Uredili: Dr Radivoje Dinulović

Mr DraganaKonstantinović
Miljana Zeković

ARHITEKTURA SCENSKIH OBJEKATA U
REPUBLICI SRBIJI





























Novi Sad, 2011.



Arhitektura scenskih objekata u Republici Srbiji

Uredili:
Dr Radivoje Dinulović
Mr Dragana Konstantinović
Miljana Zeković

Recenzenti:
Dr Miomir Mijić, vanredni profesor Elektrotehničkog fakulteta u Beogradu
Dr Jelena Todorović, vanredni profesor Fakulteta likovnih umetnosti u Beogradu

ISBN 978-86-7892-255-8

Tehnička obrada:
Višnja Žugić

Izdavač:
Departman za arhitekturu i urbanizam
Fakultet tehničkih nauka
Novi Sad

Izdanje pomaže:
Ministarstvo za nauku i tehnološki razvoj Republike Srbije

Štampa:
Fakultet tehničkih nauka
Grafički centar “Grid” Novi Sad

Tiraž:
250




Uredili:
Dr Radivoje Dinulović
Mr Dragana Konstantinović
Miljana Zeković
ARHITEKTURA SCENSKIH OBJEKATA U REPUBLICI SRBIJI
Autori:
Dr Radivoje Dinulović
Dijana Apostolović
Nataša Bulut
Dr Jelena Atanacković Jeličić
Petar Mirković
Bojana Dragutinović
Višnja Svrdlan
Mr Olivera Gračanin
Mr Slobodаn Grković
Dr Danijel Kukaras
Mr Radovan Beleslin
Tatjana Jovanovski
Dragana Mandić
Mr Dragana Konstantinović
Miljana Zeković
Mr Milica Kostreš
Vladimir Kubet
Olga Carić
Dejana Nedučin
Igor Maraš
Dragana Pilipović
Dr Darko Reba
Aleksandra Bandić
Dr Maja Ristić
Dr Ljiljana Vukajlov
Miloš Kopić
Mirjana Gegenbauer





Sadržaj:
 
TEHNIČKO-TEHNOLOŠKO STANjE I POTENCIJALI POZORIŠNIH ZGRADA
U SRBIJI ...................................................................................................................... 7 

TECHNICAL AND TECHNOLOGICAL CONDITION AND POTENTIALS OF
THEATRE BUILDINGS IN SERBIA ....................................................................... 17 

USLOVLJENOSTI I VEZE POZORIŠNOG DOGAĐAJA I POZORIŠNE ZGRADE
- ŠTA ZAPRAVO ČINI POZORIŠTE? PRIMERI: POZORIŠTE NA TERAZIJAMA,
KRALJEVAČKO POZORIŠTE ................................................................................ 27 

NAMENA, PROGRAMSKA STRUKTURA I KULTURNA FUNKCIJA
ARHITEKTONSKIH OBJEKATA ZA SCENSKE DOGAĐAJE U REPUBLICI
SRBIJI ........................................................................................................................ 41 

KONFLIKTNI KONTEKSTUALNI ODNOSI POZORIŠNIH KUĆA NA PRIMERU
SNPa I BDPa .............................................................................................................. 55 

TEHNIČKO-TEHNOLOŠKE KARAKTERISTIKE ARHITEKTONSKIH
OBJEKATA ZA SCENSKE DOGAĐAJE U REPUBLICI SRBIJI .......................... 67 

DIJAGNOSTIKA STANJA KONSTRUKCIJA ARHITEKTONSKIH OBJEKATA
ZA SCENSKE DOGAĐAJE ZA POTREBE SAVREMENOG KOCEPTA
UPRAVLJANJA ........................................................................................................ 85 

POJAM TRADICIONALNOG I ALTERNATIVNOG TEATRA U ODNOSU NA
DRUŠTVENO - POLITIČKA KRETANJA I OTPORE U SRBIJI ......................... 105 

NOVE FUNKCIJE POZORIŠNE KUĆE ................................................................ 121 

URBANI KONTEKSTI ARHITEKTONSKIH OBJEKATA ZA SCENSKE
DOGAĐAJE U REPUBLICI SRBIJI ....................................................................... 137 

PRIKAZ PUBLIKOVANIH TEKSTOVA I DELA O ARHITEKTONSKIM
OBJEKTIMA ZA SCENSKE DOGAĐAJE U SRBIJI OBJAVLJENIH DO 2010.
GODINE ................................................................................................................... 151 

PREDSTAVE POZORIŠNIH KUĆA U REPUBLICI SRBIJI ................................ 193 

EKOLOŠKE I BEZBEDNOSNE KARAKTERISTIKE ARHITEKTONSKIH
OBJEKATA ZA SCENSKE DOGAĐAJE U REPUBLICI SRBIJI ........................ 213 
 
MORFOLOŠKE KARAKTERISTIKE ARHITEKTONSKIH OBJEKATA ZA
SCENSKE DOGAĐAJE U REPUBLICI SRBIJI .................................................... 231 


PROGRAMSKA KONCEPCIJA I PRODUKCIONI MODELI POZORIŠTA U
SRBIJI – IZMEĐU TRADICIONALNE INSTITUCIJE I MODERNOG PROJEKTA
.................................................................................................................................. 269 

URBANISTIČKI KRITERIJUMI SCENSKIH OBJEKATA U REPUBLICI SRBIJI
.................................................................................................................................. 283 

ANALIZA FUNKCIJA SRPSKOG NARODNOG POZORIŠTA – STANJE I
POTENCIJALI PRVOG NACIONALNOG POZORIŠTA ..................................... 301 

BIOGRAFIJE AUTORA RADOVA ........................................................................ 319 


7

Dr Radivoje Dinulović
1

TEHNIČKO-TEHNOLOŠKO STANJE I POTENCIJALI POZORIŠNIH
ZGRADA U SRBIJI
2

Na osnovu uobičajenih tipoloških klasifikacija, jedinica „pozorišne zgrade“
pripada podgrupi „arhitektonski scenski objekti“, koja, opet, pripada tipološkoj grupi
„objekti kulture“, a ova, konačno, tipološkoj vrsti „objekti javne namene“ („javni
objekti“, ili „javne zgrade“). Naravno, sve poznate tipološke klasifikacije u oblasti
arhitektonske teorije i istorije su po svom karakteru autorske, a ne pravne ili formalne.
O tome govori i činjenica da je u našim važećim zakonima, normativima i
standardima do sada prepoznata isključivo već pomenuta kategorija „objekti javne
namene“, koja nije dalje tipološki razrađivana. Zbog toga je u pogledu tipoloških
klasifikacija ovaj tekst, kao i istraživanje iz koga je tekst nastao, zasnovan na
izabranim referentnim naučnim izvorima iz opštih i posebnih oblasti arhitekture,
teorije, dizajna, tehnologije, zaštite i bezbednosti scenskih objekata.
1. REFERENTNA DELA I PRETHODNA ISTRAŽIVANJA
Za shvatanje savremenog pristupa temi opštih arhitektonskih tipologija
referentnim smatram rad Nikolausa Pevznera „Istorija tipova građevina“ (Pevsner,
Nikolaus: History of Building Types, Thames & Hudson, London, 1976). U domenu
objekata spektakla možemo konstatovati izuzetno divergentan pristup i orijentacije
različitih autora, koji su uspostavili pojedinačne i, često, kontradiktorne tipološke
klasifikacije. Ovde mislim prvenstveno na američke autore Lija Simonsona
(Simonson, Lee: The Stage is Set, Theatre Art Books, New York, 1963) i Džordža
Ajzenora (Izenour, George: Theater Design, Yale University Press, New Haven,
1996), britanske istoričare scenskog prostora Ričarda i Helen Likroft (Leacroft,
Richard & Helen: Theatre & Playhouse, Methuen, London, 1985), kao i savremene
teoretičare Ijana Mekintoša (Mackintosh, Iain: Architecture, Actor & Audience,
Routledge, London, 1993), Ronija Halrina i Margaret Šuring (Mulryne, Ronnie &
Shewring, Margaret: Making Space for Theatre, Mulryne and Shewring LTD,
Startford-upon-Avon, 1995). Takođe, mislimo i na nemačku autorku Hanelore Šubert
(Schubert, Hannelore: Moderner Theaterbau, Karl Kramer Verlag, Suttgart, 1971), te
italijanskog istoričara arhitekture Roberta Aloja (Aloi, Roberto: Architettura per lo
8

spettacolo, Ulrico Hoepli Editore, Milano, 1958), te arhitektu i teoretičara Marija
Pizanija (Pisani, Mario: I luoghi dello spettacolo, Officina Edizioni, Roma, 1989). Na
ovim izvorima je nastala i moja knjiga „Arhitektura pozorišta HH veka“ (Klio,
Beograd, 2009).
U odnosu na sve nabrojane autore i njihova dela, na osnovu karaktera
kritičkog pristupa, definicije obuhvata teme, kao i metodološkog postupka za ovaj rad
i naučni projekat „Tehničko-tehnološko stanje i potencijali arhitektonskih objekata za
scenske događaje u Republici Srbiji“ posebno referentnim smatram rad grupe ruskih
naučnika „Arhitektura sovjetskog teatra“ (Gnedovskiй, Юriй, ur: Arhitektura
sovetskogo teatra, Stroйizdat, Moskva, 1986), koje predstavlja model problemski,
istorijski i tehnički utemeljenog naučnog istraživanja u oblasti arhitekture scenskih
objekata. Za našu sredinu, značajna su dela prof. dr Žorža Popovića („Istorija
arhitekture pozorišta, kazališta, teatara i gledališča Evrope i Jugoslavije“, Građevinski
fakultet, Beograd, 1986) i Milenka Misailovića („Dramaturgija scenskog prostora“,
Sterijino pozorje – Dnevnik, Novi Sad, 1988).
U istraživačkom pogledu, posebno je za predmet našeg rada značajan
projekat „Pozorišni atlas“ (Theatre Atlas), organizovan od strane međunarodne
asocijacije OISTAT (Organisation Internationale des Scénographes, Techniciens, et
Architectes de Théâtre), koji je otvoren u svim zemljama - članicama od 1996.
godine, sa ciljem objedinjavanja i publikovanja podataka o pozorišnim zgradama u
svetu. Ovo istraživanje delimično je sprovedeno i u našoj zemlji, u organizaciji
JUSTAT-a, kao OISTAT Centra za Srbiju, i Grupe za scenski dizajn
Interdisciplinarnih poslediplomskih studija Univerziteta umetnosti u Beogradu, uz
finansijsku podršku Sekretarijata za kulturu i Sekretarijata za urbanizam AP
Vojvodina, tokom 2002. i 2003. godine. Veoma su značajna i naučna istraživanja koja
u kontinuitetu vrši Laboratorija za akustiku Elektrotehničkog fakulteta Univerziteta u
Beogradu, pod vođstvom prof. dr Miomira Mijića, istraživanja koja su u poslednje tri
decenije vršena na Institutu za pozorište, film, radio i televiziju Fakulteta dramskih
umetnosti Univerziteta umetnosti u Beogradu, pod vođstvom prof. dr Alojza Ujesa,
kao i istraživanja vršena u okviru nastave na Grupi za scenski dizajn Centra za
interdisciplinarne studije Univerziteta umetnosti u Beogradu od 2001. do 2007.
godine, pod mojim vođstvom. Značajna su, takođe, i pojedinačna istraživanja
sprovedena u okviru rada na doktorskim ili magistarskim tezama, kao i brojnim
diplomskim projektima studenata.
9

Podaci prikupljeni u navedenim istraživanjima će biti, nakon odgovarajuće
provere, uključeni i u projekat „Tehničko-tehnološko stanje i potencijali
arhitektonskih objekata za scenske događaje u republici Srbiji“.
2. ARHITEKTONSKI OBJEKTI ZA SCENSKE DOGAĐAJE
Arhitektonski objekti za izvođenje scenskih događaja predstavljaju jednu od
karakterističnih tipoloških grupa objekata kulture, i, dalje, javnih objekata. Ovoj
tipološkoj grupi pripadaju pozorišta, koncertne sale, muzički centri, bioskopi, domovi
kulture, kulturni i lokalni centri, kao i ostali javni objekti u kojima kao dominantan, ili
jedan od dominantnih prostornih sklopova postoji scensko-gledališni prostor.
Nezavisno od vrste spektakla kojoj je namenjen, scensko-gledališni prostor je
programsko i funkcionalno jezgro ovih objekata, a karakterističan je po definisanoj
podeli na dve prostorne zone – zonu scenskog događaja (pozornicu) i zonu iz koje se
događaj percipira (gledalište). Konfiguracija ove dve prostorne zone, koja varira u
veoma bogatom i širokom opsegu, uvek je jedno od ključnih projektantskih pitanja
koje neposredno utiče na čitav prostorni sklop objekata, sa jedne strane, kao i na način
eksploatacije i čitav niz parametara upotrebe prostora, sa druge. To se odnosi na sve
problemske, koncepcijske i tehničke aspekte projektovanja, građenja i korišćenja
scenskih objekata, gde posebno mesto imaju funkcionalno-tehnološka, inženjerska i
bezbednosna pitanja.
Ovaj tekst, međutim, posvećen je isključivo onim objektima koji su
projektovani i građeni za izvođenje pozorišnih predstava, dakle, pozorišnim
zgradama. Pod pojmom „pozorišna zgrada“ smo, za potrebe ovog istraživanja,
podrazumevali objekte koji su namenjeni isključivo pozorištu (a nisu kulturni centri,
kao Centar Sava u Beogradu), koji su celoviti (dakle, nisu deo nekog šireg
arhitektonskog sklopa – kao, na primer, pozorište „Pinokio“ u Zemunu, ili
Pozorištance „Puž“ u Beogradu) i u kojima postoji redovna pozorišna produkcija.
Primenom ovih kriterijuma, formirana je lista na kojoj je 31 pozorišna zgrada, a koje
su predmet istraživanja. To su:
1. Narodno pozorište u Beogradu
2. Jugoslovensko dramsko pozorište u Beogradu
3. Beogradsko dramsko pozorište u Beogradu
4. Pozorište na Terazijama u Beogradu
5. Pozorište „Boško Buha“ u Beogradu
10

6. Malo pozorište „Duško Radović“ u Beogradu
7. Pozorište Atelje 212 u Beogradu
8. Zvezdara teatar u Beogradu
9. Bitef teatar u Beogradu
10. Opera i teatar „Madlenijanum“ u Beogradu
11. Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu
12. Pozorište mladih u Novom Sadu
13. Novosadsko pozorište – Újvidéki színház u Novom Sadu
14. Pozorišna sala u poslovnom centru „NIS – Naftagas“ u Novom Sadu
15. Narodno pozorište – Narodno kazalište - Népszínház u Subotici
16. Dečije pozorište u Subotici
17. Narodno pozorište u Somboru
18. Pozorište „Toša Jovanović“ u Zrenjaninu
19. Narodno pozorište u Kikindi
20. Narodno pozorište „Sterija“ u Vršcu
21. Pozorište „Dobrica Milutinović“ u Sremskoj Mitrovici
22. Narodno pozorište u Šapcu
23. Narodno pozorište u Nišu
24. Dečije pozorište u Nišu
25. Narodno pozorište u Pirotu
26. Pozorište „Bora Stanković“ u Vranju
27. Narodno pozorište u Leskovcu
28. Narodno pozorište „Zoran Radmilović“ u Zaječaru
29. Narodno pozorište u Užicu
30. Narodno pozorište u Kruševcu
31. Knjaževsko-srpski teatar u Kragujevcu
11

U hronološkom smislu, mogli bismo identifikovati četiri ključna perioda
izgradnje ovih objekata koji su neposredni predmet našeg istraživanja:
- od 1804. do 1918. (od uspostavljanja moderne srpske države do
kraja Prvog svetskog rata);
- od 1918. do 1945. (Srbija u vreme Kraljevine Jugoslavije i pod
nemačkom okupacijom);
- od 1945. do 1991. (Srbija u vreme SFR Jugoslavije);
- od 1991. do danas (Srbija nakon raspada bivše SFRJ).
Svaki od ovih perioda ima veoma specifične ideološke, političke, ekonomske
i kulturne karakteristike, koje su neposredno određivale društveni kontekst
uspostavljanja institucija kulture i izgradnje objekata za zadovoljenje određenih
kulturnih potreba. Ovi su periodi, naravno, bili određeni divergentnim, a često i
oprečnim namerama i planovima, pa je, kao rezultat, nastalo današnje stanje u oblasti
graditeljstva za kulturu. Postojeće stanje pozorišnih objekata, kao ni objekata za
scenska izvođenja u celini, nikada nije detaljno istraženo, pa država danas ne
raspolaže relevantnim podacima o zgradama i prostorima koji su na raspolaganju za
korišćenje. To se odnosi, pre svega, na činjenicu da objekti nisu u potpunosti ni
identifikovani, ni istraženi, pa je po sebi jasno da dalji koraci u proučavanju ovog
građenog fonda nisu mogli biti preduzeti. Ipak, na osnovu raspoloživih fragmentarnih
podataka, kao i na osnovu neposrednog uvida u situaciju, možemo sa sigurnošću da
tvrdimo da je postojeći građevinski fond, uprkos značajnim pojedinačnim
intervencijama koje su pretežno izvršene u velikim gradovima, u načelu u lošem
građevinskom, inženjerskom i tehničko-tehnološkom stanju. U načelu, međutim,
može se reći da su pozorišta u Srbiji sasvim solidno tehnički opremljena (pre svega
rasvetnim i audio sistemima). Ovo može zvučati neuverljivo u kontekstu uobičajenih
žalbi na stanje scenske tehnike u pozorištima, ali se radi, zapravo, o izuzetno lošem
održavanju uređaja i sistema (u velikoj većini pozorišta), što dovodi do paradoksalne
situacije da nominalno stanje (vidljivo u popunjenim istraživačkim upitnicima) uopšte
ne odgovara realnom, operativnom stanju (vidljivom neposredno, u samim
pozorištima). Oprema koja zaista postoji veoma često je neupotrebljiva, nekompletna,
ili, neinstalirana iz različitih tehničkih razloga. Situacija je značajno bolja u velikim
centrima (Beograd i Novi Sad), kao i u onim sredinama u koje je ulagano više nego
drugde (Subotica, Užice, Kruševac, Niš). Ipak, jasno je da stanje opreme mnogo više
zavisi od kvaliteta menadžmenta i tehničkog vođenja samih institucija, nego što zavisi
od investitora i finansijera spolja. Nema nikakve sumnje u to da je moguće čak i
12

veoma staru tehničku opremu kvalitetno koristiti i dalje (što se posebno odnosi na
mehaničke sklopove pozornice i rasvetna tela), naravno, pod pretpostavkom da je u
održavanje opreme kontinuirano ulagan ljudski rad, i da je ta oprema predmet opšte
pažnje i brige. Po sebi se razume da je u našim okolnostima ovakav pristup izuzetno
redak.
Stanje objekata u odnosu na različite aspekte bezbednosti je zabrinjavajuće, a
posebno u odnosu na zaštitu od požara. Takođe, možemo konstatovati i da je
građevinski fond u celini nedovoljno iskorišćen, što se odnosi, pre svega, na veliki
broj domova kulture, kulturnih i lokalnih centara koji su tokom društvenih i političkih
promena izgubili svoju osnovnu namenu, a njihova nova namena nije jasno
definisana.
Sa druge strane, u kulturnoj produkciji, i, posebno, produkciji scenskih
događaja, u poslednje dve decenije su se dogodile dramatične promene. Ove su
promene posebno burne i plodne u domenu vaninstitucionalne produkcije, kao i u
oblasti stvaranja novih, alternativnih produkcijskih institucija. Po pravilu, ove nove
institucije čija se alternativnost ogleda u pogledu izvora finansiranja, načina
organizovanja i tehnološkim potrebama, ne raspolažu odgovarajućim radnim
prostorom. O prostorima, koje bi država i lokalne zajednice mogli ponuditi kako bi
podstakli nove kulturne programe još uvek ne možemo govoriti.
Zaključak se jasno nameće: pažljivo istraženim, sistematizovanim i
prikazanim stanjem objekata za izvođenje scenskih događaja, bilo bi postavljeno
jedno od čvrstih uporište za planiranje kulturne produkcije i kulturne politike, kao i za
obnovu, razvoj i reutilizaciju već izgrađenih arhitektonskih scenskih objekata u Srbiji.
Istovremeno, proučavanje objekata spektakla posmatramo kao prvi korak u širem
istraživanju objekata kulture, pa, zatim, javnih zgrada u našoj zemlji uopšte.
3. ISTRAŽIVAČKI METODI:
U metodološkom smislu, projekat „Tehničko-tehnološko stanje i potencijali
arhitektonskih objekata za scenske događaje u Republici Srbiji“ će biti realizovan u tri
faze:
Faza 1, u okviru koje je već izvršena situaciona analiza
3
, organizovana je u tri
podfaze. Podfaza 1a, koja je zaključena, obuhvatila je identifikaciju arhitektonskih
objekata za scenske događaje, na osnovu raspoloživih baza podataka; službenih i
ličnih adresara; neposrednim uvidom; putem intervjua, telefonskih, elektronskih i
direktnih anketa; putem internet pretraga i drugim raspoloživim metodima. Podfaza
13

1b, koja je takođe zaključena, obuhvatila je prikupljanje podataka o objektima i
institucijama na osnovu neposrednog istraživanja na terenu – arhitektonskim i
fotografskim snimanjem objekata, uvidom u dokumentaciju kojom raspolažu
institucije-korisnici, uvidom u dokumentaciju lokalnih stručnih institucija, upotrebom
posebnih intervjua i anketa; na osnovu uvida u arhivsku dokumentaciju, kao i
zvaničnu dokumentaciju nadležnih republičkih, pokrajinskih i lokalnih institucija;
drugim raspoloživim metodima). Podfaza 1v, koja je u završnom stepenu rada,
obuhvata obradu podataka o objektima i institucijama i formiranja interaktivne baze
podataka.
Faza 1 će biti zaključena izradom i prezentacijom Baze podataka o
arhitektonskim objektima za izvođenje scenskih događaja u Republici Srbiji, koja će
biti ustupljena na korišćenje Zavodu za proučavanje kulturnog razvitka i biti
postavljena na veb-sajt Zavoda, te, tako, i dostupna svim zainteresovanim
korisnicima.
4
Istovremeno, verzija baze podataka na engleskom jeziku će biti
prosleđena uredništvu projekat OISTAT-a „Pozorišni atlas“, čime će postati deo
globalnog informacionog sistema podataka o pozorišnim objektima.
Faza 2 će biti posvećena vrednovanju istraženih objekata na osnovu niza
problemskih kriterijuma, a zatim uspostavljanju tipoloških klasifikacija i uporednog
prikaza karakteristika, vrednosti i potencijala svih istraženih objekata.
Objekti će biti klasifikovani na osnovu sledećih kriterijuma:
1. Po nameni (utilitarni kriterijum)
2. Po karakteru programske strukture (programski kriterijum)
3. Po karakteru kulturne funkcije (kulturološki kriterijum)
4. Po kriterijumima vrednovanja kulturnog nasleđa (kriterijum zaštite
spomenika kulture)
5. Po karakteru pozicije u neposrednom i širem okruženju (urbanistički
kriterijum)
6. Po karakteru funkcionalno-tehnološke i prostorne strukture
(arhitektonski kriterijum)
7. Po karakteru tehničko-tehnološke strukture (tehničko-tehnološki
kriterijum)
8. Po karakteru fizičke strukture (morfološki kriterijum)
14

9. Po karakteru likovne strukture (stilsko-estetički kriterijum)
Faza 2 će biti zaključena prezentacijom Kritičkog prikaza karakteristika,
vrednosti i potencijala arhitektonskih objekata za izvođenje scenskih događaja u
Republici Srbiji.
Faza 3 će biti posvećena izradi Programskih pretpostavki za izradu planskih
dokumenata za očuvanje, rekonstrukciju, razvoj ili zamenu arhitektonskih objekata za
scenske događaje u Srbiji. U ovoj fazi će posebna pažnja biti posvećena usklađivanju
Programskih pretpostavki sa principima kulturne politike i kulturne produkcije u
Republici, što znači da će u ovoj fazi projekta istraživački tim delovati u neposrednoj
saradnji sa odgovarajućim stručnim telima Ministarstva kulture Vlade Republike
Srbije.
Faza 3 će biti zaključena prezentacijom Programskih pretpostavki za izradu
planskih dokumenata za očuvanje, rekonstrukciju, razvoj ili zamenu arhitektonskih
objekata za scenske događaje u Republici Srbiji. Ova prezentacija će, pored
publikovanja pisanih dokumenata, podrazumevati i niz javnih događaja (prezentacija,
tribina, naučnih i stručnih skupova) u Beogradu, Novom Sadu, kao i predstavljanja
rezultata projekta u svim lokalnim sredinama koje su predmet ovog istraživanja.
4. OČEKIVANI NAUČNI REZULTATI ISTRAŽIVANJA
Projektom „Tehničko-tehnološko stanje i potencijali arhitektonskih objekata
za scenske događaje u republici Srbiji“ biće obuhvaćena identifikacija, kritička
analiza, valorizacija i prezentacija podataka o svim zgradama namenjenim izvođenju
scenskih programa. Time će biti formirana relevantna naučna dokumentacija o
građevinskom fondu u ovoj kategoriji javnih zgrada, kao i tehničko-tehnološkom
stanju tih objekata. Naučnu dokumentaciju će činiti podaci o istorijatu, kulturnoj i
spomeničkoj vrednosti, morfološkim, programskim i funkcionalno-tehnološkim, kao i
tehničko-tehnološkim i bezbednosnim karakteristikama objekata, a biće zaključena
pojedinačnim i uporednim vrednovanjem, kao i argumentovanom procenom
potencijala objekata. Dokumentaciju će činiti tekstualni, numerički i grafički podaci,
kao i fotografije, video i audio zapisi, i biće publikovana u formi edicije naučnih
monografija klasifikovanih po tipološkim parametrima, pa time i dostupna
istraživačima, stručnoj i opštoj javnosti.
Istovremeno, ovim projektom će biti formirana istraživačka baza za
uspostavljanje programskih osnova za očuvanje, obnovu, rekonstrukciju, razvoj,
reutilizaciju ili zamenu ovih objekata, u skladu sa potrebama kulturne produkcije i
15

kulturnom politikom Republike Srbije. Ove programske osnove treba da budu
definisane u saradnji sa Ministarstvom kulture Republike Srbije, Sekretarijatom za
kulturu AP Vojvodina, kao i svim relevantnim stručnim službama republičkih,
pokrajinskih, regionalnih i lokalnih zajednica. Zbog toga, nakon zaključenja prve faze
(izvršene identifikacije objekata) učešće u projektu biti ponuđeno i navedenim
institucijama, kao potencijalnim participantima. Programske osnove, koje moraju biti
verifikovane na stručnom, formalnom i javnom nivou, možemo smatrati dokumentom
strateškog značaja za Republiku Srbiju koji će sadržati sistematizovane neposredne
ulazne podatke za buduće planiranje i projektovanje arhitektonskih scenskih objekata
u našoj zemlji. Ove programske osnove će biti u direktnoj funkciji državne,
pokrajinske i lokalnih zajednica, kao i korisnika objekata, potencijalnih investitora,
odgovarajućih nadležnih stručnih službi, kao i planerskih i projektantskih
organizacija. Primenom programskih osnova u procesima dugoročnog, srednjoročnog
i neposrednog planiranja biće značajno podignut kvalitativni nivo, skraćeno vreme i
pojednostavljena procedura definisanja projektnih programa, investicionih, prostornih
i regulacionih planova, kao i projektne dokumentacije vezane za moguće
transformacije istraženih objekata.
5. ZAVRŠNE NAPOMENE
1
Dr Radivoje Dinulović je vanredni profesor Fakulteta tehničkih nauka
Univerziteta u Novom Sadu i Fakulteta dramskih umetnosti Univerziteta umetnosti u
Beogradu i rukovodilac naučnog projekta „Tehničko-tehnološko stanje i potencijali
arhitektonskih objekata za scenske događaje u Republici Srbiji“ (br. projekta 16010)
koji je finansiran od strane Ministarstva nauke Republike Srbije
2
Ovaj tekst je nastao kao rezultat naučnog projekta „Tehničko-tehnološko
stanje i potencijali arhitektonskih objekata za scenske događaje u Republici Srbiji“
(br. projekta 16010) koji je finansiran od strane Ministarstva nauke Republike Srbije
3
Istraživanje je sprovedeno na Departmanu za arhitekturu i urbanizam
Fakulteta tehničkih nauka Univerziteta u Novom Sadu, u okviru master studijskog
programa školske 2008/2009. i 2009/2010. godine pod vođstvom prof. dr Radivoja
Dinulovića, as. mr Dragane Konstantinović i as. Miljane Zeković
4
Jasno je da ova baza podataka mora biti predmet sekvencijalne provere i
dopune, kako bi ostala trajno relevantna i pouzdana.
16

17

Radivoje Dinulović, Ph.D.
1

TECHNICAL AND TECHNOLOGICAL CONDITION AND POTENTIALS
OF THEATRE BUILDINGS IN SERBIA
2

Based on the common typological classifications, the item “theatre building”
is included in the subgroup “architectural performance buildings”, which is a member
of the typological group “culture facilities”, which, for its own, is a member of the
typological type of “buildings with public purpose” (“public facilities”, or “public
buildings”). Of course, one has to bear in mind that all known typological
classifications in the field of architectural theory and history are primarily authorial in
their character rather than being legal or formal. This can also be observed from the
fact that in domestic current laws, normative and standards, only the already-
mentioned category of the “buildings with public purpose” has been recognized, and
it has not been typologically elaborated any further. Hence, regarding the typological
classifications, this paper, together with the research preceding it, is based on the
selected referential scientific sources from general and specialized fields of
architecture, theory, design, technology, protection and safety of performance
buildings.
18

1. REFERENTIAL WORK AND PRECEDING RESEARCH
To understand the contemporary approach to the topic of general
architectural typologies, the referential paper is the one by Nikolaus Pevsner, History
of Building Types (Pevsner, Nikolaus: History of Building Types, Thames & Hudson,
London, 1976). In the domain of spectacle buildings, one can observe a remarkably
divergent approach and orientations by various authors who have established
individual, and often contradictory, typological classifications. This primarily implies
to American authors Lee Simonson (Simonson, Lee: The Stage is Set, Theatre Art
Books, New York, 1963) and George Izenour (Izenour, George: Theater Design, Yale
University Press, New Haven, 1996), British historians of the performance space,
Richard and Helen Leacroft (Leacroft, Richard & Helen: Theatre & Playhouse,
Methuen, London, 1985), as well as contemporary theoreticians Iain Mackintosh
(Mackintosh, Iain: Architecture, Actor & Audience, Routledge, London, 1993),
Ronnie Mulryne and Margaret Shewring (Mulryne, Ronnie & Shewring, Margaret:
Making Space for Theatre, Mulryne and Shewring LTD, Startford-upon-Avon, 1995).
Likewise, one also has to consider the German author Hannelore Schubert (Schubert,
Hannelore: Moderner Theaterbau, Karl Kramer Verlag, Suttgart, 1971), the Italian
historian of architecture Roberto Aloi (Aloi, Roberto: Architettura per lo spettacolo,
Ulrico Hoepli Editore, Milano, 1958), as well as the architect and theoretician Mario
Pisani (Pisani, Mario: I luoghi dello spettacolo, Officina Edizioni, Roma, 1989).
These have been the sources on which the author of this paper wrote the book
“Architecture of the Theatre of the 20th Century” (Dinulović, Radivoje: Architektura
pozorišta XX veka, Klio, Beograd, 2009).
In relation to all mentioned authors and their work, and based on the
character of critical approach, topic-related definitions, as well as methodological
procedure for this paper and the scientific project “Technical and Technological
Condition and Potentials of Architectural Buildings for Performance Events in the
Republic of Serbia“, of a special reference is the work by the group of Russian
scientists “Architecture of the Soviet Theatre“ (Gnedovskiй, Юriй, ur: Arhitektura
sovetskogo teatra, Stroйizdat, Moskva, 1986), which presents a model for establishing
problems, history and methodology for a scientific research in the field of architecture
of performance buildings. For domestic surroundings, the significant work includes
the works of Žorž Popović („Istorija arhitekture pozorišta, kazališta, teatara i
gledališča Evrope i Jugoslavije“, Građevinski fakultet, Beograd, 1986) and Milenko
Misailović („Dramaturgija scenskog prostora“, Sterijino pozorje – Dnevnik, Novi
Sad, 1988).
19

Regarding the research, the topic of this paper is significantly influenced by
the project Theatre Atlas, organized by the International Association OISTAT
(Organisation Internationale des Scénographes, Techniciens, et Architectes de
Théâtre), opened in all countries – members, since 1996, with the aim of integrating
and publishing data on theatre buildings worldwide. This research was partially
conducted in our country as well, organized by JUSTAT as OISTAT Centre for
Serbia, and the Group for Scene Design at the Interdisciplinary Postgraduate Studies
at the University of Arts in Belgrade, with the financial support by the Secretariat for
Culture and Secretariat for Urban Planning of the AP Vojvodina, during 2002 and
2003. Great significance also lies in the scientific research conducted in continuity by
the Laboratory for Acoustics at the Faculty of Electrical Engineering, University in
Belgrade, headed by prof. Miomir Mijić, Ph.D.; the research conducted in the last
three decades at the Institute for Theatre, Film, Radio and Television at the Faculty of
Dramatic Arts, University in Belgrade, headed by prof. Alojzo Ujes, Ph.D.; and the
research conducted during teaching the Group for Scene Design at the Centre for
Interdisciplinary Studies, University of Arts in Belgrade, in the period between 2001
and 2007, headed by the author of this paper. Great significance is also placed in
individual research conducted during the elaboration of doctoral and master theses, as
well as numerous graduation theses by undergraduate students.
Data gathered in all the mentioned research is to be included, after adequate
verification, into the project “Technical and Technological Condition and Potentials
of Architectural Buildings for Performance Events in the Republic of Serbia“.
2. ARCHITECTURAL BUILDINGS FOR PERFORMANCE EVENTS
Architectural buildings for performing stage events present one of the
characteristic typological groups of the buildings for culture, and hence, public
buildings. This typological group includes theatres, concert halls, music centres,
cinemas, community centres, cultural and local centres, as well as other public
structures in which the dominant or one of the most dominant spatial features is the
stage and auditorium space.
Independently from the type of spectacle to which it is intended, the stage
and auditorium space is the programme and functional core of these facilities,
characterized by the defined division into two spatial zones – the zone of a
performance event (stage) and the zone for the perception of the event (auditorium).
The configuration of these two spatial zones, which has variations in a very lavish and
wide range, is always one of the key design features directly influencing the entire
20

spatial unity of the structure on one side, as well as the manner of exploitation and a
whole set of parameters for utilizing the space on other side. It also involves all
problem, concept and technical aspects of design, construction and utilization of
performance buildings, where a special place is assigned to functional, technological,
engineering and safety issues.
This paper, however, is concerned exclusively with those structures designed
and constructed for performing theatre plays, i.e. theatre buildings. The notion of a
“theatre building”, for the purpose of this research, implies facilities intended to
theatre purposes only (and not being cultural centres, like Centra Sava in Belgrade),
which are independent buildings (hence, they are not a segment of a wider
architectural structure like, for example, theatre “Pinokio” in Zemun, or Children’s
Theatre “Puž” in Belgrade) and in which theatre productions are regularly held. On
applying these criteria, a list has been formed with 31 theatre buildings that represent
the subject of the project. These are the following:
1. National Theatre in Belgrade
2. Yugoslav Drama Theatre in Belgrade
3. Belgrade Drama Theatre in Belgrade
4. Terazije Theatre in Belgrade
5. Theatre “Boško Buha” in Belgrade
6. Small Theatre “Duško Radović” in Belgrade
7. Theatre Atelje 212 in Belgrade
8. Zvezdara Theatre in Belgrade
9. Bitef Theatre in Belgrade
10. Opera and Thetre “Madlenijanum” in Belgrade
11. Serbian National Theatre in Novi Sad
12. Youth Theatre in Novi Sad
13. Novi Sad Theatre – Újvidéki színház in Novi Sad
14. Theatre Hall in the Business Centre “NIS – Naftagas” in Novi Sad
15. National Theatre – Narodno kazalište - Népszínház in Subotica
16. Children’s Theatre in Subotica
21

17. National Theatre in Sombor
18. Theatre “Toša Jovanović” in Zrenjanin
19. National Theatre in Kikinda
20. National Theatre “Sterija” in Vršac
21. Theatre “Dobrica Milutinović” in Sremska Mitrovica
22. National Theatre in Šabac
23. National Theatre in Niš
24. Children’s Theatre in Niš
25. National Theatre in Pirot
26. Theatre “Bora Stanković“ in Vranje
27. National Theatre in Leskovac
28. National Theatre “Zoran Radmilović” in Zaječar
29. National Theatre in Užice
30. National Theatre in Kruševac
31. Knjaževsko-Serbian Theatre in Kragujevac

Chronologically, one could identify four key periods in building these
structures that are the subject of this research:
- From 1804 to 1918 (From establishing the modern Serbian state
until the end of the First World War);
- From 1918 to 1945 (Serbia during the Kingdom of Yugoslavia and
under the German occupation);
- From 1945 to 1991 (Serbia during the existence of SFR
Yugoslavia);
- From 1991 to today (Serbia after the fall of the former SFRY)
Each of these periods had very specific ideological, political, economical and
cultural features that directly determined the social context for establishing cultural
institutions and building structures for fulfilling certain cultural demands. These
22

periods were, of course, determined by divergent and rather often opposite intentions
and plans, and hence, the result can be observed in the current condition in the field of
constructing cultural facilities. The existing condition of the theatre buildings, as well
as buildings for stage performing in general, has never been researched in detail;
hence, the state does not possess any relevant data on buildings and facilities available
for usage. It refers primarily to the fact that the facilities have never been completely
identified or investigated, so it is completely evident that there has never been any
possibility to undertake further steps in investigating those facilities. However, due to
available fragment data, s well as direct insight into the situation, one can claim with
certainty that the existing buildings, despite significant individual interventions
primarily undertaken in larger cities, are in fact in a rather poor construction,
engineering, technical and technological condition. In general, on the other hand, one
can observe that the theatres in Serbia are satisfactorily technically equipped
(primarily with light and audio systems). It can sound unconvincingly in the context
of common complaints over the condition of stage technology at theatres; but rather,
it is concerned with extremely poor maintenance of the equipment and systems (in
most theatres), leading to the paradox situation that the nominal condition (observed
in filled research surveys) has no connection to the real, operative condition (observed
directly in theatres). The existing equipment is more often than not unusable,
incomplete or not installed from diverse technical reasons. The situation is
significantly better in larger centres (Belgrade and Novi Sad), as well as in the towns
with more investments (Subotica, Užice, Kruševac, Niš). Still, it is clear that the
condition of the equipment is much more dependent on the quality of the management
and technical management in the very institutions rather than dependant on the
outside investors. There is no doubt that the very old technical equipment can still be
qualitatively utilized (which is especially related to mechanical stage assembling and
lights) with the assumption that the human work has been continuously invested into
the equipment maintenance and that the equipment is the subject to general concern
and care. It is understood by itself that in domestic circumstances this approach is
extremely rare.
The condition of buildings related to diverse safety aspects is disturbing,
especially concerning the fire protection and safety. Likewise, it can be stated that the
facilities are in general underused, which is primarily related to a great number of
community cultural centres, cultural and local centres which have lost their primary
purpose during the social and political changes in the country, while their new
purpose has not yet been clearly defined.
23

On the other hand, in cultural production, and especially in the production of
performing events, there have been some dramatic changes in the last two decades.
These changes have been especially lively and provoking in the area of out-of-
institution production, as well as in the field of creating new, alternative production
institutions. As a rule, these new institutions, whose alternativeness is observed in
relation to the sources of finances, manner of organization and technological
demands, do not posses adequate working space. However, one still cannot talk about
the space that the state and local community could offer in order to stimulate new
cultural programmes.
The conclusion is clear: careful research, systematization and presentation on
the conditions of buildings for performing stage events can provide a solid ground for
planning cultural production and cultural policy, as well as for renovating, developing
and reutilizing the already existing architectural performance buildings in Serbia.
Simultaneously, the investigation of the buildings for stage performances is a first
step in a wider research on cultural facilities, following by the research on public
buildings in general in the country.
3. RESEARCH METHODS
In methodological sense, the project “Technical and Technological Condition
and Potentials of Architectural Buildings for Performance Events in the Republic of
Serbia“ is being realized in three phases, as follows.
Phase 1, within which the situation analysis
3
has already been performed, is
organized in three subphases. Subphase 1a, which is completed, included the
identification of architectural buildings for performance events based on available
databases; official and personal address books; direct insight; interviews, phone calls,
electronic and personal surveys; Internet searches; and other available methods.
Subphase 1b, also completed, included data gathering on structures and institutions
based on direct field research – architectural and photographic shooting of the
buildings, insight into the documentation available to institutions – users, insight into
the documentation of local professional institutions, utilization of special interviews
and surveys, insight into the archive documentation, as well as official documentation
of authorized republic, provincial and local institutions, and other available means and
methods. Subphase 1v, which is soon to be completed, includes data processing on
buildings and institutions and the formation of an interactive database.
24

Phase 1 is to be completed with the elaboration and presentation of the
database on architectural buildings for performance events in the Republic of Serbia,
which is to be granted for usage to the Centre for Study in Cultural Development and
is to be placed on the Centre’s website and hence accessible to all interested parties
4
.
At the same time, the database version in English is to be sent to the editorial board of
the OISTAT project “Theatre Atlas” to become a part of the global information
database system on theatre buildings.
Phase 2 is to be dedicated to the evaluation of researched structures on the
bases of a series of problem criteria, and then to the establishment of typological
classifications and comparative presentation of features, values and potentials of all
researched structures.
Buildings are to be classified according to the following criteria:
1. Purpose (utilitarian criterion)
2. Character of the programme structure (programme criterion)
3. Character of the cultural function (culturological criterion)
4. Criteria for evaluating cultural heritage (protection of monuments of
culture criterion)
5. Position character in immediate and wider surroundings (urban
criterion)
6. Character of functional, technological and spatial structure
(architectural criterion)
7. Character of technical and technological structure (technical and
technological criterion)
8. Character of physical structure (morphological criterion)
9. Character of arts structure (stylistic and aesthetic criterion)
Phase 2 is to be concluded with the presentation of the critical survey of
characteristics, values and potentials of architectural buildings for performance events
in the Republic of Serbia.
Phase 3 is to be dedicated to the elaboration of the programme assumptions
for elaborating plan documentation for the protection, reconstruction, development or
replacement of architectural buildings for performance events in Serbia. In this phase,
a special attention is to be attributed to coordinate programme assumptions with the
25

principles of cultural policy and cultural production in the Republic, meaning that in
this phase of the project the research team is to act in direct cooperation with the
appropriate professional institutions of the Ministry of Culture of the Government of
the Republic of Serbia.
Phase 3 is to be concluded in the presentation of the programme assumptions
for elaborating plan documentation for the protection, reconstruction, development or
replacement of architectural buildings for performance events in the Republic of
Serbia. This presentation, apart from publishing written documents, is to imply a
series of public events (presentations, platforms, scientific and professional
conferences) in Belgrade and Novi Sad, as well as presentations of project results in
all local areas being the subject of the research.
4. ANTICIPATED SCIENTIFIC RESEARCH RESULTS
The project “Technical and Technological Condition and Potentials of
Architectural Buildings for Performance Events in the Republic of Serbia“ has the
aim to encircle the identification, critical analysis, valorisation and presentation of
data on all structures intended for performing scene programmes. The objective is to
establish the relevant scientific documentation on structures in this category of public
buildings, as well as their technical and technological condition. Scientific
documentation is to include data on history; cultural and monumental values;
morphological, programme, functional and technological, as well as technical and
technological, and safety facility features. It is to be concluded in individual and
comparative evaluation, as well as argumentative evaluation on structure potentials.
Documentation is to include textual, numerical and graphic data, as well as
photographs, video and audio material, and they are to be published in the form of an
edition of scientific monographs classified by typological parameters, and thus
available to researchers, professionals and general public.
Simultaneously, this project is to found a research base for establishing
programme bases for maintaining, renovating, reconstructing, developing, reutilizing
or replacing these structures in accordance with the demands of cultural production
and cultural policy of the Republic of Serbia. These programme foundations should
be defined in cooperation with the Ministry of Culture of the Republic of Serbia,
Secretariat for Culture of AP Vojvodina, as well as all other relevant professional
institutions of the republic, provincial, regional and local communities. In relation to
this, after the completion of the first phase (performed identification of structures), the
participation in the project is to be offered to all the mentioned institutions, as well as
26

potential participants. Programme bases, which have to be verified at professional,
formal and public levels, can be considered as a document of strategic significance for
the Republic of Serbia which is to contain systematic immediate input data for future
planning and design of architectural performance buildings in the country. These
programme foundations are to be in direct function to republic, provincial and local
community, as well as facility users, potential investors, adequate official professional
institutions, and planning and design organizations. The application of programme
foundations in the processes of long-term, mid-term and immediate planning has to
significantly contribute to the quality, shorter time periods and simpler procedure in
defining project programmes, and investment, spatial and regulation plans, as well as
project documentation related to possible transformation of the investigated facilities.


1
Radivoje Dinulović, Ph.D. is the associate professor at the Faculty of
Technical Sciences, University of Novi Sad and the Faculty of Dramatic Arts,
University of Arts in Belgrade, as well as the head of the scientific project “Technical
and Technological Condition and Potentials of Architectural Buildings for
Performance Events in the Republic of Serbia” (project No. 16010) financed by the
Ministry of Science of the Republic of Serbia.
2
This paper resulted from the scientific project “Technical and Technological
Condition and Potentials of Architectural Buildings for Performance Events in the
Republic of Serbia” (project No. 16010) financed by the Ministry of Science of the
Republic of Serbia”.
3
Research has been conducted at the Department for Architecture and Urban
Planning at the Faculty of Technical Sciences, University of Novi Sad, within the
Master study programme in the academic years 2008/2009 and 2009/2010 headed by
prof. Radivoje Dinulović, Ph.D., ass. Dragana Konstantinović, MSc and ass. Miljana
Zeković.
4
It is evident that this database has to be a subject to sequential evaluation
and supplementation in order to remain permanently relevant and reliable.
27

Dijana Apostolović
Nataša Bulut,
studenti Master studija smera Istraživanje u arhitekturi i urbanizmu, Departman za
arhitekturu i urbanizam, Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad
USLOVLJENOSTI I VEZE POZORIŠNOG DOGAĐAJA I POZORIŠNE
ZGRADE - ŠTA ZAPRAVO ČINI POZORIŠTE? PRIMERI: POZORIŠTE NA
TERAZIJAMA, KRALJEVAČKO POZORIŠTE
Apstrakt: U predstavljenom radu istraživane su dve pozorišne kuće u Srbiji,
Pozorište na Terazijama i Kraljevačko pozorište. Kroz istraživanja i rad na
pomenutim pozorišnim kućama, uočene su, na prvi pogled, potpuno različite
okolnosti u kojima su ove dve kuće nastale i egzistirale tokom vremena. Sredine u
kojima su nastale, finansijski faktori, istorijske okolnosti, socijalno okruženje, jednom
rečju, svi kriterijumi koji se smatraju za odrednice jednog pozorišta, bili su krajnje
različiti kod posmatranih kuća. Međutim, i pored svih razlika, izdvojilo se, vrlo jasno,
jedno zajedničko pitanje, koje je obrađeno u ovom tekstu i koje je njegova osnovna
tema.
Konstantna produkcija i zapaženi uspesi ovih institucija, nameću se u oba slučaja, ali
još više, samo pitanje njihove zavisnost od spoljnih faktora. Ti faktori se u
razmatranim slučajevima odnose, prvenstveno, na arhitekturu matičnih pozorišnih
kuća, ali i politička i društvena previranja, dok u širem smislu obuhvataju i niz drugih
faktora. Prilikom istraživanja sproveden je istorijski pregled svake od ovih kuća i
analizirani su arhitektonski, urbanistički i tehničko – tehnološki aspekti svake od njih.
Rezultati su nametnuli potrebu za razmatranjem niza pitanja vezanih za moderno
pozorište kakvo je danas ustanovljeno, sa pravcima u kojima se razvija, i adekvatnost
arhitekture postojećih scenskih objekta - previše kruta, u najmanju ruku tradicionalna,
arhitektonska rešenja, kakva im nudi naša stvarnost. Sprovedeno istraživanje i svi
postojeći problemi, neosporno su nametnuli pitanje: da li je umesto postojećih
pozorišnih kuća, možda bolje rešenje pozorištu dati potpunu prostornu slobodu i ne
zatvarati ga u oblik koji je „preraslo“ u ranijim epohama?

Ključne reči: pozorišne kuće u Srbiji, arhitektura scenskih objekata, Pozorište na
Terazijama, Kraljevačko pozorište

28

DEPENDENCE AND CONNECTIONS OF THEATRE EVENTS AND
THEATRE BUILDINGS - WHAT REALLY MAKES A THEATRE?
EXAMPLES: THE THEATRE ON TERAZIJE, THEATRE OF KRALJEVO
Abstract. In the presented paper two theatre buildings in Serbia are investigated, The
Theatre on Terazije and the Theatre of Kraljevo. The research and work in these
theatres provided, at first glance, completely different circumstances in which the two
buildings were created and have existed over time. Environment in which they exist,
financial factors, historical circumstances, social environment, in a word, all criteria
that are considered to be determinants of a theatre, presented themselves to be very
different in the studied structures. However, despite all differences, a very clear,
common question stood out, and it is processed in this text and it is its main theme.
Constant production and notable success of these institutions is observed in both
cases, though it is rather just a question of their dependence on external factors. These
factors are related in the discussed cases primarily on the architecture of domestic
theatre buildings, but also related to political and social turmoil, while in the broader
sense they include a number of other factors. During the research, the historical
overview of each of these buildings has been conducted and the architectural, urban
and technical and technological aspects of each of them have been analyzed.
Results impose the need to consider a series of questions related to any modern
theatre that is being established, with the direction for the development, and the
adequacy of the architecture of the existing performance buildings. Too rigid, and
often traditional, architectural solutions have been offered to them by our reality.
Instead of these theatre buildings, perhaps a better solution is to give the theatre a full
spatial freedom, not closing it in a form that has been “grown” in earlier epochs.

Key words: domestic theatres, architecture of performing facilities, Theatre on
Terazije, Theatre of Kraljevo


Sadržaj:

1. Uvod
2. Pitanja modernog pozorišta
3. Pozorišne kuće u Srbiji
3.1. Pozorište na terazijama
3.2. Kraljevačko pozorište
4. Zaključak
5. Završne napomene
6. Reference


29

1. UVOD
„Sa arhitektama koji projektuju nova pozorišta vodio sam mnoge neuspešne
razgovore pokušavajući uglavnom da pronađem reči kojima bih preneo svoje uverenje
da stvar nije u tome da li su zgrade dobre ili loše: može se desiti da se u nekom lepom
prostoru nikada ne dogodi eksplozija života, dok neko nasumice odabrano dvorište
može biti mesto susreta od ogromnog značaja; u tome je misterija teatra i ako se ona
shvati na pravi način, tu leži jedina mogućnost da se stvari naučno odrede. Graditelji
ostaju slepi za to načelo – vekovima se teatarska iskustva od najdubljeg značaja
dešavaju izvan legitimnih mesta sazdanih sa tim ciljem.“ (Piter Bruk)
5

Predmet ovog rada uokviruje pitanja koja su se nametnula prilikom
sagledavanja stanja pozorišnih kuća u Srbiji, ali i njihove produkcije. Zanimljivo je
osvrnuti se na međusobnu zavisnost ova dva pozorišna aspekta iz ugla modernog
teatra i tendencija po kojima se ona menja i oblikuje. Primećeno je da su pozorišta u
Srbiji, i pored nezavidnih uslova koji su ih pratili tokom njihovog postojanja, a sa
kojima se većina suočava i danas, opstala uz uspešne sezone i bogate i kvalitetne
produkcije. Upravo takva zapažanja pokrenula su ideju za ovaj rad. Potrebno je bilo
proveriti, na stvarnim primerima našeg okruženja, do koje mere je objekat i njegovo
stanje, zaista uticalo na instituciju pozorišta. Istraživanja u priloženom radu potvrdila
su da se iznesena činjenica jasno uočava i na dva primera domaćih pozorišnih kuća -
Pozorištu na Terazijama i Kraljevačkom pozorištu. Pitanja poput onih kome pripisati
zasluge za postojeći uspeh, kao i da li je tendencija odsustva objekata u današnjem,
modernom pozorišnom svetu bolja od ograničavanja događaja veoma krutim, a pri
tom neadekvatnim arhitektonskim okvirima (kakvi prate rad naših pozorišta), otvaraju
čitav niz polemika i diskusija.
2. PITANJA MODERNOG POZORIŠTA
Danas se razmatraju pitanja modernog teatra iz različitih uglova i svako
pitanje stvara niz novih dilema. Moderno pozorište, kao i umetnost uopšte, danas teži
da se oslobodi svih oblika tradicionalnog i da što je više moguće, improvizacijom i
inovacijama, doprinese povećanju doživljaja. Danas, akcenat nije na samom odlasku u
pozorište, već na doživljajima koji će se tamo osetiti, kroz izvedbu glumaca,
sceničnost prostora i efekte koje on pruža. Više nije bitna raskoš gledališnog prostora
niti veličina bine, već njihova morfologija, detalji, nesvakidašnji efekti koje prostor
pruža, njegova nedovršenost i konstantna mogućnost transformacije.
30

Paralelno sa teorijskim pitanjima i dilemama, u celokupnom umetničkom
svetu se uvode i praktične novine, koje ne ispoljavaju samo oblasti modernih
umetnosti, već i one tradicionalne grane, kao što su klasična muzika ili pozorište. Teži
se izazivanju novih doživljaja kod publike, pomeranju granica izvođenja,
eksperimentišući, pri tom, sa čulima i mogućnostima. Umetnost izlazi iz svog
uobičajenog okvira, napušta konvencionalne oblike i seli se u alternativne prostore,
manje ili više prilagođene toj nameni. Ovakvi prostori, kod publike izazivaju novi
doživljaj umetnosti, koja je „izvađena“ iz svog tradicionalnog okvira, a paralelno se
menja i doživljaj samog prostora, koji ima novu, drugačiju i neočekivanu namenu.
Sva ova previranja su, u pojedinim slučajevima, promenila razmišljanje o pozorištu i
odvojila pozorišnu institucija od same arhitekture. Igra je postala nezavisna, dovoljno
važna da opstane sama. Moderno pozorište ulazi u teorijske rasprave posebno kao igra
i događaj, a posebno kao arhitektura.
U prošlim vremenima se nije moglo zamisliti pominjanje pozorišta, bez jasne
slike o arhitektonskom obliku koji ga prati. Danas, to više nije slučaj, jer je događaj
postao jači i opstaje nezavisno od prostora u koji se smešta. Vrlo često, traganje za
nesvakidašnjim, čak improvizovanim scenskim prostorom postaje primarni zadatak u
postavci događaja. Ta konstantna potreba pozorišta za drugačijim, novim okvirima za
prezentaciju događaja, postala je nepisano pravilo današnjice. Izlazak iz sopstvene
kuće u druge, nekonvencionalne objekte – muzeje, skladišta, stara fabrička
postrojenja ili neke druge prikladne kuće – kulminirao je izlaskom na otvorene, javne
prostore grada, prostore vekovne i istinske drame i večitih događaja. Moderno društvo
praktično je postalo sinonim za posve novi način, tempo i brzinu života, a sam život
postao je, više nego ikada ranije, spektakl.
Sve, do sada, pomenuto ukazuje na drastične promene u odnosu pozorišnog
događaja i arhitekture scenskih objekata. Na koji način oblikovati te promene i u kom
pravcu menjati arhitekturu, pitanje je koje tek treba da podlegne teorijskim
razmatranjima.
Brojni su primeri scenskih dešavanja u kojima produkcija „iskače iz okvira“
tradicionalnog, kako bi eksperimentisala sa čulima i doživljajima gledalaca. Neki od
mnogobrojnih primera su godišnji koncert Njujorške filharmonije i Šekspirov festival
u Central Parku u Njujorku, koji su istupom na otvoreni i netradicionalni prostor,
potpuno promenili doživljaj umetničkog izraza.
31



Sl.1 Šekspirov festival, Central park, NY




Sl. 2 Koncert Njujorške filharmonije, Central park, NY

Međutim, paralelno sa svim promenama i tendencijama u savremenom
trenutku, neophodno je ukazati na činjenicu da tradicionalno i konvencionalno
pozorište i dalje nastavlja da postoji i uspešno opstaje. Ovaj dualitet, kontroverza i
povremena ekstremnost, teme su brojnih diskusija, ali i opšta slika i predstava
višedimenzionalnosti i prirode samoga teatra.
“Drugim rečima, pojam pozorište danas više nema jedinstveno,
podrazumevajuće značenje, već za svaku konkretnu situaciju označava sistem stavova
koji su krajnje subjektivni, važe samo za taj trenutak i nije ih moguće uopštavati… Sa
punom svešću govorimo o jednoj ideji. I u vremenima najrazvijenijih pluraliteta, kao
što je naše, razuđene i kontradiktorne linije izraza govore o različitim viđenjima
načina na koje se pozorište iskazuje. U različitim epohama i sredinama, teatar se
32

obraća različitim socijalnim grupama, argumentuje različita politička uverenja, ali je
misija pozorišta konstantna – scenskim sredstvima, kroz komunikaciju glumaca i
gledalaca, u realnom vremenu i fizičkom prostoru, ostvariti zajednički katartički
doživljaj. Mnoštvo načina na koji različita pozorišta tu svoju osnovnu funkciju
realizuju, ni u kom slučaju ne dovodi u pitanje njihovu jedinstvenu prirodu – nije
„njihova istost u tome što su ista, nego u tome što su različita”.6
3. POZORIŠNE KUĆE U SRBIJI
Ako se okvir svede na situaciju kod nas i na temu pozorišta, evidentno je da
su se ona od samog osnivanja suočavala sa egzistencijalnim pitanjima. Uzimajući u
obzir teške okolnosti u kojima su pozorišta u Srbiji nastajala i održala se do danas,
kao presudan, iz niza primarnih tipoloških odrednica, izdvaja se ljudski faktor –
entuzijazam, upornost i stvaralačka energija onih koji su u njihovom radu učestvovali.
Bilo da je reč o kulturnom centru, kakav je Beograd, sa svojim brojnim pozorištima ili
o manjoj sredini, u kakvoj se nalazi Kraljevačko pozorište, problemi su prisutni. Bez
obzira na različit karakter problema, svaka od ovih institucija, nalazila je načine da se
sa njima izbori.
„Jadna je bila slika beogradskih pozorišta početkom novog milenijuma.
Lažna obećanja, nestručno započete investicije (koliko je samo puta navodno
započeta rekonstrukcija „Boško Buhe“), nebriga, besparica. A predstave su se igrale,
publika nije odustajala. Beogradska pozorišta opstajala su na entuzijazmu i
nepojmljivoj energiji zaljubljenika i posvećenika umetnosti. Dokle? Do neke prave
tragedije koja je vrebala i pozorišne ljude i publiku.“
7

Jasno je da se pitanje događaja i arhitekture i ovde razdvojilo i da se oni, sve
češće, razvijaju u posebnim okolnostima. Taj proces je prisutan i na domaćoj sceni,
iako manje saglediv nego u svetu, primarno zbog egzistencijalnih problema sa kojima
se naša pozorišta suočavaju, kako u produkcijskom tako i u arhitektonskom smislu. U
Srbiji, u kojoj su u prošlom veku izgrađena svega četiri pozorišta, teško je govoriti o
unapređenju pozorišne produkcije, a kamoli o adekvatnosti arhitekture pozorišnih
kuća. Teško je govoriti o razvoju, u situaciji u kojoj nisu zadovoljene ni osnovne
potrebe, ali činjenica je da on postoji i da će uneti velike promene u odnos događaj –
objekat. Kako će se te promene manifestovati na oblik arhitekture u funkcionalnom i
morfološkom smislu, pokazaće vreme. S obzirom na sve uočene okolnosti i
registrovane probleme, postavlja se pitanje da li je, u ovom današnjem obliku,
pozorišna kuća uopšte potrebna da bi se uobličio kvalitetan pozorišni događaj? To
pitanje provući će se kroz analizu dve aktivne pozorišne kuće u Republici Srbiji.
33

3.1. Pozorište na terazijama
Pozorište na Terazijama osnovano je sredinom prošlog veka, 22. decembra
1949. godine u Beogradu. Od tog vremena do danas, promenilo je mnoga imena, ali je
ostalo dosledno idejnom konceptu po kom je osnovano. Kontinuitet u radu i
konstantni kvalitet produkcije, tokom postojanja, učinili su da ova institucija zasluži
visok renome i jednu od vodećih uloga pozorišnog stvaralaštva. Danas radi sa
bogatom produkcijom uz veliko interesovanje publike za u njemu stvorena dela.
Osnovano kao pozorište koje gaji komediografski repertoar, uz jasan akcenat
na muzičkom karakteru izvođenih produkcija, ovo pozorište namenjeno je raznolikoj
strukturi gledalaca. Tokom više od pola veka postojanja, umetnici ovog pozorišta
stvarali su dela u različitim žanrovima komedije. Na repertoaru se uvek nalazio širok
dijapazon dela domaće i strane komedije, satire i razni oblici „muzičkog“ pozorišta.
Sa osvrtom na jasnu sliku i doprinos Pozorišta na Terazijama celokupnoj
domaćoj pozorišnoj sceni, izdvaja se, kao najbitniji aspekt, činjenica da je ovo
pozorište prvo i jedino „muzičko pozorište“ u našoj zemlji. Danas nam to potvrđuje
tematski raznovrsan, ali žanrovski jasno definisan repertoar ovog pozorišta.
Arhitektonski oblik, Pozorište na Terazijama dobilo je osnivanjem. Kuća
arhitekte, Grigorija Somolova, izgrađena 1938. godine, pred sam rat, čekala je celu
deceniju kako bi dobila epitet „pozorišna“ i definisala sebe kao takvu.
Kada se pogleda urbanistička slika grada i u njoj poziciju ove kuće, u gusto
izgrađenom jezgru, kontekst nije potpuno jednoznačan. Vraćajući se u posleratni
Beograd i davne 1950-te godine, nailazimo na odgovor. „Tražim da sala bude na
Terazijama, - bio je uslov Lole Đukića, kada je bio pozvan da osnuje novo pozorište. -
Humorističko ili bulevarsko pozorište, koje nedostaje Beogradu, mora biti tamo gde
šetaju beskućnici i besprijateljnici, gde ljudi ubijaju vreme, a mi im onda ponudimo
smešno ubijanje samoće.“
8

Sa današnjeg aspekta položaja pozorišta u gradu, ova kuća nalazi se na
jednoj od značajnih i posećenih lokacija Beograda, uz dugu tradiciju. Njen položaj
time postaje opravdan.
Vezano za objekat u kome ovo pozorište postoji, važno je pomenuti jednu
bitnu činjenicu, a to je Teatar T, scena u Domu kulture „Vuk Karadžić“, u kojoj je
pozorište postojalo dugi niz godina, za vreme rekonstrukcije matičnog objekta. Izvan
svoje pozorišne kuće, u nezavidnim uslovima rada, ovaj period stvaralaštva Pozorišta,
34

od 1991 do 2005. godine, nikako se ne može oceniti neuspešnim, niti u smislu
bogatstva i kvaliteta produkcije, niti u smislu posećenosti predstava.
Matična kuća je ipak, nakon dugog vremenskom perioda, po završetku
rekonstrukcije arhitekata Slobodana Drinjakovića i Ljubomira Zdravkovića, bila
spremna da u svoje prostorije ponovo smesti instituciju pozorišta i da joj pruži
udobnost rada koja joj je nedostajala u adaptiranim prostorima scene Teatar T. Sada je
u nju moguće smestiti četiri umetnička ansambla (dramski, baletski, horski i
orkestarski), upravu, administraciju i tehniku. Objekat pokriva potrebe za probama
svih umetničkih grupa, garderobama, radom i smeštanjem tehnike i radionica.
Izvođenje se odvija na dva pozorišna scenska prostora sa kapacitetom gledališta od
486 mesta po sceni i potrebnim sadržajem u vidu orkestre i propadališta.
Rekonstrukcija je obuhvatila obnavljanje i spoljašnjosti i unutrašnjosti kuće, kako u
estetskom tako i u konstrukcijskom smislu. Zidovi su prezidani novom opekom i
dodati su armiranobetonski stubovi. Svim intervencijama omogućeno je da Pozorište
na Terazijama dobije veoma komfornu, savremenu kuću u kojoj će još dugo
nesmetano moći da radi i stvara.
Morfološke karakteristike objekta veoma su nesvakidašnje po pogledu na
njegovu funkciju. U nizu objekata ređanih na Terazijama, teško je, iz samih volumena
i kompozicije arhitektonskih oblika, shvatiti da je ovo pozorišna kuća. Veliki gabarit
objekta, bez jasne diferencijacije masa, jednostavna kompozicija i prilično pasivna
forma, mogla bi u sebi smestiti mnoge funkcije i nikako ne oslikava jasno da se radi o
pozorištu. Svojim arhitektonskim odlikama objekat, s druge strane, jasno prikazuje
arhitektonsku sliku Beograda između dva Svetska rata, epohu u kome je nastao.
Najbitnije pitanje, koje se pokreće sagledavanjem institucijalnih i
arhitektonskih karakteristika Pozorišta na Terazijama, kroz celo njegovo postojanje, je
ono koje se tiče veze samog objekta na Terazijama 29. i rada ovog pozorišta.
Poređenjem Atlasa pozorišta iz perioda delovanja u matičnom objektu i nizu godina
tokom kojih je ono funkcionisalo u adaptiranim objektima, dolazi se do zaključka da
u produkcijskom smislu i u uspehu nije bilo značajnih razlika. Treba li se onda
razmotriti pitanje koliko je Pozorište vezano za Objekat? Svakako, to je pitanje koje
je već dugo aktualno i razmatrano.
Sa osvrtom na uspehe Pozorišta na Terazijama, kroz doslednost u
konstantnom visokom kvalitetu i obimu repertoara, vidi se da ga ovaj teatar ne može
zahvaliti svojoj kući, već instituciji i ljudima koji su u njoj delovali kroz godine
postojanja. Ovim zaključkom, Pozorište na Terazijama može se svrstati u jedan od
35

brojnih primera u kojima je najveće pitanje da li pozorište treba vezati za objekat ili je
ono veličanstveno baš u njegovom odsustvu i prostornoj slobodi koju time dobija.


S.l 3 Pozorište na Terazijama, ulazni hol


Sl.4 Pozorište na Terazijama, izgled sale

3.2. Kraljevačko pozorište
Pozorište u Kraljevu, ili kako danas zvanično nosi naziv Kraljevačko
pozorište, je kuća koja se može pohvaliti dugom i burnom istorijom, a koja je, na
momente, imala krajnje neizvesnu sudbinu. S obzirom, da se u različitim oblicima
pojavljuje još od kraja 19. veka, zapanjuje činjenica da se o njemu, u nekom širem
kontekstu, vrlo malo zna, a još manje govori i piše. Podaci do kojih bi radoznali
entuzijasta, eventualno, mogao da dođe prvenstveno su vezani za novija ostvarenja
pozorišne produkcije i po koji pasus te duge i neizvesne istorije. Sa time bi se,
nažalost, morao zadovoljiti. Mali broj dostupnih podataka o jednoj ovakvoj ustanovi,
visoko-kulturnog i obrazovnog karaktera, otvara neminovno niz pretpostavki i pitanja
vezanih za kulturu i kulturni život, a zatim i za sam fenomen pozorišta u jednoj
manjoj sredini.
36

Priča zapravo počinje na samom kraju 19. veka, kada su ostvareni prvi dodiri
Kraljeva sa pozorištem i to zahvaljujući putujućim pozorišnim trupama koje su kroz
njega prolazile. Umetnost u kafansko-gostioničarskom ambijentu (u kom su se
izvodile te prve predstave), ipak je ostavila značajniji utisak na Kraljevčane, s
obzirom da se već početkom 20. veka pojavljuju prvi amaterski pozorišni oblici u
gradu. Oni prevashodno nastaju zahvaljujući pojedincima progresivnih i smelih ideja,
koji su na ovaj način videli svoju šansu. Tokom godina, po značaju se izdvojilo
kulturno-umetničko društvo „Abrašević“, koje je bilo aktivno sve do 1940. godine
kada je ugašeno naredbom državnog vrha. Godine 1943. osnovano je Diletantsko
pozorište Okruga kraljevačkog, a naredne 1944. godine ono je naziv promenilo u
Srpsko narodno pozorište Okruga kraljevačkog. Posmatrajući sa ove distance, upravo
je ovo bilo vreme koje možemo nazvati „zlatno doba pozorišta u Kraljevu“. U
kratkom vremenskom periodu, ova institucija uspela je da se uzdigne, obezbedi kulise
i potreban prostor. Ovo je i period u kome se među članovima pozorišta spominju i
poznata glumačka imena međuratnog perioda. Pedesetih godina, međutim, ovo
pozorište deli sudbinu većine pozorišta u Srbiji i biva ugašeno odlukom ministarstva
prosvete 1956. godine. Od ovoga perioda, pa gotovo četiri naredne decenije, Kraljevo
je živelo bez profesionalnog oblika pozorišta, mada je gotovo istovremeno nastavilo
da postoji u izvesnom amaterskom obliku.
Današnje Kraljevačko pozorište osnovano je 1996. godine odlukom gradskih
vlasti da ožive pozorišni profesionalizam u svom gradu. Kada je tačno, tokom svoje
različito-statusne istorije, ovo pozorište pozicionirano na lokaciju na kojoj se i danas
nalazi, nije sasvim poznato. Zgrada današnjeg pozorišta, nalazi se u samom centru
grada i zapravo je bočno krilo objekta koji izlazi na glavni gradski trg i koji je nekada
bio hotel „Pariz“. Kulturna vrednost ovog objekta ne postoji kao takva, ali je on
zaštićen kao deo istorijskog gradskog jezgra. Tačna godina izgradnje i arhitekta nisu
poznati. Ulaz u pozorište nalazi se u jednoj od četiri ulice koje se ulivaju u glavni
gradski trg. Ambijentalna uklopljenost ovog objekta u postojeći urbanistički kontekst
je neosporna. Ravno fasadno platno u linijskoj je i visinskoj regulaciji sa
neparnim uličnim frontom. Međutim, ovakva pozicija i ugrađenost zdanja, ali najviše
jednoličnost arhitektonskog izraza, osnovni su razlozi njegove neuočljivosti, slabe
otvorenosti, ali i minimalne komunikacije sa okolinom. Odnos javnog objekta i
otvorenog javnog prostora ispred njega, ovde je, zaista, doveden u pitanje. Pojas
zelenog rastinja i moderna ulična rasveta, zapravo su jedini elementi koji u ovom
prostoru pozivaju na zadržavanje.
Morfologija postojećeg objekta, naivna je i bleda u poređenju sa funkcijom i
statusom koji bi takav objekat trebalo da nosi. Niti kompozicija, niti arhitektonski
37

izraz, volumen i detalji, ništa nam ne ukazuje da je reč o značajnijem gradskom
objektu, a kamoli da se radi o instituciji od kulturnog značaja za grad, tj. pozorišnoj
kući. Njegova estetska adekvatnost je diskutabilna i u slučaju obične zgrade u
centralnom gradskom području, a kao fasade pozorišta je gotovo neprihvatljiva.
Činjenica da zgrada nije prvobitno namenski projektovana za ovu namenu,
govori nam mnogo, prvenstveno o njenim funkcionalnim, ali i tehničko-tehnološkim
karakteristikama. Zgrada je neadekvatna. Pozorište poseduje jednu adaptiranu scenu.
Sala ima 226 mesta, raspoređenih u dva krila. Objekat, osim sale, poseduje minimalnu
biletarnicu, foaje, kafe, adaptirane prostorije za garderobu i šminku, kancelarije i
jedan višenamenski pomoćni prostor na spratu. Nedostatak magacinskog prostora
predstavlja veliki problem, te se pomenuta prostorija na spratu, kao i zadnja polovina
scene, koriste u te svrhe.
Godine 2005. izdvojena su znatna novčana sredstva kako bi se zgrada
rekonstruisala i u najvećoj mogućoj meri prilagodila potrebama pozorišta. Ove
intervencije su se, međutim, u najvećoj meri odnosile na samu salu (tačnije
rekonstrukciju gledališta i izvesna tehnička unapređenja), što je doprinelo da se
prošire njene mogućnosti, te je ona danas dobila multifinkcionalnu namenu i često se
koristi kao prostor za promocije, književne večeri, manje koncerte i druge skupove.
Činjenica je, međutim, da je za jedno savremeno pozorište ovo nedovoljno. U
nedostatku bolje opcije, postoji nada da će ovaj problem biti rešen dobijanjem i
renoviranjem zgrade Doma vojske, koja sa postojećim salama i mnoštvom drugih
prostorija, ne samo da je funkcionalno primerenija za jednu ovakvu namenu, već je i u
stilsko-oblikovnom, kulturnom, ali i urbanom kontekstu neuporediva.
Imajući sve ovo u vidu, neosporna je, čak i fascinirajuća stvaralačka energija
koja je, čini se, uvek postojala u trupi. Energija koja je uspela da se održi tokom svih
ovih godina, nasuprot spoljnim uticajima koji nisu uvek bili naročito povoljni. Upravo
ta energija nadopunjena raznovrsnim, zanimljivim i kvalitetnim repertoarom, bila je
jedina promocija pozorišnog života tokom svih ovih godina. Činjenica da, i pored
svega, rad ovog pozorišta nije ostao nezapažen, naročito u sezonama koje su za nama,
nedvosmisleno nas tera da se zapitamo Šta zapravo čini jedno pozorište? Da li je
zaista moguće da su ideja, entuzijazam i ogromna želja praćena umešnošću ljudi
dovoljni da se govori o pozorištu? Da li je možda to zaista jedini potreban i dovoljan
uslov za savremene scenske događaje?

38



Sl.5 Kraljevačko pozorište-ulazna partija


Sl.6 Kraljevačko pozorište-scensko-gledališni prostor

4. ZAKLJUČAK
Nakon sagledavanja dve potpuno različite pozorišne kuće, svesni njihovih
razlika, ali uz to i konstantnosti produkcija i zabeleženog uspeha i napretka, javljaju
se mnoge dileme. Shvatajući poziciju i pravce modernog pozorišta i njegove težnje,
vidi se da su promene neizostavne. Sa savremenim potrebama funkcije i traganjem za
novim u pozorišnoj produkciji, jasno je da se paralelno razvija i potreba za
drugačijom arhitekturom koja bi pratila te promene. Ako se osvrnemo na sve do sada
rečeno o pozorištu kod nas, javlja se jedno pitanje na koje upućuju, kako dva
analizirana pozorišta, tako i mnoge druge kuće u Srbiji. Da li je bolje, u današnjem
svetlu i pokušajima adaptacije brojnih neadekvatnih objekata, ostaviti pozorište u
prostorima koje je u 21. veku evidentno preraslo svojim težnjama ili ga potpuno
osloboditi kuće? Ili je rešenje nešto drugo?
“Arhitektura može biti okvir, pa i okov za mišljenja o pozorištu, takođe,
može biti osnov i podsticaj.”
9

39

Sva ova pitanja veoma su kompleksna i svako od njih otvara mesto za dalja
istraživanja. Potrebno je, kroz teorijske radove, odrediti pravce razvoja pozorišnog
komada, koncepte igre i doživljaja iste. Sa druge strane, potrebno je kritički ispitati
doslednost postojanja pozorišnog objekta u tradicionalnom obliku, u kakvom je
najzastupljeniji u Srbiji. Treba li se možda okrenuti sagledavanju pozorišne
arhitekture iz sasvim novog ugla? Jer, “ u svakom slučaju, arhitektonski prostor je
uvek tu, ne možemo ga izbeći, taj prostor vrši svoje dejstvo, želeli mi to ili ne, i sa
tom činjenicom moramo računati i kada stvaramo pozorišna dela, a i kada gradimo
kuće i gradove.”
10
Sve su to dileme koje traže duboke teorijske postavke, stručne
pristupe i pružaju, neograničene mogućnosti razvoja i poboljšanja pozorišta u svakom
smislu.
Rekapitulacijom iznetih stavova u ovom radu, jasno je da je došlo do
prekretnice u oblasti arhitekture scenskih objekata i do potrebe za promenama u
pristupu, kako pri adaptacijama, tako i pri projektovanju novih objekata ove
tipologije. Međutim, najvažniji zaključak na koji ukazuju dva, radom analizirana,
primera, jeste da kvalitet produkcije i opstanak pozorišta kao institucije nije u
direktnoj zavisnosti sa postojanjem arhitektonskog oblika projektovanog za tu
namenu. Spektakl pozorišne igre i poruka koja se tom igrom šalje jasna je, vredna i
trajna.
Proučavajući opšte stanje, ali i konkretne objekte i njihove probleme, jasno se
pokazalo da nepostojanje adekvatne arhitekture pozorišnih kuća u Srbiji, kao i svi
prateći problemi, ni u najtežim vremenima nisu postali toliki da prekinu produkcije i
ugase entuzijazam i stvaralačku energiju. „Formiranje pozorišnih institucija, njihovo
zatvaranje ili gašenje, raspuštanje pojedinih trupa ili novi zahtevi - nikada nisu mogli
suštinski da prekinu pozorišni život niti da ga osiromaše do te mere da postane
beznačajno za one koji u njega veruju“
11
. Pozorište na Terazijama i Kraljevačko
pozorište odličan su primer za to.
5. ZAVRŠNE NAPOMENE
Ovaj rad proizašao je iz individualnih radova autora na temu KRITIKA
ARHITEKTONSKOG DELA, rađenog u okviru predmeta Teorija i kritika
arhitektonskog dela, na smeru Istraživanje u arhitekturi i urbanizmu, Master studija
Departmana za arhitekturu i urbanizam na Fakultetu tehničkih nauka u Novom Sadu.
Istovremeno, rad je urađen u okviru projekta Ministarstva za nauku i
tehnološki razvoj, pod nazivom Tehničko-tehnološko stanje i potencijali
40

arhitektonskih objekata za scenske događaje u Republici Srbiji, pod rukovodstvom dr
Radivoja Dinulovića, vanrednog profesora.

1
Dinulović, Radivoje, Arhitektura savremenog pozorišta, u Funkcionalno – tehnološki
procesi i oblikovanje prostora modernog pozorišta , doktorska disertacija, Fakultet
tehničkih nauka, Univerzitet u Novom Sadu, Novi Sad, 2004., str. 103.
6
Dinulović,Radivoje, TIPOLOGIJE POZORIŠNOG PROSTORA: Klasifikacije
tipova i modela scensko-gledališnog prostora u teoriji i istoriji pozorišta XX veka,
Zbornik radova Fakulteta dramskih umetnosti, Beograd, 2005, ;(8-9): str. 13-47.
7
Mojović, Gorica, Beogradska pozorišta, u TEATAR-POLITIKA-GRAD, Studija
slučaja: BEOGRAD, YUSTAT, Beograd, 2007., str. 200-201.
8
Đaja, Aleksandar, urednik: Pozorište na Terazijama, Beograd, Pozorište na
Terazijama, 2005., str. 7
9
Intervju sa prof. dr Radivojem Dinulovićem, www.e-novine.com
10
Intervju sa prof. dr Radivojem Dinulovićem, www.e-novine.com
11
Volk, dr Petar, Pozorišni život u Srbiji 1944/1986, Teatar, FDU Institut, Beograd,
1990., str. 9,10






41

Dr Jelena Atanacković Jeličić, dipl.inž.arh.
docent, Departman za arhitekturu i urbanizam, Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad
Petar Mirković, akademski vajar
NAMENA, PROGRAMSKA STRUKTURA I KULTURNA FUNKCIJA
ARHITEKTONSKIH OBJEKATA ZA SCENSKE DOGAĐAJE U REPUBLICI
SRBIJI
Apstrakt: Cilj rada je da ispita postojeće arhitektonske objekte pozorišnih objekata u
Srbiji u smislu njihove kulturne funkcije, odnosa prema produkciji i mogućnostima
korišćenja. Takođe, u radu će biti analiziran uticaj arhitekture, kao jednog od aspekata
produkcije u sferi kulture, na pozorište, ali i postojanje uticaja vice versa. Kroz
teorijsko istraživanje, u radu se ispituju i novi mogući modeli ovog odnosa.

Ključne reči: arhitektura pozorišta, kulturna funkcija arhitektonskih objekata za
scenske događaje

42

PROGRAMME STRUCTURE AND CULTURAL FUNCTION OF THEATRE
ARCHITECTURE IN THE REPUBLIC OF SERBIA
Abstract: This paper is addressing the issue of cultural function of the existing
theatre buildings in the Republic of Serbia, their programme and relations between
their architectural design and production of events. The impact of architectural design
(in means of consistency and quality) related to overall production in the field of
culture will also be examined. A new model of complex relation between theatrical
performance and theatre architecture will be proposed.

