You are on page 1of 92

Jeerj %eeveesoÙe «evLeceeuee keâe heg<he veb.

86
ISBN 978-93-80353-89-0

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe
SJeb nJeve efJeefOe
-mebkeâueve SJeb heÅeevegJeeohetpÙe ieefCeveerØecegKe DeeefÙe&keâeefMejesceefCe

ßeer %eeveceleer ceeleepeer
hetpÙe 105 ieefCeveerØecegKe DeeefÙe&keâeefMejesceefCe ßeer %eeveceleer ceeleepeer kesâ efMe<Ùe pecyetÉerhenefmleveehegj Oece&heer" kesâ heer"eOeerMe hetpÙe #eguuekeâ ßeer ceesleermeeiej peer cenejepe kesâ
25JeW heer"eOeer Me heoejesnCe efoJeme cees #emehleceer-5 Deiemle 2011 kesâ Meg Ye DeJemej hejØekeâeefMele

efoiecyej pewve ef$eueeskeâ MeesOe mebmLeeve Éeje mebÛeeefuele

Jeerj %eeveesoÙe «evLeceeuee
Fme «evLeceeuee ceW efoiecyej pewve Dee<e&ceeie& keâe hees<eCe keâjves Jeeues efnvoer,
mebmke=âle, Øeeke=âle, keâVeÌ[, Deb«espeer, iegpejeleer, ceje"er Deeefo Yee<eeDeeW
kesâ vÙeeÙe, efmeæevle, DeOÙeelce, Yetieesue-Keieesue, JÙeekeâjCe Deeefo
efJe<eÙeeW hej ueIeg SJeb Je=nod «ebLeeW keâe cetue SJeb DevegJeeo meefnle
ØekeâeMeve neslee nw~ meceÙe-meceÙe hej Oeeefce&keâ
ueeskeâesheÙeesieer ueIeg hegefmlekeâeSb Yeer
ØekeâeefMele nesleer jnleer nQ~

-: mebmLeeefhekeâe SJeb ØesjCeeœeesle :-

hejcehetpÙe ieefCeveerØecegKe DeeefÙe&keâeefMejesceefCe ßeer %eeveceleer ceeleepeer
-: ceeie&oMe&ve :-

Øe%eeßeceCeer DeeefÙe&keâe ßeer Ûevoveeceleer ceeleepeer
-: efveoxMeve :-

Oece&efoJeekeâj heer"eOeerMe #eguuekeâjlve ßeer ceesleermeeiej peer cenejepe

-ØekeâeMekeâ-

-: mecheeokeâ :-

efoiecyej pewve ef$eueeskeâ MeesOe mebmLeeve

keâce&Ùeesieer yeÇ. jJeervõ kegâceej pewve

pecyetÉerhe-nefmleveehegj (cesj") G.Øe.
heâesve veb.- (01233) 280184, 280994

meJee&efOekeâej ØekeâeMekeâeOeerve

Website : www.jambudweep.org
E-mail : rk195057@yahoo.com

efÉleerÙe mebmkeâjCe
(heefjJeefæ&le)

1100 ØeefleÙeeB

Jeerj efve. meb. 2537
cees#emehleceer
5 Deiemle 2011

ØeLece mebmkeâjCe (meved 1988)-1100 ØeefleÙeeB ØekeâeefMele
cetuÙe
40/-®.

keâcheesefpebie - %eeveceleer vesšJeke&â
pecyetÉerhe-nefmleveehegj (cesj") G.Øe.

(3)

(4)

ØemleeJevee

meece«eer, keâueeJee, keâhetj, ceeefÛeme, ®F&, Ieer, oerhekeâ, mejmeeW, megheejer, nuoer,
efmebotj, [eYe kesâ Deemeve, uekeâÌ[er keâer yeQÛe FlÙeeefo~
5. nJeve keâer meece«eer—hetpeve meece«eer, Oethe, Ieer, Deece keâer uekeâÌ[er, Ûebove keâer
uekeâÌ[er, mehleOeevÙe, uekeâÌ[er kesâ Ûeešt, otOe, iejer kesâ ieesues, cebieue keâueMe, veeefjÙeue,
Deece kesâ heòes, keâueeJee, pevesT, nuoer, megheejer, mejmeeW, efmebotj, 12 efceóer kesâ
oerhekeâ, ®F&, ceeefÛeme, keâhetj, efhemeer nuoer, [eYe kesâ Deemeve, mehesâo ÛeeJeue
1 efkeâuees, heerues ÛeeJeue DeeOee efkeâuees, 1 cespe, 100 «eece ueeQie Deeefo~
6. peueÙee$ee keâer meece«eer—9 cebieue keâueMe, 9 veeefjÙeue, hetpeve meece«eer,
oerhekeâ, yeeušer, ÚVee, IeÌ[e heerleue Ùee mšerue keâe, mejmeeW, keâhetj, ceeefÛeme, efmebotj,
megheejer, IeCše Deeefo~

-Øe%eeßeceCeer DeeefÙe&keâe Ûevoveeceleer
Jele&ceeve keâer DeeJeMÙekeâleevegmeej hejcehetpÙe ieefCeveer DeeefÙe&keâejlve ßeer %eeveceleer
ceeleepeer ves Fme hegmlekeâ keâe me=peve efkeâÙee nw~ Fmekesâ Éeje ØelÙeskeâ efJeÉeve keâes
ceC[ue efJeOeeve mecheVe keâjeves ceW DelÙevle megefJeOee Øeehle nesieer~ keäÙeeWefkeâ Deeiece kesâ
Devegmeej ceeleepeer ves FmeceW meejer efJeefOe keâe ÙeLee›eâce mebkeâueve keâj efoÙee nw SJeb
pevemeeOeejCe keâer mebmke=âle Yee<eepevÙe DeMegefæÙeeW keâes osKeles ngS heÅeevegJeeo keâjkesâ
Gme efJeefOe keâes yengle mejue yevee efoÙee nw~
DeeMee nw efkeâ efJeOeeve keâjeves Jeeues mecemle efJeÉeveeW keâes Ùen hegmlekeâ veF& efoMee
Øeoeve keâjsieer Deewj Jes Fme efJeefOe keâes hetCe&™hesCe ØeÙeesie keâjekeâj meceepe keâes
ueeYeeefvJele keâjWies~
Fme hegmlekeâ ceW efkeâmeer Yeer efJeOeeve keâes mecheVe keâjeves kesâ efueS GheÙeesie ceW Deeves
Jeeueer mecemle meece«eer keâer efuemš Yeer ÙeneB oer pee jner nw, hegve: ÙeneB meYeer efJeefOeÙeeW
keâes Deueie-Deueie mecheVe keâjeves kesâ efueS Deueie meece«eer keâer metÛeer Yeer oer pee jner nw~
1. PeC[ejesnCe keâer meece«eer—efmeæÙeb$e, kesâmeefjÙee PeC[e mJeefmlekeâ yevee
ngDee {eF& hegâš uecyee, PeC[s ceW yeeBOeves kesâ efueS heg<he, hetpeve meece«eer, 1 efceóer keâe
keâueMe, veeefjÙeue, nuoer, megheejer, mejmeeW, Deece kesâ heòes, keâueeJee, kesâmej, keâhetj,
ceeefÛeme, ®F&, IeCše, efmevotj~
2. DebkegâjejesheCe keâer meece«eer—mehleheOeevÙe efyevee kegâšs ngS, meele efceóer kesâ
ieceues, hetpeve meece«eer, efmeæÙeb$e, keâueeJee, efceóer keâe Skeâ keâueMe, veeefjÙeue,
nuoer, megheejer, mejmeeW, keâhetj, ceeefÛeme, heâeJeÌ[e, 9 LeeefueÙeeB, kesâmeefjÙee JeeÙeue
2 ceeršj~
3. peehÙeeveg…eve keâer meece«eer—efJeOeeve mecyevOeer peehÙe kesâ keâe[&, [eYe kesâ
Deemeve, uekeâÌ[er kesâ heešs, nuoer, megheejer, mejmeeW, keâueeJee, metle Ùee mheâefškeâ,
cetBiee Deeefo keâer ceeueeSB, keâhetj, ceeefÛeme, Ieer, oerhekeâ, Oetheoeve, Oethe, leepeer efceóer
kesâ yeÌ[s oerhekeâ, ueeQie, cebieue keâueMe, efJeveeÙekeâ Ùeb$e, veeefjÙeue, efmebnemeve, keâeheer,
hesve Ùee hesefvmeue, keâesÙeues keâer Deefive, pevesT~
4. mekeâueerkeâjCe keâer meece«eer—Megæ kesâmej, ueeQie, jkesâefyeÙeeB, peue, hetpeve

efJeOeeve kesâ efueS meece«eer SJeb
DevÙe DeeJeMÙekeâ GhekeâjCe/JemlegSB
PeC[e kesâmeefjÙee 1 yeÌ[e ({eF& ceeršj), 8 PeC[s (Skeâ ceeršj ØelÙeskeâ), efÛeÖmeefnle
458 Úesšer PeefC[ÙeeB kesâmeefjÙee jbie keâer (Ùes FvõOJepe efJeOeeve ceW keâece Deeleer nQ)~
veeefjÙeue
efJeOeeve kesâ DeIeeX kesâ Devegmeej
ÛeeJeue
50 efkeâ.«ee.
yeeoece
2 efkeâ.«ee.
megheejer
2 efkeâ.«ee.
ÚgDeeje
2 efkeâ.«ee.
Úesšer FueeFÙeer
500 «eece
ueeQie
500 «eece
efkeâmeefceme
500 «eece
kesâmej Demeueer
10 «eece
iejer ieesuee
5 efkeâ.«ee.
®F&
1 yeC[ue
ceeefÛeme
1 yeC[ue
osmeer Ieer
10 efkeâ.«ee.
pevesT
12 veie

(5)
keâueeJee
Deiejyeòeer
efmevotj
nuoer ieeB"
OeefveÙee meeyegle
heerueer mejmeeW
keâhetj
1 ®heÙes kesâ efmekeäkesâ
Ûeej Deeves kesâ efmekeäkesâ
10 hewmes kesâ efmekeäkesâ
ueeuešsve kesâ ieesues (MeerMes)
efhemlee
Oethe keâe meeceeve
1. Deiej
2. leiej
3. ÚwueÚyeeruee
4. veeiejceesLee
5. keâhetjkeâÛejer
6. ueeue Ûebove
7. mehesâo Ûebove
DebkegâjejesheCe keâer meece«eer
efceóer kesâ hÙeeues Ùee ieceues
efceóer kesâ keâueMe
mehleOeevÙe
1. peew
2. Ûevee
3. cešj
4. mejmeeW
5. keâeues efleue

(6)
250 «eece
10 hewkesâš
10 «eece
250 «eece
100 «eece
250 «eece
500 «eece
10
10
30
10
100 «eece
250
’’
’’
’’
’’
500
’’

«eece
’’
’’
’’
’’
’’
’’

8
2
100
’’
’’
’’
’’

«eece
’’
’’
’’
’’

6. Oeeve
’’ ’’
7. iesnBt
’’ ’’
ceeb[vee yeveeves keâe meeceeve
16 ² 16 hegâš Ùee 12 ² 12 hegâš ceb[ue yeveeves kesâ efueS leKle hej efyeÚeves
Jeeuee keâheÌ[e
ueeue jbie
2 efkeâ.«ee.
nje jbie
’’ ’’
heeruee jbie
’’ ’’
veeruee jbie
’’ ’’
iegueeyeer jbie
’’ ’’
mehesâo jbie
’’ ’’
ÛeeÙe keâer ÚVeer ueesns Jeeueer
4
heeveer Úeveves Jeeuee keâheÌ[e
2 ceeršj
kesâmeefjÙee letue
2 ceeršj
ieesše (DeeOee ceeršj ÛeewÌ[e)
10 ceeršj
hetpeve yele&ve mewš (efpeleves hetpeve keâjves Jeeues neW)
Deemeve ([eYe kesâ)
20
veF& ÛešeFÙeeB
1 ope&ve
heerleue kesâ oerhekeâ
1 ope&ve
oerhekeâ kesâ efueS jkesâyeer
1 ope&ve
peueÙee$ee kesâ efueS keâueMe
51
meYeer hetpeve keâjves JeeueeW kesâ efueS veÙes Oeesleer ogheós~
efJeOeeveeÛeeÙe& kesâ efueS keâheÌ[eW keâe 1 mesš
Oetheoeve
10
ueeG[mheerkeâj (hetpee kesâ efueS)
4 ceeF&keâ mewš
ÛeewefkeâÙeeB
yeQÛe
ÛeboesJee
kesâmeefjÙee meešve (ceb[ue kesâ ÛeejeW lejheâ Peeuej ueieeves kesâ efueS)

(7)

(8)

ÛebJej
8
Ú$e
efmebnemeve
YeieJeeve keâes efJejepeceeve keâjves nsleg
De„ cebieue õJÙe
DeKeC[ oerhekeâ kesâ yeÌ[s keâšesjs
2
DeKeC[ oerhekeâ jKeves kesâ efueS kesâMe 2
hebÛeces™
MeebefleOeeje kesâ efueS Peejer
SuÙetefceveerÙece heeFhe
Dee" yeÌ[s PeC[eW keâes ueieeves kesâ efueS
(8 hegâš uecyeeF& Je DeeOee FbÛe kesâ)
nej-cegkegâš
Fvõ-FvõeCeer keâer mebKÙee kesâ Devegmeej
cegkegâš
keâvemlej Ùee ieceues (PeC[s ueieeves kesâ efueS)
8
ceb[ue efJeOeeve keâe yewvej
1
veesš—Ghejesòeâ meece«eer ueieYeie 10 JÙeefòeâÙeeW kesâ efueS nw~ mebKÙee kesâ
Devegmeej hetpeve meece«eer Ieše Ùee yeÌ{e uesveer ÛeeefnÙes~ veeefjÙeue keâer mebKÙee Jener
jnsieer~

DeeÅe JeòeâJÙe

MM`NN

-ieefCeveer DeeefÙe&keâe %eeveceleer
‘hebÛeece=le DeefYe<eskeâ hee" meb«en’ hegmlekeâ ceW ØekeâeefMele ßeer hetpÙeheeomJeeceer Éeje
jefÛele ‘hebÛeece=le DeefYe<eskeâ’ Deewj GmeceW #es$eheeue, efokeäheeue keâe Dee£eve osKekeâj cegPes
DeeÛeeÙe& ßeer Meebeflemeeiej peer keâer hejcheje ceW ØeÛeefuele Jele&ceeve ceW Øeefmeæ yeermehebLe
DeecveeÙe hej yengle ner ßeæe yeÌ{ ieF&~ FmeceW hebõn DeefYe<eskeâ hee" meb«enerle nQ~ ØeeÙe:
meYeer DeefYe<eskeâ hee" DeeÛeeÙeeX Éeje efueefKele nesves mes ØeeceeefCekeâ nQ~ cee$e hebef[le
ØeJej DeeMeeOej peer yengle ner ØeeceeefCekeâ efJeÉeved ceeves ieÙes nQ~ Fvekesâ Éeje yeveeÙes
ieÙes ‘DeveieejOecee&ce=le’ Deeefo «ebLe cegefveÙeeW keâes Yeer ceevÙe nQ~
Fve meYeer ceW meJe&ØeLece efueKee ieÙee ßeerhetpÙeheeomJeeceer keâe DeefYe<eskeâ hee" cegPes
yengle DeÛÚe ueiee Deewj Deeyeeue ieesheeue lekeâ Øeefmeæ keâjves keâer FÛÚe jner~ ceQves meved
1976 ceW FvõOJepe efJeOeeve keâes Úheeles meceÙe GmeceW Ùen DeefYe<eskeâ hee" pÙeeW keâer lÙeeW
mebmke=âle keâe ner os efoÙee Lee~ Ùen FvõOJepe efJeOeeve peye ÛeewLeer yeej Úhee GmeceW Yeer
ÚheeÙee ieÙee nw~ ßeer hetpÙeheeomJeeceer keâer mebmke=âle Yeer DelÙeble keâef"ve nw~ Dele: Ùen
DeefYe<eskeâ hee" MeeÙeo efkeâvneR efJeÉeveeW ves Yeues ner keâjeÙee nes efkeâvleg meeceevÙe
efJeÉeveeW ves Fmes veneR keâjeÙee~
cesjs ceve ceW keâF& Je<eeX mes Ùen FÛÚe Leer efkeâ ceQ Fmekeâe heÅeevegJeeo keâj otB lees
meyekesâ efueS mejue nes peeÙes~ meved 1987 ceW 6 pegueeF&, Dee<eeÌ{ megoer 10 kesâ efove ceQves
Fmekeâe heÅeevegJeeo hetCe& efkeâÙee~ FmeceW MueeskeâeW keâe YeeJeevegJeeo ner nw Deewj ceb$e pÙeeW
kesâ lÙeeW efoÙes ieÙes nQ~
Jele&ceeve meceÙe keâer efJeIveyeeOeeDeeW keâes Âef„ ceW jKekeâj Gvekesâ otj keâjves nsleg
ceQves Skeâ ‘MeebefleOeeje’ yeveeÙeer Leer Jen Yeer FmeceW os oer nw~ hegve: #eguuekeâ ceesleermeeiej
peer, jJeervõ kegâceej Deeefo keâe keâF& yeej Ùen keânvee jne efkeâ mekeâueerkeâjCe, Ùe%eoer#ee
Deeefo efJeefOeÙeeB mebmke=âle ceW ner nQ~ Gvekeâes Yeer Deehe Ùeefo heÅeevegJeeo mes mejue keâj oW
lees DeÛÚe jns~ keäÙeeWefkeâ keâF& Skeâ veÙes efJeÉeve ØeeÙe: mebmke=âle MueeskeâeW keâe GÛÛeejCe
DeMegæ keâjles jnles nQ~
Fve ueesieeW keâer YeeJevee kesâ Devegmeej ceQves Fve mekeâueerkeâjCe Deeefo kesâ kegâÚ
MueesskeâeW keâe heÅeevegJeeo keâjkesâ ceb$eeW keâes cee$e jKekeâj efJeefOe mebef#ehle keâj oer nw~
Fme Øekeâej Fme hegmlekeâ ceW efmeæÛe›eâefJeOeeve, FvõOJepe efJeOeeve Deeefo keâjeves

(9)

( 10 )

Jeeues efJeÉeveeW kesâ efueÙes ØeejbefYekeâ Deewj Debeflece nJeve efJeefOe lekeâ meJe& efJeefOe mejue keâj
oer nw~ keäÙeeWefkeâ Ssmee DevegYeJe Deelee nw efkeâ yengle mes efJeÉeve Fve efJeefOeÙeeW keâes keâef"ve
Deewj yeÌ[er mecePekeâj ØeeÙe: ÚesÌ[ ner osles nQ~ Deble ceW nJeve efJeefOe ceW Yeer kegâÚ ceb$eeW
Éeje Deengefle keâjekeâj efJeOeeve hetCe& keâj osles nQ~ Fve meYeer efJeÉeveeW kesâ efueÙes ner Ùen
efJeefOe mejue Deewj mebef#ehle keâer ieF& nw~
hetpeecegKeefJeefOe Je DevlÙeefJeefOe—ßeerhetpÙeheeomJeeceer ves DeefYe<eskeâ hee" ceW ØeejbYe
ceW oes Mueeskeâ efoÙes nQ efpeveceW efvelÙehetpee kesâ ØeejcYe ceW keâjves ÙeesiÙe efJeefOe keâe mebkesâle
efoÙee nw~ hegve: Devle ceW heQleerme mes Ûeeueerme MueesskeâeW ceW mes Deble kesâ Ûeej MueeskeâeW ceW
DeefYe<eskeâ kesâ yeeo ceW keâjves ÙeesiÙe hetpee, ceb$epeehe, Ùe#e, Ùe#eer Deeefo kesâ DeIe& keâe
mebkesâle efoÙee nw~ Fmes ner osefKeÙes—
DeevecÙeenËleceeoeJenceefhe efJeefnlemveeveMegefæ: heefJe$ew:~
leesÙew: mevceb$eÙeb$ewefpe&veheeflemeJeveecYeesefYejhÙeeòeMegefæ:~~
DeeÛecÙeeIÙeË Ûe ke=âlJee MegefÛeOeJeueogketâueevlejerÙeesòejerÙe:~
ßeerÛewlÙeeJeemeceeveewcÙeJeveefleefJeefOevee ef$e:hejerlÙe ›eâcesCe~~1~~
Éejb ÛeesodIeešŸe Jekeä$eecyejceefhe efJeefOevesÙe &heLeeKÙeeb Ûe Megefæb~
ke=âlJeenb efmeæYeefòebâ yegOeveglemekeâueermeefl›eâÙeeb ÛeeojsCe~~
ßeerpewvesvõeÛe&veeLeË ef#eefleceefhe ÙepeveõJÙehee$eelceMegefæb~
ke=âlJee YeòedâÙee ef$eMegædÙee cencenceOegvee ØeejYesÙeb efpevemÙe~~2~~
DeLe&-hetpee DeefYe<eskeâ kesâ ØeejcYe ceW mveeve keâjkesâ Megæ ngDee ceQ Den&vle osJe keâes
vecemkeâej keâjkesâ heefJe$e peuemveeve mes, ceb$emveeve mes Deewj ›ele mveeve mes Megæ neskeâj
DeeÛeceve keâj, DeIÙe& oskeâj, Oegues ngS mehesâo Oeesleer Deewj ogheóe keâes OeejCe keâj, Jebovee
efJeefOe kesâ Devegmeej leerve Øeoef#eCee oskeâj efpeveeueÙe keâes vecemkeâej keâjlee ntB~
leLee ÉejesodIeešve keâj Deewj cegKe JeŒe nšekeâj efJeefOehetJe&keâ F&Ùee&heLe Megefæ
keâjkesâ, efmeæYeefòeâ keâjkesâ, mekeâueerkeâjCe keâjkesâ, efpevesvõosJe keâer hetpee kesâ efueÙes
YetefceMegefæ, hetpee õJÙe keâer Megefæ, hetpee hee$eeW keâer Megefæ Deewj Deelce Megefæ keâjkesâ
YeefòeâhetJe&keâ ceve, JeÛeve, keâeÙe keâer Megefæ mes Deye efpevesvõosJe keâe ceneceÙe DeLee&led
DeefYe<eskeâ hetpee ØeejcYe keâjlee ntB~~1-2~~
Fme keâefLele efJeefOe kesâ Devegmeej DeeÛeeÙe& ßeer vesefceÛevõ ke=âle Øeefle…eefleuekeâ ceW
›eâce mes meJe&efJeefOe keâe JeCe&ve nw~ ØeejcYe ceW peuem>eeve kesâ Deveblej ‘ceb$emveeve’1 efJeefOe

keâe JeCe&ve nw~ Deveblej ‘hetpee cegKeefJeefOe’ Meer<e&keâ ceW cebefoj ceW ØeJesMe keâjves mes ueskeâj
efmeæYeefòeâ keâe keâe JeCe&ve nQ DeLee&led cebefoj ceW ØeJesMe keâjvee, Øeoef#eCee osvee,
efpeveeueÙe keâer leLee efpevesvõosJe keâer mlegefle keâjvee, F&Ùee&heLe Megefæ keâjkesâ mekeâueerkeâjCe
keâjvee, ÉejesodIeešve, cegKeJeŒe GlmeejCe (Jesoer kesâ meeceves keâe JeŒe nševee) hegve:
meeceeefÙekeâ efJeefOe mJeerkeâej keâj efJeefOeJeled ke=âlÙe efJe%eehevee keâjkesâ meeceeefÙekeâ ob[keâ,
keâeÙeeslmeie& Deewj Leesmmeeefce keâjkesâ ueIeg efmeæYeefòeâ keâjvee ÙeneB lekeâ hetpee- cegKeefJeefOe
nesleer nw~
hegve: efJeefOeJeled DeefYe<eskeâ keâjves keâe efJeOeeve nw~ Gmekesâ Deble ceW Mueeskeâ Ùes nQ—
efve…ehÙewJeb efpeveeveeb meJeveefJeefOejefhe ØeeÛÙe&YetYeeiecevÙeb~
hetJeexòewâceË$eÙeb$ewefjJe YegefJe
efJeefOeveejeOeveeheer"Ùeb$eced~~
ke=âlJee meÛÛeboveeÅewJe&megouekeâceueb keâefCe&keâeÙeeb efpevesõeved~
ØeeÛÙeeb mebmLeehÙe efmeæeefvelejefoefMe ieg™ved ceb$e™heeved efveOeeÙe~~37~~
pewveb Oecee&ieceeÛee&efveueÙeceefhe efJeefokeähe$eceOÙes efueefKelJee~
yee¢es ke=âlJeeLe& ÛetCez: ØeefJeMeomeokewâ: hebÛekebâ ceb[ueeveeced~~
le$e mLeehÙeeefmleLeerMee «enmegjheleÙees Ùe#eÙe#Ùe: ›eâcesCe~
ÉejsMee ueeskeâheeuee efJeefOeJeefon ceÙee ceb$elees JÙeeefÜÙevles~~38~~
SJeb hebÛeesheÛeejwefjn efpeveÙepeveb hetJe&Jevcetueceb$es~
CeeheeÅeeveskeâheg<hewjceueceefCeieCewjbiegueerefYe:
meceb$ew:~~
DeejeOÙeenËlece„esòejMelececeueb
ÛewlÙeYekeälÙeeefoefYe§e~
mleglJee ßeerMeebefleceb$eb ieCeOejJeueÙeb hebÛeke=âlJe: heef"lJee~~39~~
hegCÙeenb Iees<eefÙelJee leoveg efpeveheles: heeohe©eeefÛe&leeb ßeer~
Mes<eeb mebOeeÙe& cetOvee& efpeveheefleefveueÙeb ef$ehejerlÙe ef$eMegædÙee~~
DeevecÙesMeb efJeme=pÙeecejieCeceefhe Ùe: hetpeÙesled hetpÙeheeob~
ØeehveeslÙesJeeMeg meewKÙeb YegefJe efoefJe efJeyegOees osJeveboeref[leßeer:~~40~~
DeLe&—Fme Øekeâej efpevesvõosJe keâer hetpee efJeefOe keâes hetCe& keâjkesâ hetJeexòeâ ceb$e Ùeb$eeW
mes efJeefOehetJe&keâ DeejeOeveeheer" Ùeb$e keâer hetpee keâjW~ hegve: Ûebove Deeefo kesâ Éeje Dee"
oue keâe keâceue yeveekeâj keâefCe&keâe ceW ßeerefpevesvõosJe keâes mLeeefhele keâj hetJe& efoMee ceW
efmeæeW keâes, Mes<e leerve efoMeeDeeW ceW DeeÛeeÙe& GheeOÙeeÙe Deewj meeOeg keâes efJejepeceeve
keâjkesâ hegve: efJeefoMee kesâ oueeW ceW ›eâce mes efpeveOece&, efpeveeiece, efpeveØeeflecee Deewj
efpevecebefoj keâes efueKekeâj yeenj ceW ÛetCe& mes Deewj Oegues ngS GppJeue ÛeeJeue Deeefo mes

1. Øeefle…eefleuekeâ ceW nw~

( 11 )

( 12 )

hebÛeJeCeea ceC[ue yevee uesJeW~ Fme keâceue kesâ yeenj hebÛeoMe efleefLeosJelee keâes, veJe«eneW
keâes, yeòeerme FvõeW keâes, Ûeewyeerme Ùe#eeW keâes, Ûeewyeerme Ùeef#eCeer keâes leLee ÉejheeueeW keâes
Deewj ueeskeâheeueeW keâes efJeefOeJeled ceb$ehetJe&keâ ceW Dee£eveve efJeefOe mes yegueelee ntB~
Fme lejn hebÛeesheÛeejeW mes ceb$ehetJe&keâ efpeve YeieJeeved keâe hetpeve keâj hetJe&Jeled cetue
cev$eeW Éeje Deveskeâ Øekeâej kesâ heg<heeW mes, efvece&ue ceefCeÙeeW keâer ceeuee mes Ùee Debiegueer mes
Skeâ meew Dee" peehÙe keâjkesâ Dejnble osJe keâer DeejeOevee keâjW~ hegve: ÛewlÙeYeefòeâ Deeefo
Meyo mes hebÛeieg™ Yeefòeâ Deewj Meebefle Yeefòeâ kesâ Éeje mleJeve keâjkesâ Meebeflecev$e Deewj
ieCeOejJeueÙe cev$eeW keâes heÌ{keâj Øeoef#eCee oskeâj, ceve, JeÛeve, keâeÙe keâer MegefæhetJe&keâ
ßeerefpevesvõ YeieJeeve keâes vecemkeâej keâjs Deewj DecejieCe DeLee&led hetpee kesâ efueS yegueeÙes
ieÙes osJeeW keâe efJemepe&ve keâjkesâ pees JÙeefòeâ ‘hetpÙeheeo’ ßeerefpevesvõ YeieJeeve keâer hetpee
keâjlee nw Jen ‘osJevevoer’ mes hetefpele ßeer efJeÉeved celÙe&ueeskeâ Deewj osJeueeskeâ ceW MeerIeÇ ner
megKe keâes Øeehle keâjlee nw~ (37 mes 40 lekeâ)
Ùen DeefYe<eskeâ hee" meJee&Le&efmeefæ kesâ keâlee& ßeer hetpÙeheeo mJeeceerke=âle ner nw~
Ùen heb. heVeeueeue peer meesveer ves DeefYe<eskeâ hee" meb«en keâer ØemleeJevee ceW mhe° keâj
efoÙee nw~ ÙeLee—‘efMeueeuesKe’1 veb. 40 (64) ceW efvecveefueefKele oes heÅe efoÙes ieÙes nQ—
Ùees osJevebefoØeLeceeefYeOeevees, yegædÙee cenlÙee Ûe efpevesvõyegefæ:~
ßeerhetpÙeheeoesÓpeefve osJeleeefYeÙe&lhetefpeleb heeoÙegieb ÙeoerÙeced~~10~~
pewvesvõb efvepeMeyoYeesiecelegueb meJee&Le&efmeefæ: heje~
efmeæevles efvehegCelJecegækeâefJelee pewveeefYe<eskeâ: mJekeâ:~~
Úvommet#ceefOeÙeb meceeefOeMelekeâmJeemLedÙeb ÙeoerÙeb efJeoe~
ceeMÙeeleern me hetpÙeheeocegefvehe: hetpÙees cegveerveeb ieCew:2~~11~~
henues ieÅe ceW hetpÙeheeo mJeeceer ves leerve veece ØeKÙeele nesves keâe nsleg yeleeÙee nw~
DeLee&led efpevekeâe ‘osJevebefo’ Ùen ØeLece veece Lee, yegefæ Deewj cenevelee mes pees efpevesvõyegefæ
keânueeÙes~ hegve: osJeleeDeeW kesâ Éeje Gvekesâ heeo Ùegieue keâer hetpee keâer ieF& Leer FmeefueS
Jes ‘ßeer hetpÙeheeo’ veece mes Øeefmeæ ngS nQ~
hegve: otmejs heÅe ceW Gvekesâ yeveeÙes ngS «evLeeW kesâ veece nQ~ DeLee&led efpevekeâe ‘pewvesvõ
JÙeekeâjCe’ Delegue MeyoeW keâe keâLeve keâjlee nw, efpevekeâer ‘meJee&Le&efmeefæ’ efmeæeble ceW
efvehegCelee keâes metefÛele keâjleer nw SJeb efpevekeâe yeveeÙee ngDee ‘pewveeefYe<eskeâ’ Úbo «evLe
Deewj meceeefOeMelekeâ Gvekeâs ßes… keâefJelJe keâes keânles nQ Ssmes Jes ßeer hetpÙeheeo cegefveveeLe,

cegefveÙeeW kesâ mecetn mes hetpÙe nQ~
Ùen efMeueeuesKe Mekeâ mebJeled 1085, efJe›eâce mebJeled 1220 ceW GlkeâerCe& efkeâÙee
ieÙee nw~
Fme lejn mes ÙeneB ßeer hetpÙeheeomJeeceer ves hetpee kesâ Deeefo ceW efmeæYeefòeâ Je Devle
ceW ‘ÛewlÙeYeefòeâ’ hebÛeieg™Yeefòeâ Deewj MeebefleYeefòeâ Ssmeer Ûeej YeefòeâÙeeW keâes keâjves keâe
efJeOeeve efkeâÙee nw~
DevÙe «evLeeW ceW Yeer ßeeJekeâeW kesâ efueS DeefYe<eskeâ hetpeve ceW ÛeejYeefòeâ—efmeæYeefòeâ,
ÛewlÙeYeefòeâ, hebÛeieg™Yeefòeâ Deewj MeebefleYeefòeâ keâes keâjves keâe efJeOeeve nw~
‘efmeæYeòedâÙeeefoMeevÙeblee hetpeeefYe<eJecebieues~
DeLeJee—
DeefnmesÙeJeboCee efmeæÛesefoÙehebÛeieg™mebefleYeòeerefnb1~~’
YeeJemeb«en «evLe ceW Yeer ßeeJekeâ keâer meeceeefÙekeâ ef›eâÙee ceW efpevesvõosJe keâe
efJeefOeJeled DeefYe<eskeâ Deewj hetpeve keâjves keâes keâne nw~ JeneB hej efvelÙe DeefYe<eskeâ hetpeve
efJeefOe keâe JeCe&ve Fmeer Øekeâej mes ner efkeâÙee ieÙee nw~ ÙeLee—
meeceeefÙekebâ ØekegâJeeale, keâeue$eÙes efoveb Øeefle~
ßeeJekeâes efn efpevesvõmÙe, efpeveehetpeehegjmmejb2~~463~~
he§eelmveeveefJeefOeb ke=âlJee, OeewleJeŒeheefj«en:~
ceb$emveeveb ›elemveeveb keâle&JÙeb ceb$eefJeòeLee~~470~~
SJeb mveeve$eÙeb ke=âlJee, Megefæ$eÙemeceefvJele:~
efpeveeJeemeb efJeMesvceb$eer, mecegÛÛeeÙe& efve<esefOekeâeb~~471~~
ke=âlJesÙee&heLemebMegefæb, efpeveb mleglJeeefleYeefòeâ le:~
GheefJeMÙe efpevemÙee«es, kegâÙee&efÉefJeefceceeb hegje~~472~~
FlÙeeefo ™he mes 463 Mueeskeâ mes ueskeâj 499 Mueeskeâ lekeâ hetJeexòeâ efJeefOe mes ‘hetpee
cegKe efJeefOe, DeefYe<eskeâ’, hetpeve Deeefo keâjves keâe efJeOeeve efkeâÙee nw~
Fme Øekeâej ßeerhetpÙeheeo mJeeceer kesâ keâns Devegmeej meJe&efJeefOe cegPes ‘Øeefle…eefleuekeâ’
veece kesâ «evLe ceW osKeves keâes efceueer~ ceQves meved 1955 ceW ieÌ[oiee veece kesâ ieeBJe ceW
oef#eCe ceW Skeâ hebÛekeâuÙeeCekeâ Øeefle…e osKeer Leer~ Jen Øeefle…e Fmeer «evLe kesâ
DeeOeej mes keâjeÙeer ieF& Leer~
Fme ‘Øeefle…e efleuekeâ’ ceW ‘efvelÙecen’ veece mes pees efJe<eÙe nw GmeceW meJe&ØeLece
1. DeveieejOecee&ce=le De. 9, he=. 637~ 2. YeeJemeb«en (ßeerJeeceosJe efJejefÛele he=.199)~

1. eqMeueeuesKe meb«en heg. 1~ 2. ‘DeefYe<eskeâ hee" meb«en’ ØemleeJevee mes~

( 13 )

( 14 )

ceb$emveeve efJeefOe oer ieF& nw~ Fmes ner DevÙe$e ‘mebOÙeeJebove efJeefOe’ keânles nQ~ Fmes ÙeneB
meJe&ØeLece efoÙee ieÙee nw~
ßeeJekeâeW keâes efvelÙe ner ‘peuemveeve’ kesâ yeeo Megæ JeŒe henvekeâj Skeâ keâšesjer ceW
peue ueskeâj Ùen ‘ceb$emveeve’ efJeefOeJeled keâjvee ÛeeefnÙes~ Fme ‘mebOÙeeJebove’ keâes heb.
ueeueejecepeer MeeŒeer ves Yeer ÚheJeeÙee Lee Deewj ‘hegjboj ›ele efJeOeeve’ ceW yeÇ. ßeer
metjpeceuepeer ves Yeer ÚheJeeÙee nw~ ßeeJekeâeW kesâ efueS MeeŒe ceW leerve mveeve ceeves nQ—
peue mveeve, ceb$e mveeve Deewj ›ele mveeve~ heb. heVeeueeuepeer meesveer ves ‘DeefYe<eskeâ hee"
meb«en’ «evLe keâer Yetefcekeâe ceW ‘hetpeeefJeefOe:’ ceW leerveeW mveeve kesâ ceb$e Deueie-Deueie efoÙes
nQ~ GmeceW ›elemveeve keâe ceb$e efvecve nw—
‘‘Ô ÜeR nË ßeeR vece: DeCeg›ele hebÛekebâ iegCe›ele$eÙeb efMe#ee›eleÛeleg„Ùeb Den&led
efmeæeÛeeÙeexheeOÙeeÙe meJe&meeOetved mee#eerke=âlÙe mecÙekeälJehetJe&kebâ meg›eleb Â{›eleb mecee™{b
YeJeleg ce¢eb mJeene~’’
Fme Øekeâej leerveeW mveeve mes Megæ neskeâj efpevecebefoj ceW henBgÛekeâj DeefYe<eskeâhetpee keâjves kesâ efueÙes hetpeecegKeefJeefOe keâjW~ Fmeer «evLe kesâ DeeOeej mes hetpee cegKeefJeefOe
ceQves meb#eshe ceW oer nw~ FmeceW mekeâueerkeâjCe Yeer Meeefceue nw~ Fme mekeâueerkeâjCe ceW
ceOÙe kesâ leerve ceb$e—Deewoeefjkeâ osn onve Deeefo kesâ ceQves heb. DeeMeeOejpeer ke=âle
mekeâueerkeâjCe mes efueÙee nw~
hegve: ‘hebÛeece=le DeefYe<eskeâ hee"’ ßeerhetpÙeheeomJeeceer keâe efoÙee nw~ Fmekesâ yeeo
veJeosJelee hetpee oskeâj ‘hetpee DevlÙeefJeefOe’ oer nw~ Ùen Yeer ‘Øeefle…e efleuekeâ’ kesâ
DeeOeej mes mebef#ehle keâjkesâ oer nw~
PeC[ejesnCe efJeefOe—Ùen efJeefOe Øeefle…eefleuekeâ ceW ueieYeie 20 he=‰eW lekeâ nw~
Fme efJeefOe keâes ÙeneB meb#eshe ceW keâefleheÙe Mueeskeâ ceb$e cee$e mes os efoÙee nw~ Ùen
OJepeejesnCe efJeefOe hebÛe keâuÙeeCekeâ kesâ meceÙe kesâ efueÙes nw~ FvõOJepe Deeefo efJeOeeve
kesâ ØeejcYe ceW Yeer Fmeer mes OJepeejesnCe keâjeJeW~ FmeceW ceb$e ceW meJee&CnÙe#e kesâ
DeefYe<eskeâ kesâ ceb$e nQ~ peneB meJee&CnÙe#e keâer cetefle& nes JeneB DeefYe<eskeâ Deeefo mejue nw~
keâesF&-keâesF& JeŒe ceW yeves meJee&CnÙe#e keâe ohe&Ce ceW Øeefleefyecye [euekeâj Gme ohe&Ce hej
keâjles nQ~ Gmeer Øekeâej FmeceW pees ves$eesvceerueve Deeefo kesâ ceb$e nQ Gvekeâe ØeÙeesie lees
meJee&CnÙe#e keâer cetefle& nesves hej ner efkeâÙee pee mekesâiee~
Ûeeuet efJeefOe ceW OJepeejesnCe mLeeve hej Ùeb$e ues peekeâj cebieuee„keâ heÌ{keâj
‘YetefceMeesOeve’ efJeefOe keâjles nQ—FmeceW Jeemlegkegâceej cesIekegâceej Deeefo keâe Dee£eve keâj
DeIe& oskeâj Ùeb$e keâe DeefYe<eskeâ keâj Ùeb$ehetpee, veJeosJelee hetpee, meceÙe nes lees efmeæhetpee

keâjkesâ Fme hegmlekeâ ceW Úheer OJepeejesnCe efJeefOe keâjekesâ OJepeejesnCe keâjevee ÛeeefnÙes~
DebkegâjejesheCe efJeefOe—Ùen efJeefOe Yeer ‘Øeefle…eefleuekeâ’ ceW ueieYeie 20 he=‰ lekeâ
nw~ ÙeneB hej keâefleheÙe Mueeskeâ ueskeâj ceb$ecee$e oskeâj efJeefOe keâes mebef#ehle efkeâÙee nw~
Ùen efJeefOe Yeer Øeefle…e kesâ meceÙe keâer nw~
Ûeeuet efJeefOe ceW DebkegâjejesheCe kesâ meceÙe Yeer Ùeb$e keâe DeefYe<eskeâ keâj FmeceW Úheer
meJe& efJeefOe keâjekeâj DebkegâjejesheCe keâjeJeW~ JeneB hej heeefuekeâe, Iešer, mejeJe Deewj
hešueer Ssmes Ûeej lejn kesâ hee$e DebkegâjejesheCe kesâ efueÙes yeleeÙes nQ~ FvõOJepe efJeOeeve
Deeefo kesâ meceÙe Dee" kegâC[eW ceW DebkegâjejesheCe keâjeves keâer hejcheje nw~
yeerpeØe#eeueve, yeerpeJeheve Deewj peuemesÛeve kesâ ceb$e efJeOeeveeÛeeÙe& keâes ceve ceW
heÌ{vee ÛeeefnÙes~
IešÙee$ee efJeefOe—Ùen IešÙee$ee efJeefOe Jesoer Megefæ kesâ efueÙes Deewj YeieJeeve kesâ
DeefYe<eskeâ nsleg peue ueeves kesâ efueÙes Yeer keâer peeleer nw~ ÙeneB Deefle meb#eshe ceW ‘›eleefJeefOe
efveCe&Ùe’ mes ueskeâj MueeskeâeW keâe heÅeevegJeeo keâj efoÙee nw~ FmeceW Yeer ØeejcYe ceW
cebieuee„keâ, hegve: YetefceMeesOeve efJeefOe keâjkesâ Fme hegmlekeâ ceW ØekeâeefMele efJeefOe keâjkesâ
peue mes Yejs keâueMes ueevee ÛeeefnÙes~
ceb[ueejeOevee efJeefOe—Øeefle…eefleuekeâ ceW ‘Ùeeieceb[ue’ kesâ Devleie&le ceb[ueejeOevee
efJeefOe oer nw~ FmeceW DenËle hetpee, efmeæhetpee, cenef<e& hetpee Deewj mJemlÙeÙeve hee"
DeLee&led mJeefmle hee" nw~ Fmeer kesâ Devegmeej ceQves ÙeneB efnvoer ceW Den&le hetpee, efmeæhetpee,
meeOeg hetpee oskeâj JeneR mes mJeefmle hee" ueskeâj os efoÙee nw~
Ùe#eoer#ee efJeefOe—Ùen efJeefOe Yeer Fmeer ‘ÙeeieceC[ue’ kesâ Devleie&le ceC[ueejeOevee
kesâ yeeo keâer mes nw~ Fmes ner ceQves keâefleheÙe efnvoer heÅe oskeâj cee$e ceb$eeW mes ner os oernw~
YetefceMeesOeve efJeefOe—Ùen efJeefOe Yeer Øeefle…eefleuekeâ ceW Ùe%eoer#ee kesâ yeeo nw~
Fmes Yeer mebef#ehle keâjkesâ ceb$e cee$e mes efoÙee nw~ Ùen efJeefOe ØeeÙe: OJepeejesnjCe,
peueÙee$ee Deeefo kesâ ØemebieeW hej ØeejcYe ceW keâer peeleer nw~
cebefoj, Jesoer Deeefo kesâ efMeueevÙeeme kesâ meceÙe Yeer Fme ‘YetefceMeesOeve efJeefOe’ keâes
ØeejcYe ceW keâjves keâer hejcheje nw~
ceb[heØeefle…e eqJeefOe—Ùen efJeefOe Yeer Gmeer Øeefle…eefleuekeâ ceW nw~ ÙeneB hej meb#eshe
ceW oer ieF& nw~ Fme ceb[heØeefle…e kesâ meceÙe ‘hegCÙeenJeeÛeve’ keâer Yeer hejcheje nw~ Ùen
ueIeg hegCÙeenJeeÛeve Fmeer hegmlekeâ ceW he=.....efoÙee ieÙee nw~
peehÙeeveg…eve efJeefOe—Ùen efJeefOe FvõOJepe efJeOeeve ceW ÚheeÙeer pee Ûegkeâer nw~
ÙeneB Yeer Jener nw~

( 15 )

( 16 )

nJeve efJeefOe—Ùen nJeve efJeefOe Yeer Øeefle…eefleuekeâ mes ner ueer nw~ FmeceW Yeer kegâÚ
MueeskeâeW keâe heÅeevegJeeo keâj efoÙee nw Deewj meYeer ceb$e pÙeeW keâer lÙeeW jKes ieÙes nQ~ Ùen
Deengefle ceb$eeW keâe ›eâce DeeefohegjeCe ceW Ssmee ner nw~
jLeÛeeueve Je j#ee ceb$e—Øeefle…eefleuekeâ ceW Ùen jLe Ûeueeves keâe Mueeskeâ nw SJeb
j#ee ceb$e nw~ JeneR mes ueskeâj Fme Mueeskeâ Deewj ceb$e keâes ÙeneB efoÙee nw~
cebieuee„keâ—DeefYe<eskeâ hee" Deeefo ceW Øeefmeæ pees cebieuee„keâ hee" nw, Gmes
ÙeneB os efoÙee nw~ ÛetBefkeâ meYeer efJeÉeved nj Skeâ cebieue keâeÙe&-efJeefOe efJeOeeve kesâ ØeejcYe
ceW Fme cebieuee„keâ keâes heÌ{les nQ~
hegCÙeenJeeÛeve—Ùen ueIeg hegCÙeenJeeÛeve Yeer Øeefmeæ nw~ ceb[he Megefæ, meeceevÙe
Jesoer Megefæ Deeefo kesâ meceÙe Fmekeâes heÌ{e peelee nw~
›eleie=nCe-meceeheve efJeefOe—‘›ele efleefLe efveCe&Ùe’ hegmlekeâ he=. 201-202 mes Ùen
efJeefOe ueer ieF& nw~ ßeeJekeâ-ßeeefJekeâeDeeW keâes jefJeJeej, jlve$eÙe, Devevle Ûeewome Deeefo
›ele osles meceÙe Fme efJeefOe keâes heÌ{vee neslee nw Deewj meceeheve keâjles-keâjeles meceÙe
‘meceeheve’ keâe hee" heÌ{vee neslee nw~ ÙeÅeefhe Ùen efJeefOe cegefve-DeeefÙe&keâe Deeefo kesâ efueÙes
ner nw~ meeOeg-meeOJeer Deeefo ieg®DeeW mes ner ßeeJekeâeW keâes ›ele uesvee ÛeeefnÙes, efheâj Yeer
keâoeefÛeled ieg®DeeW kesâ veneR jnves hej ›eleer efJeÉeved Yeer ›ele osles meceÙe Ùen hee" yeesueW~
FmeerefueÙes ÙeneB hegmlekeâ ceW Ùen hee" os efoÙee nw~
›ele efve…eheve efJeefOe—jefJeJeej, De"eF&, efpeveiegCemecheefòe Deeefo keâesF& ›ele peye
hetje nes peelee nw leye GÅeeheve efkeâÙee peelee nw~ Fme GÅeeheve ceW Gme-Gme ›ele kesâ
ceb[ueefJeOeeve keâjeÙes peeles nQ~ Gme GÅeeheve kesâ meceÙe Ùen ieÅe hee" yeesuekeâj GÅeeheve
keâjevee ÛeeefnÙes~ FmeerefueS ›ele efleefLe efveCe&Ùe kesâ he=… 43 mes Fmes ÙeneB os efoÙee nw~
efleefLe osJelee Deeefo osJeleeDeeW kesâ DeIe&—ßeerhetpÙeheeo mJeeceer ke=âle DeefYe<eskeâ hee"
kesâ Devle ceW pees efleefLeosJelee Ùe#e-Ùe#eer Deeefo keâes DeIe& ÛeÌ{eves keâe keâLeve nw, Jener
efJeefOe Øeefle…eefleuekeâ mes ueskeâj heÅeevegJeeo ceW ÙeneB oer nw~ hegve: #es$eheeue keâes Ûeesuee
ÛeÌ{eves kesâ Mueeskeâ efoÙes nQ Deewj he©eeJeleer ceelee keâes JesMe henveeves, ieeso Yej>es keâe
Yepeve efoÙee nw~
keâueMe mLeeefhele keâjves keâe mebkeâuhe ceb$e—ceC[ue hej Ùee DevÙe$e keâneR Yeer
cebieuekegâcYe mLeeefhele keâjles meceÙe mebkeâuhe cev$e heÌ{keâj keâueMe mLeeefhele keâjvee ÛeeefnÙes~
DeKeC[ oerhe ØepJeeueve ceb$e—eqJeOeeve Deeefo kesâ DeJemej hej DeKeC[ oerhekeâ
keâes peueeles meceÙe mebkeâuhe ceb$e heÌ{keâj peueevee ÛeeefnÙes~
yeÌ[er MeebefleOeeje—Ùen meved 1948 ceW heâuešCe mes ØekeâeefMele ‘mehleef<e& hetpee’ mes

ueer ieF& nw~ FvõOJepe efJeOeeve ceW Yeer henues Ùen ÚheeÙeer pee Ûegkeâer nw~ veeieewj (jepe.)
kesâ «ebLe YeC[ej ceW Yeer Ùen nmleefueefKele efceueer Leer~ FmeceW kegâÚ hee" Deeies-heerÚs nQ~
MeebefleOeeje cee$e hetjer Ùener nw~
1008 Deewj 108 keâueMe ceeb[ves keâe efÛe$e—ceneefJeOeeve keâer hetefle& hej Ùee keâYeer
Yeer ceneefYe<eskeâ ceW peye keâYeer 1008 keâueMeeW mes DeefYe<eskeâ efkeâÙee peelee nw DeLeJee
108 keâueMeeW keâe DeefYe<eskeâ efkeâÙee peelee nw leye kegâÚ efJeÉeved Ûeens pewmes keâueMe jKe
osles nQ efkeâvleg Øeefle…e efleuekeâ ceW efoÙes efÛe$e kesâ Devegmeej ceb[ue yeveekeâj keâueMeeW keâes
mLeeefhele keâjvee ÛeeefnÙes~ FmeerefueS Fme hegmlekeâ ceW Ùes oesveeW efÛe$e os efoÙes nQ~
efJeOeeve keâjeves keâe ›eâce—Fme Øekeâej Fme ‘ceb[ue efJeOeeve ØeejcYe efJeefOe SJeb
nJeve efJeefOe’ hegmlekeâ ceW meJe&ØeLece cebieuee„keâ nw~ Fmekesâ yeeo Øeele:keâeueerve ‘mebOÙeeJebove’
nw~ hegve: osJeoMe&veefJeefOe keâes meeLe ueskeâj hetpeecegKeefJeefOe nw, hegve: mekeâueerkeâjCe nw~
Fmekesâ yeeo hebÛeece=leDeefYe<eskeâ hee" nw~ hegve: efvelÙe hetpee keâjves JeeueeW kesâ efueÙes
‘efvelÙeosJeleehetpeve’ nw~ Deewj Fmekesâ yeeo ‘hetpee DevlÙeefJeefOe’ nw~ efJeOeeve keâjeves JeeueeW
keâes Øeefleefove efJeOeeve keâer hetpee kesâ yeeo ‘DevlÙeefJeefOe’ keâjeveer ÛeeefnÙes~ Fmeer ceW
Meebeflehee" SJeb efJemepe&ve hee" Dee peelee nw~
Fmekesâ yeeo ‘OJepeejesnCe efJeefOe’ nw keäÙeeWefkeâ efkeâmeer Yeer yeÌ[s efJeOeeve kesâ ØeejcYe
ceW meJe&ØeLece OJepeejesnCe efkeâÙee peelee nw~ Fmekesâ yeeo ‘DebkegâjejesheCe efJeefOe’ nw,
keäÙeeWefkeâ OJepeejesnCe kesâ yeeo DebkegâjejesheCe efkeâÙee peelee nw~ Fmekesâ yeeo ‘IešÙee$ee’
(peueÙee$ee) mes Jesoer Megefæ keâjkesâ efJeOeeve ØeejcYe efkeâÙee peelee nw~
efJeOeeve kesâ ØeejcYe ceW hetpeecegKeefJeefOe mes ueskeâj DeefYe<eskeâ hee" lekeâ keâjkesâ hegve:
‘ceb[ueejeOevee’ keâjvee ÛeeefnÙes~ FmeceW leerve hetpee keâjkesâ ‘mJeefmlehee"’ efkeâÙee peelee
nw~ hegve: ‘Ùe%eoer#ee efJeefOe ’ mes FbõØeefle…e keâjkesâ ‘YetefceMeesOeve efJeefOe’ mes ceb[heMegefæ
keâjkesâ ceb[heØeefle…e keâjvee, FmeceW ceb[ue kesâ Thej Ûeej keâesveeW ceW Ûeej cebieue keâueMe
Deewj yeerÛe ceW YeieJeeve kesâ meeceves hetCe& keâueMe Ssmes heeBÛe keâueMe Fvõ-FvõeCeer mes
mLeeefhele keâjevee~ cebieue keâueMe mLeeefhele keâjves keâe SJeb ‘DeKeb[ oerhe’ ØepJeefuele
keâjeves keâer efJeefOe Deeies oer ieF& nw~
Fmekesâ yeeo efJeOeeve keâer hetpeve ceW mes mecegÛÛeÙe hetpeve keâjevee ÛeeefnÙes~ hegve:
meceÙe nes lees Deeies keâer hetpeve keâjeJeW DevÙeLee ‘hetpee DevlÙe efJeefOe’ Meebefle hee"
efJemepe&ve keâjekeâj peehÙeeveg…eve keâje osvee ÛeeefnÙes~ Ùeefo meceÙeeYeeJe nes lees Gme
efove Meece keâes peehÙeeveg…eve keâje mekeâles nQ~
Fme Øekeâej Øeefleefove hetpeecegKeefJeefOe mes ueskeâj DeefYe<eskeâ hee" lekeâ efJeefOe

( 17 )

( 18 )

keâjkesâ ‘veJeosJelee hetpeve’ keâjkesâ efJeOeeve keâer hetpeve keâjvee ÛeeefnS~ leLee ®efÛe kesâ
Devegmeej ‘efmeæhetpee’ DevÙe leerLeËkeâj hetpee Deeefo Yeer keâj mekeâles nQ~ hegve: hetpee
DevlÙeefJeefOe keâjkesâ ÙeneB Leeueer ceW ner efJemepe&ve keâjvee ÛeeefnS~ ceb[ue hej Dee£eveve
Øeefleefove keâjvee neslee nw efkeâvleg efJemepe&ve lees efJeOeeve keâer hetpeve hetjer nes peeves hej
Deble ceW ner ceb[ue hej efkeâÙee peelee nw~ Øeefleefove ceb[ue hej ner DeIe& kesâ ßeerheâue, ieesuee
Ùee yeeoece ÛeÌ{evee ÛeeefnS~ Øeefleefove Deveg…eve keâer peehÙe keâjvee ÛeeefnS~
efJeOeeve hetefle& kesâ yeeo leerve kegbâ[ yeveJeekeâj GveceW efJeefOeJeled ‘nJeve’ keâjvee ÛeeefnS~
Fme hetCee&ngefle kesâ yeeo jLeÙee$ee keâer peeleer nw~ Dele: jLeÛeeueve keâe Mueeskeâ
Deewj jLeÙee$ee kesâ j#ee ceb$e keâjves kesâ efueS ceb$e efoÙee ieÙee nw~
Fmekesâ yeeo hegâškeâj ™he ceW cesjs Éeje jefÛele cebieuee„keâ Deewj Øeefmeæ hegCÙeenJeeÛeve
os efoÙee nw~
efkeâvneR keâes keâesF& ›ele osvee Ùee meceeheve keâjvee nes lees Deeies efJeefOe os oer ieF& nw
leLee GÅeeheve kesâ efJeOeeve ceW GÅeeheve kesâ efueS efJeefOe oer ieF& nw~
Fmekesâ yeeo hebõn efleefLe osJelee, veew veJe«en, Ûeewyeerme Ùe#e, Ûeewyeerme Ùe#eer: Dee"
efokeäheeue Deewj Dee" oewJeeefjkeâ DeLee&led Dee" Éejheeue kesâ DeIe& nQ~ ßeer hetpÙeheeo
mJeeceer ves ‘DeefYe<eskeâ hee"’ kesâ Deble ceW keâne nw efkeâ—
‘‘le$e mLeehÙeeefmleLeerMee «enmegjheleÙes Ùe#eÙe#Ùe: ›eâcesCe~
ÉejsMee ueeskeâheeuee efJeefOeJeefon ceÙee ceb$elees JÙeeefÜÙebles~~
JeneB hej efleefLe osJelelee, veJe«enosJe, Ùe#e, Ùe#eer, Éejheeue Deewj ueeskeâheeue keâes
mLeeefhele keâj ceb$e hetJe&keâ Gvekeâe Dee£eve keâjvee ÛeeefnS~ ØeeÙe: Ùener ›eâce ‘Øeefle…e
efleuekeâ’ mes efoÙee ieÙee nw~ ÙeneB efvelÙecenefvelÙehetpee ceW ner Deble ceW nw~ Gve MueeskeâeW
keâes ceQves heÅeevegJeeo keâj meb#eshe ceW ÙeneB os efoÙee nw~ efJeÉeve Øeefleefove Ùeefo he=Lekeâdhe=Lekeâd DeIe& ve ÛeÌ{eJeW lees hetCee&Ie& ÛeÌ{e osJeW Deewj efJeOeeve keâer hetpeve ceW he=Lekeâd-he=Lekeâd
DeIe& ÛeÌ{JeeJeW~
Fmekesâ Deveblej ceb[ue hej Ùee DevÙe efkeâvneR cebieue DeJemejeW hej cebieue keâueMe
mLeeefhele keâjves kesâ efueÙes mebkeâuhe ceb$e efoÙee nw~
efJeOeeve kesâ DeJemej hej ‘DeKeC[oerhe’ keâes peueeles meceÙe Deeies efueKee mebkeâuheceb$e
yeesuevee ÛeeefnS~
Fmeer Øekeâej ceb[ue Øeefle…e keâjles meceÙe ceb[ue hej ÛeejeW lejheâ keâueeJee
uehesšles meceÙe ‘Meebefleefpeveb MeefMeefvece&ueJekeä$eb’ hee" yeesueves keâer hejcheje nw~

hegve: yeÌ[er MeebefleOeeje oer nw~ Gmes peye keâYeer DeefYe<eskeâ kesâ yeeo yeÌ[er MeebefleOeeje
keâjveer nes leye keâjW~ otOe mes Yeer yeÌ[er MeebefleOeeje keâjles nQ~
Fve efJeefOe efJeOeeveeW kesâ meceÙe kegâÚ cegõeDeeW kesâ ØeÙeesie nesles nQ~ Gvekesâ veece
efvecve Øekeâej nQ—
megjefYeõe, hebÛeieg®cegõe, MebKecegõe, DebkegâMecegõe, Deefivecegõe, Dee£eveve, mLeeheve
Deewj meefVeOeerkeâjCe cegõe leLee peue, Ûebove Deeefo De„ õJÙe ÛeÌ{eves keâer efJeefOe keâes Yeer
ieg®Deesb mes meerKe uesvee ÛeeefnÙes~
Deeies efoÙes ieÙes efÛe$e Devegmeej ner 1008 Ùee 108 keâueMeeW kesâ efueS mehesâo
jebieesueer mes ceb[ue yeveekeâj Gvehej keâueMe mLeeheve keâj ßeerhetpÙeheeomJeeceer kesâ hebÛeece=le
DeefYe<eskeâ hee" mes DeefYe<eskeâ efJeefOe mebheVe keâjveer ÛeeefnS~
Fme hegmlekeâ kesâ Øemlegle mebmkeâjCe ceW efMeueevÙeeme efJeefOe, 81 keâueMeeW mes
JesoerMegefæ keâer efJeefOe Deewj ceb$e Yeer ceQves Deheveer yengle hegjeveer [eÙejer mes (yeÇ. metjpeceue
kesâ Devegmeej) os keâjkesâ Fmes heefjhetCe& yevee efoÙee ieÙee nw~ mees efJeÉppeve Gmekeâe Yeer
GheÙeesie keâjW~ efMeueevÙeeme keâer efJeefOe ceW veeRJe ceW heeje Deeefo meece«eer keâes jKeves kesâ
ceb$e ceQves mJeÙeb yevee efoÙes nQ~
keâefleheÙe cegõeDeeW kesâ ue#eCe—
(1) hebÛeieg™ cegõe—oesveeW neLeeW keâer DebiegefueÙeeW keâes hejmhej Skeâ otmejs neLe keâer
DebiegefueÙeeW ceW heâmeeJeW Deewj efheâj Gve iegLeer ngF& DebiegefueÙeeW keâes KeÌ[er keâjkesâ oeefnves
neLe keâer lepe&veer Debiegueer mes yeeÙeW neLe keâer ceOÙecee Debiegueer keâes oyeeJeW, Deewj yeeÙeW
neLe keâer lepe&veer Debiegueer mes oeefnves neLe keâer ceOÙecee Debiegueer keâes oyeeÙeW~ oeÙeW neLe
kesâ Debiet"s mes yeeSb neLe keâer keâefve…e Debiegueer keâes oyeeJeW Deewj yeeSb Debiet"s mes oeefnves
neLe keâer keâefve…e keâes oyeeÙeW Deewj oesveeW neLeeW keâer Deveeefcekeâe DebiegefueÙeeW keâes KeÌ[er
keâjW Deewj ›eâce mes DebiegefueÙeeW kesâ ÙegieueeW hej efvecve ceb$e efueKeW~ Yet, Peb, Jeb, Jn:, he:
efheâj oesveeW keâes cegõe meefnle Gušs keâjkesâ Gme cegõe hej otOe [eueW Deewj Dece=le mveeve
keâjW~ Fmes hebÛeieg™cegõe keânles nQ~
(2) Deefive cegõe—yeeÙeW neLe keâer keâefve…e Debiegueer hej oeÙeW neLe keâer keâefve…e
keâes jKeW Deewj oeÙeW neLe keâer Deveeefcekeâe SJeb ceOÙecee keâes yeeÙeW neLe keâer keâefve…e kesâ
veerÛes mes efvekeâeuekeâj yeeÙeW neLe keâer ceOÙecee SJeb Deveeefcekeâe kesâ Thej jKeW Deewj oeÙeW
neLe keâer lepe&veer Debiegueer keâes yeeÙeW neLe kesâ veerÛes mes efvekeâeuekeâj yeeÙeW neLe kesâ Debieg…
SJeb lepe&veer Debiegueer mes efYeÌ[ekeâj leerveeW keâes KeÌ[er keâj GmeceW keâhetj hekeâÌ[W Deewj

( 19 )

