You are on page 1of 154

Γ.

Λ

Α

Μ

Π

Ρ

!

Μ

Ο

Υ

ΜΟΡΦΕΣ

ΤΟΥ

ΕίΚΟΣίΕΝΑ

ίΣΤΟΡΙΚΕΣ

ΜΟΝΟΓΡΑΦΙΕΣ

ΛΕΥΤΕΡΗ

ΕΚΔΟΣΗ

ΜΑΡΗ&ΚΟΡΟΝΤΖΗ

ΧΑΡΙΛ.

?

-

1Ρ45

ΚΟΡΦΕΣ "ΤΟΥ Ε!ΚΟΣ!ΕΝΑ

 

MAS

Γ.

Λ,

Γ.

ΛΑΜΠΡίΝΟΥ

ΜΟΡΦΕΣ

ΕίΚΟΣίΕΝΑ

ΤΟΥ

ΔΕΥΤΕΡΗ

ΕΚΔΟΣΗ

ΕΚΔΟΣΕίΣ ΜΑΡΗ & ΚΟΡΟΝΤΖΗ ΧΑΡίΛ.

 
 

1

?

4

3

Νί Κ.

A Λ

t

Κ

!

Ω

*ΐ* Η

^ARPf3N2-A<3HN^6

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

 

To

Etxootsva

αδί-

βέβαια,

 

τοί.',

αρματωμένου:

μέσ'

"Ελληνες

σιό.λους

στεριά,

 

στη θάλασσα.

 

τού Μίαούλη,

 

Κανάρΐ]

άλλων, γέμισαν

στασης.

 
 
 

ιστορία,

'

φαίνονται,

Τσακάλωφ.

"Αλλά

«τρεις

'Ελλη­

ρές,

έμποροί,

'Εταιρείας

έξ "Οδησσού

δί"

νικού γένους»

Σκουφά,

χσ.ί

 

τής έπανάστασης,

τους,

τούς άλλους,

χρόνου,

τους,

μας λευτεριά,

ά9λους

'

π:ώς

μπο-

6

ρονμε νά θεμελιώσουμε μας.

πράξη τάίδανίκά

μεγάλα έργα.

τά

re 1 ;

ακόμα

νά

κάνουμε

H

σειρά

αυτή

με

τι;

ιστορικέ;

μονογραφίες

σχηματίζει

εναν

τέτοιον

κύκλο

από

λαϊκοί^;

άγωνιστέ;

τού

Είκοσιένα.

Δεν

εΐναί,

λοιπόν,

εδώ

οί

ξακουστοί

πολέμαρχοί

ούτε

οί

τρανοί

κο*

τζαμπάσηδε;

πού

έδεσαν

το'νομά

του;

μέ

την

'Επανάσταση

καί

"Οσο

την Επανάσταση

τοΰ Είκοσιένα

θοδο

γίά

την

τόσο αλλάζουν

σιάζει

ή

επίσημη

οί αλλαγές

καί

τδνομά μελέτη, γνώση του μάτια παράδοση. σέ πρόσωπα καί σέ αξίες, σε σέ ρόλου; άσημους,

μέ

μέ

τή

καλή

στα

παρατήρηση

την

από

τή

σκοπιά

ιστορικά

τά

μας

καί

Είναι

τόσο

φοβερά

του;.

ξεκαθαρίζει

ό

καί

τή

τή;

σκηνικά

πού

κόσμο;

μέ­

μας,

παρου­

σωστή

εποχής

τά γκρεμίσματα ομάδες

καί

σέ

τάξεις,

ώστε

τά

σήμερα,

νά

τελευταία

μην

χρα-

Αλλαγή

τής

αλλά

κι'

ιστορικής α υρια ­

ό

μεγάλους που πασχίζουμε νά ζωγραφίσουμε τάνε πιά καμμίά σχέση μέ τά πρώτα. σκηνογραφίας— νά τί

σέ

ρόλους

σκηνικά

χρέος

έχει

ό σημερινό;,

νό;

ιστορικός.

σκοπός τοΰ

Ό

::

ποοβαίνεί

ο

ό

οχτώ πρόσωπα

πορτραΐτο,

οσο

νανεβάσει

στο

νού: δημιουργού;,

μικρού αύτοΰ μίά ποώτη αλλαγή παρουσιάζει καί νά προσκήνιο στη

σέ

πού

φανεί

τής

σφαίρα

των

βιβλίου

τής

στενός

νεοελληνικής

εΐναί

απλός

καί

σκηνογραφίας.

ό

τό

κύκλος

πολιτικό

τους,

ιστορίας τού;

καθα-

Μέ

τά

τους

πασχίζει

αληθι­

ιστορώντας

προσωπικών

παραγόντων,

τοΰ

μεγαλύτερου

σταθμού

της.

Προσέξατέ

τους

:

Ε

ινα ί

ολοί

του;

ακριβοδιαλεγμένοί

τύποι

άπό λαϊκού;

λοί

καί

αγωνιστές ταπεινοί καί ξεχασμένοι, αφού

πού

πέρασαν

ήρθαν,

χ'

μαρτυρικοί,

έφυγαν,

έκαμαν

σιωπη­

πρώτα

το

μεγάλο

τους χρέο;

στο

λαό

τής

πατρίδα; τους.

Ειναί

θινοί

δουλευτάδες

τοΰ ξεσηκωμού

καί

τή;

λευτεριάς.

οι αλη­

Αυτοί,

πρώτοι

καί

ποοκομένοι

έσκαψαν

τά

θεμέλια,

αυτοί

πύργωσαν

τή

μοιραίο

Φιλίχη, τους ξέσπασμα— τέλος,

αυτοί

τά

*"λα

οργάνωσαν

καί

αύιοί

τά ετοίμασαν

άναψαν

ώς

τό

άπ"

τό ντουφέκι

'

O

G'α.η

I rj

Ο/Λίί jj^'!μέ Vii

Β(ΰμΐΟσυνη

K{_

υλουςτούςΡωμίούς,

καλό,

 

σκοπούς.

σα του,

'.'ίκής

;

τους παλιούς,

τους.

ό τελευταίο:

 

"Ελ­

άνά.

έλλη-

πρώτοι,

κι^

Ξάνθος,

άρχη,

"Αναγνωστόπουλο

ύστερα.

 

τοί'ς συναπαντήματα

Πόλης,

 

"Οντέσσας

 

ξα.ν

Βλαχίας,

απλά χρυφομιλώντας ποΐ'

αργότερα,

σχεδιάζοντας,

χαιρό,

 

επλε-

Αυτοχρατορία.

ό Παπαφλέσσας,

 

Φιλικής,

άλο)νισε

Βαλχανίχή,

κατέβηκε ύστερα,

κι'

 
 

στ"

του,

εμπόδια,

 

Μ ωρία παρασέρνοντας σκολίες,

δισταγμούς— τα

πάντα.

 

τώρα,

 
 

νησιών, ο Οικονόμο^'

Κί^

ό Αογο&έτης,

 
μέ έμποροκοτζαμπασίσμοϋ χαί την τόλμη τους έ'ρριξαν χάτω την αντίδραση του νησιώτικου έλυσαν τό πρόβλημα τοΰ
μέ
έμποροκοτζαμπασίσμοϋ χαί
την
τόλμη
τους έ'ρριξαν
χάτω
την
αντίδραση
του
νησιώτικου
έλυσαν τό
πρόβλημα
τοΰ ύαλασσινοϋ
πολέμου
τόν
σήκωσε πρώτος
υστέρα
άετόρραχες
Μελέτης ό Βασιλείου
'Αττικής καί
αέ
έχ&ρό.
Κα.ί
νάτος
τώρα,
ό
Π αναγιώτης
τζας,
που
τή
σημαία
μέ
το
λαό
στην
νά
μαζευτούν
μέσα
σιή
μισοελευτερωμένη
πόλη,
κρυμ
μένοι
στις
ιώ
ν
Καλαβρύτων
προεστοί
κί
ό
πού
ξεσήκωσε
στό
ποδάρι
Καρα-
Π άτρα γιά
οι
από κοντά
τούς χωρικούς
τής
πήρε
την
Αι9ήνα.
Τούς γνωρίζατε
όλους
αυτούς
;
Πολύ
λίγο,
τό
πιστεύω.
Ό
πολύς κόσιίος,
πού
ωστόσο
κάτι
μαθαίνει
γίά
την
ιστορία
του,
μπορεΐ να
ξαίρεί
μερικά
πράγματα,
κι'
αυτά
λιγοστά,
για
τόν
Παπαφλέσσα,
ψίχουλα
Καί δέν
προχωρήσει
άγνωστους στρατιώτες
καταγωγής— πού
κάτι
γιά
έ'να-δυό
άλλους
χαί
τίποτε
γιά
τούς περισσότερους.
είναι
μονάχοι
τους.
Θά
μπορούσε
κανείς
νά
χαί
νά
Γύροσύέσεί
πολλούς τέτοιους
τής
ακόμα
ιδίας σειράς— ί)έλω
νά
π
ώ
:
τής
ίδιας
σήκωσαν
άξια
στους
ώμους
τους
το
ε&νίχό

8

έργο.

άφίνονν χομμάτ), ανάποδη.

xt"

 

χί"

6 χρόνο;

σ'

νους χαίρούς.

 
 

ησκνε λοιπόν,

§λθί

αΐ'τοί

ο< άν&ρωποί

xut

y ta it

;

"Από

σκοπό:

μου μίσοφάνηχε.

:

ο/^οί

αυτοί,

μ.αζύ

 

άχόμα,

οργάνωσαν,

ετοίμασαν,

διαφέντεψαν χί" έκα­

 

ολόγιομους xt"

χωρίς γενιές.

 

έμποροϋπάλληλοί,

γης,

στρώμα.

 

της πόλης,

χί'

"Ωστε

κν&ρωποί

ρωτήσει.

#έλω

"Ελληνες ;

λοιπόν,

αυτό.

ματα. Το

Είχοσίένα,

τον,

αν&ρωποί.

"Αλλά

;

"Ας

οί "Ελ/.ηνες,

ê à

 
 

ώριμοι.

τούς ανάθρεψε,

τοί'ς

# '

 

"Επείΐα,

χα.ίρούς

τους,

Τέλος,

νίκη.

οί "Ελληνες,

 

τελευταίο,

νά χρυ-

λυτρωμό,

μ° άφοϋ

τ° ανώτερα

αντιδραστικό πνεϋμα 'Ιερής

Συμ μαχία:

