You are on page 1of 4

Stanisaw Rospond DZIEJE POLSZCZYZNY LSKIEJ

Od strony przechodniej kotliny kodzkiej moliwe byy oboplne przecieki etnicznojzykowe oraz polityczne. Wprawdzie geomorfologicznie Kodczyzna przynalena bya do polskiego lska, ale tylko przejciowo naleaa politycznie do olski, gdy na mocy pokoj! kodzkiego z ""#$ r. ten teren oraz po!dniowy rejon goszycki a po rzek sin % niem. Zinna = Cyna, przypad &zechom. Krzywo!sty nie dop!ci do zajcia Otm!chowa, ktry by !moliwi zak!sy do przerz!cenia pomost! midzy 'ram (orawsk a Kodzk. ) do czasw (arii *eresy, przez kilka wiekw Kodczyzna bya skadow czci +ziem korony czeskiej+. Skoro mowa o przynalenoci etniczno-jzykowej, to naley pamita, e a do ,--- w. zal!dnienie lesistej i grzystej kotliny kodzkiej byo rzadkie. Kolonizacja niemiecka wczesna i intensywna, staa si oponentn wobec sowiaskiej, zarwno polskiej jak i czeskiej. .a podstawie brzmienia nazw nie zawsze mona wysn! wniosek o ich przynalenoci jzykowej, gdy/ ". wikszo cech gosowych jest obojtna, wsplna, polsko-czeska0 1. pewne czechizmy, np. h zamiast g, la zamiast o, u, a zamiast , , mog mie proweniencj kancelaryjn, co przy bardzo zbienych systemach gosowych !atwiao bd to czechizacj, bd to polonizacj nazw. 2ok!menty czeskie not!j pograniczn warowni jako Kadsko, polskie za jako Kodsko, co t!maczy si jako osada kodami zawalona dla celw obronnych. rzejrzysto etymologiczna tej nazwy !atwia adideacj do polskiego wyraz! koda, l!b na odwrt do czeskiego klada. W okolicy Kodzka s nazwy o wyranych cechach polskiej fonetyki/ Schwenz = wick, Wiltsch = Wilcza, D oschkau = 2rokw. &zesk form maj osady/ !olohla"y = niem. 3ollena! 4s te zapisy na -hlow5, #odetin % niem. odita!. omimo tego, e pisarze kodzcy z racji przynalenoci tego teren! do korony w. Wacawa notorycznie czechizowali lskie imiona i nazwiska, tym bardziej, e jzyk czeski stawa si na lsk! po!dniowym jedynym godnym oponentem niemieckiego, jako bardziej wypolerowany, to jednak w rdach kodzkich czsto spotykamy w ,-6-,6 w. formy polskie/ $ a%isius = 7rabisz "#1# r., Wyenczek = Wicek "8#" r., &onken = 'k "899 r. Std tak czste jest nazwisko lsko-niemieckie Wenczel. Obok tych z czeska brzmice/ ! zeho s = !'eho', !nyewesch = !(e"e) "89: r., ale $newisch "89" r. 'ezporednie zatem kontakty jzykowe polsko-czeskie miay miejsce w tych dw! bramach wpadowych czy wypadowych/ (orawskiej i Kodzkiej. oniewa na pnocny zachd od tej dr!giej byy bezl!dne pasma gr i lasw, zajte w ,--- w. przez kolonizacj niemieck, dlatego jedynie w 'ramie (orawskiej zderzyy si w zarani! dziejw oba jzyki, tym bardziej e po!dniowa cz 7olszycw a po rzek sin przypada w ""#$ r. rzemylidom czeskim. .atomiast w Kodczynie z!penie inaczej !oyy si te stos!nki jzykowe polsko-czeskie, tj. nie byo war!nkw do wytworzenia dialekt! przejciowego. Osadnictwo czeskie sk!pio si w tzw. &zeskim Ktk! 4&esky koutek5, w rejonie K!dowy, gdy by to pierwotnie obszar

