You are on page 1of 22

5

Małgorzata Czarnocka Instytut Filozofii i Socjologii PAN Warszawa Mariusz Mazurek Instytut Fizyki, Politechnika Lubelska Lublin
ZAGADNIENIA NAUKOZNAWSTWA 1 (191), 2012 PL ISSN 0044 – 1619

Metafory w nauce
Analizujemy krytycznie najważniejsze współczesne koncepcje metafor w nauce — Maxa Blacka, Roma Harrégo, Thomasa S. Kuhna i Donalda Davidsona. Przedstawiamy też własny pogląd na naturę takich metafor, głoszący, iż metafora jest konkluzją rozumowania dedukcyjnego, którego przesłanki stanowią opis obiektu wtórnego metafory oraz tezę o podobieństwie pomiędzy obiektami pierwotnym i wtórnym metafory. Metaforyczność tworzy się przez przywoływanie całego rozumowania w ekspozycji metafory oraz jej eliptycznego charakteru. Słowa kluczowe: metafora, podobieństwo, Max Black, Rom Harré, Thomas S. Kuhn, Donald Davidson.

Metaphors in Science
We analyze critically the most important contemporary conceptions of metaphors in science, i.e., those proposed by Max Black, Rom Harré, Thomas S. Kuhn, and Donald Davidson. We also present an alternative view on the metaphor essence. This view states that a metaphor is the conclusion of deductive reasoning; its premises are a description of the secondary object of the metaphor and the thesis on similarity between the secondary and primary objects. The metaphorical character is created by referring in the metaphor exposition to the whole reasoning and to its usual elliptic character. Key words: metaphor, similarity, Max Black, Rom Harré, Thomas S. Kuhn, Donald Davidson.

Wprowadzenie
Poza filozofią, metafory zalicza się z reguły do środków wyrazu o charakterze literackim. Uważa się najczęściej, że mają w nich tkwić elementy nie do końca uchwytne, emotywne, wymagające do ich zrozumienia twórczych aktów, na poły ezoterycznych, poetyckich wzlotów. Te przeświadczenia przenosi się często do filozoficznego ujmowania metafor. Szczególny problem stanowią metafory w nauce; ich obecność w naszkicowanej powyżej, zwyczajowo uznawanej wersji demontowałaby ważną linię demarkacyjną pomiędzy nauką a literaturą i językiem potocznym. Stanowiłaby zatem – po erozji antymetafizycznej i antysubiektywnej natury nauki – zaprzeczenie, iż dla nauki jedynym dopuszczalnym jest język wyraźny, jasny, dosłowny, opozycyjny wobec języka literackiego oraz potocznego. Z tego powodu metafory są wykluczane w ortodoksyjnych analitycznych koncepcjach nauki, a w nieco liberalniejszych, choć jednak demarkacjonistycznych, często pomija się ich problem. Problem obecności metafor w nauce jest ważny nie tylko per se, ale też z powodu ich uwikłania w takie fundamentalne kwestie, jak między innymi zagadnienie związków metafor z modelami, ze względu na nieustanną niejasność sensu

6

Małgorzata Czarnocka , Mariusz Mazurek

terminu „literalny”, z powodu kwestii prawdziwości zdań w nieliteralnych językach. Rekonstruujemy i analizujemy najważniejsze poglądy w kwestii metafor obecnych w nauce. Na tej, choć nie wyłącznie, podstawie rozpatrujemy krytycznie ich charakter i funkcje. Na ile to możliwe, separujemy podnoszony tu problem od rozległej problematyki metafor w językoznawstwie i literaturoznawstwie, choć całkowite rozgraniczenie nie jest możliwe z tego między innymi względu, iż podstawowa w badanym obszarze koncepcja Maxa Blacka oraz rozważania Donalda Davidsona mają zasięg ogólny.

Logiczny empiryzm wobec metafor
W czasie, kiedy Max Black1 i Mary Hesse na początku lat 60. postulowali obecność metafor w nauce (chodzi o obecność poznawczo istotną, a nie o metafory funkcjonujące jedynie jako narzędzia heurystyczne)2, opozycja wobec włączania metafor i analogii do nauki była nadzwyczaj silna. Wystąpienia Maxa Blacka oraz Mary Hesse były w tamtych czasach zwrotem prawie rewolucyjnym. Domniemanie obecności metafor w poznaniu było obrazoburcze nie tylko dla wcześniejszej filozofii nauki. W głośnej książce z 1980 roku Metafory w naszym życiu George Lakoff i Mark Johnson stwierdzali:
Dla większości ludzi metafora jest środkiem wyobraźni poetyckiej i ozdobą retoryczną, a więc czymś niezwykłym, co w języku codziennym się nie pojawia. Co więcej, powszechnie uważa się metaforę za właściwość języka jedynie, a więc rzecz związaną ze słowami, nie zaś z myślami czy działaniami3.

Tak więc według tradycyjnych przekonań, do niedawna podtrzymywanych, metafory były hermetycznymi środkami literackimi, bez znaczenia poznawczego. W latach 60. ubiegłego wieku w filozoficznych badaniach nauki panował logiczny empiryzm, mimo wystąpień Paula Feyerabenda i Thomasa S. Kuhna4. Ten zaś uważał metafory i analogie za środki ekspresji wyłącznie literackie, niejasne i emotywne, niedopuszczalne w nauce; ich rolę w nauce ograniczano do heurystycznej i pedagogicznej. Tradycja wykluczania metafor jest stara i wywodzi się od Arystotelesa; w tym względzie logiczni empiryści nie są odosobnieni5.
1   Black opublikował pierwszy tekst o metaforach w 1955 roku: M. B l a c k: Metaphor, „Meetings of the Aristotelian Society”, 1955. 2   W obszarze heurezy dopuszcza się prawie dowolne środki, wychodząc z neopozytywistycznego przekonania, podtrzymywanego przez Karla R. Poppera, że uzyskiwanie wiedzy nie jest dla niej znaczące. 3  G. L a k o f f, M. J o h n s o n: Metafory w naszym życiu, przeł. Tomasz P. Krzeszowski, Warszawa 1988, PIW, s. 25. 4   Pozycja analitycznego filozofowania o nauce wydawała się, mimo tych wystąpień, niezagrożona; metafory traktowano w niektórych kręgach jako egzotyczne ciekawostki nie mogące wpłynąć na przyszłość filozofii nauki. Świadczą o tym ich wczesne krytyki. 5   M. F e h é r: The Role of Metaphor and Analogy in the Birth of the Principle of Least Action of Maupertuis (1698–1759), „International Studies in the Philosophy of Science”, vol. 2, 1988, nr 2.

37. 17. Reichenbach zaliczał do wyników opartych na analogiach większość koncepcji filozofii spekulatywnej. s. człowiek nie jest wilkiem. Halina Krahelska. pseudotłumaczeń. naiwny paralelizm6 nie mają w nauce żadnego znaczenia poznawczego i prowadzą do pseudowiedzy. też M. s. 7   Ibidem. przede wszystkim opartymi na analogiach. że skłonność do używania metafor ma źródło w „ingerencji motywów pozalogicznych w proces myślenia”. Twierdził. co nie jest możliwe do pogodzenia z dążeniem do prawdy8. blisko pokrewnych – jego zdaniem– metaforom. F e h é r: op. Rodzi to problem: użycie metafory ma znaczenie poznawcze i wartość poznawczą tylko wtedy. Jeśli zaś tak jest. 29–31. Ithaca: Cornell University Press. . B l a c k: Models and Metaphors: Studies in Language and Philosophy. pseudowyjaśnień. 10   M. 9   Zob. mniema się. trzeba ją przetłumaczyć na język dosłowny. wtedy ich rola – według Blacka – jest związana z oświecającym rozumieniem. do metafor nie odnoszą się standardowe warunki prawdziwości. Jednak musi ona mieć wobec tego. 8   Ibidem. których istotą jest „ucieczka do metafor językowych”. Donald Davidson formułuje dylemat kontrfaktyczności. czy enigmatycznej mętności. Metafory przenikające do nauki uważał za wdzieranie się do niej poezji. 14. że metaforom nie da się przypisać prawdziwości. Otóż. tłum. a nie są testowane ze względu na prawdę lub fałszywość10. kiedy przestrzega przed niewłaściwymi uogólnieniami. Jeśli używa się je w kontekstach z precyzyjną terminologią. cit. Warszawa 1961. Jeśli jednak założyć przetłumaczalność zdań metaforycznych na literalne. Książka i Wiedza. Niektórzy filozofowie. w sytuacji. Jeśli rozumie się metaforę dosłownie (na przykład: człowiek człowiekowi wilkiem). na przykład w teoriach naukowych. Pisze o tym najwyraźniej Hans Reichenbach w Powstaniu filozofii naukowej. Problem metafor w nauce W filozofii metafory rodzą problemy konkretniejsze i ogólniejsze niż ważne w obrębie neopozytywistycznego programu zarzuty pseudonaukowości. gdy uzna się ją za prawdziwą. obowiązujący niezależnie od przyjętej koncepcji prawdy: jeśli zdanie metaforyczne jest prawdziwe lub fałszywe w zwykły sposób. gdy nie ma autentycznej wiedzy o badanych przedmiotach7. New York 1962. w tym Max Black twierdzą. 6   H. to jest ona fałszywa. a mianowicie generują trudność w określaniu ich prawdziwości. sens inny. R e i c h e n b a c h: Powstanie filozofii naukowej. niż ten zadawany przez warunki nakładane w korespondencyjnej teorii prawdy. s. to problem istotnej obecności metafor znika. analogie. literalnie rzecz biorąc. że metafory. s. Nazywał takie koncepcje analogizmami. przeniesiony. zapośredniczony. to metafory nie mogą mieć żadnej legitymizacji w nauce9. wtedy jest ono zwykle fałszywe. Również prawdziwość weryfikacjonistyczna sprawia kłopoty: aby metaforę zweryfikować.Metafory w nauce 7 Logiczni empiryści uważali. szczególnie powierzchowne.