τή'γ

9

λόγους άλλους δικούς τους, έστεκαν δίσταχτίκά, δεν πρέπει ν' άπορε! χάνεις αν, των ^ατώΐεοων — λαϊκών—
λόγους άλλους δικούς
τους,
έστεκαν
δίσταχτίκά,
δεν
πρέπει
ν'
άπορε!
χάνεις
αν,
των ^ατώΐεοων
— λαϊκών— στρωμάτων
ανάγκη
μεγάλωσε,
αν
έπίταχτίκή την
τού λυτοωμοϋ
σέ
χεΐνες
τις
καί
αν
έπήραν
αυτά,
τέλος,
την
πρωτοβουλία
παράμερα,
αυτόματα, ο ρόλος
ένιωσαν
ώριμες ώρες
οργανώσουν
νά
καί
νά
κηρύξουν
τον ξεσηκωμό.
Είκοσίένα,
Το
λοιπόν,
ήΐαν
εργο
ώο'.μων
άν&ρώπων,
με
ώριμες
αποφάσεις καί
σέ
ώριμες
στιγμές.
Ή
πρώτη
τιμή
γίά
το
ξεκίνημά
τον
ανήκει
στους
λαϊκούς
άνβρώπους
του.
"Αν
έρχεται
κανείς
σήμερα
νά
μιλήσει
μέ
τόση
ίΜρμη
γ
ί'
αυτούς,
τούτο
δέ
γίνεται
γίά
νά
παραμεριστούν
άλλοι
χαί
τίτλους
άποχτημένους,
καλά
ή
άσχημα
ανε­
βούν
οί
πρώτοι
στην
αψηλή
ΰέση
πού
Κυττάξετέ
τους
:
άν
βγάλει
κανείς
από
τή
μέση
με ονόματα
αδιάφορο, μά γίά ν'
τούς ανήκει.
τον Παπαφλέσσα
που
Χί'
αυτόν
ωστόσο
άσχημα
xt* ανάποδα
μάς
μένει
χί"
αυτός άγνωστος
πού
πρέπει
τον
νά γίνει, γνωστός— ολοί
εμαΦαν—γί° αυτό
οΐ
άλλοι
απ'
ιστορούνται
εΐνε στρατιώτες
δσους
εδώ, ποίός
περισσότερο ποίός
λί-
γότερο,
μέ
πολυ
καί
δυνατούς ρόλους
χ ί°δ
μ
ω
ς
άγνωστοί
στον
άγνωστοί
στρατιώτες
καί καιρούς
τώρα,
την
μεγάλους
ελληνικό
τής φυλής
ίστορίχή
κόσμο.
Είνε
οΐάλη& ίνοί
μας
που
Ki-pÎU8S'ouv,
χρόνια
καί
την
έ#νίκή
τους
αποκατά­
σταση.
Αέν
ήτανε
χρέος
μας
νά
το
κάνουμε
κάποτε
;
Ναί,
ξεπληρίίόσαμε ολάκερο
πολλά
Τό Είκοσίένα
"Αλλες
ήτανε χρέος
μας
χαί χωρίς
αυτό
αυτό νά σημαίνει
σημαίνει
πώς
το
άπο
τώρα
κίόλας
ακόμη
πώς
εΐνε
τά
χρέη
μας
πού
έμειναν
άξεπλήρωτα γίά
το
μέλλον.
δέν τελείωσε
μέ
τον
αγνό
λαϊκισμό
πού άρχισε.
δυνάμεις
τό
πήραν
στά
χέρια
τους
μέσα
στην
πορεία
του
καί,
τελεύοντας,
το?
άλλαξαν
τις
στράτες του.
Εκατόν
τόσα
χρόνια
νεοελληνικής
ζωής
κ*
ή
προκοπή
π
α
ρ
'
δλες
τις
προσπά­
θειες
δέν
άν8ίσεν
ακόμα
στόν
ευλογημένο
τόπο
μας.
Ά
π
ό
τότε
ακόμη,
προβλήματα
ζωής
έμείνον
άλυτα
χ*
ή
'Ελλάδα,
ως
καί
σήμερα,
ψάχνει
νά
βρει
τόν
εαυτό
της.
Δέν
εΐνε
χαί
τούτα
πίό
τρανά
χρέη
γίά
νά
ξεπληρώσουμε ;

ΙΟ

* * *

Τελευταίο χρέος μου θαρρώ πως εΐναί νά δώσω μερικές εξηγήσει: γίά τον τρόπο πού γράφτηκαν αυτές
Τελευταίο χρέος
μου
θαρρώ
πως
εΐναί
νά
δώσω
μερικές
εξηγήσει: γίά
τον
τρόπο
πού
γράφτηκαν
αυτές οΐ
μονογραφίες.
κείμενα
παραπομπές, σχόλια.
εδώ. Πρώτα,
γίά
Δεν
είναι
μέ πληθώρα
άπο
πηγές,
υποσημειώσεις,
ΊΗ
ιστοριοδιφική
εργασία δεν
ήτανε
ό
σκοπός
μου
γιατί
δεν
υπαρχουν
σοβαρές
η
πλού­
σιες
πηγές
τα
πρόσωπα
πού
ιστορώ
καί
γίά
τούς
λόγους
πού
σημείωσα
κωλας. "Επειτα,
γίατί τά
χοονίχά
η
άλλοι
άκρί-
βολογήματα δέν
προσφέρουνε
τίποτα
θετικά
στούς συγκεκριμέ­
νους σκοπούς
μου
εδώ
καί
προτιμάω
ν* άφίσω
τις
έγνοιες αυτές
στούς καθαρούς
ιστοριοδίφες.
Καί
ύστερα, γιατί
ή
μεγάλη
μου
πρόθεση
ήταρε
νά
πίάσω,
σέ
αδρές
γραμμές,
τή
φυσιογνωμία
καί
το
έργο
τους.
Αυτό,
λοιπόν,
ήθελα
νά
κάμω,
νά
σκιαγραφήσω
το
πολι­
τικά πορτραΐτο
μίας
σειράς
λαϊκούς
αγωνιστές τοΰ
Είχο-
σίένα.
Γιατί
δέν
είναι
άπλοι
απλοί
στρατιώτες
αλ­
λά
οί
καθαυτά
δημιουργοί
Ό
καλός "Ελληνας
μέ
τέτοια
διάθεση
ας
μελε­
τήσει
το
βιβλίο
τούτο
κ"
τή
μικρή
προσφορά
μου
στο φωτισμό
τής ελληνικής
άπο
άνθρωποί,
του.
αναγνώστης
έτσι άς κρίνει
παράδοσης.
Ας
εΐν* αυτά
λίγα
λου­
λούδια
στον
τάφο
τοΰ
άγνωστου
στρατιώτη
τής νεοελληνικής
ιστορίας.
ΆΒήνα,
Νοέμβρης
Τ941
Γ. ΛΑΜΠΡίΝΟΣ
ΝίΚΟΛΑΣ ΣΚΟΥΦΑΣ Τρία εΐναί τά κυρίώτερα πολιτικά πρόσωπα πού θε- μέλίωσαν στην άρχή, μεγάλωσαν κατοπινά καί
ΝίΚΟΛΑΣ
ΣΚΟΥΦΑΣ
Τρία
εΐναί
τά
κυρίώτερα
πολιτικά πρόσωπα
πού
θε-
μέλίωσαν
στην
άρχή,
μεγάλωσαν
κατοπινά
καί
υστέρα
κράτησαν
στους
ώμους τους
ώς
τό
τέλος,
τόν
οργανισμό
της Φιλικής.
Ό
Σκουφάς,
ό
Ξάνθος
καί
ό
Ά
ν
α
γ νω
σ
τ
ό
-
πουλος.
"Ολοι
οι
αλλοί
πού
πήρανε
μέρ^ς
στά
μυστικά
καί
στη
δράση
της
καί παίξανε
τό
ρόλο
τους
εϊτε καθαρά
πολιτικό
εϊτε
άπλόν
οργανωτικό,
δεν
εΐναί παρά
δεύτεροί
καί
τρίτοι
παράγο ντε ς,
μέ
αξιόλογη
Κί' αυτοί δράση,
μά
χωρίς
τή
μεγάλη
καί
ξεχωριστή
προσφορά
πού
έκάμαν
οι
τρεις πρώτοι
στό
εργο
της.
"Ανάμεσά
τους
ξεχωρίζει
ή έπίβλητίκή
φυσιογνωμία
τού
Μίκόλα
Σκουφά,
πρώτου
μέσα
στους
πρώτους, ποΰ
ό
βαρύς
ογκος
τής
θετικής
εργασίας του
στά
πρώτα
χ
ρ
ό
­
νια
πού
αρχίσε νά στερεώνεται ή Φιλική, άποοκεπόζεί τούς
ρόλους καίτή
δράση
των
άλλων.
'Από
τό
δικό
του
τό
λ
α
­
γαρό
στοχασμό ξεκαθάρισαν οι
πολιτικοί
ορίζοντες
στους
πρώτους κύκλους
των
Φιλικών
μέ
τις
άναμμένες
συζητή­
σεις
μέσα
στάπόμερα
καφενεδάκία
τής
"Οντέσσας καί
τής
Πόλης. Αυτός
εδείξε τήν
άνάγκη του
δρόμου τής κοινής
Βαλ­
κανικής πάλης
κατά
τοϋ
κοινού έχθροΟ—αναγκαίου
ορού
γίά
τόν έλληνίκό λυτρωμό.
Στό
δικό
του
τό
μυαλό χώνε­
ψαν
καλά
τά
ξένα δασκαλέματα
καί
μπόρεσε
νά χαράξει,
μ' ευκολία
καί σιγουριά, τούς
τρόπους
πού
θά λειτουργού­
σε
ό
πελώριος
εσωτερικός
μηχανισμός
τής κρυφής
'Ετ α ι­
ρείας. "Αν
αυτός
δέν
ήταν
&πό
τις
πρώτες
ώρες
τής
δημι­
ουργίας
της
γίά
νά
βάλει
σέ
τάξη
τό
μεγάλο
πρόβλημα

τής

συνεργασίας όλων των τάξεων

τής σκλαβωμένης Ρωμί-

12

οσύνης στους κοινούς εθνικού; σκοπούς, κανείς δέν ξαίρεί πως θά έλυναν κατοπινά καί τοΰτο μά καί
οσύνης στους κοινούς εθνικού; σκοπούς,
κανείς
δέν
ξαίρεί
πως
θά
έλυναν κατοπινά
καί
τοΰτο
μά
καί
τάλλα
τρανά
καί
δύσκολα
προβλήματα,
οί
&λλθί σύντροφοί
καί συνα­
γωνιστές
του.
Άλλά,
καθώς
πασχίσανε νά παραμερίσουν καί
νά
σρύ-
σουν
τό
εργο
καί
τόνομα
τής
Φιλικής άπάνου
στή
βράση
τής επανάστασης,
δπως
κοί
στά μετεπαναστατίκά
χρόνια,
δέ
γίνεται πίά
βολετό
σέ
μάς
σήμερα, νά ξεχωρίσουμε μδ-
σην άκρίβε'.α θέλουμε, τό έργο καί τό ρόλο μαζύ μέ τή ζωή καί τή δράση του
σην
άκρίβε'.α θέλουμε,
τό
έργο
καί
τό
ρόλο
μαζύ
μέ
τή
ζωή
καί
τή
δράση
του
πρώτου
θεμελιωτή
τής
ελληνικής
λευτεριάς.
Ξαίοουμε
ομως καλά
καί
σέ
βαθμό
πού
εγίνε
πίστη
ασάλευτη μέσα
μας, πως
μ' αύτόν
πολιτικό
οργανω­
τή, μ'αυτόν
δάσκαλο
καί
οδηγό, δούλεψαν καί
μόχθησαν
οί πρώτοι
Φιλικοί γίά
νά
στερίώσουν
γερα
στά
πόδια
του
τόν
οργανισμό πού
άνοιξε
τις
σελίδες ίου
Είκοσίένα,
Γίά
τό Νίκόλα Σκουφά, λοιπόν,
πολύ
λίγα
πράγματα
εσωσε
ως
έμάςή
ιστορική παράδοση, σά μοψάία
συνέπεια
τής πολιτικής
πού άκολούθησαν αμέσως
υστέρα
άπό
τήν
έπανάσταση οί υπεύθυνοί
ηγέτες
της.
'Έτσι,
ένώ
μάθαμε,
μέ περισσή άκρίβολογία
τό
γενεαλογικό
(πίό
πολύ
μυθο­
λογικό)
δέντρο
γνωστών
πολέμαρχων
τής 'Επανάστασης,
κανείς
δέ
φρόντισε
νά
μάς άφήσεί μερικά
σοβαρά στοιχεία
άπό
τή
ζωή
τοϋ
δημιουργού καί πρωτεργάτη
της.
Ό
Σκουφάς
γεννήθηκε
σ'
ενα
χωριό,
τό
Κομπότί, έξω
άπό
τήν
'Άρτα,
στό
1779.
Έ
κ
ε
ΐ
μεγάλωσε
κ'
έμαθε
τά
πρώτα
γράμματα. Φτωχόπαιδο, δούλεψε άπό
μικρός
σκλη­
ρά
γίά
τό
ψωμί του.
Στήν
"Αρτα,
μεγαλωμένος πίά,
άνοί-
γεί μίκρομάγαζο
καί φτιάχνει
σκούφιες.
Ά
λ
λ
ά
τό
κλείνει
σέ
λίγα
χρόνια
άαό
τήν
άγρια
τρομοκρατία
τού
Άλή
πασά
καί,
άκολουθώντας
τό
ρεύμα
τής
εποχής
του
καί
τοΟ
τόπου
του,
ξενητεύεταί. Στή
Ρουσσίκ στά
πρώτα
χ
ρ
ό
­
νια
προσπάθησε
νά
έξακολουθήσεί
τήν
παλιά
του
τέχνη.
ΐ3 Στάθηκε λίγον καιρό μέ τό μίκρεμπόρίο, δουλειά ποϋκανε μέ σχετική ευκολία τότε ό κάθε ξενητεμένος
ΐ3
Στάθηκε λίγον
καιρό
μέ
τό
μίκρεμπόρίο,
δουλειά ποϋκανε
μέ
σχετική
ευκολία
τότε
ό
κάθε
ξενητεμένος
Ρωμιός
κ'
ϋστερα πάλι
ξέπεσε.
Δούλεψε
κατοπιν ό
σ'
δλη
τήν
άλλη
ζωή
του
ΰπάλλη/^ος
σ'
"Ελληνες
μεγαλεμπόρους
ως
τον
καιρό
πού
τόν συνεπήραν
οί
π
ο
λ
ι
κ
ο
ί
άγώνες.
Τό
Σκουφά
οί "Ελληνες
ιστορικοί τόν βάφτισαν σώνεί
καί
κα/ίά εποορο.
Ά λλά
έμπορος δέ
μπορεΐ
νά
είναι
ενας
πού
κάνει
μερικά
χρόνια
τής
ζωής
του
τό
μίκροβίοτέχνη
καί
τ' άλ?-.α
του
τά
περνάει
κοπέλλί
σ'
άλλο υς εμπόρους.
Ή
κοινωνική
καταγωγή
τοϋ
Σκουφά
είναι καί παραμένει
μίά : παιδί
τοΰ
λαού
κί'
άπό
τά
κατώτερα
λα
ϊκ
ά
στρώμα­
τα.
"Εζησε
τή
Φτώχεια
καί
πόνεσε
τό
διπλό
καϋμό
:
τοΰ
ξενητεμένου
καί
του
σκλάβου.
Ή
εποχή
του
εΐναί
ποτισμένη
άπό
τά
θούρια
τού
Ρήγα,
τά κηρύγματά
του
καί
τόν
ήρωϊκό
του
θάνατο.
Τά
μυαλά
των
'Ελλήνων
εΐναί αναμμένα
από
τόν
πόθο
τής
εθνικής λευτεριάς.
Στή
δουλωμένη
'Ελλάδα
καί
στά
κέν.
τρα
του
εξωτερικού,
δπου κατοικούν
"Ελληνες άνάβεί
ό
πυρετός
τής
κίνησης γίά
τήν
εθνική
υπόθεση. Ή
δική
τους
ή
πείρα
άπό
τά
παλίότερα
άποτυχημένα
κινήματα
καί
τό
παράδειγμα
άλλων
λαών
στήν
ιδία
έποχή,
πού άγωνίζον-
ταί
γίά
τή
δική
τους λευτεριά,
τούς
δείχνει τό
δρόμο.
Ό
Σκο υφάς
ζεΐ
Κί' άνασαίνεί
ολον
αυτόν
τό
θερμόν
άέρα.
Γίά
πρώτη
του
φορά
στή
Μόσχα,
στά
1812, κάποιο
βράδυ
σ'
εναν
κύκλο
Ε λλήνων
άκούεί τόν
Κωσταντΐνο
Ράδο
νά
μιλάει γίά
έθνίκόν
άγώνα. Ό
Ράδος
ήτανε χρό­
νια
στήν Ιταλία,
είχε
κάνει
μέ
τούς
Καρμπονάρους,
εζη­
σε
τόν έθνίκόν
άγώνα
τοΰ 'ιταλικού
λαοϋ
κί'
είχε
τήν
πεί­
ρα
του.
Στήν
ιδία
βάση
εθετε
καί
τό
πρόβλημα του
Ε
λ
­
ληνικού
άγώνα.
Ά
π
ό
τότε
ό
Σκουφάς
δέ
ζεΐ
παρά
μ'
ενα
σκοπό:
τήν άνάσταση
του
γένους
του.
Ά λλά
είχε
κατα­
λάβει
καί
τό
μεγάλο μυστικό, εκείνο
πού οδηγεί
στήν
έπί-
τυ):ία :
πώς
οί
"Ελληνες πρέπει
νά
ορ γανώσουν
τις
δ
υ
ν
ά
­
μεις
τους
καί
νά
στηριχτούν
μονάχα
σ' αυτές.