Keywords: theatre architecture, cultural function of theatre buildings







Sadržaj:
1. Uvod – teorijski okvir istraživanja
2. Kratak pregled produkcije u sferi kulture u republici Srbiji
3. Arhitektura kao prostorni okvir kulturnih dešavanja
4. Zaključak
5. Završne napomene
6. Reference

43

1. UVOD – TEORIJSKI OKVIR ISTRAŽIVANJA
Odnos arhitekture posmatrane isključivo kao materijalne strukture i njenog
sadržaja/programa/aktivnosti koje se odvijaju unutar izgrađenog omotača, predstavlja
jednu od najinteresantnijih tema savremene građene sredine. Ako se činjenica da je
svaki arhitektonski objekat izraz ljudske potrebe materijalizovane prvo kroz
programsku strukturu, zatim kroz funkcionalno/tehnološku shemu i konačno u samom
prostoru, postavi u kontekst vremenske koordinate, jasno je da će zaključak, kako na
opažajnom, tako i na teorijskom nivou ići u sledećim pravcima:
- veliki broj postojećih objekata je promenio svoju prvobitnu namenu, što je
najčešće posledica promenjenih društvenih, tehnoloških, ekonomskih, pa i
političkih okolnosti,
- određen broj objekata je u potpunosti izgubio svoju namenu, jer su se postojeće
strukture pokazale kao netolerantne za promene,
- ekonomska kretanja u savremenom društvu nameću potrebu za arhitektonskim
strukturama, koje u različitim režimima korišćenja mogu odgovoriti čitavom
spektru promenljivih namena. Ovo je posledica, sa jedne strane, potrebe za
frekventnim javnim prostorom/životom u urbanim sredinama, ali i potrebe za
umanjenjem troškova izgradnje, korišćenja građevinskog zemljišta, održavanja.
Dakle, dobro poznata teza da je «novi vrt (veoma često, op.aut.) stari kavez»
1
ovde će biti razmatrana u suštinski izmenjenom obliku, tj. pitanje koje
savremeno društvo nužno nameće jeste i sledeće: da li je ponekad i «stari vrt»
potpuno «novi kavez»? Drugim rečima, da li stari postojeći prostori (arhitektonski
objekti)
2
mogu da odgovore zahtevima savremene produkcije ili novih tehnologija, iz
oblasti kulture, na primer? Ili, da li je moguće današnju produkciju unaprediti
pokušajem da se pronađu negde među «starim vrtovima» prostori čija je prvobitna
namena iz potpuno druge programske sfere, ali se pokazuju kao intrigantni za
današnje stvaraoce?
Teorijski prostor u okviru koga će navedene teze biti ispitane, omeđen je sa
nekoliko polazišta. Pre svega, proces analize biće sproveden na temi odnosa pozorišne
produkcije i pozorišnih objekata i to pod pretpostavkom da: «Ako građenje
savremenih pozorišnih kuća, kao i savremeno pozorište uopšte, želimo da vrednujemo
na osnovu ukupne produkcije, naše će nezadovoljstvo biti izvesno. Ipak, efemerna
priroda pozorišta nam ne samo dozvoljava već nas i primorava da u svom sećanju
44

zadržimo samo one prizore čije nam vrednosti grade poglede na život i postojanje. To
se danas jednako odnosi i na doživljaj, čitanje i pamćenje pozorišne arhitekture»
3

Značajno pitanje koje se, u odnosu na prethodno, ovde postavlja je i dalji
odnos «doživljaja» i arhitekture kao artefakta. Dakle, da li je arhitektura dužna da
danas, u eri prezasićenosti komercijalnim i marketinškim sadržajima svake vrste
ponuđenim pre svega kroz televizijsku i filmsku produkciju, i takođe u eri opšte
zaokupljenosti sadržajima koji kroz ekstremne uslove pokušavaju da simuliraju
realnost, odgovori na ono što Peter Zumthor naziva «magijom stvarnosti»:
4

«Mi koristimo signale. Mi posmatramo. Ne znam da li na Vas ova moja strast
ima isti uticaj kao na mene. Ovo nije voajerizam. Naprotiv, to ima puno veze sa
atmosferom. Pomislite na «Prozor u dvorište» Alfreda Hičkoka. Život u prozoru,
posmatran od spolja. Klasik...
5
Ono o čemu razmišljam je moje ljudsko okruženje –
iako nije samo moje- i o načinu na koji zgrade postaju deo ljudskih života, mesto gde
deca odrastaju. I možda će im se jedna od tih zgrada vratiti u sećanje 25 godina
kasnije, i setiće se ugla, ulice, trga – bez ideje o arhitekti tog prostora ali to nije ni
poenta. Sama ideja da su ta sećanja još tu – postoji mnogo takvih objekata kojih se ja
sećam, koje nisam sam projektovao, ali koji su me dotakli, pomerili, dali mi osećaj
olakšanja ili mi pomogli na neki drugi način.»
6

U ovim okvirima, arhitektura će biti posmatrana kao zasebna i autonomna
disciplina, a ne kao amalgam povezanih znanja iz oblasti tehnologije, nauke i
umetnosti, odnosno kako navodi Peter Eisenmann: «Arhitektura je tradicionalno
povezana sa spoljnim fenomenima: politikom, društvenim uslovima, kulturološkim
vrednostima i sličnim uticajima. Retko je teorijski istraživan njen sopstveni diskurs,
njena unutrašnjost. Moj rad na dijagramima je jedno takvo istraživanje. Istraživanje
koje uzima u obzir mogućnost da arhitektura može da ima sopstvenu manifestaciju,
manifestaciju svoje unutrašnjosti kroz izgrađeni objekat. U unutrašnjosti arhitekture a
priori je istorija, akumulirano znanje svih prethodnih arhitektura.»
7

Konačno, odnos spoljnih fenomena i arhitekture kao zasebne discipline će
biti razmatran u okvirima savremenog društva, prema navodima grupe MVRDV:
«Dolazeća era će biti ključna za klasičnu artističku ulogu arhitekture. Originalnost i
autentičnost će se nalaziti na iskušenjima, a uloga arhitekte će biti preispitana.»
8

45




Slika 1 Pitanje autentičnosti, originalnosti i artističke vrednosti u
konzumentskoj eri: Andy Warhol scena iz filma Sleep
9
i scena iz VIP
Veliki Brat Srbija
10


46

2. KRATAK PREGLED PRODUKCIJE U SFERI KULTURE U
REPUBLICI SRBIJI
Danas smo svedoci rezultata dve decenije velikog zastoja u napredovanju
svih oblasti na ovim prostorima. Društveni razvoj koji je proteklih godina, u nekoj
meri pokrenut sa mrtve tačke, uglavnom se ogledao u uspostavljanju osnovnih
društvenih normi, ljudskih sloboda i ponovnog uspostavljanja komunikacije sa
globalnim društvom.
Sfere koje su najviše pretrpele tokom proteklih decenija svakako su sfera
kulture, edukacije i svega onoga što direktno ili indirektno proizilazi iz dve prethodno
navedene. Gola borba za egzistenciju i povratak animalnim nagonima uticali su da se
celokupan sistem vrednosti poremeti. Nije potrebno navoditi sve pojave koje su
popunile to upražnjeno mesto, počevši od turbo folka, preko nacionalističkih,
navijačkih i ostalih masovnih udruživanja pa do ličnog teatra bolesti zavisnosti. U
tako složenim društvenim okolnostima neočekivano je tražiti krivca, dok je i pitanje
svrsishodnosti takve akcije i dalje otvoreno. Takođe, argumentovano ili ne, izostanak
kulturne svesti tokom dugog vremenskog perioda često se smatra opravdanim u
takvim okolnostima.
Ono što je bitno jeste neophodnost osvešćenja trenutne pozicije i rad na
ponovnom uspostavljanju trajnih vrednosti. Ključno pitanje koje se ovde postavlja je:
kako i na koji način arhitektonskim sredstvima uticati na izmenu kulturne politike,
tako da se fokus pažnje šire javnosti bar delimično izmesti sa voajerskih režiranih
«veštačkih rajeva» reality show programa na neku drugu vrstu sadržaja koja bi imala
pretenzije na umetničku vrednost.
Sadašnje stanje kulture u Republici Srbiji posledica je nepostojanja jasne i
dugoročne strategije za razvoj kulture. Kao glavni nosioci procesa kreiranja strategije
neosporno se nameću javne institucije koje su pak ostale nereformisane,
nekonkurentne, nedovoljno produktivne i preglomazne. Pri tome ovakvi aparati
ozbiljno opterećuju budžet i troše preko potreban novac, pa na kraju svrha postojanja
samih institucija više nije njihova osnovna namena već egzistencija zaposlenih.
Sa druge strane imamo tranzicionu pojavu spektakla kao kompenzativne
stvari. Nebrojeno mnogo manifestacija koje imaju za cilj proizvodnju zabave,
obraćanje vrlo širokom auditorijumu, ali zbog toga i neophodnost da programski
ostanu dovoljno neutralni, površni i samo trenutačni. Ovakav jedan fenomen može
biti opravdan u nekoj meri, ali nikako kao nosilac kulturnog života.
47

Veliki broj gradova u Srbiji se suočava i sa problemom nedovoljne
komunikacije lokalnih kulturnih zajednica međusobno, a potom i sa međunarodnim
centrima. Stoga je veoma lako uočljivo da se kompletna kulturna produkcija realizuje
i plasira isključivo unutar pojedinačne lokalne samouprave. Ovakav «palanački
sindrom» je ogromna kočnica za razvoj celog društva. Posebno je važno napomenuti
da kada produkcija u sferi kulture, a u okvirima pojedinačnog grada, i postoji, ona,
posebno u manjim urbanim centrima, nije konkurentna na međunarodnoj sceni. Na
kraju, to ima za rezultat nedovoljno interesantan program i odsustvo publike kao
krajnjeg konzumenta.
Ukoliko koristimo međunarodnu scenu kao komparativni model, u procesu
revitalizacije na širem kulturnom planu, moguće je osloniti se na mnogobrojna tuđa
iskustva i kvalitetno iskoristiti postojeća rešenja.
Kao jedna od mogućih prepreka i kočnica mogla bi se pojaviti ustaljena
misao da se za napredak u oblasti kulture nema dovoljno budžetskih sredstava, niti
prostornih kapaciteta, te da tako nešto nije na prvom mestu i da postoje mnogo
značajnije teme za opšti napredak društva. Kako kultura uopšte predstavlja osnov
identiteta jednog društva, pa i nacije, cena ovakvih teza može biti veoma velika u
budućnosti, ili kako se navodi u White Paper on Education and Training, buduće
evropsko društvo bi moralo da bude pravično, progresivno i razvijeno u oblasti
kulture.
11

U neraskidivoj uzajamnoj sprezi ovde stoji i pitanje graditeljske kulture, tj
graditeljskog nasleđa i onoga što čini identitet grada. Mnogi objekti koji su do skora
stajali kao prva slika koja se pojavi pred očima pri pomenu bilo kog grada u Republici
Srbiji do sad su opravdano srušeni i zamenjeni novim, međutim izvesno je da je sve
manje autentičnih građevina koje izazivaju asocijacije na prošlost i dovode u kontakt
sa korenima.
3. ARHITEKTURA KAO PROSTORNI OKVIR KULTURNIH
DEŠAVANJA
«Pozorište dvadesetog veka obeleženo je nastojanjem da se dovede u pitanje
svaka konvencionalna odrednica institucionalnog teatra, uključujući i namenski
projektovanu i izgrađenu arhitektonsku strukturu kao podrazumevajući prostorni
okvir... Za orijentaciju gledalaca (i naročito arhitekata) neuporedivo je značajnija
svest o kulturnoj funkciji konkretnog pozorišta, što se uspostavlja kao potpuno
posebna tema. O tome svedoče privatna pozorišta sa najvišom umetničkom i
društvenom misijom, ali i sasvim komercijalno usmereni teatri u vlasništvu države.»
12

48

Pitanje kulturne funkcije pozorišne zgrade u direktnoj je i neraskidivoj vezi
sa produkcijom iste ustanove, koja, u najvećem broju gradova u Republici Srbiji, nije
na zadovoljavajućem nivou. Dakle, ovde možemo govoriti o relativno velikom broju
objekata kulture različitih programskih, ali i morfoloških i tipoloških karakteristika,
koji se danas suočavaju sa nužnošću privlačenja savremenog gledaoca programom, a
sa tim u vezi i prostornim okvirom, koji će za istog biti zadovoljavajući.
Tipološka klasifikacija postojećih pozorišnih zgrada potpuno je zasebna tema
i može pružiti detaljnije odgovore na pitanja potrebnih prostornih promena na
konkretnim objektima. Odnos ovih objekata prema okružujućim javnim prostorima i
njihova značenjska uloga u široj gradskoj matrici profiliše ulogu ovih objekata mnogo
više u «memoriji grada» ili personalnoj memoriji posmatrača (kako navodi Zumthor),
nego njegov kulturni značaj. Sa druge strane, kako je veliki broj pozorišnih zgrada,
sada posmatranih isključivo kao arhitektonska dela, ostao bez svojih korisnika, da li
možemo smatrati da je «magija realnog» u njima nestala, odnosno, da je struktura
«unutrašnjosti arhitekture» u njima bitno narušena, ukoliko je ikad i postojala? I dalje,
da li je arhitektura pozorišnih objekata, sada posmatrana kao zasebna disciplina (kako
to navodi Eisenman), mogla da sa svojim dometima nadomesti nedostatke programa,
pa sa tim u vezi i gledalaca?
Izvesno je da je ovo moguće samo delimično. Kako zaključuje Dejan Sudjic,
«Arhitektura je način da se ispriča priča o onome ko arhitekturu stvara... Arhitekturu
koriste političke vođe da zavedu, impresioniraju i zastraše»
13
i u ovom kontekstu je
moguće razmatrati i značajne građevinske poduhvate nacionalnih (ali i drugih
značajnih) teatara globalno, pa i u Republici Srbiji. Ipak, činjenica je da arhitektura
per se, nezavisno od sopstvenog kvaliteta, ne predstavlja izvor fascinacije posmatrača
na način na koji to može da učini pozorišni događaj bilo koga tipa. Dakle, možemo
smatrati da je arhitektura, u slučaju pozorišnih objekata, sekundarni prenosilac poruke
u odnosu na programsku orijentaciju i da, u tom smislu, ona podleže
transformacijama shodno promenama programa, a nikako obrnuto. Ovo potvrđuje
tezu da, u slučaju pozorišnih zgrada, «stari vrtovi» mogu postati «novi kavezi».
Dakle, koji su sve to prostorni problemi sa kojima se susreće savremena
pozorišna produkcija u starim, postojećim pozorišnim objektima? Pre svih, najveći
deo ovih neusaglašenosti potiče od značajnog razvoja svih vrsta tehnologija u
poslednjim decenijama, razvoja koji se i sada odvija toliko brzo da je prostorni okvir
koji bi ga pratio sve manje predvidljiv. Ipak, današnja tehnološka rešenja su rešila
veliki deo arhitektonskog problema. Ovde se ne misli na prostorne kapacitete koji su
neophodni da bi se neka tehnologija primenila, nego na proste uslove koje je određeni
49

sadržaj, u prošlosti, postavljao pred projektanta prostora, dok se danas oni ispunjavaju
primenom različitih tehnologija.
14

U prilog ovoj tezi govori i činjenica da sve više savremenih pozorišnih
objekata, posmatrano globalno, odgovara tipologiji «crne kutije»,
15
gde je arhitektura
samo prostorna pregrada između spoljašnosti i složene tehnološke unutrašnjosti
potrebne za produkciju pozorišnog spektakla. Posmatrano dalje, da li je onda
potrebno da ova prostorna opna, «crna kutija» ili savremena pozorišna zgrada uvek
bude novoizgrađeni objekat, ili je moguće pronaći objekte koji bi zadovoljili
zahtevane uslove u postojećem građevinskom fondu napuštenih, neupotrebljavanih ili
prenamenjenih zgrada? I kako to korespondira sa potrebama savremenog gledaoca, pa
konačno i sa savremenim ekonomskim kretanjima?
4. ZAKLJUČAK
Arhitektonska produkcija, jednako kao i pozorišna ili likovna, samo je jedan
od derivata opšte kulturne produkcije jednog društva. U tom smislu, svi ovi aspekti su
odraz savremenih društvenih kretanja, sa kojima su opet uzročno-posledično povezani
na vrlo složene načine. To svakako ne znači da je kvalitet svih autorskih ili artističkih
dela ujednačen i takođe ne znači da ponekad, neki od ovih aspekata kulturne
produkcije ne prethode jedan drugom. Drugim rečima, činjenica je da kvalitet
pozorišne predstave zavisi, između ostalog, od kvaliteta arhitektonskog objekta u
kome nastaje, ali ne uvek i ne u potpunosti. Takođe, nove ideje i nova viđenja sveta
izražena kroz format likovnih ili izvođačkih umetnosti mogu izmeniti i mišljenja
unutar arhitektonskog stvaralaštva, ali opet ne uvek i ne u potpunosti.
Kako navodi prof. Dinulović: «Vrste i karakter dramskog sadržaja, odnosno
umetničke stavove i ideje o pozorištu, danas možemo posmatrati kao značajno
uticajno polje jedino kada je reč o ambijentalnom teatru i reutilizaciji postojećih
prostora i objekata. Ako međutim govorimo o namenski projektovanim pozorišnim
zgradama, činjenica je da repertoar i umetnička orijentacija institucija koje u njima
deluju gotovo da više nisu značajni za formiranje arhitektonskog programa, osim u
odnosu na eventualne žanrovske specifičnosti (dramskog pozorišta u odnosu na
opersko, plesno ili mjuzikl na primer).... Tako tipologija modernih pozornica, od
arhitektonskog i graditeljskog, postaje rediteljsko i scenografsko pitanje. Napuštanje
pozorišne zgrade i posvećenje građenju ambijenta za svaku predstavu ponaosob
(umesto da se u okviru pozorišne kutije-kakvog god ona oblika bila, scenski sklop
stvara dekorom-kojim god se sredstvima scenograf služio), treba, u tom smislu,
posmatrati kao jedan od mogućih izbora.»
16

50

Ako prihvatimo činjenicu da je ambijentalni teatar generator onoga što će se
u budućnosti pokazati kao nova programska i/ili tipološka kategorija pozorišne zgrade
(gde dozvoljavamo svaki mogući format ove buduće strukture, uključujući efemeran,
virtuelan ili drugi) i takođe, činjenicu da postojeći pozorišni objekti, u velikoj meri,
predstavljaju opeterćenje jednako za stvaraoce koliko i za budžet, da li vibrantan javni
prostor može ponovo da postane akcelerator i buduće pozorišne, ali i sveopšte
kulturne produkcije u Srbiji? Takođe, da li je zapravo taj javni prostor danas i
unutrašnjost tržnog centra ili hol aerodroma? Ako pozorišna produkcija traži put do
svojih gledalaca i izvan fiksirane lokacije koja se zove pozorišna zgrada, gde bi se
danas ti gledaoci nalazili? Na kraju, da li je moguće pronaći i rešenja koja bi pomirila
nomadski duh putujućih trupa i tradicionalnu pozorišnu scenu, ali i ponudila
savremeno i energično viđenje, toliko neophodno kulturnoj produkciji?
Rešenje koje upravo obuhvata pomenute probleme jeste model koji izuzetno
suptilno integriše kulturu, graditeljsko nasleđe, produkciju, turizam i ekonomsku
stranu. Nešto što je odavno praktikovano i veoma uspešno funkcioniše i danas širom
sveta jeste stvaranje novih kulturnih centara na platformama industrijskog nasleđa.
Ogromne industrijske hale, fabrike, koje danas više ne služe svojoj prvobitnoj nameni
nameću se kao idealne podloge za stvaranje novog društvenog momenta.
Prednosti ovog modela su višestruke:
- Nije potrebno ulagati velika finansijska sredstva na izgradnju novih objekata već
se isti kvalitet postiže kreativnim korišćenjem postojećeg graditeljskog fonda.
Autentični objekti iz prošlosti koji na sebi nose trag vremena, prenoseći duh
graditeljske tradicije mogu postati i generator stvaranja nove kulturne klime;
- S obzirom na to da je u ovim slučajevima moguća postepena revitalizacija, otvara
se i mogućnost da se sadržaji i njihov obim prirodno odrede prema realnim
potrebama i u ekonomski realnim okvirima. Tako se izbegavaju velike i
nesigurne investicije jer se prostori postavljaju kao multifunkcionalne jedinice i
kroz vreme je moguće prilagođavati ih novodolazećim potrebama;
- Očuvanje ovakvih objekata je od neprocenjivog značaja za širu zajednicu, pre
svega u smislu očuvanja opšteg nacionalnog i kulturnog identiteta.
Konačno, u okviru ovakvog modela prenamene objekata u objekte kulture (u
širem smislu), ali i partikularno u pozorišne objekte, moguće je:
- Uvesti srodne komercijalne programe. Transformacija koju su muzejske
institucije doživele u poslednjim decenijama XX veka govori u prilog ovoj tezi (u
51

okviru muzejskih ustanova su se kao srodni sadržaji pojavile i knjižare, kafei i
restorani, internet centri, radionice za edukaciju i slično);
- Proširiti ciljnu grupu eventualnih gledalaca pozorišnog spektakla, izbegavanjem
monumentalnih prostora i klime u kojoj su pozorišne zgrade namenjene
isključivo «elitnim» društvenim grupama;
- Postaviti kulturnu produkciju u sferu svakodnevne produktivnosti, odnosno, bar
na nivou prostornog, prikazati da je kultura jednom društvu potrebna ništa manje
nego druge delatnosti, koje veoma često zauzimaju mnogo značajniji medijski, ali
i značenjski prostor u društvenoj stvarnosti.
Konačno, opšti društveni razvoj u velikoj meri zavisi od kulturne produkcije jedne
sredine. Predloženi model pokušava da ukaže na rešenje koje bi, sa jedne strane,
dozvolilo svim sferama kulture, pa i pozorištu, inspirativan prostorni okvir bez
ulaganja prevelikih finansijskih sredstava. Ostaje nada da će publika, u sferi pozorišta,
ili arhitekture, imati dovoljno strpljenja da sačeka.
5. ZAVRŠNE NAPOMENE
Rad je urađen u okviru projekta Ministarstva za nauku i tehnološki razvoj,
pod nazivom Tehničko-tehnološko stanje i potencijali arhitektonskih objekata za
scenske događaje u Republici Srbiji, pod rukovodstvom dr Radivoja Dinulovića,
vanrednog profesora.

1
Naslov knjige prof. dr Ranka Radovića “Novi vrt-stari kavez”, Stylos, Novi Sad,
2005
2
Javni prostori se, usled svojih morfoloških karakteristika, ali i razloga i istorije
postanka mogu smatrati mnogo tolerantnijim prema različitim režimima korišćenja
nego što je to slučaj sa arhitektonskim objektima.
3
Dinulović, Radivoje, Arhitektura pozorišta XX veka, Clio, Beograd, 2009, str.188
4
“magic of the real” Zumthor, Peter, Atmospheres, Birkhauser Verlag, 2006, str.18
5
“ We use signals. We observe. I don t know if this passion of mine affects You in
the same way. This isn' t voyerism. On the contrary, it has a great deal to do with
atmospeheres. Think of Rear Window-Alfred Hitchcock. Life in a window, observed
from without. A classic. .... “Zumthor, Peter, Atmospheres, Birkhauser Verlag, 2006,
str.46
52


6
“ What I am thinking of are my human surroundings - although they won't only be
mine- and of the building becoming a part of people's lives, a place where children
grew up. And perhaps one of the buildings will come back to them 25 years later,
involuntarily, and they'll remember a corner, a street, a square – with no thought of it's
architect but that isn't the point. Just the idea of these things still being there – there
are plenty of buildings like that I remember, not done by me, but which have touched
me, moved me, given me a sense of relief or helped me in some way.“ Zumthor,
Peter, Atmospheres, Birkhauser Verlag, 2006, str.65
7
“Architecture is traditionally concerned with external phenomena: politics, social
conditions, cultural values, and the like. Rarely has it theoretically examined its own
discourse, its interiority. My work on the diagram is one such examination. It
concerns the possibility that architecture can manifest itself, manifest its on interiority
in a realized building...In the interiority of architecture there is also an a priori history,
the accumulated knowledge of all previous architectures. “ Eisenman, Peter,
Diagram Diaries, Thames and Hudson, 1999, str. 37
8
MVRDV,KM3, Excursion on Capacity, Actar, 2005, str.38
9
http://www.qag.qld.gov.au/?a=47968:v2, 7.4.2010.
10
http://vbvip4.velikibrat.rs/gallery/page3.html, 7.4.2010.
11
“The objective is to make it into a just and progressive society based on its cultural
wealth and diversity.” White Paper on Education and Training, Teaching and
Learning–Towards the Learning Society,
http://ec.europa.eu/education/languages/pdf/doc409_en.pdf
12
Dinulović, Radivoje, Arhitektura pozorišta XX veka, Clio, 2009, str. 184
13
“Above all, architecture is the means to tell the story about those who build it…
Architecture is used by polticial leaders to seduce, to impress and to intimidate”
Sudjic, Dejan, The Edifice Complex – How the Rich and Powerfull Shape the World,
Penguin, 2006, str.3
14
Na primer, u savremenim muzejskim zgradama se potpuno izbegava prirodno
osvetljenje, zbog njegove štetnosti za umetnička dela, i u potpunosti se zamenjuje sa
veštačkim. Time je pitanje arhitektonskog rešavanja prostora (odgovarajuće pozicije
prozorskih otvora koja je dovoljna za osvetljenje prostora, ali ne i štetna za
eksponate), zamenjeno tehnološkim.
15
“black box theatre”
53


16
Dinulović, Radivoje, Arhitektura pozorišta XX veka, Clio, 2009, str. 184-185


1. REFERENCE
1) Dinulović, Radivoje, Arhitektura pozorišta XX veka, Clio, Beograd, 2009
2) Zumthor, Peter, Atmospheres, Birkhauser Verlag, 2006
3) Eisenman, Peter, Diagram Diaries, Thames and Hudson, 1999
4) MVRDV,KM3, Excursion on Capacity, Actar, 2005
5) White Paper on Education and Training, Teaching and Learning–Towards
the Learning Society,
http://ec.europa.eu/education/languages/pdf/doc409_en.pdf
6) Sudjic, Dejan, The Edifice Complex – How the Rich and Powerfull Shape
the World, Penguin, 2006

54

55

Bojana Dragutinović, Višnja Svrdlan
Studenti master kursa, Departman za arhitekturu i urbanizam, Fakultet tehničkih
nauka, Novi Sad
KONFLIKTNI KONTEKSTUALNI ODNOSI POZORIŠNIH KUĆA NA
PRIMERU SNPA I BDPA
Apstrakt: Kao jedan od bitnih činilaca pri valorizaciji nekog arhitektonskog dela, pa i
pozorišne kuće, javlja se odnos posmatranog objekta i neposredne okoline. Stoga
smatramo da je bitno proučiti neke problematične primere, ustanoviti uzroke
konflikta, ako postoje, kako bi se isti kasnije mogli izbegnuti. U narednom radu,
bavićemo se analizom dva slučaja, tačnije konfliktima koji se javljaju između zgrade
SNP-a u Novom Sadu i BDP-a u Beogradu i njihovih građenih okruženja. Obe zgrade
su posmatrane pre svega u kontekstu grada, definisan je problem, a zatim i uzroci
njegovog nastanka. Kako su ova dva objekta srodna isključivo u ovom ,
kontekstualnom smislu, u poređenja drugih karakteristika objekata se nije ulazilo.
Dubljim ulaženjem u problematiku, zaključeno je da se odnos bilo koje kuće i
okruženja može i mora posmatrati sa dva aspekta, jednog koji se tiče kompatibilnosti
arhitektonskih jezika, i drugog sa težištem na programsko-sadržajnoj kompatibilnosti.
U oba proučena primera, javlja se nesklad u bar jednoj od ove dve ravni, što za
posledicu ima neutemeljenost ovih pozorišnih kuća u njihovo neposredno okruženje.

Ključne reči: pozorište, urbani kontekst, Srpsko Narodno Pozorište, Beogradsko
Dramsko Pozorište, konfliktne situacije
56

CONFLICTING CONTEXTUAL RELATIONS OF THEATRE BUILDINGS:
SERBIAN NATIONAL THEATRE IN NOVI SAD AND BELGRADE DRAMA
THEATRE, A CASE STUDY
Extended Abstract:. Correlation between a building and its urban surrounding is
certainly one of the key basic issues to consider today when trying to establish an
informed opinion on an architectural piece and/or evaluate it. However, this was not
always the case. In fact, it was the period after the Second World War, one of the
most productive periods in the history of this country, and its architectural practice,
that neglected this crucial aspect. As the buildings erected at that time are still actively
used, we found this issue to be a legitimate one. The focus of this theoretical analysis
have been two public buildings, theatres: Serbian National Theatre in Novi Sad
(Srpsko narodno pozorište, SNP) and Belgrade Drama Theatre (Beogradsko dramsko
pozorište, BDP) and, in particular, the urban conflict that arose between them and the
existing urban fabric. Both buildings originated from a similar
socio/cultural/historical milieu, the above-mentioned period of post-war Revival and
Reconstruction of a nation. Throughout the essay, we exclusively focused on
identifying the causes and aspects, variants of this problem. Architectural form and
style, as well as the particular conditions under which they were built and the
potentially complex and changing relations of programme/function, are not observed
as such, but strictly as aspects of a somewhat more complex problem. As a result, it is
established that such a conflict can and must be observed in a twofold manner: firstly,
from an aspect of compatibility of architectural expressions (form, style, etc.) and,
secondly, from a strictly functional point of view. In the case of SNP, we have a
building and its urban surrounding in perfect synchronization: situated in the
historical core of Novi Sad, its cultural, educational and entertainment centre, Serbian
National Theatre perfectly coincides with the values that its urban surrounding
exemplifies. However, this cannot be said for the spatial articulation and the form of
the building, that simply does not belong there. On the other hand, we have the case
of BDP, a building that was originally used as A House of Culture, a state
founded/funded cultural institution intended for the education/entertainment for the
masses that poured to the ever-expanding, newly industrialized cities of the
post/socialist era. As such institutions were rather informal, built in large numbers in
the city suburbs, their architectural language did not exude the symbolism and the
meaning to the extent that a theatre building does/should do. It was the fact that, not
long after the building was erected, it was renamed a theatre, that we perceive as the
core of the conflict. The predominantly residential and, what is more, architecturally
speaking, rather ambiguous urban context, does not suite the newly established and
professionally asserted theatre as a cultural institution. A new question arises? Who is
here out of context? And what becomes the context now: the one that is more
dominant in the quantitative or the qualitative sense? In both cases, the urban conflict
57

arises either in the functional or the formal (in the sense of architectural
expression/language) aspect that in turn results in a poorly integrated structure.

Keywords: theatre, urban context, Serbian National Theatre (SNP), Belgrade Drama
Theatre (BDP), conflicting urban relations


Sadržaj:

1. Uvodno razmatranje
2. Analiza SNP-a
3. Analiza BDP-a
4. Korelaciona analiza i zaključna razmatranja
5. Završne napomene
6. Reference


58

1. UVODNO RAZMATRANJE
Decenije posleratnog perioda u Jugoslaviji (SFRJ) svakako su obeležene
ubrzanim procesom modernizacije društva i iznuđenom industrijalizacijom zemlje.
Ove veštačke tvorevine te intenzivna građevinska delatnost u svim privrednim
sektorima trebale su biti "početna kapisla" tj. katalizator procesa deagrarizacije te
urbanizacije u zemlji. Budući da je industrijalizacija pretežno zasnivana na
ekstenzivnom zapošljavanju nekvalifikovane i polukvalifikovane radne snage sa sela,
plan je naizgled uspeo, te je narod u do tada neviđenom broju pohrlio gradovima, kao
izvorima sigurne zarade. Ovaj i ovakav, skraćeni put industrijalizacije je, u periodu od
1948. do 1981., u gradove Jugoslavije doveo čak 6.5 miliona migranata sa sela, što je
postavilo brojna pitanja te ustanovilo problem tzv. Rurbanizacije grada 1. Čini se da
je ovaj fenomen, zajedno sa socijalističkom krilaticom "sve za svakoga" (pa tako i
kultura) naveo relevantne činioce na izgradnju zavidnog broja objekata kulturno-
obrazovnog sadržaja tzv. Domova Kulture i Narodnih Pozorišta. Kultura je zaista
brzo pronašla svoj dom u svim značajnijim opštinama, budući da preduzetničke
energije i radne snage nije manjkalo. To se međutim ne može reći i za svest o
istorijskom nasleđu i izgrađenom urbanom kontekstu. Posmatrajući ceo proces sa ove
istorijske distance, ovi i ovakvi propusti su možda i bili donekle opravdani, ako
imamo u vidu u tom trenutku više i urgentnije društvene ciljeve. Ne možemo,
međutim, negirati jednostranost preovlađujuće društvene svesti toga doba, u
potpunom saglasju sa prostornim transformacijama, koje su dale toliko nesrećnih
prostornih rešenja.
U narednom izlaganju, bavićemo se objektima Srpskog Narodnog Pozorišta u
Novom Sadu i Beogradskog Dramskog Pozorišta. Obe pozorišne kuće su
projektovane u sličnom političko–kulturnom miljeu, prva namenski projektovana kao
pozorište i nešto kasnije izvedena uz brojne kontroverze, druga originalno zamišljena
kao Dom kulture, kasnije prekrojena u teatar.
Ono što na samom početku moramo istaći su okviri analize, odnosno
društveni i prostorni aspekti ostvarenja kojima ćemo u ovom teorijskom osvrtu
posvetiti pažnju. Naime, na prvi pogled, čini se, ova dva ostvarenja nemaju
zajedničkih dodirnih tačaka. Postmodernistički oblikovni izraz Srpskog Narodnog
Pozorišta svakako nije srodan kasno modernističkom stilu originalnog zdanja
Beogradskog Dramskog. Objekti čak nisu podignuti u, tipološki posmatrano,
prostorima srodne vrednosti: dok je SNP izveden u samom istorijskom jezgru naselja,
BDP je podignut na tadašnjoj periferiji - Crvenom Krstu. Ovde treba naglasiti i samu
59

važnost koja je time pripojena objektu: dok je SNP po lokaciji, razmeri, stilskom
izrazu i pripadajućem otvorenom prostoru jedno krajnje pretenciozno i dominantno
zdanje od nacionalnog značaja, Dramsko pozorište u Beogradu je, pak, jedno od
mnogih, narodnih, krajnje, sa funkcionalnog aspekta posmatrano, neposrednih zdanja.
Ni tu, znači, ne tvrdimo postojanje dodirnih tačaka. Nivo složenosti arhitektonskog
jezika nije isti, niti je slična složenost i obim programa koji se u njima odigrava. U to
koliko je u arhitektonskom smislu objekat uspešno ostvaren, kao i u vrednost samih
spomenika, ne bismo ulazili. Ono što, međutim, konstatujemo kao opipljivu sličnost
je konflikt zdanja sa neposrednim postojećim urbanim okruženjem.
Imajući u vidu različito značenje i jačinu arhitektonskih izraza primenjenih
na oba zdanja, te značenje samog mesta izgradnje i postojeći kontekst, u toku dalje
analize ćemo pokušati da identifikujemo vodeće faktore nastanka pomenutih
konfliktnih prostornih odnosa, odnosno relacije kuće i njene neposredne građene
sredine. U tom smislu, posmatraćemo čitav niz već pomenutih elemenata (poput
arhitektonskog/oblikovnog izraza, programskog okvira objekta i okoline, simbolike
oblika i sl.) ali ne samostalno, nego u korelaciji jednih sa drugim. Posmatrani u
jedinstvu uticaja, oni stvaraju sliku o složenim odnosima na urbanističkom
prostornom nivou. Dodatno smo, za cilj ovog analitičkog teorijskog diskursa,
postavili utvrđivanje korena uočenog problema u oba slučaja, te toga da li su uzroci
pomenutih prostornih konflikata iste kategorije.
SNP je izgrađen u starom jezgru Novog Sada, narušio je postojeću matricu,
izbrisao granice zatvorenog tradicionalnog bloka tipičnog za ovaj deo grada i postavio
sasvim nove prostorne odnose. Objekat ima uređenu pripadajuću površinu, dostojnu
javnog objekta. BDP je isto narušio tradicionalni blok, ali nema, za razliku od SNPa
pripadajuću uređenu površinu, nego je nedorečen. Može se reći da se nije nametnuo.
U tom smislu neposredna okolina objekta nije utvrđena kao javna površina dramskog
pozorišta neko pozajmljena površina parkinga. Iako postoji, nije mu dala
dostojanstvo.










60

2. ANALIZA SNPA:

Slika 1. Urbano tkivo uoči izgradnje pozorišta

Zgrada SNPa je smeštena u starom jezgru grada, raščišćavanjem lokacije u
produžetku Jevrejske ulice, nekadašnje JNA ( broj 8-12.) i bulevara Josipa Broza
(danas Mihajla Pupina). Prethodno planirana lokacija (iz 1959. godine) je bila na
terenu Limanskog parka, ali je odbačena kao nedostojna veličini i značaju zahvata
kakav je bio izgradnja Narodnog pozorišta. Budući da u osnovi zauzima 8500 m2
zbog zahteva pozorišne tehnologije, za nju je, na način svojstven tom vremenu i
radikalnim graditeljskim zahvatima u stilu Obnove i Izgradnje, takoreći «napravljeno
mesta» miniranjem parnog fronta ulice JNA da bi novo pozorište dobilo glavni trg,
novu pešačku zonu. Krajnje Le Korbizijeovski. Čini se, pak, da je žrtva bila uzaludna,
jer je dobijeni prostor više ulica, nepravilan, asimetričan, neformiran. Da nesreća bude
veća, novo zdanje je pojasom zelenila odvojeno od trga, a on je postao proširena
ulica, usputna stanica, prostor nezgrapnih dimenzija i nejasnog jezika. Preživeli,
neparni front ulice JNA, kao da čak i popločanjem želi da se ogradi od suseda.
Neposredni urbani kontekst zdanja, viđeno sa susedne saobraćajnice, čine većim
delom slepe fasade i slepe ulice, svedočanstva velikih graditeljskih poteza prošlosti.
Vertikalni gabarit objekta je usklađen sa zahtevima pozorišne tehnologije i
ograničenjima susednih objekata. Bilo bi lepo videti dijalog zdanja sa okolnim
prostorom, pošto su trenutno, čini se, na ratnoj nozi.
61


Slika 2. Odnos otvorenog prostora Pozorišnog trga i preostalog fronta ulice JNA

Do izgradnje pozorišta, obližnja Uspenska crkva, inače uvrštena na listu
spomenika kulture od izuzetnog značaja, imala je portu i parohijski dom. Više je
nema. Simptomatično je da se sa svih fasada nalaze prostori koji su mračni, zapušteni
i devastirani, kao da morfologija istih priziva urbane buntovnike da ih menjaju po
sopstvenom nahođenju. Ovakve demonstracije nezadovoljstva, nestaju samo na onim
delovima gde se funkcije objekta "izlivaju" u otvoreni javni prostor, odnosno, na
mestu glavnog ulaza i bašte kafea Sterija. Možda se upravo tu, gde postoji kakav-
takav dijalog objekta i njegove sadržine sa okolinom, uspostavlja primirje. Sama
morfologija uređenih površina oko zgrade je takva da podseća na bedeme, bastione,
tvrđavu. Metafora bastiona kulture je možda adekvatna, ali nikako i prihvaćena od
urbanih korisnika, koji pre ovaj prostor doživljavaju kao izazov, mesto koje treba
osvojiti, zaposesti, uključiti u grad.
62



Slike 3 i 4. «Bastion Kulture»

3. ANALIZA BDPA:
Problem kuće BDP-a je nešto drugačiji. Kao što je već rečeno, originalno se
krenulo u izgradnju objekta osmišljenog kao Dom Kulture Četvrtog rejona, koje je
zatim prekrojen u teatar. Lokacija: Crveni Krst, Trg Save Kovačevića. Termin trg
ovde možda nije najadekvatniji. Danas je to uvučen prostor, nastao izostavljanjem
jednog dela fasadnih platana sa obe strane ulice, kako bi se dobilo proširenje i prodor
ka paralelnoj ulici u kojoj se nalazi zgrada Pozorišta. Ostaje malo nejasno zašto je u
startu odabran Crveni Krst kao lokacija za teatar. U svetlu podataka da je ovo pre
svega trebalo da bude Dom Kulture, ova odluka postaje malo logičnija, ako se imaju
na umu posleratne socijalističke tendencije da svi imaju pravo na kulturu. Ali zašto je
jedno pozorište tada useljeno u Dom na Crvenom krstu ostaje nejasno. Danas ovo
možda ne deluje neuobičajeno, kada se u celom svetu teži ka decentralizaciji gradova,
koji su svojom veličinom postali neodrživi i nepregledni, a u ovu grupu bi trebalo
svrstati i Beograd. Crveni krst jeste i dalje na 30tak minuta hoda od Slavije, što nam
danas deluje kao vrlo dostupno (pogotovo kada pomislimo gde je Mirijevo ili
Sremčica od te iste Slavije), ali pre 60 godina, kada je Pozorište osnovano, to sigurno
63

nije bio slučaj. Međutim, ono što i dalje ostaje neadekvatno, bar po našem stanovištu,
jeste neposredno okruženje. Kako je to već napomenuto lokacija deluje samo u
pisanom obliku odgovarajuća. Trg. Pozorište na trgu. To deluje tako prirodno i
organski, da o tome ne vredi ni raspravljati. Ali kada se ode na to mesto, tako
ambiciozno proglašeno trgom, stiče se posve drugačiji utisak. Stambene zgrade,
soliteri, radnje sa prehranom, parking. I sve to naravno začinjeno nedefinisanim
zelenilom. Pomalo nedopustivo za jednu takvu kuću. Kontradiktorno i iznenađujuće.
Kada se posmatraju fotografije samog objekta, bez okružujućih struktura ovo ne
upada u oko. Drvored breza ispred, parkiranje pod uglom, purpurna fasada. Prilaz,
međutim, zakrčen taksi vozilima, betonskim žardinjerama sa polu-uvelim biljkama i
par klupa zaklonjenih istim. Iza, parcela Vodovoda, ograđena poljana u nagibu, pored,
jednoporodične kuće, a u blizini betonsko čedo socijalne urbanizacije od ko-zna-
koliko spratova. Sa druge strane «trga» vrlo nedefinisan poluparkovski prostor i
montažni kiosk sa kineskom robom. Objekat nije ni ugrađen, ni slobodnostojeći, sa
jedne strane nešto što može da prođe kao kolski prolaz, sa istoka opet jednoporodična
kuća. Na originalnom projektu koji je izradio arhitekta Jozif Najman je takođe vidljiv
ovaj objekat, pa stoga uzimamo da je to bilo ugrađivanje u postojeći kontekst. Na
ovom planu međutim ne postoje pomoćne strukture, kasnije dograđene, neke legalno,
neke nelegalno, koje su se koliko je to moguće približile ivicama parcele, pa se to ne
sme pripisati originalnom projektantu. Verovatno je tokom proteklih šezdesetak
godina pomalo stihijski proširivan program zgrade, kako je u datom trenutku bilo
potrebno i moguće. Tragovi istih onih buntovnika su i ovde vidljivi, pre svega na
bočnoj fasadi, onoj ka kolskom prolazu. Deo zgrade koji je u vlasništvu Beograd
filma, bioskop Avala, sada zatvoren i nekorišten, verovatno emituje slične vibracije
kao i dobar deo SNP-a. Ostatak zgrade, međutim nema slične ožiljke, pa ćemo
pretpostaviti i da nije toliko omražen kod lokalnih „umetnika“. Nakon rekonstrukcije
iz 2003. godine, zgrada je dobila izraz dostojan pozorišta, ali je , čini se, kontrast sa
pripadajućim okruženjem dodatno pojačan. Ulazna partija je sasvim adekvatno
naglašena, a korišćeni materijali savršeno korespondiraju sa funkcijom zgrade. I
upravo ovo celu strukturu čini pomalo grotesknom u odnosu na urbani haos koji oko
nje vlada. Zgrada koja se na prvi pogled jasno čita kao pozorište, dostojanstvena i
nepretenciozna, u nekom drugom kontekstu bila bi potpuno prihvatljiva. Na ovom
mestu, iako nije u konfliktu sa samim terenom, deluje ugroženo i sputano, poput cveta
na bunjištu.
64


Slika 5. Zgrada BDP-a u kontekstu Crvenog Krsta

4. KORELACIONA ANALIZA SA ZAKLJUČNIM RAZMATRANJIMA
Na prvi pogled je vidljivo koliko su ove dve kuće slabo utemeljene u svom
okruženju. Ona prva, kuća SNP-a, je na posve banalan način nakalemljena na nešto
što je na tom mestu postojalo stotinama godina pre nje, i nije se dobro snašla. Nije se
ukorenila, ni toliko godina posle izgradnje. Niti je upotrebljeni arhitektonski izraz
ikako mogao da tome da doprinese. Zatvorenih fasada, hladnih i glatkih površina,
napramapostavljena toplom i šarolikom frontu ulice austrijske provincije, ova
glomazna i pomalo zastrašujuća struktura sasvim jasno stavlja do znanja da tu ne
pripada. Niti će ikada pripasti. Kontrast starog i novog u ovom slučaju bio je na
obostranu štetu, ali posmatrač će ipak pre saosećati sa arhitekturom minulih vremena,
kojoj je neko pridodao stranca koji je ugrožava. Napokon, te nacifrane, starinske
fasade su tu bile pre, i u većini su, pa je prirodno novu zgradu pozorišta posmatrati
kao stran i suvišan objekat. Svakako da je, sa druge strane, lokacija za ovakav javni
objekat, mnogo srećnije odabrana nego za BDP. Značenje sadržaja, je ovde mnogo
ukorenjenije u okruženje nego što je to arhitektonski izraz, opna u koju je taj sadržaj
umotan. Neposredna blizina svih važnijih centralnih sadržaja čini društveno
generisani duh mesta, sa kojim je značenje funkcije Pozorišta u potpunom saglasju.
Stoga, ovde je pre svega problem u nekompatibilnosti arhitektonskog izraza, dok je sa
druge strane suštinska ili programsko-sadržajna kompatibilnost postignuta.
Za zgradu BDP-a bi se, sa druge strane, moglo reći da je nepretenciozna i
pomalo diskretna. Institucija koja je u njoj smeštena isključivo svojim značajem i
radom, gradi sliku o sebi. Kuća je tu skoro sporedna stvar. Razlog ovome se
verovatno krije i u prirodi okružujuće sredine. Pretežno stambeno naselje,
65

nedefinisano, neusklađeno samo sa sobom a kamoli sa pozorištem, heterogena i
raznorodna grupacija objekata, gde se ni jedan ne nameće kao dominantan. Sredina bi
ovde mogla da se posmatra kao neodgovarajuća, mnogo više nego što je sam objekat
tu nepripadajući.. Ne bi se moglo reći da je zatvoren u sebe, ali u odnosu na spolja,
svakako gradi svoj mikrosvet, iako su vidljivi gestovi kojima se pokušava to "spolja"
uključiti u ono "unutra" i obrnuto. Glavni problem u takvom poduhvatu predstavlja
razlika u značenju tog "spolja" i "unutra". Konflikt upravo nastaje na ovom mestu,
gde se značenje pozorišta kao institucije ne uklapa u okolnu sredinu, ili bolje, gde se
značenje sredine ne uklapa sa značenjem pozorišta. Kako zgrada sama po sebi ne bi
mogla ni po jednom osnovu biti negativno ocenjena, to je moguće reći da njoj pre ne
odgovara sredina, nego što toj sredini ne odgovara zgrada. To znači da ovde govorimo
o programsko-sadržajnoj nekompatibilnosti, dok se o usklađenosti arhitektonskih
izraza u potpunoj kakofoniji različitih stilova, gabarita i namena, gde ne postoji
nijedan zajednički estetski imenitelj, ne može diskutovati.
Za SNP bi se moglo reći da je preagresivan za svoju okolinu, te da se u
datom okružju nameće kao skoro determinišući, dok je BDP, moguće nedovoljno
snažan, toliko čak da ni purpurna boja fasade ne ostaje kao dominanta, u poređenju sa
nedorečenom i nedefinisanom haotičnom okolinom.
Ovaj problem se znači može sagledati iz dva različita ugla, sa aspekta
programsko-sadržajne, odnosno suštinske kompatibilnosti, i one pojavne,
kompatibilnosti arhitektonskih izraza.
U slučaju SNPa objekat je neodgovarajući okruženju, dok je u slučaju
BDPa okruženje neodgovarajuće objektu.
Vidi se da u ova dva slučaja ne postoji sklad po oba kriterijuma (pojavno,
odnosno oblikovno i suštinsko, odnosno programsko-sadržajno). Tako se na primeru
SNPa nije vodilo računa o skladu arhitektonskih izraza, dok se kod BDP nije vodilo
računa o programskoj usklađenosti kuće i sredine. Iako je moguće da je izvor
konflikta kod SNPa razlika između originalno projektom predviđenog i izvedenog
stanja, ovo se ne može sa sigurnošću tvrditi. Izvesnije je pak da je kod BDPa problem
nastao u onom trenutku, kada je odlučeno da se u predviđeni Dom kulture useli
pozorište, institucija naoko sličnog karaktera, koja je međutim vremenom značajno
dobila na vrednosti kako na beogradskoj tako i na srpskoj kulturnoj sceni. Da li je
uopšte legitimno da je glavni kamen spoticanja upravo to što je ovo pozorište
preoblikovano iz Doma Kulture br. HY, pa se, shodno tome od kuće sada očekuje
nešto više, dostojno epiteta koje ova titula sa sobom nosi. Da li je ovde možda slučaj
66

da se od krajnje neposrednih i pragmatičnih institucija kao što su domovi kulture,
zahteva dostojanstvo.
5. ZAVRŠNE NAPOMENE
Rad je urađen u okviru projekta Ministarstva za nauku i tehnološki razvoj,
pod nazivom Tehničko-tehnološko stanje i potencijali arhitektonskih objekata za
scenske događaje u Republici Srbiji, pod rukovodstvom dr Radivoja Dinulovića,
vanrednog profesora.
1
Vujović, Sreten, Grad u senci rata- ogledi o gradu, siromaštvu i sukobima,
Prometej/Institut za sociologiju Filozofskog fakulteta u Beogradu, Novi
Sad,/Beograd, 1997, str. 28
Želele bismo da se zahvalimo, pre svih, profesoru Radivoju Dinuloviću, i
našim, više nego predusretljivim, asistentkinjama Dragani Konstantinović i Miljani
Zeković, za svesrdnu pomoć, reči podrške i ovu jedinstvenu priliku i jedno novo
iskustvo. Dragani Pilipović za podatke i Fakultetu Tehničkih Nauka.
6. REFERENCE
1) Pašić, Feliks, (urednik), Pašić, Zorica (drugo), Beogradsko
Dramsko Pozorište: BDP 60: 1947 – 2007., Beogradsko Dramsko Pozorište, Beograd
2007.

67

Mr Olivera Gračanin
Docent, Akademija umetnosti, Novi Sad
TEHNIČKO-TEHNOLOŠKE KARAKTERISTIKE ARHITEKTONSKIH
OBJEKATA ZA SCENSKE DOGAĐAJE U REPUBLICI SRBIJI
Apstrakt: Tehničko- tehnološke karakteristike objekata za scenske događaje u
Republici Srbiji odražavaju ukupno stanje u pozorišnoj umetnosti u Srbiji.
Tehničko-tehnološke karakteristike prostora utiču na izbor dela koje će biti
postavljeno na toj sceni, na način na koji će delo biti oblikovano i na kompletan
scenski dizajn.
Međutim, uglavnom ne postoji dovoljna povezanost između definisanja repertoarske
politike sa jedne strane i planiranja razvoja i promena tehničko-tehnoloških
karakteristika sa druge strane, kao što često ne postoji dovoljno dobro organizovana
saradnja između tehničkog i autorskog dela ekipe u radu na samoj pripremi predstave.
Opremanje prostora i angažovanje ljudi koji će raditi u tehničkom sektoru treba da
bude usklađeno sa repertoarskom politikom pozorišta. U sladu sa time, potrebno je
napraviti i jasnu strategiju evaluacije, održavanja i obnove opreme da bi se
optimizovala upotrebljivost uređaja i samim tim se popravili uslovi rada.
Posebno je važno organizovati saradnju pozorišnih institucija u Srbiji sa
međunarodnim stručnim udruženjima u oblasti scenske tehnike i tehnologije, jer se
tehnologija veoma brzo menja, izražajne mogućnosti uz pomoć tehnologije se
menjaju, a članstvo u takvim organizacijama je najbolji način da se dođe do
pravovremenih i proverenih informacija i relevantnih iskustava. To je takođe jedan od
dobrih načina za dodatno usavršavanje zaposlenih u pozorištu.

Ključne reči: scenska tehnologija, scenska mehanika, dizajn zvuka, dizajn svetla,
strategija evaluacije, održavanja i obnove tehnologije, organizacija tehničko-
tehnološkog sektora

68

TECHNICAL AND TECHNOLOGICAL PROPERTIES OF PERFORMANCE
VENUES IN THE REPUBLIC OF SERBIA
Abstract: Technical and technological properties of performance venues unduly
influence the selection of the production, and the manner it will be portrayed,
particularly from the point of view of stage design as a whole (scenography, lighting,
sound, production).
However, there seems to be a lack of coordination and communication between
instances that are defining repertoire policy on one side, and the designated persons in
charge of planning technological updates on the other side. Also, the cooperation
between the technical and authorial parts of the team is often not profound enough
during the rehearsal periods.
Planning the extent and properties of stage mechanics, lighting, and sound
technology, as well as defining the staff policies in the respect of what the theatre
institution actually requires, have to be in accordance with the repertoire policy of that
institution. Furthermore, there exists a need for a clear strategy in regards to the
evaluation, maintenance, and updating of the implemented technology, with the
resulting effect that the usability of individual pieces of equipment can be optimised
and therefore in itself lead to the improved working capacities.
It is of utmost importance to organize a functional cooperation between Serbian
theatres and international organisations of professionals in the domain of stage
technology. Stage technologies are changing and improving very fast and together
with them there is also a change in the available forms of expression through
technology. Memberships in organizations of professionals provide a manner for
experts to learn about new technologies in a timely manner, additionally allowing
them to learn about the experience in working with some new forms of the said
technologies with all the accessible possibilities that they provide. This is an excellent
manner for employees in a theatre to improve their knowledge and also keep up-to-
date with information in their particular field of work.

Technical properties of a theatre are first and foremost the spatial, or more adequately
the architectural properties of the given space. The process of changing and
improving these particular properties is potentially the most difficult and the most
expensive undertaking a theatre may encounter.
Technological properties of a theatre include:
- energy supply
- stage mechanics
- wiring
- equipment for light design
- equipment for sound design
69

- in some cases the equipment for recording theatre shows on video and
production of video files.


The Terazije Theatre can be taken as a rare example of a theatre for which the
designing engineers deviate from the common industry recommendations for
acoustical properties of a theatre hall in order to create a more appropriate venue for
the repertoire that the theatre intends to follow. The main stage and audience room of
The Terazije Theatre has a much shorter reverberation time than what is generally
viewed as appropriate for such theatre halls, rendering it quite unfavourably suited for
the non-amplified sound, but on the other hand making it very versatile and applicable
for amplified sound productions and situations where microphones are being used on
stage, with properties that are almost removing any risk of feedback. Considering that
The Terazije Theatre is mostly oriented towards producing musicals that are using the
amplified sound, it is evident that the implemented deviation from commonly
deployed acoustic properties has been made to accommodate better the repertoire that
the theatre is set on producing.

The matters of energy supply, wiring, and stage mechanics should be carefully
considered at the same time when the architectural properties are considered - before
the actual building or an eventual adaptation of the theatre takes place - mainly
because after the architectural work has been completed any subsequent changes to
the original design would become laborious and expensive.
Systems for light and sound design, and for producing video materials, are more
flexible and easier to update, which does not diminish the necessity of careful
planning of those systems as well.

While gathering data, we have established that there are considerable differences
between the list of equipment that a theatre has, listed as installed and deployed, and
the actual available equipment that can be properly used or is in a workable condition.
Our conclusion is that the reason for this unfavourable state of affairs is the fact that
there is no universal and clearly defined system of evaluating the equipment that the
theatre has and no standardized maintenance procedures. The widely encountered
practice of minimal maintenance has proven to be a more expensive, inefficient and
least safe solution. However, in order to provide the proper and regular maintenance,
there is a requirement for clear and comprehensive procedure definitions in regards to
evaluating the condition the equipment is in, on the repairing procedures, and possible
disposal of pieces of equipment whose repair is beyond feasibility or simply not
possible. International organisations of theatre professionals can offer some very
useful guidelines on how to establish such procedures. As the author of this
comprehensive evaluation and as an educated authority in the field in question, I see
the establishing of such procedures and their unanimous acknowledgement and
implementation within all theatre institutions in the country of Serbia as a dire
necessity, if the improvement of technical and technological properties of theatres in
the country is to be achieved.

70

These procedures are additionally gaining in importance when observed as a safety
improving tool. Safety precautions in a theatre building need to be taken seriously.
Wiring throughout the whole building, not just on stage, poses as a hazard on multiple
levels and is a crucial safety issue. The experience that was involuntarily gathered due
to the fire in Yugoslavian Drama Theatre in 1997, when the entire theatre building
burned down to the ground due to faulty wiring, taught us that even though regular
evaluations and repairs might increase the expenses, it would be much less costly than
the subsequent inevitable repairs of the consequences of the devastating fire, even if
the damages have proven to be only on material and structure, with no human
casualties.

Technology-wise, there is a considerable potential in the theatres in Serbia, but it is
not being exploited as well as it could be, mostly due to the poor and untimely
equipment and facility maintenance, and partly due to the fact that the theatre officials
and the technical staff are unwilling to follow new trends regularly and implement
new and improved technologies.
During the data gathering process it has been established that only two theatres in
Serbia use digital sound consoles (The Terazije Theatre and Madlenianum), and one
has an analogue console with digital controls (Yugoslav Drama Theatre). Digital
sound consoles are not something that is vital for achieving good sound design, but
the mere fact that in the year 2010 only 2 theatres have digital consoles, and that other
theatres, even if they are purchasing new consoles, still decide to opt for the analogue,
is indicative of the lack of readiness by the technical staff to accept and adapt to new
technologies.
Sound booths are usually equipped with computers, but their capabilities and
versatility are only marginally employed. During the data gathering process, there was
not even one single theatre that employs or uses one of the specialised software tools
for stage sound design (for example Show Cue System or Ableton Live). There were
only a very few theatres that use MIDI and sampling technologies during their
productions, as well as during the pre-production process. In addition to that, it was
noted that even if the theatres were capable of connecting sound and lighting consoles
through the MIDI protocol, the feature was not used, even though that would make
the work much easier and enable more synchronicity between changes of light and
sound cues.
These facts correlate with the fact that theatre institutions in Serbia and their technical
staff in particular fail to communicate in an organised fashion with international
professional organisations that concern themselves with stage technology and design.
These facts convey an image of how the importance of technology in theatre is
viewed within Serbian theatre institutions, which also has a bearing on how the
technical staff working in theatres are perceived by their colleagues who belong to the
elite club of the so-called authorial staff.
In some theatres members of the technical and managerial staff are so carefully
divided, that even their coffee breaks have to be taken apart from each other, in
separate spaces (there are two separate coffee break lounges, one for the management,
and one for the technical staff).
71

The consequence of that kind of segregation is that the members of technical staff are
not being properly motivated to partake in the production itself, but are regarded by
their peers from the management staff (and indirectly also by themselves) as mere
technical support, which results in a profound lack of interest and motivation to
contribute to the overall work process.

Keywords: technological properties of stage venues, stage mechanics, stage sound
design, light design, maintenance procedures



Sadržaj:
1. Uvod
2. Karakteristike prostora
3. Tehničko-tehnološka opremljenost prostora
4. Saradnja sa stručnim organizacijama u zemlji i inostranstvu
5. Zaključak
6. Završne napomene
7. Reference
72

1. UVOD
Svako pozorište, svaki objekat predviđen za izvođenje scenskih događaja
definisan je, između ostalog, i tehničko-tehnološkim uslovima.
Tehničko-tehnološke karakteristike prostora su jedan od okvira scenskog
dela, i nužno utiču na formulisanje kompletnog scenskog dizajna, pa čak i na
kompletnu postavku scenskog dela.
Već pri samom izboru dramskog dela koje će biti obrađeno i postavljeno na
scenu, autorski tim pokušava da uskladi zahteve tog dela sa prostorom u kome će se
to delo igrati. Zbog toga, same karakteristike scene utiču donekle da repertoarske
politike. Gabariti prostora određuju veličinu produkcije i moguć broj izvođača na
sceni, a opremljenost tehnologijom može da deluje kao ograničavajući faktor,
pogotovo pri izboru savremenih tekstova.
Trebalo bi da postoji i obrnut proces, da i sama repertoarska politika utiče na
tehnološke karakteristike prostora, pre svega u domenu planiranja opremljenosti
uređajima za dizajn svetla i zvuka, a takođe i u definisanju prostornih uslova pri
eventualnom renoviranju. Važno je da se tehničko-tehnološke karakteristike
posmatraju, ne samo kao faktor ograničenja, već i kao spektar alata koji otvaraju šire
mogućnosti kreativnog izražavanja.
Tehničko-tehnološki uslovi za rad u scenskom prostoru pre svega zavise od
karakteristika prostora. Izmene tih karakteristika su ujedno i najteže i najskuplje.
Sledeća po važnosti je tehničko-tehnološka opremljenost prostora, pod kojom
podrazumevamo:
- energetske uslove,
- opremljenost scenskom mehanikom,
- ožičenje,
- opremljenost uređajima za dizajn svetla,
- opremljenost uređajima za dizajn zvuka i
- eventualno oprema za pripremu video materjala i snimanje
predstava.


73

2. KARATERISTIKE PROSTORA
Rešenje prostora scene i gledališta možemo da posmatramo kao okvir, ram
samog scenskog dela. Rešenja prostora u okviru pozorišne institucije koji su
namenjeni za pripremu pozorišne predstave (probne sale, garderobe, radionice)
možemo da posmatramo kao deo podloge za stvaranje scenskog dela.
Promene zahteva savremene produkcije zahtevaju određene intervencije u
prostoru, pogotovo kad su uslovi za rad sa tehnologijom u pitanju. U savremenim
produkcijama postoji zahtev da režije zvuka i svetla budu otvorene ka sali, bilo da
kabine imaju mogućnost otvaranja prema sali po potrebi, bilo da postoje alternativne
miksete za vođenje svetla i zvuka iz sale. Kako stvari trenutno stoje u Srbiji, svega
nekoliko pozorišta ima tu mogućnost i koristi je redovno (Pozorište na Terazijama,
Madlenianum, JDP), dok su u većini pozorišta režije još uvek zatvorene (slika 1).










Sl.1 Režija zvuka i svetla u Pozorištu „Dobrica Milutinović”
u Sremskoj Mitrovici

Promene prostornih uslova su finansijski i organizaciono najzahtevnije i zbog
toga zahtevaju dugo i pažljivo promišljanje o potrebama institucije u domenu
prostornih rešenja. Veoma mali broj pozorišnih zgrada u Srbiji je građen sa namerom
da se napravi pozorišna zgrada. Zgrade su uglavnom zidane u drugačije svrhe, pa
zatim adaptirane.

74

Pripreme i planiranje adaptacije podrazumeva razmatranje mnogih uslova.
Pre svega je potrebno razmotriti pitanje koncepta rešenja scenskog prostora (odnos
scene i gledališta), a zatim je potrebno u projektu definisati sve buduće tehničko-
tehnološke zahteve, jer svi oni zavise uveliko od rešenja prostora. Sa tehničko-
tehnološke strane, za prostor je bitno da se precizno definišu sledeći zahtevi:
- ventilacija prostora, koja se proračunava u odnosu na broj ljudi koji će
boraviti u prostoriji i zagrevanje rasvetnih tela;
- akustički zahtevi prostora;
- tehničke potrebe scenske mehanike;
- energetski zahtevi;
- fizičke komunikacije (prolazi i rampe);
- žične veze.
Uz pažljivo planiranje, svaki prostorni problem je rešiv. Dobar primer je lift
za utovar i istovar tereta u Pozorištu na Terazijama. Zgrada Pozorišta na Terazijama
ima problem nemogućnosti utovara tereta, zbog specifične konstrukcije i pozicije
zgrade. Da bi se rešio taj problem, napravljen je lift koji izlazi na obližnji trg, i tako se
do samog lifta može jednostavno dostaviti teret, utovariti i spustiti do scene (Slika 2).











Sl.2 Lift za utovar na trgu pored Pozorišta na Terazijama.

75

Pored zanimljivog rešenja sa liftom, Pozorište na Terazijama možemo uzeti
kao redak primer pozorišta koje je svoju jasno profilisanu repertoarsku politiku uzelo
u obzir prilikom planiranja akustičkih svojstava prostora. Naime, sala Pozorišta na
Terazijama ima vreme reverberacije (jedno od akustičkih svojstava prostora) koje je
znatno niže od uobičajenog za pozorišne sale
28
. Sala sa takvim vremenom
reverberacije je nepovoljna za izvođenje klasičnog, govornog, neozvučenog
programa, ali je izuzetno povoljna za izvođenje programa u kojima se glasovi
ozvučavaju jer je smanjena opasnost od pojavljivanja akustičke povratne sprege
(mikrofonije). Ako se uzme u obzir da je Pozorište na Terazijama repertoarski
primarno okrenuto proizvodnji mjuzikla, koji se izvodi uz upotrebu ozvučenja, onda
je jasno da je sala pripremljena upravo u skladu sa repertoarskom politikom. Naravno,
ukoliko se na sceni izvodi klasičan dramski program, moguće je aktivirati sistem za
dozvučavanje u vidu visećih mikrofona, kojim se imitira povećanje reverberacije
prostora. Ovo je jedan od retkih, hrabrih primera gde se odstupilo od uobičajenih
preporuka, da bi se bolje izašlo u susret repertoarskoj politici pozorišta.
3. TEHNIČKO -TEHNOLOŠKA OPREMLJENOST PROSTORA
Jasno je da tehničko-tehnološki uslovi pre svega zavise od finansijskih
preduslova, ali zavise i od pažljivog planiranja, raspolaganja finansijama, kao i od
saradnje između sektora.
Redovno, sistematsko održavanje uređaja i sistematska evaluacija potreba u
nabavci uređaja se pojavljuje kao imperativ za postojanje dobrih tehničko-tehnoloških
uslova u pozorišnoj instituciji.
Tokom prikupljanja podataka ustanovljeno je da je razlika između spiska
uređaja koji su na raspolaganju i spiska uređaja koji zapravo mogu da se sasvim
ispravno koriste prilično velika, pogotovo kada su uređaji za dizajn svetla u pitanju.
Pretpostavka je da do toga dolazi jer ne postoji univerzalan, jasno definisan sistem
evaluacije postojeće opreme i održavanja iste. Praksa minimalnog održavanja je
skuplje, neefikasnije i manje bezbedno rešenje. Međutim, da bi održavanje bilo
redovno i dosledno izvedeno, potrebno je da postoji jasan protokol o evaluaciji stanja
uređaja, načinu i proceduri remonta i eventualnom rashodovanju uređaja. Preporuke
stručnih međunarodnih organizacija bi bile veoma korisne pri sastavljanju takvog
protokola, i autor ovog rada vidi sastavljanje takvog protokola i njegovo usvajanje od
strane pozorišnih institucija u zemlji, kao nužan preduslov za poboljšanje tehničko-
tehnoloških uslova u pozorišnim institucijama u zemlji.
76

3.1. Energetski uslovi
Pažljivo i pravilno definisanje energetskih potreba mora da se izvrši u fazi
izgradnje ili renoviranja prostora za izvođenje scenskih događaja i predstavlja jedan
od ključnih preduslova za kasniji kvalitetan i bezbedan rad, pogotovo zato što zajedno
sa prostornim uslovima i ožičenjem, spada u karakteristike koje se kasnije teško
menjaju, pa sve eventualne greške ostaju da godinama, čak decenijama otežavaju rad i
čine ga manje bezbednim.
Scenski događaji, po pravilu, troše mnogo energije, pre svega na rasvetu,
hlađenje i ventilaciju, a zatim i na zvuk i mehaniku. Uz to, energetska rešenja su usko
vezana sa bezbednosnim uslovima u zgradi.
Dodatno opremanje tehnologijom može da znači sve veću energetsku
potrošnju, ali i ne mora. Postoje moderni sistemi za rasvetu koji troše mnogo manje
energije sami po sebi, emituju manje toplote (pa se manje troši na ventilaciju) i
jeftiniji su za održavanje
29
. Da bi se jedna pozorišna kuća odvažila na zamenu starih
rasvetnih tela novim, efikasnijim telima koja troše manje energije i manje koštaju u
održavanju bi, potrebno je da relevantne osobe u instituciji razmišljaju dalekosežno.
3.2. Opremljenost scenskom mehanikom
Pod scenskom mehanikom podrazumevamo sve pokretne elemente na sceni i
oko nje: povlake (cugove), propadališta, pokretne barijere i platforme, rotirajuću binu,
gvozdenu zavesu i ostale zavese.
Opremljenost scenskom mehanikom je direktno vezana za rad sa svim
elementima scenskog dizajna, pre svega zato što scenska mehanika služi kao podloga
za delovanje scenskog dizajna. Pozicije rasvetnih tela zavise od mogućnosti kačenja
na cugove, mogućnosti rada sa scenografijom će biti vezane za eventualnu
mogućnost rotiranja bine ili propadanja i sl.
Kad su sistemi scenske mehanike u pitanju, ne postoji velika razlika između
kapaciteta koji stoje na raspolaganju i kapaciteta koji zaista funkcionišu, pa
zaključujemo da se sistemi scenske mehanike solidno održavaju u odnosu na potrebe.
77















Slika 3.Povlake, Narodno pozorište u Beogradu

Doduše, scenska mehanika nije sklona kvarenju i ne zahteva česte i skupe
zamene delova, kao na primer scenska rasveta, pa je to još jedan od razloga zašto
scenska mehanika u pozorištima u Srbiji funkcioniše solidno.
3.3. Ožičenje
Pitanje ožičenja je vezano za pitanja planiranja sistema za dizajn svetla i
zvuka sistema za praćenje predstave u svom prostorima zgrade, ali i za energetske
uslove. Ipak, problem ožičenja pozorišne zgrade posmatramo odvojeno, zbog
činjenice da je taj sistem dobrim delom ugrađen u zidove zgrade i samim tim teško
promenljiv. Lako ćemo promeniti neke procesore za zvuk ili nekoliko rasvetnih tela,
lako ćemo dokupiti mikrofone, ali ako sistem ožičenja nije dobro isplaniran onda
ljudima zaposlenim u pozorištu sleduje dosta godina dovijanja i razvlačenja kablova
kroz hodnike sve do sledećeg renoviranja.
Sistem ožičenja podrazumeva sve žične veze u zgradi: energetske vodove,
audio-video linije, sistem interne televizije, kontrole zvuka i svetla iz režije ka sali i
sceni i veze između režija (MIDI protokol), veze između inspicijentskog pulta i svih
78

delova pozorišne zgrade, veze iz režija zvuka i svetla ka prostorima pozorišta van sale
(foajeima i hodnicima) gde mogu da se održavaju odvojeni programi ili delovi
predstave. Sistem ožičenja prožima sve delove zgrade i može da se posmatra kao
krvotok zgrade.
Pri tom treba napomenuti da su žične instalacije jedna od kritičnih tačaka
bezbednosti zgrade. Upravo zbog toga je potrebno ustanoviti tačan protokol redovne
provere sistema, evaluacije stanja i eventualne popravke.
Iskustvo vezano za požar u Jugoslovenskom dramskom pozorištu koje je
1997. godine izgorelo do temelja
30
, nas uči da, koliko god da skupe bile provere i
remonti, te procedure su svakako mnogo jeftinije od saniranja posledica požara, čak i
ako je šteta samo materijalna i nema izgubljenih života.
3.4. Opremljenost uređajima za dizajn zvuka i svetla
Opremljenost uređajima za dizajn zvuka i svetla je veoma različita od objekta
do objekta. Kad je savremenost i opremljenost uređajima za dizajn zvuka i svetla u
pitanju, možemo da primetimo da prednjače „Madlenianum“, Pozorište na Terazijama
i Jugoslovensko dramsko pozorište.
Pozorište na Terazijama je primer pozorišta koje je svoju jasno profilisanu
repertoarsku politiku detaljno uskladilo sa planiranjem i opremanjem sistemima za
dizajn zvuka i svetla. Presedan u odnosu na druga pozorišta je u tome što su čak i
akustičke osobine sale usklađene sa repertoarskom politikom, na taj način što je
vreme reverberacije prostora smanjeno daleko ispod uobičajenog, što je omogućilo
mnogo bolje uslove za rad sa ozvučenjem.
3.4.1. Uređaji za dizajn svetla
Tokom prikupljanja podataka u istraživanju, došli smo do zanimljivih
podataka. Naime, ako pogledamo samo broj rasvetnih tela kojima raspolažu prostori
za izvođenje scenskih događaja u Srbiji, dolazimo do zaključka da su pozorišta u
velikom broju solidno opremljena.
U vreme prikupljanja podataka, Narodno pozorište u Beogradu je raspolagalo
sa oko 300 rasvetnih tela, Jugoslovensko dramsko pozorište sa preko 200 rasvetnih
tela, Pozorište na Terazijama sa oko 350 komada, Narodno pozorište u Nišu 129
komada, Narodno pozorište „Toša Jovanović“ u Zrenjaninu oko 60 komada,
Kraljevačko pozorište 45 komada, Knjaževsko-srpski teatar u Kragujevcu 46 komada
itd.
79

Fleksibilnost dizajna svetla ne zavisi samo do broja rasvetnih tela, već i od
vrste rasvetnih tela i broja tiristora (slika 4.), ali kvalitet i fleksibilnost uglavnom
korespondira sa brojem samih rasvetnih tela.










Slika 4. Digitalni dimeri, „Madlenianum“, Beograd
Međutim, pažljivijim pregledom konkretne situacije u svakoj instituciji
nailazimo na poražavajuće podatke o upotrebljivosti uređaja koji se vode kao uređaji
koji su na raspolaganju za rad. Naime, ukoliko piše da pozorišna kuća ima, na primer,
60 rasvetnih tela, lako ćemo zaključiti da je moguće uraditi solidan osnovni dizajn
svetla. Međutim, ukoliko zapravo pokušamo da uključimo sva ta rasvetna tela,
uočićemo da sijalice rade tek u svakom četvrtom rasvetnom telu koje nam je na
raspolaganju što svakako uveliko menja sliku o opremljenosti sale u domenu dizajna
svetla. Sijalice u rasvetnim telima ne traju dugo i prilično su skupe, a zamena istih
nije jedan od prioriteta u planiranju troškova.
Stoga dolazimo do zaključka da potencijal svakako postoji, čak i kad je
opremljenost uređajima u pitanju. Postoji značajan problem u održavanju uređaja koji
je povezan sa načinom i dinamikom finansiranja institucija. Takođe, ne postoji jasan
sistem evaluacije uređaja i planiranja obnavljanja i održavanja uređaja. Tačnije, svaka
institucija ima neku vrstu sopstvenog protokola, makar usmeno definisanog, koga se
drži ako je u mogućnosti odnosno ako ima finansijski resursa za to, ali ne postoji neki
univerzalni standard, čak ni skup preporuka o tome kako bi evaluacija, održavanje i
obnavljanje trebalo da se odvija.
Postojanje univerzalnog standarda ili bar skupa preporuka u vezi sa
evaluacijom, održavanjem i obnavljanjem uređaja bi moglo da doprinese boljoj

80

iskorišćenosti uređaja i boljem razumevanju čitavog procesa od strane uprave
institucija i od strane finansijera.
3.4.2. Uređaji za dizajn zvuka
Uređaji za dizajn zvuka su nešto manje zahtevni za održavanje, pa je situacija
sa iskorišćenošću uređaja nešto bolja u poređenju sa uređajima za dizajn svetla. Ipak,
kao i kada je rasveta u pitanju, uviđa se problem nedostatka jasnog protokola
evaluacije i daljeg planiranja razvoja.
Audio tehnologija napreduje velikim koracima svaki dan, pa samim tim
napreduju i kreativni zahtevi koji se postavljaju u domenu dizajna zvuka.
Tokom prikupljanja podataka ustanovljeno samo dve pozorišne kuće u Srbiji
raspolažu digitalnom miksetom: Pozorište na Terazijama i Madlenianum.
Posedovanje digitalne miksete nije imperativ za dobar dizajn zvuka, ali samo podatak
o malobrojnosti digitalnih mikseta kod nas je indikativan za spremnost u praćenju
novih tehnologija
31
.
U audio režijama često postoje računari, ali se njihove mogućnosti samo
minimalno koriste. U toku prikupljanja podataka ni jedno pozorište nije posedovalo
neki od specijalizovanih softvera za dizajn zvuka na sceni (na primer Show Cue
System ili Ableton Live), a uočeno je da veoma mali broj pozorišta koriste MIDI i
semplersku tehnologiju pri samom izvođenju predstave (Pozorištance Puž, na
primer)
32
. Uz to, primećeno je da, čak ni u pozorištima gde postoji mogućnost
povezivanja režije svetla preko MIDI protokola sa režijom zvuka, ta se mogućnost ne
koristi, iako je takav rad lakši i daje veći stepen sinhroniteta između svetlosnih i
zvučnih promena.
3.5. Opremljenost uređajima za pripremu video materijala i eventualno
snimanje predstava
U toku prikupljanja podataka utvrđeno je da samo nekoliko pozorišnih kuća
raspolaže opremom za snimanje video materijala i samih predstava.
U današnje vreme videoprojekcija je postala sastavni deo scenskog dizajna,
čak i narativnog toka u pozorišnoj predstavi, pa je jasno da je opremanje video režija
sledeći korak u opremanju pozorišta.
Uvek postoji mogućnost da se iznajme oprema i ljudi, pa da se priprema
video materijala i snimanje predstava plati od situacije do situacije, ali treba
proračunati da li je to na duže staze ekonomičnije rešenje nego opremanje sopstvene
video režije.
81

Postoje situacije kada pozorište godinama iznajmljuje određeni potrebni deo
opreme i tako na iznajmljivanje potroši mnogo više novca nego na kupovinu
uređaja
33
.
4. SARADNJA SA STRUČNIM ORGANIZACIJAMA U ZEMLJI I
INOSTRANSTVU
Prilikom prikupljanja podataka ustanovljeno je da praktično nijedna
pozorišna institucija kod nas nije član bilo kakve stručne organizacije koja se bavi
scenskom tehnikom i tehnologijom u zemlji ili inostranstvu. Taj podatak je svakako
indikativan za vrstu odnosa prema scenskoj tehnici i tehnologiji, za odnos institucije
prema ljudima koji rade u tehničkom sektoru, pa na kraju i za zainteresovanost i
motivisanost istih tih ljudi za napredovanje u poslu.
Oblast scenske tehnike i tehnologije, pogotovo u domenu tehnologije za
dizajn svetla i zvuka i video tehnologije, se izuzetno brzo razvija. Menjaju se tehnički
uslovi, standardi i mogućnosti, pa se samim tim menjaju i mogućnosti kreativnog
izraza. Učešće u međunarodnim organizacijama obezbeđuje saznavanje novina, uz
upoređenje tuđih iskustava, što je svakako dobar način da se stekne utisak i stav o
nekoj tehnološkoj novini.
U pozorišnim institucijama u Srbiji tehnološki napredak se odvija teško, uz
stalne probleme u vezi sa finansiranjem, ali i informisanjem. Dostupnost relevantnih
informacija bi uveliko umanjila procenat greške u proceni, pri izboru i nabavci novih
uređaja i organizaciji istih.
5. ZAKLJUČAK
Svaki prostor za izvođenje scenskih događaja je, između ostalog, definisan i
tehničko-tehnološkim karakteristikama koje donekle utiču na repertoarsku politiku i
izbor dela koja se u tom prostoru mogu izvoditi. Dobro bi bilo kada bi postojao i
obrnut proces, odnosno kada bi jasno definisana repertoarska politika uticala na
planiranje i oblikovanje tehničko-tehnoloških karakteristika prostora.
Potrebno je da postoji univerzalni standard, ili bar spisak preporuka o
evaluaciji, održavanju i obnavljanju opreme. Takav standard bi svakako trebalo da
bude uzet u obzir u nekoj budućoj reevaluaciji načina finansiranja pozorišnih
institucija u Srbiji. Postojanje takvog standarda je preduslov za poboljšanje tehničko-
tehnoloških karakteristika scenskih prostora.
82

Bez ikakve želje da umanjujem problem nedovoljnog ulaganja u opremu,
moram da naglasim da postoji i problem u načinu i dinamici finansiranja, koji ne
omogućavaju da se nova sredstva i postojeći resursi iskoriste maksimalno efikasno.
Pozorišta u Srbiji nisu toliko loše opremljena koliko se ta oprema loše i
nepravovremeno održava i neadekvatno iskorišćava. Naime, kad se pogledaju
spiskovi opreme koju pozorišta poseduju, stiče se utisak da su tehničko-tehnološki
uslovi u pozorištima u Srbiji zadovoljavajući. Problem se uočava tek kada se
pogledaju eventualni spiskovi opreme koja je zaista ispravna i upotrebljiva u punoj
meri. Zbog načina budžetiranja redovno održavanje gotovo nikada ne dolazi na red i
dosta toga se svodi na tehničku umešnost radnika pozorišta i njihovu sposobnost da
izvuku još koji sat rada iz poluispravnih uređaja.
Iskorišćenost tehničko-tehnoloških uslova uveliko zavisi od načina
organizacije rada u samoj instituciji, stručne obučenosti i motivisanosti zaposlenih u
tehničkom sektoru. U smislu saradnje između sektora, zanimljiv je jedan fenomen.
Naime, u nekim pozorišnim institucijama su ljudi koji rade kao tehnički i kao autorski
deo ekipe veoma jasno odvojeni u svim fazama Praktično se na tehnički deo ekipe
gleda kao na uslužni servis koji treba da podmiri određene potrebe autora i same
predstave bez ikakvog kreativnog doprinosa. To odvajanje ide toliko daleko da
postoje odvojeni bifei za tehničku i autorsku ekipu.
Kao dodatnu nepovoljnost vidim i nesaradnju sa međunarodnim stručnim
organizacijama iz bilo koje od oblasti scenskog dizajna. Takav stav prema stanju u
struci je indikativan za odnos institucije prema strukama vezanim za scenski dizajn,
za odnos institucije prema zaposlenima u tehničkom sektoru, pa na kraju i za odnos
zaposlenih prema sopstvenoj struci.
Zaključak je da je potrebno je napraviti sistem procene upotrebljivosti
opreme, potrebno je napraviti sistem analize realnih tehnoloških potreba jednog
objekta za scenske događaje i potrebno je osmisliti drugačiji sistem i dinamiku
budžetiranja. Uz to, bilo bi veoma važno uspostaviti bolju saradnju među sektorima u
samoj instituciji i uspostaviti saradnju sa stručnim organizacijama u zemlji i
inostranstvu.
6. ZAVRŠNE NAPOMENE
Rad je urađen u okviru projekta Ministarstva za nauku i tehnološki razvoj,
pod nazivom Tehničko-tehnološko stanje i potencijali arhitektonskih objekata za
83

scenske događaje u Republici Srbiji, pod rukovodstvom dr Radivoja Dinulovića,
vanrednog profesora.
Sam rad je deo Podprojekta pod nazivom Tehničko-tehnološke karakteristike
arhitektonskih objekata za scenske događaje u Republici Srbiji, čiji je rukovodilac dr
Miomir Mijić, vanredni profesor, i sačinjen je na osnovu detaljnog istraživanja i
snimanja stanja pre svega u pozorišnim institucijama u Srbiji.


28
Uobičajeno je da pozorišna sala ima vreme reverberacije od 1,3 sekunde (ako je
predviđena za dramske programe) do 1,8 sekundi (ako je mešovita, predviđena i za
operu). Izgradnjom loža u parteru Pozorišta na Terazijama vreme reverberacije je
spušteno na ispod 1 sekunde, što je čini posebno pogodnom za upotrebu ozvučenja i
mikrofona.
29
Tehnički tim Sivik Teatra u Njukaslu, Australija je utvrdio da zamenom rasvetnih
tela za nova, efikasnija rasvetna tela koja se manje zagrevaju dobijaju uštedu energije
od 48%, što zbog smanjenja potrošnje energije na aktiviranje rasvetnih tela, što zbog
smanjenja potreba za hlađenjem.
U skladu sa svetskim trendom uštede energije, postoje planovi da mnogi scenski
prostori u svetu počnu da upotrebljavaju upravo takva, ekonomičnija rasvetna tela.
30
Posle požara je utvrđeno da je do požara došlo zbog problema na starim i
neipravnim instalacijama.
31
Digitalne miksete imaju veće mogućnosti u odnosu na cenu uređaja, i mnogo su
fleksibilnije od analognih. Međutim, upotreba takve miksete zahteva kratku dodatnu
obuku, podešavanje sistema i preformulisanje načina rada.
32
Pozorištance Puž je jedno od retkih pozorišta koje koristi sekvencer i sempler u
reprodukciji zvuka u predstavi. Takav rad zahteva poznavanje tog tipa uređaja zbog
priprema uzike i efekata, ali omogućuje siguran, brz rad sa velikim brojem numera i
obezbeđuje bolji sinhronitet
33
Atelje 212 je iznajmljivao naglavni mikrofon za svako igranje predstave „Leda“ i
na taj način potrošio novca u vrednosti od desetak mikrofona istog tipa.
84

7. REFERENCE
1) Dinulović, Radivoje: Arhitektura pozorišta XX veka, Clio, Beograd 2009.
2) Frasier, Nail: Stage Lighting Design, Crowood Press Ltd., 1999.
3) Kurtović Š. Husnija: Osnovi tehničke akustike, IDP „Naučna knjiga“,
Beograd, 1990.
4) Ogawa, Toshiro: Theatre Engineering and stage Machinery, Entertainment
Technology Press Ltd., 2001.
5) Kej, Dina i Lebreht, Džejms: Zvuk i muzika u pozorištu, Clio, 2004.
6) Hauard, Pamela: Šta je scenografija, Clio, 2002.


85

Mr Slobodan Grković
Građevnski fakultet Subotica, Univerzitet u Novom Sadu
Dr Danijel Kukaras
Građevinski fakultet Subotica, Univerzitet u Novom Sadu
Mr Radovan Beleslin
Arhitektonsko-građevinski fakultet Univerziteta u Banjoj Luci
DIJAGNOSTIKA STANJA KONSTRUKCIJA ARHITEKTONSKIH
OBJEKATA ZA SCENSKE DOGAĐAJE ZA POTREBE SAVREMENOG
KOCEPTA UPRAVLJANJA
Apstrakt: U radu se obrađuju osnovni principi dijagnostike stanja i održavanja
konstrukcija sa mogućnošću primene na arhitektonske objekte za scenske događaje u
Republici Srbiji u cilju formiranja baze podataka i formulisanju savremenijeg
koncepta upravljanja ovim objektima, za većinu kojih je nadležno Ministarstvo
kulture Republike Srbije. Osnova svih savremenih sistema upravljanja, pa i za ove
objekte, je postojanje dobro organizovane baze podataka iz koje se crpe brojni podaci
neophodni za što ispravnije i ekonomičnije upravljanje. Funkcionisanje baze podataka
je u direktnoj zavisnosti od načina njene organizovanosti, broju informacija koje se
daju za jednu jedinku, mogućnosti obrade i povezivanja tih podataka, naročito o
ukupnom broju jedinki čiji su podaci pohranjeni u bazi podataka. Generalno u
građevinarstvu, time i kod ovih objekata, ovo nije postignuto, osim delimično kod
puteva i mostova. Razlog tome je nepostojanje ili nezainteresovanost odgovarajuće
službe koja bi "povezala" vlasnike objekata, naglasila značaj ispravnog održavanja
objekata, obratila pažnju na gubitke koji se mogu javiti pri neodgovarajućem
održavanju, organizovala i vršila njihovo održavanje i izradila bazu podataka za
uspešno upravljanje njima. Dijagnostika stanja konstrukcija postojećih arhitektonskih
objekata za scenske događaje u Republici Srbiji je podsticaj organizovanja baze
podataka za ove objekte u Republici Srbiji. Ovo je imperativ, jer je savremeno
upravljanje sistemima i objektima ove vrste i namene nemoguće bez validne baze
podataka. Ekspertni sistemi ove vrste nisu zaživeli kod nas u praksi, zbog navodne
neisplativosti izrade baze podataka za mali broj objekata, ali pravi razlog treba
potražiti upravo u nepostojanju odgovarajućih predradnji koje bi omogućile
organizovanje, razradu, projektovanje i korišćenje ovakve baze podataka, što se mora
prevazići.


Ključne reči: objekti za scenske događaje, upravljanje, održavanje, dijagnostika
stanja, baza podataka

86

CONDITION DIAGNOSTICS OF STRUCTURES BELONGING TO
ARCHITECTURAL PERFORMANCE BUILDINGS WITHIN A MODERN
MANAGEMENT CONCEPT
Abstract: The paper describes the basic principles of condition diagnostics and the
maintenance of structures with special application on architectural facilities used for
performance events in Serbia, aiming at the creation of a database and guidelines for
modern concept of managing the facilities that mostly belong to the Ministry of
Culture of the Republic of Serbia. The base of all modern management systems,
including these facilities, is an existence of a well organized database that represents a
source of information necessary for correct and economic management. Functioning
of the database is directly dependant on its organization, quantity of information for
each item, processability, data interlinking and, especially, the total number of
individual items within the database. It can be stated that, in general, there are still no
databases of facilities in civil engineering except for partial databases for roads and
bridges. The reason for this is the inexistence or disinterest of adequate public service
that would “join“ the facility owners, emphasize the importance of correct facility
management, point out the losses that can occur as a result of inadequate
maintenance, organize and perform maintenance activities and create databases for
successful facility management. Condition diagnostics of structures of the existing
architectural facilities for performance events in Serbia is a significant stimulant for
creating a database of these facilities in the Republic of Serbia. This is an imperative,
since the modern management of systems and facilities is impossible without valid
databases. Expert systems still have not found their place in our practice due to the
alleged high costs of database creation for small number of facilities. However, it can
be stated that the real reason lies within the inexistence of adequate and sustainable
preliminary activities, detailing, design and usage of such databases and this practice
has to be overcome.

Keywords: performance event facilities, management, maintenance, condition
diagnostics, database












87

Sadržaj:

1. Uvod
1.1. Razvoj baze podataka i sistema upravljanja
1.2. Stanje arhitektonskih objekata za scenske događaje u republici
Srbiji
2. Dijagnostika stanja konstrukcija
2.1. Uvod
2.2. Pregledi i dijagnostika stanja konstrukcija
2.2.1. Detaljan pregled, evidentiranje, kartiranje i klasifikacija
oštećenja i defekata
3. Održavanje objekata
4. Zaključak
5. Završne napomene
6. Reference

1. UVOD
1.1. Razvoj baze podataka i sistema upravljanja
Od vremena nastanka prvih objekata izgrađenih ljudskom rukom javlja se i
potreba za njihovim održavanjem. Gradnjom složenih kompleksa iniciran je početak i
razvoj upravljanja u održavanju uz predviđanje otkaza i plansko održavanje. Razvoj
koncepta održavanja može se prikazati sledećim dijagramom.