Filozofowie opierają się na poglądach Blacka także w najnowszej literaturze. metafory da się usunąć. jest tworem językowym)   M.   Zob. a wcześniej – Mary Hesse. Thomas Kuhn.8 Małgorzata Czarnocka . Katachreza to – według Blacka – użycie terminu w nowym znaczeniu w celu usunięcia słownikowej wyrwy. że metafora polega na prezentacji fundującej ją analogii lub podobieństwa i wobec tego każdą metaforę można zastąpić dosłownym porównaniem. 13   Pierwszy raz Max Black przedstawił swoją interakcyjną koncepcję metafor w artykule Metaphor. że obie teorie tradycyjne głoszą. czyli nie ma tłumaczenia metafory na wyrażenie niemetaforyczne. B l a c k: Metaphor. dał podwaliny pod swoje późniejsze interakcyjne pojęcie metafory. Mariusz Mazurek Maxa Blacka interakcyjna koncepcja metafory Najgłośniejszą i najczęściej przywoływaną teorią metafor w kontekstach związanych z nauką jest koncepcja interakcyjna Maxa Blacka. i to właśnie powstające w niej zestawienie dwóch przedmiotów zupełnie na pozór różnych wnosi nową wiedzę. 280. Główna teza koncepcji interakcyjnej głosi. W stare słowa – pisze Black – wkłada się nowe sensy. że metaforyczne wyrażenie jest używane w miejsce pewnego dosłownego wyrażenia. ibidem. jego koncepcję przywołuje między innymi Marta Fehér. a jeszcze dokładniej w More about Metaphors (1979)13. oraz stanowisku porównawczemu głoszącemu. a więc k ­ atachreza. natomiast nie wspominają o niej Lakoff i Johonson. Na przykład „pomarańczowy” jest początkowo kolorem pomarańczy. Prowadzi to bezpośrednio do wniosku. metafora nie tylko pełni funkcje heurystyczne. a więc oferuje nową wiedzę. Black opublikował pierwszy tekst o metaforach (Metaphor) w 1955 roku11. 1955. a następnie oznacza po prostu szczególny kolor dowolnych obiektów12. Jedną z trudności w analizie Blacka interakcyjnej koncepcji metafory jest dwuznaczność terminu „subject”. s. zastępując je wyrażeniem literalnym. Rom Harré. Według koncepcji interakcyjnej. ale tworzy nowy wgląd. dodajmy: z reguły sensy szersze. Koncepcja interakcyjna ma korygować dwie klasyczne koncepcje metafory: substytucyjną i porównawczą. Według obu poglądów. W tworzeniu metafor obserwuje się coś na kształt Gestalt switch. Według tej koncepcji. że nie da się przekształcić metafory w stwierdzenia dosłowne (niemetaforyczne) bez utraty jej poznawczej zawartości. Black wyraźniej przedstawił interakcyjną koncepcję metafory w Models and Metaphors (1962). mimo że ich koncepcja metafor jest do koncepcji Blacka bardzo podobna. istotą metafory jest zmiana sensów wyrażeń. Koncepcja interakcyjna zakłada. według Blacka. Black przeciwstawia się zatem stanowisku substytucyjnemu głoszącemu. w szczególnym. Wprowadzając w tym tekście pojęcie katachrezy. niesłownikowym znaczeniu. „Meetings of the Aristotelian Society”. 11 12 . ów naddatek znaczeniowy. op. iż metafory nie są istotnym problemem poznawczym. że metafory to stwierdzenia razem z ich językowymi kontekstami. cit. które może być rozumiane jako gramatyczny podmiot zdań (metafora.

a przy tym metafizycznego zlania pojęć i obiektów w sensie metafizycznym. a ponadto generuje krytykę w pewnym newralgicznym punkcie (o czym poniżej). C a r n a p: The Logical Structure of the World. implikacyjnym kompleksem. w znacznie późniejszym tekście More about Metaphor z 1979 roku. że jest to reminiscencja idei kategorialnego.Metafory w nauce 9 albo przedmiot odniesienia tych zdań. zamiennie. jaką przedstawił w Models and Metaphors. morze nie jest rozumiane jako indywidualny obiekt. nieco upraszczając) z obiektu wtórnego na inny kompleks implikacyjny obiektu pierwotnego (na przykład relacje z układu planetarnego na atom. że Black mówi jawnie o obiektach i o zdaniach. przeł. zawartych w implikacyjnym kompleksie orzekanym o obiekcie wtórnym. Routledge and Kegan Paul. 3. pojawia się przy tym nieuchronnie problem przedmiotowych odniesień języka. Rolf A. 14   R. 10. Te przeskoki od świata znaczeń i świata wyrażeń językowych do świata bytów (m. traktowany jako układ o określonej strukturze). ani ujmowane. nieco ją modyfikując. Użycie metafory polega na projektowaniu (przenoszeniu) na pierwotny obiekt zbioru (powiązanych ze sobą) implikacji. Jest to następstwo wyboru języka neutralnego w szczególnym Carnapowskim sensie i twierdzenia. lecz konstruowane. in. 2. George. że obiekty nie są ani kreowane. przechodząc od języka do ich przedmiotowych odniesień. że rozróżnienie pomiędzy kreowaniem (creation) a ujmowaniem (apprehension) jest bezpodstawne14. W swej teorii konstrukcji logicznej deklaruje on zamienne mówienie o skonstruowanych obiektach i o skonstruowanych pojęciach. Z tego względu ponownie przedstawił swoją koncepcję interakcyjną. Przypomnieć należy tu ponownie. London 1967. bez ich rozróżniania. to ma on naturalną skłonność – jak w sposób nieunikniony dzieje się w wielu podobnych sytuacjach – przekraczania barier języka i przenoszenia rozważań do dziedziny obiektów jego referencji. Metafora przenosi kompleks implikacyjny (zbiór relacji. Zdanie metaforyczne ma dwa oddzielne obiekty: pierwotny i wtórny. s. Przykład wyjaśniający: w zdaniu metaforycznym „Społeczeństwo jest morzem”. Chociaż jego koncepcja metafory jest z deklaracji językowa. Przy tym konstruowanie jest również neutralne i niewiele ma wspólnego z obecnie używanym pojęciem konstrukcji. że ekspozycja jego interakcyjnej koncepcji metafory. w przyrodzie) są typowe w dyskusjach nad językiem. . Można z pewną wątpliwością mniemać. jest momentami niedopowiedziana. Zlanie takie postulował Rudolf Carnap w Der Logische Aufbau der Welt. Black zdaje się używać terminu „subject” w obu znaczeniach. a nie pojedynczym obiektem. Black nazywa je implikacyjnym złożeniem i. a następnie o relacjach pomiędzy obiektami i o relacjach pomiędzy zdaniami (o implikacjach). lecz jako zbiór relacji w układzie obiektów. Pseudoproblems in Philosophy. Carnap twierdzi. Wyróżnił pięć podstawowych tez tej koncepcji: 1. Black zdawał sobie sprawę z tego. Obiekt wtórny jest układem.

Ortony [red. Twórca zdania metaforycznego selekcjonuje. normalnie. podkreśla. Układ (obiekt) pierwotny metafory (ten. pozostawiając te. 5. a w konsekwencji niemożliwość redukcji (przetłumaczenia) różni koncepcję interakcyjną od dwóch wcześniejszych koncepcji tradycyjnych. Interakcja prowadzi do powstania zbioru implikacji pomiędzy układami (wcześniej nie zdawano sobie z nich sprawy. Mariusz Mazurek 4. układ planetarny i zdania o nim powołuje się do zrozumienia atomu. że nie znano ich przed wprowadzeniem metafory17.]: Metaphor and Thought. który pasuje do obiektu pierwotnego.16 Ze związków interakcyjnych mogą powstać nowe znaczenia w następujący sposób: układ pierwotny przesiewa. 17   Ibidem. tworzy się w niej dodatkowe znaczenie. gdy występuje poza nią15. ale oddziałujących w taki sposób. którego nie posiada żaden z terminów składowych metafory. powstają one zatem w tym sensie. Cambridge UP (I wyd. kładzie nacisk i organizuje cechy pierwotnego obiektu stosując je do zdań izomorficznych z elementami kompleksu implikacyjnego. wtórnie generuje równoległe zmiany w obiekcie wtórnym. to jest układzie powoływanym do rozumienia jakiegoś nowego badanego układu.: 1979). s. że wynik. 28. poznania itp. W zdaniu metaforycznym dwa obiekty (pierwotny i wtórny) oddziałują następująco: a) obecność obiektu pierwotnego pobudza słuchacza do selekcji pewnych własności obiektu wtórnego. a więc. Pojawianie się naddatku znaczeniowego. Nie da się zatem – jak w koncepcjach porównawczej lub substytucyjnej – zredukować metafory do zdania wtórnego. spiralę do zrozumienia genu itp. pomiędzy przedmiotowymi odniesieniami tych zdań (na przykład pomiędzy układem planetarnym a atomem). W interakcji metafora wytwarza naddatek znaczeniowy. jądrem metafory jest interakcja znaczeniowa pomiędzy dwoma obiektami lub ich pojęciami. s. w: A. inaczej filtruje własności orzekane o układzie wtórnym. a mianowicie teza o powstawaniu naddatku znaczeniowego: 15   Black zaznacza. albo pomiędzy kompleksami implikacji czy zespołami zdań o przedmiotach metafory. pierwotnie orzekanych o układzie wtórnym. najprościej. B l a c k: More about Metaphor. dla którego objaśnienia. Na podstawie enuncjacji Blacka – wszystkie trzy człony są dopuszczalne. czyli przełożyć zdania metaforycznego na niemetaforyczne. tworzony jest w umysłach mówiącego i słuchającego. Z tej relacji wyłania się jedna z kluczowych tez koncepcji Blacka.10 Małgorzata Czarnocka . b) skłania go do skonstruowania paralelnego układu implikacji. metaforę się tworzy) jest koloryzowany przez zbiór „związanych implikacji” (associated implications). 16   M. Najważniejsza dla wyjaśnienia istoty metafory w koncepcji interakcyjnej jest relacja pomiędzy zdaniami o układzie wtórnym a zdaniami o układzie pierwotnym oraz. Według Blacka. Cambridge 1993. że są poznawane) i nowych znaczeń – nowych w tym sensie. równolegle. tj. . które do niego pasują. 28. Na przykład. naddatek znaczeniowy. że mówi o obiektach.

21   M.. Interakcyjna koncepcja zakłada podobieństwo znaczeń dla obiektu (układu) pierwotnego i wtórnego. or. Z powyższej relacji widać. izomorfizm struktur (!) i to zarówno pomiędzy obiektem pierwotnym i wtórnym metafory. cit. Rothbart [red. i podobieństwo obiektów (układów) pierwotnego i wtórnego.Metafory w nauce 11 I have said that there is a similarity. Sprawę wikła w tym przypadku rozmaicie interpretowalne słowo „kluczowe”. Elsevier Science. lecz różne (językową. powiązanie (coupling). W tym samym tekście głosi też. w: Modeling: Gateway to the Unknown. R. a także analogię lub strukturalną korespondencję20. kompleksami zdań) wydają się być takie same. że podstawowa dla koncepcji interakcyjnej jest relacja (interakcji). Według Blacka. s. B l a c k: More about Metaphors. postulując identyczność wszystkich tych relacji? Jest to trudne do wyobrażenia. D. c) podobieństwo. H a r r é: Metaphors as the Expression of Models. Lecz czy faktycznie tę relację można w uprawniony sposób przełożyć na relację pomiędzy zdaniami i relację pomiędzy obiektami. 19. znaczeniową i przedmiotową). s. more generally. H a r r é: op. 30. b) rozszerzenie. że Black imputuje podobieństwo. którą Black identyfikuje na różne sposoby i nie przypisuje jej jednej dziedziny.]. że relacje pomiędzy znaczeniami kluczowych słów w kompleksach implikacyjnych można sklasyfikować jako: a) identyczność. 21. że w pracy z 1962 roku nazywał modele generowane na podstawie identyczności struktury względem układu wtórnego – modelami analogowymi. jak się rzeczy mają21. 18 19 . szczególnym przypadkiem podobieństwa: jest identyczna z izomorfizmem (identycznością struktur dwóch obiektów). nawet bez przywoływania jakiejkolwiek konkretnej koncepcji referencji. Teza ta stwierdza. a także podobieństwo kompleksów zdań o tych dwóch obiektach. Analogia nie jest więc.. W More about Metaphor Black stwierdza.   Ibidem. op. analogy. A Work by Rom Harré. Amsterdam–Boston– … 2004. every metaphor may be said to mediate an analogy or structural correspondence18. Relacje pomiędzy obiektami języka (zdaniami. jak relacje pomiędzy dwoma układami (pierwotnym i wtórnym) przez nie ujmowanymi. jak i pomiędzy dwoma kompleksami implikacyjnymi (zdaniami). e) powiązanie metaforyczne. Za zwieńczenie teorii interakcyjnej i jej najważniejszy wynik uznaje się tak zwaną silną t e z ę o k r e a t y w n o ś c i. że metafora raczej two  Ibidem. s. cit. metafory mają szczególną moc poznawczą (a więc nie tylko perswazyjną i nie tylko heurystyczną) przedstawiania – w sposób niemożliwy do zastąpienia ich w tłumaczeniu – wglądów w to. 116. an identity of structure between the secondary implications-complex of a metaphor and the set of assertions – the primary compleximplications – that it maps. Jednak przenoszenie relacji w języku bezpośrednio na relacje pomiędzy obiektami. […] Hence. według niego. 20   R. Black zaznacza. d) analogię. że relacje te są podobieństwami i analogiami19. do których język się odnosi. jest jednak dosyć powszechne we współczesnej filozofii (vide choćby Wittgenstein i jego zwolennicy oraz kontynuatorzy). s. Rom Harré zauważa.

możliwej do zakotwiczenia w zarówno realistycznej. To jedno z dopuszczalnych rozstrzygnięć. Według niej. Lakoff i Johnson utrzymują węziej. a nie jego istnienie. nie należało ono zresztą w ogóle do wiedzy. Black podaje przykład genu. W tym wypadku dopuszczalna jest zarówno realistyczna. Inna supozycja głosi. s. Metafory funkcjonują jako instrumenty poznawcze. s. iż podobieństwa są ontyczne (tkwią w rzeczach). 40.12 Małgorzata Czarnocka . 35–37. jakich doświadczają lu22 23   Ibidem.   Ibidem. że poznający dostrzega je (w akcie poznawczej iluminacji typu Gestalt switch). tylko przy tym domyślną koncepcją poznania. Kreacyjność sprowadza się do wyboru aspektów identycznych pomiędzy obiektem wtórnym i pierwotnym metafory. O tworzeniu podobieństw na poziomie bytów nie można mówić: podmiot nie tworzy. jak i nierealistyczna koncepcja poznania. a więc do precyzowania z natury niedookreślonej relacji podobieństwa. iż metafory tworzą podobieństwa i poprzez to pozwalają zrozumieć zjawiska. Lakoff i Johnson nazywają to pojęcie metafory „przewodową (rurową)” z tego względu. Teza o kreatywności dopuszcza kilka interpretacji. zgodnie z jakąś nierealistyczną. w poznawaniu realistycznie ujmowanym. Lakoff i Johnson odrzucają przekonanie realistyczne. wskazując nowe relacje23. że Black w tezie o kreatywności ma na myśli poznanie podobieństwa. . których nie umiemy skonceptualizować bezpośrednio. na przykład czerpać wiedzę o atomach poprzez badanie układu planetarnego. Zgodnie z jakąś nierealistyczną koncepcją poznania są one ekspresją podmiotową. Mariusz Mazurek rzy podobieństwo niż opiera się na podobieństwie uprzednio istniejącym. Gdyby więc teza o kreatywności wypowiadała myśl ontologiczną. a następnie przesyłamy je wzdłuż przewodu do słuchacza. których nie moglibyśmy zrozumieć bez ujęcia metaforycznego. przyjmując tylko „podobieństwa takie. że tworzenie podobieństw polega na ich konstruowaniu w doświadczeniu. Metafora zatem tworzyłaby podobieństwo w tym rozumieniu. Ich koncepcja („przewodowa” conduit) jest podobna do koncepcji interakcyjnej. Ten przykład skłania właśnie do epistemicznej interpretacji podobieństwa. Zatem metafory tworzą nowe perspektywy22 oparte na szczególnie rozumianym podobieństwie. wkładamy idee lub obiekty w słowa lub do pojemników. jak i nierealistycznej koncepcji poznania. Możemy opierać się na metaforach w celu zrozumienia rzeczy. dzięki podobieństwu można zrozumieć i doświadczać dowolny obiekt poprzez drugi. Głoszą. relacji w rzeczywistości rozumianej ontologicznie. to tylko idealistyczną: podobieństwa są tworzone w świadomości podmiotów i są jedynie wytworami podmiotów. podczas gdy wcześniej podobieństwa takiego nie znał. a same obiekty poznania są konstruktami tychże podmiotów. że – jak objaśniają – posługując się taką metaforą. który – jego zdaniem – jest wytworzony w teorii (ludzkim wytworze) i w szczególnym sensie nie istnieje bez obecności tejże teorii. który wyjmuje ideę lub obiekt z pojemnika i nadaje im znaczenie.