14

Στά 1814 άνταμώνεταί στήν Όντέσσα μέ τον Ξάνθο καί τόν Τσακάλωφ. Είχανε κ' οι τρεις τους
Στά
1814 άνταμώνεταί
στήν
Όντέσσα
μέ
τον
Ξάνθο
καί
τόν
Τσακάλωφ.
Είχανε
κ'
οι
τρεις
τους
τήν
ιδία
θερ­
μή
καρδιά
μέ
τούς
ίδιους
πόθους
ά
λ
λά
είχε
κί'
ό
καθέ­
νας ξεχωριστά
νά
προσφέρει
άπό
κάτι
τά
δικό
του.
Ό
Τσακάλωφ
τήν
πείρα
του
άπό
τό
«Έλληνόγλωσσον
Ξε-
νοδοχεΐον» του
Παρίσίοϋ,
ό
Ξάνθος
τρόπους
οργάνωσης
άπ'
τις
τεκτονικές στοές. "Ολ'
αύτά χώνεψαν
μέσα
στό
κε­
φάλι
του
Σκουφά
κ'
ήταν
αυτός
ό πρώτος
πού
ερρίξε
στό
χαρτί
τό
πρώτο
σχέδιο
γίά
μίά
'Εταιρεία
πού
θά
οργά­
νωνε
σέ
στέρεες
βάσεις
τόν
έλληνίκόν
άγωνα.
"Εμπαιναν
οί
βάσεις τής Εταιρείας
των
Φιλικών.
ΟΕ
άρχίκέζ
σκέψεις
πού
βασάνισαν
τό
μυαλό
τού
Σκουφά καί
των
δυό
συνεργατών του
αμέσως
ϋστερ'
από
τήν
Ιδρυση
τής
Εταιρείας,
ήτανε
μέ
τί δυνάμεις,
μέ
ποιους ανθρώπους
θά
πήγαιν ε
μπροστά
ό
σκοπός.
Χωρίς
αμφιβολία,
μίά
καί
ό
σκοπός
ήταν
έθνίκός, δλο
τό
έθνος—
ολες
οί
τάξεις του—θάπρεπε νάχωρέσουνμέσα.
Ά
λ
λ
ά
ενα
τόσο
κολοσσιαίο
επιχείρημα
— π ήγα ιν αν
ν'
άνατρέψουν
ολόκληρη
Αυτοκρατορία —απαιτούσε καί κολοσσιαίους π ό ­
ρους οικονομικούς γίά νά μπει μπρός καί νά προκόψει. Ά π ό κεϊ γεννήθηκε ή σκέψη
ρους οικονομικούς
γίά
νά
μπει
μπρός
καί
νά
προκόψει.
Ά
π
ό
κεϊ
γεννήθηκε
ή
σκέψη
πώς επρεπε
νά
μιλήσουν
πρώτα
μέ
τούς
"Ελληνας
έμπορους
του έξωτερίκοΰ. Άνά-
λαβε
ό ϊδίος
ό
Σκουφάς
νά
μιλήσει.
Ά
λ
λ
ά
ποίά
άποκαρ-
δίωση
!
Ό
χλευασμός
καί
ή
άρνηση
υποδέχτηκαν
τις
π
ρ
ο
­
τάσεις
του
άπό
μέρους των
έμπορων
καί
τοϋ σταμάτησαν
τις προσπάθειες.
"Ενας ταπεινός
υπάλληλος,
παλιός χρε-
ωκοπημένος έμπορδκος,
σήκωνε
τ'
ανάστημά του
γίά
νά
συμβουλέψει
ενα
Ρίζάρη,
εναν
Καπλάνη,
ενα
Βαρβάκη!
Είχε σημειωθεί
κίόλας
ή
πρώτη
άποτυχία.
Α
λ
λ
ά
ζ
ο
υ
ν
πορεία,
θ
ά
πλησιάσουν τούς
λογίους.
"Εχουν θερμή
καρ­
διά
καί
είναι
μακρυά
άπό
έμπορίκούς
υπολογισμούς.
'Επψε ά ζ ο
υ
ν
τούς έμπορους,
Κί'
αν
αυτοί
πείσθοϋν, άλλά-
ζουν
καί
οί έμποροί.
Κατηχούν τό
Γίώργη Σέκερη,
άδελ-
φό
των
έμπορων
τής Πόλης,
νέο
πο
ύ
σπού δαζ ε
στό
ΓΊα-

15

ρίσί, δλο πίστη κάί φλόγα γίά τόν αγώνα. Δέχεται μ' έν- θουσίασμό τήν έντολή πού τοΰ
ρίσί,
δλο
πίστη
κάί φλόγα
γίά
τόν
αγώνα.
Δέχεται
μ'
έν-
θουσίασμό
τήν
έντολή
πού
τοΰ
άνάθεσαν
νά
μιλήσει γίά
τό
μεγάλο
σκοπό
μέ
τόν
Κοραη,
τό
Γαζή
κί" άλλους.
"Αλλά
ή απάντηση
δέν
άργησε
ν&ρθεί
Κί' άπό
κεΐ.
Κανείς
άπό
τούς λογίους
δέ
συμφωνούσε μέ
τά
σχέδια
τής
'Εται­
ρείας
καί άποδοκίμαζαν
δλοί
τά
μέσα
πού
είχε δίαλέξίί
γίά
τό
σκοπό της.
Πίστευαν πώς μόνον
ή συστηματική
καί
μακρυά
πνευματική
καλλιέργεια
θά
μπορούσε
νά
φέρει
κάποτε
καί
τήν
πολίτική
άναμόρφωση
του
Γένους.
Ό
Κο-
ραής
μάλιστα
δρίζε
καί
τόν
καιρό
:
πενήντα
χρόνια
!
Δυό αποτυχίες,
ή
μίά
κοντά
στήν
άλλη.
Οί
πίό
έξέ-
χοντες "Ελληνες
του
καίροϋ
έπρόβαλαν έπίμονην
άρνηση.
Βαθείά
πικραμένος ό Σκουφάς
εμείνε
γίά
/^ίγο
α
να
π
οφ
ά
­
σιστος.
'Αλλά
ουτε
γίά
μίά
στιγμή
δέν
ελλείψε
άπό
τή
μεγάλη
ψυχή
του
τό
θάρρος.
Τό καλοκαίρι
τοΟ
Î815 αν­
ταμώνεται στήν Όντέσσα
μέ
ιόν
"Ανθιμο
Γαζή
πού
τρι­
γύριζε στους
"Ελληνες
τοΰ έξωτερίκοΰ
μαζεύοντας
χρή­
ματα κί' έπίστημονίκά όργανα
γίά
ν' ανοίξει
Σχολή
στό
Πήλίο.
Δέν
ήταν
άπλή
συνάντηση. ^Ηταν
τιτανομαχία δυό
άντρων
πού
τούς
χώριζαν
αποστάσεις.
Ό
ταπεινός
κί'
άσημος Σκουφάς
όρθωνε
τό
μπόι
του
γίά
νά
δασκαλέψει
εναν
πάνσοφο "Ελληνα
τής εποχής,
ενα
Γ αζή
! Στήν
άρχή
ό
Γαζής
τόν
άποπήρε,
μά
στό
τέλος ϋπόκυψε
στήν
τε­
τράγωνη
λογική
καί
στό
άδάμαστο
πείσμα
του
άλλου.
Ό
Σκουφάς
τοΰ
ταπε
δλα
καί
τοΰ
πρότείνε
απερίφραστα τήν
άρχηγία
τής Φιλικής.
Ό
Γαζής
τρόμαξε
μπρος
στό
παρά­
τολμο
των
σχεδίων
καί
στις
ευθύνες.
Δέν
ήταν
ό
ά
ν
θ
ρω
­
πος
τής
δράσης.
Δέχτηκε στο
τέλος
νά παραμείνεί
άπλό
μέλος
τής
'Αρχής
καί
ν'
άλληλογραφεΐ
μαζύ
του.
"Ητανε
μίά
καθαρή προσωπική νίκη
του
Σκουφά
πού
θά
τήν
εκτι­
μήσει
κανείς
σ'
δλο
τό
βάθος
της
δταν
σκεφτεΐ
τι
ήταν
ό
ενας
καί
τι
ό
άλλος.
Ό
Σκουφάς έπίστευε
γίά
βασική
ελλείψη
στις προσ-
πάθείές του
τήν προσωπική
του
άδυναμία
έξ
αίτιας
τής
ι6 κοινωνικής του θέσης γίά νά λυγίσει τελικά τήν άντίστα-
ι6
κοινωνικής του
θέσης
γίά
νά
λυγίσει τελικά
τήν
άντίστα-
ση των έξεχόντων 'Ελλήνων. Ζητούσε μίά προσωπικότητα μέ τό άναγκαΐο κϋρος μέσα σ' δλον τόν Ελληνισμό,
ση
των
έξεχόντων 'Ελλήνων.
Ζητούσε
μίά προσωπικότητα
μέ
τό
άναγκαΐο
κϋρος μέσα
σ'
δλον
τόν
Ελληνισμό,
πού
σ' αότήν
θ'
άνάθετε την
αρχηγία.
Αύτός θά περιοριζόταν
στό
ρόλο
τοϋ
άπλοΟ στρατιώτη.
Γί'
αυτό
εστεί?-.ε
τό
Γα-
λάτη
στον Καποδίστρία.
Είχε
στηρίξει
μεγάλες έλπίδες
σ'
αΰτή
την
αποστολή.
'Αλ λά
τόν περίμενε
ή
πί,ό τραγική
διάψευση
των
έλπίδων του.
Ό
Καποδίστρίας άρνήθηκε Κί'
ό
Γαλάτης
άποδείχτηκε πρ όσωπο σκάρτο
γίά
τέτοιες
άπο-
στολες καί
γίά
έκπρόσωπος
οργάνωσης
σάν
τή
Φ.
Ε.
απ'
ολη
τήν
κατοπινή
πολίτεία
του.
'Αλλά φαίνεται
πώς
ήταν
μοιραίο
τά
πρώτα
τρία
χρό­
νια
μέ
τις τόσες προσπάθειες,
μέσα
στήν άγωνία
καί
τις
χαμένες έλπίδες,
νά
τά
συνοδεύει ή αποτυχία.
Ό
Σκου­
φάς,
αν
κρίνει κανείς
άπό
τις
πρώτες
του ένέργείες,
δεί­
χνει κάποία
θολούρα
στόν
πο/^ίτίκό του
ορίζοντα.
ΛΙά^οί
άποτυχίες
τόν
εφεραν
περισσότερο
σιμά
στήν
πραγματι­
κότητα.
'Αντιμετωπίστηκε ή περίπτωση
τού
κοινού άγώ-
να
των
Βαλκανικών
Λαών
κατά
τού
κοινού
έχθροϋ,
τής
Τούρκικης άπολυταρχίας.
Σ
τό
1817 γίνονται οί συνεννο­
ήσεις
μέ
τόν
Καραγίώργη,
κνέζο
τών Σέρβων,
γίά
κοινή
προετοιμασία
καί
κοινή έξέγερση.
Ή
συμφωνία κλείνεταί
κί' ό Καραγίώργης
μέ
τή
βοήθεια
τών
'Ελλήνων Φί?ίΐ.κών
μπαίνει
στή Σερβία.
'Αλλά
σέ
λίγο
πέφτει
θύμα
τών
πο­
λιτικών του άντίπάλων
κι'
ολα
τά
σχέδια
ματαιώνονται.
Είχε σημειωθεί δηλαδή
μίά
ολάκερη σειρά αποτυχιών
εως
τό
μέσα
του
1817,
πού
άλλοι
θά
είχαν
άπογοητευθεΐ
κί' άποκάμεί.
Δέν
άργοΰν
ομως
τά
σημάδια
τής άπογοή-
τευσπς
νά
φανούν
στους
ίδιους τούς
συνεργάτες
του.
Ό