( 20 )

cev$ehetJe&keâ peueeJeW~ Fmes Deefive cegõe keânles nQ~
(3) megjefYe cegõe—henues oesveeW neLeeW keâer DebiegefueÙeeW keâes hejmhej efceueekeâj meye
DebiegefueÙeeW keâes KeÌ[er keâjkesâ oeefnves neLe keâer lepe&veer Debiegueer keâes yeeÙeW neLe keâer
ceOÙecee Debiegueer ceW ueieeJeW Deewj yeeÙeW neLe keâer lepe&veer Debiegueer keâes oeefnveer neLe keâer
ceOÙecee ceW ueieeJeW Deewj oeefnves neLe keâer Deveeefcekeâe keâes yeeÙeW neLe keâer Deveeefcekeâe
kesâ Thej mes yeeÙeW neLe keâer keâefve…e keâes ueieeJeW Deewj yeeÙeW neLe keâer Deveeefcekeâe keâes
oeÙeW neLe keâer keâefve…e ceW ueieeJeW, Ùen megjefYe cegõe nw~ Fme cegõe keâes peue ceb[ue ceW
efoKeeJeW Deewj mekeâueerkeâjCe keâjles meceÙe Fmemes Deefive Meeble keâer peeleer nw~
(4) %eevecegõe—ÙeesiÙe Deemeve hej yew"keâj yeeÙeW neLe keâes veeefYe kesâ heeme meerOee
jKeW Deewj oeefnves neLe ceW ceeuee ueskeâj lepe&veer Debiegueer Deewj Debieg… mes OÙeevehetJe&keâ
ceeuee peheves keâes %eevecegõe keânles nQ~
(5) MebKecegõe—oeSB neLe keâer lepe&veer Debiegueer keâes ceesÌ[keâj Debiet"s kesâ veerÛes
oyeeJeW Deewj Mes<e DebiegefueÙeeW keâes meerOeer uecyeer keâjW Fmekeâes MebKecegõe keânles nQ~ Fmemes
DeeÛeceve neslee nw~
(6) DebkegâMecegõe—oesveeW neLeeW keâer DebiegefueÙeeW keâes hejmhej efceueekeâj oesveeW neLeesW
keâer lepe&veer DebiegefueÙeeW keâes KeÌ[er keâj Mes<e DebiegefueÙeeW keâes ceesÌ[ uesJeW~ Fmekeâes DebkegâMecegõe
keânles nQ~ Fmemes Dece=le mveeve efkeâÙee peelee nw~ keâesF&-keâesF& Fmeer keâes ieg™cegõe Yeer
keânles nQ~
Fmeer Øekeâej Fme ‘ceb[ue efJeOeeve ØeejcYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe’ hegmlekeâ kesâ
DeeOeej mes efJeÉeve-efJeOeeveeÛeeÙe& ØelÙeskeâ efmeæÛe›eâ, FvõOJepe, keâuheõgce, leerveueeskeâ
Deeefo efJeOeeveeW keâes keâjeJeW~ meeLe ner efJeOeevekeâlee& peeefleÛÙegle, Debienerve Deeefo oes<eeW
mes otef<ele ve neW, meppeeefle, meodie=nmLe neW lees efveÙece mes efJeOeeve keâe heâue osMe,
jepÙe, je„^ ceW Meebefle, megefYe#e Deewj cebieuemJe™he nesiee leLee Oeve, megKe Deewj ÙeMe
keâer Øeeefhle neskeâj hejueeskeâ ceW mJeie& megKe SJeb hejcheje mes cees#e megKe Yeer Øeehle nesiee
FmeceW keâesF& mebosn veneR nw~ efJeOeeveeÛeeÙe&, efJeOeevekeâlee& Deewj efJeOeeve osKeves Jeeues
meYeer ceveJeebefÚle efmeefæ keâes Øeehle keâj Deelceefmeefæ keâes Øeehle keâjW Ùener cesje cebieue
DeeMeerJee&o nw Deewj Ùener cebieue keâecevee nw~

hejcehetpÙe ieefCeveerØecegKe DeeefÙe&keâeefMejesceefCe

MM`NN

ßeer %eeveceleer ceeleepeer keâe mebef#ehle-heefjÛeÙe
-Øe%eeßeceCeer DeeefÙe&keâe Ûevoveeceleer
pevcemLeeve-efškewâleveiej (yeejeyebkeâer) G.Øe.
pevceefleefLe-Deemeespe megoer 15 (MejohetefCe&cee) efJe. meb. 1991, (22 Dekeäštyej meved 1934)
peeefle-De«eJeeue efo. pewve, iees$e-ieesÙeue, veece-kegâ. cewvee
ceelee-efhelee-ßeerceleer ceesefnveer osJeer SJeb ßeer Úesšsueeue pewve
Deepevce yeÇÿeÛeÙe& ›ele-F&. meved 1952 ceW yeejeyebkeâer ceW MejohetefCe&cee kesâ efove
#egefuuekeâe oer#ee-Ûew$e ke=â. 1, F&. meved 1953 keâes ceneJeerjpeer DeefleMeÙe #es$e (jepe.) ceW DeeÛeeÙe&jlve
ßeer osMeYet<eCe peer cenejepe mes~ veece-#egefuuekeâe Jeerjceleer
DeeefÙe&keâe oer#ee-JewMeeKe ke=â. 2, F&. meved 1956 keâes ceeOeesjepehegje (jepe.) ceW Ûeeefj$eÛe›eâJeleea
108 DeeÛeeÙe& ßeer Meebeflemeeiej peer keâer hejcheje kesâ ØeLece heóeOeerMe DeeÛeeÙe& ßeer Jeerjmeeiej peer cenejepe kesâ
keâjkeâceueeW mes~
meeefneflÙekeâ ke=âeflelJe-De°menœeer, meceÙemeej, efveÙecemeej, cetueeÛeej, keâeleb$e-JÙeekeâjCe,
<ešdKeC[eiece Deeefo «ebLeeW kesâ DevegJeeo/šerkeâeSb SJeb 250 efJeefMe° «ebLeeW keâer uesefKekeâe~ meved 1995 ceW DeJeOe
efJe.efJe. (hewâpeeyeeo) Éeje ‘‘[er.efuešd.’’ keâer ceeveo GheeefOe mes efJeYetef<ele~
leerLe& efvecee&Ce ØesjCee-nefmleveehegj ceW pebyetÉerhe lesjnÉerhe, leerveueeskeâ Deeefo jÛeveeDeeW kesâ efvecee&Ce,
MeeÕele leerLe& DeÙeesOÙee keâe efJekeâeme SJeb peerCeex æej, ØeÙeeie-Fueeneyeeo (G.Øe.) ceW leerLeâj
eËk $e+<eYeosJe lehemLeueer
leerLe& keâe efvecee&Ce, leerLeËkeâj pevceYetefceÙeeW keâe efJekeâeme ÙeLee-YeieJeeve ceneJeerj pevceYetefce kegâC[uehegj (veeueboeefyenej) ceW ‘vebÅeeJele& cenue’ veecekeâ leerLe& efvecee&Ce, YeieJeeve heg<heobleveeLe keâer pevceYetefce keâekeâvoer leerLe& (efvekeâš
ieesjKehegj-G.Øe.) keâe efJekeâeme, YeieJeeve heeÕe&veeLe kesâJeue%eeveYetefce DeefnÛÚ$e leerLe& hejleerme Ûeewyeermeer cebefoj,
nefmleveehegj ceW pecyetÉerhe mLeue hej YeieJeeve MeebefleveeLe-kegbâLegveeLe-DejnveeLe keâer 31-31hegâš Gòegbie Ke[dieemeve
Øeeflecee, ceebieerlegbieer ceW efvecee&CeeOeerve 108 hegâš Gòebgbie YeieJeeve $e+<eYeosJe keâer eMeeue
efJ Øeeflecee FlÙeeefo~
ceneslmeJe ØesjCee-hebÛeJe<eeaÙe pecyetÉerhe ceneceneslmeJe, YeieJeeve $e+<eYeosJe Debleje&°^erÙe efveJee&Ce
ceneceneslmeJe, DeÙeesOÙee ceW YeieJeeve $e+<eYeosJe cenekegbâYe cemlekeâeefYe<eskeâ, kegâC[uehegj ceneslmeJe, YeieJeeve
heeÕe&veeLe pevcekeâuÙeeCekeâ le=leerÙe menœeeefyo cenes lmeJe, efouueer ceW keâuheõgce ceneceC[ueJeOeeve
ef keâe Ss efleneef mekeâ
DeeÙeespeve FlÙeeefo~ efJeMes<e™he mes 21 efomecyej 2008 keâes pecyetÉerhe mLeue hej efJeÕeMeebefle DeeEnmee
meccesueve keâe DeeÙeespeve ngDee, efpemekeâe GodIeešve Yeejle keâer je°^heefle ßeerceleer ØeefleYeeosJeerefmebn heešerue
Éeje efkeâÙee ieÙee~
Mew#eefCekeâ ØesjCee-‘pewve ieefCele Deewj ef$eueeskeâ efJe%eeve’ hej Debleje&°^erÙe mebiees‰er, je°^erÙe kegâueheefle
meccesueve, Feflenemekeâej meccesueve, vÙeeÙeeOeerMe meccesueve SJeb DevÙe Deveskeâ je°^erÙe-Debleje&°^erÙe mlej kesâ
mesefceveej Deeefo~
jLe ØeJele&ve ØesjCee-pecyetÉerhe %eevepÙeesefle (1982 mes 1985), meceJemejCe ßeerefJenej (1998 mes
2002), ceneJeerj pÙeesefle (2003-2004) keâe Yeejle YeüceCe~
Fme Øekeâej efvelÙe vetleve YeeJeveeDeeW keâer peveveer hetpÙe ceeleepeer efÛejkeâeue lekeâ Fme JemegOee keâes
megMeesefYele keâjleer jnW, Ùener cebieue keâecevee nw~

( 21 )

( 22 )

efoiecyej pewve ef$eueeskeâ MeesOe mebmLeeve-mebef#ehle heefjÛeÙe

Jeerj %eeveesoÙe ieÇvLeceeuee kesâ efMejesceefCe mebj#ekeâ

-heer"eOeerMe #eguuekeâ ceesleermeeiej
ef oiecyej pewve ef $euees keâ MeesOe mebmLeeve keâer mLeehevee hetpÙe ieefCeveer ØecegKe ßeer %eevecele
er ceeleepeer keâer ØesjCee
mes meved 1972 ceW jepeOeeveer efouueer ceW ngF& Leer~ mebmLeeve keâe cegKÙe keâeÙee&ueÙe meved 1974mes nefmleveehegj cesW
ØeejbYe ngDee~ Fme mebmLeeve kesâ Devleie&le Deveskeâ ieefleefJeefOeÙeeB nefmleveehegj ceW leLee Dev
Ùe$e Ûeue jner nQ1. meved 1972 mes Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee kesâ Devleie&le ueeKeeW «ebLe ØekeâeefMele nes jns nQ~
2. meved 1974 mes Fme mebmLeeve kesâ cegKehe$e kesâ ™he ceW ‘mecÙei%eeve’ efnvoer ceeefmekeâ heef$ekeâe
keâe efvejblej ØekeâeMeve nes jne nw~
3. meved 1974 mes 1985 lekeâ nefmleveehegj ceW pecyetÉerhe jÛevee keâe efvecee&Ce keâeÙe& ngDee~
4. meved 1974 mes Deye lekeâ pecyetÉerhe jÛevee kesâ Deefleefjòeâ Deveskeâ efpevecebefojeW keâe efvecee&Ce
ngDee nw-keâceue cebefoj, leerve cetefle& cebefoj, OÙeeve cebefoj, MeebefleveeLe cebefoj, JeemeghetpÙe cebefoj, Ô
cebefoj, menœeketâš cebefoj, efJeÅeceeve yeerme leerLeËkeâj cebefoj, DeeefoveeLe cebefoj, De°eheo cebefoj,
$e+<eYeosJe keâerefle&mlebYe, mJeefCe&ce lesjnÉerhe jÛevee, veJe«enMeebefle efpevecebefoj, leerve ueeskeâ jÛevee SJeb ßeer
MeebefleveeLe-kegbâLegveeLe-DejnveeLe keâer 31-31 hegâš Gòegbie ØeefleceeDeeW keâer mLeehevee ~
5. pecyetÉerhe hegmlekeâeueÙe efpemeceW ueieYeie 15000 «ebLe meb«enerle nQ~
6. Ceceeskeâej ceneceb$e yeQkeâ efpemeceW YeòeâeW Éeje efueKekeâj Yespes ieÙes keâjesÌ[eW Ceceeskeâej ceb$e
pecee efkeâÙes peeles nQ~
7. meceÙe-meceÙe hej efMe#eCe-ØeefMe#eCe efMeefJejeW leLee mebieesef‰ÙeeW kesâ DeeÙeespeve efkeâÙespeeles nQ~
8. Ùeeef$eÙeeW kesâ Megæ Yeespeve kesâ efueS jepee ßesÙeebme YeespeveeueÙe keâe mebÛeeueve~
9. Ùeeef$eÙeeW kesâ "njves kesâ efueS DeeOegefvekeâ megefJeOeeÙegòeâ [eruekeäme heäuewšdme Jeeueer keâF&
Oece&MeeueeDeeW leLee keâesef"ÙeeW SJeb yebieueeW keâe efvecee&Ce efkeâÙee ieÙee nw~
10. pecyetÉerhe heefj›eâcee kesâ efueS veewkeâe efJenej, SsjeJele neLeer leLee ceveesjbpeve nsleg efceveer š^sve,
Petues Deeefo nQ~
11. %eeveceleer keâuee cebefojced ceW nefmleveehegj kesâ ØeeÛeerve Fefleneme mes mebbyebefOele PeeBefkeâÙeeB nQ~
12. leerLeËkeâj pevceYetefceÙeeW keâer Jebovee SJeb Oeeefce&keâ efheâuceeW keâe ØeoMe&ve keâjves Jeeues efLeÙesšj mes
meceefvJele ieefCeveer %eeveceleer nerjkeâ peÙebleer SkeämeØesme~
efouueer, cesj", cegpeheäheâjveiej, nefjÉej, PeeBmeer, eflepeeje Deeefo mes pecyetÉerhe mLeue lekeâDeeves
kesâ efueS efove Yej yemeW efceueleer jnleer nQ~
efo. pewve ef$eueeskeâ MeesOe mebmLeeve kesâ Devleie&le YeieJeeve ceneJeerj pevceYetefce kegâC[uehegj
(veeueboe) efyenej ceW YeJÙe ‘‘vebÅeeJele& cenue’’ leLee ØeÙeeie-Fueeneyeeo (G.Øe.) ceW efveefce&le leerLeËkeâj
$e+<eYeosJe lehemLeueer leerLe& keâe Yeer mebÛeeueve neslee nw~
pecyetÉerhe SJeb DevÙe jÛeveeDeeW kesâ oMe&ve nsleg nefmleveehegj heOeejkeâj DeeOÙeeeflcekeâ SJeb Yeeweflekeâ
megKe keâer Øeeefhle keâjW~

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.

ßeerceleer efvece&}e pewve Oe.he. mJe. ßeer heÇsceÛevoÇ pewve, lelheg$e heÇoerhe kegâceej pewve, KeejeryeeJe}er, efouueer-6~
ßeerceleer megceve pewve Oe.he. ßeer efoeqiJepeÙe eEmen pewve, Fboewj~
ßeer ceneJeerj heÇmeeo pewve mebIeheefle, peer-19, meeTLe SkeämešsvMeve, veF& efouueer~
ßeer censvõ heeue njsvõ kegâceej pewve, metjpece} efJenej, efouueer~
ßeerceleer ceesnveer pewve Oe.he. ßeer megveer} pewve, heÇerle efJenej, efouueer~
ßeer osJesvoÇ kegâceej pewve (Oee™nsÌ[e Jee}s) iegÌ[ieeBJe (nefj.)~
ßeerceleer Meejoe jeveer pewve Oe.he. mJe. efjKeyeÛebo pewve, yeengyeueer SvkeäuesJe, efouueer-92~
[e@. osJesvõ kegâceej pewve, Yeesheeue (ce.Øe.)
ßeerceleer mebieerlee pewve Oe.he. ßeer mebpeerJe kegâceej pewve, Mesjkeâesš (efyepeveewj) G.Øe.
ßeer Deefveue kegâceej pewve, oefjÙeeiebpe, efouueer
ßeer yeer.[er. ceoveeFkeâ, cegcyeF&
ßeer Oevekegâceej pewve, yeengyeueer SvkeäuesJe, efouueer-92~
ßeer efpelesvõ kegâceej pewve SJeb ßeerceleer megveerlee pewve keâesšefÌ[Ùee, heäueesefj[e, Ùet.Sme.S.
ßeerceleer efJeceuee osJeer pewve Oe.he. ßeer DeesceØekeâeMe pewve, mJeeefuekeâ veiej, nefjÉej (GòejeKeb[)~
ßeer Deefcele pewve SJeb mebYeJe pewve megheg$e ßeerceleer Deveerlee pewve Oe.he. ßeer cetueÛebo pewve heešveer,
efomehegj (keâece™he) Deemeece~
16. ßeerceleer Deefpele kegâceejer pewve Oe.he. ßeer censvõ kegâceej pewve, Deesyesoguueeiebpe (jeÙemesve) ce.Øe.~
17. ßeer veeefYekegâceej pewve, pewve yegkeâ ef[hees, meer-4, heer.Jeer.Deej. hueepee kesâ Ús
heer, keâvee@š huesme, veF& efouueer~

Jeerj %eeveesoÙe ieÇvLeceeuee kesâ hejce mebj#ekeâ
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.

ßeer ceeBieer}e} yeeyet}e} heneÌ[s, nwojeyeeo (DeevOeÇ heÇosMe)~
[e@. heÇkeâeMeÛevoÇ pewve, 792 efJeJeskeâevebohegjer, efmeefJe} }eFve, meerleehegj (G.heÇ.)~
ßeer megcele heÇkeâeMe pewve, ieppet keâšje, Meenoje, efouueer~
ßeer megveer} kegâceej pewve, Éeje-megveer} šwkeämešeF&ume, mejOevee (cesj") G.heÇ.~
ßeer heÇkeâeMe Ûebo Decees}keâ Ûebo pewve meje&Heâ, meveeJeo (ce.heÇ.)~
ßeer heÇÅegcve kegâceej peJesjer, jeskeâefÌ[Ùee}sve, yeesjerJe}er (Jesmš) cegbyeF&~
ßeerceleer Ge|ce}e osJeer Oe.he. ßeer keâevleer heÇmeeo pewve, $e+<eYe efJenej, efouueer~
ßeerceleer G<ee pewve Oe.he. ßeer efJece} heÇmeeo pewve, $e+<eYe efJenej, efouueer~
ßeer Deevevo heÇkeâeMe pewve (meewjce Jee}s) , ieebOeerveiej, efouueer~
ßeerceleer meefjlee pewve Oe.he. ßeer jepekegâceej pewve, efkeâoJeF& veiej, keâevehegj~
mJe. ßeerceleer kewâ}eMeJeleer Oe.he. ßeer kewâ}eMe Ûevõ pewve , leesheKeevee yeepeej, cesj"~
ßeer Yeevesvõ kegâceej pewve, Éeje-ßeer efJeÅee pewve, Yeiele eEmen ceeie&, peÙehegj~
ßeer heÇoerhe kegâceej Meeeqvle}e} efye}e}e, Devetheveiej, Fboewj, (ce.heÇ.)~
ßeer megjsMeÛebo heJeve kegâceej pewve, yeejeyebkeâer (G.Øe.)~
ßeer veLeceue heejmeceue pewve, keâuekeâòee-7~
ßeerceleer mJe. MeebleeyeeF& Oe.he. ßeer keâceueÛebo pewve, meveeJeo (ce.Øe.)~
ßeer ™heÛebo pewve keâšeefjÙee, efouueer
ßeer DeeMeg pewve, keâeuekeâe peer, veF& efouueer

Jeerj %eevees
( o23Ùe )iebÇLeceeuee

ceC[ue efJeOeeve Øeejb(Ye24efJeef)Oe SJeb nJeve efJeefOe

efJe<eÙeeveg›eâceefCekeâe
efJe<eÙe
1. cebieuee„keâmlees$eced
2. mebOÙeeJebove
3. hetpeecegKe efJeefOe
4. mekeâueerkeâjCe efJeefOe
5. hebÛeece=le DeefYe<eskeâ hee"
6. MeebefleOeeje
7. DeefYe<eskeâ kesâ Devevlej keâjves ÙeesiÙe ef›eâÙeeSB
8. veJe«enMeebefle ceb$e
9. veJeosJelee hetpee
10. hetpee DevlÙe efJeefOe
11. OJepeejesnCe efJeefOe
12. DebkegâjejesheCe efJeefOe
13. IešÙee$ee efJeefOe
14. ceneceb[ueejeOevee
15. efmeæ hetpee
16. meJe&meeOeg hetpee
17. mJemleÙeÙeve efJeOeeveced
18. Ùe%eoer#ee efJeOeeve
19. YetefceMeesOeve
20. ceb[he Øeefle…e efJeOeeve
21. kegâcegoeefoÉejheeueevegketâueveb
22. peehÙeeveg…eve ØeejcYe efJeefOe
23. nJeve efJeefOe
24. jLeÛeeueve efJeefOe
25. cebieuee„kebâ

he=…
1
2
8
11
14
23
26
29
30
35
40
43
48
51
56
60
63
65
67
72
73
75
78
99
100

26. hegCÙeenJeeÛeve
27. ›ele «enCe keâjves keâe mebkeâuhe
28. ›ele meceeheve efJeefOe
29. GÅeeheve kesâ meceÙe ›ele
30. eqve…eheve efJeefOe
31. #es$eheeue hetpee
32. DeKeC[oerhe ØepJeeueve keâe mebkeâuhe ceb$e
33. efleuekeâ ueieeves keâe Mueeskeâ
34. ceneMeebefleOeeje

102
104
104
104
104
107
109
109
110

35. cebefoj SJeb Jesoer Megefæ nsleg IešÙee$ee Deewj Megefæ efJeOeeve efJeefOe
36. efMeueevÙeemeefJeefOe
37. ßeer efJeveeÙekeâÙeb$e hetpee

120
134
141

38. 1008 keâueMe ceeb[ves keâe vekeäMee
39. 108 keâueMe ceeb[ves keâe vekeäMee
40. ieCeOej, meeceevÙe Je leerLeËkeâj kegâC[
41. iebOe Ùeb$ece leLee Deefive ceb[ue keâe vekeäMee
42. OJepe ieerle
43.
44.

149
150
151
152
153

45. he©eeJeleer ceelee keâer ieeso Yejves keâe Yepeve

154

46. ue#ceer ceelee keâer hetpeve

157

MM`NN

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(1)

(2)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

Ùes meJeez<eOe$e+æÙe: meglehemees Je=efæbielee: hebÛe Ùes,
Ùes Ûee„ebieceneefveefceòekegâMeuee ÙesÓ„eefJeOee§eejCee:!
hebÛe%eeveOejeŒeÙeesÓefhe yeefuevees Ùes yegefæ$e+æer§eje:,
mehlewles mekeâueeefÛe&lee ieCeYe=le: kegâJe&vleg ces (les) cebieueced~~5~~
kewâueemes Je=<eYemÙe efveJe&=eflecener JeerjmÙe heeJeehegjs,
ÛebheeÙeeb JemeghetpÙemeefppeveheles: meccesoMewuesÓn&leeb~
Mes<eeCeeceefhe Ûeespe&ÙebleefMeKejs vesceerÕejmÙeen&lees,
efveJee&CeeJeveÙe: ØeefmeæefJeYeJee: kegâJe&vleg ces (les) cebieueced~~6~~

cebieuee„keâ
ßeerceVeceümegjemegjsvõcegkegâšØeÅeeslejlveØeYee
,
YeemJelheeoveKesvoJe: ØeJeÛeveebYeesOeeRoJe: mLeeefÙeve:~
Ùes meJex efpeveefmeæmetÙe&vegieleemles hee"keâe: meeOeJe:,
mleglÙee Ùeesefiepevew§e hebÛeiegjJe: kegâJe&vleg ces (les) cebieueced~~1~~
mecÙeioMe&ve yeesOeJe=òececeueb jlve$eÙeb heeJeveb,
cegefòeâßeerveiejeefOeveeLeefpevehelÙegòeâesheJeie&Øeo:
~
Oece&: metefòeâmegOee§e ÛewlÙeceefKeueb ÛewlÙeeueÙeb ßÙeeueÙeb,
Øeesòebâ Ûe ef$eefJeOeb ÛelegefJe&Oececeer kegâJe&vleg ces (les) cebieueced~~2~~
veeYesÙeeefoefpeveeefOeheeefŒeYegJeveKÙeelee§elegefJeËMeefle:,
ßeerceblees YejlesÕejØeYe=leÙees Ùes Ûeef›eâCees ÉeoMe~
Ùes efJe<Ceg-ØeefleefJe<Ceg-ueebieueOeje: mehleesòejeefJebMeefle—
ŒewkeâeuÙes ØeefLeleeefŒe<eef„heg®<ee: kegâJe&vleg ces (les) cebieueced~~3~~
osJÙeesÓ„ew Ûe peÙeeefokeâe efÉiegefCelee efJeÅeeefokeâe osJelee:,
ßeerleerLeËkeâjceele=keâe§e pevekeâe Ùe#ee§e Ùe#ÙemleLee~
Éeef$ebMeefl$eoMeeefOeheeefmleefLemegje efokeäkeâvÙekeâe§ee„Oee,
efokeäheeuee oMe ÛeslÙeceer megjieCee: kegâJe&vleg ces (les) cebieueced~~4~~

pÙeesefleJÙe&vlejYeeJeveecejie=ns cesjew kegâueeõew leLee,
pebyetMeeuceefueÛewlÙeMeeefKe<eg leLee Je#eej™hÙeeefõ<eg~
F<Jeekeâejefiejew Ûe kegbâ[ueveies Éerhes Ûe veboerÕejs,
Mewues Ùes cevegpeesòejs efpeveie=ne: kegâJe&vleg ces (les) cebieueced~~7~~
Ùees ieYee&JelejeslmeJees YeieJeleeb pevceeefYe<eskeâeslmeJees,
Ùees peele: heefjefve<›eâcesCe efJeYeJees Ùe: kesâJeue%eeveYeekeâd~
Ùe: kewâJeuÙehegjØeJesMeceefncee mebYeeefJele: mJeefie&efYe:,
keâuÙeeCeeefve Ûe leeefve hebÛe meleleb kegâJe&vleg ces (les) cebieueced~~8~~
FlLeb ßeerefpevecebieuee„keâefceob meewYeeiÙemebhelØeob,
keâuÙeeCes<eg ceneslmeJes<eg megefOeÙemleerLeËkeâjeCeeceg<e:~
Ùes ëe=CJebefle he"befle lew§e megpevewOe&cee&Le&keâeceeefvJelee,
ue#ceerjeßeÙeles JÙeheeÙejefnlee efveJee&Ceue#ceerjefhe~~9~~
~~Fefle ßeer cebieuee„keâced~~

MM`NN

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(3)

mebOÙeeJebove
—MecYeg Úbo—

hetJee&Cn meceÙe heeJeve peue mes, efvepe neLe-hewj-cegKe Oees keâjkesâ~
JeCeexòece ßeeJekeâ hetJe& efoMee ceW, cegKe keâj yew"s Deemeve mes~~
ieg®Jej mes keâns ceb$e mes efvele, mebOÙeeJeobve pees keâjles nQ~
Jes Oece&OÙeeve ceW jle ceeveJe, efvele mJemLe megKeer ner jnles nQ~~1~~
(oesveeW neLe peesÌ[keâj Ssmee mebkeâuhe keâjW~)
Ô DeÅe YeieJelees ceneheg®<emÙe ßeerceoeefoyeÇÿeCees celes De$e mLeeves DecegkeâmÙe1
Øeheew$e: DecegkeâmÙe2 heg$e: Decegkeâiees$epeesÓnb3 Decegkeâveecee4 Øeele:mebOÙeeb Jeboveb keâefj<Ùes~
Ô ÕesleJeCex meJeexheõJeneefjCeer meJe&peveceveesjbefpeveer heefjOeeveesòejerÙes OeeefjCeer
nb nb Peb Peb Jeb Jeb meb meb leb leb heefjOeeveesòejerÙes OeejÙeeefce mJeene~
(Fme ceb$e keâes yeesueles ngS Oeesleer Deewj ogheóe Ùes oes JeŒe OeejCe keâjW~)
Ô #JeeR Yet: MegædÙeleg mJeene~
(Yetefce hej kegâÚ yetbo peue efÚÌ[keWâ~)
Ô ÜeR DenË #ceb "b Deemeveb efveef#eheeefce mJeene~
(Deemeve efyeÚeJeW~)
Ô ÜeR DenË ¢egb ¢etb efCeefmeefn efCeefmeefn Deemeves GheefJeMeeefce mJeene~
(Deemeve hej yew"W~)
Ô cece mecemleheehe#eÙeeLeË DeeÙegjejesiÙewÕeÙee&efYeJe=ædÙeLeË heewJee&efCnkeâmebOÙeeÛejCeb keâefj<Ùes~
(Ùen ceb$e yeesuekeâj mebkeâuhe keâjW~)
peueÙeb$e yeveeves keâer efJeefOe—
pešebleew efJebogmebÙegòeâew keâuee Jeb heb megJesef„leew~
meesceceOÙes efueefKelJeebYees ceOÙes mveeveeefokebâ Ûejsled~~
1. yeeyee keâe veece uesJeW~ 2.efhelee keâe veece uesJeW~ 3. Deheves iees$e keâe veece uesJeW~
4. Dehevee veece uesJeW~

(4)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

Ùen Mueeskeâ yeesueles ngS Leeueer Ùee jkesâyeer ceW meerOes neLe keâer ceOÙecee Gbieueer
mes DeOe&Ûebõ yeveeJeW~ Gmekesâ yeerÛe ceW Peb "b, DeOeesjsKee hej oef#eCe mes 16 mJej
Deewj Thej keâer jsKee hej ceOÙe ceW Jeb heb efueKeW~ GmeceW LeesÌ[e heeveer [euekeâj Gmeer
mes Deeies kesâ ceb$e yeesuekeâj Megefæ keâjW~
PJeeR #JeeR nb me:~
(Ùen ceb$e yeesuekeâj peueÙeb$e keâes megjefYe cegõe efoKeevee~)
Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: De efme Dee G mee Fob mecemleleerLe&veoerpeueb YeJeleg mJeene~

(peueÙeb$e nw~)
Ô ÜeR ueeb heb Jn: he: PJeeR #JeeR mJeene~
(MebKecegõe mes efyevogcee$e peue ueskeâj leerve yeej cegbn ceW [eueW~)
ÉeoMeebiemheMe&ve—
Ô ÜeR PJeeR—Fme ceb$e keâes heÌ{keâj meerOes neLe kesâ Debiet"s ceW cetue ceW heeveer
ueieekeâj cegKe yebo keâj leerve yeej heesÚW~
#JeeR—Ùen ceb$e yeesuekeâj Debiet"e SJeb lepe&veer Fve oesveeW keâes efceueekeâj Mes<e
leerve GbieefueÙeeW mes cegKe keâe mheMe& keâjW~
Jeb ceb—Ùen ceb$e yeesueles ngS Debiet"s Deewj Deveeefcekeâe keâes efceueekeâj peue
mecesle ›eâce mes oeÙeW-yeeÙeW ves$e keâe mheMe& keâjW~
nb meb—Ùen ceb$e yeesueles ngS Debiet"e Deewj osMeveer Debiegueer mes oeÙeW-yeeÙeW
veemee keâe mheMe& keâjW~
leb heb—Ùen ceb$e yeesueles ngS Debiet"e Deewj keâefve…e Debiegueer mes ›eâce mes oeÙeWyeeÙeW keâeve keâe mheMe& keâjW~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(5)

õeb—Fme ceb$e keâes yeesueles ngS Debiet"s mes veeefYe keâe mheMe& keâjW~
õeR—Fme ceb$e keâes yeesuekeâj neLe kesâ leue Yeeie mes ùoÙe keâe mheMe& keâjW~
nb me:—Fme ceb$e keâes yeesueles ngS oeefnves neLe keâer meJe& DebiegefueÙeeW kesâ
De«eYeeie mes ›eâce mes oeefnveer SJeb yeeÙeeR Yegpee kesâ De«e Yeeie keâe mheMe& keâjW~
mJeene—Fme yeerpeheo keâes yeesueles ngS meJe& DebiegefueÙeeW mes efMej keâe mheMe& keâjW~
(peue Ùeb$e keâe peue ues-ueskeâj Fve ceb$eeW mes ›eâce-›eâce mes yeejn DebieeW keâe
mheMe& keâjvee nw~)
hegve: ØeeCeeÙeece efJeefOe mes Ceceeskeâej ceb$e keâes peheW~
Ceceeskeâej ceb$e keâes peheves keâer efJeefOe—
Debiet"e Deewj Deveeefcekeâe mes veekeâ kesâ oesveeW mJejeW keâes hekeâÌ[keâj oef#eCe mJej
mes nJee keâes Thej keâer Deesj KeeRÛeves keâes hetjkeâ keânles nQ, hetjkeâ kesâ meceÙe ceneceb$e
‘Cecees DeefjnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb’ Fve oes heoeW keâe mcejCe keâjvee ÛeeefnS~
hetjkeâ Éeje KeeRÛeer ngF& JeeÙeg keâes ‘Cecees DeeFefjÙeeCeb, Cecees GJepPeeÙeeCeb’
Fve oesveeW keâe mcejCe keâjles ngS Oeerjs-Oeerjs veeefYe ØeosMe ceW jeskeâves keâes kegbâYekeâ
keânles nQ~ hegve: Gme jeskeâer ngF& JeeÙeg keâes ‘Cecees ueesS, meJJe meentCeb’ Fme heo keâe
mcejCe keâjles ngÙes Oeerj-Oeerjs yeenj efvekeâeueW, Fmes jsÛekeâ keânles nQ~
DeLeJee—Ô YetYeg&Je: mJe: Deefme Dee G mee ØeeCeeÙeeceb keâjesefce mJeene~
(Fme ceb$e keâe leerve yeej GÛÛeejCe keâj kegbâYekeâ, hetjkeâ Deewj jsÛekeâ Fve leerveeW
keâes keâjlee ngDee ØeeCeeÙeece keâjsW~)
hegve: DebkegâMecegõe mes peue ueskeâj cemlekeâ hej Deewj meJeeËie hej peue [eueles
ngS Ùen ceb$e heÌ{W—
Ô Dece=les Dece=leesodYeJes Dece=leJeef<e&efCe Dece=leb œeeJeÙe œeeJeÙe meb meb keäueeR
keäueeR yuetb yuetb õeb õeb õeR õeR õeJeÙe õeJeÙe mJeene~
(Ùen Øees#eCe ceb$e nw~) hegve:Ô Peb Jeb £: he: n: mJeene~ (efoiebpeefue:)
Fme ceb$e keâes yeesuekeâj Debpegefue ceW peue peskeâj meye efoMeeDeeW ceW [eues~
hegve: Ô ÜeR De efme Dee G mee vece: mJeene~

(6)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

Ùen ceb$e heÌ{keâj hebÛehejces…er keâes leerve yeej peue mes DeIe& osJeW~ hegve: Deeies
kesâ 15 ceb$eeW keâes ›eâce mes yeesueles ngS oeefnves neLe mes LeesÌ[e-LeesÌ[e peue ÛeÌ{eles ngS
lehe&Ce keâjW—
1. Ô ÜeR Den&odYÙe: mJeene~ 2. Ô ÜeR efmeæsYÙe: mJeene~ 3. Ô ÜeR
metefjYÙe: mJeene~ 4. Ô ÜeR hee"kesâYÙe: mJeene~ 5. Ô ÜeR meJe&meeOegYÙe:
mJeene~ 6. Ô ÜeR efpeveOecexYÙe: mJeene~ 7. Ô ÜeR efpeveeiecesYÙe: mJeene~
8. Ô ÜeR efpeveÛewlÙesYÙe: mJeene~ 9. Ô ÜeR efpeveÛewlÙeeueÙesYÙe: mJeene~
10. Ô ÜeR mecÙeioMe&vesYÙe: mJeene~ 11. Ô ÜeR mecÙei%eevesYÙe: mJeene~
12. Ô ÜeR mecÙekeâdÛeeefj$esYÙe: mJeene~ 13. Ô ÜeR mecÙekeâdleheesYÙe: mJeene~
14. Ô ÜeR Demceod ieg®YÙe: mJeene~ 15. Ô ÜeR DemceodefJeÅeeieg®YÙe: mJeene~
(Fme Øekeâej lehe&Ce ceb$e ngÙes ) hegve:—
Cecees DejnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb, Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb, Cecees ueesS meJJe meentCeb~~
(Fme Dehejeefpele ceb$e keâe 108 yeej peehe keâjW DeLeJee 9 yeej heÌ{W)
DeeÙee&Úbo-

hetJe& efoMee efJeefoMee ceW, kesâJeefue efpeve efmeæ meeOegieCe efpeleves~
$e+efæ meefnle ÙeesieerÕej, Gve meyekeâes efvelÙe ceQ JebotB~~1~~
(Ùen Mueeskeâ yeesuekeâj hetJe& efoMee ceW leerve DeeJele& Skeâ efMejesveefle keâjkesâ
vecemkeâej keâjW~ Ssmes ner oef#eCe, heef§ece Deewj Gòej efoMee ceW vecemkeâej keâjW~)
oef#eCe efoefMe efJeefoMee ceW, kesâJeefue efpeve efmeæ meeOegieCe efpeleves~
$e+efæ meefnle ÙeesieerÕej, Gve meyekeâes efvelÙe ceQ JebotB~~2~~
heef§ece efoMe efJeefoMee ceW, kesâJeefue efpeve efmeæ meeOegieCe efpeleves~
$e+efæ meefnle ÙeesieerÕej, Gve meyekeâes efvelÙe ceQ JebotB~~3~~
Gòej efoMe efJeefoMee ceW, kesâJeefue efpeve efmeæ meeOegieCe efpeleves~
$e+efæ meefnle ÙeesieerÕej, Gve meyekeâes efvelÙe ceQ JebotB~~4~~
(Fmekesâ yeeo yeves ngS iebOe Ùeb$e ceW Ûebove jKekeâj Ùee iebOe Ùeb$e yeveekeâj Gme
Ûebove keâes ueskeâj oeefnves neLe keâer Deveeefcekeâe mes Deeies kesâ Skeâ-Skeâ ceb$e yeesueles
ngS Gve-Gve mLeeveeW ceW Ûebove keâe efleuekeâ ueieeJeW~)

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: Cecees DeefjnbleeCeb j#e j#e mJeene~
(ueueeš ceW efleuekeâ ueieeJeW~)
Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: Cecees eqmeæeCeb j#e j#e mJeene~
(ùoÙe ceW ueieeJeW~)
Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: Cecees DeeFefjÙeeCeb j#e j#e mJeene~
(oeefnveer Yegpee ceW ueieeJeW~)
Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: Cecees GJepPeeÙeeCeb j#e j#e mJeene~
(yeeÙeeR Yegpee ceW ueieeJeW~)
Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: Cecees ueesS meJJe meentCeb j#e j#e mJeene~
(kebâ" ceW ueieeJeW~)
Ùen mebOÙeeJebove efJeefOe hetCe& ngF&~

MM`NN

(7)

(8)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

hetpeecegKeefJeefOe
efve:mebie nes ns veeLe! Deehe oMe& keâes DeeÙee~
mveeve $eÙe mes Megæ Oeewle JeŒe OejeÙee~~
$ewueeskeäÙe efleuekeâ efpeveYeJeve keâer Jebovee keâ™B~
efpeveosJeosJe keâes vecetB mebhetCe& megKe Ye™B~~1~~
(efpevecebefoj kesâ efvekeâš hengBÛekeâj Ùen Mueeskeâ heÌ{keâj cebefoj keâes vecemkeâej
keâj ÛeejeW efoMee ceW leerve-leerve DeeJele& Skeâ-Skeâ efMejesveefle keâjles ngS cebefoj keâer
leerve Øeoef#eCee osJeW hegve: hewj Oeeskeâj Deboj ØeJesMe keâjW~)
Ô ÜeR ngB ntB efCeefmeefn mJeene~
Ùen ceb$e yeesuekeâj cebefoj ceW ØeJesMe keâj veerÛes efueKee ceb$e heÌ{keâj neLe OeesJeW~
neLe Oeesves keâe ceb$e—
Ô ÜeR Demegpej megpej mJeene~
hegve: neLe peesÌ[keâj oMe&ve mlees$e heÌ{W—
ns veeLe! Deehe oMe& keâjkesâ n<e& nes jne~
Deevebo Deßeg PeÌ[ jns meye heehe Oees jne~~
peerJeve meheâue ngDee ceQ Deepe OevÙe nes ieÙee~
ØeYeg Yeefòeâ mes efvepe meewKÙe ceW efveceive nes ieÙee~~2~~
hegve: F&Ùee&heLe Megefæ keâjWs—
heef[keäkeâceeefce Yebles~ FefjÙeeJeefnÙeeS efJejenCeeS DeCeeiegòes, DeFieceCes, efCeiieceCes,
"eCes ieceCes, ÛebkeâceCes, heeCegiieceCes, yeerpegiieceCes, nefjogiieceCes, GÛÛeej-hemmeJeCe
KesueefmebIeeCeefJeÙeef[heFªeJeefCeÙeeS pes peerJee SFbefoÙee Jee, yesFbefoÙee Jee, lesFbefoÙee
Jee, ÛeGeEjefoÙee Jee, hebefÛebefoÙee Jee, Ceesefuueoe Jee, hesefuueoe Jee, mebIeefóoe Jee,
mebIeeefooe Jee, GöeefJeoe Jee, heefjoeefJeoe Jee, efkeâefjbefÛÚoe Jee, uesefmmeoe Jee,
efÚbefooe Jee, efYebefooe Jee, "eCeoes Jee, "eCeÛebkeâceCeoes Jee, lemme GòejiegCeb lemme
heeÙeefÛÚòekeâjCeb lemme efJemeesefnkeâjCeb, peeJe DejnbleeCeb YeÙeJebleeCeb heppegJeemeb keâjsefce
leeJe keâeÙeb heeJekeâcceb ogÛÛeefjÙeb Jeesmmejeefce~
(9 yeej Ceceeskeâej ceb$e keâe peehe keâjW~)

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(9)

FÛÚeefce Yebles~ DeeueesÛesGb FefjÙeeJeefnÙemme hegJJegòej-oefkeäKeCeheefÛÚce-ÛeGefomeg
efJeefomeemeg efJenjceeCesCe pegieblejefoefªCee YeJJesCe oªJJee~ heceeooesmesCe
[ye[yeÛeefjÙeeS heeCeYetopeerJemeòeeCeb GJeIeeoes keâoes Jee keâeefjoes Jee keâerjblees Jee
meceCegceefCCeoes lemme efceÛÚe ces ogkeäkeâ[b~
Ô #JeeR Yet: MegædÙeleg mJeene~
(yew"ves keâer peien peue efÚÌ[keWâ~)
Ô ÜeR #JeeR Deemeveb efveef#eheeefce mJeene~
(Deemeve efyeÚeJeW~)
Ô ÜeR åÙegb åÙegb efCeefmeefn Deemeves GheefJeMeeefce mJeene~(Deemeve hej yew"W~)
Ô ÜeR ceewveefmLeleeÙe mJeene (ceewve «enCe keâjW DeLee&led hetpee-hee" kesâ
efmeJeeÙe DevÙe yeeleW ve keâjW~)
Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: veceesÓn&les ßeerceles heefJe$elejpeuesve hee$eMegeqæb keâjesefce
mJeene~
(hetpee kesâ yele&ve OeesJeW Ùee Gve hej peue efÚÌ[keWâ~)
Ô ÜeR DenË ãeeQ Jeb ceb nb meb leb heb PJeeR #JeeR nb me: Deefme Dee Gmee mecemle
leerLe& heefJe$epeuesve Megæhee$eefveef#ehlehetpeeõJÙeeefCe MeesOeÙeeefce mJeene~
(hetpee meece«eer hej peue efÚÌ[keWâ~)
DeLeke=âlÙeefJe%eehevee—
YeieJeved! veceesÓmleg les S<eesÓnb efpevesvõhetpeeJeboveeb kegâÙee&ced~
hegve: meeceeefÙekeâ mJeerkeâej keâjW—
—yemebleefleuekeâe Úbo—

mebmeej kesâ YeüceCe mes Deefle otj nQ pees~
Ssmes efpevesvõ heo ceW efvele ner vecettB ceQ~~
mebhetCe& efmeæieCe keâes meye meeOegDeeW keâes~
Jebotb meoe mekeâue keâce& efJeveeMe nslet~~1~~
nw meecÙeYeeJe meye ØeeCeer ceW nceeje~
nw vee keâYeer efkeâmeer mes cegPes Jewj efkebâefÛeled~~
mebhetCe& DeeMe lepe kesâ MegYeYeeJe Oee™B~
mebmeej og:Ke nj meeceeefÙekeâ keâ™B ceQ~~2~~
hegve: keâeÙe& keâe efJe%eeheve keâjW—

(10)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

YeieJeved! veceesmleg Øemeerobleg ØeYegheeoe Jebefo<ÙesÓnb~ S<eesÓnb leeJeÛÛe
meJe&meeJeÅeÙeesieeodefJejleesefmce~
DeLe efpevesvõhetpeeJeboveeÙeeb hetJee&ÛeeÙee&veg›eâcesCe mekeâuekeâce&#eÙeeLeË YeeJehetpeeJeboveemleJemecesleb ßeerceodefmeæYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
Cecees DejnbleeCeb Cecees efmeæebCeb Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Ccees GJepPeeÙeeCeb Cecees ueesS meJJe meentCeb~~
Ûeòeeefj cebieueb, Dejnble cebieueb, efmeæ cebieueb, meengcebieueb, kesâJeefueheCCeòees
Oecceescebieue, Ûeòeeefj ueesiegòecee, Dejnble ueesiegòecee efmeæ ueesiegòecee, meeng ueesiegòecee,
kesâJeefueheCCeòees Oeccees ueesiegòecee~ Ûeòeeefj mejCeb heJJeppeeefce, DejnblemejCeb
heJJeppeeefce, efmeæmejCeb heJJeppeeefce, meengmejCeb heJJeppeeefce, kesâJeefueheCCeòees
OecceesmejCeb heJJeppeeefce~
peeJe DejnbleeCeb YeÙeJebleeCeb heppegJeemeb keâjsefce leeJe keâeÙeb heeJekeâcceb
ogÛÛeefjÙeb Jeesmmejeefce~ (9 yeej Ceceeskeâej ceb$e keâe peehÙe~)
Leesmmeeefce nb efpeCeJejs eflelLeÙejs kesâJeueer DeCebleefpeCes~
CejheJejueesÙeceefnÙes efJengÙejÙeceues cenhheCCes~~
ueesÙemmegppeesÙeÙejs Oecceb eflelLebkeâjs efpeCes Jebos~
Dejnbles efkeâefòemmes ÛeGJeermeb ÛesJe kesâJeefueCees~~1~~
efmeæYeefòeâ—
leJeefmeæs CeÙeefmeæs mebpeceefmeæs Ûeefjòeefmeæs Ùe~
CeeCeefcn obmeCeefÿe Ùe efmeæs efmejmee Cecebmeeefce~~2~~
FÛÚeefce Yebòes~ efmeæYeefòe keâeDeesmeiiees keâDees lemme DeeueesÛesGb mecceCeeCemecceobmeCemecceÛeeefjòepegòeeCeb DeªefJenkeâcceefJehhecegkeäkeâeCeb DeªiegCemebheCCeeCeb
GºueesÙecelLeÙeefÿe heFefªÙeeCeb leJeefmeæeCeb CeÙeefmeæeCeb mebpeceefmeæeCeb
ÛeefjòeefmeæeCeb DeleerleeCeeieoJeóceeCekeâeueòeÙeefmeæeCeb meJJeefmeæeCeb meÙee
efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jeboeefce Cecebmmeeefce ogkeäKekeäKeDees keâccekeäKeDees yeesnueenes
ef
megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
Fefle hetpeecegKeefJeefOe:~
(Ùen hetpee ØeejbYe efJeefOe ngF&~)

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(11)

mekeâueerkeâjCeefJeefOe
DenËlees cebieueb kegâÙeg&: efmeæe: kegâÙeg&§e cebieueced~
DeeÛeeÙee&: hee"keâe§eeefhe meeOeJees cece cebieueced~~1~~
Peb Jeb £: he: n: efueKes, ieg®cegõe kesâ De«e~
Pejles Dece=le mes keâjs, ceb$emveeve heefJe$e~~2~~
µ
(hebÛeieg®cegõe yeveekeâj Gvekesâ De«eYeeieeW hej Peb Jeb £: he: n: Ùes heeBÛe ceb$e ›eâce
mes efueKeW~ Gme cegõe keâes cemlekeâ hej jKekeâj Ùen efÛebleJeve keâjW efkeâ Fve De#ejeW mes
Dece=le Pej jne nw~ hegve: veerÛes efueKes ceb$e keâes heÌ{les ngÙes Dece=le mveeve keâjW~)
Ô Dece=les Dece=leesodYeJes Dece=leJeef<e&efCe Dece=leb œeeJeÙe œeeJeÙe meb meb keäueeR
keäueeR yuetb yuetb õeb õeb õeR õeR õeJeÙe õeJeÙe meb nb Peb #JeeR nb me: mJeene~
(Ùen Dece=leØees#eCe efJeefOe ngF&)
nw Deefiveceb[ue ef$ekeâesCe mejsheâ oerKes~
DeeWkeâej ceOÙe $eÙe keâesCeefn meeefLeÙee nQ~~
jsheâe«e mes efvekeâue Deefive peuee jner nw~
Ùes meele OeelegceÙe osn peues nceeje~~3~~
oesne— veeefYe keâceue hej mJej efueKes, DenË ceOÙe uemeble~
Fmemes Deefive efvekeâue keâj, $eÙeefJeOe osn onble~~
Ô ÜeR veceesÓn&les YeieJeles efpeveYeemkeâjmÙe yeesOemenœeefkeâjCew: cece
keâceXOeveõJÙeb Mees<eÙeeefce Ies Ies mJeene~
(õJÙeMees<eCeb-keâce&õJÙe metKe jns nQ, Ssmee meesÛeW~)
Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: Ô Ô Ô Ô jb jb jb jb ncuJÙeÇËt peb peb meb meb on
on efJekeâce&ceueb on on og:Keb on on ntB heâšd Ies Ies mJeene~
µ

Skeâ jkesâyeer ceW kesâMej mes peueÙeb$e yeveekeâj efvecve ceb$e Éeje FmeceW peueOeeje ÚesÌ[W~ heveg: ‘‘Ô
Dece=les’’ Deeefo ceb$e heÌ{les ngS DebkegâMecegõe kesâ Éeje peue keâes cemlekeâ hej [eueles ngS efMegæ keâjW~
peue Megefæ ceb$e—Ô Üeb ÜeR ntB ÜeQ Ü: DeefmeDeeGmee DenË vece: mecemle iebiee efmevOJeeefo
veoer-veoleerLe&peueb YeJeleg mJeene~(peueÙeb$e Fmeer hegmlekeâ kesâ 4 he=… hej yevee nw)

(12)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

(Ùen ceb$e yeesuekeâj keâhetj peueekeâj meeceves jkesâyeer ceW jKekeâj Ssmee efÛebleve
keâjW efkeâ keâce& FËOeve peue jns nQ~)
JeeÙegceb[ue mes heJeve, Ûeues mJeeÙe mes JÙeehle~
meJe&keâce&jpe GÌ[ Ûeueer, Deelce Megefæ nes Øeehle~~4~~
Ô ÜeR DenË ßeer efpeveØeYebpeveeÙe keâce&YemceefJeOetveveb kegâ® kegâ® mJeene~
(Ùen ceb$e heÌ{keâj Ssmee meesÛeW efkeâ keâce& peueves mes pees Yemce ngF& LeerJen GÌ[ ieF&~)
Dece=l eJe<ee& h et j mes , Oegu es keâce& j pe meJe& ~
Deelcee Megæ mheâefškeâ mece, efceueW mJeiegCe meJe&mÙe~~5~~
(cesIe mes Dece=le keâer Je<ee& nesves mes Deelcee kesâ keâce&jpe Oegue ieÙes nQ Deewj Jen
mheâefškeâ mece mJeÛÚ cetefle& nes ieF& nw, Ssmee meesÛeW~)
(hegve: heeBÛeeW DebiegefueÙeeW ceW cetue mes ueskeâj leerveeW jsKee Je De«eYeeie hej ›eâce
mes efvecveefueefKele ceb$e efueKeW~)
Ô Üeb Cecees DeefjnbleeCeb~ Ô ÜeR Cecees efmeæeCeb~ Ô Ütb Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Ô ÜeQ Cecees GJepPeeÙeeCeb~ Ô Ü: Cecees ueesS meJJe meentCeb~
hegve: efvecve ceb$e yeesueles ngS oesveeW neLeeW keâes peesÌ[keâj efceuee uesJeW—
Ô ÜeR DenË Jeb ceb nb meb leb heb De efme Dee G mee nmlemebIešveb keâjesefce mJeene~
hegve: pegÌ[s ngS neLeeW mes ner veerÛes efueKes ceb$e yeesueles ngS Gve DebieeW keâe mheMe& keâjW—
Ô Üeb Cecees DeefjnbleeCeb mJeene~
(ùoÙe keâe mheMe& keâjW~)
Ô ÜeR Cecees efmeæeCeb mJeene~
(ueueeš keâe mheMe& keâjW~)
Ô Ütb Cecees DeeFefjÙeeCeb mJeene~ (efmej kesâ oef#eCe Yeeie keâe mheMe& keâjW~)
Ô ÜeQ Cecees GJepPeeÙeeCeb mJeene~ (efmej kesâ heef§ece Yeeie keâe mheMe& keâjW~)
Ô Ü: Cecees ueesSmeJJemeentCeb mJeene~ (efmej kesâ heef§ece Yeeie keâe mheMe& keâjW~)
hegve: FvneR GheÙeg&òeâ ceb$eeW keâes yeesueles ngS ›eâce mes efmej kesâ ceOÙe Yeeie, efmej kesâJe&het,
oef#eCe, heef§ece Deewj Gòej YeeieeW keâe mheMe& keâjW~ Fmes Debie vÙeeme keânles nQ~
hegve: yeeÙeW neLe keâer lepe&veer Debiegueer hej ‘‘De efme Dee G mee’’ Fve heeBÛe ceb$eeW
keâes efueKekeâj meye DebiegefueÙeeW keâes yebo keâj Fme lepe&veer keâes ner uecyeer keâj
efvecveefueefKele ceb$e yeesueles ngÙes oMeeW efoMeeDeeW ceW efoKeeles peeJeW—

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(13)

Ô Üeb Cecees DeefjnbleeCeb~
(hetJe& efoMee ceW)
Ô ÜeR Cecees efmeæeCeb~
(DeeivesÙe efoMee ceW)
Ô Ütb Cecees DeeFefjÙeeCeb~
(oef#eCe efoMee ceW)
Ô ÜeQ Cecees GJepPeeÙeeCeb~
(vew$e+le efoMee ceW)
Ô Ü: Cecees ueesS meJJe meentCeb~
(heef§ece efoMee ceW)
Ô Üeb Cecees DeefjnbleeCeb~
(JeeÙeJÙe efoMee ceW)
Ô ÜeR Cecees efmeæeCeb~
(Gòej efoMee ceW)
Ô Ütb Cecees DeeFefjÙeeCeb~
(F&Meeve efoMee ceW)
Ô ÜeQ Cecees GJepPeeÙeeCeb~
(DeOees efoMee ceW)
Ô Ü: Cecees ueesS meJJe meentCeb~
(TOJe& efoMee ceW)
Ùen efoiyebOeve ngDee~
Fme efJeOe mekeâueerkeâjCe mes, jef#ele nesles YeJÙe~
F„ ef›eâÙee keâjles ngS, ve neW efkeâmeer mes yeOÙe~~6~~
hegve: veerÛes efueKes ceb$e mes heg<he, De#ele keâes meele yeej cebef$ele keâj heefjÛeejkeâhetpekeâeW kesâ cemlekeâ hej [eueW—
ceb$e—Ô veceesÓn&les meJeË j#e j#e n@Bt heâšd mJeene~
Ùen hetpekeâeW keâer j#ee ngF&~
hegve: mejmeeW neLe ceW ueskeâj veerÛes efueKes ceb$e mes cebef$ele keâj oMeeW efoMee ceW
#esheCe keâjW—
ceb$e—Ô ntB heâšd efkeâjefšb IeeleÙe IeeleÙe hej efJeIveeved mheâesšÙe mheâesšÙe
menœeKeb[eved kegâ®-kegâ® DeelceefJeÅeeb j#e-j#e hejefJeÅeeb efÚbo efÚbo hejceb$eeved
efYebo efYebo #e: heâšd mJeene~
Fme Øekeâej meJe&efJeIve GheMeceve efJeefOe ngF&~
Ùen mekeâueerkeâjCe hetCe& ngDee~

MM`NN

(14)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

hebÛeece=le DeefYe<eskeâ hee"
(ßeer hetpÙeheeo DeeÛeeÙe& efJejefÛele)
(YeeJeevegJeeokeâ$eea-DeeefÙe&keâe %eeveceleer)
-MebYegÚbo—

DenËle osJe keâes ØeCeceve keâj, peue mes mveeve keâj Megæ ngDee~
mevceb$emveeve ›elemveeve keâj, efpeve iebOeesokeâ mes Megæ ngDee~~
DeeÛeceve DeIe& keâj Oegues OeJeue, Oeesleer Je ogheós keâes henves~
efpevecebefoj keâer $eÙe Øeoef#eCee keâj, vecetB MeerMe vele efJeefOeJeled ceQ~~1~~
efpeveie=n kesâ Éej Keesue Jesoer keâe, JeŒe nše ØeYeg oMe& keâ™B~
F&Ùee&heLe Megefæ Je efmeæ Yeefòeâ, efJeefOe mes keâj mekeâueerkeâjCe keâ™B~~
efpeveÙepeve nsleg YetMegefæ DeÛe&vee õJÙe hee$e De® Deelce Megefæ~
keâjkesâ Yeòeâer mes efpeve DeefYe<eJe, ØeejbYetB ceQ keâj ef$eOee Megefæ~~2~~~
meewiebO Ùe-mebi ele-ceOeg›ele-Pebke=âlesv e~
mebJeCÙe&ceeveefceJe iebOeceefvebÅeceeoew~~
DeejesheÙeeefce
efJeyegOesÕejJe=boJebÅe~
heeoejefJeboceefYeJebÅe efpeveesòeceeveeb~~
(Ùen Mueeskeâ heÌ{keâj Deveeefcekeâe Debiegueer mes YeieJeeve kesâ ÛejCeeW ceW Ûebove
ueieekeâj Gmeer Ûebove mes Deheves ceeLeW ceW efleuekeâ keâjW~)
efleuekeâ ueieeves kesâ ceb$e—
Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: Cecees DeefjnbleeCeb j#e j#e mJeene~
(ueueešs)
Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: Cecees efmeæeCeb j#e j#e mJeene~
(ùoÙes)
Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: Cecees DeeFefjÙeeCeb j#e j#e mJeene~(oef#eCe Yegpes)
Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: Cecees GJepPeeÙeeCeb j#e j#e mJeene~ (Jeece Yegpes)
Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: Cecees ueesS meJJe meentCeb j#e j#e mJeene~ (kebâ"s)
(cee$e ueueeš ceW ner efleuekeâ ueieevee nes lees ØeLece ceb$e ner yeesueW~)

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(15)

hetpeve keâer Leeueer ceW mJeeefmlekeâ yeveeves keâer efJeefOe—
5

24

2
3

eqvecveefueefKele Mueeskeâ heÌ{les ngS mJeefmlekeâ kesâ ÛeejeW efoMeeDeeW ceW Debkeâ efueKeW~
jÙeCeòeÙeb Ûe Jebos, ÛeGJeermeefpeCeb Ûe meJJeoe Jebos~
hebÛ eieg™Ceeb Jebos, ÛeejCeÛejCeb meoe Jebos~ ~
Ô ßeer efpevesvõ cegPe efÛeòe heefJe$e keâerpes~
Lee mveeveheer" leJe ces® efiejervõ TBÛee~~
pevceeefYe<esk eâ keâjkesâ megj Fbõ n<ex~
ceQ Yeer keâ™B vnJeve Deepe ØeYees legcneje~~3~~
Ô ÜeR ßeeR #eeR Yet: mJeene~ (ØemleeJevee nsleg heg<heebpeefue #esheCe keâjs~)
Ô leerLe&ke=âle vnJeve Yetefce heefJe$e nslet~
Megæer keâ™B peue efueÙes yeng hegCÙe mebÛetB~~
Deefive Øepeeue hegefve veeie meglehe&Ceb Yeer~
ßeer #es$eheeue DejÛettB MegefÛe DeIe& oskesâ~~4~~
Ô ÜeR vece: meJe&%eeÙe meJe&ueeskeâveeLeeÙe Oece&leerLeËkeâjeÙe ßeer MeebefleveeLeeÙe
hejceheefJe$esYÙe: MegæsYÙees vecees Yetefce Megefæb keâjesefce mJeene~
(peue efÚÌ[keâ keâj Yetefce MeesOeve keâjvee~)
Ô ÜeR #eeR Deefiveb ØepJeeueÙeeefce efvece&ueeÙe mJeene~
Ô ÜeR JeefvnkegâceejeÙe mJeene~
Ô ÜeR %eeveesÅeesleeÙe vece: mJeene~
(keâhetj peueevee~)
Ô ÜeR ßeeR #eeR Yet: veeiesYÙe: mJeene~
(veeie meblehe&Ce keâjvee~)
Ô ÜeR De$emLe #es$eheeueeÙe mJeene~
(#es$eheeue keâes DeIe& ÛeÌ{evee~)
DenËl eosJ e DeÛee& efJ eefO e efJ eIvenejer~
Fvõeefo ome efoefMe megoYe& Oe™B ®Ûeer mes~~

(16)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

Ùe%eesh eJeerl e yeng DeeYejCeeefo Oee™B~
Yet DeÛe&kesâ efpeve pepettb Deye Fbõ neskesâ~~5~~
Ô ÜeR ›eâeW ohe&ceLeveeÙe vece: mJeene~
Ô ÜeR veerjpemes vece: mJeene~ (peueb)
Ô ÜeR MeerueiebOeeÙe vece: mJeene~ (Ûeboveb)
Ô ÜeR De#eleeÙe vece: mJeene~ (De#eleb)
Ô ÜeR efJeceueeÙe vece: mJeene~ (heg<heb)
Ô ÜeR hejceefmeæeÙe vece: mJeene~ (vewJesÅeb)
Ô ÜeR %eeveesÅeesleeÙe vece: mJeene~ (oerheb)
Ô ÜeR ßegleOetheeÙe vece: mJeene~ (Oetheb)
Ô ÜeR DeYeer„ heâueoeÙe vece: mJeene~ (heâueb)
Ô ÜeR Yetefce osJeleeÙew vece: ~ DeIeË...
Fme Øekeâej oMeeW efoMeeDeeW ceW oYe& mLeehevee, De„efJeOe DeÛee&Yetefce hetpee keâjW~
Ô ÜeR mecÙeioMe&veeÙe mJeene~
Ô ÜeR mecÙei%eeveeÙe mJeene~
Ô ÜeR mecÙekeâdÛeeefj$eeÙe mJeene~
(Fve ceb$eeW keâes heÌ{keâj Ùe%eesheJeerle OeejCe keâjW~ DeeYet<eCe-cegkegâš, nej,
cegefõkeâe Deeefo henveW~)
Ô ÜeR FvõesÓnb mJeene~
(Ùen ceb$e yeesuekeâj ceQ Fbõ ntB Ssmee mecePeW~)
Ùes Ûeej mJeCe& keâueMes peue mes Yejs nQ~
Ùes YeJÙe #escekeâj Ûeejefn keâesCe LeehetB~~
ßeer ces® hes ®efÛej heeb[gkeâ nw efMeuee pees~
ßeerheer" leÉle megLeehe megOeesÙe hetpe@B@t~~6~~
Ô ÜeR mJemleÙes keâueMe mLeeheveb keâjesefce mJeene~
(Ûeej keâesveeW ceW Ûeej keâueMe mLeeefhele keâjvee~)
Ô Üeb ÜeR ÜBt ÜW ÜeQ ves$eeÙe mebJeew<ešd keâueMeeÛe&veb keâjesefce mJeene~
(keâueMeeW keâes DeIe& ÛeÌ{evee~)

