You are on page 1of 22

LETMFAKLTESDERGS/PostmodernSinemadaKahramannDnm

POSTMODERNSNEMADAKAHRAMANINDNM FilizERDEMR z Postmodernizmkavram,1980liyllarlabirliktesinemadayaygnolarakkendinigstermeyebalam tr. Postmodern anlatnn sinemaya giriiyle birlikte, geleneksel anlat ve modern anlatnn birtakm kalplar,postmodernizmezgolanizofrenivepastigibitemelzelliklerlebirlikte,yenibiranlayla bir arada kullanlmaya balanmtr. Sinemada kahramanlk olgusunda dnem dnem kk farkllk lar ve deiim gzlenmekle birlikte, geleneksel anlatnn kahramanlk imgesinde genellikle erkek; sert, otoriter,yakkl,babaerkil,giriimci,savavsgibibirtakmzelliklerletemsiledilmitir.Hollywood sinemasnn kahramanlk temsillerini seyirciye sunmasnda ounlukla ideolojik bir ama gdlm tr. Postmodern sinema anlay ise, geleneksel kahramanlk sunumlarn alt st etmi ve kahraman ilgin bir dnm yaamtr. Postmodern filmler, izleyicinin zdelemekte zorluk ekecei, kahra manl bile sorgulanlr nitelikte olan erkek karakterleri kullanmtr. alma; postmodern sinemada erkek kahramanlarn geleneksel sinema kahramanlarndan farklarn ortaya koyabilmeyi ve yaadklar dnmleri gstermeyi amalamaktadr. almada ayrca postmodern filmlerin erkek karakterleri, kahramanlk statsnde mi deil mi sorusunun cevab da aranmakta ve bu kapsamda postmodern sinemannentannmrneklerindenolanfilm(1982ylyapmBakSrt,1986ylyapmMavi Kadife ve 1996 yl yapm 12 Maymun) analiz edilmektedir. Filmlerin analizi, Greimasn gstergebi limseldrtgeniveCampbellnortayakoyduukahramannyolculuundakiaama(ayrlma,ergin lenmevedn)yntemlerininbirliktekullanlmasylagerekletirilmitir. Anahtarszckler:Postmodernizm,postmodernsinema,kahramanlk Abstract:TransformationoftheHeroinPostmodernCinema The notion of postmodernism has widely been shining by 1980s in cinema. By the introduction of the postmodern expression into the cinema, some forms of traditional and modern expressions has been usedinaccordancewithanewconceptiontogetherwithsomebasicfeaturessuchasschizophreniaand pastichewhich arepeculiarto postmodernism. Howeversome changes and slight differenceshave been observed cyclically in cinema, in the hero notion of the traditional expression, man is generally repre sented by some characteristics such as tough, authoritarian, handsome, patriarchal, enterprising, war rior etc. Mostly an ideological goal is pursued in the presentation of heroism shows to the audience in Hollywood cinema. On the other hand, postmodern cinema mentality dislocated traditional heroism presentations and hero processed an interesting transformation. Postmodern movies have used the male characters with whom the audience will struggle in identifying and whose even heroism can be questioned. The study aims to put forward the differences of the male heroes in postmodern cinema from the heroes in traditional cinema and the alternation they experience. In the study an answer for the question whether the male characters of postmodern films are in the hero status or not is searched and within this scope three distinguished films (Blade Runner, 1982; Blue Velvet, 1986 and Twelve

Ara.Gr.,GaziniversitesiletiimFakltesiRadyo,TelevizyonveSinemaBlm,Eposta:ferdemir@gazi.edu.tr

21

LETMFAKLTESDERGS/PostmodernSinemadaKahramannDnm

Monkeys, 1996) are analyzed. The analysis of the films are realized by using the semiological quad method together with the three steps in the heros journey method that Campell put forward (dissociation,initiationandreturn). Keywords:Postmodernism,postmoderncinema,heroism . GR kinci Dnya Sava sonrasnda 1950lerde mel zellii kullanmtr: Pasti veizofreni. ortaya kan, 1980lerle birlikte sinemada Dolaysyla postmodern filmleri anlamak yaygn olarak grlmeye balanan iin, bu zelliklerin gz nnde bulundu postmodernin izleri, 90l yllarla birlikte rulmas ve ok ynl bir okuma yaplmas daha da kalc hale gelmitir. gerekmektedir. Postmodernizm ksaca, modern sonras ya da modernizmin ald dnem anlamna Sinemada erkeklik imgesinin ve kahramann gelmekte ve II. Dnya Savandan gnm sunumunda, dnem dnem toplumsal, siya ze kadar gelen bir tarihsel dnemi ifade et sal ve ekonomik gelimelere paralel olarak mektedir. Kimileri tarafndan bir akm, bir gerekleenbirdeiimszkonusudur. dnem olarak kabul edilmeyen post modernizm kimilerine gre de, gelip geici AMAVEYNTEM bir modadan te, varl inkar edilemeyecek Sinemada erkek imgesi deyince ilk akla ge yenibirdnemiifadeetmektedir. lenler sert, gl, otoriter, yakkl, sava gibi zellikler olmaktadr. Postmodern film Postmodernizm tanmlanrken ya da zellik lerdeki kahramanlarn hangi zellikleri ta leri anlatlrken ounlukla modernizme atf dklarn ve geleneksel sinemann kahra yaplmakta ve bu iki kavram arasndaki manlarndan farklarn ya da varsa benzer farkllklara deinilmektedir. Postmoder liklerini ortaya koyabilmek almann temel nizmi modernizmden ayran zelliklerin amacn oluturmaktadr. almann bir banda; yeni peinde olmamak, dier amac da, postmodern sinemann kah modernizmin sorguladklarnn kabul, raman diye sunduu karakterlerin, gerek gemiin taklidi, dorusal zaman anlaynn ten kahramanlk zellikleriyle donatlp yok olmas ve gemile gelecein imdiki donatlmadnaakarmaktr. zaman iinde erimesi, avangard sanatn nemini yitirmesi ve yerine taklidin gemesi, Bu almada kahramann, postmodern film eklektik, oulcu bir sanat anlay vb gel lerdeki yolculuunun izi srlecektir. mektedir. Postmodern yaam, filmlerdeki kahramanla ra nasl yansm ve kahramanlar nasl de Postmodern anlatlara bakldnda ise, bu itirmitir ya da dntrmtr? te bu yaptlarn bir yanlaryla geleneksel dier sorularn cevaplarna ulaabilmek amacyla yanlaryla da modern olduklar grlmekte ncelikle Joseph Campbellin Kahramann dir. Bunun sonucu olarak postmodern sine Sonsuz Yolculuu isimli eserinde ortaya koy ma, iki anlatnn belirli zelliklerini kullana duu kahramanln zellikleri ve aama rak, kendine has bir sinema dili oluturmu s (ayrlmaerginlenmedn) nda film tur. Postmodern filmler, bu kendine has dili lerin analizi gerekletirilecektir. Filmlerdeki olutururkenpostmodernizmezgikite yan anlamlar ve derin yapy ortaya kara 22

LETMFAKLTESDERGS/PostmodernSinemadaKahramannDnm

bilmek amacyla da yntem olarak A. J. Greimasnderinyapanalizi(gstergebilim sel drtgen) seilmitir. Greimasa gre (Ak taran Bker, 2000; 121122); gstergebilimsel drtgende, ncelikle bir kartlk ilikisi kurmak gerekmektedir. Kartlklar eksenini tamamlayabilmek iin de st ve alt kartlk lar eksenini oluturacak kavramlar bulabil meknemlidir. Aratrma nesnesi olarak 80li yllardan iki, 90l yllardan da bir tane olmak zere postmodern film saptanmtr. Bunlar 12 Maymun (Ynetmen: Terry Gilliam. Yapm Yl: 1996), Mavi Kadife (Ynetmen: David Lynch. Yapm Yl: 1986) ve Bak Srt (Y netmen: Ridley Scott. Yapm Yl : 1982) filmleridir. almada ncelikle postmodern kavram, postmodern anlatnn zellikleri ve postmodern sinema balklar zerinde du rulacak, sonrasnda kahramanlk olgusu ve sinemada kahramanlk temsilleri anlatlacak ve almann sonunda ise seilen filmlerin analizi yaplarak postmodern sinemann kahramanlarnn zellikleri ortaya karla caktr. PostmodernizmKavram nl ngiliz tarihi Arnold Toynbee saye sinde ilk defa 1939da literatre giren postmodernizm terimi, bir akm olarak 1950lerin sonlarnda ortaya km ancak bu terimin esas yaygnl ve gnlk yaama girii 1980lerin balarnda olmutur (Erin, 1994:31). Kavram ilk balarda bir sanat hare ketinin ad iken, 1980li yllarla birlikte yeni bir toplumsal kuramn ad olmaya balam tr.Bukuram;moderndnemdenfarklzel likler tayan siyasal, kltrel, estetik, bilim selveetikdeerleriizahetmeyealmtr.

Borgesin tanmyla postmodernizm, yollar atallanan bahe, gze grnmeyen bir za man labirentidir (Aktaran Zek, 1990: 12). Eagleton (1999:9)n ifadesiyle ise postmodernlik; klasik hakikat, akl, kimlik ve nesnellik nosyonlarndan, evrensel iler leme ya da kurtulu fikrinden, bilimsel ak lamann bavuraca tekil ereveler, byk anlatlar ya da nihai zeminlerden kuku duyanbirdncetarzdr. Erine gre (1994: 40) postmodernizm kav ram, salt biimsel olmaktan ok tarihsel bir kavramdr ve gemile sert ya da yumuak, blc ya da birletirici bir yntemle hesap lamadr. Jameson da (Aktaran Zek, 1990: 910) kavrama tarihsel olarak bakldnda, postmodernizmin, askeri ve iktisadi Ameri kan hakimiyeti akmnn st yapsal ifadesi ya da Avrupamerkezciliin sonu olarak da okunabileceini ileri srmektedir. Orr (1997: 12) ise, postmodernin kendini daha ok ABDde, eletirel olmayan, salt zevk almay savunan tketimcilik ideolojisinin bir belirti siolarakaavurduunusylemektedir. Postmodernizm terimi modernizm sonras anlamna geldii iin, postmodernizm ile modernizm arasndaki iliki de yine bilim adamlarnn zerinde ok sk durduklar konularn banda gelmektedir. Genellikle postmodernizm tanm yaplrken ya da zellikleri sralanrken modernizmden farkl ynleri ortaya konulmaktadr. nk postmodernizm, modernizmden sonra gelen ancak onun zerine oluturulan bir akmdr. Bu akm, modernizmi temel alr ve onu red detse bile, aslnda onun ayramaz bir para sdr. Postmodernizmin baz zelliklerine bakld ndabukavramntemelini,dnyayhetero jen bir mekanlar ve zamansallklar oulcu luu olarak grmesi oluturur. zerinde 23

LETMFAKLTESDERGS/PostmodernSinemadaKahramannDnm

durulan ana konu birey deil, bireyler ara sndaki ilikilerdir (Bykdvenci ve ztrk,1997: 28). Postmodernizmin bir dier zelliiise,bireklektikanlayiinde,oul culuubenimseyenhereyolurparolasyla kendiniortayakoyanbirakmolmasdr.Bu anlay oulcu ve ok ynl akm haline getiren ise ya yleya byle deil, hem ylehem byle olur dncesidir (Erin, 1994:35). Postmodernizm terimini tartanlar genelde bu terimin olumsuz anlamlarna gnderme de bulunmaktadrlar. Bernard Rosenberge gre (Aktaran aylan, 1999: 22) postmodern insan,kitlekltrnnrnolaninsandr. Rosenberg bu insan; her taraf metalar ile sarlm, ortak tketim ve stat normlar benimsemek durumunda kalm, amorf kit lenin paras olan kii olarak tanmlayarak, postmodernizme ve bunun paras olan in sanaolumsuzanlamlaryklemitir. Postmodernizm kavramna olumsuz yakla anlardan biri de Eagletondr. Eagletonn (1999: 10) tanmlamasyla postmodernizm, yksek kltr ile popler kltr arasndaki snrlarn yan sra, sanat ile gnlk yaam arasndaki snrlar da bulanklatran,derin likten yoksun, merkezsiz, temelsiz, zdnmsel, oyuncul, trevsel, eklektik, oulcu bir sanat az ya da ok yanstan bir kltrelsluptur. Bunlarn yan sra Rosenberg ile ayn d nemde yaayan Peter Drucker ise postmodern szcn farkl bir anlamda ve olumluluk ifade edecek ekilde kullan maktadr. Drucker, postmodern szc ile sanayi sonras toplum yapsnn zelliklerini ifade etmek istemitir. leri sanayi lkeleri Druckera gre (Aktaran aylan, 1999: 22), bilgi ve retimin olaanst yaygnlat bir postmodern dnyaya doru yol almak 24

tadr. Postmodern dnyann gereklemesi, geriliin, yoksulluun, bilgisizliin ve ceha letin ortadan kalkmas anlamna gelmekte dir. PostmodernAnlatnnzellikleri Postmodern sanat ya da anlat hakknda ncelikle sylenmesi gerekeney; bu anlay n, ortaya yeni teknikler karma amacnn olmamas, aksine geleneksel anlatdan ve modernist anlatdan bireyler alarak, mo dern sanatn bir dntrme arac olarak kulland ve kendilerini de dntrd teknikleribiramahalinegetirmesidir. Postmodern sanatn temelinde, oulculuk ve buna ek olarak modernizmin sorguladk larnn reddi deil, bir nkabul vardr. Bu durumda postmodern, modernin iinde gsterilmezi,bizzatgsteriminkendindene karan; uygun formlarn tesellisi ile imkan szn nostaljisini hep birlikte yaamaya elve ren beeni anlayn reddeden; yeni gste rimleri, tadn karmak iin deil, ama gsterilmezin varolduunu daha iyi hisset tirmek iin aratrandr (Lyotard, 1990: 57 58). Postmodern sanat, modern ncesinin ger eki ve nesnel hikaye anlatma ya da temsil etme tekniklerine geri dnmekte ama bu nunla eski sanat yeniden canlandrma ama cn tamamaktadr. Postmodern sanat; bir gerei anlatr gibi grnmekte ancak bir gereklii deil, bir gereklik efektini, bir gereklik taklidini anlattn ve bunun d nda da hibir gerekliin olmadn sy lemektedir.rnein,moderndeduyguyada ruh olan ey, postmodernde ya tmyle ortadan kalkmakta ya da bir duygu taklidi ne, bir duygu efektine, kodlanm bir duy guya dnmektedir. Sonuta sanat, bir anlat efekti yaratmakta, eski anlatlar taklit etmekte ve her anlatnn gerisinde bir gere

LETMFAKLTESDERGS/PostmodernSinemadaKahramannDnm

in, bir maddi ya da ruhsal hakikatin deil, baka anlatlarn durduunu ifade etmekte dir(Koak,1992:1213). Baumana gre (2000:151); postmodern sana tn anlam; anlam yaratm srecini taklit etmek ve bu srecin kesintiye uramasn nlemek, anlamn asli oksesliliine ve b tn yorumlarn mulaklna kar uyank olmak ve nihayetinde bu sre devam eder ken herhangi bir noktada bulunan bulgu nun, imkanlar rmann akn kesen buzlu bir kural haline gelmesini nleyen bir tr entelektel ve duygusal antifriz grevi yap maktr. Lyotardn (1990:5758) deyimiyle; post modern bir yazar ya da sanat, bir filozof konumundadr;yazdmetin,rettiiyapt, prensip olarak, nceden yerlemi kurallar tarafndan ynetilmez ve belirli bir yarg araclyla, bilinen kategorilerin bu metne, bu yapta uygulanmasyla yarglanamaz. Bu kurallar ve kategoriler, yaptn aramakta olduklardr. Dolaysyla sanat ve yazar, kuralsz ve yaplm olacak olann kurallar noluturmakiinalrlar. Postmodernizmin, postmodern sanat anlay nn bir dier nemli zellii de zaman kavramn ele al biiminde kendini gs termektedir. nk postmodernizm bir an lamda zaman kavramn deitirmekte hatta yoketmektedir.Hereygemiteyadagele cekte deil imdiki zamanda olmaktadr. Yani postmodernizm, sfrdan balayp ileri ye doru ilerleyen zaman fikrinin de yok edildii bir dnemi temsil etmektedir (Akay, 1992:26). Modern dnem, zellikle varolan yokedip yenisini yapmak zerine oturmutur ve avangardlar zerine kurulmutur. Postmodern sanatn zaman ve uzam dn

cesini deitirmesi nedeniyle Baumana gre (2000: 134); postmodern dnyada avangarddan sz etmek pek anlaml deil dir. nk avangard kavram, znde d zenli bir zaman ve uzam dncesini ve bu iki dzenin zsel koordinasyonunu ifade etmektedir. Oysa postmodern dnyada her ey hareket halinde olmakla birlikte, bu ha reketler rastgele ve danktr, kesin istika metlerden yoksundur. Dolaysyla bunlarn ileri ya da geri doasn yarglamak zor, belkideimkanszdr. Sonu olarak postmodern sanat anlay, eskiden kopmu olmay iermektedir ama herhangi bir kritik ya da yeniyi kurma sz konusu deildir. Bu durumda sanat; tekrar, taklit ve yaptrma gibi yntemleri n plana karmaktadr. Bu erevede postmodern sanatn zellikleri ksacauekilde zetlene bilir: Yksek sanat ile kitle sanat ayrm ortadan kalkarken, taklit ve yaptrma sa natsal yaptn retilmesinde n plana ge mekte ve anlat yadsnrken yerine montaj konmaktadr. Gerek ak ulu kavranmakta ve gereklii yanstma yerine belirsizlik ve kararszlk esas alnmaktadr. Bireyin btn lemi kiilii, tutarll bir tarafa atlmakta, hmanist deerlerden ve yapsallktan arn drlmkiilikbelirleyiciolmaktadr. PostmodernSinema Sinema zerine yaplan almalarda an lat biiminin varlndan sz edilmektedir: Bunlardan birincisi, geleneksel anlat biimi dir. Bu anlat biiminin egemen olduu me tinler dorusal bir gelime iinde yk anla trlar. zleyici bu tr metinleri dolaysz, ko lay bir biimde okur ve ounlukla filmin kahramanyla zdeleir. Klasik Hollywood filmleri bu zellie sahiptir. kincisi modernist anlat biimidir. Bu anlat biimi nin egemen olduu metinler yklerini eri selbirgelimeierisindeanlatrlarveizleyici 25

LETMFAKLTESDERGS/PostmodernSinemadaKahramannDnm

tarafndan okunmalar daha zordur. nk metni okumak iin ek sylemsel yeterlilikle re sahip olmak gerekir. ncs postmodernist anlat biimidir. Postmodern metinler bir yandan geleneksel anlat bii minin, dier yandan da modernist anlat biiminin zelliklerini tarlar. Bunun iin de, karmak bir yapya sahiptirler. Postmodernmetinlerinbuzellii,bumetin lerin, baka metinlerden (geleneksel ya da modernist)alntlaryaparakyadaometinle re gndermede bulunarak yazlmasndan kaynaklanr. Postmodernizmin zellikle 1980li yllarda sinema dnyasnda ilgi oda olduu g rlmektedir. Postmodernizmin sinemaya yansyan zelliklerinin banda ise; nostaljik, gemie duyulan tutucu zlem; gemi ve imdiki arasndaki snrlarn silinmesiyle oluanbirleme;gerekveonunsunumlary la ilgilenme; ak bir pornografi; cinsellik ve arzunun metalamas, eril kltrel dnce ler dizisini somutlatran tketim kltr; endieyle, yabanclamayla, fkeyle ve ba kalarndan kopula biimlenen youn co kusal yaantlar gibi konular gelmektedir (Bykdvenciveztrk,1997:23). Postmodern filmleri iki balk altnda snf landrmak mmkndr. Birincisi; oulcu luk, yzeysellik gibi zellikleri amaya a lmayan birletirici trden filmler; ikincisi ise bu zelliklerin yalnzca sunulmasndan honut olmayan, bunun yan sra onlar postmodern durum sfatyla iine alarak cesurca sorunsallatran ya da sorgulayan ykc filmler. Ykc filmler, biimlerin, biemlerin, kltrlerin ve davranlarn bi timsiz oalmasn ve oaltlmasn edilgen bir biimde yanstmak yerine, kendi adna bu oklukla yetinmeyerek iletiim, toplum sal cinsiyet, sanat ve kltrn konumu ile dier konulara ilikin sorunlarn nda 26

eletirel bir okumay ileri srmektedir (Bykdvenciveztrk,1997:41). Bordwell (Aktaran Grata, 2004: 98), postmodern sinemay da iine alan son 40 yllk dnemde Hollywood sinemasnda meydana gelen dnmleri; amasz kah raman figrnn yaygnlamas, anlatsal olaylar arasndaki nedensellik balarnn zayflamas, biemsel elerin n plana ka rlmas ve bu yolla ynetmenin sanatsal var lnn ve niyetlerinin gsterilmesi, anlatnn mulak bir biimde sonlandrlmas ve bu yolla izleyicilerin filmin anlam konusunda speklasyonda bulunmasnn salanmas eklindesralamaktadr. Postmodern sinemaclar, zellikle seks ve iddet konularn filmlerine temel olarak almaktadrlar. Postmodern ynetmenler, seks ya da iddet gibi olgularn bugnk yaamn nde gelen eleri olduunu ne srerek, bunlar sanatn nesnesi olarak kul lanabileceklerini ifade etmektedirler. Modernist sinemaclar, bir sorunu gndeme getirip, zm retmeye alrken, buna karlk postmodern sinemaclar, hibir zmleme ya da tavr alma sz konusu ol makszn toplumdaki seks, iddet gibi olgu laryanstmaktadrlar(aylan,1999:8081). Yukarda da bahsedildii gibi imdiye ka dar geen zamanda her ey yaplmtr pa rolasn kullanan postmodern sinema, ken dinden nce yaplm filmleri gzard et memi ve o filmlerin yklerini, konularn, temalarn, karakterlerini kullanmtr. Bunu yaparken de postmodern sanatn pasti, parodi, ironi, ift kodlama, izofreni gibi kavramlarndanyararlanmtr. Jameson (1990: 7778), postmodernizmin dier zelliklerinin yannda, zellikle bu terimin pasti ve izofreni olmak zere iki

LETMFAKLTESDERGS/PostmodernSinemadaKahramannDnm

nemli zellii olduunu belirtir ve bu kav ramlar zerinde durur. Postmodern top lumda bireysel znenin kaybolduunu ve modernizmin biem ideolojisinin ykldn savunan Jameson, bunun sonucu olarak da kiisel biemin giderek varln yitirdiini ileri srer. Jamesona gre, kiisel ve znel biemin icadna dayanan modernizmin yerine, biemsel yeniliin olanakl olmad ve l biemlere yknen pasti pratiinin egemen olduu postmodernizm gemitir. Biemin ykl ile, biemsizliin rn olan pastiparodininyerinialmtr. Pasti, dier yaptlarn imgelerini ve episodlarn paralar halinde alarak kulla nrken, onlar yineler ve yapay birleimlere giderek daha canl bir etki brakmaya alr. Jameson, postmodernizmin kendine zg bir zaman anlay gelitirdiini syler ve bu durum da ikinci nemli zellik olanizofre niyi gndeme getirir. Jamesona gre, postmodern filmlerde zamansal snrlar or tadan kalkar; gemi, bugn, gelecek ayrm ebedi bugn iinde yok olur. Jameson, Lacanadayanarakebedibugnileizofren durum arasnda balant kurar.izofreni de, eitli alanlar dnda gemile ok zayf bir balantya sahiptir. Gelecek d olmad iinsreklibirimdiiindeyaanrvebirbir leriyle balantsz gstergeleri uygun bir dzenle sraya koyma zorunluluu yoktur (Yamaner,1997:172). Postmodern sinemann bir dier zellii de star kavramn deitirmesi ve bu kavrama yeni bir anlam yklemesidir Jamesonun (1990:8081)bukonudakiyorumuyledir:
Hemen nceki kuak, eitli rolleri, gayet iyi bilinen ve genellikle isyan ve non konformizmi artran perde arkas kii likleri zerinden canlandrld. Bu en yeni barol oyuncular kuaysa (bata cinsel

lik olmak zere) yldzln geleneksel i levlerini hl srdryorlar, ancak eski anlamyla kiilikten eser bile yok veimdi bu yldzlk karakter oyunculuunun i simsizliinden bireyler tamakta. Ne var ki star kurumundaki bu znenin lm, ok daha eski rollere tarihsel gndermeler oyununa olanak yaratyor; bylece oyun culuun bizzat slubu, bir gemi art rcsilevikazanabiliyor.

Mavi Kadife (David Lynch, 1986) filmini r nek alarak, postmodern filmleri deerlendi ren Denzin (Yamaner, 1997: 175), genel ola rak bu filmlere zg sekiz tane zellik sap tamtr: lk olarak, bu tip filmlerde gemi ve iinde yaanlan an arasndaki snrlar ortadan kaldrlrken, ele alnan konu, im diki zamann kesintisizlii iinde gemekte dir. kinci olarak, bu filmler sunulmas g sahneleri (cinsel iddet, sadomazoist riteller, vahilik vs) seyircinin karsna getirmektedirler. nc olarak, sunulan vahi cinsellik ve iddet, ileri postmodern dnemin hem korktuu hem de iine itildii zgrlk ve kendini ifade etme biimlerini yanstmaktadr. Drdnc olarak, kadnlar cinsel obje olarak grlmekte ve iddete maruz kalmaktadrlar. Kadnlar saygn, orta snf evli olarak bir kategoride; saygnl olmayan ve seksel olarak ikinci bir katego ride grlmektedir. Beinci olarak bu filmler gemii gnmzde yaatmaktadrlar ve nostaljiyle sava halindedirler. Altnc ola rak, filmlergvenli vegvensiz olmakzere nostaljinin iki trn tanmlamaktadrlar. Yedinci olarak, bu anlatmlar, gerek olma yann ve son derece gerek olann yalnz u an iin olas olmadn, gelecee de tand n gsterirler. Son olarak, postmodern filmler, uyuturucu bamll, cinsel sap knlk vb. sorunlarn toplumun merkezine dek uzandn; bunlarn getirdii iddetin snrlarnn kk kasabalara, saygn ve g venli yaam isteyen orta ve alt snf Ameri 27

LETMFAKLTESDERGS/PostmodernSinemadaKahramannDnm

kallarn kap komularna kadar ulatn gstermektedir. Mitolojiden Sinemaya Kahramanlk Olgu su Sinemada yllara ve dnemlere gre deiik lik gsteren kahramanlk olgusuna geme den nce, mitolojide vesinemada kahraman kahraman yapan zellikler zerinde durmak ve kahramanlar sradan insanlardan ayran nitelikleriortayakoymakyerindeolacaktr. Champbelln (2000:30) tanmlamasyla kah raman, genel geerlii olaan insani biim lerin yerel ve kiisel tarihsel snrlamalarn atarak aabilmi olan kadn ya da erkek tir. Fromma gre (2003:150) ise kahraman, sahip olduueyleri, evini, ailesini, yurdu nu ve maln mlkn terkederek, bilinme yene ynelen, yabanc yerlere gitmek cesare tini gsteren insandr. Freudun kahraman lk olgusuna yaklamnda ise, baba nemli bir yer tutar. Freuda gre (Forrester, 1999: 4647) kahraman, mitte totemik bir canavar olarak grnen babay tek bana katleden kiidir. Fromm (2003:149150), kahramanlk olgusu nu sahip olma ve olma kavramlaryla aklamaktadr. Sradan insanlar, sahip ol mann verdii gveni tercih ederlerken, kahramanlar bilinmeyene ve tannmayana atlmaktan korkmazlar, nk onlar ol makn peindedirler. nsanlar gvenli bir yaamiinde,eldeettiklerinivesahipolduk larn asla kaybetmek istemezlerken, kahra manlar iin sahip olmakn bir nemi yok tur.te kahramanla sradan insan arasnda kifarkdabudurumdankaynaklanmaktadr. Kahramanlar ve kahramanlk konusunda bir dier gr de, onlar dierlerinden ayran zelliin doutan kendilerine verilen g olduudur. Efsane yaratanlar ve yazanlar, 28

genellikle dnyann byk kahramanlarn, sadece benzerlerini snrlayan ufuklar aan ve ayn cesaret ve ans sahibi herhangi bir insann bulabilecei kadar dlle dnm olan sradan insanlar olarak grmeyi yele memitir. Tersine, genellikle kahramana doum, hatta rahme dme anndan bala yarak srad gler baland kans yaygndr. Dolaysyla kahramann yaam nn tamam, bir mucizeler geidi olarak gs terilmitir(Campbell,2000:356). Tanmlardan ve grlerden de anlalaca gibi kahramanln ilk art, bilinmezlie doru, hi korkmadan ilk adm atabilmek tir. Mitolojik yklerin, dinlerin, lkelerin, milletlerin, masallarn ve sinemann da kah ramanlar vardr. Campbell (2000: 49202) kahramanlar,hemyerelveevrensel;hemde sradan ve seilmi diye ikiye ayrmaktadr. Yerel kahramanlar tek bir halka ltuflarn sunarlarken, evrensel kahramanlar btn dnya iin bir mesaj getirirler. Yerel kahra man, kiisel zorbalarna kar stnlk elde ederken, evrensel kahraman macerasndan dnte, bir btn olarak toplumunun yeni lenme aralarn getirir. Sradan kahraman bir snavdan geerken ve bu snav sonucu kahramanln ispat ederken, seilmi olan herhangi bir engelle karlamaz ve hata yapmaz. Kahramanlar arasndaki bu katego rilere ve ayrmlara karn, macerann morfo lojisinde,katlankarakterlerdeveeldeedilen zaferlerdeartcldeazdeiiklikgr lr. Mitolojide, efsanelerde, masallarda, dinlerde ve filmlerde kahramanlar, hemen hemen ayn snavlardan, ayn aamalardan geerek kahramanlklarn onaylatrlar. Campbell (2000: 41 42) bu aamalar ayrlma, ergin lenme ve dn olarak ifade etmekte ve buna monomitin ekirdek birimi demekte dir. Bu srece gre, ncelikle kahraman bir

LETMFAKLTESDERGS/PostmodernSinemadaKahramannDnm

ama iin kendi olaan dnyasndan ayrla rak,snavlaratabitutulacavekendiniispat edecei doast tuhaflklarn blgesine doru ilerler. Burada masals glerle kar lar ve onlar yenerek kesin bir zafer kaza nr. Kahraman bu gizemli maceradan ben zerleri zerinde stnlk salayan bir gle geri dner. Kahramann geri dnmesindeki amac ise, insanlarna yenilenmi yaamdan alddersiretmektir. Kahraman tarafndan gerekletirilen bu yolculuk, ayn zamanda isel de bir yolcu luktur. nk kahraman olacak kii yolcu luksresincegeliir,birokbilgiedinir.Kah raman en bata ou kez isteksiz olmasna karn, kt yolculuun sonunda, baar iin sarslmaz bir inan tayan, etkin bir kii olacaktr. Yani kahraman, bir balang nok tasnda, girecei serven dnyasnn kart olanbirreferanserevesinegerekduyar.Bir eyler olacaktr, normal bir kii ya da yazg snda kahramanlk olan zel kii, gndelik dnyasndan kopacak ve kahramann yolcu luunaatlacaktr(Tecimer,2005:110117). HollywoodSinemasnnErkekKahra manlar Kahramanlar asndan film anlatlar genel olarak; ykye dayanan anlatlar ve kiiye dayanan anlatlar olmak zere ikiye ayrl maktadr. ykye dayanan anlatlarda kii lerin bir nemi yoktur, onlar yky ilerlet meye yararlar. Bir ya da iki zellikleriyle tantlrlar, dolaysyla bu zelliklere gre davranmak zorundadrlar, fazla seme z grlkleri yoktur ve olaylar onlarn nasl davranacan belirler. Kiiyi temel alan anlatlarda ise, kiilerin kendileri ykleri oluturur, zaten yk onlarn yaamdr. Onlarn kiilikleri daha derin betimlenir, gd yaplar, tutumlar, dnya grleri ortaya konur. Bu kiiler nlerindeki seenek

lerdenbiriniseiponagredavranarakolay largelitirirler(AktaranOnaran,1997:115). Kran ve Kran (2003: 141 142), anlatlarda birey ile kahramann birbirleriyle kartrl mamas gerektiini ifade etmektedirler. K ran ve Krana gre; anlat kurmaca oldu undan, yaratlan kiiler ya da kahramanlar da kurmacadr ancak, fiziksel ve ruhsal zel liklerinin bir blmn gerek kiilerden almlardr.Birey,ettenkemikten,evresiyle, gemii ve geleceiyle, tasarlaryla, canl bir varlktr; oysa kahraman ancak anlat ere vesinde varln srdren kattan bir var lktr. Kahramann szcklerin dnda bir varl yoktur, dil d dnyada gereklii olmayandiliibirkavramdr. Postmodern filmlerin barol oyuncular bi rey mi, yoksa kahraman statsnde mi yer almaktadr? Bu sorunun yantn aramadan nce, sinemada yllara ve dnemlere gre deien kahramann dnmne deinmek gerekmektedir. Postmodernizm yukarda da ifade edildii gibi, II. Dnya Savandan gnmze kadar gelen bir tarihsel dnemi ifade eder. Bu dnem iinde gerekleen nemli olaylarn banda Vietnam Sava, 70 ve80dnemiyaananekonomikbunalmlar, Amerikada ve sonrasnda Avrupada gle nen yeni muhafazakarlk, iletiim teknoloji lerindeki gelime, souk savan sona erme si, Amerikann tek g olmas, uluslararas terrizm vs. gelmektedir. Bu yaanan geli meler ve olaylar nda Amerikan sinemas neredeyse her dnem ayr kahramanlar ya ratmveayrerkeklikimgesisunmutur. Amerikan Sinemasnn geleneksel anlatla rnda kahramann dnmlerine bakld nda, dnem dnem kahramann sunu munda farkllklar olduu gze arpmakta dr. rnein, Amerikan kent yaamnda 1950ler; James Deanin romantik erkein yerine asi genci temsil ettii dnemdir. 29

LETMFAKLTESDERGS/PostmodernSinemadaKahramannDnm

1960lar ve 70lerde sunulan erkek imgesi zellikle Vietnam Sava nedeni ile asi melankolik, yabanclaanpsiiktir. 1980ler de ise sadistmazoist, anarist ve narsist er kek tipi egemendir. Yine 1980lerde, takm elbiseli ciddi i adam da yerini Tshirtl, ortlu, koyu renk gzlkl, zengin olduu anatomik yapsndan ve fizyolojik grnt snden anlalan erkek imajna brakmtr (Erin,1994:43).Segalinifadesiyle(1992:55 56) Hollywood, 1950lerde erkekleri evci menletirmi, 1980lerle birlikte ise baz film lerde, uysal evcimenliklerinin sonucunda benmerkezcihrslkarlarndan daha duygu lu olan ve ocuklarna daha iyi bakan baba larhalinegelenerkekleryaratmtr. Bu aamada deinilmesi gereken nemli bir nokta da Hollywoodun, rettii filmlerle, sunduu kahramanlarla kendi ideolojisini sinemada temsiller araclyla, hem kendi lkesine hem de dier lkelere alamaya almasdr.Filmleryoluylaerkekiktidarn fetiletiren ve erkek davranna modellik edecek idealize edilmi nesneler sunan eril kahramanlk temsilleri, politik, ekonomik ve aile ii alanda erkek tahakkmn yeniden retmenin klasik bir yolu olmutur (Ryan ve Kellner,1997:335). Ryan ve Kellnera gre (1997: 374338); kah raman filmleri, yetmili yllarn sonlar ve seksenli yllarn balarnda liberalizmin ne den tkezlediinin ve muhafazakarln neden ba keye kurulduunun anlalma sna yardm ettikleri iin nemlidirler ve bu nedenle tarihsel deer tarlar. Bu filmler, kapitalist toplumsallamann erkek kahra manlar nasl frsat dkn bireylere d ntrdn de gstermektedir. Ayn za manda bu sre ierisinde gl erkek kah raman, zamann liberallerinin retmeyi ba aramad olumlayc grn muhafaza karlar eliyle yaratlmasna da olanak vermi tir. 30

Yetmili yllarn Amerikan kltrnde, be yazortasnfaaitbirkurtarcliderlikzlemi kendisini gsterdii iin, sinemada yaratlan gl kahraman imgeleri aka bu zlemi karlamaya yneliktir. Bireyci yeni kahra man, ada muhafazakar toplumlara zg olan savalk, giriimcilik ve babaerkillik gibi temel zellii zerinde toplamtr. Yeni kahramanlar ounlukla ynetimin gcne kar koyan ve devlet zorbalna direnen giriimcilerdir. Dolaysyla yeni muhafazakar kahraman, giriimci gc as keri gle birletirir; bu kahraman bir sava dr. Yeni kahraman sk sk da babaerkildir, kadnlar zerinde tahakkm kuran biridir. Bu nedenle kadnlar evde oturmal ve piya sann cnglnda btn gn bir sava gibi mcadele etmek zorunda olan yeni giriim cinin bakmn stlenmelidir. Kadn ve o cuklar babalara itaat eder, rksal saflk koru nur ve sonunda yaam doann takdir ettii ritmiizler(RyanveKellner,1997:338342). Segal (1992: 352353) ise, Hollywood filmle rinde bu tip kahramanlarn yaratlmasndaki amacn farkl olduunu dnmektedir. Segala gre; ABD ve ngilterede yakn za manlarda yaplan, erkeklerin kendilerini alglaybiimlerinielealanbtnpsikolojik incelemeler, erkeklerin kendilerini daha androjen terimlerle yani hem kadnlar iin kullanlan scak, duyarl, mfik, nazik gibi sfatlarla, hem de erkekler iin kullanlan gl, sert, rekabeti vb sfatlarla tanmla dklarn gstermekte, dier yandan, Rockyden Ramboya, Kirli Harryden Top Guna kadar gie rekorlar kran filmlerde sert, iddiac, iddet ieren btn eski erkek lik imgelerinin srekli olarak retilmesi ve poplerlii, erkeklerin daha byk bir cinsi yet benzerliine ve daha kadns zelliklere kaydnn belirtileri ve alametleriyle bir anlamdaalayetmektedir.

LETMFAKLTESDERGS/PostmodernSinemadaKahramannDnm

PostmodernSinemannKahramanlar Postmodernizmin 80li yllarla birlikte sine maya girmesinin ardndan ise artk kahra manlk imgesi de deimeye balamtr. Gl, sert, sava, giriimci, babaerkil gibi niteliklerle zdeletirilen kahraman tipi, yerini daha ok kaos iinde yaayan, zayf, izofrenik ve gvensiz karakterlere brak mtr. Postmodern filmlerdeki kahramanlarn ge nel zelliklerine gemeden nce srasyla filmlerin konularna ve derin yap analizine bakmakgerekmektedir. 12 Maymun Filmi ve Filmin Kahraman Cole Ynetmenliini Terry Gilliamn stlendii, 1996 yapm filmin konusu ksaca yle: 12 Maymun (Twelve Monkeys) filmi, mitoloji deki Kassandra sylencesinden yola kar. Bu sylenceyi konunun ana ekseni yapan 12 Maymun, kayna bilinmeyen bir virsn, yeryznde yaayan insanlarn lmne yol aarak, dnyay yaanmaz hale getirmesi ve ayakta kalanlarn da bu felaketi nlemeye almasn anlatmaktadr. Yl 2035dir ve virsn ldrc etkisinden kurtulabilenler kendilerine ayr bir dnya kurmay baar mlar ama yeraltnda yaamaya mahkum olmulardr. Yeryz ise, bir zamanlar in sanlarn aratrmalarnda kobay olarak kul landklar hayvanlarn hakimiyeti altndadr. Felaketin nlenmesi iin yaplmas gereken ey, gemie gidilerek virsn kaynan ortaya kartmak ve zararsz hale getirmek tir. Grev, bir sutan dolay mahkumiyet almolanJamesColea(BruceWillis)verilir. Cole, virsn yaratt felaket ncesine gide rek, aratrma yapacak, virsn nedenini bularak onu etkisiz hale getirecektir. Bunun iin gerekli aratrmalar yaplr ve Coleu zamanda yolculua kartacak sistem hazr lanr. Ancak olaylar istendii gibi gelimez.

Sistemde yaplan bir yanllk, Coleu 1996 yerine 1990larn bana gnderir. Cole ev resindekileri gelecek olan felaket iin uyar maya alr ancak btn abalarna karlk, insanlar tpk Kassandra sylencesinde ol duu gibi, sylenenlere inanmaz ve onu tehlikeli bir deli olarak grmeye balar. So nuta Cole, bir klinie kapatlr. Filmin iler leyen blmlerinde Cole, doru zamana yani1996ylnagnderilir.Buradakendisine Dr. Kathryn Railly yardm eder. Filmin fina linde Cole, insanl ve gezegeni kurtarmak zere geldii zamanda, dnyadan bir polis kurunu nedeniyle ayrlr. Cole lrken, onun hep ryalarnda grd gibi, ocuk luu havaalanna uaklar seyretmek zere gelmi ve Coleun lmne tank olmutur, burada zaman bir kez daha st ste katlanr. Coleun trajik lmnn ardndan, virsn dnyaya yaylmasn nlemek zere, kimya gerin peine 2035ten gemie gnderilen bir bilimkadn,Mrs.Jonesder. Filmin temel kartln imdiki zaman gelecekzamanayrmoluturmaktadr.Cole, insan nfusunun azald ve yeraltna mah kum yaad bir gelecekten, insan rknn yokolmaya balamasnn dnm noktas olanimdiki zamana gnderilir. Bir kurtarc olarak geldii bu yaamda, kendisine ina nlmaz ve akl hastanesine kapatlr. Akl hastanesinde Goinesle tanr. Burada ikili arasndageenkonumalartamamenkapita list dzenin bir eletirisidir. Bu eletiriden gnmzn tketim toplumu da nasibini alr. Bu konumalardan sonra ynetmen kim akll, kim deli, akl hastanesindekiler mi yoksa dardakiler mi? sorularn seyir cinin kendisine sormasn salar. imdiki zamanda yaayanlar, bir anlamda kurtarc larnn farknda deildirler. Filmde 90l yllar; tketim lgnlnn son noktasna ulat, insanlarn uyumu bir vaziyette televizyon karsnda zaman geirdikleri, 31

LETMFAKLTESDERGS/PostmodernSinemadaKahramannDnm

evreye duyarsz ve hayvanlara eziyet yap lan yllar olarak resmedilmitir. Gelecek zamanda ise, insanlar bir zamanlar eziyet yaptklar hayvanlarn yerini alp yeraltna ekilmiler,hayvanlardayerstnnhakimi konumuna gemilerdir. Coleun grevi de, bu yaanacaklar tersine evirmektir. Yani kahramanoknemlibirgrevstlenmitir. Dnyay gelecekteki kt yazgsndan kur tarmakiintpkHz.sagibiimdikizamana gelen Cole, mitolojide Kassandrann yaa dklarn yaamaya balar. Kimse Ona inanmaz, oysa Coleun verdii sava, lm kalm savadr. Filmin ikinci temel kartl n da ite bu lmkalm sava olutur maktadr. nsanolu yaamak iin Coleun sylediklerine inanmak ve virsn laboratu ardan karlmasn nlemek zorundadr. Filmin ilerleyen dakikalarnda Colee inanan tek kii kar: O da psikiyatristidir. Onun abas da sonucu deitirmeyecek ve Cole, kurtarmak iin geldii zamanda lecektir. Yani gelecekte yaayacak bir Cole olmaya caktr. Sonuta filmin kahraman Cole, insan yaamn kurtarmak iin abalamtr ama baaramamtr. Yerine gnderilen sigortac kadnn baarp baaramayaca da belli deildir. Eer o da baaramazsa byk bir olaslklafilminbandakigrntleredn lecek ve hayvanlarn hakim olaca bir dn yada yaanlacaktr. Filmde bu durumun onayland da gzden kamamaktadr. Ynetmen, kahraman grevini yerine geti remeden ldrmtr yani kahramann kendiniispatlamasnaizinvermemitir. Filmde James Cole karakteri genel olarak deerlendirildiinde u zelliklerle donatl d grlmektedir: Zeki, rkek, zayf,izof ren, kendine gvenmeyen, szlerine inanl mayan, kendisine deli olarak baklan, ala yan, gerektiinde iddete bavurabilen, bir kadnn yardmyla ilerini yrten, dnyay 32

kurtarmak iin gelen, gelecek zamanda mahkum amaimdiki zamanda bir anlamda kurtarc, bitkin ve pis grnml, grevini baaryla yerine getiremeyen, baaramad grevikadnabrakan,ortasnf. Mavi Kadife Filmi ve Filmin Kahrama nJeffrey Ynetmenliini David Lynchin stlendii ve kimi eletirmenlerce, ariddet sahnele riyle dolu ve takntl bir rntgencilik sergi leyen, postmodern bir kabalk olarak nite lendirilen (Atayman, 2003: 212), 1986 yapm filmin konusu ksacayle: Yksekokul me zunu Jeffrey Beaumont (Kyle Maclachlan), hastanede yatan babasnn yerine kasabada ki dkkan iletmek zere, doduu kasaba olan Lumbertona gelir. Babasn hastanede ziyaret ettikten sonra, eve dnerken bir bah ede kesik bir kulak bulur.Jeffrey mthi bir heyecana kaplr, kar koyamayaca bir tutkuyla bu kulan neyin nesi olduunu ortaya karmaya alr. Jeffreynin mera kndan etkilenen kz arkada Sandy (Laura Dern) de ona yardm eder. Sandy, Jeffreye gece kulbnde ark syleyen Dorothy Vallensten (Isabella Rossellini) sz eder. nk kadnn olup bitenle bir ilikisi olma s ihtimali vardr. Jeffrey, Dorothynin daire sine girer, kadn onu farkeder. Tam o srada kap alar; Jeffrey saklanmak zorunda kalr. Gelen Dorothynin belals Franktir (Dennis Hopper). Jeffrey gizlendii dolaptan Frankin kadna zorla sahip olma giriimini izler. Frank, kadnn kocasn ve olunu ka rm,budurumukullanarakdakadnseks klesi haline getirmitir. Jeffrey, gzlerinin nnde cereyan eden bu olaydan sonra Dorothyninevineskskurarvearalarnda bir iliki balar. Frank bir gn Jeffreyi DorothyninevindeyakalarveJeffreygerek iddetle o zaman tanarak, karanlk yaa mn btn pis ynlerini grr. Filmin fina linde Jeffrey ve Frank kar karya gelir.

LETMFAKLTESDERGS/PostmodernSinemadaKahramannDnm

kisinden birisi bu sava kazanacaktr ve sava kazanan Franki ldren Jeffrey olur. Filmin sonunda talar yerli yerine oturmu tur ve Jeffrey Sandy ile evlenerek huzurlu yaamabirkezdahageridnmtr. Filmde temel kartlk iyikt zerine kuru ludur. yiyi Jeffrey ile Sandy, Kty de Frank ve evresi temsil etmektedir. Bu iki kavram arasnda bir orta noktay bulmak gtr. nk, filmde iyiler ok iyi, ktler de ok kt olarak resmedilmitir. Jeffrey ok iyi bir insandr ama ktlerin dnyasn da merak etmektedir. Bu dnyaya adm atmak ve burada yaanlanlar renmek istemektedir. Filmin zerinde nemle durduu dier bir kartlk da gerek yaamteki yaamdr. Lynch, iyi insanlarn olduu yaam teki yaam olarak sunmaktadr. Artk gnm zn postmodern dnyasnda masals, iyi ilikilerin yaand kasabalar yoktur. Ak, sevgi, mutluluk kavramlar deimitir ve mutlu son yoktur. Gerek yaam ise, idde tin, pisliin kol gezdii bir yaamdr. Jeffreynin kahraman olabilmesi iin teki yaamda sahip olduklarn bir kenara bra kp, gerek yaamn derinliklerine dalmas gerekmektedir. Yani kahramanln ilk art olan, bilinmezlie doru ilk adm cesurca atmas gerekmektedir. Jeffrey, bunu yapar veFrankildrerekkahramanolur. Filmin znelerine bakldnda ok ilgin bir durumla kar karya kalnmaktadr. Filmin kahraman Jeffrey, kendisi de dahil olmak zere btn znelerin alcs durumundadr. Yani btn znelerden fayda salamaktadr. Filmin kt karakterleri, Frank ve Dorothynin alcs da Jeffreydir. Sanki film de iyikt btn karakterler elbirlii ile Jeffrey iin almaktadrlar. Jeffrey tam ola rak dnmn gerekletiremedii iin,

gerek iyi gerekse kt karakterlerin yard mna ihtiyac vardr. Herkes, Jeffreyi hede fine ulatrabilmek iin abalamaktadr. Kla sik anlat yapsnda, filmin banda kahra mann engelleyicisi(kart zne) ortayakar ve kahraman o engelleyici sayesinde kendi sini ispat eder. Ama bu filmde kart zne filmin finalinde ortaya kmtr. Aslnda genel olarak ynetmenler, filmlerini izlenir hale getirebilmek ve gerilimi salamak ama cyla kart zneleri batan verirler. Seyirci de film boyunca bu znelerin savamalarn ve hangisinin galip geleceini merakla izler ve bekler. Lynch bu filminde kart zneleri son kesitte vermitir. in ilgin yan, Jeffreynin kart znesi durumunda olan Frank, bu son kesite kadar hep Jeffreynin yardmcs konumunda olmutur. Artk fil mini bitirmek ve aama aama Jeffreynin kahraman olmasn salamak iin Lynch, kart zneyi son kesitte vermi ve bylece sonnoktaydakoymutur. Jeffrey Beaumont karakterinin genel zellik leri; merakl, cesur, yumuak kalpli, grn olarak beyefendi, yksekokul mezunu, iki dnya arasnda skm, iki kadn arasnda kalm, kadnlar tarafndan ynlendirilen, dayak yiyen, kadn (Dorothy) karsnda savunmasz (rlplak), alayan, masum, orta snf, aratrmac, istemeyerek de olsa mazoist kadnn isteine uyarakiddet kul lanan, eline silah alp kt adam ldrebi lenvseklindesralanabilir. Bak Srt Filmi ve Filmin Kahraman Deckard Ele alnan nc film ise Blade Runner (Bak Srt). Ynetmenliini Ridley Scottn gerekletirdii 1982 yapm filmin konusu yle: Bilimkurgu yazar Philip K. Dickin Androidler Ryalarnda Elektronik Koyun mu Grr? adl romanndan esinlenen film, in sanolunun androidlere (insan kopyalar ya 33

LETMFAKLTESDERGS/PostmodernSinemadaKahramannDnm

da benzeimleri) kar yrtt av anlatr. Olay2019ylnda,kaotikbiryaamnhkm srd kentte gemektedir. Bu kaotik kent te, sistemin dna ktklar iin zararl ola rak nitelendirilen ve grn olarak insan dan ayrt edilemeyen benzeimler yaamak tadr ve bu benzeimlerin emekli edilmeleri yani yok edilmeleri gerekmektedir. Yok e dilmesi gereken bu androidler, birer insan benzeimleridir, yani etten ve kemikten o lumu, dnebilen yaratklardr. Androidleri, insanlardan ayrabilmenin tek yolu duygu testi yapmaktan gemektedir. nk duygu testinin bir blmn anlar oluturmakta ve androidlere sahte an yk lemesieeryaplmamsa,birtakmsorularla onlarn kimliini ortaya karmak kolay olmaktadr. Polis rgt, androidlerin yok edilmesi iin Deckard (Harrison Ford) g revlendirir. Deckard, duygu testi konusunda bilgi alabilmek iin genetik irketi Tyrelle gittiinde, burada bir gen kzla tanr. Kz da yok edilmesi gereken androidlerden biri sidir. Deckard sahte an yklemesi yapld ndan ve kendini insan sandndan, kzn da bir benzeim olduunu ancak zorlu bir testten sonra anlar ve bu srada filmin kah raman ve kz (Rachael) arasnda duygusal bir yaknlk da balamtr. Bu arada Deckard, grevi gerei kaotikehir ortamn da bulduu androidleri bir bir yok eder, bir kiikalr,odasevdiikadnRachael.Sistem, onlarn birlikte yaamalarna izin verir ve Deckard sevgilisiyle bilinmeyen bir yerde yaamakiinyolakar. Wooda gre (Batur, 1998: 95) film, felsefi karmlar iermesine karn yine de klasik yapya yenik der ve bu nedenle gelenek sel, tutucu ideolojik yapnn onaylad for ml yeniler; kt ikili yok edilmeli ki, iyi ikili oluturulabilsin. Harvey (1997: 348) ise, bu filmi, esnek retim ve zaman mekan skmas balamna yerletirilmi, 34

postmodernist temalarn sinemann elindeki btn hayali olanaklar kullanlarak ele aln d bir bilimkurgu meselesidir diye tanm lamaktadr. Sonuta Blade Runner, nereden geldiimiz, ne olduumuz ve nereye gidece imiz sorgularn da ieren, hakknda Deckardn bir replika olup olmad konu sunda tartmalar yaratan, ok okumal bir filmdir. Makine ve insan ilikisinin olasl na Deckard ve Rachelin akyla vurgu yap lrken, tm kopyalarn yaratclarndan daha ok duyguyla donanm olmas ile de tekno lojinin duygu ykleyebilme kapasitesine iaretedilir. Film, temel olarak insanteknoloji kartl zerinde durmaktadr. nsan yaratanyok eden olarak gsterilmektedir. Teknolojinin rnleri olan kopyalar ise, lml dnyada biraz daha fazla yaayabilmek iin rpn maktadrlar. Replikalar, insanlara oranla daha duygusal ve iyi niyetli olarak sunul mulardr. nsan teknolojiyi retmektedir ama iine yaramaynca onu bir keye at maktadr. Film gelecek iin de kaotik bir sunum yapar. nsan ilerledike, teknoloji gelitike, dnya daha da yaanmaz hale gelmektedir. nsanlar kopyalar yaratrken, kendilerinden birtakm zellikleri rnein duygular onlara aktarm gibi grnmekte dirler. nk kopyalar, retim olmalarna ramen duygularyla, grntleriyle insan lardan daha insan olarak sunulmulardr. Mesela Deckard, kopyalarn lideri Roydan daha acmasz ve duygusuzdur. Deckard, sorgulamadan kendine verilen grevi yerine getirip, kopyalar teker teker ldrmtr ama Roy onun hayatn balayarak sevdii kadnla birlikte olmasna imkan tanmtr. Dolaysyla Deckard hem hayatn hem de mutluluunubirkopyayaborludur. Deckardn genel zellikleri yledir: Polis (Kopya Avcs), zeki, Rachaelin kopya oldu

LETMFAKLTESDERGS/PostmodernSinemadaKahramannDnm

unu bilmesine ramen ona ak olan, veri len grevi sonuna kadar yerine getirmeye alan ve iini iyi yapan, grevi nedeniyle kopyalar tek tek ldren, bazen yumuak kalpli, srekli kopyalarn liderinden (Roy) dayak yiyen, hayat iki defa kopyalar tara fndan kurtarlan, kopyalara oranla duygu suz,ortasnf. Postmodern Film Kahramanlarnn Genelzellikleri Yukarda filmin srasyla konular, ze rinde durduklar temel kartlklar ve kah ramanlarnn zellikleri sralanmtr. Bu zelliklere bakldnda postmodern kahra manlarn hi de zenilecek kahramanlar, daha dorusu karakterler ya da bireyler olmadklarn grlmektedir. Klasik filmler de izleyiciler rahatlkla kahramanlarla z deleirken, postmodern filmlerde, postmodern kahramanlarn zellikleri nede niylebummknolamamaktadr. Bu film de yaanlan dnya iin karamsar bir tablo izmektedir. Bak Srtnda gelece in dnyas karanlk sahnelerle ve kaotik grntlerle sunulurken, 12 Maymunda gelecein dnyasnda insan rk 90lardaki bir virs yznden ok azalmtr ve yeralt na hapsolmutur, yeryz ise bir zamanlar kobay olarak kullandklar ve acmaszca katlettikleri hayvanlarn egemenliine ge mitir. Ayrca gelecekteki dnya bu filmde souk olarak resmedilmitir. nk her taraf karla kapldr. Mavi Kadifede ise gele cein dnyas anlatlmamaktadr ama ipu lar verilmektedir: iddetin ve sapkln hkm srd bir dnya. Bu filmde iki farkl dnya yanstlmaktadr: Birincisi iyi insanlarn bulunduu, dzeyli birliktelikle rinyaanddnyavetekitaraftaiddetin, sapkln, cinselliin ve her trl kt ile rin hkm srd bir dnya. Zaten kah

raman da bu iki dnya arasnda gidip gel mektedir. ki film, kahramanlar asndan klasik mut lu sonla noktalanrken, dier film seyircinin isteyemeyecei bir sonla bitmektedir. Mavi Kadife ve Bak Srtnda kahramanlar sevdik leri kadnlarla mutlu bir yaama doruadm atarlarken, 12 Maymunda Cole, sevdii ka dnn kollarnda can vermektedir. Burada Atayman (2003: 224), Mavi Kadife filmi iin ilk bakta, Amerikan sinemasnn klasik kahraman, dram gibi bir yan dal da bulu nabileceini nk gen kahramann (Jeffrey) kt adam ldrerek rtn ispat edip, mutlu sonda sevgilisine kavutuunu, oysafilminsonsekansnda,JeffreyninFrank ve Dorothynin temsil ettikleri ktnn dnyasndan kurtulma durumunun tam bir yanlsama olduunu, birka temsilcisi yok olsa bile, o kt dnyann olanca gereklii ilesrp gittiini, dolaysyla kahramanlarn biyografilerinin geici bir sre donduruldu unusylemektedir. film baz alndnda postmodern kahra manlarn temel zelliklerinden ilkini, iki dnya arasnda skmalar ve ikiey arasn da tercih yapmak zorunda kalmalar olu turmaktadr. 12 Maymunda Cole, hangi dnyann insan olduunu bilememektedir. Gelecek zamanda bir mahkumken, imdiki zamana kurtarc olarak gnderilmi ama szlerine kimse inanmamaktadr. imdiki zamanda sevdii kadnn yannda kalmak pahasna lm gze almtr ve yanl ter cih nedeniyle ldrlmtr. Bak Srtnda Deckard, grevi gerei kopyalar ldrmek zorunda kalmtr, tek biri hari o da sevdii kadn Rachaeldir. Deckard, grevi ve sevdi i kadn arasnda kalm ve sevgilisini tercih etmitir. Mavi Kadifede Jeffrey ise, hem iki dnya (iyi ve kt), hem de iki kadn(Sandy ve Dorothy) arasnda kalm, sonuta iyi 35

LETMFAKLTESDERGS/PostmodernSinemadaKahramannDnm

dnyay ve iyi kadn seerek hayatta kal maybaarmvemutlusonaulamtr. Postmodern kahramanlarn bir dier zellii de bizden birileri olmalardr. Dolaysyla onlarla zdelemek olduka zor grnmek tedir. Bu kiiler her an evremizde rastlaya bileceimiz trden kiilerdir. Geleneksel sinemada gl erkek imgesi, postmodern sinemada bir anlamda yok olmu, kahra manlar daha esnek ve yumuak olmaya ba lamtr. Baz durumlarda alamlar (Jeffreynin Dorothye tokat attktan sonra piman olup alamas gibi), baz durumlar da da karlarndaki kadnn alamasna dayanamamlardr (Deckardn Rachaelin alamasnndayanamamasgibi). Kahramanlar hep birileri tarafndan ynlen dirilmektedir. Onlar harekete geiren birile ri ya da bir eyler vardr. Kararlarnda hr, bamsz ve kararl olduklarn sylemek gtr. rnein Mavi Kadifede Jeffreyi ha rekete geiren ncelikle bulduu kulak, son ra Sandynin verdii bilgiler ve Dorothynin ekiciliidir. Cole, dnyay kurtarmaya g nll deildir. Mecburi olarak gnderilmi tir. Deckard da istemeye istemeye kopyala rn ldrlmesi grevini stlenmek zorunda kalmtr. Onlar olaylarn akn deitir memekte, ortam ve olaylar kahramanlar dntrmektedir. Postmodern kahramanlarn yardmclar sevdikleri kadnlardr. Hatta baz durumlar da kadnlar daha etkin konuma gemekte dirler. Jeffreyin en byk yardmcs Sandydir. Deckardn hayatn kurtaran Rachaeldir.imdikizamanagelenColeetek inanan da psikiyatrist olan sevdii kadndr. Bufilmlerdebarizbirekildekadnlar,gl karakterler olarak temsil edilmektedirler. Hatta Cole, kendisine verilen grevi baara madiinyerinebirkadngnderilmitir. 36

Postmodern kahramanlarn zayflklar vur gulanmak amacyla filmlerde rlplak gsterilmektedirler. rnein Jeffrey Dorothynin zorlamasyla soyunur ve kadn karsnda rlplak birekilde savunmasz kalr. Jeffreynin kendi dnyasndan (iyilerin dnyas) getirdii hibir tecrbe, hibir biri kim ie yaramamaktadr, o ktlerin dnya snda savunmaszdr, plaktr. Jeffrey, hereyi sfrdan renmeye balayacak, do umunu tamamlayacak bir bebek gibidir. 12 Maymunda Cole iki sahnede rlplak gs terilmektedir. kisinde de karsndakiler gldrler ve Cole onlara gre zayf ve savunmasz kalmaktadr. Geleneksel sine mada bu anlamyla erkek kahramanlar rl plak grmek ok zordur, nk onlar her zaman gldrler. Bu adan bakldnda postmodern filmler, barol oyuncusu erkek lerizayfkiilerolarakkonumlandrdiin, erkeklerisoymaysevmektedir. Geleneksel sinemada gl erkei simgele yen en nemli aralardan biri silahtr. Poudrier (2001: 35), bat geleneinin btn byk kahramanlarnn silahlaryla tanm landn, hatta ortaa boyunca silahlarn isim, kimlik ve neredeyse kiilik olmaya baladn ve kahramanlarn da kendilerine sk sk setikleri silahlarla balantl isimler aldklarn ifade etmektedir. ncelenen film lerde de postmodern kahramanlar zayf ve gsz grnmekle birlikte, silahlar da mevcuttur. Bir anlamda kendilerini koru mak, erkekliklerini ispat etmek amacyla silahlar ellerine almaktadrlar. Jeffrey, kart znesi, kt adam Franki ldrmek iin silah eline alr, Colen imdiki zamanda kendini korumak ve grevini yerine getir mek amacyla silah elindedir ve Deckard da hem polis olduu iin hem de grevi kopya larn ldrlmesi olduundan silah elinden drmemektedir. Ancak bu silahlar

LETMFAKLTESDERGS/PostmodernSinemadaKahramannDnm

postmodernkahramanlarnelindepekdeie yaramamaktadr. Deckardn silah vardr ama iki kez kopyalar tarafndan kurtarlr, birka durumun dnda silah iine yara mamtr. Silahyla ldrmek zorunda oldu u kii tarafndan kurtarlmtr. Cole, son anda virs yayacak olan kiiyi havaalann da yakalamtr ve silahyla o kiiyi ldr mek istemitir ama kendisi polisin silahn dan kan bir kurunla can vermitir. Sadece Jeffrey, silahyla filmin kt adamn ldr mtr. Daha nce de bahsedildii gibi postmodern filmlerin en ok ele aldklar konularn ba nda iddet ve seks gelmektedir. Fromm (2003: 189190), dinlerdeki deer yarglarn ele alrken, erkeklik idealine de atf yapmak tadr. Fromma gre, savaan ve ele geiren erkek, iddet kullanmad iin zayf de cek olursa, bu yaygn kanya gre erkek d diye adlandrlmas gerekecektir. nce lenen filmlere bakldnda da zayf dme mek, erkek d diye adlandrlmamak iin kahramanlarn iddete bavurduklar g rlmektedir. Jeffrey, silahla Franki ldrr, Cole kendini korumak iin iki kiiyi ldrr veDeckardverilengrevnedeniylekopyala rtektekortadankaldrr. Kahramanlarn film iindeki dnmlerine bakldnda ilgin sonularla karlalmak tadr. En ilgin dnm gerekletiren Mavi Kadife filmindeki Jeffreydir. Jeffrey, kendi halinde bir gen iken, bulduu kesik kulan peinden merakna da yenik de rek ktlerin dnyasna adm atmtr. Ge rek iyi dnyay temsil eden, gerekse kt dnyay temsil eden kiilerin de yardmyla bir anlamda erkekliini ispat ederek kahra manla adm atmtr. Yukarda da aktarl d gibi kiiyi kahraman yapan bilinmezlie doru att ilk adm ve bu ilk admdan son ra yapt yolculuktur. Tpk Jeffreynin yap

t gibi. Dier iki filmde byle bir sre grlmemektedir. Deckard polistir, kendisi ne kopyalar yok etme grevi verilir ve bu greviaraksakyerinegetirir.Birkeresinde kopya tarafndan ldrlecekken, Rachael tarafndan kurtarlr. Kopyalarn lideri Roy da kendisini ldrmeye gelen bu polisi lmden kurtarr. Dolaysyla bu durum filmde kahraman kim ya da kahraman var m yok mu sorularnn sorulmasna neden olur. 12 Maymunda Cole, gelecekten dnya y kurtarmak amacyla gnderilir ama gre vini tamamlayamadan ldrlr. Bir an lamdabaarszolur.Bufilmdedekahraman olgusutartmakonusudur. ncelenen filmlere kahramanlarn yaptklar yolculuk ve kahramanlara atfedilen zellik ler asndan bakldnda ise u durumla karlalmaktadr: Birincisi kahramanlarn seilmi deil, sradan kiiler olmalar. kin cisi bu kahramanlarn evrensel deil, yerel kahraman niteliini daha ok tamalar. Her ne kadar 12 Maymun filminde Cole, dnyay kurtarmak iin grevlendirilmi olsa ve g revi evrenselbir nitelik tasa da, filminfina lindegreviniyerinegetirememitir. Champbelln ortaya koyduu kahramann yolculuundaki aamay (ayrlma erginlenmedn), ba karakterlerin nasl deneyimlediklerine gz atldnda ise, bu aamalar sonuna kadar sadece Jeffreynin getiigrlmektedir.Jeffrey,bulduukesik kulaksayesindehuzurluyaamnbirkenara brakarak, ktlerin dnyasna girmi ve oradakendiniispatederek(biranlamdahem erkekliini hem de kahramanln onaylata rak) ait olduu dnyaya geri dnmtr. Zaten Elaytonn (1998: 24) ifade ettii gibi Mavi Kadife bir erkek geliimi manzaras sunmaktadr. 12 Maymun filminde ise kah ramann (Cole), dnyay kurtarmak grevi ile evden ayrl, bu grevi yerine getirmek iin abalay ama filmin sonunda ldrl 37

LETMFAKLTESDERGS/PostmodernSinemadaKahramannDnm

mesi, bu nedenle grevinde baarsz olmas anlatlmaktadr. Dolaysyla Cole, kahrama nn yolculuundaki sreci tam anlamyla yaayamamtr. TARTIMAVESONU alma konusu olarak seilen film, hem Greimasn derin yapsyla zmlendiin de, hem de Champbelln ayrlma erginlenmedn aamalar izlenildiinde, bu filmlerdeki kahramanlarn yolculuunda ilgin noktalarn olduu ortaya kmaktadr. Genel olarak bakldnda ilk bata dikkati eken ey, postmodern filmlerdeki kahra manlarla seyircinin zdelemesi, daha do rusu kahramanla arasnda bir ba kurulmas ok zor grnmektedir. Bunun nedeni postmodern kahramanlarn, gemiten g nmze dek gelen klasik erkek imgelerinin dnda konumlandrlmalardr. Bilindii gibi sinema seyircisi, gerek yaamda elde edemedii birtakm eyleri, filmler aracl yla edinir ve filmin sonunda arnarak ra hatlar (katharsis). Bunun temel koulu seyir cinin filmdeki olaylar ve kahramanlarla ya ant ve duygu birliine girerek zdeleme sidir. Geleneksel sinemann seyirciye ula madaki gc de buradan gelmektedir. Postmodern filmlerdeki kahramanlar ise geleneksel kahramanlara benzemekten te, ok daha farkl zelliklerle donatlmlardr. Aratrma sonucunda, geleneksel sinemann gl, her eyi bilen, kendinden emin, babaerkil, sava karakterlerinin yerini,

kendine gvenmeyen, zayf, orta snftan gelen, birileri tarafndan ynlendirilen, o unlukla da kadnlarn yardmna ihtiya duyankarakterlerinaldgrlmektedir. Ayrca incelenen film gznne alnd nda, kahraman olarak sunulan kiilerin kahraman olup olmadklar da tartma ko nusudur. nk, 12 Maymun filminde Cole kendisine verilen grevi bitirememitir, l drlmtr ve yerine bir kadn gnderil mitir. Bu duruma geleneksel sinemann kahramanlk sunumlarnda rastlamak nere deyse imkanszdr. Bak Srtnda Deckard, srekli dayak yiyen, hayat iki kez kopyalar tarafndan kurtarlan bir karakterdir. Asln da filmin sonunda kopya bir anlamda Deckardn kahraman olmasna izin verme mi ve kendisi bu koltua oturmutur. Yani antikahraman, filmde kahraman olmas gereken kiinin kahramanln elinden al mtr. Mavi Kadifede Jeffrey, kt adam Franki ldrerek kahraman olmutur ama kahramanln yine evresindeki iyi ve kt karakterlerin yardmna borludur. Sonu olarak, postmodern filmler seyirciye gele neksel anlamda bir kahraman sunmamakta, dahaok,heranherkesinevresindekarla labilecei ve zenmeyecei, zdeleeme yecei ve holanmayaca karakterleri per deyetamaktadrlar.

KAYNAKLAR Akay,A.(1992).PostmodernKonumdakiFilozoflar.Defter.18,2230. Atayman,V.(2003).iddetinMitolojisi.stanbul:DonkiotYaynlar Batur,Y.(1998).BilimkurguSinemasndaiddetvedeoloji.Ankara:KitleYaynlar Bauman,Z.(2000).PostmodernlikveHonutsuzluklar.smailTrkmen(Translatedby).stanbul:Ay rntYaynlar.(Originalbookpublishedin1997).

38

LETMFAKLTESDERGS/PostmodernSinemadaKahramannDnm

Bker,S.(2000).FahielerSrgnde:YatkEminelepeke.letiim.2000/5,121134 Bykdvenci,S.veztrk,S.R.(1997).PostmodernizmveSinema.Ankara:BilimveSanatYaynla r Campbell, J. (2000). Kahramann Sonsuz Yolculuu. Sabri Grses (Translated by). stanbul: Kabalc Yaynevi.(Originalbookpublishedin1968). Eagleton,T.(1999).PostmodernizminYanlsamalar.MehmetKk(Translatedby).stanbul:Ayrnt Yaynlar.(Originalbookpublishedin1996). Elayton, L. (1998). Blue Velvet: Erkek Geliiminin Bir yks. 25. Kare. Nebahat Akgn omak (Translatedby).24.2335. Erin,S.M.(1994).PostmodernizminTanm.AnadoluSanatDergisi2.3145. Forrester,J.(1999).HakikatOyunlar.stanbul:AyrntYaynlar.(Originalbookpublishedin1997). Fromm, Erich (2003). Sahip Olmak Ya da Olmak. Aydn Artan (Translated by).stanbul: Artan Ya ynevi. Grata, A. (2004). znel Zamannzinde: Sinemada Postmodern Zamanlar ve Gr Noktas. Fat maDalayKkkurt&AhmetGrata(Derleyen).SinemadaAnlatveTrler.(95114).An kara:VadiYaynlar. Harvey, D. (1997). Postmodernliin Durumu. Sungur Savran (Translated by).stanbul: Metis Yayn lar.(Originalbookpublishedin1990). Jameson, F. (1990). Postmodernizm Ya da Ge Kapitalizmin Kltrel Mant. Necmi Zek (Edited by).Postmodernizm(59116).stanbul:KyYaynlar Kran,A.E.veKranZ.(2003).YaznsalOkumaSreleri.Ankara:SekinYaynclk. Koak,O.(1992).ModernizmvePostmodernizm.Defter.18.715 Lyotard, J.F. (1990). Postmodern Nedir Sorusuna Cevap. Necmi Zek (Edited by). Postmodernizm (4558).stanbul:KyYaynlar Onaran, O. (1997). Trk Sinemasnda Anlat zerine Bir Deneme. Seil Bker (Edited by). Sinema Yazlar(115122).Ankara:DorukYaymclk. Orr, J. (1997). Sinema ve Modernlik. Ayegl Bahvan.(Translated and Edited by). Ankara: Bilim ve SanatYaynlar(Originalbookpublishedin1993). Poudrier, A. F. (2001). The Virtue Of The Weaponed Hero. The Humanist. ProQuest Religion, Jul/Aug2001;61,4.3537

39

LETMFAKLTESDERGS/PostmodernSinemadaKahramannDnm

Ryan,M.veKellner,D.(1997).PolitikKamera.Elifzsayar(Translatedby).stanbul:AyrntYayn lar.(Originalbookpublishedin1990). Segal, L. (1992). Ar ekim Deien Erkeklikler Deien Erkekler. Volkan Ersoy (Translated by).stan bul:AyrntYaynlar.(Originalbookpublishedin1990). aylan,G.(1999).Postmodernizm.Ankara:mgeKitabevi Tecimer,.(2005).SinemaModernMitoloji.stanbul:PlanB. Yamaner,G.(1997).SinemadaPostmodern:GemiinUzakTekrar.SeilBker(Editedby).Sinema Yazlar(171178).Ankara:DorukYaymclk Zek,N.(1990).YollaratallananBahe,AynalGkdelenler,DilOyunlarveRobespierre.Necmi Zek(Editedby).Postmodernizm.(730)stanbul:KyYaynlar

40