Σκουφάς είχε προσγειωθεί

περισσότερο καί σκέφτεται τή

μεταφορά τής έδρας της Φ. Ε. στήν ιδ ία τήν 'Ελλάδα, γιατί κατάλαβε πώς μόνο ή
μεταφορά τής έδρας
της
Φ.
Ε.
στήν
ιδ ία
τήν 'Ελλάδα, γιατί
κατάλαβε
πώς
μόνο
ή
άμεση
έπαφή
μέ
τό
σκλαβωμένο
λαό
θά
εκανε
νά
ρίζοβολήσεί
ή
ιδέα
τού
ξεσηκωμού.
Κα-
λεΐ
τόν
Τσακάλωφ
στήν
"Οντέσσα
νά
μιλήσουν. 'Αλλά
ό

17

Τσακάλωφ έκδηλώνεί ανοιχτά τήν απογοήτευσή του καί ψιθυρίζει δειλά τήν πρότασή του γίά τή διάλυση τής
Τσακάλωφ
έκδηλώνεί ανοιχτά
τήν απογοήτευσή
του
καί
ψιθυρίζει
δειλά
τήν
πρότασή
του
γίά
τή
διάλυση
τής
'Εταιρείας.
'Q
Σκουφάς πολεμάει νά
τόν εμψυχώσει, έκεΐ-
νος Φαίνεται
δτί πείθεται,
άλλά
στήν
Πόλη
πού
πάει
ξα-
ναλέεί
τά
ιδία
στον
Ξάνθο.
Ό
Ξάνθος
κατέβαλε μεγάλες
προσπάθειες
γίά
νά
τον
πείσει
πώς
δέν
εχεί
δίκηο
καί
τε/^κά
φάνηκε
σά
νά
τό
κατόρθωσε.
Τόν
έπεισε άκόμη
νά
κατέβεί στις Μηλιές
τοΟ
Πηλίου
νά
ίδεΐ
τό
Γαζή
καί
νά
συζητήσουν
τό
ζήτημα
τής μεταφοράς
τής
έδρας
στό
Πή-
λίο.
"Αλλά
ό Τσακάλωφ
αν
καί
δέχτηκε,
εκανε
μήνες
πολλούς
γίά
νά
πραγματοποιήσει τό ταξίδι
εκείνο.
Τό φθινόπωρο
τοϋ
1817
εφτασαν
στήν
Πόλη,
πηγαί­
νοντας
γίά
τή Ρουσσία,
ό
Ά
ν
α
γ νω
σ
τ
α
ρ
ά
ς,
ό Χρυσοσπά-
θης, ό Δημητρόπουίλος, 'Έλ?^ηνες οπλαρχηγοί πού είχαν υπηρετήσει ατό Ρουσσίκό στρατό κατοχής τής Έπτανή- αου καί
θης, ό Δημητρόπουίλος,
'Έλ?^ηνες οπλαρχηγοί
πού
είχαν
υπηρετήσει
ατό Ρουσσίκό
στρατό
κατοχής
τής
Έπτανή-
αου
καί
δίεκδίκουσαν καθυστερημένους μισθούς.
Τήν
ϊδία
έποχή
φτάνει
στήν
Πόλη
κί'
ό Παπαφλέσσας.
^Ήταν
ή
πρώτη
έπαφή
των
φιλικών
μ' ανθρώπους
πού έρχονταν
μέσ' άπό
τό σκλαβωμένο
'Ελληνισμό.
Ή
κατήχησή τους
στους
σκοπούς τής
'Εταιρείας
είχε
εξαιρετική σημασία,
γιατί
δέν
ήσαν
τυχαίοι παράγοντες
κί' άποδείχτηκε υστέ­
ρα
μέ
τό
σοβαρώτατο
ρόλο
πού έπαιξαν
στήν επανά­
σταση.
Στό
μεταξύ
έρχονται
δυσάρεστα νέα
άπό
τή
Βεσσα-
ραβία.
Ό
Γαλάτης
είχε
δημιουργήσει
τέτοιο
σάλο
μέ
τή
συμπεριφορά
του,
ώστε
Κινδύνευε
ή
ιδία
ή
ύπαρξη
τής
Φ.
Ε.
Τρέχει
ό
Σκουφάς
νά
διορθώσει
τά
π
ρ
ά
γ
μ
α
τ
α
καί
νά
προλάβει
μεγα?^ύτερα
κακά.
Τήν
ϊδία
έποχή
πού
άσχολεΐταί
νά
φέρει
σέ
τάξη
δ,τί
εΐχε
αναστατώσει
ό
Γαλάτης,
στέλνει τόν Άναγνωστόπουλο
στό Λεβέντη
καί
τόν
'Ολύμπιο
γίά
νά
ξαναρχίσουν
νέες
ενέργειες
στό
Μίλοσχη τής Σερβίας γίά
τήν
κοινή
σύμπραξη.

3 * 3

ιδ Βρισκόμαστε πίά στις άοχές ιοΰ 1818. Ξαφνικά ερχεταί ή είδηση πως ό Τσάρος πρόκειται νά
ιδ
Βρισκόμαστε πίά
στις
άοχές
ιοΰ
1818.
Ξαφνικά
ερχεταί
ή
είδηση
πως
ό
Τσάρος
πρόκειται
νά έπίσκεφτεΐ
τις
νότιες
περιφέρειες
τής
Ρουσσίας.
Ό
Σκουφάς
έκρινε
πώς
δέ
μπορούσε
πίά
νά
μείνει έκεΐ
καί
τό
Μάρτη
τοϋ
1818 κατεβαίνει
στήν
Πόλη.
Είχε
σκοπό
νά
κατέβεί στήν
'Ελ λάδα,
νά
πάει
στό
Πήλίο
ή
στή
Μάνη
μέσα
στήν
καρδιά τής δουλωμενης
'Εθνότητας,
δπου
θά-
στηνε
τό
στρατηγείο
τής Φιλικής
καί
θά μπορούσε
νά
συ­
στηματοποιήσει τή
δράση
του.
Ά/ίλά
τά
νέα
καί
άπό
τά
δυό
αυτά
μέρη
δεν
ήσαν
ευχάριστα.
Δέν
ύπήρχε έδαφος
καλλιεργημένο.
Πρό
παν­
τός
ό
Γαζής
στο
Πήλίο
δέν
είχε
κάμει
άπολύτως
τίποτα.
'Έτσι
ματαιώθηκε τό ταξίδι
κί' εμείνε
στήν
Πόλη.
Ά λλά
τόσων χρόνων
αγωνίες καί κλονισμοί τσάκισαν
τήν
υγεία
του.
Μίά
σοβαρή
καρδιακή
προσβολή τόν
ρίχνει,
στό
κρεββάτί. Τόν
φιλοξενεί
ό
Ξάνθος
στό
φτωχόσπιτό
του.
Ή
γυναίκα
τού
Ξάνθου
στάθηκε
σάν άδελφή
καί
σά
μάνα.
Μέ
στοργή
καί
άφοσίωση τοϋ
δημιούργησε
γύρω
του ëva θερμό οικογενειακό περιβάλλον,
οπου
ό
μεγάλος
άρρωστος
γαλήνευε
τοός
πόνους τής
καρδιάς
καί
τις
άγωνίες τής
ψυχής του.
Τόν
βασάνιζε έπίμονα
ή
σκέψη
γίά
τό
ταξίδι
καί τήν έγκατάσταση
στό
Μορίά
καί
περί-
μενε
νά
καλυτερέψει λίγο
ή κατάστασή
του
γίά
νά
ξεκι­

νήσει. "Ενα καινούργιο γράμμα

του Τσακάλωφ ομωςοπου

αφίνε νά ξεχύνεται πάλι δλη ή άπογοήτευσή του καί οί φόβοι του τόν άντίσκοψε. 'Ήτανε μοιραίο
αφίνε
νά ξεχύνεται
πάλι
δλη
ή άπογοήτευσή
του
καί
οί
φόβοι
του
τόν
άντίσκοψε. 'Ήτανε
μοιραίο
νά
μην ξαναση-
κωθεΐ άπό
τό κρεββάτί
του.
Τό
Μάη
έρχονται στήν
Πόλη
οί
Αναγνωσταράς, Φαρ-
μάκης,
Πεντεδέκας,
Χρυσοσπάθης
καί
Δημητρόπουλος.
Παρουσιάζονται στόν Αρχηγό
καί
τού
έκθέτουν
τις
ένέρ-
γείές τους. "Ητανε
δλοί
μέλη
τής Φιλικής
κ'
είχανε
άνα-
λάβει
υπεύθυνες υποστολές.
Ό
Σκουφάς
είχε νιώσει
πώς
μόνο
σέ τέτοιους
άν-
θρώπους θά
μπορούσε νά
στηρίξει
τό
εργο
τού ξαπλώμα-

19

τος τής Ετ α ι ρ ε ία ς. Κί' άπό τό κρεββάτι. του καταρτίζει γίά
τος
τής
Ετ α
ι
ρ
ε
ία
ς.
Κί'
άπό
τό
κρεββάτι. του
καταρτίζει
γίά
πρώτη
φορά
τόν
κατάλογο
των πρώτων
δώδεκα
απο­
στόλων
τής
Φ.
Ε.
ταν ε
χαρακτηριστικό
πώς
εκανε
τήν
εκλογή
του
άπο
οπλαρχηγούς,
πραματευτάδες,
υπαλληλά­
κους
καί
λογίους.
Ό
Σκουφάς
ή ξ αψε
ποιους
διάλεγε
κί'
άπό
πού
τούς
διάλεγε.
Πίστευε
στήν
κρίση
του
καί
δέν
έπεφτε
όξω.
Γιατί άπ'
ολους αυτούς,
καθώς
καί
τούς
κα.
τοπι,νούς αποστόλους, οί πίό
πολλοί
έφεραν
τήν
αποστο­
λή
τους,
μ'
άξίοσύνη
καί
προκοπή,
ώς
τό
ποθητό
τέλος.
Ό
θεσμός των 'Αποστόλων,
πού
άπάνω
τους
στηρί­
χτηκε
δλο
τό κατοπινό
εργο
τής
Φ.
Ε., ήτανε
ή τελευταία
καί σοβαρώτερη
συμβολή,
άπό
άποψη
οργανωτική,
τού
Σκουφά
στον
ά
γώ
ν
α
τής
Φιλικής.
Γιατί
άπό
τότε
Κί'
υστέρα (Μάης—Ίούνης) ή κατάστασή
του
χειροτέρεψε καί
πλησίαζε
μέ
γοργά
βήματα
στό
θάνατο.
Γύρω
του
μα­
ζεύτηκαν
οί λίγοι συναρχηγοί καί συνεργάτες.
Λίγες
μέ­
ρες προτού
πεθάνει.
ήρθε
κί'
ό Τσακάλωφ
καί,
σά
μετα-
νοίωμένος, έσκυψε δακρυσμένος
πάνω
άπ'
τό
κεφάλι
του
'Αρχηγού
πού
μόλις ξεκαθάριζε πρόσωπα.
'Έσβυσε άπλά
κί' αθόρυβα,
οπως έζησε,
τό
δειλινό
τής
31
Ιο
υ
λ
ί
ο
υ
1818.
Τήν
κηδεία
του
μέ
δάκρυα
στά
μάτια
καί σφιγμένες καρ­
διές
τήν
άκολούθησαν
οί συναρχηγοί
μαζί
μέ
τόν
Ά
ν
α
-
γνωσταρά
καί τούς άλλους πολέμαρχους.
Τόν
έθαψαν
σέ
κάποιο
'Ελληνικό κοιμητήρι. τού Άρναούτκίο ϊ.
Πέθανε
ό
'Αρχηγός ενός Λαού.
Ποίός
τόν
ήξαιρε τότε,
άλλά
καί
ποίός
τόν
γνώρισε κατόπι
;
Τό Σκουφά,
οί "Ελληνες
ιστορικοί
τόν
εΐιταν
έμπορο,
τόν
είπαν
θερμό
πατριώτη
καί ησύχασαν.
Στράφηκαν
άλλου,
σ'
άλλες
δόξες
του
'Ελληνισμού
νά
κάψουν
τό
λιβανωτό τους.
Ό
ιστορικός
Φιλήμων
κρίνοντας τό
Σκου­
φά
λέει.
πώς
«έπενόει
στρατη γήματα
καί επιτηδεύματα
άτινα
ένόμιζε
χρήσιμα,
άλλ'
άπετύγχανε
συχνά
εις
τήν
έκτέλεσίν των».
'Εννοεί
άσφαλώς
τις
άποτυχίες
στούς
έμπορους,
στούς λογίους,
στόν
Καποδίστρια,
εϊτε
τό
μυ-
στήρίο τής "Αοράτου Αρχής. Ά λλά δέ βαρύνει τό Σκου­ φά ή ασυμφωνία των π αρ
στήρίο
τής
"Αοράτου
Αρχής.
Ά λλά
δέ
βαρύνει τό
Σκου­
φά
ή ασυμφωνία
των
π αρ α π άνω.
Βαρύνει
ιστορικά
τούς
ϊδίους.
Μά
καί
ή
Α
ό
ρ
α
τ
ο
ς
Ά
ρ
χ
ή
άποδείχτηκε
τόσο
χρή­
σιμη
κί'
α
υ
τ
ή
...
Τό
μεγάλο
έργο
τοΰ
Σκουφά κανείς
δέ
μπορεΐ
νά
τό
κλονίσει.
Ή
ίστορία
δέν άναφέοει.
καί
τόσα
παραδείγματα ανθρώπων τόσο άσημων
καί
μέ
τόσο
άσή-
μαντα μέσα πού πήγαν ν' ανατρέψουν Αυτοκρατορίες καί τό κατάφεραν. Ό Σκουφάς δέν ήταν ό πολέμαρχος
μαντα
μέσα
πού
πήγαν
ν' ανατρέψουν
Αυτοκρατορίες καί
τό κατάφεραν.
Ό
Σκουφάς
δέν
ήταν
ό
πολέμαρχος
τοΰ
μεγάλου
άγώνα.
^Ηταν
ομως
κάτι
περισσότερο
:
ό πολιτικός
κί'
ό
οργανωτής του.
Ά
ς
ήταν
άσημος
ό Σκουφάς,
"
ί
σ
α
-ϊ σ
α
έπείδή
ήταν
τέτοιος
κατάφερε
κί'
εκλείσε
μέσα
στά
πλα*
τείά
στήθεί,α
του
τήν πονεμένη
εικόνα τών σκλαβωμένων
άδερφίών
του.
Ό
Σκουφάς
έσκυψε
Κί' άφουγκράστηκε
βαθείά
τούς πόνους
καί
τούς
καϋμοΰς τής σκλαβωμένης
Ρωμιοσύνης.
Ά
π
ό
κεΐ
π ήγασε
ή
ορμή
του.
Καί
τό
τετρά­
γωνο
μυα?ίό
του
τοΰδωσε
τό
στέρεο
έδαφος πού
άπάνω
του
έχτισε
τό
πελώριο
οικοδόμημα τής Φιλικής.
Ό
Σκουφάς πρέπει
νά
ζεΐ
μέσα
στό
νοΰ
καί
τις
καρ­
διές
μας.
"Ας
μελετούμε
τό
έργο
του
Κί'
εχουμε
τά
π
ά
ν
τ
α
νά ώφε/ίηθοΟμε,
έμεΐς
οί
νέοι
"Ελληνες.
Τή
μορφή
του
επρεπε
νά
τή
βλέπουμε
νά
στέκεται
άδερφί,κά
μέ
τοΰ
Ρήγα,
σάν
τις
μόνες
μορφές
του
άγώνα
πού μπορούσαν
αξία
νά
στέκουν
π
λά
ι
-
π
λ
ά
ι
:
τοΰ
μεγάλο υ
πρόδρομου καί
τοΰ
σξίου
οργανωτή ..
.
ΜΑΝΩΛΗΣ ΞΑΝΘΟΣ Ό Ξάνθος άνήκεί στό λαμπρό τρίπτυχο των πρώτων άντρων τής Φιλικής, ϋστερ' άπά τό
ΜΑΝΩΛΗΣ
ΞΑΝΘΟΣ
Ό
Ξάνθος
άνήκεί
στό
λαμπρό
τρίπτυχο
των πρώτων
άντρων
τής Φιλικής,
ϋστερ' άπά
τό
Σκουφά
καί πλάι
στον
Άναγνωστόπουλο.
ίΆαζύ
τους
έσήκωσε τό
βάρος
τής σκλη­
ρότατης προσπάθειας
γίά
τήν οργανωτική
έτοίϋασία καί
μαζύ τους, σκυμμένος μερόνυχτα καί κρυψομίλώντας σέ απόμερες σκοτεινές καμαρούλες είτε σέ πολύβουα κέν­ τρα τοΰ
μαζύ
τους, σκυμμένος
μερόνυχτα
καί κρυψομίλώντας
σέ
απόμερες
σκοτεινές
καμαρούλες
είτε
σέ
πολύβουα κέν­
τρα
τοΰ
λιμανιού τής
Όντέσσας,
έχάραξε
τούς σκοπούς
καί
τήν
πολιτική
πορεία
πού
θ' άκολουθοϋσε
ή
Έ
τ
α
ψ
ε
ί
α
.
Ό
Σκουφάς εΐνε,
χωρίς
αντιλογία,
ή
πρώτη
προσωπικό­
τητα
τής Φιλικής.
'Αλλά
οί
άλλοι
δυό.
ό
Ξάνθος
μέ
τόν
Άναγνωστόπουλο,
ολοκληρώνουν
τή φυσιογνωμία
καί
τό
έργο
του. Μ' αύτούς
μαζύ,
σάν
άξεχώρι,στη τριάδα,
μπό­
ρεσε
νά θεμελιώσει,
πολιτικά καί οργανωτικά,
τό
Είκο-
σίένα.
Χωρίς αυτούς, είναι
άγνωστο
ώς
πού
θά
μπορούσε
νά προχωρήσει.
Οί
τρεις
μαζύ,
σάν
ενα
σώμα,
άποτέλε-
σαν
τήν ασάλευτη
βάση
τής
Φιλικής. Τήν
έσήκωσαν στους
γερούς
ώμους τους,
τήν έπέρασαν
μέσα
άπό
θύελλες
καί
κατατρεγμούς,
μέ
κόπους
άφάνταστους
καί
κινδύνους
τρομερούς
καί
τήν έφεραν παλληκαρίσία
ώς
τό
ποθητό
τέλος.
Δέν
ήσανε
μονάχοι
τους.
Μά
δλοί
οί άλλοι,
όσο
κί'
αν
είναι
άξίες
όχι
μι.κρές καί
μέ υπηρεσίες
σημσντίκώ-
τατες
έρχονται
τό
κατόπι τους,
άφού
δέν
έπαιξαν
τον
πρωταρχικό
καί ειδικό
ρόλο
αύτών
των
πρώτων.
Ό
Ξάνθος
έρχεται
άπό
τά
ιδία
στρώματα
πού
γεννο-
βόλησαν
τό
Σκουφά
καί
τόν
Ά
ν
α
γ νωσ
τ
ό
π
ο
υ
λ
ο
:
άπά
τά
φτωχό
χωρικό
λαό
τής σκλαβωμένης Ρωμέϊκης εθνότητας
πού
δούλευε,
χωρίς λαλιά,
τόν ξένον καταχτητή.
Γεννή-
θηκε
στήν
Πάτμο
στά
1772,
καί
κεΐ
μεγάλωσε.
Σπούδασε

22

στήν Πάτμείο Σχολή, ξακουστή στόν καιρό της, μά δέν αποτελείωσε τις σπουδές του γιατί ή Φτώχεια
στήν
Πάτμείο
Σχολή,
ξακουστή
στόν
καιρό
της,
μά
δέν
αποτελείωσε τις σπουδές
του
γιατί
ή
Φτώχεια τοΰ
σπιτιού
τόν
ερρίξε
πολύ
γρήγορα
στή
βιοπάλη.
'Από
μικρός ήταν
μαζεμένος καί
σκεφτικός,
αγαπούσε νά περπατεΐ
μονάχος
καί
νά
ρεμβάζει στούς γιαλούς
του
νησιού
του
καί κανείς
δέ μπορούσε
νά προβλέψεί
πώς
αυτό
τό
ώχρό,
αδύνατο
καί
λίγομίλητο
παίδαρέλί
θά
σήκωνε
μίά
μέρα
στους
ώμους
του
τή
λευτεριά του
γένους
του.
Τί όνειρα
νάπλαθε
τάχατες
στους
μακρυνούς
καί
μοναχικούς
περιπάτους
του
; Κανείς
δέν
ήξαίρε,
μά
δλα
εδείχναν
καί
οί γνωστοί
τοΰ
σπιτιού
τό μολογούσανε
πώς
ό
νεαρός
Μανώλης
μέ
τις
λίγες
καί
γνωστικές κουβέντες
θά
γινόταν
μίά
μέρα
ενας σοφός δασκαλάκος,
Τά λίγόλογα
καί σκεφτικά
παι­
διά
στή λα'ί'κήν άντίληψη,
έχουνε
μέσα
τους
τή
φώτιση
γιά
τά
γ
ρ άμ
μ
α
τα
καί καρτερούν
π
ά
ν
τ
α
νά
τά
ίδοΟν
σο­
φούς γραμματισμένους
μέ μάθηση
πολλή
καί γνώση. "Αμα
τόν ρωτούσανε
γιατί
στά
τόσα
του
γράμματα
οί κουβέν­
τες
του
ήσανε
λιγοστές
άποκρίνόταν
πώς
«γί' αυτό
εχου-
με
δυό
αυτιά
κι.' ενα
στόμα
γ
ιά
ν' άκοΰμε
π ολλά
καί
λίγ α
νά
λέμε>.
Καί καθώς μπορούσε
άπό
τότε
νά
απλώνει
μιά
χα
ρ
ά
τούς
στοχασμούς του
στό
χαρ τί
κι/
ό
λόγος
του
ήταν πειστικός,
ot σπιτικοί
του
δέν έπλαθαν
αλλο
ονεψο
παρά
νά
τόν
δουν,
οταν
θά
μεγαλώσει,
ενα σεβαστό
δά­
σκαλο
στή
μεγάλη
Σχολή
τού
νησιού τους.
Μά
ή
ζωή
εχεί
τή
δική
της
θέληση
Κί.' ακολουθεί
τήν
πορεία
της,
ξένη
κί' αδιάφορη στους πόθους των πλασμάτων της.
Ξενητευτηκε
άπό
τά
είκοσι χρόνια
του.
Ή
βαρύτατη
σκλαβιά
του
καιρού
του
καί
ή φτώχε ια
πού
βασίλευε στις
'Ελληνικές χώρες, σκορπούσαν
τούς
"Ελληνες
σ'
όλες
τις
γωνιές
τής
γης.
Τό
ρεύμα
τής ξενητείάς
συνεπήρε
γρή­
γορα
καί
τό
νεαρό
Μανώλη.
Τόν πρώτον
καψό
πήγε
στήν
Τεργέστη,
υπαλληλάκος
σέ
κάποιο μεγάλον
Έλληνίκόν
έμπορίκόν οίκο. 'Από
τό
1810 μένει στήν Όντέσσα, γραμ­
ματικός στό μεγαλέμπορο
Β.
Ξένη.
Ή
θέση
του
αυτή
μέ
τις συχνές αποστολές γίά εμπορικά ταξίδια στις περισσό­ τερες χώρες, άπό τήν Εύρώπη ώς τήν κοντινή
τις συχνές αποστολές
γίά
εμπορικά
ταξίδια
στις περισσό­
τερες χώρες,
άπό
τήν
Εύρώπη
ώς
τήν κοντινή
'Ανατολή
κί'
άπό
τις
Βορεινές
Βαλκανικές
χώρες
ώς
κάτου
στά
'Ελληνικά
νησιά
καί
τήν Αίγυπτο,
τόν
έφερνε
σέ
συχνή
έποψή
μέ
τή σκλαβωμένη
Ρωμιοσύνη
οπου
κί'
αν
ζοϋσε.
Προτιμούσε
τά
ταξίδια στούς καθαυτό έλληνίκούς τόπους.
Τότε
μπορούσε νά
ίδεΐ
άπό
κοντά
τή
ζωή
τού
σκλαβωμέ­
νου πατριώτη
του,
νά
ζήσεί
τούς καϋμούς
καί
τούς
πό­
νους
του,
νά
φάει
μαζύ
του
τό
πικρό
ψωμί
τής σκλαβιάς
','.αί
νά
πάρει μέσ'
στήν καρδιά
του
τούς
θυίΐοΰς
καί
τούς
κρυφούς πόθους
του
γίά
τή λευτεριά.
Παιδί
τοΰ
φτωχού
λαού
κί'
αυτός,
άπό
τά
ιδία
στρώματα
πού
ήταν
Κί'
ό
Σκουφάς,
είδε
άπό
κοντά
τή
ζωή
τών φτωχών
ραγιάδων,
αΰτοΰς
εκλείσε
στά
π?.ατείά
του
στήθεία,
γέννημα
δικό
τους
καί
θρέμμα
δικό
τους,
κ' έπίαοε
άπό
τότε
τό
άνή-
ουχο
μυαλό
του
τήν
ιδέα
τοΰ λυτρωμού
τους.
Ό
πόθος
καταστά λαξε
μέ
τόν
καιρό
σέ
πίστη,
μάθαινε
τά
Κινή­
ματα
τών
άλ λων
λαών
τής
εποχής του,
ή
καρδιά
του
φλογιζόταν,
πολεμούσε
νά
τά
σπουδάσει,
μίά
γύρευε
πάντα
στέρεο χώμα
γίά
νά πατήσει.
Σ'
ενα
άπό
τά
πολλά
ταξίδια
του
στήν
'Ελλάδα
γνω­
ρίστηκε
μ'
έναν άλλον
έμπορο,
τόν
Π.
Καραγίάννη,
Κί'
όπως
λέ&ί.
ό
ΐδίος
στά
απομνημονεύματά
του,
αυτός
τόν
έδασκά/^εψε
καί
τόν
εμπασε
στήν έταίρεία
τών
Μασσό-
νων.
Τί
ζητούσε έκεΐ
μέσα
;
"Ενα
δρόμο
γίά
τούς
πόθους
του.
Τά
μεγάλα
λόγια
γίά
τήν ελευθερία
καί
τήν
άλλη-
λεγγύη
συγκίνησαν
τήν
ψυχή
του.
Τόν
βρήκε
τό
δρόμο
του
; Φαίνεται πώς
όχι.
Γ
t
a
n
σέ
λίγο
γύρεψε
άλλους
δρόμους
κί' άλλους
τρόπους,
σίγουρους καί
στέρεους,
σ'
αυτούς
έρρίξε
όλους
τούς
λογισμούς
του
καί
σ' ολην
υστέρα
τήν
κατοπινή
ζωή
του,
ώς
τό
θάνατό
του,
δέν
υπάρχει
οϋτ'
ενα
σηαάδί
πού
νά
μαρτυράεί τή συνέχεια
τής
έπαφής του
μέ
τούς
Μασσόνους.
Τό
Νοέμβρη
του
1813 πού
γύρισε
στήν
Ό ντέσσα
γνω ­

24

ρίστηκε μέ τά Σκουφά καί τόν Τσακάλωφ. Ξενητεμένοί Ρωμιοί καί οί τρεΐς τους, δέθηκαν μαζΰ μέ
ρίστηκε
μέ
τά
Σκουφά
καί
τόν Τσακάλωφ.
Ξενητεμένοί
Ρωμιοί
καί
οί
τρεΐς τους,
δέθηκαν
μαζΰ
μέ
στενή φιλία,
Μά
έκεΐνο
πού
τούς
εδεσε
πολύ
ήτανε
κάτι
βαθύτερο
καί
αληθινότερο :
τά
ϊδ ία
μυαλά
καί
οί
ίδιοι
πόθοι,
Ό
καθένας τους
δούλευε
άπό
χρόνια
μπροστά
στό
πάθος
του
πού
τοκανε
ιδανικό
:
Σκο υφάς
περιδιάβαζε
χ
ρ
ό
­
νια
στούς έλληνίκούς κύκλους τοΰ εξωτερικού, άνοιγε
συ­
ζητήσεις γίά
τά
έθνος,
είχε ποτιστεί
βαθείά
άπό
τά
λόγια
του
Ράδου
γίά
τούς
Καρμπονάρους
καί
γύρευε
με
λα­
χτάρα κάτι θετίκώτερο,
ό
Ξά νθος
ζήτησε
στους
Μασσό-
νους
μίά
λύση
στις
σκέψεις του
κί'
ό Τσακάλωφ
ήτα.νε
ανακατεμένος
άπό
πολύ
πριν
στήν
κίνηση
του
Παρισιού
μέ
τό
κ'Ελληνόγλωσσον
Ξενοδοχεΐον»
τοϋ Ζαλύκη.
Τώρα,
σκυμμένοι καί
οί
τρεΐς
τους
άπάνω
στό
συνω­
μοτικά τραπέζι τους,
σέ άπόμερα
σπίτια,
μέ
φωνή
σιγανή
καί προσοχή
μεγάλη άλλάζουν
τις γνώμες
τους.
Ώ
ς
πότε
οί σκλαβωμένοι άδελφοί
θά
μένουν
στό
ελεος
τοϋ
τυράν­
νου
;
Ώ
ς
πότε
θά
καρτερούν
τό
λυτρωμό
τους
;
Οί
τοα-
νοί
τοϋ
γένους
δέ
δίνουν
προσοχή
καί
τά
μεγάλα
χρι­
στιανικά κράτη
ουτε
θέλουν
νά
πιστέψουν πώς υπάρχουν
"Ελληνες. Λοιπόν
;
Ή
σκέψη καταστάλαξε.
Οί
ραγιά δες
δέ
μπορούν νά
περιμένουν
τό
λυτρωμό
τους
άπό κανέναν
άλλον
εκτός
άπό
τόν
έαυτό τους,
άπό
τή
δική
τους
δύ­
ναμη.
Τι
χρειάζονται ;
"Εναν πολίτίκόν
οργανισμό
πού
νά
τούς
ετοιμάσει
τόν πολιτικό ξεσηκωμό.
Ά
π
ό
λόγο
σέ
λόγο,
ή
Ετ α
ιρ
ε
ία
σχεδιάστηκε καί
θεμελιώθηκε.
Ό
καθέ­
νας
έδωσε
δ,τί καταλάβαιν ε
καί μπορούσε. Μά
ό
Ξάνθος
τής πρόσψερε κάτι έξαίρετίκά
πολύτιμο
:
Τούς μυστικούς
τρόπους λειτουργίας
πού
είχε
δασκαλευτεί
άπό
τις
Τε­
κτονικές Στοές—δ,τί
δηλαδή,
συμπληρωμένο
καί μαστο­
ρεμένο
άπό
τό Σκουφά,
ασφάλισε
τήν
'Εταιρεία άπό
τούς
τρομερούς κινδύνους πού
πέρασε στή λίγόχρονη
ζήση
της
Κί' άφησε
τόν
οργανισμό
της
άπείρ αχτο
ως
τήν
ώρα
πού

εφερε τήν άποστολή της στό τέλος.

25

* * ^ Τά π ρώτα χρόνια, ώς το 1817 περίπου, ή 'Εταιρεία δέν είχε σημειώσει
*
*
^
Τά
π ρώτα
χρόνια,
ώς
το
1817
περίπου,
ή
'Εταιρεία
δέν
είχε σημειώσει προόδους.
"Ολες
οί προσπάθειες τοϋ
μίκροϋ κύκλου
τών
άρχηγών
καί περισσότερο
τοϋ
Σκου-
φά,
δέν
εφεραν
άποτέλεσμα.
Δύο μεγάλες
κατηγορίες άν-
θρώπων τού
γένους πού
ζουσον
στό έξωτερίκό, οί
έμποροί
καί
οί λόγιοι,
είχαν
άρνηθεΐ
καί
είχαν
χλευάσει τις
προ­
τάσεις τών
Φιλικών.
Μόνο
άπό
τό
φθινόπωρο
τού
1817
καί υστέρα,
πού πέρασαν
άπό
τήν
Πόλη
οί οπλαρχηγοί
καί
ήρθε
καί
ό
Δίκαιος
καί κατηχήθηκαν,
αοχίσε
νά
παίρνει
ζωή
μέσα
της
ή
Ετ α
ι
ρ
ε
ία
καί
νά
κίνεΐταί.
"Ως
τότε
τά
βήματα
πρός
τά
μπρός ήσαν
έλάχίστα,
οί
κατη­
χήσεις περιορισμένες,
καί
οί
λίγοι
άρχηγοί
μέσα
στή
δο­
κιμασία
τών πρώτων
αποτυχιών, άλλαζαν
μεταξύ
τους
μέ
συζητήσεις
καί
μέ γράμματα,
μονάχα
τήν
αγωνία
τους.
Τό
1818 είναι
ενας
σημαντικός χρονικός σταθμός στά
πράγματα
τής
'Εταιρείας.
Τό
νέο
αίμα
δυνάμωσε
τόν
οργανισμό της,
οί κατηχήσεις
απλώθηκαν παντού,
πρό­
σωπα
νέα
καί πολλά,
φερμένα
μέσα
άπό
τήν
καρδιά
του
σκλαβωμένου
Ελληνισμού,
προσφέρουν
τώρα
τις
υπηρε­
σίες
τους.
Ή
εδρα
της
εχεί
μεταφερθεΐ
στήν
Πόλη
καί
τό
σπίτι
τού
Ξάνθου
έκεΐ
γίνεται τό συνωμοτικό
κέντρο
τών σπουδαιότερων έταίρων. Ό θάνατος τοϋ Σκουψά στά μέσα τής χρονιάς, οσο Κί' άν άνοιξε βαθύ
τών σπουδαιότερων
έταίρων.
Ό
θάνατος
τοϋ
Σκουψά
στά
μέσα
τής χρονιάς,
οσο
Κί'
άν
άνοιξε
βαθύ
κενό
στις
υποθέσεις τής
Εταιρείας,
δέν
εμπόδισε
τήν
πορεία
της
καί
τήν
ανάπτυξή
της.
Ό
ξαφνικός
χαμός
του άρχηγσϋ
άπό
ενα
κίνημα
γίνεται
τόσο ?ίίγότερο αισθητός,
δσο
πε­
ρισσότερο
τό
κίνημα
ιοΰτο
παίρνει τό
συγκροτημένο τύπο
τής ομαδικής προσπάθειας.
Ά
π
ό
τό
κρεββάτί του
θανά­
του
ό
μεγάλος
άρχηγόο
τής
Φιλικής
εφτίαξε τόν
κ
α
τ
ά
­
λογο
τών πρώτων
αποστόλων
πού
σέ
λίγο
θά
ξεχυνόν­
τουσαν
στις
άκρες
τοΰ
Ελληνισμού
γίά
ν' απλώσουν
τό
μυστήριο τών
κατηχήσεων. Οί
μοχλοί τής
Εταιρείας ήσαν

