Kerk&Israël

ONDERWEG
Jaargang 14 nummer 2 december 2012

Bijbel lezen in de context van Israël en de Palestijnse gebieden

INTERVIEW MET JANNEKE STEGEMAN

• JAARTHEMA ONOPGEEFBAAR VERBONDEN – JEZUS EEN GEMEENSCHAPPELIJKE PROFEET?

23E JAARGANG, NUMMER 4 • OKTOBER 2010

Ze bleef in gesprek en trok zich niet terug in een bunker. Maar daardoor bestaat ook de neiging om wezenlijke verschillen in standpunten niet te noemen of deze te verzachten. C. besloot Vink. Ook te koop via www. vanuit bijbelse kernthema’s. Die zou eerder moeten luiden ‘Ongelijksoortig verbonden’. geschreven op verschillende plekken en in verschillende omstandigheden. Hij is. Prijs € 14.Inhoud 03 Verlag van de boekpresentatie ‘Meervoudig verbonden' Boek ‘Meervoudig verbonden’ gepresenteerd 17 Jaarthema: Jezus in de Koran: Gods Woord en Geest Rubrieken 07 Onopgeefbaar verbonden . ’Toch is mij gevraagd een positieve reactie te geven’.pkn. ‘Ook Christenen voor Israël wil zich niet in een bunker verschuilen’. zei hij. ‘Wat kan mij dat gesprek zoals het nu is nog schelen. Maar vervolgens ‘verspiritualiseert en universaliseert’ hij Israël ineens. Lees de bijdragen van de sprekers op www. ‘Ik nodig u uit om bij ons in Nijkerk een kopje koffie te komen drinken en elkaar eens diep in de ogen te kijken. aldus Eric Vink van CvS. cynisch geworden. 16 noem ik nou kerkelijke humor. hoogleraar Oude Testament aan de Protestantse Theologische Universiteit Utrecht. vanuit de Gereformeerde Bond. Verder is de titel van de bundel verhullend. Dit is te vinden op www. CYNISCH > > 20 > 23 > Sabbat in het Muizenhuis Bespreking van een bijzonder boek. J. Ook ds. what are you doing?’ Beatrice L..pkn.nl via > Ik zoek > Israelisch-Palestijns 2 Kerk & Israël ONDERWEG | DECEMBER 2012 Kerk & Israël ONDERWEG | DECEMBER 2012 3 . wanneer het over de landbelofte gaat. ’Kijk. Is het dan toch waar. Israël en Palestijnen’. vonden deze poging even geslaagd. uit verschillende tijden. Ondanks waardering was er ook kritiek op de inhoud van de bundel. ISBN 978 90 239 2642 9. WAARDERING EN KRITIEK Tijdens de presentatie in de Thomaskerk in Amsterdam-Zuid bogen kerkelijke vertegenwoordigers van organisaties met uitgesproken standpunten zich over het resultaat. ook ná de tijd van het Oude Testament. er is geen sprake van een onbekend monster.ir. Hij vraagt zich af: ‘Silly old Bear.nl 04 Interview met Janneke Stegeman Theologe onderzocht de invloed van de context bij de interpretatie van een bijbeltekst 08 De taal van conflict en dialoog Hoe helpt taal om de spiraal van geweld in Israël te doorbreken? TELEURGESTELD. Jaarthema: Onopgeefbaar verbonden – de Jood Jezus een gemeenschappelijke profeet? 21 Jezus als profeet Wat is profetie? 14 Jaarthema: De Joodse wortels van het christendom Jaarthema: Het begon met Jezus van Nazaret D oel van deze bundel is het moeizame gesprek in de kerk over de relatie met Israël en Palestijnen een nieuwe impuls te geven. Met gevaar voor eigen leven koos ze het eerste. Nieuwe perspectieven op vragen rond kerk. over ‘een concreet volk in een concreet land’ gaat. verzet zich bijvoorbeeld terecht tegen de gedachte dat de rol van Israël in de heilsgeschiedenis is uitgespeeld en hij wijst daarmee ook de vervangingstheologie af. geschreven door Karina Schaapman Interview met Derk Blom De nieuwe voorzitter van de Protestantse Raad over zijn motivatie Veel minder optimistisch was ds. Niet alle aanwezigen. Arjan Plaisier en Klaas Spronk (redactie). dat ze al die tijd rondjes hebben gelopen. Alsof het niet. Boekencentrum Zoetermeer 2012. hoe dan? En moet dat eigenlijk (nog) wel? Scriba Plaisier beaamde dat de bundel een hoge pretentie heeft: het gesprek nieuw elan geven. zo bleek uit de emoties in de zaal. Volgens hem kan de christelijke gemeente ook alleen dán Jezus immers volledig verstaan. K. Zo overstijgen volgens dr.W. bleek tijdens de studiemiddag. Praten we óm te praten. J. aldus Van der Graaf. of zijn we nu eindelijk eens solidair met allen die streven naar recht en vrede?’ Stam pleitte voor een theologie van het internationaal recht en miste geluiden zoals die van Kairos Palestina Nederland in de bundel.90. tot voor kort voorzitter van de Vrienden van Sabeel.’ En volgens goed Joods gebruik vertelde hij een verhaal: over een Joodse kinderarts die moest kiezen tussen het voortzetten van een telefonisch gesprek met een Palestijnse vader over zijn zieke zoon of vanwege raketaanvallen direct naar de schuilkelder gaan. Jongkind 'Meervoudig verbonden. Ze hebben hun eigen sporen gevolgd. De vraag is: kan de Bijbel momenteel nog wel een rol spelen in het gesprek en zo ja. Stam. van der Graaf. Meindert Dijkstra 09 Lezersreacties Column Reinier Gosker 10 Ga en Leer 11 Zo doen wij Kerk en Israël in . Maar de Bijbel is een veelheid van geschriften. aldus dr. Ook de visie van Christenen voor Israël ontbreekt in het boek. de auteurs de polarisatie in toon en inhoud. zei Eric Vink van Christenen voor Israël bij de presentatie van de bundel ‘Meervoudig verbonden’ tijdens een studiemiddag van de Protestantse Kerk begin november. zo langzamerhand teleurgesteld. Arjan Plaisier. over Pooh en Knorretje die sporen van een onbekend monster volgen? Er komen steeds meer sporen bij en het verhaal wordt steeds ingewikkelder: wat treffen ze aan als ze dit spoor volgen? Ten slotte roept Janneman Robinson vanuit een boom tegen hen. Lavooij van het Evangelisch Werkverband was blij met de verschillende visies naast elkaar. scriba van de Protestantse Kerk.nl > webwinkel. dát 1 Bedoeld wordt het synoderapport 'Het Israëlisch-Palestijns conflict in de context van de Arabische wereld van het Midden-Oosten'..theoblogie. Spronk. Zes auteurs bieden hun perspectief op deze relatie. Hardenberg 18 Te doen onderweg 19 Synagogen in Nederland Leiden Een echo uit de synagoge 20 Boekbesprekingen 22 Lernen met LEV 24 Varia Kerkelijke humor of nieuwe impuls? 'Het wordt tijd dat we uit onze bunkers komen’. als zij eerst zicht krijgt op het Joodse volk. die scène uit Winnie the Pooh in de inleiding van ‘Meervoudig verbonden’. Een groot deel van de problematiek en polarisatie in het gesprek is daaraan te wijten. Volgens hem is in de vier jaar na de IP-nota1 het kerkelijk gesprek in de Protestantse Kerk over Israël en de Palestijnen ‘geen stap verder gekomen’.’ wINNIE THE POOH Dat diep in de ogen kijken draait vooral om de verschillende manieren van omgaan met de Schriften. 160 pagina’s. Dr.

maar in de oosters-orthodoxe traditie niet. Als hoofdvak van haar studie koos Janneke Oude Testament. Ik heb in eerste instantie met verschillende groepen apart gelezen: eerst een groep Palestijnse vrouwen en een groep Palestijnse studenten. Het frappante is dat die stem past bij de zionistische voorstelling van ‘een leeg land voor een volk zonder land’. daarna een groep Israëlisch-Joodse vrouwen en een groep Joodse studenten. De dominante stem is die van de teruggekeerde ballingen. emigreerde naar Israël. Het idee was dat de groepen de tekst lazen met zo min mogelijk sturing van mij. In de ervaring van Palestijnen steunt het zionisme op het Oude Testament om hun hun land af te nemen. In werkelijkheid waren er in beide gevallen andere mensen in het land. en hen hun leeservaringen laat uitwisselen. Voor Palestijnse lezers was die tekst een slag in het gezicht. Onder andere oudtestamentische teksten inspireerden haar daartoe. en dat debat is politiek geladen. Toen ik haar bezocht dacht ik: ik zou een tekst uit Jeremia willen lezen met mensen hier en kijken wat er dan gebeurt.iNtErViEW Interview met theologe Janneke Stegeman Bijbel lezen in context ‘De tekst zelf is niet neutraal en de lezers zijn dat evenmin.’ • Foto’s: Rick Keus Voor Palestijnse lezers was de tekst een slag in het gezicht. en stimuleerde de gedachtewisseling hierover. Samen bijbellezen is niet binnen elke traditie vanzelfsprekend. Hans de Wit is een van de initiatiefnemers van het wereldwijde project Through the Eyes of Another (Door de ogen van een ander).’ In het hoofdstuk klinken verschillende stemmen over de verhouding tussen God. Was zoiets nooit eerder gedaan? Intercultureel bijbellezen gebeurde al veel. Jannekes vriendin. Ze zag Jeremia als een ingewikkeld boek. De diversiteit van stemmen geeft levendigheid en maakt verschillende lagen in de tekst zichtbaar. Er waren verschillende groepen in de Judese samenleving van die tijd: degenen die achterbleven in het land. Dan is het een heel wrange tekst. Een van de Palestijnse lezers vertelde dat zijn vader het aankoopbewijs van het huis en de grond van hun familie nog heeft. Daar heeft de Bijbel een liturgische functie en is de uitleg de taak van priesters. Want Joden en Palestijnen in Jeruzalem vatten veel beter wat er gaande is in die tekst – dat het gaat om God. maar dat ze dat huis en die grond niet terugkrijgen. aangezien er veel christenen zijn die zionistische ideeën aanhangen. maar die roept geen emotie op. die er ook mee verbonden waren. Maar deze lezers identificeerden zich soms ook met Jeremia die in een uitzichtloze situatie zit en vooruitkijkt. Een van hen zei: ‘Dit is de geschiedenis van mijn familie. Als je Jeremia leest met Nederlanders is het een tekst met een mooie belofte. tot de Amerikaanse oudtestamentica Carolyn Sharp een interessant perspectief bood. ook via internet. Die beschrijft het boek Jeremia als weerslag van discussies tussen verschillende groepen binnen de Judese samenleving rond de Babylonische overheersing.’ Maar er was ook een Joodse student die zei: ‘Aan deze tekst hebben we helemaal niets. Janneke Stegeman: ‘Samen bijbellezen is niet binnen elke traditie vanzelfsprekend. en gingen vervolgens daarover in gesprek.' De Amsterdamse theologe Janneke Stegeman onderzocht in het kader van haar promotie de invloed van context bij de interpretatie van een bijbeltekst. » 4 Kerk & Israël ONDERWEG | DECEMBER 2012 Kerk & Israël ONDERWEG | DECEMBER 2012 5 . In eerste instantie waren sommigen ook een beetje wantrouwend: ‘Waarom kom jij hiermee? Wat is jouw agenda?’ Begrijpelijk. In de protestantse traditie bijvoorbeeld is het heel gewoon. Ze lazen in het Hebreeuws of Arabisch of in Engelse vertaling eerst de hele tekst. In de tekst koopt Jeremia een stuk land van zijn neef – het aankoopdocument bewaart hij. land en volk. De Joodse vrouwen konden zich het meest met de tekst identificeren. Dat idee is mijn promotie-onderzoek geworden. land en volk. We kwamen hier naar het land en hier begon het leven weer. omdat ze het zo’n spannende en diverse wereld van verhalen vond. Dat houdt in dat je mensen bij elkaar brengt. Janneke vertelt: ‘Ik vind zo’n omgang met bijbelteksten problematisch. die Messias-belijdend Joods is. In de Joodse traditie vind je ‘lernen’ en gesprekken over de tekst. degenen die naar Babel werden gedeporteerd – van wie sommigen terugkeerden en anderen in Babel bleven – en weer anderen die naar Egypte gingen. In Israël en de Palestijnse gebieden las ze Jeremia 32 met groepen vrouwen en studenten.

