1.

BÎR FAZLI TRANSFORMATÖR DENEYLERÎ
1.1. Genel Bilgi
TransIormatörler verilen alternatiI bir gerilimi ayni Irekansta diger bir gerilime
cevirmeye yarayan; ayrica aktiI ve reaktiI gücü besleyen sebekeden beslenen
sebekeye gecirirler. Bir transIormatör. sac paketinden yapilmis demir cekirdek ile
genel olarak iki sargidan olusur. Sargilardan birine üst gerilim. digerine alt gerilim
sargisi denir. Beslenen sargi primer. diger sargiya sekonder denir. Bazen. dengesiz
yüklerde bacaklardaki magnetik dengenin bozulmamasini saglamak amaci ile
ilaveten ücgen baglanmis ücüncü bir sargi da (tersiyer) kullanilir.
TransIormatörler üst gerilim sebekesinden alt gerilim sebekesine güc aktarmak amaci
ile kullaniliyorsa. bunlara güc transIormatörleri denir. Böyle degil de gerilimi ve
akimi ölcmek amaciyla kullaniliyorsa. bunlara ölcü transIormatörleri denir. Ölcü
traIolarinin gerilim ve akim transIormatörleri olmak üzere iki cesidi vardir. Mesela.
alcaltici traIolarda üst gerilim sargisi sabit gerilimli bir alternatiI akim sebekesine
baglanir ve primer sargidan miknatislanma islevi yapan bir alternatiI akim gecer. Bu
akim magnetik cekirdekte alternatiI bir magnetik aki indükler. Bu magnetik aki
primer ve sekonder sargida sarim adetleri ile orantili olan e.m.k.`ler indükler. Primer
sargida indüklenen e.m.k. sebeke gerilimine karsi tesir ederek miknatislanma akimini
sinirlar.
Alt gerilim sargisi bir aliciya uygulanacak olursa. buradan alternatiI olan bir yük
akimi akar. Bu akimin magnetik etkisi (amper-sarimi). sebekeden üst gerilim
sargisina akan akimin magnetik etkisini (amper-sarimini) ortadan kaldirir. Böylece
bosta calismadan kisa devreye kadar yalniz miknatislanma akiminin miknatislayici
etkisi kalir.
EIektrik MakinaIarì ve Tas. Lab. - Deney Föyü / Mustafa Turan - Zekeriya Özdemir
2
TransIormatör deneylerinde kullanilan semboller asagida verilmistir:
V
1
. V
2
Üst ve alt gerilim sargi uclarindaki gerilimler.
E
1
. E
2
Üst ve alt gerilim sargilarinda indüklenen e.m.k.`ler.
P
1
. P
2
Üst ve alt gerilim sargilarina verilen ve alinan aktiI gücler.
S Görünür güc.
I
0
. I
u
. I
Fe
Bosta calisma. miknatislanma ve demir kaybi akimlari.
I
1
. I
2
. I
k
Üst ve alt gerilim sargilari yük akimlari ve kisa devre akimi.
N
1
. N
2
Üst ve alt gerilim sargilari sarim sayisi.
I Frekans.
e ÷ 2.t.I Acisal hiz.
u
m
Magnetik akinin maksimum degeri.
P
Fe
. P
cu
Demir ve bakir kayiplari.
TransIormatör icin asagidaki iIadeler yazilabilir:
E I N
m 1 1
4 44 = . o
E I N
m 2 2
4 44 = . o
E
E
N
N
1
2
1
2
=

.

I I
N
N
I
0 1
2
1
2
= +
1.2. Bosta Calìsma Deneyi
1.2.1. Amac
Bu deneyden amac primer sargisi bir alternatiI akim kaynagina bagli transIormatörün
sekonder sargisi yüklenmemis durumda iken. bosta calisma kayiplari. miknatislama
akimi. demir kaybi akimi. demir acisi ve transIormatörün bostaki degistirme oranini
tayin etmektir. Ölcülen degerlerden. transIormatör parametrelerinden demir direnci
ve miknatislama reaktansi hesaplanir.
(1)
(2)
(3)
(4)
3
1.2.2. Deneyin Yapìlìsì
A
1
A
2
W
2
W
1
V
1
V
2
K
2
K
3
K
1
R
L
Test TraIosu
Oto TraIo
R
N
Sekil 1.1 Bir Iazli transIormatörün bosta calisma. kisa devre ve yük deneylerinin yapilmasi icin genel
baglama semasi
Sekil 1.2 Deney seti üzerinde test traIolarinin uclari
Yukaridaki baglanti yapildiktan sonra i) alcak gerilim taraIindan.
ii) yüksek gerilim taraIindan
(i) secilerek. K
2
ve K
3
acik K
1
anahtari kapatilarak transIormatör yüksüz durumda
sebekeye baglanir. Gerilim. akim ve güc okunur. TransIormatörün primerine
uygulanan gerilim degistirilerek W
1
wattmetresinden bosta calisma kayiplari (P
10
)
okunur. TransIormatörün anma gerilim degerinin 1.1 kati asilmamalidir.
K
3
anahtari kapatilarak (V
1
) ve (V
2
) voltmetrelerinden okunan gerilimlerden
transIormatörün degistirme orani bulunur.
Bosta calisma akiminin cok kücük olmasi sebebiyle bu akimin primer sargida
meydana getirecegi iul kayiplari ihmal edilecek kadar kücüktür. O halde toplam bosta
calisma kaybi P
0
`in transIormatörün toplam demir kaybi P
Ie
`yi karsiladigi kabul
edilir.
Okunan degerlerden P
10
÷ I(V
1
) egrisi cizilir. Bilindigi gibi bosta calisma esnasinda
primer sebekeden cekilen I
10
akimi. transIormatörün miknatislanmasini sagladigi gibi
demir kayiplarini karsilar. Dolayisiyla I
10
akiminin miknatislanmayi saglayan I
m
reaktiI bileseni ile demir kayiplarini karsilayan I
c
aktiI bileseni vardir. I
10
ile I
m
4
arasinda + acisina demir acisi denir. Bu aci transIormatörde kullanilan saclarin
kalitesini gösterir. Bu aciyi bulmak icin transIormatör bosta iken W
1
wattmetresinin
gerilim uclari traIonun sekonder uclarina baglanilarak P
12
gücü bulunur. asagidaki
Iormülden Sin+ ve dolayisiyla + acisi hesap edilir.
Sin
P
I V
+ =
12
10 20
.
Sekil 1.3 TraIonun bosta calismada cektigi aktiI gücün primer gerilimine göre degisimini
Primer gerilimin Ionksiyonu olarak bir transIormatörün bosta calisma kayiplari
Sekil 1.3`te verilmistir.
Deneyde yapilan ölcümler ile Tablo 1.1 olusturulur.
Tablo 1.1 TraIonun bosta calisma deneyi icin olusturulacak gözlem tablosu
V
1
[v]
P
10
[w]
I
1
[A]
V
2
[V]
1.3. Kìsa Devre Deneyi
1.3.1. Amac
Bu deneyde amac; sekonderi kisa devre edilmis transIormatörün sebekeden cektigi
gücle akimlarini primer gerilime bagli olarak ölcmektedir. transIormatörün kisa devre
reaktansi ve kisa devre direncini bulmaktir.
P
0
÷ P
Fe
÷ I(V
1
)
P
0
V
1
(5)
5
120 veya
240V
50Hz
B8 b5
B1 b1
link
b1-b4
b2-b5
link
B4-B5
link
A3-A5
link
a3-a4
a1
a6 A7
A1
TransIormatör
A
Test TransIormatörü
B
Sekil 1.4 Kisa devre deneyi baglanti sekli
Yukaridaki baglantilar yapildiktan sonra transIormatör B eneriilendirilir. Gerilim
siIirdan yavas ve dikkatli bir sekilde kücük deger araliklari ile transIormatör primer
akimini nominal degerine kadar artirilir. Bu esnada gözler mutlak suretle A
2
Ampermetresinde olmalidir. Büyük kisa devre akimlarinin gecmesine müsaade
edilmemelidir. Akim kaynaginin gerilimi. yani traIonun V
k
kisa devre akimi gerilimi
degistirilir ve her deIasinda akim ve güc okunur. Bu sonuclar ile Tablo 1.2yi
olusturunuz ve Sekil 1.5i elde ediniz.
Tablo 1.2 TransIormatörün kisa devre deneyinde olusturulacak gözlem tablosu
V
1k
[V]
P
1k
[V]
I
1k
[A]
Buraya kadar yaptigimiz iki calisma sonuclariyla (demir ve bakir kayiplari) verim
hesabi yapilabilir.
Sekil 1.5 Primer gerilime bagli olarak kisa devre akimi ve kisa devre gücünün gösterilmesi
P
1k
÷ P
cu
. I
1k
÷ I(V
1
)
P
1k
V
1k
I
1k
P
1k
6
1.4. Yüklü Calìsma Deneyi
1.4.1. Amac
Bu deneyde amac; sabit primer gerilimi ile beslenmekte olan transIormatörün
sekonderini Iarkli omik yüklerle yükleyerek transIormatör veriminin yüke göre
degisiminin belirlenmesidir.
1.4.2. Deneyin Yapìlìsì
Sekil 1.1`deki baglanti i veya ii özel baglantilariyla tamamlandiktan sonra K
1
anahtari kapatilip ayarli transIormatör yardimiyla V
1
gerilimi transIormatörün
nominal degerine ayar edilir. K
3
anahtari kapatilarak bostaki I
1
. W
1
ve V
20
okunur.
Bundan sonra K
2
anahtari kapatilir. W
2
wattmetresi dogru sapacak sekilde baglantisi
kontrol edilir. R
yük
yük direnci ayar edilerek I
2
akimi en kücük degerden nominal
akimin 1.25 katina kadar deger almasi saglanilarak Tablo 1.3`teki okumalar yapilir.
Tablo 1.3 TransIormatörün yüklü calisma deneyine iliskin gözlem tablosu
V
1
[V]
V
2
[V]
P
1
[W]
P
2
[W]
I
1
[A]
Cos MM
1
KK
1.5. Bosta Calìsma ve Kìsa Devre Deneyleri Yardìmìyla Trafonun Esdeger
Parametrelerinin Bulunmasì
Sekil 1.6 TransIormatörün T esdeger devresi