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(17)

Ô ÜeR DenË #ceb ": ": ßeerheer"b mLeeheÙeeefce mJeene~
(DeefYe<eskeâ kesâ efueÙes peueesš1 Ùee Leeueer mLeeefhele keâjvee)
Ô Üeb ÜeR Übt ÜeQ Ü: veceesÓn&les YeieJeles ßeerceles heefJe$epeuesve ßeerheer" Øe#eeueveb
keâjesefce mJeene~
(peue mes ßeerheer" keâe Øe#eeueve keâjvee~)
Ùes veerj Ûebove megDe#ele heg<he ueskesâ~
vewJesÅe oerhe Jej Oethe ceOegj heâueeW mes~~
ßeer heer" DeÛe&ve keâ™B efpeveveeLe keâer Ùes~
Fbõeefo JebÅe cegefveJebefole meewKÙekeâejer~~7~~
Ô ÜeR mecÙeioMe&ve%eeveÛeeefj$eeÙe mJeene~
(ßeerheer" kesâ efueS DeIe& ÛeÌ{evee~)
Ô ÜeR ohe&ceLeveeÙe mJeene~
(ßeerheer" ceW oYe& mLeeefhele keâjvee Ùee heg<heebpeefue #esheCe keâjvee~)
ßeerkeâejJeCe& efueKekesâ Jemeg DeIe& DehetË~
pewvesõefyecye Fme hes Jej Yeefòeâ LeehetB~~
ßeerheeo he©eÙegie keâes Øe#eeue keâjkesâ~
$ewueekeäÙe F&Me heo hebkeâpe keâes vecetB ceQ~~8~~
Ô ÜeR ßeeruesKeveb keâjesefce mJeene~
(ßeerheer" ceW ßeerkeâej efueKeW~)
Ô ÜeR ßeerÙeb$eb hetpeÙeeefce mJeene~
(ßeerkeâej kesâ efueÙes DeIe& ÛeÌ{eJeW~)
Ô ÜeR OÙeele=efYe: DeYeerefhmeleheâueosYÙe: mJeene~
Ô ÜeR Oee$es Je<ešd vece: mJeene~
(efpeveØeeflecee kesâ ÛejCe keâe mheMe& keâjW~)
Ô ÜeR ßeerJeCex ØeefleceemLeeheveb keâjesefce mJeene~
(ßeerJeCe& hej efpeveØeeflecee keâes efJejepeceeve keâjW~)
Ô Üeb ÜeR ÜBt ÜeQ Ü: heefJe$elejpeuesve hee$eõJÙeMegefæb keâjesefce mJeene~
(peue efÚÌ[keâkeâj hee$e Je õJÙe keâer Megefæ keâjW~)
1. efpemeceW YeieJeeve keâes efJejepeceeve keâj DeefYe<eskeâ keâjles nQ, Gmes ßeerheer" keânles
nQ, Gmes peueesš Yeer keânles nQ~

(18)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

Ô ÜeR veceesÓn&les YeieJeles ßeerceles heefJe$epeuesve ßeerheeo Øe#eeueveb keâjesefce mJeene~
(efpeve Øeeflecee kesâ ÛejCeeW keâe Øe#eeueve keâjW~)
otJee&efo Oeewle efmele lebogue mJeefmlekeâeoer~
mejmeeW mecesle keâhet&j Øepeeue keâjkesâ~~
j#eeceCeer ef$epeie kesâ efpevejepe keâer ceQ~
veerjepevee efJeefOe megDeejefle ceQ Glee™B~~9~~
Ô ÜeR ›eâeW mecemleveerjepeveõJÙewveeajepeveb keâjesefce ogefjlecemceekeâcehenjleg
YeieJeeved mJeene~
(Leeueer ceW otye, De#ele, mejmeeW, mJeefmlekeâ Deeefo jKekeâj keâhetj peueekeâj
Deejleer Gleejles ngÙes veerjepevee keâjW~)
Ô ÜeR ßeeR keäueeR Ss DenË heeÅeceIeË keâjesefce veceesÓn&oYÙe: mJeene~
(DeIe& ÛeÌ{eJeW~)
heeveerÙe iebOe efmele lebogue heg<heceeuee~
efce…eVe oerhe Jej Oethe heâueeefo Yejkesâ~~
DenËle osJe ÛejCeeypeÙegieb pepeBt ceQ~
FbõeefoJebÅe efpeveJebo efvepeelce heeTB~~1~~
Ô ÜeR Den&Vece: hejcesef…YÙe: mJeene~ (peueb)
Ô ÜeR Den&Vece: hejceelcekesâYÙe: mJeene~ (Ûeboveb)
Ô ÜeR Den&Vece: DeveeefoefveOevesYÙe: mJeene~ (De#eleb)
Ô ÜeR Den&Vece: meJe&ve=megjemegjhetefpelesYÙe: mJeene~ (heg<heb)
Ô ÜeR Den&Vece: Deveble%eevesYÙe: mJeene~ (vewJesÅeb)
Ô ÜeR Den&Vece: DevebleoMe&vesYÙe: mJeene~ (oerheb)
Ô ÜeR Den&Vece: DevebleJeerÙexYÙe: mJeene~ (Oetheb)
Ô ÜeR Den&Vece: DeveblemeewKÙesYÙe: mJeene~ (heâueb)
(Ùen De„efJeOe DeÛe&ve ngDee~)
GokeâÛebovelebogue.....DeIeË~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(19)

hetJee&efo oMeefokeâd ›eâceeled oMe efokeäkeâheeuee~
Ùes Fbõ Deefive Ùece vew$e+le Je™Ce veecee~~
JeeÙet kegâyesj F&Meeve heâCeervõ Ûebõe~
Ô YetYeg&Je: mJe: mJeOee uees Ùe%eYeeiee~~11~~
Ô ÜeR ›eâeW ØememleJeCe&meJe&ue#eCe mebhetCe&mJeeÙegOeJeenveJeOetefÛevnmeheefjJeeje
FbõeefiveÙecevew$e+leJe™CeJeeÙegkegâyesjsMeeveOejCesvõmeesceveeceoMeueeskeâheeuee DeeieÛÚle
DeeieÛÚle mebJeew<ešd mJemLeeves efle…le efle…le ": ": cece De$e meefVeefnlee YeJele
YeJele Je<ešd Fob DeIeË heeÅeb ie=CnerOJeb ie=CnerOJeb Ô YetYeg&Je: mJe: mJeene mJeOee~
(Fbõ Deeefo ome efokeâdheeue osJeeW keâes DeIe& ÛeÌ{eJeW~)
ÔOece& Ûe›eâheefle kesâ DeefYe<eskeâ nslet~
mebieerle ieerle Ùegle JeeÅe megIees<e hewâuee~~
ceQ hetCe& kegbâYe efJeefOe mes keâj ceW G"eTB~
Gæej nsleg Ùen kegbâYe peiel$eÙeer keâe~~12~~
Ô ÜeR mJemleÙes hetCe&keâueMeesæjCeb keâjesefce mJeene~
(peue mes Yeje hetCe& keâueMe neLe ceW G"eJeW~)
peue mes DeefYe<eskeâ—
pewvesvõ osJe DeefYe<eskeâ efJeefOe keâ™B ceQ~
keâuÙeeCe veerjYe=le efvePe&jCeer Ùener nw~~
$ewueeskeäÙe YeJÙepeve keâes megKe Meebefle osleer~
mJeeceer keâ™B vnJeve ceQ peue mes legcneje~~13~~
Ô ÜeR ßeeR keäueeR SW DenË Jeb ceb nb meb leb heb Jeb Jeb ceb ceb nb nb meb meb leb leb heb
heb õeb õeb õeR õeR õeJeÙe õeJeÙe Peb Peb PJeeR #JeeR nb me: $ewueeskeäÙemJeeefcevees peueeefYe<eskebâ
keâjesefce veceesÓn&les mJeene~ GokeâÛebove ....DeIeË~
veeefjÙeue kesâ peue mes DeefYe<eskeâ—
pees ÛevõkeâebleceefCe kesâ peue mece OeJeue nw~
heerÙet<eJeled Delegue mJeeo efueÙes Deceue nQ~~

(20)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

Fme veeefuekesâj jme mes DeefYe<ekeâ keâjkesâ~
ÛeentB ØeYees! cegPe JeÛeve Fmekesâ meÂMe neW~~14~~
Ô ÜeR ßeeR keäueeR SW DenË Jeb ceb nb meb leb heb Jeb Jeb ceb ceb nb nb meb meb leb leb heb
heb õeb õeb õeR õeR õeJeÙe õeJeÙe Peb Peb PJeeR #JeeR nb me: $ewueeskeäÙemJeeefcevees
veeefuekesâjjmeeefYe<eskebâ keâjesefce veceesÓn&les mJeene~ GokeâÛebove ....DeIeË~
F#egjme keâe DeefYe<eskeâ—
lelkeâeue hesuekeâj hee$e Yeje efueÙee nw~
ceeOegÙe& hetCe&Ùegle Ùes jme F#eg keâe nw~~
ns veeLe! Deehe DeefYe<eskeâ keâ™B ®efÛe mes~
cesjs JeÛeve ef$epeie keâCe& jmeeÙeveb neW~~15~~
Ô ÜeR ßeeR keäueeR SW DenË Jeb ceb nb meb leb heb Jeb Jeb ceb ceb nb nb meb meb leb leb heb
heb õeb õeb õeR õeR õeJeÙe õeJeÙe Peb Peb PJeeR #JeeR nb me: $ewueeskeäÙemJeeefcevees F#egjmeeefYe<eskebâ
keâjesefce veceesÓn&les mJeene~ GokeâÛebove ....DeIeË~
Ie=le mes DeefYe<eskeâ—
DelÙeble hegef„keâj Ùes Ie=le le=efhlekeâejer~
mebleehe otjkeâj DeefleMeÙe keâebefle oslee~~
Ieer mes efpevesvõ DeefYe<eskeâ keâ™B DeYeer ceQ~
oerIee&Ùeg nes Delegue Meefòeâ yeÌ{s Fmeer mes~~16~~
Ô ÜeR ßeeR keäueeR SW DenË Jeb ceb nb meb leb heb Jeb Jeb ceb ceb nb nb meb meb leb leb heb
heb õeb õeb õeR õeR õeJeÙe õeJeÙe Peb Peb PJeeR #JeeR nb me: $ewueeskeäÙemJeeefcevees Ie=leeefYe<esekbâ
keâjesefce veceesÓn&les mJeene~ GokeâÛebove ....DeIeË~
otOe mes DeefYe<eskeâ—
hetCee& MeMeebkeâ efkeâjCeeW mece keâebefle Oeejs~
Ùes otOe Gòece jmeeÙeve efJeÕe ceW nw~~
ns veeLe! #eerjIeš mes DeefYe<eskeâ keâjkesâ~
ceQ keâeceOesveg mece JeebefÚle Øeehle keâjuetB~~17~~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(21)

Ô ÜeR ßeeR keäueeR SW DenË Jeb ceb nb meb leb heb Jeb Jeb ceb ceb nb nb meb meb leb leb heb
heb õeb õeb õeR õeR õeJeÙe õeJeÙe Peb Peb PJeeR #JeeR nb me: $ewueeskeäÙemJeeefcevees ogiOeeefYe<esekbâ
keâjesefce veceesÓn&les mJeene~ GokeâÛebove ....DeIeË~
oefOe mes DeefYe<eskeâ—
pewvesvõ keâerefle& Ùen Skeâef$ele ngF& keäÙee?
#eerjesoOeer heÙe ngDee yeme Jehe&â mece ner~~
Deefle cebieueerkeâ oefOe mes DeefYe<eskeâ keâjkesâ~
$ewueeskeäÙe cebieueceÙeer efvepe meewKÙe heeTB~~18~~
Ô ÜeR ßeeR keäueeR SW DenË Jeb ceb nb meb leb heb Jeb Jeb ceb ceb nb nb meb meb leb leb heb
heb õeb õeb õeR õeR õeJeÙe õeJeÙe Peb Peb PJeeR #JeeR nb me: $ewueeskeäÙemJeeefcevees oefOeDeefYe<eskebâ
keâjesefce veceesÓn&les mJeene~ GokeâÛebove ....DeIeË~
meJeez<eefOe mes DeefYe<eskeâ—
Suee ueJeb i e keâhet&j megÛ ebo veeoer~
veevee megiebOeJej Jemleg efceueeÙe keâjkesâ~~
meJeez<eefOe efceefuelemeej keâ<eeÙe peue mes~
mebmeejjesienj nsleg keâ™B vnJeve ceQ~~19~~
Ô ÜeR ßeeR keäueeR ef$eYegJeveheles: meJeez<eefOeDeefYe<eskebâ keâjesefce veceesÓn&les mJeene~
GokeâÛebove...DeIeË
Ûeej keâesCe keâueMeeW mes DeefYe<eskeâ—
le=<Cee efveJeejCe keâjW yeng hegCÙekeâejer~
ceebieuÙeõJÙe Jej efceefßele keâesCe keâueMes~~
$ewueeskeäÙe veeLe efpeve keâe DeefYe<eskeâ keâjkesâ~
hee peeTB MeerIeÇ efvepe kesâ megÛeleg„ÙeeW keâes~~21~~
Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: De efme Dee G mee veceesÓn&les YeieJeles cebieueesòecekeâjCeeÙe
keâesCekeâueMepeueeefYe<eskebâ keâjesefce veceesÓn&les mJeene~ GokeâÛebove ....DeIeË~

(22)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

Ûebove efJeuesheve—
$ewueeskeäÙe hegCÙeØeo Ûebove keâes efIemee nw~
meewYeeiÙekeâeefj efpeveefyecye efJeueshe nslet~~
meewjYÙe Øeehle keâj uetB efvepe kesâ iegCeeW keâer~
ns veeLe! Deehe iegCemeewjYe efJeÕeJÙeehee~~20~~
Ô ÜeR ßeeR keäueeR SW DenË Jeb ceb nb meb leb heb Jeb Jeb ceb ceb nb nb meb meb leb leb heb
heb õeb õeb õeR õeR õeJeÙe õeJeÙe Peb Peb PJeeR #JeeR nb me: $ewueeskeäÙemJeeefcevees keâukeâÛetCez:
GÉle&veb keâjesefce veceesÓn&les mJeene~ GokeâÛebove ....DeIeË~
JeemeefvlekeâepeeeflemegjsMeJe=vowye&vOetkeâJe=vowjefhe ÛechekeâeÅew:~
heg<hewjveskewâjefueefYeù&lee«ew: ßeerceefppevesvõebefIeÇÙegieb ÙepesÓnced~~
heg<heJe=ef„—Ô ÜeR heg<heJe=ef„b keâjesefce veceesÓn&les mJeene~
(heg<heJe=ef„ keâjW~)
oOÙegppJeuee#eleceveesnj heg<heoerhew: hee$eeefhe&leb Øeefleefoveb cenleeojsCe~
$ewueeskeäÙecebieuemegKeeueÙe keâeceoen-ceejeefle&kebâ leJe efJeYeesjJeleejÙeeefce~~
Deejleer—Ô ÜeR ›eâeW mecemleveerjepeveõJÙew: veerjepeveb keâjesefce ogefjleb Demceekebâ
Dehenjleg YeieJeeved mJeene~
(Deejleer GleejW~)
megieefvOele peue mes DeefYe<eskeâ—
keâhet&j ÛetC e& ceueÙeeefi eefj Ûeboveeoer~
veevee megiebefOekeâj õJÙe efceueeÙe ueerves~~
iebOeecyeg mes efvele keâ™B DeefYe<eskeâ ØeYeg keâe~
kewâJeuÙe%eeveceÙe Deelce pÙeesefle heeTB~~22~~
Ô veceesÓn&les YeieJeles ßeerceles Øe#eerCeeMes<eoes<ekeâuce<eeÙe efoJÙelespeescetle&Ùes vece:
ßeerMeebefleveeLeeÙe MeebeflekeâjeÙe meJe&heeheØeCeeMeveeÙe meJe&efJeIveefJeveeMeveeÙe
meJe&jesieehece=lÙegefJeveeMeveeÙe meJe&hejke=âle#egõesheõJeefJeveeMeveeÙe meJe&#eece[ecej-efJeveeMe
veeÙe
Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: Den&ved De efme Dee G mee vece: cece meJe&Meebefleb kegâ® kegâ®, cece
meJe&legef„b kegâ® kegâ®, cece meJe&hegef„b kegâ® kegâ® mJeene mJeOee~ GokeâÛebove......DeIeË
(ÙeneB MeebefleOeeje keâjW~µ)

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(23)

iebOeesokeâ ueieeves keâe Mueeskeâ Je ceb$e—
ceevees efnceeÛeue ceneefieefj mes efiejer nw~
DeekeâeMeiebie peueOeej heefJe$e iebiee~~
DenËle keâe vnJeve veerj Fmes vecetB ceQ~
ceQ Gòeceebie Gj ceW Âie ceW ueieeTB~~23~~
Ô veceesÓn&lhejcesef…YÙe: cece meJe&MeebefleYe&Jeleg mJeene~
(Deelcee keâes heefJe$e keâjW—iebOeesokeâ keâes efmej hej, ueueeš ceW, ieues ceW,
Je#emLeue ceW Je ves$eeW ceW ueieeJeW~)
Ô ÜeR OÙeele=efYejYeerefhmeleheâueosYÙe: mJeene~
(heg<heebpeefue #esheCe keâjW~)

MeeebefleOeeje
jÛeefÙe$eer-ieefCeveer DeeefÙe&keâe %eeveceleer

Ô veceesÓn&les YeieJeles ßeerceles heÇ#eerCeeçes<eoes<ekeâuce<eeÙe efoJÙelespeescetle&Ùes
vece: ßeerçeebefleveeLeeÙe çeebeflekeâjeÙe meJe&heeheheÇCeeçeveeÙe meJe&efJeIveefJeveeçeveeÙe
meJe&jesieeshemeie&efJeveeçeveeÙe meJe&hejkeâ=le#egõesheõJeefJeveeçeveeÙe, meJe&#eece[ecejefJeveeçeveeÙe Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: De efme Dee G-mee vece: cece (...)1 meJe&%eeveeJejCe
keâce& efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&oçe&veeJejCe keâce& efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ
efYeefvæ meJe&JesoveerÙekeâce& efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&ceesnveerÙekeâce& efÚefvæ
efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJee&Ùeg:keâce& efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&veecekeâce&
efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&iees$ekeâce& efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ
meJee&vlejeÙekeâce& efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&›eâesOeb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ
efYeefvæ meJe&ceeveb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&ceeÙeeb efÚefvæ efÚefvæ
efYeefvæ efYeefvæ meJe& }esYeb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&ceesnb efÚefvæ
efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&jeieb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&És<eb efÚefvæ
efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&iepeYeÙeb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&efmebnYeÙeb
1. eqpemekesâ efueÙes MeebefleOeeje keâjveer nes Gmekeâe veece uesJeW~

(24)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJee&efiveYeÙeb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ
meJe&mehe&YeÙeb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&ÙegæYeÙeb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ
efYeefvæ meJe&meeiejveoerpe}YeÙeb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&pe}esojYeiebojkegâ…keâece}eefoYeÙeb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&efveie[eefoyebOeveYeÙeb efÚefvæ
efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&JeeÙegÙeeveogIe&šveeYeÙeb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ
meJe&Jee<heÙeeveogIe&šveeYeÙeb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&ÛelegMÛeeq›eâkeâeogIe&šveeYeÙeb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&ef$eÛeef›eâkeâeogIe&šveeYeÙeb efÚefvæ
efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&efÉÛeef›eâkeâeogIe&šveeYeÙeb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ
meJe&Jee<heOeeveerefJemHeâesškeâYeÙeb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&efJe<eeòeâJee<he#ejCeYeÙeb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&efJeÅegleogIe&šveeYeÙeb efÚefvæ efÚefvæ
efYeefvæ efYeefvæ meJe&YetkebâheogIe&šveeYeÙeb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ
meJe&YetleefheçeeÛeJÙeblej[eefkeâveerçeeefkeâvÙeeefoYeÙeb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ
meJe&OeveneefveYeÙeb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&JÙeeheejneefveYeÙeb efÚefvæ efÚefvæ
efYeefvæ efYeefvæ meJe&jepeYeÙeb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&ÛeewjYeÙeb efÚefvæ
efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&og„YeÙeb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&çe$egYeÙeb
efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&çeeskeâYeÙeb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ
meJe&meecheÇoeefÙekeâefJeÉs<eb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&Jewjb efÚefvæ efÚefvæ
efYeefvæ efYeefvæ meJe&ogefYe&#eb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&ceveesJÙeeefOeb efÚefvæ
efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&Deele&jewõOÙeeveb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&ogYee&iÙeb
efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJee&Ùeçe: efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&heeheb
efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe& DeefJeÅeeb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&heÇlÙeJeeÙ
eb
efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&kegâceefleb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&YeÙeb
efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJe&›etâj«enYeÙeb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ
meJe&og:Keb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ meJee&hece=lÙegb efÚefvæ efÚefvæ efYeefvæ efYeefvæ~
Ô ef$eYegJeveefçeKejçesKej-efçeKeeceefCeef$eYegJeveieg¤ef$eYegJevepeveleeDeYeÙeoeveoeÙekeâmeeJe&YeewceOece&meeceÇepÙeveeÙekeâcenefle-ceneJeerjmevceefleJeerjeefleJeerjJeOe&ceeveveecee}bke=âle-ßeerceneJeerjefpeveçeemeveheÇYeeJeeled meJex efpeveYekeälee: megefKevees YeJebleg~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(25)

Ô ÜeR ßeeR keä}eR SW DenË DeeÅeeveeceeÅes pecyetÉerhes cesjeso&ef#eCeYeeies Yejle#es$es
DeeÙe&Keb[s Yeejleosçes ..... heÇosçes ..... veeceveiejs JeerjmebJeled ..... leces .....
ceemes ..... he#es ..... efleLeew .....Jeemejs efvelÙe hetpeeJemejs (..... eqJeOeeveeJemejs1)
efJeOeerÙeceevee FÙeb MeeefvleOeeje meJe&osMes jepÙes je°^s hegjs «eeces veiejs meJe&cegefveDeeefkeâeÙe&
ßeeJekeâßeeefJekeâeCeeb ÛelegefJe&OemebIemÙe Meebefleb keâjesleg cebie}b leveesleg Fefle mJeene~
ns <ees[çe leerLeËkeâj! hebÛeceÛe›eâJeefle&ved! keâeceosJe¤he! ßeer çeebefleefpevesMJej!
megefYe#eb kegâ® kegâ® ceve: meceeefOeb kegâ® kegâ® Oece&çegkeä}OÙeeveb kegâ® kegâ® megÙeçe:
kegâ® kegâ® meewYeeiÙeb kegâ® kegâ® DeefYeceleb kegâ® kegâ® hegCÙeb kegâ® kegâ® efJeÅeeb kegâ®
kegâ® DeejesiÙeb kegâ® kegâ® ßesÙe: kegâ® kegâ® meewneoË kegâ® kegâ® meJee&efj„ «eneoerved
Devegketâ}Ùe Devegketâ}Ùe keâo}erIeelecejCeb IeeleÙe IeeleÙe DeeÙegõe&IeÙe õeIeÙe meewKÙeb
meeOeÙe meeOeÙe, Ô ÜeR ßeer çeebefleveeLeeÙe peieled çeebeflekeâjeÙe meJeexheõJe-çeebefleb
kegâ® kegâ® ÜeR vece:~ hejceheefJe$emegiebefOelepe}sve efpeveheÇefleceeÙee: cemlekeâmÙeesheefj
çeebefleOeejeb keâjesceerefle mJeene~ ÛelegefJe&OemebIemÙe meJe&çeebefleb kegâ® kegâ® legef„b kegâ®
kegâ® hegef„b kegâ® kegâ® Je<ešd mJeene~

MM`NN

(26)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

DeefYe<eskeâ kesâ Devevlej keâjves ÙeesiÙe ef›eâÙeeSB
(ßeer hetpÙeheeo mJeeceer Éeje keâefLele)
efJeefOeJeled DeefYe<eskeâ keâjkesâ efvelÙe hetpee kesâ yeeo Deble ceW pees efJeefOe keâjveer
ÛeeefnS, Gmekesâ efueS ‘‘DeefYe<eskeâ hee"’’ ceW ner ßeer hetpÙeheeo mJeeceer ves Deble ceW Ûeej
Mueeskeâ efoÙes ieÙes nQ, GvnW osKekeâj efJeefOe keâjvee MeeŒeesòeâ nw~
efve‰ehÙewJeb efpeveeveeb meJeveefJeefOejefhe ØeeÛÙe&YetYeeiecevÙeb~
hetJeexòewâceË$eÙeb$ewefjJe YegefJe efJeefOeveejeOeveeheer"Ùeb$eleced~~
ke=âlJee meÛÛeboveeÅewJe&megouekeâceueb keâefCe&keâeÙeeb efpevesvõeved~
ØeeÛÙeeb mebmLeehÙe efmeæeefvelejefoefMe ieg™ved ceb$e™heeved efveOeeÙe~~
1~~
pewveb Oecee&ieceeÛee&efveueÙeceefhe efJeefokeähe$eceOÙes efueefKelJee~
yee¢es ke=âlJeeLe ÛetCez: ØeefJeMeomeokewâ: hebÛekebâ ceb[ueeveeced~~
le$e mLeehÙeeefmleLeerMee «enmegjheleÙees Ùe#eÙe#Ùe: ›eâcesCe~
ÉejsMee ueeskeâheeuee efJeefOeJeefon ceÙee ceb$elees JÙeeefÜÙevles~~2~~
SJeb hebÛeesheÛeejwefjn efpeveÙepeveb hetJe&Jevcetueceb$esCeeheeÅeeveskeâheg<hewjceueceefCeieCewjbiegueerefYe: meceb$ew:~~
DeejeOÙeenËlece°esòejMelececeueb ÛewlÙeYekeälÙeeefoefYe§e~
mleglJee ßeer Meebefleceb$eb ieCeOejJeueÙeb hebÛeke=âlJe: heef"lJee~~3~~
hegCÙeenb Iees<eefÙelJee leoveg efpeveheles: heeohe©eeefÛe&leeb ßeerMes<eeb mebOeeÙe& cetOvee& efpeveheefleefveueÙeb ef$e:hejerlÙe ef$eMegæŸee~
DeevecÙesMeb efJeme=pÙeecejieCeceefhe Ùe:hetpeÙesled hetpÙeheeob~
ØeehveeslÙesJeeMeg meewKÙeb YegefJe efoefJe efJeyegOees osJeveboeref[leßeer:~~4~~

1. efvelÙe ceW neW lees ‘efvelÙe hetpeeJemejW’ yeesueW~ Ùeefo efkeâmeer efJeOeeve kesâ Øemebie ceW nQ lees Gme
efJeOeeve keâe ÙeneB hej veece uesJeW~

Fme efJeefOe efpeveJej DeefYe<eskeâ Je hetpee efJeefOe keâes efve…eefhele keâjkesâ~
Jej efmeæÛe›eâ Ùeb$eeefokeâ keâer ceb$eeW mes DeejeOeve keâjkesâ~~
Ûebove mes De"oue keâceue yevee keâefCe&keâe ceOÙe ‘‘Den&ved’’ efueefKeÙes~
hetjye efoMe efmeæ Flej $eÙeefoMe ceW $eÙeefJeOe ieg®DeeW keâes efueefKeÙes~~1~~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(27)

efJeefoMee oue ceW efpeveOece& efpeveeiece efpeveØeeflecee efpeveie=n efueefKeÙes~
Fme yeenj ÛetCee&efokeâ mes heeBÛe keâes…keâ keâe MegYe ceb[ue jefÛeÙes~~
GmeceW hebõn efleefLemegj veJe«en yeòeerme megjsvõ Ùe#e Ùe#eer~
ÉejsM e ueeskeâheeueebs keâer keâjlee ceb$eeW mes Dee£eve efJ eOeer~~2~~
Fme efJeOe hebÛeesheÛeej hetpeve keâj cetueceb$e mes peehe keâjes~
heg<heeW mes ceefCeceeuee Ùee Debiegueer mes pehe Fkeâmeew Dee" keâjes~~
efheâj ÛewlÙehebÛeieg®Meebefle Yeefòeâ efJeefOeJeled keâjkesâ efpeve DeejeOees~
Jej Meebefle Je ieCeOejJeueÙe ceb$e keâes heeBÛe yeej heÌ{ DeejeOees~~3~~
hegCÙeenJeeÛevee keâj efpeveheokeâceueeefÛe&le ßeerMes<ee1 efMej Oej~
efpeve cebefoj keâer ef$ekeâjCeMegæer mes $eÙe Øeoef#eCee Yeer oskeâj~~
ØeYeg keâes vece osJeefJemepe&ve keâj pees ‘‘hetpÙeheeo’’2 efpeve keâes Ùepeles~
Jes ‘‘osJeveefvo’’ mes hetefpele ßeer Yet efoJe kesâ meewKÙe Øeehle keâjles~~4~~
Fme Øekeâej efpevesvõosJe keâer hetpee efJeefOe keâes hetCe& keâjkesâ hetJeexòeâ ceb$e-Ùeb$eeWs
mes efJeefOehetJe&keâ DeejeOeveeheer" Ùeb$e keâer hetpee keâjs~ hegve: Ûebove Deeefo kesâ Éeje
Dee" oue keâe keâceue yeveekeâj keâefCe&keâe ceW ßeer efpevesvõosJe keâes mLeeefhele keâj
hetJe&efoMee ceW efmeæeW keâes, Mes<e leerve efoMee ceW DeeÛeeÙe&, GheeOÙeeÙe Deewj meeOeg keâes
efJejepeceeve keâjkesâ hegve: efJeefoMee kesâ oueeW ceW ›eâce mes efpeveOece&, efpeveeiece,
efpeveØeeflecee Deewj efpevecebefoj keâes efueKekeâj yeenj mes ÛetCe& mes Deewj Oegues ngS
GppJeue ÛeeJeue Deeefo mes hebÛeJeCe& ceb[ue yevee uesJeW~ Fme keâceue kesâ yeenj
hebÛeoMe efleefLeosJelee keâes, veJe«eneW keâes, yeòeerme FbõeW keâes, Ûeewyeerme Ùe#eeW keâes,
Ûeewyeerme Ùeef#eCeer keâes leLee ÉejheeueeW keâes Deewj ueeskeâheeueeW keâes efJeefOeJeled ceb$ehetJe&keâ
ceQ Dee£eveve efJeefOe mes yegueelee ntB~
Fme lejn hebÛeesheÛeejeW mes ceb$ehetJe&keâ efpeve YeieJeeved keâe hetpeve keâj hetJe&Jeled
cetue ceb$eeW Éeje Deveskeâ Øekeâej kesâ heg<heeW mes, efvece&ue ceefCeÙeeW keâer ceeuee mes Ùee
Debiegueer mes Skeâ meew Dee" peehÙe keâjkesâ DejnbleosJe keâer DeejeOevee keâjs~ hegve:
ÛewlÙeYeefòeâ Deeefo Meyo mes hebÛeieg® Yeefòeâ Deewj Meebefle Yeefòeâ kesâ Éeje mleJeve
1. Deeefmekeâe~ 2. ßeer hetpÙeheeo Deewj osJevebefo~ Ùes oesveeW veece ßeer hetpÙeheeoeÛeeÙe& kesâ nQ~

(28)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

keâjkesâ Meebefleceb$e Deewj ieCeOejJeueÙe ceb$eeW keâes heeBÛe yeej heÌ{keâj hegCÙeenJeeÛeve
keâer Iees<eCee keâjvee, Fmekesâ yeeo efpevesvõosJe kesâ ÛejCekeâceueeW mes hetefpele ßeerMes<ee/
Deeefmekeâe keâes cemlekeâ hej ÛeÌ{ekeâj efpevecebefoj keâer leerve Øeoef#eCee oskeâj ceve,
JeÛeve, keâeÙe keâer MegefæhetJe&keâ efpevesvõ YeieJeeve keâes vecemkeâej keâjkesâ Deewj
DecejieCe DeLee&led hetpee kesâ efueS yegueeS ieS osJeeW keâe efJemepe&ve keâjkesâ pees JÙeefòeâ
‘‘hetpÙeheeo’’ efpevesvõ YeieJeeved keâer hetpee keâjlee nw Jen ‘‘osJevevoer’’ mes hetefpele ßeer
efJeÉeved celÙe&ueeskeâ Deewj osJeueeskeâ ceW MeerIeÇ ner megKe keâes Øeehle keâjlee nw~
Ûe›esâvõ Deewj osJesvõ GYeÙe Yeer DeefleMeÙe efpevehetpee keâjles~
leye cegPe pewmes DeeflelegÛÚ ceveg<Ùe keäÙee DeefleMeÙe hetpee keâj mekeâles~~
efheâj Yeer efpeveJej keâer Yeefòeâ meYeer kesâ efueS keâeceOesvet ceeveer~
ns leerLe&veeLe! legceceW ner cesjer Yeefòeâ efmLej nes megKeoeveer~~1~~
pees ceve JeÛe leve mes ØeYet Yeefòeâ Gve meye peve keâe cebieue nesJes~
efpeve DeefYe<eJe cenehegCÙe keâòee& osJesvõeW keâe cebieue nesJes~~
efpeve vnJeve mlegefle ceW jle jepee keâer keâerefle& yeÌ{s cebieue nesJes~
yenghegCÙe Je ue#ceer mejmJeleer meye peve kesâ Je=efæbiele nesJes~~2~~
(Fme Øekeâej ßeer hetpÙeheeo mJeeefce efJejefÛele ceneefYe<eskeâ hee" meceehle ngDee~)

MM`NN

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(29)

veJe«enMeebefle ceb$e
1. Ô ÜeR DenË metÙe&«eneefj°efveJeejkeâ-ßeer he©eØeYeefpevesvõeÙe vece:
meJe&Meebefleb kegâ® kegâ® mJeene~
2. Ô ÜeR meesce«eneefj°efveJeejkeâ-ßeer ÛevõØeYeefpevesvõeÙe vece: meJe&Meebefleb
kegâ® kegâ® mJeene~
3. Ô ÜeR cebieue«eneefj°efveJeejkeâ-ßeer JeemeghetpÙeefpevesvõeÙe vece: meJe&Meebefleb
kegâ® kegâ® mJeene~
4. Ô ÜeR yegOe«eneefj°efveJeejkeâ-ßeer ceefuueveeLeefpevesvõeÙe vece: meJe&Meebefleb
kegâ® kegâ® mJeene~
5. Ô ÜeR ieg®«eneefj°efveJeejkeâ-ßeer ceneJeerjefpevesvõeÙe vece: meJe&Meebefleb
kegâ® kegâ® mJeene~
6. Ô ÜeR Meg›eâ«eneefj°efveJeejkeâ-ßeer heg<heovleveeLeefpevesvõeÙe vece:
meJe&Meebefleb kegâ® kegâ® mJeene~
7. Ô ÜeR Meefve«eneefj°efveJeejkeâ-ßeer cegefvemeg›eleveeLeefpevesvõeÙe vece:
meJe&Meebefleb kegâ® kegâ® mJeene~
8. Ô ÜeR jeng«eneefj°efveJeejkeâ-ßeer vesefceveeLeefpevesvõeÙe vece: meJe&Meebefleb
kegâ® kegâ® mJeene~
9. Ô ÜeR kesâleg«eneefj°efveJeejkeâ-ßeer heeÕe&veeLeefpevesvõeÙe vece: meJe&Meebefleb
kegâ® kegâ® mJeene~
Ceceeskeâej ceneceb$e kesâ Skeâ-Skeâ heo Yeer Skeâ-Skeâ «en keâer Meebefle kesâ efueS
ceeves ieÙes nQ, pees efkeâ metÙe&, Ûevõ Deeefo kesâ vebyej mes efoÙes ieÙes nQ1. Ô ÜeR Cecees efmeæeCeb~ (7000 peehÙe)
2. Ô ÜeR Cecees DeefjnbleeCeb~ (11000 peehÙe)
3. Ô ÜeR Cecees efmeæeCeb~ (10000 peehÙe)
4. Ô ÜeR Cecees GJepPeeÙeeCeb~ (14000 peehÙe)
5. Ô ÜeR Cecees GJepPeeÙeeCeb~ (19000 peehÙe)
6. Ô ÜeR Cecees GJepPeeÙeeCeb~ (10000 peehÙe)
7. Ô ÜeR Cecees ueesS meJJemeentCeb~ (23000 peehÙe)
8. Ô ÜeR Cecees ueesS meJJemeentCeb~ (18000 peehÙe)
9. Ô ÜeR Cecees ueesS meJJemeentCeb~ (10000 peehÙe)

(30)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

veJeosJelee hetpeve
—ieerlee Úbo—

Deefjnble efmeæeÛeeÙe& hee"keâ, meeOeg ef$eYegJeve JebÅe nQ~
efpeveOece& efpeveDeeiece efpevesÕej, cetefle& efpeveie=n JebÅe nQ~~
veJe osJelee Ùes ceevÙe peie ceW, nce meoe DeÛee& keâjW~
Dee£eve keâj LeeheW ÙeneB, ceve ceW Delegue ßeæe OejW~~
Ô ÜeR Den&eflmeæeÛeeÙeexheeOÙeeÙemeJe&meeOeg efpeveOece&efpeveeieceefpeveÛewlÙeÛewlÙeeueÙemecetn! De$e DeJelej DeJelej mebJeew<ešd Dee£eveveb~
Ô ÜeR Den&eflmeæeÛeeÙeexheeOÙeeÙemeJe&meeOeg efpeveOece&efpeveeieceefpeveÛewlÙeÛewlÙeeueÙemecetn! De$e efle… efle… ": ": mLeeheveb~
Ô ÜeR Den&eflmeæeÛeeÙeexheeOÙeeÙemeJe&meeOeg efpeveOece&efpeveeieceefpeveÛewlÙeÛewlÙeeueÙemecetn! De$e cece meefVeefnlees YeJe-YeJe Je<ešd meefVeOeerkeâjCeb~
—DeLee„keâ—

iebieeveoer keâe veerj efvece&ue, yee¢e ceue OeesJes meoe~
Deblej ceueeW kesâ #eeueves keâes, veerj mes hetpetB cegoe~~
veJeosJeleeDeeW keâer meoe pees Yeefòeâ mes DeÛee& keâjW~
meye efmeefæ veJeefveefOe efjefæ cebieue heeÙe efMeJekeâeblee JejW~~1~~
Ô ÜeR Den&eflmeæeÛeeÙeexheeOÙeeÙemeJe&meeOeg efpeveOece&efpeveeieceefpeveÛewlÙeÛewlÙeeueÙesYÙees pevcepejece=lÙegefJeveeMeveeÙe peuebefveJe&heeceerefle mJeene~
keâhet&j efceefßele iebOe Ûebove, osn leehe efveJeejlee~
legce heeo hebkeâpe hetpeles, ceve leehe legjleefnb Jeejlee~~
veJeosJeleeDeeW keâer meoe pees Yeefòeâ mes DeÛee& keâjW~
meye efmeefæ veJeefveefOe efjefæ cebieue heeÙe efMeJekeâeblee JejW~~2~~
Ô ÜeR Den&eflmeæeÛeeÙeexheeOÙeeÙemeJe&meeOeg efpeveOece&efpeveeieceefpeveÛewlÙeÛewlÙeeueÙesYÙees mebmeejleeheefJeveeMeveeÙe Ûebove efveJe&heeceerefle mJeene~
#eerjesoOeer kesâ hesâve mece efmele, lebogueeW keâes ueeÙekesâ~
Gòece DeKebef[le meewKÙe nsleg, hegbpe veJe megÛeÌ{eÙekesâ~~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(31)

veJeosJeleeDeeW keâer meoe pees Yeefòeâ mes DeÛee& keâjW~
meye efmeefæ veJeefveefOe efjefæ cebieue heeÙe efMeJekeâeblee JejW~~3~~
Ô ÜeR Den&eflmeæeÛeeÙeexheeOÙeeÙemeJe&meeOeg efpeveOece&efpeveeieceefpeveÛewlÙeÛewlÙeeueÙesYÙees De#eÙeheoØeehleeÙe De#eleb efveJe&heeceerefle mJeene~
Ûechee Ûecesueer kesâJeÌ[e, veevee megiebefOele ues efueÙes~
YeJe kesâ efJepeslee Deehekeâes, hetpele megceve Dehe&Ce efkeâÙes~~
veJeosJeleeDeeW keâer meoe pees Yeefòeâ mes DeÛee& keâjW~
meye efmeefæ veJeefveefOe efjefæ cebieue heeÙe efMeJekeâeblee JejW~~4~~
Ô ÜeR Den&eflmeæeÛeeÙeexheeOÙeeÙemeJe&meeOeg efpeveOece&efpeveeieceefpeveÛewlÙeÛewlÙeeueÙesYÙees keâeceyeeCeefJeOJebmeveeÙe heg<heb efveJe&heeceerefle mJeene~
heeÙeme ceOegj hekeâJeeve ceesokeâ, Deeefo keâes Yej Leeue ceW~
efvepe Deelce Dece=le meewKÙe nsleg, hetpenBt vele Yeeue ceQ~~
veJeosJeleeDeeW keâer meoe pees Yeefòeâ mes DeÛee& keâjW~
meye efmeefæ veJeefveefOe efjefæ cebieue heeÙe efMeJekeâeblee JejW~~5~~
Ô ÜeR Den&eflmeæeÛeeÙeexheeOÙeeÙemeJe&meeOeg efpeveOece&efpeveeieceefpeveÛewlÙeÛewlÙeeueÙesYÙees #egOeejesieefJeveeMeveeÙe vewJesÅeb efveJe&heeceerefle mJeene~
keâhet&j pÙeesefle peieceies, oerhekeâ efueÙee efvepe neLe ceW~
legce Deejleer lece Jeejleer, heeGBâ meg%eeve ØekeâeMe ceQ~~
veJeosJeleeDeeW keâer meoe pees Yeefòeâ mes DeÛee& keâjW~
meye efmeefæ veJeefveefOe efjefæ cebieue heeÙe efMeJekeâeblee JejW~~6~~
Ô ÜeR Den&eflmeæeÛeeÙeexheeOÙeeÙemeJe&meeOeg efpeveOece&efpeveeieceefpeveÛewlÙeÛewlÙeeueÙesYÙees ceesnevOekeâejefJeveeMeveeÙe oerheb efveJe&heeceerefle mJeene~
oMeiebOeOethe Devethe megjefYele, Deefive ceW KesGBâ meoe~
efvepe DeelceiegCe meewjYe G"s, neW keâce& meye cegPemes efJeoe~~
veJeosJeleeDeeW keâer meoe pees Yeefòeâ mes DeÛee& keâjW~
meye efmeefæ veJeefveefOe efjefæ cebieue heeÙe efMeJekeâeblee JejW~~7~~
Ô ÜeR Den&eflmeæeÛeeÙeexheeOÙeeÙemeJe&meeOeg efpeveOece&efpeveeieceefpeveÛewlÙe-

(32)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

ÛewlÙeeueÙesYÙees De°keâce&efJeveeMeveeÙe Oetheb efveJe&heeceerefle mJeene~
Debietj DecejKe Deeceü Dece=le, heâue YejeGBâ Leeue ceW~
Gòece Devethece cees#e heâue kesâ, nsleg hetpeBt Deepe ceQ~~
veJeosJeleeDeeW keâer meoe pees Yeefòeâ mes DeÛee& keâjW~
meye efmeefæ veJeefveefOe efjefæ cebieue heeÙe efMeJekeâeblee JejW~~8~~
Ô ÜeR Den&eflmeæeÛeeÙeexheeOÙeeÙemeJe&meeOeg efpeveOece&efpeveeieceefpeveÛewlÙeÛewlÙeeueÙesYÙees cees#eheâueØeehleeÙe heâueb efveJe&heeceerefle mJeene~
peue iebOe De#ele heg<he Ûe®, oerhekeâ megOethe heâueeIÙe& ues~
Jej jlve$eÙe efveefOe ueeYe Ùen, yeme DeIÙe& mes hetpele efceues~~
veJeosJeleeDeeW keâer meoe pees Yeefòeâ mes DeÛee& keâjW~
meye efmeefæ veJeefveefOe efjefæ cebieue heeÙe efMeJekeâeblee JejW~~9~~
Ô ÜeR Den&eflmeæeÛeeÙeexheeOÙeeÙemeJe&meeOeg efpeveOece&efpeveeieceefpeveÛewlÙeÛewlÙeeueÙesYÙees DeveIÙe&heoØeehleeÙe DeIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~
—oesne—

peueOeeje mes efvelÙe ceQ, peie keâer Meebefle nsleg~
veJeosJeeW keâes hetpentb, ßeæe Yeefòeâ mecesle~~10~~
MeebleÙes MeebefleOeeje~
veevee efJeOe kesâ megceve ues, ceve ceW yeng nj<eeÙe~
ceQ hetpeBt veJeosJelee, heg<heebpeueer ÛeÌ{eÙe~~11~~
efoJÙe heg<heebpeefue:~
peehÙe—Ô ÜeR Den&eflmeæeÛeeÙeexheeOÙeeÙemeJe&meeOeg efpeveOece&efpeveeieceefpeveÛewl-Ùe
ÛewlÙeeueÙesYÙees vece:~
(9, 27 Ùee 108 yeej)

peÙeceeuee
—meesj"e—

eqÛeeEÛÛeleeceefCejlve, leerve ueeskeâ ceW ßes… nes~
ieeGBâ iegCeceefCeceeue, peÙeJebles Jeleex meoe~~1~~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(Ûeeue—ns oerveyebOeg ßeerheefle... )
peÙe peÙe ßeer Deefjnble osJeosJe nceejs~
peÙe IeeefleÙee keâes Ieele mekeâue pebleg Gyeejs~~
peÙe peÙe Øeefmeæ efmeæ keâer ceQ Jebovee keâ™B~
peÙe De„ keâce&cegòeâ keâer ceQ DeÛe&vee keâ™B~~2~~
DeeÛeeÙe& osJe iegCe Úòeerme Oeej jns nQ~
oer#eeefo os DemebKÙe YeJÙe leej jns nQ~~
pewJeble GheeOÙeeÙe ieg™ %eeve kesâ Oeveer~
mevceeie& kesâ GheosMe keâer Je<ee& keâjW Ieveer~~3~~
peÙe meeOeg De"eF&me iegCeeW keâes OejW meoe~
efvepe Deelcee keâer meeOevee mes ÛÙegle ve neW keâoe~~
Ùes hebÛehejceosJe meoe JebÅe nceejs~
mebmeej efJe<ece efmebOeg mes ncekeâes Yeer GyeejW~~4~~
efpeveOece& Ûe›eâ meJe&oe Ûeuelee ner jnsiee~
pees Fmekeâer MejCe ues Jees meguePelee ner jnsiee~~
efpeve keâer OJeefve efheÙet<e keâe pees heeve keâjWies~
YeJe jesie otj keâj Jes cegefòeâ keâeble yeveWies~~5~~
efpeve ÛewlÙe keâer pees Jebovee ef$ekeâeue keâjs nQ~
Jes efÛelmJe™he efvelÙe Deelce ueeYe keâjs nQ~~
ke=âef$ece Je Deke=âef$ece efpeveeueÙeeW keâes pees YepeW~
Jes keâce&Me$eg peerle efMeJeeueÙe ceW pee yemeW~~6~~
veJe osJeleeDeeW keâer pees efvele DeejeOevee keâjW~
Jes ce=lÙegjepe keâer Yeer lees efJejeOevee keâjW~~
ceQ keâce&Me$eg peerleves kesâ nsleg ner pepeBt~
mechetCe& ‘‘%eeveceleer’’ efmeefæ nsleg ner YepeBt~~7~~

(33)

(34)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe
—oesne-

veJeosJeeW keâes YeefòeâJeMe, keâesefš keâesefš ØeCeece~
Yeefòeâ keâe heâue ceQ Ûentb, efvepeheo ceW efJeßeece~~8~~
Ô ÜeR Den&eflmeæeÛeeÙeexheeOÙeeÙemeJe&meeOegefpeveOece&efpeveeieceefpeveÛewlÙeÛewlÙeeueÙesYÙees
peÙeceeuee DeIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene...~
MeebefleOeeje, heg<heebpeefue:~
pees YeJÙe ßeæeYeefòeâ mes veJe osJelee hetpee keâjW~
Jes meye Decebieue oes<e nj, megKe Meebefle ceW Petuee keâjW~~
veJeefveefOe Delegue Yeb[ej ueW, efheâj cees#e megKe Yeer heeJeles~
megKeefmebOeg ceW nes ceive efheâj, ÙeneB hej keâYeer ve DeeJeles~~9~~
~~FlÙeeMeerJee&o:~~

MM`NN

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(35)

hetpee DevlÙe efJeefOe
(Deveblej ceefCe, cetbiee, ÛeeBoer Deeefo keâer ceeuee mes Ùee Debiegueer mes DeLeJee
108 heg<heeW mes veerÛes efueKes ceb$e keâe peehÙe keâjW~ meceÙeeYeeJe ceW 9 yeej ceb$e
heÌ{keâj heg<he ÛeÌ{eJeW~)
Ô Üeb ÜeR ÜÒB ÜeQ Ü: Deefme Dee Gmee mJeene~
hegve: ÛewlÙeYeefòeâ, hebÛeieg®Yeefòeâ Deewj MeebefleYeefòeâ heÌ{W—
DeLe efpevesvõcenehetpeemleJemecesleb ßeerÛewlÙeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
Cecees DejnbleeCeb Cecees efmeæeCeb Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Ccees GJepPeeÙeeCeb Cecees ueesS meJJe meentC eb~~
Ûeòeeefj cebieueb, Dejnble cebieueb, efmeæ cebieueb, meengcebieueb, kesâJeefueheCCeòees
Oecceescebieue, Ûeòeeefj ueesiegòecee, Dejnble ueesiegòecee, efmeæ ueesiegòecee, meeng
ueesiegòecee, kesâJeefueheCCeòees Oeccees ueesiegòecee~ Ûeòeeefj mejCeb heJJeppeeefce,
DejnblemejCeb heJJeppeeefce, efmeæ mejCeb heJJeppeeefce, meengmejCeb heJJeppeeefce,
kesâJeefueheCCeòees OecceesmejCeb heJJeppeeefce~
peeJe DeefjnbleeCeb YeÙeJebleeCeb heppegJeemeb keâjsefce leeJe keâeÙeb heeJekeâcceb
ogÛÛeefjÙeb Jeesmmejeefce~
(9 yeej Ceceeskeâej ceb$e keâe peehÙe~)
Leesmmeeefce nb efpeCeJejs eflelLeÙejs kesâJeueer DeCebleefpeCes~
CeJeheJejueesÙeceefnÙes efJengÙejÙeceues cenhheCCes~~
ueesÙemmegppeesÙeÙejs Oecceb eflelLebkeâjs efpeCes Jebos~
Dejnbles efkeâefòemmes ÛeGJeermeb ÛesJ e kesâJeefu eCees~~1~~
ÛewlÙeYeefòeâ—
ßeercevcesjew kegâueeõew jpeleefieefjJejs Meeuceueew pecyegJe=#es~
Je#eejs ÛewlÙeJe=#es jeflekeâj®Ûekesâ kegbâ[ues ceeveg<eebkesâ~~
F<JeekeâejWÓpeveeõew oefOecegKefMeKejs JÙeblejs mJeie&ueeskesâ~
pÙeesefleueexkesâÓefYeJebos YegJeveceefnleues Ùeeefve ÛewlÙeeefve leeefve~~1~~

(36)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

ÙeeJebefle efpeveÛewlÙeeefve efJeÅebles YegJeve$eÙes~
leeJebefle meleleb YekeälÙee ef$e:hejerlÙe veceecÙenb~~2~~
DebÛeefuekeâe—
FÛÚeefce Yebòes! ÛesFÙeYeefòe keâeDeesmmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb DenueesÙeefleefjÙeueesÙe G[d{ueesÙeefcce efkeâefóceeefkeâefóceeefCe peeefCe efpeCeÛesFÙeeefCe leeefCe
meJJeeefCe eflemegefJe ueesSmeg YeJeCeJeeefmeÙeJeeCeefJeblejpeesefÙemeefÙe-keâhheJeeefmeÙeefvle ÛeGe
fJene
osJee meheefjJeeje efoJJesefnb iebOesefnb, efoJJesefnb DekeäKesefnb, efoJJesefnb hegheähesâefnb, efo JJesefnb
oerJesefnb, efoJJesefnb OetJesefnb, efoJJesefnb ÛegCCesefnb, efoJJesefnb Jeemesefnb, efoJJesefnb CneCesefnb
efCeÛÛekeâeueb DeÛÛebefle, hegppebefle, Jebobefle, Cecebmeefvle, ÛesefoÙecenekeâuueeCeb keâjbefle~
DenceefJe Fn meblees lelLe mebleeFb efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jeboeefce Cecebmmeeefce
ogkeäkeâkeäKeDees keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheefòe
nesG cepPeb~
DeLe efpevesvõcenehetpeemleJemecesleb hebÛeceneieg®Yeefòeâ keâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
Cecees DeefjnbleeCeb ..... Deeefo heÌ{keâj 9 yeej ceneceb$e pehekeâj Leesmmeeefce
mleJe heÌ{keâj veerÛes efueKeer hebÛeieg® Yeefòeâ heÌ{WhebÛeieg®Yeefòeâ—
meJee&ved efpevesvõÛevõeved, efmeæeveeÛeeÙe&hee"keâeved meeOetved~
jlve$eÙeb Ûe Jebos, jlve$eÙeefmeæÙes YekeälÙee~~1~~
DebÛeefuekeâe—
FÛÚeefce Yebòes! hebÛeceneieg®Yeefkeäle keâeDeesmeiiees keâDeeslemmeeueesÛesGb~
Deªceneheeef[nsjmeefnÙeeCeb DeefjnbleeCeb~ DeªcenekeâcceefJehhecegkeäkeâeCeb efmeæeCeb~
DeªheJeÙeCeceeGmebpegò eeCeb DeeFefjÙeeCebb~ DeeÙeejeefomegoCeeCeesJeosmeÙeeCeb
GJepPeeÙeeCeb~ eflejÙeCeiegCeheeueCejÙeeCeb meJJemeentCeb~ YeòeerS efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce
hetpesefce Jeboeefce Cecebmmeeefce~ ogkeäKekeäKeDees keâccekeäKeDees yeesefnueenes megieFieceCeb
meceeefncejCeb efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
DeLe efpevesvõcenehetpeemleJemecesleb ßeerMeebefleYeefòeâ keâeÙeeslmeieË keâjescÙenb~
Cecees DeefjnbleeCeb.......mes heÌ{keâj 9 peehÙe keâjkesâ Leesmmeeefce heÌ{keâj
MeebefleYeefòeâ heÌ{les ngS heg<he #esheCe keâjvee ÛeeefnS~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(37)

MeebefleYeefòeâ—
Meebefleefpeveb MeefMeefvece&ueJekeä$eb, MeerueiegCe›elemebÙecehee$eb~
De„MeleeefÛe&leue#eCeiee$eb, veewefce efpeveesòecececyegpeves$eb~~1~~
hebÛececeerefhmeleÛe›eâOejeCeeb, hetefpeleefcebõvejsvõieCew§e~
Mebeflekeâjb ieCeMeebefleceYeerhmeg: <ees[MeleerLe&keâjb ØeCeceeefce~~2~~
efoJÙele®: megjheg<hemegJe=ef„ogËogefYejemeveÙeespeveIees<eew~
DeeleheJeejCeÛeecejjÙegices, ÙemÙe efJeYeeefle Ûe ceb[uelespe:~~3~~
leb peieoefÛe&leMeebefleefpevesvõb, Meebeflekeâjb efMejmee ØeCeceeefce~
meJe&ieCeeÙe leg ÙeÛÚleg Meebefleb, ce¢ecejb he"les hejceeb Ûe~~4~~
ÙesÓYÙeefÛe&lee cegkegâškegbâ[uenejjlvew:~
Me›eâeefoefYe: megjieCew: mlegleheeohe©ee:~~
les ces efpevee: ØeJejJebMepeielØeoerhee:~
leerLeËkeâje: meleleMeebeflekeâje YeJebleg~~5~~
mebhetpekeâeveeb Øeefleheeuekeâeveeb, ÙeleervõmeeceevÙeleheesOeveeveeb~
osMemÙe je„^mÙe hegjmÙe je%e:, keâjesleg Meebefleb YeieJeeved efpevesvõ1~~6~~
#esceb meJe&Øepeeveeb ØeYeJeleg yeueJeeved Oeeefce&keâes Yetefceheeue:~
keâeues keâeues Ûe mecÙeiJe<e&leg ceIeJee JÙeeOeÙees Ùeebleg veeMeb~~
ogefYe&#eb Ûeewjceejer #eCeceefhe peieleeb ceemce YetppeerJeueeskesâ~
pewvesvõb Oece&Ûe›ebâ ØeYeJeleg meleleb meJe&meewKÙeØeoeefÙe~~7~~
ØeOJemleIeeeflekeâcee&Ce:
kesâJeue%eeveYeemkeâje:~
kegâJeËleg peieleeb Meebefleb Je=<eYeeÅee: efpevesÕeje:~~8~~
DeÛebefuekeâe—
FÛÚeefce Yebòes! mebefle Yeefòe keâeDeesmeiiees keâDees lemmeeueesÛesGb hebÛecenekeâuueeCemebheCCeeCeb, Deªceneheeef[nsjmeefnÙeeCeb, ÛeGleermeeeflemeÙeefJemesme-mebpegòeeCeb, yeòeermeosJesvoceefCeceÙeceG[celLeÙeceefnÙeeCeb, yeueosJeJeemegosJeÛekeäkeânjefjefmecegefCepeefoDeCeieejesJeiet{eCeb, LegFmeÙemenmmeefCeueÙeeCeb, GmeneFJeerjheefÛÚcecebieuecenehegefjmeeCeb,
efCeÛÛekeâeueb DebÛesefce hetpesefce Jeboeefce Cecebmeeefce ogkeäKekeäKeDees keâccekeäKeDees yeesefnueenes
megieFieceCeb meceeefncejCeb efpeCeiegCeemebheefòe nesG cepPeb~

(38)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

DeLe efpevesvõcenehetpeemleJemecesleb efmeæÛewlÙehebÛeieg®MeebefleYeefòeâ: ke=âlJee
leodnerveeefOekeâoes<eefJeMegædÙeLeË meceeefOeYeefòeâkeâeÙeeslmeieË keâjesccÙenb~
(9 yeej Ceceeskeâej ceb$e pehevee)
DeLes„ ØeeLe&vee—
ØeLeceb keâjCeb ÛejCeb õJÙeb vece:~
MeeŒeeYÙeemees efpeveheeflevegefle: mebieefle: meJe&oeÙez:~
meodJe=òeeveeb iegCeieCekeâLee oes<eJeeos Ûe ceewveced~~
meJe&mÙeeefhe efØeÙeefnleJeÛees YeeJevee ÛeelceleòJes~
mebh eÅevleeb cece YeJeYeJes ÙeeJeosl esÓ heJeie&: ~~1~~
leJe heeoew cece ùoÙes cece ùoÙeb leJe heoÉÙes ueerveced~
efle…leg efpeveWõ! leeJeled ÙeeJeefVeJee&CemebØeeefhle:~~2~~
DekeäKejheÙelLenerCeb ceòeenerCeb Ûe peb ceS YeefCeÙeb~
leb KeceG CeeCeosJeÙe! cepPe efJe ogkeäKekeäKeÙeb efobleg~~3~~
ogkeä keâkeä KeDees keâccekeä KeDees yeesefnueenes megi eFieceCeb meceeefncejCeb
efpeCeiegCemebheefòe nesG cepPeb~
Meebefle ceb$e—
Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: De efme Dee Gmee vece: meJe&Meebefleb kegâ®-kegâ® Je<ešd
mJeene~ (Fme ceb$e keâe heeBÛe yeej GÛÛeejCe keâjW~)
ieCeOejJeueÙe ceb$e—
Ô ÜeR DenË Cecees efpeCeeCeb, Cecees DeesefnefpeCeeCeb, Cecees hejceesefnefpeCeeCeb,
Cecees meJJeesefnefpeCeeCeb, Cecees DeCebleesefn efpeCeeCeb, Cecees keâesªyegæerCeb, Cecees
yeerpeyegæerCeb, Cecees heeoeCegmeejerCeb, Cecees mebefYeCCe meesoejeCeb, Cecees meÙebyegæeCeb,
Cecees heòesÙeyegæeCeb, Cecees yeesefnÙeyegæeCeb, Cecees GpegceoerCeb, Cecees efJeGueceoerCeb,
Cecees omehegJJeerCeb, CeceesÛeGomehegJJeerCeb, Cecees Deªbie ceneefCeefceòe kegâmeueeCeb,
Cecees efJ eGJJeFefºheòeeCeb, Cecees efJeppeenjeCeb, Cecees ÛeejCeeCeb, Cecees
heCCemeceCeeCeb, Cecees DeeieemeceeieerCeb, Cecees DeemeerefJemeeCeb, Cecees efoefªefJemeeCeb,
Cecees GiieleJeeCeb, Cecees efoòeleJeeCeb, CeceesleòeJeeCeb, Cecees ceneleJeeCeb, Cecees

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(39)

IeesjleJeeCeb, Cecees IeesjiegCeeCeb, Cecees IeesjhejkeäkeâceeCeb, Cecees IeesjiegCe yebYeÙeejerCeb,
Cecees DeeceesmeefnheòeeCeb, Cecees KesuueesmeefnheòeeCeb, Cecees peuueesmeefnheòeeCeb, Cecees
efJehheesmeefnheòeeCeb, Cecees meJJeesmeefnheòeeCeb, Cecees ceCeyeueerCeb, Cecees JeefÛeyeueerCeb,
Cecees keâeÙeyeueerCeb, Cecees KeerjmeJeerCeb, Cecees meefhhemeJeerCeb, Cecees cengjmeJeerCeb,
Cecees DeefceÙemeJeerCeb, Cecees DekeäKeerCe ceneCemeeCeb, Cecees JeºceeCeeCeb, Cecees
efmeæeÙeoCeeCeb, Cecees YeÙeJeoes cenefoceneJeerj JeºceeCe yegefæefjmeerCeb, Ô Üeb
ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: DeefmeDeeGmee DeØeefleÛe›esâ heâšd efJeÛe›eâeÙe ãeeQ ãeeQ vece: mJeene~
(heg<heepebefue ef#ehesled)
efJemepe&ve hee"—
%eeveleesÓ%eevelees Jeeefhe, Meem$eesòebâ ve ke=âleb ceÙee~
lelmeJeË hetCe&cesJeemleg lJelØemeeoeefppevesÕej!~~1~~
Dee£eveb vewJe peeveeefce, vewJe peeveeefce hetpeveced~
efJ emepe&v eb ve peeveeefce, #ecemJe hejcesÕ ej~~2~~
ceb$e nerveb ef›eâÙeeb nerveb õJÙe nerveb leLewJe Ûe~
lelmeJeË #ecÙeleeb osJ e j#e j#e efpevesÕ ej!~~3~~
Deentlee Ùes hegje osJee, ueyOeYeeiee ÙeLee›eâceb~
les ceÙeeÓYÙeefÛe&lee YekeälÙee, meJex Ùeebleg ÙeLeeÙeLeced~~4~~
Ô Üeb ÜeR ÜÒ b ÜeQ Ü: Deef m eDeeGmee Den& e f l meæeÛeeÙeexh eeOÙeeÙemeJe&meeOegefpeveOece&efpeveeieceefpeveÛewlÙeÛewlÙeeueÙee: meJe&Ùe#eÙe#eerefokeäheeueeefoDe„eMeerefleosJeeoÙe: mJemLeeveb ieÛÚle ieÛÚle pe: pe: pe:~
—Ûeewyeesue Úbo—

ceesn OJeeble kesâ veeMekeâ efJeÕeØekeâeMeer efJeMeo oerefhleOeejer~
mevceejie ØeefleYeemekeâ yegOepeve keâes efvele ner cebieuekeâejer~~
ßeer efpeveÛebõ MebeefleØeo YeieJeved! leehenjve YeJe Yeefòeâ keâ™B~
hegve: hegve: leJe oMe&ve nesJes, Ùener ÙeeÛevee efvelÙe keâ™B~~1~~
Fefle efvelÙe hetpee efJeefOe:~