Slika 1. Dijagram razvoja koncepcije održavanja objekata
Temelje savremenog koncepta upravljanja u građevinarstvu dao je francuski
inženjer Tresage (Pierre-Marie-Jérôme Trésaguet, 1716. - 1796), generalni inspektor
88

puteva i mostova za celu Francusku od 1775. godine. Sa Džonom Mekadamom (John
Loudon McAdam, 1756. - 1836) učinio je da građenje i održavanje puteva već krajem
18. veka postane definisana stručna i naučna oblast inženjerskog delovanja. U
današnje vreme savremeni koncept upravljanja objektima podrazumeva efikasno i
efektivno sprovođenje raznih aktivnosti, uključenih u obezbeđivanje funkcionalnog
stanja za normalnu eksploataciju, uz najmanje ukupne troškove. Te aktivnosti su
sadržane u planiranju radova, programiranju finansijskih sredstava, praćenju i oceni
stanja, istraživanju i samom izvođenju radova uz neophodnu podršku baze podataka.

Slika 2. Šematski prikaz aktivnosti upravljanja objektima
Prvi savremeniji sistemi upravljanja u Republici Srbiji, podržani
odgovarajućim softverima, uvode se u velike industrijske pogone sredinom
osamdesetih godina prošlog veka. Ipak, čak i danas još uvek je malo onih koji imaju
razrađene sisteme upravljanja jer su u pitanju eksperimentalni sistemi ili su tek u fazi
razvoja. Uprkos drastičnom padu cene opreme za savremen sistem upravljanja i
izrade odgovarajućeg softvera, krizne godine, prouzrokovane raspadom SFRJ učinile
su da ovaj vid upravljanja bude usporen. U svetu se sistem upravljanja putevima i
mostovima prihvata kao model upravljanja svih građevinskih objekata, mada se pored
razrade parcijalnih sistema upravljanja o celovitom sistemu upravljanja ovim
objektima ne može govoriti. Zajednička odlika svih sistema upravljanja je neminovno
oslanjanje na formiranu bazu podataka, kao i postojanje četiri osnovne faze:
1. Prikupljanje podataka i rezultata merenja radi utvrđivanja stanja pojedinih
indikatora funkcionalnih svojstava objekata i trenutnog stanja troškova.
2. Raznovrsne tehničke i ekonomske analize. Razrađeni modeli ove faze najčešće
nazvani modelima za donošenje odluka, predstavljaju esencijalni deo svakog
sistema za upravljanje. Modeli za donošenje odluka analiziraju podatke iz baze
89

podataka i koriste ih za donošenje odluka o pragu pojedinih intervencija, kao i
za predviđanje budućih stanja svake komponente objekta.
3. Treća faza sistema upravljanja karakteriše se različitim procedurama i
modelima za sprovođenje postupaka optimalizacije. Kriterijumi optimalizacije
mogu biti bazirani na dozvoljenim vrednostima funkcionalnosti i
minimiziranju opštih troškova i/ili maksimiziranju dobiti od uloženih
financijskih sredstava.
4. U četvrtoj fazi analiziraju se ukupne financijske posledice svih donetih odluka
i to sada na najvišem nivou odlučivanja. Tada se određuju konačni financijski
planovi srednjoročnog i dugoročnog programa radova i, neposredno zatim,
obavljaju se aktivnosti povezane sa zadacima koje određuju samo građenje.
Potreba za čuvanjem i klasifikovanjem informacija i znanja, nastaje onda kada
tih informacija ima previše da bi se odjednom pamtile pa su nastale biblioteke u
kojima se klasifikuje i skladišti ogromno ljudsko znanje i iskustvo. Uprkos stalnom
razrađivanju kartiranja pohranjenog materijala, traženje i pronalaženje željenog
podatka u bibliotekama je mukotrpan i dug
proces (Slika 3). Razvoj savremene baze
podataka je direktno povezan sa nastankom i
razvojem računara, odnosno njihovom
mogućnošću da skladište podatke. Tako je
1944. godine na Harvardu nastala mašina, pod
imenom ENIAC, koja pamti, sortira i usmerava
podatke, zatim nastaju UNIVAC, MANIAC,...,
svi zajedno, dobili su ime «computer ».
Primenom računara, posao traženja, nalaženja i
svrstavanja željenih podataka je znatno ubrzan i
dobio se pravi smisao baze podataka, kroz
mogućnost automatskog sortiranja i
međusobnog povezivanja podataka. Godine
1954. počinje izrada prvog kompjuterskog
programskog jezika pod nazivom FORTRAN,
zatim nastaje COBOL, jezik za zadatke prerade
podataka komercijalne prirode koji je omogućio
formiranje prvih baza podataka i njihov dalji razvoj. Mogućnost skladištenja
informacija se usavršava, izrađuju se jeftini računari koji se međusobno povezuju,
napušta se koncept zapisa podataka na magnetnim trakama i ubrzava se razvoj i
Slika 3. Knjiški crv
90

upotreba računara. Danas su razvijene brojne baze podataka koje su proces
iznalaženja podataka ubrzale i povezivanjem računara u globalnu mrežu, otvorile
mogućnost dobijanja određene informacija iz bilo koje tačke sveta.
1.2. Stanje arhitektonskih objekata za scenske događaje u Republici Srbiji
U hronološkom smislu, prema našem dosadašnjem saznanju, mogu se
identifikovati četiri ključna perioda nastanka arhitektonskih objekata za potrebe
scenskih događaja u Republici Srbiji:
- Od 1804. do 1918. godine
- Od 1918. do 1945. godine
- Od 1945. do 1991. godine i
- Od 1991. godine do danas.
Znatan broj ovih objekata ima status spomenika kulture i/ili spomenika
kulture od posebnog značaja. Stanje većeg broja ovih objekata, osim onih mlađeg
datuma i/ili onih koji su nedavno sanirani i/ili rekonstruisani, je zabrinjavajuće sa više
aspekata. Razlozi su višestruki i mogu se identifikovati, pre svih, u neadekvatnom i
neblagovremenom održavanju tokom višegodišnje eksploatacije, čemu doprinosi i
nepostojanje adekvatne zakonske obaveze vlasnika/korisnika objekta u tom pogledu.
Bitno mesto sa aspekta pouzdanog korišćenja je stanje i pouzdanost
konstrukcija ovih objekata.
1. Narodno Pozorište, Beograd
2. Jugoslovensko Dramsko Pozorište, Beograd
3. Beogradsko Dramsko Pozorište, Beograd
4. Atelje 212, Beograd
5. Pozorište na Terazijama "Teatar T", Beograd
6. Madlenijanum, Beograd
7. Zvezdara Teatar, Beograd
8. BITEF, Beograd
9. Pozorište "Boško Buha", Beograd
10. Pozorište "Duško Radović", Beograd
11. Narodno Pozorište u Kikindi
12. Narodno Pozorište "Sterija", Vršac
13. Narodno Pozorište "Toša Jovanović", Zrenjanin
14. Narodno Pozorište u Subotici
15. Dečje Pozorište u Subotici
16. Narodno Pozorište u Somboru
17. Srpsko Narodno Pozorište, Novi Sad
18. "Ujvideki szinhaz" (Ben Akiba), Novi Sad
19. Pozorišna sala NIS-a, Novi Sad
20. Pozorište Mladih, Novi Sad
21. Pozorište "Dobrica Milutinović", Sremska Mitrovica
22. Pozorište u Šapcu
23. Narodno Pozorište u Užicu
24. Knjaževsko-srpski teatar, Kragujevac
25. Pozorište u Kraljevu
26. Pozorište u Kruševcu
27. Narodno Pozorište u Nišu
28. Pozorište lutaka u Nišu
29. Narodno Pozorište u Pirotu
30. Pozoiršte "Zoran Radmilović", Zaječar
31. Pozorište "Bora Stanković", Vranje
91

Slika 4. Spisak pozorišta u Republici Srbiji

U cilju određivanja prema budućem statusu objekta iz aspekta pouzdanosti
korišćenja, u savremenom konceptu upravljanja, primarno mesto može zauzeti
dijagnostika stanja konstrukcija kao podloga za procenu preostalog veka trajanja,
održavanja i formiranja baze podataka o objektima u celosti.
2. DIJAGNOSTIKA STANJA KONSTRUCKIJA
2.1. Uvod
Savremeni koncept održavanja objekata u sistemu upravljanja, baziran je na
stalnom praćenju i proceni stanja objekata, odnosno njihovih konstrukcija, što je jedan
od osnovnih preduslova za donošenje tehnički i ekonomski najprihvatljivijih odluka.
Blagovremeno, stručno i kvalitetno obavljanje aktivnosti na održavanju objekata je
bitan faktor osnovne funkcije objekta tokom eksploatacije. Prema tome, održavanje
objekata se generalno može podeliti na:
- praćenje i ocenu stanja,
- istraživanje i aktivnosti na održavanju (Slika 5).



ODRŽAVANJE





OCENA STANJA
ISTRAŽIVANJE I
AKTIVNOSTI NA
ODRŽAVANJU

Slika 5. Šematski prikaz osnovnih grupa aktivnosti na održavanju

Nedostatak finansijskih sredstava i važeća zakonska regulativa nedovoljno
obavezuju korisnike arhitektonskih objekata za scenske događaje u Republici Srbiji
da redovno obavljaju aktivnosti vezane za njihovo održavanje. U isto vreme
nedovoljno je definisana i problematika održavanja objekata, što čini velike poteškoće
u vršenju tih aktivnosti. Prva velika grupa aktivnosti vezana za održavanje ovih
objekata je praćenje i ocena stanja u šta se mogu svrstati (Slika 6):
- dijagnosticiranje,
- predviđanje i
- odlučivanje.
92


Slika 6. Šematski prikaz grupa aktivnosti "praćenja i ocene stanja"

U cilju pravilnog dijagnosticiranja neophodno je izvršiti:
- pregled objekata,
- sva potrebna ispitivanja,
- praćenje ponašanja objekata, njihove konstrukcije, kao i razvoja
oštećenja,
- klasifikaciju svih oštećenja koja su tokom prethodnih koraka
identifikovana.
Hronološki redosled pomenutih grupa aktivnosti prikazan je na Slici 7.
Tamnijim delovima je označeno moguće i orijentaciono vreme trajanja, početka i
kraja pojedinih grupa aktivnosti.
93



Slika 7. Hronološki redosled obavljanja pojedinih grupa aktivnosti

2.2. Pregledi i dijagnostika stanja konstrukcija
Pregledi ovih objekata služe da se blagovremeno otkriju svi nedostaci na
njima, kako bi se ti nedostaci i njihovi uzroci uklonili. Pored toga, pregledi se mogu
vršiti i radi donošenja zaključaka o nosivosti konstrukcije ili njenog dela, a zbog želje
vlasnika da na konstrukciju nanese dodatno opterećenje (npr. ugradnja nove scenske
tehnike). U cilju efikasnog obavljanja pregleda objekata, neophodno je definisati:
- vrste i obim pregleda objekata,
- učestalost pregleda objekata,
- opremu koja je neophodna prilikom pregleda objekata i
- samu metodologiju pregleda objekata.
Na osnovu postojeće regulative i iz dostupne literature pregledi objekata,
odnosno konstrukcija mogu se podeliti u sledeće grupe (Slika 8):



Slika 8. Vrste pregleda objekata,odnosno konstrukcija
Osnovna razlika u pomenutim pregledima je njihov obim, stručna
osposobljenost lica koje određen pregled treba da izvrši, vrsta zaključaka koji treba da
se nakon obavljenog pregleda donesu i radova održavanja koji će se tom prilikom
obavljati. U opštem slučaju, metodologija pregleda može se prikazati kao na slici 9.
94



Slika 9. Aktivnosti povezane sa pregledom objekata

Hronološki redosled ovih aktivnosti je prikazan na Slici 10. Zatamnjenim
delom je označeno orijentaciono vreme trajanja pojedine aktivnosti, kao i njen
početak i kraj.


Slika 10. Hronološki prikaz trajanja, početka i završetka pojedinih aktivnosti

Pojedine aktivnosti se odnose na pregled objekta u opštem slučaju. U
zavisnosti od vrste pregleda kao i od toga koliki je stepen poznavanja predmetnog
objekta lica koja vrše pregled, pojedine grupe mogu biti izostavljene. Pored toga uz
uredno vođenje dokumentacije o svim vrstama pregleda na objektu obim posla u
95

pojedinim grupama se može uveliko smanjiti. Posebno je važno da se nakon izvršene
podele i klasifikacije konstruktivnih i nekonstukrivnih elemenata objekta, izvrši
merenje njihovih dimenzija i donese zaključak o tačnosti izvedenih radova u odnosu
na projektovanje. Prilikom poređenja projektovanog i izvedenog stanja treba veliku
pažnju obratiti na sve elemente konstrukcije koji su eventualno tokom eksploatacije
objekta menjani ili dodavani. Ovde se prevashodno misli na aktivnosti sanacije i
pojačavanja konstrukcija. Takođe se mora obratiti pažnja na konstruktivne elemente
koji su tokom eksploatacije objekta uklonjeni (promena konstruktivnog sistema). Sve
promene u konstrukciji objekta treba jasno naznačiti na odgovarajućim planovima.
Ukoliko postoje odstupanja od izvedenog i projektovanog stanja, što je čest slučaj,
potrebno je uraditi projekat izvedenog stanja objekta. Pored geometrije objekta i
geometrije njegovih konstruktivnih elemenata, može se ukazati potreba za
utvrđivanjem količine ugrađene armature i kvaliteta ugrađenog materijala. U tom cilju
se upotrebljavaju razne metode, koje se mogu podeliti u dve grupe: destruktivne i
nedestruktivne metode.
2.2.1. Detaljan pregled, evidentiranje, kartiranje i klasifikacija oštećenja i
defekata
Cilj detaljnog pregleda objekta je evidentiranje, klasificiranje i procena
stepena i ozbiljnosti svih postojećih oštećenja na konstrukciji i objektu uopšte. U tom
cilju moguće je i za ove objekte izvršiti raščlanjivanje objekta na njegove
konstruktivne i nekonstruktivne elemente kako je to prikazano na Slici 11 (opšta
podela), te za svaki element izvršiti odgovarajući pregled i sačiniti kartu oštećenja.
Pregled pojedinog konstruktivnog elementa može biti vizuelan pregled,
defektoskopija korišćenjem zvučne emisije, dinamičke metode, elektro-magnetne
metode, radiografske metode, rendgenske metode, metode infracrvenog zračenja itd.
Osnovni vid pregleda je vizuelni pregled, kojim se mogu utvrditi nedostaci vidljivi na
površini, npr. betona (prsline, ljuspanje, otpadanje, mrlje itd), dok dubina prsline,
vazdušna jezgra, stepen korozije ugrađenog materijala, kao i ostali nedostaci u
betonskoj masi ne mogu biti utvrđeni vizuelnom kontrolom, pa se iz tog razloga
pribegava drugim metodama. Prilikom vizuelnog pregleda elemenata, odnosno
konstrukcije mogu se koristiti razna optička pomagala. No, bez obzira da li se vizuelni
pregled vrši "golim okom" ili upotrebom optičkih pomagala, neophodno je prisustvo
odgovarajuće količine svetlosti.
96



Slika 11. Podela elemenata objekta

97

Vizuelnim pregledom objekta treba obuhvatiti sve konstruktivne elemente,
nekonstruktivne elemente i ugrađenu opremu. Prilikom vizuelnog pregleda
konstrukcije evidentiraju se i beleže svi nedostaci na površini kontrolisanog elementa.
Vrlo često se evidentirane prsline i pukotine markiraju-ocrtavaju na samoj
konstrukciji. Prilikom markiranja prslina ili pukotina treba voditi računa da se
markiranje vrši tako da se ne zapunjavaju prsline, kako bi se njihova širina mogla
izmeriti.
Prsline se mogu markirati tako što će se duž njihovog prostiranja povlačiti
linija preko prsline, pored prsline, ili će se debljom linijom markirati zona oko nje.
Prilikom markiranja prslina mogu se koristiti boje kojima će se definisati prsline
određenog opsega. U ovom slučaju nema potrebe ispisivati širinu prsline, pošto ih
definiše boja, ali je neophodno jasno definisati koji opseg širina prslina pripada
pojedinoj boji.


Slika 12. Markiranje prslina na krovnoj armiranobetonskoj konstrukciji Narodnog
pozorišta u Subotici

U cilju što boljeg sagledavanja svih oštećenja i nedostataka na konstrukciji
neophodno je prilikom detaljnog pregleda izvršiti njihovo kartiranje. Postupak
kartiranja evidentiranih oštećenja i nedostataka zavisi od metode koja se primenjuje
za pregled konstrukcije. Položaj i veličinu evidentiranih oštećenja treba sa što većom
98

tačnošću ucrtati i jasno ih naznačiti. Ostale metode pregleda-defektoskopije (metoda
ultrazvuka, infracrvena termografija, elektromagnetna metoda, radarska metoda,
rendgenska metoda) se zasnivaju na osobinama prostiranja, prelamanja, odbijanja i
prodiranja talasa kroz odgovarajući medij. Ove metode podrazumevaju odgovarajuću
opremu, koja će talase određene frekvencije (u zavisnosti od korišćene metode)
"pročistiti" i na prikladan način prikazati preko odgovarajuće izlazne jedinice.
3. ODRŽAVANJE OBJEKATA
Bez obzira na svu specifičnost arhitektonskih objekata za scenske događaje,
kao i za većinu drugih objekata i za ove objekte mogu se koristiti tri osnove strategije
održavanja:
a) Osnovno održavanje popravkama nakon registrovanja oštećenja.
b) Popravkama nakon određenog vremena korišćenja objekta.
c) Intervencije prema stanju važnijih komponenti nakon nepredviđenih
okolnosti ili usled prekoračenja granica odstupanja konstatovanih
redovnim pregledom.
Koja će strategija održavanja kod ovih objekata biti izabrana zavisi od
veličine objekta, njegovog značaja, posledica koje oštećenja na objektu mogu izazvati
i obima sredstava koja su predviđena ili isplativa za njegovo održavanje.
Osnovno održavanje - korektivno održavanje: Ovaj vid održavanja se
može primeniti za skoro sve delove objekta, konstrukciju, scensku tehniku i dr. Ovim
održavanjem, do samog kraja se koristi rezerva upotrebljivosti pojedinih delova, no
posledica toga je da vreme prekida eksploatacije može biti vrlo dugo, kao i stepen
oštećenja objekta i štete koje na taj način mogu nastati. Iz tog razloga ovaj vid
održavanja se danas uglavnom može kod ovih objekata koristiti za održavanje
instalacija.

Slika 13. Šematski prikaz korektivnog održavanja
99

Popravka nakon određenog vremena korišćenja objekta: U cilju
izbegavanja prekida korišćenja objekta, što je u slučaju ovih objekata nedopustivo,
kao i kod kvarova koji se često javljuju u određenim vremenskim periodima,
primenjuje se preventivno održavanje koje se zasniva u zameni određenih delova
nakon utvrđenog vremenskog intervala. Time se performanse objekta stalno drže na
zadovoljavajućem nivou i sprečavaju se veći zastoji (slika 14).
a)

b)

Slika 14. Šematski prikaz preventivnog održavanja

Održavanje prema stanju: Održavanje prema stanju oslanja se na praćenje
delova tehničkih komponenti u cilju definisanja njihovog stanja, odnosno
uspostavljanja odgovarajuće dijagnoze. Ona treba da posluži kao podloga za odluke o
obimu radova na održavanju. Period intervencija na objektu nije unapred definisan,
nego se unapred definiše učestalost pregleda objekta. Nakon svakog pregleda objekta
upoređuje se njegovo stanje sa onim iz prethodnog pregleda. Ovakva strategija se
100

zasniva na predviđanju razvoja oštećenja između dva pregleda u cilju definisanja
brzine razvoja oštećenja, vremena i obima intervencije.



Slika 15. Šematski prikaz održavanja prema stanju

Održavanje - ekonomski aspekt: Arhitektonski objekti za scenske događaje
su najčešće skupi, njihovu je konačnu cenu vrlo teško utvrditi, u prvom redu zbog
nepoznavanje ulaganja u njihovo održavanje. Od toga koliko će biti uloženo u
održavanje i na koji način će se koristiti sredstva namenjena za održavanje zavisiće i
vek trajanja objekta. Konačna cena objekta se sastoji iz: prethodnih troškova, troškova
građenja, održavanja i uklanjanja objekta. Predviđanje konačne cene objekta ima
ključno mesto u upravljanju objektima, koje ima za cilj da sa minimalnim ulaganjima
u praćenje ponašanja, procenu stanja i održavanje obezbedimo nesmetano
funkcionisanje objekta u određenom vremenskom periodu. Uprošćeni izrazi za
određivanje koštanja održavanja u zavisnosti od strategije održavanja su:
Osnovno održavanje:
C
f r
) C (
T
C C
E
+
=


Popravke nakon određenog perioda vremena:
C
f ) t ( f r
) C (
T
C P C
E
r
· +
=


Održavanje prema stanju:
C
f g n f i r
C
T
C P C n C
E
· + · +
=
) , (
) (

101


Gde je:

E
(C)
- očekivano ukupno koštanje u jedinici vremena,
C
r
- koštanje pregleda,
C
f
- koštanje konsekvenci otkaza (oštećenja),
P
f
- verovatnoća oštećenja,
T
C
- srednji vek trajanja,
n - broj pregleda,
g - ograničenja ili odbacivanje.

Za prvi metod koštanje je zbir koštanja popravki i konsekvenci oštećenja
podeljeno sa prosečnim vekom objekta. Za drugi metod to je zbir neke popravke i
rizika od oštećenja, u toku zadatog vremena za preduzimanje akcija, podeljeno sa
zadatim životnim vekom. Za treći je određivanje cene najkomplikovanije, ne
posmatra se samo interval između pregleda već i nivo odbačenih uticaja u
posmatranom životnom veku i preostalom riziku. Ukupno koštanje je zbir koštanja
popravki, očekivanih pregleda, plus totalni rizik od oštećenja, podeljeno sa životnim
vekom objekta. Za proračun konačne cene objekta se često koristi izraz:

( )
{ }
( )
¿ ¿
= = +
·
+
+
+ =
G G
t
1 J
j
j j
t
1 J
j
j
) C (
' r 1
D F P
' r 1
V
S E


Gde je:

E
(C)
- konačna cena objekta,
S - direktne investicije (projektovanje, građenje, uklanjanje),
V
j
- cena održavanja i administracioni troškovi u godini j,
P{f} - verovatnoća otkaza u godini j,
D
j
- gubitak usled otkaza u godini j,
r' - realna vrednost kamatne stope (nominalna cena minus inflacija),
t
G
- željeni eksploatacioni vek.

Starenjem objekta rastu i troškovi njegovog održavanja. Pored starosti
objekta na cenu njegovog održavanja utiču i početna svojstva (kvalitetno
projektovanje i izvođenja radova). Početna svojstva objekta zavise od kvalitetnog
projektovanja, izvođenja i ugrađenog materijala što povlači za sobom višu početnu
cenu objekta, ali to ne znači da će konačna cena biti viša. Kvalitetni materijali,
usporavaju proces deterioracije, te je ulaganje u održavanje manje. Generalno
gledano, kada troškovi održavanja veoma porastu u odnosu na početne troškove, treba
102

pristupiti određenim aktivnostima (popravke, sanacije, pojačanja itd) kako bi se
umanjili i sveli na poželjni nivo. Ukoliko bi cena aktivnosti bila previsoka, ili se
troškovi održavanja nakon izvršenih aktivnosti ne mogu umanjiti, treba razmotriti
varijantu sa zamenom objekta, ili njegovog dela kao u slučaju "Narodnog pozorišta -
Narodnog kazališta - Nepszinhaz" u Subotici gde je veći deo devastirane zgrade
uklonjen i zamenjen novom, a manji deo rekonstruisan.

Intervencije - aktivnosti održavanja. Intervencije na objektu, kao deo
njegovog održavanja, mogu biti različitog nivoa i obima, u zavisnosti utvrđenog
stanja konstrukcije ili opreme (slika 16).

INTERVENCIJE










OTKLANJANJE
NEDOSTATAKA
POPRAVKE SANACIJE REKONSTRUKCIJE ZAMENA






NIJE
POTREBAN
PROJEKAT NITI
ELABORAT
NIJE
POTREBAN
PROJEKAT,
ELABORAT
POŽELJAN
POTREBAN
PROJEKAT ILI
ELABORAT

POSEBNO IZRAĐEN
PROJEKAT




KORISNIK ILI
VLASNIK
STRUČNA
LICA ILI
SLUŽBE
ODGOVARAJUĆE STRUČNE ORGANIZACIJE

Slika 16. Vrste intervencija

103

4. ZAKLJUČAK
Osnova svih savremenih sistema upravljanja je postojanje dobro
organizovane baze podataka iz koje se crpe brojni podaci i "iskustva" neophodna za
što ispravnije i ekonomičnije upravljanje. Funkcionisanje baze podataka je u direktnoj
zavisnosti od načina njene organizovanosti, broja informacija koje se daju za jednu
jedinku (količina i raznovrsnost podataka o pojedinom objektu), mogućnosti obrade i
povezivanja tih podataka, a naročito od ukupnog broja jedinki čiji su podaci
pohranjeni u bazi podataka (recimo ukupan broj objekata jedne grupe). Ovo povlači
za sobom zaključak da se puna iskorišćenost baze podataka može postići jedino ako
postoji dovoljno mnogo različitih podataka, dovoljan broj sličnih objekata. U
građevinarstvu ovo je delimično postignuto samo sa putevima i mostovima, dok za
ostale objekte nije. Razlog ne treba tražiti u malom broju objekata iste grupe (recimo
arhitektonskih objekata za scenske događaje), već u nepostojanju ili
nezainteresovanosti odgovarajuće službe koja bi povezala vlasnike pojedine vrste
objekata, naglasila značaj ispravnog održavanja objekata, obratila pažnju na gubitke
koji se mogu javiti pri neodgovarajućem održavanju, organizovala i vršila njihovo
održavanje i izradila bazu podataka. Postoje pokušaji organizovanja baze podataka za
pojedine grupe objekata, ali još uvek ovakvi ekspertni sistemi, kod nas, nisu zaživeli u
praksi. Kao razlog ovome se često navodi neisplativost izrade baze podataka za mali
broj objekata, kao i nepostojanje odgovarajućih predradnji koje bi omogućile
organizovanje, razradu, projektovanje i korišćenje ovakve baze podataka.
Upravo zato, dijagnosticiranje stanja konstrukcija objekata za scenske
događaje u Republici Srbiji kao organizovana aktivnost, najbolje na nivou nadležnog
Ministarstva, adekvatna je predradnja koja bi omogućila početak organizovanja baze
podataka za ove objekte, njenu dalju razradu i korišćenje. Ovim bi se ostvarili i
preduslovi za savremeniji koncept upravljanja i organizovano održavanje ovih
objekata.
5. ZAVRŠNE NAPOMENE
Rad je urađen u okviru projekta Ministarstva za nauku i tehnološki razvoj,
pod nazivom Tehničko-tehnološko stanje i potencijali arhitektonskih objekata za
scenske događaje u Republici Srbiji, pod rukovodstvom dr Radivoja Dinulovića,
vanrednog profesora.

104

6. REFERENCE
7) Dinulović, Radivoje: Arhitektura pozorišta XX veka, Clio, Beograd 2009.
8) Vojnović, Brana; Folić, Radomir., i drugi: Problematika održavanja i
revitalizacije objekata,
9) Konferencija građevinara Jugoslavije, Beograd, april, 1994.
10) Beleslin, Radovan: Dijaganostika stanja kao podloga za procenu preostalog
veka trajanja i održavanja, Magistarski rad, Građevinski fakultet u Subotici,
1999.
11) Grković, Slobodan: Prilog projektovanju betonskih mostova sa aspekta
trajnosti u agresivnom okruženju, Magistarski rad, Građevinski fakultet u
Subotici, 1999.
12) Folić, Radomir; Beleslin, Radovan; Grković, Slobodan: Značaj održavanja u
upravljanju betonskim konstrukcijama, VIII Jugoslovenski i prvi
međunarodni skup INDIS, Novi Sad, 2000.
13) Grković, Slobodan: Analiza i ocena stanja zgrade “Narodno pozorište -
Nepszinhaz” u Subotici Građevinski fakultet u Subotici, Subotica, 1998.
14) Grković, Slobodan: Dokumenatcija o uklanjanju dela zgrade “Narodno
pozorište - Nepszinhaz” u Subotici Građevinski fakultet u Subotici,
Subotica, 2007-2009.

105

Tatjana Jovanovski
student, Departman za arhitekturu i urbanizam, Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad
Dragana Mandić
student, Departman za arhitekturu i urbanizam, Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad
POJAM TRADICIONALNOG I ALTERNATIVNOG TEATRA U ODNOSU
NA DRUŠTVENO - POLITIČKA KRETANJA I OTPORE U SRBIJI
Apstrakt: Pozorišni život u Srbiji u periodu od XIX do XXI veka odvijao se uporedo
sa kompleksnim društveno - političkim okolnostima. U tom smislu, pozorišna
produkcija nije nastajala samo iz umetničkih, nego i iz političkih potreba, ili je
nasuprot tome izražavala opozicioni stav prema njima. U posleratnom periodu,
uporedo sa pojavom postmodernog teatra koji su obeležile unutarteatarske strategije
preuređenja teatarskog dela kao događaja i teatra kao paradigme (Grotovski, Barba,
Ronkoni, Bruk, Šekner, Vilson), javlja se i podvojenost u srpskom pozorišnom
stvarlaštvu na dve različite vizije: sa jedne strane, teatar zasnovan na tradicionalnim
vrednostima, a sa druge, teatar zasnovan na alternativnom umetničkom izrazu. U radu
su razmatrani uticaji koji su uslovili pojavu tog dualiteta. U tom kontekstu analizirana
su dva beogradska pozorišta, Narodno pozorište u Beogradu i Atelje 212, kao oličenja
ove dve krajnosti. Posmatrano i sa stanovišta arhitekture, koja nikad nije bila
odvojena od politike i društva, forma pomenutih pozorišnih kuća direktan je odraz
stvaraličkih ideja i vremena koji su generisali njihov nastanak.

Ključne reči: srpsko pozorište, Narodno pozorište u Beogradu, Atelje 212,
tradicionalni teatar, alternativni teatar
106

THE NOTION OF TRADITIONAL AND ALTERNATIVE THEATRE IN
RELATION TO SOCIO - POLITICAL DEVELOPMENTS AND
RESISTANCE IN SERBIA
Abstract: Theatre life in Serbia from the nineteenth to the twenty-first century
occurred parallel to complex socio - political circumstances. In this sense, the
theatrical production appeared not only from art, but also for political demands, or in
contrary expressed opposition attitude towards them. In the post-war period, along
with the emergence of a postmodern theatre that marked the restructuring strategy
works as theatrical events and theatres as a paradigm (Grotowski, Barba, Ronkoni,
Brooke, Shekner, Wilson), there appeared a division in the Serbian theatre into two
different visions: on one hand, theatre is based on traditional values, on the other
hand, theatre is based on an alternative artistic expression. The paper discusses the
influences that have caused the appearance of duality. In this context, the analyses of
the Belgrade Theatre, National Theatre in Belgrade, and Atelje 212 present the
embodiment of these two extremes. Seen from the point of architecture, which has
never been separated from politics and society, these forms of theatre facilities are a
direct reflection of ideas and time that has generated their occurrence.

Keywords: Serbian Theatre, National Theatre in Belgrade, Atelje 212, traditional
theatre, alternative theatre


Sadržaj:

1. Uvod
2. Osnivanje srpskog teatra u kontekstu društveno – političke ideologije
3. Srpski teatar krajem XIX i u prvoj polovini XX veka
4. Začeci novih pozorišnih tendencija
5. Grad kao pozornica
6. Konflikt između tradicionalnog i alternativnog shvatanja teatra
7. Završna razmatranja
8. Završne napomene
9. Reference

107

1. UVOD
„U XX veku, vremenu koje možemo identifikovati kao epohu modernog
pozorišta, mnogo različitih pojavnih oblika zamenilo je jedinstven model pozorišta, i
kao forme umetničkog delovanja, i kao socijalnog fenomena, i kao građevine.“
1
Konvencionalni pozorišni prostor, u kome su scena i publika međusobno
suprotstavljeni, odjednom je postao nedovoljan da bi se osetili „svaki čin provokacije
od strane glumca, svako ispoljavanje njegove magije“.
2
Potreba za prevladavanjem
elitističke produkcije i stvaranjem novih oblika „saradnje između gledalaca i
glumaca“
3
doneli su sa sobom, sa jedne strane nove sadržajne forme, a sa druge
preispitivanje odnosa prostora i scenskog događaja u cilju „oslobađanja od
ograničenja koje pozorišna zgrada, ma kakva da je, predstavlja“.
4
Ovakve promene u
shvatanju ideje o pozorištu poništile su značenje i ulogu arhitekture u procesu
scenskog stvaralaštva, a konstituisanjem novih shvatanja o pozorištu više kao „kao
ideji i stavu, a ne kao instituciji“
5
započet je idejni sukob između tradicije i
avangarde.
Kada se takva dešavanja na globalnom nivou dovedu u vezu sa razvojem i
trenutnim stanjem pozorišnog života u Srbiji, ona dobijaju obeležja naročite
složenosti. Uzroci toga leže upravo u tome što je pozorišni život kod nas retko kad
uspevao da umakne složenim društveno - političkim tendencijama vremena u kojima
se razvijao.
Iako konflikt između ideja tradicionalnog i alternativnog u pozorišnom
stvaralaštvu predstavlja mesto na kome se lome mnoga koplja, možemo sa sigurnošću
tvrditi da je ambivalentni odnos između ove dve različite teatarske ideje, koji je u
Srbiji počeo pedesetih i šezdesetih godina XX veka, bio uslovljen specifičnom
kompleksnošću i različitim ideološkim perspektivama. U prilog tome ide i činjenica
da teatraloginja Valentina Valentini, u svom predavanju „Estetika i politika
istočnoevropskog pozorišta“, postavlja tezu o dva tipa istočnoevropskog pozorišta
prisutna u periodu jednopartijskog sistema bivše Jugoslavije: „pozorište konsenzusa“,
u kojem je tekst socrealistički i klasičan, a glumac otelotvorenje vernosti političkog
aktiviste, i „pozorište neslaganja“, u kojem su protagonisti autor i reditelj, a oruđa
prostor i telo.
6

Teza Valentijeve da je eksperimentalno pozorište Istočne Evrope spojilo
„estetske izazove i politički opozicioni stav“
7
može se direktno preneti na beogradska
pozorišta. Naime, Beograd je kao prestonica zemlje bio mesto najveće političke moći
i kao takav je, sa najvećom koncentracijom pozorišnih institucija na svojoj teritoriji,
108

predstavljao mesto u kome su se u posleratnom periodu istovremeno manifestovali
repertoarsko pozorište „usmeravano partijskom ideologijom“
8
, a nasuprot tome, nove
pozorišne tendencije koje su nastale iz potrebe za slobodom mišljenja, govora i
umetničkog stvaranja.
Da bismo potvrdili prethodno iznete stavove i upotpunili naše istraživanje o
razvoju i konfliktu tradicionalnog i alternativnog teatra u Srbiji, ono se zasniva pre
svega na analizi dešavanja vezanih za rad dva pozorišta, Narodnog pozorišta u
Beogradu i Ateljea 212. I jedan i drugi teatar su u trenucima svog nastanka napravili
prekretnicu u razvoju pozorišne delatnosti, a aplikacija različitih pozorišnih vizija, na
kojima su se izrodili i kojima su bili izloženi tokom vremena svog postojanja, vidno je
primetna ne samo u umetničkoj, socijalnoj i političkoj funkciji koje su vršili, nego i u
arhitekturi samih objekata.
2. OSNIVANJE SRPSKOG TEATRA U KONTEKSTU DRUŠTVENO -
POLITIČKE IDEOLOGIJE
„Pozorište je produkt i deo društvenog bića, i kao takvo, ni u sopstvenoj
organizacionoj strukturi ne može da izbegne ideološke, političke i kulturološke
premise zajednice u kojoj je nastalo.“
9
U tom smislu, ono što predstavlja tradicionalno
pozorište u Srbiji, iako je po svojoj formi i sadržini nastalo na osnovama evropskog
građanskog pozorišta, u velikoj meri se razlikuje, barem po toku svog razvoja, od
ostalih evropskih pozorišta, isto koliko se razlikuju i društveno - političke okolnosti u
kojima je zemlja Srbija stekla svoju državnost. Naime, u vreme kada je u velikim
evropskim državama već uveliko postojao kontinuitet razvoja pozorišnog stvaralaštva,
Srbija je bila tek na svom početku.
Prve pozorišne predstave, odigrane u Knjaževsko - saborskom teatru u
periodu 1835/36. godine, „plemenite po nameni i jednostavnoj radnji, koja je bila u
skladu sa duhom vremena i u potpunosti odgovarala duševno radoznaloj, ali malo
obrazovanoj srpskoj sredini“,
10
utrle su put ka stvaranju prvog stalnog pozorišta.
Međutim, prelaženje tog puta bilo je osujećeno burnim istorijskim događajima koji su
sledili. Pokret ustavobranitelja (1835), premeštanje srpske prestonice u Beograd i
smene dinastija uticali su na to da Srbija svoje stalno pozorište dobije tek više od tri
decenije kasnije kada su se za to stekli povoljni društveno - politički uslovi.
Ako zanemarimo diletatntsku delatnost i prethodno pokretane inicijative za
podizanje pozorišnog zdanja u Beogradu, koje su za posledicu imale izvođenje
predstava u improvizovanim prostorima, u vreme kada u zemlji još uvek nije bilo
profesionalnih glumaca (Teatar na Ćumruku, Pozorište „Kod jelena“, Narodno
109

pozorište u Velikoj pivari), prvo stalno pozorište Srbija je dobila tek 1869. godine,
dve godine nakon što je knez Mihailo Obrenović dobio od turskog sultana na upravu i
čuvanje srpske gradove.
Poklapanje procesa osnivanja prvog srpskog teatra sa procesom sticanja
državne nezavisnosti, formiranjem nacionalnog identiteta, „zahvatima
deotomanizacije“
11
i pokušajima modernizacije i evropeizacije zaostalog srpskog
društva imali su velikog uticaja i na karakter arhitekture i na idejne osnove na kojima
je teatar počivao. Osvedočeno i u besedi Jovana Đorđevića prilikom svečanog
otvaranja, podignuto da bude „čuvar narodnog jezika, budilnik narodne svesti,
narodnog ponosa i sviju narodnih vrlina; škola i utočište svega što je dobro, lepo i
uzvišeno; jasna svedodžba probuđenog u narodu duhovnog života; pouzdano merilo
njegove sposobnosti za civilizaciju; živi znak potpune narodne samostalnosti i jemac
narodne budućnosti i veličine“,
12
jasno je da je prvo pozorišno stvaralaštvo u Srbiji
bilo pobuđeno ne samo potrebom za kulturnim uzdizanjem i privrženosti prema
pozorištu, nego i jakim ideološkim stavovima koji su se podudarali sa tadašnjom
kulturno - političkom orijentacijom države.
Prva pozorišna predstava „Posmrtna slava kneza Mihaila“, naručena od
Đorđa Maletića za potrebe svečanog otvaranja, u velikoj meri je nagovestila budući
repertoar Narodnog pozorišta u Beogradu, koje je u narednih nekoliko decenija, uz
nacionalne predstave društvenog života („Zona Zamfirova“, „Ivkova slava“,
„Koštana“), živelo sudbinu „hrama patriotske religije“.
13
Ovakva ideja o pozorištu,
međutim, nije nastala samo iz ideoloških ubeđenja tadašnje srpske elite. Procvat
istorijske drame i osnivanje brojnih nacionalnih pozorišnih institucija, proizišlih iz
opšteprihvaćenih shvatanja o pozorištu kao o ustanovi „narodne pedagogije“
14
, bila je
već uveliko prisutna praksa još početkom XIX veka širom Evrope .
Potraga za nacionalnim identitetom, koja je manifestovala svojoj specifični
odraz i u slikanom dekoru u unutrašnjosti zdanja, slaveći osnivača kneza Mihila i
druge istorijske heroje, međutim poklapala se istovremeno i sa željom za pripadanjem
u krugu savremene evropske civilizacije. Fenomen „evropeizacije“ u konstituisanju
moderne srpske države i društva ogledao se u podizanju zgrade kao monumentalnog
neoklasičnog zdanja sa neorenesansnom obradom po uzoru na italijansku pozorišnu
arhitekturu. Izbor renesanse, koja je još od sredine XIX veka dominirala beogradskom
arhitekturom, imao je jasne ideološke konotacije - „dodovoravanje“ Evropi i pokušaj
uspostavljanje veze sa renesansom kao simbolom građanskog društva i demokratije.

110













Sl. 1. Narodno pozorište u Beogradu – 140 godina duga tradicija
pozorišnog stvraralštva u Srbiji ( Preuzeto sa
http://3.bp.blogspot.com/_kMPNVauYFlM/SNeakFU9iVI/AAAAAAAADRw/HEqudTK
IUSQ/s400/narodno_pozoriste_u_beogradu+%282%29.jpg, Datum: 15.10.2009.)

3. SRPSKI TEATAR KRAJEM XIX I U PRVOJ POLOVINI XX VEKA
Poslednje decenije XIX veka medjutim donele su sa sobom kritiku patriotske
uloge pozorišta u krugu mladih intelektualaca. Pojava novih vizija o pozorištu kao
sredstvu argumentacije umetničkog izraza umesto političkih uverenja, uticala su na to
da već u periodu od 1880. do 1893. godine započinje prva pozorišna reforma koja je
prethodna shvatanja o pozorištu kao „hramu patriotske religije“ usaglasila sa
savremenim idejama kritičkog istorizma. U programskom tekstu, objavljenom u
Srpskim novinama za 1988. godinu, Milorad P. Šapčanin, tadašnji upravnik
Narodnog pozorišta u Beogradu, kaže da se „publika zasitila repertoara okrenutog
nacionalnim temama i njegovog površnog patriotizma“
15
što je za posledicu imalo da
repertoar na sceni ustupi mesto velikim svetskim klasicima (Sofokle, Šekspir, Molijer,
Rasin, Kalderon, Rostan, Šiler, Gete, Ibzen, Gogolj, Čehov, Gorki...).
Savremeni kritičari kao što je Rašlo V. Jovanović i Milenko Misailović,
međutim, danas ukazuju da su nova pozorišna shvatanja o repertoaru, naročito u
periodu od 1889. do 1899. godine uticala na to da je „priliv dela srpskih dramatičara
bio neravnomeran“
16
što je sigurno imalo velikog uticaja i na smisao reformi u
111

nastupajućem periodu koja se desila uporedo sa liberalizacijom srpskog društva posle
Majskog prevrata 1903. godine pod rukovodstvom Milana Grola i Milutina Čekića.
Tada zvanično započinje era „modernog srpskog pozorišta“
17
ovekovečena značajnim
projektima i idejama koje se po svojoj vrednosti mogu porediti i sa savremenim
kulturnim trendovima: predlozi i rad na Zakonu i Uredbi o pozorištu, ideje o stvaranju
domova kulture, edukaciji kao strategiji novih umetničkih kadrova, projekat o
saradnji jugoslovenskih pozorišta i prva gostovanja inostranih pozorišnih stvaraoca u
domaćem okrilju.
Vreme rušenja svih klišea koji su godinama kočili svaku smeliju umetničku
individualnost i podstrek domaćim piscima da pišu za teatar su pružili srpskom teatru
čitavu plejadu velikih imena domaćeg dramskog stvaralaštva. U prvim decenijama
dvadesetog veka na sceni Narodnog pozorišta u Beogradu prvi put se pojavljuju dela
Branislava Nušića, Sime Matavulja, Vojislava Jovanovića Maramboa, Milivoja
Predića i Jovana Sterije Popovića, koja su imala velikog uticaja na formiranje
identiteta tradicije srpskog pozorišnog stvaralaštva. Pristupačnija domaćoj publici u
odnosu „na svaku perverziju mozga zapadnih kultura“,
18
kako je poznati glumac i
reditelj, Raša Plaović, ocenio dela koja su pripadala lakom, bulevarskom repertoaru
koja se istovremeno prikazivala na sceni zajedno sa domaćim i stranim klasicima,
istovremeno su igrala i značajnu ulogu u konstituisanju srpskog nacionalnog identiteta
u okviru integralnog jugoslovenstva novoformirane države u periodu dva svetska rata.
Uprkos težnji srpskog pozorišnog stvaralaštva da u prvoj polovini XX veka
obogati svoj repertoar, prevaziđe sopstvene umetničke domete i modifikuje sopstvene
umetničke ciljeve, promene u političkoj orijentaciji zemlje ga nisu poštedele
društvene stvarnosti koja je usledila.
4. ZAČECI NOVIH POZORIŠNIH TENDENCIJA
U periodu od 50- 80-tih godina XX veka u tadašnjoj Jugoslaviji, politička
situacija je znatno uticala na kulturna dešavanja, a samim tim i na pozorišnu delatnost.
Nakon Drugog svetskog rata, vladajuća komunistička partija bila je dominantan faktor
u razlučivanju ispravnosti i opravdanosti ideoloških pojava u umetnosti i kulturnoj
produkciji, pri čemu su pozorišne predstave toga perioda „slavile“ političku situaciju
u zemlji. Ukoliko se osvrnemo na činjenicu, da je u pomenutom periodu cenzurisano i
ukinuto oko dvadeset i pet predstava iz repertoara beogradskih pozorišta, sasvim se
logično nameće zaključak o kulturno - političkoj kontroli i sputavanju slobode
umetničkog ispoljavanja i adekvatnog afirmisanja. Međutim, nakon segregacije
zemlje od Sovjetskog Saveza 1948. godine, dešavale su se najveće kulturno -
političke promene u zemlji, kada su predstave sovjetskih autora zamenjene
112

predstavama autora sa Zapada. Postepenim gušenjem strogih pozorišnih kriterijuma,
usvajana su otkrića evropske dramske avangarde XX veka. S novim pozorišnim
strategijama, interdisciplinarnim formama, izrazima i modernijim shvatanjima
scenskih prostora, sve što je smatrano konvencionalnim, postepeno je prelazilo u
zaborav.
Naime, prva izvedba famozne drame Semjuela Beketa „Čekajući Godoa“,
koja je potisnuta iz već napomenutih razloga iz repertoara Beogradskog Dramskog
pozorišta, neočekivano je 1956. godine otvorila prvu sezonu pozorišta Atelje 212,
obeleživši jedan od presudnih i možda najznačajnijih trenutaka u istoriji savremenog
srpskog pozorišta. Osnivanje Ateljea 212 inicirano od strane istaknutih pozorišnih
ljudi i intelektualaca, uslovilo je ujedno i stvaranje našeg novog pozorišnog i
umetničkog trenutka, sa izrazitom željom i nadom za dostizanjem umetničke
afirmisanosti i zauzimanjem specifičnog mesta na kulturnoj karti dugo podražavane
Evrope, uz uspostavljanje sopstvenih kriterijuma i presedana, kako u produkcijskom
tako i u arhitektonskom pogledu. Sopstvenom zgradom, materijalizovanom u skladu
sa scenografsko - umetničkim radikalnim vizijama pozorišnog velikana Bojana
Stupice u periodu od 1956 - 1964. godine, i ekscentričnim repertoarom, Atelje 212
utvrdio je svoj avangardni status i visok renome.
U kontekstu društvene, političke i kulturne klime vremena, ovakve
eklektičke tendencije i interdisciplinarni oblici izražavanja doveli su do preispitivanja
i revizije postavki moderne. U odnosu na aktuelnu domaću kulturu i arhitektonsko
stvaralaštvo, smatran za „enfant terrible“
19
, Atelje 212 predstavljao je kako u
arhitektonskom, tako i u stvaralačkom smislu otelotvorenje anarhizma, kontrapunkta,
i u neku ruku, anti - arhitekture. Tri godine nakon što je Atelje 212 izdejstvovao svoju
pozorišnu kuću, u duhu novonastalog pozorišnog entuzijazma, upravnica ove
ekspresivne pozorišne kuće, Mira Trailović, je u saradnji sa Jovanom Ćirilovim,
inicirala osnivanje prvog beogradskog internacionalnog festivala, BITEF. Kritičari
poput Slobodana Turlakova smatraju da se putem ove pozorišne revolucije „sprovela
temeljna i totalna bitefizacija celog našeg teatarskog prostora“
20
, i da je
protagonistima novih umetničkih stremljenja „jedini cilj bio da sa svojim delima
dopru u svet, po želji i meri tog sveta“.
21

Pa ipak, tokom 70 - tih godina XX veka, srpski teatar je svojim originalnim i
smelim ostvarenjima zablistao na savremenoj evropskoj sceni, i pri tome smo
umetničkim delovanjem „dostigli nivo na kojem su moguće vrhunske vrednosti“.
22

Osim pozorišne produkcije, ubrzo je i naša arhitektura zakoračila u sledeći krug
estetskih i sadržinskih značenja, što se jasno moglo uočiti u oblikovanju Ateljea 212
113

nakon rekonstrukcije u periodu od 1988 - 1992. godine, pri čemu su sceničnost i
živost pozorišnih zbivanja prenesene na fasadu „u duhu popularnog trenda
postmoderne“.
23
„Treća inkarnacija“
24
objekta predstavljala je lični pečat autorske
arhitektonske vizije pozorišnog modela Ranka Radovića, i onog što u osnovi treba da
u potpunosti istakne samu „bit“ pozorišnog stvaralaštva Ateljea 212, kao jedinstva
tradicionalne reminiscencije i alternativnih vizija. Atelje 212 je zaista, obeležio ovaj
period istorijske avangarde, kao oličenje teatralnosti arhitekture.















Sl. 2. Atelje 212 - arhitektura kao medij pozorišnog stvaralaštva (Dinulović, Radivoje,
O kontinuitetu ideja i oblika u arhitekturi Ranka Radovića,
Arhitektura i urbanizam 2005, br. 16-17, str. 16, Preuzeto sa: ttp://scindeks-
clanci.nb.rs/data/pdf/0354-6055/2005/0354-60550517014D.pdf. Datum: 15.12.2009.)

5. GRAD KAO POZORNICA
Ukoliko grad posmatramo kao pozornicu života, pojedine objekte možemo
smatrati delima arhitektonske scenografije. U tom kontekstu, prevashodno možemo
114

posmatrati i scenske objekte, koji osim svoje kulturno - umetničke uloge, često
poseduju i ideološke konotacije jednog društva i vremena u kojima su nastali, i u
kojima egzistiraju. Dakle, pozorište kao model, institucija i kao građevina, direktan je
odraz društva koje ga stvara, unapređuje i afirmiše u svakom mogućem smislu. Srpski
teatar je na izvestan način, oduvek bio upleten u tzv. borbu za opstanak, nastojeći da
izdejstvuje svoje mesto u životu grada i sačuva suštinu svog postojanja. Jasno je da su
naše kulturne ustanove konstantno nailazile na mnogobrojna osporavanja i
suprotstavljanja, postajući stecišta intelektualnih previranja i protivrečnosti. U
vremenu „procvata“ socijalističkog društva, kaskajući za vizijama evropske
umetničke scene obojen tradicionalnim i avangardnim ostvarenjima, srpski teatar
tonuo je u neminovnu opštost i formalizam. Dakle, nanovo je trebalo pokrenuti novi
pozorišni entuzijazam, pribeći alternativi, osvežiti pozorišnu umetnost koja je
zapadala u duhovnu i materijalnu bedu.
Poslednjih godina XX veka, preplavljeno dramatičnim političkim i društveno
- ekonomskim promenama, praćenih građanskim demonstracijama, pozorište je u vidu
scenskog događaja premešteno na ulice Beograda, gde će se na neki način i ubuduće
zadržati pretapajući svoje ideje bunta u novonastalom beogradskom pozorišnom
letnjem festivalu poznatijem kao BELEF. Formiran u vremenu društvene dekadencije
i rezignacije 1997. godine, BELEF je u svom manifestu umetničkih provokacija
„umesto tradicionalnih pozorišnih prostora birao pozornice grada, i one koje žive na
intenzivan način, ali i one koji su na marginama društvenog života, sklonjeni od
pažnje javnosti, često devastirani i uništeni.“
25
Osnivanjem ovog festivala produbljena
je ideja o anti – teatru, koja je prvobitno iznikla u Ateljeu 212, a zatim je pretočena u
već pomenuti BITEF festival i konačno nakon osnivanja Bitef Teatra 1989. godine,
pronašla svoje institucionalno uporište. Kako to i obično biva sa novim i alternativnim
manifestima koji započinju sa velikim entuzijazmom i originalnošću, nakon
samopotrošnje svih raspoloživih stvaralačkih aduta i inovacija, naši festivali i
takozvana avangardna ili bolje rečeno alternativna pozorišta, istom tom brzinom su i
usahla zajedno sa svojim stvaralačkim nabojem.
U procesu odbacivanja svega što je okarakterisano kao tradicionalno,
konvencionalno ili prevaziđeno, i traganjem za alternativnim, ekspresivnim i
ekscentričnim pozorišnim izrazom, postepeno je došlo i do izostajanja autentičnosti
pozorišne vizije. Nekadašnji pojam novog, modernog postao je isprazan, pa čak
ponekad i banalan. Da li je u procesu preispitivanja i pronalaženja srpskog
savremenog teatra kao modela, institucije ili kuće neminovno došlo do starenja samog
pojma „novog“? Pojam same avangarde zadobio je potpuno drugačiji smisao i
značenja u skladu sa novom političkom situacijom prve decenije XXI veka, jer zaista
115

„danas replicirati bilo kojoj ideologiji izgleda besmisleno“.
26
Danas, mora se priznati,
„od svih se traže pouzdane i kvalitetne vrednosti, a to nameće i zahtev da svako bude
sopstvena avangarda i da tako prevazilazi sve što je do sada postignuto.“
27
Čuvene
devedesete godine uvele su takozvani kič – trend, kojim su potisnute kulturne navike
publike. Kolektivna degradacija uslovila je izvesno zanemarivanje scenske umetnosti,
i okretanje „lakim“ žanrovima koji su pružali kratkotrajan beg od stvarnosti.
Međutim, početkom novog milenijuma u Srbiji je započeta modernizacija i
temeljna reforma muzičko - scenskih prostora u tehnološkom smislu, pri čemu su pre
svega znatno unapređena unutrašnja struktura i organizacija scenskih prostora. U
novom, politizovanom teatru razvijeno je pitanje fenomena, koje meksički teoretičar
Gomez – Penja, naziva „zastrašujuće doba postdemokratske ere, globalizma, sunovrat
svih binarnih modela razumevanja sveta i etičke krize.“
28
Osim kritičkog
preispitivanja kategorija socijalističkog režima i uticaja na pozorišno afirmisanje,
krajnje je neophodno sprovesti reviziju današnjih neoliberalnih uticaja na pozorište
kao model i instituciju, i njegovu efemernost.
6. KONFLIKT IZMEĐU TRADICIONALNOG I ALTERNATIVNOG
SHVATANJA TEATRA
Na prostorima južnoslovenskih zemalja Balkana potrošene su decenije na
isticanje, ali i potiranje, pa čak i odricanje nacionalnog i kulturnog identiteta. Pojam
nacionalnog identiteta je prisutan u negativnom kontekstu tokom druge polovine XX
veka, ali i u prvoj deceniji XXI veka koji karakteriše tranzicija istočnoevropskih
zemalja, i u prvom redu Srbije.
Konvencionalna strana naše pozorišne scene, teži ka aktuelnim i savremenim
pozorišnim izrazom, a nekadašnja avangardna strana već odavno zaostaje usled
nedostatka originalnosti i istrošenosti svih aduta, zapadajući u sve veći formalizam.
Nacionalne pozorišne kuće dobijaju epitete prevaziđenih institucija, koje saterane u
ćošak preispituju svoje koncepte, nastojeći da shvate svoj kontekst u svetlu
međunarodne pozorišne produkcije i interkulturalizacije. Sva ta pometnja na
pozorišnoj sceni podstaknuta je od strane kritičara, čija je glavna zamerka pozorišna
zastarelost ili odsustvo modernosti.
U tom kontekstu već duže vreme se i Narodno pozorište u Beogradu smatra
prevaziđenom devetnaestovekovnom tekovinom „koje su se rešile mnoge zemlje s
progresivnijom kulturnom politikom“
29
, pri čemu čak ni pozorište Atelje 212 nije
uspelo da izbegne marginalizaciju, jer po rečima Petra Volka, bivši upravnik
Narodnog pozorišta u Beogradu, nije bilo „u stanju da nadraste sebe, a kamoli naše
116

savremeno, a tek evropsko pozorište“.
30
Mnogi teatrolozi poput njega zalažu se za
tradicionalne pozorišne vrednosti i identitet našeg teatra, kojih su se uporno odricali
takozvani avangardisti, za koje kaže da su u nastojanju „da se izbore protiv društvene
diktature“ ustvari nametali „diktaturu svojih privatnih improvizacija“, pri čemu „se u
međuvremenu nisu oslobodili tradicionalnih pozorišnih predrasuda i konvencija i
ostali su u atmosferi ličnog bunta koji nije bio u stanju da predloži i afirmiše istinske
promene i da sebe prevaziđe zaista novim tendencijama u izrazu.“
31
Međutim, zaista
je teško objektivno proceniti šta je ustvari savremeno pozorište, i na osnovu kojih
kriterijuma se tačno može jedna pozorišna kuća okarakterisati kao zastarela.
Prema tome, mora se priznati da je sasvim opravdano mišljenje Rišarda
Češlaka koji izjavljuje: „Pozorište je uvek pozorište! Postoje, naravno, različite
estetike, ali njihovo značenje postignuto je zaslugom ličnosti koje su ih stvorile (...)
Ne postoji ormar iz koga kritičari, otvarajući redom fioke, mogu izvući gotove
estetike. Ako bi tako bilo, mogli bi da kažu da je ovo staro, a ono novo. Po meni,
takva mišljenja ne odgovaraju istini“.
32

Pojam tradicionalnog teatra se sve više povezuje sa pojmom pozorišnog
identiteta, dok za neke kritičare poput Momčila Kovačevića nesumnjivo predstavlja
„lice naroda“.
33
Da bi se uopšte moglo govoriti o kategorijama i konceptima samog
pozorišnog identiteta, od esencijalnog je značaja razumevanje današnjeg trenutka u
kome se kriza kapitalizma nameće kao realnost, koju svakako ne možemo negirati, i
odgovarajuće umetničke produkcije kao odgovor na krizu. Na koji način bi se u
internacionalnom smislu adekvatno mogao prezentovati identitet srpskog pozorišta, i
da li vrednovanje pozorišta treba usmeriti prema međunarodnim ili prema lokalnim
kriterijumima?
U procesu prelamanja ove dve krajnosti, tradicionalnog i alternativnog teatra,
arhitektura je zauzimala dominantnu reprezentativnu ulogu kulturno - političkog
života naše zemlje, artikulišući različito poimanje identiteta pozorišta kao modela i
kao institucije. Ona postaje medijum pozorišnog stvaralaštva i političke ideologije,
objedinjujući tradicionalne i avangardne umetničke oblike i stilove. Sasvim je jasno
da su istorijske, društvene i političke okolnosti uslovile ne samo prevazilaženje
pomenutih pozorišnih inscenacija, već i same pozorišne arhitekture. Beogradske
pozorišne kuće uprkos različitim kritičkim preispitivanjima, ostaju verna
svedočanstva društveno - istorijskih okolnosti i deo urbane memorije.
117

7. ZAVRŠNA RAZMATRANJA
Kompleksne društveno - političke okolnosti uslovile su pojavu izvesnog
raskola pozorišta kao institucije, deleći je na dva ekstrema - puko preživljavanje
pozorišta sa jedne strane, i sa druge strane, umetničkog eksperimentisanja skrivenog u
senci evropskog avangardnog stvaralaštva. Pomenuta pozorišta, Narodno pozorište u
Beogradu i Atelje 212, predstavljaju u neku ruku oličenja ove dve krajnosti, ukazujući
na činjenicu koliko protivrečnost same sredine i interpretacije pojmova tradicionalnog
i alternativnog, mogu uticati na formiranje pozorišnih modela i njihovu efemernost.
Čini se da je u Srbiji oduvek postojao negativan odnos između ova dva tabora, onih
koji su pobornici tradicionalnih ideja, i onih koji sebe smatraju inovatorima.
Neosporno je međutim da je svaka epoha pozorišnog stvaralaštva sa sobom donela
specifičan pogled na umetnost. Samim tim svaki istorijski period ostavio je za sobom
jedinstvenu pozorišnu kuću, jer svakako sredina u kojoj je oformljena „dala je sceni
svoj način mišljenja, osećanja, svoj duh i upravo to je ono što je izgradilo svako
pozorište, dalo mu ličnu boju po kojoj obični posmatrač vrlo lako pravi razliku
između jednih i drugih.“
34

Danas, u neprestanoj težnji ka otvaranju novih mogućnosti i premašivanju
postojećih pozorišnih granica, ostaje nam samo da se pitamo kakve alternativne
globalne vizije i vrednosti mogu da kanališu društvena kretanja i radikalne umetničke
prakse u narednom periodu. Svako pozorište je u okviru svog stvaralaštva i scenskog
prostora na sebi svojstven način pronašlo svoje mesto pod suncem, pa samim tim
postalo deo pozorišne tradicije i kulturni reper grada. U ovom trenutku teško je
odgovoriti na pitanje kako stvarati pravo pozorište? Gde pozorište počinje, a gde
prestaje? Da li će pozorište trajati? Da bi smo mogli odgovoriti na ova pitanja,
moramo se okrenuti samoj suštini ovog kompleksnog fenomena zvanog pozorište, za
koje akademski reditelj Blagota Eraković kaže: „Zbog same biti ljudskosti u osnovi
postanja pozorište je umjetnost najbliža čovjeku, a pozorišni prostor, hram boginje
Talije, dom svih umetnosti. Ta metafizička višedimenzijalnost ga i čini vječnim, bez
obzira na povremene krize, ono opstaje i opstajaće dok je i čovjeka samog.“
35
8. ZAVRŠNE NAPOMENE
Rad je urađen u okviru projekta Ministarstva za nauku i tehnološki razvoj,
pod nazivom Tehničko-tehnološko stanje i potencijali arhitektonskih objekata za
scenske događaje u Republici Srbiji, pod rukovodstvom dr Radivoja Dinulovića,
vanrednog profesora.
118


9. REFERENCE
1
Dinulović, Radivoje, Tipologije pozorišnog prostora - klasifikacije tipova i
modela scensko-gledališnog prostora u teoriji i istoriji pozorišta XX veka, Zbornik
radova Fakulteta dramskih umetnosti 9 – 10, Institut za pozorište, film, radio i
televiziju, Beograd 2006, str. 13
2
Grotovski, Ježi, Ogoljeni glumac, Časopis za pozorišnu umetnost Scena I –
2, br. 3, Novi Sad 2009, str. 43
3
Šekner, Ričard, prema Dinulović, Radivoje, Tipologije pozorišnog prostora
- klasifikacije tipova i modela scensko-gledališnog prostora u teoriji i istoriji
pozorišta XX veka, Zbornik radova Fakulteta dramskih umetnosti 9 – 10, Institut
za pozorište, film, radio i televiziju, Beograd 2006, str. 41
4
Dinulović, Radivoje, Bitef – Beogradski internacionalni teatarski festival:
kuće, grad i „nove pozorišne tendencije“, Teatar – Politika – Grad/ Studija
slučaja: Beograd, Srbija na Praškom kvadrijenalu 2007, YUSTAT, Standard 2,
Beograd, 2007 str. 344
5
Dinulović, Radivoje, Tipologije pozorišnog prostora - klasifikacije tipova i
modela scensko-gledališnog prostora u teoriji i istoriji pozorišta XX veka, Zbornik
radova Fakulteta dramskih umetnosti 2006, br. 8-9, Beograd 2006, str. 14
6
Toporišič, Tomaž, Taktike političkog i politizovanog pozorišta druge
polovine dvadesetog stoleća, Časopis za pozorišnu umetnost Scena I – 2, br. 1 – 2,
Novi Sad 2009, str. 252
7
Ibid, str. 252
8
Ibid, str. 253
9
Kurić, Hadi, Dinamična organizacija pozorišne stvarnosti, Časopis za
pozorišnu umetnost Scena I – 2, br. 1 – 2, Novi Sad 2009, str. 237
10
Radovanović, A., Pregled istorije Narodnog pozorišta 1868 – 1993,
Narodno pozorište u Beogradu, Beograd 1994, str. 21
11
Ignjatović, Aleksandar, Između žezla i ključa: nacionalni identitet i
arhitektonsko nasleđe Beograda i Srbije u XIX i prvoj polovini XX veka, Naučni
časopis Nasleđe, br. 9, str . 53
119

12
Radovanović, A., Pregled istorije Narodnog pozorišta 1868 – 1993,
Narodno pozorište u Beogradu, Beograd 1994, str. 12
13
Timotijević, Miroslav, Narodno pozorište u Beogradu – hram patriotske
religije, Naučni časopis Nasleđe, br. 6, str. 31
14
Ibid, str. 9
15
Ibid, str. 36
16
Jovanović, T. Zoran, Prikaz knjige Značajan teatrološki zbornik - 125
godina Narodnog pozorišta u Beogradu, Zbornik Matice srpske za scenske umetnosti
i muziku, br. 20-21, Novi Sad 1997, str. 200
17
Ibid, str. 200
18
Čolić – Biljanski, Dragana, Identitet nacionalnog pozorišta, Zbornik Matice
srpske za scenske umetnosti i muziku, Br. 34-35, 2006 – 2007, str.149, originalni
izvor: Plaović, Radomir, Za naš dramski izraz, Misao, Beograd, april 1930, str. 476-
482.
19
Milenković, Aleksandar, Sudbina doktrina(urbo-arhitektonska sfera),
Draslar Partner, Beograd, 2008, str. 42.
20
Turlakov, Slobodan, Pozorište su spalili oni koji su ga uništili, Drama I,
Savremena Srpska drama, http://www.drama.org.rs/D1_txt5.asp, datum preuzimanja:
01.03.2010., 2002, str.1.
21
Ibid, str. 1.
22
Volk, Petar, Avangarda i pozorište koje želimo, Drama 6, Savremena srpska
drama, http://www.drama.org.rs/D6_ese1.asp, datum preuzimanja: 01.03.2010., 2004,
str.1.
23
Milenković, Aleksandar, Sudbina doktrina(urbo-arhitektonska sfera),
Draslar Partner, Beograd, 2008, str. 43.
24
Ibid, str. 43.
25
Dragićević – Šešić, Milena, Belef - beogradski letnji festival:Otkrivanje
suštine grada, Teatar – Politika – Grad/ Studija slučaja: Beograd, Srbija na Praškom
kvadrijenalu 2007, YUSTAT, Standard 2, Beograd, 2007, str. 314.
120

26
Volk, Petar, Avangarda i pozorište koje želimo, Drama 6, Savremena srpska
drama, http://www.drama.org.rs/D6_ese1.asp, datum preuzimanja: 01.03.2010., 2004,
str. 3.
27
Ibid, str.3.
28
Toporišič, Tomaž, Taktike političkog i politizovanog pozorišta druge
polovine dvadesetog stoleća, Scena 1 -2, Časopis za pozorišnu umetnost, Novi Sad,
2009, str. 261.
29
Jovićević, Aleksandra, U senci zla: Primer jedne “neuspele” kulturne
politike, Scena 3, Časopis za pozorišnu umetnost, Novi Sad, 2009, str. 105.
30
Volk, Petar, Avangarda i pozorište koje želimo, Drama 6, Savremena srpska
drama, http://www.drama.org.rs/D6_ese1.asp, datum preuzimanja: 01.03.2010., 2004,
str. 2.
31
Ibid, str.2.
32
Češlak, Rišard, Rudari, Scena 3, Časopis za pozorišnu umetnost, Novi sad,
2009, str. 44.
33
Kovačević, Momčilo, Fragmenti o tradiciji, kulturnim promenama i
prilagođavanju, Drama 21, Savremena Srpska drama,
http://www.drama.org.rs/D21_txt3.asp, datum preuzimanja: 01.03.2010., 2007, str. 1.
34
Čolić – Biljanski, Dragana, Identitet nacionalnog pozorišta, Zbornik Matice
srpske za scenske umetnosti i muziku, Br. 34-35, 2006 – 2007, str.149, originalni
izvor: Plaović, Radomir, Za naš dramski izraz, Misao, Beograd, april 1930, str. 476-
482.
35
Eraković, Blagota: Scenska tehnika kao osnov metafizike pozorišta,
Predgovor, Nikolić, Dobrilo: Arhitektura scensko gledališnih prostora i tehnika
scene, Biro ST-Scenska tehnika, Beograd, 2008.






121

Mr Dragana Konstantinović, dipl.inž.arh.
asistent, Departman za arhitekturu i urbanizam, Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad
Miljana Zeković, dipl.inž.arh.
asistent, Departman za arhitekturu i urbanizam, Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad
NOVE FUNKCIJE POZORIŠNE KUĆE
Apstrakt: Posmatrano iz perspektive savremene arhitektonske prakse, tipologija
objekata za scenska izvođenja pokazuje izvesnu stagnaciju. Razlozi za to leže u
divergentnim putevima razvoja arhitekture, s jedne strane, i pozorišne igre, s druge.
Iako su pozorišna igra i kuća uspostavili jasan dijalog u pojedinim epohama svog
razvoja, u jednom trenutku, razvoj igre otišao je u potpuno drugom smeru, tražeći za
sebe nove prostore i uvodeći sredstva drugih umetničkih polja, dok je razvoj
pozorišne arhitekture gotovo zaustavljen suočen sa sopstvenim fizičkim
ograničenjima. Danas, opšteprihvaćena je činjenica da ne postoji jasno definisan tip
pozorišne kuće koji može kvalitetno udomiti pozorišnu igru. Suočeni s tim, ne
možemo a da se ne zapitamo: da li je igri kuća uopšte i potrebna?
Rad analizira uslove za nastanak današnjeg stanja u arhitektonskoj produkciji
pozorišnih zgrada, pažljivo analizirajući tekovine arhitektonske prakse u 20.veku.
Svojevrsni razvoj «granica» pozorišta i pozorišnih kuća, zauvek je izmestio igru van
građenog okvira, i «teatralizovao» grad. Posmatranjem konverzije zatvorene
pozorišne kutije u gotovo neograničen otvoreni i interaktivni prostor, pokušali smo da
razumemo trenutnu situaciju i anticipiramo moguća arhitektonska rešenja. U trenutku
kada je arhitektura gotovo dosegla svoje granice u bezbrojnim varijacijama
arhitektonske forme, postavlja se pitanje samog projektantskog procesa, kada je
program u konstantom evolutivnom procesu. To je dovelo do ideje o preispitivanju
pozicije pozorišne kuće i pažljivog sagledavanja njenih novih funkcija: tehnološke,
koja teži savremenom pristupu kreiranja fleksibilnog i nesputanog prostora igre;
ambijentalne, koja uspostavlja dijalog pozorišne kuće s kontekstom i stimuliše razvoj
same pozorišne igre, komunikacijske, koja promoviše igru i instituciju, uspostavlja
neophodni nivo interakcije sa gradom, građanima i društvom. U trenutku kada su
mnoge pozorišne kuće postale ikone svojih nacija ili gradova, nove funkcije mogle bi
doneti potpuno nova značenja ovim objektima, reflektujući na taj način istinsko
razumevanje njihovog programa, i omogućujući arhitektonske odgovore na potrebe
nove pozorišne igre.


Ključne reči: arhitektonske tipologije; pozorište; pozorišna igra; arhitektonske
funkcije; 21.vek



122

NEW FUNCTIONS OF THE TYPOLOGY OF THEATRE BUILDINGS
Abstrac:. Observed from the perspective of contemporary architectural practice it is
obvious that the typology of scene performance buildings reflects certain stagnation.
Main reasons for this should be looked for in divergent development of architecture
on one side, and the performance / theatre play on the other. In spite of the distinct
dialogue established during certain epochs between stage performance building and
performance itself, their developments separated at one point. Performance evolved
trying to conquer new unconventional spaces, by using methods typical for some
other art disciplines. On the contrary the development of the stage performance
buildings stopped, confronted with it own physical limits. Today we accept the fact
that there exists no specific, clearly defined type of the stage performance building
able to embrace performance at all levels. Confronted with this, we have to wonder:
does contemporary play need a building at all?
By analyzing achievements of 20
th
century architectural practice, this paper deals with
the conditions that led to emergence of state of the art in architectural production of
stage performance buildings. Specific development of ″limits″ in theatre, as well as in
stage performance buildings, relocated the theatre play outside the built frame, thus
causing ″theatralisation″ of the city. By observing conversion of the closed theatre
box into almost limitless open and interactive space, we tried to understand current
situation and anticipate possible design solutions. At this moment, when architecture
has almost reached its limits in terms of infinite variations of architectural form, a
question arises: what is happening with the design process when the program
constantly evolves? This led to the idea of revising the position of the stage
performance building and careful perception of its new functions: technological,
which aims towards contemporary approach to creating flexible and unrestrained
playing space; ambiental, which establishes the dialogue between the stage
performance building and its context thus stimulating the development of the theatre
play; communicational, which promotes the play and the institution, thus establishing
the necessary level of interaction with the city, citizens and the society as a whole.
Today, when many of existing theatre buildings became icons of their nations and
cities, new functions of these buildings could bring up completely new meanings to
them. This would result in reflection of deep understanding of the architectural
programs of these buildings, as well as in enabling some architectural responses to
new needs of the performance today.


Key words: architectural typologies; theatre; theatre play; architectural functions; 21
st

century




123

Sadržaj:

1. Uvod
2. Pozorišnoj kući u 20.veku
3. Pozorište i grad - «granice» pozorišne arhitekture
4. Nove funkcije pozorišne kuće
5. Pozorišna kuća kao mesto igre – TEHNIČKO - TEHNOLOŠKA FUNKCIJA
KUĆE
6. Pozorišna kuća i okruženje kao ambijent igre – AMBIJENTALNA
FUNKCIJA
7. Pozorišna kuća kao promoter (i korisnik) igre - KOMUNIKACIJSKA
FUNKCIJA
8. Ka kući budućnosti
9. Završne napomene
10. Reference




124

1. UVOD
Arhitektonski objekti za izvođenje scenskih događaja predstavljaju jednu od
karakterističnih tipoloških grupa objekata kulture, i, dalje, javnih objekata. Ovoj
tipološkoj grupi pripadaju pozorišta, koncertne sale, muzički centri, bioskopi, domovi
kulture, kulturni i lokalni centri, kao i ostali javni objekti u kojima kao dominantan, ili
jedan od dominantnih prostornih sklopova postoji scensko-gledališni prostor.
Nezavisno od vrste spektakla kojoj je namenjen, scensko-gledališni prostor je
programsko i funkcionalno jezgro ovih objekata, a karakterističan je po definisanoj
podeli na dve prostorne zone – zonu scenskog događaja (pozornicu) i zonu iz koje se
događaj percipira (gledalište). Konfiguracija ove dve prostorne zone, koja varira u
veoma bogatom i širokom opsegu, uvek je jedno od ključnih projektantskih pitanja
koje neposredno utiče na čitav prostorni sklop objekata, sa jedne strane, kao i na način
eksploatacije i čitav niz parametara upotrebe prostora, sa druge
1
.
Na taj način, pozorišna kuća 21. veka, shvaćena je kao složeni arhitektonski
sistem, prostorno projektantsko rešenje, koje objedinjava niz funkcija, koje mu se
dodeljuju projektovanjem, ili se spontano razvijaju kroz vreme. U uslovima kada se
granice među tipovima iznova preispituju, i gde tehnološka stepen razvoja nudi
odgovor na većinu projektantskih izazova, s razlogom se postavlja pitanje sudbine
pozorišne kuće. Međutim, kriza nove pozorišne kuće legat je prošlog veka, te se i u
ovom samo dalje nastavlja zapitanost o konačnom rešenju. Zbog toga, u središtu
analize ovog rada jeste ponovno postavljanje pitanja odnosa kuće i igre, ali i
kontekstualizacija istog kroz širu socijalnu funkciju pozorišne kuće. Kroz
uspostavljanje trijade odnosa kuća-igra-okruženje/grad, preispituju se nove funkcije
pozorišne kuće u 21.veku, s idejom da se uspostavi novi projektantski okvir za dalje
arhitektonsko delovanje.
2. O POZORIŠNOJ KUĆI U 20.VEKU
Kako navodi i Pevsner u razmatranju tipologije pozorišne kuće, središte
projektantskih problema same tipologije leži u definisanju odnosa prostora igre i
prostora gledalaca te igre. «Modernizacija» promišljanja i projektovanja ovog
prostora došla je kroz dva izdvojena uticaja koji su se ubrzo spojili: kroz socijalno-
političko stanje društva koje je promovisalo viši stepen jednakosti među građanima,
ali i kroz oživljavanje antičkih vrednosti, te shodno tome ugledanje na konfiguracije
pozornica tog perioda
2
. Ove promene predstavile su svojevrsni uvod u evolutivni
ciklus koji pozorišna kuća prolazi poslednja dva veka pokušavajući često da objedini
125

ponekad nepomirljive protivrečnosti socijalno-kulturološkog konteksta, graditeljstva,
tehnologije i igre, dajući arhitektonske odgovore na loše postavljena pitanja. Na taj
način, samo su započeta nova istraživanja odnosa dva osnovna konstitutivna elementa
i njihove delikatne granice, «četvrtog zida», koji razgraničava dva sveta, «koji imaju
koji imaju svoje nezavisne živote u vremenskom i prostornom smislu, a koji se
neminovno sreću i sjedinjuju u arhitektonskoj konfiguraciji pozorišne dvorane i
pozornice.»
3

Ukoliko govorimo o savremenom pozorištu, pozorištu 20. veka, jasno je da
se u tom periodu preispituju sve dotadašnje vrednosti teatra, u novouspostavljenim
socijalnim, ekonomskim i ideološkim uslovima. Opisujući pluralitet ideja o novom
pozorištu i nepostojanje jedinstvenog stanovišta, Sabljak navodi:
«...Dovoljno je, na primjer, da jedan kazališni entuzijast prisustvuje jednoj
jedinoj predstavi na otvorenom....da bi zamislio kako se rješenje problema kazališne
reforme sastoji jednostavno u tome da se čitavo kazalište prenese na otvoreno. Drugi
vjeruje je sve stvar inscenacije. Treći misli da je sve pitanje umjetnog osvetljenja....»
4

Ove višekolosečne tradicije reflektovale su se jednim delom i u
arhitektonskoj praksi. Međutim, ono što je obeležilo projektovanje pozorišnih kuća u
prvim dekadama dvadesetog veka jesu promene nastale kao odraz novih ideja o
arhitekturi i prostoru, s jedne strane, i kontinuiranog razvoja tehnologije, s druge. U
tom pogledu, jasno se i u ovoj tipologiji mogu uvideti uticaji modernizacije shvaćene
kroz Korbizjeansku modernizaciju arhitektonske forme, koja je u dvestogodišnjem
raskoraku s navikama ljudi i graditeljskom tehnologijom, i Banemovo poimanje
modernizacije, kao tehnološko osavremenjavanje i opremanje prostora, i shodno
tome, opremanje prostora igre razvijenom scenskom tehnologijom. Naravno, ova dva
sistema ideja nisu davali izolovane pojave, mada se mogu uočiti primeri čisto
selektivnog bavljenja jednim ili drugim sistemom uticaja. U sadejstvu ovih diskursa,
koji su obeležili period kristalizacije osnovnih ideja Modernizma, nastali su novi
modeli pozorišnih kuća, koji su pokušavali da pomire potrebe nove pozorišne igre i
prevaziđenog prostornog okvira iste – pozorišne kuće. Projektantski zahtevi su se
pomerali u skladu s novonastalim uslovima, kako bi se postigli novouspostavljeni
ciljevi: «uspostavljanje jedinstva gledališta i glumca, potpuno izgubljenog na
italijanskoj pozornici kutiji; socijalno izjednačavanje publika; stvaranje polivalentnog
prostora koji bi omogućio različite scensko-rediteljske izraze i postavke»
5

Dok je modernizacija u tehnološkom smislu bila više nego radikalna,
modernizacija kuće, u prostorno-arhitektonskom smislu bila je fragmentirana i
nedovoljna. Ipak, retki projekti postavljali su pitanja o novim funkcijama pozorišne
126

kuće u 20.veku, i Total teatar Gropijusa i Piskatorea, iz 1927.godine, govori u prilog
toj tezi. Iako projekat nikad nije realizovan, on svedoči o diskusiji projektanata nad
pitanjima uspostavljanja novog odnosa savremene igre i kuće, govori o mestu
tehnologije u savremenom teatru, značaju odnosa kuće prema useljavanju nove
tehnologije i spremnosti arhitekture da obujmi ove promene. «Značajniji, međutim,
paradigmatski fenomen predstavlja činjenica da su centralne teme ovog projekta
promenljiva konfiguracija i aktivna uloga scensko-gledališnog prostora, tehnika
pozornice i tehnologija izvođenja pozorišne predstave, ali ne i sva ostala problemska
pitanja arhitekture (program i funkcionalna tehnologija objekta, morfološka struktura
kuće, arhitektonski jezik, odnos prema urbanom kontekstu...). Već ovde postaje jasno,
i to će mnogo puta kasnije biti potvrđeno, da moderno pozorište otvara temu relacije
drame i prostora za igru, ali uopšte ne postavlja, pa čak i ne primećuje, pitanje kuće u
celini»
6
.
Bez obzira na odsustvo finalnog rešenja za pitanja pozorišne kuće, tip
pozorište-mašina doprinos je razvoju novog mišljenja, kao odgovora na
«udomljavanje» nove teatarske igre. Istovremeno, on je preteča razvoja alternativnih
pozornica i rezultat razbijanja pozorišta-kutije. Avangardni pokreti kulture i umetnosti
istraživali su alternativu oficijelnoj i institucionalizovanoj kulturi, kroz delovanje u
nekonvencionalnim prostorima i kroz nove medije. Studio teatar, Black Box, i slične
eksperimentalne scene, stvarane za novu pozorišnu igru, nastale su kao potreba za
prevazilaženjem barijere scena-gledalište, i zapravo su rezultat realizacije scensko-
gledališnog prostora u jednom prostornom sistemu. Iako originalno razvijani kao
alternativa konvencionalnom pozorištu, ali i konvencionalnoj pozorišnoj instituciji,
ovi prostorni eksperimenti vrlo brzo su postali deo programa savremenih pozorišnih
kuća. Tako je, u krajnjem ishodu, program koji je začet kao prostorno-tehnološki
eksperiment postao konvencionalni programski element, razvijajući ponovo težište
novog pozorišnog prostora na visokoj tehnologiji, transformabilnosti i univerzalnom
prostoru-omniplatzu, koji može postati sve. U par izolovanih slučajeva, kao što su
pozorište Jang Vik (Young Vic Theater) u Londonu, iz 1970.godine, i Pozorište u
Kraljevskoj berzi u Mančesteru, Studija Levit Bernstajn (Levitt Bernstein Architects)
iz 1976.godine, ovi alternativni, visokotehnološki prostori uspostavili su snažnu
interaktivnu relaciju sa samom kućom, predstavljajući projekte koji su obeleženi
«postupkom objedinjavanja». U takvim, nažalost retkim primerima, geneza i
nastajanje teatarskog prostora je jedinstveni čin, i predstavlja «sintezu svih
konstitutivnih linija promišljanja pozorišta i arhitekture»
7
, dok je većini drugih,
tehnologija odgovor, na večito, «Prajsovsko», nikad jasno formulisano pitanje, pitanje
o suštini pozorišne kuće.
127

3. POZORIŠTE I GRAD - «GRANICE» POZORIŠNE ARHITEKTURE
Ono što razvoj pozorišne igre u 20.veku donosi u svom finalnom ishodu jeste
napuštanje pozorišne kuće, u potrebi za osvajanjem novih prostora. Izlazak igre na
ulicu, u grad, težio je novim podsticajima koji su novi ambijenti donosili. Ovaj proces
nije izolovana pojava modernih gradova, i rezultat je kako težnje za istraživanjem
novih prostora, i ispitivanjem njegovog scenskog potencijala, tako i težnje za
nesputanom komunikacijom, težnje da se publikom načine obični građani.
Demistifikacija pozorišne igre, njenim postavljanjem u poznate gradske okvire, samo
jedan je oblik novog pozorišnog delovanja. Paralelno, prisutna je sveopšta
«teatralizacija» različitih aspekata gradskog života, u službi različitih potreba
socijalno-ekonomskog trenutka, bilo za potrebe «društva spektakla» ili borbe za
njegovo osvešćivanje. Kakvi god bili razlozi za ove promene, ovaj proces je
nepovratno izmenio funkciju pozorišne kuće, a igru trajno izmestio izvan granica
građene strukture.
U izmenjenim okolnostima, vrednosti pozorišne arhitekture dodatno su
problematizovane i iznova se ispituju njene suštinske funkcije: programske,
tehnološke, socijalne, kulturne, i shodno tome, arhitektonskog, sveobuhvatnog rešenja
za pitanja pozorišta danas. U uslovima kada je pozorišna produkcija jednim delom
napustila svoje viševekovno središte- pozorišnu kuću, postavlja se pitanje koja je
uloga nove pozorišne kuće. Ili, u nekom radikalnijem posmatranju stvari, ima li
pozorišne kuće, ukoliko je igra van nje?
Ukoliko prihvatimo postojanje pozorišne kuće kao neophodnu tačku za
očuvanje sopstvene kulturne i arhitektonske tradicije, samim tim potvrđujemo
značajnu poziciju pozorišne institucije i njenog neprolaznog značaja u kulturi i
društvu. Ako je institucionalna pozicija pozorišta i zagarantovana potrebom da se
očuva identitet sopstvene kulture, i dalje pitanje pozorišne kuće ostaje nerasvetljeno, u
lokalnim i globalnim okvirima.
Mesto pozorišne kuće, shvaćeno kao fizičko prisustvo pozorišne arhitekture u
građenom kontekstu refleksija je pozicije pozorišne institucije u društvu, ali i
posledica shvatanja problema urbaniteta u nekom društvu, kontinuiteta urbane
tradicije, i mesta arhitekture u strukturama vrednosti jednog naroda. Rosijev rad, a
posebno odnos prema savremenom svetu, uvek je bio «subjektivan i kritičan», a
kontekst u kom su dela nastajala, nabijen tradicionalnim nanosima arhitekture koji je
on dovodio u delikatnu vezu sa svojim kućama, naročito osvežavajući temu
«prisustva» pozorišne arhitekture u modernom svetu. Za Rosija, pozorišni svet
128

prostirao se i izvan granica pozorišnih kuća, i postupak «tetralizacije» arhitekture
dešavao se jednako na urbanističkom i arhitektonskom nivou – kroz snažno
uspostavljanje dijaloga kuće i konteksta. Na taj način, Rosijeve univerzalne ideje o
arhitekturi uvek su snažno preispitivane u sudaru prostora kuće i grada, te nije čudno
što se i fenomen «prisustva» u kontekstu u njegovom opusu rešava na mnogo načina,
gde izdvajamo dva dijametralno različita. Projektu rekonstrukcije pozorišta Karlo
Feliče Rosi pristupa kroz «dramatizaciju prisustva» pozorišne kuće u gradu, a
posebno korpusa binskog tornja, koji je simbolična predstava mesta kuće u širem
kontekstu. Tako, arhitektura je spomenička i gradska, kroz koju on potvrđuje tezu da
je «arhitektonska forma grada vidljiva u pojedinačnim spomenicima» koji su «kao
datumi, a bez njih ne bismo mogli shvatiti istoriju»
8
. Rosijeva pozorišna kuća je
upravo tačka u gradskoj istoriji, i stvara novi graditeljski nanos istorijskog trenutka, a
u ime kolektivne svesti i memorije.
Nasuprot tome, «efemeralizacija prisustva» mobilnog pozorišta-barže,
Teatro del Mondo, postaje osvedočenje efemernosti pozorišnog čina i otvaranje
diskusije o preispitivanju potreba novog pozorišnog sveta. Kontekst kuće –
grad/spomenik čije istorijske reference prevazilaze zahteve pojedinačnog dela –
postavlja pred arhitekturu sasvim drugačije zahteve. U slučaju Venecije, nova
pozorišna kuća je suptilni doprinos gradskoj silueti, prolazan i gotovo nestvaran, a
sama kuća «u kojoj se sastaju brojne reference, predstavlja ovaploćenje napora da se
istorija, grad, tipologija i arhitektura sjedine u konstrukciji tek nešto ozbiljnijoj od
igračke, i koja prenosi urbanom fragmentu «besmisao još jednog projekta, malog
naučnog pozorišta», prikazujući, možda, upravo ovim stavom esencijalni aspekt
problema bilo koje arhitektonske forme»
9