I
10
R
1
iX
1
iX
2
'
R
2
'
R
c1
iX
m1

I
m 1

I
c 1

I
1

'
I
2

'
E
20

V
1

E
1

' V
2
7
Bosta calisma deneyinden;
R
E
P
V
P
c
Fe
1
1
2
1
1
2
10
= ~
X
E
I
V
I
M
m1 m1
1
1 1
= ~
veya
X
E
I
V
I
M1
1
10
1
10
= ~
bulunur.
Kisa devre deneyinden
R R R
eq1 1 2
= + '
tanimi ile
R
P
I
eq
cu
K
1
1
1
2
=
ve buradan
R R
R
eq
1 2
1
2
~ ~ '
bulunur
Ayrica; Z R X
eq eq eq 1 1
2
1
2
= + Z
V
I
eq
K
K
1
1
1
= dir.
Diger taraItan;
X X X
eq1 1 2
= +

'
X Z R
eq eq eq 1 1
2
1
2
= ÷
buradan
X X
X
eq
1 2
1
2
~ ~ '
olarak hesaplanir.
1.6. Regülasyon.
Eger traIonun esdeger devresini Sekil 8.` deki gibi tanzim edersek
Sekil 8 TraIonun basitlestirilmis esdeger devresi (primeri sekondere indirgenmis)
Yukaridaki devre yardimi ile;
X
eq1
I
1
`
R
eq2
R
c2 X
M2 V`
1
V
2
R
eq2
÷ R
1
`
¹ R
2
X
eq2
÷ X