kompletną zmianę sposobu patrzenia. Metafora pełni funkcję kreatywnego wglądu w poznanie. w: Droga po strukturze. najważniejszym wkładem Maxa Blacka w analizę metafory jest następujący pogląd: metafora funkcjonuje poprzez przenoszenie idei z układu wtórnego na pierwotny. Transfer idei. przy zachodzeniu jasno określonych relacji pomiędzy jednym a drugim27. Ideę tę sprowadził do przeświadczenia. co stwierdziliśmy w punkcie 1. lecz z powodu braku pojęć. wymykającą się jasnemu jej rozumieniu. Black skonkretyzował zatem ideę Richarda. Warszawa 2003. Kuhn opowiada się za poglądem o rodzeniu lub wywoływaniu podobieństw przez metafory25. Tkwi w tym może nadmierna tajemniczość kwestii. że w pierwszym układ „widziany poprzez” to nie to samo.Metafory w nauce 13 dzie”. w którym obiekt przedstawia się w terminach stosownych do całkiem innego obiektu.   T. 179. Według Mary Hesse. Richardsa. 181–182. 175–176. cit. s. lecz wykreowaniem nowej w nowych też pojęciach. To podłoże metafory podkreśla stale Harré. W tym sensie można mówić o tworzeniu podobieństw jako o ich doświadczaniu. tłum. cit. Problematyczne jest w związku z tym to. Stanowisko interakcyjne w kwestii metafory tym różni się od stanowiska porównawczego. które mogłyby adekwatnie przedstawić atom. s.. metaforyczne przedstawienie atomów przy użyciu układu planetarnego było konieczne nie z powodu jego realistyczności lub inaczej rozumianej wiarygodności. 27   H a r r é: op. wymuszoną ubogością języka. że metafora jest sposobem mówienia. a także rozdział 22 w tej monografii. usuwając z niej nieokreśloność metafory. Czy jednak metafory traktuje się w nauce w ten  G. S. Układ pierwotny jest „widziany poprzez” układ wtórny. Wzmocnienie tego przeświadczenia wnosi teza o kreatywności. s. „widzenie poprzez inne zdanie lub inny układ” nie jest rozstrzygnięciem zagadki. co zdanie metaforyczne o tymże układzie przetłumaczone na zdanie o innym. podobnym układzie26. H e s s e w: Revolutions and Reconstructions in the Philosophy of Science. rozumiana jako operująca na poziomie epistemicznym. a również. Bloomington and London 1980. L a k o f f. – zaliczanie koncepcji interakcyjnej do teorii metafor typu Gestalt. Kuhn. 181–182. Indiana University Press.. nieco ostrożniej Thomas S. umowność metafory. Oświecający wgląd. 119. Metafora ma oferować oświecający błysk. Stefan Amsterdamski. K u h n: Metafora w nauce. Hesse nie rozwiewa wątpliwości. Black przejął ogólną ideę swej koncepcji interakcyjnej od krytyka literackiego Ivora A. 2. Według Harrégo. J o h n s o n: op. przy jakiejś nierealistycznej wersji doświadczenia24. M. Twierdzą tak miedzy innymi Marta Fehér i Daniela Bailer-Jones. którą można wyrazić prosto: w nauce domniemywa się (antycypuje lub suponuje jako hipotezę) podobieństwo (lub izomorfizm) pomiędzy obiektem badanym a innym. 24 25 . Ten pogląd suponuje nierealistyczność. Z koncepcją interakcyjną wiążą się następujące problemy: 1. 26   W: M. upatrującego jądra metafory w interakcji myśli. Sic. dość dobrze znanym i na podstawie tego domniemanego podobieństwa (ewentualnie izomorfizmu) przedstawia się opis obiektu badanego.

na przykład. 28  Obaj filozofowie piszą tu or more precisely. Rozbieżność pomiędzy nimi ma polegać na tworzeniu naddatku znaczeniowego: zdania o obiekcie wtórnym nie redukują się (nie są tłumaczone. s. Kiedy tworzono planetarną metaforę atomu. że – na przykład – atom ma po prostu. a przez to generują nowe znaczenie. gdy wiedza o obiektach pierwotnych jest nikła. z których druga nie jest precyzyjniejszą wersją pierwszej. że pojęcie filtrowania jako niespójne z pojęciem interakcji. bez dosyć ryzykownych imputacji. . na czym polega naddatek znaczeniowy. Black nie wyjaśnia. lecz przecież wydaje się. W kontekstach w nauce koncepcja interakcyjna. 3. Idee są transferowane w metaforach nie z powodu braku odpowiednich słów. Ważną.14 Małgorzata Czarnocka . Oświecający wgląd przy użyciu metafory nie jest powodowany brakiem słownictwa. celem nie było uzyskanie nowej wiedzy o Słońcu i krążących wokół niego planetach. w: Truth and Interpretation. na czym naddatek miałby polegać. Naddatek znaczeniowy. który w ogóle uważa istnienie specjalnego sensu metaforycznego. tłumieniu pewnych detali i podkreślaniu innych. w istocie poznawczo nieznacząca i zbędna. Przyjmuje się. 246. stale podkreślaną cechą koncepcji Blacka jest jej odejście od tradycyjnych teorii metafory. ale powodu supozycji podobieństwa pomiędzy obiektem wtórnym a pierwotnym metafory. W metaforze te dwa układy implikacji oddziałują. 29   D. Mariusz Mazurek sposób? Raczej uczeni przyjmują je często jako opisy realistyczne. z Blacka tekstów nie da się. metafora „człowiek jest wilkiem” zależy od podzielanej wiedzy i założeń o naturze człowieka i wilka. nie są zastępowalne) do zdań o obiekcie pierwotnym. deskrypcyjne w literalnym sensie. W tekście More about Metaphor Black zrezygnował z pojęcia filtrowania. za centralną pomyłkę w eksplikowaniu metafor29. strukturę podobną do struktury układu planetarnego. to jej obecność jest ornamentacyjna. a człowiek zachowuje się podobnie do wilka. a interpretacja Harrégo rodzi wątpliwości. realistycznie rzecz ujmując. Ten naddatek jest podstawą tezy o niezbędności metafor. Oxford 1984. a przy tym nie chodzi tu o uzyskanie nowej wiedzy o obiektach wtórnych. a opiera się na antycypacji ontycznej. że są to dwie zupełnie różne relacje. Lecz wtedy znika z pola widzenia pojęcie naddatku znaczeniowego. Clarendon. Przeciw wytwarzaniu naddatku znaczeniowego ostro występuje Donald Davidson. Black mówi o „filtrowaniu” rozumienia. Koncepcja interakcyjna jest sprzeczna z nauką także z innego powodu. Harré przypomina. jeśli metaforę da się przełożyć na zdania niemetaforyczne. W nauce metafory powołuje się. ustalić. zastąpił je pojęciem izomorfizmu. substytucyjnej i porównawczej. z jej symetrycznością oddziaływania na wiedzę o obu obiektach metafory. Tak. oprócz literalnego. jak i wtórny są „oświetlane” w tym oddziaływaniu. Zarówno obiekt pierwotny. D a v i d s o n: What Metaphor Mean. analogii pomiędzy obiektami i pomiędzy ich implikacyjnymi kompleksami28. deformuje faktyczną rolę metafor. wywoływało dość powszechną krytykę. kluczowe dla koncepcji interakcyjnej. Reasumując. natomiast wyjaśnia to Harré: każdy obiekt metafory wnosi swój własny system prawd potocznych (commonplaces).

ściślej. Podstawą warunkującą tworzenie metafor w nauce i zarazem podstawą zapewniającą takim metaforom wiarygodność jest teza ontologiczna o gatunkowym podobieństwie obiektów. Interakcja a nieprzetłumaczalność. a więc – przy realistycznych ujęciach języka – do rzeczywistości w sensie metafizycznym (ontycznym). Black chce wyjaśnić metaforę jako obiekt wyłącznie językowy i nie odwołuje do poziomu referencji terminów języka. 116. Interakcja nie jest określona jednoznacznie. korespondencją strukturalną. Stwierdza to Harré: Although Black insists that his position is not to be confused with those in which metaphor is identical to comparison. Wbrew potocznym przeświadczeniom o metaforach i analogicznym do nich przeświadczeniom Reichenbacha. przesłonięta przez uporczywe. Trzeci punkt generuje problem nieprzetłumaczalności. op. Lecz nie chodzi tu o pewną dezynwolturę pojęciową i powodowane nią niejednoznaczności. a ponadto ustala. że usiłuje on sprowadzić do języka to. H a r r é: Metaphors as the Expression of Models. Black identyfikuje ją z rozmaitymi relacjami. pozostając w językowym zamknięciu. Istotne jest. że poziom ontyczny (tu: podobieństwo obiektów różnych klas) funduje relacje językowe. . a za nim Hesse uprawiają typową filozofię po lingwistycznym zwrocie. realizm epistemologiczny. Wszystkie problemy koncepcji interakcyjnej sprowadzają się do jednego źródła: Black. żeby nie powiedzieć naiwny. co jest jawnie uwarunkowane ontologicznie. a więc przenoszą cały dyskurs do dziedziny języka. s.. Ograniczenie do języka blokuje tu pełne wiarygodne wyjaśnienia. co sprowadzałoby koncepcję interakcyjną do porównawczej lub substytucyjnej. his talk of isomorphism. że jeśli wskaże się którąś z wymienionych relacji jako relację interakcji. że można – unikając podejrzenia o metafizyczność dyskursu i nie wikłając się metafizycznie w żaden sposób – wyjaśnić metafory. że ta relacja jest zadana na różnych obiektach. to przenoszenie relacji z poziomu ontycznego do relacji językowej bez zmian jest dyktowane przez najprostszy. podobieństwem. z izomorfizmem. Ta teza tkwi w ukryciu w koncepcji interakcyjnej. analogy and structural correspondence belies his claim30. nie ma wiarygodnej podstawy. lecz rozsypujące się w dyskursie przeświadczenie. Ma on przy tym skłonność do utożsamiania tych różnych relacji ze sobą. jak i przedmiotach opisywanych w wiedzy. cit. Dla wskazanych relacji zdania o obiekcie wtórnym dają się przełożyć na zdania o obiekcie pierwotnym. metafora w koncepcji Blacka nie jest ani nie30   R. zarówno językowych.Metafory w nauce 15 4. z analogią. Nawet jeśli założyć. to wątpliwe staje się powstawanie naddatku znaczeniowego. Jednak wtedy podobieństwo czy izomorfizm zdań lub znaczeń poszczególnych ich pojęć nie jest zrozumiałe. przecież Black wypowiada się o poziomie obiektów w świecie i o ich relacjach) sprawia. co jest ufundowane w ontologicznych antycypacjach i czego nie da się ująć bez przywołania poziomu ontycznego. Relegowanie poziomu ontycznego (chociaż niekonsekwentne.

dobrze już znanych. kryzysu słownikowego w naukach teoretycznych. cit. W tym wypadku konieczne są metafory. metafora jest oparta na relacjach notorycznie przywoływanych w całej analitycznej filozofii nauki do objaśniania nauki: izomorfizmu. iż metafory są narzędziami oświecającego rozumienia. które byłyby zrozumiałe bez odniesienia do doświadczeń (!) i do ostensji. ciągów okresów warunkowych wprowadzonych przez Rudolfa Carnapa. Oxford 1936. H a r r é: op. na przykład definicji kontekstualnych. raczej literackiej niż poznawczej wersji Ivora A. nawet jako przedmiotu krytyki i odrzucenia. interpretuje koncepcję Blacka Marta Fehér. Tu odwołujemy się przede wszystkim do najnowszej publikacji Metaphors as the Expression of Models opublikowanej w 200431. nie da się przedstawić. przez te rozumie nauki. przedmiotów nieobserwowalnych jako znajdujących się poza wszelkim możliwym doświadczeniem. jak to określa. R i c h a r d s: The Philosophy of Rhetoric. Według Harrégo. Ale nie tylko transcendują w sensie przekraczania doświadczania. Mariusz Mazurek określona. Jest jasna: mówi o dwóch układach obiektów lub o dwóch zbiorach zdań. A. w szczególności. Richardsa32. Postulując oświecenie Gestalt poprzez metafory. łatwo można zinterpretować niewłaściwie. przy użyciu terminologii doświadczalnej.16 Małgorzata Czarnocka . Natomiast enuncjacje samego Blacka. Harré nie uwzględnia. Według Blacka. nieścisłości i innych przypisywanych jej pejoratywów. że nadaje Richardsa teorii „interakcji myśli” całkiem konkretną interpretację. w duchu na przykład ezoterycznie zorientowanej hermeneutyki. jej określenie przez Blacka całkowicie spełnia neopozytywistyczne kryteria naukowości. Metafory według Roma Harré – zapełnianie słownikowych wyrw Rom Harré wyłożył swoją koncepcję metafor w kilku tekstach. Przeciwnie. Gestalt w tym przypadku to radykalna zmiana opisu badanej klasy obiektów. usiłuje się być może nadać im rys tajemniczości. ezoteryczności. przy użyciu których 31 32   R. które transcendują dziedzinę zjawisk obserwowalnych i zawierają wiedzę o przedmiotach nieobserwowalnych.   I. odwołując się do pojęcia radykalnej zmiany pojęciowej. wznoszenia się ponad doświadczenie. zastanych eksplikacji definicji terminów teoretycznych. Harré całkowicie zrywa ich związek z doświadczeniem. które są do siebie podobne lub które mają identyczną lub podobną strukturę. iż metaforom – w jego koncepcji – nie da się przypisać prawdy albo fałszu. Teorię metafor uznaje za niezbędną w filozofii nauki z powodu. W ten sposób. ani nie zawiera mętności. Źródłem są dla Harrégo zmodyfikowane idee w pierwotnej. Harré deklaruje wprost. Także niewłaściwe jest twierdzenie Blacka. Te cechy wydają się ułudą. . na którego ideach opierał się też Black. teoria interakcyjna nie uprawnia do wysnuwania wniosków tego typu. podobieństwa i podobnych (albo może tych samych inaczej nazwanych). na podstawie antycypowanego przeświadczenia o podobieństwie tej klasy do innej klasy obiektów. Oxford University Press.

34   R. uznając tę pierwszą nie tylko za całkowicie zamkniętą w języku. także w konstrukcyjnych koncepcjach poznania. Prosto rzecz ujmując. Separuje zatem dwa rodzaje wiedzy (teoretyczną i doświadczalną). 119–120.Metafory w nauce 17 terminy teoretyczne określa się za pomocą okresów warunkowych33 angażujących terminy obserwacyjne lub ostensywne. nieco inne niż określają to standardy słownikowe. s. H a r r é: op. oraz 2) muszą być jakoś nasycone nowym znaczeniem. odwołujemy się mimo wszystko do obiektów niejęzykowych: do własnej duchowości. pojęcie valeur36 oddaje kontekstualny komponent znaczenia. że byłaby ona bezprzedmiotowa: nie ma odniesień zarówno postulowanych w realistycznych. byłaby aprioryczna. s. . a znaczenia są kontekstualne. Z tego prawdopodobnie względu Harré nie tłumaczy na angielski francuskiego oryginału. Trudno też wyśledzić genezę i motywy radykalnego antyempiryzmu. 35   Ibidem. W tej koncepcji język jest – jak można wnosić z pojęcia valeur – systemem. natomiast odniesiona do nauki i jej badań prowadzi do karkołomnych konsekwencji. Te oba warunki są spełniane jedynie – jak twierdzi Harré – przez obiekty językowe34. Zasadne jest więc uznać. czystego rozumu i innych jeszcze postulowanych sposobów poznawania nieempirycznego. Przysługiwałaby jej prawdziwość w rozumieniu koherencyjnym. ponieważ nie da się nic o nim stwierdzić z powodu zamknięcia tej wiedzy w języku. a właściwie jak z kompozy33   Zazwyczaj okresy te nazywa się definicjami kontekstualnymi lub definicjami w uwikłaniu. zawartego w warunku 1). odwołującym się do rozmaicie uszczegóławianego warunku empirycznego sprawdzania. ani pierwotnym impulsem w wytyczaniu znaczeń. to jest tego aspektu znaczenia. że terminy teoretyczne nie mogą być powiązane z doświadczalnymi. wzlotów metafizycznych.. 120. Nie wiadomo. rezerwując ten termin dla definicji równoważnościowych. być może. Jakie cechy miałaby wiedza teoretyczna spełniająca postulaty Harrégo? Rzecz jasna. Niektórzy odmawiają jej miana definicji. Jego przekonanie o koniecznym językowym charakterze można podważyć: nie odwołując się do doświadczenia. Jeśli bowiem Harré twierdzi. zamknięte w języku. Harré wykorzystuje w swojej koncepcji metafory Saussure’a teorię valeur. co jest podstawą. który tworzy się za pomocą relacji danego terminu do wszystkich innych terminów języka35. które i uczeni. i filozofowie uznają z reguły za stanowiące jedność. Harré formułuje dwa warunki dla takich terminów: 1) muszą one być zrozumiałe dla użytkownika bez odwołania się do doświadczeń. Przede wszystkim pojawia się problem przedmiotu takiej wiedzy. możliwa w badaniach literackich. my czynimy za nim tak samo. jak i w idealistycznych. Restryktywna zamkniętość wizji Harrégo do języka jest. cit. 36   Terminowi valeur przypisuje się tu szczególne znaczenie. ale i za niepowiązaną z doświadczalną. to w istocie odcina on też wiedzę teoretyczną od doświadczenia. lecz nie korespondencyjnym ani pragmatystycznym.

as it were. którymi można zastąpić dany termin bez utraty sensu zdania (chociaż ze zmianą sensu pierwotnego). modyfikacja taka wzbogaca intensję. jeśli stosować ją do filozoficznych ujęć nauki. nieujawnione wymiary. Stwierdza ponadto.. możliwość asercji i jeszcze inne. że Harré myśli także o ekstensji. o odniesienia terminów w ich nieliteralnych użyciach39. Harré. 39   Harré pisze: „In [employing tentatively modified sub-categorical rules] the native speaker allows himself. Metaforyczne użycie terminu polega na interakcji pomiędzy zbiorem „krat” reprezentujących valeur wszystkich terminów występujących w zdaniu. której nie odrzuca się jako błędnej. Mariusz Mazurek cji językowych wyłaniają się znaczenia. iż w użyciu metaforycznym rozszerza się ekstensja terminu. Na tej podstawie Harre definiuje metaforyczne użycie terminu jako takie. opiera się na wynikach badań językoznawczych i na odpowiednim dla nich aparacie pojęciowym.   Ibidem. a richer intension than the referent of the term in the metaphorical employment currently sustains”. czy mają jakieś zewnętrzne fundowanie. W większości koncepcji znaczenia są obiektami poza językiem sensu stricto. a także wyjaśnieniem mniej oczywistym. cit. s. w których może pojawić się dany termin”. 121–122. do rozjaśnienia tego pojęcia dysponujemy głównie przykładami i dość oczywistym wyjaśnieniem. tworzy subkategorię. przywołując ekstensję i intensję (tej drugiej nie precyzując) jako komponenty znaczenia. że Harré scala w językową jedność poziom znaków oraz poziom znaczeń albo nadaje terminowi jakiś niewyłuszczony. czyli kategorię dopuszczalnych zastępników. s. w którym narusza subkategorialne zasady leksykalnych obiektów w zdaniu. 40   Ibidem. w ogólnie przyjętym sensie. s. H a r r é: op. że mimo pierwszych deklaracji o językowej naturze znaczenia. Można dodać. 37 38 . jeśli stosuje się zmodyfikowaną zasadę subkategorialną. decyduje się na kompromis. a więc. (Ibidem.18 Małgorzata Czarnocka . niekonwencjonalny sens. choć też z wątpliwościami. a nie tylko (niewyraźnie) o intensji. Trudno ją efektywnie transponować do używania metafor   R. że wzbogaca też ekstensję terminu metaforycznego. Z tych stwierdzeń wynikałoby. w poziomie syntaktycznym języka. Harré przystaje na bogate wielorodne jego pojęcie. 120–121. 121. poza językiem. obejmuje ono ekstensję i intencję. s. Stąd wyłania się podejrzenie. Tu jednak Harré deklaratywnie zamyka je w języku.Całe zdanie jest metaforyczne. Koncepcja Harrégo valeur jest zawiła. Subkategorie definiujące metafory są węższe od kategorii semantycznych. Mówi też wyraźniej o „zestawieniu poprawnie sformowanych zdań języka. iż zmieniają się subkategorialne reguły rządzące tym terminem40. po próbach wyjaśnienia znaczenia poprzez relacje pomiędzy terminami. w którym użycie jest metaforyczne38. Według Harrégo. Zbiór terminów. a reguły specyfikujące taką kategorię nazywa regułami subkategorialnymi. Użycie terminu jest metaforyczne. ponieważ naruszenie sensu jednego terminu burzy pierwotny sens zdania i nadaje mu inny. 121). że znaczenie nie ogranicza się do warunków możliwości asercji (assertibility)37. Można przypuszczać.

. że użycie metaforyczne jakiegoś terminu w danym już zdaniu to użycie katachretyczne. a jeszcze węziej. O koncepcji podobnej do koncepcji Harrégo wspomina Davidson w kontekstach niezwiązanych z nauką. Jej idea głosi. s. których nie można zredukować do zestawienia czy podobieństwa. czy koncepcja ta ma charakter e ­ pistemologiczny. a kryteria nie są określone. a ich granice zakreślają intensje. do słownika. cit. Podstawowym pytaniem jest. że w metaforze pewne słowa przyjmują nowe. Jednak pewności nie ma. W zasadzie – gdyż wspomina zdawkowo o błędnych i poprawnych decyzjach katachretycznych rozszerzania sensów. i odwrotnie. to jest klasy obiektów. i Davidsona należałoby podać w wątpliwość. którego brakuje nam w słowniku. Gdyby odpowiedź była pozytywna. najczęściej rozszerzone znaczenia. nadmiernie zagmatwane. czy też – być może – ekstensje są z natury zbiorami otwartymi. lecz dalej ścieżki ich myśli rozbiegają się wyraźnie. można w uproszczeniu stwierdzić. że wybrano najzupełniej przypadkowo termin „fale”. Nie przenosi też – jak to czyni Black – dyskursu z dziedziny ontycznych obiektów w rzeczywistości do dziedziny języka. D a v i d s o n: op. Wydobywając intuicyjny sens koncepcji Harrégo. jak u Blacka) językowym obiektem metafory.Metafory w nauce 19 w nauce. Z koncepcją Harrégo wiążą się następujące problemy: 1. Harré nie dotyka w zasadzie kwestii podstaw przemian sensów ani poznawczej wiarygodności metafor. jak się zdaje. Można te niejasne uwagi potraktować jako wyróżnianie poznania wiarygodnego i wprowadzenie kryteriów epistemicznie poprawnych transpozycji sensów terminów i ich metaforycznego versus literalnego charakteru. Metafora dostarcza w procesie katachrezy nowego terminu. łamiące wcześniej zastane kanony sensu. do których słowo się odnosi41. Mimo odwołań do koncepcji Blacka. Harré konstruuje całkiem inną koncepcję metafory – lingwistyczną. W związku z tym rozpoznanie koncepcji Harrégo wymaga zbadania. 2. to poglądy i Harrégo. zapełnia słownikowe luki. według Harrégo. Ogranicza się ona do poziomu języka. Właśnie rola katachrezy powoduje. Użyteczność ta wiąże się z takimi metaforami. czy też przenosi się pojęcia do nowych obszarów zastosowań na prawomocnych poznawczo podstawach. 248. po transponowaniu użycie takie jest. Czyżby – jak to utrzymuje Harré – tylko brak odpowiedniego słowa spowodował.. Tu Harré nawiązuje do idei Blacka. aby mówić o świetle? Ta diagnoza odmawia procesom tworzenia metafor opierania się na me41   D. a przy tym rozszerzające zbiór przedmiotów odpowiadający danemu terminowi. zaś przy skrajnej interpretacji straciłyby one w ogóle prawomocność. Mamy tu do czynienia z poszerzeniem ekstensji słowa. czy terminy mają terminy wyznaczone przez swe ekstensje. czy metaforyczne użycia terminów faktycznie pełnią jedynie rolę zapełniania słownikowych luk (wtedy żadne warunki poznawcze nie są potrzebne). z jednym (a nie dwoma. W rezultacie trudno rozstrzygnąć. niezastępowalną użyteczność metafory.

iż natura ma „szwy” lokalizowane przez terminy gatunkowe. Według Kuhna.20 Małgorzata Czarnocka . że światłu przypisuje się (metaforycznie.. wyrw językowych). a także prawdziwości metafor. K u h n: Metafora w nauce. Kuhn – za realizmem 42 43   Zaś w mniejszym stopniu faktycznie. a samym metaforom – funkcji poznawczych. Metafory w nauce a kwestia zmian taksonomicznych – poglądy Thomasa S. a ponadto wprowadza do nauki operacje irracjonalne. Dla fizyków uznanie falowej natury światła było autentycznym odkryciem naukowym. Harrégo koncepcja metafor jako narzędzi do zapełniania językowych luk pozbawia metafory znaczenia poznawczego. s. którym można by je całkiem konwencjonalnie nazwać. odwołując się deklaratywnie42 do koncepcji Blacka via opinie Richarda Boyda. Mariusz Mazurek rytorycznych racjach. jak to Harré określa. Takie ustanowienie jest wątpliwe w kontekstach w nauce. Boyd i za nim Kuhn sprzęgają poziomy językowy i ontyczny. podstawą problemu metafor w nauce jest podniesiona przez Boyda kwestia taksonomii: Jeśli Boyd ma rację. Kuhna Kuhn wyłożył swój pogląd w kwestii metafor w tekście Metafora w nauce. Czy bowiem. S. to metafora przypomina nam. op. przy użyciu którego światło można by nazwać? Czy nie angażuje się tu przynajmniej roszczenia ważnościowego (na ogół prawdziwościowego) mówiącego. iż inny język inaczej by je lokalizował – czyli artykułowałby świat w inny ­ sposób43. opowiadając się przy tym za realizmem – Boyd za aproksymacyjnym. 185. a w konsekwencji poznawczy. co lokuje jego poglądy w poza tradycyjnie rozumianą epistemologią. z tego konkretnie faktu. hipotezach. nie oparte bowiem na żadnych poznawczych racjach. że fizycy nie znają żadnego bardziej stosownego pod względem językowym terminu. zaczątkach teorii).   T. to nie ma podstaw do rozpatrywania wiarygodności. cit. że użyty w relewantnych kontekstach termin „falowy” do określenia natury światła prowadzi do hipotez prawdopodobnie prawdziwych? Harré w swojej dosyć konsekwentnie lingwistycznej perspektywie pomija aspekt prawdziwościowy. Jeśli terminy metaforyczne konstytuujące metafory są użyte z powodów wyłącznie językowych (z powodu. Wyłania się w szczególności pytanie o prawdziwość zdań metaforycznych. opartym na wiarygodnych świadectwach (faktach doświadczalnych odpowiednio zinterpretowanych. a nie tylko z powodu braku odpowiedniego literalnego terminu. Z historii fizyki wiadomo. 3. że światłu przypisano charakter falowy po burzliwych merytorycznych dyskusjach nad jego naturą. powracając do przykładu podanego przez Harrégo to. jak twierdzi Harré) naturę falową faktycznie wypływa tylko z niedostatków języka. .

której przysługuje jedna ontyczna organizacja świata.” Ibidem.Metafory w nauce 21 dystansującym się od takiego. można rzec. S. s.   Tę. Jest to niemal kalka stanowiska Blacka. właśnie jako zmiany taksonomii. s. Zmianie teorii towarzyszy w szczególności zmiana odpowiednich metafor oraz odpowiadających im podobieństw. to uczeni tworząc metafory. zakładającym tylko ogólnie więź języka ze światem44. wyjaśniał w swych późniejszych tekstach. MM] jesteśmy nienawróconymi realistami. wykreowanie. 44 45 . pozbawione tajemniczości. Jednak pomijając fakt. nagminnie przywoływaną. Jego zdaniem. jak można prawomocnie wprowadzać zasadniczo inny język. w ostensji. Przyjmijmy. inaczej artykułujący świat. a pomiędzy językiem a światem. iż metafora odgrywa zasadniczą rolę w ustalaniu więzi między językiem a światem. Podobieństwo i badanie cech różnicujących dwa gatunki obiektów jest – według Kuhna – ważną klasą kwestii naukowych. to nie jest zrozumiałe. poznanie (w teorii. nieporównywalny z uprzednim. najbardziej interesującego i ważnego w nauce. za których pośrednictwem terminy odnoszą się do przyrody46. pomijając dwuznaczność sugerowaną w przypisie 46. a nie wzajemnie różne? Opowiedzenie się za jakimś realizmem standardowym. o jakie aspekty im chodzi. 187.   Kuhn pisze: „Obydwaj [z Boydem – MC. którą metaforom usiłuje się nadać. I jest. a więc odzwierciedlającym neguje tezę o niewspółmierności. iż nie ma tu tajemnicy szczególnie doniosłej. innymi słowy – jakie aspekty są takie same w postulowanym podobieństwie. skoro prawomocne taksonomie lokalizują (a więc odzwierciedlają. badanie aspektów podobieństw pomiędzy kulami bilardowymi a elektronami i jądrami47 stało się głównym zagadnieniem w rozwoju teorii kwantów. spreparowana do przypadku rodzajów obiektów. Więzi te nie są jednak dane raz na zawsze. jest relacją banalną ontycznie i epistemicznie. Kuhn głosi niezbędność metafor w nauce twierdząc. 46   T.. 187. jak to stwierdzał wcześniej w tym samym tekście. według Kuhna. z różnymi stopniami subtelności) gatunkową konstytucję natury. lecz nie wyeksplikowanym. s. bądź w eksperymencie) pozwala powiązać dwie dziedziny wiedzy i korzystać z jednej z nich do wzbogacania drugiej. pomiędzy dwoma obiektami konstytuującymi metaforę. Kuhn upatruje tej tajemniczości w zadawaniu (tworzeniu !) tych aspektów. K u h n: op. W stanowisku Kuhna ujawnia się dysonans: jeśli terminy faktycznie odpowiadają rodzajom naturalnym. Jak mogą być niewspółmierne języki45. Kuhn zmienia tu relację podobieństwa: nie obowiązuje ona. wiedzą już. opierają się na podobieństwach pomiędzy rodzajami naturalnymi. 47   Ibidem. Podobieństwo. cit. zebranych w Drodze po Strukturze. które czynią obiekty podobne faktycznie pokrewnymi. 186. będące relacją konstytutywną dla metafory. przypomnijmy. że metafory. ich wymyślenie.

Twierdzi też. być może narzuca charakter kwestii) tego. a odbiorca musi ująć. choć tylko pod wyróżnionymi względami. wymykającą się jasnym regułom. Jak wspomnieliśmy na początku tego artykułu. . koncepcja. Clarendon. jeśli ma odebrać przekaz informacyjny. wobec czego odbiorca musi posłużyć się wyobraźnią. Naszym zdaniem. Metaforę wyróżnia nie jej znaczenie (to leży. co kryje się w wielorako interpretowalnych tezach koncepcji Blacka. iż – według niego – podobieństwo jest poznawczo bezwartościowe. którą autor pragnie przenieść. iż metafory generują naddatek znaczeniowy lub przenoszą idee. czy koncepcja metafor odwołująca się do ich użycia. Odrzuca twierdzenie. Zdystansowane ujęcie metafor w nauce Prezentujemy poniżej myśli o metaforach w nauce – różne. Jest tak miedzy innymi z tego względu. s. lecz jej użycie.   Ibidem. Według Davidsona. Zaprzecza. Oxford 1984. wyjaśnia funkcję metafor w nauce. naddane nad literalnymi sensami występujących w nich terminów. Davidson niesłusznie sprowadza do absurdu faktyczną niedookreśloność i rozmycie relacji podobieństwa. od przedstawionych powyżej koncepcji. Davidsona stosunek do poglądu. Związek metafory z treścią poznawczą nie jest wyraźnie zadany. które nie są zawarte w literalnym sensie metafory. iż jądrem metafory jest podobieństwo pomiędzy dwoma obiektami. Pojęciowe ramy prezentacji czerpiemy z kanonicznej już koncepcji Blacka. jest równie bezkompromisowo negatywny. D a v i d s o n: What Metaphor Mean. s. Z metaforą związana jest określona treść poznawcza. według Davidsona. czy Davidson nie mówi. Również niepoprawna jest. którego nie dawałby język literalny48. w inny i nie do końca precyzyjny sposób (który. iżby metafory przenosiły idee. Dyskusyjne jest. a konkretnie – poprzez rozszerzanie ich ekstensji. w: Truth and Interpretation. 245. metafory znaczą tylko to. Mariusz Mazurek Użycie metafor – stanowisko Donalda Davidsona Donald Davidson przyznaje metaforom w nauce pełnoprawne funkcje poznawcze.22 Małgorzata Czarnocka . że metafory nie oferują żadnego szczególnego wglądu. iż metafory konstruuje się poprzez rozszerzanie znaczeń. lecz zarazem odmawia prawomocności wszystkim ważniejszym koncepcjom metafor. stojące u podstaw teorii interakcyjnej. gdyż wszystko jest podobne do wszystkiego na nieskończoną liczbę sposobów. co znaczą użyte w nich terminy w literalnych sensach (in their most literal interpretation) i nic ponadto49. 246. iż metafory generują dodatkowe znaczenie. podobnie jak wymyka się im związek metafory z nową treścią poznawczą. metafora kieruje naszą uwagę ku czemuś poza metaforą. lub aby powstawały w wyniku zderzenia idei (co głosi Richards). iż metafora jest eliptycznym porównaniem (simile) oraz do wyrastającego z tegoż poglądu. Dyskusyjne jest też. jak pisze Davidson. przeświadcze48 49   D. która najczęściej organizuje rozważania. na powierzchni).

albo zostaje ona w ogóle zniesiona z powodu kontrfaktyczności metafor. że tworzy się wiedzę) do poziomu ontologicznego. z zagadnieniem ontologicznej natury świata. czyli o tworzenie podobieństwa ontycznego . Tworzenie podobieństw ma zachodzić w poznawczym błysku intuicji typu Gestalt. Ontologiczny (odnoszący się do obiektów w przyrodzie) postulat tworzenia relacji podobieństwa jest możliwy tylko w idealistycznych koncepcjach wiedzy. Głosi tak Black w tezie o kreacyjności. a także nowych obiektów. zmagając się z łączeniem realizmu z tezą o radykalnych zmianach taksonomii i notabene sprowadzając problem niewspółmierności do kwestii taksonomicznych zmian. a z drugiej. że tak ujmuje metafory Kuhn. Teza o kreacyjności interpretowana ontologicznie wydaje się nadużyciem wynikającym z przeniesienia poziomu epistemologicznego (w którym głosi się. takich samych własności w przedmiotach zupełnie z pozoru różnych i równie dobrze znanych . Większość owych obiegowych przekonań znika w tych filozoficznych koncepcjach. Chodzi o wykrywanie. W tekście Kuhna można doszukać się ważności kwestii taksonomicznych. wiązanych z jednej strony. oświecające kreacje nowych znaczeń. We wprowadzaniu metafor w nauce nie chodzi o tworzenie relacji podobieństwa i. że stosowne podobieństwo jest w nich tworzone . Jeśli chce się za- . nieprawidłowo naszym zdaniem. Natomiast postulat o kreacyjności odniesiony do poziomu języka jest banalny. z nomologiczną naturą wiedzy. a nie wydobywa ją. Prawdziwość metafor ma być innego typu niż prawdziwość zdań literalnych. na przykład. w szczególności. ściślej antycypowanie podobieństwa (które uprzednio istnieje) pomiędzy dwoma rodzajami przedmiotów. mimo iż często podtrzymują ją (na próżno) autorzy najważniejszych koncepcji. za tworzenie obiektów w przyrodzie. już istniejącą skądś niczym w wykopaliskach archeologicznych. wszak tworzy się każdą wiedzę. Poglądy Blacka. Sądzimy. próbujemy docierać do przyrody. konteksty literackie i literaturoznawcze wpajają obraz metafor jako ezoterycznych środków językowej ekspresji – wszystko ma być w nich inne niż się głosi (człowiek jest wilkiem. mimo iż w istocie nie jest wilkiem). dokonują się nadzwyczajne. Niezwykłość rozpływa się.Metafory w nauce 23 nia potoczne. terminy i zdania metaforyczne nie mają literalnych sensów. do których odnosi się wiedza. Według dominujących obecnie poglądów. a za nim następni filozofowie – do dzisiaj. metafory opierają się na relacji podobieństwa – na poziomie języka (podobne pojęcia i podobne zdania o dwóch różnych obiektach) oraz na poziomie ontycznym (podobne są obiekty pierwotny i wtórny metafory w ich rozumieniu nadanym przez Blacka). jednak przy zaangażowaniu środków konstrukcyjnych. Antycypowanie ontologiczne pojmujemy jako nie kopiujące: postulując je. głównie w nauce. Niezwykłość metafor usiłuje się zachować poprzez twierdzenie. które ujmują metafory jako narzędzia lub rezultaty poznawcze. a za nim Boyda i Kuhna należą do tej właśnie głównej linii wyjaśniania metafor. Uzyskanie nowej wiedzy uznaje się.

To właśnie stwierdzane podobieństwa pomiędzy obiektami pozwalają je zbierać w klasy abstrakcji (zbiory w rozumieniu teorii mnogości) i następnie wprowadzać dla takich klas obiektów (podobnych. o szczególnej obecnie sile oddziaływania. choć z pozoru wydają od siebie zupełnie różne. dwie nogi czy skórę w większości bez futra. wprowadzając metaforę przyrównującą atom do układu planetarnego. Pogląd o t w o r z e n i u (a n i e o a n t y c y p o w a n i u) podobieństwa ontycznego. fundujących podobieństwo. nie całkiem wyraźny. Realistyczne wyjaśnienie istnienia podobieństw pomiędzy rodzajami naturalnymi jest albo niemożliwe (będąc nieprzekraczalnym kresem poznania50). Mariusz Mazurek chować adekwatność względem praktyki nauki. Relacja podobieństwa jest przecież niezbywalnym fundamentem umożliwiającym wiedzę ogólną. to fundujące ją ontologiczne. a więc o jej ontologiczne albo poznawcze. a zakładali takie same lub quasi-takie same właściwości niektórych cech strukturalnych i kinematycznych obu układów. Antycypujemy relację podobieństwa oraz mamy też zmącony. Na przykład. a lokuje podobieństwa w skłonności ludzkiego podmiotu do konstruowania obrazów poznawczych na podstawie domniemywanych podobieństw z obrazami wcześniej utworzonymi. Wydaje się. że nie ujmuje sytuacji tworzenia metafor w nauce. Tę powtarzalność obrazów można wiązać z ograniczonością podmiotowych wizji możliwych w poznaniu. że obiekty badane są podobne do innych w istotnych aspektach. Analogicznie. lecz ze względu na określone właściwości swych zachowań.24 Małgorzata Czarnocka . choćby w najsłabszej wersji. przejmowany od Blacka. Davidson neguje w ogóle wartość przywoływania podobieństw w poznaniu. iż niepoprawnie. lecz wydaje się. nie jest więc poprawny z tego względu. Ta ontologiczna supozycja jest użytecznym kreatorem nowej wiedzy o układach pierwotnych metafory. tworząc metaforę „człowiek jest wilkiem” zdajemy sobie dobrze sprawę. czyli takich samych pod wyróżnionymi względami) prawa ogólne. nie próbując dociec ich głębszego fundowania. że k r e a c y j n a w m e t a f o r z e j e s t s a m a s u p o z y c j a z a c h o d z e n i a p o d o b i e ń s t w a. Rozpatrywanie kwestii metafor powinno sięgać w swym najgłębszym wymiarze do pytania o podstawę relacji podobieństwa. lecz nie tworzymy także aspektów takich samych w przedmiotach podobnych. Ograniczoność ta ma zaletę. Odpowiedź idealistyczna nie odsyła do metafizycznych tajemnic przyrody. że człowiek nie przywodzi na myśl wilka ze względu na swe cechy cielesne. pozwala bowiem zachować spójność i jednorodność wizji świata poprzez suponowanie w nim sieci pokrewieństw. ale jednak obraz (który nie jest kalką) aspektów identycznych lub quasi-identycznych. uczeni nie suponowali. o jej powszechność. Przystępując do tworzenia metafory. w tym podmiotowe warunkowanie. 50   Kończy się tu wywód na stwierdzeniu zachodzenia podobieństw. a także w innych sytuacjach poznawczych. typu unifikującego przypuszczenie. . to trzeba przyjąć realizm. nie wymyślamy nie tylko relacji podobieństwa „w ogóle”. że skład chemiczny obu obiektów jest jednakowy albo że mają one takie same rozmiary lub lokalizację.

Formuły te są standardowymi formułami literalnego języka. To ujęcie metafory pozwala przy tym wyjaśnić niektóre twierdzenia poszczególnych zastanych koncepcji metafor. w rozumieniu używanym między innymi przez Hesse. chociaż są znane. w szczególności w fizyce. przywołując przy tym genezę metafory. gdy fizycy mówili. choćby tezę o przenoszeniu idei. Nie ma przenośni. Brak precyzacji w tym przypadku polega na tym. przy czym początkowo wskazany zbiór aspektów takich samych można zwiększać w trakcie rozwoju wiedzy. niedosłowności. że aspekty identyczne w obiektach podobnych nie są wyłuszczane. Zatem. Wytworzone zdania metaforyczne w nauce (nie rozstrzygamy. a przy tym prezentacje są eliptyczne. a elektrony poruszają się wokół niego po kolistych orbitach. k t ó re j p r z e s ł a n k a m i s ą a n t y c y p o w a n a k o n k re t n a w e r s j a t w i e rd z e n i a o p o d o b i e ń s t w i e pomiędzy obiektami pierwotnym i wtórnym metafory oraz w i e d z a o o b i e k c i e w t ó r n y m m e t a f o r y. przenosi się z wiedzy . że uczeni nie muszą szczegółowo przedstawiać swych myśli. Na przykład. Można stwierdzić. Rezultat operacji tworzenia metafory jest zdaniem samodzielnym. a tylko na ogólnym przywoływaniu obiektu wtórnego jako podobnego. znika ona przy rygorystycznych prezentacjach. podobnie jak to się czyni w rozważaniach nad matematycznością przyrody. dotyczącą układu pierwotnego. żeby się efektywnie ze sobą komunikować. ze specyficznego. Wiedzę zawartą w metaforze. Rezultat ten można odłączyć od kontekstu jego konstruowania. którą eliminowano w precyzyjnych odpowiednikach. jak sądzimy. Chodzi tu o to. istotę wyższą i jej moc sprawczą. tezę Davidsona o kierowaniu się w metaforze ku czemuś innemu. Skąd bierze się wobec tego pozór ich wyjątkowego charakteru? Pochodzi on. pierwotnym i wtórnym. bez precyzacji. kontrfaktyczności w twierdzeniu głoszącym – gdy stoi się na gruncie teorii Bohra – iż jądro atomu jest środkiem układu. czy tezę tę da się przenieść do poznania potocznego) są zdaniami o standardowych cechach. że wszystkie metafory w nauce funkcjonują jako metafory martwe. to jest w formułach matematycznych opisujących ruch atomu po bohrowskich orbitach. z braku innych pomysłów wiarygodnych w nauce. to nie głosili fałszu. gdy usunie się eliptyczność (typową. a dokonywali eliptycznych skrótów. lecz niekonieczną dla metafor). zwłaszcza po przełożeniu metafor na zdania języka matematyki. że atom jest układem planetarnym. częstego sposobu ich wyrażania: z włączania do zdania metaforycznego procesu rozumowania do niego prowadzącego oraz eliptyczności ekspozycji. Eliptyczność da się usuwać. Eliptyczność polega w tym przypadku na niewskazywaniu aspektów podobnych (to jest identycznych) pomiędzy obiektami pierwotnym i wtórnym. Proponujemy tu następujące ujęcie metafory w nauce: M e t a f o r a j e s t k o n k l u z j ą ro z u m o w a n i a d e d u k c y j n e g o . można usunąć także związki ze sposobem jego wyprowadzenia z przesłanek.Metafory w nauce 25 albo wskazuje jako eksplanans. Ujęcie to oparte jest na idei Blacka o dwóch układach (obiektach) metafory. gdy wskaże się aspekty podobieństwa.

Już przeniesiona i przy tym z usuniętą eliptycznością. iż metafory nie wykraczają poza ich literalne znaczenia51. to opisy tworzone na ich podstawie mogą być prawdziwe. że nietrudno przyjąć w nauce obecność metafor. powraca jako nieusuwalna. cit. że względnie łatwo je z tym empiryzmem oswoić. Reklasyfikacja obiektów jest dokonywana w celu formułowania nowych opisów. Twierdzimy. D a v i d s o n: op. metaforycznego charakteru zdań po usunięciu ich eliptyczności i kontekstu uzyskiwania. że rezultat metafory jest zawsze projektem otwartym. Nie jest też równoważna koncepcjom substytucyjnej i porównawczej. Mariusz Mazurek o układzie (obiekcie) wtórnym na podstawie antycypowanej relacji podobieństwa. konieczna wartość opisów. M. Konkluzja rozważań jest zatem przewrotna. Z tego miedzy innymi dowodu. nadając im charakter nie opisów rzeczywistości. Ta teza utraty szczególnego. jeśli zaś nie są poprawne. nigdy niezakończonym. Z powodu trudności z przypisaniem metaforom prawdziwości niektórzy filozofowie uchylają ich prawdziwościowy status. 246. głosząca. F e h é r: op. cit. ma inną treść niż teza Davidsona. i ujawniający kontekst tworzenia metafory – jest zwodniczy. Mają one organizować układy konceptualne i prowokować częściową zmianę klasyfikacji zjawisk52. Jednak metafory nie wnoszą do nauki ezoterycznej. s. W ten sposób problem prawdy. że to sposób ekspozycji metafor – zawierający i eliptyczność. Nawet rygorystyczne kryteria empiryzmu logicznego nie wymagają ich wykluczenia. staje się ona niemetaforyczna. Można też zachować kategorię prawdziwości rezultatów metafor (czyli metaforycznych opisów układów pierwotnych). Można bowiem dołączać nowe aspekty podobieństwa w procesie wzbogacania wiedzy o pierwotnym układzie metafory. Nowe klasyfikacje obiektów są konceptualną podstawą tworzenia opisów i jeśli klasyfikacje są poprawne. odsunięty. . wbrew Hansowi Reichenbachowi twierdzimy.. irracjonalnej specyfiki. To rozwiązanie nie jest wolne od wątpliwości.26 Małgorzata Czarnocka . Dochodzimy do wniosku. a projektów reklasyfikacji obiektów. 51 52   D. to opisy poprzez nie uzyskiwane są nieuchronnie fałszywe.   Np. a ich podstawą są właśnie reklasyfikacje.