Savremena pozorišna arhitektura danas je kao program predodređena da
postane deo globalne mape, i pitanje njene kontekstualizacije može se posmatrati i na
tom nivou. Kao što Rosijevo pozorište govori o svom mestu u gradu, amblematična
svojstva nekih pozorišnih kuća doprinose mapiranju globalne arhitektonske karte.
Ikonična svojstva Sidnejske opere Jorna Utcona ili Velikog kineskog nacionalnog
pozorišta Pola Andrua, govore o praksi koja preispituje granice arhitekture, njene
simbolike i vrednosti, dometa tehnologije, nacionalne reprezentacije, ostavljajući po
strani programske osnove ovih kuća. I pored toga, ovi primeri predstavljaju dugo
očekivani iskorak u marginalizovanoj arhitektonskoj praksi tipologije koja karakteriše
20.vek. U tom svetlu, možemo pričati o novim funkcijama pozorišne kuće; o kućama
koje će postati fizički i duhovni okvir igre, medijator između igre i publike, a zatim,
igre i grada, o kućama koje svoj arhitektonski integritet, globalni i/ili lokalni, razvijaju
upravo na ovim osnovama.
129

4. NOVE FUNKCIJE POZORIŠNE KUĆE
Analizom prevođenja čvrste zatvorene strukture pozorišne kuće u skoro
nedefinisane otvorene prostore, što su uslovile rastuće razvojne potrebe pozorišne
igre, pokušali smo da razumemo trenutno aktuelnu situaciju ovog fenomena i
ponudimo projektantski odgovor na problem. Pokušaji umetnika i kritičara da
razumeju ovu promenu uspostavila je nove stavove, prema kojima kuća pozorištu
možda i nije potrebna, već bi bilo „dovoljno da se na raspolaganju ima neki prostor“.
U osnovi glavnog pitanja leži nedoumica o tome kojim razvojnim putem bi bilo
potrebno da arhitektura ide, kada je već dosegla fizičke granice svojih
oblikovnih/prostornih mogućnosti, dok se istovremeno pozorišna igra modifikuje i
razvija u nedogled.
Oslanjajući se na aktuelno stanje stvari u ovoj oblasti i opisane nedoumice,
uspostavljena je glavna hipoteza ovog rada – posmatrano iz projektantskog ugla,
neophodno je zauzeti sledeći stav: neminovno je da će pozorišna kuća postojati u
budućnosti, ali je pitanje u kom pojavnom obliku? Koju vrstu stava će zauzeti i koje
vrste odnosa će formirati sa okruženjem.
Sve tipologije javnih objekata, pogotovo one od izuzetnog društvenog,
nacionalnog ili državnog značaja, reflektuju arhitektonske i urbanističke funkcije,
svaka prema svom sistemu vrednosti uspostavljenom u odnosu na program i kontekst.
Ako pretpostavimo da se pozorišna kuća, u smislu svoje fizičke strukture, vremenom
ne menja, faktor koji generiše drugačije konstelacije u prostornim odnosima i
društvenoj interakciji je upravo promena u hijerarhiji arhitektonskih i urbanističkih
funkcija kuće. Nove potrebe gradskih sredina i stanovnika gradova dovele su do
uspostavljanja novih primarnih funkcija pozorišnih objekata, do usložnjavanja ovih
funkcija i njihovih refleksija na grad.
Iz nastojanja tipologije pozorišnih kuća da opstanu u vremenu brzih promena
svog sadržaja, formulisana je ideja o njihovoj međusobnoj interakciji kroz sredstva
poput fleksibilnosti i podsticaja. Prilagođavanje jedne tipologije novonastalim
uslovima ipak nije jednostavno bez jasno definisanih projektantsko-upotrebnih
namera. Filtriranjem kompleksnih odnosa pozorišne kuće i igre danas, uspostavljena
su tri problemska nivoa koja vode direktno u raščlanjavanje i definisanje novih
funkcija savremene pozorišne kuće. Koraci koje je potrebno da preduzme i uslovi
koje je potrebno da obezbedi pozorišna kuća budućnosti su:
- Da udomi igru;
130

- Da omogući igri osnovu za kontinuirano odvijanje i
- Da igru plasira i proda.
Namere koje pretpostavljamo kao generatore novih funkcija arhitektonskih
objekata za scenske događaje, osnovane su na odnosima koje nova kuća teži da
uspostavi i vrednostima koje teži da promoviše.
5. POZORIŠNA KUĆA KAO MESTO IGRE – TEHNIČKO -
TEHNOLOŠKA FUNKCIJA KUĆE
Tehničko - tehnološka funkcija kuće postepeno dobija na značenju i snazi i
zauzima sam vrh hijerarhijske lestvice arhitektonskih i urbanističkih funkcija koje
reflektuje kuća.
Osnovni argument za stav koji zauzimamo - da će kuća u budućnosti
postojati - je zapravo postojanje značenjske funkcije pozorišta, koje je predoznačeno
kao mesto odvijanja igre. Ovim predoznačenjem svaki događaj koji se odvija u kući,
označen je kao pozorišna igra u nekom obliku. Dakle, iako smatramo neophodnim da
„pozorišna kuća u gradu bude identifikovana kao pozorište“
10
, čini se da kuća
budućnosti neće imati problema sa značenjem, ali će ih svakako imati sa pružanjem
mogućnosti da se ovo značenje održi omogućujući igri da se nesmetano odvija.
Nepromenljivost arhitektonskih elemenata koji formiraju fizičku strukturu pozorišne
kuće u značajnoj meri utiče na odvijanje tehničko-tehnoloških procesa u samom
objektu. Kao i u sučeljavanju sa mnogim drugim tipologijama arhitektonskih objekata
i njihovim programskim odrednicama, arhitektura se danas suočava sa ozbiljnim
nedostatkom koji se ogleda u nemogućnosti, ili makar nepotpunoj mogućnosti da
isprati razvoj funkcije kojoj treba da pruži prostorni okvir. Sinergija pozorišne igre i
visoko zahtevnih tehničko-tehnoloških rešenja postala je svakodnevica sa kojom se
arhitektura scenskih prostora bori. Stoga smatramo da bi pozorišna kuća budućnosti
morala da usvoji jezik fleksibilnosti, ne u arhitektonskom, već u tehnološkom smislu.
To bi konkretno značilo da kuća mora da bude sposobna da udomi najrazvijenije
tehnologije današnjice i još nerazvijene tehnologije sutrašnjice, kako igra ne bi
nailazila na prostorno-tehnološka ograničenja i imala potrebu da ostane u kući. Kako
je još pre gotovo pola veka Boda Marković, govoreći o fatamorgani na našim
pozorišnim scenama, uobličio večito činjenično stanje vezano za zahteve i potrebe
učesnika u scenskim događajima, rečima : „Šta ometa reditelja i glumca? Uvek po
nešto.“
11
, smatramo da to „nešto“ ni u kom slučaju ne sme biti nemogućnost
adaptabilnosti i tehnološka nesposobnost kuće, koja je projektovana da bude mesto
pozorišne igre.
131

6. POZORIŠNA KUĆA I OKRUŽENJE KAO AMBIJENT IGRE –
AMBIJENTALNA FUNKCIJA
„Studijsko pozorište se ispostavilo kao jedan od razumnih odgovora na temu
prostorne neodređenosti savremenog pozorišta, posebno u kontekstu promenljivosti
teatra i stalnosti građevine. Tu, međutim, prestaje potreba za bilo kakvim izraženim
arhitektonskim karakterom prostora, koji postaje čak opterećenje i smetnja
rediteljskom i scenografskom radu. To znači da bi studijski teatri trebalo da budu, i
najčešće jesu, arhitektonski neutralni. S druge strane, i glumci i gledaoci imaju
potrebu za identifikacijom s konkretnim arhitektonskim ambijentom.“
12
Definisanje
potrebe za postojanjem jasnog identiteta pozorišnog ambijenta u cilju spontanog
odvijanja funkcije pozorišta odvija se na nekoliko planova. Pre svega, na planu
ambijentalizacije enterijera same kuće, ali i na ambijentalizaciji prostora koji
pozorišnu kuću okružuju. Teatar danas ukazuje na potrebu prostorne ekspanzije –
izlaska iz arhitektonskih objekata funkcionalno predodređenih za izvođenje scenskih
događaja – i okupiranje prostora grada u cilju ostvarenja čitavog niza posebnih
odnosa vezanih za odvijanje i posmatranje igre. Prepoznavanje i mapiranje gradskih
prostora koji imaju potencijal potreban za „udomljavanje“ pozorišne i druge igre, prvi
je korak koji preduzima animacija, kao granična delatnost prevođenja jednog stanja
svesti u drugo.
13
Pobuđivanjem interesovanja stanovnika grada – potencijalnog
posmatrača scenskog događaja – za sam događaj, neosporno se u njegovu svest
usađuje ideja o prihvatanju nove funkcije određenog gradskog prostora aktiviranog u
ovu svrhu.
Urbanistička funkcija objekta pozorišta je statična funkcija, često
okarakterisana kao funkcija s nedovoljno razvojnog potencijala. Pretpostavlja se da je
urbanističko-morfološki korak, obično velikih razmera, koji je preduzet pri
utvrđivanju same lokacije pozorišta i obeležavanjem gradilišta, šok koji je građena
sredina doživela i sa kojim se pomirila u većoj ili manjoj meri. Prostorni odnosi koje
ovaj objekat uspostavlja sa svojom okolinom mogli bi se razumeti upravo kao
potencijal pozorišne kuće da komunicira sa svojim okruženjem i ponudi i samom
okruženju i svom programu mogućnost za razmenu sadržaja.
Kako je već ustanovljeno da pozorišna kuća budućnosti neosporno mora
ostvariti uslove koje zahteva tehničko-tehnološka fleksibilizacija, postavlja se pitanje
na koje to još zahteve ova kuća mora da odgovori.
Pozorišna kuća bi morala da omogući kontinuirani razvoj igre, kako u svojim
prostorima, tako i u svom neposrednom okruženju. Kako igra ne bi nailazila na
132

fizičke i zančenjske prepreke, potrebno bi bilo imati na umu da angažovanost okoline
pozorišne kuće u cilju ostvarenja prostora za igru ima izuzetan značaj.
U ovom smislu razlikujemo dve mogućnosti ostvarenja ove interakcije:
- Spontano i slučajno formirane ambijente u samoj kući i u neposrednom
kontaktu kuće i okoline, koje igra zauzima i u kojima se odvija i
- Prostore/ambijente nastale jasnom namerom projektanta da kreira prostore
van kuće koji će svojim prostornim kvalitetima privući igru kao potencijalna mesta
vršenja radnje, a zatim na tu istu igru izvršiti uticaj.
Ono što bi bez sumnje bilo neophodno uzeti u razmatranje prilikom analize
bilo kog otvorenog prostora za potrebe izvođenja pozorišne igre van pozorišne
zgrade, su problemi akustike, problem izolovanja publike od okolnih gradskih
zbivanja, kao i „prilagođavanje glumaca i reditelja“, prilagođavanja i primene
„teatarskih efekata, a da oni ne budu u opreci sa prirodnim ambijentom“
14
. Ovo
ukazuje na potrebu za ozbiljnim promišljanjem odabira otvorenog gradskog prostora,
da reditelj ne bi upao u zamku „uguravanja“ funkcije u „formu“, ukoliko ambijent
nije najpametnije odabran.
Postojeći problemi koji prate eventualni izlazak pozorišne igre iz pozorišne
kuće ni u kom slučaju ne predstavljaju barijere, već izazov koji igra danas i zahteva.
Ambijentalizacija kuće je upravo potreba i preispitivanje igre za novim kulisama koje
će joj istaći značenje.
7. POZORIŠNA KUĆA KAO PROMOTER (I KORISNIK) IGRE -
KOMUNIKACIJSKA FUNKCIJA
Neka od ključnih pitanja koja postavljaju kulturolozi, a vezana za
ostvarivanje dijaloga pozorišta danas sa gradom u kom se nalazi i sa publikom kojoj
se obraća, tiču se promena koje je pozorište spremno ili sposobno da prihvati: „Kako
pozorište može da se promeni? Kako može da se uključi u lokalne razvojne strategije?
Kako može da postane deo gradske turističko-kulturne ponude?“ Kulturna politika
smatra da je odgovor u tome da je neophodno da pozorište „prihvati sve promene
sveta oko sebe i prilagođava se potrebama novog vremena i drugačije publike, ne
samo lokalnog stanovništva već i turista.“
15
Reakcija na zahteve koji se postavljaju
pred novo pozorište, u smislu potrebe za mobilnošću i interakcijom, kao i osetljivost
na povratne informacije koje pruža bilo gledalac, bilo stanovnik grada u kom
pozorišna kuća postoji, ogleda se u novim vidovima komunikacije koje ova institucija
kulture usvaja. Jasno je da je vrsta komunikacije koju kuća uspostavlja sa gradom i
133

stanovnicima presudna pri uobličavanju i postavljanju predstave i značenja kuće u
svesti korisnika. Može se reći da komercijalna funkcija pozorišta danas zauzima
mesto nekada visoko kotirane ideološke funkcije. Promocija i plasman pozorišne igre
postaju osnovni motivi pozorišne kuće, ali zarad potpuno drugačijih razloga.
Komunikacija pozorišne kuće budućnosti sa okruženjem i korisnicima, u cilju
sopstvene promocije, zahtevaće od kuće njenu programsku transparentnost,
angažovanje i otvaranje svih mogućih prostora kuće korisnicima, i ostvarivanje
medijske funkcije kuće bez ugrožavanja njenog integriteta.
Isto kao što se, analizirajući mogućnosti tipova komunikacije vezanih za
grad, Živković pita kako je uopšte moguće da „nikako da naučimo da interaktivna
priroda komuniciranja pruža priliku da gradom emitujemo poruke?“
16
, mi identično
pitanje postavljamo u vezi sa pozorišnom kućom.
8. KA KUĆI BUDUĆNOSTI
Fenomen zamene mesta u hijerarhiji među funkcijama pozorišne kuće
ukazuje na to da je ovakva zamena moguća i jasna. Ideološka funkcija u vremenu u
kom nema ideologije neminovno pada na ovoj lestvici, dok pod snažnim uticajem
razvoja tehnologije, funkcije koje su tehničko-tehnološke po prirodi, uzimaju zalet i
pojavljuju se kao dominantne. Urbanistička funkcija se razvija u skladu sa razvojem
novih potreba i želje za osvajanjem i ambijentalizacijom novih prostora, dok se
promotivna funkcija širi opseg tipova komunikacija kojima se bavi. S obzirom na
trendove brze i lake prilagodljivosti čoveka novonastalim uslovima i generisanjem
novih potreba u skladu sa tim, logično je razmatrati mogućnosti i brzinu promena
ovih potreba. Ovo je u direktnoj korelaciji sa promenom ili zamenom trijada funkcija
koje svaka kuća reflektuje. Ako smo u prošlosti monumentalnim izrazom i upotrebom
prepoznatljivih elemenata neku kuću označavali kao pozorište, danas to nikako nije
dovoljno. Kuća danas pokušava da komunicira sama za sebe, svojim programom i
suštinom, a projektantsko je pitanje na koje sve načine možemo to da joj omogućimo.
Projekat Narodnog pozorišta - Narodnog kazališta - Népszínház u
Subotici ilustruje ovakav pristup. Ruinirani objekat starog pozorišta, koje se
građanima obraćalo isključivo ulaznim portalom visokim 6 metara, zamenjen je
novom strukturom koja pokušava da pronađe put do svesti građana/ posetilaca/
gledalaca obraćajući im se svakom svojom fasadom, otvarajući se i otkrivajući na
svakoj strani lokacije različite strane svog unutarnjeg bića. Arhitektonska sredstva
upotrebljena za realizaciju ovog koncepta su različita i variraju od jasne, čiste,
134

staklene fasade okrenute ka glavnom pešačkom pravcu grada, koja mu dopušta pogled
u administrativno biće kuće, preko arhitekture binskog tornja, koja sopstvenom
inverzijom unutrašnjost - najzahtevnijeg tehničko-tehnološkog segmenta objekta -
prevodi i u spoljašnjost, pa do fasade koja otkriva „kuću glumaca“ - prostor garderoba
- prostor skriveni, ali ništa manje željan prikazivanja.
Analizom promene pristupa u projektovanju pozorišta u zavisnosti od razvoja
određenih potreba kroz vreme, shvatamo da ne možemo ni da pretpostavimo na koje
ćemo sve to načine tražiti od kuće budućnosti da komunicira sa čovekom i gradom.
Ipak, smatramo da u ovom pitanju postoji ozbiljan potencijal.
9. ZAVRŠNE NAPOMENE
Rad je urađen u okviru projekta Ministarstva za nauku i tehnološki razvoj,
pod nazivom Tehničko-tehnološko stanje i potencijali arhitektonskih objekata za
scenske događaje u Republici Srbiji, pod rukovodstvom dr Radivoja Dinulovića,
vanrednog profesora.

1
Konstantinović, D., Dinulović, R., Zeković, M. «Performance Buildings as
a Specific Type of Public Buildings in Architectural Theory and Practice in Serbia»,
249-256, u Proceedings of 11th National and 5th International Scientific Meeting –
INDIS 2009 Planning, Design, Construction and Renewal in the Civil Engineering,
Novi Sad, November 25-27, str. 250
2
Pevsner, N.: «A History of Building Types», London, Thames and Hudson
Ltd, 1997, str.78.
3
Dinulović R.: „Arhitektura pozorišta XX veka“, Beograd, CLIO, 2009, str.
20
4
Sabljak Tomislav, Teatar XX stoleća, Izd. MH, Zagreb, 1971, str. 42,
preuzeto iz Popović, Ž.: «Istorija arhitekture pozorišta, kazališta, gledališča i teatara
Evrope i Jugoslavije», Beograd, Građevinski fakultet, 1986, str. 241
5
Popović, Ž.: «Istorija arhitekture pozorišta, kazališta, gledališča i teatara
Evrope i Jugoslavije», Beograd, Građevinski fakultet, 1986, str. 232
6
Dinulović R.: „Arhitektura pozorišta XX veka“,str.19
7
Isto, str. 167.
8
Rosi, A.: «Arhitektura grada», Beograd, Građevinska knjiga, 1996, str.193.
135


9
Ferlenga, A., Sartarelli S.: «The Theaters of the Architect», 191-202,
Perspecta, Vol. 26, Theater, Theatricality, and Architecture, 1990, str.191,195
10
Dinulović R.: „Funkcionalno-tehnološki procesi i oblikovanje prostora
modernog pozorišta“-doktorska disertacija, Novi Sad, FTN, 2003.
11
Marković B.: „Fatamorgana na našim pozorišnim scenama“, 167-171,
SCENA. Časopis za pozorišnu umetnost, god I, knjiga II, broj 4, sep-okt 1965,
Sterijino pozorje, Novi Sad, 1965.
12
Dinulović R.: „Arhitektura pozorišta XX veka“, str.121.
13
Dragičević M.: „Animacija: instrument kulturne politike u Francuskoj“,
113-130, Kultura. Časopis za teoriju i sociologiju kulture i kulturnu politiku, Zavod za
proučavanje kulturnog razvitka, Beograd, 55, 1981.
14
Đukić-Dojčinović, V.: „Kulturni turizam: menadžment i razvojne
strategije“, Beograd, CLIO, 2005
15
Isto
16
Živković, D.: „Orbem minuit orbe“; Teatar-politika-grad: studija slučaja:
Beograd: (Srbija na Praškom kvadrijenalu 2007),181-189, Urednici: Dinulović R. I
Brkić A., Beograd: YUSTAT, 2007.


136

10. REFERENCE
1) Dinulović R.: „Arhitektura pozorišta XX veka“, Beograd, CLIO, 2009.
2) Dinulović R.: „Funkcionalno-tehnološki procesi i oblikovanje prostora
modernog pozorišta“-doktorska disertacija, Novi Sad, FTN, 2003.
3) Dragičević M.: „Animacija: instrument kulturne politike u Francuskoj“, 113-
130, Kultura. Časopis za teoriju i sociologiju kulture i kulturnu politiku,
Zavod za proučavanje kulturnog razvitka, Beograd, 55, 1981.
4) Đukić-Dojčinović, V.: „Kulturni turizam: menadžment i razvojne strategije“,
Beograd, CLIO, 2005
5) Marković B.: „Fatamorgana na našim pozorišnim scenama“, 167-171,
SCENA. Časopis za pozorišnu umetnost, god I, knjiga II, broj 4, sep-okt
1965, Sterijino pozorje, Novi Sad, 1965.
6) Ferlenga, A., Sartarelli S.: «The Theaters of the Architect», 191-202,
Perspecta, Vol. 26, Theater, Theatricality, and Architecture, 1990
7) Konstantinović, D., Dinulović, R., Zeković, M. «Performance Buildings as a
Specific Type of Public Buildings in Architectural Theory and Practice in
Serbia», 249-256, u Proceedings of 11th National and 5th International
Scientific Meeting – INDIS 2009 Planning, Design, Construction and
Renewal in the Civil Engineering, Novi Sad, November 25-27.
8) Pevsner, N.: «A History of Building Types», London,Thames and Hudson
Ltd, 1997
9) Popović, Ž.: «Istorija arhitekture pozorišta, kazališta, gledališča i teatara
Evrope i Jugoslavije», Beograd, Građevinski fakultet, 1986
10) Rosi, A.: «Arhitektura grada», Beograd, Građevinska knjiga, 1996
11) Živković, D.: „Orbem minuit orbe“; Teatar-politika-grad: studija slučaja:
Beograd: (Srbija na Praškom kvadrijenalu 2007),181-189, Urednici:
Dinulović R. I Brkić A., Beograd: YUSTAT, 2007.

137

Mr Milica Kostreš, dipl.inž.arh.
asistent, Departman za arhitekturu i urbanizam, Fakultet tehničkih nauka,
Novi Sad
URBANI KONTEKSTI ARHITEKTONSKIH OBJEKATA ZA SCENSKE
DOGAĐAJE U REPUBLICI SRBIJI
Apstrakt: Složene veze između arhitektonskih objekata i neizgrađenih prostora koji
ih okružuju, uvek su, i u praktičnom i u teorijskom smislu, predstavljale jednu od
najvažnijih tema gradograđenja. Odnosi veličina, razmere, nadopunjavanje i
preklapanje arhitektonskog i urbanog sadržaja, te uloga zgrade u procesima
svakodnevnog gradskog života, samo su neki od elemenata koji čine ukupni urbani
kontekst građevine. U radu će ovi činioci biti analizirani na odabranim primerima
objekata namenjenih scenskim događajima u Republici Srbiji (u Zaječaru, Pirotu,
Subotici, Novom Sadu i Beogradu), a tumačeni u okvirima sadašnjeg trenutka i
specifičnog procesa društvene, kulturne i ekonomske tranzicije. Posebna pažnja biće
posvećena analizi odnosa između monumentalnosti zgrade i monumentalnosti
prostora koji određuje i obeležava, u fizičkom, mentalnom i socijalnom smislu.

Ključne reči: pozorište; urbani kontekst; monumentalnost; javni prostor.
138

STAGE VENUES IN THE REPUBLIC OF SERBIA: URBAN CONTEXTS
AND SURROUNDINGS
Abstract: Urban design is often regarded as the complex art of creating relations and
relationships between buildings and their urban surroundings, which have always
been in the focus of town planning - both theoretically and in the practical field of
work. Sizes, scales, interfaces and overlaps of architectural and urban content, as well
as the roles of buildings in shaping townscape and the processes of everyday urban
life, are just some of the elements that make up the overall urban context. In this
paper, the analysis is based on the selected range of stage venues in the Republic of
Serbia, located in the cities of Zaječar, Pirot, Novi Sad and Belgrade. Their values as
parts of urban milieu are interpreted within the framework of the present moment and
specific processes in social, cultural and economic transition. Special attention is
attributed to analyzing the relationship between the monumentality of the building
and the monumentality of the space – based on the physical, mental and social
characteristics.

Keywords: theatre, urban context, monumental space, public space


Sadržaj:
1. Uvod
2. Teorijski okvir - monumentalnost zgrade i monumentalni prostor
3. Arhitektonski objekti za scenske događaje u Republici Srbiji
4. Zaključak
5. Završne napomene
6. Reference


139

1. UVOD
Složene veze između arhitektonskih objekata i urbanih prostora koji ih
okružuju, uvek su, i u praktičnom i u teorijskom smislu, predstavljale jednu od
najvažnijih tema gradograđenja. Već na konceptualnom nivou, potrebno je prevazići i
povezati mnoge različitosti između objekta, kao pojedinačnog elementa, i grada, kao
entiteta koji reprezentuje opšte/univerzalno, da bi relacije bile skladne
1
. Na nivou
fizičkih odnosa i funkcija – veličine, razmere, nadopunjavanje i preklapanje
arhitektonskog i urbanog sadržaja, te uloga zgrade u procesima svakodnevnog
gradskog života, samo su neki od elemenata koji čine ukupni urbani kontekst
građevine. Ovi činioci definišu način na koji objekat učestvuje kao deo kompleksnog
urbanog sistema
2
, a koji je moguće analizirati sledeći dve osnovne linije istraživanja.
Prva linija obuhvata analizu parametara i odnosa koji grade karakter fizičke
prisutnosti zgrade u gradskom prostoru. Sa druge strane, podjednako je važno
sagledati ove faktore kao rezultat dejstva različitih uticaja – istorijskih, programskih,
prirodnih, ekonomskih, socijalnih, kulturnih, političkih... U tom smislu, ključ za
potpuno razumevanje uloge koju svaki objekat ima u gradskom prostoru mora ležati,
dakle, u tumačenju njegove „fizičnosti“ i prostornosti, ali i istovremenom traženju
uzroka za svaki urbani artefakt i otkrivanju zakonitosti, veza i među-uticaja
raznorodnih urbanih sila, koje su dovele do njegovog formiranja.
3
Jedan od kompleksnih arhitektonskih sadržaja, kod kojih ovakav analitički
pristup ima puni smisao, su objekti za scenske događaje – pre svih pozorišne zgrade.
Kako su, od antičkih vremena do savremenog trenutka, predstavljala „paradigmu
socijalne i urbane sredine“
4
, pozorišta su uvek u isto vreme bila referentne tačke grada
i značajna obeležja vremena u kome su građena. Veoma eksplicitno odslikavajući
funkcije koje su u svim vremenima imala – od kulturne i kulturološke, preko
promotivne i zabavljačke, do ideološke i političke, objekti za pozorišnu umetnost su u
gradskom tkivu uvek imali poseban značaj i dominantan položaj u planimetriji.
Monumentalni karakter volumena se odražavao u odnosima prema okružujućim
izgrađenim strukturama, među kojima su ovi objekti najčešće dominirali svojom
razmerom, istaknutom horizontalnom i vertikalnom regulacijom, materijalizacijom,
kao i prepoznatljivim ambijentalnim i stilskim karakteristikama. Za potvrđivanje ove
monumentalnosti ključne su uvek bile i veze pozorišnih zgrada sa neizgrađenim
prostorima koje su određivale, a koje su se najviše ogledale u atmosferi i energiji, kao
i specifičnom doprinosu socijalnim kontaktima, aktivnostima i komunikaciji u
gradskom prostoru.
140

Navedena osnovna obeležja pozorišnih zgrada potvrđena su, ali i na
specifičan način transformisana u XX i XXI veku. Dinamični procesi, koji u svim
sferama karakterišu savremeni trenutak, doveli su do promene arhitektonskog okvira,
ali i karaktera odnosa objekta sa gradskim prostorom. Kako piše Dinulović,
„funkcionalna, formalna i semantička vrednost pozorišta u strukturi grada potvrđena
je i razvijena“ (u XX veku, prim.aut.), a „pozicija i funkcija savremenih pozorišnih
zgrada, uporedo sa razvojem pozorišta u različitim gradskim ambijentima, postaje ...
deo ukupnog fenomena urbanizacije pozorišnog čina, kao i teatralizacije urbane
strukture“
5
. „Napuštanje pozorišne zgrade u potrazi za ambijentom koji odgovara
novom pozorišnom senzibilitetu postalo je jedna od najsnažnijih savremenih
tendencija“
6
,

a taj ambijent se još uvek u određenoj meri pronalazi u javnom
gradskom prostoru (slika 1). Sa druge strane, činjenica da korisnike urbanih ambijenta
očigledno i oduvek najviše privlače ljudske aktivnosti
7
, dobila je, međutim, na
globalnom planu i novi izraz, koji odslikava značajnu izmenu ukupne kulturološke
slike savremenog društva, a tako menja i programski i arhitektonski okvir objekata u
kojima se danas odvijaju scenski događaji. Složeni tradicionalni odnosi objekata sa
otvorenim javnim prostorima dobijaju svoj savremeni pandan u specifičnoj
kombinaciji različitih programa – u ovom slučaju sala za scenske događaje sa
trgovačkim, uslužnim i ugostiteljskim sadržajima u okviru iste arhitektonske
strukture. Monumentalnost objekta je pritom najčešće posebno naglašena, dok se u
programskom smislu dešava specifična hibridizacija raznorodnih programa, čija je
ključna uloga da savremenom korisniku olakša njihovo konzumiranje (slika 2). Pri
tome se uloga javnog prostora unutar zgrade izjednačava sa ulogom otvorenih javnih
gradskih ambijenata, te se u tom smislu razvijaju i nove tipologije, koje, međutim, ne
mogu da dostignu kompleksnost i bogatstvo prepoznatljivih urbanih pejzaža.
Sl. 1.Projekat Palate plesa u Sankt Peterburgu
UN Studia iz 2009. godine – celovita fizička
struktura aktivno koristi otvoreni javni gradski
prostor, dok objekat komunicira sa zgradama iz
drugih istorijskih perioda

Sl. 2 Esplanade – Theatres on the
Bay u Singapuru iz 2002. godine –
objekat grandioznih dimenzija
sadrži veliki broj sala, ali i
trgovine, ugostiteljske sadržaje...
141

Cilj ovog rada je da utvrdi u kojoj se meri i na koji način postojeći fond
objekata namenjenih scenskim događajima u Republici Srbiji transformisao pod
uticajem dinamičnih savremenih procesa, koji su obeležili proteklih nekoliko decenija
u našoj sredini. Kada se tiče „fizičnosti“ prostora, analiza je usmerena ka urbanom
kontekstu ovih građevina, koji je tumačen u okvirima sadašnjeg trenutka i specifičnog
procesa društvene, kulturne i ekonomske tranzicije. Posebna pažnja posvećena je
razumevanju odnosa između monumentalnosti zgrade i monumentalnosti prostora
koji određuje i obeležava, a detaljnije su sagledani odabrani objekti locirani u
gradovima različitih veličina i karakteristika – u Zaječaru, Pirotu, Subotici, Novom
Sadu i Beogradu. Izbor primera je izvršen sa ciljem problematizacije značaja
određenih elemenata koji čine urbani kontekst građevine u ostvarivanju punog uticaja
objekata za scenske događaje na društveni život i aktivnosti u urbanoj sredini u
specifičnom tranzicionom okviru.
2. TEORIJSKI OKVIR – MONUMENTALNOST ZGRADE I
MONUMENTALNI PROSTOR
Odnosi između monumentalnosti arhitektonskog objekta i značenja koja
takva fizička izrazitost treba sa sobom da nosi, imaju posebnu složenost baš kada se
tiče objekata za scenske događaje. Teorijski okvir ideje o monumentalnom prostoru
daje Anri Lefevr u svojoj knjizi „The Production of Space“, zalažući se za „teoriju
jedinstva“ po kojoj fizički, mentalni i društveni prostor predstavljaju neodvojive
delove jedinstvenog sistema.
8
Monumentalni prostor tako „svakom pojedincu treba da
omogući aktivno učešće, odnosno, da odslika njegovo pravo „društveno – javno lice“
(social visage)
9
. Kao ultimatni monumentalni prostor Lefevr navodi grčki teatar, gde
su se „prostor, muzika, horovi, maske... u potpunosti sjedinjavali sa glumcima i onim
što je izrečeno“
10
. U tom smislu, a kako navodi Radović, monumentalni prostor
predstavlja arhitekturu značenja, a ne arhitekturu izraza.
11
Sa druge strane, savremene
arhitektonske strukture i prostore Lefevr kritikuje kao apstraktne, u kojima se svi
aspekti moraju percipirati i tumačiti istovremeno, ali kao posebni i odvojeni elementi,
čime se gubi jedinstvo celine
12
. Tako veliki broj savremenih arhitektonskih objekata
ostaju „autistične, zatvorene zgrade“ – zgrade koje su u svom okruženju prisutne kao
snažni artefakti, ali ne poseduju karakteristike koje bi ih dovele u aktivan istinski
dijalog sa okružujućim strukturama (izgrađenim i neizgrađenim), niti sa korisnicima
prostora
13
. Monumentalnost prostora je, dakle, ostvarena samo na fizičkom nivou –
objekti mogu biti prisutni kao značajni i dominantni u ukupnoj gradskoj slici, ali, iako
u idealnom slučaju čak odražavaju pozitivan karakter vremena u kome su izgrađeni,
ne uspevaju da na dovoljno jasan način povežu opažanja, sećanja i imaginaciju
142

savremenog korisnika prostora. „Društveno lice“, koje takvi objekti imaju, tako ne
predstavlja celovit izraz, pa i monumentalnost ostaje vezana samo za fizički prostor
koji zgrada ocrtava, ali ne i za njenu mentalnu i socijalnu funkciju.
U slučaju pozorišnih zgrada, postoji izražen preduslov za eksplicitniju
povezanost sva tri aspekta monumentalnog prostora – fizičkog, mentalnog i
društvenog. Najčešće veoma upečatljiv gabaritski volumen zgrade mogao bi da
obezbedi monumentalnost fizičkog prostora, dok se preplitanje mentalne i socijalne
funkcije može kriti u ulozi same pozorišne umetnosti koja uvek reflektuje fenomene
društva, te kao takva može da podstakne socijalne aktivnosti. Činjenica je, međutim,
da u Republici Srbiji objekti za scenske događaje imaju sve manje posetilaca, dok se
povećava broj korisnika drugih prostora – stvarnih, ali i virtualnih, čiji programi
obezbeđuju „instant zabavu“. Cilj dalje analize je utvrđivanje u kojoj meri odabrani
objekti imaju potencijal da prevaziđu navedene negativne trendove kulturne
stagnacije kroz ostvarivanje pune monumentalnosti prostora, a posmatrano na nivou
elemenata koji učestvuju u kreiranju njihovog ukupnog urbanog konteksta.
3. ARHITEKTONSKI OBJEKTI ZA SCENSKE DOGAĐAJE U
REPUBLICI SRBIJI
Postojeći fond objekata za scenske događaje u Republici Srbiji karakterisan
je velikom raznovrsnošću na mnogim nivoima: od neoklasicističkih do modernih
građevina; od adaptiranih zgrada građenih za neki drugi sadržaj do namenski građenih
objekata sa složenim programom; od manjih zgrada koje su kuće lokalnih pozorišnih
trupa do gabaritnih objekata nacionalnog teatra; od slobodnostojećih do objekata u
kontinualnom uličnom nizu... Na nivou urbanog konteksta, objekti namenjeni za
izvođenje različitih scenskih događaja ipak ostvaruju i dele određene zajedničke
karakteristike. Ova grupna obeležja su pre svega vezana za dominantan položaj u
urbanom tkivu, te je uglavnom reč o objektima koji zauzimaju značajne lokacije u
područjima najužih gradskih centara. Oslonjenost na žive javne prostore – trgove i
ulice (često pešačke) u kojima je intenzitet događanja uvek veliki, trebalo bi da bude
značajan preduslov i za aktivno korišćenje ovih zgrada. U kojoj je meri to zaista
ostvareno i koji su to elementi ovih građevina koji najaktivnije učestvuju u
ostvarivanju njihovih funkcija i punog značenja u urbanoj sredini, biće utvrđeno kroz
analizu odabranih pozorišnih zgrada u Zaječaru, Pirotu, Subotici, Novom Sadu i
Beogradu.
„Pozorište Timočke krajine Zoran Radmilović“ u Zaječaru spada u grupu
regionalnih pozorišta, čime njegov značaj prevazilazi okvire grada u kome se nalazi.
143

Funkcije koje bi ovo pozorište trebalo da ima uključuju time i ulogu u decentralizaciji
kulture, kao i u odražavanju kulturnog obrasca prostora šireg od nacionalnog, budući
da su u program pozorišta uključene i predstave autora iz Rumunije i Bugarske. Ovaj
preduslov za ostvarivanje monumentalnosti na nivou mentalnog prostora nije,
međutim, praćen doslednom fizičkom monumentalnošću zgrade niti njenim aktivnim
učešćem u procesima urbanog okruženja. Zgrada većeg gabarita, preuređeni esnafski
dom, locirana je na raskrsnici prometnih gradskih saobraćajnica, čime je značajno
otežan čak i ulaz, a gotovo potpuno onemogućeno programsko „napuštanje“ zgrade i
korišćenje prostora na koje je zgrada neposredno oslonjena. Nepovoljni tranzicioni
uslovi i materijalni nedostaci svoj fizički izraz imaju u mogućnosti da se održava i
naglasi samo pročelje i ulazna partija, dok ostale fasade ostaju neodržavane i
zapuštene (slika 3).



Sl.3 „Pozorište Timočke krajine Zoran Radmilović“ u Zaječaru – okrečeno i
naglašeno pročelje i neodržavana bočna fasada
„Narodno pozorište“ u Pirotu deluje u okviru objekta koji je namenski
izgrađen 1981. godine. Zgrada velikog gabarita sa izraženim obeležjima
postmodernog pristupa koncipiranju arhitektonskih objekata, locirana je u najužem
centralnom području i oslonjena na tipološki različite javne prostore – glavni gradski
trg, dve pešačke ulice i manji trg-pjacetu. Prednosti položaja i relativne uređenosti
okolnih ambijenata, zgrada, međutim, nedovoljno koristi. Deo građevine koji
najaktivnije učestvuje u procesima neposrednog gradskog okruženja je lokal u
prizemlju sa ugostiteljskim sadržajem, koji letnjom baštom zauzima deo prostora trga.
Uz, u arhitektonskom smislu, ipak nedovoljno doslednu monumentalnost fizičke
strukture, u slučaju zgrade „Narodnog pozorišta“ u Pirotu potencijal za ostvarivanje
pune monumentalnosti prostora leži pre svega u izuzetno povoljnom položaju i
144

morfološkoj jasnoći i veličini okružujućih neizgrađenih prostora u centralnoj gradskoj
matrici (slika 4).




Sl. 4 „Narodno pozorište“ u Pirotu – položaj na centralnom gradskom trgu i kafe-
klub u prizemlju objekta kao deo građevine koji najaktivnije učestvuje u procesima
neposrednog urbanog okruženja
„Dečje pozorište-Dječje kazalište-Gyermekszínház“ u Subotici
predstavlja primer institucije, čije trenutno stanje veoma eksplicitno odražava uticaj
ekonomsko-političkih atributa tranzicionog procesa na zbivanja na kulturnoj sceni u
Republici Srbiji. Ovo specifično pozorište od 1934. godine naseljava objekat
Sokolskog doma, koje je projektovao i namenio deci i omladini Kosta Petrović.
Gabaritni objekat obložen crvenom opekom, sa naglašenom ulaznom partijom i
simetričnom organizacijom, lociran je u ulici Đure Đakovića, kao krajnja vizura i
početak glavne subotičke pešačke ulice Korzo. „Zeleni fon“ građevine čini park Rajhl
Ferenca (nekadašnji Lenjinov park), čiji je Sokolski dom jedan od izgrađenih okvira.
Monumentalna po poziciji u najužem gradskom jezgru, okružena uređenim
ambijentima različitih karaktera, zgrada danas, nažalost, ostaje samo prazan fizički
okvir, barem kada se tiče pozorišnog sadržaja. Godine 2007. počeli su radovi na
rekonstrukciji dvorane, koji zbog nedostatka sredstava nisu okončani do 2011.
godine.
14
Predstave Dečijeg pozorišta od tada se igraju u drugim gradskim salama,
neadekvatnim i nedovoljno prilagođenim specifičnostima izvođenja dečijih i
lutkarskih predstava po dostupnoj tehnici i kapacitetima. Zgrada Sokolskog doma, bez
dečijeg pozorišta, ostaje uglavnom naseljena sadržajima koji nisu bliski kulturnim –
sportskim klubovima, kafeima, bilijar-klubom i sportskom kladionicom. Dok se
osnovni sadržaj dečijeg pozorišta odvija na nekom drugom mestu, kroz proces
svođenja na fizički okvir aktivnosti za koje nije namenski projektovana, građevina se
u konceptualnom smislu dematerijalizuje i odvaja od svog prvobitnog značenja i
pozicije u mentalnoj slici grada i društvene uloge koju je imala. U tom smislu, do
145

novih investicija, ovaj objekat ostaje samo snažan monumentalan artefakt u fizičkoj
strukturi grada.


Sl. 5 „Dečje pozorište-Dječje kazalište-Gyermekszínház“ u Subotici – položaj na
početku glavne pešačke ulice i uz park, i pročelje sa reklamama za sportsku
kladionicu i bilijar-klub
„Srpsko narodno pozorište“ u Novom Sadu od svog osnivanja 1861.
godine koncipirano je sa ciljem stvaranja protivtega kulturnoj dominaciji Beča i
Budimpešte, a kroz promociju značaja i specifičnosti srpske nacionalne kulture.
Paradoksalno, zgrada koja je 1981. godine izgrađena po projektu Viktora Jackijeviča
kao nova kuća ovog pozorišta, za Novosađane je postala sinonim za negativne
karakteristike savremenog graditeljstva na ovim prostorima i grub planerski i
projektantski odnos prema kulturnom nasleđu. Izgradnja sa ciljem stvaranja novog i
prepoznatljivog simbola grada lociranog u najužem centru Novog Sada, kao
predradnju je imala rušenje čitavih blokova tradicionalnih prizemnih kuća.
Kompleksni tipološki i morfološki odnosi, koji su karakterisali prethodnu strukturu,
zamenjeni su gradnjom jedinstvenog slobodnostojećeg objekta – velikom i skupom
investicijom, čija se monumentalnost ogleda u grandioznom volumenu i
materijalizaciji. Nedosledno sprovedena „savremenost“ postala je koncepcija sa
kojom građani ne mogu da se poistovete ni tri decenije nakon izgradnje. Okružujući
otvoreni prostori tretirani su sa jasnom hijerarhijom na svim nivoima – od
konceptualnog, pa sve do nivoa parternih detalja. Prostor trga ispred ulaza u objekat
formiran je kao glavni, dok su ostali zamišljeni i projektovani kao opslužujući (od
onih namenjenih unosu scenografije i pozorišne tehnike, do onih sa funkcijom
pešačkog prolaza i parkiranja). Po hijerarhiji glavni neizgrađeni prostor, iako uređen i
delom ozelenjen, međutim, ne funkcioniše kao aktivna gradska površina visoke klase,
izuzimajući vreme neposredno pre početka gledanijih predstava (slika 6). Izdizanjem
146

na višu kotu, što takođe učestvuje u formiranju prividne monumentalnosti, ulazna
platforma je dugo bila nedostupna za građane sa invaliditetom, ali i posebno privlačna
za vozače skejt-borda koji su, u nedostatku adekvatnog, ovaj ambijent učinili
prostorom specifičnog urbanog događaja, koji ipak nije neposredno povezan sa
programom pozorišta. Deo zgrade koji najaktivnije koristi okolni javni prostor
ponovo je kafe-klub u prizemlju objekta, što odslikava tranzicione društvene i
ekonomske procese čiji je rezultat činjenica da ugostiteljski objekti gotovo uvek
posluju bolje od pozorišnih kuća.



Sl. 6 „Srpsko narodno pozorište” u Novom Sadu – monumentalni karakter zgrade,
koji nije praćen punom monumentalnošću okolnog javnog prostora
„Jugoslovensko dramsko pozorište” (JDP) u Beogradu se po
produkcionom modelu svrstava u gradska pozorišta. Neobičan i buran istorijat
građevine mogao je biti osnov za formiranje novih značenja. Decenije su prošle od
izgradnje prvobitne zgrade jahaće škole, preko njene adaptacije u scenski prostor i
obnove u neoklasičnom maniru nakon prvog požara
15
, do oziđivanja opekom i
formiranja novih otvora i, na kraju, rekonstrukcije završene 2003. godine, čiji su
autori arhitekti Dejan Miljković i Zoran Radojčić
16
. Budući da su se brojne
dosadašnje arhitektonske intervencije bavile u najvećoj meri fasadom, Jugoslovensko
dramsko pozorište zaista i postaje primer problematizacije uloge fasade u kreiranju
urbanog konteksta i podsticanju procesa gradskog okruženja. Monumentalni karakter
se očituje u dvojnosti fasadnog platna – velikoj staklenoj površini koja otkriva
obnovljenu fasadu po viziji prethodnog arhitekte Krasnova, a funkcioniše i kao platno
na kojem se najavljuju predstojeći događaji. Iako u tehnološkom i zanatskom smislu
odlično izrađena, ova fasada u većoj meri prezentuje izraz nego značenja, jer se može
tumačiti kao „neutralna opna od savremenih materijala koja uokviruje slike iz prošlih
vremena“
17
. Istovremeno, ovakav koncept fasade odslikava i „modernističku
ideologiju veličanja transparentnosti, pri čemu se podrazumeva da prosta činjenica da
147

je nešto dostupno pogledu treba da znači i da je učešće posmatrača u tome
zagarantovano“
18
. U slučaju Jugoslovenskog dramskog pozorišta učešće se zaista
dešava ipak, gotovo isključivo i samo u okviru objekta. Morfološki različiti prostori
koji okružuju zgradu (prometna gradska saobraćajnica, relativno uređena i ozelenjena
pjaceta i veliki gradski park) ipak nisu aktivni učesnici u programu objekta, niti
arhitektonski sadržaj „izlazi“ iz same građevine u meri u kojoj bi to bilo moguće
(slika 7).

Sl. 7 „Jugoslovensko dramsko pozorište” u Beogradu – povoljna pozicija u gradskoj
planimetriji oslonjena na ambijente raznolikog karaktera i „fasada-izlog”
4. ZAKLJUČAK
Analiza objekata za scenske događaje u Republici Srbiji sa aspekta njihovog
urbanog konteksta obuhvatila je sagledavanje odabranih primera sa ciljem utvrđivanja
njihovih potencijala za ostvarivanje pune monumentalnosti, značaja i brojnih funkcija
koje bi mogli da imaju u budućnosti. Načini transformacije i prilagođavanja
postojećeg fonda ovih objekata vremenu tranzicije i stagnacije kulturnog razvoja,
pokazali su da je najveći deo prednosti i pozitivnih karakteristika ostao nedovoljno
iskorišćen. Potencijali analiziranih objekata obuhvataju najpre povoljnosti i
specifičnosti njihovog položaja – od glavnih gradskih trgova („Narodno pozorište“ u
Pirotu), do prostora oslonjenih na ambijente različitih sadržinskih i morfoloških
karakteristika („Dečje pozorište-Dječje kazalište-Gyermekszínház“ u Subotici i
„Jugoslovensko dramsko pozorište“ u Beogradu). Vredne su i značajne i programske
funkcije – bilo da se radi o tradiciji u decentralizaciji kulturnih zbivanja i promociji
nacionalnog teatra („Srpsko narodno pozorište“ u Novom Sadu), ili o specifičnom
repertoaru koji odražava širi regionalni karakter pozorišta, koji prevazilazi nacionalno
(u slučaju „Pozorišta Timočke krajine Zoran Radmilović“ u Zaječaru). Uprkos
navedenim potencijalima ne dolazi do kontinuirane razmene i bogatih dvosmernih
148

odnosa između objekata, njihovog izgrađenog i neizgrađenog okruženja, sa jedne, i
korisnika gradskog prostora, sa druge strane. Brojne funkcije ovih građevina
nedovoljno se reflektuju na grad, a uzroke je moguće potražiti u raznolikim uticajnim
faktorima – od tehnoloških i konstruktivnih ograničenja koje nameće sam program
građevine, do uticaja koje u ekonomskom i socijalnom smislu ima savremeni
tranzicioni proces. U tom pogledu, ni „društveno lice“ koje prezentuju objekti za
scenske događaje u Republici Srbiji nije ono sa kojim se građani poistovećuju.
Monumentalni karakter je ostvaren u svim analiziranim primerima uglavnom u
pogledu upečatljivosti volumena, kao i materijalizacije. U slučaju analiziranih
objekata upravo su, međutim, arhitektonske koncepcije u oblikovanju najmanje
fleksibilne da bi prihvatile novonastale transformacije. Promene na tom nivou
verovatno bi imale samo „kozmetički efekat“, dok se čini da razvojni potencijal,
barem kada se tiče postojećeg fonda objekata, leži upravo u programskim promenama
kojim bi se funkcija pozorišta proširila na okolni gradski prostor. Ovo potvrđuje i
činjenica da je „Dečje pozorište-Dječje kazalište-Gyermekszínház“ u Subotici, koje je
zbog nedostatka sredstava za rekonstrukciju napustilo prvobitnu zgradu, veoma dobro
posećeno na privremenim i neadekvatnim lokacijama na kojim radi. U ostalim
analiziranim primerima, nedovoljna šansa data je razvijanju povezanosti programa i
fizičke strukture, sa jedne, i aktivnosti na otvorenim javnim prostorima, sa druge
strane. Čini se, međutim, da baš u razvoju tih veza leže ključni potencijali. Jer kako
piše Gel, ako se aktivnostima i „životu među zgradama pruže povoljniji uslovi,
poštedeli bismo se mnogih skupih i često izveštačenih i usiljenih pokušaja da
korišćenjem arhitektonskih efekata učinimo zgrade zanimljivim i bogatim“
19
.
5. ZAVRŠNE NAPOMENE
Rad je urađen u okviru projekta Ministarstva za nauku i tehnološki razvoj,
pod nazivom Tehničko-tehnološko stanje i potencijali arhitektonskih objekata za
scenske događaje u Republici Srbiji, pod rukovodstvom dr Radivoja Dinulovića,
vanrednog profesora.
1
Jameson, Frederic, Is Space Political?, u Leach, Neil, (ed.), Rethinking Architecture,
Routledge, London, New York 2009, p. 256
2
Urbana sredina, odnosno, fizička struktura grada je u ovom radu tumačena, kako je
definiše Radović, kao „kompleksni skup građenih elemenata, prostora i ambijenata,
jedinica i sklopova koji zajednički i povezani u integrisani urbani sistem stvaraju
ambijent i okružje za odvijanje složenih procesa urbanog života“. (Radović, Ranko,
Forma grada, Stilos, Novi Sad, Orion Art, Beograd 2003, str.16)
149

3
Ibid, str.5
4
Dinulović, Radivoje, Arhitektura pozorišta XX veka, Clio, Beograd 2009, str 153
5
Ibid, str 262
6
Ibid, str 262
7
Gel, Jan, Život među zgradama – korišćenje javnog prostora, Urbanistički zavod
Beograd, Beograd 2010, str. 29
8
Lefebvre, Henri, The Production of Space, Blackwell, Oxford 1991, str. 11
9
Ibid, str. 220
10
Ibid, str. 222
11
Radović, Ranko, Savremena arhitektura, Stilos, Novi Sad 1998, str. 220

12
Lefebvre, Henri, op.cit., str. 125
13
Ovakve objekte Verner naziva „the autistic individual buildings“. (Werner, Frank
R., The New Simplicity: A Problem of Representation in Architecture and Town
Planning?, u Graafland, Arie, Kavanaugh, Leslie Jaye, (eds.), Crossover. Architecture
Urbanism Technology, 010 Publishers, Rotterdam 2006, str 148)
14
Projektom je kao prioritetna predviđena adaptacija i rekonstrukcija scene i ulaznog
hola, kao i obnova scenske tehnike, kojoj bi trebalo da prethode obimni radovi na
zameni instalacija. U drugoj fazi planirana je i dogradnja i nadogradnja zgrade bivšeg
Sokolskog doma za potrebe pozorišta. Radovi su otpočeli po prilivu sredstava iz
Fonda za kapitalna ulaganja Vojvodine, a zatim prestali zbog nemogućnosti daljeg
finansiranja.

15
Deo burne istorije objekta „Jugoslovenskog dramskog pozorišta“ u Beogradu je i
period kada je u njenom krilu zasedao Parlament Kraljevine Jugoslavije, što
predstavlja neuobičajen i eksplicitan primer povezanosti države i umetničkog
delovanja.
16
Projekat arhitekata Miljkovića i Radojčića nagrađen je prvom nagradom na
Konkursu za rekonstrukciju Jugoslovenskog dramskog pozorišta u Beogradu 1997.
godine. U godinama nakon izgradnje, objekat je, takođe, nagrađen sa nekoliko
značajnih nagrada, među kojima i Aprilskom nagradom Grada Beograda za
arhitekturu i urbanizam 2004. godine i Nagradom Saveza arhitekata Srbije za 2005.
godinu.
150

17
Ovo je kritika koju Uršprung upućuje većini savremenih arhitektonskih objekata
lociranih u istorijskim centrima gradova. U slučaju JDP-a je ovakvu kritiku moguće
razumeti i u bukvalnom smislu. (Ursprung, Philip, Built Images: The Eberswalde
Library by Herzog & de Meuron, u Graafland, Arie, Kavanaugh, Leslie Jaye, (eds.),
Crossover. Architecture Urbanism Technology, 010 Publishers, Rotterdam 2006,
str.161)
18
Ponovo kritika Filipa Uršprunga, ovde usmerena, pre svega, ka velikim objektima
tržnih centara, poslovnih i administrativnih zgrada sa fasadama od stakla, gde se takva
materijalizacija često direktno koristi kao simbol socijalne transparentnosti sadržaja
koji se odvija unutar objekta. (Ibid, str.159)
19
Gel, Jan, op.cit., str. 22
6. REFERENCE
15) Dinulović, Radivoje, Arhitektura pozorišta XX veka, Clio, Beograd 2009.
16) Gel, Jan, Život među zgradama – korišćenje javnog prostora, Urbanistički
zavod Beograd, Beograd 2010.
17) Jameson, Frederic, Is Space Political?, u Leach, Neil, (ed.), Rethinking
Architecture, Routledge, London, New York 2009, pp. 255-269
18) Lefebvre, Henri, The Production of Space, Blackwell, Oxford 1991.
19) Radović, Ranko, Forma grada, Stilos, Novi Sad, Orion Art, Beograd 2003.
20) Radović, Ranko, Savremena arhitektura, Stilos, Novi Sad 1998.
21) Ursprung, Philip, Built Images: The Eberswalde Library by Herzog & de
Meuron, u Graafland, Arie, Kavanaugh, Leslie Jaye, (eds.), Crossover.
Architecture Urbanism Technology, 010 Publishers, Rotterdam 2006,pp.
154-169
22) Werner, Frank R., The New Simplicity: A Problem of Representation in
Architecture and Town Planning?, u Graafland, Arie, Kavanaugh, Leslie
Jaye, (eds.), Crossover. Architecture Urbanism Technology, 010 Publishers,
Rotterdam 2006, pp. 140-153


151

Vladimir Kubet, dipl.inž.arh-master,
asistent, Departman za arhitekturu i urbanizam, Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad
Olga Carić, dipl.inž.arh-master,
asistent, Fakultet za ekonomiju i inženjerski menadžment, Univerzitet Privredna
akademija, Novi Sad
Dejana Nedučin, dipl.inž.arh-master,
asistent, Departman za arhitekturu i urbanizam,Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad
PRIKAZ PUBLIKOVANIH TEKSTOVA I DELA O ARHITEKTONSKIM
OBJEKTIMA ZA SCENSKE DOGAĐAJE U SRBIJI OBJAVLJENIH DO
2010. GODINE
Apstrakt: U cilju identifikovanja tekstova i dela o arhitektonskim objektima za
scenske događaje na teritoriji Republike Srbije, u datom radu prikazane su prikupljene
bibliografije knjiga, zbornika i tekstova u časopisima koje direktno ili indirektno
istražuju pomenutu temu, tj. bibliografske jedinice koje uopšteno ili pojedinačno
obrađuju pozorišne i scenske prostore, publikovane do 2010. godine.
Uprkos tome što je prikupljena bibliografija prema formi indikativna, s
obzirom da sadrži bitne elemente, ona kao takva je dovoljna da bi bila upotrebljiva.
Ovakav tip bibliografije je najčešći, obimom najkraći i pruža odgovor na osnovne
zahteve korisnika. Cilj objavljivanja ove bibliografije jeste da se publikacije
identifikuju i grupišu, predstave i približe naučnoj javnosti koja proučava
arhitektonske objekte za scenske prostore.

Ključne reči: bibliografske jedinice; pozorište; arhitektura scenskih objekata.
152

A SURVEY OF TEXTS PUBLISHED BY THE YEAR 2010 ON
PERFORMANCE BUILDINGS IN SERBIA
Abstract: In this paper, in order to identify texts on performance buildings in the
Republic of Serbia, the collected bibliographies of books, proceedings and journal
articles that directly or indirectly research this topic i.e. bibliographical units
published by the year 2010 in which theatre and performance spaces have been
analyzed, are being presented.
With the aim of simpler processing and clearer classification, the
bibliographical units analyzed have been divided into those in which performance
spaces have been examined in general and publications in which a certain theatre is
being analyzed. The material gathered on 42 theatres in Serbia has been further
methodologically classified depending on the geographic region of the Republic
within which the analyzed theatre building is positioned. Additional analyses and
classifications have been conducted according to the year in which a certain
bibliographical unit was published and according to the sum total of units collected on
each theatre, in particular in the Republic of Serbia. A quantification of the
availability of all bibliographical units gathered in libraries across the Republic of
Serbia has been carried out as well.
Despite being indicative in form, the gathered bibliography comprises of
important elements and is as such sufficiently valuable. This type of bibliography is
most frequent, concise and useful in relation to basic requirements from its users. The
purpose of publishing this bibliography was to identify, group and present these units
to academic circles studying performance buildings.

Keywords: bibliographical units; theatre; architecture of performance buildings.


Sadržaj:
1. Uvod
2. Opšta bibliografska građa pozorišnih kuća i scenskih prostora
3. Posebna bibliografska građa pozorišnih kuća R. Srbije
4. Analiza bibliografske građe
5. Zaključak
6. Završne napomene
7. Reference
153

1. UVOD
U cilju lakše obrade i bolje preglednosti bibliografskih jedinica, obim građe
je podeljen u opšte publikacije koje generalno analiziraju scenske prostore i posebne
publikacije koje obrađuju određenu pozorišnu kuću. Građa o 42 pozorišne kuće je,
radi jasnije analize, dalje metodološki klasifikovana u zavisnosti kom geografskom
regionu Republike Srbije obrađivana pozorišna kuća pripada (Grad Beograd,
Vojvodina i Uža Srbija).
Jedan deo bibliotečkih jedinica je selektovan po nazivu publikacije, ključnim
rečima, sadržaju i autorima relevantnim za istraživanu oblast, dok je veći deo odabira
izvršen de visu. Za svaku pozorišnu kuću, građa je abecedno razvrstana po autorima i
to hronološki, ukoliko je pronađeno više jedinica od istog autora,.
Prikupljanje bibliografije je sprovedeno u: bibliotekarskim kućama na
prostoru Republike Srbije (Biblioteka Matice srpske, Narodna biblioteka Srbije,
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, itd.), muzejima specijalizovanim za
pozorišnu umetnost (Muzej pozorišne umetnosti Srbije, Pozorišni muzej Vojvodine) i
online bibliografskim sistemima i serverima (Cobiss, KoBSON, SCIndeks).
Katalogizacija i formiranje kartona za svaku prikazanu publikaciju je
izvršena po osnovnim bibliotečkim kriterijumima za citiranje i kataložnim načelima
tzv. „Pariška načela”. Uz svaku jedinicu je navedeno u koji tip data publikacija spada:
u monografsku ili serijsku publikaciju (članci, analitički i drugi sastavni delovi).
Analiza i klasifikacija je izvršena po godini publikovanja građe i količini prikupljenih
jedinica za svaku pozorišnu kuću na području Republike Srbije. Takođe je izvedena
kvantifikacija dostupnosti građe u bibliotekama na prostoru Republike Srbije.
2. OPŠTA BIBLIOGRAFSKA GRAĐA POZORIŠNIH KUĆA I
SCENSKIH PROSTORA:
1. Barhin, G. B. Arhitektura teatra, Moskva: Академия архитектуры СССР,
1947, (245 str.,1 presavijen list: ilustr.;36 cm.), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske.
2. Bijenale scenskog dizajna 2004, Šentevska, I. Peto bijenale scenskog dizajna,
Muzej primenjene umetnosti Beograd, 9-27. septembar 2004. = Fifth Biennial of
Stage Design, Museum of Applied Arts Belgrade, September 9-27, 2004., B
Beograd: YUSTAT [i. e.] Jugoslovenski centar za scensku umetnost i
154

tehnologiju: Muzej primenjene umetnosti, 2004, (207 str.: ilustr.; 22 x 22 cm),
monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd.
3. Bijenale scenskog dizajna, Šentevska, I. Šesto bijenale scenskog dizajna = Six
Biennial of Stage Design: Muzej primenjene umetnosti, Beograd, 7-21
septembar 2006., Beograd: YUSTAT [Jugoslovenski centar za scensku umetnost
i tehnologiju]: Muzej primenjene umetnosti, 2006, (65 str.: ilustr.; 22 cm),
monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd; Fakultet primenjenih umetnosti,
Beograd.
4. Dinulović, R. Funkcionalno-tehnološki procesi i oblikovanje prostora modernog
pozorišta: doktorska disertacija, Novi Sad: [R. Dinulović], 2003, (323 str,: ilustr.;
30 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Univerzitetska biblioteka „Svetozar
Marković”, Beograd.
5. Dinulović, R. Scenografija i kostimografija na Sterijinom pozorju od 1956. do
2004. godine, Teatron. - ISSN 0351-7500. - Br. 130/131 (2005), str. 112-121.,
analitički nivo.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
6. Dinulović, R. Tipologije pozorišnog prostora: Klasifikacije tipova i modela
scensko-gledališnog prostora u teoriji i istoriji pozorišta XX veka, Zbornik
radova Fakulteta dramskih umetnosti. - ISSN 1450-5681. - Br. 8/9 (2005), str.
13-47., analitički nivo.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
7. Dinulović, R. Teatar - politika - grad: studija slučaja, Beograd: [Srbija na
Praškom kvadrijenalu 2007.] = Theatre - Politics - City: case study, Belgrade:
[Serbia on Prague Quadriennial 2007], Beograd: YUSTAT, 2007, (526 str.:
ilustr.; 16 x 16 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd; Arhitektonski fakultet, Beograd.
8. Dinulović, R. O scenskim prostorima i scenskim slikama grada, Rukovet. - ISSN
0035-9793. - God. 54, br. 10/11/12 (2008), str. 1-7., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
155

9. Dinulović, R. Arhitektura pozorišta XX veka, Beograd: Clio, 2009, (266 str.:
ilustr.; 24 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Gradska biblioteka Vršac; Narodna
biblioteka Kruševac.
10. Đerić Z. Strategije novog teatra, Zbornik Matice srpske za scenske umetnosti i
muziku, 2009;(40):147-149., analitički nivo.
u biblioteci http://scindeks-clanci.nb.rs
11. Đilas, M. Prostori državnog spektakla u Jugoslaviji između 1941. i 1980. godine:
magistarska teza, Novi Sad: M. Đilas, 2009, (125 str.: ilustr.; 30 cm),
monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
12. Glišić, B. Pozorište: istorijski uvod u proučavanje scenske umetnosti, Beograd:
Zavod za izdavanje udžbenika Socijalističke Republike Srbije, 1964, (239 str.,
26 str. s tablama: ilustr.;20 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Univerzitetska biblioteka „Svetozar
Marković”, Beograd; Gradska biblioteka „Karlo Bijelicki” Sombor.
13. Janić, S. Pozorište jugoslovenskih naroda i narodnosti od 1944 do 1978 = Das
Theater der jugoslawischen Völker und Nationalitären von 1944 bis 1978,
Beograd: Muzej pozorišne umetnosti SR Srbije, 68 str., 1978, monografska
publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Fakultet primenjenih umetnosti,
Beograd.
14. Jevtović, V. Siromašno pozorište, Beograd: FDU, Institut za pozorište, film,
radio i televiziju: Naučna knjiga, 1992, (204 str.: ilustr.; 25 cm), monografska
publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
15. Jevtović, V. Uzbudljivo pozorište, Beograd: Gea, 1997, (187 str., 8 str. s tablama
(fotogr.); 21 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Univerzitetska biblioteka „Svetozar
Marković”, Beograd; Radio-televizija Srbije, Beograd.
16. Jovanov, LJ. Arhitektura na scenskiot prostor, Skopje: Fakultet za dramski
umetnosti, 2004, (216 str.: ilustr.; 24 cm), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske.
156

17. Jovanović, T. Pregled priprema za izgradnju beogradske Opere = A survey of
the preparations for the construction of the Belgrade Opera House, Beograd:
Direkcija za izgradnju Opere Narodnog pozorišta u Beogradu, 1972, (179 str.:
ilustr.; 25 cm), monografska publikacija.
u biblioteci Arhitektonski fakultet, Beograd.
18. Jukić, S. Arhitektura u teatru - Robert Wilson, Sarajevo: Poslovna zajednica
profesionalnih pozorišta Bosne i Hercegovine, 1991, (421 str.: ilustr.; 22 cm),
monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
19. Lazić, R. Daske koje život znače: svetlosti i tmine pozornice: antologija srpskih
pozorišnih priča, Beograd: R. Lazić: Foto Futura, 2007, (169 str.: portreti; 21
cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd; Fakultet primenjenih umetnosti
Beograd.
20. Malić, G. Fotografije u pozorištu, kroz vreme: sažet istoriografski ogled o
počecima pozorišne fotografije u svetu i kod nas, podstaknut izložbom Mirjane
Odavić „Pozorišna fotografija u Srbiji do 1914. godine”, muzej pozorišne
umetnosti Srbije, 17. maj-septembar, 2004, Teatron. - ISSN 0351-7500. - Vol.
29, br. 128 (2004), str. 43-50., analitički nivo.
u biblioteci http://scindeks.nb.rs/
21. Marenić, V. Promišljanje scenskog prostora, Scena. - ISSN 0036-5734. - 1, 27,
3, (1991) str.78-79., аналитички ниво.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske.
22. Međunarodni multidisciplinarni simpozijum. Balkanski gradovi - pozornice
kraja XX veka, Beograd: Jugoslovenski centar za scensku umetnost i
tehnologiju, Yugoslav Performing Arts Centre: Atelje 212, [Sofija]: Oistat,
Timisoara: Intercultural Institute, 2000, 134 str.; 24 cm, monografska
publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
23. Misailović, M. Dramaturgija scenskog prostora, Novi Sad: Sterijino pozorje:
Dnevnik, 1988, 456 str., monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Univerzitetska biblioteka „Svetozar
Marković”, Beograd; Fakultet primenjenih umetnosti, Beograd; Univerzitetska biblioteka,
Kragujevac.
157

24. Nikolić, D. Arhitektura scensko gledališnih prostora i tehnika scene, Novi
Beograd: Biro ST - Scenska tehnika, 2008, (242 str.: ilustr.; 25 x 25 cm),
monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd; Fakultet primenjenih umetnosti
Beograd; Arhitektonski fakultet, Beograd.
25. Nikolić, D. Gradnja pozorišta: uputstvo za projektovanje višenamenskih prostora
za scenska izvođenja sa normativima, Novi Beograd: Biro ST - Scenska tehnika,
2008, (106 str.: ilustr.; 25 x 25 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd; Fakultet primenjenih umetnosti
Beograd; Arhitektonski fakultet, Beograd.
26. Nikolić, D. Tehnika scene: priručnik za predavanja na Arhitektonskon fakultetu i
Fakultetu dramskih umetnosti - Katedra za pozorišnu produkciju, Novi Beograd:
Biro ST - Scenska tehnika, 2008, (119 str.: ilustr.; 30 cm), monografska
publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd; Fakultet primenjenih umetnosti
Beograd; Arhitektonski fakultet, Beograd.
27. Nikolić, R. D. Leksikon pozorišnih izraza i fraza, Beograd: Biro ST - Scenska
tehnika, 2008, (178 str.: autorova slika; 21 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Fakultet primenjenih umetnosti Beograd, Arhitektonski fakultet, Beograd.
28. Nikolić, D. R. Arhitektura scensko gledališnih prostora i tehnika scene, Beograd:
Biro ST - Scenska tehnika, 2008, (242 str.: ilustr.; 25 x 25 cm), monografska
publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd; Arhitektonski fakultet, Beograd.
29. Nikolić, D. R. Gradnja pozorišta: uputstvo za projektovanje višenamenskih
prostora za scenska izvođenja sa normativima, Beograd: Biro ST - Scenska
tehnika, 2008, (106 str.: ilustr.; 25 x 25 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd; Arhitektonski fakultet, Beograd.
30. Nikolić, D. R. Tehnika scene: priručnik za predavanja na Arhitektonskon
fakultetu i Fakultetu dramskih umetnosti - Katedra za pozorišnu produkciju,
158

Beograd: Biro ST - Scenska tehnika, 2008, (119 str.: ilustr.; 30 cm),
monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd; Arhitektonski fakultet, Beograd.
31. Odavić, M. Pozorišna fotografija u Srbiji do 1914., Beograd: Muzej pozorišne
umetnosti Srbije, 2004, (31 str.: fotogr.; 25 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Fakultet primenjenih umetnosti Beograd.
32. Perić, N. O arhitekturi suvremenog kazališta: seminarski rad, Karlovac: [s. n.],
1972, (24 str.; 30 cm.), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske.
33. Popović, Ž. Objekti spektakla: od srednjeg do XX veka, Beograd: s. n., 1972,
(56 str.: ilustr.; 30 cm.), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske.
34. Popović, Ž. Geneza i razvitak arhitekture pozorišnih objekata na tlu Jugoslavije i
arhitektura pozorišnih objekata izvan Jugoslavije: doktorska disertacija,
Beograd: [Ž. Popović], 1980, (840 str.: ilustr.; 30 cm), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske; Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”.
35. Popović, Ž. Istorija arhitekture pozorišta, kazališta, gledališča i teatara Evrope i
Jugoslavije, Beograd: Građevinski fakultet, 1986, (512 str.: ilustr.; 24 cm.),
monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Univerzitetska biblioteka „Svetozar
Marković”, Beograd; Gradska biblioteka „Karlo Bijelicki” Sombor.
36. Popović, Ž. Geneza i izgled pozornice Knjažesko-srbskog teatra, Zbornik Matice
srpske za scenske umetnosti i muziku. - ISSN 0352-9738. - 6/7 (1990), str. 115-
134., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske.
37. Popović, Ž. Srpska pozorišta: [drama iz XIX veka u 9 činova sa prologom i
epilogom, iako se takva drama nastavlja i u XX i XXI veku naše ere], Beograd:
Društvo arhitekata Beograda: Savez arhitekata Srbije: Ž. V. Popović, 2003, (186
str.: ilustr.; 24 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd; Arhitektonski fakultet, Beograd.
159

38. Rnjak, D. Antički teatar na tlu Jugoslavije: istorija i savremenost: zbornik
radova, Novi Sad: Matica srpska, 1989, (177 str., [30] str. s tablama: fotogr.; 24
cm.), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske.
39. Szekér, L. A nemzet színháza építésének 150 éves története, Budapest: Műszaki
Könyvkiadó, 1987, 104 str.: ilustr.; 29 cm., monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske.
40. Šukuljević-Marković, K. Pedeset godina Muzeja pozorišne umetnosti Srbije:
1950-2000, Beograd: Muzej pozorišne umetnosti Srbije, 2000, (168 str., 32str. s
tablama: ilustr.;23 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Univerzitetska biblioteka „Svetozar
Marković”, Beograd; Fakultet primenjenih umetnosti Beograd.
41. Šumarević, S. Pozorište kod Srba, Beograd: Zadruga Profesorskog društva,
1939, (447 str.; 20 cm: ilustr.), monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Fakultet primenjenih umetnosti, Beograd; Gradska biblioteka „Karlo Bijelicki” Sombor.
42. Šuvaković, M. 65 pojmova postmoderne kulture (5): pogled s kraja veka na
književnost, vizuelne umetnosti, pozorište i teoriju postmodernizma, Letopis
Matice srpske. - ISSN 0025-5939. - 169, 452, 5 (nov. 1993), str. 597-610.,
analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske.
43. Tabački, M. Priroda i scenografija, Scena. - ISSN 0036-5734. - God. 38, br. 5
(2002), str. 70-73., analitički nivo.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
44. Todorović, D. 12. izložba pozorišnog plakata i grafičkog oblikovanja: 2004-
2007.: [52. Sterijino pozorje, Foaje Srpskog narodnog pozorišta, 26. maj - 4. jun
2007.], Novi Sad: Sterijino pozorje, 2007, (59 str.: ilustr. u bojama; 21 cm),
monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Fakultet primenjenih umetnosti,
Beograd.
45. Uredba o oblasnim narodnim pozorištima / Pravilnik o radu oblasnih narodnih
pozorišta, Beograd: Državna štamparija, 1942, (29 str.; 20 cm.), monografska
publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske.
160

46. Vasić, P. Savremena srpska scenografija i kostimografija: Umetnički paviljon
"Cvijeta Zuzorić", [Beograd] 14.-23.juna 1977., Beograd: Udruženje likovnih
umetnika primenjenih umetnosti i dizajnera Srbije, 1977, (1 mapa (70 listova),
ilustr.; 22 cm.), monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Fakultet primenjenih umetnosti,
Beograd.
47. Volk, P. Pozorišni život u Srbiji: 1944-1986, Beograd: Institut za pozorište, film,
radio i televiziju Fakulteta dramskih umetnosti, 1990, (1416 str.; 25 cm),
monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd; Gradska biblioteka „Karlo
Bijelicki” Sombor.
48. Volk, P. Pozorište i tradicija: studije i eseji, Beograd: Muzej pozorišne umetnosti
Srbije: Zavod za proučavanje kulturnog razvitka, 2000, (295 str.; 20 cm),
monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Univerzitetska biblioteka „Svetozar
Marković”, Beograd.
49. Volk, P. Beogradsko glumište, Beograd: Madlenianum, 2001, (948 str.; 24 cm),
monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Univerzitetska biblioteka „Svetozar
Marković”, Beograd; Gradska biblioteka „Karlo Bijelicki” Sombor.
50. Volk, P. BITEF i pozorište, Novi Sad: Prometej, 2003, 308 str., monografska
publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd; Univerzitetska biblioteka
„Nikola Tesla”, Niš.
3. POSEBNA BIBLIOGRAFSKA GRAĐA POZORIŠTA R. SRBIJE
Bibliografska građa o pojedinačno analiziranim pozorišnim kućama na
prostoru Republike Srbije grupisana je u tri celine u zavisnosti od geografske zone
kojoj obrađivana pozorišna kuća pripada. Tri izdvojene geografske celine su: zona
Grada Beograda, Vojvodina i područje Centralne Srbije.
161

3.1. Bibliografska građa pozorišta na prostoru Grada Beograda:
Od ukupno 16 pozorišnih kuća na teritoriji Grada Beograda pronađene su
bibliografske jedinice za 11 pozorišnih kuća i njihovih scenskih prostora.
3.1.1. Narodna biblioteka Srbije, Beograd:
51. Bobić, M. Istraživanja Trga Republike za potrebe rekonstrukcije Narodnog
pozorišta Beograd, Beograd: Centar za planiranje urbanog razvoja, 1986, (79
str.: ilustr.; 24 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Univerzitet u Beogradu, Arhitektonski fakultet; Biblioteka Matice srpske,
Novi Sad; Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd.
52. Cvetković, S. Repertoar Narodnog pozorišta u Beogradu: 1868-1965: hronološki
pregled premijera i obnova, Beograd: Muzej pozorišne umetnosti, 1966, (172
str.: 24 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Univerzitetska biblioteka „Svetozar
Marković”, Beograd; Gradska biblioteka „Karlo Bijelicki” Sombor; Univerzitet umetnosti
u Beogradu, Fakultet primenjenih umetnosti.
53. Dragutinović, B. Jedan vek Narodnog pozorišta u Beogradu: 1868-1968,
Beograd: Narodno pozorište: Nolit, 1968 (644 str., [30] str. sa reprodukcijama :
ilustr.; 25 cm.), monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Filozofski fakultet, Beograd;
Gradska biblioteka „Karlo Bijelicki” Sombor.
54. Gligorić, V. Narodno Pozorište u Beogradu, Letopis Matice srpske. - ISSN
0025-5939. - 102, 318, 2 (novembar 1928), str. 273-278.: 25 cm, analitički nivo.
u bibliotekama: Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd.
55. Jovanović, R. V. 125 godina Narodnog pozorišta u Beogradu : Galerija Srpske
akademije nauka i umetnosti, novembar-decembar, 1994., Beograd : SANU,
1994, 416 str. : ilustr. ; 24 cm.
u bibliotekama: Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd; Fakultet
primenjenih umetnosti, Beograd; Fakultet muzičke umetnosti, Beograd.
56. Kovijanić, G. Građa Arhiva Srbije o Narodnom pozorištu u Beogradu: 1835-
1914, Beograd: Arhiv Srbije, 1971, (903 str., ilustr.; 25 cm), monografska
publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Muzej pozorišne umetnosti Srbije,
Beograd; Arhiv Jugoslavije, Beograd.
162

57. Kraljevsko Srpsko narodno pozorište. Pomenik o tridesetogodišnjici
Kraljevskog Srpskog narodnog pozorišta: 1869-1899, U Beogradu: Državna
štamparija Kraljevine Srbije, 1899, (100 str.: 23 cm), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad
58. Narodno pozorište. Narodno pozorište u Beogradu: 1869-1949: [program
jubilarne dekade: 11-21. XI 1949 god.], Beograd: Narodno pozorište, 1949, (31
str.: 29 cm.), monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Matična biblioteka „Svetozar
Marković”, Zaječar.
59. Nikolić, M. Sto godina Narodnog pozorišta: 1868-1968, Beograd: Muzej
pozorišne umetnosti SRS, 1968. (132 str., ilustr.; 24 cm.), monografska
publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Gradska biblioteka „Karlo Bijelicki”
Sombor.
60. Petrović, Ž. Iz istorije Narodnog pozorišta u Beogradu, Zbornik Matice srpske
za književnost i jezik. - ISSN 0543-1220. - Knj. 31, sv. 1 (1983), str. 149-160.
analitički nivo, zbornik.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
61. Popović, Ž. Arhitekta Josif Bukavac i njegovo delo, 125 godina Narodnog
pozorišta u Beogradu / urednik Stanojlo Rajičić. - Beograd: SANU, 1997. -
(Naučni skupovi; knj. 86. Odeljenje likovne i muzičke umetnosti; knj. 4). –
ISBN 86-7025-258-9. - str. 519-524, analitički nivo.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Univerzitetska biblioteka „Svetozar
Marković”, Beograd.
62. Popović, Ž. 125 godina Narodnog pozorišta u Beogradu / urednik Stanojlo
Rajičić. - Beograd: SANU, 1997. - (Naučni skupovi; knj. 86. Odeljenje likovne i
muzičke umetnosti; Teatron - ISSN 0351-7500. - God. 22, br. 98 (1997), str. 61-
66.: analitički nivo, periodika.
u biblioteci Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd.
63. Popović, Ž. Narodno pozorište arhitekte Josifa Bukavca, Pozorištne novine,
godina II, broj 13, februar 2007. str.6, analitički nivo.
u biblioteci www.narodnopozoriste.co.rs/index.php?id=265
163

64. Radovanović, A. Pregled istorije Narodnog pozorišta u Beogradu: 1868-1993,
Beograd: Narodno pozorište: Institut za književnost i umetnost, 1994, (295 str.,
sa fotogr.: ilustr.; 23 cm.), monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Univerzitetska biblioteka,
Kragujevac; Narodna biblioteka Užice.
65. Rajičić, S. 125 godina Narodnog pozorišta u Beogradu: zbornik radova sa
naučnog skupa održanog 16-19. novembra 1994. godne, Beograd: SANU, 1997,
629 str. ; 24 cm. ISBN 86-7025-258-9, monografska publikacija
u bibliotekama: Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd; Univerzitetska
biblioteka, Kragujevac.
66. Reljić, J. Narodno pozorište: (1868-1918): tragom dokumenata Arhiva Srbije,
Beograd: Muzej pozorišne umetnosti Srbije: Arhiv Srbije, 1994, (15 str., s
tablama: ilustr.; 23 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Gradska biblioteka „Karlo Bijelicki”
Sombor.
67. Roter-Blagojević, M. Z. Arhitektura građevina javnih namena izgrađenih u
Beogradu od 1868. do 1900. godine - prvi deo, Arhitektura i urbanizam, 2003,
br. 12-13, str. 109-121, analitički nivo, časopis.
u bibliotec http://scindeks-clanci.nb.rs
68. Srpsko kraljevsko narodno pozorište. Rad srpskoga kraljevskog narodnog
pozorišta u 1890 godini, Beograd: b.i., b.g., (20 str.), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
69. Strugar, B. Beograd: Trg Republike sa zgradom Narodnog pozorišta
sagrađenom 1869. / Belgrade: Republic Square with the National Theatre built in
1869, Beograd: Studio Strugar, 2008, (1 razglednica: u boji; 21 x 15 cm),
monografska publikacija, slikovna građa..
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
70. Uredba o Narodnom pozorištu u Beogradu, Beograd: Štampano u Državnoj
štampariji Kralje. Srbije, 1911, (62 str., 5 listova; 21 cm.), monografska
publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
3.1.2. Jugoslovensko Dramsko Pozorište, Beograd:
71. Ćirilov, J. Deset godina iskustva, Scena. - ISSN 0036-5734. - God. 31, knj. 1,
br. 1/2 (1995), str. 34-36, analitički nivo.
164

u biblioteci: Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
72. Kovačević, D. 50 godina Jugoslovenskog dramskog pozorišta, Scena. - ISSN
0036-5734. - God. 34, knj. 1, br. 3 (1998), str. 3-17., analitički nivo.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
73. Milosavljević, A. Dan kada je gorelo Pozorište, Reč. - ISSN 0354-5288. - God.
4, br. 39 (1997), str. 207-209., analitički nivo.
u biblioteka Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
74. Mirković, M. Jugoslovensko dramsko pozorište: 1948-1973: dvadeset pet
godina rada, Beograd: Jugoslovensko dramsko pozorište, 1973, 267 str.: fotogr.;
23 cm. monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Filološki fakultet, Beograd.
75. Mitrović, V. Nova zgrada jugoslovenskog dramskog pozorišta u Beogradu,
DANS. - ISSN 0351-9775. - Br. 42 (jun 2003), str. 21-23., analitički nivo.
u biblioteka Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
76. Stojanović, G. Jugoslovensko dramsko pozorište: 60 godina: lica, slike, sećanja,
Beograd: Jugoslovensko dramsko pozorište, 2008, (277 str.: fotogr.; 31 cm),
monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Univerzitetska biblioteka „Svetozar
Marković”, Beograd; Muzej pozorišne umetnosti Srbije, Beograd.
77. Volk, P. Četiri moje godine, Teatron. - ISSN 0351-7500. - God. 19, br. 90
(1995), str. 24-44., analitički nivo.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
78. Volk, P. Iluzije na Cvetnom trgu: Jugoslovensko dramsko pozorište u pedeset
sezona, Beograd: Muzej pozorišne umetnosti Srbije, 1997, (s tablama (fotogr.):
fotogr.; 25 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Univerzitetska biblioteka „Svetozar
Marković”, Beograd; Gradska biblioteka „Karlo Bijelicki” Sombor; Gradska biblioteka
Vršac.
3.1.3. Beogradsko Dramsko Pozorište, Beograd:
79. Beogradsko dramsko pozorište. Pet godina Beogradskog dramskog pozorišta:
[1949-1954], Beograd: Beogradsko dramsko pozorište, 1954, (81 str.: ilustr.; 29
cm), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
165