1
`
¹ X

2
(6)
(7)
(8)
(9)
(10)
(11)
(12)
8
° . regülasyon
V V
V
=
'
÷
'
100
1 2
1
bagintisindan transIormatörün tam yükü icin hesaplanacaktir.
1.7. Cizilecek Grafikler
1. Primere indirgenmis tam Iazör diyagramini ciziniz.
2. P
10
÷ I (V
1
)
3. P
1K
÷ I (V
1
) ve I
1K
÷ I (V
1
)
4. Yük deneyindeki ölcümler ile V
2
÷ I (P
2
); P
toplam kayip
÷ I (P
2
). Cos m
1
÷ I (P
2
) ve
n ÷ I (P
2
)
1.8. Cevaplandìrìlacak sorular
1. Bosta calisma deneyinde belirli bir degere kadar voltmetrenin hic sapmamasinin
sebebi nedir?
2. Ne zaman P
0
÷ P
k
veya P
Fe
÷ P
cu
olur? Pratikte bu durumdan yararlanmak mümkün
müdür?
3. Bosta calismada primerdeki vatmetrede okunan güc hangi kayiplari kapsar?
Aciklayiniz.
(13)
9
2. ÜC FAZLI TRANSFORMATÖR DENEYLERÎ
2.1. Genel Bilgi
Bu deneyde amac üc Iazli transIormatör sargilarinin baglama gruplarini incelemektir.
Deney 1` de konu edilen genel bilgi. bosta calisma. kisa devre calisma ve yüklü
calisma teorileri bu deney icinde gecerlidir. Genel aciklamalar dahilinde bu konulara
deginilmeyecektir.
Burada ayrintili olarak üc-Iazli sargilarin baglanti metotlari üzerinde durulup
NE9044 seti icin gecerli olan (ic baglantilar) traIo deneyleri gerceklenecektir.
Üc Iazli traIolar genellikle üc tane bir Iazli traIo veya ortak magnetik yapi üzerine üc
Iazli sargilar konarak olusturulurlar. Primer ve sekonder sargilar degisik sekillerde
baglanabilir. Bunlar;
- Yildiz ( <
- Delta (A )
- Zig-zag ( Z )
olup. olusturulabilecek baglantilar;
<<
A - A
A - <
<A
<Z
olup. Z tipi sargi baglantisi yüksek gerilim taraIinda uygulanmaz.
<< baglantisi miknatislama akimi ve indüklenen gerilimler harmonikleri yüzünden
az kullanilir.
A-A Baglantisinin amaci yedeklemeli calismayi temin edebilmesidir. Bir taraI
10
bakima alindiginda. geriye kalan kisim toplam gücün °58` ini verebilir. Bu sistem
acik DELTA veya V-baglantisi olarak anilir.
A-< Baglantisi gerilimi yükseltmek icin kullanilir (generatör cikisinda).
<A Baglantisi yüksek gerilimi alcak gerilime dönüstürmek icin kullanilir. Yüksek
gerilim sargilarinin ortak noktasi genelde topraklanir.
2.2. Baglama Gruplarì
Yìldìz-yìldìz Baglanyìsì Yy0
Sekil 2.1 Yildiz-Yildiz baglantisi Yyo
Yapilacak Baglantilar
A8-A4 a6-a3
A5-A1 a4-a1
B8-B4 b6-b3
B5-B1 b4-b1
C8-C4 c6-c3
C5-C1 c4-c1
A1. B1. C1 ÷ YN` ye baglaniyor. a1. b1. c1 ÷ yn` ye baglaniyor.
Besleme Cikislar
A8 a6
B8 b6
C8 c6
yn
A
8
A
8
A
5
A
5
A
4
A
4
A
1
A
1
B
8
B
8
B
5
B
5
B
4
B
4
B
1
B
1
C
8
C
8
C
5
C
5
C
4
C
4
C
1
C
1
a
4
a
4
c
4
c
4
c
1
c
1
a
3
a
3
b
3
b
3
c
3
c
3
a
6
a
6
b
6
b
6
b
4
b
4
c
6
c
6
a
1
a
1
b
1
b
1
240 240V
240 240V
240 240V
120 120V
120 120V
120 120V
YN
yn
11
Ücgen- Ücgen Baglantìsì Dd0
Sekil 2.2 Dd0 baglantisi
Yapilacak Baglantilar
A3-A5 a3-a4
B3-B5 b3-b4
C3-C5 c3-c4
A1-B7 a1-a6
B1-C7 b1-c6
C1-A7 c1-a6
Besleme Cikislar
A7 a6
B7 b6
C7 c6
Ücgen- Yìldìz Dy1; Fazör Degisimi (-30)
Sekil 2.3 Dy1 baglantisi
Yapilacak Baglantilar
A3-A5 a6-a3
a4-a1
B3-B5 b6-b3
b4-b1
C3-C5 c6-c3
c4-c1
A
7
A
5
A
3
A
1
B
7
B
5
B
3
B
1
C
7
C
5
C
3
C
1
a
4
c
4
c
1
a
3
b
3
c
3
a
6
b
6
b
4
c
6
a
1
b
1
120V
120V
120V
240V
240V
240V
A
7
A
5
A
3
A
1
B
7
B
5
B
3
B
1
C
7
C
5
C
3
C
1
a
4
c
4
c
1
a
3
b
3
c
3
a
6
b
6
b
4
c
6
a
1
b
1
120V
120V
120V
240
240
240V
yn
69V
12
Baglantilar Baglantilar
A1-C7 a1-b1-c1 Nötr yn icin
B1-A7
C1-B7
Besleme Cikislar
A7 a6
B7 b6
C7 c6
yn
Ücgen yìldìz Yd1 ; Fazör Degisimi (-30)
Sekil 2.4 Yd1 baglantisi
Yapilacak Baglantilar
A8-A4 a3-a4
A5-A1
B8-B4 b3-b4
B5-B1
C8-C4 c3-c4
C
5
-C
1
A1-B1-C1 a1-a6
Nötr Yn Formuna b1-c6
c1-a6
Besleme Cikislar
A8 a6
B8 b6
C8 c6
A
8
A
5
A
4
A
1
B
8
B
5
B
4
B
1
C
8
C
5
C
4
C
1
a
4
c
4
c
1
a
3
b
3
c
3
a
6
b
6
b
4
c
6
a
1
b
1
120V
120V
120V
240
240
240V
YN
13
Ücgen- Yìldìz Dy11 ; Fazör Degisimi (+30)
Sekil 2.5 Dy11 baglantisi
Yapilacak Baglantilar
A3-A5 a6-a3
a1-a4
B3-B5 b6-b3
b1-b4
C3-C5 c6-c3
c1-c4
A1-B7 a1-b1-c1 nötr yn icin
B1-C7
C1-A7
Besleme Cikislar
A7 a6
B7 b6
C7 c6
yn
Yìldìz- Zigzag Baglantì ; Yz1
Sekil 2.6 Yz1 baglantisi
A
7
A
5
A
3
A
1
B
7
B
5
B
3
B
1
C
7
C
5
C
3
C
1
a
4
c
4
c
1
a
3
b
3
c
3
a
6
b
6
b
4
c
6
a
1
b
1
120V
120V
120V
240
240
240V
69V
yn
A
8
A
5
A
4
A
1
B
8
B
5
B
4
B
1
C
8
C
5
C
4
C
1
a
4
c
4
c
1
a
3
b
3
c
3
a
6
b
6
b
4
c
6
a
1
b
1
120V
120V
120V
240
240
240V
69V
zn
14
Yapilacak Baglantilar
A8-A4 a1-b4
A5-A1
B8-B4 b1-c4
B5-B1
C8-C4 c1-a4
C5-C1
A1-B1-C1 a3-b3-c3
Nötr YN Formuna Ortak zn Iormuna
Besleme Cikislar
A8 a6
B8 b6
C8 c6
zn
Le Blanc Baglantìsì ( Primer 3II - Sekonder 2II )
Sekil 2.7 Le Blanc Baglantisi
Yapilacak Baglantilar
A3-A5 a1-b1 ( ortak cikis )
a3-c3
B3-B5 b3-b5
b6-c6
C3-C5 a6-c5
A
7
A
5
A
3
A
1
B
7
B
5
B
3
B
1
C
7
C
5
C
3
C
1
a
5
c
5
c
1
a
3
b
3
c
3
a
6
b
6 b
5
c
6
a
1
b
1
240
240
240V
YN
y
Ortak uc
x
15
Baglantilar
A1-B7 Cikislar
B1-C7 c1 (x)
C1-A7 a5 (y)
x` ten ortak uca
Besleme y` den ortak uca
A7
B7
C7
2.3. Deneyin Yapìlìsì
Ayrintili bir sekilde verilen 7 sekilden biri secilerek ve secilen baglantiya hem
primere hem de sekondere V. A ve W konarak üc Iazli bosta. kisa devre ve yüklü
calisma deneyleri yapilir.
2.4. Cizilcek Grafikler
1- TransIormatörün sekondere indirgenmis tam Iazör diyagramini ciziniz.
2- Yükün Y baglanmasinda
V
2
÷I (P
2
). Pk
top
÷I (P
2
). Cos m ÷ I (P
2
) ve n ÷ I (P
2
)
3- Yükün ücgen baglanmasinda Soru 2` deki graIikleri ciziniz.
2.5. Cevaplandìrìlacak Sorular
1- 380 V ve 60 Hz icin hesap edilmis bir transIormatör 380 V ve 50 Hz` lik bir
sebekeye baglanirsa. transIormatör miknatislanma akimi. indüksiyonu. indüklenen
gerilimleri ve kayiplarinda ne gibi degisiklikler olur?
2- Buldugunuz teorik ve deneysel verim sonuclarini karsilastiriniz. TraIolarin
verimlerinin yüksek olmamasi durumunda ne gibi problemlerle karsi karsiya kalinir?
Aciklayiniz.
3- Fazör diyagramlarindan pratikte nasil Iaydalaniyoruz? Aciklayiniz.
16
3. D.A. GENERATÖR DENEYLERÎ
3.1. Sönt Generatörün Bosta Calìsma Karakteristigi
3.1.1. Amac
Bu deneyin amaci; sabit devir sayisi ile tahrik edilen D.A. Sönt Generatörün. uyarma
akimi ile endüvisinde endüklenen e.m.k. arasindaki iliskiyi arastirmaktir. Bu
karakteristige bostaki miknatislanma yada histerezis karakteristigi de denilir.
3.1.2. Deneyin Yapìlìsì
Bu deneyde FH2 MkIV test seti kullanilacaktir. Bu set üzerindeki sol bölmeye tahrik
makinasi. sag bölmeye ise testi yapilacak makina monte edilecektir. Orta bölmeye ise
setin sabit donanimi olan ve deney süresince moment ve devir sayisi bilgilerini
paneldeki göstergelere aktarmaya yarayan dinamometre ve takometre bulunmaktadir.
Deneyin yapilabilmesi icin asagidaki islem basamaklarini uygulayiniz;
I
I
E
R
Ig
R
Im
R
yv
110V
¹