przynaleny do &zech, a dopiero za czasw h!syckich wczony do ziemi kodzkiej. 7ermanizacja bya t! wczesna i intensywniejsza ni na innych terenach lska, czego dowodem jest pokana ilo niemieckich nazw miejscowych, ktre niejednokrotnie wypary dawniejsze sowiaskie. ;aledwie "<# nazw miejscowych jest pochodzenia sowiaskiego. s. "11-"1# We wczesnym redniowiecz!, w pimiennictwie kancelaryjnym, dyplomowym ,---,--w., zarwno olski jak i lska, nie obserw!jemy wpyww pimienniczych, tj. g wnie pisownianych, czeskich. 2yplomatyka tych czasw wzorowaa si na k!rialnym dok!mencie papieskim skd wpywy romaskie w znakowani! ch % * l!b na cesarskim, niemieckim dyplomie. 'dnie !waano, e w b!lli wrocawskiej z ""== r. s bohemizmy w postaci zapiskw/ Cha %ci zamiast $a %cy, !uzkowo zamiast $uzkowo, !uzouici zamiast $uzowicy. .ie jest to zastpstwo pol. g przez czeskie h, lecz na mod niemieck zapisanie polskiego g przez ch, gdy z powod! frankoskiej dialektycznej przes!wki g ch4h5, pisarz kapit!lny, wsppracownik bisk!pa Waltera zdradzi si ze swoimi s!bstyt!cyjnymi nawykami pimienniczymi. rzecie zdradzi si te z innymi swoimi nawykami niemieckimi/ Z+ini = winy 4+ zamiast ", u0 w "18= r. ta miejscowo zanotowana zostaa poprawnie jako Suini5, $ amolin = Kromolin 4miesza bowiem spgoski dwiczne z bezdwicznymi5. *ym bardziej nie s bohemizmami pisane z niemiecka gr!py - a, -la, Wlaz = W>ost, $ adice = 7rodziec. .iemiec bowiem miesza o a/ C aco"ia = C oco"ia, &a da = &a do, , atizlauia = , otizlauia. 'dnie te przyjmowano czechizm w pierwszym zdani! polskim z "1$? r., zapisanym w Ksidze hen ykowskie-/ da-, at. -a +o% ucz... .ie jest to czeskie at@ % niechaj, lecz makaronistycznie !yte aciskie ut = /e. *en bowiem spjnik ut znalaz si w kontekcie aciskim/ sine !t ego molam. Wtpi te naley, czy a!torem by 'oem!s % &zech tego pierwszego zdania wypowiedzianego czyst polszczyzn lsk, z dialektycznym c zamiast * 4+oziwai = +oc.iwa- = +oczywa-, od+oczywa-5, z noswk szerok +o% usa = +o% ucz 0a nosowe, nie czeskie u5. 2omyle si nie tr!dno, e to kompilator dziejw klasztor! henrykowskiego, sporzdzonych na podstawie notatek zebranych od gawdziarza Kiki-inwalidy, dorobi powiastk o &zech! & ukale. ;asyszane imi zdrobniae Czech od Czesawa 4por. Stach od Stanisawa, Ciech od Ciechosawa5 skojarzy z nazw etniczn Czech = &oemus. .ie kady # us 4porwnaj ""#: r. # usota, "198 r. # usin, "1?# r. # us5 by r!sakiem, czyli z r!s pochodzcym, gdy + us = ko 4por. + ys1, + ysk50 tak samo 2us ""#: r. by przezwiskiem czowieka usego, czyli o udych wosach. s. "18-"1= 2opiero na przeomie ,-6<,6 w., a zwaszcza od ,6 w. zaistniay war!nki k!lt!ralne i pimiennicze, ktre na ocie otwary dostp dla czechizmw w pimiennictwie staropolskim i rwnie starolskim. raga A!ksemb!rgw za Karola 6- staa si centr!m B!ropy/ pierwszy !niwersytet 4"#8C r.5 w B!ropie rodkowej0 pimiennictwo staroczeskie rozwija si ywioowo w tym i w pniejszym czasie. Wystarczy poda kilka cyfr i faktw bibliograficznych/ zaledwie dwa psaterze staropolskie dochoway si, za - nie liczc fragmentw psaterzowych staroczeskich &zesi maj cztery z ,-6 w. i jeden glosowany z ko ca ,--- w. Deden rkopis staropolskiej biblii z ,6 w. - przy tym niekompletnej - przeciwstawiamy 1" penym egzemplarzom staroczeskim oraz ? niepenym. Staroczeskie pieniarstwo religijne dat!je si z ,----,-6 w./ !os+odine, +omilu- ny0 S"3ty ,3cla"e, Slo"o do s"4ta st"o'enie. wiecka epika w postaci )leksandreidy oraz

kroniki 2alimila wzbogacaj to pimiennictwo od koca ,--- w. Bpika religijna 4legenda o apostoach, annie (arii, iat i D!dasz5 jest rwnie z ,-6 w. bogato reprezentowana. .awet dramat, satyra, epika wierszowana, miosna liryka, proza religijna, apokryficzna proza historyczna, dziejopisarska i prawnicza rozwija si w sposb niebyway. s."1=-"1: .ie mg si ten rozkwit nie !dzieli ssiedniej olsce, a w tym te i lskowi. Kazimierz Wielki bawi w radze "#=: r., gdy zamierza przeszczepi te wzory ycia !mysowego do swojego kraj!. Sprowadza a!g!stianw. ;akada w "#:1 r. studium gene ale. ;a Dagiellonw, za wstawiennictwem Dadwigi stos!nki k!lt!ralne polsko-czeskie zacieniy si jeszcze bardziej. .a dworze Dagielloskim jzyk czeski i !czeni czescy byli bardzo cenieni. W "#?9 r. z ragi sprowadza si benedyktynw sowiaskich z jzykiem lit!rgicznym starocerkiewnym dla obrzdk! zachodniego. .a dworze Dagiey goszcz wybitni &zesi/ 3ieronim z ragi, Dan Szczekna 4EtFkna5, spowiednik Dadwigi. lzacy zdobywaj wysokie tyt!y na!kowe w !niwersytecie praskim 4np. Granciszek Krzyowic z 'rzeg!, Dan z Kl!czborka5, aby potem odda swoj wiedz odnowionej wszechnicy jagielloskiej. Roz!mie si, e przy takich wdrwkach !czonych nie obeszo si bez ksiki-karmicielki. rzecie nie bez s!sznoci sowniczki do pisma w. nazwano z grecka mammotrektami czyli dosownie +sscymi pier+. W tym obieg! ksiki czeskiej czy pewnych rkopisw lsk by !przywilejowany, gdy graniczy o miedz z koron w. Wacawa. Wprawdzie przesadne byy twierdzenia dawniejszych znawcw pimiennictwa staropolskiego, e niemal wszystkie teksty +z czeska+ wygldajce s silesiacami, ale niemao z nich rzeczywicie zazbia si w jaki sposb o lsk. *rzeba bowiem pamita, e h!sytyzm, zwaszcza na po!dniowym lsk!, silnie si zakorzeni i !torowa jzykowi czeskiem! drog do kancelarii, kocioa i !rzdw. 'y to jzyk o d!szej i szerszej tradycji pimienniczej ni polski, daleko bardziej znormalizowany pod wzgldem pisownianym ni polski, ze sownictwem wypolerowanym, zwaszcza religijnym czy na!kowym. rzecie j! od czasw &yryla i (etodego starocerkiewizmy leksykalne wzbogaciy w zakresie terminologii kocielnej leksykon staroczeski. Solidarno sowiaska godnie przeciwstawia si pod 7r!nwaldem 4"8"95 oraz w r!ch! religijno-narodowym h!syckim napierajcej niemczynie l!ksemb!rsko-krzyackiej. Rez!ltaty tego soj!sz! k!lt!ralnego - gdy niestety do trwaego soj!sz! politycznego nie mogo doj - okazay si nadspodziewane. Dzyk czeski na 7rnym lsk! wypiera od ,6 w. niemiecki i z czasem !tor!je drog polskiem!. Aiczne %ohemica lskie, dyplomy, akta sdowe, miejskie, ksice, s wiadectwem tej roli czeszczyzny na lsk!. Oczyszcza si, czyli slawiz!je pisownia nazw miejscowych i osobowych. ;amiast wykoHlawionych niemieckich potworkw nazewniczych oraz imienniczych pojawiaj si sowiaskie nazwy, cho - trzeba doda - one to wanie w niejednym przypadk! !stabilizoway kancelaryjnie, a potem te powszechnie brzmienie z czeska niektrych nazw miejscowych/ # udnik zamiast # dnik, $u%czyce zamiast $%czyce od $%a, 5am%inowice zamiast $%inowice. W nazwie $u%czyc !ratowano polskie g wbrew czeskiem! h 4""9$ r. na glu%cicich, "118 r. 6u%schicz, niem. 6ie%sch7tz oraz 6eo%sch7tz, czes. !lu%*ice5, ale !tracono noswk polsk . .a odwrt w 5am%inowicach, pow. niemodliskiego !ratowano noswk am = , ale !tracono nagosowe g, gdy czeskie h z pol. g odpado w nagosie. s."1:-"1$ z W archiw!m Wojewdzkim Opola zarejestrowano okoo =9 pergaminowych dok!mentw r!dnika, .iemodlina i Opola. ochodz one g wnie z ,6 w. i spisane zostay

w kancelarii ksicej w Opol!. Rkopisy papierowe, liczniejsze i nowsze, przewanie z ,6-w., znajd!j si g wnie w )rchiw!m owiatowym Raciborza. Dest ich okoo 199. S to nie tylko dok!menty kancelarii ksicej, ale rwnie klasztorne, magistrackie, sdowe i prywatne rkopisy. *a pokana cyfra dok!mentw czeskich ,6-wiecznych dowodzi ekspansywnoci jzyka czeskiego na lsk, ktry dosta si w ,-6 w. pod rzdy czeskie. Rozb!dzenie ycia narodowego w czasie wojen h!syckich rozwino pimiennictwo czeskie, ktre dziki okrzepnici! pimiennego jzyka czeskiego promieniowao poprzez lsk na olsk, ktrej zabytki ,6-wieczne s najczciej t!maczeniem wzorcw czeskich. .iewtpliwie wprowadzenie jzyka czeskiego do kancelarii 7rnego lska i Opolszczyzny hamowao napr niemczyzny. 'y to zatem jzyk kancelaryjny, !rzdowy, nie majcy wpyw! na yw polszczyzn lska. Dedynie w pimiennictwie lskim odnajdziemy rzadkie wstawki, najczciej leksykalne czeskie. s."1C StanisIaw Rospond, Dzie-e +olszczyzny 8lskie-. Katowice "?=?.