26

έτοψασμένοί καί μπορούσαν νά μπουν σε δράση. Καί δμως ό θάνατός του έδημί,ούργησε προβλήματα. Ό Ξάνθος
έτοψασμένοί καί μπορούσαν
νά
μπουν
σε
δράση.
Καί
δμως ό θάνατός του έδημί,ούργησε προβλήματα.
Ό
Ξάνθος
μέ
τόν
Άναγν63στόπου?ίθ
έμειναν
οί
δυό
ούσίασ^κοί άρχηγοί
τής Εταιρείας,
ϋστερ' άπό
τό
θάνατο
τού Σκουφά. Ά λ λ ά ή κατάσταση πού άντψετώπίσαν, παρ' ολες τις προόδους, δέν ήταν
τού Σκουφά.
Ά
λ
λ
ά
ή
κατάσταση πού άντψετώπίσαν,
παρ' ολες
τις
προόδους,
δέν
ήταν
καθόλου
ομαλή.
Οί
οι­
κονομικές
δυσκολίες
ήσαν
οί
σημαντίκώτερες.
Γίάνά
Κινηθεί ό μεγαλωμένος
τώρα
μηχανισμός
τής
Ετα ιρ είας,
χρεί,αζόνιουσαν
χρήματα.
Γίά
νά
ταξιδέψουν οί απόστο­
λοί
καί
σέ
τόσο
μακρυνές
άποστάσείς,
ήθελαν χρήματα.
Ή
ιδία
ή
άρχή,
γίά
νά
φέρνει
κάθε
φορά
σέ
πέρας
τις
υποθέσεις της,
ήθελε
χρήματα.
Χωρίς
αυτά
ήταν
άδΰ-
νατο
νά
γίνει τό παραμικρό.
Ά
π
ό
τή
Μάνη
ό Πετρόμπεης,
πού
νόμισε
πώς
έπεσε άπάνω
σέ
παχείά
πουγγίά
μέ
ρούσ-
σίκα ρούβλια,
ζητούσε
ολοένα
καί
περισσότερα καί αυτοί
ήσαν υποχρεωμένοι, άπό λόγους πολιτικής, νά μήν άρ- νίοϋνταί. Ή κατάσταση αυτή, μέ τις ολοένα αυξανόμενες
ήσαν υποχρεωμένοι,
άπό
λόγους πολιτικής,
νά
μήν
άρ-
νίοϋνταί.
Ή
κατάσταση
αυτή,
μέ
τις
ολοένα αυξανόμενες
άπαίτήσείς,
είχε φτάσεί
σέ
τέτοιο
σημείο,
πού
αν
δέ
λυνόταν,
καί σύντομα
κίόλας,
τό οικονομικό
πρόβλημα,
κινδύνευαν
δλα νά κατρακυλήσουν.
Ό
άλλος κόσμος
τής
Εταιρείας
δέν
ήξαίρε τίποτα,
οϋτε
καί μάντευε
τίποτα
άπό
τήν
αγωνία
των άρχηγών.
Σέ
κείνες
τις κρίσίμώτα-
τες
στιγμές έσωσε πολλές
φορές
τήν κατάσταση
ό
Σέκε-
ρης
μέ
τις
πλούσιες
χορηγίες του.
Ώ
ς
πότε
δμως
θά
μπορούσε
νά κρατήσει
αυτή
ή
ιστορία
;
Σ'
αυτήν
τήν ατμόσφαιρα
μέσα ξαναήρθαν
στά
μυαλά
των άρχηγών
παλιές σκέψεις
γίά
τήν άρχηγία
του
κινή­
ματος.
Δέ
θά μπορούσε
νά
κρατηθεί γίά
πολύ
τό
μυστή­
ριο
τής
Α
ρ
χ
ή
ς
καί
τότε
τό φανέρωμα
τής γύμνιας,
κατά
τήν
πρόχειρη
κρίοη
τους,
θά
σκότωνε
τήν
'Εταιρεία.
Χρειαζόταν ένα πρόσωπο
μέ
κύρος
σ'
δλον
τόν
ελληνι­
σμό
γίά
νά
υπεΐ
έπίκεφαλής
καί
τότε
δλα
θά λυνόντου­
σαν
μεμιάς,
καί
οί
λογής
άνηδράσείς
καί οί οικονομικές
άνάγκες.
Ό
Ξάνθος έφερε
πάλι
τό
ζήτημα
καί
είχε
πίά-

27

cet κίόλας στο μυαλό του καί τά πρόσωπο : τόν Καπο- δίστρία. Τό πρότείνε στόν Άναγνωστόπουλο,
cet
κίόλας
στο
μυαλό
του
καί
τά
πρόσωπο
:
τόν
Καπο-
δίστρία.
Τό
πρότείνε
στόν
Άναγνωστόπουλο,
υστέρα
στον
Τσακάλωφ
καί
τό
Σέκερη,
τό συζήτησαν
δλοί
μαζύ
καί τελικά
έμειναν
σύμφωνοί.
Δέν
τό
πολυσκέφτηκαν,
ϊσως πίεζόμενοί
άπό
τήν
ανάγκη,
καί
ή
απόφασή
τους
πήρε
τά
χαραχτήρα
τοϋ
βιαστικού.
Πολιτικά,
βαρύνει
πρώτα
τόν
Ξάνθο
κί' υστέρα
τούς
άλλους.
Γιατί
οσο
σω­
στή
μπορούσε
νάνε
ή
σκέψη
του
ένός
άρχηγοΟ
μέ
τό
α
να
γ
κ
α
ίο
κύρος,
τόσο
λίγότερο
ό Καποδίστρίας ήτανε
τό
κατάλληλο πρόσωπο,
άφοΟ
είχε δηλωθεί
ανοιχτά
θ
α
νά
­
σιμος έχθρός
κάθε
έπαναστατίκής
κίνησης
καί
τής
ιδίας
τής Φιλικής.
Ά
λ
λ
ά
ή
άπόφαση
εμείνε απόφαση.
Καί
τό
Φλεβάρη
τού
18!9
ό
Ξά
ν
θ
ο
ς
μέ
τόν
Ά
ν
α
γ νω
σ
τ
ό
π
ο
υ
λ
ο
πού
θά
τόν
συνόδευε
ως
τή
Βεσσαραβία,
ξεκίνησε γίά
τήν άποστολή
ίου,
ένώ
στήν
Πόλη
εμενε μονάχος
ό
Σέκερης.
Τά
ταξίδι
καί
ή παραμονή
του
Ξάνθου
μέσα
στήν
άπέραντη
Ρουσ-
σία κράτησε
πάρά
πολύ,
περίπου
ένάμίσυ
χρόνο.
Τήν
άποστολή
του
τήν
εφερε
σέ
πέρας
πολύ νωρίτερα,
μά
καί
πάλι
τό διάστημα
είναι μεγάλο.
Ό
Ξάνθος
δέν
ήταν
άν­
θρωπος
τής γοργής
δράσης.
Αίποροΰσε
βέβαια
νά
σκε-
φτεΐ καλά
καί
νά
ενεργήσει καλά
στό
σκοπό
του,
μά
γύ
­
ρευε πάντα
τήν
ήσυχία
καί
τή
μακρυά
χρονική
προθε­
σμία.
Σέ
μίάν άποστολή
πού
ενας
Δίκαιος,
νά
πούμε,
θά
τήν τελείωνε
μέσα
σέ μερικούς
μήνες,
δχί
μέ
καλύτερα
αποτελέσματα
ίσως, αύτός
ξεπέρασε τόν
ενα
χρόνο.
Κί' ομως
τό
μακρόχρονο
αυτό
ταξίδι του
ήταν
άπό
τις
γονιμότερες περιόδους τής πολιτικής του
ζωής,
ίσως
ή
μο­
ναδική.
Τούς
πρώτους
μήνες
τής
παραμονής του
στή
Ρουσσία
στάθηκε
άδύνατο
νά
ανταμώσει
τόν
Καποδί-
στρία,
άφου
ό
Υ
π
ο
υ
ρ
γ
ό
ς
του
Τσάρου
ελείπε
σέ
περιο­
δείες.
Ά?\λά
δέν
εμείνε άργός. Μαζύ
μέ τόν Κομίζόπουλο,
μέλος τής 'Αρχής, κατηχούν
τό μεγαλέμπορο
Πατσίμάδη
καί
τόν κάνουν
καί αότόν
μέλος
τής 'Αρχής.
Μ' αυτούς

28

τούς δυό ό Ξάνθος μ ε λ ε τ ά ν μίά θαυμάσια καί π ρωτό
τούς
δυό
ό
Ξάνθος
μ
ε
λ
ε
τ
ά
ν
μίά
θαυμάσια
καί
π ρωτό ­
τυπη
σκέψη
του
:
νά
ιδρύσουν
εναν
ίσχυρόν οίκονομίκόν
οργανισμό πού
θά χρηματοδοτήσει
τίςκάνάγκες
τής
Ε
τα ι­
ρείας
καί
τής
έπανάστασης.
Ά
π
ό
τις
συζητήσεις
αυτές
ξεπήδησαν τά
σχέδια
τής
«Φιλάνθρωπου
καί Φίλομούσου
ΓραίΚίΚής
'Εμπορικής
Ετ α
ι
ρ
ε
ί
α
ς
»
,
καθαρής
έμπορίκής
έπίχείρησης,
μέ
μετοχικά
κεφάλαια
10.000.000
ρούβλια,
πού
θά
διευθυνόταν
άπό
μπιστεμένους
Φιλικούς,
μέ
φα­
νερό
σκοπό
τήν
υποστήριξη τής Ελληνικής παιδείας,
εκ­
δόσεις αρχαίων
'Ελλήνων
συγγραφέων,
ανοίγμα σκολειών
πάντρεμα
φτωχών κορίτσίών,
τή
βοήθεια
τών
ομογενών
πού έπεφταν
φυλακή κλπ.
καί
μέ
κρυφό
σκοπό
τή
χρημα­
τοδότηση τών αναγκών
τοΰ
άγώνα.
Τό
σχέδιο
ήταν
λαμ­
πρό,
οί
δυνατότητες γίά
τήν
επιτυχία του
υπήρχαν,
μά
τά
πολεμικά γεγονότα
πού
πλάκωσαν
σέ
λίγο,
τά
ματαίω­
σαν
δλα.
Ή
παρουσίαση όμως στόν
Καποδίστρία
άργοϋσε.
Δέν
ήταν
άπό
τά εύκολώτερα πράγματα
νά εμφανιστεί κανείς
στόν 'Υπουργό
των
'Εξωτερικών
τοΰ
Τσάρου. "Οταν
επι­
τέλους
ό
Ξάνθο ς
μπόρεσε νά
τόν
ίδεΐ,
ή συνάντησή
τους
πήρε
τό
χαραχτήρα ένός
αγρίου παλέματος.
Δυό
άντρες
έστεκαν
αντίκρυ
μέσα
στήν
άπλόχωρη
καί
πλουσίοστολί-
σμένη
αίθ ο υσα
τοΰ
'Υπουργείου
τοΰ Τσάρου
:
ό
ενας,
έπί-
βλητίκός καί επίσημος,
αντιπροσώπευε
τήν
αγέρωχη
ευγέ­
νεια
τών
ανθρώπων
τής υψηλής καταγωγής,
πού
[βλέπουν
τις
υποθέσεις τών
Λαών,
τή
ζωή
τους
καί
τούς
πόθους
τους,
μέ
τό
φακό
καί
τά
συμφέροντα τής μεγάλης
διπλω­
ματίας.
Ό
άλλος, ταπεινός καί
άσήμαντος,
έφερνε
μαζύ
του
τή
μυριόστομη βουή
τοΰ
Λαού
του
γίά
λευτεριά
καί
σήκωνε
τό
απόϊ του γίά
νά
δασκαλέψει
εναν τρανό
του
γέ­
νους
καί
νά
του
δείξει
τό
χρέος του.
Τά
χρησιμοποίησε
ολα
τά
μέσα
:
καί
τό
παρακάλιο
καί
τό
πείσμα
καί
τήν
κολακεία
καί
τήν
έμμεση
απειλή.
'Έγίνε
μέ
τή
σειρά
ποιητής:
τοΰ παράστησε
μέ
θερμά λόγια
καί ζωντανές

29

εικόνες τό όραμα τής λρυτερίδς τοΰ γένους "Επειτα π ο ­ λιτικός: τοϋ άπόδείξε μέ έπίχείρήματα
εικόνες
τό
όραμα
τής λρυτερίδς
τοΰ
γένους
"Επειτα
π
ο
­
λιτικός:
τοϋ άπόδείξε
μέ
έπίχείρήματα
πώς
ή
κ
α
τ
ά
­
σταση
είχε
ωριμάσει καί
πώς
οί
συνθήκες ήταν
οί
π'.ό
κα­
τάλληλες γτά ξεσηκωμό. "Υστερα κόλακας:
τουξομολο.
γήθηκε
μέ κατάνυξη
πώς
τό
γένος
ολάκερο
σ' αυτόν
είχε
στραμένα
τά
Βλέμματά του,
αυτόν
θαρρούσε
τόν
πρώτο
"Ελληνα
τοΰ
καιρού
Κί'
άπό
τά
χέρια
του
περίμενε τό
λ
υ
­
τρωμό.
Τέλος
τοΟ μαρτύρησε
την
άρχή
τής
Ετα ιρ είας,
τά
πρόσωπά
της,
τις
δυνάμεις
καί
τό
πρόγραμμά
της
καί
τον
κάλεσε
νά
μπει
έπί
κεφαλής.
Τάπαίξε
δλα
ό
φτωχός
Ξάνθος
τά
άτου
του,
μέ
την
ψυχή
στό
στόμα
από
τήν
άγωνία,
μά
τό παιχνίδι τοχασε.
Ό
άλλος
εμείνε άγέρωχος
έίς
τό
τέλος
Ό
Ξάνθο ς
εχασε
τό
π αιχνίδ ι
του,
ά
λ
λ
ό
ή
ευθύνη
ιστορικά,
δε βαραίνει
σ'
αυτόν
μά
στόν άλλον.
Ά?\.λά φαίνεται
πώς
δέν
τόν
εφερε
στόν
έαυτό
του
ή
πρώτη
αποτυχία .
"Ηθελε
μέ
κάθε
τρόπο
νά
φέρει
τήν
άποστολή
του
σ'
ενα
καλό
τέλος.
Τό
έρευνητυκό
μυαλό
του, μαθημένο
στά
προσεχτικά
ψαξίματα,
έφερε
τό
γΰρο
των
έξεχόντων
Ελλήνων πού
ζοΟσαν
στή Ρουσσία
καί
δέν
άργησε
νά
σημαδέψει
τό
νέο
κατάλληλο
πρόσωπο.
^Ήταν
ό Ά?-.έξαντρος Ύψηλάντης.
Ά
π
ό
Φαναρίώτίκη
οικογένεια
μέ οικόσημα καί άρχοντίκές παραδόσεις,
άξίωματίκός
:ώ-
ρα
τοΰ Τσάρου,
εσερνε μαζί
του
ενα
όνομα
ιστορικό καί
έπίΒολής. Δέν ήτανε
τής
σειράς
τοΰ
Κσποδίστρία μά
δέν
τούς
χώριζαν καί μεγάλες άποστάσείς.
Τ'
όνομά
του
ήτανε
γνωστό
στόν
'Ελληνισμό
καί
θά
μπορούσε
νά
παίξει
τό
ρόλο
του.
Ό
Ξάνθος τό
σκέφτηκε
πρώτα
καλά, τό
ζύγιασε
καί
χωρίς
νά
τόν παίρνει
ό
χρόνος,
άποφάσίσε νά
χτυπή­
σει
τήν
πόρτα
του.
Ό
Πρίγκηπας ήταν καλόβολος
καί
δέν
ήθελε
διατυπώ­
σεις πολλές
γιά
νά
τόν
ίδεΐ κανείς.
Ή
επίσκεψη
πήρε
τό
χαραχτήρα
τής
άπλής καί θερμής συζήτησης πατριωτών
πού
συναντιούνται σέ ξένο
μέρος.
Ό
Ξάνθος
φάνηκε
πίό

30

μαζεμένος στις κουβέντες του έδω, δέν έφανέρωσε τίποτα άπό τήν άρχή, μονάχα πολέμησε νά κεντήσει, καί
μαζεμένος στις
κουβέντες του
έδω,
δέν
έφανέρωσε τίποτα
άπό
τήν
άρχή,
μονάχα
πολέμησε νά κεντήσει,
καί
νά
βυθο-
μετρήσεί τά πατριωτικά
αισθήματα του πρίγκηπα.
Καί
μα­
στορικά, ήσυχα,
χωρίς
νά
βιαστεί, άφοΟ
τού
άναψε πρώτα
τούς
εθνικούς καϋμοΰς καί
τοΟ κολάκεψε
τόν
έγω'ιίσμό του
πώς
αυτός, ϊσως, θά
μπορούσε
ναναί
ό κλητός
τού
γένους,
τόν
άφησε στήν
άγωνία
τής
προσμονής
του μυστηρίου.
"Υστερα,
οταν
είδε
πώς
ό
πρίγ κηπας
αναψε
κί' ήρθε
σέ
σημείο
νά
τά
δεχτεί
ολα,
τού φανέρωσε
τά
μεγάλα
μυ­
στήρια των Έλευσίνίων,
οπως
τά
λέγανε
οί Φιλικοί.
Δέν
έμενε
παρά
ή
άπόφαση. Ό
Ύψηλάντης
τήν
πήρε
θαρρετά.
Ή
άποστολη
τοϋ
Ξάνθου,
εφτανε
έπί
τέλους
σέ
καλά
τέλος.
Τό
έ γγραφο
πού
μιλάει γ ίά
την άποδοχή
άπο
τόν
Ύψη-
λάντη
τής αρχηγίας
φέρνει
χρονολογία
τόν
'Απρίλη
τοϋ
1820,
είνε γραμμένο
σέ
κείνο
τό περίεργο
γλωσσικό
εί­
δος
τής
έποχής,
άγνωστο
άπό
ποών,
καί
φέρνει τις
υπο­
γραφές τοϋ
Ύψηλάντη,
τοϋ
Μάνου
καί
τού
Ξάνθου.
Τό
καλό
νέο στάλθηκε
άπό
τόν
Ξάνθο
άμέσως στούς
άλλο υς
Φιλικούς
πού
τό δέχτηκαν
μ" ένθουσίασμό.
Κανείς
τους
δέν
πρόβαλε
άντίρρήσείς
καί φάνηκε
σά
νά
τό
περί-
μεναν.
Ά
λ
λ
ά
άποδοχή
αρχηγίας
γίά
τόν Ύψη?^άντη
οπως
καί
γίά
τούς
Φιλικούς
δέν
έσήμαίνε
υπογραφή
ένός
χαρ-
τίοϋ
καί
άγορά
ένός
τίτλου. Έσήμαίνε
δράση.
Ζήτησε
πρώτα
μίά
μικρή πίστωση
χρόνου
γίά
τις άναγκαΐες
ατο­
μικές ετοιμασίες
του
(παραίτηση
άπό
τό
στρατό,
ταχτο­
ποίηση
τών
οικογενειακών του
υποθέσεων
κλπ.)
πού
έσή­
μαίνε αργητα
μερικών
μηνών.
Ή
άπόφαση
ήταν
πώς
άμέ­
σως
υστέρα
θά
κατέβαιναν
στις
Νότιες περιφέρειες τής
Ρουσσίας, κοντά
στις Ήγεμονεΐες, οπου τό
Ελληνικό στοι­
χείο
ήταν
πολυάριθμο
καί
οί
βάσεις
τής Φιλικής
γερές.
Έ
κ
εΐ
θά
έστηναν
τό
Στρατηγείο
τους
καί
κεΐ
θά
ήτανε
τό
κέντρο
τών
έπαναστατίκών τους
ένεργείών.
Στό
μικρό
αΰτό
διάστημα
ό
Ξάνθος
δέν
μένει
άργός.

'"Ερχεται, σ' έπσφή μέ τό Σέρβο ήγέτη Στέφανο Ζίφκοβίτς ιτού εμενε τότε πολιτικός εξόριστος στό Νίζνί
'"Ερχεται, σ'
έπσφή
μέ
τό
Σέρβο ήγέτη Στέφανο
Ζίφκοβίτς
ιτού
εμενε
τότε
πολιτικός εξόριστος
στό Νίζνί
τής
Ρουσσίας
καί
τόν
πείθει γίά
μίά
ευρύτερη
πολιτική καί
στρατιωτική
σύμπραξη
'Ελλήνων
καί Σέρβων στήν ερχόμενη επανά­
σταση.
Ό
Ζίφκοβίτς είΐείνε πέρα
γίά
πέρα
σύμφωνος
κατ
αρχίσε
νό
ετοιμάζεται γίά
νά
κατέβεί στή
Σερβία
κρυφά
γί' αυτόν
τόν
σκοπό.
Μά
περιστάσεις άνάποδες καί δύσκο­
λες
πού
του
έλαχαν
δέν
τόν
άφησαν νά πραγματοποιήσει
ταξίδι
του
αυτό.
Παρά
τήν
απο τ υ χία
ό
Ξάνθο ς
δέν
άφησε ποτέ
τό
σχέδιο
τής κοινής συμμαχίας
μέ
τούς
Βαλ­
κανικούς λαούς
καί πάντα
ζητούσε
καί
στό
μέλλον άκόμη
τήν
ποθητή
ευκαιρία
γίά
νά
τό
πετύχεί.
Τόν
Αύγουστο
τοϋ
Ί820 ό Ύψηλάντης
κατεβαίνει
έπί
τέλους μαζί
μέ
τόν
Ξάνθο
πρός
τή Βεσσαραβία
καί
τις
Ήγεμονεΐες.
Ή
έπανάσταση περνάει στήν άμεση πραχτίκή
προπαρασκευή της. Γίά τόν Ξάνθο άνοίγεταί νέα περίο­ δος έντονης πολιτικής δράσης πού κράτησε ώς τό
προπαρασκευή της.
Γίά
τόν
Ξάνθο
άνοίγεταί
νέα
περίο­
δος έντονης πολιτικής
δράσης πού
κράτησε
ώς
τό
ξέσπα­
σμα
τής επανάστασης
στις
Ή
γ εμο ν
ε
ΐε
ς
—ή
στερνή
άνα-
λαμπή, φωτεινή καί ωραία,
τής
πολιτικής του
ζωής.
Αυτός

εΐνε

ό στενότερος καί πολυτιμότερος