Sekil 3.1 D.A. Sönt generatörün bosta calisma karakteristiginin elde edilmesi icin gerekli baglama
semasi
- Tahrik motoru olarak D.A. Kompund Makinayi (FH50) set üstündeki sol bölmeye.
sag bölmeye ise Sönt Generatör olarak kullanilmak üzere yine standart D.A.
17
Kompund Makinayi (FH50; sönt generatörün elde edilmesi icin uyarma sargisi olarak
sadece sönt uyarma sargi kullanilacak. seri uyarma sargisi uclari acik birakilacaktir)
montailayiniz. Makina terminallerinin set üstündeki panele alinabilmesi icin.
makinalara iliskin coklu Iisleri ilgili yuvalarina takiniz.
- Testi yapilacak sönt generatörün ilk kez kullanildigini varsayarak. kutuplarda artik
miknatislanma olusmasi icin. generatörün sönt uyarma uclari olan C-D terminallerine
birkac saniye 110 V dogru gerilim uygulayiniz.
- Ön paneldeki tahrik makinasi. test makinasi. besleme kaynaklarina iliskin
terminaller ile disaridan baglanacak ölcü aletleri ve reostalarin uclarini Sekil 3.1`deki
baglama semasina göre birlestiriniz.
- Generatörün uyarmasinin siIir olmasini temin etmek icin R2 potansiyometresinin
minimumda. yük akiminin siIir olmasinin saglanmasi icin R1 yük reostasinin ·
konumunda. tahrik motoru uyarma reostasinin minimum degerde ve tahrik
makinasina yumusak bir sekilde yolverebilmek icin motor endüvi devresi reostasinin
· konumunda olmasini saglayiniz. Herbir yolverme isleminden önce motor endüvi
reostasinin (R
yv
) · konumuna getirilmesi gerektigi unutulmamalidir. Motor besleme
gerilimini degistiren potansiyometreyi. nominal gerilim olan 110Va iliskin cizgiye
getiriniz.
- Ölcü aletleri kademelerinin baslangicta büyük kademede olmasini saglayiniz.
Deney esnasinda kücük degerleri okumak icin kademeleri uygun kücük secenege
getiriniz.
- Yapilan montai ve ön ayarlari ilgili ögretim elemanina kontrol ettirdikten sonra
asagidaki basamaklara geciniz.
- Deney setinin sol yan kismindaki ana kompakt salteri. paneldeki aktiI ölcü aletleri
ve dinamometreyi besleyen sol ön kisimdaki anahtari kapatiniz. Tahrik motorunu
eneriileyecek besleme kaynagini baslatmak icin panelin orta sagindaki start butonuna
basiniz. Besleme gerilimini degistiren potansiyometre ile voltmetrede okunulan
gerilimin 110V olmasini saglayiniz.
- Motor endüvi reostasini (yolverme reostasi) saat ibresi yönünde yavas yavas
cevirerek motorun yumusak yolalmasini saglayiniz. Bu reostanin ayarlanmasi ile
makinalarin devir sayisini 1500 d/dak ya getiriniz ve deney süresince reostayi
ayarlayarak devir sayisinin sabit kalmasini saglayiniz. Gerektiginde düsmüs
18
olabilecek devir sayisini arttirmak icin motor uyarma reostasinin degerini
büyütebilirsiniz (Bu yöntemde devir artisini öncelikle motor endüvi reostasinin
degerini siIira getirdikten sonra uygulayiniz. Aksi halde devrede bulunan yolverme
reostasi üzerinde iul kaybi olusmaya devam eder) .
- SiIir uyarma akiminda generatör uc gerilimini (endüklenen e.m.k.) Tablo 3.1a ya
kaydediniz.
- R2 potansiyometresini minimumdan maksimuma adim adim getirerek. herbir
adimdaki generatör uyarma akimi ve uc gerilimini Tablo 3.1a ya kaydediniz. R2 nin
adim artislarinin hep ayni yönde (uyarma akimini arttirma yönü) olmasini saglayiniz.
Aksi halde cizilecek karakteristik egriler (histerezis Ionksiyonu geregi) hassas olarak
elde edilemez. Böylelikle miknatislanma egrisinin cikis yörüngesine iliskin ölcümler
yapilmis olur. Simdi miknatislanma egrisinin inis yörüngesini elde etmek icin
dikkatlice asagidaki basamaklari takip ediniz.
- Generatör uyarma gerilimi az önce 110V olana dek uyarma akimi arttirilmis ve
ölcümler kaydedilmisti. Simdi. Bu nominal uyarma akimindan baslayip. R2
potansiyometresini adim adim minimuma dogru götürünüz. Herbir adimda generatör
uyarma akimi ve uc gerilimini Tablo 3.1b ye kaydediniz. Yine cikis egrisinde oldugu
gibi R2 potansiyometresini tek yönde hareket ettirmeye ve devir sayisini 1500 d/dak
da tutmaya özen gösteriniz. aksi halde elde edilecek graIikler gercekten uzaklasir.
- Stop butonuna basip calismayi durdurunuz ve motor yolverme reostasini · a terk
etmeyi unutmayiniz. böylelikle sonradan yapilabilecek unutkanlik önlenmis olur.
Tablo 3.1 Gözlem sonuclari icin örnek tablo
a) Arttirilanan uyarma akimi icin b) Azaltilan uyarma akimi icin
Generatör
uyarma akimi
I
I
|mA|
Generatörde
endüklenen
e.m.k. E |V|
Generatör
uyarma akimi
I
I
|mA|
Generatörde
endüklenen
e.m.k. E |V|
0 160
.. ..
.. ..
160 0
19
3.1.3. Cizilecek Grafikler
Deneyde gözlenilen Tablo 3.1a ve Tablo 3.1b ye iliskin verileri icin cikis ve inis
egrilerini ayni graIige cizerek E
I
÷I(I
I
) miknatislanma egrisini elde ediniz.
3.2. Sönt Generatörün Kendi Kendini Uyarmasì
Bilindigi üzere magnetik alan olmaksizin elektrik makinalarinda e.m.k.
endüklenemez. Yukarida deneyde kullanilan generatörün deneye baslarken 110V luk
kaynaktan uyartilarak kutuplar miknatislanmisti. Böyle bir kutup sargisinda uyarma
kaldirildiginda dahi. ayni dogrultuda (N-S) yönlenmis toplamin ° 5-10 u kadar
magnetik domen ayni yönde kalir. Bu ise makinada makinada az da olsa kalici bir
miknatisiyetin olusmasi anlamina gelir. Bu miknatisiyetin makinada akitacagi
magnetik akiya o
r
; remenans akisi denir. Bu ise n = 0 hizinda tahrik edilen bir sönt
generatörün E k n
r e r
= o kadar bir e.m.k. üretmesine neden olur. Sönt sargini bu
e.m.k. ya paralel oldugundan. üretilen E
r
gerilimi uyarma devresinden bir akim
dolastiracaktir. Belirli bir uyarma akim degeri asildiginda kutuplarda üretilen aki;
o o ,
r
olacak ve bu durum zincirleme bir sekilde sönt generatörün kendi kendini
uyarmasini saglayacaktir ( o artar. E yi arttirir. E artar o `yi arttirir. Bu makina
magnetik devresi lineer olmadigi icin belirli bir noktada kalir). Sayet uyarma
devresine seri bir reosta varsa. kendi kendini uyarma süreci ancak ve ancak belirli bir
kritik reosta direncinden daha kücük direnc degerlerinde baslar.
Kendi kendini uyarma icin endüvide endüklenen e.m.k. nin yönünün. dolayisi ile
I
I
nin üretecegi alanin o
r
yi destekleyici yöne olmasi gerekir. Aksi halde I
I
nin
üretecegi o
r
`ye zit alan. o
r
`nin kaybolmasina neden olacaktir. Haliyle kutuplarinda
artik miknatisiyet kalmamis bir generatörün gerilim üretmesi ve kendi kendini
uyarmasi söz konusu olamayacaktir. Bu durum ile iki sekilde karsilasilabilir: biri;
baglantilar ayni kalmak üzere generatörün tahrik yönü degistirilirse. digeri ise devir
yönü ayni kalmak üzere uyarma akiminin yönü degistirilirse (sönt uyarmaya iliskin C
D uclarinin baglantilari aksedilirse).
- Düzenek calisiyorsa durdurunuz.
20
- Simdi generatörün sönt sargi uclarini kendi aralarinda degistiriniz.
- Tahrik makinasina yukaridaki gibi yolvererek. generatörün gerilim üretmedigini
gözlemleyiniz.
- Stop butonuna basip calismayi durdurunuz ve motor yolverme reostasini · a
getiriniz.
- Sönt sargi uclarini endüvi paralelinden ayirarak 110 V luk kaynaga baglayiniz.
- Start butonuna birkac saniye kadar basarak kutuplarin miknatislanmasini
saglayiniz. Bu islemi yaparken C D uclarindaki gerilimin. kendi kendini uyardigi
durumdaki polarite ile ayni yönde olmasina dikkat ediniz.
- Stop butonuna basarak sistemi yeniden durdurduktan sonra. sönt sargi uclarini
önceki durumdaki gibi endüviye paralelleyiniz.
- Tahrik makinasi ile generatöre yeniden yolverip. generatörün gerilim üretip
üretmedigini kontrol ediniz. Eger üretmiyorsa. C D uclarini yerdegistirerek
yukaridaki 4 deney basamagini tekrarlayiniz ve gerilim üretilmesini/kendi kendine
uyartimi gözlemleyiniz.
3.3. Sönt Generatörün Dìs Karakteristigi
3.3.1. Amac
Bu deneyin amaci. sabit devir sayisinda tahrik edilen bir generatörün dis büyüklükleri
olan uc gerimi ile yük akimi arasindaki iliskiyi arastirmaktir (Bilindigi üzere uc
gerilimi; endüvi akimi . endüvi ic direnci. endüvi reaksiyonu ve doyma gibi etkiler ile
degismektedir).
3.3.2. Deneyin yapìlìsì
- Devre baglantisini Sekil 3.2 deki gibi yapiniz.
- Kaynak gerilimi potansiyometresini 110 V cizgisine getiriniz.
- Motor yolverme (endüvi devresi reostasi) reostasini · konumuna. motor alan
reostasini minimuma getiriniz.
- Deney baslangicinda yük akiminin siIir olmasi icin yük reostasi R1 in 50 ve 200
O luk bilesenlerini birbirine seri baglayip. 50 O luk reostayi 50 O konumuna ve
21
2000 O luk reostayi da · konumuna getiriniz. Deney süresince 50 O luk bilesenin
degeri degistirilmeyecek. yük direncindeki degisiklik 2000 O luk reosta ile
yapilacaktir.
Sekil 3.2 Sönt generatörün dis karakteristigine iliskin baglama semasi
- Yapilan calismayi ilgili ögretim elemanina kontrol ettiriniz .
- Salterleri kapattiktan sonra start butonuna basiniz. Tahrik motorunun yolverme
reostasini · konumundan yavas yavas saat ibresi yönünde hareket ettirerek motora
yumusak yolveriniz. Motor hizini öncelikle yolverme reostasi ve gerekirse motor alan
reostasini ayarlayarak 1500 d/dak a getiriniz. Ayni teknikleri kullanarak motor
devrinin deney süresince 1500 d/dak da sabit kalmasini saglayiniz.
- Yük akimini hassas okuyabilmek icin 500 mA lik A2 ampermetresi
kullanilmalidir.
- Yük direnci R1 in 2000 O luk bilesenini · dan kademe kademe siIira dogru
degistirerek I
L
yük akimini arttiriniz. Sonuclarin tutarliliginin yüksek olmasi icin
generatöre bagli reostalarda yapilan degisikliklerin sürekli ayni yönde (artma yada
azalma) yapilmasina dikkat edilmelidir. Herbir adimda generatöre iliskin uc
gerilimini. yük akimini ve uyarma akimini Tablo 3.2 ye kaydediniz.
- Deneyi generatör gerilimi devrilme noktasina gelene dek sürdürünüz
( I mA
L
~ 420 ).
- Stop butonuna basip sistemi durdunuz. Ana salterleri actiktan sonra sönt generatör
endüvi uclarini acarak bir ohmmetre yardimi ile endüvi ic direncini ölcünüz. Bu
ölcüm dis karakteristiktedi gerilim düsümüne endüvi ic direncinin katkisini
degerlendirmek icin kullanilacaktir.
22
Tablo 3.2 Sönt generatörün dis karakteristigine iliskin gözlem tablosu
Yük Akìmì
[mA]
Uc Gerilimi
[V]
Uyarma Akìmì
[mA]
0 ~114 ~160
..
..
~420 ~56 ~75
3.3.3. Cizilecek Grafikler
Tablo 2 de gözlenen sonuclar ile generatör uc geriliminin yük akimina göre
degisimini ciziniz. Endüvi ic direnci ve diger etkenlerin neden oldugu gerilim
düsümünü graIikte belirtiniz.
3.4. Cevaplandìrìlacak Sorular
1) Sönt generatörün bosta calisma deneyi sonunda cizilen graIikte cikis ve inis
yörüngelerinin Iarkli olmasinin sebebini aciklayiniz. Gözlem yaparken uyarma
reostasi tek yönde ayarlanmaz ise ne gibi hatalar olusabilir?
2) Sönt generatörün baraya verdigi gerilimin polaritesini nasil degistirmeyi
düsünürsünüz? Sayet bu amac icin endüvi uclari aksedilirse nasil bir durumla
karsi karsiya kalinir?
3) Uyarma devresinde bir R
kr
reosta degerinin bagli oldugunu varsayarak. deneyde
kullanilan sönt generatörün kendi kendini uyarabilmesi icin bu R
kr
degerininin
hangi degerden kücük olmasi gerektigini belirleyiniz.
4) Dis karakteristik egrisinde. yük akiminin belirli bir degerinden sonra gerilimin
cökmesinin sebebi nedir?
23
4. D.A. SÖNT MOTOR DENEYLERÎ
4.1. Sönt Motorun Dìs Karakteristigi
4.1.1. Amac
Bu deneyin amaci; d.a. sönt motor taraIindan üretilen moment. verim. cikis gücü ve
hiz arasindaki iliskiyi ortaya koymaktir.
4.1.2. Deneyin Yapìlìsì
Deney seti olarak FH2 MkIV test seti kullanilacaktir.
Baslangìc Ayarlarì: -Ortalama hiz: 1800 d/dak.
-Besleme gerilimi: D.G. 110V.
-Calistirma modu: Start/Stop/Run
Run OK.
-Endüvi reostasi · da.
-Moment anahtari INT konumunda.
-Fren Moment Kontrolu minimumda olacak.
Kullanìlacak makina: FH50; D.A. Kompund Makina
Kullanìlacak ölcü aletleri: Voltmetre:150V kademesinde.
Ampermetre: 1.5 A kademesinde.
500mA kademesinde.
FH2 MkIV test düzeneginin sag bölmesine FH50 test makinasini monte edip makina
Iisini arka bölümdeki sokete yerlestiriniz.
Sekil 4.1 deki gibi baglantilari yapiniz.
24
I
a
I
I
¹ 30V -
Moment
Kontrolu
icin aki m
kaynagi
MOTOR
DÎ NAM
OFREN
I K
y
Sekil 4.1 Sönt motorun yükte calistirilmasi
Ana salter ile test düzenegine enerii verilerek yesil ON butonu aktiI hale getirilir.
Start butonuna basildiktan sonra. endüvi reostasi yavas yavas siIira dogru cevrilerek
motora yolverilir ve moment kontrol potansiyometresinin ayarlanmasi ile moment
0.5 Nm`ye getirilerek motor bir süre isitilir.
Motor besleme gerilimi 110V`a ayarlanir ve deney süresince bu degerde sabit tutulur.
Motor miline uygulanan Iren momenti moment kontrolu ile kademe kademe arttirilir
ve herbir adimdaki moment. hiz. akim ve gerilimler okunup Tablo 4.1 olusturulur.
Deney esnasinda endüvi akimini ölcen ampermetre ve moment ölcü aletinin uygun
kademede olduguna dikkat edilmelidir. Nominal degerler asilmamalidir.
Devre eneriisiz birakildiktan sonra endüvi ic direnci (R
a
). endüvi uclari (AB) arasina
baglanan bir ohmmetre ile ölcülür.
R
a
÷............O
Tablo 4.1 Sönt motorun yük deneyine iliskin gözlem tablosu (Hesaplamalar icin Bkz. Kisim 4.1.3)
Moment; M
|Nm|
Hiz; n
|d/dak|
I
a
|A|
I
I
|A|
Uc Gerilimi;V
|V|
P
cua
|W|
P
cuI
|W|
P
1
|W|
P
2
|W|
Verim;
n
25
4.1.3. Hesaplamalar
Endüvi gücü. uyarma gücü. cikis gücü ve verim aralarindaki bagintilar asagidaki
gibidir. Bu bagintilar ile Tablo 4.1 in sag taraIi doldurulacaktir.
Cikis gücü : P M
n
2
2
60
=
t
Uyarma gücü : P V I
cuI I
=
Endüvi gücü : P V I
a a
=
Toplam giris gücü: P V I I P P
a I a cuI 1
= + = + ( )
Endüvi sargilarinda olusan iul kaybi: P I R
cua a a
=
2
Endüvide endüklenen mekanik güc: P P P
i a cua
= ÷
Verim: n =
P
P
2
1
4.1.4. Cizilecek Grafikler
Endüvi akimi. verim ve hizin momente göre degisimlerini ciziniz.
4.2. D.A. Sönt Motorun Bosta Calìsmasì
4.2.1. Amac
Bu deneyin amaci; d.a. sönt motorun sabit kayiplarini bulmaktir.
4.2.2. Deneyin Yapìlìsì
Bu deneyde yine bir önceki deneydeki (4.1) deney seti. baglama semasi. ölcü aletleri
ve baslangic ayarlari kullanilmaktadir. Fark; dinamometre (Iren makinasi) mekanik
olarak FH50 makinasindan ayrilir ve 30V ile beslenen Iren sargisi devre disi birakilir.
Sisteme enerii verildikten sonra motor uc gerilimi 110V`a getirilip. endüvi
(yolverme) reostasi · konumundan yavas yavas siIira götürülerek motora yolverilip
motorun 1800 rpm`de dönmesi temin edilir.
26
Motor bir süre calistiktan sonra uc gerilimi. endüvi akimi ve uyarma akimi
kaydedilir.
Ölcümler: Endüvi akimi I
a
÷........mA
Uc gerilimi V÷........V
Uyarma akimi I
I
÷........mA
Endüvi gücü ¬ P
a
÷VI
a
Uyarma (bakir) kaybi ¬ P
cuI
÷VI
I
Bu iki gücün toplami. motorun bosta calismada kaynaktan cekilen gücü (P
0
)
verecektir.
P I R
cua a a
=
2
Bosta calismadaki Endüvi bakir kaybi hesaplandiktan sonra. demir kayiplari ihmal
edilirse. geriye kalan kayip güc sürtünme ve vantilasyonda (P
stv
) harcanmistir;
P P P
stv a cua
= ÷
Bosta calismadaki güc dengesi ise;
P P P P
cua cuI stv 0
= + +
olur.
4.2.3. Hesaplamalar
Bosta calisan sönt motor icin güc dengesi bagintisindaki bilesenleri hesaplayiniz.
4.3. Seri Motorun Dìs Karakteristigi
4.3.1. Amac
Bu deneyin amaci; d.a. seri motor taraIindan üretilen moment. verim. cikis gücü ve
hiz arasindaki iliskiyi ortaya koymaktir.
4.3.2. Deneyin Yapìlìsì
Deneyde yine ayni düzenek ve makina kullanilacak olup. bu kez FH50 makinasi
27
Sekil 4.2 deki gibi seri olarak baglanilacaktir.
110V
I
a
¹ 30V -
Moment
Kontrolu
icin aki m
kaynagi
MOTOR
DÎ NAM
OFREN
V
A
¹

E F I K
A A
B B
R
yv
Sekil 4.2 Seri motorun yükte calistirilmasi
Baslangic ayarlari deney 4.1 ile aynidir. R
yv
nin en büyük degerine getirilmesi
unutulmamalidir. Motor besleme gerilimi 110V`a ayarlanir ve deney süresince bu
degerde sabit tutulur.
Dinamo Irenin moment kontrolu bir miktar arttildiktan sonra. R
yv
yavas yavas
azaltilarak motora yol verilir. Seri motorun yüksüz calistirilmasi durumunda devir
sayisinin sonsuza gidecegi ve makinanin zarar görecegi unutulmamalidir. Gerektigi
durumda mildeki Iren momenti arttirilarak devir sayisinin 3000 rpm`nin üzerine
cikmamasi saglanmalidir.
Motor miline uygulanan Iren momenti moment kontrolu ile kademe kademe arttirilir
ve herbir adimdaki moment. hiz. akim ve gerilimler okunup Tablo 4.2 olusturulur.
Deney esnasinda endüvi akimini ölcen ampermetre ve moment ölcü aletinin uygun
kademede olduguna dikkat edilmelidir. Deney esnasinda nominal degerler
asilmamalidir.
Devre eneriisiz birakildiktan sonra seri uyarma sargisi direnci (R
s
). seri sargi uclari
(EF) arasina baglanan bir ohmmetre ile ölcülür.
R
s
÷............O
28
Tablo 4.2 Seri motorun dis karakteristigine iliskin gözlem tablosu
Moment; M
|Nm|
Hiz; n
|d/dak|
I
a
|A|
I
I
|A|
Uc Gerilimi;V
|V|
P
cua
|W|
P
cuI
|W|
P
1
|W|
P
2
|W|
Verim;
n
Burada alan sargisinin iul kaybi;
P I R
cuI a s
=
2
bagintisi ile hesaplanacaktir. Diger hesaplamalar 4.1.3 bahsindekilere benzerdir.
4.3.3. Cizilecek Grafikler
Endüvi akimi. verim ve hizin momente göre degisimlerini ciziniz.
4.4. Cevaplandìrìlacak Sorular
1) D.A. sönt motorda artan yük momenti ile devir sayisi azalirken. belirli bir moment
degerinden sonra devir sayisinin artmasinin sebebi nedir (deneyde karsilasildi ise
yanitlanacak)?
2) Elde edilen dis karakteristikler (n-M diyagramlari) itibari ile sönt ve seri
motorlarin hangi kullanim alanlari icin uygun olabileceklerini belirtiniz.
29
5. ASENKRON MOTOR DENEYLERÎ
5.1. Sincap Kafesli Asenkron Makinanìn Esdeger Devre Parametrelerinin
Belirlenmesi
5.1.1. Amac
Bu deneyin amaci; sincap kaIesli asenkron makinanin perIormans hesaplarinda
kullandigimiz yaklasik esdeger devredeki parametrelerin deneysel olarak
belirlenmesidir. Bu parametrelerin belirlenmesi ile makinanin cesitli isletme
sartlarindaki analizi/simulasyonu yapilabilir olacaktir.
5.1.2. Giris
Asenkron makina parametrelerinin bulunmasi icin makina motor olarak calistirilip.
yapilacak bosta calisma deneyinden esdeger devre parametrelerinden R
Ie
ve X
m
.
yapilacak kisa devre deneyinden ise R
k
ve X
k
(yaklasik olarak R
1
. R
`
2
. X
1o
. X
`
2o
)
bulunacaktir.
Esdeger devre parametrelerinin belirlenmesi TQ marka deney seti kullanilacak olup.
prensip itibari ile Sekil 5.1`deki baglama semasi kullanilacaktir.
5.2. Bosta Calìsma Deneyi
Motora yüksüz yolverip asagidaki ölcümleri yapiniz:
V
10
:
I
10
:
P
10
:
Bu ölcümler ile yaklasik esdeger devre parametrelerinden R
Ie
ve X
m
i hesaplayiniz.
30
Sekil 5.1 Asenkron motorun bosta calisma ve kisadevre deneylerine iliskin baglama semasi
5.3. Kìsa Devre / Kilitli Rotor Deneyi
Baglanti semasi Sekil 5.1b`deki gibidir. Bu deneyde asenkron motor oto-traIo
üzerinden beslenilecektir. Dikkat edilmelidir ki. V
1k
· V
1n
dir. Motor rotoru disk
Iren ile bloke edildikten sonra. sisteme enerii verilerek. oto-traIo cikis gerilimi V
1k
degerine gelene kadar arttirilir. V
1k
; rotor bloke iken stator sargilarindan nominal
akim akitan akimdir. Deneye baslarken oto-traIo ayar kolunun minimumda olmasina
dikkat ediniz. zira kisa devre deneyi nominal gerilmden cok daha kücük bir gerilimde
icra edilmektedir. Aksi halde makine sargilarini tahrip edebilecek büyüklükte
akimlara maruz kalinabilinir.
Deneyde asagidaki ölcümleri aliniz:
V
1k
: . I
1k ÷
I
1n
:
P
1k
:
31
Bu ölcümler ile yaklasik esdeger devre parametrelerinden R
k
ve X
k
yi hesaplayiniz.
Ayrica R
1
~ R`
2
~ R
k
/ 2 . X
1o
~ X`
2o
~ X
k
/ 2 kabulu ile. R
1
. R`
2
. X
1o
. X`
2o
` yi da
hesaplayiniz.
5.4. Rotoru Sargìlì Asenkron Motorun Dìs Karakteristigi
5.4.1. Amac
Bu deneyde amac; motor devir sayisinin motor milindeki yük momentine bagli olarak
incelenmesidir. Motor yüklendikce diger degiskenler de degismektedir. Bu nedenle
deneyde yük momenti ile stator sargi akimi. motor cikis gücü. güc Iaktörü ve verimi
arasindaki iliski de arastirilacaktir.
5.4.2. Deneyin yapìlìsì
Bu deney FH2 Test düzenegi ile yapilacaktir. Motor (FH100 makinasi) sebekeye
Sekil 5.1b dekine benzer olarak baglanir. Stator ve rotor baglantilari Sekil 5.2`deki
gibi düzenlenip. motor miline yük momentini teskil etmek icin. 4. Deneydeki gibi
dinamo-Iren baglanir.
Rotor yolverme direnci en büyük konumuna alindiktan sonra. sisteme enerii verilir.
Yavas yavas yolverme direnci (starter) minimuma getirilerek yolverme islemi
tamamlanir. Motor. dinamo-Iren ile kademe kademe yüklenerek Tablo 5.1 deki
ölcümler alinir. Yüklemede nominal degerleri asmayiniz.
Sekil 5.2 Rororu sargili asenkron motor sargilarinin baglantisi
32
Düsük momentte bir vatmetredeki sapma ters olabilir. bu durumda baglanti ters
cevrilmeli (akim veya gerilim sargisi) veya negatiI olarak okunmalidir.
Deneyden alinan sonuclar ve deney sonunda yapilacak hesaplamalar ile ayni graIik
üzerine. n. I
1
. P
1
. P
2
. S. Q. Cosm. n parametrelerinin yük momentine (M) göre
degisimlerini ciziniz. Hesaplamalar icin asenkron makinalar kitapcigina bakilabilir.
Tablo 5.1 Asenkron motorun dis karakteristik deneyi icin gözlem tablosu
M
[Nm]
N
[rpm]
I
1
[A]
P
1
[W]
V
1
[V]
S
[VA]
Q
[Var]
CosMM KK
0
0.10
0.20
0.30
0.40
0.50
0.60
0.70
0.80
0.90
1.00
1.10
1.20
1.30
1.40
5.5. Cevaplandìrìlacak Sorular
1. Artan yük momenti ile güc Iaktörünün degismesinin nedeni nedir?
2. Bosta calisma deneyinden demir acisini hesapayiniz. Demir acisi ile demir kaybi
arasindaki iliskiyi gösteriniz.
3. Motor artan gerilim nedeni ile doyuma giderse. güc Iaktörü icin neler
söylenilebilir?
4. Uygulanan gerilimin eIektiI degeri sabit kalip. Irekansi azalsa makinada hangi
parametreler nasil degisir?
5. Asenkron motorlarin yuksek kaymada calistirlmasinin arzulanmamasinin nedeni
nedir?
33
6. SENKRON MAKÎNA DENEYLERÎ
6.1. Senkron Generatör Deneyleri
Deneylerde kullanilacak baglama semasi asagida verilmistir (Sekil 1)
Sekil 6.1 Üc Iazli bir senkron generatörün karakteristiklerinin cikartilmasi icin baglama semasi
6.2. Tahrik Motoruna Yolverilmesi
Deneyde tahrik motoru olarak serbest uyartimli bir DA Motoru kullanilmistir.
Motora yolverilmeden önce o magnetik akisi olusturulmalidir. Bu nedenle. bütün
anahtarlar acik iken. 0-220 V ayarli gerilim kaynagi olan uyarma besleme kaynagi (0-
220V DC EXCITATION) varyagi °0 konumuna alinir ve S1 kapatilir. Motorun
uyarma reostasi en kücük konumuna alinip uyarma varyagi ile uyarma gerilimi 130 V
34
a ayarlanilir. Daha sonra endüvi besleme kaynagini (DC SUPPLY) 220V `a
ayarlayiniz. R
yv
(STARTER) yolverme reostasini saat yönünde cevirerek. degerini
kücülterek tahrik motoruna yolveriniz. R
Im
; motor ikaz reostasini ayarlayarak devir
sayisini senkron generatörün senkron devir sayisi olan 1500 dev/dak a getiriniz.
Deneyler esnasinda devir sayisinda olabilecek degisiklikleri R
Im
reostasini
ayarlayarak düzeltiniz.
6.2.1. Senkron Generatörün Bosta Calìsma Karakteristigi
n n sabit I sartlarinda E I I
s I I
= = = = . ( )
1
0
iliskisinin elde edilmesidir. Amac; senkron generatörün bostaki miknatislanma
egrisinin elde edilmesidir. R
Ig
reostasi en büyük konuma alindiktan sonra. S3 anahtari
kapatilir. R
Ig
reostasinin degeri azaltilarak. uyarma akimi I
I
; 0 dan I
In
ye kadar
arttirip cikis egrisi icin alinan degerler gözlem tablosuna (Tablo 6.1) kaydedilir. Daha
sonra I
I
; I
In
dan 0 a kadar azaltilarak (R
Ig
ayarlanilarak) dönüs egrisi icin degerler
alinir ve gözlem tablosuna kaydedilir. Cikis egrisinin elde edilmesinde uyarma akimi
hep arttirma yönünde degistirilmeli. dönüs egrisinin elde edilmesi icin ise uyarma
akimi hep azalma yönünde degistirilmeli. geri dönüs yapilmamalidir. aksi
karakteristik uygun sekilde elde edilemez.
Tablo 6.1 Bosta calisma karakteristigi icin gözlem tablosu
Cikis Egrisi Dönüs Egrisi
I
I
(A) E
I
(V) I
I
(A) E
I
(V)
0 8
.. ..
.. ..
.. ..
.. ..
.. ..
8 0
Alinan degerler (cikis ve dönüs degerleri) ayni graIik üzerine cizilerek. bosta calisma
karakteristigi elde edilir.
35
6.2.2. Senkron Generatörün Dìs Karakteristikleri
n n sabit Cos sabit I I sartlarinda V I I
s I Io
= = = = = . . ( ) m
1 1
iliskisinin elde edilmesidir. Dis karakteristik deneyinin yapilmasinin amaci; cesitli
yük akimi degerlerinde. Iarkli güc Iaktörleri icin (1; omik. 0; endüktiI. 0; kapasitiI).
senkron generatörün terminal geriliminin degisimini arastirmaktir. Böylelikle endüvi
reaksiyonu ve gerilim düsümü hakkinda bilgi edinilmis olunur.
Deneyde yük olarak 4` er kademeli omik. endüktiI ve kapasitiI yük bankalari
kullanilacaktir. Önce makina yüksüz iken (S4-6 acik). S3 kapatilip R
Ig
ayarlanilarak.
Iaz-nötr gerilimi 127 V a getirilir. Bu degeri saglayan I
I
degeri I
I0
dir. Daha sonra
S4` ün kademeleri kapatilarak makina adim adim omik olarak yüklenir. Her yükleme
adiminda devir sayisinin 1500 dev/dak` da sabit kalmasi saglanilmalidir. Herbir
yüklenme degerinde V
1
ve I
1
okunup gözlem tablosuna kaydedilir. Deney. omik
yükün 4 kademesi de devreye alindiktan sonra (omik yük icin) tamamlanilmis olunur.
S4` ün kademeleri acildiktan sonra (OFF). saI endüktiI (S5 in kademeleri) ve saI
kapasitiI (S5` in kademeleri acilip. S6` nin kademeleri kapatilarak) yüklenme icin
deney tekrarlanilarak Tablo 6.2 doldurulur.
Tablo 6.2 Dis karakteristik icin gözlem tablosu
Omik Yüklenme KapasitiI Yüklenme
V
1
(V) I
1
(A) V
1
(V) I
1
(A)
127 0 127 0
EndüktiI Yüklenme
V
1
(V) I
1
(A)
127 0
36
Tablo 6.2 deki okumalar ile. V
1
÷I(I
1
) teskil edecek sekilde 3 ayri (omik. endüktiI ve
kapasitiI yüklenme) dis karakteristik egrisi ayni graIik üzerine cizilir.
6.2.3. Senkron Generatörün Ayar Karakteristikleri
Normal devir sayisinda sabit bir hiz ile tahrik edilen senkron generatörün. sabit cosm
de ve degisik yük akimlarinda terminal gerilimini nominal degerinde sabit tutmak
icin yük akimi ile uyarma akimi arasindaki bagintiyi veren egriye ayar karakteristigi
denir.
Omik. endüktiI ve kapasitiI yük hallerine karsilik gelen bir cok cosm 'ler
bulunabileceginden sonsuz sayida ayar karakteristikleri olabilirsede. deneyde sadece
cosm÷1 omik. cosm÷0 endüktiI ve cosm÷0 kapasitiI calisma sartlari
degerlendirilecektir. Su halde deney:
n n sabit
s
= = . ) Cos ÷ sabit ve V ÷ V ÷ sabit sartlarinda I ÷ I(I
1 1n I 1
m
iIadeleri ile özetlenilebilir.
Deneyde; senkron generatörün cesitli yük sartlarinda endüvi reaksiyonunun etkilerini
ve gerilim düsümlerini telaIi etmek icin uyarma sargisindan gecmesi gereken akimin
bulunmasi hedeIlenmektedir.
Dis karakteristik deneyinde oldugu gibi. önce S3 kapatilip R
Ig
reostasi ayarlanilarak
bosta calismada 1 Iaz terminal gerilimi 127 V`a getirilir. Sonra. senkron generatör
sirasiyla omik (S4 kademeleri kapatilarak). saI endüktiI (S4 acilip. S5 kademeleri
kapatilarak) ve saI kapasitiI (S5 acilip. S6 kademeleri kapatilarak) yükler icin
kademe kademe yüklenilir. Her yüklenme degerinde n
s
÷1500 dev/dak da sabit
tutularak 1 Iaz terminal gerilimini 127 V a getiren I
I
akimi tespit edilerek Tablo
6.3 doldurulur.
37
Tablo 6.3 Dis karakteristik icin gözlem tablosu
Omik Yüklenme KapasitiI Yüklenme
I
1
(A) I
I
(A) I
1
(A) I
I
(A)
0 .. 0 ..
EndüktiI Yüklenme
I
1
(A) I
I
(A)
0 ..
6.3. Senkron Motor Deneyleri
(a)
(b)
S0
Sekil 6.2 a) Rotoru sargili asenkron makina rotorunun yuvarlak rotorlu senkron makina uyarma
sargisina dönüstürülmesi. b) Senkron motorun V egrileri deneyi icin baglama semasi
6.3.1. Senkron motora yolverme
R
yv
nin maksimumda. R
Im
nin minimumda olmasini sagladiktan sonra. S0 ve S1
kapatilarak sistemin 1500 rpm de (n
s
) dönmesi saglanilir (Gerekirse besleme
38
gerilimi veya R
Im
reostasi ayarlanilir). R
Ism
nin degeri ve tahrik momentinde hassas
ayarlar yapilip. senkronizasyon kosullari saglandiktan sonra S2 anahtari kapatilarak
senkron makina sebekeye paralel hale getirilir (Senkronizasyon kosullari icin EM2
Senkron Makinalar Kitapcigina bakiniz). Böylelikle senkron motora yolverilmis
olunur.
6.3.2. Senkron motorun V egrileri
Bu deney;
n n sabit
s
= = . ) P ÷ sabit ve V ÷ V ÷ sabit. sartlarinda I ÷ I(I
1 1n 1 I 2
nin incelenmesi anlamina gelir.
Motor sebekeye senkronlandiktan sonra. yolverici tahrik düzeni (D.A. Sönt motor)
S0 anahtari acilarak devre disi birakilir. Artik motor kendi basina senkron hizda
dönmektedir. P
2
; cikis gücünü sabit tutmak icin motor milindeki dinamo-Irenin
momenti sabit tutulacaktir. Ayarlanilan her yük momenti icin I
1
akiminin I
I
akimina
bagli olarak degisimi Tablo 6.4`e kaydedilecektir. Elde edilen ölcümler ile I
1
÷I(I
I
)
egrileri ayni diyagram üzerine cizilip V egrileri elde edilecektir. V egrileri senkron
makinanin cesitli yüklenme durumlarindaki kararli calisma araliklarini vermektedir.
Tablo 6.4 Senkron motorun V egrileri deneyi icin gözlem tablosu
I
I
|A|
M÷0.10Nm
iken
I
1
|A|
M÷0.15Nm
iken
I
1
|A|
M÷0.20Nm
iken
I
1
|A|
M÷0.25Nm
iken
I
1
|A|
39
6.4. Senkron Makina Deneyleri ile Îlgili Cevaplandìrìlacak Sorular
1. Yük arttikca cosm÷1` e karsilik gelen minimum noktalari nicin saga dogru
kaymaktadir? Yani etkin güc arttikca omik calisma icin neden daha Iazla uyarma
akimina ihtiyac vardir?
2. Senkron motor belirli bir sebeke geriliminde omik olarak calisirken. herhangi bir
sebeple sebeke gerilimi düsse. veya artsa. aktiI ve reaktiI güclerde ne gibi degismeler
olur?
3. V karakteristigini cikarttiginiz senkron motorun asenkron olarak nasil yol
alabilecegini izah ediniz.
4. Bosta calisma deneyinde uc gerilimi artisinin uyarma akiminin belirli bir
degerinden sonra azalmasinin sebebi nedir?
5. V~E hali senkron generatörün hangi yük durumuna tekabül eder? Sebebini Iazör
diyagramlari kullanarak aciklayiniz.
6. KapasitiI yükte. uyarma akiminin siIira düsmesine ragmen kutuplarinda
okudugumuz gerilim icin gerekli amper sarim nasil saglanir?
Kaynaklar
> @ 1 . BODUROGLU. T.. "Elektrik Makinalari Deneyleri". I.T.Ü. Kütüphanesi
Sayi 1255. Istanbul. 1983