80. Beogradsko dramsko pozorište. Beogradsko dramsko pozorište, Beograd:
Beogradsko dramsko pozorište, 2008, zbirni zapis, tekstualna građa.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
81. Čolić-Biljanovski, D. Pedeset godina Beogradskog dramskog pozorišta,
Beograd, Muzej pozorišne umetnosti Srbije, 1997, Beograd: Muzej pozorišne
umetnosti Srbije, 1997, (24 str.: sa tablama fotografija; 23 cm), monografska
publikacija.
u biblioteci Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd.
82. Hristić, J. Beogradsko dramsko pozorište i njegove zlatne godine, Beogradski
književni časopis. – ISSN 1452-2950. - God. 3, br. 6 (2007), str. 104-108.,
analitički nivo.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
83. Krečković, M. Pola veka Beogradskog dramskog pozorišta, Scena. - ISSN
0036-5734. - God. 34, knj. 1, br. 3 (1998), str. 21-38., analitički nivo.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
84. Pašić, F. Beogradsko dramsko pozorište: BDP, 60: 1947-2007., Beograd:
Beogradsko dramsko pozorište, 2007, (415 str.: fotogr.; 31 cm), monografska
publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Univerzitetska biblioteka „Svetozar
Marković”, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
85. Ševarlić, M. Reflektor, Beograd: Beogradsko dramsko pozorište, 1978 – 1980,
God. 1, br. 1 (1978),: 30 cm, analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
3.1.4. Atelje 212, Beograd:
86. Atelje dve stonine dvanaest. Atelje 212: [premladi za pedesete = too young for
fifties], Beograd: Atelje 212, 2006, 706 str., monografska publikacija.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
87. Hristić, J. Atelje 212 u novoj zgradi. Kraj sezone, Književnost. - ISSN 0023-
2408. - God. 47, knj.97, sv. 11/12 (1992), str. 1801-1806., analitički nivo.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
88. Hristić, J. Atelje 212 u novoj zgradi: kraj sezone, Zbornik radova Fakulteta
dramskih umetnosti. - ISSN 1450-5681. - Br. 6/7 (2003), str. 21-26., alitički
nivo.
u biblioteci http //scindeks.nb.rs/
166

89. Kostić, V. Reč, dve o sebi: monografija, Beograd : Pozorište Atelje 212, 1995,
(314 str. od toga 32 s tablama; 20cm.), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
90. Petrović, G. Definisanje vizije i misije pozorišta, kao prvi korak u upravljanju
pozorištem -ilustrovano na primeru pozorišta "Atelje 212", Zbornik radova
Fakulteta dramskih umetnosti. - ISSN 1450-5681. - Br. 10 (2006), str. 33-45.,
analitički nivo.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
91. Petrović, M. Istorijski polemičan teatar, Scena. - ISSN 0036-5734. - God. 38, br.
1 (2002), str. 11-22., analitički nivo.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
3.1.5. BITEF, Beograd:
92. Dinulović, R. Ambijentalne pozornice BITEF-a: tri decenije istraživanja
arhitektonskih scenskih prostora Beograda, Zbornik radova Fakulteta dramskih
umetnosti ISSN 1450-5681. - 3 (1999), str. 65-77, analitički nivo.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
93. Ćirilov, J. ed. Bitef 25, Beogradski internacionalni teatarski festival, 1991,
Beograd, (82 str., ilustr.; 24 cm.), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
94. Otašević, M. Treće pozorište, Književnost. - ISSN 0023-2408. - God. 41,
knj.83,br.11 (1986), str. 1905-1907., analitički nivo.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
95. Stamenković, V. Kraljevstvo eksperimenta: dvadeset godina Bitefa, Beograd:
Nova knjiga, 1987, (272 str.: ilustr.; 21 cm.), monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Fakultet primenjenih umetnosti,
Beograd.
96. Volk, P. BITEF i pozorište, Novi Sad: Prometej, 2003, (308 str.; 25 cm),
monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd; Univerzitetska biblioteka
„Nikola Tesla”, Niš.
3.1.6. Pozorište „Boško Buha”, Beograd:
97. Belović, M. Moje režije u Pozorištu „Boško Buha”, Teatron. - ISSN 0351-7500.
- God. 20, br. 93 (1995), str. 20-24., analitički nivo.
167

u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
98. Dečje pozorište „Boško Buha”; Beograd. Trideset godina Pozorišta „Boško
Buha”: 1950-1985, Beograd: Boško Buha, 1985, 108 str., monografska
publikacija.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
99. Dvadeset godina pozorišta „Boško Buha”: [1950-1970], Beograd: Pozorište
„Boško Buha”, 1970, 94 str., monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
100. Kravljanac, B. Deset godina pozorišta „Boško Buha”, Beograd: Pozorište
„Boško Buha”, 1961, (38 str.: fotogr.; 22 x 23 cm), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Fakultet primenjenih umetnosti,
Beograd.
101. Pozorište „Boško Buha”Beograd: 1950-1985, Beograd: „Boško Buha”, 1985,
(108 str.: fotografije; 22 cm.), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
102. Stojković-Kikić, I. Pozorište „Boško Buha”: Beograd (1950-2000), Beograd:
Muzej pozorišne umetnosti Srbije, 2000, (29 str.: fotogr.; 24 cm), monografska
publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Univerzitetska biblioteka „Svetozar
Marković”, Beograd.
103. Santini, M. Priča o istoriji Pozorišta „Boško Buha”(1951-1996) - 45 godina
jednog pozorišta, Teatron. - ISSN 0351-7500. - God. 20, br. 93 (1995), str. 5-
19., analitički nivo.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
3.1.7. Pozorište „Duško Radović”, Beograd:
104. Malo pozorište „Duško Radović” (Beograd): 1949-1989, Beograd: Malo
pozorište „Duško Radović”, 1989, (46 str. 23 cm), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
105. Malo pozorište „Duško Radović” Beograd: 1949-1989, Beograd: Malo pozorište
„Duško Radović”, 1989, (119 str.: ilustr.; 23 x 21 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Radio-televizija Srbije, Beograd.
106. Suša, A. Večernja scena „Duško Radović”, Beograd: Malo pozorište „Duško
Radović”, 2006, (29 str.: fotogr.; 23 cm), monografska publikacija.
168

u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd, Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
107. Suša, A. Bolje je praviti dobra i lepa dugmeta nego loše brodove: 60 godina
Malog pozorišta „Duško Radović”, Beograd: Malo pozorište „Duško Radović”,
2009, (371 str.: ilustr.; 21 x 21 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Univerzitetska biblioteka „Svetozar
Marković”, Beograd; Muzej pozorišne umetnosti Srbije, Beograd.
3.1.8. Pozorište lutaka „Pinokio”, Beograd:
108. Bojović, I. Pozorište lutaka Pinokio = The puppet theatre Pinokio: 35 godina =
35 years, Zemun: Pozorište lutaka „Pinokio”, 2007, (92 str.: ilustr.; 24 cm),
monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Narodna biblioteka „Vuk Karadžić”, Kragujevac.
109. Joković, Ž. Razgovor sa rediteljem Živomirom Jokovićem, upravnikom i
osnivačem Pozorišta lutaka „Pinokio”, Teatron. - ISSN 0351-7500. - God. 18,
br. 88 (1994), str. 27-28., analitički nivo.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
110. Kravljanac, B. Pozorište lutaka „Pinokio” Zemun: 1972-1987, Zemun:
Pozorište lutaka „Pinokio”, 1987, (70 str.: fotograf.; 21 x 21 cm.), monografska
publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
111. Kravljanac, B. Pozorište lutaka „Pinokio”, Zemun: 1972-1997, Zemun:
Pozorište lutaka „Pinokio”, 1997, (96 str.: ilustr.; 21 x 21 cm), monografska
publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Univerzitetska biblioteka „Svetozar
Marković”, Beograd.
112. Lazić, R. Jubilej pozorišta lutaka „Pinokio”, Teatron. - ISSN 0351-7500. - God.
22, br. 99 (1996), str. 85-87., analitički nivo.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
3.1.9. Pozorište „Puž”, Beograd:
113. Odavić, M. Pozorište „Puž”: 1977-2007, Beograd : Pozorište „Puž”, 2007, (336
str.: ilustr.; 25 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd; Fakultet primenjenih umetnosti,
Beograd.
169

114. Odavić, M. Trideset godina Pozorištanceta „Puž”, Beograd: Muzej pozorišne
umetnosti Srbije, 2007, (101 str.: fotogr.; 30 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Univerzitet umetnosti u Beogradu;
Fakultet primenjenih umetnosti.
3.1.10. „Dah” Teatar, Beograd:
115. Knežević, D. Dah teatar - do poslednjeg daha, Scena. - ISSN 0036-5734. - God.
31, knj. 2, br. 5/6 (1995), str. 87-94., analitički nivo.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
116. Milosavljević, A. Dah teatar - putevi alternative, Scena. - ISSN 0036-5734. -
God. 38, br. 2 (2002), str. 67-74., analitički nivo.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
3.1.11. Pozorište „Dadov”, Beograd:
117. Baljak, M. Dadov: novine posvećene obeležavanju 35 godins Pozorišta Dadov,
Beograd: Vračarski omladinski centar, 1993, (jub. izd., 44 cm), monografska
publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
118. Tošić, M. Duh „Dadov”: zapisi povodom 50 godina rada, Beograd: Omladinsko
pozorište „Dadov”: Interprint, 2008, (294 str.: ilustr.; 29 cm), monografska
publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd.
3.2. Bibliografska građa pozorišta na prostoru Vojvodine:
Od ukupno 14 pozorišta na teritoriji Autonomne pokrajine Vojvodine
pronađene su bibliografske jedinice za 11 pozorišnih kuća i njihovih scenskih
prostora.
3.2.1. Pozorište u Kikindi:
119. Antić, M. Dva sadržajna dana: Susret amaterskih pozorišta Vojvodine u
Kikindi, Dnevnik. - ISSN 0350-7556. - 19 [tj. 20], 5240 (12. jun 1961), str. 4.,
analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
120. Antonijević, D. Entuzijasti u pozorištu: hronika kikindskog pozorišnog života
(1962-1970), Kikinda: Narodno amatersko pozorište, 1975, (77 str.; 21 cm),
monografska publikacija.
170

u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
121. Grahovac, S. Pozorište (str. 74-75) u ed.: Kikinda, Attendite, Novi Sad:
Književno-umetnička zadruga Slavija, 1991, (112 str.: ilustr.; 21 cm),
monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
122. Gvero, J., Ćirilov, J. Džepno pozorište, Kikinda: Dirty Books, 1993, (59 str.:
20 cm), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
123. Deset godina rada Narodnog amaterskog pozorišta u Kikindi: 1950-1960,
Kikinda: Grafika, 1960, (36 str.: ilustr.; 21 cm.), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
124. Latinović, J. Narodno pozorište Kikinda, Vojvođanska Scena. - ISSN 1451-
7612. - God. 1, br. 1 (dec. 2004.), str. 21., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
125. Lazić, R. Više i manje od pozorišta, Stav. - ISSN 0351-3629. - God. 2, br. 4/5
(1977), str. 150-158., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
126. Manjulov, Đ. M. Dve decenije pozorišnog amaterizma, Kikinda: Narodno
amatersko pozorište, 1970, (54 str.: ilustr.; 21 cm), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
127. Savin, S. 45 sezona Narodnog pozorišta Kikinda: 1950/51-1994/95.: prilozi za
istoriju, Kikinda: Narodno pozorište, 1995, (73 str.: ilustr.; 21 cm), monografska
publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
128. Savin, S. Pedeset godina rada Narodnog pozorišta u Kikindi, Kikinda: Narodno
pozorište, 2000, (352 str., [32] str. s tablama (fotogr.), 29 cm), monografska
publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Univerzitetska biblioteka „Svetozar
Marković”, Beograd.
3.2.2. Pozorište u Vršcu:
129. Đurić-Bosnić, A. Novi preseci, novi pogledi, Vršac: Narodno pozorište
"Sterija": Gradska biblioteka, 2003, (56 str.: ilustr.; 17 x 23 cm), monografska
publikacija.
171

u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
130. Mikić, V. Pozorište u Vršcu dalo je u ovoj sezoni 90 pretstava, Slobodna
Vojvodina. - ISSN 1451-4591. - 5, 452 (13. april 1946), str. 5., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
131. Narodno pozorište „Sterija” u Vršcu: od 1945. do 1975. godine, s osvrtom na
razvoj pozorišne kulture Vršca od njenih početaka do 1944. godine, Novi Sad:
Sterijino pozorje, Vršac: „Sterija”, 1980, (314 str.,list s tablama; 24 cm.),
monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Univerzitetska biblioteka „Svetozar
Marković”, Beograd; Gradska biblioteka Vršac.
132. Ujes, A. Prva školska pozorišna predstava na srpskom jeziku u Vršcu 1793.
godine: (i njen značaj za srpsko pozorište), Vršac: Gradski muzej, 2004, (23 str.:
ilustr.; 21 cm), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
133. Volk, P. Pozorišni život u Srbiji: 1944-1986, Vršac, str: 253-275;, Rumunsko
narodno pozorište-Teatrul popular romanesc Vršac, str. 271-275, Beograd:
Institut za pozorište, film, radio i televiziju Fakulteta dramskih umetnosti, 1990,
monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd; Gradska biblioteka Vršac;
Gradska biblioteka „Karlo Bijelicki” Sombor.
3.2.3. Pozorište u Zrenjaninu:
134. Hajduković, L. Uz tekst zrenjaninsko pozorište u mom sećanju, Ulaznica. -
ISSN 0503-1362. - God. 25, br. 130 (1991), str. 70-71., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
135. Heđi, J. Amatersko pozorište Madách = Madách amatőr színház: 1952-1982: 30
[godina], Zrenjanin, Zrenjanin: Amatersko pozorište Madách, 1982, (73 str.: 20
cm.), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
136. Kaič, K. Srpske pozorišne predstave u Velikom Bečkereku prema nedeljniku
Grossbetchkereker Wochenblatt (1860/61), Zbornik Matice srpske za scenske
umetnosti i muziku. - ISSN 0352-9738. - 26/27 (2000 [št. 2001]), str. 17-28.,
analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
172

137. Kostić, Đ. Zrenjaninsko pozorište u mom sećanju, Ulaznica. - ISSN 0503-1362.
- God. 25, br. 130 (1991), str. 72-87., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
138. Krčmar, V. Veče ispunjeno bogatim pozorišnim biografijama: Narodno
pozorište „Toša Jovanović ” u Zrenjaninu, Pozorište. - ISSN 0352-907X. - God.
67, br. 1/4 (sepembar - decembar 1999.), str. 53-55., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
139. Niškanović, B. Narodno pozorište „Toša Jovanović” u Zrenjaninu: 60 godina
Dramske scene: 50 godina Lutkarske scene, Novi Sad: Pozorišni muzej
Vojvodine, Zrenjanin: NP „Toša Jovanović”, 2007, 19 str., monografska
publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
140. Radonjić, M. Nevidljivo pozorište, Novi Sad: Prometej, Zrenjanin: Gradska
[narodna] biblioteka „Žarko Zrenjanin”, 1996, (143 str.: 20 cm), monografska
publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Univerzitetska biblioteka „Svetozar
Marković”, Beograd; Gradska biblioteka „Karlo Bijelicki” Sombor.
141. Stankov, S. Počeci i razvoj pozorišta u Zrenjaninu: (1839-1989), Ulaznica. -
ISSN 0503-1362. - God. 23, br. 119-120 (1989), str. 101-106., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
142. Šajtinac, S. Narodno pozorište „Toša Jovanović” u Zrenjaninu, Ulaznica. -
ISSN 0503-1362. - God. 33, br. 161,162,163 (1999), str. 71-78., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
143. Udicki, Đ. Razvoj pozorišta u Zrenjaninu, Ulaznica. - ISSN 0503-1362. - God.
1, br. 3 (1967), str. 51-54., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
144. Ujes, A. Pozorišne tradicije grada Zrenjanina 1783(?)-1972, Zrenjanin:
Zajednica profesionalnih pozorišta SAP Vojvodine, 1972, 52 str., monografska
publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
145. Volk, P. Pozorišni život u Srbiji: 1944-1986, Zrenjanin str. 276-296, Beograd:
Institut za pozorište, film, radio i televiziju Fakulteta dramskih umetnosti, 1990,
monografska publikacija.
173

u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd; Gradska biblioteka Vršac;
Gradska biblioteka „Karlo Bijelicki” Sombor.
3.2.4. Pozorište u Pančevu:
146. Antić, M. Ko je Pančevu ubio pozorište?, Dnevnik. - ISSN 0350-7556. - 33,
9958 (23. jul 1974), str. 14., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
147. Ćurčin, M. ed.: Sjaj građanske i umetničke elite, Joakim Vujić i početak
srpskog pozoriša u Pančevu, str.: 113-120, Pančevo: Mali Nemo, 2003,
monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
148. Pančevačko Srpsko narodno pozorište obuhvatilo je svojim radom ceo Banat,
Slobodna Vojvodina. - ISSN 1451-4591. - 5, 543 (4. avgust 1946.), str. 5.,
analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
149. Tomandl, M. Srpsko svetovno školsko pozorište u Vojvodini krajem XVIII i
početkom XIX veka. Dečje pozorište „Žarko Zrenjanin” Pančevo, Novi Sad:
Matica srpska, 1950, (Str. 190-206 ; 24 cm), monografska publikacija,
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad
150. Tomandl, M. Srpsko pozorište u Vojvodini. 1, (1736-1868), Pančevo: Istorijski
arhiv, 2005, 195 str., monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
151. Tomandl, M. Srpsko pozorište u Vojvodini. 2, (1868-1919), Pančevo: Istorijski
arhiv, 2005, (157 str.: 22 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd.
152. U Pančevu se podiže nova pozorišna dvorana, Slobodna Vojvodina. - ISSN
1451-4591. - 5, 556 (17. avgust 1946), str. 3., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
153. Ujes, A. Pozorišne tradicije i tendencija grada Pančeva: 1753-1978, Beograd:
Zajednica profesionalnih pozorišta SAP Vojvodine: Kulturni centar Pančeva,
1978, 38 str., monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
174

154. Volk, P. Pozorišni život u Srbiji: 1835/1944, Dunavsko narodno pozorište u
Pančevu, str: 252-262, Beograd: Fakultet dramskih umetnosti, Institut za
pozorište, film, radio i televiziju: Muzej pozorišne umetnosti Srbije, 1992,
monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd; Gradska biblioteka Vršac;
Gradska biblioteka „Karlo Bijelicki” Sombor.
3.2.5. Narodno pozorište Subotice/ Narodno kazalište Subotice/ Népszínház
Szabatka:
155. Aladžić, V. Od velike gostione do pozorišta, Zbornik radova Građevinskog
fakulteta. - ISSN 0352-6852. - Br. 14 (2005), str. 4-10., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
156. Aladžić, V. Zgrada Narodnog pozorišta u Subotici, DANS. - ISSN 0351-9775. -
Br. 58 (jun 2007), str. 58-59., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
157. Aladžić, V. Od velike gostione do pozorišta: (pokušaj otkupa Rudić Kuće),
Rukovet. - ISSN 0035-9793. - God. 44, br. 10/12 (1998), str. 49-52., analitički
nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
158. Barácius, Z. Ötgarasos színház: a szabadkai Népszínház Magyar Társulatának
múltjából: (1960-1971), Szabadka: Szabadegyetem, 2003, (215 str.: ilustr. 20
cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Gradska biblioteka Subotica- Városi könyvtár Szabadka.
159. Brestyánszki Boros, R. Decennium: a szabadkai Népszínház Magyar Társulata:
1995/1996-2004/2005, Újvidék: Forum, 2005, (117 str.: ilustr. 25 cm),
monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
160. Daković, S. Pozorište koje čeka krov nad glavom, Vojvođanska Scena. - ISSN
1451-7612. - God. 1, br. 1 (dec. 2004.), str. 17-18., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
161. Gerold, L. A Szabadkai Népszínház magyar társulata: 1945-1970: (műsor és
bibliográfia), Újvidék: Hungarológiai Intézet, 1970, (128 str., s tablama; 24 cm),
monografska publikacija.
175

u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
162. Gerold, L. Száz év színház: dráma és színjátszás Szabadkán a XIX. században:
(1816-1918), Újvidék: Forum, 1990, (309 p.; 24 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Gradska biblioteka Subotica- Városi
Könyvtár Szabadka.
163. Hrvati i Mađari u Vojvodini dobili su svoja narodna pozorišta: Svečano
otvaranje Hrvatskog narodnog kazališta u Subotici: Svečano otvaranje
mađarskog narodnog pozorišta, Slobodna Vojvodina. - ISSN 1451-4591. - 4, 310
(1. novembar 1945), str. 1-2., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
164. Jovanović, Z. 130 godina pozorišne zgrade u Subotici: izložba: (1854-1984) =
A szabadkai színházépület 130 éve: kiállítás, Subotica: Narodno pozorište, 1984,
(24 str.; 23 x 24 cm.), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
165. Mitrović, M. Slučaj subotičkog pozorišta: mala lokalna kontroverza i mišljenja
za koja se hvata mahovina, DANS. - ISSN 0351-9775. - Br. 60 (dec. 2007), str.
66-67., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
166. Narodno pozorište. Sto godina, Subotica: Sindikalna podružnica
Narodnogpozorišta - Népszínház, 1954, (34 str.: ilustr.), monografska
publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
167. Narodno pozorište – Népszinház. Narodno pozorište - Népszínház Subotica:
1945-1955, Subotica: Narodno pozorište - Népszinház, 1955, (39 str.: ilustr. 24
cm.), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
168. Narodno pozorište; Subotica/ Népszínház; Sabadka. Proslava 130 - godišnjice
pozorišne zgrade i 40. sezone Narodnog pozorišta - Népszínház u Subotici =
Ünnepség a szinház épületének 130 éves fennállása és a szabadkai Narodno
pozorište-Népszínház 40-ik évadja alzalmából, Subotica: Narodno pozorište,
1984, (123 str., 23x24 cm.), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
169. Narodno pozorište, Subotica; Subotica: Narodno pozorište, 1969- 2002, zbirni
zapis.
176

u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
170. Prčić-Vujnović, G. Zgrada subotičkog pozorišta, Subotica: Međuopštinski
zavod za zaštitu spomenika kulture [etc.], 1992, 78 str., monografska
publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd.
171. Prčić-Vujnović, G. Narodno pozorište u Subotici : dilema staro – novo,
Rukovet. - ISSN 0035-9793. - God. 42, br. 10/12 (1996), str. 4-8., analitički
nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
172. Proslava 130-godišnjice pozorišne zgrade i 40. sezone Narodnog pozorišta-
Népszínház u Subotici = Ünnepség a szinház épületének 130 éves fennállása és a
szabadkai Narodno pozorište- Népszínház 40-ik évadja alzalmából, Subotica:
Narodno pozorište, 1984, (123 str.: ilustr.; 23x24 cm.), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
173. Rackov, I. Iz pozorišnog albuma Subotice, Subotica: Osvit, 1977, (176 str.
ilustr.; 23 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Gradska biblioteka Subotica -
Városi könyvtár, Szabadka; Gradska biblioteka „Karlo Bijelicki” Sombor.
174. Radović, R. Razmišljanja povodom idejnog rešenja dogradnje i rekonstrukcije
Narodnog pozorišta u Subotici, Rukovet. - ISSN 0035-9793. - 4 (1986), str.327-
329., analitički nivo.
u biblioteci Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd.
175. Ristovski, LJ. 150 godina pozorišne zgrade = 150 godina kazališne zgrade =
150 éves a színház épülete, Subotica: Narodno pozorište = Narodno kazalište =
Népszínház, 2005, (261 str., 21 x 21 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
176. Volk, P. Pozorišni život u Srbiji: 1944-1986, Subotica, str.: 195-238, Beograd:
Institut za pozorište, film, radio i televiziju Fakulteta dramskih umetnosti, 1990,
monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd; Gradska biblioteka Vršac;
Gradska biblioteka „Karlo Bijelicki” Sombor.
177

177. Vujnović Prčić, G. Zgrada subotičkog pozorišta, Subotica: Međuopštinski
zavod za zaštitu, Subotičke novine, 1992, (78 str., [9] str. s tablama, 24cm),
monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
3.2.6. Dečije pozorište u Subotici:
178. Baraciuš, Z. 60 godina: Dečje pozorište, Subotica = 60-év: Gyermekszínház,
Subotica, Subotica: Dečje pozorište, = Szabadka: Gyermekszínház, 1994, 12 str.,
analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
179. Brenner J. Institutional names in Szabadka, Tanulmányok, 2006, br. 1, str. 75-
83, analitički nivo.
u biblioteci http://scindeks-clanci.nb.rs/
180. Istorijat Dečjeg pozorišta- Put dug sedam decenija, 2010, analitički nivo.
u biblioteci http://www.deposi.co.rs/istorijat_sr.html
181. Lukács, M. Új évadtervek a színházakban, Képes Ifjúság. - ISSN 0352-647X. -
62., 2461. (19. sep. 2007.), str. 6-7., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
182. Ristovski, Lj. Dečje pozorište, Subotica = Gyermekszínház, Szabadka,
Subotica: Dečje pozorište = Gyermekszínház, 1996, (12 str.; 21 cm),
monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
183. Sedlak, A. Trideset godina profesionalnog rada = Hivatásos munkánk harminc
éve, Subotica: Dečje pozorište, 1977, (20 str., ilustr.; 19 cm), monografska
publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
3.2.7. Narodno pozorište u Somboru:
184. Kaič, K. Putujuće trupe i izgradnja pozorišne zgrade u Somboru 1882. godine,
Putujuće pozorišne družine u Srba do 1944. godine - Beograd: Muzej pozorišne
umetnosti Srbije; Novi Sad: Pozorišni muzej Vojvodine, 1993. - str. 77-82.,
analitički nivo.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
185. Keskenović, M. Glumac na ognjištu: sto deset godina somborskog pozorišnog
zdanja: (1882-1992), U Somboru: Narodno pozorište: Prosveta, 1992, (60 str.,
22 x 22 cm), monografska publikacija.
178

u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
186. Kujundžić, M. Pola veka somborskog pozorišta. Josip Jasenović Žiga: mali
ansambl kao veliki teatar, Dometi. - ISSN 0351-0425. - God. 24, br. 90/91
(jesen-zima 1997), str. 93-105., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
187. Sladić, M. Narodno pozorište u Somboru, Glasnik Društva konzervatora Srbije.
– ISSN 0350-9656. - Br. 32 (2008), str. 126-130., analitički nivo.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
188. Volk, P. u ed. Pozorišni život u Srbiji: 1944-1986, Sombor, str. 297-321,
Beograd: Institut za pozorište, film, radio i televiziju Fakulteta dramskih
umetnosti, 1990, monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd; Gradska biblioteka Vršac;
Gradska biblioteka „Karlo Bijelicki” Sombor.
189. Zrnić, M. Četrdeset godina profesionalnog pozorišta u Somboru, Sombor:
Narodno pozorište, 1986, (157 str.: ilustr.; 23 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad,
Gradska biblioteka „Karlo Bijelicki” Sombor.
3.2.8. Srpsko Narodno Pozorište, Novi Sad:
190. Antić, M. Grandiozno i impresivno: gosti o stogodišnjici Srpskog narodnog
pozorišta, Dnevnik. - ISSN 0350-7556. - 19 [tj. 20], 5405 (24. nov. 1961), str.
10., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
191. Dan pozorišta, 28. mart 1990.,sadrži i: Ustav Društva za srbsko narodno
pozorište, Novi Sad: Srpsko narodno pozorište, 1990, monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
192. Dimitrijević, A. Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu, DANS. - ISSN 0351-
9775. - Br. 2 (1983), str. 14-15., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
193. Đurković, M. Jugoslovenski anonimni konkurs za izradu idejnog urbanističkog
i arhitektonsko-oblikovnog rešenja užeg centra Sombora: izložba konkursnih
radova u Narodnom pozorištu od 04. do 12. maja 1989., Sombor: Samoupravna
interesna zajednica u komunalnoj oblasti opštine, 1989, (47 str.: ilustr.; 17 x 25
cm), monografska publikacija.
179

u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
194. Jovanović Z. ed.Kovaček, B. i drugi., Umetnost na tlu Vojvodine: naučno-
istraživački projekat Poglavlje: 10. tema: Narodno pozorište Dunavske banovine
(1936-1941), Novi Sad, 1990, monografska publikacija
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
195. Kirilović, D. Srpsko narodno pozorište: povodom sedamdesetogodišnjice,
Sremski Karlovci: Srpska manastirska štamparija, 1931, (82 str.: ilustr.; 24 cm),
monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad, Filozofski fakultet, Novi Sad
196. Marjanović P. Aktivnost prvog srpskog profesionalnog pozorišta u Carevini
Austriji i Austrougarskoj monarhiji - Srpsko narodno pozorište, Novi Sad, 1861-
1914, Zbornik Matice srpske za scenske umetnosti i muziku 1998, br. 22-23, str.
79-83, analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
197. Militar, T. u ed. Sadržaj Zastave 1871-1875, Poglavlje: XII Pozorište (331-
338): A. Istorija Srpskog pozorišta (331); B. Društvo za Srpsko narodno
pozorište (331-332); V. Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu (333-337),
Novi Sad: Matica srpska, 1985, (381 str.; 24 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad, Filozofski fakultet, Novi Sad.
198. Popović, D. Zapis povodom prve dramske premijere u novoj zgradi SNP,
Letopis Matice srpske. - ISSN 0025-5939. - God. 157, knj. 427, sv. 6 (jun 1981),
str. 910-916., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
199. Program za idejni projekat zgrade Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu,
Novi Sad, 1960, (41 list; 33 cm), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
200. Srpsko narodno pozorište, Jovanović, Z. – koautor, Izveštaj o radu Srpskog
narodnog pozorišta u Novom Sadu u 1971 godini, Novi Sad: Srpsko narodno
pozorište, 1972, (68 str.: tabele; 29 cm.), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
201. Stanojević, L. O Srpskom narodnom pozorištu: 1881-1905. g, U Srem.
Karlovcima: Srpska manastirska štamparija, 1906, (56 str.; 24 cm.),
monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
180

202. Strajnić, K. Za savremenu arhitekturu: povodom konkursa za novosadsko
Pozorište, Letopis Matice srpske. - ISSN 0025-5939, Novi Sad, Matica srpska,
103, 321, 3 (septembar 1929), str. 377-403, analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
203. Volk, P. Srpsko pozorište: ilustrovana istorija dramskog teatra, Srpsko narodno
pozorište u Novom Sadu 1861-1914. (145-180); Novosadska pozorišta između
dva rata 1918-1941. (337-372); Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu 1945-
1995. (459-510); Vojvođanska raskršća (689-714); Cterijino pozorje (759-772).,
Beograd: Muzej pozorišne umetnosti Srbije, 1997, (851 str.: ilustr., fotogr.; 32
cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd.
204. Vranić, M. „Građanska dvorana”- prva zgrada Srpskog narodnog pozorišta u
Novom Sadu, Građa za proučavanje spomenika kulture Vojvodine. - ISSN
0434-300X. - Knj. 3 (1959), str. 266-269., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
3.2.9. Novosadsko pozorište - Újvidéki színház:
205. Franyó, Zs. Az Újvidéki Színház húsz éve, Újvidék: Forum: Újvidéki Színház,
1994, (151 p.: ill.; 25 cm), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
206. Franyó, Zs. Az Újvidéki Színház harminc éve, Újvidék: Forum: Újvidéki
Színház, 2004, (124 p.: ill.; 25 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd, Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
207. Káich, K. Egy színház harminc éve (Trideset godina Novosadskog pozorišta),
Új Kép. - ISSN 1450-5010. - 8., 6. (jun 2004.), str. 27-28., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
208. Nikolajević, M. Novosadsko pozorište [Plakat]: 1973-1998: program jubileja
26. januar- 5. februar 1999.= Újvidéki színház: a jubileumi rendezvénysorozat
programja 1999. január 26 - február 5., Novi Sad, 1999, (1 plakat: dvobojan; 68
x 48 cm), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
209. Pejčić, N. Za publiku, na visokom nivou: Novosadsko pozorište/ Újvidéki
Színház proslavlja tri decenije postojanja, Dnevnik. - ISSN 0350-7556. - God.
62, br. 20457 (23. jan. 2004), str. 15., analitički nivo.
181

u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
210. Pejčić, N. Uvek drugačije i uvek dobro: tri decenije Novosadskog pozorišta/
Újvidéki Színház, Dnevnik. - ISSN 0350-7556. - God. 62, br. 20462 (28. jan.
2004), str. 15., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
211. Újvidéki Színház. Léthuzatban: húsz év száz kritikája az Újvidéki Színház
előadásairól, Újvidék: Forum, 2004, (295 str.: ill.; 23 cm), monografska
publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Gradska biblioteka Subotica -Városi könyvtár Szabadka.
212. Volk, P. Pozorišni život u Srbiji: 1944-1986, Novosadsko pozorište - Újvidéki
színház (str.185-186), Beograd: Institut za pozorište, film, radio i televiziju
Fakulteta dramskih umetnosti, 1990, (1416 str.; 25 cm), monografska
publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd; Gradska biblioteka „Karlo
Bijelicki” Sombor.
3.2.10. Pozorište Mladih, Novi Sad:
213. Čamber, S. Pozorište mladih sutra počinje s radom!, Građanski list. - ISSN
1450-9725. - God. 7, br. 2254 (16. feb. 2007), str. 11., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
214. Jovanović, S. Pozorište mladih, Novi Sad, Almanah pozorišta Vojvodine. –
ISSN 0572-4872. - sv. 38 (2003/2004 [št. 2007]), str. 29-30., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
215. Komnenović, M. Pozprište mladih, Vojvođanska Scena. - ISSN 1451-7612. -
God. 2, br. 2/3 (sezona 2004/2005.), str. 17-18., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
216. Prodanović-Mesaroš, S. Rešavanje gorućih problema: počinje rekonstrukcija
zgrade Pozorišta mladih, Građanski list. - ISSN 1450-9725. - God. 4, br.
1324/1325 (31. jul/1. avg. 2004), str. 14., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
217. Selaković, D. 70 godina Pozorišta mladih: Novi Sad, 15.-22.09.2001., Novi Sad:
Pozorište mladih, 2001, (16 listova,: ilustr.; 15 x 15 cm), monografska
publikacija.
182

u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
3.2.11. Pozorište u Sremskoj Mitrovici:
218. Anojčić, D. Pozorište „Dobrica Milutinović”, Sremska Mitrovica, Almanah
pozorišta Vojvodine. – ISSN 0572-4872. - sv. 37 (2002/2003 št. 2006), str. 44-
46., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
219. Budošan, A. Pozorišni život u Sremskoj Mitrovici, Vojvođanska Scena. - ISSN
1451-7612. - God. 1, br. 1 (dec. 2004.), str. 15-16., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
220. Denić, Č. Srpsko pozorište u Mitrovici sredinom XIX veka, Zbornik za istoriju.
- ISSN 0350-0489. – 6 (1972), str. 146-152., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
221. Lemajić, N. Počeci pozorišnog života u Mitrovici kao odraz nastanka
građanskog staleža, Godišnjak Filozofskog fakulteta u Novom Sadu. - ISSN
0374-0730. - Knj. 25 (1997 št. 1998), str. 19-29., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
222. Pozorište „Dobrica Milutinović”, Sremska Mitrovica, Sremska Mitrovica:
Pozorište „Dobrica Milutinović”, 1986-198?, zbirni zapis.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
223. Tišma, A. Amaterska umetnička ekipa u Sremu uspešno zamenjuje
profesionalno pozorište, Slobodna Vojvodina. - ISSN 1451-4591. - God. 5, br.
416 (3. mart 1946), str. 5., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
224. Volk, P. ed. Pozorišni život u Srbiji: 1944-1986, Sremska Mitrovica str.:322-
335, Beograd: Institut za pozorište, film, radio i televiziju Fakulteta dramskih
umetnosti, 1990, monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd; Gradska biblioteka „Karlo
Bijelicki” Sombor.
3.3. Bibliografska građa pozorišta na prostoru Centralne Srbije:
Od ukupno 12 pozorišta na prostoru Uže Srbije pronađene su bibliografske
jedinice za 10 pozorišnih kuća i njihovih scenskih prostora.
3.3.1. Pozorište u Šapcu:
183

225. Krčmar, V. Dinamičan je pozorišni život u Šapcu, Pozorište. - ISSN 0352-
907X. - God. 65, br. 1/3 (sept. - nov. 1997.), str. 51-54., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
226. Marković, O. 150 godina pozorišta u Šapcu: 1840-1990, Šabac: Narodno
pozorište „Ljubiša Jovanović”, Beograd: Muzej pozorišne umetnosti Srbije,
1990, 64 str., monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Gradska biblioteka „Karlo Bijelicki” Sombor.
227. Volk, P. Traganje za savremenim izrazom na sceni u Šapcu, Teatron. - ISSN
0351-7500. - God. 15, br. 72/73/74 (1990), str. 87-114., analitički nivo.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
3.3.2. Pozorište u Valjevu:
228. Milinović, K. Gradsko narodno pozorište (GNP) u Valjevu 1950-1956, Glasnik.
- ISSN 0354-9143. - Br. 33 (1999), str. 23-4., analitički nivo.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
229. Stojković, B. Velikani srpskog pozorišta, Beograd: Srpska književna zadruga,
Valjevo: „Milić Rakić”, 1983, 363 str, monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Fakultet primenjenih umetnosti, Beograd; Univerzitetska biblioteka, Kragujevac.
3.3.3. Pozorište u Užicu:
230. 50 godina Narodnog pozorišta u Užicu, Međaj. - ISSN 0351-5451. - 35 (1995),
str. 5-122., analitički nivo.
u biblioteci Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd.
231. Milosavljević, A. Tragom minulog vremena Narodnog pozorišta u Titovom
Užicu, Teatron. - ISSN 0351-7500. - br. 53/55 (1985), str. 32-39., analitički
nivo.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
232. Narodno pozorište; Titovo Užice. Narodno pozorište Titovo Užice: 1945-1985,
Beograd: Narodno pozorište, 1986, (224 str.: ilustr.; 24 cm), monografska
publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
233. Nedović, O. Početak rada Narodnog pozorišta u Titovom Užicu, Teatron. -
ISSN 0351-7500. - br. 53/55 (1985), str. 40-41., analitički nivo.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
184

234. Radović, S. Tragom Užičkog teatralnog društva, Užice: Narodno pozorište,
2006, (176 str.: ilustr.; 21 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Filološko-umetnički fakultet,
Kragujevac.
3.3.4. Pozorište u Čačku:
235. Milosavljević, O. Narodno pozorište u Čačku: (1946-1956): [izložba povodom
60 godina od osnivanja čačanskog pozorišta], april – maj 2006., Čačak:
Međuopštinski istorijski arhiv, 2006, (12 str.: ilustr.; 22 x 22 cm), monografska
publikacija.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
236. Milošević, M. Kratka istorija jednog pozorišta: Pozorište u Čačku od 1946. do
1956. godine, Art 032. - ISSN 1451-0197. - Br. 10 (2004), str. 53-55., analitički
nivo.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
3.3.5. Pozorište u Kragujevcu:
237. Bogdanović, S. Kragujevačko pozorište: 1951-1984, Kragujevac: Centar za
naučna istraživanja SANU i Univerziteta u Kragujevcu, 2005, (225 str.: ilustr.;
22 x 22 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd; Istorijski muzej Srbije,
Beograd; Univerzitetska biblioteka, Kragujevac.
238. Bošković, D. Joakim Vujić, otac srpskog pozorišta: zbornik radova sa okruglog
stola održanog 12. februara 2005. godine u Kragujevcu, povodom 170 godina
osnivanja Knjažesko-srbskog teatra, Kragujevac: Grad Kragujevac, 2008, (112
str.; 23 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Narodna biblioteka „Vuk Karadžić”, Kragujevac.
239. Čolić-Biljanovski, D. Istorijski kontinuitet i savremena organizaciono-
produkcijska problematika Teatra „Joakim Vujić” u Kragujevcu početkom XXI
veka, Zbornik radova Fakulteta dramskih umetnosti. - ISSN 1450-5681. - Br. 5
(2001), str. 104-116., analitički nivo.
u biblioteci Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd.
185

240. Stojadinović, R. 125 godišnjica knjažesko-srbskog teatra u Kragujevcu,
Kragujevac: Odbor za proslavu, 1960, (49 str, 13 str. s tablama (fotogr.), 22 cm),
monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Narodna biblioteka „Vuk Karadžić”,
Kragujevac.
241. Stojadinović, R. Kragujevačko pozorište: 1835-1951, Svetlost: Muzej pozorišne
umetnosti SR Srbije, 1975, monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Univerzitetska biblioteka „Svetozar
Marković”, Beograd; Univerzitetska biblioteka, Kragujevac.
242. Stojadinović, R. Kragujevačko pozorište: 1951-1984, Kragujevac: Centar za
naučna istraživanja SANU i Univerziteta u Kragujevcu, 2005, (225 str.: ilustr.;
22 x 22 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd; Istorijski muzej Srbije,
Beograd; Univerzitetska biblioteka, Kragujevac.
3.3.6. Pozorište u Kruševcu:
243. Batančev, D. Južnije ne znači tužnije: 44. festival profesionalnih pozorišta
Srbije „Joakim Vujić” u Kruševcu, Scena. - ISSN 0036-5734. - God. 44, br. 2/3
(apr.- sept. 2008.), str. 89-91., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
244. Krčmar, V. Andrić i pozorište u Kruševcu, Pozorište. - ISSN 0352-907X. -
God. 69, br. 1/7 (sept. 2001. - mart 2002.), str. 38-39., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
245. Mirković, M. Kruševačko pozorište: 1946-1996, Kruševac: Kruševačko
pozorište, 1996, 250 str., monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Narodna biblioteka Kruševac
246. Mirković, M. Pedeset godina Kruševačkog pozorišta: 1946-1996, Bagdala. -
ISSN 0005-3880. - God. 38, br. 426/427 (1996), str. 22-23., analitički nivo.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
247. Petrović, M. Iz trinaestog reda: pozorišne beleške, Kruševac: Kruševačko
pozorište, 1994, 102 str., monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Narodna biblioteka Kruševac.
186

3.3.7. Narodno Pozorište u Nišu:
248. 75/Sedamdeset pet/ godina pozorišta u Nišu 1887-1962, Niš: Narodno pozorište,
1963, (67 str.: ilustr.; 20 cm.), monografska publikacija.
u biblioteci Univerzitetska biblioteka „Nikola Tesla”, Niš
249. Het, O. Među kulisama, Niš: Prosveta: Narodno pozorište, 1992., (166 str.:
ilustr.; 24 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
250. Janić, S. Izložba 75 godina pozorišta u Nišu: 1887-1962: Niš, 5.-12. maj 1963.:
katalog izložbe, Niš: Narodno pozorište, 1963., (67 str.: ilustr.; 20 cm.),
monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
251. Janić, S. Niško pozorište: 1887-1944, Beograd: Muzej pozorišne umetnosti SR
Srbije, 197?, (156 str.: ilustr.; 23 cm), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
252. Jovanović, Z. Pozorište bez snova, Gradina. - ISSN 0436-2616. - God. 22, br. 1
(1987), str. 150-160., analitički nivo.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
253. Jovanović, Z. Sto godina dramskog stvaralaštva u Nišu, Gradina. - ISSN 0436-
2616. - God. 22, br. 12 (1987), str. 186-190., analitički nivo.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
254. Kostić, T. Godine rada i značajnih uspeha: uz stodevetu godišnjicu Narodnog
pozorišta u Nišu, Pozorište. - ISSN 0352-907X. - God. 63, br. 8/9/10 (apr. - jun
1996.), str. 53., analitički nivo.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
255. Krstić, S. Vreme na sceni: kazivanja povodom stogodišnjice Narodnog
pozorišta u Nišu, Niš: Narodne novine, 1987, (110 str.: ilustr.; 22 cm),
monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Radio-televizija Srbije, Beograd.
256. Radojković, R. Narodno pozorište Niš: 1944-1987, Beograd: Muzej pozorišne
umetnosti SR Srbije, 1987, (342 str.: ilustr.; 23 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
257. Sto godina Narodnog pozorišta u Nišu: (1887-1987.): retrospektivna izložba,
Niš: Istorijski arhiv, 1987, (31 str.: ilustr.; 21 cm), monografska publikacija.
187

u biblioteci Univerzitetska biblioteka „Nikola Tesla”, Niš.
3.3.8. Pozorište u Pirotu:
258. Krstić, S. Svetlosti dimitrovgradske pozornice, Dimitrovgrad: Centar za kulturu:
Skupština Opštine, 1998, (159 str.: ilustr.; 24 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Univerzitetska biblioteka „Svetozar
Marković”, Beograd; Fond za humanitarno pravo, Beograd.
259. Nikolić, P. 50 godina pozorišta u Pirotu: 1944-1994., Pirot: Narodno pozorište,
1994, (177 str.: ilustr.; 22 x 22 cm), monografska publikacija.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
3.3.9. Pozorište u Zaječaru:
260. Lazić, R. Pozorište Timočke krajine, [B. m.: b. i., b. g.], (14 str.: ilustr.; 28 cm.),
monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Narodna biblioteka Bor.
261. Cerović, V. Pozorište uprkos svemu, Ruma: Srpska knjiga, Zaječar: Pozorište
„Zoran Radmilović”, 2008, (296 str. 296 str.: ilustr.; 30 cm), monografska
publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Matična biblioteka „Svetozar Marković”, Zaječar.
262. Prvulović, G. Sva Talijina lica: 105 članova Zaječarskog pozorišta 1947-2002 u
karikaturi, Zaječar: Žitopromet, 2003, (128 str.: karikature; 21 cm), monografska
publikacija.
u bibliotekama: Narodna biblioteka Srbije, Beograd; Biblioteka Matice srpske, Novi Sad;
Matična biblioteka „Svetozar Marković”, Zaječar.
3.3.10. Pozorište u Vranju:
263. Antić, M. Pozorišni život Vranja, Vranje: Dom kulture, 1987, (591 str.: ilustr.;
25 cm), monografska publikacija.
u bibliotekama: Biblioteka Matice srpske, Novi Sad; Univerzitetska biblioteka „Svetozar
Marković”, Beograd; Gradska biblioteka „Karlo Bijelicki” Sombor.
264. Petrušijević, Z. Izložba slika Zorana Petrušijevića akademskog slikara, 30. 1.
1996.: sto godina pozorišta u Vranju, Vranje: Dom kulture „Bora Stanković”,
1996, (20 str.: ilustr.; 21 cm.), monografska publikacija.
u biblioteci Biblioteka Matice srpske, Novi Sad.
188

265. Radivojević, R. Pozorišni vremeplov Vranja: 1896-2006, Vranje: Pozorište
„Bora Stanković”, 2006, (103 str.: ilustr.; 24 cm), monografska publikacija.
u biblioteci Narodna biblioteka Srbije, Beograd.
4. ANALIZA BIBLIOGRAFSKE GRAĐE
Prikupljene bibliografske jedinice o arhitektonskim objektima za scenske
događaje na području Republike Srbije moguće je analizirati i klasifikovati prema:
- vrsti bibliografskih jedinica (monografska, serijska, kartografska, ...),
- godini publikovanja,
- zastupljenosti i pristupačnosti u bibliotekama na prostoru Republike Srbije.

4.1. Klasifikacija bibliografske građe po vrsti, na monografske i serijske:
br. Bibliografska građa
pozorišnih kuća grupisana
po regionima R. Srbije
monografska
građa
serijska građa -
periodika
ukupno br.
bibliografske
građe
1. pozorišta Beograd 40 28 68
2. pozorišta Vojvodine 45 61 106
3. pozorišta Uže Srbije 27 14 41
ukupan br. na prostoru Srbije 112 103 215
4. opšta pozorišna građa 41 9 50
ukupan broj bibliografska građa 153 112 265

4.2. Klasifikacija po godini publikovanja:
br. godina publikovanja
B
e
o
g
r
a
d
s
k
i
h

p
o
z
o
r
i
š
t
a

P
o
z
o
r
i
š
t
a

u

V
o
j
v
o
d
i
n
i

P
o
z
o
r
i
š
t
a

u

U
ž
o
j

S
r
b
i
j
i

U
k
u
p
n
o

n
a

p
r
o
s
t
o
r
u

S
r
b
i
j
e

O
p
š
t
e

d
o
k
e
n
t
a
c
i
j
e

U
k
u
p
n
o

1. do 1920. 3 1 / 4 / 4
2. 1920. – 1940. 1 2 / 3 1 4
3. 1940. – 1950. 1 5 / 6 2 8
4. 1950. – 1960. 1 4 / 5 / 5
5. 1960. – 1970. 4 6 3 13 1 14
6. 1970. – 1980. 4 11 2 17 5 23
7. 1980. – 1990. 9 13 12 34 5 41
8. 1990. – 2000. 24 32 14 70 7 75
9. 2000. – 2010. 21 32 10 63 29 94
ukupno: 68 106 41 215 50 265

189

4.3. Klasifikacija po zastupljenosti i pristupačnosti jedinica u bibliotekama
na prostoru Republike Srbije.
4.3.1. Opšta bibliografska građa o arhitektonskim objektima i prostorima za
scenske događaje:
br. biblioteka broj identifikovanih jedinica
1. Narodna biblioteka Srbije, Beograd 23
2. Biblioteka Matice srpske, Novi Sad 45
3. Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković”, Beograd 22
4. Fakultet primenjenih umetnosti, Beograd 13
5. Arhitektonski fakultet, Beograd 10
6. Radio-televizija Srbije, Beograd 1
7. Gradska biblioteka „Karlo Bijelicki” Sombor 5
8. Univerzitetska biblioteka „Nikola Tesla”, Niš 1
9. http://scindeks.nb.rs/ 2
10. Narodna biblioteka Kruševac 1
11. Univerzitetska biblioteka, Kragujevac 1
12. Gradska biblioteka Vršac 1

4.3.2. Posebna bibliografska građa o arhitektonskim objektima i prostorima za
svaku pozorišnu kuću u Republici Srbiji
br. Biblioteka: Beograd Vojvodina
Uža
Srbija
Srbija
1. Narodna biblioteka Srbije, Beograd 33 19 21 73
2. Biblioteka Matice srpske, Novi Sad 36 100 24 160
3. Univerzitetska biblioteka „S. Marković”,
Beograd
17 14 6 37
4. Fakultet primenjenih umetnosti, Beograd 6 / 1 7
5. Arhitektonski fakultet, Beograd 1 / / 1
6. Radio-televizija Srbije, Beograd 1 / 1 2
7. Gradska biblioteka „K. Bijelicki” Sombor 5 8 2 15
8. Univerzitetska biblioteka „N. Tesla”, Niš 1 / 2 3
9. http://scindeks.nb.rs/ 2 1 / 3
10. Narodna biblioteka Kruševac / / 2 2
11. Univerzitetska biblioteka, Kragujevac 3 / 5 8
12. www.narodnopozoriste.co.rs/ 1 / / 1
13. Fakultet muzičke umetnosti, Beograd 1 / / 1
14. Filozofski fakultet, Beograd 1 / / 1
15. Muzej pozorišne umetnosti Srbije,
Beograd
3 / / 3
16. Arhiv Jugoslavije, Beograd 1 / / 1
17. Matična biblioteka „S. Marković” Zaječar 1 / 1 2
18. Gradska biblioteka, Vršac 1 2 / 3
19. Filološki fakultet, Beograd 1 / / 1
20. Gradska biblioteka Subotica / 4 / 4
21. http://www.deposi.co.rs/ / 1 / 1
190

22. Filozofski fakultet, Novi Sad / 2 / 2
23. Filološko-umetnički fakultet, Kragujevac / / 1 1
24. Istorijski muzej Srbije, Beograd / / 1 1
25. Fond za humanitarno pravo, Beograd / / 1 1
26. Narodna biblioteka Bor / / 1 1
Ukupno: 115 151 69 335

5. ZAKLJUČAK
Od ukupno prikupljenih 265 bibliografskih jedinica, 50 ih je identifikovano
kao opšta bibliografska građa, dok ostalih 215 spadaju u domen posebne građe tj. u
dela koja se direktno tiču određene analizirane pozorišne kuće na prostoru Republike
Srbije i njenih arhitektonskih prostora za scenske događaje. Celokupna prikupljena
bibliografska građa pretežno je sačinjena od monografskih publikacija – 153 jedinice
su ovog tipa, dok su ostale publikacije serijske.
Razvrstavanjem bibliografskih jedinica po bibliotekama u kojima se mogu
pronaći, najbrojnija kolekcija se nalazi u fondu biblioteke Matice srpske u Novom
Sadu sa ukupno 160 bibliografskih jedinica za datu analiziranu temu.
Analizom vremena publikovanja građe, došlo se do zaključka da je
najplodniji period bio od 2000. do 2010. godine sa ukupno 94 objavljene
bibliografske jedinice.
Arhitektonski objekti pozorišnih funkcija koji su najviše bibliografski
obrađivani su Narodno pozorište/Narodno kazalište/Népszínház, Subotica prikazano u
23 jedinice; Narodno Pozorište, Beograd prikazano u 20 jedinica i Srpsko Narodno
Pozorište, Novi Sad prikazano u 15 bibliografskih jedinica. Pozorišta za koja nije
pronađena nikakva dokumentacija o publikovanoj analizi njihovih scenskih prostora
predstavljaju: 5 pozorišta u beogradskom regionu ( „Teatar T”, Beograd;
Madlenijanum, Zemun; Zvezdara Teatar, Beograd; Pozorište na Slaviji, Beograd; i
„Pan” Teatar, Beograd), 3 pozorišta na prostoru Vojvodine (Dečije pozorište u
Somboru; Pozorišna sala NIS-a, Novi Sad; Pozorište „Deže Kostolanji”/„Kosztolányi
Dezső Színház”, Subotica) i 2 pozorišta na prostoru Uže Srbije (Pozorište u Kraljevu i
Dečije Pozorište u Nišu).
6. ZAVRŠNE NAPOMENE
Rad je urađen u okviru projekta Ministarstva za nauku i tehnološki razvoj,
pod nazivom Tehničko-tehnološko stanje i potencijali arhitektonskih objekata za
191

scenske događaje u Republici Srbiji, pod rukovodstvom dr Radivoja Dinulovića,
vanrednog profesora.
7. REFERENCE
23) COBISS.SR – Kooperativni online bibliografski sistem i servisi (videti:
http://www.vbs.rs/cobiss/)
24) KoBSON - Konzorcijum biblioteka Srbije za objedinjenu nabavku (videti:
http://kobson.nb.rs/)
25) SCIndeks – srpski nacionalni citatni indeks (videti: http://scindeks.nb.rs/)
26) Statement of international cataloguing principles - Draft approved by the
IFLA Meeting of Experts on an International Cataloguing Code, 1st,
Frankfurt, 2003 (videti: http: http://www.d-nb.de/)
27) Svenonius, Elaine: „The Intellectual Foundation of Information
Organization”, Cambridge, Mass.: MIT Press 2000.
28) Tillett, Barbara B., Cristán, Ana Lupe: „Cataloguing Principles: The
Statement of International Cataloguing (ICP) and its Glossary”, International
Federation of Library Associations and Institutions (IFLA), The Hague,
2009.
29) Van Raan, Anthony F.J.: „The use of bibliometric analysis in research
performance assessment and monitoring of interdisciplinary scientific
developments”, Technikfolgenabschätzung-Theorie und Praxis/Technology
Assessment-Theory and Practice, br. 12(1), Eggenstein-Leopoldshafen 2003,
str.20-29.

192










193

Igor Maraš, dipl.inž.arh.
asistent, Departman za arhitekturu i urbanizam, Fakultet tehničkih nauka,
Novi Sad
PREDSTAVE POZORIŠNIH KUĆA U REPUBLICI SRBIJI
Apstrakt:. Pozorište je uvek idealizovana predstava života. Za razliku od socijalnog,
živog prostora, pozorište podrazumeva teatralizaciju, dramatizaciju odnosa, jasno
određene relacije, unapred određene kodove, odnose i granice. Pozorište uvek
podrazumeva interpretaciju, izvođenje, simulaciju, određen, kontrolisan sistem
predstave, za razliku od socijalnog prostora koji je uvek predmet pregovora, a
kontrola i pristup su predmet spora. Ako je to tako, da li je moguće predstaviti jedan
decentralizovani, razvojni, kompleksni sistem kakav je urbani prostor sa
centralizovanim i hijerarhijskim sistemom scenskog događaja, i kako, i na koji način,
se to manifestuje kroz objekte u kojima se ti događaji odvijaju?

Ključne reči: arhitektura pozorišta; predstave prostora; prostori predstave

194

REPRESENTATIONS OF THEATER HOUSES IN THE REPUBLIC OF
SERBIA
Abstract:. Theatre has always been an idealized representation of a life. It implies
theatre presentation, the dramatization of relationships and relations, pre-determined
codes, relations and boundaries. If so, is it possible to present a decentralized,
developmental, complex system that the urban space is by utilizing the centralized
and hierarchy system of a performance event, and what is the manner it manifests
itself through the buildings in which it is all taking place?

Keywords: theatres; architecture of theatres; representations of space;
representational space



Sadržaj:

1. Uvod
2. Predstave prostora
3. Prostori predstave
4. Zaključak
5. Završne napomene
6. Reference


195

1. UVOD
Pozorište je oduvek zauzimalo važnu, a često i centralnu poziciju, svakog
društva kroz istoriju. Ta pozicija se ogledala i u dominantnom položaju samog
pozorišta u okviru gradskog prostora. Pozorišne kuće, svakako pripadaju onome što
Aldo Rosi naziva primarnim elementima urbane strukture, urbanim spomenicima, kao
obeležjima kolektivne želje
1
. Ovakvi urbani spomenici i njihovi prostori nude svakom
članu društva sliku zajedništva, pripadnosti i identiteta, sliku onoga što Anri Lefevr
zove „slikom društvene pojave“
2
. „Videti i biti viđen, razumeti i biti shvaćen, to je
sudbina ljudskog; biti glumac i gledalac, to je stanje ljudskog života“
3
. Međutim,
pozorište je uvek idealizovana predstava života. Predstava zahteva prostornu
postavku, a bez obzira na vremenski period tu postavku možemo svesti na osnovnu
podelu, na scenu i auditorijum. Pozorišni prostor je prostor drugačiji od onog kojeg
predstavlja, on pravi jasnu razliku između glumca i gledaoca. Za razliku od
socijalnog, živog prostora, pozorište podrazumeva teatralizaciju, dramatizaciju
odnosa, jasno određene relacije, unapred određene kodove, odnose i granice. Ova
teatralizacija, ta „sceničnost“, kada su pozorišni objekti u pitanju, se uglavnom
odnosila „na korespodenciju pročelja zgrade s ulicom ili trgom, tradicionalno sredstvo
iskazivanja pozorišta arhitekturom“
4
. Upravo ovakav način „komunikacije“ objekta sa
okruženjem se vrlo često manifestuje kroz formalistički, fiksni, kodirani i hijerarhijski
sistem, kroz određeni „stil“
5
. „Stil“ čini da predstava arhitekture bude familijarna,
laka za čitanje, a arhitektonske odluke donesene u okviru nekog „stila“ su sigurne i
lišene odgovornosti
6
. Predstava kuće se manifestuje kroz niz statičnih narativa-slika,
koje postaju značajnije od autentičnosti. To su estetizovane, idealizovane slike nas
samih i prostora u kojima boravimo. Zato želimo da budemo zavedeni njima, da
budemo apsorbovani teatrom postavljenim za nas
7
. Međutim, ljudima treba razonoda,
i u tom stanju apsorbuju umetničko delo. Arhitektura se uvek predstavlja kao prototip
umetnosti koja se posmatra u razonodi, u stanju rasute pažnje
8
. Ona više nije predmet
pažljivog posmatranja.
Prostor i način na koji ga doživljavamo, formira i čini deo onoga što zovemo
unutrašnjom predstavom, tako značajnom i nezamenljivom u procesu koji omogućava
interakciju pojedinca sa okruženjem. Upravo na ovo misli Mišel Fuko kada kaže da
veruje da anksioznost naše ere ima fudamentalne veze sa prostorom
9
.

196




Slika 1. Velika Opera, Pariz

Slika 2.Pozorište Karlo Feliče, Đenova

Neodvojivi deo ovih predstava čini i način na koji „čitamo“ i razumemo
javne objekte, kao dominantne elemente urbane strukture (slike 1. i 2.). Urbani
spomenici, kako kaže Aldo Rosi, su obeležja kolektivne želje, i nameću se kao
primarni elementi, kao stalne tačke urbane dinamike
10
. Njihov položaj u razumevanju
razvoja, dinamike neke urbane sredine ne ogleda se u njihovoj funkciji, jer ovi objekti
su često tokom vremena menjali svoj program, već u njihovoj trajnosti i načinu na
koji formiraju „celoviti sistem prostornih jedinica i sklopova koje su, pre svega, izvor
i utok ljudskih aktivnosti i okrilje složenih životnih procesa u urbanoj sredini“
11
.
Međutim, svedoci smo, danas, da ova pretpostavka odnosa delova i celine, kao
skladnog odnosa kuće i grada, više ne postoji. Celina više nije ništa drugo do skup
njenih delova; delovi nemaju vezu jedni sa drugima
12
. Naš doživljaj prostora nije više
onaj postepenog linearnog razvoja kroz vreme, već pre mreže koja međusobno spaja
tačke praveći sopstveni preplet
13
. Da bi razumeli ove prostore, način i razloge
njihovog nastanka, moramo pronaći način da „razmrsimo“, dekodiramo mrežu koju
grade, da „demarkiramo“
14
njihovo tkanje.
2. PREDSTAVE PROSTORA
Kada su pozorišta i njihove kuće u pitanju , kao i prostori koje formiraju, to
dekodiranje čini se mora biti vezano za ono što Garnije tvrdi da čini pozorište
interesantnim, i čini da ono oduševljava, a to je da ono vuče svoje paradigme iz
„pozorišta života“
15
. Iz prostora, stvorenog kroz svakodnevno delovanje i relacije,
proizvedenog kao ljudski prostor. Pozorište je uvek teatralizacija života, a pozorišna
kuća, kao prostorna manifestacija, uvek predstava prostora koji nas okružuje. Anri
Lefevr opisuje ove „predstave prostora“
16
kao dominantne u oblicima znanja, koja su
temelj racionalno-profesionalne strukture moći države. Zato je pozorište oduvek bilo
197

objekat interesovanja države, kao jedan od bitnih elemenata stvaranja nacije,
odražavanja nacionalnog identiteta, i najvažnije održavanja i predstave moći jedne
nacije. Najbolji primer ovoga su pozorišta i pozorišne kuće XIX veka. Velika Opera u
Parizu Šarla Garnijea, Drezdensko pozorište i Burgteatar u Beču (slike 3. i 4.),
Gotfrida Sempera koji kroz svoju arhitekturu svedoče o značaju i vrednosti pozorišta,
i postaju „dragoceni, prestižni i dominantni elementi fizičke strukture grada“
17
.




Slika 3. Gotfrid Semper, Drezdensko
pozorište, Drezden

Slika 4.Gotfrid Semper, Burgteatar, Beč

Upravo ovakav položaj pozorišta toga vremena utiče i na način na koji se
formiraju nacionalna pozorišta na ovim prostorima. Narodno pozorište u Beogradu,
koje nastaje u istom periodu (1868-1869), prati svoje savremene uzore po načinu
organizovanja, značenju i odnosu prema prostoru u kojem nastaje (slika 5.). Objekat
pozorišta je tokom vremena doživeo nekoliko rekonstrukcija. Za sam izgled pozorišta,
i način na koji „komunicira“ sa okruženjem, najbitnije su, čini se, dve rekonstrukcije.
Prva 1912. godine, koja je zbog ratova završena tek 1922. godine (slika 6.), kojim
pročelje pozorišta dobija izgled kakav zadržava i do danas. Druga je rekonstrukcija iz
1986. godine, kojom objekat dobija svoj današnji izgled. Ove rekonstrukcije su imale
za cilja da obezbede bolje i kvalitetnije funkcionisanje pozorišta, ali i da obnove i
održe prostorno značenje samog objekta koje je imao u trenutku nastajanja, da održe
duh epohe u kojoj nastaje, duh buđenja i stvaranja nacije, duh teatralnosti.

198






Slika 5. Narodno pozorište,Beograd,
1868-1869.

Slika 6.Narodno pozorište, Beograd, 1922.

Za razumevanje pozorišta kao predstave moći države ili vladara, i značaja
pozorišne kuće kao arhitektonskog i prostornog produkta u tom kontekstu, važna su
tri projekta Gotfrida Sempera. Po nalogu bavarskog kralja Ludviga II, Gotfrid Semper
i Rihard Vagner su radili na projektu novog operskog teatra, koji je pre svega trebao
da bude prostorna postavka za izvođenje muzičkih drama Riharda Vagnera. Ova tri
projekta Monumentalno pozorište, Staklena palata A i Staklena palata B nikada nisu
izvedena, ali su ipak od velikog značaja za razvoj pozorišne arhitekture
18
. Međutim,
nesumnjiv značaj arhitektonskog sklopa ovih pozorišta za arhitekturu i razvoj
pozorišnih kuća, neće biti predmet proučavanja već mesto, prostor koji je odabran za
njihovu realizaciju.




Slika 7. Monumentalno
pozorište,Minhen, model

Slika 8.Monumentalno pozorište, Minhen,
situacija

199

U slučaju Monumentalnog pozorišta kao stalnog pozorišta, lokacija se
nalazila u još neizgrađenom, ali atraktivnom delu Minhena (slika 7.). Po planu
pozorište se nalazilo na kraju novog poteza koji je kretao od Hofgartena ispred
kraljeve rezidencije (slika 8.). Pod pritiskom javnosti kralj Ludvig II odustaje od ovog
projekta. Međutim, koliko je značajna i bitna za Sempera i Vagnera bila lokacija i
položaj pozorišta, u odnosu na gradski prostor u kojem intervenišu, dovoljno govori
činjenica da će na ovoj lokaciji kasnije biti izgrađen Maximilianeum, građen kao
kraljevska palata, a danas je i sedište Parlamenta Bavarske. Ono što nije uspeo u
Minhenu, Gotfrid Semper je postigao sa Burgteatrom na bečkom Ringu, kao jednim
od najdominantnijih objekata u ovom, uz Osmanovu rekonstrukciju Pariza,
najznačajnijem primeru arhitekture i planiranja gradova XIX veka.
Iako Monumentalno pozorište nije izvedeno, Semper nastavlja svoj rad na
dve varijante privremenog pozorišta smeštenih u Staklenoj palati u Minhenu,
izgrađenoj po ugledu na Staklenu palatu Džozefa Pakstona u Londonu. Semper opet
bira da zauzme prostor koji je važan i obožavan u sredini u kojoj radi, i zbog toga
unapred osuđen na odbacivanje
19
. Projekti za Staklenu palatu A (slika 9.) i staklenu
palatu B (slika 10.) su možda još značajniji zato što Semper ovde pokušava da
klasično antičko pozorište, prilagođeno za izvođenje Vagnerovih muzičkih drama,
uvede u za to vreme i sa stanovišta tehnologije i arhitektonskog jezika visoko
tehnološki objekat Staklene palate i na taj način „obuče“, „urami“ savremenu kopiju.



Slika 9. Staklena palata A

Slika 10. Staklena palata B

Ovde ne možemo a da ne napravimo paralelu sa novom zgradom
Jugoslovenskog dramskog pozorišta. Zgrada JDP-a je 1997. godine izgorela u požaru,
iste godine se raspisuje konkurs za novu zgradu pozorišta. Raspisom konkursa je
uslovljeno zadržavanje fasade onakve kakva je urađena po projektu ruskog arhitekte
Nikolaja Krasnova iz 1926, fasade koja je rekonstrukcijom 1947. godine, arhitekte
Momčila Bjelobrka potpuno pokrivena, a zatim i po treći put menjana projektom
slikara Čedomira Vasića i arhitekte Đorđa Bobića 1985. godine (slika 11.).
200







Slika 11. Skica fasade JDP-a u Beogradu,
Čedomir Vasić, 1985.

Slika 12. JDP, Beograd, Zoran
Radojičić i Dejan Miljković, 2003.

Raspisom konkursa se takođe insistira na zadržavanju unutrašnje strukture
objekta koja je zatim tokom gradnje menjana i prilagođavana
20
. Posebnu temu
predstavlja sam izgled objekta urađenog po pobedničkom projektu arhitekata Zorana
Radojičića i Dejana Miljkovića (slika 12.), koji koristeći savremeni arhitektonski
jezik i elemente, štiti i „sakriva“ repliku fasade Krasnova. Inače Krasnovljeva fasada
nastaje kao rekonstrukcija fasade Dvorskog manježa, prilagođenog posle Prvog
svetskog rata, za potrebe izvođenja pozorišnih predstava „koristeći neoklasični manir,
prilagođen epohi“
21
. Razloge za konkursni zahtev za obnavljane ovakve fasade,
možda treba tražiti u pokušaju održavanja, predstave, simulacije „evropskog duha“
Beograda 20-tih godina XX veka, koju je Krasnovljeva fasada trebalo da simulira.
Savremena kopija Krasnovljeve fasade tako postaje simulacija simulacije, postaje
simulakrum
22
. Ona je realnija, autentičnija od samog originala, ona je hiper-realna.


201





Slika 13.Čarls Garnije,
Velika Opera, Pariz,
enterijer
Slika 14 Ludvig II,
Dvorac Neuschwanstein,
Bavarska
Slika 15. Pepeljugin
dvorac, Volt Dizni park

Ovde se ponovo vraćamo na problem autentičnosti pozorišta i njegovih kuća.
Slika koja se za nas kao korisnika stvara, idealizovana slike života, koja kroz sistem
kodova predstavlja, nekada otvoreno, nekada prikriveno, izraz moći, bilo da je to
predstava barokne opere Šarla Garnijea (slika 13.), kao slika Drugog francuskog
carstva, ili nadrealna predstava dvorca kralja Ludviga II (slika 14.) koju Volt Dizni
smešta u svoj zabavni park, hiper-svet zabave i razonode (slika 15.). Oba primera su
slična upravo u insistiranju na zadovoljenju potreba društva u kojima nastaju
23
. Ako je
to tako, ne treba se čuditi što Madlenianum (slika 17.), kao prvo privatno pozorište i
opera u Srbiji, nastalo kao rekonstrukcija Zemunskog pozorišta po projektu arhitekte
Ivana Antića, svojim pročeljem, arhitektonskim sklopom, neodoljivo podseća na
Narodno pozorište. Madlenianum i Narodno pozorište su dve strane iste medalje.
Madlenianum osniva Madlene Zepter, a Narodno pozorište osniva država, a zapravo i
formalno kralj. Obe kuće nastaju kao izraz moći pojedinca.

202






Slika 16. Narodno pozorište, Beograd


Slika 17. Madlenianu, Zemun
3. PROSTORI PREDSTAVE
Pozorište ima tu sposobnost da naprampostavlja u pojedinačnom stvarnom
mestu više prostora, na ovaj način pozorište donosi u pravougaonik bine, jedno za
drugim, čitavu seriju različitih mesta i prostora
24
. Na sličan način, se naši stvarni, kroz
relacije stvoreni prostori ukrštaju i preklapaju jedan na drugi. Međutim pozorište uvek
podrazumeva interpretaciju, izvođenje, simulaciju, određen, kontrolisan sistem
predstave, za razliku od socijalnog prostora koji je uvek predmet pregovora, a
kontrola i pristup su predmet spora. Za razliku od javnog prostora, prostora života,
pozorišta uvek predstavljaju sistem otvaranja i zatvaranja, koja ih izoluju i čine
propusnim. Generalno ona nisu slobodno pristupna mesta kao javni prostori
25
.
Predhodno se, možda, najbolje ogleda u slučaju Pozorišta na Terazijama (slika 18.),
koje sa gradom, komunicira jedino preko svog ulaznog prostora.
Garnije vidi svet pozornicu kao niz dramskih, komičnih i tragičnih scena koje
se međusobno preklapaju
26
, i time opravdava potrebu za teatralnošću arhitekture.
Ovde Garnije zastupa tezu o gradu i njegovim kućama kao pozornici života, o
gradskom prostoru kao scenografiji životnih aktivnosti.


203






Slika 18.
Pozorište na
Terazijama,
Beograd

Slika 19.Pozorište Atelje 212,
Bojan Stupica, 1964.

Slika 20.Pozorište Atelje 212, Ranko
Radović i Radivoje Dinulović, 1992.

Ovo na najbolji način možda pokazuje rekonstruisano pozorište Ateljea 212.
Zgrada pozorišta Atelje 212 izvedena je 1964. godine po projektu Bojana Stupice
(slika 19.), a zatim od 1988. do 1992. godine rekonstruisana i dograđena po projektu
arhitekata Ranka Radovića i Radivoja Dinulovića (slika 20.). Obe realizacije posebnu
pažnju poklanjanju fasadi objekta, insistirajući na teatralnosti, sceničnosti arhitekture,
tretirajući fasadno platno jednako kao scenografiju neke pozorišne predstave.
Međutim, ono što čini da ovu kuću posmatramo kao nešto više od scenografskog
rešenja, je njen odnos prema gradu. Ulazna pjaceta pozorišta je ta koja čini ovaj
urbani fragment „prostorom predstave“, koji nije predstava grada, već stvarni prostor
gradskog života. Prostor u čijoj osnovi leži ideja o gradu i kućama kao pozadini za
ljudska delovanja koja kompletiraju i opravdavaju arhitekturu
27
.







Slika 21. Aldo Rosi,
Pozorište Karlo Feliče,
Đenova, situacija

Slika 22. Aldo Rosi,
Pozorište Karlo Feliče,
presek

Slika 23. Aldo Rosi, Pozorište
Karlo Feliče, auditorijum
204

Ideja o gradu, sa svojim prostorima i arhitekturom, ali i o gradu kao
socijalnom prostoru i njegovim relacijama, kao osnovnom stvaralačkom elementu, je
možda na najbolji način artikulisana u slučaju pozorišta Karlo Feliče u Đenovi (slike
21. i 22.). Projekat rekonstrukcije pozorišta u Đenovi, arhitekte Alda Rosija, kao
osnovnu temu postavlja pozorišnu kuću kao produžetak grada, na taj način pozorište
postaje deo gradskog prostora, sa natkrivenim trgom kao ulazom, i auditorijumom čiji
enterijer postaje prostor grada. Auditorijum postaje virtuelni trg, čiji zidovi su kuće
(slika 23.).







Slika 24. Aldo Rosi,
„Variations on coffee-
makers, Texas 1983/84.”

Slika 25. Aldo Rosi,
„Variations on coffee-
makers, Texas
1983/84.”

Slika 26. Aldo Rosi,
„Variations on coffee-
makers, Texas 1983/84.”
Stavljajući u novi kontekst, ranije već istražene sklopove, Aldo Rosi re-
kodira prostor pozorišta čineći da on nije više samo predstava života i grada, već sam
grad. Ovaj postupak možemo videti i u slučaju Rosijevih crteža aparata za kafu, koji
se proporcionalno uveličavaju do nivoa kuće (slike 24. i 25), kako bi učinili gradski
prostor u kojem se nalaze vidljivim, kako bi ga „demarkirali“, da bi na kraju sami
postali kuće
28
(slika 26.). Na sličan način Mali naučni teatar (slika 27.), kao prostor
koji je predstava suštine pozorišne kuće kao urbanog fragmenta, kroz dizajn za
Alezijev Tea & Coffe Piazza (slika 28.), postaje potpuno živeći prostor, stvarni
prostor sa svojim relacijama, koji je uglavnom i činio osnovnu referencu tog istog
teatra. Ova povratna veza od pozorišnog prostora, objekta fikcije ka stvarnim
prostorima, kućama, objektima grada se takođe ogleda i u slučaju auditorijuma
pozorišta Karlo Feliče u Đenovi. Aldo Rosi ovde uvodi „teatralnost“ urbanog prostora
u pozorište, i time „urbanizuje“ prostor spektakla. „Pozorište je, dakle, grad“
29
.

205


Tema kuće kao produžetka grada je možda na najbolji način predstavljena u
slučaju Londonskog Nacionalnog pozorišta izvedeno po projektu arhitekte Denisa
Lazdana 1976. godine (slika 28.). Arhitekta Denis Lazdan u ovom projektu
uspostavlja veoma specifičan odnos kuće i grada, formirajući „javne prostore
različitih veličina, oblika i karaktera, u unutrašnjosti objekta i van kuće“
30
.
Korišćenjem horizontalnih terasa, njihovim preklapanjem, Denis Lazdan gradi novu
urbanu topografiju. Dinamika ovakvog arhitektonskog sklopa, više nije samo u
funkciji oblikovanja, već postaje i tema propusnosti, fizičke i vizuelne, neophodne da
bi neki prostor bio javni. Na taj način kuća i njeni prostori postaju predmet pregovora,
tema kontrole i pristupa. Kuća postaje u isto vreme mediator ali i proizvod socijalnih
delovanja i odnosa (slika 29.).






Slika 27. Aldo Rosi, Teatrino Scientifico,
1982.

Slika 28. Aldo Rosi,Tea & Coffe
Piazza, 1983.
206



Slika 28. Denis Lazdan, Nacionalno
pozorište u Londonu
Slika 29. Festival Watch this Space,
Nacionalno pozorište u Londonu

Upravo tu temu dinamike urbanog, gde se razlika između korisnika,
posetioca, i prolaznika smanjuje, čini se, su imali na umu projektanti
31
Narodnog
pozorišta u Subotici (slike 30. i 31.). Projekat rekonstrukcije Narodnog pozorišta u
Subotici, pokušava da „otvaranjem“ pozorišne kuće, kroz sistem holova i
komunikacija, kao delovima fasade, stvori novi prostor grada, „živi“ prostor gde
„videti i biti viđen, razumeti i biti shvaćen, je sudbina ljudskog, biti glumac i gledalac,
to je stanje ljudskog života“
32
. Na ovaj način, pozorište postaje, barem na trenutak,
ono što Lefevr zove „prostorom predstave“, prostorom doživljenim preko svojih
povezanih slika i značenja, a odatle prostorom „stanovnika“ i „korisnika“
33
.


Slika 30. Narodno pozorište u Subotici,
maketa
Slika 31. Narodno pozorište u Subotici,
maketa

207

4. ZAKLJUČAK
Pozorište svoj najveći kvalitet vuče iz svoje efemernosti. Nestalnost scenskog
događaja, i relacija unutar njega, se može podvesti pod ono što Rob Šilds naziva
„trenutci prisustva“
34
, tako karakterističnih za stvarni prostor, prostor života. Ova
privremenost je i „ i najveća trajna vrednost“
35
pozorišta, i čini da ono bude toliko
slično „pozorištu života“. Za svaki scenski događaj, čini se, može važiti da je problem
organizovane kompleksnosti, koji predstavlja situaciju u kojoj nekoliko desetina
vrednosti varira istovremeno na veoma suptilno povezane načine
36
. Tvrdnja Džejn
Džejkobs, naravno vezana za gradove, se može, na prvi pogled, primeniti na svaki
pozorišni događaj. Međutim, pozorište je uvek idealizovana predstava života. Ta
predstava je uvek kontrolisani sistem, sa jasno određenim relacijama i unapred
određenim kodovima, odnosima i granicama. Dakle vidimo da je sa druge strane
pozorište, barem kada je reč o tradicionalnom institucionalizovanom pozorištu,
zasnovano na unapred određenim „konvencionalnim pretpostavkama čija je priroda
potpuno nepromenljiva“. U slučaju kuće kao prostornog okvira pozorišnog događaja,
postavlja se pitanje, da li je moguće kroz jedan linearni, fiksni, hijerarhijski proces
projektovanja pozorišnih kuća, predstaviti decentralizovani, razvojni, kompleksni
sistem kakav je gradski prostor. Odgovor, na ovo, čini se leži u razumevanju
pozorišne kuće kao gradskog prostora kao pozadine za ljudska delovanja na koje su,
na kraju krajeva, i osnovna referenca samog pozorišta. Predhodno se pre svega odnosi
na socijalni karakter pozorišnog prostora, kao prostora grada, kao „mesta za sve“
37
.
Ovo je, možda, moguće ako našu ulogu shvatimo kao priliku da stvorimo okvir koji
će garantovati organizovano a ipak slobodno delovanje svih aktera, kao priliku da
procese stvaranja pozorišnih prostora posmatramo kao otvorene sisteme koji bi, onda,
vodili ka samosvesnijoj arhitekturi koja može da se prilagođava i stvara alternative.
5. ZAVRŠNE NAPOMENE
1
Rosi, A: Arhitektura grada, Građevinska knjiga i Premis, Beograd, 1996.
2
Lefebvre, H: The Production of Space, Blackwell, Oxford , 1991.
3
Garnier, C: Le Theatre, prema : Karsten Harries, „Theatricality and Re-
presentation“, Perspecta, Vol.26, Theater, Theatricality, and Arhitecture, The MIT
Press, 1990, str. 21-40.
4
Dinulović, R: Arhitektura pozorišta XX veka, Clio, Beograd, 2009.
5
Rad je rađen u okviru projekta Ministarstva za nauku i tehnologiju „Tehničko-
tehnološko stanje i potencijali arhitektonskih objekata za scenske događaje u
208

Republici Srbiji“, na podprojektu a temom „Stilsko-estetičke karakteristike
arhitektonskih objekata za scenske događaje u Republici Srbiji“
6
Alexander, C: Notes on the Synthesis of Form, The Harvard University Press,
Cambridge, Massachusetts, London, 1971.
7
Harries, K: „Theatricality and Re-presentation“, Perspecta, Vol.26, Theater,
Theatricality, and Arhitecture, The MIT Press, 1990, str. 21-40.
8
Benjamin, W: „The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction“,
Illuminations, Essays and Reflections, Schocken, New York, 1969., str. 217-52.
9
Foucault, M: “Of Other Spaces”, Diacritics Vol.16, No.1, The Johns Hopkins
University Press, 1986, str. 22-27.
10
Rosi, A., op.cit.
11
Radović, R: Fizičke struktura grada, Institut za arhitekturu i urbanizam Srbije,
Beograd, 1972.
12
Eisenman, P: „The Post-Indexical: A Critical Option“, Hunch, No.11, Retihinking
Representation, The Berlage Institute, 2007., str. 18-25
13
Foucault, M.: “Of Other Spaces”, Diacritics Vol.16, No.1, The Johns Hopkins
University Press, 1986, str. 22-27.
14
Delez, Ž: Pokretne slike, Izdavačka knjižarnica Zorana Stojanovića, Sremski
Karlovci, Novi Sad, 1998.; prema primedbi prevodioca Andrije Filipovića:
„Demarquer znači ukloniti indetifikujuća obeležja ili umanjiti vrednost!/cenu.
Funkcija demarquea-a, s navodnicima u originalu, jeste u tome da defamilijarizuje ili
dekodira sliku ili stvar preispitujući mrežu odnosa i očekivanja koji nose
konvencionalna i predvidljiva značenja i vrednosti.“, Delez, Ž., Pregovori, Karpos,
Loznica, 2010.
15
Harries, K, „Theatricality and Re-presentation“, Perspecta, Vol.26, Theater,
Theatricality, and Arhitecture, The MIT Press, 1990, str. 21-40.
16
Lefevrova trodelna podela unutar procesa stvaranja prostora, prostornosti:
prostorne prakse, delovanja, radnje kao prostor u svom uobičajenom obliku.
Produkcija i reprodukcija specifičnih prostora i prostornih sklopova koji odgovaraju
određenim socijalnim oblicima. Prostor koji je, kroz svakodnevno delovanje,
proizveden kao ljudski prostor; predstave prostora diskurzivni režimi analiza,
prostornih i planerskih profesija i ekspertskih znanja koja stvaraju prostor. Ove
predstave su centralne u oblicima znanja , koja su danas temelj racionalne-
profesionalne strukture moći države; prostori predstave ovo je prostor kakav bi
mogao biti, potpuno živeći. On je prostor izveden iz podloge nastale u okvirima
svakodnevnog života, iz utopijskih elemenata koji izazivaju novi koncept prostornosti
svakodnevnog života.
Lefebvre, Henri, The Production of Space, Blackwell, Oxford , 1991.
17
Dinulović, R., op.cit.
209

18
Dinulović, R., op.cit.
19
Semper je očigledno bio svestan rastućeg nezadovoljstva i neodobravanja u
Minhenu prema ideji da Ričard Vagner preuzme tada veoma popularnu i obožavanu
Staklenu palatu građana Minhena.
Gobran, S., „The Munich Theater Letters“, Perspecta, Vol.26, Theater, Theatricality,
and Arhitecture, The MIT Press, 1990, str. 47-68.
20
Dinulović, R., op.cit.
21
Bobić, Đ: „Istorija zgrade JDP“, www.jdp.co.rs/galleries/zgrada.html, 05.03.2010.
22
Baudrillard, J: Simulacra and Simulation, University of Michigan Press, Ann
Arbor, Michigan, 1994
23
Rowe, K., Koetter, F: Collage City, The MIT Press, Cambridge, Massachusetts, and
London, 1984.
24
Foucault, M., op.cit.
25
Foucault, M., op.cit.
26
Garnier, C: Le Theatre, prema : Karsten Harries, „Theatricality and Re-
presentation“, Perspecta, Vol.26, Theater, Theatricality, and Arhitecture, The MIT
Press, 1990, str. 21-40.
27
Ferlenga, A., Sartarelli, S: „The Theaters of the Architect“, Perspecta, Vol.26,
Theater, Theatricality, and Arhitecture, The MIT Press, 1990, str. 191-202.
28
Dean, P: „Blow-Up“, Hunch, No.11, Retihinking Representation, The Berlage
Institute, 2007, str. 76-83.
29
Dinulović, R., op.cit.
30
Dinulović, R., op.cit.
31
1992. godine raspisan je konkurs za idejno rešenje, na kome prve nagrade nije bilo.
Ravnoprravnu povećanu drugu nagradu osvojila su dva tima. Prvi tim su činili Zorica
Savičić, Srđan Jovanović Weiss, Vladimir Kulić i Nataša Teofilović. Drugi tim su
činili Radivoje Dinulović i tim studija 212.
Zatim je usledio konkurs za izbor projektanta na kome je pobedio YUSTAT. Autorski
tim radio je u sledećem sastavu prof. Dr Ranko Radović,dia, rukovodilac autorskog
tima, Zorica Savičić,dia, Ištvan Hupko,dia,scenograf, Mr Radivoje
Dinulović,rukovodilac projekta, prof. Ljubomir Draškić,pozorišni reditelj, glavni
konsultant, Mihailo Vasiljević, dipl. Ing. Maš., rukovodilac koordinacionog tima, kao
i projektanti Sandra Skenderlija, dia, Katarina Mrkonjić, dia i Jasmina Telić,
arhitekta. Urađeni su idejno rešenje i glavni projekat rekonstrukcije, adaptacije i
dogradnje zgrade Narodnog pozorišta.
32
Garnier, C., op.cit.
33
Lefebvre, H., op.cit.
210

34
Shields, R: Lefebvre: love and struggle, spatial dialectics, Taylor & Francis e-
Library, 2005.
35
Dinulović, R., op.cit.
36
Jacobs, J: The Death and Life of Great American Cities, Vintage Books, Random
House, New York, 1992
37
Dinulović, R., op.cit.
6. REFERENCE
1) Alexander, Christopher: Notes on the Synthesis of Form, The Harvard
University Press, Cambridge, Massachusetts, London, 1971.
2) Baudrillard, Jean: Simulacra and Simulation, University of Michigan Press,
Ann Arbor, Michigan, 1994
3) Benjamin, Walter: „The Work of Art in the Age of Mechanical
Reproduction“, Illuminations, Essays and Reflections, Schocken, New York,
1969., str. 217-52.
4) Bobić, Đorđe: „Istorija zgrade JDP“, www.jdp.co.rs/galleries/zgrada.html,
05.03.2010.
5) Delez, Žan: Pokretne slike, Izdavačka knjižarnica Zorana Stojanovića,
Sremski Karlovci, Novi Sad, 1998.
6) Delez, Žan: Pregovori, Karpos, Loznica, 2010.
7) Dean, Penelope: „Blow-Up“, Hunch, No.11, Retihinking Representation,
The Berlage Institute, 2007, str. 76-83.
8) Dinulović, Radivoje: Arhitektura pozorišta XX veka, Clio, Beograd, 2009.
9) Eisenman, Peter: „The Post-Indexical: A Critical Option“, Hunch, No.11,
Retihinking Representation, The Berlage Institute, 2007., str. 18-25
10) Ferlenga, Alberto, Sartarelli, Stephen: „The Theaters of the Architect“,
Perspecta, Vol.26, Theater, Theatricality, and Arhitecture, The MIT Press,
1990, str. 191-202.
11) Foucault, Michel: “Of Other Spaces”, Diacritics Vol.16, No.1, The Johns
Hopkins University Press, 1986, str. 22-27.
211

12) Garnier, Charles: Le Theatre, prema : Karsten Harries, „Theatricality and
Re-presentation“, Perspecta, Vol.26, Theater, Theatricality, and Arhitecture,
The MIT Press, 1990, str. 21-40.
13) Harries, Karsten: „Theatricality and Re-presentation“, Perspecta, Vol.26,
Theater, Theatricality, and Arhitecture, The MIT Press, 1990, str. 21-40.
14) Jacobs, Jane: The Death and Life of Great American Cities, Vintage Books,
Random House, New York, 1992
15) Lefebvre, Henri: The Production of Space, Blackwell, Oxford , 1991.
16) Radović, Ranko: Fizičke struktura grada, Institut za arhitekturu i urbanizam
Srbije, Beograd, 1972.
17) Rosi, Aldo: Arhitektura grada, Građevinska knjiga i Premis, Beograd, 1996
18) Rowe, Kolin, Koetter, Fred: Collage City, The MIT Press, Cambridge,
Massachusetts, and London, 1984.

