You are on page 1of 10

BULGARĠSTAN’DA TÜRK KÜLTÜR VE SANAT ESERLERĠ Doç. Dr.

Hüseyin MEMĠġOĞLU

Ondördüncü yüzyılın ortalarından baĢlayarak Balkan'lara geçen atalarımız adım adım bu topraklara yayılmıĢlar ve Anadolu'nun özbeöz Türk -Müslüman halkını bu yörelere yerleĢtirmiĢlerdir. Anadolu Türklerinin Balkanlara akın etmesi gayet tabi muayyen bir devrede ve muayyen bazı hadiseler üzerine vuku bulmuĢ bir göç hareketi değildir. Bu göçler zaman zaman olmak üzere Osmanlı oğullarının Doğu Trakya'yı zaptetme teĢebbüslerinden önce baĢlamıĢ ve XIV'üncü yüzyılın ortalarından XIX'uncu yüzyılın ortalarına kadar sistemli bir Ģekilde devam etmiĢtir. Bu topraklara sahip olan Türkler buralarını benimsemiĢler ve bu yörelerin kültürel ve ekonomik bünyesinde esaslı değiĢiklikler yapmıĢlardır. Onlar her yerleĢtikleri yerde olduğu gibi Bulgaristan'da da öncelikle dinî ibadetleri için ulu camiler, eğitim ihtiyaçları için mektep ve medreseler, iktisadî, içtimaî, ulaĢtırma, sıhhî ve öteki ihtiyaçları karĢılamak için çeĢitli mimari eserler kurmuĢlar, bunların idamesi için de hayır ve sosyal amaçlı vakıflar tesis etmiĢlerdir. Son yıllarda yapılan araĢtırmalar bu gerçeği açık bir Ģekilde ortaya koymaktadır. Sadece Vakıflar Genel Müdürlüğü ArĢivi‟nde yapılan incelemeler 1 sonunda bugünkü Bulgaristan topraklarında 400 adet vakıf kaydı tespit edilmiĢtir . Bunların Ģehirlere göre dağılımı Ģöyledir: ġumnu'da 33, Zağra-i Atik'de 21, Filibe'de 38, Karınabad'da 9, ZiĢtovi'de 10, Akçakızanlık'ta 7, Silistre'de 20, Razgrad'da 6, Cumapazarında 2, Darıdere'de 5, Hasköy'de 1, Doyran'da 1, Ġslimye'de 13, Varna'da 22, Ceberoğlu'nda 1, Sultan yeri'nde 5, Ustrumca'da 1, Yenipazar'da 1, Vidin'de 5, Lofça'da 1, Niğbolu'da 5, Prevadı'da 3, Rusçuk'da 16, Hacıoğlupazarı‟nda 5, Balçık'da 15, KoĢukavak'da 1, Yanbolu'da 1, Aydos'da 4, Plevne'de 5, Ahıçelebi'de 9, Köstendil'de 10, Çırpan'da 6, Samakov'da 5, Uzuncaabad'da 11, Sofya'da 12, Killi Ġsmail Geçidi‟nde 6, Lom'da 2, Doğancılar‟da 1, Tatarpazarı'nda 11, Cisri Mustafa PaĢa'da 6, Isladi'de 2, Eğridere'de 8, Servi'de 3, Tırnova'da 35, Nevrokop'da 7, Elhadlı'da 1, 2 Kırcaali'de 7 vakıf kaydına rastlanmıĢtır . Bunlar arasında en eskileri olmak üzere Eski Zağra'da Sarim Bey oğlu Umur Bey'in 1415, Köstendil'de Vezir Halil PaĢa‟nın 1488, Filibe'de Rüstem PaĢazade Ġskender Bey'in 1470, Ġsfendiyaroğlu Ġsmail Bey'in 1471, Sadrazam Çandarlı Ġbrahim PaĢa'nın 1500, Vezir Azam Mustafa PaĢa‟nın 1501, Plevne'de Mihail oğlu Ali Bey'in 1495, Sofya'da ve Niğbolu'da Yahya PaĢa‟nın 1566, Sofya'da 3 Sofu Mehmet PaĢa'nın eĢi Esma Han Sultan'ın 1572, Ruhbânu Sultan'ın 1564 tarihli vakıflarını zikredebiliriz . Bu kurumlar Bulgaristan'ın ekonomik ve kültürel hayatında önemli rol oynamıĢlardır. Onlar bir taraftan (cami, mescid, mektep, medrese, çeĢme, sebil, han, hamam gibi) hayır müesseseleri inĢa ederek bir çok abideler meydana getirirken, diğer taraftan bunlara varidat temin etmek amacıyla çok sayıda dükkâ nlar, bedestenler, köprüler yaptırarak memleketin imarına, değirmen, tarla, bağ, bahçe gibi gelir kaynakları bulmakla ülkede üretimin artmasına yardımcı olmuĢlardır. Aynı zamanda bu müesseseler Bulgaristan'ın her tarafına muazzam bir örgüt halinde yayılarak Türk kültürünün ve sanatının oralara yerleĢmesini sağlamıĢlardır. Türk-Ġslâm vakıf sisteminin XV'inci yüzyıldan XIX'uncu yüzyılın ikinci yarısına kadar bu topraklarda meydana getirdiği Türk Kültür ve Sanat eserlerin sayısı Ekrem Hakkı Ayverdi'nin "Avrupa'da Osmanlı Mimari Eserleri” adlı kitabında 3399 olarak gösterilmiĢtir. Bunların 2356'sını cami ve mescidler, 142'sini medreseler, 273'ünü _ ___ ___ ___ ____ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ____ ___ ______ ___ ___ ___ ___ ___ ___ _
1

BaĢbakanlık Osmanlı ArĢivi, Tapu ve Kadastro ArĢivi ve çeĢitli kütüphanelerde bulunan eserler ve kayıtlar, Bölge Müdürlüklerinde bulunan belgeler bu rakamın dıĢındadır. Sadi Bayram, Bulgaristan'daki Türk Vakıfları ve Vakıf Abideleri, Vakıflar Dergisi, 1988, sayı XX, s.475. 3 Pars Tuğlacı, Bulgaristan ve Türk-Bulgar ĠliĢkileri, Ġstanbul, 1984, s.221.
2

307

27'sini türbeler. 14. XV'inci yüzyılın ikinci yarısından sonra yaygınlaĢan üç veya beĢ kubbeli bölümler biçiminde değildir. ünvanlar ve tarihler. Cilt LX. Bayezid 5 camilerin ise 1402 yılından önce inĢa edildikleri bilinmektedir . Hezergrad (Köyleri) 12.g. 811"de (27. Cisri Mustafa PaĢa (Köyleri) 5. Mesela Hasköy'deki "Eski Camii"nin 17 Ekim 1395'de. Berkofça 34. Rusçuk (Köyleri) 29. ġüphesiz bunlar Bulgaristan'daki Türk eserlerinin tamamı değil.443-445. Vidin (Köyleri) 40. ġumnu (Köyleri) 12 29 34 6 3 27 38 16 9 29 3 8 24 23 23 31 8 3 93 116 21 11 32 94 17 2 82 21 12 63 130 35. 1982. oldukça dar 7 olan merkez ünitenin iki yanında çok büyük iki kubbesi mevcuttur . Zağra-i Atik (Köyleri) 45. Pravadı (Köyleri) 27. s. Silistre (Köyleri) 31. s. Sofya (Köyleri) 33. ancak bu yazar silinmiĢ olan kitâbenin yalnızca bir kısmını okuyabilmiĢ ve Hamza Bey'i tanıtıcı bazı bilgiler vermiĢtir. 42'sini imaretler. s. 174'ünü tekke ve zaviyeler. bedestenler. diğerleri ni ise saat kuleleri. Dupcine (Köyleri) 8. Filibe (Nahiye ve köyleri) 10.e. Selvi 37. Kiliselik 16. Aydos (Köyleri) 3. Çermin (Köyleri) 7. Çırpan (Köyleri) 6. Diğer arĢivlerimiz de tarandığında Ģüphesiz bu sayı daha da artacaktır. Niğbolu ve Silistre'deki I. Kızanlık (Köyleri) 18. Sanat açısından incelendiğinde cami. sadece tespit edilenlerdir. Ahyolu (Köyleri) 2. 24'ünü köprüler. s. Mesela burada 3399 adet olarak tespit edilen Türk kültür ve sanat eserlerinin 2356'sının cami ve mescid olduğu anlaĢılmaktadır.1409) 6 Hamza Bey tarafından inĢa ettirilmiĢtir . a. Razlik 3 15 3 7 24 12 24 13 4 1 6 1 Bu dinî eserlerin çoğu XV-XVIl'inci yüzyıldan kalmadır. 1966. 16'sını kervansaraylar. Tatarpazarcığı (Köyleri) 36.Hacıoğlupazarcığı (Köyleri) 32. Ġlk camiler arasında Eski Zağra'da Yıldırım Bayezid'in oğlu Süleyman zamanında yapılan Hamza Bey Camii de yer almaktadır. Eski Türk mimarî eserler arasında önemli yeri olan Filibe'deki Muradiye Camii'nin ise 1423'de inĢa edildiği yazılı kitâbesinden anlaĢıl- _ ___ ___ ___ ____ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ____ ___ ______ ___ ___ ___ ___ ___ ___ _ 4 5 Ekrem Hakkı Ayverdi.05. Yanbolu (Köyleri) 33 25 6 38 131 24 18 51 3 9 23 13 42. Eski Cuma (Köyleri) 9. 4 hastaneler. Varna (Köyleri) 39. Cilt IV.mektepler. Nevrokop 48. Tırnova (Köyleri) 38. Ġslimye (Köyleri) 14. Turski Kultovi Sgradi i Nadpisi v Bılgariya (Bulgaristan'da Türk ibadet yapıları ve yazılı levhaları). Yenipazar (Köyleri) 43. Yeni Zağra (Köyleri) 44. ibadet salonunun giriĢinde asılı ve bugüne kadar korunabilmiĢ kitâbede verilmektedir. Petriç 23 (Köyleri) 25. 6 Ġbrahim Tatarlı. Rahova 49. Bunlar arasında XIV'üncü yüzyılın sonlarında yapılmıĢ olanları da bulunmaktadır. Vakıflar Genel Müdürlüğü ArĢivi‟nde halen mevcuttur. Bütün Ġmparatorlukta olduğu gibi Bulgaristan'da da camiler Türk mimarî anıtları arasında çoğunluğu teĢkil etmektedir. Onların Ģehirlere ve köylere göre dağılımı Ģöyledir: 1.22-28. Osmanpazarı (Köyleri) 24. Rahova (Köyleri) 28.. Ģehrin Türk Ġslâmiyetinin dini ve kültürel merkezi olduğu zamanların güzel bir anısıdır. XIV'üncü yüzyılın son on yılları içinde inĢa edilmiĢ bir Batı Anadolu kasabası olan Mudurnu'daki Yıldırım Bayezid Camii'ni hatırlatmaktadır. 113'ünü hamam -ılıca ve kaplıcalar. Ġslimiye 47. GodiĢnik na Sofiyskiva Üniversitet. Bu eserler yaptırıldıkları devrin gözle görünür birer belgesi ve geçmiĢ yüzyıllarda ecdadımızın dünya görüĢü ve anlayıĢı temayülleri ve sanat ifadesinin birer aynasıdır. Bu kitâbe Ġkinci Dünya SavaĢından önce Frans Babinger tarafından incelenmiĢ. 116'sını hanlar. 7 Pars Tuğlacı. 141-143. Bununla ilgili 400'e yakın vakfiye. Hasköy 11.g. Ġsimler.05. Bu mimari eser Emir Süleyman'ın saltanatı sırasında H. 75'ini çeĢmeler. Niğbolu (Köyleri) 23. 11-119.. Ġzladi (Köyleri) 15. Fakultet po Zapadni Filologii. kütüphaneler ve daha bir çok kültür ve sanat eserleri oluĢturmaktadır . 308 . Ġbrahim Tatarlı. Balçik (Köyleri) 4. Lom 21. Bu eser. Bu eser eski mimarî tarzda olup. Lofça (Köyleri) 20. Plevne (Köyleri) 26.1408 -15. Ġhtimam 13. Hamza Bey Camii Eski Zağra'nın savaĢlardan ve yıkımdan kurtulan tek Osmanlı-Türk mimarî yapısıdır. a.e. Bina. Menlik (Köyleri) 22. Ġstanbul. Vraça 41. Avrupa'da Osmanlı Mimarı Eserleri. Karinabad (Köyleri) 17. çünkü Osmanlı döneminde Bulgaristan'daki kasaba ve Ģehirler zengin kültür ve sanat eserleriyle donatılmıĢtır. ZiĢtovi (Köyleri) 46. Köstendil 9 7 42 18 18 3 7 6 12 2 23 32 24 15 18 78 169 27 19 131 19 12 18 7 6 8 11 24 12 41 31 (Köyleri) 19. Samakov (Köyleri) 30.