net als haar Heer. In 1980 ging ik naar dat andere land van de Bijbel. met Israël’? Zeker. Unpublished Master thesis VU University Amsterdam. Toch mag dat wat mij betreft nog meer wederkerig zijn. zoals de Kerkorde aangeeft. maar uit de kritische marge: Jezus. Veel van het mainstream-denken in de kerken wordt nog altijd door deze extreme visie beheerst. niet uit het centrum van Jeruzalem kwam. Teksten kunnen op allerlei manieren functioneren. en Israël zelf weer geworteld was in Kanaän en de wereld van het oude Nabije Oosten. Oude Kopten in Caïro vertelden me hoe ze samen met Joden in het getto woonden. Er is altijd ruimte tussen jou en de tekst. En de lezers van nu zijn dat evenmin. Ik wist toen nog niets van Kopten. want mensen denken dat ze zomaar land kunnen opeisen.1 Het rapport ‘Israël. land en staat’ bleek in de context van het Oosten zelf een theologisch bedrijfsongeval uit het Westen te zijn. De erfenis van antisemitisme in de theologie hebben we nog steeds niet verwerkt. Maar als instrument van de macht zijn ze verwerpelijk. Ze zijn ook onopgeefbaar verbonden door een gedeelde traditie. van Joden-gaan-niet-om-met-Samaritanen. Jodendom als christendom geworteld zijn in Israël. volk. dat is een prachtige ervaring. Het een noch het ander. en ga zo maar door. Wat leerden die ontmoetingen in het Midden-Oosten mij? n 1970 verscheen de hervormde synodale handreiking ‘Israël. etniciteit en identiteit. ‘Wees kritisch in de omgang met de bijbeltekst en met je eigen verhalen’ Door dit soort teksten zitten we nu in de problemen. Dat leidt tot een verkrampte houding tegenover het Jodendom. volk. Deze verbondenheid is niet los verkrijgbaar van het lezen van de Schriften met het oog op het Koninkrijk Gods. Egypte. in zoverre zowel kerk als synagoge. Jeremiah 32: Reading an incongruous Text in a Context of Conflict’. hoe zie je dat? Op weg naar een Messiaanse toekomst Toen ik in 1970 voor de eerste keer Israël en de pas bezette Palestijnse gebieden bezocht. Waarom wist ik zoveel over Israël en eigenlijk niets over de andere gelovigen aan gene zijde van het ‘beloofde land’? Daar ontdekte ik hoe contextueel mijn Israëltheologie was. en onze eigen geschiedenis. zoals onder andere gebeurde in ‘Israël. niet onschuldig is.iNtErViEW De Protestantse Kerk in Nederland kent een veelheid aan meningen. bij anderen pijnlijke associaties kan oproepen. 'Onopgeefbaar verbonden' vind ik een onhandige term. historische band en een missie van compassie. ‘Vervreemding’ is ook een manier en dat vind ik niet negatief. het lezen van de Tora en Profeten. wederkerigheid en duurzaamheid. Joden en christene n zijn in die zin tot elkaar veroordeeld in de geschiedenis door een blijvende. ontaardt in theologie van de uitsluiting (zoals de uit Kroatië afkomstige hoogleraar systematische theologie Miroslav Volf betoogt). en gepensioneerd docent Oude Testament van de Universiteit Utrecht. als fundament en exponent van het andere Joodse geluid dat Jezus liet horen. maar vanuit oprechte waardering. Er gaat iets mis als men ‘geloofde geschiedenis’ in de verhalen van de Bijbel probeert terug te draaien tot ’waar gebeurde geschiedenis’ en de ‘Bijbel’ opvat als een soort eigendomsakte van het beloofde land. In die zin heeft Israël ook gediend als een doorgeefluik van het beste dat het oud-oosterse denken en geloven had te bieden. DOORGEEFLUIK Bestaat er dan niet zoiets als een ‘onopgeefbare verbondenheid Wat gebeurde er toen de groepen elkaar ontmoetten? Twee groepen ontmoetten elkaar op de Westoever. Sommige mensen zeggen: ‘Als we nu maar naar de profetische stem van het Oude Testament luisteren. Lastig was dat er sprake was van machtsverschil en de tekst van Jeremia 32 versterkte dat. op een van de weinige plekken waar Israëliërs mogen komen en Palestijnen ook. In deze rubriek brengt een kerkelijk betrokken persoon de onopgeefbare verbondenheid van kerk en Israël onder woorden. Ondertussen werkt ze wel door in schuldgevoel. Voed mensen op tot kritische denkers. bezetting en vervolging kunnen ze een belangrijke rol spelen om te overleven. De ontmoeting tussen de studenten verliep voorzichtiger. Kun je niet beter eerst samen theedrinken? Dialoog zonder dat je problemen benoemt werkt niet. We moeten hier vanaf. ‘Struggling for Identity. Elk volk heeft zijn mythen over oorsprong. Zo wordt er in onze kerk ook verschillend gedacht over kerk en Israël. wist ik nog niets van Palestijnen. volk. Want voor een Messiasbelijdende gemeente is het niet voldoende om te constateren dat Jezus ook een ‘zoon der Wet’ was. Je moet zowel in de omgang met die tekst als in de omgang met je eigen verhalen kritisch zijn. Dat gold voor christenen elders in het Nabij Oosten ook. Sowieso is één ontmoeting te weinig om voorbij die eerste fase te komen. want die drukt verlegenheid uit in plaats van oprechte waardering. waarmee ik bedoel dat je hart en hoofd zo afstemt dat je je ervan bewust bent dat een tekst die voor jou troostrijk is. maar dat is simplistisch. land en staat’. van de massale terugkeer. land en staat’. In de kerk zelf zou ook sterker het bewustzijn moeten leven dat zij. Fundamenteel blijft ook de vraag wat voor Jood hij wilde zijn. 6 Kerk & Israël ONDERWEG | DECEMBER 2012 Kerk & Israël ONDERWEG | DECEMBER 2012 7 . Meindert Dijkstra Meindert Dijkstra is predikant van de Protestantse Kerk. die dit verschil tussen de notie Israël en historisch Israël mystificeert. In tijden van crisis. Het is wel belangrijk om te ontdekken dat de tekst zelf niet neutraal is. Hij verbleef van 1980-1989 voor de Hervormde Raad voor de Zending in Egypte. Het onrecht moet eerst stoppen. Er is een gemeenschappelijke basis. En kijk niet alleen vanuit schuldgevoel naar Joden. maar verwezenlijkt moest worden in een Midden-Oosten dat het kolonialisme had verworpen. Bij de vrouwengroepen bevestigde het in zekere zin de vooroordelen. De politiek van de staat Israël is een heel ander verhaal. Voor christenen speelt het Nieuwe Testament. van het lege land. komt het goed.’ Onopgeefbaar verbonden. Maak onderscheid tussen Jodendom – en zie de diversiteit daarbinnen – en de politiek van de staat Israël. genuanceerder. komt alles goed’. bijna een vorm van theologisch kolonialisme. Tien jaar later ontdekte ik de situatie van de Kopten en Joden in het islamitische Egypte. Een bijbeltekst kan een goed uitgangspunt zijn om problemen boven water te krijgen. De Israëlische vrouwen hadden het idee iets goeds te doen door naar de ander te luisteren. Besteed daar aandacht aan in opleidingen. Er zat natuurlijk een enorme spanning in deze ontmoeting. De relatie kerk en synagoge is eveneens blijvend in die zin dat ze van karakter verandert door de geschiedenis heen. Greetje van der Harst Janneke Stegeman. Maar je ontleent niet altijd troost aan een tekst. Voor sommige Palestijnse vrouwen was het een kans om Israëliërs te ontmoeten die geen soldaten zijn. De geschiedenis van kerk en synagoge in de context van de Dar al-Islam (huis van de islam) bleek een hele andere te zijn dan die in Nederland en Europa. Volgens mij begint een rechtvaardige oplossing met het eindigen van de bezetting. is problematisch. de profeet uit Nazareth in Galilea. Zij wilden hun de waarheid zeggen over de bezetting. Een Israëltheologie. Het is dan ook goed als de kerk blijft oproepen om gestalte te geven aan die verbondenheid. De dialoog tussen kerk en synagoge zou ook het samen lezen van het Evangelie moeten omvatten. De mythe van het Beloofde Land. Ik pleit voor kritisch lezen. I land niet gedeeld worden met anderen. Ik was in die tijd een gepokt en gemazeld Israëltheoloog en meende te weten wat ‘onopgeefbare verbondenheid’ met Israël was nog voor de Kerkorde het voorschreef. Ik vind dat de kerken op dat punt heel onkritisch zijn geweest. Ik begreep toen pas de uitspraak dat het de tragedie is van de staat Israël dat ze werd ontworpen in een koloniaal Europa. die er net zo geworteld zijn als hun olijfbomen. Dan kan het 1 Uitspraak van de Joods-Franse islamoloog Maxime Rodinson Wat zou de houding van de kerk moeten zijn? We moeten bescheiden zijn. Bovendien: dialoog in een situatie waarin nog steeds land wordt afgepakt. Mag je je niet een tekst toe-eigenen omdat je daar troost aan ontleent? MYTHEN De theologie van Israël en het land is gebaseerd op een aantal historische mythen. Hoe zou jij het anders formuleren? Kwam er toenadering of zette het alleen de posities op scherp? Wij komen voort uit het Jodendom. Zeg je dan: Je moet die teksten juist samen lezen? Ik zou nooit zeggen: als Joden en Palestijnen samen teksten gaan lezen. We zijn heel andere wegen gegaan. we zijn ondenkbaar zonder het Jodendom. 2006. Natuurlijk kan een tekst je raken op een manier van ‘deze tekst is voor mij geschreven’.

Zij onze auto. wij die van hen. Maar hopelijk zijn ze wel de voorboden van een klimaat waarin mensen serieus naar elkaar luisteren om in vrede samen te leven. Over grote invloed op bijvoorbeeld de kinderen gesproken! Kortom. Ze konden echter niet weten dat Nederland wel paradijselijke trekjes heeft. D toon. Maar het feit dat men elkaar in de ogen wil zien en met gemeenschappelijke activiteiten de wederzijdse achterdocht doorbreekt. naar aanleiding van een initiatief in Afula dat Joodse en Arabische Israëli’s met sport en PRAGmATIEK Is dat patroon te doorbreken? In de pragmatiek. Lezersreacties GEEN PRIVILEGE Het nieuwe jasje van Kerk & Israël Onderweg ziet er goed uit. Om daar zicht op te krijgen.’ In Galilea. Op een van die dagen wandelden we door de binnenstad. terwijl zij in een Berlingo door Nederland hobbelden als was het een pretpark. is het essentieel om niet alleen de verhouding tussen gesprekspartners. PRATEN ‘IN EEN ANDER REGISTER’ Je kunt niet verwachten dat tijdens de eerste gesprekken meteen de hot issues aan bod komen. We waren opgelucht toen we hoorden dat ze het naar hun zin hadden. In Jezus zijn we onopgeefbaar verbonden met alle mensen in verdrukking. als in een blad van de Protestantse Kerk over ‘Palestina en Israël’ wordt gesproken. lieten Miri en Sjimi weten. Reinier Gosker W michael elias Dr. het zijn allemaal door mensen bedachte kwalificaties. Je kunt dat wel vinden. maar ook REACTIE OP VARIA Hierbij reageer ik op het bericht in de rubriek Varia over EAPPI (pagina 20 van het septembernummer).ColUMN De taal van conflict en dialoog Hoe praat je over religie. Die ontnuchtering kwam pas toen ze weer Beeld van Adam en Eva op terugwaren in Tal-El. goede foto’s en een keur aan artikelen. Met de ruggen naar elkaar houden zij de schuldige appel in de achterwaarts gerichte handen. verhalen. half Joods is. Honderd woorden is wel kort! Henk Rusch. Advies mijnerzijds: stuur de Ecumenical Accompaniers (EA’s) ook naar Sederot waar de bewoners tot op heden dagelijks voor hun leven naar de schuilkelders moeten rennen. In vrouwengroepen. Dan kun je luisteren naar een andere versie van gebeurtenissen die zijn vastgeroest in het eigen gelijk. Een prettige lay-out. Een dikke bekeuring voor te snel rijden in de buurt van Giethoorn op 16 april. wij in het Israëlische dorpje Tal-El. Behalve dan die blauwe envelop. Kritische opmerkingen worden afgedaan als Israël-bashing van antisemieten. Voor veel organisaties is het christelijke Nes Ammim bij uitstek een veilige plek om te ontdekken dat de ander een mens is als jijzelf. waar moeder én dochter inmiddels verbleven. propaganda. ’trek een trui aan’. Woudenberg 8 Kerk & Israël ONDERWEG | DECEMBER 2012 Kerk & Israël ONdErWEG | sEptEMbEr 2012 9 . Tussen dergelijke extremen zit een heel scala van taalgebruiken. Het ’God bless America’ is er een duidelijk voorbeeld van. We zijn toch ‘onlosmakelijk met Israël verbonden?’ A. het luisteren naar die van anderen en in het delen van elkaars kwetsbaarheden een begin van hoop ontdekken. Een groot probleem is immers dat men elkaar vaak nauwelijks kent en zich laat leiden door angst. bijvoorbeeld om samen te sporten. Het interview met Huub Oosterhuis spreekt me het meeste aan. het dorpsplein van Tal-El. Safed is een pittoresk stadje met kleurrijke straatjes en eeuwenoude synagogen.’ Gelukkig zijn er positieve ontwikkelingen. frustratie – en vaak onwetendheid. maar we mixen ook niet. wist ik het meteen. Wij arriveerden vier dagen vóór Ya’ará’s geboorte en settelden in de woning van Miri en Sjimi. Zoals het Nieuw Israëlietisch Weekblad (NIW) onlangs noteerde uit de mond van een deelnemer.C. Dat geldt al voor een zin als ‘het raam staat open’. Tal-El is een Joods dorpje in Noord-Israël waar twee van onze kinderen wonen. uitverkoren natie. onze woning geruild.J. behoort de andere kant van het verhaal ook aan de orde te komen. Sinds half april zijn zij de verbaasde ouders van een prachtige dochter Ya’ará. Alle dagen reden we door de heuvels van Galilea naar het ziekenhuis in Safed. geografie en de actualiteit in Israël als elk woord besmet lijkt en de rivaliteit aanwakkert? Hoe helpt taal om de spiraal van geweld te doorbreken? spel bijeenbrengt: ’We vallen elkaar niet lastig. Rabbijn Jonathan Sacks schreef daarover: ‘Het voornaamste tegengif voor geweld is conversatie: het uitspreken van je angsten. Maar toen drie weken later een blauwe envelop in onze brievenbus viel. stijl.F. persoonlijke herinneringen. theaterproducties. Het beloofde land. vader Sjimi en drie kinderen. lopen inmiddels honderden projecten. Pas vanuit een zeker vertrouwen wordt het mogelijk om te reflecteren op je eigen opvattingen en je interpretatieroutine bij te stellen. Dan hoef je bepaalde taaluitingen niet langer als een aanval of bedreiging op te vatten. Wederzijds was alles naar wens verlopen. ’wil je het dichtdoen?’. Anderhalve week eerder waren Miri en Sjimi uit het paradijselijke Nederland teruggekeerd naar Tal-El. Hij laat duidelijk blijken dat hij weet dat alle spreken over boven van beneden komt. kan een ander toch opvatten als verwijt. Veel landen vinden zich een uitverkoren volk. Daarmee kun je ook uitdrukken: ’ik heb het koud’. ’Wie is de machtigste held? Die van zijn vijand een vriend maakt’ (Avot de Rabbi Natan 23). geschiedenis. volk van God. Aan de andere kant noemen Palestijnen de verdrijving uit hun dorpen in 1948 soms ‘onze holocaust’ en spreken ze over Israël als ‘zionistische entiteit’. gestoeld op tradities. Het deed me pijn om als een cherub voorzien van een flikkerend zwaard dit zure appeltje alsnog met ze te moeten schillen. Wij zoefden twee weken in een Passat door Israël. [… ] You mean the Arabs?’ zegt een kolonist tegen P. Invloed van ’kolonistengeweld’ op de bevolking is groot. M. Ergens op een plein stonden we oog in oog met Adam en Eva. Emmeloord Ontmoetingen organiseren is essentieel. e term ‘nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever’ is voor sommige Joden taboe: zij spreken over de nieuwe steden in het bijbelse Judea en Samaria. Na hun verdrijving uit Spanje (1492) kwamen veel religieuze Joden er wonen. de Ronde. Bezette gebieden? Zowel in 1948 alsook in 1967 is er sprake van bestandslijnen en worden geen grenzen genoemd. Ontmoetingen organiseren is dan ook essentieel.W. Thomése in zijn hilarische reisverslag ‘Grillroom Jerusalem’. Elias is taalkundige en secretaris van Nes Ammim Nederland. Ik keek naar het beeld toen mij de woorden van Miri en Sjimi te binnen schoten: ‘We are living in a paradise!’ Ik schrok. besef ik beter hoe belangrijk taal daarbij is. maar beslist géén pretpark is. Safed werd het centrum van de kabbala en rabbijn Jozef Karo (=1575) schreef er zijn ‘Sjoelchan Aroech’ (Gedekte tafel). die laten zien dat Israël meer is dan conflicten. Zij hier in Nederland. waar de bevolking ongeveer half Arabisch. Tot aan de intifada waren er nauwelijks controleposten en konden Arabieren zich vrij door Israël bewegen. om door ‘metacommunicatie’ te leren ‘in een ander register’ te praten. Een zure paradijsappel e are living in a paradise!’. belediging of zelfs bedreiging. ’je weet toch dat het hier stikt van de muggen?’ en ’waarom denk je nooit eens aan mij?’ POSITIEVE ONTwIKKELINGEN Sinds ik me vanuit Nes Ammim Nederland inzet voor dialoogprojecten tussen Joden en Palestijnen. Twee dagen eerder hadden we met de familie Grénot: moeder Miri. staat de vraag centraal: wat kun je met taaluitingen in een bepaalde context doen? Een formulering waar in grammaticale zin niets mis mee is en die iemand als onschuldige mededeling bedoelt. beschuldiging. gezichtsuitdrukking en sociaal-culturele factoren te betrekken bij het interpreteren van wat iemand zegt. Palestijnen? ’I don't know what you mean by that word. Ze halen weliswaar niet direct de pers en zorgen evenmin op korte termijn voor spectaculaire omwentelingen. Vooral dat laatste was komisch. kinderkampen en schooluitwisselingen wordt de basis gelegd voor wederzijds begrip. deed een schietgebedje en vergat gauw mijn sombere vermoedens. is gewichtig genoeg. een onderdeel van het vak taalkunde. maar het geeft je geen enkel privilege boven andere landen en volken.

Andere jaren reisden wij bijvoorbeeld naar Amersfoort. we hebben er zin in en zijn bijna op volle sterkte. gaat ze dus het mikwe (ritueel bad) in. Amsterdam en Osnabrück. DOCHTER VAN ABRAHAm Dan komt de dochter van de Farao. haar geestelijke voorvader die uittrok uit een land waarin hij niet echt met God kon communiceren. H et verhaal is bekend. ‘Dat moet een Hebreeuws kind zijn’. dochter van God Mozes was van jongs af aan omgeven door reddende engelen. dochter van de Farao. Ze gaat. Een van de werkgroepleden verblijft regelmatig in Israël. Ze wordt een bat Avraham. Ieder jaar attenderen we de plaatselijke gemeenten op de Israëlzondag. Zij wil de afgodendienst van haar vader afzweren en zichzelf dopen en zo tot het Jodendom overgaan. het moet binnenin lekker ruiken.of bezinningsonderwerp aan. Zij praat de werkgroep dikwijls bij over de mooie en moeilijke kanten van een leven daar. Zie ook de website JAARLIjKSE EXCURSIE Daarnaast houden we studie. zowel moreel als financieel.net DS. Hoe ziet ze dat het een kind is van het volk waarop haar vader het gemunt heeft? Ziet ze dat het besneden is? Of wordt ze getroffen door de goede zorg waarmee dit kind – ondanks alles – wordt omringd? Het kunstig gemaakte kistje van papyrus. van buiten van pek. Ook bezochten wij de oude Joodse begraafplaats en in de verte – over de Vecht – zagen wij het ‘Jodenbergje’.. In Appingedam bezochten we de voormalige synagoge en de Joodse begraafplaats. We proberen ook steeds de rol van de kerk erbij te betrekken. Deze diensten worden goed bezocht. Batja. Ze stuurt haar slavin om het te halen. ‘Das Buch Exodus’.protestantsekerk. Bitja of ook wel Batja.of thema-avonden voor belangstellenden uit onze regio. Maar zijn derde reddende engel. Ook dan is de sfeer in de werkgroep goed. Als we ons proberen voor te stellen hoe het gegaan is. 2 Geïnspireerd op: Benno Jacob.² Kees Schakel Onze werkgroep vergadert eens in de twee maanden. De traditie heeft haar wel een naam gegeven. Ze krijgt medelijden met hem. en Mirjam. Het moderamen stelt de agenda op en draagt een studie. De wandeling op de provinciale dag voerde onder andere naar de oude Joodse begraafplaats in Hardenberg. uittrekker?’ Er is wel gezegd: niemand spreekt méér Hebreeuws. Jaarlijks wordt er ook een excursie voor geïnteresseerden georganiseerd. maar moge het daartoe gebeurd zijn dat hij een uittrekker wordt! Een tractor uit de sores. en kent de omstandigheden ter plaatse heel goed. Dat maakt het werk tegelijk levendig en spannend. Zo vertelde Marianne van Praag. Weliswaar heb ik – zo zegt de prinses – hem uit het water getrokken. Hoe zeg ik dat in uw taal? Mien hamajiem mesjietiehoe? Ik zou hem graag een naam geven waarin doorklinkt dat hij eens zijn volk uit de nood wegleidt. 10 Kerk & Israël ONDERWEG | DECEMBER 2012 1 Babylonische Talmoed Sota/Van ontrouw verdachte vrouw 12b. Dit is geen Egyptisch vondelingetje. Moge hij een mosje. een nog veel oudere Joodse www. Als een bat Avraham ontdekt de dochter van de Farao het mandje midden in het riet. zijn zus (Numeri 26:59). ontleend aan vers 18 uit 1 Kronieken 4 waarin sprake is van Bitja. van binnen van leem. Is het een Egyptische naam? Een Hebreeuwse naam? Ze noemt haar kind ‘Mosje’. Een dochter van God. begraafplaats. in de omgeving waarvan voor de oorlog de Joodse burgers van de stad woonden. Zo brengen wij een flink aantal mensen in contact met het Joodse leven toen en nu. Stuttgart 1997. een gids vertelde over de Joodse historie van onze stad. © Marc Chagall. Als zijn leven gevaar loopt. Verder biedt het blad Kerk & Israël Onderweg gespreksstof te over. iemand die zijn volk uit het water van de dood trekt. Een oud verhaal weet een diepere reden aan te voeren. in de Nijl een bad nemen. Het jongetje huilt. uittrekker. van zijn volk worden. Deze Batja geeft haar zoon een naam waarover veel te doen is. Soms wordt er wel heel verschillend gedacht wordt over zaken die (Kerk en) Israël aangaan. wordt Mozes als slavenkind clandestien geboren. zijn erin vertegenwoordigd. een naam met de betekenis ‘dochter van God’. Zijn zus houdt de wacht. op het toneel. Vorig jaar belegden we op verzoek en vol enthousiasme een Provinciale dag van Kerk en Israël. Sommige plaatsen in de buurt herinneren daaraan. c/o Pictoright Amsterdam 2012 Chagall ® DOCHTER VAN GOD De dochter van de Farao heeft in de Bijbel geen naam. kenschetst de grootste man van Israël op méér profetische wijze dan deze Egyptische. ligt het voor de hand te denken dat de prinses en de moeder van Mozes over de naam contact hebben gehad. Kerk & Israël ONDERWEG | DECEMBER 2012 11 . Dit jaar bezochten we stad en provincie Groningen. De prinses uit het verhaal van de redding van Mozes krijgt dezelfde naam. zijn moeder (Exodus 6:20).. een land met een uitgesproken geboortepolitiek. Ze spreekt de taal van het hart. We werden rondgeleid door de synagoge aan de Folkingestraat.¹ Als we deze legende volgen. met haar dienstmeisjes. Dan moet je elkaar aanhoren en respecteren. 30-31. Marc Chagall: The Story of the Exodus: Pharaoh's Daughter and Moses. ons onlangs over het huidige Joodse leven in Nederland. rabbijn van de Liberaal-Joodse Gemeente Den Haag. Mozes. dit is een Joods kind van wie de ouders zielsveel houden.Ga en Leer Zo doen wij Kerk en Israël in . LEVENDIG EN SPANNEND De classis ondersteunt ons. de dochter van de Farao. We organiseren dan een speciale avonddienst voor de hele classis. Pieter Noordmans Pieter Noordmans is voorzitter van de classicale werkgroep. We hopen nog lang door te gaan. Op het programma stond onder meer een wandeling door Hardenberg. Dat is prima. een andere keer met een kleine expositie van Joodse voorwerpen of bijzonderheden. Vrijwel alle gemeenten die tot de classis behoren. Of toch niet? Hardenberg Een werkgroep houdt al jaren de zaken van Kerk en Israël in de classis Hardenberg levend. dochter van Abraham. een diepe ervaring. legt zijn moeder hem in een mand van papyrus tussen het riet langs de oever van de Nijl te vondeling. Soms met een koor of muziekgroep met Joodse muziek.hardenberg. Ze opent de mand en ziet daarin het kind. zegt ze. Twee van hen kennen we bij naam: Jochebed. Herausgegeben im Auftrag des Leo Baeck Instituts. Ze is een engel van menselijkheid. denkt méér Israëlitisch. ‘U weet dat ik hem uit het water heb gehaald. In Egypte. en dat is belangrijk voor de contacten. Hoe zeg ik dat in uw taal? Mosje. waar een nieuwe naam bij hoort. wellicht vanwege een uitzonderlijke hitte. lijkt een onbekend persoon te blijven.

1921-1944)| Foto: iStock 12 Kerk & Israël ONDERWEG | DECEMBER 2012 13 . Dit licht schijnt in de donkerste nacht op de weg die wij moeten gaan. Tekst: Channa Szenes (Hongaars-Israëlische dichteres. Er zijn mensen wier nagedachtenis licht geeft in deze wereld lang nadat zij van ons zijn heengegaan.Er zijn sterren Er zijn sterren wier licht de aarde slechts bereikt lang nadat zij zelf zijn uiteengevallen.

’ Op grond van deze talmoedische symboliek begrijpen we dan ook plotseling waarom de apostelen eigenlijk vissers zijn. Daarin wordt de inhoud van de Bijbel uitgelegd. eerst Joods worden en de Joodse gedragsleer overnemen. Met dit besluit zijn de beide godsdiensten definitief uit elkaar gegroeid. Ook Mozes wordt dus ‘in het woord’ gelegd en blijft daardoor behouden. Zoals onze wereld een vergankelijk karakter heeft. Over de figuur van de Messias kunnen we in onze traditieliteratuur gemeenschappelijke ideeën vinden WATER ALS SYmBOOL VOOR DE TIjD Het water als symbool voor de stromende tijd kan ook een verrassende betekenis geven aan een bekend verhaal uit het Nieuwe Testament. De bekendste van deze geboden zijn het houden van de sabbat als onderdeel van de Tien Geboden (Exodus 20:8-11) en de spijswetten (het kosjere eten. net als onze tijd. De symboliek van dit verhaal wil dus zeggen dat het woord iets is dat zich boven onze concrete wereld van tijd en ruimte (‘het water’) bevindt. Deze gemeenschappelijke oorsprong.JAArthEMA Onopgeefbaar verbonden – de Jood Jezus een gemeenschappelijke profeet? De Joodse wortels van het christendom Een dialoog tussen Jodendom en christendom kan natuurlijk nooit tot doel hebben de ander van het eigen gelijk te overtuigen. Dit woord betekent echter ook ‘woord’. als een rivier. die voor de interpretatie van de Bijbel een richtinggevende leidraad vormt. niet door het verrichten van de geboden. maar over de figuur van de Messias – wie dat ook moge zijn – kunnen we in onze traditieliteratuur wel degelijk gemeenschappelijke ideeën vinden. Op de foto de Jordaan. met zijn alsmaar veranderende normen. en dat mag rustig zo blijven. zien we dat het nieuwtestamentische verhaal van Jezus die over het water loopt (Matteüs 14:25. in het bijzonder de Joodse mystiek. Marcus 6:48) vanuit dezelfde symbolentaal is geschreven als die we in de Talmoed aantreffen. Dat werpt een nieuw licht op dit overbekende verhaal. Door de gebruikte symbolen in Oude en in Nieuwe Testament op de juiste wijze te verstaan. ’Water’ verwijst in symbolische zin naar het begrip ‘tijd’. Eigenlijk kunnen we dus zeggen dat de mensheid behouden blijft. om plaats te maken voor andere. en niet onderhevig is aan de wetten van onze concrete wereld. ontstond er onder hen een meningsverschil. GEDRAGSLEER LOSGELATEN Maar als Jodendom en christendom een gemeenschappelijke wortel hebben. Kortom. wel degelijk op een gemeenschappelijke grond. Wat doet een visser? Die haalt vissen boven water. en zoals die in de Joodse traditie. vertelt vele verhalen waarin een soort mythische symbolen worden gebruikt. Nu is het opvallend dat in de Hebreeuwse grondtekst van de Bijbel het woord voor ‘ark’ teva luidt. en dat is hetzelfde als ondergaan in het water. bijvoorbeeld Leviticus 11). iets dat daar bovenuit gaat. zoals de haast ontelbare meningen en visies die de mens zich vormt na verloop van tijd weer verdwijnen. Die werpen steeds weer een verrassend licht op de bijbeltekst. De symbolentaal die in beide boeken wordt gesproken. hoe zijn de wegen dan gescheiden geraakt? Nadat de eerste christenen in Jezus van Nazareth de langverwachte Messias hadden herkend. Marianne van Praag Marianne van Praag is rabbijn van de Liberaal-Joodse Gemeente te Den Haag. toegepast en steeds diepgaander onderzocht. Kortom. Er zijn verhalen overgeleverd over hoe de mens vaak dreigt te verdrinken. Een van die symbolen is ‘water’. de Mondelinge Tora. visies. Met het lopen over het water bedoelt het Nieuwe Testament te zeggen dat Jezus ‘boven de tijd staat. Marcus 1:17) komt daarmee in een ander daglicht te staan: dus vissers die mensen boven deze wereld van tijd en ruimte uittrekken. zo’n gesprek is beslist zinloos. Maar als we nu eens niet zozeer op de verschillen letten. die in het protestantse christendom wordt uitgedrukt met de welluidende term ’onopgeefbaar verbonden’. verder is uitgewerkt. waarden en meningen. Joden en christenen kunnen dus gerust een verschillende mening hebben over de vraag of de Messias al gekomen is of niet. met verrassende resultaten kan worden toegepast op het Nieuwe Testament. De literatuur die de Mondelinge Tora omvat. wetenschap. Maar wat kunnen wij wel van elkaar leren? e verbondenheid die veel christenen voelen met het Jodendom en met Israël. blijkt dezelfde te zijn. en vooral kijken naar wat ons bindt. denk ik. maar dat zij de Schrift steeds in samenhang begrepen met deze mondelinge traditie. Dat wordt beschreven in het Nieuwe Testament (Handelingen 15): moeten nieuwe christenen die geen Joodse achtergrond hebben. de mens gaat onder in de tijd. Het uiteindelijke antwoord was dat dit niet hoefde. Voor de rabbijnse geleerden is het altijd belangrijk geweest dat zij de Bijbel niet zomaar lazen. Ook de uitdrukking ‘ik zal van jullie vissers van mensen maken’ (Matteüs 4:19. zo vloeit het water alsmaar verder. of hoeft dat niet? Jezus had immers gezegd dat de geboden niet afgeschaft mochten worden 14 Kerk & Israël ONdErWEG ONDERWEG | dECEMbEr DECEMBER 2012 Kerk & Israël ONdErWEG ONDERWEG | dECEMbEr DECEMBER 2012 15 . Het christendom is een eigen weg gegaan door de Joodse gedragsleer en daarmee de uitleg van de bijbelse wetten. In het zondvloedverhaal van Noach (Genesis 6:5 . Aan de hand van dit concrete voorbeeld van het water zien we aldus dat de symboliek zoals die ten grondslag ligt aan het Oude Testament. Dat wil eigenlijk zeggen dat de mens ‘verdrinkt’ in de oneindige veelheid van verschijnselen die onze huidige wereld biedt aan meningen. De eerste christenen waren Joden. NIEUw LICHT OP EEN BEKEND VERHAAL Wat hebben Jodendom en christendom elkaar in een interreligieuze dialoog te zeggen? Als rabbijn kan ik niet anders dan vertellen vanuit mijn eigen traditie. is uiteraard ontstaan uit het besef dat het christendom uit het Jodendom is voortgekomen. D (Matteüs 5:18-19). Dit zelfde woord teva wordt gebruikt voor het biezen mandje waarin Mozes gelegd wordt bij zijn geboorte (Exodus 2:3). iets eeuwigs heeft. kan de basis vormen voor wederzijds respect en onderling begrip. Dat besef kan een band scheppen. In symbolische zin verwijst water naar het begrip ‘tijd’: water vloeit. • Foto: Ettje Kole MONDELINGE TORA Een belangrijk principe van het Jodendom is dat er naast de ‘Schriftelijke Tora’ – dat wat in het christendom ‘het Oude Testament’ wordt genoemd – ook een ‘Mondelinge Tora’ bestaat. doordat zij zich in het woord bevindt.9:29) is sprake van een ark die over het water vaart en een aantal mensen weer veilig aan land brengt. enzovoort. daarnaast ook iets heeft dat eeuwig en onveranderlijk is en waarop hij kan vertrouwen. op iets wat aan beide godsdiensten ten grondslag ligt. Een ander centraal punt van het rabbijnse Jodendom is dat er behalve een geloofsleer ook een tot in detail uitgewerkte gedragsleer (halacha) is: een geheel van geboden die door God aan Mozes op de Sinaï zijn gegeven en die voor Joden toen en nu de basis van het dagelijks leven vormen. Deze Mondelinge Tora is uiteindelijk weer opgeschreven in een groot aantal boeken. komen we. omdat hij overspoeld wordt door enorme watermassa’s. Of met andere woorden: hij trekt de mensen tot een niveau dat boven de tijd ligt. Opnieuw is hier de betekenis dat de mens in onze wereld. Joden en christenen een heel ander antwoord geven. men wordt christen door het geloof. die mogelijk bijdraagt tot een dieper wederzijds begrip. ons leven heeft iets tijdelijks en voorbijgaands. los te laten en een eigen traditie op te bouwen. Het behoeft natuurlijk geen betoog dat op de vraag of Jezus van Nazareth de Messias is. Het komt nooit meer op dezelfde plaats terug. waarvan de Talmoed het bekendste werk is.

precies zoals de oude Simeon het in de tempel verkondigde (Lucas 2:2932): Jezus werd een ‘licht tot verlichting van de heidenen en tot heerlijkheid van het volk Israël’. Hij is de gezondene van BOVENNATUURLIjKE GEBOORTE Voor de Koran is Jezus’ wederopstanding – universeel voor de mensheid – het belangrijkste en indringendste ‘goede nieuws’. VIA ISRAËL De kerk is zich er bewust van geworden dat het verhaal van God met mensen niet met Jezus is begonnen. en die hij ‘addergebroed’ noemt. Zeggen de evangeliën iets anders? Als moslim dien je je bescheiden op te stellen als je je in andermans heilige boek verdiept. een menselijkheid die door het licht van God wordt verlicht. uitbuiters en afvalligen. maar in de vorm van dialoog die tegenwoordig nodig is dienen we ons onverdroten en onbekommerd op elkaars terrein te begeven. En de bekering van de westerse volken tot het monotheïsme is volbracht bij monde van Jezus. De plek van Israël in de Al in Genesis 1 is duidelijk dat het deze God om alle volken gaat slechts tot de verloren schapen van het huis Israëls gezonden wist en zijn leerlingen waarschuwde: ‘Wijkt niet af op een weg naar heidenen’ (Matteüs 10:5). Het is echter de vraag of je kunt stellen dat pas via Jezus (en dankzij Paulus) Gods liefde de volken deelachtig is geworden. te midden van hoeren. liefde en wereldverzaking gevonden dat zij trachten na te volgen. Welke consequenties heeft het als wij zeggen dicht in de buurt van de Jood Jezus te moeten blijven? Dat betekent huiswerk: kennisnemen van Judaïca. volbracht en naliet. het nieuwe leven na de dood. Bijbel en in onze theologie doordenken. overgave aan God is een van de mogelijke vertalingen van het woord islam. maar ook met goddelijke vergelding en eindtijdbeschrijvingen. Nergens zegt Jezus: ‘Ik ben God. de ’vijgenboom’. Deze Jezus van Nazaret is geworden tot een brenger van heil aan de wereld van de heidenen.monumentaltrees. Tora-getrouwe Jood was. Vervolgens zei Hij: Word! en hij was (3:59). God schiep hem uit stof. die de sabbat heiligde en vierde. Alles wat hem van de stal van Betlehem af tot aan Golgota overkwam. de vragen van Israël aan de kerk serieus nemen. dat Israël het adres van zijn boodschap was. 1 Korintiërs 15:45. en kent aan Jezus een bovennatuurlijke geboorte toe. • Foto: Wikipedia De kerk heeft de laatste decennia Jezus herontdekt als Jood. God (Marcus 12:6 en Lukas 13). het komt van Israël – om tot alle volken te gaan. zal ook het besef gaandeweg dieper doordringen dat de gemeente van Christus onopgeefbaar verbonden is met het levende volk Israël. Wanneer de evangelist Mattëus de ‘wording’ van Jezus Christus beschrijft. opdat wij Jezus’ boodschap begrijpen. Wij doen er goed aan om dicht in de buurt te blijven van de Jood Jezus van Nazaret. Van waarschuwen met compassie en wijsheid. Jolien Nak Jolien Nak is predikant van de protestantse gemeente in Bennebroek. Wanneer de gemeente zich bewust is van het feit dat zij in de Vader van Jezus Christus geen Ander belijdt dan de God van Israël. slaat geldwisselaars en handelaars de tempel uit en minacht openlijk de Joodse geestelijken die hem daarover kapittelen. De geografie. was er al een verhaal van Israël. kan slechts verklaard en begrepen worden vanuit het feit dat hij een vrome. Niets van alles wat hij deed en zei. D e levens van de profeten vormen een geweven tapijt aan ervaringen en ze krijgen elkaars woorden in de mond gelegd. ‘Woord van God’ en ‘Geest van God’ (4:171). die de mensen aanspoorde om te letten op de vogels van de hemel en de lelies op het veld. is het eerste dat hij vermeldt over Jezus dat hij ’de zoon van David’ is en de ’zoon van Abraham’ (Matteüs 1:1). De fasering in de profetenlevens is duidelijk. Wat betekent het dat Jezus een Jood is? Die vraag wordt mij altijd gesteld wanneer ik met een groep gemeenteleden in Israël ben. en Hij geeft de aarde leven na haar dood. Jezus wordt weer volledig als kind van het Joodse volk. Voor de Koran is ook zijn wonderbaarlijke geboorte van grotere betekenis dan zijn lijdensgeschiedenis. wanneer hij spreekt over de ‘wijnstok’ en de ’wijngaard’. van de Joodse cultuur en religie erkend.’ Hij is de zoon. H et antwoord op die vraag ligt voor een deel in het land zelf. De Koran vindt het nodig Jezus vrij te pleiten van alles wat er over hem wordt beweerd. Het verhaal van Jezus is een verhaal in Israël. het landschap en het klimaat helpen om Jezus te verstaan. Hij is in de Koran Messias. Vaak spreekt de Christus van het evangelie door de eenvoudige menselijke Jezus van de islamitische vroomheid heen. De tijd dat Jezus gezien werd als eerste christen of de stichter van het christendom ligt gelukkig ver achter ons. Dat is goed voor het beter verstaan van wie Jezus zelf wilde zijn. 2 Korintiërs 11: 3). In dit begrip van de goddelijke manifestatie komen christelijke en islamitische Jezusbeelden op veel punten samen. heeft zin en betekenis buiten Israël.’ ’We zien dan ook dat de Jezus van de Koran en de latere islamitische vroomheid – net als de Christus van het christelijk geloof en de christelijke hoop – veel meer is dan een louter menselijk wezen of eenvoudigweg een boodschapper die een boek brengt. 16 Kerk & Israël ONdErWEG | dECEMbEr 2012 Kerk & Israël ONdErWEG | dECEMbEr 2012 17 . HET HEIL IS UIT DE JODEN In de vrome Jood Jezus heeft de mateloze liefde van God zich uitgestrekt tot nietJoodse volken. Dat verhaal wordt tot op de dag van vandaag verder verteld in de gemeenschap van het Joodse volk. Zijn geloof in God ging boven alles. We zijn ons bewust geworden van het Jood-zijn van Jezus. Jezus van Nazaret is zijn leven lang de Bijbel van zijn volk trouw gebleven – een feit dat hij zelf bij het begin van zijn Bergrede met nadruk onderstreept (Matteüs 5:18).JAArthEMA JAArthEMA Onopgeefbaar verbonden de Jood Jezus een gemeenschappelijke profeet? Onopgeefbaar verbonden de Jood Jezus een gemeenschappelijke profeet? De flora en fauna van Israël helpen om Jezus te verstaan. de ’bruiloft’ et cetera. opstandig en gewaarschuwd volk plaatsvindt. Al in Genesis 1 is duidelijk dat het deze God om alle volken gaat en om de toekomst van de mensheid. In de evangeliën trotseert Jezus voortdurend ‘de wet’. dat hij zich schieten. ds. Inderdaad: de vrije geesten van de islamitische mystiek hebben in de mens Jezus niet alleen het voorbeeld van vroomheid. De Koran pleit Maria daarbij vrij van de buitenechtelijke betrekkingen waarvan haar tijdgenoten haar beschuldigden. ‘Hij brengt het levende uit het dode voort en Hij brengt het dode uit het levende voort. besneden en opgevoed werd. Voordat er een verhaal van Jezus verteld werd. De profetologie van de Koran is vrij eenduidig en beschrijft de essentiële taken van de profeten. en net zo zult u tevoorschijn worden gebracht’ (30:19). en goed voor de verstandhouding tussen synagoge en kerk. Jezus werkte heel zijn leven in Israël. op de dag dat ik sterf en op de dag dat ik weer tot leven word gewekt’ (19:33). naast het verhaal van Jezus in de gemeenschap van de kerk. zei Jezus volgens Johannes (Johannes 4:22). 1 Mahmoud Ayoub: 'Redemptive Suffering in Islam. Ook Paulus noemt hem de nieuwe Adam (Romeinen 5:15. Voor de Koran is Jezus' wederopstanding het belangrijkste 'goede nieuws'. helemaal in overgave levend tot God. Daarbij stelt de Koran dat er geen onderscheid gemaakt kan worden tussen de profeten: geloof in alle profeten is het ware geloof (2:285). Daartegenover staan kwaliteiten die geen enkele profeet krijgt toegedicht. De Koran stelt hem aan ons voor in zowel zijn historische als zijn toekomstige en zijn huidige vredestaak. Hij geneest zieken op de sabbat. • Foto: www. Zoals Inayat Khan zei: ‘De boodschapper is een sluier over de boodschap en de boodschap is een sluier over God. De evangeliën bevestigen dat deze Jezus in het geloof van Mozes geboren. goed voor het beter verstaan van het Tweede Testament. moet ik om te beginnen bekennen dat die bij elke lezing van zijn leven en woorden voor mij verandert. Volgens het evangelie van Johannes hebben de Joden hem beschuldigd van godslasterlijke identificatie met God om hem als godslasteraar te kunnen veroordelen. Reality or Delusion'. Den Haag 1978. Zij vonden ook de Christus die de tot vervulling gekomen menselijkheid belichaamt. schrijver en vertaler. ‘Vrede is met mij op de dag dat ik werd geboren. mensen van wie Jezus niet één enkele wilde laten Jezus is veel meer dan een boodschapper Een aantal aspecten maakt Jezus tot het enige buitenbeentje. leerde en preekte. samen met de flora en fauna.’ 1 VAN DE wET OF VAN HET HART? In de Koran wordt Jezus vergeleken met Adam. zoals deze olijfbomen in Getsemane. Om tot elkaar te komen dienen we wat minder absoluut te zijn in het mensbeeld dat we van Jezus huldigen. Towards an Islamic Christology: The Death of Jesus. Op tientallen plaatsen verkondigt de Koran Abdulwahid van Bommel Abdulwahid van Bommel is docent geestelijke verzorging. Het heil is uit de Joden.com Het begon met Jezus van Nazaret Jezus in de Koran: Gods Woord en Geest Wanneer ik over ‘mijn persoonlijke Jezus’ zou moeten schrijven. Deze weerschijn van het goddelijk licht in het hart en in de ziel van de mens wordt in de taal van de islamitische mystiek tadjalli genoemd: de manifestatie van goddelijke schoonheid en majesteit in en door mensen. tot de Apocalyps die bij elk hoogmoedig.

Parklaan. Commissie Kerk & Israel te Voorhout.5:31 R IN DE PROVINCIE GRONINGENDRENTHE SNEEK. 15 en 29-1 Drs. dr.Namen. WOERDEN.nl > Bezinning&Toerusting IN DE PROVINCIE ZUID-HOLLAND DEN HAAG.Wanneer je opneemt. Zijllaan 57 21-3 L. 20-3 Dr. 9 en 23-1. 21-25 30 maart Pesach vijfde dag.23:44.34:35. Numeri 28:19-25. Leviticus 22:26 . door waarheid en verzoening’. Maranathakerk. Pekoedee .En hij had laten gaan.46:18 16 maart Wajikra . IN DE PROVINCIE GELDERLAND AALTEN. Uitgebreide informatie staat op de website www. Numeri 28:19-25. Exodus 27:20 . Lange Kerkdam 46. In 1858 bleek een grondige verbouwing noodzakelijk. Na de Tweede Wereldoorlog hervatten degenen die uit de onderduik terugkeerden het Joodse leven in Leiden. Landstraat 20.J. Jeremia 7:21 .6:13 23 februari Tetsavee . 1 Koningen 5:26 . Inlichtingen: (0543) 47 20 26 en/of www. De godsdienstoefeningen werden aanvankelijk in een privé-huis gehouden.Ik ben verschenen.9:35. Exodus 33:12 . Inlichtingen: (070) 385 86 11 of (070) 360 42 94. De Joden konden hun geloof daar in vrijheid belijden. 16 en 30-1 J.7:6. Boosman: ‘Een Joodse visie op de eindtijd’. 14-3 Drs. Cees den Heyer: ‘Twee Testamenten’.en treurdagen in de synagoge JANUARI 2013 5 januari Sjemot . Jesaja 66:1-24 19 januari Bo . plaats en telefoonnummer. Kring Zoektocht.5:26.Te doen onderweg Activiteiten waaraan lezers kunnen deelnemen. Exodus 13:17 .13:16.Je zult gebieden.leerhuisamsterdam.eu Inlichtingen: latepost@rijmerij.24:18. Jesaja 27:6 . Leerhuis Amsterdam Tenach en Evangelie. Sindsdien vinden er in de synagoge nog altijd met regelmaat diensten plaats volgens de riten van het Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap. 2 Koningen 12:1-17 16 februari Troema . A. Juliana van Stolberglaan 154/hoek Laan van Nieuw Oost-Indië. Jacobslaan 1. thema: ‘Jozef: dromer en doener. Inlichtingen: (0515) 41 71 22.28:13. 24-1 Prof. 4-12 Feike ter Velde: ‘Het toekomstige herstel van Israël’. Exodus 25:1 . De vertaling daarvan is: De heerlijkheid van dit laatste huis zal groter worden. Numeri 28:9-15. 9-1 Rabbijn J. 1 Samuël 15:2-34 24 februari Poeriem . dan van het eerste. Genootschap Nederland-Israël. Leviticus 6:1 . Zwolse synagoge aan de Samuel Hirschstraat. Exodus 38:21 . werd binnen zes maanden niet ver daarvandaan een nieuwe synagoge gebouwd.Jetro.P. die het Hebreeuws deed herleven’. Klaas Spronk: ‘De Jozefverhalen: een literair en theologisch meesterwerk’.38:20.israel@pkn.Lotenfeest. U.J.P van Wouwe is voorzitter van de Nederlands Israëlitische Gemeente Leiden Een echo uit de synagoge Schriftlezingen op Sabbat en feest. Zie www. maar waarom? Een Joodse uitleg’. 29:22-23 12 januari Waëra .Kom. Leiden uim driehonderd jaar geleden kwam een groep Joodse vluchtelingen. Jesaja 6:1 . 26-2. T. 4-3 Mw. Jozua 5:2 .Heffing. De synagoge. Israël 65 jaar’. Exodus 12:21-51.E.pkn.8:3. 17-4 B. IN DE PROVINCIE UTRECHT UTRECHT. Exodus 30:11 .‘ Inlichtingen: hrmaanen@xs4all. Numeri 19:1-22.nl/kerkenisrael > Agenda SYNAGOGEN IN NEDERLAND Volgende uitgave: maart 2013 Activiteiten vóór 4 januari opgeven bij de redactie. S. J. Muziek en voordracht.17:16. Numeri 28:19-25 Sabbat tijdens Pesach.dr. Adelaar: ‘Toe Bisjwat (Feest van de bomen)’.M. 5 en 6-3 Prof. J. Oecumenische Commissie Kerk en Israël.37:14 KEES SCHAKEL • Foto's: Nienke de Zwart WASSENAAR. Ezechiël 45:16 . Ezechiël 36:37 . In 1723 (8 Sjevat 5483). De kleurrijke Jozef’.dr. Exodus 18:1 . voornamelijk uit Portugal. werd op 2 juni 1947 weer in gebruik genomen. J.8:36. Molenvlietbaan 10. Aalten 18-4 Mw. Dekker: ‘Joodse leefwerelden in de film’.27:19. 18-2 Ds. Exodus 17:8-16 IN DE PROVINCIE OVERIJSSEL ZWOLLE.6:1.A. KO VAN WOUWE Dr. Exodus 12:1-20. De Verdieping.‘ 25-5 Dagtocht naar Etty Hillesum Centrum in Deventer. 15-1 Ronny Naftaniel (directeur CIDI): ‘Vrede voor Israël?’ 19-2 Drs. Zuiderkerk. Rechters 4:4 . Wesseling: ‘Bijbelse poëzie’. kocht Aron van Praagh aan ’t Oude Levendaal een huis en erf dat hij inrichtte als gebedshuis. Zwiep: ‘De verloren tuinen van Córdoba’. Exodus 10:1 . Het gebouw kreeg de gevelindeling zoals die tot op heden gebleven is.En hij liet samenkomen. Jozefkerk. Christus Triumfatorkerk. Inlichtingen: (0348) 41 04 66. In 1762. 4-2 Rabbijn Tzvi Marx: ‘Jozef de rechtvaardige. Ezechiël 36:16-38 9 maart . 10-3 ‘De buit bedroeg ruim 46 miljoen …’ Elim. Leny Ridderhof: ‘De familie van Jozef in de kunst’.nl MAART 2013 2 maart Ki Tisa .De berekeningen.nl FEBRUARI 2013 2 februari Jitro . 14-1 Prof. I. IN DE PROVINCIE NOORD-HOLLAND AMSTERDAM. Achterzaal NPB-gebouw.nl VOORHOUT.kerkvenster. Ruben van Zwieten: ‘Jozef en zijn economie van het graan’.44:23 23 maart Tsav . inclusief de gevelsteen met inscriptie in het Hebreeuws. Jeremia 46:13-28 26 januari Besjalach . E-mail: kerk. Laman Trip: ‘Het leven van Etty Hillesum.6:1 27 maart Pesach tweede dag. 19-3 Johan Feitsma: ‘Tijd voor vrede. naar Leiden.Rechtsregels. Fürstenberg (chazan): ‘Pesach: Feest van bevrijding’. Zuiderkerk. die zwaar beschadigd en leeggeroofd was. Ludgerstraat 64. van ’t Riet: ‘Zonder Tora leest niemand wel’.Gebied. Rienck Bockemakade 7.En Hij riep. 8-5 Vilde Katschke: ‘Viering van Jom Ha‘atsmaoet. Inlichtingen: (070) 511 19 70. met een consistoriekamer en ritueel bad. Jesaja 43:21 . Messiaskerk. Deuteronomium 25:17-19. Hagaï: ‘Eliëzer ben Jehuda. 9:22-23 26 maart Pesach eerste dag. nu tweehonderdvijftig jaar geleden. Siertsema: ‘God en geloof in Joodse kampdagboeken’. Aan het Levendaal zijn naast de synagoge een studentenhuis en een Joods studiecentrum gevestigd. Inlichtingen: (0252) 23 03 63. Tanja: 'Een gouden eeuw? De geschiedenis van de Sefardische Joden in de Middeleeuwen en vroegmoderne tijd’.40:38. Kanaalstraat 200. Cursussen op verschillende locaties. In hetzelfde jaar werden de statuten van de Joodse gemeente door de stadsraad Leiden goedgekeurd. Pastorie Antoniuskerk.20:23. Exodus 21:1 .‘ 5-3 (idem) ‘Klaagliederen (Eecha). Inlichtingen: info@judaica-zwolle. Aanbouw St. Exodus 1:1 . 12 en 19-3 Drs. Exodus 30:11-16. 'Het leven van Etty Hillesum' 18 Kerk & Israël ONDERWEG | DECEMBER 2012 Kerk & Israël ONDERWEG | DECEMBER 2012 19 . De synagoge aan het Levendaal werd in 1931 opnieuw gerestaureerd. 6 en 20-2. Exodus 35:1 . Leviticus 1:1 . Het gebouw werd met behoud van de gevelindeling vrijwel geheel vernieuwd.30:10. 21-3 Ds. 15-1 Tirtzah Middleton (Liberaal-Joodse gemeente Utrecht): ‘Ruth. De ontploffing van het kruitschip aan de Steenschuur in 1807 – die 151 doden en ruim tweeduizend gewonden veroorzaakte – vernietigde het archief van de Joodse gemeente en de synagoge werd zwaar beschadigd. Exodus 6:2 . Hans Berkheij: ‘Archeologie in Israël’.34:26.Wajakheel .P. 9:5-6 9 februari Misjpatiem .nl Vermeld tevens datum. 2 Koningen 23:1-9. zegt de HERE der heirscharen (Haggai 2:9).

kaarsen en gebedenboekjes. Maar wat je niet verwacht: na een reeks verhaaltjes over alledaagse thema’s zoals de was. Julia heeft alleen haar moeder en Sam heeft een grote familie. Het Muizenhuis bestaat echt en is bedacht en van karton. met zijn ouders.’ Op de afbeelding zie je een gezellige eetkamer met een prachtig gedekte tafel. de uittocht uit Egypte. ‘Waarom is dat?’ vraagt Julia. Uitgever Skandalon. Zij kunnen daarin sturen. Chananja met zijn boodschap: ‘Binnen twee jaren komt al het geroofde en weggevoerde vaatwerk naar de tempel terug’. maar ook om culturele verschillen. Psalms between Judaism and Christianity’. Deze. Vught 2012. ‘dan vieren wij sjabbat. slaat de menselijke rol in het gebeuren over. Dat is het ook. ethisch en materieel opzicht. de gang door de woestijn en de intocht in Kanaän zijn trouw aan het volk getoond. Er zijn uitvoeringen van amateurkoren zoals het Urker Mannenkoor of het Dominicuskoor uit Amsterdam. Kopten. Gaandeweg zie je Hem veranderen: van het confronterende ‘Bekeer u. Israëls profeten. dat inzicht geeft hoe in de loop der eeuwen het Onze Vader gebeden is door Grieken en Latijnen. Het is een informatief boekje geworden. De verhaaltjes spelen zich af in de verschillende ruimtes. Friezen. Ze zijn gefotografeerd door Ton Bouwer en de afbeeldingen zijn een lust voor het oog. zegt Julia. dan komt er heil en zegen. signalen van een werkelijkheid die komt. want het Koningschap is nabij’ (Matteüs 4:17) wordt zijn boodschap over Gods Koningschap tot een hartelijk aanbod. Wanneer men terugkeert zal het goed gaan. Zij bezien de werkelijkheid van hun tijd en wijzen aan waar het daarin niet goed gaat. Niet iedereen is zich ervan bewust dat door de eeuwen heen vele componisten zich door de psalmen hebben laten inspireren. Wordt de tekst van De Nieuwe Bijbelvertaling straks regel? Ook in de eredienst? De Raad van Kerken was aanvankelijk van plan om de oecumenische versie van het Onze Vader te vervangen door die van De Nieuwe Bijbelvertaling. Nadat zij de tekortkomingen van hun werkelijkheid hebben benoemd roepen zij hun volksgenoten op om terug te keren naar Gods leefregels. emeritushoogleraar bijbelse theologie. Sam is verlegen en Julia durft alles. ‘In hemelsnaam. geen noodlot. Adri van der Wal WEERSPROKEN Israëls profeten hebben steeds te maken gehad met tegenstemmen in hun eigen tijd. JEZUS Met zijn boodschap over Gods Koningschap zet Jezus de verkondiging van de oudtestamentische profeten voort. Avni. Hij ontkwam aan de naziterreur. Sam & Julia’. Ze werden veelal gemarginaliseerd. in de geest van de psalmen. Steeds zien zij heil na onheil. heeft Rochus Zuurmond. ‘dat doet mijn moeder nooit. een fundamentele bijdrage willen leveren.160 blz. zeer VERANTwOORDELIjKHEID Israëls profeten doen een beroep op de verantwoordelijkheid van hun hoorders. werd in Auschwitz vermoord. Uitgever: Globe (GLO 5247). Zijn analyse van de situatie als een straf van God valt mensen zwaar. Israëls profeten zijn mensen van de hoop. de overige zijn de oorspronkelijke Hebreeuwse teksten. In protestantse kringen is de tekst van het Onze Vader sinds 1637 (Statenvertaling) hoegenaamd ongewijzigd gebleven. Hij zet met name in bij de liefde van God voor mensen. Wij bidden tot de Vader van de Jood Jezus van Nazareth. Met Gods leefregels in de hand onderzoeken zij de situatie. Sim Gokkes (1897-1943) daarentegen. Allerminst! Mensen hebben invloed op die toekomst. Uitgeverij Rubinstein. Dat onderstreepte hun verkondiging over de God die in staat is de geschiedenis heilzaam te doorbreken. Maar vooral de toelichtingen op de afzonderlijke beden van het Onze Vader zijn juweeltjes om te lezen. 118). Omdat zij een God verkondigen die macht heeft over de geschiedenis. TEhiliM/ PsAlMEN NEdErlANds KAMErkoor Psalmuitvoeringen op Nederlandse cd’s zijn er in vele soorten en maten. wat kunnen we dan verwachten? Uiteraard geeft het koor verantwoorde vertolkingen van Rossi. Door mensen in de spiegel te laten kijken hopen de profeten dat mensen hun verantwoordelijkheid zullen nemen. en één muis met een keppeltje op … Greetje van der Harst. Gods bereidheid tot herstel illustreert Jezus in zijn vele wonderen. Desondanks wordt ook Jezus om zijn boodschap tot een lijdende gestalte. Jezus als profeet Wat is profetie? Eenlingen waren zij vaak. De profeet Hosea bracht het thema van Gods liefde voor mensen in.globerecords. van wie vier korte composities voor de synagoge zijn opgenomen (Psalm 92 (2x). deze mensen die de gang van zaken in Israël kritisch volgden.50. maar zag er vooralsnog vanaf. Syriërs. Amsterdam 2011. verjaardag en waterpokken. Beiden beroepen zich op het horen van Gods stem (‘Dit zegt de HEER’). voormalig PvdA-gemeenteraadslid in Amsterdam. week in 1935. ‘Het Koningschap is nabij gekomen’ in Matteüs 10:7. In dreigende taal wordt dan vaak de toekomst neergezet als een donkere tijd vol onheil. PROGNOSE Na het stellen van de diagnose komen deze sprekers-namens-God tot hun prognose. houdt het laatste woord in de geschiedenis. Steeds zal Hij naar wegen zoeken om de geschiedenis voort te doen gaan. sociaal. papier-maché en afvalmateriaal gebouwd door Karina Schaapman. 93. 'Het muizenhuis. Bovendien pleit Zuurmond er herhaaldelijk voor om het Hebreeuwse karakter van het Onze Vader te handhaven. Castricum 2011. zei mijn kleinzoon van twee. dat juist wel doet! Kees Schakel Tehilim. zegt tante. Karina Schaapman. Het gaat bij de vertaling van het Onze Vader niet alleen om taalkundige problemen. Jeremia daarentegen neemt de rol van de mens die onheil over zich heen haalt. • Beeld: Schilderij ‘Hosea’ van Duccio di Buoninsegna • Foto: Wikipedia NIET HET EINDE Ook al dreigt er onheil. Jeremia bijvoorbeeld had te maken met Chananja (Jeremia 28). Zij zijn allereerst mensen van de diagnose.nl IN hEMElsNAAM De titel van het boekje ‘In hemelsnaam’klinkt als een kreet. serieus. uiteindelijk zijn Israëls profeten mensen die bemoedigen en opbeuren. verwachtingspatronen. Frans of Duits. ISBN 978 94 90708 40 5. Wanneer men niet terugkeert.95. ‘Niet zo schreeuwen’. in religieus. theologische en methodische uitgangspunten. WONDERTEKENS Van profeten als Elia en Elisa worden meerdere wondertekens verhaald. Daarom heeft hij dit alleszins leesbare boekje geschreven. door hen als Schepper en Bevrijder getekend. Zij schilderen hun God als een God die reageert op mensen. Sweelinck en Mendelssohn. vooronderstellingen. D e profeten van Israël lieten hun tijdgenoten in de spiegel kijken. Maar sinds De Nieuwe Bijbelvertaling (2004) staat ze op het spel. muizen rond de tafel. Aangezien de discussie hierover dus nog open is. Telkens benadrukken Israëls profeten dat het aan Israëls God niet zal liggen. een rest die ondergang overleeft. ‘Omdat het vrijdagavond is’. Prijs: € 16.-. drinken een slokje wijn en steken kaarsjes aan. opdat het eigene van dit gebed niet verloren gaat. toen hij de inzet van psalm 120 – vertaling: ‘Roep ik in mijn nood tot de HEER’ – van de Israëlische componist Tzvi Avni hoorde. herstel na ondergang. ‘Niet zo schreeuwen’ – gelukkig dat het Nederlands Kamerkoor. Zij benoemen in vaak niet mis te verstane woorden de tekortkomingen van hun werkelijkheid. Samen gaan ze op avontuur. Als een topkoor als het Nederlands Kamerkoor een psalmen-cd uitbrengt. Hoe confronterend zij ook kunnen zijn. Over vertaling en betekenis van het Onze Vader’. € 14.’ ‘O’. Prijs: € 23. De schrijver wilde dat ook het niet-theologisch of literair geschoold gemeentelid op een verantwoorde wijze over de tekst en de vertaling van het Onze Vader zou kunnen meedenken en -praten. Hij heeft in zijn bijstand bij 20 Kerk & Israël ONdErWEG | dECEMbEr 2012 Kerk & Israël ONDERWEG | DECEMBER 2012 21 . Saksen en Anglicanen. geboren in 1927 in Saarbrücken. maar kan zich ook naadloos voegen in de Joodse manier van omgaan met de psalmen? Zes van de achttien psalmen of psalmfragmenten zijn vertalingen in het Latijn. Hij slaat het lijden over. maar blijkt uiteindelijk een goede duiding van de werkelijkheid. een uitnodiging. www. Uitgevoerd door het Nederlands Kamerkoor onder leiding van Klaas Stok. is daar ineens een verhaaltje over een bezoek aan de tante van Sam op vrijdagavond: ze eten kippesoep. dan hoeft men niet op een goede toekomst te rekenen. uit naar Israël. De toekomst is geen vast scenario. meestal in een Nederlandse vertaling. een thema dat al door Hosea en Jeremia was ingebracht. Maar hun boodschap is totaal verschillend. dan nog zullen Israëls profeten dat niet tekenen als het einde. versgebakken brood. Reinier Gosker Rochus Zuurmond.boEkbEsprEkiNGEN Bijbels-theologische bijdrage SAbbAt iN hEt MUiZENhUis • Foto: Ton Brouwer S am en Julia wonen in het Muizenhuis.

Zowel bij de nascholing van predikanten als bij de opleiding van theologiestudenten aan de beide universiteiten. werd ik geraakt door de colleges van de oudtestamenticus Henk Jagersma. Er wordt nu veel kritischer naar Israël gekeken.142). volgens u. Satan ging naar Mozes en zei hem: Waar is de Tora die de Heilige Hij zij gezegend je gegeven heeft? Mozes antwoordde: Wie ben ik dat de Heilige Hij zij gezegend mij de Tora zou geven? De Heilige Hij zij gezegend zei tot Mozes: Mozes. Toen keek de wereld met bewondering toe hoe de staat Israël zich succesvol ontplooide. Ik denk dat het goodwill oplevert voor wat er in het Dienstencentrum gebeurt. Wordt die spannend? Ik hoop te kunnen laten zien hoe wij als provinciale werkgroepen. Dat was een van de waardevolste periodes in mijn leven. Die periode van bewustwording is voorbij.. de nieuwe voorzitter van de Raad voor Kerk en Israël van de Protestantse Kerk. Hij zei hem: Ga naar de zoon van Amram. Dit najaar hebben we die afgerond. Durf ik te zeggen dat die van mij is? De Heilige Hij zij gezegend zei tot Mozes: Omdat je je zo klein hebt gemaakt. Druk genoeg dus! Waarom ben je aan deze taak begonnen? Heb je enig idee hoe je de problemen wilt aanpakken en of dat iets opleveren zal? Jazeker. Die niet schuwt haar theologie kritisch te bezien en waar nodig te herzien.’ ‘Hij heeft de Eeuwige van aangezicht tot aangezicht gekend. vanwege het conflict met de Palestijnen. We maken een rondgang langs alle provinciale werkgroepen.. Twintig eeuwen christendom hebben de Joden veel onheil gebracht. Met de 54e sidra is de cyclus van de Tora voltooid. Dat moet anders! De Protestantse Raad gaat een rubriek verzorgen in dit blad. maar ik heb haar niet gevonden. Dienstenorganisatie. Dat proces ging niet vanzelf./ vvoennyy Is dat het enige probleem? Ik ben in Utrecht geboren en woonde tegenover de Joodse slager Keizer. Je bent fulltime gemeentepredikant in GroedeSchoondijke-Waterlandkerkje in Zeeuws-Vlaanderen. U hebt een verborgen schat waar U dagelijks van geniet. NIET DE wERKER. 22 Kerk & Israël ONDERWEG | DECEMBER 2012 Kerk & Israël ONDERWEG | DECEMBER 2012 23 . dan stuiten we op de woorden: ‘En de Eeuwige zei: Mijn dienaar Mozes is gestorven. De Kerk en Israël-organen verloren hun autonomie en werden. Lezen we na het laatste vers in Deuteronomium nog even door in het boek Jozua. besteden we aandacht aan de dood van Mozes.nl Nee. het is aan jou om de Jordaan over te steken.. De hoogtijdagen van Kerk en Israël liggen in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw. Ik was als kind nieuwsgierig naar hun sabbatmaaltijden op vrijdagavond. zoals die vastligt in onze Kerkorde. Hij keerde terug en zei: Heer der wereld. ook in de Talmoed wordt zijn grootheid getekend door onder andere te wijzen op zijn nederigheid en zijn bescheidenheid. 06-40 22 89 23 of e-mail: info@stichtinglev. De communicatie tussen ‘land’ en ’provincie’ moet beter. een adviesorgaan voor de Dienstenorganisatie. Foto: Can Stock Photo Inc. maar de Eeuwige zelf. Mijn dienaar. Gedenkteken aan Mozes op de berg Nebo.stichtinglev. In dit kader wil ik graag besluiten met een chassidische vertelling: Toen Rabbi Soesja ging sterven. maar twintig eeuwen christendom hebben de Joden veel onheil gebracht. De Protestantse Raad zoekt naar bredere samenwerking met onder andere de Appèlgroep Kerk en Israël.LErNEN MEt lEV Het werk gaat door In deze rubriek bespreken medewerkers van de Stichting LEV (Leren en Vernieuwen) gedeelten uit de Tora. de wekelijkse afdeling weZot haBeracha (Deuteronomium 33:1 .en personeelsmanager. maar men zal vragen ‘ben je Soesja geweest?’’ (Martin Buber‚ ‘Werke‘. ben jij een leugenaar? Mozes antwoordde: Heer der wereld. Dit neemt niet weg dat de oorspronkelijke theologische vragen betreffende de verhouding van Kerk en Israël nog net zo actueel zijn als na de Tweede Wereldoorlog. Sindsdien intrigeert mij de vraag naar de Jood Jezus. bij uitstek een eretitel.. Woorden schieten te kort om zijn grootheid te schetsen: ‘Hij is de dienaar van de Eeuwige. Dritter Band. Na 13 jaar komt er een einde aan deze rubriek.’ ‘Hij is man Gods. Reinier Gosker Hoe wil je die weer op de agenda krijgen? GROOT IN NEDERIGHEID Over de doden niets dan goeds . Heidelberg/München 1963. profeet als geen ander. wat was. Hier is nog veel werk te verzetten. Aan de ene kant spreekt de Joodse traditie over Mozes als Mosje Rabbenoe – Mozes onze Als Protestantse Raad vragen wij er aandacht voor.  Rabbi Jehosjoe’a ben Levi zei: Toen Mozes afdaalde van de nabijheid van de Heilige Hij zij gezegend.34:12).’ Zelfs al is een groot leider overleden – het werk gaat door.B. p. N. Ook zag ik hoe ze op zaterdag naar de synagoge gingen.nl / www. Soesja. Wie is hij? Na mijn studie werkte ik ruim vier jaar in Nes Ammim als bedrijfs. Zoals er gezegd is (in Maleachi 3:22): ‘Gedenk de Tora van Mozes. Het leverde veel pijn en misverstanden op bij de vrijwilligers in het land. De Joodse traditie lijkt hiermee te zeggen dat het niet om de werkers gaat. nu je straks voor de troon van de Eeuwige zal verschijnen. zegt Derk Blom. OPDRACHT In Deuteronomium 34:6b staat: ‘. Afgelopen maart begonnen we. Stichting LEV ontwikkelt onder andere studiemateriaal voor leerhuizen en ‘lerngroepen’. Sjabbat 89a) leraar. veranderden de structuur en de organisatie. Satan ging naar de aarde.’ Of dat de Eeuwige zegt: ‘Waarom was je niet als Mozes?’’ Rabbi Soesja antwoordde: ‘In de wereld-die-komt zal men aan mij niet vragen ‘waarom ben je geen Mozes geweest’. Schriften zum Chassidismus. Op mijn manier probeerde ik rekenschap te geven van onze geschiedenis: niet persoonlijk natuurlijk. zie hiervoor onder andere Elie Wiesel (‘Bijbels eerbetoon: portretten en legenden’. En aan de andere kant wordt ervoor gewaakt Mozes haast goddelijk te maken. de reden dat het mis ging? Niek de Wilde Voor informatie: tel. 1977. Een gedachte die aansluit bij de Tenach zelf. Zij vroegen hem: ‘Ben je bang. dat Hij je zal vragen: ‘Waarom ben je niet geweest als Abraham . synode en Protestantse Raad samenwerken aan dezelfde zaak: de vernieuwing van een kerk die zich bewust is van haar wortels. maar om het werk. Dat blijkt ook uit alles wat er gezegd wordt over Mozes wanneer hij overleden is. Het conflict tussen Israël en de Palestijnen mag ons niet onberoerd laten.’ (Babylonische Talmoed. waar is de Tora? Hij antwoordde: Ik heb haar aan de aarde gegeven. zal zij naar jou genoemd worden. maar vond haar niet. Mozes is en blijft een feilbaar en sterfelijk mens.. p. mAAR HET wERK Wanneer we over Mozes spreken stuiten we op een paradoxale houding. Ook wilde men verantwoordelijkheid nemen voor fouten in de theologie. Gooi en Sticht. Een opmerkelijk voorbeeld hiervan is dat Mozes niet voorkomt in de Hagada. is vandaag niet langer vanzelfsprekend. De ’onopgeefbare verbondenheid met het volk Israël’. Derk Blom • Foto: Reinier Gosker T oen de Protestantse Kerk in Nederland in 2004 tot stand kwam. Later. daaronder ligt een veel ingewikkelder situatie.. 372) Aankondiging van een nieuwe rubriek ‘Weg met misverstanden’ 'Ik wil misverstanden ophelderen en pijn wegnemen'. kwamen vrienden en leerlingen bij zijn bed. kwam Satan en vroeg Hem: Heer der wereld. Het is onze taak om verder te gaan. overal op aarde heb ik de Tora gezocht. en die strijdt tegen antisemitisme en anti-judaïsme. Dat moet anders! I n sidra 54. Dit is om ons duidelijk te maken dat niet hij het volk heeft uitgeleid uit Egypte. welnu maak je gereed. tijdens mijn theologiestudie in Brussel.’ Niet alleen de Bijbel zingt Mozes alle lof toe. die mede tot de Holocaust leidden.’ Waarom zouden – volgens u – de bijbelschrijvers deze zin er bij hebben gezet? OPDRACHT Kunt u een voorbeeld geven van een situatie waarbij het wegvallen van ‘de’ leider een probleem opleverde? Als u hieraan terugdenkt. als onderafdeling van Kerk in Ontwikkeling. en niemand weet zijn (Mozes’) graf tot op de huidige dag.

Houten Ontwerp: Reprovinci. en allen die geïnteresseerd zijn in of zich verantwoordelijk weten voor de verhouding van Kerk en Israël informeren. tel.nl en op www.pthu.per jaar (vier nummers. (mogen) hopen’.pkn. De Protestantse Kerk in Nederland is overeenkomstig haar belijden gestalte van de ene heilige apostolische en katholieke of algemene christelijke Kerk die zich. telefoon (0341) 56 54 99 Artikelen mogen met bronvermelding overgenomen worden in andere uitgaven.Varia OJEC-WEEKEND Van vrijdagmiddag 1 tot zondagmiddag 3 februari vindt in Elspeet het Leren&Vieren-weekend van het Overlegorgaan van Joden en Christenen (OJEC) plaats. Kerk & Israël Onderweg is voor (visueel) 24 Kerk & Israël ONDERWEG | DECEMBER 2012 . Meer informatie bij Douwe van der Sluis. Nadere informatie hierover is te krijgen bij de Christelijke Bibliotheek voor Blinden en Slechtzienden (CBB) te Ermelo. Eindredacteur: Anja de Zeeuw gehandicapten ook verkrijgbaar in gesproken vorm op cd-rom (voor de daisyspeler).stichting-come.nl/kerkenisrael • Foto: Omke Oudeman REACTIE OP OPGELAAID CONFLICT JERUZALEM-SEMINAR Van 9 juni tot 7 juli 2013 vindt in Jeruzalem het seminar ‘Dream and reality’ plaats. 06-53 99 84 00. Voetangels en klemmen’.nl website www. in het bijzonder betreffende de komst van het Koninkrijk van God. e-mail: do. Joden en christenen ontmoeten elkaar en zijn elkaars gast bij het vieren van sabbat en zondag. Onder ‘Israël’ wordt verstaan: het Israël dat wij ontmoeten in de Bijbel en van daaruit in de geschiedenis tot op vandaag. Hoofdredacteur: Floor Barnhoorn Redactie: Reinier Gosker. Met gastspreker Dick Boer over ‘Onopgeefbare verbondenheid in de praktijk. Fred Meijnhardt. Dit wordt georganiseerd door Stichting CoME in samenwerking met het Swedish Theological Institute Jerusalem. Als Christus-belijdende geloofsgemeenschap zoekt zij het gesprek met Israël inzake het verstaan van de Heilige Schrift. 3533 AE Utrecht Postbus 8504. Rijk Roelofse. Doelstelling van het blad is: de Joodse wortels van het christelijk geloof theologisch doordenken. Joden en christenen. vanaf 10 exemplaren) Vraag via het mailadres van de redactie een gratis proefnummer aan. toegespitst op de situatie van Jodendom.israel@pkn. Het is het verslag van literatuuronderzoek onder politiek filosofen en politieke theologen naar burgertrouw en religieuze verbondenheid. Schoonhoven Druk: Drukkerij de Groot. Jongkind. Kees Schakel. Aanmelding vóór 20 januari 2013 bij bureau OJEC. Meer informatie: www. inspireren en meningen bieden. Goudriaan UITGEVER: Dienstenorganisatie Protestantse Kerk in Nederland Joseph Haydnlaan 2a.nl/kerkenisrael ABONNEMENTEN Particulier abonnement € 9. De kerk is geroepen gestalte te geven aan haar onopgeefbare verbondenheid met het volk Israël. Het verpakkingsfolie is milieuvriendelijk en kan weggegooid worden in de biobak. ISSN 1566-9033 VORMGEVING EN DRUK Opmaak: Ladenius Communicatie. uitstrekt naar de komst van het Koninkrijk van God.nl > Actueel > Nieuws > Israël en Gaza VOLGEND NUMMER • Jaarthema ‘Onopgeefbaar verbonden – vanwege de Sjoa • Interview met rabbijn Michael Schwartz • Katern InZicht: Christenzionisme Colofon Kerk & Israël Onderweg is een uitgave van de Protestantse Kerk in Nederland en verschijnt viermaal per jaar. delend in de aan Israël geschonken verwachting. Titel van zijn proefschrift is: ‘Faithful Citizens: Civic Allegiance and Religious Loyalty in a Globalised Society. Zie: www. Doelgroep: predikanten en andere theologisch geschoolden. Greetje van der Harst-de Leeuwe. Plaats: ‘Mennorode’ in Elspeet.org DOCTOR PIETER DRONKERS Pieter Dronkers. Doel: inzicht en verdieping van de relatie taal en identiteit. christendom en islam in Jeruzalem.per jaar (vier nummers) Pakketabonnement € 4. De redactie ontvangt graag een exemplaar van deze uitgaven. directeur van het dialoogcentrum van Nes Ammim.israel@pkn.pkn.sluis@wxs. De basis hiervoor is artikel I van de Kerkorde: 1. Golstraat 23. is op donderdag 25 oktober gepromoveerd aan de vestiging van de Protestantse Theologische Universiteit in Groningen. Meer informatie op www.nl/reizen/studie Op de website van de Protestantse Kerk staan onder Actueel reacties op het opgelaaide conflict tussen Israël en Hamas in de Gazastrook. Adri van der Wal.nl. Neem voor een Wordbestand van de artikelen contact op met de redactie: kerk. A Dutch Case Study’. Thema: ‘Dan zal het zijn alsof wij dromen … Over Psalm 126 en wat wij..nl ONTMOETINGSDAG Dinsdag 26 maart 2013: Landelijke Ontmoetingsdag voor Kerk en Israël op het Landelijk Dienstencentrum te Utrecht. e-mail: info@ojec. 7411 BN Deventer.pkn. onder andere van Feije Duim van Kerk in Actie. (…) 7.. 3503 RM Utrecht telefoon (030) 880 18 80 e-mailadres kerk. Beatrice L.