MM`NN

(40)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

OJepeejesnCe efJeefOe
Ûeeue Mesj—
ßeerceefppevesvõ keâe Ùes peieled F&efMelee keâe OJepe~
cekeâjOJepeeefo Me$eg peerle keâe Ùes efJepeÙeOJepe~~
efpeve Oece& keâe Øeleerkeâ Ùes Gòegbie ceneOJepe~
efJeefOeJeled ÙeneB ÛeÌ{eTB Deepe Ùes nw pewve OJepe~~1~~
Ô ÜeR ßeeR #eeR Yet: mJeene~ efJeefOeÙe%eØeefle%eeheveeÙe heg<heebpeefue:~
efpeveOeece kesâ mevcegKe OJepee kesâ Ùe#e keâes ÙeneB~
heg<heebpeefue keâj ceb$e mes yegueeTB ceQ ÙeneB~~
mLeeheveeefo keâj ÙeneB ØemeVe ceQ keâ™B~
efokeäheeue efokeäkegâceeefjÙeeW keâe Yeer Ùepeve keâ™B~~2~~
Ô ÜeR meJee&CnÙe#emeefnlee: meJe&OJepeosJelee: DeeieÛÚle DeeieÛÚle mebJeew<ešd~
Ô ÜeR meJee&CnÙe#emeefnlee: meJe&OJepeosJelee: efle…le efle…le ": ":~
Ô ÜeR meJee&CnÙe#emeefnlee: meJe&OJepeosJelee: YeJele YeJele Je<ešd~
Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: >eceesÓn&les YeieJeles ßeercelheodcecenehe©e efleefiebÛÚkesâmeefjhegb[jerkeâ cenehegb[jerkeâ iebieeefmebOegjesefnodjesefnleemÙee-nefjodnefjkeâeblee-meerleemeerleeso-e
veejervejkeâeblee-megJeCe&ketâuee™hÙeketâuee-jòeâejòeâesoe#eerjebYeesefveefOepeueb mJeCe&IešØeef#ehlemeJe&iebOeheg<hee{Ÿeb Deeceesokebâ heefJe$eb kegâ® kegâ® ãeeQ ãeeQ Jeb ceb nb meb leb heb
mJeene~ peueeefYeceb$eCeb~
Ô Üer mJemleÙes keâueMemLeeheveb keâjesefce mJeene~(veJe keâueMe mLeeheve keâjvee)
Ô ÜeR ves$eeÙe mebJeew<ešd keâueMeeÛe&veb keâjesefce mJeene~(keâueMe kesâ heeme DeIÙe& ÛeÌ{eJeW)
(ohe&Ce ceW efyebefyele meJee&Cn Ùe#e Deeefo OJepe osJeleeDeeW keâe FvneR veJe
keâueMeeW mes DeefYe<eskeâ, 1iebOe uesheve, ves$eesvceerueve Deeefo keâjkesâ DeIÙe& ÛeÌ{eJeW)
Ô ÜeR meJee&CnÙe#emeefnle meJe&OJepeosJeles Fob mveeveb ie=neCe ie=neCe mJeene~
Ô meJe& je„^#egõesheõJeb nj nj Ô mJeefmle Yeõb YeJeleg mJeene~ (mebØees#eCeb)
1. meJee&Cn Ùe#e keâer cetefle& nes lees Gmekeâe DeefYe<eskeâ keâjvee~ veneR lees keâheÌ[s ceW yeves Ùe#e
keâe ohe&Ce ceW Øeefleefyecye heÌ[s, Gmekeâe DeefYe<eskeâ keâjvee~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(41)

Ô ÜeR ßeeR DenË vece: DejnbleeCeb~ meJee&CnÙe#eeÙe Oece&Ûe›eâefJejeefpeleeÙe
ÛelegYeg&peeÙe ~ megJeCe&JeCee&Ùe iepee™{eÙe meJe&peveveÙeveeuneokeâeÙe megiebOeeveguesheveb
keâjesefce mJeene~
(megiebOeeveguesheveb)
Ô ÜeR ßeeR DenË vece: meJee&CnÙe#emÙe cegKeJeŒeb Øeef#eheeefce mJeene~
1
(cegKe JeŒe Øeoeveb)
Ô ÜeR ßeeR DenË vece: Cecees DeefjnbleeCeb meJee&CnÙe#eeÙe MÙeeceJeCee&Ùe
ÙeLeesòeâue#eCe ueef#eleeÙe meJe&peveveÙeveeuneokeâjeÙe veÙeveesvceerueveb keâjesefce mJeene~
µ
(veÙeveesvceerueveefJeOeeveb)
Ô ÜeR meJee&CnÙe#eeÙe Fbo DeIÙeË FlÙeeefo~
Ô ÜeR FbõeefooMeefokeäheeuekesâYÙe: Fob DeIÙeË~
Ô ÜeR De„efokeäkeâvÙekeâeYÙe: Fob DeIÙeË~
(Deveblej OJepe keâes GlmeJe mes veiej ceW IegceeJeW~ hegve: OJepeob[ keâer Megefæ,
ceeueeJes„ve, hebÛeece=leeefYe<eskeâ, DeIÙeË Deeefo keâjW~)
Ô ÜeR ßeeR #eeR veceesÓn&les ßeercelheefJe$epeuesve OJepeob[ Megefæb keâjesefce mJeene~
(mebØees#eCeb)
Ô ÜeR ohe&ceLeveeÙe vece: mJeene~
(oYe&ceeueeJes„veb)
Ô Cecees DeefjnbleeCeb .... Ûeòeeefjcebieueb .... Ô ÜeR Meebefleb kegâ® kegâ® mJeene~
(Fmemes OJepeob[ kesâ De«eYeeie keâe hebÛeece=le DeefYe<eskeâ keâjW)
hegve: Ô veerjpemes vece: Deeefo mes DeÛe&ve keâjW~
hegve: ieºs ceW otye oner efceefßele OeevÙe mLeeefhele keâjW~
Ô veerjpemes vece: FlÙeeefo mes ieºs keâer Yetefce keâer hetpee keâjW~
hegve: megJeCe&Ùegòeâ hejceeVe mLeeheve keâjW~ Deveblej OJepeob[ mLeeefhele keâjW~
(hegve: efokeäheeue Deeefo kesâ #egõ OJepeob[ mLeeefhele keâjW)
Ô Cecees DeefjnbleeCeb mJeene~ 108 peehÙe~
(Deveeefo efmeæ ceb$e mes hebÛeece=le DeefYe<eskeâ)
Ô ÜeR meJee&CnÙe#e! Fob peueeefokebâ ie=neCe ie=neCe mJeefmle Yeõb YeJeleg
mJeene~ DeIÙeË~
1. Fve ceb$eeW keâe ØeÙeesie meJee&Cn Ùe#e keâer cetefle& nesves hej ner nesiee~ µ meesves keâer Ùee
Deveej keâer keâuece mes kesâMej Éeje meJee&Cn Ùe#e keâe veÙeveesvceerueve keâjW~

(42)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

leerLe&sMe Je veJeosJelee yengefJeOe peÙeeefo megj~
Ùeesieervõ Je $esme" heg®<e Je lelJe%eeefve Oegj~~
jepee DeceelÙe meJe& ØeeefCe je„^ Deeefo keâer~
heerÌ[eefo njW efvelÙe hejceevebo keâjsb Yeer~~3~~
meyeÇÿeJe=efæYet&Ùeeled, meæce&Je=efæYet&Ùeeled~
Fn mekeâue ÛewlÙeeueÙee Deke=âef$ece ÛewlÙeeueÙee FJe mJeCe&ceÙee jlveceÙee
pÙeeseflece&Ùee YetÙeemegjßeevleb~
Ô efvelÙeeslmeJeceemeeslmehe#eeslmeJeJe<eexlmeJeØecegKeeslmeJeeveeb mece=æÙeesÓn&leeb
cebefojs<eg YetÙeemegjßeevleced~
YeieJeefppevesÕej.....1efJeOeeveceneslmeJeØeejbYes efJeefOeÙeceeveOJepeejesnCecegntle&:
megcegntleex YetÙeeled~
$ewueeskeäÙeceÙeer %eeve pees kewâJeuÙe ™he nw~
Fme OJepe ceW keâ™B keâuhevee Ùes meJe& hetpÙe nw~~
jlve$eÙeer mJe™he Fmeer OJepee ob[ ceW~
cebieuemegJeeÅe Iees<e meefnle OJepe ÛeÌ{eTB ceQ~~4~~
Ô Cecees DeefjnbleeCeb mJeefmle Yeõb YeJeleg, meJe&ueeskeâMebeefleYe&Jeleg mJeene~
OJepeejesnCe ceb$e:~
Ô ÜeR DenË efpeveMeemeveheleekesâ meoesefÛÚ^lee efle…-efle… YeJe-YeJe Je<ešd mJeene2~
pewvesvõ ceneÙe%e keâer Deeoer ceW ceevÙe nw~
efpeveGlmeJe oMe&keâeW keâe keâjlee Dee£eve nw~~
mebhetCe& og:Ke njs Jes megKe mece=efæ Yeer keâjs~
Fme pewveceneOJepe keâes efJeefOe mes DeIe& nce OejW~~5~~
Ô ÜeR meJee&CnÙe#e! Fob DeIÙeË ie=neCe ie=neCe mJeefmle Yeõb Ûe YeJeleg
mJeene~ (DeIÙeexæejCeb FefleOJepeejesnCe efJeOeeveb~)
1. pees efJeOeeve keâjevee nes Ùee pees GlmeJe nes Gmekeâe veece uesJeW~
2. Ùen ceb$e heÌ{keâj OJepe hej heg<heebpeefue [eueW~ efJeefOe ceb$e cee$e mes mebef#ehle keâer ieF& nw~
Øeefle…eefleuekeâ ceW ye=nod efJeefOe nw~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(43)

DebkegâjejesheCe efJeefOe
—Mesj Úbo—

ef$eYegJeve kesâ SkeâÛebõ ßeer efpevesvõ keâes vecetB~
jefJe Ûebõ keâesefš mes DeefOekeâ oerhleer GvnW veceBt~~
hegCÙeebkegâjeW mece DebkegâjejesheCe efJeOeer keâ™B~
hegCÙeebkegâjeW mes veeLe keâer DeÛee&efJeOeer keâ™B~~1~~
(ÛewlÙeeueÙe kesâ hetJe& Ùee Gòej efoMee ceW keâceueekeâej ceb[ue yeveekeâj mJeefmlekeâ
hej ome, yeejn Ùee Dee" heeefuekeâe, Iešer, MejeJe, hešueer keâes jKesb~ Fve ceb[ueeW
kesâ heef§ece Yeeie ceW megvoj efmebnemeve hej meJee&Cn Ùe#e keâer mLeehevee keâjW~)
meJee&Cn Ùe#e hetpee—
pees efoJÙe MegYeü iepe hes KeÌ[s neLe peesÌ[ kesâ~
ßeer Oece&Ûe›eâ efMej hes Oejs neLe oesÙe mes~~
efpeveÙe%e keâer j#ee keâjW, meJee&Cn Ùe#e Ùes~
Dee£eve keâj hetpee keâ™B, keâuÙeeCeo#e Ùes~~2~~
Ô ÜeR ØeMemleJeCe& meJe&ue#eCemebhetCe& ns meJee&CnÙe#e! Sefn Sefn mebJeew<ešd~
Ô ÜeR ØeMemleJeCe& meJe&ue#eCemebhetCe& ns meJee&CnÙe#e! efle…-efle… ": ":~
Ô ÜeR ØeMemleJeCe& meJe&ue#eCemebhetCe& ns meJee&CnÙe#e! meefVeefnlees YeJe-YeJe Je<ešd~
Ô ÜeR meJee&CnÙe#eeÙe Fob DeIÙeË heeÅeb iebOeb De#eleeved heg<heb Ûe™B oerheb Oetheb
heâueb yeefueb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe Ùepeecens Øeefleie=¢eleeb Øeefleie=¢eleeb mJeene~
Ô ÜeR meJee&CnÙe#e ÙepeceeveØeYe=leerveeb Meebefleb kegâ® kegâ® mJeene~
Ô ÜeR mJemleÙes keâueMemLeeheveb keâjesefce mJeene~ (keâueMe mLeeheveb)
Ô ÜeR ves$eeÙe mebJeew<ešd keâueMeeÛe&veb keâjesefce mJeene~(keâueMe keâes DeIÙe& ÛeÌ{eJeW)
ßeer osJeer Deeefo hetpee—Ô ÜeR ØeMemleJeCee&: ÛelegYeg&pee: heg<hecegKekeâueMekeâceuenmlee: ßeerDeeÅe„-efokeäkeâvÙekeâe: De$e DeeieÛÚle DeeieÛÚle, Fob DeIÙeË heeÅeb....~
efokeäheeue hetpee—Ô ÜeR ØeMemleJeCee&: meJe&ue#eCemebhetCee&: mJeeÙegOeJeenveJeOetefÛevnmeheefjJeeje: FbõeefiveÙecevew$e+lÙeJe®CeheJevekegâyesjsMeeve-OejCeervõÛevõe§esefle
oMeefokeâdheeuee:! De$e DeeieÛÚle DeeieÛÚle, Fob DeIÙeË heeÅeb....~

(44)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

De„cebieueõJÙevÙeeme Je hetpee—
Yesjer Je MebKe Iebše oerhekeâ Je MeefMe jefJe~
ßeerÛe›eâ Deewj ohe&Ce cebieuemJe™he ner~~
Fve Dee" keâes Dee"eW efoMee ceW ceb$e yeesue kesâ~
LeehetB ÙeneB cebieue keâjes megKe Meebefle peesÌ[ kesâ~~3~~
Ô YesjerefßeÙew mJeene~ Ô MebKeefßeÙew mJeene~
Ô IebšeefßeÙew mJeene~ Ô ØeoerheefßeÙew mJeene~
Ô ÛebõefßeÙew mJeene~ Ô DeeefolÙeefßeÙew mJeene~
Ô Ûe›eâefßeÙew mJeene~ Ô ohe&CeefßeÙew mJeene~ (uesKeve ceb$ee:)
De„cebieue hetpee—Ô veerjpemes vece: peueb~ MeerueiebOeeÙe vece: iebOeb~ De#eleeÙe
vece: De#eleb~ efJeceueeÙe vece: heg<heb~ ohe&ceLeveeÙe vece: vewJesÅeb~ %eeveesÅeesleeÙe vece:
oerheb~ ßegleOetheeÙe vece: Oetheb~ hejceefmeæeÙe vece: heâueb DeIÙeË mecehe&Ùeeefce mJeene~
DeLe Iešerveeb DeYÙeblejs<eg—YeJevesvõeefoDeeJnevevehegjmmejb ØelÙeskeâhetpeeØeefle%eeheveeÙe Iešer<eg heg<hee#eleb ef#ehesled~
Ô ÜeR DemegjveeiemegheCe&ÉerheesoefOemleefvele-efJeÅegoefiveJeelekegâceejveeceOesÙee:
oMeefJeOeYeJeveWõe:! De$e DeeieÛÚle DeeieÛÚle, Fob DeIÙeË.....~
MejeJeeCeeb DeYÙeblejs<eg—Ô ÜeR efkeâVejeEkeâheg™<ecenesjieiebOeJe&Ùe#eje#emeYetleefheMeeÛeveeceOesÙee: De„efJeOeJÙeblejWõe:! De$e DeeieÛÚle DeeieÛÚle, Fob DeIÙeË ....~
hešefuekeâeveeb DeYÙeblejs<eg—Ô ÜeR meewOecezMeevemeevelkegâceejceensvõyeÇÿeueebleJeMeg›eâMeleejeveleØeeCe-leejCeeÛÙegleveeceOesÙee: ÉeoMe keâuhesvõe:! De$e DeeieÛÚle
DeeieÛÚle, Fob DeIÙeË .....~
(veiej kesâ hetJe& Je Gòej Deeefo #es$e keâer efceóer ueeJeW)
Kesle ceW peekeâj—
Ô ÜeR ßeeR #eeR Yet: mJeene~ efJeefOeÙe%eØeefle%eeheveeÙe heg<heebpeefue:~
hebÛekegâceej hetpee—Ô ÜeR JeeÙegkegâceejosJe! ceneR hetleeb kegâ® kegâ® heâšd mJeene~
(Yetefce PeeÌ[W)
Ô ÜeR JeeÙegkegâceejosJeeÙe meJe&efJeIveefJeveeMeveeÙe Fob DeIeË....~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(45)

Ô ÜeR cesIekegâceejosJe! Oejeb Øe#eeueÙe Øe#eeueÙe Deb nb meb Jeb Peb "b #e: heâšd
mJeene~
(Yetefce meeRÛeW)
Ô ÜeR cesIekegâceejosJeeÙe Fob DeIÙeË......~
Ô ÜeR DeefivekegâceejosJe! Yetefceb pJeeueÙe pJeeueÙe Deb nb meb Jeb Peb "b #e: heâšd
mJeene~
(Deefive peueeJeW)
Ô ÜeR DeefivekegâceejosJeeÙe Fob DeIÙeË.....~
Ô ÜeR ›eâeW <eef…menœemebKÙesYÙees veeiesYÙe: mJeene~
veeiemeblehe&CeeLeË SsMeevÙeeb efoefMe peueebpeefueb ef#ehesled~
Ô ÜeR veeiekegâceejosJeeÙe Fob DeIÙeË.....~
Ô ÜeR #es$eheeue! De$e DeeieÛÚ DeeieÛÚ, efle… efle…....~
Ô ÜeR #es$eheeueeÙe lewueeefYe<eskebâ keâjesefce Øeefleie=¢eleeb Øeefleie=¢eleeb mJeene~
Ô ÜeR #es$eheeueeÙe efmebotjmesÛeveb keâjesefce mJeene~
Ô ÜeR #es$eheeueeÙe ieg[b Ùepeecens Øeefleie=¢eleeb Øeefleie=¢eleeb mJeene~
Ô ÜeR De$emLe#es$eheeueeÙe Fob peueb....~
Ô ÜeR #es$eheeueeÙe meodJeŒeb Yet<eCeb Ûe Ùepeecens Øeefleie=¢eleeb Øeefleie=¢eleeb mJeene~
(hetJe&cegKe DeLeJee GòejcegKe neskeâj efceóer Keesokeâj Thej keâer efceóer nšekeâj
hegve: Keesokeâj veerÛes keâer Megæ efceóer Fkeâªer keâjW~)
oesne—
hegCÙeebkegâj keâer DeÛe&vee, cetueYetle pees Megæ~
Fme efceóer keâes ceQ pepetB, veerjeefokeâ ues Megæ~~4~~
Ô ÜeR Demegpej megpej YeJe mJeene~ Fefle mJekeâerÙeJeecekeâjleueb DeefYeceb$eÙesled~
Ô ÜeR Demegpej megpej YeJe mJeene~ Fefle OejecehÙeefYeceb$eÙesled~
Ô ÜeR meJe&ueeskeâieg®YÙees vece: mJeene~ Fefle ce=lmveeb ie=CnerÙeeled~
Yesjer ce=obie MebKe Je JeerCeeefo yepeekesâ~
Iebše Je keâebmÙeleeue Deeefo Iees<e keâjekesâ~~
mebieerle ieerle peÙe peÙeeefo Meyo yeesuekesâ~
efceóer mes Yejs hee$e meJe& Oe™b MeerMe hes~~5~~
(Devesve ce=lhetefjlehee$eeefCe efJeveÙesveesòeceebies<eg mLeeheÙesled)

(46)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

(meJee&Cn Ùe#e kesâ meeLe ceneOetceOeece mes Jen efceóer ueekeâj MejeJe Deeefo
kesâ mLeeve hej jKeW~ hegve: efpeve DeefYe<eskeâ, hetpee, hebÛeceb[ue DeejeOevee, ßeglemkebâOe,
cenef<e& Deeefo keâer hetpee keâjkesâ hee$e keâer efceóer keâes ueskeâj hetJe& Ùee GòejcegKe neskeâj
heeefuekeâe Deeefo hee$eeW keâes Yejkesâ jeef$e ceW MegYe cegntle& ceW kegâue efŒeÙeeW Éeje yeerpe
Jeheve keâjeJeW)
Ô ÜeR ßeeR #eeR Yet: mJeene~ heg<heebpeefue:~
(meJee&Cn Ùe#e keâes Ùe#eDeemeve hej mLeeefhele keâjkesâ heeme ceW efceóer mes hetefjle
hee$eeW keâes jKeW)
Dee"eW efoMeeDeeW ceW Dee" efokeäheeueeW keâer hetpee—
Ô ÜeR Oeece«eeceeefßele-efokeäheeuekeâosJee: meJexÓefhe Ô YetYeg&Je: mJe: mJeene
Fob DeIÙeË ie=Cnerled ie=Cnerled ÙeeieefJeIveMeebefleb kegâ®le-kegâ®le mJeene~
Ô ÜeR heefjhetCee&vebleÛeleg„ÙeeÙe vece:~ Fefle heeefuekeâeefohee$es<eg ce=efòekeâeb hetjÙesled~
iesntB Je cetBie Oeeve GÌ[o efleue Je jepecee~
meebJee Je keâebieveer Jee kegâueLeer leLee Ûevee~~
Fve mejmeeW Deeefo De"jn efJeOe yeerpe OeesÙekesâ~
MegYe ueive ceW kegâue veeefjÙeeb yeesÙeW ÙeneB Deekesâ~~6~~
Ô ÜeR vecees Je=<eYeeÙe jesefnefCe Ûeb[s ceneÛeb[s meJe&Ûeb[s mJeene~ Fefle yeerpeeefve
Øe#eeueÙesled~
Ô vecees jesefnefCe JeOe&ceeveefJepeÙes efJepeÙeÛeb[s yeerpeØecegKeeÙe ueeskeâefJeefoleeÙe
meJe&%eeÙe mJeene~ Fefle megvojerefYeJe&heÙesled mJeÙeb Ûe Jehesled~
hegCÙeenceb$e:—

eqMe<ÙeebkegâjeW keâes meeRÛeles efpevejepe kesâ JeÛeve~
Gvekeâer keâjW Deefle GVeefle efpevejepe kesâ JeÛeve~~
ßeerheeo DeÛe&vee kesâ efueÙes hetCe&kebgâYe ues~
hegCÙeebkegâjeW FJe DebkegâjeW keâes meeRÛentb Yeues~~7~~
Ô vecees jesefnefCe Ûeb[s heeÕe&Ûeb[s efJeIveefJepeÙeÛeb[s meJe&Ûeb[s mJeene~ (Fefle
peuemesÛeveb kegâÙee&led~ hegCÙeenceb$esCeeefhe peuemesÛeveb kegâÙee&led~)

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(47)

—DeeÙee& Úvo—

efMeJecemleg meJe&peieleeb, hejefnleefvejlee YeJebleg YetleieCee:~
oes<ee: ØeÙeebleg veeMeb, efle…leg efpeveMeemeveb megefÛejb~~8~~
Ô ÜeR meJee&CnÙe#e ØecegKeosJee DeentleeefÛe&lee: meJex mJemLeeveb ieÛÚle ieÛÚle
pe: pe: pe:~ Fefle efJemepe&vecebieues<eg heg<heebpeefueb efJekeâerÙe& osJelee efJemepe&Ùesled~
DebkegâjeW mes hetpee—
—Mesj Úbo—

nve Ieeefle Øeieš efvejJeOeer Âkeâd %eeveJeerÙe& megKe~
keâuÙeeCe heebÛe ÛeeQefleme DeefleMeÙe keânW ØecegKe~~
hegCÙeebkegâjeW mes Deepe Ùeneb ßeer efpevesvõ keâes~
yenghegCÙe DebkegâjeW kesâ efueÙes ceQ pepetB Gvekeâes~~9~~
Ô ÜeR vece: hejcekeâuÙeeCekesâYÙe: mJeene~ FlÙebkegâjwjYÙeÛe&Ùesled~
Øeceeoep%eeveohee&ÅewefJe&efnleb efJeefnleb ve Ùeled~
efpeveWõemleg Øemeeoeòes mekeâueb mekeâueb Ûe leled~~
#eceeheCehegj: mejb hebÛeebieØeCeece:~
Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: Deefme Dee Gmee mJemLeeveb ieÛÚ ieÛÚ pe: pe: pe:~
Fefle efJemepe&veb~

MM`NN

(48)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

IešÙee$ee efJeefOe
mecemle GÅeeheve efJeOeeveeW kesâ efueÙes peueÙee$ee (IešÙee$ee) keâe efJeOeeve Ùen
nw efkeâ meewYeeiÙeJeleer efŒeÙeeB letue ceW efuehešs Deewj keâueeJee mes megmebmke=âle veeefjÙeueeW
mes {kesâ keâueMe peueeMeÙe kesâ heeme ues peeJeW~ peueeMeÙe kesâ hetJe&Yeeie Ùee Gòej
Yeeie ceW Yetefce keâes peue mes Oeeskeâj heefJe$e keâjW~ he§eeled Gme Yetefce ceW ÛeeJeueeW mes
Ûeewkeâ yeveekeâj ÛeeJeueeW keâe hegbpe jKes Deewj keâueMeeW keâes Gve hegbpeeW hej mLeeefhele
keâj oW~ Ûeewkeâ kesâ ÛeejeW keâesveeW hej oerhekeâ peueevee ÛeeefnÙes~ hegve: veerÛes efueKeer
efJeefOe keâjkesâ kegâSb mes peue efvekeâeueW~1
ßeer efpevesvõosJe keâe 108 keâueMeeW Éeje ceneefYe<eskeâ keâjves kesâ efueÙes peueÙee$ee
ceW Fmeer efJeefOe mes peue ueevee ÛeeefnÙes~ Jesoer Megefæ kesâ efueÙes Yeer Ùener efJeefOe keâjvee
ÛeeefnÙes~ keâueMe ueskeâj kegâSb hej henBgÛe keâj ceneceb$e heÌ{keâj efvecve efJeefOe keâjveer
ÛeeefnÙes—
—Mesj Úbo—
pees pewve ceeie& meÂMe efJeceue veerj mes Yejs~
he©eeefo mejesJej mes megOeeMeerle iegCe Oejs~~
peue iebOe De#eleeefo DeIe& keâes mecehÙe& kesâ~
mebmeej leheve otj keâ™b n<e& n<e& kesâ~~1~~
Ô ÜeR he©eekeâjeÙe DeIÙeË mecehe&Ùeeefce mJeene~
(heÌ{keâj peueeMeÙe-kegâSb hej DeIe& ÛeÌ{eJeW~)
ßeer Deeefo osefJeÙeeB efpevesvõceele mesJeleeR~
kegâue veie kesâ he©e Deeefo mejJejeW hes efveJemeleeR~~peue.~~2~~
Ô ÜeR ßeerØeYe=efleosJeleeYÙe: Fob peueeefo DeIÙeË mecehe&Ùeeefce mJeene~
(ÙeneB mes peueeMeÙe hetpee keâjW~)
iebieeefo osefJeÙeeb meoe cebieuemJe™he nQ~
iebieeefo veoer ceW jnW efpeveYeefòeâ Ùegòeâ nQ~~peue.~~3~~
Ô ÜeR iebieeefoosJeerYÙe: Fob peueeefo DeIÙeË mecehe&Ùeeefce mJeene~
1. ›eleefleefLe efveCe&Ùe he=. 40 mes 42 lekeâ MueeskeâeW keâe Yee<ee heÅeevegJeeo nw~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(49)

meerleeveoer meby ebefO e ceneùo ceW pees jnW~
Ùes veeiekegâcej osJe heeheceue keâes Oees jns~~
peue iebOe De#eleeefo DeIe& keâes mecehÙe& kesâ~
mebm eej leheve otj keâ™b n<e& n<e& kes â~~4~~
Ô ÜeR meerleeefJeæceneùoosJesYÙe: Fob peueeefo DeIÙeË mecehe&Ùeeefce mJeene ~
meerleesoveoer ceOÙe ceneùo ceW pees jnW~
Ùes veeiekegâceej Oece&efve… heehe Oees jns~~peue.~~5~~
Ô ÜeR meerleesoeefJeæceneùoosJesYÙe: Fob peueeefo DeIÙeË ... ~
ueJeCeesoOeer keâeueesoOeer ceW leerLe& pees keâns~
ceeieOe ØeYeeme Jejlevet megjieCe Jeneb jnW~~peue.~~6~~
Ô ÜeR ueJeCeesokeâeueesoceeieOeeefoleerLe&osJesYÙe: Fob peueeefo DeIÙeË ... ~
meerlee Je meerleesoe veoer kesâ leerLe& pees keâns~
ceeieOe ØeYeeme Jejlevet megjieCe Jeneb jnW~~peue.~~7~~
Ô ÜeR meerleemeerleesoeceeieOeeefoleerLe&osJesYÙe: Fob peueeefo DeIÙeË ... ~
ueJeCeeso Deeefo peueefOe DemebKÙeele efieveeÙes~
FveceW jnW pees megj efpeveWõ Yeòeâ yeleeÙes~~peue.~~8~~
Ô ÜeR mebKÙeeleerlemecegõosJesYÙe: peueeefo DeIÙeË ... ~
pees ueeskeâ ceW Øeefmeæ ßes… leerLe& ceevÙe nQ~
veboerÕejeefo Jeeefhe ceW megjieCe ØeOeeve nQ~~peue.~~9~~
Ô ÜeR ueeskeâeefYecele leerLe&osJesYÙe: peueeefo DeIÙeË ... ~
Fme Mueeskeâ keâes yeesuekeâj kegâSB mes peue efvekeâeuekeâj yeÌ[s yele&ve ceW Yejvee~
iebieeefo Je ßeer Deeefo osefJeÙeeb Øeefmeæ nQ~
ceeieOe ØeYeeme Deeefo peueefOe kesâ DeOeerMe nQ~~
mejJej kesâ osJe DevÙe peueeMeÙe kesâ osJe Yeer~
Ùes veerj Megæ keâjW DeeÙekesâ Ùeneb DeYeer~ ~10~~
hegve: efvecveefueefKele ceb$e yeesuekeâj keâueMeeW ceW Yejvee—
Ô ÜeR ßeerÜerOe=eflekeâerefle&yegefæue#ceerMeebefleheg„Ùe: ßeerefokeäkegâceeÙeex efpeveWõceneefYe<eskeâkeâueMecegKes<eg Sles<eg efvelÙeefJeefMe„e YeJele YeJele mJeene~

(50)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

hegve: efvecve Mueeskeâ heÌ{keâj peueMegefæ keâjW~ efJemepe&ve keâj peue mes Yejs
keâueMeeW keâes meewYeeiÙeJeleer efŒeÙeeW DeLeJee keâvÙeeDeeW Éeje ues DeeJeW~ keâueMeeW keâer
mebKÙee1 9 nw~
Ùes leerLe&veerj mes Yejs mJeCeeaÙ e kegbâYe nQ~
ßeerDeeefo osefJeÙeeW mes meefnle hegCÙe kegbâYe nQ~~
peÙe peÙe efveveeo keâjkesâ hetCe& kegbâYe G"eGBâ~
cemlekeâ hes Oejkesâ ueeÙekesâ efpeveJej keâes vnJeeGBâ~~11~~
Ùeefo ÙeneB Jesoer Megefæ kesâ efueÙes IešÙee$ee mes peue uee jns neW lees Debeflece
ÛejCe ceW Ssmee yeesuevee ÛeeefnÙes—
(cemlekeâ hes Oejkesâ ueeTb Jesoer Megefæ keâjeGBâ)
Fefle IešÙee$ee efJeefOe:

MM`NN

1. 108 keâueMeeW keâer IešÙee$ee ceW Yeer Ùener efJeefOe keâjW~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(51)

DeLe ceneceb[ueejeOevee
efpeveeveeceefhe efmeæeveeb cen<eeaCeeb meceÛe&veeled~
hee"elmJemlÙeÙevemÙeeefhe ceve:hetJeË ØemeeoÙes~~1~~
ceve: ØemeefòemetÛeveeLeË DeÛe&veeheer"e«ele: heg<heebpeefueb ef#ehesled~

Den&vle hetpee
mLeehevee—ieerlee Úbo

Deefjnble ØeYeg ves IeeefleÙee keâes Ieele efvepe megKe hee efueÙee~
ÚdÙeeueerme iegCe kesâ veeLe De"jn oes<e keâe meye #eÙe efkeâÙee~~
Mele Fbõ efvele hetpeW GvnW ieCeOej cegveer Jebove keâjW~
nce Yeer ØeYees! legce DeÛe&vee kesâ nsleg DeefYevevove keâjW~~1~~
Ô ÜeR Den&ved vece: ns Den&lhejcesef…ved! De$e DeJelej DeJelej mebJeew<ešd Dee£eveveb~
Ô ÜeR Den&ved vece: ns Den&lhejcesef…ved! De$e efle… efle… ": ": mLeeheveb~
Ô ÜeR Den&ved vece: ns Den&lhejcesef…ved! De$e cece meefVeefnlees YeJe YeJe Je<ešd
meefVeOeerkeâjCeb~
—yemevleefleuekeâe Úbo—
ßeerceefppeveWõ heo ceW peueOeej osTb~
Deelebkeâhebkeâ peie keâe meye otj nesJes~~
FÛÚevegmeej heâueoeÙekeâ keâuhele™ Ùes~
hetpee efpevesvõØeYeg keâer $eÙe leehe veeMes~~1~~
Ô ÜeR Den&ved vece: hejcesef…YÙe: mJeene~ (peueb efveJe&heeceerefle mJeene~)
keâeMceerefj kesâMej megÛebove keâes efIemeeGBâ~
ÛeÛetË efpevesvõ heohebkeâpe ceW ®efÛe mes~~
mebmeej kesâ mekeâue leehe efJeveeMe keâjleer~
hetpee efpevesvõ ØeYeg keâer meye meewKÙe osleer~~2~~
Ô ÜeR Den&ved vece: hejceelcekesâYÙe: Ûeboveb ... ~
pees kegbâoheg<he keâefueÙeeW mece oerKeles nQ~
OeesÙes meg lebogue efueÙes Yej Leeue ceW nQ~~

(52)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

DenËle mevcegKe jKetB yeng hebgpe veerkesâ~
heeLesÙe cees#eheLe ceW peve kesâ efueÙes nes~~3~~
Ô ÜeR Den&ved vece: DeveeefoefveOevesYÙe: De#eleb ... ~
ceuueer iegueeye Jej heg<he megiebefOe keâjles~
DenËle kesâ ÛejCe ceW ®efÛe mes ÛeÌ{eGBâ~~
heeheevOeketâhe ceefOe [tye jns peveeW keâes~
Gæej nsleg efpevehetpeve ner peieled ceW~~4~~
Ô ÜeR Den&ved vece: meJe&ve=megjemegjhetefpelesYÙe: heg<heb ... ~
MeeueerÙe Deesove megiebefOele YeespÙeJemleg~
heerÙet<e leguÙe Ûe™ ueskeâj Leeue Yejkesâ~~
DenËle mevcegKe ÛeÌ{e #egOe JÙeeefOe veeMetB~
le=hleer Deveble efpevehetpeve mes efceuesieer~~5~~
Ô ÜeR Den&ved vece: Deveble%eevesYÙe: vewJesÅeb ... ~
pees efÛeòe keâe lecemecetn efJeveeMe keâjkesâ~
$ewueeskeäÙeiesn Jej oerhekeâ oerhe pÙeesefle~~
ues oerhe Deejefle keâ™B Jej%eevepÙeesefle~
heeGBâ Deveble efvepe%eeve efJekeâeme keâjkesâ~~6~~
Ô ÜeR Den&ved vece: DevebleoMe&vesYÙe: oerheb ... ~
pees Oethe megvoj megiebOe efyeKesjleer nw~
Deefive efJe<es peuele Oetceü GÌ[eJeleer nw~~
KesGBâ oMeebieJej Oethe efpevesvõ Deeies~
mebhetCe& heehe peueles Jej meewKÙe nesiee~~7~~
Ô ÜeR Den&ved vece: DevebleJeerÙexYÙe: Oetheb ... ~
Ùes keâuheJe=#e heâue mece Deefle efce„ leepes~
Dece=le meceeve jme mes heefjhetCe& oerKeW~~
hetpee keâ™B heâue ÛeÌ{ekeâj Deehekeâer ceQ~
mJeelcewkeâ efmeefæ heâue Øeehle keâ™B Fmeer mes~~8~~
Ô ÜeR Den&ved vece: DeveblemeewKÙesYÙe: heâueb ... ~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(53)

(54)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

veerjeefo Dee" Jej õJÙe mebpeesÙe keâjkesâ~
Iebše OJepee ÛebJej Ú$e megohe&Ceeoer~~
ceebieuÙe õJÙe MegYe ueskeâj hetpeles ner~
mebhetCe& cebieue efceues efvepe meewKÙe heeGBâ~~9~~
Ô ÜeR Den&ved vece: hejcecebieuesYÙe: DeIÙeË ... ~
ßeerhetpÙeheeo efpeve kesâ ÛejCeeype veceles~
mebhetCe& Fbõ efMej mes DeefleYeefòeâ YeeJes~~
ßeer hetpÙe kesâ heoefvekeâš peueOeej osles~
nes Meebefle ueeskeâ $eÙe ceW cegPe Yeòeâ keâes Yeer~~10~~
Ô ÜeR Den&ved vece: mJeefmle Yeõb YeJeleg peieleeb MeebleÙes MeebefleOeejeb efve<heeoÙeeefce
Meebefleke=âodYÙe: mJeene~
(MeebefleOeeje keâjW)
pees Fvõ Yeefòeâ JeMe ves$e npeej keâjkesâ~
yeejn npeej keâj leeb[Je ve=lÙe keâjlee~~
Ssmes efpevesvõheo heg<he ÛeÌ{eÙe keâjkesâ~
hetpee ef$ekeâeue keâj Deveghece meewKÙe heeGBâ~~11~~
Ô ÜeR Den&ved vece: OÙeele=efYe: DeYeerefhmeleheâuesYÙe: mJeene~
(heg<heebpeefue ÛeÌ{eJeW)

pevcele ner oMe DeefleMeÙe nesles, leve ceW ve hemesJe ve ceue Deeoer~
heÙemece efmele ®efOej meg meceÛeleg<keâ, mebmLeeve mebnveve nw Deeoer~~1~~

peÙeceeuee

le®Jej DeMeeskeâ megjheg<he Je=ef„, efoJÙeOJeefve, ÛeeQme" Ûecej keânW~
efmebnemeve Yeeceb[ue megjke=âle, ogbogefYe Ú$e$eÙe MeesYe jnbs~~
Ùes ØeeefleneÙe& nQ Dee" keâns, Deew oMe&ve %eeve meewKÙe Jeerjpe~
Ùes Ûeej Deveble Ûeleg„Ùe nQ, meye efceuekeâj ÚdÙeeefueme iegCe keâerjle~~6~~

—oesne—

ßeer Deefjnble efpevesvõ keâe, Oe™B ùoÙe ceW OÙeeve~
ieeGBâ iegCeceefCeceeefuekeâe, n™B mekeâue DeheOÙeeve~~1~~
—MecYeg Úbo—

peÙe peÙe ØeYeg leerLeËkeâj efpeveJej, legce meceJejCe ceW jepe jns~
peÙe peÙe DenËled ue#ceer heekeâj, efvepe Deelcee ceW ner Deehe jns~~

DeefleMeÙe meg™he, megjefYele leveg nQ, MegYe ue#eCe menme Dee" meew nQ~
Delegefuele yeue efØeÙeefnle JeÛeve ØeYees, Ùes oMe DeefleMeÙe peve ceve ceesnW~~
kesâJeue jefJeØeieefšle nesles ner, oMe DeefleMeÙe DeÆgle ner ceeveeW~
ÛeejeW efoMe Fkeâ-Fkeâ Ùeespeve lekeâ, megefYe#e jns Ùen mejOeevees~~2~~
nes ieieve ieceve, veefnb ØeeCeerJeOe, veefnb Yesepeve veefnb Ghemeie& legcnW~
ÛeGcegKe oerKeW meye efJeÅeeheefle, veefnb ÚeÙee veefnb efšcekeâej legcnW~~
veefnb veKe Deew kesâMe yeÌ{s ØeYeg kesâ, Ùes oMe DeefleMeÙe megKekeâejer nQ~
megjke=âle Ûeewon DeefleMeÙe cevenj, pees YeJÙeeW keâes efnlekeâejer nQ~~3~~
meJee&Oe& ceeieOeerÙee Yee<ee, meye ØeeCeer cew$eer YeeJe OejW~
meye $e+leg kesâ heâue Deew hetâue efKeueW, ohe&CeJeled YetjlveeYe OejW~~
Devegketâue mebiebefOele heJeve Ûeues, meye peve ceve hejceevebo YejW~
jpekebâškeâ efJejefnle Yetefce mJeÛÚ, iebOeesokeâ Je=„er osJe keâjW~~4~~
ØeYeg heo leue keâceue efKeueW megvoj, Meeueer Deeefokeâ yeng OeevÙe heâueW~
efvece&ue DeekeâeMe efoMee efvece&ue, megjieCe efceue peÙe peÙekeâej keâjW~~
Deefjnble osJe keâe ßeerefJenej, Jej Oece&Ûe›eâ Ûeuelee Deeies~
Jemegcebieue õJÙe jnW Deeies, Ùen efJeYeJe efceuee peie kesâ lÙeeies~~5~~

#egOe le=<ee pevce cejCeeefo oes<e, De"oMe efJejefnle efveoex<e ngS~
ÛeT Ieeefle Ieele veJeueefyOe heeÙe, meJe&%e ØeYeg megKehees<e ngS~~
ÉeoMeieCe kesâ YeefJe DemebKÙeele, legce Oegefve megve nef<e&le nesles nQ~
mecÙekeälJe meefueue keâes heekeâj kesâ, YeJe YeJe kesâ keâefueceue Oeesles nQ~~7~~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(55)

ceQ Yeer YeJeog:Ke mes IeyeÌ[e keâj, Deye Deehe MejCe ceW DeeÙee ntB~
mecÙekeälJe jleve veefnb uegš peeJes, yeme Ùener ØeeLe&vee ueeÙee nBt~~
mebÙece keâer nes hetleea YeieJeved! Deew cejCe meceeOeer hetJe&keâ nes~
nes kesâJeue ‘%eeveceleer’ efmeæer, pees meJe& iegCeeW keâer hetjkeâ nes~~8~~
ceesn Dejer keâes nve ngS, ef$eYegJeve hetpee ÙeesiÙe~
vecees vecees Deefjnble keâes, heeGBâ meewKÙe cevees%e~~9~~
Ô ÜeR Cecees DeefjnbleeCeb Den&lhejcesef…YÙe: peÙeceeuee DeIÙeË....~
MeebleÙes MeebefleOeeje, heg<heebpeefue:~

MM`NN

(56)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

efmeæ hetpee
mLeehevee—ieerleeÚbo

ßeer efmeæ hejces…er Devebleeveble $ewkeâeefuekeâ keâns~
ef$eYegJeve efMeKej hej jepeles Jen meemeles efmLej jns~~
Jes keâce& Dee"eW veeMe keâj, iegCe Dee"Oej ke=âleke=âlÙe nQ~
keâj Leehevee ceQ hetpentB, Gvekeâes veceW efvele YeJÙe nQ~~1~~
Ô ÜeR Cecees efmeæeCeb efmeæhejcesef…mecetn! De$e DeJelej-DeJelej mebJeew<ešd
Dee£eveveb~
Ô ÜeR Cecees efmeæeCeb efmeæhejcesef…mecetn! De$e efle… efle… ": ": mLeeheveb~
Ô ÜeR Cecees efmeæeCeb efmeæhejcesef…mecetn! De$e cece meefVeefnlees YeJe YeJe
Je<ešd meefVeOeerkeâjCeb~
—DeLee„kebâ (hebÛeÛeecej Úbo)—

Deveeefo mes le=<ee ueieer ve veerj mes yegPeer keâYeer~
Dele: ØeYees ef$eOeej osÙe veerj mes pepetB DeYeer~~
Deveble efmeæÛe›eâ keâer meoe Gheemevee keâ™B~
mJe pevce ce=lÙeg ceuue peerle efmeefæ Debievee Je™B~~1~~
Ô ÜeR Cecees efmeæeCeb ßeer efmeæhejcesef…YÙe: pevcepejece=lÙegefJeveeMeveeÙe
peueb efveJe&heeceerefle mJeene~
Deveble keâeue jeie Deeie oen ceW peuee efnÙee~
Gmeer efkeâ Meebefle nsleg iebOe ueeÙe ÛeCe& ÛeefÛe&Ùee~~Deveble.~~2~~
Ô ÜeR Cecees efmeæeCeb ßeer efmeæhejcesef…YÙe: mebmeejleeheefJeveeMeveeÙe Ûeboveb
efveJe&heeceerefle mJeene~
#eCeskeâ megkeäKe nsleg ceQ vecee meYeer kegâosJe keâes~
DeKeb[ meewKÙe nsleg Meeefue mes pepetB megosJe keâes~~Deveble.~~3~~
Ô ÜeR Cecees efmeæeCeb ßeer efmeæhejcesef…YÙe: De#eÙeheoØeehleÙes De#eleb
efveJe&heeceerefle mJeene~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(57)

megiebOe heg<henej ues pepetB mecemle efmeæ keâes~
jleerMe ceuue peerle kesâ uentB efvepeelce efmeefæ keâes~~Deveble.~~4~~
Ô ÜeR Cecees efmeæeCeb ßeer efmeæhejcesef…YÙe: keâeceJeeCeefJeOJebmeveeÙe heg<heb
efveJe&heeceerefle mJeene~
efheÙet<e efheb[ kesâ meceeve ceesokeâeefo uesÙe kesâ~
efvepeelce meewKÙe nsleg ceQ pepetB Øeceeo KeesÙe kesâ~~Deveble.~~5~~
Ô ÜeR Cecees efmeæeCeb ßeer efmeæhejcesef…YÙe: #egOeejesieefJeveeMeveeÙe vewJesÅeb
efveJe&heeceerefle mJeene~
megJeCe& oerhe uesÙe veeLe heeo DeÛe&vee keâ™B~
mecemle ceesn OJeeble veeMe %eeve pÙeesefle keâes Ye™B~~Deveble.~~6~~
Ô ÜeR Cecees efmeæeCeb ßeer efmeæhejcesef…YÙe: ceesnebOekeâej efJeveeMeveeÙe oerheb
efveJe&heeceerefle mJeene~
megiebOe Oethe uesÙe Deefive hee$e ceW ØepeeefueÙes~
keâuebkeâ hebkeâ pJeeue kesâ efvepeelce keâes GpeeefueÙes~~Deveble.~~7~~
Ô ÜeR Cecees efmeæeCeb ßeer efmeæhejcesef…YÙe: De„keâce&onveeÙe Oetheb efveJe&heeceerefle
mJeene~
Deveej mesJe meblejeefo melheâueeW keâes ueeFÙes~
mJe leerve jlve nsleg veeLe heeo ceW ÛeÌ{eFÙes~~Deveble.~~8~~
Ô ÜeR Cecees efmeæeCeb ßeer efmeæhejcesef…YÙe: cees#eheâueØeehleÙes heâueb efveJe&heeceerefle
mJeene~
megjlve keâes efceueeÙe DeIe& uesÙe Leeue ceW Yejs~
Deveble Meefòeâ nsleg Deehe ÛeCe& DeÛe&vee keâjs~~Deveble.~~9~~
Ô ÜeR Cecees efmeæeCeb ßeer efmeæhejcesef…YÙe: DeveIe&heoØeehleÙes DeIeË efveJe&heeceerefle
mJeene~
—oesne—

ØeYeg heo ceW Oeeje keâ™B, ÛeGmebIe Meebleer nsle~
MeebleerOeeje peiele ceW, DeelÙebeflekeâ megKe nsle~~10~~
MeebefleOeeje~

(58)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

Ûebhekeâ njefmebieej yeng, heg<he megiebefOele meej~
heg<heebpeefue mes hetpeles, nesJes meewKÙe Deheej~~11~~
heg<heebpeefue:~

peÙeceeuee
—oesne—

hegodieue kesâ mebyebOe mes, nerve mJeÙeb mJeeOeerve~
vecetB vecetB meye efmeæ keâes, efleve heo Yeefòeâ DeOeerve~~1~~
Ûeeue—ns oerveyebOeg...........

peÙe peÙe Deveble efmeæJe=bo cegefòeâ kesâ kebâlee~
peÙe peÙe Deveble YeJÙeJe=bo efmeeqæ keâjblee~~
peÙe peÙe ef$eueeskeâ De«eYeeie TOJe& jepeles~
peÙe veeLe! Deehe ceW efn Deehe efvelÙe jepeles~~1~~
%eeveeJejCe kesâ heeBÛe Yeso keâes efJeveeefMeÙee~
veJe Yeso oMe&veeJejCe keâes meJe& veeefMeÙee~~
oes JesoveerÙe Dee" yeerme ceesnveer nves~
ÛeG DeeÙeg veecekeâce& meye eflejeveyes nves~~2~~
oes iee$e DeblejeÙe heeBÛe meJe& veeefMeÙee~
meye Fkeâ meew DeÌ[leeueerme keâce& Øeke=âefle veeefMeÙee~~
Ùes Dee" keâce&veeMe cegKÙe Dee" iegCe efueÙes~
efheâj Yeer Devebleeveble megiegCeJe=bo Yej efueÙes~~3~~
Fve {eF& Éerhe ceOÙe mes ner cegefòeâ heo efceues~
DevÙe$e leerve ueeskeâ ceW vee hetCe& megKe efceues~~
meye ner ceveg<Ùe cegòeâ nesles keâce&Yetefce mes~
DevÙe$e mes Yeer cegòeâ neW Ghemeie& efveefcele mes~~4~~
heJe&le veoer mecegõ iegheâe kebâojeDeeW mes~
Jeve Yeesie Yetefce keâce&Yet Deewj JesefokeâeDeeW mes~~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(59)

pees cegòeâ ngS nes jns De® nesÙeWies Deeies~
Gve meJe& efmeæ keâes vecetB ceQ MeerMe Pegkeâekesâ~~5~~
vej ueeskeâ hewleeueerme ueeKe ÙeespeveeW keâne~
Glevee ØeceeCe efmeæueeskeâ keâe Yeer nw jne~~
DeCegcee$e Yeer peien ve peneB cegòeâ vee ngS~
DeleSJe efmeæueeskeâ efmeæieCe mes Yej jns~~6~~
Glke=â„ meJee heeBÛe meew Oeveg keâe ØeceeCe nQ~
peIevÙe meeÌ{s leerve neLe keâe ner ceeve nw~~
ceOÙece Deveskeâ Yeso mes DeJeieenvee keâner~
Gve meJe& efmeefæ keâes veceBt Jes meewKÙe keâer cener~~7~~
efvepe Deelce pevÙe efvejeyeeOe meewKÙe Yeesieles~
efvepe %eeve mes ner ueeskeâeueeskeâ keâes efJeueeskeâles~~
efvepe ceW meowJe le=hle meoekeâeue jnWies~
Deeies keâYeer Yeer Jes ve hegvepe&vce uenWies~~8~~
Gve meJe& efmeæ keâer ceQ meoe Jebovee keâ™B~
meJee&Le&efmeefæ nsleg meoe DeÛe&vee keâ™B~~
legce veececee$e Yeer efveefceòe meJe& efmeefæ ceW~
DeleSJe vece@tb yeejyeej meJe& efmeæ ceQ~~9~~
—oesne—

Yetle YeefJe<Ùele mebØeleer, leerve keâeue kesâ efmeæ~
Gvekeâer hetpee pees keâjW, uenW ‘‘%eeveceleer’’ efveæ~~10~~
Ô ÜeR Cecees efmeæeCeb meJe&efmeæhejcesef…YÙe: peÙeceeuee DeIÙeË efveJe&heeceerefle
mJeene~
MeebleÙes MeebefleOeeje, heg<heebpeefue:~

MM`NN

(60)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

meJe&meeOeg hetpee
mLeehevee—ieerleeÚbo

pees efvelÙe cegòeâerceeie& jlve$eÙe mJeÙeb meeOeW mener~
Jes meeOeg mebmeejeefyOe lej heeles mJeÙeb ner efMeJe cener~~
Jenb hes meoe mJeelcewkeâ hejceevebo megKe keâes Yeesieles~
Gvekeâer keâjs nce DeÛe&vee, Jes Yeòeâ ceve ceue OeesJeles~~1~~
Ô ÜeR Cecees ueesS meJJemeentCeb meJe&meeOeghejcesef…mecetn! De$e DeJelejDeJelej mebJeew<ešd Dee£eveveb~
Ô ÜeR Cecees ueesS meJJemeentCeb meJe&meeOeghejcesef…mecetn! De$e efle… efle…
": ": mLeeheveb~
Ô ÜeR Cecees ueesS meJJemeentCeb meJe&meeOeghejcesef…mecetn! De$e cece meefVeefnlees
YeJe YeJe Je<ešd meefVeOeerkeâjCeb~
DeLee„kebâ—veejeÛe Úbo

meeOeg efÛeòe kesâ meceeve mJeÛÚ veerj ueeFÙes~
meeOeg ÛeCe& Oeej osÙe heehe hebkeâ #eeefueÙes~~
Øeeke=âleerkeâ efveefJe&keâej veive™he keâes OejW~
cegefòeâJeuueYee leLeeefhe MeerIeÇ Deehekeâes JejW~~1~~
Ô ÜeR Cecees ueesS meJJemeentCeb meJe&meeOeghejcesef…YÙe: pevcepejece=lÙegefJeveeMeveeÙe peueb efveJe&heeceerefle mJeene~
mJeCe& keâebefle kesâ meceeve heerle iebOe ueeFÙes~
meeOeg ÛeCe& ÛeÛe&les mecemle leehe veeefMeÙes~~Øeeke=âleerkeâ.~~2~~
Ô ÜeR Cecees ueesS meJJemeentCeb meJe&meeOeghejcesef…YÙe: mebmeejleeheefJeveeMeveeÙe
Ûeboveb efveJe&heeceerefle mJeene~
Ûebõ jefMce kesâ meceeve Oeewle Meeefue ueeFÙes~
ÛeCe& kesâ meceerhe hegbpe osle meewKÙe heeFÙes~~Øeeke=âleerkeâ.~~3~~
Ô ÜeR Cecees ueesS meJJemeentCeb meJe&meeOeghejcesef…YÙe: De#eÙeheoØeehleÙes
De#eleb efveJe&heeceerefle mJeene~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(61)

keâuheJe=#e kesâ megiebefOe heg<he Leeue ceW Yejs~
keâeceosJe kesâ peÙeer efpevesvõ-heeo ceW OejW~~Øeeke=âleerkeâ.~~4~~
Ô ÜeR Cecees ueesS meJJemeentCeb meJe&meeOeghejcesef…YÙe: keâeceJeeCeefJeOJebmeveeÙe
heg<heb efveJe&heeceerefle mJeene~
hetefjkeâe Fceefle&ÙeeB megJeCe& Leeue ceW Yejs~
YetKe yÙeeefOe veeMe nsleg Deehe DeÛe&vee keâjW~~Øeeke=âleerkeâ.~~5~~
Ô ÜeR Cecees ueesS meJJemeentCeb meJe&meeOeghejcesef…YÙe: #egOeejesieefJeveeMeveeÙe
vewJesÅeb efveJe&heeceerefle mJeene~
jlveoerhe ceW keâhetj pÙeesefle keâes peueeFÙes~
meeOgeJe=bo hetpeles meg%eeve pÙeesefle heeFÙes~~Øeeke=âleerkeâ.~~6~~
Ô ÜeR Cecees ueesS meJJemeentCeb meJe&meeOeghejcesef…YÙe: ceesnebOekeâej efJeveeMeveeÙe
oerheb efveJe&heeceerefle mJeene~
De„ iebOe Deefle megiebOe Oethe KesÙe Deefive ceW~
De„ keâce& Yemce nesle Deehe Yeefòeâ jbie ceW~~Øeeke=âleerkeâ.~~7~~
Ô ÜeR Cecees ueesS meJJemeentCeb meJe&meeOeghejcesef…YÙe: De„keâce&onveeÙe
Oetheb efveJe&heeceerefle mJeene~
mesJe Deece mebleje yeoece Leeue ceW Yejs~
hetpeles efn Deehe ÛeCe& cegefòeâ Debievee Jejs~~Øeeke=âleerkeâ.~~8~~
Ô ÜeR Cecees ueesS meJJemeentCeb meJe&meeOeghejcesef…YÙe: cees#eheâueØeehleÙes
heâueb efveJe&heeceerefle mJeene~
veerj iebOe Deeefo De„ õJÙe DeIe& ues efueÙee~
megKe Deveble nsleg, Deehe ÛeCe& ceW meceefhe&Ùee~~Øeeke=âleerkeâ.~~9~~
Ô ÜeR Cecees ueesS meJJemeentCeb meJe&meeOeghejcesef…YÙe: DeveIÙe&heoØeehleÙes
DeIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~
—oesne—

ieg® heo ceW Oeeje keâ™B, ÛeG mebIe Meebefle nsle~
MeebleerOeeje peiele ceW, DeelÙebeflekeâ megKe nsle~~10~~
MeebefleOeeje~

(62)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

Ûebhekeâ njefmebieej yeng, heg<he megiebefOele meej~
heg<heebpeefue mes hetpeles, nesJes meewKÙe Deheej~~11~~
heg<heebpeefue:~

peÙeceeuee
—oesne—

efÛeÛÛewlevÙe megkeâuhele®, DeeßeÙe ues megKekeâej~
efMeJeheâue keâer JeebÚe keâjW, veceBt meeOeg iegCeOeej~~
Ûeeue—ns oerveyebOeg ....

pewJeble meeOegJ e=bo mekeâue ÉbÉ efveJeejW~
pewJeble megKeevebo mJeelce leòJe efJeÛeejW~~
pew pew cegveervõ veive™he Oeej jns nQ~
pew pew Deveble meewKÙe kesâ DeeOeej YeÙes nQ~~1~~
ieg®osJe DeªeF&me cetueiegCe keâes Oeejles~
Gòej iegCeeW keâes Meefòeâ kesâ Devegmeej Oeejles~~
ßegle keâe DeYÙeeme ÉeoMeebie lekeâ Yeer keâj jnW~
efpeve ™he mes ner cees#eheo meekeâej keâj jnW~~2~~
«eer<ece $e+let ceW heJe&leeW hes OÙeeve Oejs nQ~
Je<ee& $e+let ceW Je=#ecetue ceW efn KeÌ[s nQ~~
"b[er $e+let ceW Ûeewnšs hes Ùee veoer lešs~
efvepe Deelcee keâes OÙeeJeles efMeJeheLe mes veefnb nšs~~3~~
yeng lehe kesâ Yeso efmebn-efve<›eâeref[leeefo nQ~
Gvekeâer meoe keâjW ve leve mes ceceleDeeefo nQ~~
lehe $e+efæ yegefæ $e+efæ ef›eâÙee efJeef›eâÙee $e+æer~
jme $e+efæ Deew De#eerCe$e+efæ Deew<eefOe $e+æer~~4~~
veevee Øekeâej $e+efæÙeeW kesâ veeLe ngS nQ~
efmeæer jcee mes Yeer Jes ner meveeLe ngS nQ~~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(63)

Fvekesâ ojMe mes YeJÙe peerJe heehe keâes njW~
Deenej oW veJeefveefOe mece=efæ hegCÙe keâes YejW~~5~~
Fvekeâer meowJe Yeefòeâ mes, pees Jebovee keâjW~
Jes ceesnkeâce& keâer mJeÙeb ner Keb[vee keâjW~~
efceLÙeelJe Deew efJe<eÙe keâ<eeÙe otj mes šjW~
mJeÙecesJe Yeòeâ efvepeevebo hetj mes YejW~~6~~
iegCeLeeve Ú"s meeleJeW mes ÛeewonW lekeâ Yeer~
mebÙele cegveer $e+ef<e meeOeg keâneles nQ meYeer Yeer~~
Jes leervevÙetve veJe keâjesÌ[ mebKÙe keâns nQ~~
yeme {eF& Éerhe ceW DeefOekeâ Fleves ner jns nQ~~~7~~
Fve meJe& meeOegDeeW keâer efvelÙe DeÛe&vee keâ™B~
$eÙekeâeue kesâ Yeer meeOegDeeW keâer Jebovee keâ™B~~
ieg™osJe! yeej yeej ceQ Ùes ØeeLe&vee keâ™B~
efvepekesâ ner leerve jlve keâer yeme ÙeeÛevee keâ™B~~8~~
—oesne—

veece uesle ner DeIe šues, meJe&meeOeg keâe melÙe~
kesâJeue ‘%eeveceleer’ efceues, pees DevebleiegCe leLÙe~~9~~
Ô ÜeR Cecees ueesS meJJemeentCeb meJe&meeOeghejcesef…YÙe: peÙeceeuee DeIÙeË ...~
MeebleÙes MeebefleOeeje~ heg<heebpeefue:~

DeLeele: mJemlÙeÙeveefJeOeeveb
—Ghepeeefle Úbo—

ßeer hebÛekeâuÙeeCecenen&Ceene&, JeeieelceYeeiÙeeefleMeÙew®heslee:~
leerLeËkeâje: kesâJeefueve§e Mes<ee:, mJeefmleef›eâÙeeb vees Ye=MeceeJenbleg~~1~~
Ùes MegæcetueesòejmeodiegCeeveeb, DeeOeejYeeJeeoveieejmeb%ee:~
efve«eËLeJeÙee& efvejJeÅeÛeÙee&:, mJeefmleef›eâÙeemegpe&ieles efnlee ve:~~2~~

(64)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

Ùes ÛeeefCeceeÅe„meefJeef›eâÙee{Ÿee:, leLee#eÙeeJeemecenevemee§e~
jepe<e&Ùemles megjjepehetpÙee:, mJeefmleef›eâÙeemegpe&ieles efnlee ve:~~3~~
Ùes keâes…yegodOÙeeefoÛelegefJe&Oeefæ&-jJeehegjece<e&cenew<eOeæea:~
yeÇÿe<e&Ùees yeÇÿeefCe lelhejemles, mJeefmleef›eâÙeemegpe&ieles efnlee ve:~~4~~
peueeefoveeveeefJeOeÛeejCee Ùes, Ùes ÛeejCeeivÙeebyejÛeejCee§e~
osJe<e&Ùemles veleosJeJe=voe: mJeefmleef›eâÙeemegpe&ieles efnlee ve:~~5~~
meeueeskeâueeskeâppeJeuevewkeâleeveb, Øeehlee: hejbpÙeeseflejvebleyeesOeced~
meJe&ef<e&JebÅee: hejce<e&Ùemles, mJeefmleef›eâÙeemegpe&ieles efnlee ve:~~6~~
ßesefCeÉÙeejesnCemeeJeOeevee:, keâceexheMeebefle#eheCeØeJeerCee:~
Ùes les mecemlee cegveÙees cenevle:, mJeefmleef›eâÙeemegpe&ieles efnlee ve:~~7~~
mece«eceOÙe#eefcelee§e osMe-ØelÙe#ecelÙe#emegKeevegjòeâe:~
cegveerÕejemles peieoskeâceevÙee:, mJeefmleef›eâÙeemegpe&ieles efnlee ve:~~8~~
G«eb Ûe oerhleb Ûe leheesefYelehleb, cenÛÛe Ieesjb Ûe lejeb Ûejvle:~
leheesOevee efveJe=&eflemeeOeveesòeâe:, mJeefmleef›eâÙeemegpe&ieles efnlee ve:~~9~~
ceveseJeÛe:keâeÙeyeueØeke=â„e:, mhe„erke=âlee„ebieceneefveefceòee:~
#eerjece=leeœeeefJecegKee cegveervõe: mJeefmleef›eâÙeemegpe&ieles efnlee ve:~~10~~
ØelÙeskeâyegæØecegKee cegveervõe: Mes<ee§e Ùes Ùes efJeefJeOeefæ&Ùegòeâe:~
meJexÓefhe les meJe&peveerveJe=òee:, mJeefmleef›eâÙeemegpe&ieles efnlee ve:~~11~~
—Meeot&ueefJe›eâeref[le Úbo—

Meeheeveg«enMeefòeâleeÅeefleMeÙew-®ÛÛeeJeÛewjbefÛelee:~
Ùes meJex hejce<e&Ùees YeieJeleeb, les<eeb iegCemlees$ele:~~
SlelmJemlÙeÙeveeohewefle mekeâue:, mebkeäuesMeYeeJe: MegYe:~
YeeJe: mÙeeled megke=âleb Ûe leÛÚgYeefJeOes-jeoeefJeob ßesÙemes~~12~~
Fefle mJemlÙeÙeveb ceve:ØemeeoveefJeOeeveced~

MM`NN

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(65)

Ùe%e oer#ee efJeOeeve
—yemebleefleuekeâe Úbo—

DenËle mevcegKe Oejer meye JemlegÙeW nQ~
cebef$ele efkeâÙee Jej Deveeefo megceb$e mes ceQ~~
ßeerceeved ieg®Jej efvekeâš Ùen Ùe%e oer#ee~
ueskeâj efpeveWõJej hetpeve keâes keâ™B ceQ~~1~~
(Ûebove, ceeuee, cegkegâš Deeefo ØemeeOeve JemlegÙeW Skeâ hee$e ceW ueskeâj YeieJeeved
kesâ mevcegKe jKevee, hegve: Deveeefo efmeæ ceb$e yeesuekeâj cebef$ele keâjkesâ Deeies kesâ ceb$eeW
kesâ Devegmeej Gve-Gve JemlegDeeW keâes «enCe keâjvee Ùee cebef$ele Ûebove keâes Gve-Gve
JeŒe Deeefo ceW ueieeles jnvee~)
Deveeefo efmeæceb$e—
Ô Cecees DeefjnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb, Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb, Cecees ueesS meJJe meentCeb~~
Ûeòeeefj cebieueb-Dejnble cebieueb, efmeæ cebieueb, meengcebieueb, kesâJeefueheCCeòees
Oecceescebieue~ Ûeòeeefj ueesiegòecee-Dejnble ueesiegòecee, efmeæ ueesiegòecee, meeng
ueesiegòecee, kesâJeefueheCCeòees Oeccees ueesiegòecee~ Ûeòeeefj mejCeb heJJeppeeefceDejnblemejCeb heJJeppeeefce, efmeæmejCeb heJJeppeeefce, meengmejCeb heJJeppeeefce,
kesâJeefueheCCeòees OecceesmejCeb heJJeppeeefce~
Ô ÜeR ›eâeW Meebefleb kegâ® kegâ® mJeene~
veerÛes efueKee ceb$e heÌ{keâj henves ngS JeŒeeW keâe mheMe& keâjvee—
Ô ÜeR nË ßeeR vece: Õesle JeCex meJeexheõJeneefjCeer meJe&peveceveesjbefpeveer
heefjOeeveesòejerÙes OeejCeer nb nb Peb Peb Jeb Jeb meb meb leb leb heb heb heefjOeeveesòejerÙeb
OeejÙeeefce mJeene~
(JeŒeeJejCeb)
Ô ÜeR hejceheefJe$eeÙe vece:
(oeefnves neLe keâer Deveeefcekeâe ceW heefJe$e-Debiet"er OeejCe keâjvee~)
ßeer Ûeboveeveguesheveb œeiOeejCeb Ûe (Ûebove uesheve keâj ceeuee henvevee)

(66)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

pees efoJÙemet$e Jej YeeJeßegle ØekeâeMeer~
Ùes yeÇÿemet$e Jejceewefue Je kegbâ[ueeoer~~
kebâkeâCe Debietef" Jej Yet<eCe keâes henve kesâ~
pewv eWõhetpeve keâ™B Deye Fbõ nesk esâ~~2~~
Ô ÜeR mecÙeioMe&ve%eeveÛeeefj$eeÙe mJeene~
(Ùe%eesheJeerle henveW~)
Ô ÜeR mecÙekedâÛeeefj$eeÙe mJeene~ (kegbâ[ue Deewj cegkegâš OeejCe keâjvee~)
Ô ÜeR mecÙei%eeveeÙe mJeene~
(kebâkeâCe OeejCe keâjvee~)
Ô ÜeR mecÙeioMe&veeÙe mJeene~
(Debiet"er henvevee~)
mecÙekeälJe %eeve DeCeg›ele $eÙejlve Oeejs~
SkeâeMeveeefo ›ele ßes… megy eÇÿeÛeÙe&~~
Ùes Ùe%ehetefle& lekeâ kebâkeâCe met$e yeeBOettB~
‘‘ceQ Fbõ ntb’’ Ùen efJeOeeve keâ™B ®Ûeer mes~~3~~
(DenËleosJe keâer Ùe%e oer#ee keâes mJeerkeâej keâjlee ntB Deewj oer#ee kesâ efÛevn keâes
OeejCe keâjlee ntB~ Fme Øekeâej keâcej ces kebâoesje Deewj heg®<e kesâ oeefnves neLe ceW
kebâkeâCe Je ceefnueeDeeW kesâ yeeÙeW neLe ces kebâkeâCe yeebOevee~ FmeceW efJeOeeve hetefle& lekeâ
Skeâ yeej Megæ Yeespeve, otmejer yeej heâueenej jKevee jeef$e ceW ÛelegefJe&Oe Deenej
keâe lÙeeie, Je efJeOeeve hetefle& lekeâ yeÇÿeÛeÙe& ›ele keâe efveÙece osvee neslee nw~)
hegve: efJeOeeveeÛeeÙe& veerÛes efueKee ceb$e yeesueles ngS Fkeäkeâerme yeej FbõeW keâs
cemlekeâ hej heg<he #esheCe keâjles ngS hetpekeâeW keâes Fbõ yeveeÙeW—
Ô Je»eeefOeheleÙes Deeb neb De: SW ÜeQ Ü: ßetb ÜÒb #e: FbõeÙe mebJeew<ešd~
(Fme ceb$e mes Fbõ keâe mebkeâuhe keâjW~)
Ùen Ùe%e oer#ee efJeOeeve ngDee~

MM`NN

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(67)

DeLe YetefceMeesOeve
(ceb[he Megefæ)
—oesne—

Iebšeb leeue ce=obie OJeefve, ogbogefYe JeeÅe yepeble~
peÙe peÙe cebieue OJeefve keâ™B, heg<heebpeefue efJeefkeâjble~~1~~
Ô IebšeefoJeeÅeb GodIees<eÙeeefce mJeene~
(yeepeeW hej heg<heebpeefue #esheCe keâj Iebše, cebpeerje, {esuekeâ Deeefo yeepes
yepeekeâj peÙe peÙe OJeefve keâjW~)
Ô ÜeR hejceyeÇÿeCes vecees vece:~ mJeefmle mJeefmle peerJe peerJe vebo vebo
JeOe&mJe-JeOe&mJe efJepeÙemJe efJepeÙemJe DevegMeeefOe DevegMeeefOe hegveerefn hegveerefn hegCÙeenb
hegCÙeenb ceebieuÙeb ceebieuÙeb heg<heebpeefue:~ meesokeâeefve heg<heeefCe ef#ehesled~ (ceb[ue hej
heg<he #esheCe keâjW~)

#es$eheeue hetpee
—Mesj Úbo—
efpeveÙe%e ceW Fme #es$e keâer j#ee megkeâerefpeÙes~
mebhetCe& efJeIve otj keâjkesâ Meebefle oerefpeÙes~~
ns #es$eheeue DeeFÙes efvepe Yeeie ueerefpeÙes~
DeeivesÙe efoMe ceW LeeheBt ÙeneB hej ner efleef…Ùes~~2~~
Ô ÜeR #es$eheeue! De$e DeeieÛÚ DeeieÛÚ mebJeew<ešd~
Ô ÜeR #es$eheeue! De$e efle… efle… ": ":~
Ô ÜeR #es$eheeue! De$e cece meefVeefnlees YeJe YeJe Je<ešd~
Ô ÜeR De$emLe #es$eheeueeÙe Fbo peueb iebOeb De#eleb heg<heb Ûe®b oerheb Oetheb heâueb
yeefueb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe Ùepeecens Øeefleie=¢eleeb Øeefleie=¢eleeb mJeene~
(DeeivesÙe efoMee ceW DeIe& ÛeÌ{eÙeW~)
mebhetCe& iesn ceW meoe efveJeeme pees keâjW~
ßeerJeemlegosJe meJe& keâe Ghekeâej Jees keâjW~~

(68)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

Gve JeemlegosJe keâe ÙeneB Dee£eve ceQ keâ™B~
F&Meeve keâesCe ceW ÙeneB Jemeg DeIe& ceQ Oe™B~~3~~
Ô ÜeR JeemlegosJe! De$e DeeieÛÚ DeeieÛÚ mebJeew<ešd~
Ô ÜeR JeemlegosJe! De$e efle… efle… ": ":~
Ô ÜeR JeemlegosJe! De$e cece meefVeefnlees YeJe YeJe Je<ešd~
Ô ÜeR JeemlegosJeeÙe Fbo DeIeË heeÅeb iebOeb De#eleb heg<heb Ûe®b oerheb Oetheb heâueb
yeefueb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe Ùepeecens Øeefleie=¢eleeb Øeefleie=¢eleeb mJeene~
(F&Meeve efoMee ceW DeIe& ÛeÌ{eÙeW~)
efpeveosJe kesâ efJenej ceW legce Yeefòeâ mes Deeles~
osJesvõ keâer Dee%ee mes megKeo heJeve Ûeueeles~~
JeeÙegkegâceej osJe! Ùe%e Yetefce meesefOeÙes~
efvepe Ùe%eYeeie ueerefpeÙes mebleg„ nesFÙes~~4~~
Ô ÜeR JeeÙegkegâceej osJe ceneR hetleeb kegâ®-kegâ® ntB heâšd mJeene~
(oYe& kesâ hetues mes Yetefce keâe mebceepe&ve keâjW~)
Ô ÜeR JeeÙegkegâceejeÙe meJe&efJeIveefJeveeMeveeÙe Fbo DeIeË heeÅeb iebOeb De#eleb heg<heb
Ûe®b oerheb Oetheb heâueb yeefueb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe Ùepeecens Øeefleie=¢eleeb Øeefleie=¢eleeb
mJeene~
(hetJe& Deewj F&Meeve efoMee kesâ yeerÛe ceW DeIe& ÛeÌ{eÙeW~)
efpeveosJe kesâ efJenej ceW legce Yeefòeâ mes Deeles~
megjefYele Gokeâ keâer Je=ef„ mes Deefle n<e& yeÌ{eles~~
ns cesIekegâceej osJe! Ùe%eYetefce meesefOeÙes~
efvepe Ùe%e Yeeie ueerefpeÙes mebleg„ nesFÙes~~4~~
Ô ÜeR cesIekegâceejosJe! Oejeb Øe#eeueÙe-Øe#eeueÙe Deb nb meb Jeb Peb "b #e: heâšd
mJeene~
(oYe& hetues mes peue ueskeâj Yetefce hej efÚÌ[keWâ~)
Ô ÜeR cesIekegâceejeÙe meJe&efJeIveefJeveeMeveeÙe Fbo DeIeË heeÅeb iebOeb De#eleb heg<heb
Ûe®b oerheb Oetheb heâueb yeefueb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe Ùepeecens Øeefleie=¢eleeb Øeefleie=¢eleeb
mJeene~
(hetJe& Deewj F&Meeve efoMee kesâ yeerÛe ceW DeIe& ÛeÌ{eÙeW~)

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(69)

mebhetCe& nesce Deefive ceW legce hetpÙe ngÙes nes~
efveJee&Ce keâer hetpee ceW De«eieCÙe ngÙes nes~~
DeefivekegâceejosJe! Ùe%eYeeie ueerefpeÙes~
DeefiveefMeKee mes Ùe%eYetefce Megæ keâerefpeÙes~~6~~
Ô ÜeR DeefivekegâceejosJe! Yetefceb pJeeueÙe pJeeueÙe Deb nb meb Jeb Peb "b #e: heâšd
mJeene~
(peueles ngÙes oYe& kesâ hetues mes Yetefce Megæ keâjW~)
Ô ÜeR DeefivekegâceejosJeeÙe meJe&efJeIveefJeveeMeveeÙe Fbo DeIeË heeÅeb iebOeb De#eleb
heg<heb Ûe®b oerheb Oetheb heâueb yeefueb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe Ùepeecens Øeefleie=¢eleeb
Øeefleie=¢eleeb mJeene~
(hetJe& Deewj F&Meeve efoMee kesâ yeerÛe ceW oYe&hetuee Ùee keâhetj peueeÙeW~)
Ùes mee" menme veeiekegâceej osJe efJeÛejles~
efpeveÙe%e ceW YeòeâeW kesâ meJe& efJeIve keâes njles~~
F&Meeve efoMee ceW ÙeneB peueebpeueer keâ™B~
ns veeieosJe Deehekeâes mebleg„ ceQ keâ™B~~7~~
Ô ÜeR ›eâeW <eef„menœemebKÙesYÙees veeiesYÙe: mJeene~ Fbo DeIeË heeÅeb iebOeb
De#eleb heg<heb Ûe®b oerheb Oetheb heâueb yeefueb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe Ùepeecens Øeefleie=¢eleeb
Øeefleie=¢eleeb mJeene~ (veeiemebleheCe& kesâ efueÙes F&Meeve efoMee ceW peueebpeefue osJeW~)
(ÙeneB hej hegCÙeenJeeÛeve keâjves keâe Yeer efJeOeeve nw~ cebefoj mes Deefleefjòeâ
mLeeve hej Ùeefo efJeOeeve kesâ efueS ceb[he yeveeÙee nw lees DeJeMÙe ner hegCÙeenJeeÛeve
keâjW~ ueIeg hegCÙeenJeeÛeve Deeies nw JeneB mes uesJeW~)

efokeäheeue DeIe&
(Ùen DeIe& ceb[ue hej ner ÛeÌ{eJeW)
—oesne—

henues yeÇÿe ØeosMe ceW, hegve: hetJe&efoMe Deeefo~
oYe& mLeeheve efJeefOe keâ™B, ceb$e meefnle ®efÛejeefo~~2~~
Øeke=âle›eâceefJeefOe DeJeOeeveeÙe heg<heebpeefue:~

(70)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

ßeer efpevesvõ kesâ Ùe%e ceW, yeÇÿe mLeeve ceneved~
efJeIveMeebefleefnle oYe& De®, DeIÙe& keâ™B megKe Keeve~~2~~
Ô ÜeR ohe&ceLeveeÙe vece: mJeene~ yeÇÿeoYe&:~
(ceb[ue hej ceOÙe ceW oYe& mLeeheve keâj heg<heebpeefue #esheCe keâjW hegve: DeIe&
ÛeÌ{eJes~)
Ô ÜeR Debvele%eeveeÙe DevebleoMe&veeÙe DevebleJeerÙee&Ùe DeveblemegKeeÙe hetJe&efo*dcegKes
oYe&ceJemLeeheÙeeefce vece: mJeene~
(hetJe& efoMee ceW oYe& mLeeheve heg<heebpeefue: DeIe& ÛeÌ{eJeW~)
Ô ÜeR yeÇÿeCes mJeene, ØepeeheleÙes mJeene, efpeveeÙe mJeene, efpeveesòeceeÙe
mJeene, OeJeeÙe mJeene, OeJeesòeceeÙe mJeene, MegefÛe…eMegefÛe…s<eg keâesCeekeâesCes<eg
DeeivesÙeeb efoefMe oYeË DeJemLeeheÙeeefce mJeene~
(DeeivesÙe efoMee ceW oYe& mLeehevee Deeefo keâjW)
Ô ÜeR DevebleJeerÙee&Ùe efpeleWefõÙeeÙe vece: oef#eCemÙeeb efoefMe oYeË DeJemLeeheÙeeefce mJeene~
(oef#eCe efoMee ceW oYe& mLeehevee Deeefo keâjW)
Ô ÜeR hejceyeÇÿeCes vew$e+lÙeeb efoefMe oYeË DeJemLeeheÙeeefce mJeene~
(vew$e+lÙe efoMee ceW oYe& mLeeefhele keâjW)
Ô ÜeR hejcecebieueeÙe hejceheefJe$eeÙe hejceefveJee&CekeâejCeeÙe DehejmÙeeb efoefMe
oYeË DeJemLeeheÙeeefce mJeene~
(heef§ece efoMee ceW oYe& mLeehevee keâjW)
Ô ÜeR hebÛecenekeâuÙeeCemebhetCee&Ùe JeeÙeJÙeeb efoefMe oYeË DeJemLeeheÙeeefce
mJeene~
(JeeÙeJÙeefoMee ceW oYe& mLeehevee keâjW)
Ô ÜeR $ewueeskeäÙeveeLeeÙe ef$eueeskeâceefnleeÙe MegefÛejlve$eÙeoMe&vekeâjeÙe GòejmÙeeb
efoefMe oYeË DeJemLeeheÙeeefce mJeene~
(Gòej efoMee ceW oYe& mLeehevee keâjW)
Ô ÜeR veJekesâJeueueefyOemeceefvJeleeÙe osJeeefOeosJeeÙe SsMeevÙeeb efoefMe oYeË
DeJemLeeheÙeeefce mJeene~
(F&Meeve efoMee ceW oYe& mLeehevee keâjW)
Ô ÜeR ›eâeW heâCeeuebke=âle OejCesvõeÙe ketâce&JeenvemeceefvJeleeÙe F&MeeveWõceOÙes
DeOejmÙeeb efoefMe oYeË DeJemLeeheÙeeefce mJeene~
(F&Meeve Deewj hetJe& efoMee kesâ yeerÛe ceW oYe& mLeehevee keâjW)

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(71)

Ô ÜeR ›eâeW nefjCeueebÚve meceefvJeleeÙe meesceeÙe vew$e+leJe®CeceOÙes TOJee&Ùeeb
efoefMe oYeË DeJemLeeheÙeeefce mJeene~
(vew$e+lÙe Deewj heef§ece efoMee kesâ yeerÛe ceW oYe& mLeeefhele keâjW)

Yetefce osJelee hetpee
Ô ÜeR veerjpemes vece: peueb~ Ô ÜeR MeerueiebOeeÙe vece: Ûeboveb~
Ô ÜeR De#eleeÙe vece: De#eleb~ Ô ÜeR efJeceueeÙe vece: heg<heb~
Ô ÜeR ohe&ceLeveeÙe vece: vewJesÅeb~ Ô ÜeR %eeveesÅeesleeÙe vece: oerheb~
Ô ÜeR ßegleOetheeÙe vece: Oetheb~ Ô ÜeR hejceefmeæeÙe vece: heâueb~
Ô ÜeR YetYet&efceosJeleeÙew YetcÙeÛe&veb keâjesefce mJeene DeIÙeË~

MM`NN

(72)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

DeLe ceb[he Øeefle…e efJeOeeve
Ûeeue—Mesj—
Ô ceefCeceÙeer mlebYe mes GBâÛee ceneceb[he~
omeefJeOe OJepeeDeeW mes cenejceCeerÙe nw ceb[he~~
leesjCe ÛeboesJee ÛebJej Ú$e heg<henej mes~
DeefleMeesYelee cebieue keâueMe Je Oethe IešeW mes~~1~~
ceb[heeble: heg<heebpeefueb ef#ehesled~
(ceb[he kesâ Devoj meye lejheâ Deewj Yet<eCe Deeefo JemlegDeeW hej he=Lekeâd-he=Lekeâd
Ûebove mes meefnle heg<heebpeefue #esheCe keâjW~ hegve: ceb[he hej heeBÛe cebieue keâueMe
mLeeefhele keâjW~)
Ùes hebÛejbie met$e megheefJe$e met$e nw~
met$eesòeâ lehJe kesâ meceeve ßes… met$e nw~~
hetpeve efJeOeeve ceb[he keâes Ûeej Deesj mes~
ceQ leerve yeej Jesef„le keâjlee ntB met$e mes~~2~~
(Fme ceb[he keâes yeenj mes hebÛejbieer keâueeJee mes leerve yeej Jesef„le keâjW~ Fmes
Jesef„le keâjles meceÙe Meebefleefpeveb MeefMe—Deeefo Meebefle hee" yeesueves keâer hejcheje Yeer
osKeer peeleer nw~)
efpeveJej meceJemejCe ceW MeesYes ßeerceb[he~
Gmekesâ meceeve leerve ueeskeâ ue#ceer keâe ceb[he~~
meye heeheleehe Keb[s Ssmee nw Ùes ceb[he~
ceQ DeIe& osÙe hetpetB Ùes meewKÙe keâe ceb[he~~3~~
Ô ÜeR ßeerceb[heeÙe DeIeË mecehe&Ùeeefce mJeene~
(ceb[he kesâ efueS DeIe& ÛeÌ{eÙeW)

MM`NN

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(73)

DeLe kegâcegoeefoÉejheeueevegketâueveb
—oesne—

hetJee&efo ÛeG Éej keâer, efJeefOeJeled j#ee nsleg~
kegâcego Deeefo megj keâes pepetB, efvepe hej cebieue nsleg~~
(leesjCeeW kesâ heeme Deeefo mLeeveeW ceW heg<heebpeefue #esheCe keâjW~)
yeng OeevÙe DebkegâjeW mes cebieue megõJÙe mes~
cebieue keâueMe mes MeesYes Jej mJeefmlekeâeefo mes~~
efpeveÙe%e ceW megJeCe&oC[ neLe ceW OejW~
hetjye kesâ kegâcego Éejheeue efJeIve heefjnjW~~2~~
Ô ÜeR kegâcegoØeleernej! efvepeÉeefj efle… efle… ": ": heg<heebpeefue:~ Fob DeIeË
heeÅeb iebOeb De#eleb heg<heb Ûe®B oerheb Oetheb heâueb yeefueb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe Ùepeecens
Øeefleie=¢eleeb Øeefleie=¢eleeb mJeene~
(hetJe& efoMee ceW heg<heebpeefue #esheCe keâj DeIe& ÛeÌ{eÙeW~)
yeng OeevÙe DebkegâjeW mes cebieue megõJÙe mes~
cebieue keâueMe mes MeesYes Jej mJeefmlekeâeefo mes~~
efpeveÙe%e ceW megJeCe& ob[ neLe ceW OejW~
oef#eCe efoMee ceW Debpevemegj efJeIve heefjnjW~~3~~
Ô ÜeR Debpeve Øeleernej~ efvepeÉeefj efle… efle… ": ": heg<heebpeefue:~ Fob
DeIeË heeÅeb iebOeb De#eleb heg<heb Ûe®B oerheb Oetheb heâueb yeefueb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe
Ùepeecens Øeefleie=¢eleeb Øeefleie=¢eleeb mJeene~
(oef#eCe efoMee ceW heg<heebpeefue #esheCe keâj DeIe& ÛeÌ{eJeW~)
yeng OeevÙe DebkegâjeW mes cebieue megõJÙe mes~
cebieue keâueMe mes MeesYes Jej mJeefmlekeâeefo mes~~
efpeveÙe%e ceW megJeCe& ob[ neLe ceW OejW~
heef§ece efoMee ceW Jeecevemegj efJeIve heefjnjW~~4~~

(74)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

Ô ÜeR Jeeceve Øeleernej! efvepeÉeefj efle… efle… ": ": heg<heebpeefue:~ Fob
DeIeË heeÅeb iebOeb De#eleb heg<heb Ûe®B oerheb Oetheb heâueb yeefueb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe
Ùepeecens Øeefleie=¢eleeb Øeefleie=¢eleeb mJeene~
(heef§ece efoMee ceW heg<heebpeefue #esheCe keâj DeIe& ÛeÌ{eÙeW~)
yengOeevÙe DebkegâjeW mes cebieuemegõJÙe mes~
cebieue keâueMe mes MeesYes Jej mJeefmlekeâeefo mes~~
efpeveÙe%e ceW megJeCe&ob[ neLe ceW OejW~
Gòej ceW heg<heobleosJe efJeIve heefjnjW~ ~5~~
Ô ÜeR heg<heobleØeleernej~ efvepeÉeefj efle… efle… ": ": heg<heebpeefue:~ Fob
DeIeË heeÅeb iebOeb De#eleb heg<heb Ûe®B oerheb Oetheb heâueb yeefueb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe
Ùepeecens Øeefleie=¢eleeb Øeefleie=¢eleeb mJeene~
Fefle ceb[heØeefle…e

MM`NN

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(75)

peehÙeeveg…eve ØeejbYe efJeefOe
(peehÙe efJeefOe kesâ ØeejcYe ceW cebieuee„keâ heÌ{W)
pešebleew efyebogmebÙegòeâew, keâuee Jeb heb megJesef„leced~
meesceceOÙes efueefKelJeecYees, ceOÙes mveeveeefokebâ Ûejsled~~1~~
YeeJeeLe&—Skeâ jkeâsyeer ceW DeOe& Ûevõ keâe Deekeâej kesâMej mes meerOes neLe keâer
ceOÙecee Debiegueer mes yeveeÙeW, Gmekesâ yeerÛe ceW Peb "b Deewj DeOeesjsKee hej oef#eCeeJele&
›eâce mes 16 mJej Deewj Thej keâer jsKee hej ceOÙe ceW Jeb heb Yeer efueKeW Deewj GmeceW
efvecveefueefKele ceb$e heÌ{keâj heeveer [eue keâj peue Megæ keâj ueW~ hegve: Gmeer peue
mes Deeies kesâ ceb$eeW Éeje Deheves DebieeW keâer Megefæ keâjW~
Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: veceesÓn&les YeieJeles iebieeefmebOJeeefopeueb heefJe$eb kegâ® kegâ®
Peb Peb ãeeQ ãeeQ Jeb Jeb ceb ceb nb nb #eb #eb ueb ueb heb heb õeb õeb õeR õeR nb me: mJeene~
(Fefle peue Megefæ ceb$e:)
Ô #eeb #eeR #etb #e: oYe&hetuesve YetefceMegefæb keâjesefce mJeene~
Ô ÜeR oYee&meves Denb GheefJeMeeefce mJeene~
(›eâce mes De efme Dee G mee keâes cemlekeâ, ueueeš, ves$e, kebâ" Deewj ùoÙe ceW
OeejCe keâjW~ DeeÛeeÙe&, efmeæ, ßegle, Ûeeefj$eeefo Yeefòeâ heÌ{W~ Deveblej GheÙeg&òeâ
Megæ peue mes efvecve ceb$eeW Éeje Gve DeJeÙeJeeW keâes Megæ keâjW~)
Ô Üeb Cecees DejnbleeCeb Üeb Debieg…eYÙeeb vece:~
(oesveeW Debiet"s peue mes Megæ keâjW)
Ô ÜeR Cecees efmeæeCeb ÜeR lepe&veerYÙeeb vece:~
Ô ÜÒb Cecees DeeFefjÙeeCeb ÜÒb ceOÙeceeYÙeeb vece:~
Ô ÜeQ Cecees GJepPeeÙeeCeb ÜeQ DeveeefcekeâeYÙeeb vece:~
Ô Ü: Cecees ueesS meJJemeentCeb Ü: keâefve…eYÙeeb vece:~
Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: keâjleueeYÙeeb vece:~
(nmleheefJe$eerkeâjCeb)
Ô Üeb Cecees DejnbleeCeb Üeb cece efMej: j#e j#e mJeene~
(efMejefme peueb ef#ehesled)

(76)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

Ô ÜeR Cecees efmeæeCeb ÜeR cece Jeoveb j#e j#e mJeene~
(cegKeb Øe#eeueÙesled)
Ô ÜÒb Cecees DeeFefjÙeeCeb ÜÒb cece ùoÙeb j#e j#e mJeene~
(ùoÙeb Øe#eeueÙesled)
Ô ÜeQ Cecees GJepPeeÙeeCeb ÜeQ cece veeefYeb j#e j#e mJeene~
(veeefYeb Øe#eeueÙesled)
Ô Ü: Cecees ueesS meJJe meentCeb Ü: cece heeoew j#e j#e mJeene~
(Deeies kesâ ceb$eeW mes Gve Gve efoMee ceW heerueer mejmeeW #esheCe keâjlee peeÙes)
Ô Üeb Cecees DejnbleeCeb Üeb hetJe&efoMeeieleefJeIveeved efveJeejÙe-efveJeejÙe ceeb
j#e j#e mJeene~
(me<e&heb hetJe&efoefMe ef#ehesled)
Ô ÜeR Cecees efmeæeCeb ÜeR oef#eCeefoMeeieleefJeIveeved efveJeejÙe-efveJeejÙe ceeb
j#e j#e mJeene~
(me<e&heb oef#eCeefoefMe ef#ehesled)
Ô ÜÒb Cecees DeeFefjÙeeCeb ÜÒb heef§eceefoMeeieleefJeIveeved efveJeejÙe-efveJeejÙe ceeb
j#e j#e mJeene~
(me<e&heb heef§eceefoefMe ef#ehesled)
Ô ÜeQ Cecees GJepPeeÙeeCeb ÜeQ GòejefoMeeieleefJeIveeved efveJeejÙe-efveJeejÙe
ceeb j#e j#e mJeene~
(me<e&heb GòejefoefMe ef#ehesled)
Ô Ü: Cecees ueesS meJJemeentCeb Ü: meJe&efoMeeieleefJeIveeved efveJeejÙe-efveJeejÙe
ceeb j#e j#e mJeene~
(me<e&heb meJe&efo#eg ef#ehesled)
Ô Üeb Cecees DejnbleeCeb Üeb ceeb j#e j#e mJeene~
(meJeeËiej#eCeb)
Ô ÜeR Cecees efmeæeCeb ÜeRb cece JeŒeb j#e j#e mJeene~
Ô Ütb Cecees DeeFefjÙeeCeb ÜÒb cece hetpeeõJÙeb j#e j#e mJeene~
Ô ÜeQ Cecees GJepPeeÙeeCeb ÜeQ cece mLeuebb j#e j#e mJeene~
Ô Ü: Cecees ueesS meJJemeentCeb Ü: meJe&peieod j#e-j#e mJeene~
Ô Dece=les Dece=leesÆJes Dece=leJeef<e&efCe Dece=leb œeeJeÙe-œeeJeÙe meb meb keäueeR keäueeR
yuetb yuetb õeb õeb õeR õeR õeJeÙe õeJeÙe nb Peb PJeeR #JeeR nb me: Deefme Dee Gmee DenË
vece: mJeene~
(meJeeËiemesÛeveb-meJeeËieMegæ keâjvee)
Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: meJe&efoMeeieleefJeIveeved efveJeejÙe efveJeejÙe ceeb j#e j#e
mJeene~
(Fefle meJe&$e me<e&heb ef#ehesled)

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(77)

Ô veceesÓn&les meJeË j#e j#e ntb heâšd mJeene~
(Fefle heefjÛeejkeâ j#ee)
Ô ntB heâšd efkeâjefšb IeeleÙe IeeleÙe hej efJeIveeved mheâesšÙe mheâesšÙe menœeKeb[eved
kegâ®-kegâ® DeelceefJeÅeeb j#e-j#e hejefJeÅeeb efÚbo efÚbo hejceb$eeved efYebo efYebo #e:
heâšd mJeene~
(Fme ceb$e keâes ceve ceW 21 yeej heÌ{keâj meYeer peehÙe keâjves JeeueeW hej Deewj
Gme mLeeve hej mejmeeW #esheCe keâjW~)
DeLe mebkeâuhe:—Ô ÜeR ceOÙeueeskesâ pebyetÉerhes Yejle#es$es DeeÙe&Keb[s...osMes
...«eeces...osJeMeeŒeieg™mebefveOeew hejceOeeefce&keâefJeÉppevemeefVeOeew Meebeflekeâheewef„keâmekeâuekeâeÙe&e fm eæŸeLeË FbõOJepeefJ eOeevemÙe 1 Sleod2...peehÙeb. ....Jeejeod
DeejYÙe...JeemejheÙe&leb keâefj<Ùeecens~ (mebkeâuhe nsleg neLe ceW efueÙes ngS megheejer,
nuoer, heg<he Deeefo heešs hej ÚesÌ[W)
hegve: peehÙe keâjves kesâ mLeue hej pees Ùeb$e DeLeJee pees Øeeflecee efJejepeceeve
keâer neW, Gvekeâe efJeefOeJeled DeefYe<eskeâ hetpeve keâjkesâ peehÙe ØeejcYe keâjW~
FvõOJepe efJeOeeve keâer peehÙe—
Ô Üeb ÜeR ÜÒB ÜeQ Ü: De efme Dee G mee ceOÙeueeskeâmebyebefOeÛeleg:Melee°hebÛeeMeled
ßeerefpeveÛewlÙeeueÙesYÙees vece:~
efmeæÛe›eâ efJeOeeve keâer peehÙe—
Ô ÜeR DenË Deefme Dee Gmee DeveenleefJeÅeeÙew vece:~
Meebefle efJeOeeve keâer peehÙe—
Ô ÜeR ßeerMeebefleveeLeeÙe peieledMeebeflekeâjeÙe meJeexheõJeMeeefvleb kegâ® kegâ® ÜeR
vece:~

MM`NN

1. pees efJeOeeve nesJes Gmekeâes yeesuevee~ 2. pees efJeOeeve nes Gmekeâer peehe keâe ceb$e yeesueW~

(78)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

nJeveefJeefOe
(FmeceW meJe&ØeLece mebkeâuhe keâjkesâ hegCÙeenJeeÛeve keâjW)

mebkeâuhe ceb$e
—Mesj Úbo—
DenËle osJ e keâefL ele oÙeecetue Oece& nw~
Ùeepekeâ Je ßeeJekeâeW kesâ efueÙes meewKÙe cece& nw~~
Fve Oece&efve… peveeW keâes meæce& Je=eqæ nes~
ßeeryeue Je DeeÙeg mJeemLÙe Je SsÕeÙe& Je=efæ nes~~1~~
DeLe ßeerceefppeveMeemeves YeieJelees cenefleceneJeerjJeæ&ceeveleerLeËkeâjmÙe Oece&leerLex,
ßeercetuemebIes, ceOÙeueeskesâ, pecyetÉerhes megoMe&vecesjeso&ef#eCeYeeies, Yejle#es$es DeeÙe&Keb[s
... osMes ... veiejs efJeefJeOeeuebkeâejcebef[leÙe%eceb[hes, ngb[eJemeefhe&Ceerkeâeues, og:<eceveeef
cve
hebÛeces keâefueÙegies ØeJele&ceeves, ... mebJelmejs ... DeÙeves ... $e+leew ... ceemes ... he#es
... efleLeew efpeveØeefleceeÙee: meefVeOeew, cegvÙeeefÙe&keâeßeeJekeâßeeefJekeâeefoÛelegefJe&Oemebmeef
Ie VeOeew
1
efJeefOevee efJeefOeÙeceeve FvõOJepeefJeOeeve keâce&efCe mekeâueeYÙegoÙeefve:ßesÙemeefmeæŸeLeË,
MegæŸeLeË, MeevlÙeLeË MeebeflenesceefJeefOeb efJeOeemÙeece:~
lelkeâce&Ce: hegCÙeeneLeË $e+æŸeLeË mJemlÙeLeË hegCÙeenJeeÛeveeb keâleg&ceglmenecens~
(Ssmee mebkeâuhe keâjkesâ hegCÙeenJeeÛeve keâjW~)
(hegCÙeenJeeÛeve kesâ hetJe& keâjerye Skeâ mesj Õesle ÛeeJeue Skeâ Ûeewkeâer hej
efyeÚeJeW, Gme hej ‘‘ÜeRkeâej’’ mes Jesef„le mJeeefmlekeâ yeveeÙeWb~ Gmekesâ Thej peue mes
heefjhetCe& iebOe De#ele Deeefo mes DeefÛe&le DeMeeskeâ Ùee Deeceü kesâ heòeeW mes megMeesefYele
Õesle met$e mes kebâ" Jesef…le, vetleve JeŒe, ceeuee Deeefo mes MeesefYele, efpemekesâ Devoj
ceebieefuekeâ Jemleg nuoer, megheejer, veJejlve Deeefo [eues ieÙes nQ, Ssmes keâueMe keâes
mLeeefhele2 keâjW~ hegve: Gme keâueMe kesâ peue mes hetpekeâ Deeefo meYeer peveeW hej Deeies
kesâ Meebefle ceb$e keâes yeesueles ngS peue efÚÌ[keWâ~)
1. eqpeme efJeOeeve ceW nesce keâj jns neW, JeneB hej Gme efJeOeeve keâe veece uesJeW~ 2. Fme
efšhheCe keâe efJeJejCe Deieues hespe hej nw~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(79)

hegCÙeenJeeÛeveb
Ô hegCÙeenb hegCÙeenb efØeÙebleeb efØeÙebleeb YeieJevleesÓn&vle: meJe&%ee: meJe&oefMe&ve:
ef$eueeskeâveeLee: ef$eueeskeâØeÅeeslevekeâje: Je=<eYeeÓefpelemebYeJeeefYevebovemegceeflehe©eØeYemeg
heeÕe&ÛevõØeYeheg<heovleMeerleueßesÙeesJeemeghetpÙeefJeceueevebleOece&MeebeflekegBâLJejceefuuecegefvemegle›e
veefcevesefceheeÕe&ßeerJeOe&ceevee: Meeblee: Meebeflekeâje: mekeâuekeâce&efjhegefJepeÙekeâebleejogie&efJe<eces<eg j#ebleg vees efpeveWõe: meJe&befJeo§e~ ßeer Üer Oe=eflekeâerefle&keâebefleyegefæue#ceercesOeeefJevÙe: mesJeeke=âef<eJeeefCepÙeJeeÅeuesKÙeceb$emeeOeveÛetefCe&ØeÙeesiemLeeveieceveefmeefæmeeOeveeÙe DeØeeflenleMeòeâÙees YeJebleg vees efJeÅeeosJelee:~ efvelÙecen&eflmeæeÛeeÙeexheeOÙeeÙemeJe&meeOeJe§e YeieJeblees ve: efØeÙevleeb efØeÙevleeb~ DeeefolÙe meesceebieejyegOeye=nmheefleMeg›eâMevew§ejjengkesâleg«ene§e ve: (efØeÙebleeb efØeÙebleeb)~ efleefLekeâjCecegntl&-e
ueiveosJelee: Fn ÛeevÙe«eeceveiejeefo<eg Deefhe JeemlegosJelee§e lee: meJee& ieg™Yeòeâe
De#eerCekeâes<ekeâes…eieeje: YeJesÙeg: oeveleheesJeerÙe& efvelÙecesJeemleg ve: ØeerÙeblee ØeerÙebleeb~
ceele=efhele=-Yeüele=meglemegùlmJepevemebyebefOeyebOegJeie&meefnleeveeb OeveOeevÙewÕeÙe&ÅegefleyeueÙeMeesJe=efæjmleg~ ØeceesoesÓmleg~ MeebefleYe&Jeleg~ hegef„Ye&Jeleg~ efmeefæYe&Jeleg~
keâececeebieuÙeeslmeJee: mevleg~ MeecÙebleg IeesjeefCe~ MeecÙebleg heeheeefve~ hegCÙeb Jeæ&leeced~
OeceexJeæ&leeced~ ßesÙeeÙeg<eer Jeæ&leeced~ kegâueb iees$eb ÛeeefYeJeæ&leeced~ mJeefmle Yeõb
1. ÙeeÛekeâ Ùepeceeve kesâ neLe mes ceb$e yeesuekeâj keâueMe mLeeheve keâjeJeW, hegve: Ùepeceeve
mes otmejs keâueMe mes GmeceW peue Oeeje keâjeles ngS Gme peue keâes Megæ keâje keâjkesâ
Gme keâueMe keâes DeIÙe& ÛeÌ{ekeâj Gmes G"ekeâj DeMeeskeâ Deeefo kesâ heòees mes Ùee oYe& kesâ
hetues mes hegCÙeen ceb$ees Éeje meYeer hej peue efÚÌ[keWâ~
keâueMe mLeeheve ceb$e—Ô ÜeR mJemleÙes hegCÙeenb keâueMeb mLeeheÙeeefce mJeene~
peue MegefækeâjCe ceb$e—Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: veceesÓn&les YeieJeles he©ecenehe©eefleefiebÚkesâ<eefjcenehegb[jerkeâhegb[jerkeâiebieeefmevOegjesefnõesefnleemÙeenefjlenefjkeâebleemeerleemeerlees—
oeveejervejkeâebleemegJeCe&™hÙeketâueejòeâejòeâesoeheÙeesefOeMegæpeuemegJeCe&IešØe#eeefueleveJejlveiebOee#eleheg<heeefÛe&leceeceesokebâ heefJe$eb kegâ® kegâ® Peb Peb ãeeQ ãeeQ Jeb Jeb ceb ceb nb nb meb meb
leb leb heb heb õeb õeb õeR õeR nb me: mJeene~ Fefle peuesve ØeefmebÛÙe heefJe$eerkeâjCeb~
keâueMeeÛe&ve keâe ceb$e—Ô ÜeR ves$eeÙe mebJeew<ešd keâueMeeÛe&veb keâjesefce mJeene~
DeIÙeË.......

(80)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

Ûeemleg ve:~ nleemles heefjhebefLeve:~ Me$eJe: Meceb Ùeevleg~ efve<ØeefleIecemleg~ efMeJecelegueceml
eg~
efmeæe: efmeefæb ØeÙeÛÚbleg ve: mJeene~
(Ô keâce&Ce: hegCÙeenb YeJevlees yeÇgJevleg Fefle ØeeLe&Ùesled~ ØeeefLe&leefJeØee: hegCÙeenb
keâce&CeesÓmleg Fefle yeÇtÙeg:~ Devesve ØekeâejsCe~ Ô keâce&Ce mJeefmle YeJeblees yeÇgJevleg mJeefmel
keâce&CesÓmleg Ûe~ keâce&$e+efæb YeJevlees yeÇgJevleg keâce&$e+efæmleg~ SleÉekeäÙe$eÙeesÛÛeejCeevles
ef$eJeejhee$eeblejheeeflelehetCe&keâueMepeuesve meYeeb Meebefleceb$esCe efmebÛesled~)

Meebefleceb$e
—Mesj Úbo—
ÛeejeW efvekeâeÙe osJe kesâ cegkegâše«e ceCeer mes~
efpevekesâ ÛejCe Ûegbefyele ngÙes DenËle osJe Jes~~
meye oes<e MetvÙe hejce %eeve pÙeesefle ™he nQ~
yeefnjbie meceJemejCe ceOÙe efÛeled mJe™he nQ~~2~~
DeLe DeYÙeefn&leeefKeueeYÙegoÙe efve:ßesÙeme mebheeokeâ: mÙeeÉeovÙeeÙeveeÙekeâ:
hejceehlees YeieJeeven&Æóejkeâ:~ ceele=efhele=Yeüele=me=ùlmJepevemebyebefOeyebOegJeie&meefnleÙepecee
vemÙe (...) mekeâuekeâuÙeeCeb keâjesleg~ Meebefleb keâebefleceeefJe<keâjesleg Øeeog<keâjesleg~
meewYeeiÙeceejesiÙeceeleveesleg mebleveesleg~ mebheoceeheob mebheeoÙeleg mebefJeoejÙeleg~
DeÙeMeesÙeMees efve<keâemeÙeleg efJekeâemeÙeleg~ Svees ceefleceJemeeoÙeleg ØemeeoÙeleg~
megKecemegKeb leveesleg Oegveesleg~ DeveefYeceleceefYeceleb JeejÙeleg hetjÙeleg~ efßeÙeceeÙeg:
MueeIeÙeleg õeIeÙeleg~ hegCÙeb heeheb JÙeepe=bYeÙeleg mlebYeÙeleg~ kegâheLeb megheLeb JÙeeJele&Ùeleg
ØeJele&Ùeleg~ melkeâcee&melkeâce& yeesOeÙeleg jesOeÙeleg~ Deveskeâebleceskeâebleb efveOÙeeheÙeleg
efJeOÙeeheÙeleg~ efJeÅeeceefJeÅeeb GvceerueÙeleg mecegvcetueÙeleg~ meledMeeŒeb DemeÛÚem$eb
hees<eÙeleg Mees<eÙeleg~ ßesÙe: ØelÙeJeeÙeb heg<Ceeleg ceg<Ceeleg~ #eeceb #esceb ›eâMeÙeleg ëe=MeÙeleg~
MeewÛeceeÛeejb ØeYe=Ùeleg õ{Ùeleg~ kegâceefleb megceefleb DeefveMeb ceo&Ùeleg JeOe&Ùeleg~
mekeâueeYÙegoÙeefve:ßesÙeme efmeefæb keâjesleg Je=efæb keâjesleg~ PJeeR #eeR nb me: mJeene~
—Jemebleefleuekeâe Úbo—
keâuÙeeCe nes Oeve yeÌ{s megKe Meebefle nesJes~
oerIee&Ùeg nes megkegâueJebMemece=efæ nesJes~~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(81)

DeejesiÙe nes heâue DeYeerefmehle Øeehle nesJes~
ns Jelme! les efpeveheoebyegpe Øeerefle nesJes~~3~~
Ûe›eâerMe hebÛece keâns Jej keâeceosJee~
leerLexMe <ees[Me legcnW $ewueeskeäÙe hetpes~~
ns MeebefleveeLe! peie ceW legce Meebefleoelee~
ßeer Meebeflenesce keâjCeeÙe legcnW vecetB ceQ~~4~~
Ô ÜeR ßeeR #eeR Yet: mJeene~
efJeefOeÙe%eØeefle%eeheveeÙe heg<heebpeefue:~
Iebše leeue ce=obie OJeefve, obgogefYe JeeÅe yepeble~
peÙe peÙe cebieue OJeefve keâ™B, heg<heebpeefue efJeefkeâjble~~5~~
Ô IebšeefoJeeÅeb GodIees<eÙeeefce mJeene~
(yeepeeW hej heg<heebpeefue #esheCe keâj Iebše, cepeerje, {esuekeâ, Deeefo yeepes
yepeekeâj peÙe peÙe OJeefve keâjW)

#es$eheeue hetpee
—Mesj Úbo—
efpeve Ùe%e ceW Fme #es$e keâer j#ee megkeâerefpeÙes~
mebhetCe& efJeIve otj keâjkesâ Meebefle oerefpeÙes~~
ns #es$eheeue DeeFÙes efvepe Yeeie ueerefpeÙes~
DeeivesÙe efoMe ceW LeehetB ÙeneB hej ner efleef…Ùes~~6~~
Ô ÜeR #es$eheeue! De$e DeeieÛÚ DeeieÛÚ mebJeew<ešd~
Ô ÜeR #es$eheeue! De$e efle… efle… ": ":~
Ô ÜeR #es$eheeue! De$e cece meefVeefnlees YeJe YeJe Je<ešd~~
Ô ÜeR De$emLe #es$eheeueeÙe Fob peueb iebOeb De#eleb heg<heb Ûe™b oerheb Oetheb heâueb
yeefueb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe Ùepeecens Øeefleie=¢eleeb Øeefleie=¢eleeb mJeene~
(DeeivesÙe efoMee ceW DeIe& ÛeÌ{eJeW)

(82)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

JeemlegosJe hetpee
mebhetCe& iesn ceW meoe efveJeeme pees keâjW~
ßeerJeemlegosJe meJe& keâe Ghekeâej Jees keâjW~~
Gve JeemlegosJe keâe ÙeneB Dee£eve ceQ keâ™B~
F&Meeve keâesCe ceW ÙeneB Jemeg DeIe& ceQ Oe™B~~7~~
Ô ÜeR JeemlegosJe! De$e DeeieÛÚ DeeieÛÚ mebJeew<ešd~
Ô ÜeR JeemlegosJe! De$e efle… efle… ": ":~
Ô ÜeR JeemlegosJe! De$e cece meefVeefnlees YeJe YeJe Je<ešd~
Ô ÜeR JeemlegosJeeÙe Fob DeIeË heeÅeb iebOeb De#eleb heg<heb Ûe®b oerheb Oetheb heâueb
yeefueb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe Ùepeecens Øeefleie=¢eleeb Øeefleie=¢eleeb mJeene~
(F&Meeve efoMee ceW DeIe& ÛeÌ{eJeW)

JeeÙegkegâceej hetpee
efpeveosJe kesâ efJenej ceW legce Yeefòeâ mes Deeles~
osJesvõ keâer Dee%ee mes megKeo heJeve Ûeueeles~~
JeeÙegkegâceej osJe! Ùe%e Yetefce meesefOeÙes~
efvepe Ùe%e Yeeie ueerefpeÙes mebleg„ nesFÙes~~8~~
Ô ÜeR JeeÙegkegâceej osJe! ceneR hetleeb kegâ™ kegâ™ ntb heâšd mJeene~
(oYe& kesâ hetues mes Yetefce keâe mebceepe&ve keâjW)
Ô ÜeR JeeÙegkegâceejeÙe meJe&efJeIveefJeveeMeveeÙe Fob DeIeË heeÅeb iebOeb De#eleb heg<heb
Ûe™b oerheb Oetheb heâueb yeefueb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe Ùepeecens Øeefleie=¢eleeb Øeefleie=¢eleeb
mJeene~
(hetJe& Deewj F&Meeve efoMee kesâ yeerÛe ceW DeIe& ÛeÌ{eJeW)

cesIekegâceej hetpee
efpeveosJe kesâ efJenej ceW legce Yeefòeâ mes Deeles~
megjefYele Gokeâ keâer Je=ef„ Deefle n<e& yeÌ{eles~~
ns cesIekegâcej osJe! Ùe%e Yetefce meesefOeÙes~
efvepe Ùe%e Yeeie ueerefpeÙes mebleg„ nesFÙes~~9~~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(83)

Ô ÜeR cesIekegâceej osJe! Oejeb Øe#eeueÙe Øe#eeueÙe Deb nb meb Jeb Peb "b #e: heâšd
mJeene~
(oYe& hetues mes peue ueskeâj Yetefce hej efÚÌ[keWâ)
Ô ÜeR cesIekegâceejeÙe meJe&efJeIveefJeveeMeveeÙe Fob DeIeË heeÅeb peueb iebOeb De#eleb
heg<heb Ûe™b oerheb Oetheb heâueb yeefueb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe Ùepeecens Øeefleie=¢eleeb
Øeefleie=¢eleeb mJeene~
(hetJe& Deewj F&Meeve efoMee kesâ yeerÛe ceW DeIe& ÛeÌ{eJeW)

Deefivekegâceej hetpee
mebhetCe& nesce Deefive ceW legce hetpÙe ngÙes nes~
efveJee&Ce keâer hetpee ceW De«eieCÙe ngÙes nes~~
Deefivekegâceej osJe! Ùe%e Yeeie ueerefpeÙes~
DeiveerefMeKee mes Ùe%e Yetefce Megæ keâerefpeÙes~~10~~
Ô ÜeR Deefivekegâceej osJe! Yetefceb pJeeueÙe pJeeueÙe Deb nb meb Jeb Peb "b #e: heâšd
mJeene~
(oYe& kesâ hetues mes peueles ngÙes Yetefce Megæ keâjW)
Ô ÜeR DeefivekegâceejosJeeÙe meJe&efJeIveefJeveeMeveeÙe Fob DeIeË heeÅeb peueb iebOeb
De#eleb heg<heb Ûe®b oerheb Oetheb heâueb yeefueb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe Ùepeecens Øeefleie=¢eleeb
Øeefleie=¢eleeb mJeene~
(hetJe& Deewj F&Meeve efoMee kesâ yeerÛe ceW oYe&hetuee Ùee keâhetj peueeJeW)

veeiekegâceej hetpee
mes mee" menme veeiekegâcej osJe efJeÛejles~
efpeve Ùe%e ceW YeòeâeW kesâ meJe& efJeIve keâes njles~~
F&Meeve efoMee ceW ÙeneB peueebpeueer keâ™B~
ns veeieosJe Deehekeâes mebleg„ ceQ keâ™B~~11~~
Ô ÜeR ›eâeW <eef„menœemebKÙesYÙees veeiesYÙe: mJeene~ Fob DeIeË heeÅeb peueb iebOeb
De#eleb heg<heb Ûe®b oerheb Oetheb heâueb yeefueb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe Ùepeecens Øeefleie=¢eleeb
Øeefleie=¢eleeb mJeene~ (veeiemeblehe&Ce kesâ efueÙes F&Meeve efoMee ceW peueebpeefue osJeW)
(ÙeneB hej hegCÙeenJeeÛeve keâjves keâe Yeer efJeOeeve nw~ cebefoj mes Deefleefjòeâ
mLeeve hej Ùeefo efJeOeeve kesâ efueÙes ceb[he yeveeÙee nw lees DeJeMÙe ner ueIeg hegCÙeenJeeÛeve
keâjW~

(84)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

efokeäheeue DeIe&
(Ùen DeIe& ceb[he hej ner ÛeÌ{eJeW)
—oesne—

henues yeÇÿe ØeosMe ceW, hegve: hetJe&efoMe Deeefo~
oYe& mLeeheve efJeefOe keâ™B, ceb$emeefnle ®efÛejeefo~~12~~
Ô ÜeR ohe&ceLeveeÙe vece: mJeene~ yeÇÿeeefooMeefo#eg oYe&:~
Yetefce DeÛe&ve—Ô veerjpemes vece: peueb~ MeerueiebOeeÙe vece: Ûeboveb~ De#eleeÙe
vece: De#eleb~ efJeceueeÙe vece: heg<heb~ ohe&ceLeveeÙe vece: vewJesÅeb~ %eeveesÅeesleeÙe vece:
oerheb~ ßegleOetheeÙe vece: Oetheb~ hejceefmeæeÙe vece: heâueb~ Ô ÜeR Yetefce osJeleeÙew vece:
DeIÙeË.....~
—Mesj Úbo—
heeb[gkeâefMeuee Øeefmeæ Gmekesâ yeerÛe efmebnemeve~
Gmekesâ meÂMe Jesoer kesâ ceOÙe jKee efmebnemeve~~
MegefÛe veerj mes Fme heer" keâer Øe#eeuevee keâ™B~
De#ele kegâmegce Je oYe& Deeefo Leehevee keâ™B~~13~~
Ô ÜeR DenË #ceb " " ßeer heer" mLeeheveb keâjesefce mJeene~
(ßeer heer" mLeeefhele keâjW)
Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: veceesÓn&les YeieJeles ßeerceles heefJe$elejpeuesve ßeer heer"
Øe#eeueveb keâjesefce mJeene~
lelheer"eslheefjØeeie«eJeŒeeÛÚeoveb~
(heer" Øe#eeueve keâjW)
Ô ÜeR ohe&ceLeveeÙe vece: ~
(heg<he, De#ele Deewj oYe& mLeeefhele keâjW)
Ô ÜeR mecÙeioMe&ve%eeveÛeeefj$eeÙe mJeene~
(heer" keâes DeIe& ÛeÌ{evee)
Fme heer" hes efpeveefyebye keâer mLeehevee keâ™B~
yeng JeeÅe yepee ueeskeâ ceW ØeYeeJevee keâ™B~~
Øeeflecee kesâ oeÙeW Yeeie ceW $eÙeÛe›eâ keâes Oe™B~
$eÙe Ú$e yeeÙeW Yeeie ceW Oej leehe keâes n™B~~14~~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(85)

Ô ÜeR DenË Oece&leerLee&efoveeLe YeieJeved! Fn heeb[gkeâefMeueeheer"s efle… efle…
mJeene~
(ßeer heer" hej efpeveefyebye keâes mLeeefhele keâjW)
oef#eCeheeÕex Ûe›eâ$eÙemLeeheveb~ JeeceheeÕex Ú$e$eÙe mLeeheveb~
(Øeeflecee kesâ oeÙeW Yeeie ceW leerve Ûe›eâ Deewj yeeÙeW Yeeie ceW leerve Ú$e mLeeefhele
keâjvee)
hegve: efpeveWõosJe keâe Dee£eve Deeefo keâjkesâ veerj mes efpeve Øeeflecee kesâ ÛejCeeW
keâe Øe#eeueve keâjkesâ peue, Ûebove Deeefo Dee" õJÙe ÛeÌ{eJeW~

Den&leosJe hetpee
Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: Deefme Dee G mee nË Sefn Sefn mebJeew<ešd Dee£eveb~
Ô Üeb ... De$e efle… efle… ": ": mLeeheveb~
Ô Üeb ... De$e cece meefVeefnlees YeJe YeJe Je<ešd meefVeOeerkeâjCeb~
Ô ÜeR hejceyeÇÿeCes Devebleeveble%eeveMeòeâÙes peueb efveJe&heeceerefle mJeene~
Ô ÜeR hejceyeÇÿeCes Devebleeveble%eeveMeòeâÙes Ûeboveb efveJe&heeceerefle mJeene~
(Fmeer ceb$e keâes hegve: hegve: yeesuekeâj Dee"eW õJÙe ÛeÌ{ekeâj ‘GokeâÛebove’ Deeefo
yeesuekeâj DeIe& ÛeÌ{eJeW)

leerve Ûe›eâ keâer hetpee
jepesvõ Je osJesvõ Je efpevesvõ ÙeesiÙe nQ~
Ùes Ûe›eâ leerve cebieueceÙe cegKÙe Jemleg nQ~~
efpeve heeme ceW mLeeefhele keâer DeÛe&vee keâ™B~
mebmeejÛe›eâ veeMe kesâ cegkeälÙebievee Je™B~~15~~
Ô veerjpemes vece: peueb~ Ô MeerueiebOeeÙe vece: Ûeboveb~
Ô De#eleeÙe vece: De#eleb~ Ô efJeceueeÙe vece: heg<heb~
Ô ohe&ceLeveeÙe vece: vewJesÅeb~ Ô %eeveesÅeesleeÙe vece: oerheb~
Ô ßegleOetheeÙe vece: Oetheb~ Ô hejceefmeæeÙe vece: heâueb~
Ô ÜeR Ûe›eâ$eÙesYÙe: DeIÙeË~

(86)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

leerve Ú$e keâer hetpee
$ewueeskeäÙe kesâ mJeeefcelJe kesâ Ùes efÛevn yeleeÙes~
Ùes leerve Ú$e cebieueceÙe Jemleg keâneÙes~~
efpeveheeme ceW mLeeefhele keâer DeÛe&vee keâ™B~
mebmeej leehe veeMees Ùen ØeeLe&vee keâ™B~~16~~
Ô veerjpemes vece: peueb
(GheÙeg&òeâ ceb$eeW mes Dee"eW õJÙe ÛeÌ{eJeW)
hegve: kegâC[ kesâ efvekeâš yew"ves nsleg efvecve ceb$eeW mes YetefceMegefæ Deeefo keâjW~
Ô ÜeR #eeR Yet: MegæÙeleg mJeene~
(Yetefce hej peue efÚÌ[keWâ)
Ô ÜeR DenË #ceb "b Deemeveb efveef#eheeefce mJeene~
(Deemeve efyeÚeJeW)
Ô ÜeR DenË ¢egB ¢egB efCeefmeefn Deemeves GheefJeMeeefce mJeene~
(oYee&meve hej yew"W)
nesce Deewj hetpeveeefo õJÙe heeme ceW jKekesâ~
meye Jemleg MeesOe keâjkesâ GefÛele ceewve keâes Oejkesâ~~
meye ceb$e ef›eâÙee ›eâce ceW meeJeOeeve nes jne~
Fme nesce ef›eâÙee efJeefOe keâes ØeejbYe keâj jne~~17~~
(nesce õJÙe hetpeeveeefo õJÙe keâes meceerhe ceW jKevee~ œegÛe Deewj œegJee Deeefo
keâes heeme ceW uesvee Deewj peue mes Oeesvee~ meYeer hee$eeW keâes «enCe keâjves Deewj jKeves
ceW osKevee, MeesOeve keâjvee~ Ieer kesâ hee$e keâes G"ekeâj peceerve keâes osKekeâj
jKevee~ Ieer keâes oYe& mes efnueekeâj osKekeâj lehee uesvee~ Fme lejn hetpekeâ keâes
ØeeefCeÙeeW kesâ Ieele kesâ heefjnej nsleg Deeoj meefnle meejs keâeÙe& keâjves ÛeeefnÙes~)
Ô ÜeR nË ceewveefmLeleeÙeenË ceewve›eleb ie=Cneefce mJeene~ (ceewve›ele «enCe keâjW)
Ô ÜeR vece: meJe&%eeÙe meJe&ueeskeâveeLeeÙe Oece&leerLeËkeâjeÙe ßeerMeebefleveeLeeÙe
hejceheefJe$eeÙe heefJe$epeuesve nescekegâC[Megefæb hee$eMegefæb Ûe keâjesefce mJeene~
(nesce kegâC[ hej Deewj meYeer hee$eeW hej peue efÚÌ[keWâ)
—oesne—

nesce kegâC[ keâer DeÛe&vee, Deefive Øepeeueve Deeefo~
meJe&efJeefOe efJeefOeJeled keâ™B, efcešs keâce& keâer JÙeeefOe~~18~~
Ô Øe›eâce›eâceefJeefOe DeJeOeeveeÙe heg<heebpeefue:~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(87)

Ûeewkeâesve kegâC[ keâer hetpee
leerLexMe mes mebyebefOe Ùes Ûeewkeâesve kegâC[ nw~
ßeerieen&helÙe DeeßeÙe mes Fbõ JebÅe nw~~
efveJee&Ce meceÙe Fbõ jefÛele hegCÙe hegbpe nw~
Fme kegbâ[ keâer hetpee keâ™B Ùes OÙeeve kegbâpe nw~~19~~
Ô veerjpemes vece: peueb~ Ô MeerueiebOeeÙe vece: Ûeboveb~
Ô De#eleeÙe vece: De#eleb~ Ô efJeceueeÙe vece: heg<heb~
Ô ohe&ceLeveeÙe vece: vewJesÅeb~ Ô %eeveesÅeesleeÙe vece: oerheb~
Ô ßegleOetheeÙe vece: Oetheb~ Ô hejceefmeæeÙe vece: heâueb~
Ô ÛelegjœekegâC[eÙe DeIeË ... ~

ef$ekeâesve kegâC[ keâer hetpee
ieCeOej ieg™ mebyebefOe Ùen ef$ekeâesve kegâC[ nw~
Ùes Dee£eveerÙe Deefive kesâ DeeßeÙe mes ßes… nw~~
efveJee&Ce meceÙe FbõjefÛele hegCÙe hegbpe nw~
Fme kegâC[ keâer hetpee keâ™B Ùen OÙeeve kegbâpe nw~~20~~
Ô veerjpemes vece: FlÙeeefo ceb$eeW mes De„õJÙe ÛeÌ{eÙeW~

ieesue kegâC[ keâer hetpee
meeceevÙe kesâJeueer cegveer keâe ieesue kegâC[ nw~
Ùes oef#eCeeefive DeeßeÙe mes meJe&JebÅe nw~~
efveJee&Ce meceÙe Fbõ jefÛele hegCÙehegbpe nw~
Fme kegâC[ keâer hetpee keâ™B Ùes OÙeeve kegbâpe nw~~21~~
Ô veerjpemes vece: FlÙeeefo ceb$eeW mes De„õJÙe ÛeÌ{eÙeW~
Ô veceesÓn&les YeieJeles melÙeJeÛevemeboYee&Ùe kesâJeue oMe&ves ØepJeueveeÙe
hetJeexòeje«esCe oYe&heefjefOeb GogbJejmelheefjefOeb Ûe keâjesefce mJeene~
(Ùen ceb$e yeesuekeâj nesce kegâC[ kesâ ÛeejeW Deesj heeBÛe-heeBÛe oYe&keâeC[ keâer
heefjefOe keâjW)

(88)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

Ô veceesÓn&les YeieJeles melÙeJeÛevemeboYee&Ùe kesâJeueoMe&veØepJeueveeÙe
hetJeexòeje«esCe nescekegâC[eveeb ceOÙes Meg<keâoYeËheefjmlejCeb keâjesefce mJeene~
(Ùen ceb$e yeesuekeâj nescekegâC[ kesâ ceOÙe metKee oYe& mLeeefhele keâjW, oYe& kesâ
DeYeeJe ceW keâhetj mLeeefhele keâjW)

hegve: Deefive mLeehevee
Ô ÜeR mJemleÙes ßeercevleb heefJe$elejb Deiveervõb mLeeheÙeeefce mJeene~
(kegâC[ ceW Deiveervõ keâer mLeehevee keâjW)
pewvesvõJeekeäÙe kesâ meceeve megØemeVe nw~
metKes ngÙes oYee&«e mes GlheVe Deefive nw~~
kegâC[eW ceW jKes FËOeve keâer Megæ Deefive nw~
ceQ Deefive mebOeg#eCe keâ™B Ùes meceÙe ceevÙe nw~~22~~
GmeneefÙeefpeCes heCeceeefce meÙee, Deceuees efJejpees Jejkeâhhele™~
meDe keâeceogne cece jkeäKe meÙee, heg® efJeppegCegner heg® efJeppegCegner~~23~
Ô Ô Ô Ô jb jb jb jb mJeene~ Deefiveb mebOeg#eÙesled
(keâhetj mes Deefive mebOegef#ele keâjW)
leerLe&keâjeefokeâ mes ØeefLele, ieen&helÙe ØecegKeeefive~
keâceXOeve kesâ onve efnle, meefceOeengefle otB ceevÙe~~
Ô JewÕeevej peeleJeso FneJeueesefkeâlee#e meJe&keâcee&efCe meeOeÙe meeOeÙe mJeene~
(Skeâ meefceOee keâer Deengefle osJeW)

ieen&helÙe Deefive hetpee
leerLexMe kesâ efveJee&Ce ceneslmeJe ceW Yeefòeâ mes~
Deefivekegâceej ves Øeieš keâer Deefive cegkegâš mes~~
Jees ieen&helÙe Deefive FbõJebÅe peiele ceW~
hetpetB Jener ÛeewkeâesCe kegâC[ Deefive Deepe ceQ~~24~~
Ô ÜeR veerjpemes vece: FlÙeeefo ceb$eeW mes hetpee keâjW~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(89)

DeenJeveerÙe Deefive hetpee
ieCeOej ieg™ kesâ DevlÙe ceneslmeJe ceW Yeefòeâ mes~
Deefivekegâceej ves Øeieš keâer Deefive cegkegâš mes~~
Jees Dee£veerÙe Deefive Fbõ JebÅe peiele ceW~
hetpetB Jener ef$ekeâesCe kegbâ[ Deefive Deepe ceQ~~25~~
Ô ÜeR veerjpemes vece: FlÙeeefo Dee"eW õJÙe ÛeÌ{eJeW~

oef#eCeeefive hetpee
efpevekesâJeueer kesâ Deefvlece GlmeJe ceW Yeefòeâ mes~
Deefivekegâceej ves Øeieš keâer Deefive cegkegâš mes~~
Jees oef#eCeeefive FbõieCe mes JebÅe peieled ceW~
hetpetB Jener ner ieesuekegâC[ Deefive Deepe ceQ~~26~~
Ô ÜeR veerjpemes vece: FlÙeeefo ceb$eeW mes hetpee keâjW~
keâšveer $eÙe keâer DeÛe&vee, keâ™B Øeerefle ceve ueeÙe~
efleefLeheefle «en osJesvõ De™, efokeäheeueeefo yegueeÙe~~
efJeefOeÙe%e Øeefle%eeheveeÙe heg<heebpeefue:~

henueer keâšveer keâer hetpee
eqpeveveeLe heeoYeòeâ nQ efleefLe osJelee meYeer~
Ùes ueeskeâ keâer Ùee$ee ÙeneB Jele&ve keâjW meYeer~~
Dee£eve keâjkesâ Ùe%eYeeie osGb ceQ ÙeneB~
Ùes meJe&peve keâes megKe Je Meebefle osJeWies ÙeneB~~27~~
Ô ÜeR Ùe#eJewÕeevej je#emeveOe=le heVeieDemegjmegkegâceejefhele= efJeÕeceeefue Ûecej
JewjesÛeve ceneefJeÅeceej efheb[eefMeved hebÛeoMeefleefLeosJelee: meJexÓefhe DeeÙeele-DeeÙeele
ÙeeveeÙegOeÙegJeeflepevew: meeOeË~
Ô YetYeg&Je: mJe: mJeene mJeOee~ heg<heebpeefue:~
meeIÙeË Ûe™b Dece=leefceceb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe ie=Cnerle ie=Cnerle~ DeIÙeË~
Ô ÜeR Ùe#eeefohebÛeoMeefleefLeosJee: Ùe„^ØeYe=leerveeb Meebefleb kegâ®le kegâ®le mJeene~
hetCee&IÙeË~
(hetCee&IÙe& ÛeÌ{eJeW)

(90)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

otmejer keâšveer keâer hetpee
pees ces™ keâer Øeoef#eCee meowJe keâj jns~
vejueeskeâ ceW efve«en Deveg«en Yeer keâj jns~~
Jes metÙe& Ûebõ cebieue yegOe ieg™ Je Meg›eâ nQ~
Meefve jeng kesâleg veJe«en keâe DeIe& megKeo nw~~28~~
Ô ÜeR DeeefolÙe meesceebieejkeâyegOeye=nmheefle Meg›eâMevew§ejjengkesâleJe: veJe«enosJee:
meJexÓefhe DeeÙeele DeeÙeele ÙeeveeÙegOeÙegJeeflepevew: meeOeË~
(Ô YetYeg&Je: mJe: mJeene mJeOee~ heg<heebpeefue:~)
meeIÙeË Ûe®b Dece=leb Fceb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe ie=Cnerle-ie=Cnerle~ (DeIÙeË)
Ô ÜeR DeeefolÙeeefoveJe«enosJee: meJexÓefhe Ùe„^ØeYe=leerveeb Meebefle kegâ®le kegâ®le
mJeene~ hetCee&IÙeË~
(hetCee&IeË ÛeÌ{eJeW)

leermejer keâšveer keâer hetpee
YeeeJevemegjeW kesâ Fbõ oMe JÙeblej kesâ Dee" nQ~
pÙeesefle<keâ kesâ jefJe Ûebõ Fbõ oes efJeKÙeele nQ~~
megj keâuheJeeefme kesâ DeefOehe yeejn Øeefmeæ nQ~
yeòeerme Fbõ keâes pepetB Ùes meJe& F„ nQ~~29~~
Ô ÜeR Demegjsvõeefo Éeef$ebMeefobõe: meJexÓefhe DeeÙeele DeeÙeele ÙeeveeÙegOeÙegJeeflepevew: meeOeË Ô YetYeg&Je: mJe: mJeene mJeOee~ heg<heebpeefue:~
meeIÙeË Ûe®b Dece=leb Fceb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe ie=Cnerle ie=Cnerle DeIÙeË~
Ô ÜeR DemegjWõeefo Éeef$ebMeefovõe Ùe„^ØeYe=leerveeb Meebefleb kegâ®le kegâ®le mJeene~
(hetCee&IÙeË)

efokeäheeue hetpee
efpeve Ùe%e ceW mecemle efJeIve otj nšeles~
efpeve Oece& keâe DeefleMeÙe ØeYeeJe peie ceW yeÌ{eles~~
Fbõeefo oMe efokeäheeue keâe Dee£eve ceQ keâ™B~
hetpeve ceW Yeeie oskeâj mevceeve ceQ keâ™B~~30~~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(91)

Ô ÜeR FbõeefiveÙecevew$e+leJe®CeJeeÙegkegâyesjwMeeveMes<eMeerleebMeJees oMeefokeäheeueosJee:
meJexÓefhe DeeÙeele DeeÙeele ÙeeveeÙegOeÙegJeefle pevew: meeOeË Ô YetYeg&Je: mJe: mJeene mJeOee~
(heg<heebpeefue:~)
meeIÙeË Ûe®b Dece=leb Fceb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe ie=Cnerle ie=Cnerle DeIÙeË~
Ô ÜeR FbõeefooMeefokeäheeueosJee Ùe„^ØeYe=leerveeb Meebefleb kegâ®le kegâ®le mJeene~
(hetCee&IÙeË~)
efmeæeW keâer DeÛe&vee ceW pees ef›eâÙeeceb$e nQ~
pees pewveJeso ceW Ùes meeOeveeefo ceb$e nQ~~
Ùes nesceceb$e nQ FvneR mes nesce keâ™B ceQ~
Fve leerve Deefive ceW nJeve ØeejbYe keâ™B ceQ~~31~~

Godheeref"keâe ceb$eeW mes Deengefle
heeref"keâe ceb$e Úòeerme mes, keâecÙeceb$e lekeâ uesÙe~
hetpee Mes<e nJÙeeefo mes, keâ™B Deengleer Ùesn~~32~~
(Deye 36 heeref"keâe ceb$eeW mes DeVe keâer Deengefle osJeW)
Ô melÙepeeleeÙe vece:~ Den&ppeeleeÙe vece:~ hejceepeeleeÙe vece:~
DeveghecepeeleeÙe vece:~ mJeØeoeÙe vece:~ (mJeØeOeeveeÙe vece:) DeÛeueeÙe vece:~
De#eleeÙe vece:~ DeJÙeeyeeOeeÙe vece:~ Deveble%eeveeÙe vece:~ DevebleoMe&veeÙe vece:~
DevebleJeerÙee&Ùe vece:~ DeveblemegKeeÙe vece:~ veerjpemes vece:~ efvece&ueeÙe vece:~ DeÛÚsÙeeÙe
vece:~ DeYesÅeeÙe vece:~ DepejeÙe vece:~ DecejeÙe vece:~ DeØecesÙeeÙe vece:~
DeieYe&JeemeeÙe vece:~ De#eesYÙeeÙe vece:~ DeefJeueerveeÙe vece:~ hejceOeveeÙe vece:~
hejcekeâe…Ùeesie™heeÙe vece:~ ueeskeâe«eJeeefmeves vecees vece:~ hejceefmeæsYÙeess vecees
vece:~ Den&eflmeæsYÙeess vecees vece:~ kesâJeefueefmeæsYÙeess vecees vece:~ Debleke=âeflmeæsYÙeess
vecees vece:~ hejbhejeefmeæsYÙeess vecees vece:~ DeveeefohejbhejeefmeæsYÙeess vecees vece:~
DeveeÅevegheceefmeæsYÙeess vecees vece:~ mecÙei„s mecÙei„s DeemeVe YeJÙe DeemeVe
YeJÙe, efveJee&Cehetpeen& efveJee&Cehetpeen& DeiveervõeÙe (Deiveervõ) mJeene~
mesJeeheâueb <ešdhejcemLeeveb YeJeleg~ Dehece=lÙegefJeveeMeveb YeJeleg~ meceeefOecejCeb
YeJeleg~

(92)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

oMe peeefle ceb$eeW mes Deengefle
—oesne—

oMeefJeOe peeleerceb$e mes, nesÙe efvejekegâue efÛeòe~
hetpee Mes<e nJÙeeefo mes, keâ™B Deengleer DeÅe~~33~~
Ô melÙepevceve: MejCeb ØeheÅeeefce~ Den&ppevceve: MejCeb ØeheÅeeefce~ Den&vceeleg:
MejCeb ØeheÅeeefce~ Den&lmeglemÙe MejCeb ØeheÅeeefce~ DeveeefoiecevemÙe MejCeb ØeheÅeeefce~
Deveghecepevceve: MejCeb ØeheÅeeefce~ jlve$eÙemÙe MejCeb ØeheÅeeefce~ mecÙei„s
mecÙei„s, %eevecetlex %eevecetlex, mejmJeefle mejmJeefle, mJeene~
mesJeeheâueb <ešdhejcemLeeveb YeJeleg~ Dehece=lÙegefJeveeMeveb YeJeleg~ meceeefOecejCeb YeJeleg~

lesjn efvemleejkeâ ceb$eeW mes Deengefle
—oesne—

efvemleejkeâ Deeoer keâns, lesjn ceb$e Øeefmeæ~
hetpee Mes<e nJÙeeefo mes, keâ™B Deengleer DeÅe~~34~~
Ô melÙepeeleeÙe mJeene~ Den&ppeeleeÙe mJeene~ <ešdkeâce&Ces mJeene~ «eeceheleÙes
mJeene~ Deveeefoßeesef$eÙeeÙe mJeene~ mveelekeâeÙe mJeene~ ßeeJekeâeÙe mJeene~
osJeyeÇÿeCeeÙe mJeene~ megyeÇeÿeCeeÙe mJeene~ DevegheceeÙe mJeene~ mecÙeio=„s
mecÙei„s, efveefOeheles efveefOeheles, JewßeJeCe JewßeJeCe mJeene~~13~~
mesJeeheâueb <ešdhejcemLeeveb YeJeleg~ Dehece=lÙegefJeveeMeveb YeJeleg~ meceeefOecejCeb YeJeleg~

Deªejn $e+ef<eceb$eeW mes Deengefle
—oesne—

Deªejn $e+ef<eceb$e mes, nesÙe efvejekegâue efÛeòe~
hetpee Mes<e nJÙeeefo mes, keâ™B Deengleer DeÅe~~35~~
Ô melÙepeeleeÙe vece:~ Den&ppeeleeÙe vece:~ eqve«eËLeeÙe vece:~ JeerlejeieeÙe
vece:~ cene›eleeÙe vece:~ ef$eieghleeÙe vece:~ ceneÙeesieeÙe vece:~ efJeefJeOeÙeesieeÙe
vece:~efJeefJeOeæ&Ùes vece:~ DebieOejeÙe vece:~ hetJe&OejeÙe vece:~ ieCeOejeÙe vece:~
hejceef<e&YÙees vece:~ DeveghecepeeleeÙe vecees vece:~ mecÙei„s mecÙei„s, Yetheles

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(93)

Yetheles veiejheles veiejheles, keâeueßeceCe keâeueßeceCe mJeene~~18~~
mesJeeheâueb <ešdhejcemLeeveb YeJeleg~ Dehece=lÙegefJeveeMeveb YeJeleg~ meceeefOecejCeb YeJeleg~

meesuen megjsvõ ceb$eeW mes Deengefle
—oesne—

ceb$e megjsvõeefokeâ keâns, meesuen efoJemegKe keâepe~
hetpee Mes<e nJÙeeefo mes, keâ™B Deengleer Deepe~~36~~
Ô melÙepeeleeÙe mJeene~ Den&ppeeleeÙe mJeene~ efoJÙepeeleeÙe mJeene~
efoJÙeeÛÙe&peeleeÙe mJeene~ vesefceveeLeeÙe mJeene~ meewOecee&Ùe mJeene~ keâuheeefOeheleÙes
mJeene~ DevegÛejeÙe mJeene~ hejbhejsvõeÙe mJeene~ DenefcevõeÙe mJeene~ hejceen&leeÙe
mJeene~ DevegheceeÙe mJeene~ mecÙei„s mecÙei„s, keâuheheles keâuheheles, efoJÙecetlex
efoJÙecetlex, Je»eveeceved Je»eveeceved mJeene~~16~~
mesJeeheâueb <ešdhejcemLeeveb YeJeleg~ Dehece=lÙegefJeveeMeveb YeJeleg~ meceeefOecejCeb YeJeleg~

yeejn hejce jepeeefo ceb$eeW mes Deengefle

(94)

Ô melÙepeeleeÙe vece:~ Den&ppeeleeÙe vece:~ hejcepeeleeÙe vece:~ hejceen&leeÙe
vece:~ hejce™heeÙe vece:~ hejcelespemes vece:~ hejceiegCeeÙe vece:~ hejcemLeeveeÙe
vece:~ hejceÙeesefieves vece:~ hejceYeeiÙeeÙe vece:~ hejceæ&Ùes vece:~ hejceØemeeoeÙe
vece:~ hejcekeâeb#eeÙe vece:~ (hejcekeâebef#eleeÙe) vece:~ hejceefJepeÙeeÙe vece:~ hejceefJe%eeveeÙe
vece:~ hejceoMe&veeÙe vece:~ hejceJeerÙee&Ùe vece:~ hejcemegKeeÙe vece:~ meJe&%eeÙe vece:~
Den&les vece:~ hejcesef…ves vecees vece:~ hejceves$es vecees vece:~ mecÙei„s, mecÙei„s,
ef$eueeskeâefJepeÙe ef$eueeskeâefJepeÙe, Oece&cetlex Oece&cetlex, Oece&vesces Oece&vesces, mJeene~~26~~
mesJeeheâueb <ešdhejcemLeeveb YeJeleg~ Dehece=lÙegefJeveeMeveb YeJeleg~ meceeefOecejCeb YeJeleg~
—Mesj Úbo—
MeeuÙeVe Ieer Je heeÙeme! hetDeeefo efueÙee nw~
hekeäJeevve yengle ueskeâj kesâ nJeve efkeâÙee nw~~
Fme DeVe mes keâer Deengefle ceQ Yeefòeâ YeeJe mes~
ns DeefiveosJe cesjs meye efJeIve Meeble neW~~39~~
Ô ÜeR DeefivekegâceejosJe! Ùepeceeve ØeYe=leerveeb Meebefleb kegâ® kegâ® mJeene~ (hetCee&IÙeË)

—oesne—

ceb$e Hejcejepeeefo nQ, yeejn efvepe megKe keâepe~
hetpee Mes<e nJÙeeefo mes, keâ™B Deengleer DeÅe~~37~~
Ô melÙepeeleeÙe mJeene~ Den&ppeeleeÙe mJeene~ DeveghecesvõeÙe mJeene~
efJepeÙeeÛÙe&peeleeÙe mJeene~ vesefceveeLeeÙe mJeene~ hejcepeeleeÙe mJeene~ hejceen&leeÙe
mJeene~ DevegheceeÙe mJeene~ mecÙei„s mecÙei„s, G«elespe: G«elespe:, efoMeebpeÙe
efoMeebpeÙe, vesefceefJepeÙe vesefceefJepeÙe mJeene~~12~~
mesJeeheâueb <ešdhejcemLeeveb YeJeleg~ Dehece=lÙegefJeveeMeveb YeJeleg~ meceeefOecejCeb YeJeleg~

Úyyeerme hejces…er ceb$eeW mes Deengefle
—oesne—

hejces…er Deeefokeâ keâns, Úefyyeme ceb$e Øeefmeæ~
hetpee Mes<e nJÙeeefo mes, keâ™B Deengleer DeÅe~~38~~

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

meefceOee Deengefle
Ùes #eerjle® heueeMe Deeefo keâe… keâer meefceOee~
uecyeer keâneR veJe Debiegue Ùes nesce keâer meefceOee~
Ùes ceesšer oes Ùee leerve Yeer Debiegue ØeceeCe nQ~
Fve Fkeâ meew Dee" meefceOee mes nesce ceevÙe nw~~40~~
(ieen&helÙe Deefive DeLee&led Ûeewkeâesve kegâC[ ceW 108 meefceOee mes Meebefleceb$e Éeje
108 Deengefle osJeW~)
µ
Mebeefleceb$e—Ô veceesÓn&les YeieJeles ßeerceles Øe#eerCeeMes<eoes<ekeâuce<eeÙe
efoJÙelespeescetle&Ùes vece: ßeerMeebefleveeLeeÙe MeebeflekeâjeÙe meJe&heeheØeCeeMeveeÙe
meJe&efJeIveefJeveeMeveeÙe meJe&jesieehece=lÙegefJeveeMeveeÙe meJe&hejke=âle#egõesheõJeefJeveeMeveeÙe
Ùeefo Fleves yeÌ[s Meebefleceb$e mes 108 yeej Deengefle keâe meceÙe ve nesJes lees ‘Ô Üeb ÜeR ntÇb ÜeQ
Ü: De efme Dee G mee meJe& Meebefleb kegâ® kegâ® mJeene~’ DeLeJee ‘Ô ÜeR Deefme Dee G mee vece:
meJe&Meebefleb kegâ® kegâ® mJeene’ Fve ueIeg ceb$eeW mes Yeer Deengefle keâj mekeâles nQ~
µ

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(95)

meJe&#eece[ecejefJeveeMeveeÙe Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: De efme Dee G mee meJe& Meebefleb kegâ®
kegâ® mJeene~
Ô ÜeR Deefivekegâceej ÙepeceeveØeYe=leerveeb meJe&Meebefleb kegâ® kegâ® mJeene~ (hetCee&IÙeË)

Ie=le Deengefle
leepee efueÙee ieesIe=le Fmeer mes Deengleer keâ™B~
Ùes Fkeâ meew Dee" Meebefleceb$e mes nJeve keâ™B~~
Ie=lenesce mes legce hetpÙe DeefiveosJe ÙeneB hes~
YeòeâeW keâes Meebefle keâebefle hegef„ legef„ keâjesies~~41~~
Ô veceesÓn&les YeieJeles ßeerceles Øe#eerCeeMes<eoes<e ....mJeene~
(GheÙeg&òeâ Meebefleceb$e mes Ieer mes Ûeewkeâesve kegâC[ ceW 108 Deengefle osJeW~)
Ô ÜeR Deefivekegâceej osJe! ÙepeceeveØeYe=leerveeb meJe& Meebefleb kegâ® kegâ® mJeene~
(hetCee&IÙeË)

(96)

DeLe hetCee&ngefleµ
Ô ßeer efpevesvõ osJe Deewj efleLeerosJe keâes~
«enosJe veJe keâes SJeb efokeäheeueosJe keâes~~
Deiveer ØemeVe nsleg Jes ceb$e GÛÛe™B~
ceQ Yeefòeâ meefnle Ieer mes hetCe& Deengleer keâ™B~~44~~
Ô ÜeR Den&eflmeækesâJeefueYÙe: mJeene~ Ô ÜeR ›eâeW hebÛeoMeefleefLeosJesYÙe:
mJeene~ Ô ÜeR ›eâeW veJe«enosJesYÙe: mJeene~ Ô ÜeR ›eâeW Éeef$ebMeefovõsYÙe: mJeene~
Ô ÜeR ›eâeW oMeueeskeâheeuekesâYÙe: mJeene~ Ô ÜeR DeefivevõeÙe mJeene~
Fefle hetCee&ngefle:~ lele: hegCÙeenb Iees<eÙesled (ÙeneB hegCÙeenJeeÛeve Yeer heÌ{les nQ~)
(hegve: veerjpemes vece: peueb FlÙeeefo ceb$eeW mes Ûeewkeâesve kegbâ[ Deefive keâer hetpee keâjW~)

ieen&helÙe Deefive hetpee
Ùes Ûeej meew Fkeâme" keâns hetJeexòeâ ceb$e nQ~
Fve meyemes Deengleer efkeâÙee ns DeefiveosJe ceQ~~
mecÙekeälJe mes Deejesefhele ns ieen&helÙe legce~
meye DeYÙegoÙe meefnle cegPes efveJee&Ce keâjes legce~~45~~
Ô ÜeR ieen&helÙe! ÙepeceeveØeYe=leerveeb Meebefleb kegâ® kegâ® mJeene~ (hetCee&IÙe& ÛeÌ{eJeW~)
(hegve: veerjpemes vece: peueb FlÙeeefo ceb$eeW mes ef$ekeâesCe kegâC[ Deefive keâer hetpee keâjW~)

ueJebie Deengefle
Jej ueeQie Deewj ueepee1 efleue lebogueeefo nQ~
keâhet&j kesâMejeefo Ûebove efJeefYeVe nQ~~
Fve Fkeâ meew Dee" ueeQieeW mes Deengleer keâ™B~
meye efJeIve otj keâj hejce mLeeve Ún Je™B~~42~~
Ô veceesÓn&les YeieJeles ßeerceles Øe#eerCeeMes<e oes<e.....~
(GheÙeg&òeâ Meebefleceb$e mes ueJebie Éeje Ûeewkeâesve kegâC[ ceW 108 Deengefle osJeW~)
Ô ÜeR Deefivekegâceej ÙepeceeveØeYe=leerveeb meJeËMeebefleb kegâ® kegâ® mJeene~
(hetCee&IÙeË)
(ÙeneB efJeOeeve kesâ cetueceb$e mes peehÙe osJeW~)

Dee£veerÙe Deefive hetpee
pees Skeâ meew Fkeâefleme ØeceeCe efoJÙe ceb$e nQ~
Deengefle efkeâÙee nw DeVe keâer Gve ceb$e mes ner ceQ~~
ns Dee£veerÙe Deefive mep%eeve keâuhe legce~
meye DeYÙegoÙe meefnle cegPes efveJee&Ce keâjes legce~~46~~
Ô ÜeR Dee£veerÙe! ÙepeceeveØeYe=leerveeb Meebefleb kegâ® kegâ® mJeene~
(hetCee&IÙe& ÛeÌ{eJeW~)
(hegve: veerjpe mes vece: peueb FlÙeeefo ceb$eeW mes ieesuekegbâ[ keâer Deefive keâer hetpee keâjW~)

—oesne—

iebOe heg<he De#ele efceefuele, efJeceueveerj keâes uesÙe~
hejces…er lehe&Ce keâ™B, ceb$e heeref"keâe osÙe~~43~~
Ô ÜeR melÙepeeleeÙe vece: FlÙeeefo 36 heeref"keâe ceb$eeW mes lehe&Ce keâjW~
1. Oeeve kesâ ueeJee (Keerue)~

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

hetCee&ngefle keâjles meceÙe nescekegâC[ ceW Ieer mes DeKeb[ Oeeje keâjW hegve: veeefjÙeue Deeefo
Gmeer ceW ÚesÌ[ osJeW~
µ

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(97)

oef#eCe Deefive hetpee
pees Skeâ meew Fkeâleerme ØeceeCe efoJÙe ceb$e nQ~
Deengefle efkeâÙee nw DeVe keâer Gve ceb$e mes ner ceQ~~
Ûeeefj$e mes mebkeâefuhele ns oef#eCeeefive legce~
meye DeYÙegoÙe meefnle cegPes efveJee&Ce keâjes legce~~47~~
Ô ÜeR oef#eCeeives! ÙepeceeveØeYe=leerveeb Meebefleb kegâ® kegâ® mJeene~
(hetCee&IÙe& ÛeÌ{eJeW~)
(hegve: veerjpe mes vece: peueb FlÙeeefo ceb$eeW mes Ûeewkeâesj kegâC[ keâer Deefive keâer hetpâjW
ee ke~)

mlegefle
—Mesj Úbo—

meye DeYÙegoÙe efve:ßesÙeme keâer efmeefæ ceW nslet~
pees jlve$eÙe mes keâefuhele Gme Deefive keâes hetpetB~~
leerLexMe kesâ efve:ßesÙeme keâuÙeeCe ceW Øeiešer~
Gve Deefive keâes ceQ JebotB Jen keâce& keâes onleer~~48~~
OÙeeveeOÙeÙeve keâer Deefive mes pees keâce& keâes onW~
Jes kesâJeueer Je ieCeOej efveJee&Ce keâes uenW~~
Fve meyekesâ cegefòeâ peeves hej Deefive pees Øeiešer~
Gme Deefive keâes JebotB Jen keâce& keâes onleer~~49~~
Deefivekegâceej Fbõ kesâ cegkegâše«e mes Øeiešer~
leerLexMe Deeefo cegefòeâ Øeehle osn keâes onleer~~
Gme Deefive keâes pees Jebos Jees cegefòeâ uenWies~
efvepe OÙeeve Deefive mes ner Jemeg keâce& onWies~~50~~
ÛeeQleerme DeefleMeÙeeW Ùegle DenËle keâes vecetB~
ceesneefj efJeIve jpe kesâ veeMekeâ legcnW vecetB~~
Deblej Je yee¢e ceue kesâ efJeOJebefme keâes vecetB~
meye efJeÕe™he %eelee efvepeosJe keâes vecetB~~51~~

(98)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

Jemeg ØeeefleneÙe& kesâ legce mJeeceer legcnW vecetB~
veJe kesâJeueerueyOeerÙegle efpeveosJe keâes vecetB~~
$ewueekeäÙe ceW nes cebieue Gòece legcnW veceB~
$ewueeskeäÙe kesâ MejCe nes ceQ keâesefšMe: vecetB~~52~~
(Fme Øekeâej efpeveØeeflecee kesâ meccegKe KeÌ[s neskeâj mlegefle heÌ{W~)

nesce keâer Yemce ueieeves keâe Mueeskeâ
Ùes jlve$eÙe DeÛe&veÙegle Jej nesce Yetefle nw~
legce meyekeâes efoJÙe Fbõ keâer efJeYetefle keâes keâjs~~
Ún KeC[ efoefiJepeÙe keâer efJeYetefle keâes osJes~
$ewueeskeäÙe jepÙeceÙe efpevesvõ efJeYeJe keâes osJes~~53~~
(Fme DeeMeerJee&o Mueeskeâ keâes yeesueles ngS efJeOeeveeÛeeÙe& Ùepeceeve Deeefo peveeW
keâes Mebeefleceb$e mes cebef$ele nesce keâer Yemce keâes osJeW~ meye ueesie Yeer Yeefòeâ mes Jen
Yemce Deheves ueueeš ceW, oesveeW YegpeeDeeW ceW, kebâ" ceW Deewj ùoÙe ceW ueieeJeW~)
hegve: Meebeflehee" Deewj efJemepe&ve keâjW—
mebhetpekeâeveeb Øeefleheeuekeâeveeb, ÙeleervõmeeceevÙeleheesOeveeveeb~
osMemÙe je„^mÙe hegjmÙe je%e:, keâjesleg Meebefleb YeieJeeved efpeveWõ:~~54~~
(leerve yeej MeebefleOeeje osJeW~)
Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: De efme Dee G mee Den&eflmeæeÛeeÙeexheeOÙeeÙeme&meeOeJe:
DevÙes Ûe osJeeoÙe: meJex Ûe mJemLeeveb ieÛÚle ieÛÚle pe: pe: pe:~
Øeceeoep%eeveohee&Åew: efJeefnleb efJeefnleb ve Ùeled~
efpevesvõemleg Øemeeoeòes mekeâueb mekeâueb Ûe leled~~55~~
(efJemepe&ve keâjW~ #eceeheCehetJe&keâ hebÛeebie vecemkeâej keâjW~)

Debeflece ØeeLe&vee
—Ûeewyeesue Úbo—

ceesnOJeeble kesâ veeMekeâ efJeÕeØekeâeMeer efJeMeo oerefhleOeejer~
mevceejie ØeefleYeemekeâ yegOepeve keâes efvele ner cebieuekeâejer~~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(99)

ßeerefpeveÛebõ! MeebefleØeoYeieJeved! leehenjve! leJe Yeefòeâ keâ™B~
hegve: hegve: leJe oMe&ve nesJes, Ùener ÙeeÛevee efvelÙe keâ™B~~56~~
(efJeOeeve meceeefhle kesâ yeeo efJeOeeveeÛeeÙe& efvecveefueefKele Mueeskeâ yeesuekeâj
Ùepeceeve Deeefo kesâ cemlekeâ hej heg<he #esheCe keâjles ngS DeeMeerJee&o osJeW~)

DeeMeerJee&o Mueeskeâ
meewYeeiÙeb OeveOeevÙemeewKÙeefJehegueb meJe&$e keâerlÙee&mheob~
DeejesiÙeb megleefce$eyebOegJeefveleemeewKÙeb meoe cebieueb~~
efJeÅeeOeerÕejleeb vejsMeJeefMeleeb YetYe=lheob Yetleues~
ßeerceppewveefJeOeevelees YeJeleg les meJee&Le&efmeeqæmlJejb~~57~~

jLeÛeeueve efJeefOe
jLeefJenej kesâ meceÙe YeieJeeve keâer Deejleer keâjkesâ mejmeeW Deewj De#ele, heg<he
ueskeâj efvecve ceb$e heÌ{keâj mejmeeW cebef$ele keâj jLe kesâ Deeiess #esheCe keâjsb~ hegve: jLe
Ûeueeves keâe Mueeskeâ heÌ{keâj jLe keâes ÛeueeJeW~

hejefJeÅeeÚsove ceb$eÔ ßeeRb ÜeR ÜË keâefuekegbâ[ob[mJeeefceved DelegueyeueJeerÙe&heje›eâce møeâeb møeâeR møeâtb
møeâW møeâeQ møeâ: DeelceefJeÅeeb j#e j#e hejefJeÅeeb efÚbo efÚbo ÜÒb heâšd mJe:~

jLeÛeeueve MueeskeâÙeLee keâesefšefMeuee hetJeË, Ûeeefuelee meJe&efJe<CegefYe:~
ÛeeueÙeeefce leLeesefòe…, MeerIeÇb Ûeue cenejLe~~1
jLeMeerIeÇesÛÛeeueveceb$e:~
veesš—jLeÙee$ee kesâ yeeo 1008 keâueMeeW mes Ùee 108 keâueMeeW mes ceneefYe<eskeâ
keâjvee ÛeeefnS~

MM`NN
1. Øeefle…eefleuekeâ mes~

(100)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

cebieuee„keâmlees$eced
-Meeot&ueefJe›eâeref[leÚbo:-

eqmeæs: keâejCecegòecee efpeveJeje, DeenËlÙeue#ceerJeje:~
cegKÙee Ùes jmeefoiÙeglee iegCeYe=leŒewueeskeäÙehetpeeefcelee:~~
efÛeòeeypeb ØeefJekeâemeÙebleg cece Yees! pÙeesefle:ØeYee Yeemkeâje:~
leerLexMee Je=<eYeeefoJeerjÛejcee: kegâJeËleg vees cebieueced~~1~~
Ùee kewâJeuÙeefJeYee efvenbefle YeefJeveeb, OJeebleb ceve:mLeb cenled~
mee pÙeesefle: Øekeâšeref›eâÙeevcece cevees-ceesnevOekeâejb njsled~~
Ùee DeeefßelÙe Jemebefle ÉeoMeieCee, JeeCeermegOeeheeefÙeve:~
leemleerLexMemeYee DeveblemegKeoe:, kegâJe&vleg vees cebieueced~~2~~
hetpÙeeb iebOekegâšer oOeeefle keâšveer, jlveeefoefYeefve&efce&lee~
SlemÙeeb nefjefJe„js ceefCeceÙes, cegòeâeheâueeÅewÙeg&les~~
DeekeâeMes Ûelegjbiegues efpeveJejeefmle…befle OecexÕeje:~
Sles iebOekegâšerÕeje: 1Jejefpevee:, kegâJe&vleg vees cebieueced~~3~~
Ùes ef$ebMeled Ûeleg®òeje DeefleMeÙee, Ùes ØeeefleneÙee& Jemeg:~
ÙesÓhÙeevevlÙeÛeleg„Ùee iegCeceÙee, oes<ee: efkeâuee„eoMe~~
Ùes oes<ew: jefnlee iegCew§e meefnlee, osJee§elegefJeËMeefle:~
les meJe&mJeiegCee DevebleiegefCelee:, kegâJe&vleg vees cebieueced~~4~~
Yee<eemeJe&ceÙees OJeefveefpe&veheles-efo&JÙeOJeefveieeaÙeles~
DeevevlÙeeLe&megYe=led ceveesielelecees, nbefle #eCeelØeeefCeve:~~
1
efoJÙeemLeeveieleecemebKÙepevelee-ceeuneoÙeved efve:me=le:
les efoJÙeOJeveÙeefŒeueeskeâmegKeoe:, kegâJe&vleg vees cebieueced ~~5~~2
1. ‘Je’ Meyo mes 4 leLee ‘j’ Meyo mes 2 uesves hej 24 leerLeËkeâj DeLe& nes peelee nw~
2. meceJemejCe ceW DeeÙes ngS~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

Ùes leerLeËkeâjefMe<Ùeleecegheielee:, meJe&efæ&efmeæerÕeje:~
Ùes «eLvebefle efkeâueebiehetJe&ceÙemeÛÚeŒeb OJevesjeßeÙeeled~~
Ùes les efJeIveefJeveeMekeâe ieCeOejemles<eeb mecemleæ&Ùe:~
les Meebefleb hejceeb Ûe meJe&efmeefæb, kegâJe&vleg vees cebieueced~~6~~
De„eefJebMeeflecetueJe=òemeefnlee1, GòejiegCewce&ef[lee:~
hebÛeeÛeejhejeÙeCee: Øeefle#eCeb, mJeeOÙeeÙeceelevJeles~~
DeeÛeeÙee&efocegveerÕeje: yengefJeOee, OÙeevewkeâueervee cegoe~
les meJexÓefhe efoiebyeje cegefveieCee:, kegâJe&vleg vees cebieueced~~7~~
uesMÙeeMegkeäueefceJe ØeMemleceveme:, MegkeäuewkeâJeŒeeJe=lee:~
ueppeeMeerueefJeMegæmeJe&ÛejCee:, mJeeOÙeeÙeMeeruee: meoe~~
Ùee: meeOJÙe§e cene›eleebieMegÛeÙees, JebÅee: megjWõwjefhe~
lee: meJee&: DeceueeefÙe&keâe: Øeefleefoveb, kegâJeËleg vees cebieueced~~8~~
ÙeodõJÙeeefLe&keâleesÓhÙeveeefoefveOeveb, heÙee&Ùele: meeÅeefhe~
pewveWõb JejMeemeveb efMeJekeâjb, leerLe&sÕejw: Jeefle&leced~~
kegâÙee&led %eeveceefleb efßeÙeb efJeleveg ces, vebÅeeÛÛe peerÙeeefÛÛejced~
ßeerleerLeËkeâjMeemeveeefve meleleb, kegâJeËleg vees (Jees) cebieueced~~9~~

MM`NN

1. cetueÛeeefj$e DeLee&led cetueiegCe~

(101)

(102)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

}Ieg hegCÙeenJeeÛeve
hegCÙeenJeeÛeve kesâ hetJe& Õesle ÛeeJeue Skeâ heós Ùee Ûeewkeâer hej efyeÚeJeW Deewj Gmekesâ
Thej ÜeR SJeb mJeefmlekeâ yeveekeâj peue mes heefjhetCe& keâueMe ceW cebieueceÙe nuoer,
megheejer, mejmeesb, veJejlve, iebOe, De#eleeefokeâ [eueW SJeb cegKe hej veeefjÙeue, veeiej
yesue (heeve) Ùee Deeceüeefokeâ kesâ heòes ueieeJeW, Gmekesâ keâC" ceW hebÛejbieer met$e yeebOes, Gme
hej mJeefmlekeâ yeveeJeW~ Fme Øekeâej Skeâ keâueMe keâes mepeekeâj Ùepeceeve kesâ neLe mes
mLeeheve keâjekesâ efvecveefueefKele ceb$e keâes heÌ{lee ngDee peÙeceeve otmejs keâueMe mes GmeceW
heeveer keâer Oeej ÚesÌ[W~ ceb$e hetCe& nesves hej Gmeer peue mes hegCÙeen ceb$e yeesueles ngS meye
õJÙeeW keâes heefJe$e keâjW DeLee&led Gme keâueMe ceW mes heeveer ueskeâj oYe&hetueer mes Ùee heòes
Jeiewjn mes efmebÛeve keâjsb~ meYeemeo peveesb hej Yeer peue efmebÛeve keâjW~
Ô ÜeR mJemleÙes hegCÙeenb keâueMeb mLeeheÙeeefce mJeene~
Meeefue hegbpe hej keâueMe mLeeheve keâjW~
Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: veceesÓn&les YeieJeles he©ecenehe©eefleefiebÛÚkesâmeefj cenehegC[jerkeâ-hegC[jerkeâiebieeefmebOegjesefnõesefnleemÙee-nefjlenefjkeâevlee-meerleemeerleesoeveejervejkeâeblee-megJeCe&ketâuee-™hÙeketâueejòeâejòeâesoeheÙeesefOeMegæpeuemegJeCe&IešØe#eeefueleveJejlveiebOee#ele heg<heeefÛe&leceeceesokebâ heefJe$eb kegâ® kegâ® Peb
Peb ãeeQ ãeeQ Jeb Jeb ceb ceb nb nb meb meb leb leb heb heb õeb õeb õeR õeR nb me: mJeene~
Fefle peuesve ØeefmebÛÙe heefJe$eerkeâjCeb~
Ô ÜeR ves$eeÙe mebJeew<ešd~ Fefle keâueMeeÛe&veb keâjesefle mJeene~ DeIÙeË~
Ô hegCÙeenb hegCÙeenb ueeskeâesÅeeslevekeâje Deleerlekeâeuemebpeelee efveJee&Ce-meeiejcenemeeOeg-efJeceueØeYe-MegæeYe-ßeerOej-megoòeeceueØeYeesæjebefiejmevceefle-efmebOegkegâmegceebpeefueefMeJeieCeeslmeen%eevesÕejhejcesÕejefJeceuesÕejÙeMeesOejke=â<Ceceefle%eeveceefleMegæceefleßeerYeõDeefle›eâebleMeeblee§esefle ÛelegefJeËMeefleYetlekeâeueervehejceosJee Je: ØeerÙeble b
ØeerÙebleeb ØeerÙebleeb~
Ô mebØeeflekeâeueßesÙemkeâjmJeiee&JelejCe-pevceeefYe<eskeâ-heefjefve<›eâceCekesâJeue%eeveefveJee&CekeâuÙeeCeefJeYetefleefJeYetef<ele ceneYÙegoÙee: ßeerJe=<eYeeefpelemebYeJeeefYevebove-megefclee-

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(103)

he©eØeYemegheeÕe&ÛebõØeYeheg<heobleMeerleueßesÙeesJeemeghetpÙe efJeceueevebleOece&MeebeflekeâgvLJejceefuuecegefvemeg›eleveefcevesefceheeÕe&Jeæ&ceevee§esefle ÛelegefJeËMeefleJele&ceevehejceosJee Je:eerØÙebleeb
ØeerÙebleeb ØeerÙebleeb~
Ô YeefJe<ÙeledkeâeueeYÙegoÙeØeYeJee cenehe©emegjosJemegheeÕe& mJeÙebØeYemeJee&lceYetleosJeheg$ekegâueheg$eGobkeâØeesef…uepeÙekeâerefle&cegefvemeg›ele-Dejefve<heeheefve<keâ<eeÙe efJeceueØeYeefvece&ueefÛe$eieghlemeceeefOeieghlemJeÙebØeYeDeefveJe=efòekeâpeÙeveeLeefJeceueosJeheeueevevleJeerÙee&§esefleYeefJe<ÙeledhejceosJee Je: ØeerÙebleeb ØeerÙebleeb ØeerÙebleeb~
Ô ef$ekeâeueJeefòe&hejceOecee&YÙegoÙee: meercebOejÙegiecebOejyeengmegyeengmebpeelekeâmJeÙebØeYe$e+<eYesÕejevevleJeerÙe&metjØeYeefJeMeeuekeâerefle&Je»eOejÛebõeveveYeõyeengYegpebiecesÕejvesceerÕejJeerjmesveceneYeõosJeÙeMe-DeefpeleJeerÙee&§esefle~ efJeosn#es$eefJenjceeCefJebMeeflehejceosJee Je: ØeerÙebleeb ØeerÙebleeb ØeerÙebleeb~
Ô Je=<eYemesveeefoieCeOej osJee: Je: ØeerÙebleeb ØeerÙebleeb ØeerÙebleeb~
Ô keâes…yeerpeheeoevegmeeefjyegefæmebefYeVemebßeesle=Øe%eeßeJeCee§e Je: ØeerÙebleeb ØeerÙebleeb
ØeerÙebleeb~
Ô Deece<e&#Jes[peuueefJe[glmeie&meJeez<eOeÙe§e Je: ØeerÙebleeb ØeerÙebleeb ØeerÙebleeb~
Ô peueheâuelevlegheg<heßesefCehe$eeefiveefMeKeekeâeMeÛeejCee: Je: ØeerÙebleeb ØeerÙebleeb
ØeerÙebleeb~
Ô DeenejjmeJeo#eerCecenevemeeueÙee§e Je: ØeerÙebleeb ØeerÙebleeb ØeerÙebleeb~
Ô G«eoerhlelehleceneIeesjeveghecelehee§e Je: ØeerÙebleeb ØeerÙebleeb ØeerÙebleeb~
Ô ceveesJeekeäkeâeÙeyeefueve§e Je: ØeerÙebleeb ØeerÙebleeb ØeerÙebleeb~
Ô ef›eâÙeeefJeef›eâÙee OeeefjCe§e Je: ØeerÙebleeb ØeerÙebleeb ØeerÙebleeb~
Ô ceefleßegleeJeefOeceve:heÙe&ÙekesâJeue%eeefveve§e Je: ØeerÙebleeb ØeerÙebleeb ØeerÙebleeb~
Ô Debieebieyee¢e%eeveefoJeekeâje: kegbâokegbâoeÅeveskeâefoiecyejosJee§e Je: ØeerÙebleeb
ØeerÙebleeb ØeerÙebleeb~
Fn JeevÙe$e veiej«eeceosJeleecevegpee: meJex ieg™Yeòeâe: efpeveOece&hejeÙeCee
YeJevleg~ oeveleheesJeerÙee&veg‰eveced efvelÙecesJeemleg~ ceele=efhele=Yeüele=heg$eheew$ekeâue$eceglmJeù
pevemecyeefvOeyevOegJeie&meefnlemÙe.....les OeveOeevÙesÕeÙe&yeueÅegefleÙeMe: ØeceesoeslmeJee
ØeJeæËleeb ØeJeæËleeb ØeJeæËleeb~ FlÙeeefo hegCÙeenJeeÛeveb heef"lJee keâueMeb mLeeheÙesled~

(104)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

Ô ÜeR mJemleÙes cebieuekegâcYeb mLeeheÙeeefce mJeene~
(Ùen yeesuekeâj hegCÙeenJeeÛeve meceehle nesves hej keâueMe mLeeheve keâjW~)

›ele «enCe keâjves keâe mebkeâuhe

Ô DeÅe YeieJelees ceneheg®<emÙe yeÇÿeCees celes ceemeeveeb ceemeseòececeemes .....
ceemes ..... he#es ..... efleLeew .....Jeemejs pecyetÉerhes Yejle#es$es DeeÙe&KeC[s YeejleosMes
..... ØeosMes ..... veiejs Sleled DeJemeefhe&CeerkeâeueeJemeeve Ûelego&Me-ØeeYe=leceeefvelemekeâueueeskeâJÙeJenejs ßeer ieewlecemJeeceerßesefCekeâceneceb[uesÕej-meceeÛeefjlemevceeiee&JeMes<es ..... JeerjefveJee&CemebJelmejs De„ceneØeeefleneÙee&efoMeesefYeleßeerceon&lhejcesÕej ØeefleceemeefVeOeew Denced ..... ›elemÙe mebkeâuheb keâejÙeeefce1~

›ele meceeheve efJeefOe

Ô DeeÅeeveeced DeeÅes pecyetÉerhes Yejle#es$es MegYes .....ceemes ..... he#es DeÅe
..... efleLeew ßeerceon&lØeefleceemeefVeOeew hetJeË Ùeod›eleb ie=nerleb lemÙe heefjmeceeefhleb
keâefj<Ùes-Denced~ Øeceeoe%eeveJeMeeled ›eles peeÙeceeveoes<ee: MeebeflecegheÙeeefvle-Ô ÜeR
#JeeR mJeene~ ßeerceefppevesvõÛejCes<eg DeeveboYeefòeâ: meoemleg, meceeefOecejCeb YeJeleg,
heeheefJeveeMeveb YeJeleg-Ô ÜeR Deefme Dee G mee vece:~ meJe&MeebefleYe&Jeleg mJeene~

GÅeeheve kesâ meceÙe ›ele efve…eheve efJeefOe2
Ô DeLe YeieJelees ceneheg®<emÙe ßeerceoeefoyeÇÿeCees Ùeles $ewueeskeäÙe ceOÙeemeerves
ceOÙeueeskesâ ßeerceoveeJe=leÙe#emebmesJÙeceeves efoJÙe pecyetJe=#eesheueef#elepecyetÉerhes
cenveerÙecenecesjeso&ef#eCeYeeies DeveeefokeâeuemebefmeæYejleveeceOesÙeØeefJejeefpele
<ešdKeC[ceefC[leYejle#es$es mekeâueMeueekeâeheg®<emecyevOeefJejeefpeleeÙe&KeC[s
hejceOece&meceeÛejCe.......ØeosMes Deefmceved efJevesÙepeveleeefYejeces.......veiejs Deefmceved
efoJÙeceneÛewlÙeeueÙes SleoJemeefhe&CeeakeâeueeJemeeves ØeJe=lemegJe=òeMe&cevethe-ceeefvJelemekeâueueeskeâJÙeJenejs ßeer Je=<eYemJeeefceheewjmlÙecebieueceneheg®<eheefj<elØeefleheeefolehejceesheMeceheJe&›eâces Je=<eYemesveefmebnmesveÛee®mesveeefoieCeOejmJeeefceefve™efheleefJeefMe„OeceexheosMes
1. mJeÙeb ›ele «enCe keâjvee nes lees ‘keâejÙeeefce’ kesâ mLeeve hej ‘keâjesefce’ hee"
yeesuevee ÛeeefnS~ Ssmes ner ›ele meceeheve kesâ efove otmeje hee" heÌ{vee ÛeeefnÙes~ 2. ›ele kesâ
GÅeeheve kesâ meceÙe Ùen hee" heÌ{keâj ›ele keâe efve…eheve keâjvee Ùee keâjevee ÛeeefnS~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(105)

heÃecekeâeues ØeLeceheeos cenefleceneJeerjJeOe&ceeveleerLeËkeâjesheefo„meæce&JÙeeflekeâjs
ßeerieewlecemJeeefceØeefleheeefolemevceeie&ØeJele&ceeves ßesefCekeâceneceb[uesÕej-meceeÛeefjlemevceeieeJe&Mes<es .... efJe›eâcee¿s .... ceemes .... efleLeew .... Jeemejs ØeMemleleejkeâeÙeesiekeâjCeve#e$enesjecegntle&ueiveÙegòeâeÙeeced De„ceneØeeefleneÙe&-MeesefYeleßeerceon&lhejcesÕejmeefVeOeew Denb .....veecekeâ›ele efve…eheveb keâejÙeeefce~ Ô Üeb
ÜeR ntÇb ÜeQ Ü: DeefmeDeeGmee meJe&MeebefleYe&Jeleg, meJe&keâuÙeeCeb YeJeleg ßeeR keäueeR vece:
mJeene~

efleefLe, «en, Ùe#e-Ùe#eer Deeefo kesâ DeIÙe&
—oesne—

pewveceeie& ceW pees keâns, efleefLe ØeceeCe megjJe=bo~
Jes hebõn efleefLeosJelee, pepeBt DeIe& DeheËle~~1~~
Ô ÜeR Ùe#eJewÕeevejje#emeveOe=leheVeieDemegjmegkegâceejefhele=efJeÕeceeefueefve
ÛecejJewjesÛeveceneefJeÅeceej efJeÕesÕejefheb[eefMeved Fefle hebÛeoMe efleefLeosJee:! De$e
DeeieÛÚle- DeeieÛÚle mebJeew<ešd~
Ô ÜeR De$e mLeeves efle…le efle…le ": ":~
Ô ÜeR De$e cece meefVeefnlee YeJele YeJele Je<ešd~
Ô ÜeR ßeer hebÛeoMeefleefLeosJesYÙe: Fob DeIÙeË heeÅeb iebOeb De#eleeved heg<heb Ûe®b
oerheb Oetheb heâueb yeefueb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe Ùepeecens Øeefleie=¢eleeb Øeefleie=¢eleeb
mJeene~
ces® Øeoef#eCe efvepe keâjW, veJe «en efJeÕeØeefmeæ~
Gvekeâe yengmevceeve keâj, keâ™B DeMegYe «en efyeæ~~2~~
Ô ÜeR DeeefolÙemeescekegâpeyegOeye=nmheefleMeg›eâMevew§ejjengkesâleJe: Fefle veJe«enosJee!
DeeieÛÚle DeeieÛÚle mebJeew<ešd~
Ô ÜeR De$e efle…le efle…le ": ":~
Ô ÜeR De$e cece meefVeefnlee YeJele YeJele Je<ešd~
Ô ÜeR DeeefolÙeeefoveJe«ensYÙe: Fob DeIÙeË heeÅeb iebOeb De#eleeved heg<heb Ûe®b oerheb
Oetheb heâueb yeefueb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe Ùepeecens Øeefleie=¢eleeb Øeefleie=¢eleeb mJeene~

(106)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

Ûeewefyeme ieescegKe Deeefo nQ, Jej efpeveMeemeve Ùe#e~
YeòeâeW kesâ j#ekeâ meoe, uesles efpeveJe=<e he#e~~3~~
Ô ÜeR ieescegKeceneÙe#eef$ecegKeÙe#esÕejlegbye®kegâmegceJejvebefo efJepeÙeDeefpe&leyeÇÿesÕejkegâceej<eCcegKeheeleeueefkebâvejefkebâheg®<eie®[iebOeJe& censvõkegâyesjJe®Ce
Ye=kegâefšmeJee&CnOejCeWõceelebieeefYeOeeveÛelegefJeËMeefleÙe#eosJelee:! DeeieÛÚle DeeieÛÚle
mebJeew<ešd~
Ô ÜeR De$e efle…le efle…le ": ":~
Ô ÜeR De$e cece meefVeefnlee YeJele YeJele Je<ešd~
Ô ÜeR ieescegKeeefoÛelegefJeËMeefleÙe#esYÙe: Fob DeIÙeË heeÅeb iebOeb De#eleeved heg<hebÛe®b
oerheb Oetheb heâueb yeefueb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe Ùepeecens Øeefleie=¢eleeb Øeefleie=¢eleeb mJ
eene~
efpeveJej Oece& ØeYeeJevee, keâjves ceW DeefleØeerlÙe~
Ûe›esâÕeefj Deeefokeâ pepetB, MeemeveosJeer efvelÙe~~4~~
Ô Ûe›esâÕejer jesefnCeerØe%ehleer Je»eëe=bKeueeheg®<eoòeeceveesJesieekeâeueerpJeeueeceeefueveercenekeâeueerceeveJeerieewjer ieebOeejer Jewjesšer Devebleceleerceevemeer ceneceevemeer
peÙeeefJepeÙeeDehejeefpelee yeng™efheCeer ÛeecegC[erketâ<ceebef[veerhe©eeJeleerefmeæeefÙevÙe§esefle
ÛelegefJeËMeefleosJelee: DeeieÛÚle DeeieÛÚle mebJeew<ešd~
Ô ÜeR De$e efle…le efle…le ": ":~
Ô ÜeR De$e cece meefVeefnlee YeJele YeJele Je<ešd~
Ô ßeeR Ûe›esâÕeÙee&efoMeemeve osJeleeYÙe: Fob DeIÙeË heeÅeb iebOeb De#eleeved heg<hebÛe®b
oerheb Oetheb heâueb yeefueb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe Ùepeecens Øeefleie=¢eleeb Øeefleie=¢eleeb mJ
eene~
Ùe%eefJeIve veeMeve ØeJeCe, Fbõeefokeâ efokeäheeue~
De„ efoMee kesâ Dee" keâes DeIe& osGb lelkeâeue~~5~~
Ô ÜeR FbõeefiveÙecevew$e+leJe®CeJeeÙegkegâyesjwMeeveeefYeOeevee„efokeäheeueosJee!
DeeieÛÚle DeeieÛÚle mebJeew<ešd~
Ô ÜeR De$e efle…le efle…le ": ":~
Ô ÜeR De$e cece meefVeefnlee YeJele YeJele Je<ešd~
Ô ßeeR FbõeefoDe„efokeäheeueosJesYÙe: Fob DeIÙeË heeÅeb iebOeb De#eleeved heg<hebÛe®b
oerheb Oetheb heâueb yeefueb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe Ùepeecens Øeefleie=¢eleeb Øeefleie=¢eleeb mJ
eene~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(107)

oes je#eme oes Demegj oes, Deefnheefle oes ie®[eefo~
oewJeeefjkeâ efoMe efJeefoMe kesâ, Éejheeue megj Deeefo~~6~~
Ô ÜeR je#emeeefo De„oewJeeefjkeâe:! DeeieÛÚle DeeieÛÚle mebJeew<ešd~
Ô ÜeR De$e efle…le efle…le ": ":~
Ô ÜeR De$e cece meefVeefnlee YeJele YeJele Je<ešd~
Ô ßeeR je#emeeefo De„oewJeeefjkeâosJesYÙe: Fob DeIÙeË heeÅeb iebOeb De#eleeved
heg<heb Ûe®b oerheb Oetheb heâueb yeefueb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe Ùepeecens Øeefleie=¢eleeb
Øeefleie=¢eleeb mJeene~

mecegÛÛeÙe DeIÙe&
—MebYeg Úbo—

veJe osJeeW keâer hetpee keâjkesâ Yeefòeâ mes Gvekesâ iegCe ieeTB~
Deªemeer megjieCe keâes Deeoj mes Ùe%eYeeie os n<ee&TB~~
hebõn efleefLeosJe veJe «en megj Ûeewyeerme Ùe#e Ûeewefyeme Ùe#eer~
efokeäheeue Dee" oewJeeefjkeâ De" Ùes Oece&efJeIve kesâ Øeeflehe#eer~~1~~
Ô ÜeR efleefLeosJelee veJe«enosJe efpeveMeemeveÙe#eÙe#eer efokeäheeueoewJeeefjkeâeefo
De„eMeerefle megjieCesYÙe: Fob DeIÙeË heeÅeb iebOeb De#eleeved heg<heb Ûe®b oerheb Oetheb heâueb
yeefueb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe Ùepeecens Øeefleie=¢eleeb Øeefleie=¢eleeb mJeene~

(108)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

efmebotj ÛeÌ{eves keâe Mueeskeâ
efmebotjwje®Ceekeâejw: heerleJeCez: megmebYeJew:~
ÛeÛe&veb #es$eheeuemÙe efmebotjw: ØekeâjescÙenb~~3~~
Ô ÜeR efmebotjw: #es$eheeueeÛe&veb keâjesceerefle mJeene~
#es$eheeue kesâ efueS DeIe&
Yees: #es$eheeue! efpeveheØeefleceebkeâYeeue~
ob„^ekeâjeue efpeveMeemeveJewefjkeâeue~~
lewueeefopevce ieg[Ûeboveheg<he Oethew:µ ~
Yeesieb ØeleerÛÚ peieoerÕej Ùe%e keâeues~~4~~
Ô Deeb ›eâeW ÜeR ns #es$eheeue! Fob peueeefokebâ ie=neCe ie=neCe~ Ô YetYe&gJe: mJe:
mJeOee mJeene~
Fefle #es$eheeueeÛe&veb~

MM`NN

#es$eheeue hetpee
#es$eheeueeÙe Ùe%esÓefmceVeslel#es$eeefOej#eCes~
yeefueb efoMeeefce efoiÙeivesJexÅeeb efJeIveefJeIeeefleves~~1~~
Ô Deeb ›eâeW ÜeR De$emLe#es$eheeue! DeeieÛÚ DeeieÛÚ mebJeew<ešd~ efle… efle…
": ":, cece meefVeefnlees YeJe YeJe Je<ešd Fefle heg<heebpeefue:~
#es$eheeue keâe lesue mes DeefYe<eskeâ
meÅemkesâve megiebOesve mJeÛÚsve yenuesve Ûe~
mveheveb #es$eheeuemÙe lewuesve ØekeâjescÙenb~~2~~
Ô ÜeR lewuesve #es$eheeue DeefYe<esÛeÙeeefce Fefle mJeene~

µ

hebÛeece=le DeefYe<eskeâ hee"~ heb. DeeMeeOej efJejefÛele~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(109)

cebieuekeâueMe mLeeheve keâe mebkeâuhe ceb$e
Ô DeeÅeeveeceeÅes pecyetÉerhes cesjeso&ef#eCeYeeies Yejle#es$es DeeÙe&KeC[s .....
ØeosMes ..... osMes ..... «eeces ..... efpeveÛewlÙeÙeeueÙes JeerjefveJee&Ce mebJeled ..... leces
..... F&mJeer meved ..... leces ..... ceemeesòececeemes ..... he#es ..... efleLeew .....
Jeemejs ..... efJeOeeveeJemejs ..... ÙepeceevemÙe nmleeYÙeeb cebieuekegBâYeb mLeeheÙeeefce
cebieueb YeJeleg Fefle mJeene~

DeKeb[oerhe ØepJeeueve keâe mebkeâuhe ceb$e
Ô ÜeR ßeeR keäueeR SW DenË DeeÅeeveeceeÅes pecyetÉerhes cesjeso&ef#eCe Yeeies Yejle#es$es
DeeÙe&KeC[s ..... ØeosMes ..... osMes ..... «eeces ..... JeerjefveJee&Ce mebJeled .....
leces ..... Je<ex ..... ceemes ..... he#es ..... efleLeew ..... Jeemejs .....
ßeerefpeveÛewlÙeeueÙes ..... efJeOeeveeJemejs ..... DemÙe ..... ÙepeceevemÙe nmlesve
DeKeC[oerhemÙe pÙeesefle: ØepJeeueÙeefce Fob ceesnevOekeâejceheneÙe cece ùoÙes
%eevepÙeesefle: mhegâjeÙeceeveb keâjesleg Fefle mJeene~

efleuekeâ ueieeves keâe Mueeskeâ
efkeâmeer Yeer cebieuekeâeÙe& kesâ DeJemej hej efJeOeeveeÛeeÙe& Ùepeceeve kesâ ueueeš ceW
efleuekeâ keâjles meceÙe efvecve Mueeskeâ yeesueW—
cebieueb YeieJeeved Jeerjes cebieueb ieewlecees ieCeer~
cebieueb kegbâokegbâoeÅees pewveOeceexÓmleg cebieueced~~
DeLeJee—
mJeJebMeefleuekeâes YetÙee:, efleuekeâes YeejlemÙe Ûe~
efpeveheeoØemeeoeòJeb, $ewueeskeäÙeefleuekeâes YeJe~~
(Ûebove Ùee jesueer mes efleuekeâ ueieekeâj GmeceW De#ele ueieekeâj cemlekeâ hej
leerve yeej De#ele #esheCe keâjW~)

MM`NN

(110)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

ceneMeebefleOeeje
~~Ô vece: MeebefleefpevesefMeves~~
—Meeot&ueefJe›eâeref[le Úbo—

ßeer KeC[esodYeJekeâo&cew: meg®efÛejw: keâhet&jÛetCezefce&lew:~
mebefceßewjefleieefvOeefYeve&oveoerkeâemeejketâheeefoefYe:~~
heeLeesefYe: heefjhetefjlesve keâueMewvee&vle: efmLelewvee&lceveeb~
MeevlÙeLeË ceneMeebefleceb$ehe"vewoxJeb efpeve mveeheÙes~~1~~

ieÅe
Ô keâhet&jkeâeMceerjeieg®ceueÙepeeefo#eesoJÙeeefceßewefve&efCe&keälemJeCe&jsCetÙeceevekeâÀe-efkebâpeukeâ-hegÀeefheÀeefjlewefye&efpeleefJeuemeefÉueeefmeveerefJeueesueueesÛeveveerueveerjpe-peueoheefjhetefjlew: heefjhetefjlemekeâuepeieodIeÇeCeefJeJejyebOegjmeewievodOÙew:~
—Jemevleefleuekeâe Úbo—
DevOeerke=âleeefueefYejefYe„glenscekegâcYemevOeeefjlewefJe&efpeleefoefiÉheoeveievOew:~
yevOegØeYegb YeJeYe=leeb nleIeeefleyevOeced,
ievOeesokewâefpe&veheefleb mveheÙeeefce MeevlÙew~~2~~
Ô ÜeR ßeeR keäueeR SW DenË Jeb ceb nb meb leb heb Jeb Jeb ceb ceb nb nb meb meb leb leb heb
heb Peb Peb PJeeR PJeeR #JeeR #JeeR õeb õeb õeR õeR õeJeÙe õeJeÙe veceesÓn&les YeieJeles ßeerceles
Ô ÜeR ›eâeW (1DecegkeâveeceOesÙemÙe) heeheb KeC[ KeC[, nve nve, on on, heÛe
heÛe, heeÛeÙe heeÛeÙe, kegâš kegâš, MeerIeÇb MeerIeÇb, DenË DenË, Peb #JeeR #JeeR nb me: Peb
Jeb £: he: n: #eeb #eeR #etb #eW #eQ #eeW #eeQ #eb #e: #eeR Üeb ÜeR ÜÒb ÜW ÜQ ÜeW ÜeQ Üb Ü:
ÜeR õeb õeR õeJeÙe õeJeÙe veceesÓn&les YeieJeles ßeerceles " " " " (DecegkeâveeceOesÙemÙe)
ßeerjmleg~ efmeefæjmleg~ Je=efæjmleg~ legef„jmleg~ hegef„jmleg~ Meebeflejmleg~ keâeefvlejmleg~
keâuÙeeCecemleg mJeene~
Ô efveefKeueYegJeveYeJevecebieueerYetleefpeveheeflemeJevemeceÙemecØeehlee:,
1. eqpemekessâ efueÙes MeebefleOeeje keâjveer nes Gmekeâe veece yeesueW DeLeJee mJeÙeb kesâ efueS keâjles
neW lees ‘cece’ ‘ÛelegefJe&OemebIemÙe’ Ssmee yeesueW~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(111)

JejceefYeveJekeâhet&j-keâeueeie®kegbâkegâcenefjÛeboveeÅeveskeâ megieefOeyebOegjievOeõJÙemecYeejmecyevOeyevOegjb, DeefKeueefoievlejeueJÙeehlemeewjYeeefleMeÙemeceeke=â„meceomeecepekeâheesueleueefJeieefueleceocegefole-ceOegkeâjefvekeâjb, Den&lhejcesÕej-heefJe$elejiee$emheMe&vecee$eheefJe$eerYetleb YeeieJeleefceob ievOeesokeâOeejeJe<e&CeceMes<ecen&efVeyebOeveb
(DecegkeâveeceOesÙemÙe) Meebeflebkeâjesleg, keâeefvleceeefJe<keâjesleg, keâuÙeeCeb Øeeog<keâjesleg,
meewYeeiÙeb mevleveesleg, DeejesiÙeceeleveesleg, mecheob mecheeoÙeleg, efJeheoceJemeeoÙeleg,
ÙeMees efJekeâemeÙeleg, ceve: ØemeeoÙeleg, DeeÙegõe& IeÙeleg, efßeÙeb MueeIeÙeleg, Megefæb efJeMegæ
leg,Ùe
yegefæb efJeJeæ&Ùeleg, ßesÙe: heg<Ceeleg, ØelÙeJeeÙeb ceg<Ceeleg, DeveefYeceleb efveJeejÙeleg, cevee
sjLeb
heefjhetjÙeleg, hejceeslmeJekeâejCeefceob, hejcecebieueefceob, hejceheeJeveefceob, mJemlÙemleg
ve:, mJemlÙemleg Je:, PJeeR, #JeeR nb me: DeefmeDeeGmee mJeene~
Ô veceesÓn&les YeieJeles ßeerceles $ewueeskeäÙeveeLeeÙe, Ieeeflekeâce&efJeveeMeveeÙe,
De„ceneØeeefleneÙe&meefnleeÙe, ÛelegeEŒeMeoefleMeÙemecesleeÙe, DevebleoMe&ve%eeveJeerÙe&megKeelcekeâeÙe, De„eoMeoes<ejefn leeÙe, hebÛ ecenekeâuÙeeCemecth eCee&Ù e,
veJekesâJeueueefyOemeceefvJeleeÙe, oMeefJeMes<eCemebÙegòeâeÙe osJeeefO eosJeeÙe,
Oece&Ûe›eâeOeerÕejeÙe, OeceexheosMevekeâjeÙe, ÛecejJewjeÛeveeÛÙeglesvõØeYe=leervõMelesve
ces®efieefjefMeKejMesKejerYetleheeC[gkeâefMeueeleuesve iebOeesokeâheefjhetefjleeveskeâefJeefÛe$eceefCeceÙecebieuekeâueMewjefYeef<eòeâefceoeveercenb $ewueeskeäÙesÕejcen&lhejcesef…veceefYe<esÛeÙeeefce nb Peb PJeeR #JeeR nb me: õeb õeR SW DenË ÜeR keäueeR yuetb õeb õeR õeJeÙe
õeJeÙe mJeene~
(Deeies kesâ Gve Gve ceb$eeW Éeje ›eâce mes peue, iebOe Deeefokeâ De„õJÙe ÛeÌ{eJeW)
Ô ÜeR MeerleesokeâØeoevesve Meerleuees YeieJeeved Øemeeroleg, Meerlee Deehe: heevleg,
efMeJecee”uÙevleg ßeerceomleg Je: ve: mJeene1~~1~~ ievOeesokeâØeoevesveeefYevevovees
YeieJeeved Øemeeroleg, ievOee: heevleg, efMeJecee”uÙevleg ßeerceomleg Je:~~2~~
De#eleesokeâ-Øeoevesveeveblees YeieJeeved Øemeeroleg, De#elee: heevleg, efMeJecee”uÙevleg
ßeerceomleg Je:~~3~~ heg<heesokeâØeoevesve heg<heovlees YeieJeeved Øemeeroleg, heg<heeefCe
heevleg, efMeJecee”uÙevleg ßeerceomleg Je:~~4~~ vewJesÅeØeoevesve vesefceveeLees YeieJeeved
1. meYeer ceW ‘Je: ve: mJeene’ yeesueW~

(112 )

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

Øemeeroleg heerÙet<e efheC[e: heevleg, efMeJecee”uÙevleg ßeerceomleg Je:~~5~~ oerheØeoevesve
ÛevõØeYees YeieJeeved Øemeeroleg, keâhet&jceeefCekeäÙeoerhee: heevleg, efMeJecee”uÙevleg
ßeerceomleg Je:~~6~~ OetheØeoevesve Oece&veeLees YeieJeeved Øemeeroleg, iegiiegueeefooMee”Oethee: heevleg, efMeJecee”uÙevleg ßeerceomleg Je:~~7~~ heâueØeoevesve heeÕe&veeLees
YeieJeeved Øemeeroleg, ›eâcegkeâveeeEjieØeYe=efleheâueeefve heevleg, efMeJecee”uÙevleg ßeerceomleg
Je:~~8~~ Den&vle: heevleg Je:~ meæce&ßeeryeueeÙegjejesiÙewÕeÙee&efYeJe=efæjmleg Je:~
efmeæe: heevleg Je: ùoÙeefveJee&Ceb ØeÙeÛÚvleg Je:~ DeeÛeeÙee&: heevleg Je:~
MeerleuemeewievOÙecemleg Je:~ GheeOÙeeÙee: heevleg Je:~ meewcevemÙeb Ûeemleg Je:~
meJeËmeeOeJe: heevleg Je:~ DeVeoeveleheesJeerÙe&efJe%eevecemleg Je:~~
(Deieues ceb$eeW mes Ûeewyeerme yeej heg<he ÛeÌ{eJeW~)
Ô Je=<eYemJeeefceve: ßeerheeohe©eØemeeoeo„efJeOekeâce&efJeveeMevecemleg Je: ve:
mJeene1~~1~~ ßeerceoefpelemJeeefceve: ßeerheeohe©eØemeeoeopesÙeMeefòeâYe&Jeleg:
Je:~~2~~ mecYeJemJeeefceve: ßeerheeohe©eØemeeoeoveskeâiegCeieCe§eemleg Je:~~3~~
DeefYevebovemJeeefceve: ßeerheeohe©eØemeeoeoefYeceleheâueb ØeÙeÛÚvleg Je:~~4~~
megceeflemJeeefceve: ßeerheeohe©eØemeeoeoce=leb heefJe$eb ØeÙeÛÚvleg Je:~~5~~
he©eØeYemJeeefceve: ßeerheeohe©eØemeeoeöÙeeb ØeÙeÛÚvleg Je:~~6~~ megheeÕe& mJeeefceve:
ßeerh eeohe©eØemeeoeled keâce&#eÙe§eemleg Je:~~7~~ ßeerÛevõØeYemJeeefceve:
ßeerh eeohe©eØemeeoeÛÛevõeke&â les peesÓ mleg Je:~~8~~ heg <heob l emJeeef ceve:
ßeerheeohe©eØemeeoeled heg<hemeeÙekeâeefleMeÙeesÓmleg Je:~~9~~ MeerleuemJeeefceve:
ßeerheeohe©eØemeeoeoMegYekeâce&ceueØe#eeuevecemleg Je:~~10~~ ßesÙeebmeefpevemJeeefceve:
ßeerh eeohe©eØemeeoeled ßesÙ emkeâjesÓ mleg Je:~~11~~ Jeemegh etpÙemJeeefceve:
ßeerheeohe©eØemeeoeõlve$eÙeeJeemebkeâjesÓmleg Je:~~12~~ efJeceuemJeeefceve:
ßeerheeohe©eØemeeoeled meæce&Je=efæJez cee”uÙeb Ûeemleg Je:~~13~~ DevebleveeLemJeeefceve:
ßeer h eeohe©eØemeeoeoves k eâOeveOeevÙeeef YeJe= e fæ j#eCecemleg Je:~~14~~
Oece&v eeLemJeeefceve: ßeerh eeohe©eØemeeoeled Mece&Ø eÛeÙeesÓmleg Je:~~15~~
ßeerceon&lhejcesÕejmeJe&%ehejcesef…MeebefleveeLemJeeefceve: ßeerheeohe©eØemeeoeled
MeebeflekeâjesÓmleg Je:~~16~~ kegâvLegveeLemJeeefceve: ßeerheeohe©eØemeeoeòe$eeefYe
1. ÛeewyeermeeW ceb$e ceW ‘Je: ve: mJeene’ yeesueW~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(113)

(lev$eeefYe) Je=efæbkeâjesÓmleg Je:~~17~~ DejefpevemJeeefceve: ßeerheeohe©eØemeeoelhejcekeâuÙeeCehejchejeÓmleg Je:~~18~~ ceefu ueveeLemJeeefceve:
ßeerheeohe©eØemeeoeÛÚuÙeefJeceesÛevekeâjesÓmleg Je:~~19~~ cegefvemeg›elemJeeefceve:
ßeerheeohe©eØemeeoelmecÙeioMe&veb Ûeemleg Je:~~20~~ veefceveeLemJeeefceve:
ßeerheeohe©eØemeeoelmecÙei%eeveb Ûeemleg Je:~~21~~ Deefj„vesefcemJeeefceve:
ßeerheeohe©eØemeeoeo#eÙeb Ûeeefj$eb ooeleg Je:~~22~~ ßeercelheeÕe&YeóejkeâmJeeefceve:
ßeerheeohe©eØemeeoelmeJe&efJeIveefJeveeMevecemleg Je:~~23~~ ßeerJeOe&ceevemJeeefceve:
ßeerheeohe©eØemeeoelmecÙeioMe&veeÅe„iegCeefJeefMe„b Ûeemleg Je:~~24~~
ßeerceÆieJeon&lmeJe&%ehejcesef…hejceheefJ e$eMeebefl eYeóejkeâmJeeefceve:
ßeerheeohe©e-Øemeeoelmeæce&ßeeryeueeÙegjejesiÙewÕeÙee&efYeJe=efæjmleg~ Je=<eYeeoÙees
cenefleceneJeerjJeOe&ceeveheÙe&vlehejceleerLeËkeâjosJee§elegefJeËMeeflejn&vlees YeieJevle:
meJe&%ee: meJe&oefMe&ve: meefcYeVelecemkeâe JeerlejeieÉs<eceesneefŒeueeskeâveeLeeefŒeueeskeâceefnleeefŒeueeskeâØeÅeeslevekeâje peeeflepejecejCeefJeØecegòeâe: mekeâueYeJÙepevemecetnkeâceueJevemecyeesOevekeâje: osJeeefOeosJee DeveskeâiegCeieCeMele-menœeeue*dke=âleefoJÙeosnOeje: heÃekeâuÙeeCee„ceneØeeefleneÙe&ÛelegeEŒeMeoefleMeÙe-efJeMes<emecØeehlee:
FbõÛe›eâOejyeueosJeJeemegosJeØeYe=efleefoJÙemeceeveYeJÙeJejhegC[jerkeâ-hejceheg®<ecegkegâšlešefveefye[efveyeæceefCeieCekeâjefvekeâjJeeefjOeejeefYeef<eòeâÛee®ÛejCekeâceueÙegieuee: mJeefMe<ÙehejefMe<ÙeJeiee&: Øemeerovleg Je:~~ hejcecee”uÙeveeceOesÙee:
meæce&keâeÙexef<Jeneceg$e Ûe efmeæe: efmeefæb ØeÙeÛÚvleg Je:~~
Ôve=heefleMelemenœeeue*dke=âlemeeJe&YeewcejepeeefOejepehejcesÕejyeueosJeJeemegosJeceC[ueerkeâceneceb[ueerkeâceneceelÙemesveeveeLejepeßesef…hegjesefnleeOeerMekeâjeÀeefueveefcelekeâjkegâ[dceuecegkegâueeue*dke=âleheeohe©ee: kegâefueMeveeuejpelece=CeeuecevoejkeâefCe&keâejeeflekegâueefieefjefMeKejMesKejieievecevoeefkeâveerceneùoveoveoerMelemenœeouekeâceueJeeefmevÙeeefomeJee&YejCeYetef<elee”mekeâmegvojerJe=voJeefvoleÛee®ÛejCekeâceueÙegieuee:
Deeceew<eOeÙe:, #Jesueew<eOeÙe:, peuueew<eOeÙe:, efJeØeg<eew<eOeÙe:, meJeez<eOeÙe§e Je:
ve: ØeerÙevleeb ØeerÙevleeced1~~ ceeflemce=eflemeb%eeefÛevleeefYeefveyeesOe%eeefveve§e Je: ØeerÙevleeb
ØeerÙevleeced~~ keâes…yegefæyeerpeyegefæheoevegmeeefjyegefæmeefcYeVeßeesle=ßeJeCee§e Je:
1. ‘Je: ve: ØeerÙevleeb ØeerÙevleeb yeesueW~

(114)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

ØeerÙebleeb ØeerÙevleeced~~ peueÛeejCepe_IeÛeejCelevlegÛeejCeYetefceÛeejCeheg<heÛeejCeßesefCeÛeejCeÛelegj*diegueÛeejCeekeâeMeÛeejCee§e Je: ØeerÙevleeb ØeerÙevleeced~~
ceveesyeefueJeÛeesyeefuekeâeÙeyeefueve§e Je: ØeerÙevleeb ØeerÙevleeced~~ G«eleheesoerhleleheesceneleheesIeesjleheesÓvegleheescenes«eleheme§e Je: ØeerÙevleeb ØeerÙevleeced~~ ceefleßegleeJeefOeceve:heÙe&ÙekesâJeue%eeefveve§e Je: ØeerÙevleeb ØeerÙevleeced~~ ÙeceJe®CekegâyesjJeemeJee§e
Je: ØeerÙevleeb ØeerÙevleeced~~ DevebleJeemegefkeâle#ekeâkeâkeâexš-keâhe©ecenehe©eMebKeheeuekegâefueMepeÙeefJepeÙeeefocenesjiee§e Je: ØeerÙevleeb ØeerÙevleeced~~ FbõeefiveÙecevewýleJe®CeJeeÙegkegâyesjsMeeveOejCesvõmeescee§esefle oMeefokeäheeuekeâe§e Je: ØeerÙevleeb
ØeerÙevleeced~~ megjemegjesjiesvõÛecejÛeejCeefmeæefJeÅeeOejefkeâVejefkeâcheg®<eie®[ievOeJe&Ùe#eje#emeYetleefheMeeÛee§e Je: ØeerÙevleeb ØeerÙevleeced~~ yegOeMeg›eâye=nmhelÙekexâvogMevew§eje”ejkeâjengkesâlegleejkeâeefocenepÙeesefle<keâosJee§e Je: ØeerÙevleeb
ØeerÙevleeced~~ ÛecejJewjesÛeveOejCeeveboYetleevevoJesCegosJeJesCegOeeefjhetCe&-JeefMe…peuekeâeblepeueØeYeg (ØeYe) Iees<eceneIees<enefj<esCenefjkeâevleeefceleielÙeefceleJeenveJesueeÀeveØeYeÀeveeefiveefMeKÙeeefiveJeenvee§esefle efJebMeefleYeJevesvõe§e Je:
ØeerÙevleeb ØeerÙevleeced~~ ieerlejefleieerlekeâeblemelheg®<eceneheg®<emeg®heØeefleIees<ehetCe&YeõceefCeYeõheg®<eÛetueceneÛetueYeerceceneYeercekeâeuecenekeâeuee§esefle <ees[MeJÙelejsvõe§e
Je: ØeerÙevleeb ØeerÙevleeced~~ veeefYejepeefpeleMe$egÂÌ{jepemJeÙebJejcesIejepeOejCejepemegØeefle…cenemesvemeg«eerJeÂÌ{jLeefJe<CegjepeJemeghetpÙeke=âleJece&efmebnmesveYeevegjepeefJeÕemesvemegoMe&vekegâcYejepemegefce$eefJepeÙecenejepemecegõefJepeÙeefJeÕemesveefmeæeLee&§esefle-efpevepevekeâe§e Je: ØeerÙevleeb ØeerÙevleeced~~ ce®osJeerefJepeÙeemeg<esCeeefmeæeLee&megcebieueemegmeerceehe=LJeerue#ceCeepeÙejeceemegvevoeefJehegueeveboepeÙeeJelÙeÙe&MÙeeceeue#ceerceleermegØeYewjeosJeerßeerkeâebleeefce$emesveeØeYeeJeleermeesceeJeefce&ueeefMeJeeosJeeryeÇeerÿeefØeÙekeâeefjCÙe§esefle efpeveceele=keâe§e Je: ØeerÙevleeb ØeerÙevleeced~~ ieescegKeceneÙe#eef$ecegKeÙe#esÕejlegcyeg®kegâmegceJejveefvoefJepeÙeeefpeleyeÇÿesMJejkegâceej<eCcegKeheeleeueefkeâVej
efkeâc<eg®<eie®[ievOeJe&censvõkegâyesjJe®CeefJeÅeglØeYemeJee&ÖOejCesvõceele”veecee§esefle
ÛelegefJeËMeefleÙe#ee§e Je: ØeerÙevleeb ØeerÙevleeced~~ Ûe›esâÕejerjesefnCeerØe%eefhleJe»eëe=bÈueeheg®<eoòeeceveesJesieekeâeueerpJeeueeceeefueveercenekeâeueerceeveJeerieewjerieevOeejerJewšer
jes-

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(115)

DevebleceefleceevemeerceneceevemeerpeÙeeefJepeÙeehejeefpeleeyeng™efheCeerÛeecegC[erketâ<ceeC[erhe©eeJeleerefmeæeefÙevÙe§esefle ÛelegefJeËMeefleefpeveMeemeveosJelee§e Je: ØeerÙevleeb
ØeerÙevleeced~~ kegâueefieefjefMeKejMesKejerYetleceneùoeefomejesJejceOÙeefmLelemenœeouekeâceueJeeefmevÙees ceeefvevÙe: mekeâuemegvojerJe=voJebefoleheeokeâceuee§e osJÙees Je: ØeerÙevleeb
ØeerÙevleeced~~ Ùe#eJewÕeevejje#emeveOe=leheVeieDemegjmegkegâceejefhele=efJeÕeceeefueveerÛecejJewjesÛeveceneefJeÅeceejefJeMJesÕejefheC[eMevee§esefle heÃeoMeefleefLeosJelee§e Je: ØeerÙevleeb
ØeerÙevleeced~~ (meewOecezMeevemeevelkegâceejceensvõyeÇÿeyeÇÿeesòejueebleJekeâeefhe…Meg›eâceneMeg›eâMeleejmenœeejeveleØeeCeleejCeeÛÙeglesvõ<ees[MekeâuheJeeefmeve§e Je:
ØeerÙevleeb ØeerÙevleeced~~) efnefóceefnefóce-efnefócecepPeceefneqóceesheefjce-cepPeceefnefªcecepPececepPece-cepPeceesheefjce-Gheefjceefnefªce-GheefjcecepPeceGheefjceesheefjcee§e
veJe«ewJesÙekeâJeeefmeveesÓnefcevõosJee§e Je: ØeerÙevleeb ØeerÙevleeced~~ DeÛÛe&DeÛÛe&ceeefueveerJewjesÛevemeescemeesce™hee¿emheâefškeâeefolÙeeefoveJeevegefoMeJeeefmeve§e Je: ØeerÙevleeb
ØeerÙevleeced~~ efJepeÙeJewpeÙevle-peÙevleDehejeefpelemeJee&Le&-efmeefæveeceOesÙeheÃeevegòejefJeceeveJeeefmeve§e Je: ØeerÙevleeb ØeerÙevleeced~~ DeleerleeveeieleJele&ceeveefJekeâuheeveskeâefJeefJeOeiegCemechetCee&„iegCemebÙegòeâe: mekeâueefmeæmecetne§e Je: ØeerÙevleeb
ØeerÙevleeced~~ meJe&keâeueceefhe (DecegkeâveeceOesÙemÙe) mecheefòejmleg~ efmeefæjmleg~
Je=efæjmleg~ legef„jmleg~ hegef„jmleg~ Meebeflejmleg~ keâebeflejmleg~ keâuÙeeCecemleg~
mecheomleg~ ceve: meceeefOejmleg~ ßesÙeesÓefYeJe=efæjmleg~ MeecÙebleg IeesjeefCe~ MeecÙebleg
heeheeefve~ hegCÙeb JeOe&leeced~ Oeceex JeOe&leeced~ DeeÙegJe&Oe&leeced~ ßeerJe&Oe&leeced~ kegâueb
iees$eb ÛeeefYeJeOe&leeced~ mJeefmle Yeõb Ûeemleg Je:~ lelees YetÙees YetÙe: ßesÙemes~~ Ô
ÜeR PJeeR #JeeR nb me: mJemlÙemleg Je:~ mJemlÙemleg ces mJeene~
Ô hegCÙeenb hegCÙeenb ØeerÙevleeced ØeerÙevleeced~~ YeieJebleesÓnËle: meJe&%ee:
meJe&oefMe&ve: mekeâueJeerÙee&: mekeâuemegKeeefŒeueeskesâMeeefŒeueeskesâÕejhetefpeleeefŒeueeskeâveeLeeefŒeueeskeâceefnleeefŒeueeskeâØeÅeeslevekeâje peeeflepejecejCeefJeØecegòeâe: meJe&efJeo§e
Ô ßeerùerOe=eflekeâere|leyegefæue#cÙe§e Je: ØeerÙevleeb ØeerÙevleeced~~ Ô Je=<eYeeefoJeOe&ceeveevlee: Meeefvlekeâje: mekeâuekeâce&efjhegkeâebleejogie&efJe<eces<eg j#evleg ces efpevesvõe:~
DeeefolÙemeescee”ejkeâyegOeye=nmheefleMeg›eâMevew§ejjengkesâlegveece-veJe«ene§e Je: ØeerÙevleeb

(116)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

ØeerÙevleeced~~ eqleefLekeâjCeve#e$eJeejcegntle&ueiveosJee§e FnevÙe$e «eeceveiejeefO eosJ elee§e les meJex ieg® Yeòeâe De#eerC ekeâes M ekeâes… eieeje YeJesÙ eg: ~
oeveleheesJeerÙe&Oecee&veg…eveeefoefvelÙecesJeemleg~ ceele=efhele=Yeüele=heg$eheew$ekeâue$eieg®megùlmJepevemecyeefvOeyevOegJeie&meefnlemÙeemÙe ÙepeceevemÙe (DecegkeâveeceOesÙemÙe)
OeveOeevÙewÕeÙe&ÅegefleyeueÙeMe:keâerefle&yegefæJeOe&veb YeJeleg~ meeceeso: Øeceesoes YeJeleg~
MeebefleYe&Jeleg~ keâebefleYe&Jeleg~ legef„Ye&Jeleg~ hegef„Ye&Jeleg~ efmeefæYe&Jeleg~ Je=efæYe&Jeleg~
DeefJeIvecemleg~ DeejesiÙecemleg~ DeeÙeg<Ùecemleg~ MegYeb keâcee&mleg~ keâce&efmeefæjmleg~
MeeŒemece=efæjmleg~ F„mebheomleg~ Deefj„efvejmevecemleg~ OeveOeevÙemece=efæjmleg~ keâececee”uÙeeslmeJee: mevleg~ MeecÙevleg IeesjeefCe~ MeecÙevleg heeheeefve~
hegCÙeb JeOe&leeced~ Oeceex JeOe&leeced~ ßeerJe&Oe&leeced~ DeeÙegJe&Oe&leeced~ kegâueb iees$eb
ÛeeefYeJeOe&leeced~ mJeefmle Yeõb Ûeemleg Je:~ mJeefmle Yeõb Ûeemleg ve:~ PJeeR PJeeR nb
me: mJemlÙemlegles~ mJemlÙemleg ces mJeene~
Ô veceesÓn&les YeieJeles ßeerceles ßeercelheeÕe&leerLeËkeâjeÙe ßeerceõlve$eÙeeuebke=âleeÙe
efoJÙelespeescetle&Ùes vece:~ ØeYeeceC[ueceefC[leeÙe ÉeoMeieCeheefjJesef„leeÙe
MegkeäueOÙeeveheefJe$eeÙe meJe&%eeÙe mJeÙebYegJes efmeæeÙe yegæeÙe hejceelceves hejcemegKeeÙe
ef$eueeskeâceefnleeÙe DeveblemebmeejÛe›eâheefjceo&veeÙe Deveble%eeveeÙe DevebleoMe&veeÙe,
DevebleJeerÙee&Ùe, DeveblemegKeeÙe, efmeæeÙe, yegæeÙe, $ewueeskeäÙeJeMebkeâjeÙe,
melÙe%eeveeÙe, melÙeyeÇÿeCes, OejCesvõheâCeeceC[ueceefC[leeÙe, Ghemeie&efJeveeMeveeÙe,
Ieeeflekeâce&#eÙebkeâjeÙe, DepejeÙe, DecejeÙe, DeYeJeeÙe, (DecegkeâveeceOesÙemÙe)~
ce=lÙegb efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ nvlegkeâeceb efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ jeflekeâeceb
efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ yeefuekeâeceb efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ ›eâesOeb efÚvo
efÚvo, efYevo efYevo~ heeheb efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ Jewjb efÚvo efÚvo, efYevo
efYevo~ JeeÙegOeejCeb efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ DeefiveYeÙeb efÚvo efÚvo, efYevo
efYevo~ meJe&Me$egYeÙeb efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJeexhemeieË efÚvo efÚvo, efYevo
efYevo~ meJe&efJeIveb efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&YeÙeb efÚvo efÚvo, efYevo
efYevo~ meJe&jepeYeÙeb efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&ÛeesjYeÙeb efÚvo efÚvo,
efYevo efYevo~ meJe&og„YeÙeb efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&mehe&YeÙeb efÚvo

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(117)

efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&Je=ef§ekeâYeÙeb efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&«enYeÙeb
efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&oes<eb efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&JÙeeefOeb
efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJeË[ecejb efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&hejceb$eb
efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJee&lceIeeleb efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&hejIeeleb
efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&kegâef#ejesieb efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&Metuejesieb
efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJee&ef#ejesieb efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&efMejesjesieb
efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&pJejjesieb efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&vejceeeEj
efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&iepeceeeEj efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJee&ÕeceeeEj
efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&ieesceeeEj efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&ceefn<eceeeEj
efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJee&peceeeEj efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&memÙeceeeEj
efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&OeevÙeceeeEj efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&Je=#eceeeEj
efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&ieguceceeeEj efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&ueleeceeeEj
efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&he$eceeeEj efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&heg<heceeeEj
efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&heâueceeeEj efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&je„^ceeeEj
efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&osMeceeeEj efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&efJe<eceeeEj
efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&›etâjjesieYeÙeJesleeueMeeefkeâveer[eefkeâveerYeÙeb efÚvo
efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&JesoveerÙeb efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&ceesnveerÙeb
efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ mehee&hemceejb efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~ meJe&ogYe&ieb
efÚvo efÚvo, efYevo efYevo~
Ô megoMe&vecenejepeÛe›eâefJe›eâcelespeesyeueMeewÙe&JeerÙeË JeMeb kegâ® kegâ®~
meJe&peveevebob kegâ® kegâ®~ meJe&peerJeevebob kegâ® kegâ®~ meJe&jepeevebob kegâ® kegâ®~
meJe&YeJÙeevebob kegâ™ kegâ™~ meJe&ieeskegâueevebob kegâ® kegâ®~ meJe&«eeceveiejKesškeâJe&šcešcyeheòeveõesCecegKepeveevebob kegâ® kegâ®~ meJe&ueeskebâ, meJe&osMeb, meJe&meòJeb, JeMeb
kegâ® kegâ®~ meJee&vebob kegâ® kegâ®~ meJe&heeheb nve nve, on on, heÛe heÛe, heeÛeÙe
heeÛeÙe, kegâš kegâš, MeerIeÇb MeerIeÇb, meJeË JeMeceeveÙe ntb heâšd mJeene~

(118)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe
—Deveg„ghed Úvo—

ÙelmegKeb ef$e<eg ueeskesâ<eg JÙeeefOeJÙe&meveJeefpe&leced~
DeYeÙeb #esceceejesiÙeb mJeefmlejmleg efJeOeerÙeles~~1~~
—yemebleefleuekeâe Úvo—

keâuÙeeCecemleg keâceueeefYecegKeer meoemleg~
oerIee&Ùegjmleg kegâueiees$emece=efæjmleg~~
DeejesiÙecemlJeefYeceleeLe&heâueeefhlejmleg
Yeõb leJeemleg efpeveheg”JeYeefòeâjmleg~~2~~
—Meeot&ueefJe›eâeref[le Úvo—

ßeerceppewvepeveeefÛÛe&leØekeâefšle mÙeeÉeojlveekeâj:~
meæcee&ce=leÛevõmegßeglekeâjes ueeJeCÙejlveekeâj:~~
cees#eÉejkeâJeešheešvehešg: ØeOÙeevejlveekeâj:~
Yeewcees YetefjiegCeekeâjes efJepeÙeles Ùeesieervõjlveekeâj:~~3~~
heefJe$elejievOeesokesâve efpeveceefYe<esÛeÙeeefce mJeene~mJeOee~
~~Fefle ievOeesokeâeefYe<eskeâ: ceneMeebefleceb$e:~~
(Deeies keâe Mueeskeâ yeesuekeâj DeIÙe& ÛeÌ{evee)
mveeveevevlejcen&le: mJeÙeceefhe mveeveecyegMes<eeOe=lees~
Jeeie&vOee#eleheg<heoeceÛe®kewâoeahew§e Oethew: heâuew:~~
keâeceesöeceiepee¿ÏMeb efpeveheefleb mJeYÙeÛÙe& mebmleewefle Ùe:~
me mÙeeoejefJeÛevõce#eÙemegKeb ØeKÙeelekeâerefle&OJepe:~~
DeIÙeË~ MeebefleOeejeb, heg<heebpeefueced~~

iebOeesokeâ uesves kesâ ceb$e
cegefòeâßeerJeefveleekeâjesokeâefceob hegCÙeebkegâjeslheeokeâced~
veeiesvõ ef$eoMesvõÛe›eâheoJeerjepÙeeefYe<eskeâesokeâced~~
mÙeelmep%eeveÛeefj$eoMe&veueleemebefmeefæmecheeokeâced~
keâerefle&ßeerpeÙemeeOekebâ leJe efpevemveevemÙe ievOeesokeâced~~4~~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(119)

ves$eÉvÉ®peesefJeveeMevekeâjb iee$eb heefJe$eerkeâjced~
Jeeleeseflheòekeâheâeefooes<ejefnleb iee$eb Ûe me$eb (heefJe$eb) YeJesled~~
keâeceeuee#eÙekegâ…jesieefJe<ece«een#eÙebkeâeefj leled~
ßeercelheeÕe&efpevesvõheeoÙegieuemveevemÙe ievOeesokeâced~~5~~
Ieeefle›eeleefJeIeelepeeleefJehegue ßeerkesâJeuepÙeesefle<ees~
osJemÙeemÙe heefJe$eiee$ekeâueveeled hetleb efnleb ceb”ueced~~
kegâÙee&ÆJÙeYeJeeefle&oeJeMeceveb mJeceex#eue#ceerheâueced~
ØeesÅeæce&ueleeefYeJeOe&veefceob meodievOeievOeesokeâced~~6~~
efve:Mes<eeYÙegoÙeesheYeesieheâueJelhegCÙeebkegâjeslheeokeâced~
Oe=lJee hebkeâefveJeejkebâ YeieJele: mveeveesokebâ cemlekesâ~~
OÙeeleew efJeÕecegveerÕejwjefYevegleew Øes#eeJeleeceefÛe&leew~
FvõeÅewceg&ngjefÛe&leew efpeveheles: heeoew meceYÙeÛe&Ùes~~7~~
~~Ô Meebefle: Meebefle: Meebefle:~ cebieueb YetÙeeled~ ßeer:~~

ueIeg Meebefleceb$e
Ô veceesÓn&les YeieJeles ßeerceles Øe#eerCeeMes<eoes<ekeâuce<eeÙe efoJÙelespeescetle&Ùes
vece: ßeerMeebefleveeLeeÙe MeebeflekeâjeÙe meJe&heeheØeCeeMeveeÙe meJe&efJeIveefJeveeMeveeÙe
meJe&jesieeshemeie&efJeveeMeveeÙe meJe&hejke=âle#egõesheõJeefJeveeMeveeÙe meJe&#eece[ecejefJeveeMeveeÙe Ô Üeb ÜeR ÜÒB ÜeQ Ö: Deefme Dee Gmee (1DecegkeâveeceOesÙemÙe)
meJe&Meebefleb kegâ® kegâ® legef„b kegâ® kegâ® hegef„b kegâ® kegâ® Je<ešd mJeene~~

MM`NN

1. ÙeneB hej DevÙe efkeâmeer keâe veece uesJeW DeLeJee ‘cece’ Ùee ‘ÛelegefJe&OemebIemÙe’ Ssmee
yeesueW~

(120)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

cebefoj SJeb Jesoer Megefæ nsleg IešÙee$ee Deewj
Megefæ efJeOeeve efJeefOe
cebefoj, Jesoer leLee keâueMeeW keâer Megefæ kesâ efueS leerLe&peue keâer DeeJeMÙekeâlee
nesleer nw~ Dele: efkeâmeer peueeMeÙe hej ieepes-yeepes kesâ meeLe peekeâj peue ueevee
ÛeeefnS~ Fme keâeÙe& kesâ efueS keâce mes keâce 9 Deewj DeefOekeâ mes DeefOekeâ 81 IešeW
keâe Yejvee yeleueeÙee nw~ keâneR-keâneR 108 Ùee 21, 41 Deeefo keâueMe ues peeles
nQ~ IešeW keâes letue leLee veeefjÙeue Deeefo mes yeeBOekeâj Fvõ-FvõeCeer leLee DevÙe
Œeer-heg®<eeW kesâ Éeje peueeMeÙe hej ues peevee ÛeeefnS~ JeneB heerues heg<heeW DeLeJee
hebÛejbieeW mes jbies ÛeeJeueeW mes 81 KeC[ keâe Skeâ ceC[ue yeveevee ÛeeefnS~ Skeâ
Ûeewkeâesj ceC[ue yeveekeâj GmeceW veew-veew kesâ veew KeC[ yevee osves mes 9²9·81
KeC[ keâe ceC[ue DeveeÙeeme yeve peelee nw~ Gve meyeceW Skeâ-Skeâ Úesše mJeefmlekeâ
DeLeJee hetjs ceC[ue ceW Skeâ yeÌ[e vebÅeeJele& mJeefmlekeâ yeveekeâj Gme hej meye Ieš
jKe osJeW~ Ûeewkeâesj ceC[ue kesâ meeceves Skeâ veew keâefuekeâeDeeW keâe keâceue yeveeJeW Deewj
GmeceW Dejnble, efmeæ, DeeÛeeÙe&, GheeOÙeeÙe, meeOeg, efpeveOece&, efpeveDeeiece,
efpeveØeeflecee Deewj efpevecebefoj Fve veew osJeeW keâer mLeehevee keâj veJeosJe hetpeve keâjW~
Skeâ yeÌ[s yele&ve ceW peue Úeve keâj YejJeeÙes~ GmeceW ueJebie keâe ÛetCe& Ùee
kesâMej efceuee oW, efpemeceW Devleceg&ntle& yeeo efheâj mes Úeveves keâer DeeJeMÙekeâlee ve
jns~ Skeâ Úesšer jkesâyeer ceW kesâMej mes peue Ùeb$e yeveeJeW DeLeJee leeceühe$e Deeefo hej
Ùeb$e yevee nes, lees Gmes Gmeer yele&ve ceW [eue osJeW~ leovevlej Jen peue meeLe ceW ueeÙes
ngS IešeW ceW Yej ues~ he§eeled veerÛes efueKeer leerLe&ceC[ue hetpee heÌ{keâj DeIe& ÛeÌ{eJeW~

veJeosJeleeIÙe&ced
ceOÙes keâefCe&keâcen&oeÙe&ceveIeb yee¢esÓ° he$eesojs,
efmeæeved metefjJejeb§e hee"keâieg™ved meeOetb§e efokeähe$eieeved~
meæcee&ieceÛewlÙeÛewlÙe efveueÙeeved keâesCemLeefokeähe$eieeved,
YekeälÙee meJe&megjemegjsvõceefnleeved leeve°Oes°Ÿee Ùepes~~
Ô ÜeR Den&oeefo veJeosJesYÙeesÓIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(121)

leerLe&ceC[ue hetpee
—yemevleefleuekeâe Úbo—

leodyeÇÿeefÛevceÙemegOeejmehetjYeeskeäle=, JeekeäÙeece=leehueglepeieod efJeefOehetJe&cesleled~
DeyievOelevogueueleevleÛe®Øeoerhe-OetheØemetvekegâmegceeÀeefueefYeÙe&pesÓefmceved~~1~~
Ô ÜeR hejyeÇÿeCesÓvevleevevle%eeveMekeälÙesÓIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~
he©eeefoefoJÙeÜoJeeefjefJeYetefleYeeskeä$eer:, ßeerhetJe&efoJÙeÙegJeleerefJe&efOehetJe&ceslee:~
DeyievOelevogueueleevleÛe®Øeoerhe-OetheØemetvekegâmegceeÀeefueefYeÙe&pesÓefmceved~~2~~
Ô ÜeR ßeer ØeYe=efleosJeleemLeeves ÛewlÙeÛewlÙeeueÙesYÙeesÓIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~
ie”eefoefoJÙemeefjocyegefJeYetefleYeeskeä$eer-ie”eefoowJeleJeOetefJe&efOehetJe&ceslee:~
DeyievOelevogueueleevleÛe®Øeoerhe-OetheØemetvekegâmegceeÀeefueefYeÙe&pesÓefmceved~~3~~
Ô ÜeR ie”eefoosJeermLeeves ÛewlÙeÛewlÙeeueÙesYÙeesÓIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~
meerleeleogòejmeefjlØeCeefÙeÜoecYees-YegÀevceneÜomegjeved efJeefOehetJe&cesleeved~
DeyievOelevogueueleevleÛe®Øeoerhe-OetheØemetvekegâmegceeÀeefueefYeÙe&pesÓefmceved~~4~~
Ô ÜeR meerleeefJeæceneÜoosJemLeeves ÛewlÙeÛewlÙeeueÙesYÙeesÓIÙeË efveJe&heeceerefle
mJeene~
efmevOegØeJesMeheLeleesÙeefJeYetefleYegÀeved, ßeerceeieOeeefoefJeyegOeeved efJeefOehetJe&cesleeved~
DeyievOelevogueueleevleÛe®Øeoerhe-OetheØemetvekegâmegceeÀeefueefYeÙe&pesÓefmceved~~5~~
Ô ÜeR ueJeCeesokeâeueesoceeieOeeefoleerLe&mLeeves ÛewlÙeÛewlÙeeueÙesYÙeesÓIÙeË
efveJe&heeceerefle mJeene~
meerleeefoceeieOeheLeerÙe-efJeYetefleYegÀeved, ßeerceeieOeeefoefJeyegOeeved efJeefOehetJe&cesleeved~
DeyievOelevogueueleevleÛe®Øeoerhe-OetheØemetvekegâmegceeÀeefueefYeÙe&pesÓefmceved~~6~~
Ô ÜeR meerleemeerleesoeefoceeieOeeefoleerLe&mLeeves ÛewlÙeÛewlÙeeueÙesYÙeesÓIÙeË
efveJe&heeceerefle mJeene~
mebKÙeeefleieecyegefveefOeveerjefJeYetefleYegÀeved, #eerjesoJeeefjefOemegjeved efJeefOehetJe&cesled~eev
DeyievOelevogueueleevleÛe®Øeoerhe-OetheØemetvekegâmegceeÀeefueefYeÙe&pesÓefmceved~~7~~
Ô ÜeR mebKÙeeleerlemecegõosJemLeeves ÛewlÙeÛewlÙeeueÙesYÙeesÓIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~

(122)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

ueeskeâe«eefmeæhegjleerLe&peueefæ&YegÀe-uueeskesâÓ°leerLe&ce®lees efJeefOehetJe&cesleeved~
DeyievOelevogueueleevleÛe®Øeoerhe-OetheØemetvekegâmegceeÀeefueefYeÙe&pesÓefmceved~~8~~
Ô ÜeR ueeskeâefmLeleleerLe&mLeeves ÛewlÙeÛewlÙeeueÙesYÙeesÓIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~
ie”eoÙe: ßeerØecegKee§e osJÙe:, ßeerceeieOeeÅee§e mecegõveeLe:~
ÜosefMeveesÓvÙesefhe peueeMeÙesMee-mles meejÙevlJemÙe efpeveesefÛeleecYe:~~
Ô ÜeR ßeeR Oe=efle-keâerefle&-yegefæ-ue#ceer-Meeefvle-heg°Ùe: ßeerefokeäkegâceeÙeex
keâueMecegKes<Jesles<eg efvelÙeefveefJe°e YeJele YeJelesefle mJeene~
Ùen Mueeskeâ Deewj ceb$e yeesuekeâj peueeMeÙe kesâ leš hej heg<he efyeKesjW~
leovevlej ØeejbYe ceW Úhee ce”uee°keâ yeesuekeâj IešeW hej heg<he efyeKesjW~ ÙeneB Ùeefo
meceÙe nes lees Deeies efueKes 81 MueeskeâeW Éeje Gvekesâ ceb$eeW keâes ÛelegLÙe&vle (Ô ÜeR
FvõkeâueMeeÙeeIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene) yeouekeâj keâueMehetpeve keâjW~ DevÙeLee
mecegoeÙe™he ceW Skeâ DeIÙe& ÛeÌ{ekeâj Ùen Mueeskeâ yeesues~ efheâj keâueMe G"ekeâj
efpeme Øekeâej ues DeeÙes Les, Gmeer Øekeâej Jeeefheme ues peeJes~
leerLexveevesve leerLee&v lejogjefOeieceesoejefoJÙeØeYeeJemhetâpe&òeleerLeexòecemÙe ØeefLeleefpeveheles: Øesef<eleØeeYe=leeYeeved~
ßeercegKÙeKÙeeleosJeerefveJenke=âlecegKeeÅeemeveesodYetleMeefòeâØeeieuYÙeevegæjecees peÙepeIeefveveos MeelekegâcYeerÙekegâcYeeved~~
Ùeefo keâueMeejesnCe nesvee nw lees Fvõ Gme keâueMe keâes meeLe ceW ueskeâj veiej
kesâ Keeme-Keeme ceeieeX ceW ØeYeeJevee kesâ meeLe Ietcekeâj veiej keâerle&ve keâjW~ veiej
keâerle&ve kesâ meceÙe Øeefle‰eÛeeÙe& ceve ceW Meebefleceb$e keâe GÛÛeejCe keâjles ngS meye
Deesj heg<he DeLeJee heerueer mejmeeW #esefhele keâjles jnW~ peguetme kesâ DevÙe Œeer-heg®<e
mJej mes mlegefle Deeefo heÌ{les peeJeW~
Jeeefheme Deeves hej Ùeefo cebefoj Øeefle‰e nw lees cebefoj kesâ efMeKej hej, Jesoer
Øeefle‰e nw lees Jesoer hej Deewj keâueMeejesnCe nw lees Skeâ Leeueer ceW keâueMe keâes
jKekeâj Gme hej veerÛes efueKes Mueeskeâ Je ceb$e yeesuekeâj Jen peue [euevee ÛeeefnS~
cebefoj Megefæ Deeefo keâer efJeefOe Ùen nw efkeâ Skeâ Flevee yeÌ[e ohe&Ce jKee peeÙes,
efpemeceW efMeKej meefnle cebefoj keâe Øeefleefyecye Dee peeÙes~ efheâj cebefoj kesâ Øeefleefyecye

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(123)

(124)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

meefnle ohe&Ce kesâ meeceves osKeles ngS Skeâ hee$e ceW ØelÙeskeâ Ieš mes Skeâ Oeeje osJeW,
Ùeefo Skeâ meeLe leerveeW keâeÙe& neW lees leerveeW keâer Megefæ efYeVe-efYeVe JÙeefòeâÙeeW kesâ Éeje
Skeâ meeLe keâj uesvee ÛeeefnS~

kegâyesjeKÙeb Iešb efoJÙeb kegâyesjie=nMeesefYeleced~
efpeveJesMcehueJeeÙee$e mecee£Ùes keâocyekewâ:~~7~~
Ô ÜeR kegâyesjkeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

Megefæ efJeOeeve

F&MeeveeKÙeceoeOeejceerMeeefoefoefiJeYeeefmeleced
Ô ÜeR efle‰sefÉOeevesve keâeMceerjwmlevcens cegoe~~8~~
Ô ÜeR F&MeevekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

81 keâueMeeW kesâ Mueeskeâ Deewj ceb$e Fme Øekeâej nQkegâcYeefcevõe£Ùeb efoJÙeefcevõMeŒemeceØeYeced~
Ssvõheg<hew: meceÛee&efce veJeen&odYeJeveeslmeJes~~1~~
Ô ÜeR FvõkeâueMesve cebefoj-(Jesefokeâe.........keâueMe..........) Megefæb
keâjesceerefle mJeene~~1~~

kegâcYeb iee®vcelee£eveb ie®vceefCeefJeefveefce&leced~
mejmewefo&JÙehetpeeIez: ßeÙes pewveceneslmeJes~~9~~
Ô ÜeR iee®vcelekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

DeefivepJeeueemeceeveeYeceivÙeeKÙeb yenguee#elew:~
hetpeÙeeefce efpeveeieejmveeveeÙe megKensleJes~~2~~
Ô ÜeR DeefivekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

keâueMeb megvojekeâejb Jew[tÙe&ceefCeefveefce&leced~
efoJÙeb cejkeâleeefYeKÙeb mLeeheÙesÓn&odie=neslmeJes~~10~~
Ô ÜeR cejkeâleceefCekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

ÙeceoC[meceeveeYeceueewefk eâkeâceefCeefß eleced~
ÙeceeKÙeÙeceefokeäheeueceevÙeb mebÛeÛe&ÙesÓveIeced~~3~~
Ô ÜeR ÙecekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

iee*iesÙeefveefce&leb kegâcYeb ieeÁsÙeeKÙeb cenesVeleced~
ie”eJevejmeehetCeË hetpeÙesÓn&lmegJ esM ceefv e~~11~~
Ô ÜeR iee”sÙekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

vew$e+lÙeeKÙebb cenekegbâYeb vew$e+lÙeeefOehejef#eleced~
mebMeyoÙes efpeveeieejb mveeveeÙe ceOegmleJew:~~4~~
Ô ÜeR vew$e+lÙekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

Øelehleneškewâ: mhe°b ßeerceæeškeâmeb%ekeâced~
kegâcYeb leerLe&peueehetCe&ceÛe&Ùeeefce ÙeLeeefJeefOe~~12~~
Ô ÜeR neškeâkeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

Je®CeeKÙeb Iešb efoJÙeb Je®Ceemegjjef#eleced~
mebMeyoÙes efpevesvõmÙe JesMcemveeveeÙe Ûechekewâ:~~5~~
Ô ÜeR Je®CekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

efnjCÙeeKÙeb cenekegâcYeb efnjCÙesve meceefpe&leced~
uemelhe¿peceeuee{Ÿeb ÙepesÓn&lmeodcemeccens~~13~~
Ô ÜeR efnjCÙekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

heJeveecejmebmesJ Ùeb heJeveecejmeg jef# eleced~
heJeveeKÙeb Iešb veerj-ievOeØemetveMeeefuepew:~~6~~
Ô ÜeR heJevekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

keâvelkeâvekeâmebkeâeMeb veeveeceefCeefJeceefC[leced~
ÙepesÓn&vceefvojs kegâcYeb Megæveerjmeceeefßeleced~~14~~
Ô ÜeR keâvelkeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(125)

(126)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

De°eheoeKÙeb melkegâcYeb nsceœekeâdØeefJejeefpeleced~
#eerjesoJeeefjmechetCe&ceÛe&ÙesÓn&odi e=n esl meJes~ ~15~~
Ô ÜeR De°eheokeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

men mveeveomelKÙeeefleb he©eeefoleerLe&mebYe=leced~
heg<heceeueeJe=leb kegâcYeb cenecÙen&odie=n#eCes~~23~~
Ô ÜeR mveeveokeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

cenejpeleveecee{Ÿeb cenejpeleefv eefce&l eced~
leerL ee&cyeth etjefveYe=l ecen&odiesn sÓ Ûe&Ù es cegoe~~16~~
Ô ÜeR cenejpelekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

kegâvoeKÙeb kegâvoheg<hee{Ÿeb kegâvoœekeâdØeefJejeefpeleced~
ØeeÛe&Ùes kegâvoheg<heewIes: kegâcYeb YeJÙeefpeveeueÙes~~24~~
Ô ÜeR kegâvokeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

DeevevooeÙekebâ efoJÙeb meevevoeKÙeb ceveesnjced~
efvelÙeb leerLe&peuew: hetCeË mLeeheÙes ÛewlÙemeccens~~17~~
Ô ÜeR DeevevokeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

Øemhegâšvceefuuekeâeheg<hemecetneceesoJeeefmelew:~
veerjw: hetCeË Ùepes nsceceefuuekeâeKÙeb ceneIešced~~25~~
Ô ÜeR ceefuuekeâeKÙekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

vevoeKÙeb vevoveeslke=â°b ØeCeefvoleieceb efpeleced~
kegâcYeb meceÛe&Ùes efoJÙeb veeveeceefCeefJeefveefce&leced~~18~~
Ô ÜeR vevokeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

DehetJ e&Û echekeâeceeso ØeJeeef melepeuewY e&= l eced~
ÛechekeâeKÙeb Iešb efoJÙeb metef$eleb mecÙeieÛe&Ùes~~26~~
Ô ÜeR ÛechekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

kegâcYeb efJepeÙeveeceeveb efJepeÙeesefpe&leefJeÕekeâced~
hetCeË leerLe&peuewefo&JÙeceÛe&ÙesÓn&odie=neslmeJes~~19~~
Ô ÜeR efJepeÙekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

keâocyejpemeeJÙeehlekeâocyeeKÙeb ceneIešced~
Gheeef# ehleefJeOeevesveeÛe&Ù es pewv eie=n eueÙes~ ~27~~
Ô ÜeR keâocyekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

veeveeleerLe&peueekeâerCeË kegâcYeb lJeefpeleveecekeâced~
ceeveJes efJeefJeOeene&efYe: mcejefpeveceefvojeslmeJes~~20~~
Ô ÜeR DeefpelekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

cevojeKÙeb cenekegâcYeb cevoejœeefiJeYetef<eleced~
efoJÙewjÛee&efce cevoejw: ØelÙe«eefpeveceefvojs~~28~~
Ô ÜeR cevoejkeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

Dehejeefpeleveeceeveb Iešb keâeÃevemebefveYeced~
mebØeefle‰eheÙes ÛewlÙecens peuemegcee#elew:~~21~~
Ô ÜeR DehejeefpelekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

ØelÙe«eheeefjpeeleewI emeceefÛ e&l epeuewYe=&l eced~
heeefjpeeleeefYeOeb kegâcYeceÛe&Ùeeefce heÙeesYejw:~~29~~
Ô ÜeR heeefjpeelekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

cenesojb MeleevevoveeceOesÙ eb ØeYeemJejced~
keâueMeb keâceuew: hetCeË ØeeÛe&ÙesÓn&odie=neslmeJes~~22~~
Ô ÜeR MeleevevokeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

mebleeveheuueJeeslhegâuueØemetveefvekeâjeefÛe&leced~
mebleeveeKÙeb peuew: hetCeË mebmLeehÙeehetpeÙesÓefveMeced~~30~~
Ô ÜeR mevleevekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(127)

(128)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

nefjÛevoveheg<heeYeb
nefjÛevovemeb%ekeâced~
nefjÛevovekeâhet&jw: kegâcYeb mebØeeÛe&Ùes cegoe~~31~~
Ô ÜeR nefjÛevovekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

ÛevõkeâevlecenejlveefJeefv eefce&l eceneIešced~
ÛevõeKÙeb peieoglke=â°b hetpeÙes efJeefJeOeeÛe&vew:~~39~~
Ô ÜeR ÛevõkeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

keâuheJe=# eceneheg<heØekeâjsC e ØemeeefO eleced~
keâuheJe=#eeefYeOeb kegâcYeb hetpeveeÙe ØekeâuheÙes~~32~~
Ô ÜeR keâuheJe=#ekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

metÙe&keâevleeMcemevoesnefJejeefpeleb cenesoÙeced~
metÙee&KÙeb kegâcYeceglke=â°w: ØeÙepes levceneIe&kewâ:~~40~~
Ô ÜeR metÙe&keâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

peheeKÙeb peheoeceeYeb peheeheg<heeKÙeyeeuekeâced~
Ùepes peielØeYeesve&JÙeÛewlÙemveeveeÙe kesâJeueced~~33~~
Ô ÜeR peheekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

ueeskeâeueeskeâØeefJeKÙeeleb ueeskeâeueeskeâefJeOeevekeâced~
kegâcYeb mebmLeeheÙeecÙe$e mechetpÙe efJeefJeOeeÛe&vew:~~41~~
Ô ÜeR ueeskeâeueeskeâkeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

efJeMeeueeKÙeb Iešb efoJÙeb efJeMeeueb jlveefveefce&leced~
efJeMeeueÙeeefce heg<heewIew: kegâvojcevoejmebYeJew:~~34~~
Ô ÜeR efJeMeeuekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

ef$eketâšveecekebâ kegâcYeb ef$eketâšeefõmeceevekeâced~
meceÛÙe& efJeefJeOeeIexCe mLeeheÙes levceneslmeJes~~42~~
Ô ÜeR ef$eketâškeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

kegâcYeb ßeerYeõkegâcYeeKÙeb YeõsYekegâcYemegvojced~
heeefjYeõØemetveewIew: MeesYeeÙeeefce ceveesnjw:~~35~~
Ô ÜeR YeõkegâcYekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

GoÙeeKÙeb cenekegâcYecegoÙeeÛeuemeefVeYeced~
mLeeheÙeeefce efpeveeieejsÓefYe<eJeeÙe cenesVeefleced~~43~~
Ô ÜeR GoÙeeÛeuekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

Iešb ßeerhetCe&kegâcYeeKÙeb hetCe&kegâcYeefceJeesVeleced~
#eerjesoveerjmechetCew: megjlvewJe&Ce&ÙeecÙenced~~36~~
Ô ÜeR hetCe&kegâcYekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

efnceJelheJe&leeefYeKÙeb efnceeÛeuemecegVeefleced~
kegâšb efveJesMeÙeecÙe$e mveeveeÙe veJÙeJesMceve:~~44~~
Ô ÜeR efnceeÛeuekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

peÙevleb meJe&kegâcYeeveeb peÙevleeKÙeb ceneIešced~
efJekeâmeÀeÙeheg<heewIew: mebpeÙeeefce leoglmeJes~~37~~
Ô ÜeR peÙevlekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

efve<eOeeefõmeceeslmesOeb efve<eOeeKÙeb Iešb Jejced~
mebefJeOeeÙeen&Ceeb efoJÙeeb mLeeheÙesÓn&vceneslmeJes~~45~~
Ô ÜeR efve<eOekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

JewpeÙevleeefYeOeb kegâcYeb melÙeb efJepeÙeoeÙekeâced~
veJÙeØeemeeoÛeÙee&Lez§eÛe&ÙesÓnb JeveeefoefYe:~~38~~
Ô ÜeR JewpeÙevlekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

ceeuÙeJelkegâcYeveeceeveb veeveeceeueeefJejeefpeleced~
MegæmheâefškeâmebkeâeMeb kegâcYeb le$e efveJesMeÙes~~46~~
Ô ÜeR ceeuÙeJelkeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(129)

(130)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

melheeefjhee$ekeâeslmesOeb melheeefjhee$ekeâe£Ùeced~
keâueMeb ßeerefpeveieejmveeveeÙe hetpeÙesÓveIeced~~47~~
Ô ÜeR melhee$ekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

oef#eCeeJele&veeceeveb oef#eCeeJele&meefVeYeced~
Iešb Ûe Ieefšleb ue#cÙee lelke=âles meefVeJesMeÙes~~55~~
Ô ÜeR oef#eCeeJele&keâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

ievOeceeoveveeceeveb ievOeceeoØehetefjleced~
mechetpeÙes peueeÅeIezefpe&veewkeâmveevensleJes~ ~48~~
Ô ÜeR ievOeceeovekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

keâeskeâeKÙeb keâeskeâmebkeâeMeb JeeefjpeeMceefJeefveefce&leced~
Iešb efveOeeheÙes pewveJesMceve: MegænsleJes~~56~~
Ô ÜeR keâeskeâkeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

megoMe&v emecee£eveb mego Me& v eieefj ‰keâced~
keâueMeb efJeMegæÙes pewveJesMceve: mLeeheÙesÓveIeced~~49~~
Ô ÜeR megoMe&vekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

jepenbmemeceeveeYeb jepenbmemecee£Ùeced~
Iešb leb peeIešercÙe$e veJeen&És<ceMegæÙes~~57~~
Ô ÜeR jepenbmekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

keâueMeb cevojekeâejb cevojeKÙeb cenesVeefleced~
efJ eOeeheÙeeefce pewv esv õYeJevemveevensl eJes~~50~~
Ô ÜeR cevojkeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

keâueMeb nefjleeefYeKÙeb nefjleeMceefJeefveefce&leced~
hetpeÙes efoJÙejlvesve efoJÙeievOeecyegÛechekewâ:~~58~~
Ô ÜeR nefjlekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

DeÛeueslÙeefyOevee hetCe&ceÛeueeKÙeb Iešb veJeced~
DeeceüheuueJeMeesYee{Ÿeb leoLeË mLeeheÙeecÙenced~~51~~
Ô ÜeR DeÛeuekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

ce=i esv õe£Ùecegò eg” b mecee£ÙeeÛe&v eeefoefYe:~
ce=iesvõJelØeiepe&vleb mveevekeâeues<eg JesMceve:~~59~~
Ô ÜeR ce=iesvõkeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

efJeÅegvceeueemeceekeâejb efJeÅegvceeuÙeefYeOeevekeâced~
keâueMeb mLeeheÙes efoJÙeb veeveehetpeveJemlegefYe:~~52~~
Ô ÜeR efJeÅegvceeefuekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

kegâcYeb keâeskeâveoekeâejb ßeercelkeâeskeâveoe£Ùeced~
ef$eYe”eveerjmebhetCeË IešÙesÓefmcevceneslmeJes~~60~~
Ô ÜeR keâeskeâveokeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

Ûet[eceCÙeeKÙecegòeg”b Ûet[eceefCemecegVeefleced~
hetCeË leerLeexokewâ: kegâcYeb leoglmeJes efveOeeheÙes~~53~~
Ô ÜeR Ûet[eceefCekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

efmveiOeeÀeve meceekeâejceefCeefveefce&lecegòececed~
keâeueeKÙeb keâueMeb ùÅeb leoglmeJes efveJesMeÙes~~61~~
Ô ÜeR keâeuekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

meæejiegefuekeâeYeeueb iegefuekeâe£Ùecegòececed~
kegâcYeb efveJesMeÙeecÙe$e pewveceefvojMegæÙes~~54~~
Ô ÜeR iegefuekeâekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

he©eeKÙeb he©eÛe›eâeKÙeb he©ejeieefJeefveefce&leced~
kegâcYeb mecee£Ùes veJÙeØemeeomveheveeÙe Jew~~62~~
Ô ÜeR he©ekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(131)

(132)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

DelÙevleMÙeeceueekeâejØemlejwefve&efce&leb Iešced~
ØeemeeomveevekeâeuesÓ$e cenekeâeueb efveJesMeÙes~~63~~
Ô ÜeR cenekeâeuekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

cekeâjOJepeveeceeveefcevõveeru eefJeOeeefheleced~
keâšgb ie”ecyegheÙee&hleb heefJe$eb mLeeheÙesÉjced~~71~~
Ô ÜeR cekeâjOJepekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

heÃeØekeâejmeõlveefJeefv eefce&l eb cenesVeleced~
keâueMeb meJe&jlveeKÙeb mveeveeÙe ßeerefpeveewkeâme:~~64~~
Ô ÜeR meJe&jlvekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

yeÇÿeeefYeKÙeb ÛelegJe&keä$eb kegâcYeb yeÇÿemeceefÛe&leced~
yeÇÿeleerLe&peuew: hetCeË mLeheÙes veerjÛevovew:~~72~~
Ô ÜeR yeÇÿekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

heeC[gkeâekeâejhee<eeCeefveefce&leb heeC[gkeâe£Ùeced~
kegâcYeb leerLeexokeâmechetCeË efveJesMeÙes ÙeLeeefJeefOeb~~65~~
Ô ÜeR heeC[gkeâkeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

megJeCe&efveefce&leb kegâcYeb megJeCee&KÙeb cenemegKeced~
mhegâjõlveÛeÙeb Ûee®b mebmLeehÙeenb meceÛe&Ùes~~73~~
Ô ÜeR megJeCe&keâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

vew: mehe&k eâe”ueekeâejceefC eefv eefce&lecegV eleced~
kegâcYeb mLeeheÙeecÙe$e leerLe&JeeefjØehetefjleced~~66~~
Ô ÜeR vew:mehe&keâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

keâoueerhe$emebkeâeMeb veerueeMcekeâceÙeb Iešced~
mLeeheÙeeceervõveerueeKÙeb mecYe=leb leerLe&JeeefjCee~~74~~
Ô ÜeR FvõveeruekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

ceeveJeeKÙeb Iešb veJÙeceeveÙes leerLe&JeeYe=&leced~
mLeeheÙesÓn&vceneJesMcemveheveeÙe peueeefpe&leced~~67~~
Ô ÜeR ceeveJekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

DeMeeskeâkegâmegceeceesoJeeefmeleecYe:Øehetefjleced~
DeMeeskeâeKÙeb cenekegâcYeb efveOeeheÙes efpeveewkeâmeeced~~75~~
Ô ÜeR DeMeeskeâkeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

MeÈmebk eâeMejlveewIeefJ eefv eefce&l ecenesV eleced~
mebmLeehÙe hetpeÙes efoJÙeb MeÈeKÙeb peueÛevovew:~~68~~
Ô ÜeR Me*dKeefveefOekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

heg<heovlemeceeveeYeb heg<heovlemecee£Ùeced~
keâueMeb meefueuew: hetCeË mebmLeeheÙesÓn&vceefvojs~~76~~
Ô ÜeR heg<heovlekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

efhe”ueeKÙeb Ûe efhe”eYeb efhe”eMceefYeefJe&efveefce&leced~
Iešb leerLee&cyegmechetCeË leoLeË meefVeOeeheÙes~~69~~
Ô ÜeR efhe”uekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

kegâcegoeKÙeb Iešb veJÙeb kegâceoœeiedefJejeefpeleced~
kegâceowjÛe&Ùes mveeves mebmLeehÙe ßeerefpeveewkeâme:~~77~~
Ô ÜeR kegâcegokeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

heg<keâjeJele&veeceeveb keâueMeb jlveefveefce&leced~
efpeveesoJeeefmelemveeveeueeskebâ me¿uheÙeecÙenced~~70~~
Ô ÜeR heg<keâjeJele&keâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

Ùes<eg °s<eg YeJÙeeveeb mecÙekeälJeb ØekeâšerYeJesled~
oMee&veeKÙeb cenekegbâYe mecYeeJeÙes peueeefoefYe:~~78~~
Ô ÜeR oMe&vekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(133)

(134)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

ÙemÙe oMe&vecee$esCe OeceexÓOece&: ØeyegOÙeles~
kegâcYeb %eeveeKÙecegòegÁb efveJesMeÙes peuewYe=&leced~~79~~
Ô ÜeR %eevekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

efMeueevÙeemeefJeefOe

oMe&veeÅemÙe YeJÙeeveeb Je=òes ceefle: ØepeeÙeles~
Ûeeefj$eeKÙeb Jevew:hetCeË kegâcYeb mebmLeeheÙes cegoe~~80~~
Ô ÜeR Ûeeefj$ekeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~

1. meJe&ØeLece mJeefmlekeâ yeveekeâj Skeâ neLe uecyee ÛeewÌ[e ieºe Keesokeâj
Yetefce hejer#eCe keâjW~ ieºs mes Keesoer ieF& efceóer ner GmeceW Yejs, keâce jns lees DeMegYe,
mece jns lees ceOÙece Deewj ieºs mes DeefOekeâ nes lees Gòece~
2. hetje ieºe heeveer mes Yej oss, Øeele: osKeW~ hetje jns lees DeMegYe, kegâÚ heeveer
metKe peeJes lees ceOÙece, kegâÚ heeveer Mes<e jns lees MegYe~
3. efMeueevÙeeme mLeue hej YeieJeeve keâer Øeeflecee efJejepeceeve keâjkesâ cebieuee°keâ
heÌ{W hegve: YeieJeeve keâe SJeb efJeveeÙekeâ Ùeb$e keâe DeefYe<eskeâ Deewj MeebefleOeeje keâjW~
4. hegve: veJeosJelee hetpeve, Ûeewyeerme YeieJeeve SJeb efJeveeÙekeâ Ùeb$e keâer hetpeve keâjW~
5. efMeueevÙeeme efkeâÙes peeves Jeeues ieºs ceW 2²2 hegâš kesâ Ûeewkeâesj mLeue ceW
meceleue FËšeW mes Ûeyetleje yevee ueW, Gme Ûeyetlejs keâes hegCÙeenJeeÛeve keâe ceb$e (he=.
79 mes) yeesuekeâj iebOeesokeâ mes Megæ keâj ueW~ mehesâo ÛeeJeue efyeÚekeâj heerues ÛeeJeue
mes yeerÛe ceW mJeefmlekeâ yevee oW hegve: YetefceMeesOeve efJeefOe (he=. 67 mes 71 lekeâ)
hebÛekegâceej keâer mLeehevee keâjW~
6. Ûeewyeerme leerLeËkeâjeW kesâ Meemeve osJe-osJeer keâer mLeehevee keâjW, GvnW ÙeLeeÙeesiÙe
DeIÙe& meceefhe&le keâjW~
7. hegve: JeemlegefJeOeeve keâer hegmlekeâ mes JeemlegefJeOeeve keâjW DeLeJee meceÙeeYeeJe
nes lees mebef#ehle JeemlegefJeOeeve keâj ueW~

meJee&Le&efmeefækeâlee&jb meJee&Le&efmeefæveecekeâced~
kegâcYeb meceÛe&Ùes pewveJesMceve: mveevensleJes~~81~~
Ô ÜeR meJee&Le&efmeefækeâueMesve ceefvojMegefæb keâjesceerefle mJeene~
Fme Øekeâej 81 keâueMeeW kesâ Éeje Megefæ keâjves kesâ yeeo efvecve ceb$eeW kesâ Éeje
Megefæ keâjW~
Ô ÜeR JeeÙegkegâceej osJe! meJe&efJeIveefJeveeMeveeÙe ceneR hetleeb kegâ® kegâ® ntB
heâšd mJeene~
(Ùen ceb$e yeesuekeâj Jesoer hej oYe& hetues mes ceepe&ve keâjW)
Ô ÜeR cesIekegâceej osJe! Oejeb Øe#eeueÙe Øe#eeueÙe Deb nb meb Jeb Peb "b #e:
heâšd mJeene~
(Ùen ceb$e yeesuekeâj oYe& kesâ hetues mes Jesoer hej peue ÚeRšs~)
Ô ÜeR Deefivekegâceej Yetefceb pJeeueÙe pJeeueÙe Deb nb meb Jeb Peb "b #e: heâšd mJeene~
(Ùen ceb$e heÌ{keâj keâhetj peueekeâj Jesoer hej [eues)
Ô ntB heâšd efkeâefjefšb IeeleÙe IeeleÙe hejefJeIveeved mheâesšÙe mheâesšÙe
menœeKeC[eved kegâ® kegâ® DeelceefJeÅeeb j#e j#e hejefJeÅeeb efÚvo efÚvo hejcev$eeved
efYevo efYevo #e: heâšd mJeene~
(Ùen ceb$e heÌ{keâj cebefoj keâer oMeeW efoMeeDeeW ceW heg<he #esheCe keâjW~)
metÛevee-Jesoer Ùeefo keâÛÛeer nes DeLeJee DeefOekeâ peue efvekeâueves keâe ceeie& ve
nes lees LeesÌ[e-LeesÌ[e peue [euekeâj Megefæ keâj uesvee ÛeeefnS~ DeLeJee ohe&Ce ceW
Øeefleefyecye osKekeâj Ùen efJeefOe keâjW~

Yetefce-hejer#ee

efoiyevOeve
Ô ÜeB Cecees DejnbleeCeb, Üeb hetJe&efoMeele: meceeieleefJeIveeved efveJeejÙe
efveJeejÙe ceeb j#e j#e mJeene~
(ØelÙeskeâ ceb$e heÌ{ves kesâ he§eeled heerueer mejmeeW Ùee heg<he ÚesÌ[W)
Ô ÜeR Cecees efmeæeCeb, ÜeR oef#eCeefoMeele: meceeieleefJeIveeved efveJeejÙe
efveJeejÙe ceeb j#e j#e mJeene~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(135)

Ô ÜeQ Cecees DeeFefjÙeeCeb, ÜÒb heef§eceefoMeele: meceeieleefJeIveeved efveJeejÙe
efveJeejÙe ceeb j#e j#e mJeene~
Ô ÜeQ Cecees GJepPeeÙeeCeb, ÜeQ GòejefoMeele: meceeieleefJeIveeved efveJeejÙe
efveJeejÙe ceeb j#e j#e mJeene~
Ô Ü: Cecees ueesS meJJemeentCeb, Ü: meJe&efoMeele: meceeieleefJeIveeved efveJeejÙe
efveJeejÙe ceeb j#e j#e mJeene~
(meye efoMeeDeeW ceW heerueer mejmeeW Ùee heg<he #esheCe keâjW)
(efvecve ceb$e heÌ{keâj iesleer hej peue kesâ ÚeRšs osJes)
Ô ÜeR DenË De efme Dee G mee heÃe hejcesef‰YÙees vece: #eeR Yet: Dece=lepeuesve
Keefvle Megefæb keâjesefce~
Ô #eeb #eeR #etb #eeQ #e: Keefvle Ûevoveuesheb keâjesefce~
(Ùen heÌ{keâj ieWleer hej Ûevove mes meeBefLeÙeeb yeveeJes)

JeemlegefJeOeeve (mebef#ehle)
Sles Jeemlegmegje: mecemleOejCeermebJeeefnveer Jeeefnlee:~
ØelÙetneÅeefJeOeeefÙevemlJeheefÛelee: ØelÙetnmebnejkeâe:~
DeeÅee: Øeeefhelehetpevee: Øecegefolee: meJe&ØeYeeYeeefvJeleeÙe°gÙee&pekeâYetheceefv$emegpeveeveeb Ûe efßeÙew mevleg les~~1~~
he=LJeerefJekeâejeled meefueueØeJesMeeled, DeivesefJe&oeneled heJeveØekeâesheeled~
ÛeewjØeÙeesieeoefhe JeemlegosJee:, ÛewlÙeeueÙeb j#eleg JeemlegosJe:~~2~~
Ô Cecees DeefjnbleeCeb, Cecees efmeæeCeb, Cecees DeeFefjÙeeCeb~
Cecees GJepPeeÙeeCeb, Cecees ueesS meJJemeentCeb~~
ÜeQ meJe&Meeefvleb kegâ®le mJeene~~1~~
Ô ÜeR De#eerCecenevemeefæ&YÙees vece: mJeene~~2~~
Ô ÜeR De#eerCeceneueÙeefæ&YÙees vece: mJeene~~3~~
Ô ÜeR oMeefoMeele: DeeieleefJeIveeved efveJeejÙe efveJeejÙe meJeË j#e j#e ntB
heâšd mJeene~~4~~

(136)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

Ô ÜeR ogceg&ntle&og:Mekegâveeefoke=âleesheõJeMeeefvleb kegâ® kegâ® mJeene~~5~~
Ô ÜeR JeemlegosJesYÙe: mJeene~~6~~
Ô ÜeR hejke=âlecev$elev$e[eefkeâveerMeeefkeâveerYetleefheMeeÛeeefoke=âleesheõJeMeeefvleb
kegâ® kegâ® mJeene~~7~~
Ô ÜeR meJe&efJeIveesheMeeefvleb kegâ® kegâ® mJeene~~8~~
Ô ÜeR meJee&efOeJÙeeefOeMeeefvleb kegâ® kegâ® mJeene~~9~~
Ô ÜeR meJe&$e #esceb DeejesiÙeleeb efJemleejÙe efJemleejÙe meJeË Ü°-heg°b
ØemeVeefÛeòeb kegâ® kegâ® mJeene~~10~~
Ô ÜeR Ùepeceeveeoerveeb meJe&mebIemÙe Meeefvleb legef°b hegef°b $e+efæb Je=efæb
mece=efæb De#eerCeefæË heg$eheew$eeefoJe=efæb DeeÙegJe=efæb OeveOeevÙemece=efæb kegâ® kegâ®
mJeene~~11~~
Ô #eeb #eeR #etb #eW #eQ #eeW #eeQ #eb #e: CeceesÓn&les meJeË j#e j#e ntB heâšd
mJeene~~12~~
Ô YetYeg&Je: mJe: vece: mJeene~~13~~
Ô ÜeR ›eâeQ Deeb DeveglheVeeveeb õJÙeeCeeceglheeokeâeÙe, GlheVeeveeb õJÙeeCeeb
Je=efækeâjeÙe efÛevleeceefCeheeÕe&veeLeeÙe JemegoeÙe vece: mJeene~~14~~
(DeIÙe& ÛeÌ{eJes)
(ÙeneB JeemlegefJeOeeve keâer hegmlekeâ mes efnvoer keâe efJeOeeve Yeer keâj mekeâles nQ)
Ô ÜeR ›eâeQ yeÇÿeJeemlegosJeeÙe mJeene~~1~~
Ô ÜeR ›eâeQ Fvõ-JeemlegosJeeÙe mJeene~~2~~
Ô ÜeR ›eâeQ Deefive-JeemlegosJeeÙe mJeene~~3~~
Ô ÜeR ›eâeQ Ùece-JeemlegosJeeÙe mJeene~~4~~
Ô ÜeR ›eâeQ vew$e+lÙe-JeemlegosJeeÙe mJeene~~5~~
Ô ÜeR ›eâeQ Je®Ce-JeemlegosJeeÙe mJeene~~6~~
Ô ÜeR ›eâeQ heJeve-JeemlegosJeeÙe mJeene~~7~~
Ô ÜeR ›eâeQ kegâyesj-JeemlegosJeeÙe mJeene~~8~~
Ô ÜeR ›eâeQ SsMeeve-JeemlegosJeeÙe mJeene~~9~~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

Ô ÜeR ›eâeQ DeeÙe&-JeemlegosJeeÙe mJeene~~10~~
Ô ÜeR ›eâeQ efJeJemJeeved-JeemlegosJeeÙe mJeene~~11~~
Ô ÜeR ›eâeQ efce$e-JeemlegosJeeÙe mJeene~~12~~
Ô ÜeR ›eâeQ YetOej-JeemlegosJeeÙe mJeene~~13~~
Ô ÜeR ›eâeQ MeÛeervõ-JeemlegosJeeÙe mJeene~~14~~
Ô ÜeR ›eâeQ ØeeÛeervõ-JeemlegosJeeÙe mJeene~~15~~
Ô ÜeR ›eâeQ Fvõ-JeemlegosJeeÙe mJeene~~16~~
Ô ÜeR ›eâeQ Fvõjepe-JeemlegosJeeÙe mJeene~~17~~
Ô ÜeR ›eâeQ ®õ-JeemlegosJeeÙe mJeene~~18~~
Ô ÜeR ›eâeQ ®vo-JeemlegosJeeÙe mJeene~~19~~
Ô ÜeR ›eâeQ Deehe-JeemlegosJeeÙe mJeene~~20~~
Ô ÜeR ›eâeQ Deehe-JeemlegosJeeÙe mJeene~~21~~
Ô ÜeR ›eâeQ hepe&vÙe-JeemlegosJeeÙe mJeene~~22~~
Ô ÜeR ›eâeQ peÙevle-JeemlegosJeeÙe mJeene~~23~~
Ô ÜeR ›eâeQ Yeemkeâj-JeemlegosJeeÙe mJeene~~24~~
Ô ÜeR ›eâeQ melÙe-JeemlegosJeeÙe mJeene~~25~~
Ô ÜeR ›eâeQ Ye=Me-JeemlegosJeeÙe mJeene~~26~~
Ô ÜeR ›eâeQ Devlejer#e-JeemlegosJeeÙe mJeene~~27~~
Ô ÜeR ›eâeQ heg<he-JeemlegosJeeÙe mJeene~~28~~
Ô ÜeR ›eâeQ efJeleLe-JeemlegosJeeÙe mJeene~~29~~
Ô ÜeR ›eâeQ je#eme-JeemlegosJeeÙe mJeene~~30~~
Ô ÜeR ›eâeQ ievOeJe&-JeemlegosJeeÙe mJeene~~31~~
Ô ÜeR ›eâeQ Ye=”jepe-JeemlegosJeeÙe mJeene~~32~~
Ô ÜeR ›eâeQ ce=<eosJe-JeemlegosJeeÙe mJeene~~33~~
Ô ÜeR ›eâeQ oewJeeefjkeâ-JeemlegosJeeÙe mJeene~~34~~
Ô ÜeR ›eâeQ meg«eerJe-JeemlegosJeeÙe mJeene~~35~~
Ô ÜeR ›eâeQ heg<heovle-JeemlegosJeeÙe mJeene~~36~~

(137)

(138)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

Ô ÜeR ›eâeQ Demegj-JeemlegosJeeÙe mJeene~~37~~
Ô ÜeR ›eâeQ Mes<e-JeemlegosJeeÙe mJeene~~38~~
Ô ÜeR ›eâeQ jesie-JeemlegosJeeÙe mJeene~~39~~
Ô ÜeR ›eâeQ veeiejepe-JeemlegosJeeÙe mJeene~~40~~
Ô ÜeR ›eâeQ cegKÙe-JeemlegosJeeÙe mJeene~~41~~
Ô ÜeR ›eâeQ Yeuueejkeâ-JeemlegosJeeÙe mJeene~~42~~
Ô ÜeR ›eâeQ Ye=”-JeemlegosJeeÙe mJeene~~43~~
Ô ÜeR ›eâeQ DeeefolÙe-JeemlegosJeeÙe mJeene~~44~~
Ô ÜeR ›eâeQ Gefole-JeemlegosJeeÙe mJeene~~45~~
Ô ÜeR ›eâeQ efJeÛeejosJe-JeemlegosJeeÙe mJeene~~46~~
Ô ÜeR ›eâeQ hetlevee-JeemlegosJeeÙe mJeene~~47~~
Ô ÜeR ›eâeQ heeheje#emeer-JeemlegosJeeÙe mJeene~~48~~
Ô ÜeR ›eâeQ Ûejkeâer-JeemlegosJeeÙe mJeene~~49~~
Ô ÜeR ›eâeQ Fvõeefo ÛejkeâerheÙe&vle SkeâesvehebÛeeMeled JeemlegosJee: Fob peueb
iebOeb De#eleb heg<heb Ûe®b oerheb Oetheb heâueb DeIÙeË ie=CnerOJeb ie=CnerOJeb mJeene~
efleÙe&keäØeÛeejeoMeves: Øeheeleeled yeerpeØejesneod õgceKeC[heeleeled~
keâeršØeJesMeeoefhe JeemlegosJe! ÛewlÙeeueÙeb j#eleg meJe&keâeueced~
(Fleer°ØeeLe&veeÙe heg<heeÀeefueb ef#ehesled)

. .

Deye ieºs ceW leebyes kesâ hebÛekeâueMe keâer mLeehevee ceb$eesÛÛeejCehetJe&keâ keâjW~ . . .
Gve keâueMeeW kesâ Deboj henues mes ner nuoer ieeb", mejmeeW, megheejer Deewj Ûeeboer kesâ
Ùee meeceevÙe ®heÙes kesâ 1-1 efmekeäkesâ [euekeâj, keâueMeeW ceW kesâMej mes mJeefmlekeâ
yeveekeâj GvnW hebÛejbieer met$e mes Jesef°le keâjW~
hegve: meJe&ØeLece ieºs ceW efyeÚeÙes ieÙes ÛeeJeue kesâ ÛeejeW keâesveeW hej SJeb ceOÙe
ceW ÛeeBoer kesâ 1-1 mJeefmlekeâ mLeeefhele keâjW~ Gmekesâ yeeo Gve mJeefmlekeâeW kesâ Thej
keâueMe mLeeefhele keâjJeeSB~
mJeefmlekeâ mLeehevee keâe ceb$eÔ ÜeR ßeerefpevecebefojefMeueevÙeemeef›eâÙeeÙeeb jpelemJeefmlekebâ mLeeheÙeeefce mJeene~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(139)

keâueMemLeehevee keâe Mueeskeâ SJeb ceb$eleerLee&cyeghetCe&MejCeesòecece”ueeLeË, mebkeâuheveeefo meceuebke=âleMegYeükegâcYeeved~
JesÅe°efo#eg efJeefveJesMÙe mehe§eJeCe&-met$esCe leebefŒeiegCecesJe Je=Ceesefce efmeædÙew~~
Ô ÜeR ßeerefpevecebefojefMeueevÙeemeef›eâÙeeÙeeb cebieuekegbâYeb mLeeheÙeeefce mJeene
meJe&ueeskeâ MeebefleYe&Jeleg~
(heeBÛe yeej Fme ceb$e keâes heÌ{keâj he=Lekeâd-he=Lekeâd heeBÛe keâueMe mLeeefhele keâjW)
hegve: ceOÙe kesâ keâueMe ceW veJejlve (ceesleer-ceeefCekeâ-cebtiee-nerje-veeruece-heVeehegKejepe-mheâefškeâ-ieesceso DeLeJee Meefòeâ Devegmeej pees Yeer jlve GheueyOe nes
mekeWâ, GvnW keâueMe ceW [eueW) [eueWveJejlve mLeeheve keâe ceb$eÔ ÜeR ßeerefpevecebefojefMeueevÙeemeef›eâÙeeÙeeb veJejlveeefve efveef#eheeefce mJeene
meJe&ueeskeâ MeebefleYe&Jeleg-MeebefleYe&Jeleg-MeebefleYe&Jeleg~
ceOÙe kesâ keâueMe ceW heeje [eueWÔ ÜeR ßeerefpevecebefojefMeueevÙeemeef›eâÙeeÙeeb heejoõJÙeb efveef#eheeefce mJeene
meJe&ueeskeâ MeebefleYe&Jeleg-MeebefleYe&Jeleg-MeebefleYe&Jeleg~
(hegve: heeBÛeeW keâueMeeW kesâ Thej Ùee Gvekesâ heeme veerÛes Ieer kesâ peueles ngS oerhekeâ
(efceóer Ùee leebyes kesâ) jKeW~
oerhekeâ jKeves keâe ceb$eefoJÙe-Øeoerhe-keâefuekeâesppJeue-JeCe&-hetjw-veeajepeveeLecegefolewJe&jYeepevem
Lew:~
veerjepeÙeeefce YeieJeefppeveÙe%eJesoer-ceespeesiegCemÙe ÙepeleeceefYeJeOe&veeÙe~~
Ô ÜeR ßeerefpevecebefojefMeueevÙeemeef›eâÙeeÙeeb Ie=leoerheb mLeeheÙeeefce mJeene~
(meJee hegâš keâer hee<eeCe keâer efMeuee hej mJeefmlekeâ yeveekeâj Gmes keâueeJee mes
Jesef°le keâjkesâ henues mes ner heerueer mejmeeW SJeb heerues heg<heeW mes cebef$ele keâjkesâ jKe
ueW~ Gme hej meWOee veecekeâ SJeb iegÌ[ keâer {sueer jKe oW~)
mJeCe& Je jpele keâer FËš mLeeefhele keâjves nsleg ceb$eÔ ÜeR ßeer efpevecebefoj efMeueevÙeeme ef›eâÙeeÙeeb mJeCe&Fef°keâeb mLeeheÙeeefce
mJeene~

(140)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

Ô ÜeR ßeer efpevecebefoj efMeueevÙeeme ef›eâÙeeÙeeb jpeleFef°keâeb mLeeheÙeeefce mJeene~
efMeuee mLeeefhele keâjves keâe ceb$eefMeueeb efJeMeeueeb ueJeCesve efJeæeb, met$esCe yeæeb mece=ob meuees‰eced~
YeewieewIeheg°dÙew ogefjleewIeefhe°Ÿew, JesÅee: DeOemleeod efJeefveJesMeÙeeefce~~
Ô ÜeR meJe&peveevevokeâeefjefCe meewYeeiÙeJeefle efle‰ efle‰ mJeene~
(efMeuee mLeeefhele keâjves kesâ yeeo efMeuee kesâ ÛeejeW Deesj oMeeW efoMeeDeeW ceW 10
keâerueW ieeÌ{W~)
yeerÛe meesves keâer keâerue ueieeves keâe ceb$eÔ YeieJeles ßeerheeÕe&veeLeeÙe OejCesvõhe©eeJeleermesefJ eleeÙe Deós ceós
#egõefJeIeósYetleYeefJe<ÙeledJele&ceeveeÙe mJeene~
(Ùen ceb$e heÌ{keâj yeerÛe ceW meesves keâer Skeâ keâerue ieeÌ{W)
Dee"eW efoMee ceW keâerue ueieeves keâe ceb$eÔ Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: meJe&Meeefvleb kegâ® kegâ® mJeene~
(Ùen ceb$e heÌ{keâj Dee" efoMeeDeeW ceW heeBÛe DebiegueØeceeCe ueesns keâer MeueekeâeSB
ieeÌ[ osJeW~ yeerÛe keâer Meueekeâe keâe ØeceeCe meele Debiegue nes~ Fve MeueekeâeDeeW keâes
lesue ceW efYeieeskeâj leLee ®F& ceW uehesškeâj ieeÌ[W~
Ô Üeb ÜeR ÜÒb ÜeQ Ü: De efme Dee G mee DeØeefleÛe›esâ hegCÙemeefnleeÙe MekeälÙevegmeejsCe
õJÙemLeeheveb keâjesceerefle mJeene~
(Ùen ceb$e heÌ{keâj Meefòeâ kesâ Devegmeej ®heÙee, meesvee, Ûeeboer Deeefo õJÙe
[eueW~ efheâj keâejeriej keâes JeŒe Deeefo mes mebleg° keâj veeRJe Yej oW~)
(Devevlej Meebefle efJepeme&ve keâjW)

DevlÙece”ue
DeeÙegõe&IeÙeleg ›eleb ÂÌ{Ùeleg JÙeeOeervJÙeheesnlJeÙeb,
ßesÙeebefme ØeiegCeerkeâjesleg efJeleveeslJeeefmevOeg MegYeüb ÙeMe:~
Me$etved MeebleÙeleg efßeÙeesÓefYejcejlJeßeevlecegvcegõÙelJeevevob Yepeleeb Øeefleef‰le Fn ßeerefmeæveeLe: meleeced~~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(141)

ßeer efJeveeÙekeâÙeb$e hetpee
—MebYeg Úbo—

ßeerhebÛehejce ieg® ef$eYegJeve ceW, efvele Mele FbõeW mes Jebefole nQ~
DenËle efmeæ meeOet kesâJeefue, Øe%ehleOece& cebieueceÙe nQb~~
Ùes Ûeej ueeskeâ ceW Gòece nQ, Ùes Ûeejefn MejCeYetle peie ceW~
Ùes efmeæ efJeveeÙekeâ Ùeb$e ceOÙe, hetpele ner efJeIve njW #eCe ceW~~
Ô ÜeR DenË DeefmeDeeGmee cebieueesòeceMejCeYetlee! De$e DeJelej DeJelej
mebJeew<ešd Dee£eveveb~
Ô ÜeR DenË DeefmeDeeGmee cebieueesòeceMejCeYetlee! De$e efle… efle… ": ":
mLeeheveb~
Ô ÜeR DenË DeefmeDeeGmee cebieueesòeceMejCeYetlee! De$e cece meefVeefnlees YeJele
YeJele Je<ešd meefVeOeerkeâjCeb~
DeLe De„keâ—(Ûeeue-veboerÕej hetpee)

jsJeeveefo keâes peue ueeÙe, kebâÛeve Ye=bie Ye™B~
YeJe YeJe keâer le=<ee efcešeÙe, Deelece Megæ keâ™B~~
ßeerefmeæ efJeveeÙekeâ Ùeb$e, efJeIve efJeveeMe keâjs~
hetpele nes Deelce mJeleb$e, cebieue meewKÙe Yejs~~1~~
Ô ÜeR cebieueesòeceMejCeYetlesYÙe: hebÛehejcesef…YÙe: peueb efveJe&heeceerefle mJeene~
ceueÙeeefieefj Ûebove iebOe, efIeme keâhet&j efceuee~
efpeveheo hebkesâ®n ÛeÛe&, efvepeceve keâceue efKeuee~~
ßeerefmeæ efJeveeÙekeâ Ùeb$e, efJeIve efJeveeMe keâjs~
hetpele nes Deelce mJeleb$e, cebieue meewKÙe Yejs~~2~~
Ô ÜeR cebieueesòeceMejCeYetlesYÙe: hebÛehejcesef…YÙe: Ûeboveb efveJe&heeceerefle mJeene~
MeefMekeâj mece lebogue Õesle, Keb[ efJeJeefpe&le nQ~
efMeJejceCeer heefjCeÙe nsleg, hegbpe meceefhe&le nQ~~

(142)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

ßeerefmeæ efJeveeÙekeâ Ùeb$e, efJeIve efJeveeMe keâjs~
hetpele nes Deelce mJeleb$e, cebieue meewKÙe Yejs~~3~~
Ô ÜeR cebieueesòeceMejCeYetlesYÙe: hebÛehejcesef…YÙe: De#eleb efveJe&heeceerefle mJeene~
efmele kegâcego veerue DejefJevo, ueeue keâceue hÙeejs~
ceoveeefjpeÙeer heohe©e, hetpetB megKekeâejs~~
ßeerefmeæ efJeveeÙekeâ Ùeb$e, efJeIve efJeveeMe keâjs~
hetpele nes Deelce mJeleb$e, cebieue meewKÙe Yejs~~4~~
Ô ÜeR cebieueesòeceMejCeYetlesYÙe: hebÛehejcesef…YÙe: heg<heb efveJe&heeceerefle mJeene~
hetjCeheesueer heÙemeej, heeÙeme ceeuehegDee~
Dece=lemece efpeveheo DeÛe&, Deelece meewKÙe efueÙee~~
ßeerefmeæ efJeveeÙekeâ Ùeb$e, efJeIve efJeveeMe keâjs~
hetpele nes Deelce mJeleb$e, cebieue meewKÙe Yejs~~5~~
Ô ÜeR cebieueesòeceMejCeYetlesYÙe: hebÛehejcesef…YÙe: vewJesÅeb efveJe&heeceerefle mJeene~
ceefCeoerhe keâhetj Øepeeue, pÙeesefle GÅeesle keâjs~
Deblej ceW Yeso efJe%eeve, Øeiešs ceesn njs~~
ßeerefmeæ efJeveeÙekeâ Ùeb$e, efJeIve efJeveeMe keâjs~
hetpele nes Deelce mJeleb$e, cebieue meewKÙe Yejs~~6~~
Ô ÜeR cebieueesòeceMejCeYetlesYÙe: hebÛehejcesef…YÙe: oerheb efveJe&heeceerefle mJeene~
oMeiebOe Deefive ceW peej, megjefYele iebOe keâjs~
efvepe Deelece DevegYeJe meej, keâce&keâuebkeâ njs~~
ßeerefmeæ efJeveeÙekeâ Ùeb$e, efJeIve efJeveeMe keâjs~
hetpele nes Deelce mJeleb$e, cebieue meewKÙe Yejs~~7~~
Ô ÜeR cebieueesòeceMejCeYetlesYÙe: hebÛehejcesef…YÙe: Oetheb efveJe&heeceerefle mJeene~
Suee kesâuee heâue Deeceü, pebyet efvebyet njs~
efMeJe keâeblee mebiece nsleg, legce ef{ie YeWš keâjW~~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(143)

ßeerefmeæ efJeveeÙekeâ Ùeb$e, efJeIve efJeveeMe keâjs~
hetpele nes Deelce mJeleb$e, cebieue meewKÙe Yejs~~8~~
Ô ÜeR cebieueesòeceMejCeYetlesYÙe: hebÛehejcesef…YÙe: heâueb efveJe&heeceerefle mJeene~
meefueueeefokeâ õJÙe efceueeÙe, kebâÛevehee$e YejW~
efpeve mevcegKe DeIÙe& ÛeÌ{eÙe, efMeJe meeceüepÙe JejW~~
ßeerefmeæ efJeveeÙekeâ Ùeb$e, efJeIve efJeveeMe keâjs~
hetpele nes Deelce mJeleb$e, cebieue meewKÙe Yejs~~9~~
Ô ÜeR cebieueesòeceMejCeYetlesYÙe: hebÛehejcesef…YÙe: DeIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~
—oesne—

Øeemegkeâ efce„ megiebOe peue, #eerjesoefOe meceÕesle~
Ùeb$e ceOÙe Oeeje keâ™B, eflengBpeie Meebleer nsleg~~10~~
MeebleÙes MeebefleOeeje~~
heeefjpeele kesâ heg<he ues, heg<heebpeefue efJeefkeâjble~
Ùeb$e efJeveeÙekeâ hetpeles, DeelecemegKe efJeuemeble~~11~~
efoJÙe heg<heebpeefue:~

DeLe ØelÙeskeâ DeIÙe&
—MebYeg Úbo—

efpevekesâ heebÛeeW keâuÙeeCekeâ ceW, Fvõeefo ceneslmeJe keâjles nQ~
pees %eeveoMe& megKeJeerÙe&ceÙeer, DeevevlÙe Ûeleg„Ùe Oejles nQ~~
Ssmes DenËle Deveble iegCeeW kesâ, Oeejer DeÛÙegle hejceelcee~
mÙeeÉeoJeÛeve heerÙet<e Pejeles, pepettB Megæ DenËleelcee~~
Ô ÜeR DevebleÛeleg„Ùe meceJemejCeeefoue#ceerefyeYeüles Den&lhejceseq…ves DeIÙeË
efveJe&heeceerefle mJeene~~1~~
pees MegkeäueOÙeeveceÙe Deiveer ceW, Dee"eW keâcexvOeve Yemce keâjW~
hejceeveboece=le mejJej ceW, DeefleMeÙe efveceive nes meewKÙe YejW~~

(144)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

ke=âleke=âlÙe hejce efmeæelcee Ùes, ueeskeâe«e efMeKej hej efle… jnW~
ceQ hetpetB DeIÙe& ÛeÌ{e keâjkesâ, cesjs meye keâce& keâuebkeâ onW~~
Ô ÜeR De„keâce&keâe…Yemceerkeâ$ex efmeæhejceseq…ves DeIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~~2~~
pees hebÛeeÛeej mJeÙeb heeueW, YeJÙeeW mes Yeer heueJeeles nQ~
Ùes efMeJeheLe efJeIve efJeveeMe keâjW, jlve$eÙe mes efvele heeJeve nQ~~
peue iebOeeefokeâ mes hetpetB ceQ, Ùes cegPekeâes cees#e ceeie& osJeW~
efve§eÙe JÙeJenej jlve$eÙe oW, cegPekeâes Yeer efvepe mece keâj uessJeW~
Ô ÜeR hebÛeeÛeejhejeÙeCeeÙe DeeÛeeÙe&hejceseq…ves DeIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~~3~~
pees ÉeoMeebie De® Debieyee¢e, ßegle heÌ{les Deewj heÌ{eles nQ~
De„ebie efveefceòe cene%eeveer, ieg® GheeOÙeeÙe keânueeles nQ~~
Fve ieg® kesâ ÛejCe keâceue hetpeBt, cegPeceW Yeer %eeve pÙeesefle Øeiešs~
Ùes õJÙe YeeJeßegle hetjs neW, efheâj kesâJeue %eeve pÙeesefle Ûecekesâ~~
Ô ÜeR ÉeoMeebiehe"vehee"veesÅeesleeÙe GheeOÙeeÙehejceseq…ves DeIÙeË efveJe&heeceerefle
mJeene~~4~~
ÛeejeW DeejeOeve DeejeOeW, efvele Oecee&ce=le heerles jnles~
heJe&le Jeve iegheâe kebâoje ceW, Megæelce OÙeeve keâjles jnles~~
Ùes meeOeg mJeelce meeOÙe keâjW, efheâj efmeefæjcee kesâ mJeeceer neW~
ceQ hetpetB ieg® kesâ ÛejCe keâceue, cesje ceve efMeJeheLe ieeceer nes~~
Ô ÜeR $eÙeesoMeØekeâejÛeeefj$eejeOekeâeÙe meeOeghejceseq…ves DeIÙeË efveJe&heeceerefle
mJeene~~5~~
—Mesj Úbo—

meye peie ceW keâjW cebieue, DenËle efpevesMee~
meye efJeIve keâce& veeMeW efpeveosJe ncesMee~~
Ùes Deefjnble cebieue ceQ Fvekeâes efvele pepetB~
neW otj meye Decebieue ceQ meecÙe megKe YepetB~~
Ô ÜeR DenËlecebieueeÙe DeIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~~6~~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

ÛewlevÙe efÛeoevebo iegCe mecegõ mes Yejs~
YeieJeble efmeæcebieue meye meewKÙe efJemlejW~~
peue iebOe Deeefo ueskesâ ceQ DeÛe&vee keâ™B~
nesJes meoe cebieue cesje ogKe jbÛe vee Oe™B~~
Ô ÜeR efmeæcebieueeÙe DeIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~~7~~
yegæer ef›eâÙee jme lehe Je efJeef›eâÙee Je Deew<eOeer~
De#eerCe $e+efæ Ùes keâner nw meele ner $e+æer~~
lehe yeue mes meeOeg $e+efæ OejW meJe& ogKenjW~
ceQ efvelÙe pepetB meeOet Ùes cebieue meoe keâjW~~
Ô ÜeR meeOegcebieueeÙe DeIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~~8~~
pees ueeskeâ Deew Deueeskeâ kesâ mJe™he keâes keâns~
kesâJeefue ØeCeerle Oece& Ùes mebmeej ogKe ons~~
yeepes yepeekesâ Yeefòeâ ieerle ve=lÙe ceQ keâ™B~
cebieueceÙeer efpeveOece& heekesâ ce=lÙeg keâes n™B~~
Ô ÜeR kesâJeefueØe%ehleOece&cebieueeÙe DeIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~~9~~
leerveeW peiele ceW Gòece DenËle osJe nQ~
YeJe jesie kesâ efJeveeMekeâ Ùes ßes… JewÅe nQ~~
keâcee&efjveeMe nslet ceQ DeIÙe& ÛeÌ{eTB~
DenËle ueeskeâesòece keâes meoe MeerMe veceeTB~~
Ô ÜeR Den&uueeskeâesòeceeÙe DeIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~~10~~
ef$eYegJeve efMeKej hes efle…s Gòece nQ efJeÕe ceW~
cegòeâerjcee kesâ JeuueYe hejceelcee yeveW~~
efÛeõthe hejceevebo meewKÙe ceW efveceive nQ~
ceQ efvelÙe pepetB Ùes megjsvõ Je=bo JebÅe nQb~~
Ô ÜeR efmeæueeskeâesòeceeÙe DeIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~~11~~
pees jeie És<e lÙeeieer mecelee megOee efheÙeW~
Ùes efJeÕe ßes… meeOeg efÛevceÙe ØeeCe mes efpeÙeW~~

(145)

(146)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

JÙeJenej Deewj efve§eÙe $eÙejlve keâes OejW~
ceQ efvelÙe vecetB cegPekeâes iegCejlve mes YejW~~
Ô ÜeR meeOegueeskeâesòeceeÙe DeIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~~12~~
Gòece #eceeefo efMeJeØeo oMe Oece& ™he nw~
meæce& efJeÕe Yeemkeâj efvepe meewKÙe ™he nw~~
YeieJeble kesâJeueer mes Yeeef<ele peieled Gòece~
Fme Oece& keâes ceQ JebotB, cegefve JebÅe ßes…lece~~
Ô ÜeR kesâJeefueØe%ehleOece&ueeskeâesòeceeÙe DeIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~~13~~
Fme peie ceW osJe keâesF& veefnb os mekeWâ MejCe~
DenËle ner nceejs Fme ueeskeâ ceW MejCe~~
heefjCeece keâer efJeMegæer DenËle Yeefòeâ mes~
Dejnble keâes vecettB ceQ nes meewKÙe FvneR mes~~
Ô ÜeR Den&ÛÚjCeeÙe DeIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~~14~~
pees heeBÛe hejeJele&ve mes Útš Ûegkesâ nQ~
ÛewlevÙe keâuhele™ kesâ efMeJeheâue keâes ÛeKes nQ~~
Ùes efmeæ ner MejCe nQ YeJeYeerle Yeòeâ kesâ~
hetpetB meoe efvepe Deelcee kesâ iegCe meYeer ÛecekeWâ~~
Ô ÜeR efmeæMejCeeÙe DeIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~~15~~
cegefvejepe ner MejCe nQ mebmeejer peerJe kesâ~
De%eevelece nše kesâ ßegle %eeveoeve oW~~
ceQ YeeJeMegefæ nslet ieg®osJe keâes YepetB~
mecÙekeälJejlve heeTB YeJeog:Ke mes yeÛetB~~
Ô ÜeR meeOegMejCeeÙe DeIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~~16~~
efpeveOece& ner peiele ceW yebOet nw MejCe nw~
Fmekesâ meÂMe ve keâesF& Fme peie ceW efce$e nw~~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(147)

keâ®Cee nw cetue Fmekeâe Ùes cees#e Øeoelee~
ceQ efvelÙe pepetB Fmekeâes nes otj Demeelee~~
Ô ÜeR kesâJeefueØe%ehleOece&MejCeeÙe DeIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~~17~~
-hetCee&IÙe&-MebYeg Úbo-

ßeerhebÛe hejceieg® JebÅe, Ûeej cebieue ÛeG Gòece MejCe Oeej~
Ùes me$en ceb$e Deveeefo efveOeve, nQ leerve YegJeve ceW cegKÙe meej~~
mebhetCe& Decebieue DeblejeÙe, veeMekeâ Ùen cetueÙeb$e peie ceW~
DeelÙebeflekeâ Meebefle Øeoeve keâjs, hetpele ner JÙeeefOe njW #eCe ceW~~
Ô ÜeR Den&oeefomehleoMeceb$esYÙe: ceneIÙeË efveJe&heeceerefle mJeene~~18~~

peÙeceeuee
lepe&-heeÕe&veeLe osJe mesJe.....

ßeer Dejernble osJe efÚÙeeueerme iegCe OejW~
efmeæ Dee" iegCe ØeOeeve Yeer Deveble iegCe YejW~~
metefj iegCe Úleerme Oeej Ûeej mebIe veeLe nQ~
hebÛeJeerme iegCe mecesle ßeer GheeOÙeeÙe nQ~~1~~
Ûeej ner ef$eueeskeâ JebÅe cebieueerkeâ efmeæ nQ~
ßeer Deefjnble efmeæ meeOeg pewve Oece& nQ~~
Ûeej Ùes efn ueeskeâ JebÅe meJe&ßes… Gòecee~
Ûeej Ùes efn peerJe keâes MejCe peiele ceW Deewj vee~~2~~
kesâJeueer ØeCeerlee Oece& cees#eOeece ceW Oejs~
efJeÕe kesâ mecemle meewKÙe osÙe og:Ke keâes njs~~
cetue ceb$e Ùegòeâ Ùeb$e efmeæ nw efJeveeÙekeâe~
ØeeefCeÙeeW kesâ meJe&efJeIve Me$eg keâes efveJeejlee~~3~~
ceevemeerkeâ DeeefOe osn JÙeeefOe Meeskeâ otj neW~
Ùeb$e Yeefòeâ kesâ Øemeeo JeebefÚleeLe& hetCe& nes~~

(148)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

Ùes ie=nmLe keâeÙe& keâe Øeefmeæ efmeæ nsleg nw~
ÙeesefieÙeeW kesâ Deelce efmeefæ ceW DehetJe& nsleg nw~~4~~
õJÙe #es$e keâeue YeJe Je YeeJe heebÛe Yeso mes~
mebmejCe keâjW Deveble keâeue lekeâ Deveeefo mes~~
hebÛe hejeJele&veeW mes peerJe $emle nes jne~
Ùeb$e Yeefòeâ kesâ ØeYeeJe meJe& og:Ke Oees jne~~5~~
Deepe keâueerkeâeue ceW efceLÙeelJe Me$eg Úe jns~
Ûeesj Ùes efJe<eÙe keâ<eeÙe mJeelceOeve Ûegje jns~~
veeLe! Deehekesâ Øemeeo mes heÚeÌ[ otB Fvnsb~
jlve leerve oerefpeÙes ØeYees! vecetB vecetB legcns~~6~~
—oesne—

cetue Deveeoer ceb$e keâe, efmeæ efJeveeÙekeâ Ùeb$e~
‘‘%eeveceleer’’ efnle ceQ pepeBt, heeTB meewKÙe mJeleb$e~~7~~
Ô ÜeR DenË DeefmeDeeGmee cebieueesòeceMejCeYetlesYÙe: peÙeceeuee hetCeeIÙeË
efveJe&heeceerefle mJeene~
MeebleÙes MeebefleOeeje~ efoJÙe heg<heebpeefue:~
ceneceb$e MegYe Ùeb$e keâer, ceefncee Deiece Deheej~
megjieg® Yeer veefnb iee mekesâ, vecetB vecettB Meleyeej~~8~~
~~FlÙeeMeerJee&o:~~

MM`NN

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

1008 keâueMe ceeb[ves keâe vekeäMee

(149)

(150)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

108 keâueMe ceeb[ves keâe vekeäMee

peue Ùeb$e

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

ieCeOej kegâC[

(151)

(152)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

iebOe Ùeb$eced

18
3
4
4
5
5

meeceevÙe kesâJeueer kegâC[
18

4

3

5
4

5

kegâC[ ceW ceeb[ves kesâ efueS Deefive ceC[ue keâe vekeäMee

leerLeËkeâj kegâC[

3

4
5

4

5


Ë jË
jË j
Ë jË
jË j
jË j
Ë
j
Ë jË
j
Ë
jË j
Ë

18

Ô
Üer B
De
n& B

jË jË jË jË jË jË jË

Deefive ceb[ue

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(153)

OJepe ieerle
—Øe%eeßeceCeer DeeefÙe&keâe Ûevoveeceleer
lepe&-Hetâ}eW mee..........

kesâMeefjÙee PeC[e cesje, efpevecele keâer henÛeeve nw~
meeefLeÙee efveMeeve nw, pewevf eÙeeW keâer Meeve nw, GlmeJe keâe mecceeve nw~~ šskeâ.~~
efpeveJej kesâ cebefoj MeeMJele yeves pees,
Gve meye hes Yeer OJepe uenjeles nQ~
jlveeW mes efveefce&le efHeâj Yeer nJee kesâ,
Ûeueves mes Jes OJepe uenjeles nQ~
osJe JeneB peeles, keâerefle& ØeYeg keâer ieeles, efpeveÛewlÙe keâer Jebovee keâj jns~
peÙe peÙe nes, peÙe peÙe ØeYees, kesâMeefjÙee OJepe Oeece nw~~ meeefLeÙee~~1~~
DeekeâeMe keâer TBÛeeF& keâes keânlee,
PeC[e Ùen osKees HeânjeÙee nw~
HetâueeW mes ietbLee Iebšer mes ietbpee,
efpeveJeeCeer keâe mJej uenjeÙee nw~
ceneceneslmeJe ceW, Deepe kesâ GlmeJe ceW, ‘‘Ûevoveeceleer'' OJepe Jebove keâjes~
peÙe peÙe nes, peÙe peÙe ØeYees, kesâMeefjÙee OJepe Oeece nw~~ meeefLeÙee~~2~~

MM`NN

(154)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

mejmJeleer ceelee keâe ëe=Bieej keâjles meceÙe
efvecve ceb$e SJeb mlegefle heÌ{W
Ô ÜeR ßeer mejmJeleerosefJe! meodJeŒeb ie=neCe ie=neCe mJeene~
(JeŒe henveevee)
Ô ÜeR ßeer mejmJeleerosefJe! DeeYejCeb ie=neCe ie=neCe mJeene~
(Deuebkeâej henveeJes)
Ô ÜeR ßeer mejmJeleerosefJe! efleuekebâ keâjesefce mJeene~
(ceeLes ceW efyevoer, efleuekeâ ueieeJes)
-Mesj Úvokeâceueeefmeveer ßegleOeeefjCeer ceelee mejmJeleer~
efpeveMeemeveer Devegieeefceveer ceelee mejmJeleer~~
nw ÉeoMeebie ™he mes efveefce&le lesjer keâeÙee~
mecÙekeälJe efleuekeâ ceeLes hes Ûeeefj$e keâer ÚeÙee~~
efJeÉeveeW mes Yeer hetpÙe legce ceelee mejmJeleer~
efpeveMeemeveer Devegieeefceveer ceelee mejmJeleer~~1~~
efpeveJej keâer cetefle& lesjs cemlekeâ hes jepeleer~
Jevove keâjW pees Gvekeâer %eeve Meefòeâ peeieleer~~
ns ÕesleJeŒe OeeefjCeer ceelee mejmJeleer~
efpeveMeemeveer Devegieeefceveer ceelee mejmJeleer~~2~~
ns Meejoe let %eeve keâer iebiee yeneleer nw~
JeeieerÕejer let yeÇÿeÛeeefjCeer keâneleer nw~~
keâj ceW nw JeerCee hegmlekeâ ceeuee mejmJeleer~
efpeveMeemeveer Devegieeefceveer ceelee mejmJeleer~~3~~
pees Yeer lesjer DeejeOevee ceW ueerve neslee nw~
efceLÙeelJeefleefcej nše %eeve ueerve neslee nw~~
nw ‘‘Ûevoveeceleer’’ efJevele ceelee mejmJeleer~
efpeveMeemeveer Devegieeefceveer ceelee mejmJeleer~~4~~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(155)

ue#ceer osJeer keâe ëe=Bieej keâjles meceÙe
efvecve ceb$e SJeb Yepeve heÌ{W
Ô ÜeR ßeer ceneue#ceerosefJe! meodJeŒeb ie=neCe ie=neCe mJeene~ (JeŒe henveevee)
Ô ÜeR ßeer ceneue#ceerosefJe! DeeYejCeb ie=neCe ie=neCe mJeene~ (Deuebkeâej henveeJes)
Ô ÜeR ßeer ceneue#ceerosefJe! efleuekebâ keâjesefce mJeene~ (ceeLes ceW efyevoer, efleuekeâ ueieeJes)
ue#ceer ceneosJeer keâe ëe==bieej keâjes peer~
Deheves Iej ceW ue#ceer keâe Yeb[ej Yejes peer~~ šskeâ.~~
efpeveJej kesâ Ùes meoe mebie jnleer nQ~
meceJemejCe ceW Deeies-Deeies Ûeueleer nQ~~
Gmeer JewYeJe keâes vecemkeâej keâjes peer~
Deheves Iej ceW ue#ceer keâe Yeb[ej Yejes peer~~1~~
leerLeËkeâj keâer ceelee keâes mJehve ceW efoKeer LeeR~
iepe DeefYe<eskeâ Øeehle ue#ceer peer efoKeer LeeR~~
ue#ceer ceelee hej peue keâer Oeej keâjes peer~
Deheves Iej ceW ue#ceer keâe Yeb[ej Yejes peer~~2~~
meeÌ[er henveeDees Deewj Ûegvejer DeesÌ{eDees~
ceeLes hes kegbâkegâce keâer efyeefvoÙee ueieeDees~~
veevee DeuebkeâejeW mes ëe=b=ieej keâjes peer~
Deheves Iej ceW ue#ceer keâe Yeb[ej Yejes peer~~3~~
ue#ceer keâes osves Jeeueer Ùener ceneceelee nQ~
Fvekeâer DeejeOevee mes meye efceue peelee nw~~
hetpee ceW leve-ceve-Oeve Goej keâjes peer~
Deheves Iej ceW ue#ceer keâe Yeb[ej Yejes peer~~4~~
‘‘Ûevoveeceleer’’ efpemeves Fvekeâe OÙeeve Oej efueÙee~
Gmeer ves Jejonmle Fvekeâe Øeehle keâj efueÙee~~
efpeveJej meefnle osJeer keâes ØeCeece keâjes peer~
Deheves Iej ceW ue#ceer keâe YeC[ej Yejes peer~~5~~
Deefjnble osJe Fvekesâ cemlekeâ hes efJejepes nQ~
efpevekeâes veceve keâjves mes oefjõlee Yeeies nw~
oerJeeueer keâes Fvekeâe meye melkeâej keâjes peer~
Deheves Iej ceW ue#ceer keâe YeC[ej Yejes peer~~ 6~~

(156)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

he©eeJeleer ceelee keâer ieeso Yejves keâe Yepeve
—kegâ. ceeOegjer MeeŒeer
DeeDees jer megneieve veejer, cebieue ieeJees jer~
he©eeJeefl e ceelee keâer, ieeso YejeJees jer~~
megv oj keâeÙee ceeB keâer JeŒe henveeDees,
peÙehegj ÛeB osj er keâer Ûegv ejer DeesÌ{ eDees~
Deheveer ÛegveefjÙee Yeer Ketye mepeeJees jer~~ he©eeJeefle ceelee keâer.~~1~~
(JeŒe henveeJeW)
meesves ÛeeBoer kesâ Yet<eCe ceeB keâes henveeDees,
ceeuee kegâC[ue kebâkeâCeeW mes ceele keâes mepeeDees~
Deheves Iej keâer ue#ceer keâes Ketye yeÌ{eJees jer~~ he©eeJeefle ceelee keâer.~~2~~
(ienvee henveeJeW)
neLe ceelee kesâ ÛetefÌ[ÙeeB henveeDees,
megboj vewveeW ceW keâpeje ueieeDees~
Deheveer megbojlee Ketye yeÌ{eJees jer~~ he©eeJeefle ceelee keâer.~~3~~
(ÛetÌ[er henveekeâj keâepeue ueieeJeW)
ceeLes ceelee kesâ efyebefoÙee ueieeDees,
ceeBie ceW Gvekesâ efmebotj YejeDees~
Deheves megneie keâes DeKeb[ yeveeJees jer~~ he©eeJeefle ceelee keâer.~~4~~
(efyevoer ueieekeâj ceeBie ceW efmebotj YejW)
MeerMe ceelee kesâ cegkegâš henveeDees,
cesJee efceßeer hekeâJeeveeW mes ieesoer YejeDees~
heg$e heew$eeW mes Deheveer ieesoer YejeJees jer~~ he©eeJeefle ceelee keâer.~~5~~
(cegkegâš henveekeâj ieeso Yej oW)
Ô ÜeR ßeerhe©eeJeleer osefJe! Fob DeIÙeË heeÅeb iebOeb De#eleb, heg<heb, Ûe®b, oerheb Oetheb
heâueb yeefueb mJeefmlekebâ Ùe%eYeeieb Ûe ie=neCe ie=neCe mJeene~ (DeIe& ÛeÌ{eJeW~)
(Ùen Yepeve heÌ{les ngS he©eeJeleer ceelee keâer ieeso Yejkeâj megneefieve veejer DevÙe
meele megneefieve ceefnueeDeeW keâer ieeso YejW, Gmekesâ he§eeled yeÛeer ngF& meece«eer meyekeâes
Øemeeo kesâ ™he ceW efJeleefjle keâjW~)

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(157)

ceneue#ceer ceelee keâer hetpeve
jÛeefÙe$eer-DeeefÙe&keâe Ûeboveeceleer
-mLeehevee (MebYeg Úbo)-

ns ue#ceer ceelee! leJe cemlekeâ hej, ØeYeg Deefjnble efJejepes nQ~
ØeYeg mes heeJeve lesjs leve hej, DeeYet<eCe iegCe kesâ jepes nQ~~
ØeYeg meceJemejCe ceW mejmJeleer kesâ, meeLe meowJe jne keâjleeR~
lesjer hetpeve mes FmeerefueS, pevelee OeveJeeve yevee keâjleer~~1~~
-oes ne-

Dee£eveve mLeehevee, meefVeefOekeâjCe ØeOeeve~
Fme efJeefOe ue#ceer ceele keâe, keâ™B ÙeneB Dee£eve~~2~~
Ô ÜeR ßeer ceneue#ceerosefJe! De$e DeeieÛÚ DeeieÛÚ mebJeew<ešd Dee£eveveb~
Ô ÜeR ßeer ceneue#ceerosefJe! De$e efle‰ efle‰ ": ": mLeeheveb~
Ô ÜeR ßeer ceneue#ceerosefJe! De$e cece meefVeefnlee YeJe YeJe Je<ešd mJeene~
-DeLe De°keâ (MebYeg Úbo)-

Yeeweflekeâ ue#ceer Deeves nslet, efvepe Iej keâes mJeÛÚ yeveeles nQ~
Deeeflcekeâ mecheefle heeves nslet, efvepe ceve keâes mJemLe yeveeles nQ~~
ns ue#ceer ceelee! legce efveOe&ve keâes, Yeer OeveJeeve yeveeleer nes~
meebmeeefjkeâ megKe mecheefle oskeâj, meyekeâes mevceeve efoueeleer nes~~1~~
Ô ÜeR ßeer ceneue#ceerosefJe! peueb ie=neCe ie=neCe mJeene~
efvepe leve keâer Meerleuelee nslet, Ûebove keâe ueshe ueieeles nQ~
efvepe ceve keâer Meerleuelee nslet, Ûebove hetpeve ceW ÛeÌ{eles nQ~~
ns ue#ceer ceelee! legce efveOe&ve keâes, Yeer OeveJeeve yeveeleer nes~
meebmeeefjkeâ megKe mecheefle oskeâj, meyekeâes mevceeve efoueeleer nes~~2~~
Ô ÜeR ßeer ceneue#ceerosefJe! Ûeboveb ie=neCe ie=neCe mJeene~
efvepe leve keâe megKe heeves nslet, peeves keäÙee-keäÙee nce keâjles nQ~
DeeOÙeeeflcekeâ De#eÙe megKe nslet, De#ele hegbpeeW mes pepeles nQ~~

(158)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

ns ue#ceer ceelee! legce efveOe&ve keâes, Yeer OeveJeeve yeveeleer nes~
meebmeeefjkeâ megKe mecheefle oskeâj, meyekeâes mevceeve efoueeleer nes~~3~~
Ô ÜeR ßeer ceneue#ceerosefJe! De#eleb ie=neCe ie=neCe mJeene~
leve keâer meeQoÙe&Je=efæ nslet, yeng heg<heeW keâe ëe=Bieej efkeâÙee~
ceve keâer meeQoÙe&Je=efæ nslet, hetpeve ceW heg<he keâe Leeue efueÙee~~
ns ue#ceer ceelee! legce efveOe&ve keâes, Yeer OeveJeeve yeveeleer nes~
meebmeeefjkeâ megKe mecheefle oskeâj, meyekeâes mevceeve efoueeleer nes~~4~~
Ô ÜeR ßeer ceneue#ceerosefJe! heg<heb ie=neCe ie=neCe mJeene~
efvepe leve keâer YetKe efceševes keâes, hekeâJeeve yengle nce Keeles nQ~
Deelcee keâer YetKe yeÌ{eves keâes, vewJesÅe Leeue nce ueeles nQ~~
ns ue#ceer ceelee! legce efveOe&ve keâes, Yeer OeveJeeve yeveeleer nes~
meebmeeefjkeâ megKe mecheefle oskeâj, meyekeâes mevceeve efoueeleer nes~~5~~
Ô ÜeR ßeer ceneue#ceerosefJe! vewJesÅeb ie=neCe ie=neCe mJeene~
efvepe Iej keâe efleefcej efceševes keâes, efJeÅegle kesâ oerhe peueeles nQ~
De%eeve keâe efleefcej nševes keâes, hetpeve ceW oerhe peueeles nQ~~
ns ue#ceer ceelee! legce efveOe&ve keâes, Yeer OeveJeeve yeveeleer nes~
meebmeeefjkeâ megKe mecheefle oskeâj, meyekeâes mevceeve efoueeleer nes~~6~~
Ô ÜeR ßeer ceneue#ceerosefJe! oerheb ie=neCe ie=neCe mJeene~
efvepe ie=n ceW megvoj Oethe peueekeâj, Gmes megiebefOele keâjles nQ~
Deelcee keâes iegCe mes megjefYele keâjves, nsleg Oethe mes pepeles nQ~~
ns ue#ceer ceelee! legce efveOe&ve keâes, Yeer OeveJeeve yeveeleer nes~
meebmeeefjkeâ megKe mecheefle oskeâj, meyekeâes mevceeve efoueeleer nes~~7~~
Ô ÜeR ßeer ceneue#ceerosefJe! Oetheb ie=neCe ie=neCe mJeene~
efvepe leve keâer hegef° nsleg Keós-ceer"s heâue nce meye Keeles nQ~
efvepe Deelece keâer heg°er nslet, hetpeve ceW GvnW ÛeÌ{eles nQ~~
ns ue#ceer ceelee! legce efveOe&ve keâes, Yeer OeveJeeve yeveeleer nes~
meebmeeefjkeâ megKe mecheefle oskeâj, meyekeâes mevceeve efoueeleer nes~~8~~
Ô ÜeR ßeer ceneue#ceerosefJe! heâueb ie=neCe ie=neCe mJeene~

Jeerj %eeveesoÙe iebÇLeceeuee

(159)

Yeeweflekeâ mecceeve yeÌ{eves keâes, efkeâleves ØeÙelve nce keâjles nQ~
‘‘Ûevoveeceleer’’ Deye DeIÙe&Leeue ues, F&efhmele heâue nce Jejles nQ~~
ns ue#ceer ceelee! legce efveOe&ve keâes, Yeer OeveJeeve yeveeleer nes~
meebmeeefjkeâ megKe mecheefle oskeâj, meyekeâes mevceeve efoueeleer nes~~9~~
Ô ÜeR ßeer ceneue#ceerosefJe! DeIÙeË ie=neCe ie=neCe mJeene~
-oes ne-

mJeCe& keâueMe ceW veerj ues, keâj uetB MeebleerOeej~
heoÙegie ue#ceer ceele kesâ, oW meyekeâes DeeOeej~~10~~
MeebleÙes MeebefleOeeje~
heg<heebpeefue kesâ YeeJe mes, efueÙes heg<he yeng Yeebefle~
keâjleeR hegef<hele peiele keâes, ceneue#ceer ceele~~11~~
efoJÙe heg<heebpeefue:~
peehÙe ceb$e-Ô ÜeR ßeeR keäueeR yuetB SW ceneue#cÙew vece:

peÙeceeuee
-MebYeg Úbo-

peÙe peÙe leerLeËkeâj kesâ heo ceW, jnves Jeeueer ue#ceer osJeer~
peÙe peÙe ØeYeg meceJemejCe ceW Yeer, jnves Jeeueer ue#ceer osJeer~~
peÙe peÙe ceelee ßeer mejmJeleer kesâ, mebie jnleeR ue#ceer osJeer~
peÙe peÙe ßeerosJeer keâer meb%ee, OeeefjCeer ceele ue#ceer osJeer~~1~~
Fvekesâ cemlekeâ hej meoe jnW, Deefjnble osJe keâer Øeeflecee nQ~
Deefjnble osJe kesâ ner efveefceòe mes, Fvekesâ iegCe keâer ieefjcee nw~~
Ùes efpeveJej YeòeâeWs keâes meowJe ner, ceeueeceeue yeveeleer nQ~
FmeefueS peiele kesâ Éeje Ùes, ue#ceer ceeB ceeveer peeleer nQ~~2~~
pees hetpÙe peveeW keâer efJeveÙe keâjWs, Gvekesâ Iej ceW ue#ceer DeeleeR~
pees DeefJeveÙe keâjles ieg®peve keâer, Gvekeâer mecheefòe Yeeie peeleer~~

(160)

ceC[ue efJeOeeve ØeejbYe efJeefOe SJeb nJeve efJeefOe

Oeve ue#ceer heekeâj ceeve veneR, Deeves heeJes Ùen OÙeeve jns~
FmeefueS meoe Oeve hee keâjkesâ, oeveer yeveves keâe YeeJe jns~~3~~
ue#ceer osJeer keâer hetpeve mes, Ssmeer meodyegefæ efceues cegPekeâes~
efvepe Deew hej keâe Ghekeâej keâ™B, Ssmeer ner yegefæ efceues cegPekeâes~~
efpeveOece& Deewj Oecee&ÙeleveeW kesâ, efueS oeve kesâ YeeJe jnW~
efpeveMeemeve nesJes Je=efæbiele, cesjs Éeje Ùen YeeJe jns~~4~~
ue#ceer ceelee kesâ meeLe mejmJeefle, ceelee keâe Yeer Ùepeve keâjW~
efoiYeüefcele ve ceve nesves heeS, FmeefueS mejmJeefle veceve keâjsb~~
JÙemeveeW mes meoe otj jnkeâj, Yeeweflekeâ megKe keâe GheYeesie keâjW~
megKe mecheefòe heekeâj Ûeej oeve ceW, ue#ceer keâe GheÙeesie keâjW~~5~~
ns ue#ceer ceelee! legce cesjs, Iej ceW Deekeâj KegefMeÙeeB Yej oes~
cesjs Deebieve keâes Deheves JejoeveeW mes hetCe& megKeer keâj oes~~
Fme nsleg legcnejs oj hej Ùen, cesje hetCee&IÙe& meceefhe&le nw~
peÙeceeuee kesâ ceeOÙece mes ceeB, Ùes Dee"eW õJÙe meceefhe&le nQ~~6~~
nw Ùener YeeJe ‘‘Ûevoveeceleer’’, jlve$eÙe keâer mebheefle heeTB~
Gme mebheefòe mes ceQ MeerIeÇ leerve, ueeskeâeW keâer mebheefle hee peeTB~~
pees Yeeweflekeâ mecheefle efceues Gmeer ceW, meblees<eece=le heeve keâ™B~
yeme ßes‰ efvejekegâue ceve neskeâj, efvepe Deelece ceW efJeßeece keâ™B~~7~~
Ô ÜeR ceneue#ceerosJ Ùew peÙeceeuee hetC ee&IÙeË mecehe&Ùeeceere fl e mJeene~
MeebleÙes MeebefleOeeje~ efoJÙe heg<heebpeefue:~
~~FlÙeeMeerJee&o:~~

MM`NN