72. Medreseleri hükümdarlar.271272.88. yüzyıllarda ise daha küçük "halk tipi" camiler yapılmıĢtır.g. Zağra-i Atik'de Hoca Sinan. Ilyaz Kethüda medreseleri. Tatarpazarcık'da Abdurrahman Çelebi. Eski bir Ruznameye Göre Ġstanbul ve Rumeli Medreseleri.31-32. 13 M.436. müezzin ve cemaat mahfilleri bulunan caminin. a.. şadırvanı..g. s. yerine Lâle Devri Mimarisi'nin bir Ģaheseri olan Yeni Camiyi inĢa ettirmiĢtir. Önünde üç kubbeli bir tetimesi bulunmakta ve bu da Kadı Seyfullah'ın zevcesi namına inĢa olunmuĢtur. Cami ve minaresi siyaha yakın renkli granit taĢından yapıldığı için buna "Kara Camii" denildiği gibi.e. ġarkî Rumeli ve Buradaki Türkler. Pars Tuğlacı. misli meğer İstanbul'da Rüstem Paşa Camii ola. s. Bundan önce aynı yerde ġerif PaĢa'nın büyük babası Ali PaĢa'nın yaptırdığı caminin bulunduğu bilinmektedir. "Ulu Camii" veya "Cuma Camii" adıyla da anılan ve Sultan II. Hezargrad'da Ġbrahim PaĢa.maktadır. 9 Osman Keskioğlu. Razgrad Ģehrinde 1616 yılında Ġbrahim PaĢa tarafından yaptırılan camiinin değeri de büyüktür. Camiler arasında en sık rastlanan tip. XVII. Mimarî bakımından Muradiye 8 Camii ile boy ölçüĢebilecek bir sanat eseridir .Kemal Özergin. Tarih Enstitüsü Dergisi.." Türk-Ġslâm mimarisinin Balkanlardaki en güzel eserlerinden biri de ġumnu'daki ġerif Halil PaĢa Camisi'dir. teĢkilâtı. devlet adamları ve zenginler yaptırır ve giderlerini de onlar karĢılarlardı. s. a. Evliya Çelebi'nin zikrettiği 53 camiden bugün 10 Sofya'da ibadete açık kalan tek camidir . Cami 1877/1878 Osmanlı-Rus SavaĢında Ruslar tarafından cephane deposu olarak kullanılmıĢ. Murat tarafından yaptırılan bu eser. hayli büyük iç hacimli ve görkemli dıĢ görünüĢlü olan yapılardır. a. Seyyid Celil. 1986.. Dört adet köĢe kubbesinin ortasında yükselen büyük kubbesi ve tek minaresiyle bugün Sofya'nın merkezinde bulunmaktadır. s. Sofya'da Mehmet PaĢa ve Benlü Kadı medreseleri. alaca minareli. bir avlunun çevresinde yapılan kubbeli odalardan ve dersliklerden oluĢmaktadır. 484 metrekare büyüklüğünde. Plevne'de Gazi Ali Bey. 8. Yahya PaĢa. 280-287. genellikle camilerin yanında. Ali PaĢa. Eserin mimarı belli değildir. "İmaret Camii".e.g.g. 10 Osman Keskioğlu. Caminin kubbeleri önce kurĢunlu. üç tarafı kapılı büyük ve güzel bir tarihî abidedir. s. Cami tamamen Bursa'daki "Ulu Cami" ile "Orhan Cami" mimarı tarzında inĢa edilmiĢ ve yontma taĢlardan yapılmıĢtır. bir adet müderrisli Darud-Tedris 11 vel-Kurrâ ve mekteb-i sıbyanı ve bir adet hamamı var ki. s. 106-108. 9 kubbe üzerinde bina edilmiĢ. s. Mevzun bir minaresi. 1548 yılında Sofya'da Sofu Mehmet PaĢa tarafından yaptırılan camiinin de eski eserler arasında önemli yeri vardır..475. s. sonradan kiremitle örtülmüĢtür.1931. Bulgaristan'da Müslümanlar ve Ġslâm Eserleri. s. Hasköy'de Mahmud PaĢa. müĢtemilâtı bakımından NevĢehir'deki Damat Ġbrahim PaĢa Camii'ne pek benzediğinden her ikisinin 12 de aynı mimarın eseri olduğu ihtimali öne sürülmektedir . s. Halk arasında "Yeni Camii" adıyla da anılan ġerif PaĢa Camisi kitâbesinden ve vakfiyesinden de anlaĢıldığına göre 1744 yılında inĢa edilmiĢtir. mihraba nazaran sağ (Batı). Mimar Sinan'ın Sofya'daki en güzel eseri olan bu cami.e. imareti ve kervansarayı ile Filibe'nin en eski eserlerinden biri de "Şehabeddin Paşa Camii”dir.431-432. a..176. yüzyılın ortalarına ait bir Rumeli Kadıaskerliği Ruznamesine göre. deruni dahi gayet musanna tasarruflar ile müzeyendir. a. Evliya Çelebi bu cami hakkında Ģunları yazmaktadır: "Rumeli'nde bu kadar musanna cami yoktur.e. a. haremi. ġerif PaĢa ġumnu'ya geliĢinde bu camiyi yıktırıp. 309 . Yine Sofya'da 1566 yılında inĢa edilmiĢ olan BanyabaĢı Camii veya Molla Efendi Kadı Seyfullah Camii güzel mimarî yapısıyla değerli bir eserdir. Tırnova'da Kavak Baba. Bunlar arasında Filibe'de inĢa olunan "Karagöz Paşa" ve "Şehabeddin Paşa" medreseleriyle Sofya'daki "Koca Mehmet Paşa" ve "Mahmud Paşa" medreselerinin 14 mimari bakımından önemli yeri vardır . Pars Tuğlacı. sol (Doğu) ve ön (Kuzey) kapıları zeminden yüksekte olup taĢ merdivenlerle çıkılmaktadır. Bulgaristan'ın bir çok bölgelerinde tekkeler de mevcuttur. Camilerden baĢka mimari bakımından önemli olan eserler arasında bir çok medrese de yer almaktadır.e. Köstendil'de Murad Bey.310. mimarı tarzı. "İmaret Camii" adiyle de bilinen bu güzel eser kıble tarafında türbesi bulunan II. sonraları minareleri yıkılarak 1904'de 9 Bulgarlar tarafından kiliseye çevrilmiĢtir . XV'inci yüzyılda daha çok bir kaç kubbeli üç nefli Anadolu örneği camiler inĢa edilmiĢtir. Rehber Gazetesi.g. Yanbolu'da Kara Ali 13 Bey medreseleri bulunduğu anlaĢılmaktadır . XVIII-XIX. hep Maktul İbrahim Paşa'nın hayratıdır. planı. Vaktiyle Bulgaristan'ın muhtelif bölgelerinde medreselerin sayısı oldukça yüksekti. Murad'ın Beylerbeylerinden Hadım ġehabeddin PaĢa tarafından inĢa edilmiĢtir. geniĢ kubbesi ise 22 metre yüksekliğindedir.71. Haracçi Mehmed Bey. 12 Osman Keskioğlu. 14 Pars Tuğlacı. Kubbesinin oldukça geniĢ olması sebebiyle halk arasında "Tombul Camii" diye de anılır. Muradiye Camii'nin inĢa tarihlerinden 20-22 yıl sonra yapıldığı bilinen.e. Onlar eskiden tarikata girmiĢ olan _ ___ ___ ___ ____ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ____ ___ ______ ___ ___ ___ ___ ___ ___ _ 8 Ali Kemal Balkanlı. "Cuma Camii" de denir. Onlar.340. Ankara. s. Cilt 3. Seyahatname. 11 Evliya Çelebi. Osman Keskioğlu. Ġçinde Ģadırvanı. Kubbeleri tâk -ı feleğe ser çekmiş olup. sayı 4-5.g. Ġstanbul 1974.08. merkezî kubbeli. Yıldırım Han. imareti.

yüzyıllarda daha bir çok tekke yaptırılmıĢtır. Türbelerin de Türk-Ġslâm mimarî eserleri arasında kendine mahsus bir yeri vardır. kronogram ve kaligrafi sistemleri ve grafik usulleriyle aksekmekte ve bu vasıflar bu anıtlara sadece bir dil 18 kaynağı değil. dinî ve tasavvufî fikirlerin yayılması ve yaĢaması amacıyla kurulan müesseselerdir. Sofya'da (Kınyajevo semtinde) Bâli Baba Türbeleri ni 17 ilave edebiliriz . Bu türbelerde Ģeyhler ve tekkelerin kurucuları gömülüdür. Kalelerdeki yazılardan daha eski olan mezar taĢlarında yazıların da önemi büyüktür. Tırnova'daki Hisar Camii'nin 1435'ten. Demir Baba Tekkesi XVI. "Bu anıtlarda eski zamanlardaki Osmanlıca kendi ana vasıflarıyla. Sultan Abdülmecid ve Sultan Abdülaziz zamanından. ve XVII. Bu gibi eski mezar taĢlarında. bu sebeple fakir tabaka buralarda kendine bir sığınak bulma imkanı elde etmiĢtir. köprü.32. Sultan Mehmed'in emri ile 1420'den biraz öncesi yapılmıĢtır.XVI ve XVII. Bu levhaların bir bölümü binaların bulunduğu yerde. Niğbolu. a.82. 18 P. yalnız bir tanesi daha eski devirlerden kalmadır. Bulgaristan'da XIV. Otman Baba Tekkesi ise Fatih zamanında yaptırılmıĢlardır. Sultan Mahmud. mütevazi. tekkeler gibi. dini binalara.b. s. hatıra karakterini taĢıyan türbeler (Mauzoleyler) ve niĢâneler (anıt kabiri) gibi anıtlar da dahildir. 26. 310 . çeĢmeler v. Bunlar daha basit. aynı zamanda geçmiş bir devrin kültür ve tarih anıtları mahiyetini de vermektedir. Ġçerikleri diğer bütün levhalar gibi Ģiir biçiminde yazılmıĢtır. ġumnu'daki ġerif Halil PaĢa Camii'nin 1744'den kalma yazıları vardır. s. yüzyılda yapılanların görkeminden çok uzaktır. Fakat onlar XVI.e. Onların çoğu tekkelerin bitiĢiğinde yapılmıĢ ve öyle kalmıĢtır. _ ___ ___ ___ ____ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ____ ___ ______ ___ ___ ___ ___ ___ ___ _ 15 Michael Kiel. Kemanlar civarın da Demir Baba Tekkesi. 73. mescid. Bunlar arasında zikre değer olanlar. Ekseriyetle kuytu yerlerde ve yol kenarlarında inĢa edilmiĢ olan bu tekkeler eğitim. yüzyıldan kalma daha birçok anıtları ilave edebiliriz.Miyatev. ortaçağ mezar abidelerinin bazı unsurları görülmektedir. Bu tür yazılar Vidin. tarihi ve kültürü için birer kaynak teĢkil eden bir çok yazılı anıtlar da bulunmaktadır. Eski epigrafik anıtların çoğu dinî nitelikte olup camilerde bulunmaktadır. Bu yazılı anıtlar Türkler tarafından Balkan yarımadasına getirilen ve Balkanlarda Osmanlı idaresinin son yıllarına kadar tatbik edilen bir gelenektir. Bu eserin Bursa'daki ünlü YeĢil Caminin mimarı Hacı Ġvas PaĢa tarafından yapılmıĢ olduğu görüĢü belirtilmektedir. Duraç köyü yakınlarında Hüseyin Baba. 17 Osman Keskioğlu. bir bölümü de 19 Bulgar müzelerinde bulunmaktadır . Kırcaali yakınlarında Ali Baba tekkeleridir. s. XVI. ilim.24. Türk Tarih Kurumu Basımevi.. Varna. yüzyılda. Tekke binaların yapımı XIX. Bundan baĢka çevrede yaĢayan yoksullara bedava yiyecek veriyorlardı.Miyatev. küçüklere ise zaviye adı verilmiĢtir. kayıtlar bulunmaktadır. 19 P.g. Onların ayrıca içtimaî alanda da büyük hizmetleri olmuĢtur. edebi ifade. Ġstrumca'daki Ġsmail Baba Türbesini. Varna ile Balçik arasında Akyazılı Baba. Tekke 1276 (1859/1860)'da Çukurovalı Hacı Hafız tarafından yeniden yaptırılmıĢ ve bu Ģekilde günümüze kadar korunmuĢtur. Tekkeyi anlatan uzun bir kitâbesi vardır. MeĢhur Hasluch "BektaĢi Tetkikleri" adlı eserinde Bulgaristan'daki türbelerden Kırcaali'deki Seyyid Ali Sultan Türbesini. saat kuleleri. ġumnu ve diğer Bulgaristan Ģehirlerindeki kalelerde bulunmaktadır.g. Hasköy'deki Mustafa Baba Türbesi ve Tekkesini. Büyük tekkelere âsitane. Bugün Sultan III. Türk Dünyası AraĢtırmaları Dergisi. 16 Hasluch.. 30-34. yüzyılda da devam etmiĢtir. En eski (1395 tarihli) yazılı levha Hasköy‟ün Eski Camii‟nde bulunmuĢtur.e. a. Bunlarda kuruluĢun sona erdiği tarih. Mahmud devrinden kalma Vidin ve Niğbolu kalesinde yazılı levhalar saklanmaktadır. Zaviyeler de. kervansaraylar. yüzyıldan beri Türk dili. s. Karlova'daki KurĢun Camii'nin 1485'ten. Yeni Zagra yakınlarında Kıdemli Baba. Cilt 2. Kale duvarlarındaki yazıların önemi de büyüktür. sanat ve tasavvuf sahalarında önemli rol oynamıĢlardır. Sarı Saltuk ve Erken BektaĢilik Üzerine Notlar (çev. Bunlara XV. Bulgaristan'da bu ana kadar tespit edilen türbelerin adeti 27'dir. Fikret Elpe). Çünkü Hacı Ġvas PaĢa o yıllarda Kıdemli Baba Tekkesi‟nden uzak olmayan Dimotika'da çalıĢtığı anlaĢılmaktadır. cami. s. Aralık 1980. Bazı Türk Müslüman mezar abideleri kabartma ve taĢ yontma tekniğinin inceliğine sahiptir. yerlere yazılan levhalardır. Yazıların tümü II. Bulgaristan'daki Türk Epigrafi Anıtları Üzerine Notlar. Miralor köyü yakınlarında Genç Baba tekkeleri bulunmaktadır. Niğbolu kalesinden bazı yazılar ise Sofya Müzesine taĢınmıĢtır. Bu grup anıtlara.85. hayır sahipleri v. Hasköy yakınlarında Otman Baba. Ankara. 1964. Ahmet ile II. sayı 9.kimselerin toplandıkları ve âyin yaptıkları yerdir.b. çoğu tahtadan yapılmıĢlar ve bu nedenle onların tümü 15 1877/1878 Osmanlı-Rus SavaĢı ve 1912/1913 Balkan SavaĢları esnasında tahrip edilmiĢlerdir . Bunlara Filibe'deki ġehabeddin PaĢa. türbe. Evliya Çelebi‟ye göre Kıdemli Baba Tekkesi I. BektaĢilik Tetkikleri.” Bunlar kale duvarlarına. Rusçuk ile Silistre arasında Yakub'daki Mustafa Baba Türbesini ve Deliorman'da Kemanlar civarında Hasan Demir Baba Pehlivan Türbesini sık sık dile 16 getirmektedir . Filibe'deki Muradiye Camii'nin 1423'ten. Köstendil'deki Ġnceli Ahmet Camii'nin 1575'ten. Bu yüzyıllara ait baĢka bir tekke de Eski Cuma bölgesinin bir tepesinde bulunan Kızâne Tekkesi‟dir. Bunların içerisinde Razgrad yakınlarındaki Yahya PaĢa Bali Tekkesi.

123.86-89. burada bir hayli zaman kalmıĢtı. Bugünkü teknik araçların o devirde bulunmadığı ve statik kanunlarının henüz bilinmediği hususları nazarı itibara alırsak.70 m. Ġstanbul. Radzeff R. batısında. köprüyü yaptıranın Koca Lala Mustafa PaĢa olduğunu belirtmekte. Bunlarda ilk önce kuruculuk hakkında objektif deliller verilmekte. s. Bu 21 sütunların yazarının Yesârizâde Mustafa Ġzzet olduğu anlaĢılmaktadır .g.75 ve 13.H. hatıra sütunlarında ve taĢlarda bulunmaktadır. Bu mezar taĢlarındaki yazılar genellikle mavi ve kırmızıya. çeĢmelerde sade dille yazılmıĢ yazılara da rastlanmaktadır. Köstendil'in 15 km. 22 P.Nuri Peremeci tarafından yayınlanmıĢtır . Bazı yerlerde mavi süs içinde altın renklere. Hatta. 1469 yılında Fatih'in fermanıyle Koca Ġshak PaĢa tarafından yaptırılmıĢtır.Çulpan. a. doğusunda Struma nehri üzerinde bulunan köprü. Mahmud 1837 yılında Bulgari stan'a bir gezi yapmıĢtır. Köprü gözlerinin iki yanı 14. 149-150. siyah vb.e. Kitâbe kenarlarında da kabartma süslemeler vardır. Çünkü bunlar aynı kaynaktan 22 gelen bir geleneğin meyvaları olup bu yörelere Türkler tarafından getirilmiĢtir . Boyu 89.Yüksel. s. Bunlar. eni korkuluklarla birlikte 6. Rusçuk ve Tutrakan'dakiler yerinde. Ġlk 250 Senesinin Osmanlı Mimarisi. Onlardan en eskileri 20 XVI. a. Mahmud. Yassı taĢ üzerine doğrudan doğruya yazılanlara çok az rastlanır. yüksek ve gösteriĢlidir. diğerleri de yerli müzelerdedir. Varna ve Rusçuk çevresinde bulunan köprüleri örnek olarak zikredebiliriz.Miyatev. Tutrakan ve ZiĢtovi'ye geçmiĢti. aksine bu anıtlar aynı vasıfları taĢımaktadırlar. E. Ekrem Hakkı Ayverdi-A. Bu ziyaretin anısı olarak Ģehrin bir çeĢmesine 5.. büyük duygu ve cesaretle yapılan bu gibi eserler karĢısında insan hayranlığını gizleyememektedir. s. Düz olmayan taĢlar üstüne yazılmıĢ yazılar da vardır.g.e. P. Osman Keskioğlu. Evliya Çelebi Seyahatname'sinde. Selim'in vezirlerinden BoĢnak Mustafa olduğunu yazmaktadır. s. Tüm bu Ģehirlerde 2.50 m.33 metre yüksekliğinde. i se bu eserin bânisinin I. ticaret ve mimarlık sanatı bakımından Bulgaristan'daki Türk kültür eserleri arasında köprülerin de önemli yeri vardır.5 metre yüksekliğinde hatıra sütunları dikilmiĢtir.e. Mesela ġumnu'da bir çeĢmedeki yazıda 1593 tarihi bulunmaktadır . Bulgaristan topraklarında bulunan anıtların dili.86. s.e. hatta bazı okumuĢlar tarafından bile zor anlaĢılan resmi Osmanlı Türkçesidir.93 metre geniĢliğinde saltanatını ve davasını öven 46 satırlık bir levha yazdırılmıĢtır. Bilindiği gibi II. a.dir. Svilengrad yanında Mustafa PaĢa Köprüsü.. s. Osmanlı Mimarisinde Fatih Devri. 1974. Mimarlık sanatı bakımından bugün fevkalâde değerli birkaç köprü vardır. renkli harflerle yazılmıĢtır. Kitâbe metni sülüs celî tarzda ve 23 Arapça yazılmıĢ üç satırlık olup. s. Dört ayaklı olan bu köprünün büyük göz açıklığı 21. Çevresindeki kasabaya dahi kendi adını _ ___ ___ ___ ____ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ____ ___ ______ ___ ___ ___ ___ ___ ___ _ 20 21 P. Tuna Boyu Tarihi. bazan da yeĢile boyanmaktadır. arasında II.Miyatev. 311 . 1975. II. Türkler tarafından zamanında taĢtan yapılan bir çok köprü bugün dahi hizmet vermektedir.84.g.85. Yazılar altın. Türkiye'de Lâtin harflerinin resmen kabulünden sonra bile -ki bu sistem Bulgaristan'da yaĢayan Türkler tarafından da kabul edilmiĢti bazı yerlerde mezar taĢlarında Arap harflerinden istifade edilmiĢ ve edilmektedir. Bunlar münderecat bakımından hepsi birbirine benzemekte. Bu yazılı levhaların grafiği ana hatlarıyla Türkiye'nin Avrupa ve Asya kısmında bulunan anıtların grafiğinden hiç de farklı değildir. Mustafa PaĢa köprüsü Edirne'nin 30 km. kırmızı. 3. daha eski levhalarda ise müselsel ve tâlikle karıĢık divanî yazılardır.Türk kültür eserleri arasında eski çeĢmelerdeki yazılı levhaları da zikretmek gerekir. hatta aynı el tarafından yazılmıĢ sütunlardır. Varna'dan ġumnu'ya. mavi. 1942. Bosna'ya giderken rastladığı bir düğün alayına armağan olarak bu köprünün yapımını baĢlatmıĢtır. a. Çoğu hallerde yazılar mermer taĢlar üzerine kabartma harflerle yazılmıĢtır. Daha küçük kuruluĢlarda. Ġstanbul. Ġvanov ve O. Mahmud'un anı yazıları özellikle kayda değer. s. asrın sonlarına aittir. oradan da Rusçuk'a ve Tuna yolu ile Silistre.45 m. Türk TaĢ Köprüleri. Ancak mermer üzerine oyulmuĢ yazılı levhalar bulunmaz. Ġstanbul'dan deniz yolu ile Varna'ya gelen padiĢah. aynı Ģekilde. Ayaklar arasındaki boĢaltma gözleri sonradan kapatılmıĢtır.g. 23 O.Nuri Peremeci. kırmızı süs içinde mavi harflere rastlanmaktadır.Miyatev.50 m. Bunlar arasında Köstendil'de Koca Ġshak PaĢa Köprüsü. Bunlar yazıcı ustanın zevkine göre yapılmıĢtır. Bugün bu anıt Bulgaristan'da saklanan en büyük Türk epigrafi anıtıdır. Ankara. Fatih. açıklığında olup iki de ufak gözü vardır.. geniĢ halk kitleleri tarafından anlaĢılmayan. Renkli harflerle yazma geleneği bugüne kadar mezar taĢlarında sürdürülmüĢtür. C.806-807. Kitâbe yazıları kabartma halindedir. Yazılı sütunlar -Silistre'deki hariçmuhafaza edilmektedir. UlaĢtırma. Y.dir. Köprü granit kesme taĢlardan yapılmıĢ olup. 1976. Arapça ve Farsça kelimelerle dolu.166. Harmanlı Köprüsü. Levha yazmada en fazla kullanılan yazı çeĢitleri sülüs. Meriç üzerinde ve bugünkü ismiyle Svilengrad (Cisri Mustafa PaĢa) kasabasında bulunmaktadır. Sivri selyaranları bulunmaktadır. daha sonra hayır sahipleri övülmekte ve Ģairlerden alınma Ģiirler ve fikirler kayıt edilmektedir. BaĢka bir tür yazılı levhalar da kapalı çarĢılarda. Yazılı levhaların renklendirilmesi iĢi orijinal değildir. Yazılı levhaların münderecatı çeĢitlidir.Ayverdi. Cilt IV. Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman'ın veziri Mustafa PaĢa tarafından Mimar Sinan'a yaptırılan bu köprü hakkında çeĢitli görüĢler vardır.

Onlar Ģehirlerde olduğu gibi yol kenarlarında da inĢa edilmiĢ ve yolculara. 1506 yılında Sofya'da Yahya PaĢa tarafından yaptırılan bedestenin içinde ve dıĢında yüzlerce dükkanı vardı. içli-dıĢlı salonları bulunuyordu . a. a. ġumnu'da "Tombul Cami Şadırvanı”nı (1744). tüccarı ve onların hayvanlarını barındırmak için büyük hizmet vermiĢlerdir. Aynı Ģekilde Silistre. Ekim 1964. Umuma ait ve sağlık bakımından önemli olan eserler arasında bilhassa çeĢme.341. Tırnova. Vidin gibi Ģehirlerde de inĢa edilmiĢtir .g. Filibe. Sliven'de Köprülü -zade Ahmet PaĢa kethüdâsı Ebu-l-hayır Ġbrahim Ağa'nın çarĢı içinde yüz dükkanlı bedesteni bulunuyordu.431. Mustafa PaĢa Allah onu dilediğine muaffak etsin. En devamlı yapı yüksek iyilikler 24 olduğundan. Aileleriyle gelen âyân ve büyükler için yetmiĢ -seksen odalı misafirhaneleri.. Sofya'da Sofu Mehmet PaĢa ve Mahmud PaĢa. Bunlardan bir kısmı günümüze kadar varlığını sürdürmüĢlerdir. Cilt 8. mihrap köĢkündeki Arapça kitâbesinden de bu eserin H. s. Bu ticarî külliyenin ortasında bedestenler yüksek taĢ yapıları ve kubbeleri ile bir iç kale gibi yükselirdi. Örnek olarak Sultan Süleyman Han'ın veziri Makbul Ġbrahim PaĢa‟nın Tatarpazarcığı'ndaki kervansarayını zikredebiliriz. 1973. Mimarî eserler arasında önemli yeri olan kervansaraylar yolcuyu. yabancılara. Bu nedenle Osmanlı Türkleri onların yapımına büyük özen göstermiĢler ve Bulgaristan'ın birçok kasaba ve Ģehirlerinde cazip görünüĢlü hamamlar kurmuĢlardır. yüzyılda Osmanlı Ġmparatorluğunda büyük eserler meydana getiren ve Çoban lâkabı ile de tanınan Mustafa PaĢa olduğu çeĢitli belge ve kaynakların yardımı ile anlaĢılmaktadır. Svilengrad'da Mustafa PaĢa Köprüsü.yaptırdı ve onu sağlamlaĢtırdı. kervansaraylara nispeten daha konforlu binalardır. s. Bu eserler arasında 1752 yılında Samakov'da inĢa edilmiĢ olan "Küpeli Çesmesi”ni. köy. ġumnu gibi Ģehirlerde de büyük bedestenler yapılmıĢ ve bunlarda doğu ve 26 batıdan getirilen mallar satıĢa sunulmuĢtur . s. Onun ikibin adet deve alabilecek develiği.e. yüzyıllarda herbir Ģehir. Mesela 1664 yılında Köprülüzade Vezir Ahmet PaĢa‟nın Kethüdası Ġbrahim PaĢa Pazarcık 31 (Dobriç) Ģehrine su getirip sekiz adet çeĢme yaptırmıĢtır . emniyet ve emân.. S.321. Genellikle iki katlı olan bu binaların ortasında üstü açık bir avlusu bulunuyor ve burada hayvanların üzerindeki yükler indiriliyor veya yükletiliyordu.446. kemerle rine ve korkuluklarına kadar iri ve düzgün kesme taĢlardan yapılmıĢ değerli bir mimarî eserdir. Ģehir ve kasabalardaki iĢ adamlarına uzun süreli barınak temin etmiĢlerdir. yine ġunmu'da "Ravna Çeşmesi”ni ve 1774'te Yeğen Hacı Mehmet _ ___ ___ ___ ____ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ____ ___ ______ ___ ___ ___ ___ ___ ___ _ 24 25 Pars Tuğlacı.935 (1528 -1529) yılında Mustafa PaĢa tarafından yapıldığı öğrenilmiĢtir. tarihi "ebedi iyilik olur" . Bedestenler değerli mimarî eserler olduğu kadar büyük ticaret mağzaları olarak da nazarı dikkati çekiyorlardı. mermer üzerine çok güzel bir istifle. Yanbolu. s.g.g.e. mimarlık sanatı bakımından da değerli eserlerdir. s. Köprü duvar yüzlerinden. Lofça. Sofya. hatta yol kenarlarında bir çok su yolları ve binlerce çeĢme yapılmıĢtır. Son yıllarda yapılan araĢtırmalar sonucu Bulgaristan'da 116 adet Han tespit edilmiĢtir. Narodna Kultura Dergisi. Cilt II.e. a. Radzeff. Bu gibi meĢhur 30 hamamlar Filibe.Tuğlacı. Onların etrafını daha birçok dükkanlar ve iĢhanları çevirirdi. Hem sağlamlık.Çulpan.g.Mutafçiev. 27 Pars Tuğlacı. imaret. 1975. üçbin adet at alabilecek ahırı vardı. 1434 yılında Yıldırım Beyazıd Han oğlu Mehmet Han'ın oğlu Murad 29 Han tarafından yaptırılan "Eski Hamam"ın binasının lâtif bir yapı olduğunu belirtmektedir . Evliya Çelebi Yanbolu'da.495.111-112. Bütün hamamlar hemen istisnasız bir çok bölmeli ve kubbeli kâgir binalar.g. üst katta ise yolcuların ikameti için odalar bulunuyordu. hem de yangınlara karĢı korunmak için bunların inĢasında taĢ ve yangına karĢı malzemeler kullanılmaktaydı. s.729-756. 19 Temmuz 1963. P. Bazı Ģehirlerde ise bir çok sebil ve Ģadırvanlar kurulmuĢtur. Sağlık bakımından hamamların önemi bilinmektedir. büyük Sultanların halefi Sultan Selim Han'ın oğlu Süleyman Han zamanında. Mesela.180-183. Köprünün. 544. a. Ankara. 411. hamam. Köprünün kitâbesi.e. a. misafirhane ve saat kulelerini belirtmek gerekir. 141-143.. s.310. Kazanlık. Hanlar. 1969. Bedestenler büyük Ģehirlerde önemli ticaret merkezini oluĢturuyorlardı. hayvanlar için zemin katta ahırlar.Eyice. Anlamı Ģudur: "Bu köprüyü. XXVII. ayrıca 27 vezirler için altlı-üstlü. 295 metre uzunlukta olan Mustafa PaĢa Köprüsü ortada dört büyük göze ve bunlardan baĢka iki uca doğru alçalan sekizer göze sahiptir.e. Vakıflar Dergisi.. Bulgaristan'daki Bazı Türk Abideleri ve Vakıf Eserleri. Onların bir kısmı bundan 40-50 yıl öncesine kadar faaliyette bulunmuĢlardır. 399. Türk TaĢ Köprüleri. 431. kervansaraylar ve hanlar da yer almaktadır. Avlu etrafında tüccarların mallarını korumak için mağazalar.e.veren bu köprünün kurucusunun XVI.g. 26 Pars Tuğlacı. sâyesinde devam etsin. s. C. XV-XIX. Filibe'de ise ġehabeddin PaĢa tarafından yaptırılan kervansarayların da hizmetleri ve güzellikleri ile bu 28 Ģehirlerin değerli eserleri arasında önemli yeri vardır . 312 . Belleten.. Onun asırlar 25 boyunca Ġmparatorluğun yolları üzerinde emniyet ile geçiĢi sağlayan eser olması da çok önemlidir .. C. 29 Osman Keskioğlu. 30 Ekrem Hakkı Ayverdi.. SeçilmiĢ Yapıtları Sofiya. fakat girift ve güç okunur bir hatla iĢlenen Arapça bir metni vardır. s. 31 Osman Keskioğlu. R. 28 P. a. Ticarî ve iktisadî bakımdan önemli olan eserler arasında bedestenler. s.

Lofça.s. muhtelif âlet ve silah imalinde de görülmektedir. maden ve deri iĢlemeleriyle giyim eĢyası. Samako. Sofya'da 4.s. Mangalya 70 olmak üzere toplam 2170 sıbyan mektebi gösterilmiĢtir. Rahova. Tırnova sancağında .Varna. Varna'da 12. eğitim ve öğretim müesseselerinin inĢa edilmesini de asla ihmal etmiĢ değillerdir.. Ġzladi.. _ ___ ___ ___ ____ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ____ ___ ______ ___ ___ ___ ___ ___ ___ _ 32 33 Ekrem Hakkı Ayverdi. Aynı zamanda kabların isimlerinde de bu etki kendini hissettirmiĢtir. 1875 sayımlarına göre Tuna vilâyetindeki Türk sıbyan mekteplerinin sayısı kazalara göre Ģöyle dağılmıĢtır: Rusçuk 143.. 124-127. 313 . v. Bugün dahi yoğun olarak Bulgaristan halkının sofrasında yer alan Türk yemeklerinden pide. