You are on page 1of 44

Áàéãàëü îð÷íû áîëîâñðîëûã äýìæèõ æèë

Ýêîëîãèéí áîëîâñðîë:
Áàéãàëüä ýýëòýé õ¿¿õýä

Ýõ îðîí÷ ¿çýë – Þì á¿õíèéã õàéðëàõ, ãàìíàõ ¿çýë
Òàíû ýêîëîãèéí óë ìºð
ªºð÷ëºëòèéã ººðººñºº ýõëýå

Óëààíáààòàð õîò
2013 îí

DDC
577.24
Î-634

Ýêîëîãèéí áîëîâñðîë:
Áàéãàëüä ýýëòýé õ¿¿õýä
Ãàðûí àâëàãûã ýìõýòãýñýí:

Ã.Ëõàãâàà
Í.Îþóíäàðü

Õàâòàñíû äèçàéíûã çóðàà÷:
Õýâëýëèéí ýõèéã áýëòãýñýí:

Ë.Áàòõèøèã
Ñ.×èíòóÿà

ISBN: 978-99973-835-4-9
“Àëìàç ïðåññ” õýâëýëèéí ¿éëäâýðò õýâëýâ. Óòàñ: 70106068

ªìíºõ ¿ã
Áàéãàëü îð÷èí ìààíü í¿äýíä ¿çýãäýæ õàðàãäàõóéöààð ìàø õóðäòàé
ººð÷ëºãäºæ áàéíà. Ýíý ººð÷ëºëòèéí ¿íäñýí õýñýã íü õ¿ì¿¿íèé ¿éë
àæèëëàãààíààñ øàëòãààëæ, óëìààð öºëæèõ, õºðñ ýâäýð÷ õóóðàéøèõ,
óðãàìëûí á¿òýö ººð÷ëºãäºõ, ãîë ãîðõè, íóóð öººðºì õàòàæ øèðãýõ, ìºíõ
öàñ õàéëàõ, óðãàìàë, àìüòíû òºðºë ç¿éë öººðºõ, áàéãàëèéí îíö àþóëòàé
¿çýãäýë èõñýõ, ãàí çóä, ãàë ò¿éìýð í¿¿ðëýõ çýðýã îëîí õýëáýðýýð èëýð÷
áàéíà.
Õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíä õàìãèéí áàãà ºðòñºí ãýæ ¿çäýã áàéñàí
Õºâñãºë íóóðûí ñàâ ãàçàð íü óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò áîëîí ãàçàð
àøèãëàëòûí òîãòâîðã¿é ¿éë àæèëëàãààíààñ áîëæ õóðäàöòàé õóâèð÷,
ýêîëîãèéí äîðîéòîëä ºðòººä áàéíà.
Õ¿ì¿¿í áèäíèé àìüäðàëûí õýâøëýý á¿ðìºñºí ººð÷ëºõ øààðäëàãà,
óëñ îðíû îðøèí òîãòíîõ àñóóäàë õî¸ð øóóä õàìààðàëòàé. Õ¿í á¿ð ººðèéí
ýêîëîãèéí óë ìºð, àìüäðàëûíõàà ÷àíàðûã ¿íýëæ, ýõ äýëõèéäýý õèð ýýëòýé
àìüäàð÷ áóéãàà óõààðàõ öàã íýãýíò áîëæýý. Äýëõèéí õ¿í á¿ð ºíººäðèéí
õýðýãëýýãýýð àìüäàðíà ãýâýë õ¿í òºðºëõòºíä 1.5 äýëõèé õýðýãòýé
áîë÷õîîä áàéíà. Õàðàìñàëòàé íü äýëõèé ìààíü ãàíö ó÷èð àìüäðàëûí
õýâ ìàÿã, äàäàë çóðøëàà ººð÷ëºõººñ ººð àðãà áàéõã¿é. Ýíý íü äýëõèéí
õ¿í á¿õýíä õàìààòàé àñóóäàë þì. Á¿õèé ë õýðýãëýýãýý áàãàñãàõ, þì
á¿õíèéã õàéðëàí ãàìíàõ, õýìíýõ, àëü áîëîõ áàãà õóäàëäàí àâàõ ãýõ÷èëýí
ýêîëîãèéí óë ìºðºº áàãàñãàæ, áàéãàëü îð÷íîî õàéðëàí õàìãààëàõ çàìààð
àìüäðàëûí ÷àíàðàà ñàéæðóóëâàë èðãýí, ýõ îðîí àëü àëü íü ñàéí ñàéõàí
áîëîõâèé. Áèä ýêîëîãèéí áîëîâñðîëîî äýýøë¿¿ëæ, ýõ îðîí÷ ¿çëèéã
òºëºâø¿¿ëñíýýð çàìààð îðîí ãýð ìààíü áîëñîí ýõ äýëõèéãýý, ýõ îðíîî,
óíàãàí áàéãàëèà ¿åèéí ¿åä õÿìãàäàí àâ÷ ¿ëäýõ áîëîìæòîé þì. Ýíýõ¿¿
áîëîâñðîë, òºëºâøëèéã îëãîõ ÿâäëûã ÷óõàìõ¿¿ åðºíõèé áîëîâñðîëûí
ñóðãóóëü ýðõýì çîðèëãîî áîëãîõ ó÷èðòàé.
Ìîíãîë óëñûí Áàéãàëü îð÷èí, íîãîîí õºãæëèéí ÿàì, Áàéãàëü
õàìãààëàõ ñàíãààñ õýðýãæ¿¿ëæ áóé Áàéãàëü îð÷íû áîëîâñðîëûã äýìæèõ
æèëèéí àæëûí õ¿ðýýíä áàéãàëü îð÷èíä ýýëòýé àìüäðàëûí õýâ ìàÿã
õèéãýýä íîãîîí õºãæëèéí ¿çýë áàðèìòëàëûã åðºíõèé áîëîâñðîëûí
ñóðãóóëèéí ñóðàã÷äàä òºëºâø¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí àíõàí øàòíû áîëîâñðîë
îëãîõ, åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí “Áàéãàëü îð÷èíä ýýëòýé ñóðãóóëü”
áîëãîõîä ÷èãëýñýí ñóðãàëò ÿâóóëàõàä ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûã óäèðäëàãà
áîëãîæ áàéíà.
Áàéãàëü õàìãààëàõ ñàíãèéí Õºâñãºë íóóðûí ñóðãàëòûí òºâ
Âåãàí-Íîãîîí-Ãàðèã ÒÁÁ 

ÝÊÎËÎÃÈÉÍ ÓË ÌªÐ
Àìüäðàëûí õýâ ìàÿã,
äàäàë çóðøëàà ººð÷èëæ,
áàéãàëü îð÷èíä ¿ëäýýõ óë ìºðºº
áàãàñãàæ, ýõ äýëõèéäýý ýýëòýé
àìüäàðúÿ!
Õ¿ì¿¿í áèäíèé ýêîëîãèéí óë ìºð
Õ¿ì¿¿íèé àìüäðàëûí óë ìºð, òýäíèé áàéãàëü
îð÷èíä ¿ëäýýæ áóé óë ìºð íü òóõàéí õ¿íèé
àìüäðàëûí ÷àíàðûí ¿íýëãýý þì.
Áèä àëõàì òóòàìäàà áàéãàëüòàé õàðüöàæ,
óñûã íü óóæ, àãààðààð íü àìüñãàëæ, óðãàìëààð
íü õîîëëîæ, ãàçàð äýýð ÿâãàí áîëîí óíààãààð
çîð÷èæ, 50 ñàÿ ìàëàà áýë÷ýýðë¿¿ëæ, ìîä,
í¿¿ðñèéã íü ò¿ëæ àìüäàð÷ áàéíà.
Óñíû, ìîäíû, õ¿íñíèé, öààñíû, õóâöàñíû,
öàõèëãààíû, øàòàõóóíû, ò¿ëøíèé ãýõ÷èëýí õ¿íèé
àìüäðàëûí á¿õèé ë õýðýãëýý áàéãàëü îð÷èíä ÿìàð íýã óë ìºð ¿ëäýýäýã.
¯¿íèéã ýêîëîãèéí óë ìºð ãýæ íýðëýõ áà ããà (ãëîáàë ãà) ãýäýã íýãæýýð
õýìæäýã.
Íýã õ¿íèé ýêîëîãèéí óë ìºð 1,8 áîëîí ò¿¿íýýð äîîø áàéâàë äýëõèéí
äààöûí õ¿ðýýíä áàéíà ãýñýí ¿ã. Îäîîãîîð äýëõèéí íýã õ¿íèé ýêîëîãèéí
óë ìºð íü 2,7 ããà áîë÷èõîîä áàéíà.
Òýãâýë ìîíãîë õ¿íèé ýêîëîãèéí óë ìºð íü 5,5 ããà ãýæ òîîöîîëæýý.
Äóíäàæ Àâñòðè õ¿íèé ýêîëîãèéí óë ìºð
íü 4,9 ããà áàéíà. Äýëõèéí õ¿í á¿ð èíãýæ
àìüäàðíà ãýâýë ºíººäðèéí áàéäëààð õ¿í
òºðºõòºíä 1.5 äýëõèé õýðýãòýé áîë÷èõîîä
áàéíà.
Õàðàìñàëòàé íü äýëõèé ìààíü ãàíö
ó÷èð àìüäðàëûí õýâ ìàÿã, äàäàë çóðøëàà
ººð÷ëºõººñ ººð àðãà áàéõã¿é. Ýíý íü
äýëõèéí õ¿í á¿õýíä õàìààòàé àñóóäàë þì. 

Ò¿ð¿¿ ¿åèéí í¿¿äýë÷èí ìîíãîë÷óóä íü àðäàà
ÿìàð íýãýí óë ìºð ¿ëäýýëã¿é àìüäðàãñäûí
ãàéõàëòàé ¿ëãýð æèøýý þì. Òýä àðäàà áóóö,
æîðëîí, óõñàí í¿õ, ¿íñ íóðàì, ñ¿éòãýñýí îé,
áîõèðëîñîí ãîë óñ, òýð á¿¿õýë íýð àëäàð ÷
¿ëäýýõýýñ çàéëñõèéæ ÿâæýý. Ýíý áîë á¿õýëäýý
ãýãýýðñýí, óõààðñàí, þóíä ÷ óÿãäààã¿é, áàéãàëü
îð÷èíäîî àÿ çºí㺺𺺠çîõèöîí àìüäðàõ ã¿í
óõààí þì.
Áýë÷ýýðòýý òîõèðñîí çºâ á¿òýö á¿õèé ñ¿ðýã ìàëòàé, óðèí öàãò öàãààí
èäýý ãîëëîñîí çºâ õîîë õ¿íñòýé, ìàëûí á¿õ àøèã øèìèéã õàÿãäàëã¿é
àøèãëàäàã òåõíîëîãèòîé, õýðýãöýýãýý ººðººñºº á¿ðýí õàíãàäàã ºðõ
ãýðèéí ¿éëäâýðëýëòýé, õàìãèéí áàãà íýí óõààëèã õýðýãëýýòýé,1995
îíûã õ¿ðòýë ñàìàð, æèìñ, ñîíãèíî ãýýä áàéãàëèàñ ¿íýã¿é àøèãëàæ áîëîõ
ÿìàð ÷ ç¿éëä ãàð, àì õ¿ðãýýã¿é øóíàë õ¿ñëèéã òýâ÷ñýí óõààíòàé, áóÿí áà
í¿ãëèéã (ýåðã¿¿, ñºðã¿¿ ýíåðãèéí õóóëü) òàíüæ ìýäñýí ìåíåæìåíòòýé,
í¿¿äëèéí ¿ëýìæ ºâ ñî¸ëòîé Ìîíãîë ãýý÷ ýõ
îðîí, õ¿í çîí îëîí çóóíààð çóòðàà íü ¿ã¿é àÿòàé
ñàéõàí àæ òºðæ áàéæýý.
Îäîî ýñðýãýýðýý, àðäàà àñàð èõ óë ìºð
¿ëäýýæ, áàðàã ë ¿¿íèé òºëºº àìüäàðöãààæ áàéíà.
Ìàë÷èä áýë÷ýýðèéí äààö õýòð¿¿ëýí ìàë ºñãºæ,
ñ¿ðãèéí òàë õóâü íü ÿìàà áîëñíîîð Ìîíãîë
îðíû íóòãèéí 77.2% íü öºëæèæ, áýë÷ýýðèéí
87% íü òàëõëàãäàæ, áýë÷ýýðèéí óðãàìëûí
50% íü äàõèí ñýðãýõýýðã¿é óñòñàí áàéíà.
Öºëæèëòèéí 87% íü õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíààñ
øàëòãààëæýý (Á.Áîëäãèâ Ìîíãîë îðíû óóð
àìüñãàëûí ººð÷ëºëò áà õ¿íèé õºãæëèéí çàðèì àñóóäëóóä).
Ìîíãîë÷óóä áèä ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä îëçíû õîéíîîñ óëàéð÷, îíãîí
áàéãàëèà ç¿éë á¿ðýýð ñ¿éòãýæ, îéí ñàíã äóíäæààð 42%, ãîâèéí á¿ñýä
çàã, õàðãàíûã ò¿ëæ ñ¿éòãýñíýýð 145 000 ãà ãàçàð ýëñýí ìàíõàí áîëîí
õóâèð÷, àí àìüòíûã óñòãàæ, õóðãàí 캺ã, ñàìàð, æèìñ, ýìèéí óðãàìëûí
íýëýýäèéã àõèí õàðàõààðã¿é áîëãîæýý (Á.Áîëäãèâ Ìîíãîë îðíû óóð
àìüñãàëûí ººð÷ëºëò áà õ¿íèé õºãæëèéí çàðèì àñóóäëóóä).
“Àðäàà óë ìºð ¿ëäýýõã¿é” àìüäðàõ àìüäðàëûí çàð÷ìààð àìüäàðñàí
áèäíèé ºâºã äýýäýñ ºíººãèéí áèäýíä ýíý óëñ îðíûã ìÿíãàí æèëèéí
òýðòýýõ áàéäëààð íü õ¿ëýýëãýí ºã÷ýý. 

Õàðèí 30-õàí æèëèéí äîòîð ¿ëäýýñýí áèäíèé óë ìºð õàð áàëàã òàðüæ,
Ìîíãîë îðîí öààø õèð óäààí òýñýæ ¿ëäýõ âý? ãýñýí àñóóëòûí òýìäýã
èðãýí á¿ðèéã øàëãààæ áàéíà.
Õ¿í á¿ð ë îëç îëîõ, îä áîëîõ, àëäàðøèõûí ìºðººäºë òýýæ ÿâíà. ßïîíû
ñóäëàà÷ Ñóçóêè “ººðèéãýý ñàéí øàòäàã ò¿¿äýã øèã øàòàà. ×àìààñ ¿íñ
íóðàìíû îð á¿¿ ¿ëäýã” ãýñýí áàéíà.
Èðãýí, áàéãóóëëàãà õàìò îëîí, îþóòàí, ñóðàã÷, õ¿¿õýä, ìàë÷èí, àæèë­
÷èí, ñýõýýòýí õýí á¿õýí ººðñäèéí ýêîëîãèéí óë ìºðèéã ¿íýëæ, ººðººð
õýëáýë àìüäðàëûíõàà ÷àíàðûã ¿íýëæ, àëü áîëîõ àðäàà ìºð ¿ëäýýõã¿é
áóþó ÿäàæ õàìãèéí áàãà óë ìºð ¿ëäýýõ çàð÷ìûã ã¿í óõààíàà, çîðèëãîî
áîëãîí àìüäàð÷ ãýìýý íü ýõ îðîíòîéãîî ¿ëäýæ áîëîõíýý.

Õ¿í òºðºëõòíèé õýðýãëýýíèé óë ìºð
Õ¿ì¿¿í áèäíèé õýðýýñ õýòýðñýí õýðýãëýý íü äýëõèéí áèîëîãèéí
íººöººñ õýäèéíýý õýòýð÷ èðýýä¿éãýý áàëëàæ áàéíà. 1970-ààä îíû
äóíäààñ õîéø õ¿ì¿¿íèé õýðýãëýýã äààõ íººö äýëõèéä õîìñäîæ ýõëýâ.
Áàéãàëü îð÷íû áîëîîä ýäèéí çàñãèéí ºíººãèéí õÿìðàë íü ñ¿éðëèéí
äîõèî þì.

Áèäíèé àìüäðàëûí óë ìºð õýäèé òîì áàéíà, òºäèé÷èíýý
ýõ äýëõèéäýý äàðàìò ¿ç¿¿ëæ áàéíà ãýñýí ¿ã.

1931
Áèîëîãèéí íººöèéí

àøèãëàëò 74% 

1985
Áèîëîãèéí íººöèéí
àøèãëàëò 114%

2012
Áèîëîãèéí íººöèéí
àøèãëàëò 156%

Çàðèì óëñ îðíû õýò ¿ðýëãýí õýðýãëýýã òîîöñîí ñóäàëãààíààñ ¿çâýë
õ¿í òºðºëõòíèé õýðýãëýý äîð äóðäñàí îðíóóäûí ò¿âøèíä áàéâàë áèäýíä
õýäýí äýëõèé øààðäëàãàòàéã çóðãààñ õàðæ áîëíî.
Óëñ îðíóóäûí ýêîëîãèéí óë ìºð
ÀÍÓ

5.3
3.1

Àíãëè
Ôðàíö

3.0

Ãåðìàí

2.5

Îðîñ

2.4

Áðàçèë

1.2

Ìàóðèòóñ

1.0

Õÿòàä

0.8

Ýíýòõýã

0.4

Ìàëàâè

0.3

Äýëõèéí ýêîëîãèéí óë ìºðèéí
¿íýëãýýíýýñ ¿çâýë õ¿í
òºðºëõòíèé õýðýãëýýã õàíãàõûí
òóëä 2010 îí ãýõýä 1,5 äýëõèé,
2050 îí ãýõýä ìàíàé äýëõèé
øèã 2 äýëõèé øààðäëàãàòàé
áîëæýý.

Áèä ÿàãààä ýêîëîãèéí óë ìºðºº ¿íýëæ óëìàà𠺺ð÷ëºõ øààðäëàãàòàé
þì áý?
Áàéãàëü îð÷èí ìààíü í¿äýíä ¿çýãäýæ õàðàãäàõóéöààð ìàø õóðäòàé
ººð÷ëºãäºæ áàéíà. Ýíý ººð÷ëºëòèéí ¿íäñýí õýñýã íü õ¿ì¿¿íèé ¿éë
àæèëëàãààíààñ øàëòãààëæ, óëìààð öºëæèõ, õºðñ ýâäýð÷ õóóðàéøèõ,
óðãàìëûí á¿òýö ººð÷ëºãäºõ, ãîë ãîðõè, íóóð öººðºì õàòàæ øèðãýõ, ìºíõ
öàñ õàéëàõ, óðãàìàë, àìüòíû òºðºë ç¿éë öººðºõ, áàéãàëèéí îíö àþóëòàé
¿çýãäýë èõñýõ, ãàí çóä, ãàë ò¿éìýð í¿¿ðëýõ çýðýã îëîí õýëáýðýýð èëýð÷
áàéíà.
Àìåðèêèéí Ñàíñàð ñóäëàëûí õ¿ðýýëýí (ÍÀÑÀ), ÎÕÓ, áóñàä
ñóäàëãààãààð äýëõèé äóëààð÷ Õîéä ìºñºí äàëàé õàéëæ áàéíà. Ãóðâàí
æèëèéí ºìíºõ ñóäàëãààãààð Ìîíãîëûí ãàçàð íóòãààñ õî¸ð äàõèí èõ ìºñ
õàéë÷õààä áàéãàà ãýíý. Àìåðèêèéí ñóäëàà÷äûíõààð Õîéä ìºñºí äàëàéí
äóëààðëûí 50% íü ººðººñºº ÿâàãäàæ áóé íü àþóëòàé ¿çýãäýë þì áàéíà.
Äýëõèéí öýíãýã óñíû 10 õóâèéã ýçýëäýã Ãðèéíëàíäûí òýð èõ ìºñ ºíãºðñºí
æèëèéí çóí ãýõýä ãóðàâõàí õóâü áîë÷èõëîî. Äýëõèé èéì ë áîë÷èõëîî. 

ÄÝËÕÈÉÍ ÄÓËÀÀÐÀË
Äýëõèéí äóëààðëûí
ãîë øàëòãààí íü õ¿í
òºðºëõíèé áóðóóòàé ¿éë
àæèëëàãàà ìºí.
Êîìïüþòåð áîëîí ãýðýë àñààõ, ìàøèíààð ÿâàõ, ìàë àäóóëàõ,
àìüñãàëàõ ãýýä áèäíèé á¿õèé ë ¿éëäýë àãààð ìàíäàëä õ¿ëýìæèéí õèé
ÿëãàðóóëæ áàéäàã.
Í¿¿ðñõ¿÷ëèéí
õèé,
ìåòàí, àçîòûí èñýë çýðãèéã
õ¿ëýìæèéí õèé ãýíý. Àãààð
ìàíäàë äàõü õ¿ëýìæèéí
N20 7.1%
õèé íü íàðíû èë÷èéã
Àçîòûí äóòóó èñýë
áàðüæ äýëõèéã ÿã õ¿ëýìæ
Äýëõèéí äóëààðàëä
ìýò
äóëààí
áàéëãàäàã.
íºëººëæ áóé
õ¿ëýìæèéí
õèéí
Õ¿ëýìæèéí
õèéí
õýìæýý
CH4 22.9%
çîíõèëîõ òºðë¿¿ä
Íàìãèéí õèé áóþó
èõñýõýä äýëõèéí òåìïå­
ìåòàí
ðàòóð íýìýãäýæ óëìààð
äýëõèéí õî¸ð òóé­ëûí áîëîîä
áóñàä öàñ, ìºñºí á¿ðõ¿¿ë
CO2 69.6%
õàéëàõ, äàëàéí ò¿âøèí
Í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé
íýìýãäýõ, õºðñ õóóðàéøèæ
öºëæèõ çýðýã îëîí ìóó ¿ð
äàãàâàðòàé. Ýíý áîë óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò áóþó äýëõèéí äóëààðàë
þì.
0.4 %
Ôòîðò-í¿¿ðñóñòºðºã÷èéí õèéí¿¿ä

Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí àñóóäëààðõ Çàñãèéí ãàçàð õîîðîíäûí
ìýðãýæèëòíèé õîðîîíû 2007 îíû ¿íýëãýýíèé 4 äýõ òàéëàíä: “XX çóóíû
äóíä ¿åýñ õîéø äýëõèéí äóíäàæ òåìïåðàòóð ºññºí ãîë øàëòãààí íü àãààð
ìàíäàëä õ¿ëýìæèéí õèé èõýññýíòýé õîëáîîòîé. Ýíý íü õ¿í òºðºëõòºíèé
áóðóó ¿éë àæèëëàãààíààñ øàëòãààëñàí” ãýæ òýìäýãëýæýý.
Í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèéíýýñ 23 äàõèí äóëààðóóëàã÷ õ¿÷òýé ìåòàí (íàìãèéí
õèé) õèéí 23%, 300 äàõèí äóëààðóóëàã÷ àçîòûí äóòóó èñëèéí 65%-èéã
ÿëãàðóóëäàã ìàë àæ àõóéòàé óëàéðàí çóóðàëäñààð áèä ýõ äýëõèéãýý, ýõ
îðíîî äóëààðóóëæ ñºíººõºä õ¿ð÷ áàéíà (“Ìàë àæ àõóéí óðò ñ¿¿äýð” ͯÁûí ¿íýëãýýíèé òàéëàí, 2006 îí). Àãààð äàõü ìåòàíû õýìæýý ºíãºðñºí
çóóíòàé õàðüöóóëàõàä 150% íýìýãäñýí íü õ¿í òºðºëõòíèé ìàõíû 

õýðýãëýý 5 äàõèí íýìýãäñýíòýé õîëáîîòîé, äýëõèéí äóëààðëûí 80% íü
ìàõíû õýðýãëýýòýé õîëáîîòîé (“Äàäàë çóðøëàà ººð÷èëöãººå” Í¯Á-ûí
ãàðûí àâëàãà”, 2008 îí).
Äýëõèéí äóëààð­ëààñ øàëò­ãààëàí õ¿ðýý­ëýí áóé îð÷èíä ãàð÷ áóé
òààëàìæã¿é ººð÷ëºëò¿¿ä íü ýð­ãýýä õ¿íèé àìü íàñ, ýð¿¿ë ìýíäýä ¿ëýìæ
õîð õºíººë ¿ç¿¿ëæ áàéíà. Õ¿í òºðºëõòºí ìàõíû õýðýãëýýã áóóðóóëàí,
õ¿íñíèé óðãàìàë íýì¿¿ õýðýãëýõ çàìààð õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã
áàãàñãàí äýëõèéã ñýð¿¿ö¿¿ëýõýä õóâü íýìðýý îðóóëàõ áîëîìæòîé.
Àãààð ìàíäàëä áàéãàà õ¿ëýìæèéí õèéã îé ìîä, ºâñ óðãàìàë, õºðñ,
äàëàéí óñ çýðýã íü ººðòºº øèíãýýæ áàéäàã. Æèøýýëáýë, îé ìîä, ºâñ
óðãàìàë íü æèëäýý 60 òýðáóì òîíí í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèéã àãààð ìàíäëààñ
øèíãýýõ ÷àäâàðòàé.

Õ¿ëýìæèéí õèéã øèíãýýã÷èä
ÎÉ ÌÎÄ, ªÂÑ ÓÐÃÀÌÀË

ÝËÝÃÄÝÝÃ¯É ÝЯ¯Ë ÕªÐÑ

ÄÀËÀÉ, ÒÝÍÃÈÑ, ÍÓÓÐ, ÃÎË ÌªÐÍÈÉ ÓÑ 

Ìîíãîë îðíû äóëààðëûí óë ìºð
Ìîíãîëûí ñ¿¿ëèéí 30 æèëèéí äóëààðàë íü äýëõèéí 70 æèëèéíõýýñ
1,8 äàõèí èõ áàéíà. Ìîíãîë îðíû æèëèéí äóíäàæ òåìïåðàòóð 1940
îíîîñ õîéø 2.140 C õýìýýð íýìýãäæýý (Áàòèìà 2005, Íàöàãäîðæ
2005).
Íèéò íóòãèéí 25 %-èéã õàìàðñàí ãàí 2-3 æèëä 1 óäàà, 50-èàñ äýýø
õóâèéã õàìàðñàí ãàí 4-5 æèëä 1 óäàà òîõèîõ áîëæ, øîðîîí øóóðãàòàé
ºäðèéí òîî 1960 îíòîé õàðüöóóëàõàä 4 äàõèí ºññºí áàéíà. Ñ¿¿ëèéí
10 æèëä ãàíäóó íóòàã äýâñãýðèéí ýçëýõ òàëáàé 3,4% èõýñ÷, öºëæèëòºä
õ¿÷òýé íýðâýãäñýí íóòãèéí òàëáàé 5,4 äàõèí, ìàø ýð÷òýé öºëæñºí
òàëáàé 1,8 äàõèí íýìýãäæýý (Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò, îäîî õèéöãýýå,
Áàéãàëü îð÷íû áîëîâñðîëûí ñóðãàëòàíä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà)

Þó õèéõ âý?
♣ Îðøèí ñóóãàà íóòàã îðíûõîî óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéã òàíäàí
ñóäàëæ, õ¿ðýýëýí áóé îð÷èíäîî ¿íýëãýý õèéõ.
Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò, õ¿ðýýëýí áóé îð÷íû ¿íýëãýý
¹

1.
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
10

Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä îðîí íóòàãò ãàðñàí óóð
àìüñãàëûí ººð÷ëºëò
ͺõöºë áàéäëûí ä¿í øèíæèëãýý
õóð áîðîî òàòàðñàí (áàãàññàí)
õóð áîðîî öàãòàà îðîõîî áîëüñîí
õóð îëîí õîíîã øèâýð÷ îðîõîî áîëüñîí
ºâñ íîãîî ºòãºí ºíäºð óðãàõàà áîëüñîí
õàäëàí àâàëò áàãàññàí
íàìàã øàëáààã áàãàñ÷ õºðñ õóóðàéøñàí
¿íýý ñààõ öàãààð áîðîî îðîõ, áîðîîíä
íîðîõîî áîëüñîí
óñíû ãóòàë, áîðîîíû öóâ õýðýãëýõýý áàðàã
áîëüñîí
áýë÷ýýðèéí óðãàìàë õýðõýí ººð÷ëºãäñºí
áóëàã øàíä õóóðàéøèæ øèðãýñýí
ãîë ãîðõè øèðãýñýí
íóóð òîéðîì õàòàæ øèðãýñýí
óóëûí ìºíõ öàñ õàéëñàí
îëîí ãîëûí öóòãàëòàé íóóðûí óñ èõýññýí
íóóð, ãîëûí çàãàñ æàðààõàé áàãàññàí
îéí ñàí áàãàññàí
öàãààí 캺ã óðãàõàà áîëüñîí áóþó áàãàññàí

Òèéì

¯ã¿é

Ìýäýõã¿é

18 òàðâàãà ¿ã¿é áîëñîí / áàãàññàí
19 íîãîî ç¿ëýã èõýýð òàëõëàãäñàí
20 ìàëûí òîî:
- èõýññýí
- õýò îëøèðñîí
21 ÿìààíû òîî:
- èõýññýí
- õýò îëøèðñîí
22 íóóð, ãîëûí óñ áîõèðäîæ áàéãàà

Ýäãýýð àñóóëòààð òà îðîí íóòãèéíõàà áàéãàëü îð÷èíä ãàðñàí
ººð÷ëºëòèéã ä¿ãíýýðýé.
̺í ñóðãóóëèéí ýêî-êëóá, õàìò îëíîîðîî ÿðèëöàæ, àñóóëò õàðèóëòûã
ñóäëàí ä¿ãíýëò õèéãýýðýé.
♣ òàíû îðøèí ñóóãàà íóòàãò áàéãàëü îð÷èíä ìóó íºëººòýé ÿìàð
àñóóäàë áàéãààã òîãòîîõ;
♣ óã àñóóäëûã ¿¿ñãýñýí íºõöºë þó áîëîõûã òîãòîîõ;
♣ óã àñóóäëûã “ìîäíû ¿íäýñ” ãýæ ¿çýýä ò¿¿íýýñ ìº÷èðëºí ñàëààëæ
ãàðàõ ¿ð äàãàâðóóäûã òîîöîæ, ººð÷ëºõ àðãà çàìûã áîäîëöñîí ¿éë
àæèëëàãààíû òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11

Òà äàðààõ àæëààñ àëèéã íü õèéæ áàéãàà âý?
Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí òàëààð òà
ìýäëýãýý äýýøë¿¿ëæ áàéíà óó?
Áàéãàëü îð÷íû òàëààðõ øèíý õóóëèóäûã õèð
ñàéí ìýäýõ âý?
Çóðàãòààð áàéãàëü îð÷íû íýâòð¿¿ëýã ¿çäýã ¿¿?
Òà îð÷íîî ç¿ëýãæ¿¿ëýõ àæèëä îðîëöîæ áàéíà
óó?
Ìîä òàðèõ àæèëä îðîëöäîã óó?
Ñóðãóóëü áîëîí ãýðòýý öýöýã òàðüñàí óó?
Òà öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷ õýìíýæ ÷àäàæ áàéíà
óó?
Òà õîã õàÿãäàë áàãàñãàõàä õóâü íýìýð îðóóëæ
áàéíà óó?
Óñíû õýðýãëýýã áàãàñãàõàä ñàíàà òàâüäàã óó?
Òàíàéõ õ¿íñíèé íîãîî òàðüäàã óó?
Òà ìàõàí õîîëîî áàãàñãàæ áàéíà óó?

Òèéì ¯ã¿é Ìýäýõã¿é

♣ Ýäãýýð àñóóëòûã ººðòºº òàâüæ õàðèóëàõ, ººðèéãýý ººð÷ëºõ ¿éë
àæèëëàãààíû òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëæ õýðýãæ¿¿ëýõ.
♣ Áóðóó äàäàë çóðøëàà ººð÷ëºõºä íü ººðòºº áîëîí áóñäàä øààðäëàãà
òàâèõ, çºâëºæ òóñëàõ.
11

ÓÑ
Ãîîæóóðààñ 1
ñåêóíäýä äóñëàõ óñ
æèëä 45000 ëèòð
áîëäîã òóë óñûã
ãàìíàõ íü ýõ îðîí÷
¿çýë ìºí.

WATER

Ìàíàé äýëõèéí ãàäàðãóóãèéí 71% íü óñààð á¿ðõýãääýã. Äýëõèéí íèéò
óñíû 97% íü äàëàéí äàâñòàé óñ, åð人 3% íü öýâýð óñ þì. Ýíýõ¿¿ 3%èéí öýâýð óñíû 98.8% íü öàñ ìºñºí á¿ðõ¿¿ë, ãàçðûí ã¿íä áàéäàã ó÷èð
õýðýãëýõ áîëîìæã¿é. Äýëõèéí öýâýð óñíû åð人 0,3% -èéã á¿ðä¿¿ëäýã
íóóð, ãîë ìºðíèé óñûã õ¿í øóóä õýðýãëýõ áîëîìæòîé. (http://ga.water.
usgs.gov/edu/waterdistribution.html)
Óñíû íººöèéã õàìãààëàõûí òóëä îéã õàìãààëàõ øààðäëàãàòàé.
Îé ìîäûã ñ¿éòãýõ íü õºðñíèé ýâäðýë, öºëæèëòèéí øàëòãààí áîëæ óñ
õàäãàëàõ õºðñíèé ÷àäâàðûã àëäàãäóóëàõ, óñ íººöëºãäºõ ÷àäàâõèéã
ñóóðèàð íü ñ¿éòãýõ øàëòãààí áîëäîã. Èéìýýñ îéã õàìãààëàõ íü óñíû
íººöèéã õàìãààëàõ ÿâäàë þì. (Æàí Ìèíüæóíü, Ýêî àþóëã¿é îðøèõóéí
¿íäñýí àñóóäëóóä, 2012)
Äýëõèé äýýð 780 ñàÿ õ¿í óíäíû öýâýð óñààð ãà÷èãäàæ áàéíà. Äýëõèé
äýýð ºäºðò 5000 õ¿¿õýä áóþó 20 ñåêóíäýä 1 õ¿¿õýä óñíû áîõèðäëîîñ
øàëòãààëñàí ºâ÷íººð íàñ áàðæ áàéíà.

Áèäíèé ¿ëäýýæ áóé óñíû ýêîëîãèéí óë ìºð

12

1999-2002 îíû óäààí ¿ðãýëæèëñýí ãàíãèéí óëìààñ íèéò 3000
îð÷èì óñíû ýõ ¿¿ñâýð, ¿¿íä 680 ãîë ãîðõè, 760 íóóð øèðãýæ ¿ã¿é
áîëæýý (Äàâàà, 2004). Ñ¿¿ëèéí 68 æèëä Ìîíãîë Óëñûí æèëèéí íèéò
õóð òóíäàñíû õýìæýý 7 õóâü áóþó 16 ìì-ýýð áóóðñàí (ÁÎß, 2008) íü
ãàäàðãûí óñíû óíäààëàõ õýìæýý áàãàñ÷ áàéíà ãýñýí ¿ã.
2007 îíä ÿâóóëñàí óëñûí õýìæýýíèé óñíû á¿ðòãýë òîîëëîãûí ä¿íãýýñ
¿çâýë:
- 5128 ãîë ãîðõèéí 852,
- 9306 áóëàãèéí 2277,
- 7474 íóóð öººðìèéí 1181,
- 429 ðàøààí óñíû 60 íü õàòàæ, øèðãýæ ¿ã¿é áîëæýý (ÁÎß, 2008).
ªºðººð õýëâýë ìàíàé îðíû ãîë ãîðõèíû 16%, áóëàã, øàíäûí 21.8%,
íóóð, òîéðìûí 28.0% íü øèðãýæýý.
ÿíèé óñíû ò¿âøèí 3-5 ì äîîøèëæ, ìºí öàñíû 40% íü õàéëñàí
áàéíà.

Ìîíãîëûí õ¿í àìûí õýðýãëýæ áóé öýâýð óñíû õýìæýý (71,5 ñàÿ ì3)
ìàë àæ àõóéä õýðýãëýæ áóé õýìæýýòýé (71,0 ñàÿ ì3) àäèë áàéíà
(Á.Áîëäãèâ Ìîíãîë îðíû óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò áà õ¿íèé õºãæëèéí
çàðèì àñóóäëóóä).

Õºâñãºë íóóðûí ñàâ ãàçðûí ýêîëîãè
Õºâñãºë íóóð öýíãýã óñíû íººöººðºº äýëõèéí 1%,
Ìîíãîë îðíû õóâüä 70 îð÷èì õóâèéã ýçýëäýã.
Ýíý áîë Ìîíãîë óëñûí àñàð òîì áàÿëàã.
Õºâñãºë íóóðûí ñàâ ãàçàðò ñ¿¿ëèéí 40 æèëä:
Àãààðûí æèëèéí äóíäàæ òåìïåðàòóð áàðàã 20C õýìýýð
äóëààðñàí, õóð òóíäàñíû ò¿âøèí áóóðàõ õàíäëàãà
àæèãëàãäñàí (Íàíäèíöýöýã, 2007).
Áýë÷ýýðëýëòèéí óëìààñ íèéò óðãàìëûí óðãàö áóóð÷,
õýýðò ¿åòýí áîëîí õàãä òîõèîëäîõ íü áàãàññàí áà ýíý íü äóëààðàë­
òûã òýñâýðëýõ ýêîñèñòåìèéí ÷àäàâõèä ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëæ áàéíà.
Öýâäýã ãýñ÷ ýõýëñýí áà öýâäãèéí ãýñýëòèéí èäýâõòýé äàâõàðãûí ã¿í
ìàëä òàëõëàãäààã¿é ºìíºä õýñýãò 1.5 ìåòðýýñ, òàëõàãäñàí õýñýãò
4 ìåòð õ¿ðòýë íýìýãä­æýý. Öýâäýã èíãýæ ãýñýõ íü õºðñíèé ÷èéãò
íºëººëæ îðãàíèê áîäèñûí çàäðàë, õºðñíèé àìüñãàëûã íýìýãä¿¿ëæ,
í¿¿ðñõ¿ë÷èéí õèéã èë¿¿ èõýýð ÿëãàðóóëàõàä íºëººëíº (Goulden áà
áóñàä, Øàðõ¿¿, 2007).
Õºâñãºë íóóðûí ñàâ ãàçàðò ìàë÷èä æèëèéí äºðâºí óëèðëûí òóðøèä
áýë÷ýýðèéã õóâààðèëàí àøèãëàõ áîëîìæã¿é áîëæýý.
Àãààðûí òåìïåðàòóð íýìýãäñýí, õóð òóíäàñ áàãàññàí, öýâäýã ãýñ÷
ýõýëñýí, õºðñíèé ÷èéã áóóðñàí çýðýã íü ìàãàäã¿é îéí ýêîñèñòåì
õýýðèéí ýêîñèñòåì áîëæ áóöàëòã¿é ººð÷ëºãäºí, óëìààð ¿ðæèë
øèìã¿é íóòàã áîëæ õóâèðàõàä õ¿ðãýæ áàéíà (Á.Áîëäãèâ, Ìîíãîë îðíû
óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò áà õ¿íèé õºãæëèéí çàðèì àñóóäëóóä).
Èéì íºõöºëä õ¿ì¿¿ñ çºâõºí áýë÷ýýðèéí ìàë àæ àõóé ýðõëýí
àìüäðàëàà ñàéæðóóëàõûã õè÷ýýæ áàéãàà íü áîëîõã¿é ç¿éëèéã
áîëãîõûã õè÷ýýæ áàéãààòàé àäèë ìýò áîëæ áàéíà (Goulden, 2005).
ÀÍÓ, ìîíãîëûí ñóäëàà÷èä Õºâñãºë íóóðûí ç¿¿í ýðãèéí ìàë÷äûí
áîëîâñðîëûí ò¿âøèíã ñóäàëñíààñ ¿çâýë 55% íü 4-ð àíãèéí, 39%
íü 8-ð àíãèéí, 3% íü 10-ð àíãèéí áîëîâñðîëòîé, 3% íü ñóðãóóëüä
ñóðààã¿é áàéíà (Goulden íàð, 2004).
Õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíä õàìãèéí áàãà ºðòñºí ãýæ ¿çäýã áàéñàí
Õºâñãºë íóóðûí ñàâ ãàçàð èéíõ¿¿ óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëò áîëîí
ãàçàð àøèãëàëòûí òîãòâîðã¿é ¿éë àæèëëàãààíààñ áîëæ õóðäàöòàé
õóâèð÷ áàéãàà þì.

13

“Áîä → õýðýãëý→ õýìíý” ãýæ Íýãäñýí ¿íäýñòíèé áàéãóóëëàãà (ͯÁ)
óðèàëæ áàéíà.
“Õýðýãëýõèéí ºìíº áîäîõ” ãýæ þóã õýëíý âý?
Õ¿íñíèé á¿òýýãäõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ, áèé áîëãîõîä çàðöóóëæ áóé
öýâýð óñ, ë
Õ¿íñíèé á¿òýýãäõ¿¿í
Çàðöóóëæ áóé öýâýð óñ, ë
1 êã øîêîëàä ¿éëäâýðëýõýä
1 êã ¿õðèéí ìàõ áèé áîëîõîä
1 êã õîíü, ÿìààíû ìàõ áèé áîëîõîä
1 êã ãàõàéí ìàõ áèé áîëîõîä
1 êã öºöãèéí òîñ
1 êã òàõèàíû ìàõ áèé áîëîõîä
1 êã ºíäãºíä
1 ø ãàìáóðãåðò
1 êã òàëõàíä
1 ë ñ¿¿ áèé áîëîõîä
1 êã æèìñýíä
1 êã òºìñ
1 êã õ¿íñíèé íîãîîíä

17 100
15 415
8 763
5 988
5 553
4 325
3 265
2 400
1 608
1 020
962
387
322

(Mekonnen, M.M. and Hoekstra, A.Y. A global assessment of the water
footprint of farm animal and plant products, Ecosystems, 2012)

14

Æèøýý áîëãîæ øîêîëàä áîëîí òàëõ ¿éëäâýðëýëèéí óñíû óë ìºðèéã
àâ÷ ¿çâýë:
Øîêîëàä ¿éëäâýðëýëèéí óñíû óë ìºð




1êã êàêàî áóóðöàãíààñ 800 ã êàêàî íóõàø ãàðãàæ àâàõàä 24000 ë óñ
çàðöóóëíà.
1 êã êàêàî íóõàøíààñ 470 ã òîñ, 530 ã êàêàî íóíòàã ãàðãàæ àâäàã.
1 êã êàêàîíû òîñ ¿éëäâýðëýõýä 34000 ë óñ
1êã íóíòàã ¿éëäâýðëýõýä 15600 ë óñ õýðýãëýíý.
øîêîëàäíû íàéðëàãàä äóíäæààð 40% êàêàî íóõàø (9600 ë óñ), 20% êàêàî
òîñ ( 6800 ë óñ), 40% ýëñýí ÷èõýð (720 ë óñ) îðäîã ãýæ ¿çâýë

1 êã øîêîëàä
¿éëäâýðëýõýä
17 100 ë óñ,
100 ã øîêîëàä
¿éëäâýðëýõýä 1700 ë óñ
çàðöóóëíà.

Òàëõ ¿éëäâýðëýëèéí óñíû óë ìºð
1 êã óëààí áóóäàé óðãóóëæ ãóðèë ¿éëäâýðëýõýä 1827 ë óñ çàðöóóëíà.
1 êã óëààí áóóäàéíààñ 790 ã ãóðèë ¿éëäâýðëýíý. 1 êã ãóðèë ¿éëäâýð­
ëýõýä 1850 ëèòð óñ çàðöóóëíà.

1ã êã ãóðèë
1.15 êã òàëõ

1 êã òàëõàíä
1608 ë óñ çàðöóóëíà
15

Ýíý 2 æèøýý áîë çºâõºí óñ çàðöóóëàëò áóþó óñíû óë ìºð. Ãýòýë 1 êã
øîêîëàä, òàëõ ¿éëäâýðëýõýä õ¿íèé õ¿÷ õºäºëìºð, öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷,
õºðã¿¿ð, òýýâðèéí èõýýõýí çàðäàë ãàðäàã ãýâýë àëèâàà õ¿íñíèé áîëîí
áóñàä á¿òýýãäõ¿¿íèé ýêîëîãèéí óë ìºð áèäíèé òºñººëä㺺ñ õàâèã¿é èõ
áóþó áàéãàëü îð÷èíä õàëòàé þì. Òèéì ó÷ðààñ àëèâàà ç¿éëèéã çàéëøã¿é
øààðäëàãàòàé ¿åä ë õóäàëäàæ àâàõ, õóâöàñ õýðýãëýë çýðãèéã ýëýýæ
àøèãëàñíààð áèä áàéãàëü îð÷èíä ¿ëäýýõ óë ìºðºº áàãàñãàõ þì.

“Èäýõèéí ºìíº áîäîõ” ãýäýã íü ýäãýýðýýñ àëèéã íü ñîíãîâîë áàéãàëü
îð÷èíäîî ýýëòýé àìüäàð÷ áîëîõûã áîäîîðîé ãýñýí ¿ã. Ýäãýýðèéã
õýðýãëýýã¿é òîõèîëäîëä òýäãýýðèéã ¿éëäâýðëýõ, áèé áîëãîõîä çàðöóóë­
äàã óñûã òà õýìíýëýý ãýñýí ¿ã.

Þó õèéõ âý?
♣ Àõóéí õýðýãëýýíäýý çàðöóóëäàã óñûã àðèã ãàìòàé õýðýãëýæ ñóðàõ,
òóõàéëáàë ø¿äýý óãààõäàà óñàà ãîîæóóëàõã¿éãýýð àÿãàíä õèéæ
òàâèàä óãààæ õýâøèõ ãì.
♣ Íóóð, òîéðîì, ãîëûí óñûã öýâýðëýõ àæëûã õ¿¿õä¿¿ä ººðñäèéí
ñàíàà÷èëãààð òîãòìîë õèéæ áàéõ.
♣ Íóóð, ãîë ìºðíèé óñûã ìàëûí õºë, øàâõàé, ìàøèí áîëîí õóâöàñ óãààõ,
õîã õàÿãäàë çýðãýýð áîõèðäóóëàõã¿é áàéõ, óñ áîõèðäîõîîñ ñýðãèéëæ
áàéõ.
♣ Õîãèéí ñàâ áèå çàñàõ ãàçðûã ãîëûí ýõ, óñíû óíäàðãààñ õîë
áàéðëóóëàõ
♣ Óñíû ýõýíä óðãàñàí ìîä óðãàìëûã ñ¿éòãýõã¿é áàéæ, ìîä áóò òàðèõ.
♣ Çàãàñ æàðààõàéã íü áàðèõ õºíººõººñ çàéëñõèéõ.
♣ Áîðîî, öàñ, ìºñíèé óñûã õóðèìòëóóëæ îðøèí áóé ãàçàðòàà óñàí ñàí
þìóó óñíû íººö áèé áîëãîí íîãîîí áàéãóóëàìæàà óñëàõ.

16

ÎÉ ÌÎÄ
Ìîíãîë óëñûí Îéí
òóõàé õóóëèíä çààñíààð
æèëä õ¿í á¿ð 1 øèðõýã,
áàéãóóëëàãà 5 øèðõýã
ìîä òàðèõ ¿¿ðýãòýé.
Îé íü ãîë ìºðíèé óñíû íººöèéã çîõèöóóëàõ, õºðñèéã ýëýãäýë ýâäðýëýýñ
õàìãààëàõ, óóð àìüñãàëûã 纺ëð¿¿ëýõ, õ¿ëýìæèéí õèéã øèíãýýõ, àìüòàí,
óðãàìëûí àìüäðàõ òààëàìæòàé îð÷íûã á¿ðä¿¿ëýõ, ìºíõ öýâäãèéã òîãòîîí
áàðèõ çýðýã ýêîëîãèéí ºíäºð à÷ õîëáîãäîëòîé.
Ìàíàé îðíû îé íü Õàíãàé, Õýíòèé, Õºâñãºëèéí óóëàðõàã íóòãààð
àðìàã, òàðìàã áàéäëààð òîãòñîí, ýðñ òýñ õóóðàé óóð àìüñãàëûí íºëººíä
óðãàñàí ó÷ðààñ íºõºí ñýðãýýõ ÷àäâàðààð äîðîé, ò¿éìýð, õºíººëò øàâüæ,
ºâ÷èí, îé àøèãëàõ õ¿íèé áóðóó ¿éë àæèëëàãààíû ñºðºã íºëººíä ºðòºìòãèé
óóëûí îé þì.
Îé ìîä, ºâñ óðãàìàë íü æèëä 60 òýðáóì òîíí í¿¿ðñòºðºã÷èéã àãààð
ìàíäëààñ øèíãýýæ àâàõ ÷àäâàðòàé. Îé ìîä íü õ¿ëýìæèéí õèéã øèíãýýæ
àãààðûã öýâýðø¿¿ëäýã “äýëõèéí óóøèã” þì.

Ìîíãîë îðíû îéí òàðõàëò

17

Áèäíèé ¿ëäýýæ áóé îéí ýêîëîãèéí óë ìºð

18

Äýëõèéí õóóðàé ãàçðûí òàëûã á¿ðõýæ áàéñàí îéãîîñ îäîî äºíãºæ
1/4 íü ¿ëäñýí áàéíà.

Ìàíàé îðíû íóòàã äýâñãýðèéí îéí íººö 12% → 8% → 6,7%
ãýñýí äàðààëëààð áóóð÷ýý. Ìîíãîë îðíû îéí 42% íü óñòàæ, îéí
ñàí 42% äóíäàð÷ýý.

Ñ¿¿ëèéí 50 æèëä îé, õýýðèéí ò¿éìðèéí äàâòàìæ, õàìðàõ õ¿ðýý
¿ëýìæ íýìýãäñýí (Ýðäýíýòóÿà 2003).

2006 îíä 15 àéìãèéí 69 ñóì, íèéñëýëèéí 6 ä¿¿ðãèéí íóòàã
äýâñãýðò íèéò 164 óäààãèéí îé õýýðèéí ò¿éìýðò 5 593 956,5 ãà
ãàçàð ºðòñºí áîë 2007 îíä 216 óäààãèéí ò¿éìýðò 15 àéìãèéí
88 ñóì, íèéñëýëèéí 7 ä¿¿ðãèéí 5 128 321,5 ãà îé, 822 8965,8
ãà õýýðèéí òàëáàé øàòñàí (ÁÎß, 2008).

Ìîíãîë óëñûí õýìæýýãýýð 1980-2008 îíä 32,9 ñàÿ øîî ìåòð
ìîä áýëòãýñíèé óëìààñ îéãîîð á¿ðõñýí òàëáàé 1,2 ñàÿ ãàðóé
ãåêòàðààð õîðîãäñîí áàéíà. ̺í ýíý õóãàöààíä æèëä äóíäæààð
465 ìÿí.ãà îé ò¿éìýðò, 303 ìÿí.ãà îé õºíººëò øàâüæèíä
ºðòæýý (Ö.Ýíõáààòàð, “Äýëõèéí äóëààðàë, ýêîëîãèéí õÿìðàëòóëãàìäñàí àñóóäëóóä” ýðäýì øèíæèëãýýíèé õóðëûí ýìõýòãýë,
2010, Óëààíáààòàð).

Ìîíãîë îðîíä ñ¿¿ëèéí 25 æèëä 1,2 ñàÿ ãà òàëáàé á¿õèé îé óñòàæ
¿ã¿é áîëñîí áàéíà.

1971-1997 îíä 2700 îð÷èì ò¿éìýð ãàð÷, 14 ñàÿ ãà îð÷èì
òàëáàéã õàìàð÷ýý.

Èéì áàéäëààð õ¿ëýìæèéí õèéã áóóðóóëàã÷ áîëîõ îé ìîäîî óñò­
ãààä çîãñîõã¿é ìîäã¿é áîëñîí òàëáàé ººðºº àñàð èõ õ¿ëýìæèéí
õèé ÿëãàðóóëàã÷ áîëæ õóâèðäàã.

Þó õèéõ âý?
♣ Öààñàà õýìíýæ, ìîäîî ãàìíàÿ.

17
ìîäîîð

1 òîíí öààñ
õèéäýã

♣ Ìîä íü çºâõºí ò¿ëø ãýñýí óëàìæëàëò îéëãîëòûã ìîä áîë àìüäðàë,
àìüä îð÷èí þì ãýñýí ñýòãýëãýýãýý𠺺ð÷èëæ õàíäàõ.
♣ Îéã ñ¿éòãýõã¿é áàéõ, îéãîîñ àëü áîëîõ óíààíãèéã íü çàéëóóëæ
í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé øèíãýýëòèéã èõýñãýõèéí òóëä îéí òàëáàéã
íýìýãä¿¿ëýõ, óíààíãèéã ò¿ëøèíä õýðýãëýõ á¿õ àðãà áîëîìæèéã ýðæ
îëîõ.
♣ Ìîä òàðèõ àæëûã ýð÷èìæ¿¿ëýõ.
♣ Îéí òóõàé õóóëèíä çààñíû äàãóó æèëä õ¿í á¿ð 1, ñóðãóóëü, àëáàí
áàéãóóëëàãà 5 ø ìîä òàðèõ.
♣ Èë çàäãàé ãàë ãàðãàõã¿é áàéæ ò¿éìðýýñ ñýðãèéëýõ.
♣ Áàíç, ìîäîîð õàøàà áàðèõûã á¿ð ìºñºí çîãñîîõ.

19

ÕªÐÑ, ÓÐÃÀÌÀË

!

Ýõ íóòãèéíõàà ýìçýã õºðñèéã ýçíèé
¸ñîîð ýíõðèéëæ õàéðëàöãààÿ.

Ìîíãîë îðîí áîë ýõ ãàçðûí õóóðàé,
õóóðàéâòàð, 20 ñì ÷ õ¿ðýõã¿é íýí
ýìçýã õºðñòýé îðîí þì.

Ãàçðûí ãàäàðãûí ºíãºí õýñýãò áàéõ óðãàìàë óðãàõ øèì òýæýýëò
áîäèñûã àãóóëñàí ñýâñãýð ¿å äàâõàðãûã õºðñ ãýíý. Õºðñíèé ¿ðæèë øèì
ãýäýã íü óðãàìëûã óñ, àãààð, äóëààí, øèì òýæýýëèéí áîäèñîîð õàíãàõûã
õýëíý. Õºðñ ÿíç á¿ð áàéíà. Õàð øîðîîí, õ¿ðýí, ýëñýðõýã, øàâàðëàã,
ñààðàë ãýõ ìýò. ßëçìàã èõòýé õºðñèéã õàð øîðîîí õºðñ ãýíý. Øàâàð èõ
áàéâàë øàâàðëàã õºðñ ãýíý. Ýëñ èõ áàéâàë ýëñýðõýã õºðñ ãýíý.
Õºðñ íü ýëñ, øàâàð, ÿëçìàã, ýðäýñ áîäèñ, îðãàíèê áîäèñîîñ òîãòîíî.
Õºðñèéã á¿ðä¿¿ëäýã ýëåìåíò õ¿÷èí ç¿éë¿¿äýýñ õàìààð÷ õºðñ ¿¿ñýõ ÿâö íü
áàðàã õýäýí ñàÿ æèëèéã äàìíàíà. Ãàçðûí áàéðëàë, öàã óóð, áèîëîãèéí ¿éë
ÿâö, îãöîì ººð÷ëºëò¿¿ä çýðãýýñ ¿¿äýí õºðñ íü àëèâàà íýã ººð÷ëºëòººñ
ìàø èõ õ¿÷òýé õàìààðàëòàé áàéäàã áàéíà.
Ìîíãîë îðíû õºðñíèé çóðàã

Õºðñèéã õýðõýí õàìãààëàõ âý?






20

Îéí çóðâàñ áàéãóóëíà.
Íàëóó ãàçðûã õºíäëºí õàãàëæ óðãàìàë òàðèíà.
Áîðäîîãîîð áîðäîíî.
Õîãèéí óðãàìëûã öýâýðëýíý.
Õºðñèéã ñèéðýãæ¿¿ëíý.
Ñàëõè, áîðîî, óñíû ¿åðýýñ õàìãààëæ ñóâàã øóóäóó òàòíà.

Áèäíèé ¿ëäýýæ áóé õºðñíèé ýêîëîãèéí óë ìºð:

Ìîíãîëûí ãàçàð íóòãèéí 78.2
õóâü íü äóíä áîëîí ºíäºð
ýð÷èìòýé öºëæèëòºä ºðòñºí
(Ìàíäàõ, 2007).

Ýíýõ¿¿ ººð÷ëºëò öààø 50 æèë èéì ìàÿãààð ¿ðãýëæèëâýë ýõ îðîí
ìààíü àôðèêèéí àìüäðàëã¿é õàëóóí öºë ëóãàà áîëîõ ìàãàäëàë
èõ áàéíà.

Öààøëààä ìàëæèæ, áàÿæèõ óðèà ÿìàð óë ìºð ¿ëäýýæ áàéíà âý?

Ìîíãîë îðíû áýë÷ýýðèéí äààö õýòýð÷, 40 ãàðóé ñàÿ ìàë àäãóóëæ
áàéãààãèéí 44% íü ÿìàà áàéíà.

2004 îíû ñóäàëãààãààð Ìîíãîë îðíû íóòãèéí 77.2% íü öºëæèæ,
áýë÷ýýðèéí 87% íü òàëõëàãäñàí áàéíà.

Ìîíãîë îðíû ãàçàð íóòãèéí 70 ãàðóé õóâü, óðãàìëûí 50% íü
ìàëûí õºëººð òàëõàãäàæ, íºõºí ñýðãýõã¿é áîëñíûã ìîíãîëûí
11, ÎÕÓ-ûí äºðâºí õ¿ðýýëýíãèéí àðâàí æèëèéí ñóäàëãàà
áàòàëãààæóóëñàí áàéíà.

ªíãºðñºí 60 æèëèéí õóãàöààíä ìîíãîëûí áýë÷ýýðèéí ºíäºð
øèìò óðãàìëûí óðãàö 1.5-2.3 äàõèí áóóðñàí áà àãààðûí
òåìïåðàòóð íýìýãäýæ, ÷èéã áóóð÷ áàéãààãààñ öààøèä ÷ áóóðàõ
òºëºâòýé (Áàòèìà, 2006).

Ìàë äàãàõààñ ººðººð àìüäðàõ àðãà óõààíûã 21-ð çóóíû
õºäººãèéí ìîíãîë÷óóä îëîîã¿é ë áàéíà.

Ãàçðûã õ¿íñíèé çîðèóëàëòààð ýðãýëòýíä îðóóëæ ÷àäàõã¿é
áàéñààð äóóñàæ ìýäýõ íü áàéíà. 3000 õ¿í àìòàé Õàòãàë òîñãîíä
ãýõýä ë 5-õàí àéë àëäàã îíîã õ¿íñíèé íîãîî òàðüäàã áàéõ
æèøýýòýé.

21

Þó õèéõ âý?
♣ Áýë÷ýýðèéí äààöàä òîõèðóóëàí ìàëûí òîîã öººëæ, ñ¿ðãèéí á¿òöèéã
çºâ áîëãîõ
♣ Óóð àìüñãàë äóëààð÷, ýõ îðîí ìààíü öºëæèæ áàéãààã ºäºð á¿ð ººðòºº
ñàíóóëæ, ýíý íü àìüäðàëûí ìèíü áóðóó äàäàë çóðøèë, åð íü íàäààñ
ë õàìààð÷ áàéíà ãýæ óõààð÷, ¿éëäýë ìààíü óñ, óðãàìàë, àãààð, ãàçàð
øîðîîíä õèð õàëòàé áàéãààã áàéíãà àíçààð÷, óëìààð áóðóó äàäàë,
¿éëäëýý çàñàæ ñóðàõ.
♣ ªºðèéíõýý áîëîí ãýð á¿ëèéíõýý ýêîëîãèéí óë ìºðèéã ¿íýëæ, ò¿¿íèéã
áóóðóóëàõ òºëºâëºãºº çîõèîæ õýðýãæ¿¿ëýõ.
♣ “Íîãîîí àìüäðàëûí îð÷èí”-ã öîãöëîîõûí ÷óõëûã îéëãîæ èðãýí á¿ð
óõàìñàðòàéãààð õóâü íýìðýý îðóóëàõ, ìîä, áóò ñººã, ç¿ëýã íîãîîã
ãýìòýýõã¿é, 1 ø öýöýã áîëîâ÷ òàñäàõã¿é áîëæ õýâøèõ.
♣ Ãýð, ñóðãóóëü, àëáàí ãàçðûí õàøààã ç¿ëýãæ¿¿ëýõ, õàøààíäàà ìîä, áóò,
öýöýã òàðèõ.
♣ Ãýð îðîí, àíãè ñóðãóóëèà öýöýãæ¿¿ëýõ, óëìààð öýöýðëýãæ¿¿ëýõ.
♣ Ç¿ëýã õºðñèéã ñ¿éòãýõã¿é áàéõ, òîãëîîìûí òàëáàéã òóñãàéëñàí ãàçàðò
õàøèæ áàéãóóëàõ, çºâõºí òýíä òîãëîõ, ÿâãàí õ¿íèé çàìààð ÿâàõ, ç¿ëýã
õºðñ ãýìòýýæ ìàøèíû çàì ãàðãàõã¿é áàéõ, õàøààíäàà ÿâãàí çàì
ãàðãàõ.
♣ Õàà ñàéã¿é õîã õàÿõûã òàñëàí çîãñîîõ, àëèâàà õîãèéã áèåäýý àâ÷ ÿâæ
õîãèéí ñàâàíä õèéæ ñóðàõ.
♣ Ãýð õîðîîëëûí õºðñíèé áîõèðäëûã áóóðóóëàõ:

22

-

àéë á¿ð ìóó óñíû í¿õòýé áàéõ,

-

æîðëîíã ã¿íèé óñíû ò¿âøíýýñ 2,1 ì-ýýñ äýýð õèéõ,

-

í¿õ óõàæ áàéõàä óñ ãàðàõ þìóó ãàçàð ÷èéãòýé áîë æîðëîí
áàðüæ áîëîõã¿é,

-

¿åð áîëäîã ãàçàð æîðëîí áàðèõã¿é áàéõ, èë çàäãàé áèå çàñàõã¿é
áàéõ.

-

Õàøààíäàà õîãèéí ñàâòàé áàéõ.

ÕÎÎË, Õ¯ÍÑ
Àëü íü áàéãàëüä ýýëòýé
óõààëèã õýðýãëýý âý?
“èäýõýýñýý ºìíº áîä”
ãýæ ͯÁ óðèàëæ áàéíà.

Õóâü õ¿íèé õîîë, õ¿íñíèé ñîíãîëò, õýðýãëýý íü ýð¿¿ë ìýíä òºäèéã¿é
áàéãàëü îð÷èíä èõýýõýí íºëºº ¿ç¿¿ëäýã. Óðãàìëûí ãàðàëòàé õ¿íñ íü
áàéãàëü îð÷èíä ýýëòýé áóþó ñºðºã íºëºº áàãàòàé áàéõàä ìàõíû õýðýãëýý
íü èõýýõýí õîð õºíººë ó÷ðóóëäàã. Ó÷èð íü ìàë ¿ðæ¿¿ëýã, ¿éëäâýðëýë íü óñ
áýë÷ýýð, õºðñ, óðãàìàë çýðýã èõ õýìæýýíèé áàéãàëèéí íººö õýðýãëýõýýñ
ãàäíà ìàë àìüòäûí àìüñãàë, ºòºã áóóöíààñ ìåòàí, àçîòûí èñýë çýðýã
õ¿ëýìæèéí õèé èõ õýìæýýãýýð ÿëãàðäàã. Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûí 1/3
íü õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýë, õýðýãëýýòýé õîëáîîòîé. Òèéìýýñ õîîë õ¿íñíèé
õýðýãëýýã ººð÷ëºõ çàìààð ýêîëîãèéí óë ìºðèéã áóóðóóëàõ áîëîìæòîé.
ͯÁ-ûí Áàéãàëü îðíû õºòºëáºðººñ ÿâóóëñàí ñóäàëãààãààð æèëä
ìàõàí õîîëòîí 6,7 òîíí, öàãààí õîîëòîí 1,2 òîíí, íîãîî õîîëòîí 190 êã
õ¿ëýìæèéí õèé ÿëãàðóóëæ, äýëõèéã ýíý õýìæýýýýð äóëààðóóëæ áàéíà
(“Äàäàë çóðøëàà ººð÷èëöãººå” Í¯Á-ûí ãàðûí àâëàãà”, 2008 îí).

Æèëä ÿëãàðóóëàõ õ¿ëýìæèéí
õèéí õýìæýý

Ìàõàí õîîëòîí
6.7 òîíí

(Í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèéä øèëæ¿¿ëñíýýð)
Ǻâõºí ñ¿¿,
öàãààí èäýý,
íîãîîãîîð
õîîëëîã÷ öàãààí
õîîëòîí
1.2 òîíí

Õ¿íñíèé
íîãîîãîîð
äàãíàí
õîîëëîã÷
190 êã

Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéã ñààðìàãæóóëàõ ͯÁ-ûí óäèðäàìæ
(Äàäàë çóðøëàà ººð÷èëö㺺â, 2008)

Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðàëòûã áàãàñãàí äýëõèéí äóëààðëûã
ñààðìàãæóóëàõ õàìãèéí ýíãèéí, õóðäàí, ¿ð íºëººòýé àðãà íü õ¿í
òºðºëõòºí ìàõíû õýðýãëýýã áóóðóóëàí, õ¿íñíèé óðãàìàë íýì¿¿
õýðýãëýõ ÿâäàë ãýæ ýðäýìòýä ¿çýæ áàéíà.
23

Áèäíèé ¿ëäýýæ áóé õîîë õ¿íñíèé ýêîëîãèéí óë ìºð:
Õ¿ì¿¿ñ áèä áóðóó õýðýãëýýíä äîíòîæ, õ¿ñýë øóíàëûí àä õîðëîë
ø¿ãëýñýí ñ¿éòãýã÷èä áîë÷õîîä áàéíà.
Äýëõèéí äóëààðëûí 80% íü ìàõíû õýðýãëýýòýé õîëáîîòîé (“Äàäàë
çóðøëàà ººð÷èëöãººå” Í¯Á-ûí ãàðûí àâëàãà”, 2008 îí).
Ìàõààð õîîë õèéõýä õ¿íñíèé íîãîîíîîñ 16 äàõèí èõ ò¿ëø, ýð÷èì
õ¿÷ çàðäàã áºãººä õ¿íñíèé íîãîîíîîñ 24 äàõèí èõ õ¿ëýìæèéí õèé
ÿëãàðäàã.
Áèä 1 êã íü 15 òîíí öýâýð óñ, äýýðýýñ íü ýð÷èì õ¿÷, õºðãºëò, òýýâðèéí
¿íýìëýõ¿é çàðäëààð á¿òñýí ¿ìõ ìàõààð ýõ äýëõèéãýý, ýõ îðíîî ñîëèõîä
õ¿ð÷ áàéíà.
Õ¿ì¿¿ñ àìèíäàà õàëòàé, ýõ îðîí, äýëõèéäýý õàëòàé á¿õíèéã äóð ìýäýí
õèéöãýýæ áàéíà.
Ìàõ èäñýíèé ãàéãààð äýëõèéä æèëä ç¿ðõíèé ºâ÷íººð 17 ñàÿ õ¿í àìèà
àëäàæ áàéíà.
Öàãààí õîîëòîí ç¿ðõíèé ºâ÷íººð ºâ÷ëºõ íü ìàõàí õîîëòíîîñ 90-97%
áàãà, õàâäðààð ºâ÷ëºõ íü öººí (Àð Àääàð, ÎÕÓ), ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí
ìàõàí õîîëòîé 25 ¿íäýñòíýýñ 19-ä íü õàâäðûí ºâ÷ëºë áàéñàí áîë ìàõ
õýðýãëýäýãã¿é áóþó áàãà õýðýãëýäýã 35 ¿íäýñòíèé äîòîð õàâäðûí ºâ÷èí
ºðíºëòýé íýã ÷ òîõèîëäîë áàéãààã¿é (Ðîëë Ðàññåë, ÀÍÓ, 1988), ìàõûã
òîãòìîë õýðýãëýäýã õ¿íèé õàâäðààð ºâ÷ëºõ ýðñäýë 2.5 äàõèí èõ (Willet
WC, Stampfer MJ., Corditz G.A, et al., 1990), Green House Hospis ýìíýëýãò
ýì÷ë¿¿ëæ áóé õîðò õàâäðààð ºâ÷èëñºí 50 ìîíãîë ºâ÷òíèé 92% íü ìàõûã
¿íäñýí õîîëîî áîëãîäîã (Pak Sun, 2010), ìàõíû õýðýãëýýã áàãàñãàñíààð
áèå ìàõáîäü õ¿÷èëøèõ ÿâöûã ñààðìàãæóóëæ, íàñûã 33% óðòàñãàõ
áîëîìæòîé (L.Q.Shelkunov 2000), öàãààí õîîëòîí òýñâýðýýðýý ìàõàí
õîîëòíîîñ 2 äàõèí, õ¿÷ýý ñýðãýýõ ÷àäâàðààðàà 5 äàõèí èë¿¿ (Èðâèíã
Ôèøåð, Àíãëè) çýðýã îëîí àðâàí ñóäàëãàà ò¿ð¿¿ ¿åèéí öàãààí õîîëòîí
ìîíãîë÷óóäûí äýýð äóðäñàí ýð¿¿ë ìýíä, òóóëàõ ÷àäâàðûí ¿ç¿¿ëýëòòýé
òààð÷ áàòàëæ íîòîëñîîð áàéõàä “Ìîíãîë õ¿í ìàõã¿é áîë ¿õíý” ãýõ çºð¿¿ä
ìóãóéä ñýòãýëãýýãýýð áèä 21-ð çóóíä àìü çóóìàð àÿäàæ, ººðñäèéãýý
õºíººæ áàéíà.
Òàìõè ãýý÷ òîãëîîìîíä ìàíñóóðñààð äýëõèéä 5,4 ñàÿ õ¿í, àðõè ãýý÷
òîãëîîìîíä äîíòñîí 2,3 ñàÿ õ¿í æèë á¿ð àëòàí àìèà àëäàæ áàéíà.

24

Þó õèéõ âý?
“Áîä →õýðýãëý → õýìíý” ãýæ þóã õýëíý âý?
♣ Îðîí íóòàãòàà òàðüæ óðãóóëñàí, ¿éëäâýðëýñýí îðãàíèê õ¿íñ õýðýãëýõ
íü ýêîëîãèéí óë ìºðèéã áóóðóóëàõ ýõíèé àëõàì þì.
♣ ªðõ á¿ð õàøààíäàà õ¿íñíèé íîãîî òàðüæ ñóðàõ, õ¿íñýíäýý íîãîîã
ãîëëîæ õýðýãëýõ.
♣ Ìàë àæ àõóé íü õ¿÷òýé äóëààðóóëàã÷ õ¿ëýìæèéí õèéí ¿íäñýí
ÿëãàðóóëàã÷ ìºí òóë ìàõíû õýðýãëýýã áàãàñãàõ íü ýêîëîãèéí óë ìºð
áóóðóóëàõ íýã ãîë àðãà çàì áîëíî.
♣ Õîã õàÿãäëûí 36%-èéã õîîë õ¿íñíèé õàÿãäàë ýçýëäýã. Õ¿íñíèé
íîãîî, æèìñíèé õàëüñûã àõóéí õîãíîîñ òóñãààðëàæ ìàëûí òýæýýë
áîëîí óðãàìëûí áîðäîîíä ýðã¿¿ëýí àøèãëàõ.
♣ 1 êã-ààð ñàâëàñàí 25 öààñàí óóòòàé ãóðèëûí îðîíä 25 êã-èéí
øóóäàéòàé ãóðèë àâáàë 25 øèðõýã öààñàí óóò õýìíýíý (17 ìîäíîîñ
1 òîíí öààñ ãàðãàæ àâäàã).
♣ Ìîíãîëä äàõèí áîëîâñðóóëàõ áîëîìæã¿é àñàð èõ ñàâ áîîäëûí õîã
íîâø ãàäíààñ îðóóëæ èðäýã á¿òýëã¿é õýðýãöýýãýý áàãàñãàõûí òóëä
èìïîðòûí õ¿íñíýýñ àëü áîëîõ òàòãàëçàõ.

25

ÕÎà ÕÀßÃÄÀË
Áóðóó ñîíãîëò, áóðóó
õýðýãëýý, óõàìñàðã¿é
õàíäëàãà ìààíü áèäíèéã
õîã õàÿãäàë ¿éëäâýðëýã÷
áîëãîæ áàéíà.

Õîã õàÿãäàë íü ãàçàð õºðñ, íóóð, ãîëûí óñûã áóçàðëàí áóðòàãëàæ,
îëîí òºðëèéí ºâ÷èí ¿¿ñãýõ íÿí, õèìèéí õîðò áîäèñ ¿¿ñýõ íºõöºë áîëäîã.
Õîãèéí öýã íü õ¿÷òýé äóëààðóóëàã÷ õ¿ëýìæèéí õèé áîëîõ íàìãèéí
(ìåòàí) õèéí ãîë ýõ ¿¿ñâýð þì. Õîã õàÿãäàë õºðñºíä
ÿëçìàãøèæ á¿ðýí óñòàæ àëãà áîëòëîî ãàçàð äýýð îí
óäààí áàéäàã. Íîõîéí áààñ íü ìàø áîõèð ç¿éë áºãººä
ò¿¿íä àãóóëàãäàõ Toxocara canis áóþó íîõîéíû ºò
õýìýýõ 9-18 ñì óðò, öàéâàð øàðãàë ºíãºòýé õîðõîé íü
ýð¿¿ë ãàçðûã áîõèðäóóëæ, ìàë, õ¿íèéã ºâ÷ë¿¿ëýõ, õ¿íèé
í¿äèéã ñîõëîõ, ýëýã, óóøãèíä ¿ðæèæ ãýìòýýõ àþóëòàé.
(Toxocara canis, www.wikipedia.org)
Ìîíãîë óëñûí õîã õàÿãäëûí òóõàé õóóëèíä õîã øàòààõûã õîðèãëîñîí.
Èë çàäãàé ãàçàð øàòààæ áàéãàà õîãíû óòààãààð äàìæèí õ¿í, ìàëûí áèåä
õîðòîé íºëºº ¿ç¿¿ëäýã äèîêñèí õýìýýõ õèìèéí áîäèñ òàðõäàã. Äèîêñèí
íü óòàà áîëîí ¿íñýýð äàìæèí õºðñ, àãààðûã áîõèðäóóëàí ýð¿¿ë ìýíäýä
ìóóãààð íºëººëíº. (Öýâýð îð÷èí, áèäíèé àìüäðàë, 2013)
Õîã õàÿãäëûí òóõàé Ìîíãîë óëñûí õóóëèéí çààëò
 Õîã õàÿãäëûí òóõàé Ìîíãîë óëñûí õóóëèéí 23-ð ç¿éëä çààñíààð
çîðèóëàëòûí áóñ ãàçàð õîã õàÿãäàë õàÿñàí èðãýíèéã íýã ñàðûí
õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýòýé òýíöýõ (192,0 ìÿí.òºã)
òºãðºãººð, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûã ãóðâààñ äºðºâ äàõèí ( 576768,0 ìÿí.òºã) íýìýãä¿¿ëýí òîðãîæ, ó÷ðóóëñàí õîõèðëûã íºõºí
òºë¿¿ëíý.
 Èë çàäãàé õîã õàÿãäàë øàòààõã¿é áàéõ òóõàé õóóëèéí 9.2.9 çààëòûã
çºð÷ñºí èðãýíèéã íýã ñàðûí õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýòýé
òýíöýõ (192,0 ìÿí.òºã) õýìæýýíèé òºãðºãººð, àæ àõóéí íýãæ,
áàéãóóëëàãûã õî¸ð äàõèí (384,0 ìÿí.òºã) íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ
õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîíî.

26

Áèäíèé ¿ëäýýæ áóé õîã õàÿãäëûí ýêîëîãèéí óë ìºð
Ãÿëãàð óóò, õóâàíöàð
çýðýã õîã õàÿãäëûã
øóâóó, ìàë, àìüòàí
èäýæ ¿õäýã
¯õýð, ìàëûí áààñ
íü
õºðñ,
óñûã
áîõèðäóóëæ, íîãîîí
óðãàìàë
óðãàõ
òàëáàéã
õóìèæ
áàéíà. Àðãàëûã ò¿ëøèíä õýðýãëýñíýýð õºðñ öýâýðøèæ, ò¿ëøíèé
ìîäíû õýðýãëýý áàãàñíà.
Ìàíàé óëñ 1990 îíîîñ ºìíº ãóðèë, öºöãèéí òîñ, òàëõíû õýðýãöýýã
äîòîîäûí ¿éëäâýðëýëýýð á¿ðýí õàíãàæ áàéâ. ̺í 45 000 ò íàðèéí
áîîâ, 14 500 ò ÷èõýð, 8 000 ò õèàì, 7 000 ò ãîéìîí ¿éëäâýðëýæ
áàéñàí áîë îäîî òýäãýýðèéí 20%-èéã ë ººðºº ¿éëäâýðëýæ, 80%-èéã
íü ãàäààäààñ àâ÷ áàéíà.
Èìïîðòûí õ¿íñèéã äàãàæ ìîíãîëûí âàëþòûí íººö ãàäàãø óðñààä
çîãñîõã¿é ñàâ áàãëàà áîîäëûí àñàð èõ õàÿãäàë Ìîíãîë îðîíä óðñàí
èðæ (Ìîíãîë áîë õîãèéã äàõèí áîëîâñðóóëäàãã¿é îðîí), äýýð íü óäààí
õàäãàëàõàä çîðèóëñàí íýìýëò áîëîâñðóóëàëò õèéãäñýíýýð ýð¿¿ë
ìýíäèéí õóâüä áàòàëãààã¿é õ¿íñ õýðýãëýõýä õ¿ð÷ áàéíà.
Èéì çàìààð Ìîíãîëä ¿¿ðëýñýí õîã õàÿãäëûí áàéãàëü îð÷èíä ¿ç¿¿ëýõ
íºëººã àâ÷ ¿çâýë:
Çàðèì á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿äèéí áàéãàëüä óóñàæ àëãà áîëîõ õóãàöàà

27

Þó õèéõ âý?
♣ Õîã õàÿãäëûã àëü áîëîõ áàãàñãàæ, áîëîìæòîéã íü ýðã¿¿ëýí àøèãëàõ.
♣ Èìïîðòûí õ¿íñíèé ç¿éë õýðýãëýõèéã àëü áîëîõ áàãàñãàõ. Ýêîëîãèéí
óë ìºðèéã áóóðóóëàõûí òóëä Ôðàíö óëñ 50 ç¿éë óðèàëãà ãàðãàñíû íýã
íü ãàäààäààñ àâäàã èìïîðòûí õ¿íñ õýðýãëýõã¿é áàéõ óðèà þì.
♣ Õýðýãëýýãýý áàãàñãàõ, ¿ðýëãýí áèø áàéõ, øààðäëàãàã¿é ç¿éëñèéã
õóäàëäàí àâàõã¿é áàéõ, çºâõºí õýðýãòýé þìàà àâàõ, áàðààã àëü áîëîõ
öººíººð õóäàëäàí àâàõ (American National Geographic Channel,
Human Footprint).
♣ Áàðàà õóäàëäàí àâàõäàà áàéãàëüä àëü áîëîõ áàãà õîð íºëººòýéã íü
ñîíãîõ.
♣ Öººí õóâöñûã öýâýðõýí ºìñºõ, äààâóóí òîð õýðýãëýõ çýðãýýð õîã
õàÿãäëûã áóóðóóëàõ, ìºí íîì, ñóðàõ áè÷ãèéã öýâýð íÿìáàé äàìæóóëàí
õýðýãëýõ.
♣ Õîãèéã çºâõºí õîãèéí ñàâàíä àíãèëàí õèéæ çàíøèõ.
♣ Õ¿¿õäèéí æèâõ íü õºðñºí äýýð 500-600 æèë õ¿ðòýë õóãàöààíä
çàäðàõã¿éãýýð áàéãàëü îð÷íûã áîõèðäóóëäàã òóë ýíý õýðýãëýýíýýñ
àëü áîëîõ òàòãàëçàõ.
♣ Ãÿëãàð óóòûã ñàëõèíä õèéñýõã¿éãýýð áîäîæ äîòîð íü õîã õèéæ õîãèéí
ñàâàíä õàÿõ.
♣ Á¿òýýãäýõ¿¿íèé ñàâ áîîäëûã õýðõýí ýðã¿¿ëýí àøèãëàõûã áîäîæ
áàéõ, æèøýýëáýë, íýã óäààãèéí öààñàí þìóó õóâàíöàð àÿãà òàâàãíû
îðîíä óãààæ õýðýãëýõ áîëîìæòîé øèë, øààçàí ýäëýë ñîíãîõ, íýã
õýðýãëýýä õàÿäàã öààñàí àë÷óóðûí îðîíä íóñíû äààâóóí àë÷óóð
õýðýãëýõ, õóâàíöàð áîëîí øèëýí ñàâûã öýöýã, õ¿íñíèé íîãîî,
æèìñíèé ¿ðñëýãýýíä àøèãëàõ, öýöãèéí áîëîí ¿çýã õàðàíäààíû ñàâ
õèéõ, õàøàà, ñ¿¿äðýâ÷, õºøèã, ÷èéäýíãèéí á¿ðõ¿¿ë, àíãè òàíõèì áà
ñ¿ëä ìîäíû ÷èìýãëýë çýðãýýð, ìºí õóâàíöàð ñàâûã ñàíäàë, öýöãèéí
ñàâ áîëãîí õýðýãëýõ.
♣ Àøèãëàæ áîëîõ õîã (òºìºð ëààç, õóâàíöàð ñàâ, ëîíõ, äààâóó, íîîñîí
ýäëýë ãì)-èéã òóñàä íü àíãèëæ àøèãëàõ.
♣ Äîëîî õîíîãèéí Áààñàí ãàðèãèéã íèéòèéí õîã öýâýðëýãýýíèé ºäºð
áîëãîõ.
♣ Ñóðãóóëèéí ãàäíà, äîòîð òàëáàéã àíãè á¿ëãýýð õóâààðèëàí àâ÷ áàéíãà
öýâýð áàéëãàõ.
♣ Õîãèéã áýýëèé, øààðäëàãàòàé áîë àìíû õààëò õèéæ öýâýðëýíý.

Ýðã¿¿ëýí àøèãëàõ
28

Äàõèí áîëîâñðóóëàõ

Õîã õàÿãäëûí óë ìºðèéã ¿íýëýõ
Ýäãýýð àñóóëòààð ñóðãóóëü, ãýð îðíûõîî õîã õàÿãäëûí óë ìºðèéã ¿íýëýýðýé.
¹
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17

Àñóóëò

Òèéì

¯ã¿é

Àæëûí
òºëºâëºãºº

Ñóðãóóëü áîëîí òàíàé ãýðýýñ õîíîãò ÿìàð
òºðëèéí õîã õàÿãäàë ãàð÷ áàéíà âý
Ñóðãóóëü áîëîí òàíàé ãýðýýñ õîíîãò ÿìàð
õýìæýýíèé õîã õàÿãäàë ãàð÷ áàéíà âý
Ñóðãóóëü / òàíàé õàøàà õîãã¿é öýâýðõýí ¿¿
Ñóðãóóëü / òàíàé õàøààíû õîãèéí öýã ýìõ
çàìáðààòàé þó
Õààíà õîã èõýýð õóðèìòàëæ áàéíà âý
Ñóðãóóëèéí îð÷èí äàõü õîãèéí ñàâ
õ¿ðýëöýýòýé þó
Õîãèéí ñàâíóóäûí áàéðøèë õèð çºâ áàéíà
âý
Õîã õàÿãäëûã áàãàñãàõûí òóëä õààíà ñàâ
íýìæ áàéðëóóëàõ âý
Õýí õîãèéí ñàâûã õàðèóöàæ ñóëëàæ
öýâýðëýäýã âý
7 õîíîãò õýäýí óäàà õîãèéí ñàâûã
ñóëëàäàã âý
Ñóðãóóëèéí ãàäíà òàëä õîãèéí ñàâûã õààíà
áàéðëóóëâàë äýýð âý
Ñóðãóóëèéí ãàäíà îð÷íû öýâýðëýãýýã
òîäîðõîé õóãàöààíä ñóðàã÷äûí õ¿÷ýýð
õèéäýã ¿¿
Òèéì áîë òà ýíý àæèëä õèð äóðòàé
îðîëöäîã âý
Òà öýâýðëýãýýíèé àæëûã ñàíàà÷èëæ
õîøóó÷èëäàã óó
Ñóìûí õîãèéí öýãèéã ¿çñýí ¿¿
Òà õîã òàðèõã¿é áàéæ ÷àäàõ óó
Òà õîãèéã èë çàäãàé õàÿëã¿é õîãèéí ñàâàíä
õèéæ õýâøñýí ¿¿

Õîã õàÿãäëûí óë ìºðèéã ¿íýëýõ ñóäàëãààíä îðîëöîõ ñóðàã÷èéí
ã¿éöýòãýõ àæèë:
• Ñóðãóóëèéí ýêî çºâëºëººñ öýâýðëýãýýíèé òàëáàéí á¿ä¿¿â÷ çóðãèéã
ãàðãàæ, òàëáàéã àíãè á¿ëã¿¿äýä õóâààðèëíà.
• Ñóðàã÷èä áýýëèé ºìñºæ õóâààðèëñàí òàëáàéí õîãèéã íýã á¿ð÷èëýí
ò¿¿æ àíãèëààä òºðºë òóñ á¿ðýýð íü æèíëýíý.
• Õîã áàéñàí ãàçðûã öýâýðëýãýýíèé çóðàãò òýìäýãëýíý.
• Õîã õàÿãäàë ãàðñàí øàëòãààí áîëîí õîã õàÿãäàë áàãàñãàõ òàëààð
ñàíàëàà áè÷íý.
29

ÓÕÀÀËÈÃ ÕÝÐÝÃËÝÝ
Óõààëèã õýðýãëýý
á¿õýí ýêîëîãèéí óë
ìºðèéã áóóðóóëíà.

♣ Íàð, ñàëõèíû ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé ýõ ¿¿ñâýð àøèãëàõ.

♣ Øàòàõóóí áàãà çàðöóóëäàã òýýâðèéí õýðýãñëèéã ñîíãîõ.
♣ Äýíä¿¿ îëîí õóâöàñ õýðýãëýõã¿é áàéõ. Àð÷ëààä óäààí
ºìñºõºä ýêîëîãèéí óë ìºð áàãàñäàã þì ø¿¿.
♣ Õ¿í ÿìàð íýãýí ç¿éëèéã õýðýãëýñýí ë áîë ò¿¿íýýñ
çààâàë óë ìºð ¿ëäýæ áàéäàã. Èéìä îíöûí øààðäëàãàã¿é
á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë÷èëãýýíýýñ òàòãàëçààðàé.
♣ Õ¿íñèéã õýðýãöýýíäýý òîõèðóóëàí
õóäàëäàí àâ÷ ìóóòãàæ õàÿõã¿é áàéõ.
♣ ßâãàí áîëîí äóãóéãààð ÿâàõàä ýð¿¿ë
ìýíäýä òóñòàé òºäèéã¿é ýêîëîãèéí óë
ìºðã¿é áàéäàã.
♣ Êîìïüþòåðò 12-òûí ¿ñãýýð áè÷ñýí
57 õóóäñûã 11-òèéí ¿ñãèéí ôîíäîîð
áè÷èõýä 6 õóóäàñ öààñ õýìíýíý. Àëü áîëîõ öààñíû 2 òàëä õýâëýõ íü
ç¿éòýé.

30

♣ Ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýýã áóóðóóëàõ
“Íîãîîí àíãè òàíõèì, ãýð îðîí” õºäºë㺺íä íýãäýæ çóðàãò óäààí
¿çýõã¿é, áàéãàëèéí ãýðýëòýé ¿åä áàéãóóëàãà áà ãýðèéí ÷èéäýíã àñààõã¿é,
ýëåêòðîí òîãëîîìûí ãàçàð óäààí òîãëîõã¿é, îâîð áàãàòàé ç¿éëä óãààëãûí
ìàøèí àæèëëóóëàëã¿é ãàðààð óãààõ çýðãýýð öàõèëãààí õýìíýõýä
ñóðàëöàõ.
♣ Öààñ õýìíýæ ìîäîî ãàìíàÿ
1 ìîä = 50000 õóóäàñ öààñ 1 ìîä óðãóóëàõàä 10-15 æèë õýðýãòýé

50000
õóóäàñ öààñ

1 ìîä óðãóóëàõàä 10-15
æèë õýðýãòýé

1 ìîä
♣ Ãýðòýý ýð÷èì õ¿÷íèé õýìíýëòýé öàõèëãààí
õýðýãñýë àøèãëàõ. Öàõèëãààí õýðýãñýë õóäàëäàí
àâàõäàà äàðààõ òýìäýãëýãýýã àíçààðíà óó.
Öàõèëãààí õýðýãñëèéí ýð÷èì õ¿÷ çàðöóóëàëòûí
òýìäýãëýãýý: À õàìãèéí áàãà, G õàìãèéí èõ (Bãýýñ äîîø òýìäýãëýãýýòýé öàõèëãààí õýðýãñëýýñ
àëü áîëîõ òàòãàëçàõ)
♣ Åðäèéí óëàéñàõ ÷èéäýíã ëþìèíåñöåíö áîëîí íåîí (ñ¿¿í) ãýðëýýð
ñîëèõîä:

óëàéñàõ ÷èéäýíãýýñ 75% áàãà
ýð÷èì õ¿÷ çàðöóóëíà
äóëààí ÿëãàðàëò áàãà
àøèãëàëòûí õóãàöàà óðò,
ãýðýëò¿¿ëãèéí ÷àíàð ñàéí

31

♣ Íèéòèéí ýçýìøëèéí òàëáàéí (ãóäàìæ, êîðèäîð, õàøàà ã.ì)
ãýðýëò¿¿ëýã íü ìýäðýã÷ýýð àñàæ óíòàðäàã áàéõ.
♣ Öîíõîî óãààæ áàéãàëèéí ãýðýë îðîëòûã íýìýãä¿¿ëñíýýð
ãýðýëò¿¿ëýãò çàðöóóëàõ öàõèëãààíû õýðýãëýýã çóíäàà 1 öàãò 90%,
ºâºë人 15% õ¿ðòýë áóóðóóëíà.
♣ Öàõèëãààí õàëààãóóð äýýð õîîë õèéõ ñàâíû ¸ðîîë õîíõîéæ
òºâèéãýýã¿é òýãø áîë ýð÷èì õ¿÷èéã 40-60% áóóðóóëíà.
♣ Ñàâíû ¸ðîîëûí õýìæýý õàëààãóóðûíõààñ (øèðýì) áàãà áîë ýð÷èì
õ¿÷íèé çàðöóóëàëò 15% èõ áàéíà.
♣ Õºðãºã÷èéã îëîí äàõèí îíãîéëãîõîä ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýý íýìýãäýõ
òóë àëü áîëîõ öººí îíãîéëãîõ
♣ Öàõèëãààí õýðýãñë¿¿äèéã àøèãëàæ äóóñìàãö çàëãóóðààð íü ñàëãàâàë
ýð÷èì õ¿÷ õýìíýíý (Àãààðûí áîõèðäëûã áóóðóóëàõ ¿íäýñíèé õîðîîíîîñ
öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷ õýìíýõ òàëààð ãàðãàñàí çºâëºì溺ñ).

♣ Äóëààí àëäàëòûã áóóðóóëàõ

Ñóóöûã ñàéí äóëààëæ äóëààíû
àëäàãäëûã áóóðóóëâàë áàéãàëèéí
íººöèéã õýìíýõýä òóñòàé.

10 ñì íîîñ äóëààí áàðèõ
÷àäâàðààðàà 4ì çóçààí áåòîí
õàíàòàé òýíöýíý.

12 ñì õººñºíöºð õàâòàíãààð
õàíûã íýìæ äóëààëàõàä äóëààíû
àëäàãäàë 3,5 äàõèí áóóðíà.

×óëóóí õºâºí äóëààí òóñãààðëàã÷
50 ãàðóé æèë áîëñîí ÷ äóëààí òóñãààðëàõ øèíæ
÷àíàðàà àëääàãã¿é áàéíà.

Öîíõíû øèëèéã äàâõàðëàõàä äóëààí àëäàëò 33% áàãàñíà.

Äàâõàð õààëãà, ¿¿äíèé àìáààð íü õààëãàíû äóëààí àëäàãäëûã
50% õ¿ðòýë áóóðóóëíà (Áàéãàëüä ýýëòýé ãýð á¿ë íîìîîñ).

♣ Ãýð îðîí, àíãè, ñóðãóóëüäàà öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷ áîëîí ò¿ëø õýìíýõ
òàëààð ñóäàëãàà õèéæ òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàí àæèëëààðàé.

32

Ýêîëîãèéí óë ìªðèéí ¯íýëãýý
Òàíû ýêîëîãèéí óë ìºð õèð õýìæýýòýé áàéãààã ýäãýýð àñóóëòàíä
õàðèóëæ ¿íýëýýä àìüäðàëûí äàäàë çóðøëàà ººð÷뺺ðýé.
Õýðýãëýý

Ìàõíû õýðýãëýý
Òàíàéõààñ ãàð÷
áóé õîîëíû
¿ëäýãäýë
Ìàõ, õ¿íñíèé
íîãîîíîîñ áóñàä
òàíû õýðýãëýäýã
õ¿íñíèé äèéëýíõ
íü õààíà
õèéãäñýí áý?
Òàíàéõ õààíà
óðãóóëñàí
õ¿íñíèé íîãîî
õýðýãëýäýã âý?

Õàðèóëò

Îíîî

Õàðèóëò

Îíîî

Õ¯ÍÑ
öàãààí
1
õîîëòîé

Õàðèóëò

Îíîî

Õàðèóëò

Îíîî

7 õîíîãò 1-4
óäàà

2

ºäºð á¿ð

3

óðãàìàë
õîîëòîí

0

ãàðäàãã¿é

0

ìàø õîâîð

1

çàðèìäàà

2

áàðàã ºäºð á¿ð

3

ãýðòýý
õèéñýí õ¿íñ

0

àéìàã,
îðîí íóòàãò
¿éëäâýð­
ëýñýí õ¿íñ

1

Ìîíãîëä
¿éëäâýð­
ëýñýí õ¿íñ

2

ãàäààäàä
¿éëäâýðëýñýí
õ¿íñ

3

ãýðòýý
òàðüæ
óðãóóëñàí

0

àéìàã, îðîí
íóòàãò

1

Ìîíãîëä

2

ãàäààäûí
õ¿íñíèé íîãîî

3

ÒÝÝÂÐÈÉÍ ÕÝÐÝÃÑÝË, ÀßËÀË
Òàíàéõ õóâèéí
òýýâðèéí
¿ã¿é
õýðýãñýëòýé þó?
Äîëîî õîíîãò
ìàøèí,
îãò ÿâäàãã¿é
ìîòîöèêëýýð õýð
õîë àÿëäàã âý?
Òàíàé ãýð
á¿ë ýýëæèéí
àìðàëòàà
ãýðòýý
õààíà èõýâ÷ëýí
ºíãºð¿¿ëäýã âý?
Ñóðãóóëüä
ÿâãàí
ÿâàõäàà

0

ìîòîöèêë­òýé

1

æèæèã
ìàøèíòàé

2

òîì îâðûí
ìàøèíòàé

3

0

100 êì-ýýñ
áàãà

1

100-300 êì

2

300êì-ýýñ
äýýø

3

0

íóòàãòàà

1

ýõ îðîíäîî

2

ãàäààäàä

3

0

äóãóéãààð

1

íèéòèéí
òýýâðýýð

2

õóâèéí ìàøèí,
ìîòîöèêëýýð

3

2

öàõèëãààí, ìîä,
í¿¿ðñ, àðãàë

3

2

ýð÷èì õ¿÷
õýìíýõ òóõàé
îãò áîäîæ
áàéãààã¿é,
óñ, áóöàëãàã÷,
áóäàà àãøààã÷,
õàëààãóóð,
öàõèëãààí
çóóõ òîãòìîë
õýðýãëýäýã,
óëàéñàõ
ãýðýëòýé, ãýðýë
áàéíãàäóó
àñààëòòàé
áàéäàã

3

ÖÀÕÈËÃÀÀÍ ÁÀ ÄÓËÀÀÍÛ ÝÕ ¯¯ÑÂÝÐ
Òàíàéõ öàõèëãààí
çºâõºí íàð/
áà äóëààíû ÿìàð
ñàëõèíû
ýõ ¿¿ñâýðòýé âý?
¿¿ñã¿¿ð
Ãýðòýý ýð÷èì õ¿÷
õýìíýõ ÿìàð àðãà
õýðýãëýäýã âý?.

ñ¿¿í
ãýðëèéí
÷èéäýí, ìºí
3-ààñ öººí
öàõèëãààí
õýðýãñýëòýé
(õºðãºã÷,
çóðàãò,
áóäàà
àãøààã÷ ãì)

0

0

íàð/ñàëõè
áîëîí
öàõèëãààí
õîëèìîã

4-6
öàõèëãààí
õýðýãñýë­
òýé, ñ¿¿í
ãýðýëòýé,
çàðèìäàà
ãýðëýý
àñààëòòàé
îðõèäîã

1

çºâõºí
öàõèëãààí

1

7-8
öàõèëãààí
õýðýãñýëòýé,
çàðèì íü
ýð÷èì õ¿÷íèé
õýìíýëòòýé,
óëàéñàõ
áîëîí ñ¿¿í
ãýðëèéí
÷èéäýíòýé,
çàðèì ¿åä
ãýðëýý
óíòðààëã¿é
îðõèñîí
áàéäàã

33

Òàíàéõ õ¿éòíèé
óëèðàëä ò¿ëø
õýìíýõ ÿìàð àðãà
õýðýãëýäýã âý?

áàéøèíã
á¿ðýí
äóëààëñàí,
¿¿äíèé
àìáààðòàé,
ò¿ëøíèé
õýìíýëòòýé
ïèéøèíòýé
ãýðèéí
á¿ðýýñ 2
äàâõàð,
øàëûã
äóëààëñàí,
ò¿ëøíèé
õýìíýëòòýé
çóóõòàé,
¿¿äíèé
àìáààðòàé

0

áàéøèíãèéí
õàíà, øàë
äóëààëñàí,
äýýâýð
äóëààë­ãàã¿é,
äàâõàð
õààëãà,
öîíõòîé,
¿¿äíèé
àìáààðòàé

0

ãýðèéí
á¿ðýýñ 2
äàâõàð,
øàëûã
äóëààëñàí,
ò¿ëøíèé
õýìíýëòòýé
çóóõòàé,
¿¿äíèé
àìáààðã¿é

1

áàéøèíãèéí
õàíà,
äýýâýð, øàë
äóëààëãàã¿é,
öîíõ, õààëãà
äóëààëñàí,
¿¿äíèé
àìáààðã¿é

1

ãýðèéí
á¿ðýýñ 1
äàâõàð,
øàëûã
äóëààëñàí,
ò¿ëøíèé
õýìíýëòòýé
çóóõã¿é,
¿¿äíèé
àìáààðã¿é

2

ãýðèéí á¿ðýýñ
äàí, øàëã¿é,
ò¿ëøíèé
õýìíýëòòýé
çóóõã¿é, ¿¿äíèé
àìáààðã¿é

2

Áàéøèíã îãò
äóëààëààã¿é,
äàí öîíõòîé,
¿¿äíèé
àìáààðã¿é

3

3

ÓÑ
Òàíàéõ ºäºðò
õýäýí ëèòð óñ
õýðýãëýäýã âý?

100
ëèòðýýñ
äîîø

0

100-200 ë

1

200-300 ë

2

300 ëèòðýýñ
äýýø

3

Òà ñàâëàñàí óñ,
óíäàà õèð èõ
óóäàã âý?

¿ã¿é

0

¿å ¿å

1

òîãòìîë

2

ºäºð á¿ð

3

Òàíàéõ áîðîî,
öàñíû óñûã
õóðèìòëóóëæ
àøèãëàäàã óó?

òèéì

0

èõýíõäýý

1

õààÿà

2

Îãò ¿ã¿é

3

ÕªÐÑ
Òàíàéõ õýäýí
ìàëòàé âý?
Òàíàéõ ýðãýí
òîéðíûõîî
õºðñèéã àðãàë,
õîðãîëîîñ
öýâýðëýäýã ¿¿?
Òàíàé õàøààíû
òàëáàéí õýäýí
õóâü íü ç¿ëýãòýé
âý?
Òàíàéõ
õàøààíäàà ç¿ëýã
õàìãààëàõ ÿâãàí
õ¿íèé çàìòàé þó?

ìàëã¿é

0

10 õ¿ðòýë
òîëãîé

1

20 õ¿ðòýë
òîëãîé

2

20-èîñ äýýø
òîëãîé

3

òèéì

0

ñàðä 1 óäàà

1

óëèðàëä 1
óäàà

2

îãò öýâýðëýæ
áàéãààã¿é

3

100 õóâü
ç¿ëýãòýé

0

70 îð÷èì
õóâü

1

50 îð÷èì
õóâü

2

40 õóâèàñ
äîîø

3

0

áàéõã¿é,
ãýõäýý íýã
æèìýýð
ÿâäàã ç¿ëýã
ãèøãýäýãã¿é

1

çàì áàéõã¿é,
ç¿ëýã
ãèøãýäýã

2

ç¿ëýã, çàì àëü
àëü íü áàéõã¿é

3

0

ºðõèéíõýý
õýðýã­öýýíèé
30-70%èéã õàíãàäàã

1

ºðõèéíõýý
õýðýãöýýíèé
30 õ¿ðòýë
õóâèéã
òàðüäàã

2

òàðüäàãã¿é

3

òèéì

Òàíàéõ õ¿íñíèé
íîãîî òàðüäàã óó
òèéì

34

ÕÎà ÕÀßÃÄÀË, ÄÀÕÈÍ ÀØÈÃËÀËÒ
Òàíàéõ ãàäíà
îð÷íûõîî
õîãèéã òîãòìîë
öýâýðëýäýã ¿¿?
Òà õîãèéã
çîðèóëàëòûí
õîãèéí ñàâàíä
õèéäýã ¿¿?
Öààñ, ëààç,
õóâàíöàð,
øèë, õóó÷èí
õóâöàñ, äóãóé
çýðýã õàÿãäëûã
ýðã¿¿ëýí
àøèãëàäàã óó?
ÍÈÉÒ ÎÍÎÎ

òèéì

0

óëèðàëä íýã
óäàà

1

æèëäýý 1
óäàà

2

îãò öýâýðëýæ
áàéãààã¿é

3

çààâàë
õîãèéí
ñàâàíä
õàÿäàã

0

õààÿà èë
õàÿäàã

1

õîãèéí ñàâ
õàðàãäàõã¿é
áîë èë õàÿäàã

2

õàìààã¿é
õàÿäàã

3

áîëîë­
öîîòîé
á¿õíèéã
ýðã¿¿ëýí
àøèãëàäàã

0

3-4
õàÿãäëûã
ýðã¿¿ëýí
àøèãëàäàã

1

2 òºðëèéí
õàÿãäëûã
ýðã¿¿ëýí
àøèãëàäàã

2

îãò
àøèãëàäàãã¿é

3

Îíîîíû ¿íýëãýý
20 õ¿ðòýë îíîî:
Òàíû ýêîëîãèéí óë ìºð õàðüöàíãóé áàãà áàéíà. Õýðýâ îëîí
õ¿í áàéãàëü îð÷èíäîî òàíü øèã õàíäâàë íýí ñàéíñàí.
21-35 îíîî:
Òàíû ýêîëîãèéí óë ìºð äóíä çýðýã, òà äýëõèéã ñ¿éð¿¿ëýõýä
îðîëöîæ áàéíà. Áàéãàëü îð÷èí òàíü øèã îëîí õ¿íèé õýðýãëýýã
õàíãàæ äèéëýõã¿é. Òà õ¿ðýýëýí áóé îð÷èíäîî ýýëòýé àìüäðàõ
àðãà çàìûã àìüäðàëäàà õýðýãæ¿¿ëýýðýé!
36-äýýø îíîî:
Õýðýâ á¿õ õ¿í èéì ýêîëîãèéí óë ìºðòýé áîë áèäíèé õýðýãöýýã
õàíãàæ, õîãèéã øèíãýýõ ººð õýä õýäýí äýëõèé õýðýãòýé! ! !

Òàíû ýêîëîãèéí óë ìºðèéã ãàçðûí õºðñíèé äîðîéòîë, áîõèðäëîîð
õýìæâýë äàðààõ áàéäàëòàé áàéíà (Áàéãàëüä ýýëòýé ãýð á¿ë íîìîîñ):
Äýýð ãàðñàí îíîî

õ

2000

=

òàíû óë ìºðèéí õýìæýý, ì2

35

Îíîîíû ¿íýëýìæ:
20000 ì2 õ¿ðòýë
Òà çîðüñîíäîî õ¿ð÷ýý, áàÿð õ¿ðãýå. Íýã äýëõèéí àìüäðàëûí õýâ
ìàÿãèéã òà õýâø¿¿ëæ ÷àäæýý.
20000 ì2 - 40000 ì2
Òà çîðüñîíäîî áàðàã õ¿ðýýä áàéíà. Ýð÷èìæ¿¿ëæ àìëàëò òºëºâ뺭
㺺㺺 õýðýãæ¿¿ëæ äóóñãààä øèíý ¿¿ðýã àâ÷ àæèëëààðàé.
40000 ì2 - 60000 ì2
Àìüäðàëûí òàíü äàäàë õýâøèë áóðóó, áàéãàëü îð÷èíä õàëòàé áàéíà.
Àìüäðàëûí õýâ ìàÿãàà ººð÷èëíº ãýæ íàéäúÿ.
60000 ì2 -ààñ äýýø
Òà õýðõýí àìüäðàëûí õýâ ìàÿãàà á¿õýëä íü ººð÷ë¿¿øòýé õýö¿¿õýí
áàéíà. Ýíý åðòºíö äýýð òà ãàíöààðõíàà áèø ø¿¿ äýý. Áóñäûí òºëºº,
èðýýä¿é õîé÷èéíõîî òºëºº íýëýýä ç¿éë õèéõ øààðäëàãàòàé áàéíà.

“Ýõ äýëõèéäýý áàðèõ áýëýã - 1ì2 àÿí”-ä íýãäýæ äàäàë çóðøëàà
ººð÷èëñíººð 7 õîíîãò äàðààõ õýìæýýíèé ãàçðûã õºðñíèé äîðîéòîë,
áîõèðäëîîñ õàìãààëñàíòàé òýíöýõ¿éö äàì ¿ð ä¿í ãàðíà (Áàéãàëüä ýýëòýé
ãýð á¿ë íîìîîñ):
 7 õîíîãò 2 óäàà öàãààí õîîëîîð õîîëëîõîä 1600 ì2, æèëä 76800ì2.
 Õîîë õèéõäýý ñàâûã áàéíãà òàãëàæ õýâøâýë 400ì2, æèëä 19200ì2.
 Òàíñàã ñàâ áîîäîë õýðýãëýëã¿é äààâóóí òîð õýðýãëýâýë 180 ì2, æèëä
8640 ì2.
 Öààñ, äýâòýð õýìíýâýë 540 ì2, æèëä 25920 ì2.
 Àæèë ñóðãóóëüäàà ìàøèíààð áóñ ÿâãàí þìóó äóãóéãààð ÿâáàë 590 ì2,
æèëä 38320 ì2.
 Àâòî ìàøèíû àãààðæóóëàã÷ àæèëëóóëàõã¿é áîë 510ì2, æèëä
24680ì2.
 Áàéãàëüä ýýëòýé, íàð, ñàëõèíû ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷ àøèãëàâàë
3500ì2, æèëä 168000ì2.

36

ÝÊÎ ÑÓÐÃÓÓËÜ

Áèä áàéãàëüä
ýýëòýé ñóðãóóëèéí
áàéãàëü õàìãààëàã÷
ñóðàã÷èä

Õ¿í áàéãàëüòàé ñàëøã¿éãýýð õîëáîãäîæ, ºäºð á¿ð àãààðààð íü
àìüñãàëæ, óñààð íü óíäàëæ, ãàçàð õºðñºí äýýð íü àëõàæ ãèøãèæ, óõàæ
ñýíäèéëæ á¿õèé ë àðãààð ò¿¿í äýýð àìüäðàë çàëãóóëæ áàéíà. Áèä ºäºð
äóòàì, ñåêóíä äóòàìä çºâõºí áàéãàëèéã ò¿øèí àìüäðàõ ìºðòºº øàâõàí
àøèãëàõààñ ººðèéã ìýääýãã¿é, ¿¿íèéõýý òºëººñºíä þó ÷ õèéäýãã¿é, þó
õèéõýý ÷ ìýääýãã¿é. Åðººñ õýðýãëýý áîë óõàìñàðòàé øóóä õàìààðàëòàé
¿ç¿¿ëýëò. Óõàìñàð íü ººðºº õ¿íèéã òîäîðõîéëîã÷ þì. ªíººãèéí äýëõèé,
¿¿íèé äîòîð ìîíãîë÷óóä áèä ¿íýí àéìøèãòàé, áàëìàä õýðýãëýã÷èä
áîëñîí. Ýíý áîë õ¿í õ¿í áèø áîëñîíû áàðèìò íîòîëãîî þì.
Áèä ýêîëîãèéí áîëîâñðîëûã äýýøë¿¿ëæ, ýõ îðîí÷ ¿çëèéã òºëºâø¿¿ëýõ
çàìààð îðîí ãýð ìààíü áîëñîí ýõ äýëõèéãýý, ýõ îðíîî, óíàãàí áàéãàëèà
¿åèéí ¿åä õÿìãàäàí àâ÷ ¿ëäýõ áîëîìæòîé þì. Ýíýõ¿¿ áîëîâñðîë,
òºëºâøëèéã îëãîõ ÿâäëûã ÷óõàìõ¿¿ åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëü ýðõýì
çîðèëãîî áîëãîõ ó÷èðòàé.

Áàéãàëüä ýýëòýé ñóðãóóëü áîëîõ äîëîîí àëõàì
Äýëõèéí æèøèã õàíäëàãûã àâ÷ ¿çâýë ÅÁÑ-èéí õ¿ðýýíä áàéãàëü îð÷íû
áîëîâñðîë îëãîõ, áàéãàëü õàìãààëàëä ñóðàã÷äûã îðîëöóóëæ, òýäíèé
ñýòãýëãýýã çºâõºí áàéãàëü îð÷íûã õýðýãëýã÷ áàéäëààñ ýíýð÷ íèã¿¿ëñýã÷,
õàéðëàí õàìãààëàã÷ áîëãîí òºëºâø¿¿ëýõ çîðèëãîîð Áàéãàëüä ýýëòýé
ñóðãóóëü áîëîõ äàðààõ äîëîîí àëõàìûã õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà.

37

1. Ýêî çºâëºë áàéãóóëàõ
Ýêî çºâëºëèéã õ¿¿õä¿¿ä ñàéí äóðààðàà
áàéãóóëíà. Ýêî çºâëºë íü “ýêî ñóðãóóëü”
õºòºëáºðèéã óäèðäàæ çîõèîí áàéãóóëíà.
Ǻâëºëèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä áàãø íàð, ñóðãóóëèéí
óäèðäëàãà, íèéãìèéí àæèëòàí, ¿éë÷èëãýýíèé
àæèëòíóóä, ýöýã ýõ÷¿¿ä, èðãýä ñàéí äóðûí
¿íäñýí äýýð îðîëöîíî.
Ǻâëºëèéí çîðèëãî:
 Ýêî ñóðãóóëü áîëîõ áóñàä çóðãààí àëõàìûã
õýðýãæ¿¿ëýõ
 Ñóðàã÷ á¿ðèéí ñàíààã òóñãàæ õýðýãæ¿¿ëýõ
 Ýêî çºâëºëèéí ãèø¿¿äèéí ñàíàë, ñàíàà÷ëàãûã õýðýãæ¿¿ëýõ
 Ñóðãóóëèéí óäèðëàãà, îðîí íóòãèéí áàéãóóëëàãóóäòàé õàìòðàí
àæèëëàõ
2. Õ¿ðýýëýí áóé îð÷èíäîî ¿íýëãýý õèéõ
Ýíý íü ñóðãóóëèéí ãàäíà áà äîòîð îð÷íû îäîîãèéí
áàéäëûã ¿íýëýõ àëõàì þì. ¯íýëãýý õèéñíýýð ýêî
ñóðãóóëü õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõèéí ºìíºõ ¿åèéí
óñ, ýð÷èì õ¿÷, ò¿ëø, öààñ, õ¿íñíèé õýðýãëýý, õîã
õàÿãäëûí áàéäëûã òîäîðõîéëíî. ¯íýëãýý õèéõäýý
áàãø, ñóðàã÷äûã îðîëöóóëíà.

3. ¯éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõ
¯íýëãýýíèé ¿ð ä¿íä òóëãóóðëàí
¿éë
àæèëëàãààíû
òºëºâëºãºº
áîëîâñðóóëíà. Áîäèòîé, ¿íäýñëýëòýé
çîðèëãî òàâüæ, õýðýãæ¿¿ëýõ õóãà­öààã
òîäîðõîéëíî. Çîðèëãîî òºëºâëºãººíèé
ýõýíä
áè÷íý.
Õýðýãæ¿¿ëýõ
¿éë àæèëëàãàà, õàðèóöàõ ýçýí,
øààðäëàãàòàé ñàíõ¿¿æèëò, ä¿ãíýõ
õóãàöààã õ¿ñíýãòýä áè÷íý. Àæëûí
¿ð ä¿íã ñóðãóóëèéí Ýêî ìýäýýëëýýð
áóñäàä òàíèëöóóëíà.
38

4. Õÿíàëò ¿íýëãýý õèéõ
Ýêî çºâëºëèéí ¿éë àæèëëàãààã õÿíàõ,
¿íýëýõ, çºâëºõ ¿¿ðýãòýé õÿíàë­òûí áàã
áàéãóóëíà. Ýíý áàãèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä
ñóðàã÷èä, áàãø íàð, ýöýã ýõ áîëîí
èðãýä ñàéí äóðûí ¿íäñýí äýýð îðîëöîõ
áîëîìæòîé. Õÿíàëòûí áàã íü ýêî
çºâëºëèéí àæëûí ¿ð ä¿íã òºëºâëºãººòýé
íü õàðüöóóëàí õÿíàõ çàìààð öààøäûí
¿éë àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõ, ººð÷ëºõºä
÷èãëýñýí çºâëºìæ áîëîâñðóóëíà. ̺í
ýêî çºâëºëèéí àæèëä ñóðàã÷èä, îëîí íèéòèéã õàìðóóëàí îðîëöóóëàõ
¿¿ðýãòýé.

5. Õè÷ýýëèéí õºòºëáºðòýé õîñëóóëàí
õýðýãæ¿¿ëýõ
Áàãø íàð õè÷ýýëèéí õºòºëáºðòºº áàéãàëü
îð÷íû ñýäýâòýé øèíý õè÷ýýë¿¿äèéã íýìæ
îðóóëíà. Èíãýñíýýð ñóðàã÷èä ñóðãóóëèéí ýêî
õºòºëáºðèéí çîðèëãî, à÷ õîëáîãäëûã èë¿¿ îéëãîæ,
ýêî çºâëºëòýé õàìòðàí àæèëëàõ îëîí ÷èãëýëèéí
êëóá áàéãóóëàí àæèëëàõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõ
þì.

6. Ìýäýýëýë ò¿ãýýæ òàòàí îðîëöóóëàõ
Ýêî çºâëºëèéí çîðèëãî, òºëºâëºãºº,
õèéñýí àæëûã ñóðãóóëü, îðîí íóòãèéí
õýìæýýíä
ìýäýýëñíýýð
ñóðàã÷èä,
îðîí íóòãèéí èðãýä, áàéãóóëëàãûã ¿éë
àæèëëàãààíäàà òàòàí îðîëöóóëàõ, òýäíèé
äýìæëýã, òóñëàëöàà, îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ
à÷ õîëáîãäîëòîé. Ýíý çîðèëãîîð ñóðãóóëü äýýð
õàâàð, íàìðûí õè÷ýýëèéí ýõýí, òºãñãºë áîëîí
áóñàä áàéãàëü îð÷íû ºäð¿¿äèéã òîõèîëäóóëàí
ñóðãóóëü äýýð ºäºðëºã, ¿çýñãýëýí çîõèîí
áàéãóóëæ, ñóðãóóëü, îðîí íóòãèéí óäèðäëàãà,
èðãýäèéã òàòàí îðîëöóóëæ, ìºí îðîí íóòãèéí
ìýäýýëëèéí õýðýãñëýýð òàíèëöóóëàõ íü ¿ð ä¿íòýé.
39

7. Ýêî óðèà áîëîâñðóóëàõ
Ýêî ñóðãóóëü áîëîõ ñóðãóóëèéí çîðèëãûã òîäîðõîéëñîí óðèàòàé
áàéõ íü ÷óõàë. Ýêî óðèàã ñóðãóóëèéí á¿õ ñóðàã÷, áàãø íàð õýëýëöýæ
áîëîâñðóóëíà. Ýíý íü ýêî-çºâëºëèéí çîðèëãî, ÿâóóëàõ ¿éë àæèëëàãààíû
îíöëîãòîé õîëáîîòîé áàéâàë çîõèíî. ¯¿íèéã ñóìûíõàà áàéãàëü îð÷íû
òóëãàìäñàí àñóóäàë, íýí ò¿ð¿¿íä õýðýãæ¿¿ëýõ ãîë àæèëä ÷èãë¿¿ëíý.

Æèøýýëáýë:
“Áèä õîãèéã çºâõºí õîãèéí ñàâàíä õèéíý”,
“Óñ áîë àìüäðàë-àìüäðàëä óñ õýðýãòýé”,
“Äóñàë óñûã ãàìíàÿ”,
“Àíãè á¿ð öýöýã òàðúÿ”,
“Ç¿ëýã ãèøãýëã¿é çàìààð ÿâöãààÿ”,
“Öàãààí õîîë äýëõèéä ýýëòýé”,
“Íîãîîí ñóðãóóëü áîëú¸”,
“Õàøààãàà ç¿ëýãæ¿¿ëüå”,
“Ýð÷èì õ¿÷, ò¿ëø õýìíýå”,
“Õ¿í á¿ð ýêîëîãèéí óë ìºðºº áàãàñãàÿ”,
“Áàéãàëü îð÷èíäîî ýýëòýé àìüäàðúÿ” ãýõ ìýò óðèàã øàò äàðààòàé
õýðýãæ¿¿ëýõ, õýðýãæ¿¿ëæ áóé óðèàã òîäîîð áè÷èæ ýêî çºâëºëèéí ñàìáàð
áîëîí àíãè òàíõèì, õàðàãäàõ ãàçàðò áàéðëóóëíà.

40

41

5 äàõü
ñàð

6 äàõü
ñàð

7 äàõü
ñàð

8 äàõü
ñàð

9 äýõ
ñàð

10 äàõü
ñàð

7

6

5

Ýêî êîä áóþó óðèà
áîëîâñðóóëàõ

Ýêî óðèà áîëîâñðóóëàõ óðàëäààí áîëîí áàéãàëü îð÷íû òàëààð çîõèîí
áè÷ëýã, íèéòëýë, äóó, ø¿ëãèéí òýìöýýíèéã ñóðàã÷äûí äóíä çîõèîí
áàéãóóëíà.

Áàéãàëü îð÷íû òýìäýãëýëò
ºäð¿¿äèéã ñóðãóóëü, îðîí
íóòãèéí õýìæýýíä çîõèîí
áàéãóóëíà.

Íîãîîí ñóðãóóëèéí ¿éë àæèëëàãààã õè÷ýýë¿¿äèéí õºòºëáºðòýé õîëáîõ

¯éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿í, îëîëò àìæèëòûã
Ýêî çºâëºëèéí
Ìýäýýëýë ò¿ãýýæ, õ¿ì¿¿ñèéã
ýêî çºâëºëèéí áîëîí ñóðãóóëèéí ìýäýýëëèéí
ñàìáàðûã òîãòìîë
òàòàãí îðîëöóóëàõ
ñàìáàðààð òàíèëöóóëæ, ñóðàã÷äûí îðîëöîîã
àæèëëóóëíà.
íýìýãä¿¿ëæ àæèëëàíà.

Õè÷ýýëèéí õºòºëáºðòýé
õîñëóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ

Õÿíàëò ¿íýëãýý õèéõ

4

Ñóäàëãààãààð èëð¿¿ëñýí ç¿éëñýä òîãòìîë õÿíàëò òàâèíà.
Ýõíèé õèéñýí ñóäàëãààã äàâòàí õèéæ ãàðñàí ¿ð ä¿í,
äýâøëèéí òàëààð ýêî çºâëºëèéí ñàìáàðààð ìýäýýëíý.

Ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íã
Õóðàë á¿ð äýýð ¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãººã ÿðèëöàæ
¿íäýñëýí ¿éë àæèëëàãààíû ñàéæðóóëíà. Íîãîîí ñóðãóóëèéí õºòºëáºðò îðóóëàõ
òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëíà. àëèâàà ñàéí á¿õíèéã íýìæ îðóóëíà.

¯éë àæèëëàãààíû
òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõ

3

Ýêî çºâëºëèéí õóðëûã òîãòìîë õèéíý. Ýêîçºâëºëèéí àõëàã÷, íàðèéí
áè÷ãèéí äàðãûã ñóðàã÷èä ýýëæëýí õèéõ áà õóðëûí öàãèéã ñàéí áàðèìòëàíà.

4 äýõ
ñàð

Ñóäàëãàà, ¿íýëãýý õèéæ ¿ð
ä¿íã ÿðèëöàõ

Ýêî çºâëºëèéí
àíõíû õóðàë

3 äàõü
ñàð

Õ¿ðýýëýí áóé îð÷èíäîî
¿íýëãýý õèéõ

Ýêî çºâëºë áàéãóóëàõ

2 äàõü
ñàð

2

1

1 äýõ
ñàð

Ýêî çºâëºëèéí òºëºâëºãºº: Ýõíèé æèë

Ãàð÷èã

ªìíºõ ¿ã.......................................................................................................3
Ýêîëîãèéí óë ìºð....................................................................................4
Äýëõèéí äóëààðàë...................................................................................8
Óñ.................................................................................................................12
Îé ìîä.......................................................................................................17
Õºðñ, óðãàìàë........................................................................................20
Õîîë õ¿íñ..................................................................................................23
Õîã õàÿãäàë.............................................................................................26
Óõààëèã õýðýãëýý.................................................................................30
Ýêîëîãèéí óë ìºðèéí ¿íýëãýý........................................................33
Ýêî ñóðãóóëü...........................................................................................37

42

Âåãàí-Íîãîîí-Ãàðèã ÒÁÁ
Âýá: www.veg.mn
È-ìýéë: veg.mongolia@gmail.com
Óòàñ: 98718069, 98111525