212

213

Dragana Pilipović, dipl.inž.arh.-master
Student doktorskih studija - stipendista Ministarstva za nauku i tehnološki razvoj,
Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad
EKOLOŠKE I BEZBEDNOSNE KARAKTERISTIKE ARHITEKTONSKIH
OBJEKATA ZA SCENSKE DOGAĐAJE U REPUBLICI SRBIJI
Apstrakt: U našoj zemlji propisima u oblasti zaštite od požara nisu obuhvaćene
građevinske tehničke mere zaštite za stambene, poslovne i javne zgrade. Imajući u
vidu značaj zaštite od požara izrađena je Tehnička preporuka (prema JUS TP
21:2003) kojom su obuhvaćene i pozorišne zgrade. Iz rada proizilazi, primenom tih
preporuka, da se većina objekta za scenske događaje u odnosu na različite aspekte
bezbednosti nalazi u zabrinjavajućem stanju. Problem protivpožarne zaštite dalje utiče
na rekonstrukciju pojedinih delova objekata i primenu principa univerzalnog dizajna.
U radu su prikazane klasifikacije koje se odnose na probleme pristupa objektima i
prilaženju vatrogasnih vozila, kao i osnovnih zahteva za obezbeđivanje evakuacionih
puteva posebno razmatrano za scensko-gledališni prostor. Po pitanju ekoloških mera i
održivosti, u radu je razmatran i problem emitovanja ogromne količine energije i
njihova moguća rešenja. Cilj rada je da ukaže na značaj ekoloških i bezbednosnih
karakteristika kao važnog faktora za razvoj i rekonstrukciju već izgrađenih
arhitektonskih objekata za scenske događaje u Srbiji.


Ključne reči: pozorište; zaštita od požara; ekološke mere; bezbednosne mere;
održivost
214

ENVIRONMENTAL AND SAFETY FEATURES OF ARCHITECTURAL
BUILDINGS FOR STAGE PERFORMANCE IN SERBIA
Abstract: In our country, the regulations in the field of fire protection do not include
constructive/technical protective measures for residential, commercial and public
buildings. Given the importance of fire protection, certain technical recommendations
(JUS TA 21:2003) were made to include theatre buildings as well. Through practice,
by applying these recommendations, it has soon been concluded that most of the
buildings and spaces for stage performance, regarding different aspects of security,
are in an alarming condition. The issue of fire protection further affects the
reconstruction of certain parts of the premises and the application of the principles of
universal design. This paper presents a classification closely related to the problems
of access to facilities and fire engine approachability, as well as basic requirements
for ensuring the evacuation routes considered separately for the stage-audience space.
In terms of environmental and sustainability measures, the paper considers the
question of transmitting huge amounts of energy and various possible solutions. The
aim of the paper is to stress the importance of environmental and safety features as
important factors for the development and reconstruction of already built architectural
performing buildings in Serbia.

Keywords: theatre, fire protection, environmental measures, security measures,
sustainability


Sadržaj:
1. Uvod
2. Značaj ekoloških i bezbednosnih mera
3. Zaštita od požara objekata za scenske događaje
4. Tehničke preporuke i primena kod objekata za scenske događaje
5. Mere zaštite od požara
5.1. Urbanističke mere
5.2. Podela na požarne sektore i segmente
5.3. Evakuacija
6. Univerzalni dizajn
7. Ekološke mere
8. Zaključak
9. Završne napomene
10. Reference
215

1. UVOD
U Republici Srbiji poslednjih nekoliko godina zaštiti od požara poklanja se
mnogo veća pažnja, tako da je 2009. donet i novi Zakon zaštite od požara (objavljen u
Službenom glasniku RS br.111/2009). Ovo je sistemski zakon koji je prilagođen
evropskim standardima i koji na celovit način reguliše zaštitu od požara u Republici
Srbiji. Stručnjaci ga često nazivaju „sistemski zakon“ iz razloga što na osnovu ovog
zakona treba doneti oko 20 podzakonskih akata u vidu uredbi, pravilnika, uputstava i
standarda, među njima i srpskih standarda o zaštiti od požara koji će u potpunosti
zameniti ranije propise, koje su u međuvremenu postali neprimenljivi jer su ih vreme i
novi standardi prevazišli.
Jedan broj podzakonskih akata, na osnovu ovog zakona od požara, već je
donet, npr. Pravilnik o izradi plana zaštite od požara i obavezama, koje imaju gradovi
i opštine u vezi sa izradom plana sa svim elementima šta plan treba da sadrži, a
osnovni elementi plana utvrđeni su zakonom o zaštiti od požara.
Važan podzakonski akt je Uredba o kategorizaciji objekata sa aspekta
ugroženosti od požara, što će svakako doprineti tome da se objekti za scenske
događaje svrstaju u jednu od kategorija ugroženosti od požara. Očekuje se da će, na
osnovu procene i činjeničnog stanja, svi objekti biti obuhvaćeni jednom od kategorija
gde postoje rizici i opasnosti od požara, o čemu će na bazi detaljnog uvida odlučivati
Ministarstvo unutrašnjih poslova.
Nakon donošenja svih podzakonskih akata pretpostavlja se da će u toku 2011.
godine biti doneseni i svi podzakonski propisi iz oblasti zaštite od požara, čime će
Republika Srbija na celokupan način regulisati ovu oblast. To će biti od izuzetnog
značaja i u oblasti kulture gde pozorišta imaju značajno mesto. Ovaj zakon i sva
podzakonska akta koji budu doneseni moraju biti potpuno u skladu s evropskim
standardima, što se već i čini, tako da se u ovom trenutku ulažu maksimalni napori za
što bržim rešavanjem brojnih problema i nedostataka. U rešavanju ukupne
problematike značajnu ulogu imaju i naučnoistraživačke organizacije u Republici
Srbiji.
Posebno treba istaći i međunarodnu saradnju, koja je već ostvarena sa svim
zemljama u okruženju a naročito sa razvijenim zemljama Evropske unije, pa i sa
drugim zemljama kao što su Rusija, SAD, Japan, jer se kroz ovu vrstu saradnje
(konsultovanjem njihovih, veoma pozitivnih, iskustava) mnogo brže dolazi do
kvalitetnijih propisa.
216

Na bazi pomenutog zakona i brojnih podzakonskih propisa uslediće i primena
ovih propisa kod svih subjekata u društvu. Tako će i objekti za scenske događaje
morati da imaju svoje procene, planove i zaštite od požara i razrađene postupke u
sprovođenju preventivnih protivpožarnih mera, gde je svakako jedna od važnijih mera
i obuka radnika po posebnom planu i programu sa ciljem da nauče kako da postupaju
u slučaju požara (kako na gašenju požara tako i u očuvanju imovine samog objekta,
uključujući evakuaciju i spasavanje ljudi). Na taj će se način sadašnji nivo ove zaista
skromno uređene oblasti znatno unaprediti, a time će biti obezbeđen mnogo veći
stepen sigurnosti i zaštite. Odlučujuću ulogu ovde ima rukovodstvo odnosno
odgovorna lica, direktori i upravnici, za koja su predviđene i oštre sankcije – kazne,
ukoliko ne sprovedu propisane zakonske obaveze i ne postupe po nalogu nadležnih
službi, koje imaju zadatak da putem inspekcijskog nadzora - kontrole prate
sprovođenje zakona i nalažu adekvatne mere za otklanjanje nedostataka.
2. ZNAČAJ EKOLOŠKIH I BEZBEDNOSNIH MERA ZA OBJEKTE ZA
SCENSKE DOGAĐAJE
U okviru naučnoistraživačkog projekta "Tehničko-tehnološko stanje i
potencijali arhitektonskih objekata za scenske događaje u Republici Srbiji" posebna
pažnja je bila posvećena proučavanju građevinskog fonda. Postojeće stanje je, kako se
i pretpostavljalo, u vrlo lošem građevinskom, inženjerskom i tehničko-tehnološkom
stanju. Naročito je zabrinjavajuće u odnosu na različite bezbednosne aspekte,
pogotovo na zaštitu od požara. Iako su pojedini objekti sanirani, uglavnom u većim
gradovima, postoje i dalje kritična mesta, koja bi trebala da dobiju prioritete u daljim
razmatranjima. Objekti za scenske događaje pre ovog projekta nikada nisu bili
detaljno istraživani, pa država i nema raspoložive podatke o zgradama, koje su na
raspolaganju za korišćenje i proučavanje.
Centralno mesto objekta za scenske događaje jeste scensko-gledališni
prostor, kom je u ovom radu bila posvećena posebna pažnja. „Pri tome, sve vreme
moramo imati na umu da izvođenje pozorišne predstave jeste ključni, ali nikako i
jedini funkcionalno-tehnološki proces pozorišta kao građevine, a ni kao institucije”.
1

Kompleksna struktura pozorišta dovodi u pitanje niz tema vezanih za bezbednost i
pitanje eksploatacije energije gledano na planu celokupnog objekta. Zna se da je
potrošnja energije u delu scensko-gledališnog prostora najizraženija, te će u daljem
segmentu rada biti prikazana neka od rešenja za njegovu racionalnu potrošnju.

217

3. ZAŠTITA OD POŽARA OBJEKATA ZA SCENSKE DOGAĐAJE
U našoj zemlji propisima u oblasti zaštite od požara nisu obuhvaćene
građevinsko-tehničke mere zaštite za stambene, poslovne i javne zgrade. Zbog
potrebe za donošenjem ovakvog dokumenta, izrađena je tehnička preporuka - prema
JUS TP 21:2003,

kojom su obuhvaćene, između ostalog, i pozorišne zgrade. Ovim
preporukama se daju rešenja iz evropske prakse i stvara osnova za pripremu i
donošenje standarda ili pravilnika o tehničkim normativima.
Očekuje se da će se u 2011. godini učiniti značajan korak napred, jer je na
osnovu Zakona o zaštiti od požara već u proceduri izrada odgovarajućih standarda,
gde će biti predviđene razne tehničke mere koje će se morati primenjivati kako u
postojećim a naročito u novim objektima. Merama će biti obuhvaćene urbanističke
mere zaštite kao i mere koje se odnose na podelu objekata na požarne segmente i
sektore. Takođe, mere će obuhvatiti i zamenu ili ugradnju kvalitetnih materijala koji
imaju veliki stepen otpornosti na požar, kao i postavljanje svih znakova neophodnih
za bržu evakuaciju.
4. TEHNIČKE PREPORUKE I PRIMENA KOD OBJEKATA ZA
SCENSKE DOGAĐAJE
JUS TP 21 se odnosi na građevinske mere zaštite od požara i koriste za
određivanje:
- Rastojanja između zgrada kako bi se sprečilo širenje požara sa jedne
zgrade na drugu;
- Prilaza za vatrogasna vozila u unutrašnja dvorišta zgrada koja
formiraju zatvoren blok i u garaže;
- Stepena otpornosti zgrade ili segmenta prema požaru;
- Otpornosti konstrukcija koje nisu obuhvaćene standardom;
- Opštih zahteva za podelu zgrada na požarne segmente i požarne
sektore;
- Osnovnih arhitektonsko-građevinskih performansi zgrada za
obezbeđenje evakuacije i uspešno gašenje u slučaju požara.
2

Ovakvim definisanjem predmeta i područja primene, date preporuke su
preispitane na svim analiziranim objektima za scenske događaje i na taj način su
dobijene određene grube smernice kako treba tretirati probleme u okviru bezbednosti.
218

Predlozi za rešavanje određenih pitanja biće prosleđeni institucijama specijalizovanim
za određen problem.
5. MERE ZAŠTITE OD POŽARA
5.1. Urbanističke mere
Objekti za scenske događaje se uglavnom nalaze u centralnim, starim
gradskim jezgrima što zbog gustine saobraćaja često otežava pristup objektu. Ovde se
pre svega misli na pristup vatrogasnim i medicinskim vozilima.
Kada se radi o urbanističkim merama zaštite, tu su prisutne tri veoma
značajne grupe objekata:
1. stanje objekata koji su, pre nego što su prilagođeni za funkciju pozorišta,
služili za druge potrebe;
2. sadašnje stanje objekata koji su namenski građeni za scenske događaje;
3. buduće stanje gde se planira izgradnja ovih objekata.

Slike 1,2,3 : Vrata magacina spolja, vrata magacina s unutrašnje strane, vrata za
unos dekora iz magacina
Za prvu grupu objekata (oni koji su prethodno imali drugu namenu)
karakteristično je da su po pravilu najviše ugroženi od požara jer su prilagođavani
potrebama pozorišta i evidentno je da ima dosta nedostataka koji doprinose lošoj
bezbednosti. Tipičan primer je današnje Pozorište mladih
3
koje je građeno kao
Sokolski dom da bi posle II svetskog rata dobilo drugačiju funkciju – za izvođenje
pozorišnih predstava. Sada se do šminkernice i garderobe, kao i do lutkarske
radionice pristupa preko hinter bine stepenicama koje su ujedno i put za evakuaciju.
Takođe, tehnički prilaz i unos dekora se odvija preko glavnog ulaza iako je za to
predviđen poseban ulaz koji je onemogućen uzanom saobraćajnicom, i zakrčenim
prolazom za unos dekora direktno na scenu (slike 1,2,3).
219

Kod objekata druge grupe postoje situacije gde su objekti dobro
isprojektovani i izgrađeni, ali nisu maksimalno sprovedene sve urbanističke mere
zaštite. Nedostaci se ogledaju u preteranoj gustini izgrađenih objekata oko pozorišta,
lošim pristupnim putevima, pa čak i postavljenim metalnim preprekama zbog kojih
vatrogasna tehnika ne može uspešno intervenisati. Hidrantska mreža je često slaba ili
uopšte nije u funkciji. Ova situacija se jednim delom odnosi i na Srpsko narodno
pozorište, gde se u praksi pokazalo da prilikom izvođenja vežbi, vatrogasna tehnika
nije u mogućnosti da priđe dovoljno blizu što bi u slučaju izbijanja požara stvaralo
dodatne teškoće i usporilo akciju gašenja požara.

Slike 4,5,6 : Srpsko narodno pozorište - otežan pristup vatrogasnim vozilima i tehnici
Na bazi prethodnih elemenata, kod trećeg slučaja, odnosno, kod budućih
pozorišnih objekata, stvaraju se svi preduslovi da se poštuju sve urbanističke mere
zaštite, što svakako pogoduje tome da nadležni organi, odgovorni i zaduženi za
planiranje i projektovanje, ispoštuju savremene standarde.
Klasifikovanjem analiziranih objekata u odnosu na poziciju u urbanizmu,
formirane su četiri osnovne kategorije pristupačnosti (tabela 1). Prva kategorija
objekata je „najpristupačnija“ - slobodnostojeći objekti u urbanom fragmentu kojem
je najlakše prići pri obavljanju akcije spašavanja i gašenja požara, dok su u četvrtoj
kategoriji prikazani objekti kojima je najteže pristupiti, jer se nalaze unutar
blokovskog prostora. Četvrta kategorija je karakteristična jer su oba navedena objekta
prilagodili trenutnu namenu. Međutim, kao što je već spomenuto, kod Srpskog
narodnog pozorišta, iako je slobodnostojeći objekat u prostoru, gusto izgrađeno
okruženje onemogućava lako pristupanje. Iz te činjenice sledi da ova tabela zahteva
dalju analizu, na osnovu koje bi se utvrdili detaljniji kriterijumi za svaki objekat i
izdvojili pojedinačni slučajevi kroz vežbe gašenja požara.
220

1




slobodnostojeći objekti
- Narodno pozorište, Beograd
- Jugoslovensko dramsko pozorište, Beograd
- Beogradsko dramsko pozorište, Beograd
- Madlenijanum, Beograd
- BITEF, Beograd
- Narodno pozorište u Subotici
- Srpsko narodno pozorište, Novi Sad
- Pozorište u Sremskoj Mitrovici
- Pozorište u Užicu
- Pozorište u Kragujevcu
- Dečije pozorište u Nišu
- Narodno pozorište u Nišu
- Pozorište u Pirotu
2





objekti u nizu
- Atelje 212, Beograd
- Zvezdara teatar, Beograd
- Pozorište „Boško Buha“, Beograd
- Pozorište u Vršcu
- Pozorište u Kikindi
- Pozorište u Zrenjaninu
- Narodno pozorište u Somboru
- Ben Akiba, Novi Sad
- Pozorište u Šapcu
- Pozorište u Kraljevu
- Pozorište u Kruševcu
- Pozorište u Zaječaru
- Pozorišna sala NIS-a, Novi Sad
3

objekti unutar bloka
- Pozorište „Boško Buha“, Beograd
- Pozorište na Terazijama „Teatar T“, Beograd

4

objekat u objektu
- Pozorište mladih, Novi Sad
- Dečije pozorište u Subotici


Tabela 1. klasifikacija – shematski prikaz pristupačnosti analiziranih objekata u
odnosu na poziciju u urbanizmu

221

5.2. Podela na požarne sektore i segmente
Objekti složene funkcionalne strukture izdvajaju se na požarne sektore kako
bi se sprečilo širenje požara na dužini većoj od 50m. Kod zgrada u nizu jedna od njih
treba da ima zid koji nadvisuje drugu.
Pozorišta klase od P4 do P7
4
dele se na sledeće požarne sektore:
- Binski prostor
- Gledalište
- Deo za administrativno i tehničko osoblje
- Skladišne prostorije za dekor
- Radionice
- Tehničke prostorije
Veća gledališta umesto tavanice i krovne konstrukcije trebalo bi da imaju
samo krovnu konstrukciju (sa pokrivnom podkonstrukcijom od negorivih ploča) čija
je otpornost prema požaru najmanje F60. U krov bine, ukoliko ne postoje, ugraditi
klapne, žaluzine i slične uređaje za ispuštanje dima i toplote nastalih usled požara.
5

Slika 7: princip podele zgrade pozorišta na požarne segmente
Prema principima koji su dati na skici (slika 7), kod nekih analiziranih
objekata za scenske događaje je ustanovljeno da ne postoji osnovna požarna barijera
između scene i gledališta u vidu metalne protivpožarne zavese ili vodene zavese, kao
ni otpornost izlaznih vrata po pitanju otpornosti na požar.

222

5.3. Evakuacija
Pored primene svih standarda tehničkog karaktera, koji se moraju poštovati
pri gradnji novih pozorišta, u postojećim pozorištima koja aktivno funkcionišu,
detaljno mora biti razrađen plan evakuacije u slučaju izbijanja požara. Evakuacija je
izuzetno značajna mera zaštite i spasavanja i ona se mora sadržati sledeće:
- procenu ugroženosti od požara;
- broj prisutnih, zaposlenih i publike, u objektu za vreme predstave;
- postupak nakon izbijanja požara (postupak rukovodstva, drugih
odgovornih lica i ostalih radnika pozorišta);
- način dojave požara nadležnoj vatrogasnoj službi, tj. profesionalnim
vatrogasnim jedinicama;
- obezbeđenje pristupa ljudstva i tehnike, vatrogasnih jedinica koje
pristižu nakon dojave požara;
- upotrebu raspoložive opreme u pozorištima (hidranti i vatrogasni
aparati, pesak, voda i dr.);
- način obaveštavanja prisutnih gledalaca u pozorištu i sprovođenje
mera bezbednosti koje omogućavaju brzo napuštanje objekta bez
posledica;
- način pružanja prve pomoći povređenim od požara i njihovo
sprovođenje do prvih zdravstvenih ustanova, kao i obaveštavanje
hitne medicinske pomoći;
- postupak nakon izvršene evakuacije sa ciljem dovođenja u redovnu
funkciju za normalan rad.
Analizirani objekti za scenske događaje su proveravani kroz shemu (slika 8),
kojom su utvrđene arhitektonsko-građevinske performanse. Akcenat je stavljen na
scensko-gledališni prostor kao prostor u kom boravi najviše ljudi u odnosu na
preostale delove objekta.
U gledalištima treba da postoje osim prvih izlaza – PI i dodatni alternativni
izlazi - API. Prema broju lica u takvim prostorima trebalo je proveriti sledeće:
- za više od 50 a manje 300 osoba u prostoriji treba da postoji 2 API
- za više od 300 a manje 600 osoba u prostoriji treba da postoji 3 API
- za više od 600 a manje 2000 osoba u prostoriji treba da postoji 4API
Gledalište treba da ima sledeće minimalne arhitektonske karakteristike.
Minimalna širina otvora vrata prostorije u kom boravi više od 10, a manje od 50 lica
223

treba da bude 1m. Visina vrata na svim koridorima za evakuaciju treba da bude
najmanje 200-205cm. Za prostorije u kojima boravi od 50-100 lica primenjuju se
dvokrilna vrata ili dvoja vrata dovoljno razdvojena. Za prostorije u kojim boravi više
od 100 lica primenjuje se više dvokrilnih ili jednokrilnih vrata. Nagib gledališta ne
treba da bude veći od 40º. Razmaci između redova sedišta su takvi da kad se sedište
obori u položaj za sedenje, do naslona sledećeg sedišta ispred ima p≥35+N/2 (cm),
gde je N-broj sedišta u tom redu, tj. najviše 48,5cm. U redu sedišta gde je propisan
samo jedan prolaz može biti najviše 12 sedišta.
6


Slika 8 : šematski prikaz prvih izlaza, broja sedišta, razmaka između redova i drugih
elemenata evakuacije za veća gledališta
U narednom primeru (slika 9) je dat prikaz primene prethodne šeme na
konkretnom slučaju male sale Pozorišta mladih. Ovaj scensko-gledališni prostor
spada u kategoriju najugroženijih od svih obuhvaćenih analizom. Kapacitet sale je
135 mesta gde je po preporukama predviđeno da ovakva prostorija mora imati 2
alternativna izlaza, sto ovde nije slučaj. Vrata za evakuaciju su širine 3m a njihova
otpornost prema požaru nije utvrđena. Iako je njihova dimenzija mnogo veća od
preporučenih, u ovoj sali mora postojati još jedan alternativni izlaz. Posebno se mora
uzeti u obzir da je ova sala prvenstveno namenjena deci.
Druga rizična situacija vezana za malu salu Pozorišta mladih je etaža iznad
scensko-gledališnog prostora kojom se pristupa preko vrlo neprohodnih i uzanih
kružnih stepenica. Dalje, ka režiji i garderobi vode uzani hodnici čije su dimenzije
manje od preporučenih, teško su prohodani i u smislu širine i visine.
7




224


Slika 9: Mala sala Pozorišta
mladih u Novom Sadu
Slika 10: Sala Dečjeg pozorišta-Dječjeg kazališta-
Gyermekszínház u Subotici

Sledeći primer je sala Dečjeg pozorišta - Dječjeg kazališta –Gyermekszínház
u Subotici. Situacija je vrlo slična Pozorištu mladih u Novom Sadu - sala je
prilagođena potrebama izvođenja dečjih predstava. Trenutno su u ovom scensko-
gledališnom prostoru radovi koji obuhvataju korekcije nagiba gledališta i
rekonstrukciju scenskog prostora. Na slici 10 je prikazan izlaz u slučaju požara koji
trenutno postoji - puna strelica dok je alternativni izlaz - isprekidana strelica (trenutno
ulaz u magacin) planiran u idejnom projektu dogradnje aneksa. U predviđenom
idejnom rešenju ova vrata će postati izlazna u hodnik za evakuaciju. Radovi na
realizaciji ovih projekata su zaustavljeni iz finansijskih razloga, a do tada je potrebno
pronaći rešenje za alternativni izlaz jer je kapacitet gledališta198 mesta.
6. UNIVERZALNI DIZAJN
Imajući u vidu ozbiljnost problema protivpožarne zaštite, primena principa
univerzalnog dizajna je u većini slučajeva nemoguća jer zahteva određene
intervencije i rekonstrukciju delova objekata. Odnosno, da bi objekat dobio određene
dozvole, predhodno treba zadovoljiti sve pomenute mere zaštite i bezbednosti od
požara, a zatim i evakuaciju svih ljudi. Kako univerzalni dizajn podrazumeva
pristupačnost svim licima, kod malog broja analiziranih objekata je to obezbeđeno, ali
u nekom prilagođenom ili delimično rešenom obliku. Ovde se misli na rampe koju su
poslednjih godina dograđene, ali njima se samo pristupa do pojedinih delova objekta.
225

Rekonstrukcije podrazumevaju da se na svim ključnim mestima omogući nesmetan
pristup osobama sa posebnim potrebama (pre svega pristupanje holu i gledališnom
prostoru, mestu u gledalištu za lica sa posebnim potrebama, toaleti i dr).
Pozorišta mladih je za sada rešilo pristupanje licima sa posebnim potrebama
(slike 9,10,11). Ispred glavnog ulaza je postavljena rampa čiji je nedostatak to što nije
natkrivena, što bi moglo da stvori problem licima sa posebnim potrebama koja su u
kolicima u slušaju kiše ili snega. Dalje, kod stepenica u holu je moguće postaviti
rampu koja se teleskopski izvlači ukoliko je to potrebno. Treći, pomoćni element je
platforma koja se mehanički pomera uz stepenište. Iako ovaj primer ima mana, treba
pohvaliti trud nadležnih da, na neki način, omoguće pristup do gledališta u ovom
pozorištu.
Kada se govori o univerzalnom dizajnu, ne treba zaboraviti dečiji uzrast, jer
mnoga ispitivana pozorišta imaju dečiju scenu i predstave za decu, a nisu prilagodili
prostor onima kojima je prvenstveno namenjen. Sa druge strane treba voditi računa i o
starim licima, teže pokretljivim i iz tog razloga je potrebno predvideti liftove ili
prilagođene pokretne platforme gotovo u svim pozorištima.
Osim rampi i pokretljivih platformi, treba pravilno postaviti oznake, putokaze
i smernice za brzu evakuaciju, koja bi bila čitljiva svim licima.

Slike 11,12,13: Prilagođavanje objekta za lica sa posebnim potrebama u Pozorištu
mladih, Novi Sad
7. EKOLOŠKE MERE
„U oblasti građevinarstva potroši se oko polovina proizvedene energije. Iz
tog razloga mnoge zemlje su na nacionalnom nivou donele zakonske okvire koji
stimulišu smanjenje korišćenja klasičnih i upotrebu obnovljivih izvora energije.“
8

226

Zamena trenutne opreme, bilo da se radi o audio-opremi ili rasvetnim telima,
bi bila od velike važnosti za celokupnu uštedu energije. Zastarela oprema daleko više
troši, a usled lošeg održavanja električne mreže može doći do havarija, pa i do požara.
Uvođenje recikliranih materijala u scenografiju, reciklaža postojećeg fonda
kostima bi finansijski doprinela uštedi. Edukacija putem predstava i rad na važnosti
održivog razvoja – ono su na čemu se treba i mora u budućnosti insistirati, a mnoga
pozorišta u inostranstvu to primenjuju.
9

Termolavirint je jedan od načina kako bi se mogla uštedeti energija u
pozorišnim zgradama (slika 14). Primer se odnosi na novoprojektovani objekat, a
princip bi se mogao primeniti u postojećim uvođenjem podzemnih termokanala u
suterenske prostore.

Da bi se spoljni vazduh leti ohladio pre ulaska u građevinu (u
datom slučaju oslobodio vlage), odnosno zimi zagrejao, predlaže se usisavanje
spoljnog vazduha preko cevi položenih u zemljište ili uvođenje vazduha preko
betonskih termolavirinata, koji se nalaze ispod građevine.
10

1-spoljni vazduh, 2-direktni spoljni vazduh, 3-spoljni vazduh preko termolavirinta,
4-dovod vazduha u prostorije, 5-podzemni toplotni razmenjivač, betonsko-termalni kanal, 6-ventilator ,
7-poklopac za uključivanje direktnog termo vazduha
Slika 14: Šema spoljne vazdušne struje i uvođenja vazduha u ventilacionu centralu ili
preko “termolavirinta”

Takođe, potrebno je preispitati i nivo buke, koja je takođe jedan od ozbiljnijih
ekoloških problema. Mnoga pozorišta imaju problem sa saobraćajem u neposrednom
okruženju i to im stvara određene smetnje u radu. Ovaj problem se mora rešavati
zajedno sa urbanističkim problemima.
227

Kao velike potrošače, objekte za scenske događaje treba posebno ispitati i
napraviti metodologiju rekonstruisanja u pravcu smanjenja troškova i energije.
Prostore gde se u određenom vremenskom intervalu zadržava veliki broj ljudi treba
posebno tretirati i shodno tome predložiti optimalne mere za poboljšanja komfora.
„Naučna i stručna javnost je dužna da upozori na ove probleme i ponudi rešenja“
11
, a
objekti za scenske događaje, kao uticajne institucije u društvu, te principe prezentuju i
primenjuju kako bismo se što pre uključili u međunarodni sistem.
8. ZAKLJUČAK
Značaj ovog potprojekta, koji se bavi ekološkim i bezbednosnim
karakteristikama objekata za scenske događaje, višestruk je. On je samo polazna tačka
za dalja istraživanja. Sada, kada je stanje građevinskog fonda objekata za scenske
događaje konstatovano kroz kriterijume i principe koji su pomenuti u ovom radu, i
ukazani problemi vezani za protivpožarnu zaštitu evidentirani, valorizovani i grubo
grupisani u odnosu na ozbiljnost situacije, dobijeni podaci mogu biti prosleđeni
stručnim licima i relevantnim institucijama.
Uključivanjem naučnih institucija u istraživanje ekoloških i bezbednosnih
karakteristika ovih objekata, projektom „Tehničko-tehnološko stanje i potencijali
objekata za scenske događaje u Republici Srbiji“ formirane su programske osnove i
ulazni podaci za dalju analizu. Takođe, ovaj projekat bi mogao postati strateški važan
za unapređenje i podizanje kulturne svesti građana, naročito u nerazvijenim delovima
i opštinama Republike Srbije.
9. ZAVRŠNE NAPOMENE
Rad je urađen u okviru projekta Ministarstva za nauku i tehnološki razvoj,
pod nazivom Tehničko-tehnološko stanje i potencijali arhitektonskih objekata za
scenske događaje u Republici Srbiji, pod rukovodstvom dr Radivoja Dinulovića,
vanrednog profesora.
1
Dinulović, Radivoje, Arhitektura pozorišta XX veka, Clio, Beograd 2009, str. 19

2
Pavković Bugarski, Ljiljana (urednik): Jus TP 21: Tehnička preporuka za
građevinske tehničke mere zaštite od požara stambenih i poslovnih i javnih zgrada,
Savezni zavod za standardizaciju, Beograd 2003, str. 3

3
Pozorište mladih u Novom Sadu je nekoliko puta spomenuto u tekstu iz razloga
povećane opasnosti od požara, kako sa urbanističkog tako i sa arhitektonskog aspekta
228

posmatrano. U toku je izrada projekta rekonstrukcije velike sale gde će većina
tehničkih problema vezanih za bezbednost biti uklonjena.
4
Pavković Bugarski, Ljiljana, op.cit., klasifikacija zgrada prema broju lica; za
pozorišta je to P4:101-300 lica , odnosno P7-1501 i više lica, str.7
5
Pavković Bugarski, Ljiljana, op.cit., str. 16
6
Ibid: str. 23,24
7
Ibid: str. 22. Minimalan širina hodnika za evakuaciju je najmanje 1,2m, širina
stepeništa 1m, odnosno 1,2m – ako je za požarni segment to jedino stepenište.
8
Pucar, Mila, Nenković, Marina, Projektovanje novih i rekonstrukcija postojećih
gradskih blokova sa aspekta povećanja energetske efikasnosti – svetska iskustva i
lokalne preporuke, Arhitekture i urbanizam, 2006, br. 18-19, str. 7
9
http://ashdendirectory.org.uk/default.asp Mnoga pozorišta primenjuju koncept
Zelenog teatra i podizanje svesti o održivosti putem predstava i korišćenjem
recikliranih materijala u predstavama.

10
Klaus, Danijels, Tehnologija ekološkog građenja, NK Jasen. Beograd 2009, str 246-
249.

11
Pucar, Mila, Nenković, Marina, op.cit., str. 8
12
Slike 7 i 8 su preuzete iz Tehničkih preporuka: Pavković Bugarski, Ljiljana
(urednik): Jus TP 21: Tehnička preporuka za građevinske tehničke mere zaštite od
požara stambenih i poslovnih i javnih zgrada, Savezni zavod za standardizaciju,
Beograd 2003, str. 24 i 39
13
Slika 14 je preuzeta iz knjige Klaus, Danijels, Tehnologija ekološkog građenja, NK
Jasen. Beograd 2009, str. 248

14
Ovaj rad je deo projekta „Tehničko-tehnološko stanje i potencijali objekata za
scenske događaje u Republici Srbiji“. Projekat je finansiralo Ministarstva za nauku i
tehnološki razvoj.
15
Uvodni deo ovog teksta je proistekao iz razgovora sa stručnim licima iz oblasti
protiv požarne zaštite.
229

10. REFERENCE
1) Ljiljana Pavković Bugarski (urednik): Jus TP 21: Tehnička
preporuka za građevinske tehničke mere zaštite od požara stambenih
i poslovnih i javnih zgrada, Savezni zavod za standardizaciju,
Beograd 2003.
2) Dinulović, Radivoje, Arhitektura pozorišta XX veka, Clio, Beograd
2009
3) Klaus, Danijels, Tehnologija ekološkog građenja, NK Jasen.
Beograd 2009
4) Pucar, Mila, Nenković, Marina, Projektovanje novih i
rekonstrukcija postojećih gradskih blokova sa aspekta povećanja
energetske efikasnosti – svetska iskustva i lokalne preporuke,
Arhitekture i urbanizam, 2006, br. 18-19, str. 7-17
5) Krnjetin, Slobodan, Graditeljstvo i zaštita životne sredine,
Prometej, Novi Sad 2004.
Internet izvori:
6) www.eca.lu
7) http://ashdendirectory.org.uk/default.asp



230

231

Doc.dr Darko Reba, dipl.inž.arh.
docent, šef Departmana za arhitekturu i urbanizam, Fakultet tehničkih nauka, Novi
Sad
Aleksandra Bandić, dipl.inž.arh-master
Student doktorskih studija na Departmanu za arhitekturu i urbanizam, Fakultet
tehničkih nauka, Novi Sad; arhitekta, Gardi d.o.o. Temerinska 102, Novi Sad
MORFOLOŠKE KARAKTERISTIKE ARHITEKTONSKIH OBJEKATA ZA
SCENSKE DOGAĐAJE U REPUBLICI SRBIJI
Apstrakt: Ovaj rad se bavi istraživanjem morfoloških karakteristika arhitektonskih
objekata za scenske događaje u Republici Srbiji, njihovim tipološkim, geometrijskim i
kompozicionim strukturama, kao i svojstvima nadzemnog sklopa i korelacijama
arhitektonske strukture sa neposrednim okruženjem. Zadatak utvrđivanja tipologije
savremenih pozorišnih zgrada, na osnovu kojih bi klasifikacije bile moguće, ne
dozvoljava konačno formiranje zaključaka i stavova generalno primenjivih na
odabrani uzorak. Svaki od projekata jedinstven je na određen način, a kao takav,
potpuno nezavisan od ostalih tipova. U skladu sa tim, a imajući u vidu sva prethodno
stečena iskustva, kulturološke, istorijske i društvene tokove koji su bili generatori
nastanka i transformacija, klasifikacija se može izvršiti za kriterijume prepoznate kao
jedinstvene i zajedničke svim izabranim pozorištima.
Otežavajuću okolnost pri analizama morfoloških karakteristika, čini situacija
da se sve kuće na isti način nisu videle i doživele u stvarnom urbanom prostoru.
Potencijal svake pozorišne zgrade neposredno je vezan za kulturološku, ekonomsku,
arhitektonsko-urbanističku pa čak i spomeničku vrednost u sredini u kojoj se nalazi i
za koju je vezan. U radu će biti analizirano 20 pozorišta, što predstavlja validan
uzorak za formiranje tipologije morfoloških karakteristika objekata za scenske
događaje u Republici Srbiji.

Ključne reči: pozorišna arhitektura, morfološke karakteristike, urbani kontekst,
arhitektonski sklop
232

MORPHOLOGICAL CHARACTERISTICS OF ARCHITECTURAL
PERFORMANCE BUILDINGS IN THE REPUBLIC OF SERBIA
Abstract: This paper deals with the morphological characteristics of architectural
research performance facilities in the Republic of Serbia, their typological,
geometrical and compositional structures, properties of the above-ground architectural
patterns, as well as correlations with the neighbouring structures. The task of
determining the typology of a modern theatre building does not allow the formation of
the final conclusions and opinions. Each project is unique in a certain manner, and as
such, totally independent of other types. Accordingly, and taking into account all the
previously acquired experience, and all cultural, historical and social trends that have
been generators for the creation and transformation, the classification can be made
following the criteria recognized as a unique and common to all selected theatres.
There is also an aggravating factor in the analysis of morphological
characteristics, because all the buildings are not experienced in the real urban space in
the same manner. The potential of each theatre building is directly related to the
cultural, economic, architectural and urban planning, and even to the monumental
value in the environment surrounding it and linked to it. This paper analyzes 20
theatres, which is a valid model for the formation of typologies of the morphological
characteristics of performance facilities in the Republic of Serbia.

Keywords: theatre architecture, morphological characteristics, urban context,
architectural composition


Sadržaj:
1. Uvod
1.1. Arhitektonska forma-tumačenja značajnih teoretičara arhitekture
XX veka
1.2. Metode naučno-istraživačkog postupka
1.3. Kriterijumi za analizu morfoloških karakteristika objekata za
scenske događaje
2. Analiza primera
2.1. Tabelarni prikaz zaključaka
3. Zaključak
4. Završne napomene
5. Reference
233

1. UVOD
"Arhitektonski program pozorišta, kao složen duhovni proizvod jedna je od
najinspirativnijih tema istraživanja scenskih prostora, a i projektovanja objekata za
spektakl uopšte."
1
Odavno je prevaziđena činjenica da je pozorišni objekat samo "kulturološko
ogledalo nekog društva" i mesto nastanka predstave, spektakla, događaja. U prilog
tome svedoči činjenica da je svaka pozorišna kuća podjednako umetnički koliko i
kulturni projekat, jednako arhitektonsko ostvarenje koliko i reper grada,
reprezentativno tehničko-tehnološko dostignuće i složena tipološka struktura.
Simboličko-semantička forma i višeslojna funkcija, osnovne su karakteristike svakog
scenskog objekta, čime pozorište postaje mesto koje aktivno učestvuje u formiranju
slike grada i poziva na razmišljanje i provocira u isto vreme.
Sama funkcija pozorišta veoma je stara i kada bi se pratila njena geneza,
zaključilo bi se da "izvođenje pozorišne predstave jeste ključni, ali nikako i jedini
funkcionalno-tehnološki proces pozorišta kao građevine, a ni kao institucije."
2
Sociološki značaj koji su ove "kuće" imale na razvoj društva, danas je samo još više
naglašen i poziva na aktivnosti koje treba da doprinesu urbanoj energiji. Funkciju
objekta nije moguće posmatrati nezavisno od njegove forme, neposrednog okruženja i
šireg konteksta u odnosu na grad. „U svojoj autonomiji i poetici iskaza, arhitektonska
forma je uvek složen niz znakova i jezičkih oblika kojima arhitektura operiše
približnih 40.000 godina i čiji svaki element, mera, položaj, namena, provokacija,
fraktura, sklop, konstrukcija, dekor, odnos ili boja imaju trajne i uvek ponovo
obnovljene valere, preispitane poruke i uzbudljive veze“.
3

Osim one utilitarne funkcije koju svaka pozorišna zgrada sa sobom nosi, ovi
objekti su na višem nivou najčešće i simbolički reperi grada, po svom oblikovanju i
monumentalnosti. Tako je „polaritet između forme i funkcije, zasnovan na polaritetu
želje i potrebe“
4
da se svaki završni iskaz što bolje predstavi kao umetnost,
maštovitost i kreativnost. Arhitektonski volumen je vremenom postao izraz ličnih
aspiracija ili umetnika ili arhitektonske tipologije i njene želje za dominacijom i
urbanim isticanjem.
Posmatrana završna forma pozorišnog objekta najčešće je takva da nam
ostavlja potpuno apstraktnu ideju čitavog unutrašnjeg prostora, nepoznatog na
vertikalnom i horizontalnom nivou. Monumentalni karakter volumena u pojedinim
sredinama, je takav, da često postane primarna vizuelna asocijacija grada. Upravo ta
234

volumenoznost grandiozno zatvara pozorište kao "možda poslednje mesto na kome je
idealizam još uvek otvoreno pitanje".
5

1.1. Arhitektonska forma-tumačenja značajnih teoretičara arhitekture xx
veka
Posmatrajući završi izraz nekog arhitektonskog dela, uvidećemo višeslojnost
poruka, znakova, ideologije i simbolike autora, ali i niz konventivnih tehnoloških,
konstruktivnih i funkcionalnih karakteristika koje su odredile volumen objekta.
Analizirajući završnu formu kroz istoriju i stavove istaknutih teoretičara arhitekture,
od kojih su neki svoja duboka uverenja ostavili trajno kroz izvedena dela, shvatićemo
da je nemoguće razdvojiti Vitruvijevo trojstvo koje firmitas (čvrstoća), utilitas (svrha)
i venustas (lepota)
6
predstavljaju u arhitekturi, ali da su tumačenja bila drugačija,
zavisno od vremena, tokova, aspiracija i uverenja.
Tako je Mis van der Roe kroz svoju ideologiju "manje je više"
7

arhitektonsku formu oslobodio dekorativne plastike i simbolike; postao je pobornik
konstruktivnog ornamenta, dok je Luis Kan 50-ih godina rekao da arhitekta treba da
bude iznenađen pojavom svog projekta i njegovim završnim ishodom
8
. Za Luisa
Salivena "forma je sledila funkciju"
9
i bila u njenoj službi, ali ponekad je ovakva
relacija, prema Venturiju, bila teško dosledno i u potpunosti ostvariva, i kao takva
razlog mnogih protivurečnosti u arhitekturi
10
.
Korbizijeova definicija da je arhitektura "znalačka, pravilna i raskošna igra
oblika okupljenih na svetlosti"
11
eksplicitno povezuje fundamentalne stavove kubizma
i jednostavnih formi, koje sistemom čistih oblika "prodiru" kroz prostor. Najbolji
dokaz organske
12
arhitekture možemo videti na delima Frenk Lojd Rajta, ili
ostvarenjima Alvara Alta, za koje je arhitekture deo prirode, njen sastavni element, u
prilog čemu govore materijali, volumen i izražajni karakter kojim će arhitekta
oblikovati svoje ostvarenje.
Prema rečima Ranka Radovića, "arhitektonski objekti otkrivaju značenja:
prostorna, društvena, kulturna, istorijska, tehnička, ekonomska, politička, vizuelna,
urbana, itd."
13
i kao takvi za nas su "pre svega komponente arhitektonskog
ansambla".
14
Forma objekta podjednako je dominantan element koliko i sama
ideologija, sadržaj ili sveobuhvatni značaj objekta, zbog čega je bila stalna
komponenta i predmet preokupacije i istraživanja istaknutih teoretičara, njihovih
pisanih radova, ali i izvedenih projektantskih dela.
Sintezna razmišljanja koja se ovakvom analizom dobijaju mogu dovesti do
zaključka da projektant može koristiti različite arhitektonske rečnike
15
kako bi stvorio
235

delo koje se tematski, stilski ili koloristički uklapa u svoje neposredno okruženje, ali
će se kod reprezentativnih gradskih sadržaja, kao što je to slučaj sa pozorištima,
pokazati da monumentalnost dolazi kroz formu, ali i funkciju, urbanističko i prirodno
okruženje i sveobuhvatnu morfološku konfiguraciju, što će ovaj rad i pokazati.
1.2. Metode naučno-istraživačkog postupka
Analiza morfoloških karakteristika objekata za scenske događaje u Republici
Srbiji, zasnovana je na jasno definisanim kriterijumima koji treba da doprinesu
njihovoj klasifikaciji i tipologiji. Prema Radivoju Dinuloviću, postoje ustanovljeni
kriterijumi grupisani u devet osnovnih celina:
1. Po nameni (utilitarni kriterijum)
2. Po karakteru programske strukture (programski kriterijum)
3. Po karakteru kulturne funkcije (kulturološki kriterijum)
4. Po kriterijumima vrednovanja kulturnog nasleđa (kriterijum zaštite
spomenika kulture)
5. Po karakteru pozicije u neposrednom i širem okruženju (urbanistički
kriterijum)
6. Po karakteru funkcionalno-tehnološke i prostorne strukture (arhitektonski
kriterijum)
7. Po karakteru tehničko-tehnološke strukture (tehničko-tehnološki kriterijum)
8. Po karakteru fizičke strukture (morfološki kriterijum)
9. Po karakteru likovne strukture (stilsko-estetički kriterijum).
16


U metodološkom smislu, predviđeno je da se posle definisanja i
identifikacije odabranih objekata u zemlji pristupi sistematičnoj analizi istih i na
osnovu sprovedenog postupka donesu zaključci o svakoj građevini zasebno.
Odabrani kriterijum je morfološki, na osnovu kojeg će se posmatrati fizička
struktura i korelativni odnos arhitektonskog objekta, njegovog nadzemnog sklopa i
neposrednog okruženja. Kako relevantnost dobijenih rezultata zavisi direktno od
detaljnosti i slojevitosti, možemo zaključiti da će skoro svaki pozorišni objekat
predstavljati poseban tip sa svojim specifičnostima iako će kriterijumi posmatranja i
analize biti gore pomenuti.
Tako dobijeni podaci o reprezentativnim scenskim institucijama u razvijenim
gradovima Srbije, mogu da postanu značajna istraživačka platforma u sinteznoj
formaciji i objedinjenoj formi sprovedenoj kroz sve navedene kriterijume. Kao
napomenu je potrebno izdvojiti da svaka od celina predstavlja podjednako važan deo
istraživanja i da tek njihovim objedinjavanjem i sistematizacijom, možemo dobiti
236

jasnu sliku na osnovu koje je moguće formirati stajne tačke za buduće mišljenje
stvarnih potencijala pozorišnih institucija.
Izabrani primeri biće analizirani kroz tekstualne, numeričke i grafičke
podatke, kao i kroz fotodokumentaciju, a zaključci će biti tabelarno prezentovani po
utvrđenim kriterijumima ustanovljenim za ovo područje istraživanja.
1.3. Kriterijumi za analizu morfoloških karakteristika objekata za scenske
događaje
Predmet rada je klasifikacija po morfološkom, dok ostali kriterijumi neće biti
predmet analize i rad će se baviti njihovim postojanjem samo u onoj meri koliko ih je
nemoguće fizički i esencijalno razdvojiti od morfoloških karakteristika. Kako bi se
istraživanje dosledno sprovelo po metodološkom postupku, definisana su dva osnovna
kriterijuma za analizu:
A Morfološke karakteristike gabarita prizemlja objekta za scenske događaje
B Morfologija nadzemnog sklopa objekta za scenske događaje.
A Morfološke karakteristike gabarita prizemlja objekta za scenske događaje
Geometrijska forma i sveukupna konfiguracija su najuočljiviji elementi
sagledavanja strukture svakog objekta. Tako se i na arhitektonskoj tipologiji
pozorišnih kuća može zaključiti da li postoji prepoznatljiva ideja u kompozicionom
smislu i da li ona iz ugla posmatrača ili korisnika prostora, na prostornom nivou,
može da se uoči i prepozna. Definisani su sledeći tipovi gabarita koji strukture
zauzimaju u urbanom kontekstu:
- primarne geometrijske forme
- centralizovane kompozicije
- simetrične kompozicije
- ekscentrične kompozicije
- dinamične kompozicije
- kompozicija u kontakt sa okružujućim strukturama.
B Morfologija nadzemnog sklopa objekta za scenske događaje
Arhitektonska forma je složen niz znakova i simbola sa izraženim dijalogom
koji ima sa okolinom bez obzira na programski okvir. Pionirski pokret moderne sa
ponosom se oslanjao na stav Horejšio Grinoa da "forma sledi funkciju", a kako je na
237

primeru pozorišnih objekata funkcija izrazito kompleksna, nadzemni sklop u
pojedinim slučajevima ne prati datu formulu. U prilog tome govori i činjenica da
pored pravilnih , u izabranoj tipologiji možemo da prepoznamo i složene, grupne,
geometrijske forme kao preovlađujući način da se zadovolji zadata funkcija.
Najznačajniji činioci koji bliže definišu nadzemni sklop objekta za scenske
događaje i utiču na elemente i volumen forme su:
1. dispozicija glavne pozornice i postojanje pomoćne ili više njih;
2. odnos ulazne partije i otvorenog prostora;
3. arhitektonski jezik, semantički elementi čitanja i identitet.
2. ANALIZA PRIMERA
Svi objekti javnog spektakla predstavljaju izraz umetničke i kulturološke
sinteze u gradovima Srbije, a u isto vreme i sociološko uporište svakog od njih. U
analizu nisu uključeni svi pozorišni objekti Srbije, ali je obuhvaćen znatni deo, što je
dovoljan uzorak da pruži opšte zaključke i prikaže jasnu sliku postojećeg stanja.
Sredine u kojima se 20 izabranih pozorišnih kuća nalazi dosta su različite, na šta u
velikoj meri pretenciozno utiču i politički i marketinški tokovi u svakom od gradova.
Faktičko stanje često je drugačije od očekivanog, pa se u istom gradu vidi velika
razlika između dve pozorišne zgrade, njihove forme, sociološkog značaja, a samim
tim i posećenosti i važnosti za grad.

238


Sl. 1 - dispozicija izabranih pozorišnih kuća u Srbiji

1. NARODNO POZORIŠTE, Beograd
Najstarije beogradsko pozorište osnovano 1863. godine od strane Republike
Srbije u objektu namenski projektovanom za njegovu primarnu, do danas
nepromenjenu namenu. Reprezentativna forma i arhitektura u velikoj meri
opravdavaju odličnu lokaciju, u samom centru grada, odakle je objekat u svoj svojoj
grandioznosti potpuno saglediv, a scenski aspekt nesumnjivo uočljiv.
A Morfološke karakteristike gabarita prizemlja objekta za scenske događaje
U oblikovanju objekta korišćene su primarne geometrijske forme u
centralizovanoj simetričnoj kompoziciji, koja ima elemente prostorne dinamike i ni na
BEOGRAD
1. NARODNO POZORIŠTE
2. JUGOSLOVENSKO
DRAMSKO POZORIŠTE
3. MADLENIANUM
4. POZORIŠTE NA
TERAZIJAMA
5. POZORIŠTE BOŠKO
BUHA
6. BITEF TEATAR
7. BEOGRADSKO
DRAMSKO POZORIŠTE
8. ZVEZDARA TEATAR
NOVI SAD
9. SRPSKO NARODNO
POZORIŠTE
10. BEN AKIBA
11. POZORIŠTE MLADIH
ZRENJANIN
12. NARODNO POZORIŠTE
TOŠA JOVANOVIĆ
SOMBOR
13. NARODNO POZORIŠTE
SREMSKA MITROVICA
14. POZORIŠTE DOBRICA
MILUTINOVIĆ
VRŠAC
15. NARODNO POZORIŠTE
STERIJA
SUBOTICA
16. DEČJE POZORIŠTE
NIŠ
17. NARODNO POZORIŠTE
ZAJEČAR
18. POZORIŠTE TIMOČKE
KRAJNE ZORAN
RADMILOVIĆ
UŽICE
19. NARODNO POZORIŠTE
KRALJEVO
20. KRALJEVAČKO
POZORIŠTE

239

koji način ne stvara smirenu formu koju stroga simetrija često ostavlja na posmatrača.
Bez kontakta sa okružujućim strukturama ovaj objekat je celina sama po sebi sa
prepoznatljivom idejom da scenski objekat postane urbani monument.
B Morfologija nadzemnog sklopa objekta za scenske događaje
Nadzemni sklop je pravilna geometrijska forma složena iz manjih potcelina
sa mnoštvom ukrasa i detalja u završnom oblikovanju. Objekat je vizuelno dualističke
prirode i jasno se razlikuju stari i novi deo strukture.
1. Glavne pozornica je potpuno simetrična, a objekat ima i scenu Raša
Plaović, koja, kao i Velika scena, prati izduženi oblika gabarita objekta.
2. Odnos ulazne partije i otvorenog prostora veoma je nepovoljan zbog
blizine prometne saobraćajnice. Na taj način umanjen je sveukupni doživljaj možda
najbitnijeg dela koji predstavlja neraskidivu sponu između slobodnog okružujućeg
prostora i same unutrašnjosti objekta. „Javne građevine se odslikavaju u ogledalima
javnih prostora“
17
, a kako je već pomenuto, zgrada Narodnog pozorišta volumenski je
saglediva, ali sa slobodnih prostora u neposrednom okruženju, a ne sa ulaznog platoa.
3. Arhitektonski jezik je u duhu istoricizma, gde se prepoznaju naglašeni
elementi ulaznih kula - pilona. Identitet objekta i dominanta urbanog izraza je glavna
fasada ka Trgu Republike koja daje veliki značaj ovom čuvenom programu kulture.


Sl. 2, 3 - urbanistička dispozicija, model

2. JUGOSLOVENSKO DRAMSKO POZORIŠTE, Beograd
Na mestu nekadašnjeg dvorskog Manježa, u ulici iznova menjanog i
vraćanog imena, sa dugom istorijom, potresnom i neverovatnom u isto vreme, nalazi
se jedno od danas, najreprezentativnijih i najstarijih pozorišta u Beogradu. "Priča o
transformacijama ovog pozorišta je i priča o političkim, ekonomskim, kulturnim i
ideološkim metamorfozama društva koje je u različitim periodima njene 140 godina
duge istorije ovu zgradu dizalo iz pepela, ponekad i bukvalno, jer je gorela u dva
240

navrata."18 Zgrada kakvu danas javnost poznaje, maestralno je delo koje čuva
tradiciju i duh moderne i pleni svojom nesvakidašnjošću. Rizik i narativna arhitektura
veliko su merilo kreativnog čina arhitekata Zorana Radojičića i Dejana Miljkovića
koji su gradu poklonili JDP, zgradu koja čuva prošlost, a po svemu je okrenuta
budućnosti.
A Morfološke karakteristike gabarita prizemlja objekta za scenske događaje
Primarna geometrijske forma objekta uočava se samo sa ulice kralja Milana,
iako se gabarit sastoji od dva povezana paralelna trakta. Ovakav oblik, koji podržava
složenu i razgranatu funkciju, saglediv je smo na planu i potvrda je Vitruvijevog
stava da „kontrast između unutrašnjosti i spoljašnjosti može da bude jedna od velikih
manifestacija protivrečnosti u arhitekturi“19 Kontakt sa okružujućim strukturama ne
postoji.
B Morfologija nadzemnog sklopa objekta za scenske događaje
Objekat se odlikuje pravilnom geometrijskom formom dela koji je saglediv
sa ulice i glavnog ulaza u sklopu ove strukture.
1. Pozornica "Ljuba Tadić" je glavna scena pozorišta simetrična po podužnoj
osi, a u okviru objekta postoje još dve scene.
2. Odnos ulazne partije i otvorenog prostora je male razmere u odnosu na
gabarit čitave strukture što je nedostatak u sagledavanju zanimljive strukture i svih
njenih elemenata. Iako je oblikovanjem, detaljima i svetlom ulazni deo naglašen, ne
postoji prostran slobodan prostor sa koga bi ove prednosti mogle jasno i lako da se
uoče.
3. Arhitektonski jezik modernog transparentnog izraza jasno je čitljiv na
kontinualnoj fasadi duž ulice. Semantički element čini očuvana stara fasada iza zid
zavese, što je i najznačajniji identitet strukture.

Sl. 4, 5, 6 - urbanistička dispozicija, ulazna partija i ulična fasada

241

3. MADLENIANUM, Beograd
Najreprezentativnije privatno pozorište Madlenianum u kulturološkoj slici
veliki je ponos Beograda. Ideja Madlene Zepter, osnivača i vlasnice pozorišta, bila je
da se stvori još jedan centar kulture za kojim, po njenim rečima, publika i stanovnici
Beograda jako žude. "Pokaži mi svoj grad, pa ću ti reći kakvi su kulturni ciljevi
njegovog stanovništva"
20
, rekao je Eliel Sarinen, a kako Beograd nije samo glavni
grad, nego i sveukupni centar umetničke, sociološke, pa i političko-ekonomske moći
države, svaka institucija koja podstiče bolju obrazovnu i kulturološku sliku je više
nego neophodan i dobrodošao, što danas dokazuje bogat repertoar i posećenost ove
pozorišne kuće.
A Morfološke karakteristike gabarita prizemlja objekta za scenske događaje
Centralizovano simetrična kompozicija pozorišnog objekta je takva da se
jasno sagledavaju i prepoznaju kontakt i veza sa okružujućim strukturama. Gabarit je
izduženog tipa, a svojom kraćom fasadom orjentisan je ka pristupnoj saobraćajnici.
B Morfologija nadzemnog sklopa objekta za scenske događaje
Pravilna geometrijska forma je dominantna u vizuelnom kontaktu sa
objektom. Elementi koji daju dinamiku celoj kompoziciji, su simetrične kule na
glavnoj fasadi i velika nadstrešnica ulazne partije koji su ujedno i prepoznatljivi
elementi identiteta cele kuće.
1. Pozorište ima Veliku i Malu scenu i dve pomoćne multifunkcionalne sale.
2. Odnos ulazne partije i otvorenog prostora je adekvatan jer postoji dovoljno
prostora za gledaoce, čak i za dolazak motornim vozilima direktno do ulazne partije.
Naglašena nadstrešnica pokrenute zakrivljene linije, u volumenskom smislu
oblikovala je i povezala ulaznu sekciju sa platoom i slobodnim prostorom ispred
objekta.
3. Arhitektonski jezik je postmodernistički sa transformisanim tradicionalnim
elementima izvedenim u savremenim materijalima. Kao i kod prethodno opisanih
primera, i ovde se jasno čita program objekta kulture iz njegove pozicije i
konfiguracije. Sceničnost primarne funkcije, postala je sveukupna dominanta urbanog
izraza i istakla ga i u urbanističkom smislu kao urbani događaj i monument.

242


Sl. 7, 8 - fasada, enterijer glavne pozornice

4. POZORIŠTE NA TERAZIJAMA, Beograd
Kada je 2005. godine auditorijum prisustvovao svečanom dizanju zavesa na
terazijskom pozorištu, u samom centru Beograda, označen je kraj višegodišnje duge
"građevinske i pozorišne transformacije."
21
Jedino pozorište na teritoriji Srbije koje
kao osnovni žanr ima mjuzikl, jeste Pozorište na Terazijama, što "podrazumeva
stanovitu kompleksnost pozorišta kao institucije, jer objedinjuje četiri umetnička
ansambla: dramski, baletski, horski i orkestarski, i kompleksnost pozorišta kao mesta,
jer scenski dizajn savremenog mjuzikla ima zahtevne prostorne i tehnološke
preduslove."
22

A Morfološke karakteristike gabarita prizemlja objekta za scenske događaje
Ekscentrična kompozicija je osnovna karakteristika gabarita u koji je
smešten pozorišni sadržaj. Objekat je potpuno u kontaktu sa okružujućim
strukturama i po horizontali i po vertikali što jedak slučaj u ovoj arhitektonskoj
tipologiji.
B Morfologija nadzemnog sklopa objekta za scenske događaje
Složene geometrijske forme, potpuno ugrađenog objekta, su se na neki način
pokazale kao moguće za organizovanje pozorišnih aktivnosti posle zamene dotrajalih
i prevaziđenih tehničko-tehnoloških karakteristika objekta.
1. Glavna pozornica je ekscentrična, a u okviru objekta je i kabaretska scena.
2. Odnos ulazne partije i otvorenog prostora je adekvatan ukoliko se
posmatra dimenzija uličnog trotoara. Prostor u neposrednom okruženju je dosta
prostran, gde sa urbanističkog aspekta slobodno možemo govoriti da se radi o trgu.
3. Arhitektonski jezik strukture u kojoj se nalazi pozorište je poslovni, i ni po
čemu ne odaje program kulture sem ulaznom nadstrešnicom i prepoznatljivim logoom
specifičnog dizajna. U slučaju pozorišta na Terazijama ne možemo govoriti o
grandioznoj arhitekturi i impozantnosti građevine, kada ona ovde ne postoji.
243


Sl. 9,10,11 - osnova, ulazna partija, enterijer glavne pozornice

5. POZORIŠTE BOŠKO BUHA, Beograd
„Beograd je grad prekinutih sećanja, iskidane istorije, grad stalno razaranog i
iznova građenog identiteta.“
23
Ova tvrdnja može se prihvatiti i kada se govori o
pozorišnim kućama nastalim posle II svetskog, o stalnim željama i težnjama za
njihovom rekonstrukcijom i reanimacijom. Koliko je publika ipak uporna, govori
činjenica da je, ni danas rekonstruisano pozorište Boško Buha, i dalje aktivno i prkosi
tokovima, vlastima i političkim i društvenim strujama koje usporavaju obnovu ove
kuće.
A Morfološke karakteristike gabarita prizemlja objekta za scenske događaje
Kao i prethodni analiziran primer, a sličan i po periodu nastanka, pozorište
Boško Buha može se izdvojiti po ekscentričnoj kompoziciji, potpuno u kontaktu sa
okružujućim strukturama i po horizontali i po vertikali.
B Morfologija nadzemnog sklopa objekta za scenske događaje
Složene geometrijske forme potpuno ugrađenog objekta pozorišta čitljive su
iz prostornog plana i na taj način jedino su moguće sagledivost i čitljivost funkcije.
1. Glavna scena "Buha" je ekscentrična, a objekat ima i dečju scenu.
2. Odnos ulazne partije i otvorenog prostora je adekvatan obzirom da se
ispred nalazi Trg Republike. "Bez javnih prostora oko sebe, javne zgrade bi veoma
teško mogle gradski da funkcionišu pa čak i da postoje na pravi način.“24 Usklađeno
i ostvareno jedinstvo javnog objekata i javnog prostora ipak nije dovoljno naglašeno
iako postoji, zbog neprikladnog završnog oblikovanja ove pozorišne zgrade.
3. Arhitektonski jezik strukture u kojoj se nalazi pozorište je poslovni, i ni po
čemu ne odaje program kulture sem natpisom na ulazu. Potencijal objekta, bez obzira
na kombinovanu funkciju i karakter, mnogo je veći i u funkcionalnom i u oblikovnom
smislu, a na realizaciju rekonstrukcije objekat spremno čeka već više od decenije.

244


Sl. 12,13 - urbanistička dispozicija, fasada

6. BITEF TEATAR, Beograd
Najmlađe pozorište od jedanaest institucionalnih
25
nastalo 1989. godine
specifično je po mnogim pojedinostima. Funkcija je smeštena u rekonstruisanu
evangelističku crkvu na Dorćolu, a sama ideja teatara je nastala kao mesto sa kog bi
festival mogao da se širi dalje i stalno bude aktivan. Nastao po uzoru na moderna
evropska pozorišta, BITEF teatar nema stalno zaposlen umetnički ansambl i pozorišne
postavke i predstave, nego se, po rečima osnivača, najefikasnija dostignuća postižu
kada se timovi različitih stručnjaka angažuju za konkretne projekte.
A Morfološke karakteristike gabarita prizemlja objekta za scenske događaje
Simetrično dinamična kompozicije gabarita objekta je u minimalnom
kontaktu sa okružujućim strukturama, u onoj meri u kojoj je objekat prvobitno
formiran i postavljen u urbani kontekst, pre rekonstrukcije.
B Morfologija nadzemnog sklopa objekta za scenske događaje
Kao glavna karakteristika, a ujedno i element identiteta, jeste karakteristična
tipologiji sakralnih objekata obzirom da se radi o transformaciji programa. Deo
objekta koji je saglediv sa ulice i trga, jeste pravilne geometrijske forme, koja skriva
složenu funkciju.
1. Glavna i jedina pozornica je potpuno simetrična i zauzima centralni deo
objekta.
2. Odnos ulazne partije i otvorenog prostora nije potpuno adekvatan, ali se u
neposrednom okruženju nalazi plato sa koga može da se sagleda monumentalnost i
veličina sakralnog objekta.
3. Arhitektonski jezik sakralnog objekta ne pokazuje ni po kome elementu
današnju namenu za scenske događaje. Materijalizacijom i monumentalnošću sam
objekat je dovoljno narativan i u dijalogu sa okolnim prostorima, ali kao nedostatak se
245

izdvaja grandioznost sakralne, ali ne i pozorišno-scenične arhitekture prepoznate na
ostalim analiziranim objektima.


Sl. 14, 15, 16 - urbanistička dispozicija, osnova, fasade

7. BEOGRADSKO DRAMSKO POZORIŠTE, Beograd
Pozorište koje je ponos Beograda staro je preko 60 godina, a i danas je često
predmet rasprava gradskih i političkih vlasti. Bilo je godina kada su se predstave
igrale jedan put nedeljno i posećenost bila mala, ali danas je Beogradsko dramsko
pozorište mesto bogatog dramskog repertoara, kuća koja dočekuje gostujuće
ansamble i preko svojih glumaca, putuje svuda po svetu.
A Morfološke karakteristike gabarita prizemlja objekta za scenske događaje
Gabarit objekta je formiram od primarnih geometrijskih formi postavljenih u
simetričnu kompoziciju. Ukoliko posmatramo njegov odnos sa ostalim strukturama u
neposrednom okruženju, objekat pozorišta je u kontaktu sa njima, ali sadrži elemente
oblikovanja koji ga izdvajaju i daju mu jedinstven karakter.
B Morfologija nadzemnog sklopa objekta za scenske događaje
Pravilna geometrijska forma koja se čita iz prostornog plana sastoji iz
nekoliko elemenata. Svaki od njih je međusobno povezan tako da se dobija
kompaktna i jedinstvena celina sa jasno definisanim funkcionalnim zonama.
1. Velika scena je simetrična, a u objektu postoji i Nova scena.
2. Ulazna partija iako volumenski i arhitektonski zanimljivo oblikovana,
nema adekvatan odnos sa neposrednim okruženjem zbog blizine saobraćajnice, čime
nije ostvaren odnos između javne površine i javnog objekta. "Jedan od najtežih
arhitektonskih problema je projektovanje okoline zgrade po meri čoveka"
26
kada je
objekat javnog karaktera deo postojeće urbane strukture.
246

3. Arhitektonski jezik modernog izraza čitljiv je na fasadama pozorišne kuće.
Savremeni materijali sa zanimljivim kombinacijama elemenata i boja, bez puno
detalja i plastike, stvaraju prepoznatljiv završni volumen i dokazuju da forma
scenskog objekta može biti jak adut u formiranju identiteta urbane sredine.


Sl. 17, 18, 19 - osnova, presek, fasada

8. ZVEZDARA TEATAR, Beograd
Kada je 2001. godine izgrađena Nova scena, Zvezdara teatar je postalo
mesto koje sa ponosom neguje izvođenje stranih tekstova, a i dalje čuva specifičnosti
u programskom, tehnološkom i komercijalnom smislu po pitanju savremenih srpskih
pisaca. Ovaj objekat nestrpljivo iščekuje najavljene i pokrenute rekonstrukcije kojima
će se na mestu današnjeg objekta, stvoriti moderan kulturni centar, nalik na
savremene centre istog tipa u Evropi.
A Morfološke karakteristike gabarita prizemlja objekta za scenske događaje
Danas je gabarit objekta ekscentrična kompozicija koja se sastoji od
nekoliko zavisnih celina nastalih dogradnjama i rekonstrukcijama tokom godina.
Objekat nije potpuno slobodnostojeći tako da kontakt sa okružujućim strukturama
postoji na nekoliko mesta.
B Morfologija nadzemnog sklopa objekta za scenske događaje
Nadzemni sklop je nepravilna geometrijska forma, složena od više
elemenata. U visinskom smislu dominira binski toranj u skladu sa potrebama i
karakterom funkcije.
1. Objekat ima samo jednu scenu.
2. Odnos ulazne partije i otvorenog prostora je veoma minimalan za objekat
ovakve namene. Stalni problemi koji smanjuju sociološku vezu između ulaznog dela i
247

prilaznog platoa, javljaju se kao aktivni, i predstavljaju jedan od glavnih nedostataka
u urbanističko-morfološkom smislu.
3. Arhitektonski jezik je moderan bez jasnog čitanja programa. Na primeru
ovog objekta ne postoji ni komercijalizacija koja je danas sve više vezana za
pozorišne kuće, tako da se često ni reklamnim elementima, ne može zaključiti
utilitarna namena objekta.


Sl. 20, 21 - šematski prikaz funkcionalnih celina kroz presek, fasada

9. SRPSKO NARODNO POZORIŠTE, Novi Sad
Ne jedino, ali najistaknutije pozorište grada kulture, kako ga građani sa
ponosom zovu, Srpsko narodno pozorište je odličan primer urbanog i simboličkog
repera nekog grada. Organizacija unutrašnjeg prostora i kompleksnost i razgranatost
funkcionalnih nivoa, mnogima je i dalje nepoznata, ali ovaj monument na uzvišenoj
platformi u samoj centralnoj zoni grada, odoleva vremenu i privlači poglede svaki put
kada kraj njega prođete.
A Morfološke karakteristike gabarita prizemlja objekta za scenske događaje
Potpuno nepravilna geometrijska forma slobodnostojećeg objekta ističe se
ukoliko se posmatra i analizira njegov gabarit. Rekli bismo da je završna struktura
objekta u horizontalnom smislu, potpuno neshvatljiva ako se uzme činjenica da je
objekat namenski projektovan za funkciju pozorišta.
B Morfologija nadzemnog sklopa objekta za scenske događaje
Geometrijska forma koja se sastoji od dva kubusa sastavljenih od različitih
segmenata i međucelina koje povezuju dve glavne pozornice, nepravilna je u svojoj
sveukupnosti. Gabarit je nečitljiv, a "forma plana potpuno zatvorena...osim na
jedinom mestu koje bi u pozorištu nesumnjivo trebalo kriti od gledalaca-na bloku
glumačkih garderoba."
27

248

1. Velika scena "Jovan Đorđević" i mala scena "Pera Dobrinović" su
paralelne, a postoji i kamerna scena.
2. Odnos ulazne partije i otvorenog prostora je adekvatan obzirom da je
objekat orijentisan na Pozorišni trg, međutim prilazno stepenište zauzima veoma
veliku površinu, potpuno nesrazmernu u odnosu na razmeru trga. Ako je ideja bila da
se u urbanističkom smislu objekat podigne na pijedestal ili platformu radi
monumentalnosti, zadatak je uspešno obavljen, ali se onda postavlja pitanje, šta je sa
relacijom javni objekat-javni prostor, kada tako hipertrofirano stepenište predstavlja
socijalnu barijeru za sadržaj koji prolaznike treba da poziva i privlači?
3. Arhitektonski jezik je potpuno moderan izraz zatvorene forme, koja sem
ulaznom partijom ni na koji način ne uspostavlja kontakte sa okružujućim prostorom.
Velike svetle površine bez otvora kao "slepe" fasade danas su sve češća mesta za
oglašavanje i reklamiranje, što ne treba da predstavlja praksu u završnom oblikovanju
scenskih objekata.

Sl. 22, 23, 24 - urbanistička dispozicija, osnova, prilazni plato i ulazna partija

249

10. POZORIŠTE BEN AKIBA, Novi Sad
Novosadsko pozorište od 1985. godine smešteno je na današnjoj lokacijom u
prostorijama nekadašnjeg Ben Akibe. Glavna specifičnost čitave institucije jeste
negovanje bilingvističkih scenskih izvođenja na mađarskom i srpskom jeziku. Kako
se radi o malom pozorištu koje se svojim talentom i sposobnostima dokazuje na
srpskoj pozorišnoj sceni, vrata kuće se stalno otvaraju i postaju prostori čestih
premijera i mnogobrojnih gostovanja.
A Morfološke karakteristike gabarita prizemlja objekta za scenske događaje
Pravilna geometrijska simetrična forma pozorišnog objekta svojom dužom
fasadom orjentisana je ka prometnoj ulici Jovana Subotića u samom centru grada.
Objekat nije slobodnostojeći, nego deo uličnog niza i tako neprimetan i po
oblikovanju i po karakteristikama gabarita.
B Morfologija nadzemnog sklopa objekta za scenske događaje
Pravilna forma tipičnog jednospratnog objekta centralnog područja Novog
Sada može da se pročita i na primeru scenskog objekta. Nadzemni sklop na prvi
pogled čini više prostih struktura, ali u pogledu institucije oni su objedinjeni i kao
jedinstvo predstavljaju završnu formu.
1. Glavna pozornica je simetrična u odnosu na pravac pružanja objekta, a
pored nje, postoji i kamerna pozornica.
2. Odnos ulazne partije i otvorenog prostora je izrazito neadekvatan obzirom
je orijentisan na uski trotoar prometne saobraćajnice. Jednostavna nadstrešnica
prepuštena nad delom trotoara jedini je element koji pokazuje da je ulaz u pozorište
zapravo tu, a nepostojanje modernih karakteristika i boja, igra svetlosti i bogatija
fasadna plastika, glavni su razlog zašto u urbanističkom i likovnom smislu, pozorište
Ben Akiba ostaje potpuno volumenski i institucionalno neprimećeno.
3. Arhitektonski jezik je kombinacija tipične kuće centra, sa klasicističkom
glavnom fasadom gde se u plastici naslućuje portal grčkog hrama sa timpanonom i
pilastrima umesto stubova. Nadstrešnica ispred ulaza je znak da se radi o javnom
objektu kulture i to je jedini detalj koji ukazuje na namenu čitavog objekta.
250


Sl. 25, 26 - urbanistička dispozicija, fasade

11. POZORIŠTE MLADIH, Novi Sad
Nastalo između dva rata kao Lutkarsko pozorište Sokolske sekcije lutaka,
kao jedinstvenog dela Sokolskog društva, današnje pozorište Mladih svoj naziv je
dobilo tek 1968. godine kada je odigrana prva "živa" predstava i kada počinje sa
radom institucija kakvu danas poznajemo. Osim na srpskom, predstave su igrane i na
mađarskom, slovačkom, rusinskom i albanskom jeziku. Danas je pozorište značajan
objekat za širenje kulture i obrazovanja u Novom Sadu sa dve scene, lutkarskom i
dramskom, koje su pored za primarnu funkciju, mesta za književne večeri, promocije
knjiga i takmičenja u besedništvu.
A Morfološke karakteristike gabarita prizemlja objekta za scenske događaje
Izdužena simetrična kompozicija gabarita dužom stranom je orjentisana u
pravcu pružanja pristupne saobraćajnice. Objekat nije čisto slobodnostojeći, a kako se
nalazi u samom centru grada, gusto izgrađenom, sa uzanim i prometnim ulicama,
gabarit sa ostalih strana nije u potpunosti saglediv.
B Morfologija nadzemnog sklopa objekta za scenske događaje
Pravilna simetrična kompozicija koja se sastoji iz glavnog centralnog
korpusa i dva dugačka bočna krila je oblik nadzemnog sklopa. Kako je dužom
stranom okrenut ka prilaznoj saobraćajnici, objekat svojim volumenom izgleda veoma
dominantan nad neposrednim okruženjem.
1. Objekat ima veliku i malu pozornicu koje nisu ni u kakvoj vezi, obzirom
da objekat poseduje i veliku salu za vežbanje, jer je građen kao Sokolski dom.
2. Odnos ulazne partije i otvorenog prostora je neadekvatan obzirom da se
ispred nalazi samo uski trotoar. Kao jedna od najčešćih karakteristika, na ulaznoj
251

partiji nalazi se ne tako velika nadstrešnica koja sa naglašenim urbanim stepeništem,
koje ističe ideju "podizanja na pijedestal", dovoljno ističe ulaz u objekat.
3. Arhitektonski jezik je međuratna moderna koja se jasno čita na svim
fasadama, s obzirom da je objekat oblikovan kao reprezentativan iz svih vizura. Boje,
materijali i fasadna plastika čitaju se na svim korpusima jednog od najznačajnijih
ostvarenja arhitekte Tabakovića.


Sl. 27, 28, 29 - urbanistička dispozicija, fasade

12. NARODNO POZORIŠTE TOŠA JOVANOVIĆ, Zrenjanin
Po legendi, staro zrenjaninsko pozorište nastalo je iz ljubavi jednog domaćeg
imućnog građanina prema peštanskoj glumici i njegove prevelike želje da joj se
približi i zbog ljubavi dovede je u grad. Tako je želja jednog čoveka prerasla je u
ponos svih stanovnika koji su dobili jedno od najstarijih teatarskih zdanja u Srbiji.
Pozorište je kamernog tipa sa bogatim baroknim enterijerom, izvanrednom akustikom
i dovoljnom funkcionalnošću. Ono čime se još može pohvaliti, jeste uspešan lutkarski
ansambl koji godinama izvodi veliki broj predstava, kako kod nas, tako i u
inostranstvu i osvaja zapažena priznanja i nagrade.
A Morfološke karakteristike gabarita prizemlja objekta za scenske događaje
Pravilna forma gabarita glavna je karakteristika ugrađenog objekta
orjentisanog ka glavnom gradskom trgu Slobode. Staro pozorište u Zrenjaninu je još
jedno u nizu koje pokazuje inkluzivnu ulogu teatarske kuće i njen značaj kojim
zaslužuje da se nađe na najvažnijem, a često i najposećenijem, slobodnom prostoru u
nekoj urbanoj sredini.
B Morfologija nadzemnog sklopa objekta za scenske događaje
Pravilna geometrijska forma tipične strukture vojvođanskih centralnih
područja čitljiva je na nadzemnom sklopu pozorišta. Karakteristični oblik dvovodnog
252

krova, horizontalna izdeljenost fasada, materijalizacija i oblikovanje naglašavaju
tradiciju i uklapaju se u karakter starog dela grada.
1. Dramska, glavna, scena je paralelna, a pored nje postoji lutkarska scena.
2. Odnos ulazne partije i otvorenog prostora je adekvatan obzirom da je
objekat orijentisan na trg. Na taj način se javni prostor korelativno odnosi ka javnom
objektu i postaje njegov sastavni deo.
3. Arhitektonski jezik je barokni, prepoznatljiv za arhitekturu palata tog
vremena, koji ni na koji način ne izražava program pozorišta. Po oblikovanju saglasan
sa okruženjem i karakterom okolnih objekata, ali volumenski nedominantan i u prilog
tome ne možemo reći da je objekat pozorišta morfološki onaj, koji se izdvaja na
glavnom gradskom trgu.


Sl. 30, 31 - osnova, fasada sa glavnog trga

13. NARODNO POZORIŠTE, Sombor
Građani Sombora koji su bili članovi Deoničarskog društva somborskog
pozorišta uticali su na izgradnju zdanja, a od 1882. godine pozorište radi
kontinuirano. Ustanova kakvu danas poznajemo pod nazivom Narodno pozorište
aktivna je od 1956. godine, čime se ovaj grad može pohvaliti jednim od najstarijih
scenskih institucija. Specifična zanimljivost ove kuće jeste Pozorišni maraton, kada se
tri dana i noći, smenjuju predstave bez prestanka, kako domaćih trupa i ansambla,
tako i gostujućih pozorišta i studenata dramskih fakulteta i sekcija, a izvode se
predstave premijerno izvedene u prethodnoj sezoni.

253

A Morfološke karakteristike gabarita prizemlja objekta za scenske događaje
Nepravilna skoro simetrična forma prizemlja deo je kontinualnog niza
objekata na trgu. Ovakvom urbanističkom lokacijom, možemo reći da se pozorište
nalazi na povoljnom mestu, posmatranom sa sociološkog aspekta, dok se
postavljanjem monumentalnog objekta kao objekta u nizu, smanjuje reprezentativnost
preostale fasade i ugrađenih bočnih strana.
B Morfologija nadzemnog sklopa objekta za scenske događaje
Pravilna geometrijska forma u skoro svim oblikovnim elementima i
strukturama čitljiva je i uočljiva na objektu pozorišne kuće. Kako je objektu istaknuta
jedna, kao glavna fasada, na njoj se jasno izdvaja naglašena ulazna partija kao
najdominantniji deo arhitektonskog sklopa.
1. Dispozicija glavne pozornice je simetrična u odnosu na pravac pružanja
objekta, a pozorište ima i malu scenu "Studio 99".
2. Odnos ulazne partije i otvorenog prostora je adekvatan obzirom da je
objekat orijentisan na trg. Kako se i u prethodno analiziranim primerima pokazalo,
ovakvo vezivanje scenskog sadržaja za slobodne prostore, najadekvatniji je slučaj
dobro ostvarenog odnosa javni objekat-javni prostor.
3. Arhitektonski jezik je potpuno klasicistički što se najjasnije čita na ulaznoj
partiji i oblikovanju bočnih krila objekta. Četiri isturena jonska stuba karakteristika su
ulaznog dela, a u svemu po uzoru na grčke hramove. Formiranje klasicističke kuće
čita se i na fenestraciji, arhitektonskoj organizaciji i fasadnoj plastici cele zgrade.

Sl. 32, 33,34 - urbanistička dispozicija, osnova, fasada

14. POZORIŠTE DOBRICA MILUTINOVIĆ, Sremska Mitrovica
1989. godine pozorište "Dobrica Milutinović" u Sremskoj Mitrovici dobija
profesionalni status i od tada predstavlja jednu od najznačajnijih vrednosti
254

spomeničke kulture druge XX veka ne samo u gradu nego i šire. Tradicija duga
decenijama neguje i bez prestanka doprinosi umetničkom i socijalnom životu grada, a
pozorište danas ima i dramsku školu i pozorišni klub "Duga" koji mlade talente
priprema za velika ostvarenja.
A Morfološke karakteristike gabarita prizemlja objekta za scenske događaje
Nepravilna forma gabarita određena je i urbanističkim i morfološkim
karakteristikama lokacije i okolnih objekata, a ne isključivo funkcijom. Kako se radi o
ugrađenom objektu ka glavnom otvorenom prostoru Trgu Ćire Milekića, svojom
konfiguracijom i arhitektonskim sklopom, objekat je deo grupe objekata koji
formiraju trg.
B Morfologija nadzemnog sklopa objekta za scenske događaje
Gabarit objekta je pravilna geometrijska forma tipične strukture
vojvođanskih centralnih područja. Materijalizacijom, fenestracijom, pravilnim
kubusom bez erkera ili amorfnih oblika, objekat pozorišta reprezentuje duh starog
dela grada kako svojim volumenom, tako i ukupnim značajem za grad.
1. Dispozicija Velike pozornice je asimetrična u odnosu na gledalište, a
pozorišni objekat ima i Malu scenu.
2. Odnos ulazne partije i otvorenog prostora je adekvatan obzirom da je
objekat orijentisan na trg i javnu površinu koristi kao produžetak unutrašnjeg
prostora.
3. Arhitektonski jezik je karakterističan za palate iz perioda baroka sa svim
fizičkim svojstvima koje su ovakvi objekti imali. Objekat je naglašen u svojoj
horizontalnosti i fasadnom plastikom i materijalima, ali po oblikovanju ni na koji
način ne izražava program pozorišta.

Sl. 35, 36 - osnova, fasada

255

15. NARODNO POZRIŠTE STERIJA, Vršac
Nastalo neposredno posle II svetskog rata, Narodno "Sterijino" pozorište do
danas nije prestajalo sa radom. Pored stalnih izvođenja predstava na srpskom, u
sezoni 2003-2004 izvedena je prva profesionalna predstava na rumunskom jeziku.
Iako su ansambl i glumci ovog pozorišta bili domaćini mnogim pozorišnim grupama
iz sveta i zemlje, a i sami gostovali širom Evrope, glumci Narodnog pozorišta
"Sterija" nikada nisu učestvovali na Sterijinom pozorju u Novom Sadu iako i
institucija i pozorišni festival nose ime istaknutog srpskog književnika rođenog u
Vršcu.
A Morfološke karakteristike gabarita prizemlja objekta za scenske događaje
Pravilna pravougaona geometrijska simetrična forma, bila je povoljno
rešenje za organizovanje scenske funkcije unutar pomenutog gabarita. Kako je
objekat deo niza ka gradskom trgu, što je najčešća situacija u vojvođanskim
gradovima, objekat je svojim volumenom morao da istakne sveukupnu
monumentalnost i institucije i arhitekture.
B Morfologija nadzemnog sklopa objekta za scenske događaje
Pravilna geometrijska forma hipertrofirane tipične strukture vojvođanskih
centralnih područja je osnovni element oblikovanja gabarita, ali se na ukupnoj
strukturi uočava reinterpretacija stilova i istorijskih perioda.
1. Dispozicija glavne pozornice je simetrična u odnosu na pravac pružanja
objekta, a ovo je ujedno i jedina scena u pozorištu.
2. Odnos ulazne partije i otvorenog prostora je adekvatan obzirom da je
objekat orijentisan na trg. Pored naglašenog ulaza sa denivelacijom, na ovom delu je i
velika tabla sa logom institucije koja ukazuje na sadržaj i sa ponosom ističe ime koje
pozorište, i ulica u kojoj se nalazi, nose.
3. Arhitektonski jezik je kombinacija moderne i dominantnog dvovodnog
krova koji svojom razmerom naglašava program pozorišta. Kako objekat nije
slobodnostojeći, njegova monumentalnost nije narušena zbog adekvatnog isticanja
arhitektonske strukture elementima oblikovanja kao što su boja, fasadna plastika,
materijali, stil.
256


Sl. 37, 38, 39 - osnova, ulazna partija i glavna fasada

16. DEČJE POZORIŠTE, Subotica
Sedam decenija duga istorija koju pamti ova institucija, pretvorila je i
ustanovu i pozorišni ansambl u jedan od najzapaženijih, kako u organizacionom, tako
i u umetničkom smislu, čime mogu da odgovore na najsloženija pitanja savremenog
teatra za decu. Od 2002. godine, pozorište dobija novo ime Dečje pozorište-Dječje
kazalište-Gyermekszínház i izvodi godišnje 6 premijera, 2 na srpskom, 2 na
mađarskom, 1 na hrvatskom jeziku i jedan dvojezičan novogodišnji program. Ovako
formirana dečija institucija, zaboravlja na sve probleme nacionalnog, političkog,
socijalnog i ekonomskog tipa, i kroz kulturno i umetničko uzdizanje najmlađih, sa
ponosom niže priznanja i pohvale.
A Morfološke karakteristike gabarita prizemlja objekta za scenske događaje
Nepravilna dinamična kompozicija gabarita, kako u prizemlju, tako i na
ostalim etažama, je u obliku slova T. Objekat je slobodnostojeći i sagledivost je
moguća sa svih strana, odakle struktura izgleda razuđenija nego što zaista jeste u
osnovi.
B Morfologija nadzemnog sklopa objekta za scenske događaje
Nepravilna grupna forma sastavljena iz različitih geometrijskih elemenata.
Dominanta je glavna fasada sa simetrično formiranim korpusima na uglu i ulaznom
partijom sa nadstrešnicom i velikim stepeništem.
1. Dispozicija glavne pozornice je simetrična u odnosu na pravac pružanja
izduženog kubusa upravnog na ulazni trakt.
2. Odnos ulazne partije i otvorenog prostora je neadekvatan obzirom da se
ispred nalazi samo trotoar i prometna saobraćajnica. Na ovom primeru uočava se
urbanistički zanimljiva situacija da se u neposrednom okruženju objekta nalaze
257

parkovska površina i pjaceta, ali sam objekat i njegovi posetioci, pasivno koriste ovaj
prostor zbog orjentacije glavnog ulaza ka saobraćajnici.
3. Arhitektonski jezik je međuratna moderna koja je prepoznatljivo
oblikovala volumen institucije. Crvena fasadna opeka je najdominantniji materijal,
koji je još više naglašen vertikalnim belim elementima i staklenim površinama.
Neujednačenim visinama, sa naglašavanjem pojedinih kubusa, ovaj objekat je
reprezent monumentalne arhitekture oslobođene dekorativne plastike i modernih
amorfnih oblika.

Sl. 40, 41, 42 - urbanistička dispozicija, ulična fasada, fasada iz parka

17. NARODNO POZORIŠTE, Niš
Zavidno duga tradicija Narodnog pozorišta svrstala je niški teatar u
instituciju koja objedinjuje umetnička i kulturna dešavanja u gradu i neguje glumu,
ples i muziku na svojim pozornicama. Kako bi proslavila više od deceniju postojanja,
ova pozorišna kuća sa ponosom je ljubitelje pozorišta obradovala jednim od
najzahtevnijih, a ujedno i najizvođenijih mjuzikla "Violinista na krovu".
A Morfološke karakteristike gabarita prizemlja objekta za scenske događaje
Pravilna skoro simetrična kompozicija slobodnostojećeg objekta čita se na
gabaritu prizemlja koji je i po materijalizaciji izdvojen kao posebna celina.
B Morfologija nadzemnog sklopa objekta za scenske događaje
Pravilna kompozicija koja se sastoji iz dominantne ulazne partije lučnog
oblika, što je veoma netipična situacija za ovakav tip objekta u našoj sredini, i bočnih
krila simetrično postavljenih u odnosu na nju.
1. Objekat ima jednu scenu za predstave.
2. Odnos ulazne partije i otvorenog prostora je adekvatan obzirom da se
ispred nalazi široki otvoreni prostor trga sa kojeg se monumentalnim stepeništem
258

penje na ulaznu partiju. Iako ne možemo sa sigurnošću tvrditi da je ideja bila baš to,
simbolički osvrt na grčki hram sa naglašenim stubovima na ulaznom delu, moderno je
reinterpretiran na ovom objektu.
3. Arhitektonski jezik je međuratna moderna, sa veoma zanimljivim rešenjem
glavne fasade i dva bočna korpusa potpuno iste visine kao i centralni deo. Lučni
oblik senzibilno oblikovane ulazne nadstrešnice sa stubovima, na spratu postaje terasa
sa koje se otvara izvanredan pogled ka trgu koji se pruže ispred objekta.

Sl. 43, 44 - glavna i bočna fasada

18. POZORIŠTE TIMOČKE KRAJNE ZORAN RADMILOVIĆ, Zaječar
Nakon završetka II svetskog rata ljubitelji pozorišne umetnosti obnovili su i
preuredili zgradu bivšeg esnafskog doma, čime je Zaječar dobio svoju stalnu
pozorišnu scenu, koja ubrzo prerasta u profesionalno pozorište, a od 1990. godine
teatar nosi ime Zorana Radmilovića, kao uspomenu na svog sugrađana. Zaječar se sa
ponosom može pohvaliti i poznatom manifestacijom "Dani Zorana Radmilovića"
kada se pozorišnoj publici prikaže znatan broj domaćih i stranih predstava i dodeli
veliki broj nagrada pozorišnim ostvarenjima, ansamblima i glumcima.
A Morfološke karakteristike gabarita prizemlja objekta za scenske događaje
Pravilna geometrijska forma simetrične kompozicije, sa jedne podužne
strane je u kontaktu sa drugim objektom. Drugom stranom pozorišna zgrada
orjentisana je na pristupnu saobraćajnicu sa koje se sagledava ukupna konfiguracija i
oblikovanje volumena.
B Morfologija nadzemnog sklopa objekta za scenske događaje
Objekat se sastoji od tri jasno izražena gabarita: ulazne partije, gledališta i
binskog prostora koji se jasno sagledavaju u podužnom pružanju objekta. Na neki
način, zbog neujednačenih visina, dobijamo grupnu formu unutar jedinstvenog
objekta, čime se ne stiče utisak njegove prave veličine.
259

1. Dispozicija pozornice zauzima sa gledalištem i ulaznom partijom prostor
celog objekta.
2. Odnos ulazne partije i otvorenog prostora je adekvatan obzirom da se u
objekat pristupa sa velikog otvorenog prostora koji se poput pjacete prostire ispred
samog ulaza. Naglašena i strukturalno izdvojena nadstrešnica sa pristupnim
stepeništem i četiri jonska stuba, najdominantniji je volumenski element glavne
fasade.
3. Arhitektonski jezik strukture u kojoj se nalazi pozorište prilagođen je
tipičnom izgledu baroknih palata u centralnom području, a glavna fasada i čitava
konfiguracija jasno ukazuju na namenu i program objekta. Razlika u materijalizaciji i
završnoj obradi bočne strane i glavne, na kojoj se nalazi ulaz, doprinosi dinamici
strukture iako se radi o istom stilu oblikovanja. Na ovom primeru zaječarskog
pozorišta, s obzirom da sagledavamo bočnu stranu objekta, možemo uočiti koliko
arhitektonski stil, materijalima i fasadnim elementima, može da nadomesti
nepostojanje otvora na većem delu fasade, što je posledica unutrašnje organizacije.


Sl. 45, 46, 47 - urbanistička dispozicija, glavna i bočna fasada
 
19. NARODNO POZORIŠTE, Užice
Često je prva pozorišna institucija u Užicu menjala lokacije, održavala
predstave na neprikladnim mestima, dobijala nova imena i menjala ih u skladu sa
društveni i političkim tokovima, što je bio čest slučaj pozorišnih kuća u Srbiji
nastalim još u XIX veku. Kada je 1967. godine rekonstruisan glavni gradski Trg
partizana, teatar je dobio novu zgradu koja je danas urbani identitet grada. Narodno
pozorište u Užicu, danas je jedino profesionalno pozorište na teritoriji jugozapadne
Srbije, poznatoj kao Užički kraj, čime je i njegov značaj postao još veći.
A Morfološke karakteristike gabarita prizemlja objekta za scenske događaje
260

Nepravilna asimetrična forma, slobodnostojećeg objekta, karakteristična je s
obzirom na period nastanka objekta i arhitektonski jezik. Objekat je monumentalan,
ali se ne može prepoznati grandioznost starih pozorišnih zgrada, slobodnostojećeg
karaktera koje su analizirane u ostalim gradovima.
B Morfologija nadzemnog sklopa objekta za scenske događaje
Gabarit objekta je nepravilan i u horizontalnom i u vertikalnom smislu, a
podužno razvijena kompozicija na nekoliko mesta menja pravac pružanja.
1. Dispozicija pozornice periferna je u odnosu na ceo objekat, a binski toranj
se izdvaja svojom visinom.
2. Odnos ulazne partije i otvorenog prostora je adekvatan obzirom je objekat
glavnom fasadom orijentisan na široki otvoreni prostor, Trg partizana.
3. Arhitektonski jezik pripada periodu moderne iz druge polovine XX veka sa
izraženom artikulacijom masa. Kubusi i fasade su rešeni u modernom duhu, sa
mnoštvom preklopljenih elemenata i kolonadom koja pešačku stazu povezuje sa
objektom tako da jasna granica ne postoji. Volumen objekta naglašen je i korišćenjem
svetlih boja povezanih staklenim površinama, čime objekat izgleda vizuelno još
dominantnije u urbanom okruženju.


Sl. 48, 49 - ulazna partija, osnove, preseci

20. KRALJEVAČKO POZORIŠTE, Kraljevo
Godinama je prvo pozorište u Kraljevu menjalo ime, status, glumce i
repertoare, ali se pouzdano može reći da od januara 1996. godine, pozorište ima status
profesionalnog pod nazivom KRALJEVAČKO POZORIŠTE. Teatar raspolaže
jednom pozornicom i salom od 226 mesta, na kojoj se izvode predstave za odrasle i
za decu, a od 2000. godine aktivno radi Škola glume, koja okuplja talentovanu decu
261

uzrasta od 7 do 18 godina, sa kojima priprema nova ostvarenja za kraljevačku i drugu
publiku .
A Morfološke karakteristike gabarita prizemlja objekta za scenske događaje
Forma gabarita je pravilna, kako u prizemlju, tako i na ostalim etažama.
Objekat je deo uličnog niza i svojom dužom fasadom orjentisan prema trgu.
B Morfologija nadzemnog sklopa objekta za scenske događaje
Geometrijska forma je pravilna, tipična, spratna struktura karakteristična za
centralno područja naselja.
1. Dispozicija glavne pozornice je simetrična u odnosu na gledalište od 226
mesta, a ujedno je jedina scena za izvođenje predstava za odrasle i decu.
2. Odnos ulazne partije i otvorenog prostora je adekvatan obzirom da je
objekat orijentisan na trg, ali se ipak mora pomenuti da postoji formiranje staze na
parteru i nisko zeleno rastinje koje ograničava plato, čime se ne ostvaruje potpuno
jedinstvo otvorenog prostora i ulazne partije.
3. Arhitektonski jezik je barokni, karakterističan za spratne kuće iz ovog
perioda. Oblikovanje, materijalizacija i fasadni elementi nisu dominantni u
volumenskom smislu, čime se ni na koji način ne čita funkcija objekta. Stilski i
umetnički utisak uočava se jedino na ulaznim vratima sa manjom nadstrešnicom, što
se može pročitati kao jedna od osnovnih karakteristika objekata za scenske događaje.


Sl. 50, 51, 52 - osnova, fasada, ulazna vrata

2.1. Tabelarni prikaz zaključaka
Analizirani objekti u radu, izabirani su na osnovu institucionalnih,
ambijentalnih i tipoloških karakteristika, ali i zbog njihove vrednosti za grad u kome
se nalaze. Sa jedne strane neizostavno je ponovo napomenuti da su spomenički,
262

kulturni i umetnički reperi, ali sa druge strane istaći njihove razlike i sličnosti u
morfološkom smislu.
Posmatrajući morfološke karakteristike gabarita prizemlja, uočićemo da
najveći broj objekata ima prostor simetrične forme sa pravilnim oblicima
prepoznatljivim i jasno čitljivim u konfiguracijskom smislu. Samo mali broj
pozorišta, kao što je to slučaj sa Bitef teatrom u Beogradu i Dečjim pozorištem u
Subotici, u gabaritu prizemlja ima razgranatu, dinamičnu formu potpuno netipičnu za
ovaj sadržaj u našoj sredini. Objekti posmatrani u kompozicionom smislu, nisu isti po
karakteru ugrađenosti u neposredno okruženje, tako da je tri pozorišta ugrađeno sa
jedne, četiri delimično, što znači da se na više mesta dodiruje sa drugim strukturama,
pet objekata pripada ulično nizu, dok je šest pozorišnih kuća slobodnostojeće u
gradskom tkivu. Pozorište „Boško Buha“ i pozorište na Terazijama, potpuno su
ugrađeni, ali se u ovoj analizi misli na sadržaje koji su u okviru objekta kome to nije
jedina, a ni primarna funkcija.
263


Tabela 1. Tabelarni prikaz analiziranih pozorišta
264

Nadzemni sklop objekta je struktura koja je u oku posmatrača najznačajnija,
jer je kao takva veza između funkcije, slobodnog prostora i okruženja sa kog se
konfiguracija sagledava. U slučaju 20 analiziranih kuća, primećujemo da je za naše
podneblje pravilna forma, kako u planu, tako i u prostornom sklopu, najzastupljenija,
a pojavljuje se i složena, dok je prava grupna forma retka. Na ovakvo oblikovanje
najčešće utiče broj pozornica i kapacitet gledališta, kao i ugrađenost objekta u urbanu
strukturu. Tako se izdvaja najveći broj pozorišta sa dve scene za izvođenje predstava,
od kojih je jedna glavna i veća, a druga manja po kapacitetu. Pozorišta koja imaju tri
scene što je uslovilo razuđenu osnovu, Srpsko narodno u Novom Sadu i
Jugoslovensko dramsko u Beogradu, slobodnostojeći su objekti.
Kada se radi o urbanističkom aspektu povezanosti javnog sadržaja i javnog
prostora, ovde je analizirana ulazna partija kao mesto i veza između objekta i
slobodne površine. Tako se izdvajaju pozorišta koja imaju povoljan odnos ulazne
partije i otvorenog prostora, a kao najčešći slučaj objekti su u centralnim područjima,
povezani sa glavnim gradskim trgom. Manji broj pozorišta ima nepovoljnu situaciju
nastalu zbog blizine pristupne saobraćajnice i uzanog trotoara sa kojeg je ostvaren
jedini pristup objektu.
Periodi nastanka arhitektonskih objekata približno su ujednačeni i pripadaju
vremenu velikog graditeljskog procvata u periodu baroka, ili posleratnoj moderni.
Manji broj objekata je savremenog i potpuno modernog duha dvadesetog veka, a
najčešće se radi o rekonstrukcijama koje su donele i potpunu reanimaciju prostora i
novi duh mesta.
3. ZAKLJUČAK
Semantički smisao pozorišta kao kuće koja je generator kulturne, umetničke
i socijalne komunikacije i kreativni stvaralac spektakla kao događaja, najupečatljivija
je karakteristika teatra, ali ako formulaciju prenesemo na viši, urbani nivo, sam
objekat će postati "objekat spektakla", urbani monument, gradski reper. U modernom
svetu i društvu, kada se teži komercijalizaciji svih delatnosti, bez obzira na njihovu
utilitarnu konotaciju, slobodno možemo potvrditi da se pojam spektakla, prenosi i na
druge gradske strukture, a ne samo one vezane za umetnost i kulturu.
Složena i kompleksna funkcija često je onima koji su samo posetioci ovih
prostora potpuno nepoznata. Gledalac je onaj kome je sve podređeno, njegova čula
treba zavarati i doprineti interakciji sa prostorom, predstavom, glumcima, a "u tom
posebnom svojstvu pozorišta da gledalac u njemu uvek postaje i učesnik, leži najveća
265

vrednost i značaj ovog umetničkog fenomena".
28
Tako je program i važnost ove
institucije na generalnom nivou mnogo veći od onog što samo funkcija ili samo forma
pružaju.
Volumen i ukupna morfologija pozorišne kuće za je grad bitna koliko i sama
funkcija i sadržaj objekta. Zbog toga je čest slučaj povezivanja pozorišne delatnosti sa
trgovima ili većim slobodnim površinama ka kojima su orjentisani. Ako tako javni
prostor postavimo kao scenu, nije li objekat onaj koji donosi dramu, urbani dijalog i
sceničnost?
Malo je sadržaja u gradu koji na jedinstven način objedinjuju i ističu
neophodnost veze između forme i funkcije i potrebu da "unutrašnjost treba da je
izražena u spoljašnjosti".
29
Ceremonijalni pristup koji je pri tome dominantan, uzdiže
pozorišne kuće tako da postanu objekti moći i sećanja, reperne tačke i žižna mesta u
svakom gradu pa i široj okolini. Volumenska konfiguracija pokazuje koliko je "forma
u arhitekturi kompleksna i složena, višeznačna i pluralistička"
30
a ne autonomno
isključiva i zatvorena. Pozorišta su tako možda najsocijalniji objekti kulture koji
neguju prave obrazovne, umetničke i literarne vrednosti.
Prema rečima Alvara Alta, "možda bi bilo pametnije da se pri oblikovanju
građevinskog prostora u njega ugradi organsko kretanje ljudi i tako ostvari prisni
odnos između čoveka i arhitekture"
31
čime bi se na najbolji način ostvarila veza
između korisnika i prostora, posmatrača i okruženja. Javni površine tako bi jače
naglasili pluralističku ideju simboličkih, urbanih i gradskih repera i dominantnih i
neophodnih funkcija na umetničkom i kulturnom nivou.
Na primeru morfoloških karakteristika dvadeset izabranih pozorišnih kuća u
Srbiji, vidimo samo neke od složenosti i kompleksnosti arhitektonsko-urbanističke
tipologije. Pozorišne kuće, bez obzira koliko je sredina u kojoj se nalaze razvijena i
modernizovana, predstavljaju gradska uporišta i simbole sa prepoznatljivim duhom
mesta (genius loci) koji u sebi nose duh naroda (volksgeist)
32
i tako odolevaju
vremenu, stilovima i savremenim tokovima modernog društva.
4. ZAVRŠNE NAPOMENE
Rad je urađen u okviru projekta Ministarstva za nauku i tehnološki razvoj,
pod nazivom Tehničko-tehnološko stanje i potencijali arhitektonskih objekata za
scenske događaje u Republici Srbiji, pod rukovodstvom dr Radivoja Dinulovića,
vanrednog profesora.
266


1
Dinulović , Radivoje, Arhitektura pozorišta XX veka, Clio, Beograd, 2009, 18.str.

2
Ibid, 19.str.

3
Radović, Ranko, Novi vrt i stari kavez, Stilos, Novi Sad, 2005, 291. str.

4
Maksimović, Milan, Arhitektura i..., Arhitektonski fakultet u Beogradu, Beograd,
2007, 264. str.
5
Dinulović, Radivoje, Arhitektura pozorišta XX veka, Clio, Beograd, 2009, 27.str.

6
Vitruvije, Deset knjiga o arhitekturi, Građevinska knjiga, Beograd, 2000, 22. str.

7
Gesel, Peter i Lojthojzer, Gabriele, Arhitektura u 20. veku, Tashen, Keln, 2005, 322.
str.

8
Venturi, Robert, Braun Skot Deniz, Ajzenur Stiven, Pouke Las Vegasa, DIP
Građevinska knjiga,Beograd,1990, 76.str

9
Radović, Ranko, Savremena arhitektura-između stalnosti i promena ideja i oblika,
Fakultet tehničkih nauka i Stylos, Novi Sad, 1998, 182. str.

10
Venturi, Robert, Složenosti i protivurečnosti u arhitekturi, Građevinska knjiga,
Beograd, 1999. godine
11
Le Korbizije, Ka pravoj arhitekturi, Građevinska knjiga, Beograd, 2001, 16. str.

12
Frempton, Kenet, Moderna arhitektura-kritička istorija, Orion art, Beograd, 2004,
188. str.

13
Radović, Ranko, Savremena arhitektura-između stalnosti i promena ideja i oblika,
Fakultet tehničkih nauka i Stylos, Novi Sad, 1998, 156. str.

14
Ibid, 169. str.

15
Brolin, C. Brent, Arhitektura u kontekstu, Građevinska knjiga, Beograd, 1998, 184.
str.
16
Dinulović, Radivoje i Pilipović, Dragana, Međunarodni projekti "Pozorišni atlas" i
"Nove pozorišne reči" kao okvir i platforma za istraživanje pozorišne arhitekture u
Srbiji, Zbornik radova, INDIS 2009, Planiranje, projektovanje, građenje i obnova
graditeljstva, Departman za građevinarstvo, Fakultet tehničkih nauka-Novi Sad, 2009.
godina, 135 strana

17
Radović, Ranko, Novi vrt i stari kavez, Stilos, Novi Sad, 2005, 262. str.

267


18
Šentevska, Irena, Jugoslovensko dramsko pozorište:RE/KONSTRUKCIJA, Srbija
na Praškom kvadrijenalu 2007, Teatar-Politika-Grad, Studija slučaja:Beograd,
Standard 2, Beograd, 2007, 209. str.

19
Venturi, Robert, Složenosti i protivurečnosti u arhitekturi, Građevinska knjiga,
Beograd, 1999, 143. str.
20
Saarinen, Eliel, Gradovi, Svjetlost, Sarajevo, 1972, str. 9

21
Mijić, Miomir, Pozorište na Terazijama-rekonstrukcija kao građevinska
transformacija, Srbija na Praškom kvadrijenalu 2007, Teatar-Politika-Grad, Studija
slučaja:Beograd, Standard 2, Beograd, 2007, 252. str.

22
Ibid, 243.str.

23
Dragićević Šešić, Milena, BELEF-Beogradski letnji festival:otkrivanje suštine
grada, Srbija na Praškom kvadrijenalu 2007, Teatar-Politika-Grad, Studija
slučaja:Beograd, Standard 2, Beograd, 2007, 308-309 str.

24
Radović, Ranko, Novi vrt i stari kavez, Stilos, Novi Sad, 2005, 262. str.
25
Mojović, Gorica, Beogradska pozorišta, Srbija na Praškom kvadrijenalu 2007,
Teatar-Politika-Grad, Studija slučaja:Beograd, Standard 2, Beograd, 2007, 199 str.

26
Frempton, Kenet, Moderna arhitektura-kritička istorija, Orion art, Beograd, 2004,
198. str.
27
Dinulović, Radivoje, Arhitektura pozorišta XX veka, Clio, Beograd, 2009, 142.str.
28
Dinulović, Radivoje, Arhitektura pozorišta XX veka, Clio, Beograd, 2009, 22.str.
29
Venturi, Robert, Složenosti i protivurečnosti u arhitekturi, Građevinska knjiga,
Beograd, 1999, 143. str.
30
Radović, Ranko, Novi vrt i stari kavez, Stilos, Novi Sad, 2005, 292. str.
31
Frempton, Kenet, Moderna arhitektura-kritička istorija, Orion art, Beograd, 2004,
198. str.
32
Ibid, 111. str.


268

5. REFERENCE
1) Brolin, C. Brent, Arhitektura u kontekstu, Građevinska knjiga, Beograd,
1998. godine
2) Dinulović, Radivoje, Arhitektura pozorišta XX veka, Clio, Beograd, 2009.
godina
3) Dinulović, Radivoje i Pilipović, Dragana, Međunarodni projekti "Pozorišni
atlas" i "Nove pozorišne reči" kao okvir i platforma za istraživanje pozorišne
arhitekture u Srbiji, Zbornik radova, INDIS 2009, Planiranje, projektovanje,
građenje i obnova graditeljstva, Departman za građevinarstvo, Fakultet
tehničkih nauka-Novi Sad, 2009. godina
4) Frempton, Kenet, Moderna arhitektura-kritička istorija, Orion art, Beograd,
2004. godine
5) Gesel Peter i Lojthojzer Gabriele, Arhitektura u 20. veku, Tashen, Keln,
2005. godine
6) Le Korbizije, Ka pravoj arhitekturi, Građevinska knjiga, Beograd, 2001.
godine
7) Maksimović, Milan, Arhitektura i..., Arhitektonski fakultet u Beogradu,
Beograd, 2007. godine
8) Radović, Ranko, Novi vrt i stari kavez, Stilos, Novi Sad, 2005. godina
9) Radović, Ranko, Savremena arhitektura-između stalnosti i promena ideja i
oblika, Fakultet tehničkih nauka i Stylos, Novi Sad, 1998. godine
10) Saarinen, Eliel, Gradovi, Svjetlost, Sarajevo, 1972. godina
11) Srbija na Praškom kvadrijenalu 2007, Teatar-Politika-Grad, Studija slučaja:
Beograd, Standard 2, Beograd, 2007. godina
12) Venturi, Robert, Braun Skot Deniz, Ajzenur Stiven, Pouke Las Vegasa, DIP
Građevinska knjiga, Beograd, 1990, godina
13) Venturi, Robert, Složenosti i protivurečnosti u arhitekturi, Građevinska
knjiga, Beograd, 1999. godina
14) Vitruvije, Deset knjiga o arhitekturi, Građevinska knjiga, Beograd, 2000.
godine
269

Dr Maja Ristić
docent, Fakultet dramskih umetnosti, Beograd
PROGRAMSKA KONCEPCIJA I PRODUKCIONI MODELI POZORIŠTA U
SRBIJI – IZMEĐU TRADICIONALNE INSTITUCIJE I MODERNOG
PROJEKTA
Apstrakt: Pozorište je nezavisno od vremena u kome nastaje, oduvek anticipiralo
određeni društveni trenutak. Pozorišne je zavisno od društvenog, političkog i
ekonomskog uređenja određene sredine, te je uvek predstavljalo „opasno mesto“ i
polje interesovanja države, zato što zalazi u one teme koje interesuju vlast i politiku.
Pozorišni sistem u Srbiji nastao je pod jurisdikcijom habsburške carevine kada su
osnovana naša nacionalna pozorišta (Srpsko narodno pozorište i Narodno pozorište u
Beogradu). Od tada, dominantan produkcioni model našeg pozorišta je repertoarsko,
dotirano, institucionalno pozorište sa stalnim umetničkim, tehničkim i administrativno
– operativnim ansamblom. Dok je upravnik, dramaturg i reditelj oba naša nacionalna
pozorišta Jovan Đorđević postavio umetničke i organizacione temelje pozorišnog
sistema, po ugledu na evropska pozorišta sa kraja XIX i početaka XX veka, Milan
Grol se opredelio da izgradi autentičan, reprezentativan izraz domaćeg pozorišta, koji
jedino može da se ostvari u profesionalizaciji režije, glume i podsticanju razvoja
domaće dramaturgije i kreiranju i donošenju (1911) pozorišnog zakona. I nakon
Drugog svetskog rata domaće pozorište ostaje prvenstveno državna ustanova, zavisna
od politike nadležnog Ministarstva sa centralističkim sistemom upravljanja, dok su
ustav iz 1963. I 1974. godine uveli decentralizaciju pozorišnog sistema, koji je
omogućio pozorištima da slobodno kreiraju svoju programsku politiku, boreći se sa
zakonitostima tržišta. Dominantni savremeni produkcioni oblik u Srbiji je gradsko
pozorište, koje je opterećeno birokratskim nasleđem i svim društvenim promenama
koje su se desile u prošlosti. To su prvenstveno dramska, govorna pozorišta, sa
tendencijom prikazivanja mjuzikla, kao popularne forme. Nedovoljno profilisana
repertoarska politika, finansijska vezanost za osnivača (grad, opštinu), ali i pokušaj
sprovođenja projektne organizacije i „otvorenosti“ za drugačija pozorišna istraživanja,
neke su od osobenosti domaćeg pozorišnog sistema.

Ključne reči: pozorište, društvo, organizacija, institucija
270

PROGRAMME STRUCTURES AND PRODUCTION MODELS OF SERBIAN
THEATRES – BETWEEN TRADITIONAL INSTITUTIONS AND MODERN
PROJECTS
Abstract: Theatre has always anticipated specific social phenomena regardless of its
own time origin. Being dependent upon social, political and economic regulations of a
given environment, theatre has always been regarded as a “slippery slope” and as
such a field of state interests. It deals with issues of importance for governments and
their policy. It was under the jurisdiction of the Habsburg Monarchy that the theatrical
system in Serbia saw its beginnings with the foundation of the national theatres
(Serbian National Theatre, Novi Sad and National Theatre, Belgrade). Since then, the
dominant production model of our theatre has been the repertoire-based one,
subsidized, the institutional theatre with a permanent ensemble of artists, technicians
and administration. While being the directors of both our national theatres, the
dramatist and director Jovan Djordjevic laid artistic and organizational cornerstones
according to the pattern of the European theatre at the end of the 19th century, while
Milan Grol chose to establish an authentic, representative expression of domestic
theatre, achievable only through professionalism of directing and acting and
supporting the development of domestic dramaturgy and, finally, through passing the
theatre law (1911). After the World War 2, the domestic theatre still remained
primarily a state institution, depending upon the policy of the relevant Ministry with
the centralized management system. The 1963 and 1974 constitutions decentralized
theatrical system, thus enabling theatres to create freely their program policy
struggling with market laws. The city theatre is presently predominant production
model in Serbia. It is burdened with the heavy heritage of bureaucracy and social
turmoil from the past. Those are foremost drama, verbal theatres with a tendency of
presenting musicals and popular forms. Insufficiently defined repertoire policy,
financial dependency on its founder (city, municipality), but an effort to carry out
project organization and open approach to different theatrical researches as well, are
some of the characteristics of domestic theatrical system. Opera and Theatre
Madlenianum, being a private theatre, represents a specific production model that
deals with opera, drama and ballet, as well as musicals since recently, while Zvezdara
Theatre is the only project theatre in Belgrade.

Keywords: theatre, society, organization, institution

271

Sadržaj:
1. Uvod – istorijsko konceptualni osvrt
2. Osnivanje karakteristike gradskih pozorišta
2.1. Programska orijentacija
3. Završne napomene
4. Reference
4.1. Dokumenti
4.2. Vebografija


Pozorište ima danas sve funkcije koje želite. Mislim da je najvažnije da ono
kod gledalaca izazove emocije, zatim potrebu da misle, da postave pitanje, da budu
skeptični, sumnjičavi, ali i da postanu inteligentniji u promišljanju svojih života i
društva. Nisam siguran da pozorište može da promeni političku situaciju, ali može da
pomogne ljudima da bolje promišljaju svoj položaj. Političko pozorište, ne znači
naturanje ideja ili govorenje ljudima šta da misle i rade, već davanje mogućnosti za
novi, drugačiji uvid u stvari.
Patris Pavis, teatrolog iz intervjua u listu Politika
1. UVOD - ISTORIJSKO KONCEPTUALNI OSVRT
Nezavisno od vremena iz koga je poteklo i u kome deluje, pozorište je
oduvek je anticipiralo društvene fenomene, politička uređenja, previranja i krize
određene sredine. Odnos između umetnosti i društva možemo da sagledamo kroz
njihovu neposrednu povezanost. Umetnost drži ogledalo naspram društva i odražava
ga. Umetnost oblikuje društvo tako što pruža pozitivne uzore i loše ponašanje
predstavlja kao poželjno. (Aleksander D. 2007: 106). Proces nastanka predstave,
stvaranje repertoarske politike pozorišta možemo da posmatramo i proučavamo sa
estetskog stanovišta, dok odnos države prema pozorištu određuje njegov
institucionalni i produkcioni model. Pozorište je kroz istoriju predstavljalo „opasno
mesto“ i polje interesovanje države, zato što zalazi u sferu životnih tema, koje se
mogu reflektovati kroz vlast i politiku (Ristić 2005: 14). Nastanak i razvoj pozorišta
na teritoriji Srbije odvijao se na „fonu“ političko – teritorijalnih, socijalnih i
kulturoloških diskontinuiteta. Konstituisanje pozorišnog sistema u Srbiji nastalo je,
prvo na teritorijama koje su bile pod nadležnošću habsburške carevine, u okviru
složene i višenacionalne gradske urbane civilizacije, u kojoj su se pojavili dominantni
oblici pozorišne produkcije, od prostih - diletantskih, do složenih – profesionalnih.
Tako se na teritoriji Srbije u XVIII i XIX veku razvijalo:
272

 Crkveno – školsko pozorište; Školsko pozorište
 1;
 Amatersko pozorište odraslih;
 Prvi oblici profesionalnih pozorišnih, putujućih družina;
 Nacionalna i gradska pozorišta kao repertoarska, institucionalna
pozorišta.
Produkcioni model i vrednosno – umetnički koncept našeg pozorišta postavio
je Jovan Đorđević
2
u esencijalnom dokumentu za istoriju srpskog pozorišta –
Memorandumu u stvaru Narodnog pozorišta u Beogradu (1868 – 1875),
3
u kome
projektuje osobenosti nacionalno pozorište (Kovijanić 1971: 174), kao državnog,
dotiranog pozorište sa stalnim ansamblom i operativno – tehničkom podrškom, dok je
osnovna funkcija nacionalnog teatra predstavljanje „visokih“ vrednosti nacionalne
kulture i jezika. Jovan Đorđević je tvorac produkcionog modela u našem pozorištu,
kojeg karakteriše formiranje: tradicionalne institucionalne, repertoarskog pozorišta,
sa stalnim glumačkim ansamblom. Ovaj model ostao je osnovni način organizovanja
i funkcionisanja domaćeg pozorišnog sistema (Ristić 2005: 65). Profesionalni
pozorišni sistem, uvođenje samostalnih sektora opere i baleta u nacionalni teatar,
oslobađanje pozorišne institucije birokratizma i podizanje nivoa glumačke i
rediteljske profesije, bilo bi nemoguće konstituisati bez Milana Grola
4
, zakonopisca i
upravnika Narodnog pozorišta, čiji je „umetnički apsolutizam bio zasnovan na
najboljim tradicijama upravljanja pozorištima francuske i nemačke, dve
zapadnoevropske pozorišne velesile s početka dvadesetog veka (Jovanović 2004:
271). Grolovi pozorišni pogledi
5
, bez kojih bi naše pozorište ostalo na
nivou„diletantskog“ nedovoljno autentičnog vrednovanja ove predstavljačke
umetnosti od strane kulturne i pozorišne javnosti, zasnivali su se na: „strožim
merilima pri izboru pozorišnih komada; nepovlađivanju nižem ukusu publike;
traženju jedinstvenog stila u glumi; ozbiljnijim zahtevima režije i dovođenjem
profesionalnih i školovanih reditelja“ (Jovanović 2004: 271). Grolov interes bio je
isključivo vezan za afirmisanje pozorišne umetnosti i stvaranje nacionalnog pozorišta
zasnovanog na konceptu prikazivanja reprezentativnih dela domaće i strane
dramaturgije. Kako je pozorište živa umetnost i zavisi od političkih i socijalnih
kretanja u jednom društvu, stvaranje koncepta i brojne reforme našeg pozorišta,
nastavljene su i između dva svetska rata, kada Milutin Čekić
6
, reditelj i upravnik
pozorišta kritikuje birokratizam u domaćem pozorištu, postojanje velikog broja
oblasnih pozorišta za čije finansiranje država nema novac, ali čini se, da Čekić,
273

najviše kritikuje model razvrstavanja glumaca, koji gube svaku ambiciju nakon
nekoliko godina provedenih u pozorištu (pogotovo u centralnim državnim pozorištima
iz kojih se teško prelazilo u neko drugo pozorište) Za Čekića je pozorište „elastičan“
sistem zavistan od „dobrih finansija“ (Čekić 1925: 3-7) i administracije.
2. OSNOVNE KARAKTERISTIKE GRADSKIH POZORIŠTA
I nakon II svetskog rata domaće pozorište ostaje prvenstveno državna
ustanova, zavisna od politike nadležnog Ministarstva sa centralističkim sistemom
upravljanja, dok su ustav iz 1963 i 1974. godine uveli decentralizaciju pozorišnog
sistema, koji je omogućio pozorištima slobodu u kreiranju programske politike
ostavljajući ih na „milost i nemilost“ tržišta. Još od tada, domaći pozorišni sistem se
nalazi u rascepu između negovanja modela državnog pozorišta, koji umetnicima
obezbeđuje sigurnost stavljajući ih u isto vreme u „zavisnički“ položaj, od strane
države i tržišnog modela koji omogućava glumcima slobodno „prelaženje“ iz jednog
u drugo pozorište. Igrajući u predstavama šarolikih estetskih i stilskih karakteristika,
umetnici mogu da se usavršavaju, u okviru institucije, koja je organizovana, kao
projektna (najbolji primer je Zvezdara teatar) i gde „zarada“ zavisi od uspeha
predstave kod publike. Istraživanje koje je obavljeno u okviru projekta: „Tehničko –
tehnološko stanje i potencijali arhitektonskih objekata za scenske događaje u
Republici Srbiji“ (Fakultet tehničkih nauka u Novom Sadu i Fakultet dramskih
umetnosti u Beogradu), čiji jedan od ciljeva jeste i definisanje produkcionog modela i
koncepta srpskog pozorišta, pokazalo je, zajedničke karakteristike pozorišta u Srbiji.
Prvenstveno, to su: institucionalna, repertoarska pozorišta sa stalnim ansamblima (tu
prvenstveno mislimo na stalno zaposlene glumce i administrativno – operativni kadar
i tehnički kadar u pozorištu) sa stalnom dotacijom od osnivača: države, grada, opštine
(pozorišta koja se finansiraju isključivo iz budžeta opštine, svoj status definisala su
kao društveni i to su Narodno pozorište Pirot i Šabačko pozorište, Narodno pozorište
- Kikinda Novosadsko pozorište Ujvideki Szinhaz)
7
koji se pojavljuju kao glavni
finansijeri ovih pozorišta, dok se manji procenat prihoda
8
stiče od donatora, sponzora
i povezivanja sa drugim institucijama (Narodno pozorište Užice, Knjažesko – serbski
teatar u Kragujevcu, Narodno pozorište u Beogradu, Srpsko narodno pozorište u
Novom Sadu). Organizaciona struktura najvećeg broja pozorišta u Srbiji je definisana
kroz tradicionalnu – sektorsku organizaciju, koju čine tri međusobno povezana
„dela“: umetnički sektor, tehnički i administrativno operativni, (tako bi trebalo da
bude, mada praksa pokazuje da sektori ne komuniciraju međusobno stvarajući brojne
probleme u procesu produkcije).
274

„Stvaranje sektora kao posebnih organizacionih jedinica sa čvrsto određenim
delokrugom i nadležnošću, neminovno vodi zatvaranju sektora i slabljenju
međusobnih veza, tako da s vremenom njihove linije prestaju da predstavljaju spone,
već čine pregradne zidove. Usled nedovoljno razvijenih horizontalnih međusobnih
međuveza njihove interakcije, po pravilu, nisu direktne i koordinirane. One se
najčešće odvajaju posrednim putem preko rukovodilaca sektora, što u jednom
složenom sistemu, kakva je pozorišna organizacija, znatno usporava kretanje
informacija i preduzimanje akcija. Ova tradicionalna organizacija davala je prednost
operativnom rukovođenju i vertikalnom povezivanju“ (Muždeka – Mandžuka 2000:
65-66). Izuzetak je pozorište Zvezdara teatar
9
, koje predstavlja jedino projektno
10

pozorište u našoj zemlji, koje celokupnu autorsku ekipu okuplja oko jednog projekta,
koji je „dužan“ da sa pozorištem podeli finansijski rizik od uspeha ili „propasti“
predstave na tržištu. Ovo pozorište i nema jedinstven izvor finansiranja, te i u tom
pogledu „promoviše“ drugačiji sistem, koji opstaje ukoliko ima dobru predstavu, sa
najboljim glumcima, rediteljima i aktuelnim tekstom, koji dobro komunicira sa
vremenom i njegovom estetikom. „O Zvezdara teatru se može govoriti i sa aspekta
drugosti, alternativnosti, rubnosti, „ilegalnosti“ – kako neki kažu, ili „nesvrstanosti“
ovog pozorišta koje u svojoj prvoj ideji i korenima podrazumeva proces rastakanja i
ruiniranje institucionalnih oblika pozorišnog organizovanja, oslanjajući bitan deo
svoje egzistencije upravo na tim procesima“(Obradović 1986: 54). Specifičan
produkcioni model predstavlja i privatno pozorište Opera i teatar Madlenianum, koje
se finansira od strane Fonda Madlene Zepter, koja predstavlja i mecenu ovog
pozorišta. Madlenianum je prerastao, od pozorišta specijalizovanog za izvođenje
kamerne opere u svojevrsni Kulturni centar Zemuna
11
. Naime, Madlenianum ima
stalno zaposlen operativno - administrativni kadar u pozorištu, zatim kadar koji se
bavi produkcijom predstava, marketingom, dok su glumci, izvođači, orkestar pod
ugovorom, te ovo pozorište predstavlja kombinovani produkcioni model:
institucionalnog i projektnog pozorišta. Istraživanje, koje je sprovedeno u okviru
navedenog projekta pokazuje da uglavnom sva domaća pozorišta imaju pozorišna
zdanja - „ustupljena“ za čije korišćenje ne plaćaju nadoknadu. To su pozorišta sa
klasičnom zatvorenom scenom kutijom i odnosom publika – glumac, koji je podeljen
„rampom“. Ovakav koncept, nasleđen iz prošlosti, onemogućava velika istraživanja i
„poigravanja“ sa učesnicima predstave, što govori da su pozorišta, u nas
konvencionalno i tradicionalstički usmerena. Izuzetak predstavlja pozorište
Kostztolany Dezso
12
, čiji upravnik je avangardni reditelj Andraš Urban, koje je 1994.
godine osnovala opština Subotica. Ovo pozorište predstavlja presedan i prema svojoj
275

koncepciji, koja je radikalna u pomeranju tema, odnosa prema publici i surovog,
Brehotvskog angažmana prema društvu i umetničkim stereotipima.
Pozorišta u Srbiji su žanrovski određena kao dramska, govorna pozorišta sa
izuzetkom Kraljevačkog pozorišta, čijom koncepcijom je predviđeno i igranje
mjuzikla. Pozorište u Vranju – Javna ustanova Bora Stanković zamišljena je i kao
kulturni centar namenjen izvođenju scensko – kulturnih događaja. Ako izuzmemo
nova, glamurozna zdanja pozorišta u Beogradu, pozorišta u Srbiji nemaju adekvatne
uslove za složenija produkciona ostvarenja. Podsetimo samo da je monumentalna
zgrada Srpskog narodnog pozorišta, u Novom Sadu, podignuta 1981. godine u
izuzetno lošem stanju, sa skoro „ponižavajućim“ uslovima (garderobe, probne sale) za
glumce, pogotovo baletske igrače, 13 čije svakodnevne vežbe – treninzi, zahtevaju
adekvatan prostor sa odgovarajućom podlogom. Pozorište u Šapcu je rekonstruisano,
ali je u najtežem položaju Narodno pozorište Nepszinhaz u Subotici,14 koje svoje
predstave prikazuje u rekonstruisanoj i adaptiranoj sali bioskopa Jadran, koja je
odvojena od matične kuće i koja sem garderoba ne poseduje potrebne prateće sadržaje
neophodne za realizaciju predstava. Najveći deo aktivnosti, pozorište danas obavlja u
levom krilu objekta (u originalnom projektu namenjenom programu hotela), te su
programi uglavnom smešteni u improvizovane prostore, gde nedostaje direktna
komunikacija između programskih jedinica. Osobenosti ove institucije, koja izvodi
dramu na mađarskom i srpskom jeziku, a deo plana je proširivanje programske
koncepcije izvođenjem drame na hrvatskom jeziku, omogućavaju, da sa novom,
obnovljenom zgradom, ovo pozorište proširi svoje aktivnosti i postane kulturni
centara Subotice. Ovo pozorište, koje reflektuje društveni značaj , na nivou
Republike, Pokrajine i grada Subotice, trebalo bi u budućnosti da realizuje i programe
umetničke muzike, galerijske programe vezane za osnovnu delatnost, kao i obrazovne
programe.
Jedan od zaključaka, koji se nameće na osnovu obavljenog istraživanja,
govori o fenomenu gradskog pozorišta u našoj sredini. Osnivana kao okružna
pozorišta (Narodno pozorište Kruševac, Narodno pozorište Pirot) nakon 1945. godine,
ova pozorišta, su vremenom promenila svoju funkciju, oslanjajući se na komunikaciju
sa lokalnom sredinom. Široka mreža gradskih pozorišta (Narodno pozorište
Nepszinhaz – Subotica, Narodno pozorište Sombor, Pozorište Dobrica Milutinović
Sremska Mitrovica, Narodno pozorište Toša Jovanović Zrenjanin, Narodno pozorište
Kikinda, Narodno pozorište – Ujvideki Szinhaz Novi Sad, Kosztolany Dezso –
Subotica Narodno pozorište Kruševac, Kraljevačko pozorište, Šabačko pozorište,
Narodno pozorište Užice, Narodno pozorište Niš, Pozorište Bora Stanković – Vranje,
Narodno pozorište Pirot, na makoroorganizacionom planu dovela je do preklapanja
276

koncepata, nedovoljne programske definisanosti. Ove kuće predstavljaju veoma skupe
institucije za gradove i opštine koje ih finansiraju. Funkciju regionalnog pozorišta
obavlja jedino Pozorište Timočke krajine Zoran Radmilović.
2.1. PROGRAMSKA ORIJENTACIJA
Programska orijentacija domaćeg pozorišta takođe potvrđuje tezu stalnog
kolebanja naših institucija između, tradicije „nasleđenog“, Sterijanske i Nušićevske
„zaostavštine“ i stvaranja modernog pozorišta koje otkriva mlade pisce, poigrava se u
duhu postmodernizma sa pozorišnim žanrovima. Tako je i Narodno pozorište
zadržavajući visoke vrednosti nacionalne „kuće“ koja treba da promoviše nacionalnu
kulturu, premijerno izvelo domaću operu „Hasanaginica“ Ljubomira Simovića, za
koju je muziku komponovao Rastislav Kambasković. Stvaranjem opere na osnovu
ovog antologijskog dramskog predloška.omogućilo je stvaranje autentične, srpske
opere. Moderno čitanje klasike najbolje pokazuje i „Car Edip“ Eshila, u režiji Vide
Ognjenović. Rediteljska, njegov problemi tragične krivice smešta u manipulativni
prostor medija i politike, što omogućava ovoj predstavi da korespondira sa današnjim
vremenom. Predstava, koja je izazvala burne reakcije u javnosti, a koja pokazuje da se
Narodno pozorište bavi i društveno aktuelnim temama, problematizujući i
preispitujući „zablude“ našeg naciona, jeste „Nova Stradija“ , (režija Kokan
Mladenović), koju je Svetislav Basara napisao na osnovu nenadmašne satire Radoja
Domanovića. Takođe, Narodno pozorište će nastaviti saradnju sa Kraljevskim
dramskim pozorištem -Dramatenom iz Stokholma, gostovanjem jednog od vodećih
evropskih reditelja, doskorašnjeg dugogodišnjeg direktora ove prestižne pozorišne
kuće, Stefana Valdemara Holma, koji će na sceni Narodnog pozorišta režirati
Euripidove „Bahantkinje“.
„Taj komad je, između ostalog, zanimljiv, zbog priče da se umetnost teatra
rodila upravo iz svečanosti koje su stari Grci priređivali u čast boga Dionisa, tj.
Bakha. Komični i zabavni delovi postoje upravo da bi tragediju na kraju učinili još
strašnijom. Ne očekujem da moderna publika, bila ona u Stokholmu, Berlinu ili
Beogradu, zna celu grčku mitologiju, zato što se predstava ne zasniva na mitološkim,
pa čak ni istorijskom uglu gledanja“ (Nenadović 2010: 3).
Srpsko narodno pozorište, kao član Evropske teatarske konvencije, okrenulo
se mladim autorima kroz projekat: „Nevinost“ u okviru koga su realizovane tri
predstave: „Zubi“ Aleksandre Novaković (režija Predrag Štrbac), „Sigurna Kuća“
Marije Stojanović (režija Žanko Tomić), „Kome verujete“ Jelene Đorđević, (režiji
Darjana Mihajlovića). Cilj projekta je da, sa jedne strane, promoviše grupu domaćih
pisaca najmlađe generacije, ali i afirmiše produkciju u teatru zasnovanu na
277

entuzijazmu, na volji ansambla, da se u punoj meri angažuje, ne samo oko predstave
koju stvara, već i sarađuje sa ostalim ekipama u pozorištu. Okretanje domaćeg
pozorišta tržištu pokazuje i primer Narodnog pozorišta u Užicu koje je ostvarilo
saradnju i gostovalo na bijenalu u Veneciji (2007) sa projektom: „Sluga dvaju
gospodara“ Karla Goldonija, u režiji italijanskog reditelja Andrea Porota.
Zadržavajući koncept prikazivanja savremenih pisaca (Biljana Srbljanović,
Maja Peljević, Milena Marković, Filip Vujošević, Sanja Domazet, Stevan Koprivica) ,
bez jasne koherentnosti u repertoaru, beogradska pozorišta (JDP, BDP, scena „Raša
Plaović“ Narodnog pozorišta) su ipak pronašla način da se približe novim popularnim
vrednostima. Tako će se tokom sezone nazvane tematski „revolucija“ u Ateljeu 212
prikazati čuveni mjuzikl „Kosa“ Džems Radoa i Džeroma Ragnija (režija Kokan
Mladenović), koji je u ovom pozorištu prikazan 1969. Godine, u režiji Zorana
Ratkovića i Mire Trailović (Atelje 212 2006: 404) Oslanjajući se na prošlost,
pozorište Atelje 212, želi da pokaže da pozorište danas treba da bude angažovano,
političko, a opet i popularno, zahvaljujući žanru mjuzikla. Na primeru mjuzikla
„Maratonci trče počasni krug“ Dušana Kovačevića (režija Kokan Mladenović) u
Pozorištu na Terazijama, možemo da zaključimo da se u našem pozorištu pojavilo i
nacionalno muzičko pozorište, koje na osnovu antologijskog predloška, „reflektuje“
nove pozorišne forme.
„Maratonci, reditelja Kokana Mladenovića i koreografkinje Mojce Horvat
/.../ pretvaraju verbalnu strukturu igre, reči i situacije iz Kovačevićevih komedija u
preobilje teatarskih sredstava, u eksploziju telesnosti, igrivosti, zvuka, pokreta, a pre
svega u do pucanja doveden energetski naboj“ (Rapajić 2009: 72)
Kako u jednoj rečenici objasniti koncept pozorišta u Srbiji? To je skoro
nemoguće, zato što on zavisi od brojnih, ne umetničkih faktora, na koje i sama
pozorišta ne mogu da utiču. Nove ideje opterećene su nasleđenim birokratizmom iz
prošlosti, ali se ipak čini da, savremenim stvarocima ne manjkaju vizije o pozorištu
„otvorenom“ za najrazličitije uticaje i ideje, koje još Jovan Đorđević posedovao i
nadahnuto zastupao.
3. ZAVRŠNE NAPOMENE
Rad je urađen u okviru projekta Ministarstva za nauku i tehnološki razvoj,
pod nazivom Tehničko-tehnološko stanje i potencijali arhitektonskih objekata za
scenske događaje u Republici Srbiji, pod rukovodstvom dr Radivoja Dinulovića,
vanrednog profesora.
278


1
Učenici Latinske škole u Sremskim Karlovcima igrali su 15. Avgusta 1736. Godine
„Tragikomediju“ , koju je napisao rektor njihove škole Emanuilo Kozačinski.
2
Jovan Đorđević je bio prvi upravnik Narodnog pozorišta u Beogradu (1868 – 1870).
Iako se na tom mestu zadržao veoma kratko, on je u ovu, tada još mladu instituciju
ugradio sva svoja inskustva stečena u Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu
(1863 – 1868); Iskustva upravnika, dramaturga, reditelja i prosvetitelja. Jovan
Đorđević tokom celog svog života bio vezan za pozorište, te nakon upravničke
funkcije, postaje dramaturg Narodnog pozorišta u Beograd. Pozorište napušta 1876.
godine postajući direktor gimnazije u Šapcu. Jovan Đorđević je i pisac alegorija od
kojih je najpoznatija „Markova Sablja, dok domaća javnosti retko zaboravlja da je
ovaj istaknuti srpski prosvetitelj pisac stihova za srpsku himnu „Bože pravde“ za koju
je muziku napisao Davorin Jenko.
3
Memorandum u stvaru Narodnog pozorišta u Beogradu predstavlja organizacione
temelje Narodnog pozorišta u Beograda. Na osnovu ovog dokumenta napisan je
Zakon o pozorištu iz 1968. godine. Memorandum je Đorđević završio u februaru
1868. godine i tek posle Mihailove smrti, predao ga je Namesništvu, koje je pratilo
izgradnju pozorišta umesto preminulog vladara. Memorandum je podeljen na tri dela i
govori o tri segmenta pozorišnog konstituisanja i delovanja: potrebi za pozorištem,
kao zemaljskim institutom, potrebi i mogućnostima da se što pre otvori pozorište u
Beogradu, upravi narodnog pozorišta i načinima organizovanja pozorišnih družina.
Uslovi neophodni za osnivanje profesionalnog pozorišta, prema Đorđeviću su:
postojanje pozorišne družine, trupe – glumačkog ansambla, izgradnja i završetak
pozorišne zgrade, kao i poozorišna subvencija, koja je neophodna za postojanje
pravog profesionalnog pozorišta, nacionalnog teatra sa stalnim ansamblom. Narodno
pozorište u tom trenutku nije zadovoljavalo ni jedan od ovih uslova, ali su svi
problemi uz malo napora mogli biti rešeni. Glumačka družina je, prema Đorđeviću,
mogla da se oformi od glumaca iz Novog sada i Zagreba. Zgrada pozorišta je bila
gotova, sem unutrašnje dekoracije, ali dok se pozorište ne završi, Đorđević predlaže
da se predstave igraju u gostionicama. Subvenciju bi trebalo dogovriti sa vladom, ali
ako država ne može da pomogne, Đorđević predlaže da se izdaju garderobe, kako bi
pozorište moglo da preživi. Zatim, Đorđević smatra da beogradska publika mora da
dobije stalno nacionalno pozorište, koje nijedna putujuća trupa ne može da zameni.
Upravljanje pozorištem, Đorđević vidi preko Pozorišnog odbora, jer bi rukovođenje
institucijom jedino na takav način bilo stručno i relevantno. On glumački ansambl
organizuje tako što uvodi : privremene, redovne i stalne glumačke članove. Upravi iz
razloga usavršavanja i profesionalizacije glumačke profesije, Pozorišni odbor je na
279


sednici 16. XII 1869. odlučio da se u Beogradu, osnuje glumačka škola. Glumačka
škola otvorena je 1870. godine i radila je do 1873. godine.
4
Milna Grol (1876 – 1952) bio je književnik i političar. On se duhovno formirao
krajem 19. veka, u godinama režima poslednjeg Obrenovića, a pripadao je sjajnoj
generaciji književnika: Radoja Domanovića, Borisava Stankovića, Isidore Sekulić,
Milana Rakića, Jovana Skerlića. Zajedno sa Skerlićem nakon završenih studija odlazi
na stručno usavršavanje u Pariz, gde dve godine proučava pozorišni život..Grol je za
upravnika Narodnog pozorišta postavljen u svojoj trideset trećoj godini, 17. Jula
1909. Da bi 1910. godine dao ostavku, a onda pnovo bio postavljen za upravnika 1.
Januara 1911. ostajući na toj dužnosti sve do izbijanja rata 1914. godine. Posle
završetka rata, Grol je od 5. avgusta 1919. ponovo preuzeo dužnost upravnika od
Milutina Čekića. Svoju treću upravu, Grol okončava ostavkom, februara 1924. godine
i napušta pozorište, ali ne prekida veze sa pozorišnom umetnošću, iako ga politika
gotovo celog života zaokuplja (Jovanović 2004: 265-271).
5
Grol 30. Januara 1911. podnosi Ministru prosvete elaborat o korenitoj reformi
Narodnog pozorišta, koja predviđa sledeće mere napretka: u umnom pogledu –
obnavljanje i pojačavanje glumačke trupe, preobražaj režije, pročišćavanje repertoara
(književno i jezičko), obezbeđivanje boljih pogodnosti za izvođenje samih dela. U
administrativnom pogledu, reforma je trebala da omogući oslobađanje pozorišta
birokratizma u interesu poboljšanja repertoara i glumačkih veština. Reforma je trebala
da stvori bolje materijalne uslove u pozorištu, obezbedi novac za popravku zgrade.
Reforma je trebalo da ubrza i donošenje Zakona o pozorištu iz 1911. godine koji
predstavlja najbolji pozorišni zakon u istoriji srpskog pozorišta.
6
Milutin Čekić (1882 – 1964) bio je glavni konceptant pozorišnog
makroorganizacionog sistema u Kraljevini SHS i Kraljevini Jugoslaviji. On je jedan
od prvih beogradskih intelektualaca, koji se usavršavao u Evropi. Tako, po završetku
studija, 1906/07, Milutin Čekić boravi u Beču, Minhenu i Briselu, a potom 1908 u
Pragu i Berlinu. Njegova iskustva u Berlinu rezultirala su velikim uticajem koji je na
njega ostavio reditelj Maks Rajnhart. U odsustvu Milana Grola i Milana Predića on je
postavljen za upravnika Narodnog pozorišta, da bi 1924. godine postavljen za
inspektora u Umetničkom odeljenju Ministarstva prosvete. Kao pripadnik novih
evropskih reditelljskih tendencija, u sistemu rada, polazio je pre svega od studije i
analize dramskog dela, karakterizacije likova, oslobađajući glumačku umetnost
patetike i romantičarskog zanosa. On je smatrao da predstave u scenografskom smislu
treba da budu monumentalne i bogato opremljene.
280


7
Ovo pozorište finansirano je i od strane grada Novog Sada.
8
Tako se budžet Narodnog pozorišta, u najvećoj meri, 91% ostvaruje iz državnog
budžeta (budžeta Ministarstva za kulturu Republike Srbije), dok samo 1% od
ukupmog bužeta čine prihodi od donatora.
9
Zvezdara teatar počelo je sa radom 8. Oktobra 1984. godine, premijerom „Mrešćenja
šarana“ Aleksandra Popovića., u režiji Dejana Mijača. Ovo pozorište je osnovano kao
deo aktivnosti Doma kultura „Vuk Karadžić“, u vremenu neposredno posle gašenja
ove insitucije, i u periodu osnivanja nove, od strane malog broja novih ljudi: Pero
Đurđević, Nenad Brkić, Živorad Žugić, Milena Simunović, Radovanka Batulja, Nada
Denda, Milan Obradović. Kompleks „Zvezdara teatra“ obuhvata dvoranu „Zvezdara“
– prostor multimedijalnih namena i visokih tehnološko – operativnih mogućnosti, čiji
je autor Nenad Brkić. Ovaj ambijentalni teatarski prostor, blizak ideji „totalnog
pozorišta“, čine komponibilni praktikabli najrazličitijih dimenzija, tvoreći brojne
kombinacije u prethodno „praznom“ prostoru: od teatra u krugu, preko simultanih
scena ili mansionske kombinacije, do klasične scene kutije i scenskih prostora na
različitim strukturama (Obradović 1986: 54) Tokom narednih godina zgrada se
parcijalno adaptirana da bi u periodu od 1999. do 2001. godine, na mestu bivše letnje
bašte – izgrađena takozvana Nova scena (Mala scena kapaciteta 260 mesta) sa
pratećim prostorima ukupne površine 1300 m2. Trenutno objekat ima oko 1660 m2.
U sezoni je 2003-2004, zbog dotrajalosti obustavljeno je korišćenje Velike scene
kapaciteta 407. mesta. Tokom 2003. godine urađen je idejni projekat za izgradnju
objeka. Njime je obuhvaćena rekonstrukcija postojećeg dela objekta u površini
1168m2 i izgradnja novog dela objekta površine 6528 m2. Na mestu postojeće Velike
scene (bivši Dom kulture iz 1950), vezanog trakta između Velike scene i Nove (Mala
scena) i tehničkog koridora sa ulice Milana Rakića projektovan je objekat nove
Velike scene – fleksibilnog auditorijuma.
10
Pod projektom podrazumevamo objektivizaciju određene ideje, celovit poduhvat,
čiji cilj je utvrđen i date su opšte karakteristike. Organizacija koja omogućava
njegovu realizaciju naziva se projektna organizacija (Muždeka – Mandžuka 2000: 34)
11
Tako se na sceni ovog pozorišta igraju i opere („Madam Baterflaj““ Pučinija u
režiji Dejana Miladinovića), dramski komadi (Mačka na usijanom limenom krovu
Tenesi Vilijamsa u režiji Ivane Vujić) i mjuzikli („Jadnici“ prema romanu Viktora
Igoa, u režiji Nebojše bradića).
281


12
Ovo pozorište dobilo je veliki broj nagrada na domaćim festivalima. Tako je
predstava „Brecht – The Hardcore Machine“ dobila nagradu za najuspešniji
eksperiment – predstavu u celini. Ova šokantna predstava igrana je i na BITEF- u
2008. godine, kao i na smotri alternativnih pozorišta u Mađarskoj.
13
Za potrebe gostovanja svetske baletske zvezde M. Barašnjikova adaptirana je i
renovirana jedna glumačka gaderoba, kako bi se ispunili uslovi koje je zahtevao ovaj
veliki umernik.
14
Počeci pozorišnog života u Subotici vezuju se za XVIII vek (1747) kada je
odigrana prva profesionalna predstava na hrvatskom jeziku. Zatim, 1780. postoje prvi
pisani izvori o gostovanju nemačke profesionalne pozorišne trupe. Predstave su se
prvobitno odigravale u gimnazijskoj dvorani, koja je usled, naklonosti magistrata, bila
preuređena za potrebe gostujućih pozorišnih trupa. Odluka o podizanju zgrade
pozorišnog objekta, doneta je 1847. godine. Zgrada je rađena prema projektu Škulteti
Janoša, u periodu 1845 – 1854, a otvorena je 16. decembra 1854. godine. Jednim
objektom, zapravo su objedinjena dva programa, što predstavlja specifičnost ovog
projekta. Funkcije se nisu preklapale, te je jedno krilo bilo namenjeno pozorištu,
drugo hotelu. Za lokaciju pozorišta, odabran je gradski trg, što govori o značaju i
potrebi stanovništva za prihvatanjem pozorišne umetnosti. Pozorište je izvedeno u
stilu klasicizma, sa izraženim elementom proćelja, sa šest stubova iznad kojih je
izveden arhitrav i trougaoni timpanon. Počtkom XX veka (1915) u pozorištu je izbio
požar, u kome je sala poptuno uništena. Vrlo brzo, kao privremeno rešenje, balska
dvorana na prvom spratu bila je preuređena u pozorišnu salu. Rekonstrukcija
pozorišne zgrade započela je 1926. godine, kada je i završena. Sala gubi prvobitni
potkovičasti oblik i u funkcionalnom smislu dobija novu dimenziju – pored
odigravanja pozorišnih predstava, ona je sada preuređena i za potrebe bioskopskih
projekcija. Privremena scena uspostavljena u nekadašnjoj Balskoj dvorani, dugo se
zadržala kao takva, da bi konačno 1953. bila proglašena za Malu salu na kojoj će se
izvoditi predstave kamernog tipa. Novi prostor, namenjen afirmaciji mladih glumaca,
otvoren je 2003. godine (to je mala scena sa 60 gledalaca), nazvana je studio Lajoš
Škulteti. Narodno pozorište „Nepsinhaz“, nastalo je 1951. godine spajanjem dva
profesionalna pozorišta – Hrvatskog narodnog pozorišta i mađarskog pozorišta. Od
2003. godine, zvaničan naziv ove kuće je Narodno pozorište – Narodno kazalište
Nepsinhaz.
282

4. REFERENCE
Aleksander D.Viktorija, Sociologija umetnosti, Clio, Beograd, 2007.
Čekić Milutin , Pozorišno pitanje, Novi Sad, 1925.
Kovijanović, Gavrilo, Građa arhiva Srbije o Narodnom pozorištu u
Beogradu 1835 -1914), Arhiv Srbije, 1971. Beograd.
Jovanović, Zoran, Milan Grol i pozorište, Grol Milan, Pozorište
pretkumanovske Srbije, Narodno pozorište, Beograd, 2004.
Nenadović, I. Bahantkinje dolaze sa Balkana, intervju sa Stefanom Valdemar
Holmom, www.narodnopozoriste.rs (30. 1 2010).
Madžuka Muždeka, Danka, Projektna organizacija u pozorištu, Institut za
pozorište, film, radio i televiziju, FDU, Beograd, 2000.
Ristić, Maja, Uticaj pozorišne politike na menadžment Narodnog pozorišta u
Beogradu (1868 – 2003) – magistarski rad,2005, Beograd.
Obradović Milan, Zvezdara teatar ili novi procesi pozorišnog
samoorganizovanja,Scena, maj – jun 1986. Novi Sad.
Rapajić, Svetozar, Muzičko pozorište na Terazijama, Pozorište na
Terazijama šezdeset godina 1949 – 2009, Pozorište na Terazijama, 2009. Beograd.
Tasić, Ana, Pozorište treba da izazove emocije, intervju sa Patris Pavisom,
Politika 26. 9. 2009. Beograd.
4.1. DOKUMENTI
Premladi za pedesete – Atelje 212- Monografija (priredili: Svetozar
Cvetković, Gordana Goncić, Jasna Novakov, Jelena Mijović, prema ideji Ljubomira –
Mucija Draškića), Pozorište Atelje 212, Beograd, 2006.
4.2. VEBOGRAFIJA
www.pozoristesubotica.net
www.narodnopozoriste.rs
www.snp.org.yu
www.bdp.rs
283

Dr Ljiljana Vukajlov
docent, Departman za arhitekturu i urbanizam, Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad
URBANISTIČKI KRITERIJUMI SCENSKIH OBJEKATA U REPUBLICI
SRBIJI
Apstrakt: Za kvalitetno funkcionisanje svakog objekta, pa i objekata za scenske
događaje, neophodno je postići funkcionalnost njegovih unutrašnjih prostora ali i
spoljašnjeg okruženja. Radi unapređenja metodologije za utvrđivanje urbanističke
situacije arhitektonskih objekata za organizovanje scenskih događaja u Republici
Srbiji, pristupilo se definisanju neophodnih urbanističkih kriterijuma. Osnovni cilj
ovog istraživanja je postizanje boljeg kvaliteta funkcionisanja i razvijanje sadržaja
kulture u naseljima. Polazeći od pretpostavke da će scenski objekti i dalje postojati,
kao i da će ljudi imati potrebu da ih koriste i pored novih oblika sagledavanja i
saznavanja događaja iz oblasti kulture, napravljen je model urbanističkog
istraživanja. Taj model treba da posluži za konkretno utvrđivanje kvaliteta pozorišnih
objekata sa urbanističkih aspekata, ali bi se mogao primeniti i na svaki drugi objekat u
naselju.

Ključne reči: urbanistički kriterijumi, lokacija pozorišta, dostupnost
284

URBAN CRITERIA FOR THE THEATRES IN THE REPUBLIC OF SERBIA
Abstract: For quality operation of every facility, including the facilities for
performance events, it is necessary to achieve the functionality of not only its inner
space, but also its outer environment. In order to improve the methodology for
determining the situation of urban architectural structures for organizing performance
events in the Republic of Serbia, the essential urban criteria had to be defined. The
main objective of this research is to achieve a better quality of the functioning and the
development of cultural facilities in the settlements. Starting from the assumption that
the performance buildings still exist, and that people have the need to use them
despite the new forms of perception and the learning events in the field of culture, a
model of urban research has been made. This model should be used to specifically
determine the quality of theatre buildings from urban aspects, but it could also be
applied to every other structure in the settlement as well.

Keywords: urban criteria, theatre locations, availability


Sadržaj:
1. Uvod
2. Urbanistički aspekti objekata za scenske događaje
3. Urbanistički kriterijumi za scenske objekte
3. 1. Urbanistički kriterijumi za scenske objekte u širem okruženju
3. 2. Urbanistički kriterijumi za scenske objekte u užem okruženju
4. Zaključak
5. Završne napomene
6. Reference
285

1. UVOD
Savremeni trendovi, napredak i brzi razvoj tehnike doveli su do otkrića novih
načina praćenja sadržaja kulture, pa se dosadašnji način organizovanja pozorišnih i
drugih scenskih aktivnosti sve češće sagledava kao prevaziđen. Posebno mlađe
kategorije stanovnika nemaju želju ni naviku da posećuju konvencionalne ustanove
namenjene promovisanju kulture. Sa osnovnim ciljem da se kultura ipak obezbedi,
približi i pruži stanovnicima naselja, dešava se da se predstave i performansi, kao i
razni vidovi instalacija, transformišu
1
i prenose iz scenskih objekata na javne površine
naselja, najčešće trgove, ulice, dvorišta ili holove većih objekata, tržnih centara, kao i
u parkove, pa čak i na vodene površine.
2

Primetno smanjenje interesovanja ljudi za posete pozorištima i drugim
objektima za scenske događaje, kao i uočeni konstantni problemi u njihovom
funkcionisanju pokrenuli su istraživanje stanja pozorišnih objekata u Republici Srbiji,
kao i njihovih potencijala. Pošto na način korišćenja i funkcionisanja pozorišnih
objekata utiče veliki broj faktora, pokazalo se neophodnim da se rešavanju složenih
problema pristupi na jedan sveobuhvatan način. Uzroci nepovoljnih pojava su
mnogobrojni i međusobno veoma povezani. Tek sagledavanjem ovih vrlo specifičnih
objekata sa različitih aspekata moguće je doći i do određenih rešenja. Ovaj rad koji se
bavi sagledavanjem problema sa urbanističkog aspekta je samo jedan deo potprojekta
pod nazivom "Urbanističke karakteristike arhitektonskih objekata za scenske
događaje u Republici Srbiji". Potprojektom su utvrđeni sledeći ciljevi:
- Unapređenje metodologije za utvrđivanje urbanističkih parametara
značajnih za arhitektonske objekte sa scenskim događajima,
- evidentiranje, analiziranje, valorizacija i prezentacija zastupljenih
urbanističkih uslova objekata sa scenskim događajima i
- definisanje neophodnih urbanističkih uslova za postizanje kvaliteta
razvijanja sadržaja kulture.
Da bi se postigli navedeni ciljevi prethodno je, između ostalog, bilo
neophodno proveriti postojeće urbanističke uslove scenskih objekata u Republici
Srbiji. Valorizacija objekata sa urbanističkih aspekata je podrazumevala utvrđivanje
kriterijuma po kojima bi se to istraživanje kasnije moglo i sprovesti. Zbog toga je, u
okviru prve faza rada ustanovljen veći broj aspekata sagledavanja objekata u okviru
šireg i užeg okruženja. Formiran je model istraživanja, koji bi mogao da bude
primenjen i na svaki drugi objekat u naselju. To znači da rezultati ovog rada mogu
286

imati širu primenu i biti od značaja ne samo pri rekonstrukciji postojećih scenskih
objekata ili pri planiranju i projektovanju novih, već i za sve druge objekte bez obzira
na njihovu namenu.
2. URBANISTIČKE KARAKTERISTIKE OBJEKATA ZA SCENSKE
DOGAĐAJE
Istraživački potprojekat pod nazivom "Urbanističke karakteristike
arhitektonskih objekata za scenske događaje u Republici Srbiji" je organizovan u tri
faze: 1. konstatacija postojećeg stanja,
2. tipološke klasifikacije i
3. unapređenje stanja.
U prvoj fazi rada je predviđeno analiziranje postojećeg stanja objekata sa
urbanističkih aspekata. Nakon urbanističkih analiza pojedinačnih objekata, sprovela
bi se uporedna analiza sa osnovnim ciljem da se sagleda opšte stanje scenskih
objekata u Republici Srbiji prema utvrđenim urbanističkim uslovima. Na osnovu tih
kriterijuma vrednovanja objekata sprovela bi se i valorizacija, kao i uporedna
valorizacija objekata sa urbanističkih aspekata da bi se došlo do procene kako
pojedinačnih objekata, tako i objekata za scenske događaje u celini. Uporednom
valorizacijom objekata bi se istakle zajedničke vrednosti i nedostaci objekata, kao i
specifični potencijali, vrednosti i nepovoljnosti pojedinačnih objekata za scenske
događaje. Ovakav istraživački pristup metodološki predstavlja primenu SWOT
analiza (engl.)Strenghts - prednosti, Weaknesses - nedostatke, Opportunities -
mogućnosti, Threats - pretnje)
3
koje su, inače i obavezan deo Regionalnih prostornih
planova pri proceni postojećeg stanja objekata i površina.
4

Druga faza rada je predviđena za tipološke klasifikacije objekata za scenske
događaje prema kvalitetima tih objekata sa urbanističkih aspekata. Te klasifikacije bi
trebalo da olakšaju dalje sagledavanje problematike scenskih objekata i pomognu u
rešavanju uočenih problema i otklanjanju nepovoljnih uslova.
Na osnovu istraživanja u okviru druge faze rada predviđeno je sagledavanje
perspektive i značaja postojećih objekata, odnosno uočavanje značaja kojeg pojedini
objekti mogu postići u budućnosti. Osim toga, kao krajnji cilj celokupnog istraživanja
je i formulisanje preporuka za unapređenje objekata, otklanjanje negativnosti,
iskorišćavanje postojećih kapaciteta i vrednosti, kao i unapređenje potencijala
objekata za scenske događaje u Republici Srbiji.
287

3. URBANISTIČKI KRITERIJUMI ZA SCENSKE OBJEKTE
Za sprovođenje potprojekta pod nazivom "Urbanističke karakteristike
arhitektonskih objekata za scenske događaje u Republici Srbiji" bilo je neophodno
prvo utvrditi jasne kriterijume na osnovu kojih će se moći sprovesti sve planirane i
potrebne analize, upoređivanje, a zatim i valorizovanje izabranih, reprezentativnih
scenskih objekata sa urbanističkih aspekata. Dobro funkcionisanje svakog objekta u
naselju zavisi od niza faktora, od kojih je veoma bitna njegova urbanistička
dispozicija. Zbog toga je bilo neophodno sagledavanje lokacije svakog objekta, pa
tako i pozorišnog, kako u širem, tako i u užem okruženju.
3. 1. Urbanistički kriterijumi za scenske objekte u širem okruženju
Urbanistička analiza dispozicije objekata u širem okruženju je veoma bitna sa
aspekta utvrđivanja nivoa značaja objekata. Oni mogu biti bitni na lokalnom,
regionalnom, nacionalnom ili svetskom nivou. Zbog toga je neophodno analizirati
objekte sa sledećih urbanističkih aspekata:
1. lokacija objekata u odnosu na druge objekte slične namene,
2. međusobna udaljenost objekata kulture u širem okruženju,
3. gravitaciono područje objekata kulture u širem okruženju,
4. broj stanovnika u gravitacionom području i
5. saobraćajna dostupnost.
Pri sagledavanju lokacije objekata u odnosu na druge objekte iste ili slične
namene (Tabela 1) može se dogoditi da u regionu ne postoje slični objekti, zatim da
postoji jedan sličan objekat ili da ima više objekata namenjenih scenskim
događanjima. Čim ima više pozorišnih objekata nameće se njihova funkcionalna
specijalizacija. Tako npr. u Beogradu postoji veliki broj pozorišta koja se međusobno
veoma razlikuju prema veličinama i repertoarima, kao i prema auditorijumu (odrasli,
mladi, deca). U Subotici i Novom Sadu ima mnogo manje pozorišta nego u Beogradu,
ali su i ona međusobno različita. Nasuprot tome, u manjim gradovima kao npr. u
Zaječaru i Kraljevu, u kojima postoji samo jedno pozorište, ono ima funkciju
organizacije svih vrsta predstava.
U slučaju postojanja većeg broja objekata za scenske događaje od velikog
značaja za način njihovog funkcionisanja, održavanje određenog statusa ustanove, kao
i za očuvanje broja posetilaca, jeste faktor udaljenosti tog objekta od ostalih objekata
iste ili slične namene (Tabela 1). Manja udaljenost između više objekata može da
288

utiče na razvijanje konkurencije između objekata, kao i na smanjenje broja posetilaca,
usled smanjenja gravitacionog područja. Broj posetilaca je još i u zavisnosti od
zastupljenih vidova saobraćaja, kao i od razvijenosti saobraćajnih komunikacija na
nivou grada i na međugradskom nivou. Pod manjom udaljenosti objekata se smatra
ona koja je manja od 1km, jer predstavlja domete pešačkog kretanja. Takva udaljenost
uslovljava da se stanovništvo orijentiše ka onom pozorištu koje mu je najbliže, pa se
može razmišljati i o mreži objekata kulture koji omogućavaju širenje ove sfere života
na celokupno stanovništvo. Međutim, kao posledica manje udaljenosti objekata za
scenske umetnosti pojavljuje se i mogućnost izbora predstave, odnosno pozorišnog
objekta. Time se vrednost života stanovnika podiže na jedan mnogo viši nivo. Veće
udaljenosti od 1 km zahtevaju korišćenje saobraćajnih prevoznih sredstava ili
sopstvenog vozila, čime se stvara problem mirujućeg saobraćaja u okolini pozorišnih
objekata. Ovaj problem posebno postaje uočljiv ukoliko je objekat smešten u starom
istorijskom jezgru grada (npr. Narodno pozorište u Beogradu, SNP u Novom Sadu).
Mnogo veća međusobna udaljenost objekata namenjenih scenskim događajima utiče
na ravnomernije raspoređivanje posetilaca, ali ponekad i na pojavu slabije
posećenosti. Ukoliko su područja stanovanja veoma udaljena od tih objekata, pojaviće
se i izbegavanje posete pozorišnim objektima. Ovo se najčešće dešava u naseljima
koja nemaju razvijen gradski prevoz ili organizovane taksi službe.
Mreža objekata za scenske događaje, kao i njihova međusobna udaljenost na
nivou grada ili regije, utiču na stvaranje specifičnog gravitacionog područja oko
svakog objekta (Tabela 1). Pozorišta koja su jedina u naselju uglavnom okupljaju sve
stanovnike tog naselja, kao i stanovnike susednih manjih naselja. U slučaju postojanja
više objekata za scenske događaje u okviru istog naselja, kao i uz manju razvijenost
saobraćajnih sistema u naseljima, gravitaciona područja objekata se formiraju na
osnovu pešačkih distanci. Zato se objekti mogu razvrstati po kategorijama prema
radijusu gravitacije (r = 0,25 km, r = 0,5 km, r = 2,5 km i r > 2,5 km). Sa povećanjem
distanci između stambenih područja i pozorišta, smanjuje se i posećenost scenskih
objekata iz tih područja. Tako npr. stanovnici sa periferije ređe idu u pozorište nego
stanovnici koji žive bliže centru u kojem se to pozorište nalazi. Zbog toga se ponovo
naglašava značaj saobraćaja za podsticanje razvoja pozorišnih ustanova. Posebno je
važno istaći i prednost naselja koje ima organizovanu taksi službu i javni prevoz.
Veličina naselja i broj stanovnika, kao i način organizacije sistema objekata
za scenske događaje u okviru šire regije, utiču na broj posetilaca. Broj stanovnika
jednog naselja (Tabela 1) je veoma važan podatak, jer uslovljava unutrašnju
organizaciju pozorišnog objekta, a posebno utiče na dimenzije sale za gledaoce.
289

Kriterijumi urbanističke dispozicije objekata u širem okruženju odgovor
Postojanje objekata iste
ili slične namene u
okruženju
Ne postoji ni jedan sličan objekat.
Postoji jedan sličan objekat.
Postoji više sličnih objekata.
Međusobna udaljenost
objekata kulture u širem
okruženju

u neposrednoj blizini (do 0,5 km).
na manjoj udaljenosti (od 0,5 km do 1 km).
na većoj udaljenosti (od 1 km do 5 km).
na velikoj udaljenosti (više od 5 km).
Gravitaciono područje
objekata kulture u širem
okruženju
r = 0,25 km
r = 0,26 km do r = 0,5 km
r = 0,6 km do r = 2,5 km
r > 2,5 km
Broj stanovnika u
gravitacionom području
objekta
do 20.000 stanovnika.
od 20.001 do 50.000 stanovnika.
od 50.001 do 100.000 stanovnika.
od 100.001 do 250.000 stanovnika.
preko 250.000 stanovnika.
Lokacija objekta u
odnosu na saobraćajne
elemente
Zastupljen je jedan vid saobraćaja
Zastupljeno je više vidova saobraćaja
U blizini autobuske stanice
U blizini železničke stanice
U blizini luke ili aerodroma
U blizini glavne saobraćajnice
Dalje od glavne saobraćajnice
Tabela 1. Kriterijumi urbanističke dispozicije objekata u širem okruženju
290

Gradska naselja koja uglavnom imaju više od 20.000 stanovnika, imaju bar
jedno pozorište, kao što i naselja sa većim brojem stanovnika imaju i više objekata
namenjenih scenskim događajima. Veoma je važno obratiti pažnju i na broj posetilaca
iz okolnih naselja, jer oni takođe utiču na kapacitete unutrašnjih prostora, kao i na
kvalitet organizacije i načina funkcionisanja scenskih objekata.
Posebno treba naglasiti značaj postojanja svih vidova saobraćaja (Tabela 1) i
stepen njihovog razvoja, zbog izuzetnog uticaja na posećenost objekata za scenske
događaje. Bitni su ne samo različiti vidovi saobraćaja, već i blizina autobuskih
međumesnih stanica, železničkih stanica, luka i aerodroma. Zahvaljujući dobrom
funkcionisanju saobraćaja moguće je poboljšati posećenost određenim objektima čak
do te mere da oni postanu svetski poznata mesta. Osim toga, bitna je i udaljenost
objekata za scenske događaje od glavnih saobraćajnica u naselju, kako zbog lakoće
pristupa motornim vozilima, tako i radi korišćenja javnog gradskog prevoza čije su
linije najčešće organizovane na najznačajnijim saobraćajnim površinama. Naravno,
neophodno je sagledavanje i nepovoljnih uticaja razvijanja saobraćaja u blizini
objekata za scenske događaje, jer se mogu narušiti ekološki i funkcionalni uslovi.
Pojačana saobraćajna buka može da ometa rad pozorišta, a povećana količina
izduvnih gasova može da umanji prijatnost doživljaja pozorišne predstave. Velika
frekventnost saobraćaja može da utiče i na smanjenje bezbednosti posetilaca, a takođe
može da dovede i do zagušenja saobraćaja, a samim tim i do onemogućavanja
efikasnog pristupa, kako za posetioce i zaposlene, tako i za ekonomska vozila.
3. 2. Urbanistički kriterijumi za scenske objekte u užem okruženju
Urbanistička analiza dispozicije pozorišta u užem okruženju se sagledava
kroz lokaciju tih objekata u odnosu na prirodne i stvorene elemente. Prisustvo i
blizina vodene površine (Tabela 2) osim što doprinosi atraktivnosti okruženja
pozorišnog objekta, može da utiče i na stvaranje posebnih mikroklimatskih uslova
(magla, svežina vazduha, niža temperatura). Ovi uslovi su posebno značajni ako se
objekat nalazi na trgu ili uz veću popločanu površinu bez zelenila. Vodena površina
se može iskoristiti i kao saobraćajna pristupna površina, pri čemu je moguće postići
veliku atraktivnost i neobičnost pri stizanju do pozorišnog objekta. Povezanost
pretprostora ispred objekta za scenska događanja i obale predstavlja veliki potencijal
za organizovanje izuzetnih javnih prostora naselja.
Nagib terena je bitan zbog funkcionisanja prostora, odnosno zbog načina
pristupa objektu. Dok ravan teren omogućava nesmetano kretanje svim kategorijama
stanovnika, dotle teren u nagibu može da smanji pristupačnost i bezbednost osobama
sa invaliditetom.
5
Povoljan uticaj vetra i insolacije doprinose prijatnosti boravka na
291

otvorenim površinama ispred objekata namenjenih scenskim događanjima. Nasuprot
tome, izloženost slobodne površine ispred pozorišnog objekta jakom i direktnom
uticaju vetra, kao i prejaka insolacija i odsustvo zelenila, u velikoj meri mogu da
smanje kvalitet posete pozorištu. Inolacija je jedan od značajnih faktora i pri
rekonstrukcijama objekata, zbog sve veće efikasnosti njene primene. O tome su pisali
izraelski arhitekti Capeluto, Yezioro i Shaviv, proveravajući mogućnost morfoloških
transformacija u blokovima Tel Aviva.
6
Postojanje većih slobodnih površina sa
zelenilom i delimičnim natkrivanjem predstavljaju kvalitete pretprostora koji služe za
okupljanje posetilaca pre početka predstave.
Kriterijumi urbanističke dispozicije objekata u užem okruženju
Lokacije objekata u odnosu na prirodne elemente odgovor
Prirodni uslovi
lokacije objekta
Objekat je uz vodenu površinu.
Objekat je dalje od vodene površine.
Objekat je na ravnom terenu.
Objekat je na nagnutom terenu.
Objekat je izložen jakom udaru vetra.
Objekat je zaštićen od jakog udara vetra.
Objekat je previše insoliran.
Objekat je zasenčen.
Tabela 2. Kriterijumi urbanističke dispozicije objekata u užem okruženju sa aspekta
lokacije u odnosu na prirodne elemente

Lokacija pozorišnih objekata u odnosu na stvorene elemente (Tabela 3) se
analizira sa aspekta njihovog položaja u odnosu na istorijsko jezgro naselja, značajne
tačke i površine, kao i u odnosu na saobraćajne objekte i površine u naselju. Osim
toga, objekti se sagledavaju i kao elementi većih prostornih celina: ulica, trgova,
blokova, poteza ili obala. Ovakvim načinom sagledavanja lokacije objekata može se
doći do izuzetno bitnih zaključaka o njenim vrednostima, nedostatcima ili
potencijalima.
Ukoliko je neposredno okruženje scenskih objekata istorijsko jezgro ili ako je
i sam objekat sa stilskim karakteristikama ili sa ambijentalnim vrednostima, onda je
takav objekat još atraktivniji i privlačniji za posetioce. Narodno pozorište u Beogradu
292

je primer objekta u istorijskom jezgru grada koje i samo ima istorijsku i ambijentalnu
vrednost (Slika 1). Narodno pozorište u Subotici je, takođe primer objekta u
centralnom istorijskom delu grada, koje je imalo vrlo specifičan odnos sa svojim
okruženjem, a nakon rekonstrukcije će, verovatno, uspostaviti nove odnose (Slika 2).
Postojanje i niza drugih javnih građevina u neposrednom okruženju pozorišta, svojom
prostornom dispozicijom, arhitektonsko-stilskim odlikama, reprezentativnošću,
ambijentalnim vrednostima i kulturno-istorijskim značajem u velikoj meri mogu da
doprinesu i povećanju značaja gradskog centra i podizanju kvaliteta života
stanovnika.


Sl.1 Narodno pozorište, Beograd Sl.2 Narodno pozorište, Subotica

Blizina saobraćajnih objekata, repernih i žižnih tačaka naselja, kao i mesta
okupljanja i stambenih područja (Tabela 3), na različite načine doprinose kvalitetu
lokacije objekata za scenske događaje. Atraktivnost repernih tačaka u blizini pozorišta
ili dinamika trga na kojem se pozorišni objekat nalazi, mogu da povećaju broj
njegovih posetilaca, kao što i blizina saobraćajnih objekata može da podstakne češće
dolaženje stanovnika iz drugih naselja ili perifernih delova, na pozorišne predstave.
Tako npr. blizina trga Republike u Beogradu povećava značaj i atraktivnost
Narodnom pozorištu (Slika 3), a Pozorišni trg u Novom Sadu povećava
reprezentativnost Srpskog narodnog pozorišta i omogućava njegovo sagledavanje
(Slika 4). Manja udaljenost stambenih područja od objekata za scenske događaje
može da olakša ljudima pristup do njih i smanji korišćenje motornih vozila pri poseti
pozorištima. Ukoliko je objekat deo ulice, poteza ili obale (Tabela 3), kao što se npr.
Pozorište Toša Jovanović u Zrenjaninu (Slika 5) nalazi u okviru niza objekata, on se
zbog svog položaja slabije uočava. Potpuno je drugačija situacija ako je objekat
slobodnostojeći ili ako se nalazi na trgu ili uz park. Tada je vidan sa različitih vizurnih
tačaka kao što se npr. zgrada Narodnog pozorišta u Nišu (Slika 6) može sagledati sa
više strana.
293


Sl.3 Trg Republike, Beograd Sl.4 SNP, Novi Sad


Sl.5 Pozorište Toša Jovanović, Zrenjanin Sl.6 Narodno pozorište, Niš

U situacijama kada su pozorišni objekti ugrađeni u blok, a posebno ako su
deo starog gradskog jezgra ili se nalaze uz uske ulice ili frekventne pešačke površine,
može se javiti problem pristupa. Tako se npr. uočava otežan ekonomski pristup SNP-
u (Slika 7) u Novom Sadu, jer se objekat nalazi u veoma izgrađenom centru grada u
pešačkoj zoni. Sa ciljem da se obezbede što bolji uslovi funkcionisanja prostora i
omogući nesmetano odvijanje svih zastupljenih vidova kretanja, često se uvode
specijalni režimi saobraćaja ili liftovi do ekonomskih delova objekata. Tako je npr.
zbog manjeg prostora za manevrisanje i veće posećenosti trga na kojem se nalazi
pozorište na Terazijama u Beogradu, pristup do njegovih podzemnih etaža
ekonomskog dela obezbeđen preko pokretne platforme (Slika 8).
Prisustvo saobraćaja, postojanje linija javnog gradskog prevoza, taksi službi,
blizina autobuskih, tramvajskih i taksi stajališta (Tabela 3) predstavljaju velike
pogodnosti za posetioce, jer im omogućavaju jednostavnije dolaženja do objekata za
scenske događaje. Međutim, blizina i frekventnost saobraćaja često predstavljaju
veliku opasnost za posetioce u smislu bezbednosti. Tako su posetioci Novosadskog
pozorišta u ulici Jovana Subotića posebno ugroženi saobraćajem (Slika 9) za razliku
294

od posetilaca pozorišta Sterija u Vršcu, koji su potpuno zaštićeni od motornog
saobraćaja, jer je glavni ulaz obezbeđen sa slobodne pešačke površine (Slika 10). Iako
Kriterijumi urbanističke dispozicije objekata u užem okruženju
Lokacije objekata u odnosu na stvorene elemente odgovor
Lokacija objekta u
odnosu na istorijske
ambijente
U istorijskom delu naselja
Dalje od istorijskog dela naselja
Lokacija objekta u
odnosu na značajne
tačke i površine naselja
U blizini saobraćajnih objekata
U blizini repernih tačaka naselja
U blizini mesta okupljanja
U blizini stambenih područja
Objekat kao deo
strukturnih elemenata
naselja
Objekat je deo ulice
Objekat je deo trga
Objekat je deo bloka
Objekat je deo poteza
Objekat je deo obale
Lokacija objekta u
odnosu na saobraćajne
elemente
Postoje linije gsp-a.
Ne postoje linije gsp-a.
U blizini linija gsp-a
Dalje od linija gsp-a.
U blizini autobuskih i tramvajskih stajališta.
Dalje od autobuskih stajališta.
Ne postoje autobuska stajališta.
Postoji taksi služba.
Ne postoji taksi služba.
Tabela 3. Kriterijumi urbanističke dispozicije objekata u užem okruženju sa aspekta
lokacije u odnosu na stvorene elemente
295

se Jugoslovensko dramsko pozorište u Beogradu nalazi uz frekventnu ulicu, ulaz za
posetioce je bezbedan jer je uvučen u odnosu na ulicu (Slika 11). Glavni ulaz u
Narodno pozorište u Subotici je odvojen od saobraćajne površine žardinjerama (Slika
12).

Sl.7 Ekonomski ulaz u SNP, Novi Sad Sl.8 Ekonomski pristup u
Pozorište na Terazijama, Beograd

Sl.9 Novosadsko pozorište, Novi Sad Sl.10 Narodno pozorište Sterija, Vršac


Sl.11 Blizina saobraćajnice uz
JDP, Beograd
Sl.12 Blizina saobraćajnice uz
Narodno pozorište, Subotica
296

Kvalitet funkcionisanja pozorišnih objekata u velikoj meri zavisi od
pristupačnosti objekata, kako za posetioce, tako i za zaposlene, kao i od postojanja
dovoljnog broja parkinga ili garažnih mesta (Tabela 4). Broj posetilaca i zaposlenih
utiču na način organizacije unutrašnjeg prostora pozorišta, ali uslovljavaju i veličine
platoa ispred objekata i broj potrebnih parkinga i garažnih mesta.

Kriterijumi urbanističke dispozicije objekata u užem okruženju
Lokacije objekata u odnosu na stvorene elemente odgovor
Pristupačnost
objekata
postoji odvojeni ekonomski pristup
postoji odvojeni ulaz za službenike
postoji odvojeni ulaz za učesnike predstava
postoji odvojeni ulaz za posetioce
Postojanje
mirujućeg
saobraćaja
za autobuse
za automobile
za bicikle,
za ekonomska vozila
Postojanje garaža za autobuse
za automobile
za bicikle
za ekonomska vozila
Numerički
pokazatelji
kapacitet gledališta
veličina platoa ispred glavnog ulaza
broj parking mesta
broj garažnih mesta
Tabela 4. Kriterijumi urbanističke dispozicije objekata u užem okruženju sa aspekta
lokacije u odnosu na stvorene elemente

297

Postojanje i odvajanje ekonomskog ulaza od ulaza za službenike, zatim od
ulaza za učesnike predstava, kao i od ulaza za posetioce, predstavljaju najznačajnije
preduslove dobrog funkcionisanja. Veći broj potrebnih ulaza je teže ostvariti u
objektima koji su deo uličnog niza ili objekata koji se nalaze na atraktivnom trgu ili u
okviru ivično izgrađenog bloka, kao što je npr. slučaj sa pozorištem u Šapcu (Slika
13). Mnogo je jednostavnije obezbediti pristup objektima koji su organizovani kao
slobodnostojeći, kao što je to slučaj sa pozorištem u Užicu (Slika 14). Manji pozorišni
objekti najčešće nemaju odvojene ulaze, a ponekad postoji samo jedan zajednički.
Ovo se pravda činjenicom da ni posećenost pozorišta nije velika.


Sl.13 Pozorište u Šapcu Sl.14 Pozorište u Užicu

Veliki problem za sve javne građevine, pa tako i za objekte namenjene
scenskim događajima, je parkiranje motornih vozila. Parkinga ili garaža uglavnom
nema dovoljno ili oni uopšte i ne postoje. Osim što bi svaki objekat morao da ima
obezbeđen parking za putnička vozila, trebalo bi da ima i parkinge za autobuse,
motore i bicikle, kao i za dostavna vozila uz ekonomski pristup. Pozorišta koja se
nalaze u istorijskim jezgrima naselja uglavnom nemaju predviđenu površinu za
mirujući saobraćaj. Broj parking mesta i veličine slobodne površine ispred objekata
trebalo bi da proističu iz kapaciteta objekata, odnosno broja mesta u gledalištu kao i
broja zaposlenih. Kod većine pozorišnih zgrada je prisutan problem mirujućeg
saobraćaja, jer pri njihovom građenju nije vođeno računa o ovoj potrebi. Naknadno
obezbeđivanje parkinga zahtevalo bi značajne transformacije ne samo objekata, već i
njihovog neposrednog okruženja.
Jedan od načina rešavanja pitanja mirujućeg saobraćaja je zabrana kretanja
motornih vozila u strogom centru naselja i favorizovanje taksi službe, javnog prevoza
i biciklističkog saobraćaja. Na taj način bi se smanjila i frekventnost motornog
saobraćaja i zagađenje, a povećala bi se bezbednost i izbeglo bi se parkiranje.
298

4. ZAKLJUČAK
Ovim radom su sumarno navedeni svi potrebni elementi sagledavanja
pozorišnih objekata sa urbanističkih aspekata. Ovakva metodologija istraživačkog
rada bi trebalo da olakša dalje analize i valorizaciju reprezentativnih objekata, ali bi se
mogla iskoristiti i za proučavanje urbanističkih aspekata i svih drugih javnih
građevina. Iako se objekti za scenske događaje međusobno veoma razlikuju, na
osnovu prikupljenih podataka koji su istaknuti i sistematizovani u tabelama, može se
doći do opštih zaključaka o stanju objekata i kvalitetu njihovog funkcionisanja. Sve
različitosti koje se budu pojavile, trebalo bi zabeležiti, istaći, vrednovati i, radi
postizanja specifičnog identiteta, ne samo objekta već i naselja, sačuvati.
Pri sprovođenju istraživanja prema ovde formulisanim i navedenim
kriterijumima, veoma je važno sagledati određene pojave u širem kontekstu, a ne
samo na osnovu podataka. Tako se npr. odsustvo javnog gradskog prevoza ne mora
uvek vrednovati kao negativna pojava, jer prema veličini teritorije naselja u kojem se
pozorište nalazi i prema broju stanovnika, možda nije ni potreban.
Na osnovu tabelarno prikazanih urbanističkih kriterijuma neophodno je
proveriti vrednosti pojedinačno svakog reprezentativnog objekta za scenske događaje
u Republici Srbiji, kako bi se utvrdile tipologije i uočile sličnosti između objekata.
Nakon toga će se dati i određene preporuke za rekonstrukciju i preuređenje prostora
oko objekata sa scenskim događajima, a sa osnovnim ciljem oživljavanja ovih
građevina i podizanja kvaliteta njihove prostorne organizacije i funkcionisanja.

5. ZAVRŠNE NAPOMENE
Rad je urađen u okviru projekta Ministarstva za nauku i tehnološki razvoj,
pod nazivom Tehničko-tehnološko stanje i potencijali arhitektonskih objekata za
scenske događaje u Republici Srbiji, pod rukovodstvom dr Radivoja Dinulovića,
vanrednog profesora.
Podaci o stanju reprezentativnih pozorišnih objekata u Republici Srbiji, a
prema ovde navedenim kriterijumima, prikupljani su tokom školske 2010/2011.
godine i biće sumirani tokom ove godine.
299

6. REFERENCE
1) Ignjatov Popović, Ivana: Mogućnosti pozorišta senki u procesu edukacije,
The Seventh International Theatrological Conference “Today and here”,
Banjska Bistrica, 2010.
2) Harvud (Harwood), Ronald (Ronald): Istorija pozorišta, Ceo svet je
pozornica, Clio, Beograd, 1988. str.138.
3) Lokalna Agenda 21: Uvod u planiranje održivog razvoja, 2004, str. 151.
4) Zakon o planiranju i izgradnji, Sl. glasnik Republike Srbije, 81/2009, stav
2.2. član 18. str.7.
5) http://www.pristupacnost.net/public_html/?page=pages,variable,program
(25.02.2011.)
6) Capeluto Isaak G, Yezioro A., Shaviv E.: Climatic aspects in urban design -
a case study, Building and Environment 38, 2003. str. 827-835.



300

301

Miljana Zeković, dipl.inž.arh.
asistent, Departman za arhitekturu i urbanizam, Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad
Miloš Kopić, dipl.inž.arh.
asistent, Departman za saobraćaj, Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad
Mirjana Gegenbauer, dipl.inž.arh.
projektant, Atelje Krstonošić, Novi Sad
ANALIZA FUNKCIJA SRPSKOG NARODNOG POZORIŠTA – STANJE I
POTENCIJALI PRVOG NACIONALNOG POZORIŠTA
Apstrakt: Tranzicija kroz koju godinama prolazi naše društvo povela nas je putem
preispitivanja svih odnosa koje smo decenijama formirali na svim nivoima, pa
neminovno i do preispitivanja stavova i ideja na kojima su zasnovane i prema kojima
rade sve institucije i ustanove kulture na teritoriji Republike. Analizom rada ustanova
kulture moglo bi se pokazati da su se motivi u samim osnovama njihovog rada
značajno promenili, a da su transformacije o kojima je reč uglavnom teško razumljive
i retko gde argumentovane. Evidentne promene u smislu statusa ustanova kulture,
stavova koje šire i sopstvenih prezentacija, možemo posmatrati i na nivou
ostvarivanja i refleksija arhitektonskih i urbanističkih funkcija objekata određenih
arhitektonskih tipologija. U ovom radu razmatraće se kuća Srpskog narodnog
pozorišta u Novom Sadu izgrađena 1981. godine, tzv. „Nova zgrada“ pozorišta,
zajedno sa pozorištem u njoj samoj – nosiocem ideja i odgovornosti za dešavanja
vezanih za ovu ustanovu. Prepoznavanjem novih funkcija pozorišta danas i izmenama
statusa „glavnih“ funkcija koje pozorište ostvaruje, u ovom radu pokušaćemo da
pokažemo na koji način se Srpsko narodno pozorište obraća stanovnicima grada i
regije, koliko je napredovalo u promeni funkcija koje ga karakterišu, koliko je
nazadovalo u kvalitetu obraćanja građanima i kakvi su mu potencijali da eventualno
ispuni nove funkcije koje se od pozorišne kuće budućnosti očekuju.

Ključne reči: Srpsko narodno pozorište, arhitektonske i urbanističke funkcije
objekata
302

FUNCTION ANALYSIS ON THE SERBIAN NATIONAL THEATRE –
CONDITION AND POTENTIALS OF THE FIRST NATIONAL THEATRE
Abstract: The transition that our society has been going through for years now has
led us via the path of questioning all the relations we have established at all levels for
years, and hence, inevitably to questioning the views and ideas that present the basis
for all institutions and establishments of culture on the territory of the Republic. The
analysis on the work of the institutions of culture might prove that the motifs in the
very foundations of their work have been significantly altered, and that the
transformations that everyone is speaking about are mostly difficult to be understood
and rarely proven. Evident alterations in the sense of the status of the institutions of
culture, the stands they state and their presentations can also be observed at the level
of establishing and reflecting architectural and urban functions of the structures of
certain architectural typologies. This paper will make a research on the building of the
Serbian National Theatre in Novi Sad, built in 1981, as a so-called “New building” of
the theatre, together with the theatre it dwells in it – the bearer of ideas and
responsibility for all the events connected to this institution. By recognizing new
theatre functions today and the changes in the status of “leading” functions that a
theatre performs, the paper will try to present the manner in which the Serbian
National Theatre addresses the population of the town and the region, how it advances
in the alteration of functions that characterize it, how it decreases the quality of
addressing people and what the possibilities are for potential fulfilment of new
functions that are being expected from a theatre building in the future.

Keywords: Serbian National Theatre, architectural and urban functions of a building

Sadržaj:
1. Uvod
2. Srpsko narodno pozorište – od ideologije do neprepoznavanja
3. Reprezentativne funkcije prošlosti
3.1. Ideološka funkcija
3.2. Urbanistička funkcija
3.3. Promotivna funkcija
4. Funkcija sadašnjeg trenutka – trijada zamena
4.1. Tehničko-tehnološka funkcija
4.2. Ambijentalna funkcija
4.3. Komunikacijska funkcija
5. Pouke i potencijali Srpskog narodnog pozorišta
6. Zaključna razmatranja
7. Reference
303

1. UVOD
Tranzicija kroz koju godinama prolazi naše društvo povela nas je putem
preispitivanja svih odnosa koje smo decenijama formirali na svim nivoima, pa
neminovno i do preispitivanja stavova i ideja na kojima su zasnovane i prema kojima
rade sve institucije i ustanove kulture na teritoriji Republike. Analizom rada ustanova
kulture moglo bi se pokazati da su se motivi u samim osnovama njihovog rada
značajno promenili, a da su transformacije o kojima je reč uglavnom teško razumljive
i retko gde argumentovane. Evidentne promene u smislu statusa ustanova kulture,
stavova koje šire i sopstvenih prezentacija, možemo posmatrati i na nivou
ostvarivanja i refleksija arhitektonskih i urbanističkih funkcija objekata određenih
arhitektonskih tipologija.
Tipologije objekata javnih po karakteru doživljavaju ozbiljne izmene, što je
uzrokovano suštinskim promenama potreba koje uslovljavaju njihovo postojanje.
Potrebe, bile one potrebe korisnika kulturnih sadržaja, ili potrebe samih ustanova
kulture da opstanu u vremenu kada kultura, ne ostvarujući više uticaje presudnih
značaja prelazi u drugi plan, generatori su promena stanja ovih ustanova. Menjanje
namera i ciljeva uzrokuje turbulencije, koje kao posledicu imaju jasnu promenu u
hijerarhiji funkcija koju ostvaruje svaki tip objekata (ili u nekim slučajevima
pojedinačni objekat-institucija). Tipologija objekata za kulturu je reprezentativni
primer za sagledavanje navedenih promena.
Predmet ovog rada je Srpsko Narodno Pozorište u Novom Sadu. Uzimajući u
obzir razloge osnivanja, rad i kontinuitet u namerama ove ustanove, nemoguće je
govoriti samo o kući SNP-a, o njenim arhitektonskim i urbanističkim funkcijama.
Kuće u kojima je boravilo ovo pozorište, bile one trajne ili efemerne po karakteru, i
ansambl pozorišta predstavljali su jedinstvo, koje je sa više ili manje uspeha
ostvarivalo svoju funkciju promotera kulture i jezika kroz vreme. U ovom radu
razmatraće se kuća Srpskog narodnog pozorišta izgrađena 1981. godine, tzv. „Nova
zgrada“ pozorišta, zajedno sa pozorištem u njoj samoj – nosiocem ideja i
odgovornosti za dešavanja vezanih za ovu ustanovu.
Prepoznavanjem novih funkcija pozorišta danas
1
i izmenama statusa
„glavnih“ funkcija koje pozorište ostvaruje, u ovom radu pokušaćemo da pokažemo
na koji način se Srpsko narodno pozorište obraća stanovnicima grada i regije, koliko
je napredovalo u promeni funkcija koje ga karakterišu, koliko je nazadovalo u
kvalitetu obraćanja građanima i kakvi su mu potencijali da eventualno ispuni nove
funkcije koje se od pozorišne kuće budućnosti očekuju.
304



















Slika 1: SNP u okruženju – model
2. SRPSKO NARODNO POZORIŠTE – OD IDEOLOGIJE DO
NEPREPOZNAVANJA
Istraživanje života pozorišnih trupa i pozorišnih kuća, i domaćih i stranih
primera, neminovno dovodi do problematike odnosa i povezanosti pozorišta danas i
njegove istorije. Petar Volk u svojim zapažanjima o pozorišnom životu u Srbiji
2
jasno
postavlja ovo pitanje: „Može li teatar da opstane bez istorije? Je li nužno to
neprekidno isticanje povezanosti sa prošlošću i zar scenske iluzije ne proizilaze iz
naše svesti o sebi (...)?“ Uvid u istorijsku građu o osnivanju i delovanju Srpskog
narodnog pozorišta ukazuje na to da su ideje koje su vodile velikane kulturne scene
Srbije 19. veka: Miletića, Đorđevića, Branovačkog i Zmaja, prilikom donošenja
odluke o osnivanju ove kulturne institucije, neophodne za njen opstanak i danas. Ne
zato što su same osnivačke ideje opstale i razvile se u pokretačku snagu SNP-a, već
zato što je uloga kulturnog prosvetitelja, koja je bila namenjena ovom pozorištu pri
njegovom osnivanju, vremenom degradirala - doživela vrstu negativne evolucije, te
ne postoji ništa, sem osnivačkih ideja, što SNP-u u ovom trenutku daje legitimitet. Iz
današnjeg ugla posmatranja Srpsko narodno pozorište ne može, ili tačnije – ne sme da
zanemari svoju istoriju, već u njoj treba da pronađe inspiraciju za kulturno uskrsnuće.
Ideološka osnova kao podloga za uspešnu realizaciju „projekta“ Srpsko
narodno pozorište, bila je jasna – afirmacija nacionalne duhovnosti. Razvoj svesti
kulturne elite Srbije 19. veka doveo je do uočavanja hitnosti intervenisanja na poljima
305

očuvanja nacionalnog identiteta – potrebe za očuvanjem jezika i kulture Srba u
Austrougarskoj. Veliki ideali na kojima počiva osnivanje SNP-a su se ogledali u
„homogenizaciji srpskog naroda“, posredstvom širenja uticaja SNP-a na sva mesta u
Vojvodini u kojima je bilo moguće osnivanje lokalnih odbora i organizovanje
godišnjih gostovanja SNP-a. Jačanjem statusa ove institucije kulture, menja se i odnos
prema potrebi za jednom stalnom kućom koja bi pozorište udomila. Za sve vreme od
osnivanja pozorišta do kraja Drugog Svetskog rata, bez obzira da li je pozorište bilo
aktivno, ili u stanju prinudne stagnacije, bez obzira da li je bilo putujuće-gostujuće
pozorište, ili je davalo predstave, bilo u iznajmljenim dvoranama, bilo u kućama koje
su mu bile namenjene, Srpsko narodno pozorište ostalo je oslonjeno na svoje ideale i
ostvarivalo i reflektovalo svoju ideološku funkciju na najvišem mogućem nivou. Ne
postoji istorijski izvor koji SNP ne vidi, uz Maticu srpsku, stožerom srpskog identiteta
19. i početka 20. veka.
Veoma ambiciozan i uspešan period „Obnove“ Srpskog narodnog pozorišta
nakon Drugog Svetskog rata doneo je novine na polju posmatranja pitanja identiteta,
jer Glavni narodnooslobodilački odbor Vojvodine, koji i donosi odluku o obnovi
kulture i pozorišnog života, nakon rata otvara Vojvođansko narodno pozorište „na
tradicijama Srpskog narodnog pozorišta“. Ubrzo nakon što se osetio oporavljeni duh
pozorišta, njemu se vraća stari naziv, ali ova epizoda ostaje zabeležena kao jedna
nedoumica istorije identiteta našeg pozorišta.
Godine 1981. završena je nova zgrada Srpskog narodnog pozorišta, čiju je
dvadeset godina dugu realizaciju pratilo mnoštvo nesvakidašnjih događaja,
uključujući i sam jugoslovensko-poljski konkurs, koji se dogodio još 1960. godine.
Autor projekta je bio poljski arhitekta Viktor Jackijevič, a samo idejno rešenje je,
prema Štrausu
3
, „obećavalo daleko više od ostvarenog dela“. Megalomanski poduhvat
izgradnje nove zgrade podrazumevao je žestoke i trajne promene u urbanoj
morfologiji Novog Sada, probijanje novih trasa i miniranje čitavog fronta starog
jezgra grada. Prema nekim izvorima, velike ideje na kojima je osnovano Srpsko
narodno pozorište, zamenjene su velikim graditeljskim idejama. Problem koji je kao
posledica ove zamene nastao je bila nemogućnost povratka jedanput zanemarenih
ideja u novu veliku kuću.
306












Slika 2: SNP - maketa projekta

3. REPREZENTATIVNE FUNKCIJE PROŠLOSTI
Vrh hijerarhije funkcije koje je gajilo i reflektovalo Srpsko narodno pozorište
od početka svoje kulturne delatnosti, do danas, među kojima su najistrajniji tok i
najjači pečat ostvarile njegova ideološka funkcija, i zatim urbanistička i promotivna
funkcija, danas prolazi kroz period modifikovanja i prilagođavanja novim uslovima.
Nove uslove postavlja vreme i način života i društvenih odnosa, ali takođe i napredak
u mišljenju i realizaciji pozorišne igre, kao i promene u odnosu percipiranja pozorišta
kao kulturne institucije od strane njegovih korisnika. Trijada funkcija koja je obeležila
delovanje SNP-a do sadašnjeg trenutka ostaje neupitni deo istorije pozorišta, dok ova
ustanova pokušava da se suoči sa potrebama današnjice.
3.1 Ideološka funkcija
Iz već navedenog, jasna je prosvetiteljsko-kulturna uloga koju je Srpsko
narodno pozorište ostvarilo u korist našeg naroda, pogotovo u vremenima velikih
previranja u kojima je pitanje očuvanja identiteta bilo od presudnog značaja.
Ideologija koju je nosilo i u nekom obliku, makar ponegde samo pisanom, prenelo do
danas mogla bi se sagledati iz nekoliko istorijskih činjenica:
307

Neosporno da je SNP predstavljalo jednu od najvažnijih kulturnih institucija
u zemlji, a ne treba zaboraviti ni da je iniciralo osnivanje drugih kulturnih institucija,
kao što su Sterijino pozorje (1956), Akademiju umetnosti (1970) i Pozorišni muzej
Vojvodine (1982);
Srpsko narodno pozorište jeste matični nacionalni teatar i ima svojstvo
ustanove kulture od nacionalnog značaja sa reprezentativnom ulogom u stvaranju,
predstavljanju, širenju i očuvanju prvenstveno nacionalnih kulturnih vrednosti;
Naše je prvo profesionalno pozorište, i prvo profesionalno pozorište u
Južnoslovenskim krajevima, od početka je pred sebe postavilo imperativ služenja
svom narodu i imalo kristalno jasan stav o sopstvenoj kulturnoj i prosvetiteljskoj
misiji, koji je prisutan kroz čitavu njegovu istoriju;
Odlučujuće je doprinelo nastanku drugih značajnih pozorišta u svom
kulturnom arealu, proširujući tako i pojačavajući krugove kulturnog zračenja, nasušno
potrebne za sazrevanje nacije i njenu kulturnu emancipaciju.
SNP je svojim delovanjem, takođe, za kratko vreme premostilo vremensku
distancu između srpskog, i drugih naroda Evrope, nastalu zbog specifičnih istorijskih
okolnosti u kojima su Srbi živeli. Neprocenjiv je značaj ovog pozorišta za očuvanje
jezika, kulture i duhovnosti srpskog naroda, za razvoj pozorišne umetnosti na ovim
prostorima i kulture uopšte. Visoki ideološki motivi i ciljevi ove kulturne institucije
činili su da SNP kod svog naroda bude prepoznato kao nosilac identiteta.
3.2 Urbanistička funkcija
Još 1959. godine, Vojvodina je imala potrebu da se izgradi pozorišni objekat
koji bi predstavljao simbol grada Novog Sada, jer se tačno zna koji su to bili simboli
(Jodna Banja, Sajam, Petrovaradinska tvrdjava, i dr.). Oni su trebali da budu atributi
koji će u prostoru urbane sredine grada Novog Sada biti dominantni i pružati turisti i
putniku namerniku priču o ’’Srpskoj Atini’’, takođe uključujući veliki uticaj Matice
srpske i Galerije Matice srpske, koje zaokružuju priču kulturnih svetionika u Novom
Sadu.
Da bi arhitekta i teoretik pozorišta oplemenio taj misaoni izraz, napravio je
sadašnje pozorište koje, na žalost, likovno ne pripada sadašnjem i traži drugi
ambijent, a ne rušenje starog jezgra Novog Sada i približavanje savremenog stila
građenja raznim zgradama istorijskih stilova, tako da u vizuelnom smislu kod većine
Novosađana ne prima značaj koji bi mogao imati da je urađeno u kontekstu
arhitekture starog jezgra grada.
308

Smatrano je da pozorište mora biti strogo u centru grada, kako bi bilo u
korpusu sa Katedralom, sa Miletićevim spomenikom i sa nekim eklektičnim
zgradama, a da u isto vreme vizuelno zapanji sa ravnom linijom gabarita, svedenim
fasadama i svojom grandioznošću.
Režim je dozvolio da se sruši centar Novog Sada, da se naruši ambijentalna
celina istorijskog jezgra grada i da se postavi ovaj „kuglof“ savremenog betona i
kamena, radi toga da bi se, u Vojvodini, konačno izašlo u susret sa dominantnom
zgradom koja bi trebala da parira i Banovini i ostalim zgradama koje su postojale u
Novom Sadu, i da bude stožer teatrologije na ovim prostorima. Ona svakako ni
ideološki, ni arhitektonski, a najmanje urbanistički nije to rešila, pre svega sa
pristupima, parking mestima, sa raznim strukturama koje se pojavljuju na krovu
objekta i sa svim mogućim i nemogućim primesama različitih elemenata u kulturi
Novog Sada koja sa izvornom kulturom nema nikakve veze.









Slika 3: SNP – izgradnja novog objekta

3.3 Promotivna funkcija
Pozorišna igra bila je prisutna u svakom društvu i zauvek će zauzimati
određeno mesto . U doba romantike i baroka pozorište je bilo privilegija određenog
broja ljudi i na tom malom broju je istrajalo pretvaranje i omasovljenje pozorišta u
građansko pozorište koje broji znatno veći broj publike.
Širenje kulturne svesti kroz pozorište vršilo se kroz dva pravca: Jedna struja
dolazila je iz samog pozorišta, osnivanjem Društva Srpskog narodnog pozorišta još
1862. godine, čiji je rad bio prekinut za vreme Drugog svetskog rata, ali je ubrzo
309

nakon završetka rata obnovljen; dok su drugu struju činili verni ljubitelji pozorišne
umetnosti, odnosno građanstvo.
Ciljevi i zadaci Društva SNP-a su od samog osnivanja bili jasni. Jedan od
najznačajnijih ciljeva je bio upravo da promoviše, odnosno da „unapređuje i
potpomaže razvoj umetnosti i umetničkog stvaralaštva kod Srba i svih naroda koji sa
Srbima u ljubavi žive“
4
, u okviru Drame, Opere i Baleta, kao i u okviru simfonijske
delatnosti. Isto tako, treba da „pomaže ostvarivanju čvršćih, prisnijih i dugoročnih
kulturnih i umetničkih veza sa Srbima u raseljavanju“
5
, da organizuje kurseve,
tečajeve, radionice ili druge oblike stručnog usavršavanja i školovanja za umetnike
SNP-a, zatim, da pomaže u organizovanju gostovanja kako eminentnih inostranih
umetnika na sceni SNP-a tako i gostovanja umetnika SNP-a. Takođe, bitan zadatak je
da „spasava od zaborava sve bivše, sadašnje i buduće velikane Drame, Opere i Baleta,
odnosno da štiti ugled Srpskog narodnog pozorišta“
6
.
Kao rezultat potrebe za što efikasnijim promovisanjem pozorišne umetnosti
razvija se izdavaštvo kao sekundarna delatnost koja se u SNP-u neguje i dan danas.
Na izdavačkoj delatnosti Pozorište je počelo da radi još 1872. godine, kada je
nedostatak dramskih tekstova intenzivirao prevođenje i preradu književnih dela, a
domaće pisce motivisalo na stvaralaštvo u ovoj oblasti. Davne 1871. godine pokrenut
je najstariji pozorišni časopis na Balkanu „Pozorište“ koji je uređivao Antonije
Hadžić sve do 1908. godine kada je prestao da izlazi. Nakon pauze od šezdeset
godina, 1968. godine Srpsko narodno pozorište ga ponovo pokreće kao mesečnik.
Razvojem novih medijskih elemenata kao što su radio i televizija, pozorišna
umetnost koristeći ih kao još jedan vid svog promovisanja, zauzimala je značajno
mesto među njihovim kulturnim programima, nasuprot današnjoj situaciji gde se
među šarolikim propagandnim programom njegov značaj i mesto polako gubi.
Uprkos primeni izdavačke i produkcijske delatnosti ipak se smatralo je da je
najbolji način širenja pozorišne kulture bio usmenim putem - putem građana.
4. FUNKCIJE SADAŠNJEG TRENUTKA: TRIJADNA ZAMENA
4.1 Tehničko-tehnološka funkcija
Može se reći da korisnost i funkcionalnost savremenih javnih objekata počiva
na njihovoj akomodativnosti najrazličitijim zahvatima koji omogućavaju primenu
tehničko-tehnoloških rešenja u njihovoj eksploataciji. Obzirom da je vizuelizacija
princip kojim se ljudi najčešće vode u svojoj komunikaciji i kroz koji participiraju u
svim segmentima svog života, može se reći da su tehničko-tehnološka funkcija, koju
310

u sledu prate i ambijentalna i komunikacijska funkcija, one kojima se u današnjem
vremenu treba voditi prilikom oblikovanja pozorišnih objekata, kako bi u
odgovarajućoj meri činili objekat podesnim da služi potrebama društvene zajednice.
Posmatrajući objekat SNP-a kao građevinsku strukturu, koja u tehnološkom
smislu zadovoljava potrebe odvijanja njegovih funkcija, može se konstatovati da je
podesan za instalaciju mnogih savremenih tehničko-tehnoloških elemenata ali sadrži i
brojne nedostatke. S jedne strane uočljiv je problem eksploatacije i neodržavanja
objekta, koji su ga i doveli u stanje u kom je danas, a sa druge strane, nemoguće je ne
primetiti da bi objekat SNP-a mogao da iskoristi znatno veći procenat svojih
mogućnosti u smislu udomljavanja novih tehnologija koje zahteva moderna pozorišna
igra.
Tehnološki razvoj društva je bio brži nego što se gradilo pozorište tako da je
već u izgradnji pozorišta došlo do zaostatka: iako je kupljena i instalirana najskuplja
pozorišna tehnologija, ona je vrlo brzo zastarela. Plašt je bio neodgovarajući, a
unutrašnjost sa instalacijama koje su bile poslednji hit tog vremena, ne računajući na
transformaciju teatralnog života i svega ostalog što je pratilo i standard i kulturu i
pismenost, nije odgovorilo nameni za koju je bio izdvojen ogroman budžet. Pored
toga što je uz pozorište obnovljeno i malo novosadsko pozorište „Újvidéki Színház“ -
Ben Akiba i ostala manjinska pozorišta u okolini, ono ipak nije moglo da zadovolji
onu potrebu za pravim pozorištem, odnosno za sintezom tehnike, tehnologije,
likovnog i dramskog života za kojim je Novi Sad čeznuo i koji bi trebao da dobije.
Veoma se malo ulagalo na održavanje pozorišta i na negovanje unutrašnje
ekološke teatralne atmosfere, koja je pored te mermerne zgrade, da stvar bude gora, sa
instalacijama koje su posle ne malo godina u takvom stanju da se sada moraju
potpuno zameniti, trebala dati neku drugu koncepciju psiho-fizičkog momenta
bitisanja. Iako ima fenomenalne kvadrature, objekat u energetskom smislu troši toliko
energije da ne upotrebljava ni rekuperaciju energije.
Moglo bi se konstatovati da pozorišna zgrada sadrži još jedan upečatljiv
nedostatak, koji predstavlja i nedostatak u njegovom funkcionisanju pa i ispunjavanju
njegove osnovne funkcije, a to je nepostojanje mogućnosti da se otvorena pozornica
instalira na krovu objekta. U tom slučaju scenu bi mogle predstavljati zavisno od
situacije različite vizure i siluete određenih celina grada koje bi se usmeravanjem
mogle sagledati sa krova objekta, što bi se dalje nadovezivalo na turističku funkciju i
elemente teme identiteta prostora i celina Novog Sada.
311

Slika 4: SNP – loše održavanje

4.2 Ambijentalna funkcija
Svojom delimično razuđenom formom i denivelisanom parterom, objekat
SNP-a proizvodi efekat dinamičnosti prostora, što doprinosi utisku ambijentalnosti.
Taj osećaj pojačava visina objekta koja u smislu interpolacije odgovara visini
objekata u neposrednoj okolini, kao i delovi fasade koji podražavaju konfiguraciju
fasada niza objekata na Pozorišnom trgu preko puta objekta SNP. Takođe, potencijal
forme objekta SNP da definiše prepoznatljivu ambijentalnu celinu u centru Novog
Sada ogleda se u regulaciji objekta, koji delimično formira površinu trga.
Ako se uzme da smaknuti čeoni delovi fasadne površine podražavaju
konfiguraciju fasadnog niza objekata preko puta Pozorišnog trga, bez ulaženja u
njihovu detaljniju stilsku obradu i materijalizaciju, može se reći da oblik ovog objekta
u izvesnoj meri poštuje princip kontekstualnosti. Međutim, objekat je saglediv iz više
karakterističnih urbanih celina i slobodnostojećeg je karaktera, pa se ne može
konstatovati da u morfološkom smislu odgovara arhitekturi urbanog fragmenta
gradskog jezgra.
Denivelisane površine partera nemaju jednaku funkciju za sve kategorije
građana. Koliko god da su za nekoga idealna postavka kao mesto socijalizacije i
rekreacije u velikom broju slučajeva one predstavljaju prepreku u kretanju, bilo u
pristupu samom objektu SNP ili prilikom kretanja između Uspenske ulice i Trga
slobode. Takođe, denivelisana površina značajna je površina koja se mogla oblikovati
na drugačiji način kako bi bila u funkciji svih kategorija građana i kako bi omogućila
efikasniju interakciju objekta i prolaznika na vrlo frekventnoj i značajnoj
komunikaciji odnosno pešačkoj zoni.
Može se reći da objekat kroz svoj kontrast u odnosu na arhitekturu i način
građenja u starom jezgru grada Novog Sada predstavlja upečatljivu celinu u urbanoj
strukturi i arhitekturi. Ne može se reći da je u kontekstu sa okolnom arhitekturom, ali
kroz kontrast u odnosu na okruženje uz delimično podražavanje elemenata istog,
objekat sa parterom i malim trgovskim površinama predstavlja prepoznatljivu celinu.
312

4.3 Komunikacijska funkcija
Različiti su načini na koje objekat Srpskog narodnog pozorišta ostvaruje
komunikaciju sa svojim programom, kontekstom, i u odnosu na korisnike.
Kuća SNP-a ima edukativnu i kulturnu ulogu u smislu promovisanja sistema
društvenih vrednosti, tradicije i kulture svojom prostornom dispozicijom. Posledično i
indirektno ima i socijalnu ulogu, jer svojim denivelisanim parterom privlači mladu
populaciju, koja u tom prostornom sklopu ostvaruje svoju slobodu izražavanja
pokretima na njima svojstven način, u domenu rekreacije i zabave. Ta retka
dinamička struktura u obilju ravnog urbanog pejzaža grada im to omogućava. Tu se
mogu zapaziti i elementi socijalne patologije, kao što je intenzivan boravak na
hipertrofiranom stepeništu, što je rasprostranjena pojava u urbanim sredinama, a
naročito na mestima koja manjkaju elementima urbanog mobilijara i javnim
sadržajima.
U smislu standarda u arhitektonskom projektovanju, objekat ostavlja
mogućnost pristupu ljudima sa posebnim potrebama, kao socijalno osetljivoj
kategoriji. Ipak, nemoguće bi bilo propustiti to da objekat nije planiran kao dostupan
svima, jer su sve intervencije, u smislu približavanja univerzalnom dizajnu, naknadno
izvedene, više ili manje uspele intervencije, kako u enterijeru, tako i u eksterijeru
objekta.
Narativna funkcija sigurno dolazi do izražaja usled sagledivosti ovog objekta
sa mnogih javnih površina u užem centru grada. Saglediva je kako za ciljne grupe
tako i za slučajne prolaznike i turiste, dok se promocija programa pozorišta
manifestuje isticanjem plakata koji najavljuju predstave na fasadama objekta koje
gledaju na trg. Ne može se reći da je prosto apliciranje plakata, ili printova na tekstilu
direktno na fasadu objekta pozitivan element promocije, i ono što SNP-u svakako
predstoji je preispitivanje samopromocije i sredstava vezanih za nju, a sve u cilju
ostvarivanja bolje komunikacije sa korisnicima.






313

Slika 5: SNP – promocija programa

U poetičnom viđenju forme objekta SNP-a, moglo bi se reći da je on svojom
ulogom, pa i oblikovnim karakteristikama u semantičkom smislu, analogan temi
svetionika, jer svojom funkcijom usmerava na pravi put, odnosno „ka pravim
društvenim vrednostima“. Takođe svojom fortifikacijskom formom, u semantičkom
smislu, asocira na bastion kulture i tradicije. Sva ta semantička značenja ove forme,
koja su tako prepoznatljiva i jasna mogu da imaju simboličku ulogu i vrše prikriveno
psihološko dejstvo na društveni medijum. Zavisno od ugla posmatranja, u ideološkom
smislu može se reći da forma ima sugestivnu ulogu, koja bi imala jači efekat kada bi
parter bio rešen na drugačiji način.
Može se konstatovati da u slučaju SNP-a, komercijalna funkcija zauzima
mesto nekada visoko kotirane ideološke funkcije. Međutim, odgovornost za to se ne
može tražiti u lokalnom menadžmentu objektom, nego u globalnim društvenim
tokovima i sistemu vrednosti koji ima savremeni svet. Ono što je moguće uraditi, to
je okrenuti u korist pozorišnog života ove tokove koliko je to moguće, promovišući
pozorišnu igru kroz ambijentalne celine i prostore koji su sada u okviru objekta kroz
drugačije funkcije od pozorišnih okrenute građanima. To bi bio svojevrstan
kompromis sa jakom silom društvenih tokova koja trenutno favorizuje i neke druge
vrednosti od onih na kojima se bazira društveni život i nivo komunikacije među
ljudima u kojem je nastalo i razvijalo se tradicionalno pozorište.
5. POUKE I POTENCIJALI SRPSKOG NARODNOG POZORIŠTA
Primer Srpskog narodnog pozorišta, njegova namena, kao i njegove prostorne
i programske manifestacije, može poslužiti kao jasan uvid u to na koji način se
promene u ostvarivanju glavnih funkcija objekta-institucije reflektuju na višeslojne
odnose koje ustanova kulture ostvaruje na svim nivoima. Nekada jasna dominacija
trijade motivacionih funkcija: ideološke – urbanističke – promotivne, neprimetno je
314

prestala da utiče na život korisnika kojima je namenjena, dok nije potpuno prešla u
dimenziju sećanja. Jasno je da uvek potrebe savremenog trenutka diktiraju zahteve za
funkcijama objekata javnih namena, ali često meškoljenja u državnom i društvenom
životu zemlje utiču na nemogućnost sagledavanja ovih potreba. SNP, i ustanova i
njena kuća, je primer kako su funkcije „prošlosti“ nestale sa vrha njenih
reprezentativnih funkcija, a kako se druge funkcije nisu izborile za ova dominantna
mesta. Umesto logične smene funkcija, ostalo je pozorište bez ikakvih razvojnih
odlika danas, živeći od slave prošlih vremena. Degradiranje ideje-začetnice SNP-a
dovelo je do ovog stanja pozorišta. Čini se da celokupan put od više od jednog veka
nije ni u kom slučaju bio onaj koji bi mogao biti okarakterisan kao – razvojni – već bi,
naprotiv, mogao biti proglašen stranputicom.
Ono čime bi stručnjaci iz oblasti arhitekture i urbanizma, a i menadžmenta
grada i menadžmenta pozorišta trebalo da se bave, su zapravo potencijali objekata
poput SNP-a. Pitanja na koja je potrebno odgovoriti su: u kom obliku nam je potrebno
pozorište danas i koji su to potencijali konkretnog objekta koje možemo doživeti kao
razvojne u smislu značenja, upotrebe i saživljavanja sa gradom? Nove funkcije
arhitekture pozorišta danas ukazuju na to. Ustanovljeno je da su osnovne potrebe
pozorišne kuće budućnosti takve da njena tehničko-tehnološka funkcija prolazi na
prvo mesto. Za njom slede ambijentalna funkcija pozorišnog kompleksa i funkcija
koja obezbeđuje komunikaciju pozorišta sa svim vrstama njegovih okolina. Iako
nesvojstven praksi i možda previše optimističan pogled na stvari, projektantski ugao
posmatranja nam ukazuje na to da SNP ima mnogo više potencijala, nego što je to
sagledivo u ovom trenutku. Potrebno bi bilo da pozorište pokuša da izađe u susret
novim funkcijama koje se zahtevaju od ove tipologije na način karakterističan za
njega.
6. ZAKLJUČNA RAZMATRANJA
Arhitektonske i urbanističke funkcije jednog objekta, ma kako jasna njihova
realizacija bila, usled nedovoljnog zanimanja za potencijale koje mogu pružiti, ostaju
potpuno zanemarene u analizama i planiranju grada. Kada je u pitanju određeni
objekat od značaja za grad, regiju, naciju, stvari se ne menjaju bitno. Pretpostavlja se
da je isključivo program objekta ono što ga određuje kao uspešnog, ili neuspešnog, a
potencijali već izgrađenih objekata se uglavnom ni ne dovode u pitanje.
Kako bismo zauzeli održiv stav prema izgrađenom graditeljskom i kulturnom
nasleđu, neophodno je da razmotrimo glavne funkcije koje neki objekat reflektuje na
315

grad i da uočimo njegove razvojne potencijale, u smislu prilagođavanja novom
vremenu i uspešnosti ostvarivanja njegove funkcije u budućnosti.
Ovaj rad je za cilj imao da pokaže odnos objekta i ustanove Srpskog
narodnog pozorišta u Novom Sadu prema motivima koji su ga postavili na pijedestal
srpskog identiteta, kao i prema motivima koje je neophodno u njemu danas probuditi
kako bi se premostio period letargije i kulturne stagnacije u kom se nalazi.
Prepoznajući kvalitete tradicije na kojoj je zasnovano, uz detaljnu analizu osnovnih
funkcija koje je ostvarivalo u prošlosti, došlo se do zaključka da tradicija pretočena u
inspiraciju može doneti kulturno/društveno uskrsnuće ove institucije u budućnosti.
Sagledavanjem novih funkcija čije se ispunjenje od pozorišne kuće budućnosti
očekuje, uočeno je na koji način je (i da li je uopšte) Srpsko narodno pozorište
prepoznalo ovaj trend u potrebama sadašnjeg trenutka, i kako se nosi sa ostvarenjem
ovih funkcija danas. Rezultati ove analize, iako zabrinjavajući, ne zatvaraju
mogućnost SNP-a da promeni razvojnu liniju i krene u preispitivanje sopstvenih
potencijala za realizaciju novih funkcija.
Ideološka funkcija SNP-a, pokretačka sila konstituisanja ove ustanove, nije
bila vezana za pozorišnu kuću. Ipak, u novoj zgradi nije zaživela. Razloge tome treba
tražiti u promeni statusa pozorišta u državnu instituciju, čime joj je dat legitimitet,
zaštita, trajnost i državni položaj. Onog momenta kada su prošle sve istorijske
turbulencije, Srpsko narodno pozorište je počelo da jenjava, jer više nije bilo potrebe
da se narod poveže, da se jezik očuva, da se štiti od asimilacije i od neprijatelja. Ipak,
ustanovljavanjem i ponovnom formulacijom potreba koje narod – pozorišna publika –
ima, mogla bi se sprovoditi i dalje ova funkcija ideologije ujedinitelja i stožera kulture
i identiteta.
Procena tehničko-tehnološkog stanja objekta SNP-a, iako ne tako loša u
poređenju sa srodnim institucijama u Srbiji, ne odgovara potrebama kuće budućnosti.
Srpsko narodno pozorište bi moralo da aktivira sve svoje kapacitete, prostorne i
ljudske, i da prepozna mogućnosti sopstvene fleksibilizacije. Pod fleksibilizacijom se
ovde podrazumeva sposobnost kuće da primi u sebe najnovija rešenja scenske
tehnologije i ostalih potreba savremene igre. Kako bi razvilo i zadržalo pozorišnu igru
u sebi danas, SNP mora da pruži ruku tehnologiji.
Niko nije bio zadovoljan izborom lokacije za novu zgradu SNP-a, samim tim
što su ogromne promene u prostoru, pa i u svesti građana, načinjene kako bi se
oslobodilo mesto da se postavi novi objekat. Ipak, ukoliko iz današnje perspektive
posmatramo novu zgradu pozorišta – tu gde jeste, jer „što je učinjeno ne može biti
neučinjeno“
7
, lokacija otvara čitav niz mogućnosti za uspostavljanje novih odnosa sa
316

gradom i za pružanje okvira za nove kulturne susrete. Ambijentalizacijom neposredne
okoline objekta, u cilju proširenja funkcija pozorišta i u spoljašnju sredinu,
takozvanog „izlaženja pozorišta iz kuće“, moguće bi bilo uspostaviti novi i koristan
dijalog, s jedne strane sa pozorišnom igrom, koja neprekidno teži novom, a sa druge
strane sa stanovnicima i posetiocima grada, pozorišnom publikom i samim gradskim
kontekstom u kom se objekat nalazi.
Slika 6: SNP – Nova kuća pozorišta
Ambijentalizacijom okoline objekta bi se bez sumnje mnogo dobilo. Ipak,
potreba da kuća komunicira sa posetiocem, bilo pozorišta, bilo grada, morala bi da se
ostvari i na drugi način. Komunikacija koju je neophodno da kuća razvije sa
okruženjem je esencijalna za uspostavljanje njene uloge u društvu. Takođe, od
kvaliteta ove komunikacije zavisila bi profitabilnost ustanove. S obzirom da je jedan
od potrebnih ciljeva ka kojima pozorište danas ide – plasman igre – komunikacija
koju bi ostvarilo kroz medijsku i promotivnu funkciju bi Srpsko narodno pozorište
sasvim sigurno izvelo na dobar put. Bez sumnje pozorište danas koristi neke
mehanizme samopromocije, ali oni nisu dovoljno uspešni.
Uočavanje razvojnih potencijala Srpskog narodnog pozorišta, za ishod ima
dvostruku korist: iskustvo stečeno detaljnom analizom kuće SNP-a i njenim odnosima
sa svojim programom i sa svojim kontekstom, moglo bi biti primenjeno direktno na
slične situacije pozorišnih kuća u Srbiji. Sa druge strane, potpuno je logično da se
rezultati analize stanja SNP-a uključe u rekonstrukcije kuće, kao sile koje formiraju
korake projekta te rekonstrukcije. Nažalost, rekonstrukcija koja je u planu, iako
bombastično najavljena i promovisana, ni otprilike ne zadovoljava apetite koje bi
SNP trebalo da ima u budućnosti. Naime, planirana rekonstrukcija podrazumeva
minimalne intervencije u domenu scenske tehnike i opremanja sala (i to zamenu
317

dotrajalih elemenata i presvlačenje nameštaja), raščišćavanja ponekih prostora u
objektu (koji odavno ne služe svojoj svrsi) i, sve u svemu, predstavlja zamazivanje
očiju javnosti, koja bi valjda trebalo da poveruje da se zaista radi o rekonstrukciji. A
neće biti teško da poveruje. Ta javnost zapravo ni ne ide u pozorište.










Slika 7: SNP – prepoznatljiv ambijent – enterijer kuće
7. ZAVRŠNE NAPOMENE
Rad je urađen u okviru projekta Ministarstva za nauku i tehnološki razvoj,
pod nazivom Tehničko-tehnološko stanje i potencijali arhitektonskih objekata za
scenske događaje u Republici Srbiji, pod rukovodstvom dr Radivoja Dinulovića,
vanrednog profesora.

1
Zeković M., Konstantinović D.: Arhitektonski objekti za scenske događaje: Nove
funkcije pozorišne kuće, Zbornik radova sa stručnog skupa: Arhitektura objekata za
scenske događaje u Republici Srbiji
2
Volk Petar : Pozorišni život u Srbiji 1835/1944
3
Štraus Ivan: Arhitektura Jugoslavije1945-1990
4
Statut Društva za Srpsko narodno pozorište
5
Statut Društva za Srpsko narodno pozorište
6
Predlog Zakon o Srpskom narodnom pozorištu
7
Kompletna dela Viljema Šekspira: Magbet: Čin V Scena I, strana 880
318

REFERENCE
1) Popović Žorž: Istorija arhitekture pozorišta, kazališta, gledališta i teatara
Jugoslavije i Evrope, Građevinski fakultet, Beograd, 1986.
2) SCENA. Časopis za pozorišnu umetnost, god I, knjiga II, broj 4, sep-okt
1965, Sterijino pozorje, Novi Sad, 1965.
3) Štraus Ivan: Arhitektura Jugoslavije1945-1990, Svjetlost, Sarajevo, 1991.
4) The Complete Works of William Shakespeare; Edited by Stanley Wells,
Gary Taylor, John Jowett, and William Montgomery, Oxford University
Press; 2nd edition; 2005.
5) Volk Petar: Pozorišni život u Srbiji 1835/1944, FDU Institut (Institut za
pozorište, film, radio i televiziju, Fakultet dramskih umetnosti), Beograd,
1992.
6) Volk Petar: Srpsko pozorište: Ilustrovana istorija dramskog teatra, Muzej
pozorišne umetnosti Srbije, Beograd, 1997.
7) Zeković Miljana, Konstantinović Dragana: Arhitektonski objekti za scenske
događaje: Nove funkcije pozorišne kuće, Zbornik radova sa stručnog skupa:
Arhitektura objekata za scenske događaje u Republici Srbiji, FTN, Novi Sad,
2010.
8) Statut Društva za Srpsko narodno pozorište
9) Predlog Zakona o Srpskom narodnom pozorištu







319

BIOGRAFIJE AUTORA RADOVA
Dr Radivoje Dinulović
Radivoje Dinulović rođen je u Beogradu 1957. godine. Diplomirao je i
magistrirao na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu, a doktorirao na Fakultetu
tehničkih nauka u Novom Sadu. Bavi se projektovanjem, istraživanjem i teorijom
arhitektonskog i scenskog prostora. Autor je više od stotinu arhitektonskih i
urbanističkih projekata, među kojima je šesnaest pozorišta (Atelje 212, Pozorište na
Terazijama, nacionalne pozorišne kuće u Subotici, Nišu i Užicu, Teatar Sartr u
Sarajevu). Realizovao je više od 60 pozorišnih scenografija i objavio više desetina
stručnih tekstova o arhitekturi i scenografiji. Radove je izlagao u SAD, Velikoj
Britaniji, Italiji, Holandiji, Grčkoj, Češkoj, Sloveniji, Makedoniji, Bugarskoj, Crnoj
Gori i Srbiji. Učestvovao je na međunarodnim i jugoslovenskim arhitektonskim
konkursima i osvojio tri prve i jednu treću nagradu. Predaje arhitekturu na
univerzitetima u Novom Sadu i Banjaluci, kao i arhitekturu scenskih prostora na
Fakultetu dramskih umetnosti u Beogradu. Ko-osnivač je Jugoslovenske asocijacije
izvođačkih umetnosti i Bijenala scenskog dizajna, jedinstvene izložbe izvođačkih
umetnosti u regionu jugoistočne Evrope. Njegovi učenici su učestvovali
Venecijanskom bijenalu arhitekture u 2004.
Dijana Apostolović
Apsolvent je master studija iz oblasti Istraživanje u arhitekturi i urbanizmu,
Departmana za Arhitekturu i urbanizam, Fakulteta tehničkih nauka, Univerziteta u
Novom Sadu. Osnovne studije na Fakultetu tehničkih nauka upisuje školske
2005/2006. godine. Master studije istog fakulteta upisuje školske 2009/2010. godine.
Tokom studija najviše se usmerava ka temama mere čoveka u arhitekturi, održivog
graditeljstva i pristupačnosti prostora. Izlagala jedan autorski i jedan koautorski
grafički rad na izložbi „(Na)sledite nasleđe“ (Novi Sad, Galerija Forma, 16-26.maja
2009.), iz oblasti Graditeljskog nasleđa/obnove i zaštite, u okviru izložbe radova
studenata Departmana za arhitekturu i urbanizam, FTN, Univerziteta u Novom Sadu.
Naziv koautorskog rada je „Rimski limes kroz Srbiju“ na temu Kulturne staze, a
autorski rad je na temu novosadskih kuća prikazivao stil kuće u Grčkoškolskoj 5, u
Novom Sadu. U toku studija izlagala rezultate istraživanja na temu „Uslovljenosti i
320

veze pozorišnog događaja i pozorišne zgrade - Šta zapravo čini pozorište?“, na
stručnom skupu Arhitektura scenskih objekata u Republici Srbiji.
Nataša Bulut
Rodjena je u Novom Sadu 21. 07. 1985. godine. Gimnaziju „ Jovan
Jovanović Zmaj“, prirodno matematički smer, u Novom Sadu, završila je 2004.
godine. Studije je upisala školske 2004./2005. godine na Fakultetu tehničkih nauka u
Novom Sadu, odsek za arhitekturu i urbanizam. Osnovne Bachelor studije završila je
sa prosečnom ocenom 8,95. Bečelor rad sa temom „Revitalizacija centralnog područja
opštine Vranjevo u Novom Bečeju“ odbranila je u septembru 2010. godine, završnom
ocenom 10. Master studije na smeru „Istraživanje u arhitekturi i urbanizmu“ završila
je sa prosečnom ocenom 9,50. Master rad na temu „ Studija javnih gradskih prostora
kao mesta urbanog života – kritička valorizacija centralnog područja u Novom Sadu“
odbranila je 29.11.2010. godine, sa ocenom 10. Tokom studija učestvovala je na
izložbi radova studenata Departmana za arhitekturu, Fakulteta tehničkih nauka pod
nazivom (Na)sledite nasleđe (Galerija Forma, 16-26.maj 2009), na kojoj je izlagala
jedan autorski rad „Stilska analiza objekta u ulici Antona Čehova br.4 u Novom
Sadu“, i koautorski rad pod nazivom „Dvorci Dunjđerskih“, a na temu Kulturna staza.
Oba rada nastala su kao rezultat rada na predmetu Graditeljsko nasledje , obnova i
zaštita. Na stručnom skupu „Arhitektura scenskih objekata u Republici Srbiji“,
učestvovala je kao koautor, sa radom na temu „Uslovljenosti i veze pozorišnog
događaja i pozorišne zgrade – Šta zapravo čini pozorište?“.
Dr Jelena Atanacković Jeličić
Rođena je 30. septembra 1977. godine. Po obrazovanju je diplomirani
inženjer arhitekture. Doktorirala je maja 2007. godine na Fakultetu tehničkih nauka u
Novom Sadu, gde je, od 2001. godine do danas, prošla sva zvanja od asistenta
pripravnika do docenta. Autor je više arhitektonskih, urbanističkih i projekata
enterijera, nagrađenih rešenja na međunarodnim konkursima i naučnih radova
prezentovanih na konferencijama u inostranstvu. Govori engleski jezik i služi se
nemačkim.
Petar Mirković
Rođen je 01.09.1978. u Novom Sadu. Diplomirao na Akademiji umetnosti u
Novom Sadu na odseku za vajarstvo, gde je i trenutno na magistarskim studijama. Do
sada izlagao na vise od 40 grupnih izložbi (Berlin, London, New York, Majami,
Pariz, Rim, Kopenhagen, Beč, Geteburg, Zagreb, Beograd, Novi Sad...) i desetak
samostalnih (Beč, Pariz, Beograd, Novi Sad...), Dobitnik "Henkel Art Award"
321

nagrade za moderan crtež- Beč 2005. Tekstovi i članci publikovani u knjigama i
časopisima Arte.es (Španija), Monopol (Nemačka), Parnass (Austrija), Made in Novi
Sad, SerbiArt (Srbija)... Boravio na vise rezidenciajlnih programa (Kulturkontakt,
Artphalanx...) Radovi se nalaze u brojnim evropskim i svetskim kolekcijama.
Bojana Dragutinović
Učestvovala je na Internacionalnoj letnjoj školi arhitekture MOTOVUN 08, a
na temu Projektovanje na principima održivog razvoja srednjevekovne gradske celine
Motovun, Istra (Republika Hrvatska). 2010. godine brani diplomski - master rad na
temu Prigrađa postsocijalističkog društva - fenomenološka analiza i studija slučaja:
Beograd - Kaluđerica. Rad se obraća problemima neracionalnog trenda urbanizacije
zemalja u regionu, nastalog kao rezultat sprege mnoštva faktora svojstvenih
postsocijalističkim društvima u procesu ekonomske globalizacije i otvaranja tržišta
kapitala. Ove faktore rad povezuje sa posve specifičnim okolnostima demografskih
kretanja u slučaju Republike Srbije i konkretno Beograda, sa ciljem analize
alarmantne situacije naselja Kaluđerica, te predlaže opšte principe i pravce razvoja u
smislu programsko-prostorne regeneracije ove periurbane celine. Student je prve
godine Doktorskih studija na Fakultetu tehničkih nauka u Novom Sadu. Dalji
istraživački rad će orijentisati u pravcu produbljivanja specifičnosti rasta Novog Sada,
sa krajnjim ciljem postavljanja standarda daljeg optimalnog rasta naselja u skladu sa
svojim i razvojnim potencijalima užeg i šireg regiona.
Višnja Svrdlan
Rođena je u Novom Sadu, gde je upisala i Fakultet tehničkih nauka, smer
Arhitektura i urbanizam 2004. godine. Posle završene druge godine, seli se u
Hamburg na godinu dana gde je pohađala tamošnji Hafen City univerzitet na odseku
za arhitekturu. Godine 2007. se vraća na svoj matični fakultet. Apsolvent je master
studija, usmerenje Istraživanje u arhitekturi i urbanizmu. Osnovna interesovanja su joj
pre svega vezana za zaštitu i očuvanje graditeljskog nasleđa, pa je sa tim u vezi leta
2009. godine stručnu praksu obavljala u Zavodu za zaštitu spomenika kulture grada
Novog Sada. Pored ovoga zanimaju je i određene teme koje se dotiču urbanizma, pre
svega ambijentalnih sredina koje su devastirane i razloga propadanja istih.
Učestvovala je na stručnom skupu “Arhitektura scenskih objekata u Republici Srbiji”
zajedno sa Bojanom Dragutinović i u svom radu su se bazirale na urbanističkim
konfliktima posmatranih objekata i njihovih neposrednih okruženja.
322

Mr Olivera Gračanin
Zaposlena je na Akademiji umetnosti Novi Sad, kao nastavnik u zvanju
docenta za stručno-umetničku oblast Snimanje i dizajn zvuka. Takođe je angažovana
kao nastavnik na Fakultetu dramskih umetnosti u Beogradu, na kome je i diplomirala.
Olivera je stekla zvanje magistra umetnosti u oblasti Scenskog dizajna 2005. godine, i
ima brojne umetničke radove u oblasti dizajna zvuka za pozorište i izložbene prostore,
snimanja muzike i ozvučavanja, uz nekoliko radova iz oblasti dizajna zvuka za film.
Pored umetničkog rada, Olivera se bavi i naučnim radom, učestvujući kao istraživač
na raznim projektima. Olivera je zamenik direktora Centra za scensku tehniku i
tehnologiju – OISTAT centra za Srbiju.
Mr Slobodаn M. Grković
Rođen je 1. 1. 1960. u Gаcku, BiH, gde završava osnovnu i srednju školu.
1986. diplomirao je na konstruktivnom smeru Građevinskog fakulteta Subotica, gde
se potom zapošljava. 1999. brаni mаgistаrsku tezu "Prilog projektovanju betonskih
mostovа sа аspektа zаhtevаne trаjnosti u аgresivnom okruženju". Bio je sаrаdnik nа 7
nаučnih projekаtа Ministаrstvа zа nаuku. Objavio je 43 nаučnа ili stručnа rаdа. 2003.
stiče licence odgovornog projektаntа i odgovornog izvođаčа rаdovа u Srbiji i u BiH.
2007. prijаvljuje doktorsku disertаciju "Prilog projektovаnju betonskih mostovа sа
аspektа trаjnosti i pouzdаnosti" na GF Subotica. Učestvovаo je nа znаtnom broju
studijа, ekspertizа, stručnih mišljenjа, projekаtа, sаnаcija, nаdzorа i tehničkih
pregledа. Člаn je Društvа grаđevinskih konstrukterа Srbije (člаn predsedništvа od
2010), Društvа zа istrаživаnje mаterijаlа i konstrukcijа Srbije, Skupštine inženjerske
komore Srbije, i dr. Kao član autorskog tima dobitnik je POVELJE zа nаjbolje
ostvаrenje u GRAĐEVINSKOM KONSTRUKTERSTVU SRBIJE u 2004. i 2005.
godini zа "SANACIJU, REKONSTRUKCIJU, ADAPTACIJU I DOGRADNJU
KONSTRUKCIJE PC "UŠĆE" U NOVOM BEOGRADU, NAKON
BOMBARDOVANJA 1999. godine".
Dr Danijel V. Kukaras
Rođen je 12. maja 1971. u Rijeci. Građevinski je inženjer konstruktivnog
smera. Od 1999. do danas radi na Građevinskom fakultetu Subotica u okviru
predmeta: Eksperimentalna analiza konstrukcija, Prednapregnute betonske
konstrukcije i Spregnute konstrukcije. Postdiplomske studije je završio na
Građevinskom fakultetu Rurskog univerziteta u Bohumu (Nemačka) 2003. godine.
Deo istraživačkog rada pri izradi magistarske teze iz oblasti seizmičke analize
betonskih konstrukcija obavlja na Okajama univerzitetu u Japanu i na Univerzitetu
323

Zapadna Australija u Pertu. U oktobru 2003. nastavlja rad na GF Subotica, gde je u
februaru 2008. odbranio doktorsku disertaciju "Eksperimentalno-teorijska analiza i
računsko modeliranje ponašanja montažnih nosača spojenih visokovrednim
zavrtnjima". Do sada je više puta bio u stručnim posetama Nemačkoj, Japanu i SAD.
Osim nastavnog i istraživačkog rada aktivno se bavi poslovima u inženjerskoj praksi.
Mr Radovan J. Beleslin
Rođen je 30. 3. 1965. godine u Osijeku. Srednju građevinsku školu završava
u Novom Sadu. Diplomirao je na Građevinskom fakultetu u Subotici 1992. godine.
Iste godine se zapošljava na Građevinskom fakultetu Subotica, kao asistent
pripravnik. Magistarsku tezu pod nazivom: "Dijagnoza stanja kao podloga za procenu
preostalog veka trajanja i održavanja betonskih konstrukcija" je odbranio 1999. godine, na
Građevinskom fakultetu u Subotici, čime stiče zvanje magistra tehničkih nauka. U
februaru 2000. godine se zapošljava na Arhitektonsko-građevinskom fakultetu u Banjoj
Luci kao viši asistent na predmetima Betonske konstrukcije i Mostovi, gde trenutno radi.
Objavio je više desetina radova u domaćim i stranim časopisima i skupovima. Kroz
stručni rad se najviše bavi ojačanjem i sanacijama zidanih i armiranobetonskih
konstrukcija.
Tatjana Jovanovski
Apsolvent Master studija Departmana za arhitekturu i urbanizam na smeru
Istraživanje u arhitekturi i urbanizmu, u okviru Fakulteta tehničkih nauka
Univerziteta u Novom Sadu. Tokom master studija bavila se brojnim istraživačkim
radovima iz oblasti digitalne arhitekture, arhitekture scenskih objekata Republike
Srbije, urbanog dizajna i odnosa umetnosti i arhitektonskog stvaralaštva, čije su
publikacije trenutno u pripremi. Studentkinja je u periodu od 02. 08. do 22. 10. 2010.
godine upućena preko IAESTE Pododbora Novog Sada za međunarodnu razmenu
studenata na stručnu praksu i usavršavanje na Universidad Nacional de San Juan,
Instituto Regional de Planeamiento y Habitat (IRPHa) de la Facultad de
Arquitectura, Urbanismo y Diseño u Argentini. Tom prilikom studentkinja je radila
na istraživanju savremenih ekoloških metodologija primene održivog razvoja u
urbanom planiranju na nacionalnom i regionalnom nivou, u prvom redu metode
“Ekološkog otiska” - Ecological Footprint Method. Trenutno radi na pripremi master
rada.
324

Dragana Mandić
Apsolvent master akademskih studija na Odseku za arhitekturu i urbanizam
Fakulteta tehničkih nauka u Novom Sadu. Nakon završetka osnovnih akademskih
studija opredeljuje se za studijski program Istraživanje u arhitekturi i urbanizmu.
Tokom studija realizovala stručne prakse u JP za prostorno i urbanističko planiranje i
zaštitu spomenika kulture Sombor i u A.D. „Somborstan“ gde je upotpunila znanja
koncipiranja, razrade, razvoja i realizacije projekata, stečena tokom edukacije. Tokom
studija bila učesnik više projekata, kao što su „Uređenje zapuštenih javnih prostora
vojvođanskih naselja na primeru centra Vranjeva u Novom Bečeju“ i „Kulturna
razmena podunavskih zemalja“ u organizaciji Podunavsko - nemačkog centralnog
muzeja u Ulmu. Trenutno radi na izradi diplomskog - master rada na temu
„Programsko - funkcionalni potencijali blokova Novog Sada“.
Mr Dragana Konstantinović
Asistent je na Departmanu za arhitekturu i urbanizam Fakulteta tehničkih
nauka, na predmetima iz oblasti arhitektonskog projektovanja. Diplomirala je 2003.
na Fakultetu tehničkih nauka, Departman za arhitekturu i urbanizam, magistrirala
2009.godine na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu, sa tezom Interakcija
arhitekture i sistema unutrašnjeg komfora – promene i razvoj odnosa na primerima
poslovnih zgrada. Aktivni je projektant i istraživač na projektima Ministarstva za
nauku i zaštitu životne sredine i Gradske uprave za zaštitu životne sredine. Objavila je
veći broj naučnih i stručnih radova, izlagala na naučnim i stručnim skupovima u
zemlji i inostranstvu.
Miljana Zeković
Završila osnovne studije na Departmanu za arhitekturu i urbanizam Fakulteta
tehničkih nauka Univerziteta u Novom Sadu (1998-2004). Student je doktorskih
studija na istom fakultetu. Tokom studiranja stipendista je mnogih republičkih i
stranih fondacija. Od školske 2001/2002. godine učestvuje u nastavi, a od 2007.
godine je i zaposlena na Departmanu za arhitekturu i urbanizam. Tokom godina
učestvovala je u nastavi na predmetima iz oblasti arhitektonskog projektovanja, na
trećoj, četvrtoj i petoj godini studiranja. Njena osnovna interesovanja su arhitektonsko
projektovanje, efemerna arhitektura i granični prostori arhitektonske prakse. Autor je i
koautor većeg broja naučnih radova, objavljenih u zemlji i inostranstvu. Učesnik je
mnogih naučnih konferencija. Takođe, organizator je i rukovodilac studentskih
radionica u okviru predmeta na kojima je angažovana na Departmanu.
325

Mr Milica Kostreš
Završila osnovne studije na Departmanu za arhitekturu i urbanizam Fakulteta
tehničkih nauka Univerziteta u Novom Sadu (1996-2001). Magistrirala na istom
fakultetu 2005. godine, sa temom „Urbana periferija vojvođanskih gradova – naselja
sa višeporodičnim stanovanjem”. Od 2001. godine zaposlena na Departmanu za
arhitekturu i urbanizam, gde učestvuje u nastavi na predmetima iz oblasti
urbanističkog planiranja i projektovanja. Autor je i koautor većeg broja naučnih
radova, objavljenih u časopisima i predstavljenih na konferencijama u zemlji i
inostranstvu. Kao član autorskih i projektantskih timova učestvovala je u izradi više
arhitektonskih projekata stambenih i javnih objekata. Od 2008. godine predsednica
Komisije za planove Skupštine grada Novog Sada.
Vladimir Kubet
Rođen je u Novom Sadu 1978. godine. Diplomirao je 2004. godine na
Departmanu za arhitekturu i urbanizam Fakulteta tehničkih nauka u Novom Sadu, a
potom nastavio svoje obrazovanje na magistarskim i doktorskim studijama. Trenutno
je upisan na završnu, treću godinu doktorskih studija iz oblasti Arhitekture i
urbanizma na istom fakultetu. Od 2001. godine kao demonstrator učestvuje u nastavi
na Departmanu za arhitekturu i urbanizam, Fakulteta tehničkih nauka, zatim kao
saradnik u nastavi od 2004. godine, a od 2008. godine kao asistenta na predmetima
gde izučava arhitektonsku analizu, elemenate objekata i stambeno projektovanje. Bavi
se istraživanjem, analizom, teorijom i istorijom stambene arhitekture i urbane sredine.
Autor je i koautor više radova objavljenih u stručnim međunarodnim i domaćim
skupovima, časopisima, kao i idejnih i glavnih arhitektonskih projekata.
Olga Carić
Rođena 1981. godine u Novom Sadu, gde završila osnovnu školu i tri razreda
gimnazije; četvrtu godinu završila u gimnaziji „Megnet Kouv“ u Malvernu,
Arkanzasu, Americi. Master rad odbranila 2008. godine na Departmanu za arhitekturu
i urbanizam, Fakulteta tehničkih nauka, Univerziteta u Novom Sadu. Na istom
Departmanu 2008. upisala doktorske studije i učestvovala u nastavi kao demonstrator
tokom naredne dve školske godine. Godine 2009. sa najvišom ocenom položila CPE
ispit i dobila diplomu Univerziteta u Kembridžu. Radi kao saradnik u nastavi od 2008.
godine na Fakultetu za ekonomiju i inženjerski menadžment, Univerziteta Privredna
akademija u Novom Sadu, a od 2010. u istom zvanju radi i na Departmanu za
arhitekturu i urbanizam, Fakulteta tehničkih nauka. Autor je i koautor nekoliko
naučnih radova u časopisima, kao i na domaćim i međunarodnim stručnim
326

skupovima, pogotovo na temu urbanih transformacija, džentrifikacije i prostora
univerzitetskih kampusa. Koautor je dva idejna i glavna projekta objekata
visokoobrazovnih institucija.
Dejana Nedučin
Rođena je 1978. godine u Novom Sadu. Gimnaziju „Jovan Jovanović Zmaj”
pohađala je u Novom Sadu, a maturirala je 1997. godine u „Capital High School” u
Olimpiji, SAD. Diplomirala je 2004. godine na Departmanu za arhitekturu i
urbanizam Fakulteta tehničkih nauka u Novom Sadu, gde je i upisala doktorske
studije 2008. godine iz oblasti Arhitekture i urbanizma. Radila je u Fondu za podršku
investicija u Vojvodini u Novom Sadu i u projektnim biroima INVI Investment
Vision+Environments u Sao Paolu, Brazil, i u Synthesis Quatro u Novom Sadu. Od
2006. godine zaposlena je kao saradnik u nastavi, a zatim od 2008. godine kao
asistent na Departmanu za arhitekturu i urbanizam Fakulteta tehničkih nauka.
Učestvovala je u izradi urbanističkih studija i projekata u Brazilu, kao i idejnih i
glavnih arhitektonskih projekata u Srbiji. Autor je i koautor većeg broja naučnih
radova prezentovanih na domaćim i međunarodnim skupovima i objavljenih u
stručnim časopisima.
Igor Maraš
Od 2003. godine radi kao asistent na Departmanu za arhitekturu i urbanizam,
Fakulteta tehničkih nauka, Univerziteta u Novom Sadu, na predmetima iz oblasti
urbanističko projektovanje i projektovanje stambenih objekata. Dobitnik nagrade
Salona arhitekture u Novom Sadu 2010. godine za realizovan objekat aneksa
predškolske ustanove u ulici Antona Urbana u Novom Sadu (autorski tim: Igor Maraš,
Marko Todorov, Ivana Miškeljin).
Dragana Pilipović
Diplomirani arhitekta-master, trenutno student doktorskih studija na
Fakultetu tehničkih nauka u Novom Sadu. Diplomirala je 2006. godine sa temom
Arhitektonska studija Vinarije u Sremskim Karlovcima. Kao saradnik u nastavi na
predmetima Arhitektonsko projektovanje 1 i 2 radi od 2006.godine. Od 2006-2008.
bila je zaposlena kao projektant – saradnik u arhitektonskom birou „I’M architect &
associates“ (arhitekte Ilje Mikitišin). Od septembra 2008. angažovana je kao
istraživač-stipendista na naučno-istraživačkom projektu „Tehničko-tehnološko stanje
i potencijali arhitektonskih objekta za scenske događaje u Republici Srbiji“, u okviru
kog je radila na formiranju baze podataka on-line interaktivne baze „Atlas pozorišta
u Srbiji“. Od avgusta 2010. je aktivan član projektnog tima u izradi glavnog
327

arhitektonskog projekta „Naučno-istraživački park“ Univerziteta u Novom Sadu (deo
FTN-a). Tokom studija učestvovala je u radionicama u Italiji (jedna od njih je bila
internacionalna letnja škola IFHP-a). Februara 2008. je sa timom osvojila prvo mesto
na konkursu za “Park prijateljstva”.
Dr Darko B. Reba
Rođen 1968. godine u Novom Sadu, gde je završio osnovnu i srednju
Građevinsku školu 1987. godine. Diplomirao na Arhitektonskom fakultetu u
Beogradu 1995. godine, magistrirao 2001. godine na Fakultetu tehničkih nauka u
Novom Sadu sa temom Ulica – element strukture i identiteta centralnih područja
vojvođanskih gradova, magistraturu objavio kao knjigu u izdanju Orion Arta iz
Beograda. Doktorirao 2005. godine na Fakultetu tehničkih nauka sa disertacijom
Urbana morfologija i ulični sistemi centralnih područja vojvođanskih gradova kod
mentora prof. Dr Ranka Radovića i dr Radomira Folića. Od 2005. godine ka docent
predaje predmete Urbanistička projektovanja na više godina Departmana za
arhitekturu i urbanizam. Od 2007. godine je direktor Departmana za arhitekturu i
urbanizam na Fakultetu tehničkih nauka u Novom Sadu. Od diplomiranja 1995.
godine radi u projektnom preduzeću ''Gardi'', u kom danas rukovodi izradom
projektne dokumentacije i izgradnjom brojnih objekata kao jedan od vlasnika firme.
Aleksandra R. Bandić
Rođena 1982. godina u Novom Sadu, gde je završila osnovnu školu i
Gimnaziju „Svetozar Marković“ – opšti smer 2001. godine. Diplomirala na Fakultetu
tehničkih nauka u Novom Sadu, Departman za arhitekturu i urbanizam, 2007. godine.
Od novembra 2007. godine na doktorskim studijama na Fakultetu tehničkih nauka u
Novom Sadu, Departman za arhitekturu i urbanizam.
Od 2007. godine radi kao demonstrator na Departmanu za arhitekturu i
urbanizam na predmetu Urbana/ruralna analiza i morfologija. Od 2008. godine stalno
zaposlena na mestu projektanta u preduzeću „Gardi“ doo, u Novom Sadu, gde radi na
izradi projektne dokumentacije i izgradnji objekata.
Dr Maja Ristić
Rođena je u Beogradu. Diplomirala je kao student generacije na Fakultetu
dramskih umetnosti, Katedri za pozorišnu i radio produkciju. Magistrirala je 2005.
godine sa temom: „Uticaj pozorišne politike na menadžment Narodnog pozorišta u
Beogradu (1868 – 2003)“, kod mentora dr Danke Muždeke - Mandžuke, red. prof. u
penziji. Doktorsku tezu: „Pozorišna publika muzičkog pozorišta u Beogradu
328

(Pozorište na Terazijama i Opera i teatar Madlenianum 2000 – 2009) odbranila je
2010. godine kod mentora Milene Dragićević - Šešić, red. prof. Od 1996. godine
predaje na Fakultetu dramskih umetnosti, Katedri za menadžment i produkciju
pozorišta radija i kulture. U zvanje docenta, za predmet Pozorišna produkcija (naučna
oblast: menadžment u kulturi - menadžment pozorišta) izabrana je 2010. godine.
Naučne tekstove iz oblasti menadžmenta pozorišta objavljivala je u Zborniku
Fakulteta dramskih umetnosti. Angažovana je na projektima Ministarstva nauke.
Stručne tekstove, temate, intervjue iz oblasti kulture i pozorišta objavljuje u
Kulturnom dodatku lista Politika.
Dr Ljiljana Vukajlov
Rođena je 27.01.1961.godine u Novom Sadu u Republici Srbiji. Diplomirala
je na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu 1987. godine sa temom "Studentski centar
u Novom Sadu", magistrirala 1998. godine sa temom "Identitet građene sredine -
teorijske osnove i praktični primer Novog Sada" i doktorirala na FTN-u u Novom
Sadu 2010. godine sa temom "Uloga urbanog i ruralnog bloka za formiranje strukture
i identiteta naselja u Vojvodini". Radila je u SC "Jovan Vukanović" u Novom Sadu, a
kao asistent na FTN-u i na Poljoprivrednom fakultetu u Novom Sadu. Trenutno je u
zvanju docenta na Departmanu za arhitekturu i urbanizam i Departmanu za saobraćaj
na FTN-u u Novom Sadu. Objavila je veći broj naučnih i stručnih radova na teme iz
oblasti arhitekture i urbanizma, a učestvovala je i u izradi nekoliko urbanističkih
studija i projekata. Oblasti njenog interesovanja su: urbanizam, urbanističko
projektovanje, saobraćaj, urbana morfologija, urbana analiza, pristupačnost i
univerzalni dizajn.
Miloš Kopić
Rođen je 30.09.1983. godine u Sarajevu. Osnovnu školu je završio u
Beogradu a gimnaziju u Novom Sadu. Završio je integrisane osnovne i diplomske
akademske-master studije na Departmanu za arhitekturu i urbanizam Fakulteta
tehničkih nauka Univerziteta u Novom Sadu. Na Departmanu za arhitekturu i
urbanizam FTN-a je upisao doktorske studije školske 2007/2008. godine. Naučno
istraživački rad u okviru treće godine doktorskih studija je obavio na Arhitektonskom
fakultetu u Ljubljani. Zaposlio se 2007. godine na Departmanu za saobraćaj FTN-a u
Novom Sadu, gde je 2007. godine izabran u zvanje saradnika u nastavi, za užu naučnu
oblast ’’Saobraćajni sistemi’’. U isto zvanje je ponovo izabran 2008. godine. Na istom
Departmanu odlukom izbornog veća je izabran u zvanje asistenta 2010. godine. U
zvanjima u koja je biran učestvuje u nastavi i izvodi vežbe na predmetima Urbanizam
329

1 i Urbanizam 2. Učestvovao je na više domaćih naučnih skupova sa međunarodnim
učešćem i objavio je više naučno-istraživačkih radova.
Mirjana Gegenbauer
Rođena je 20.12.1980. godine u Novom Sadu. Osnovnu i srednju školu je
završila u Novom Sadu, a integrisane osnovne i diplomske akademske-master studije
na Departmanu za arhitekturu i urbanizam, Fakultet tehničkih nauka, Univerziteta u
Novom Sadu. Doktorske studije je upisala školske 2007/2008. godine na Departmanu
za arhitekturu i urbanizam FTN-a. Nakon diplomiranja radi kao projektant saradnik u
ateljeu arh. Miroslava Krstonošića u Novom Sadu, gde je kao deo stručnog tima
učestvovala u svim fazama projektovanja, izvođenja i nadzora.



















CIP - Каталогизација у публикацији
Библиотека Матице српске, Нови Сад

792.05 (497.11) (082)
725.822 (497.11) (082)

ARHITEKTURA scenskih objekata u Republici Srbiji /
uredili Radivoje Dinulović, Dragana Konstantinović, Miljana
Zeković. - Novi Sad : Departman za arhitekturu i urbanizam,
Fakultet tehničkih nauka, 2011 (Novi Sad : Grid). - 329 str.
: ilustr, ; 24cm

Tiraž 250. - Biografije autora radova: str. 319 - 329. -
Bibliografija. - Rezimei na engl. jeziku uz svaki rad.

ISBN 978-86-7892-255-8

а) Позоришна архитектура - Србија - Зборници б) Сценски
простор - Архитектура - Србија - Зборници
COBISS.SR-ID 264552455

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful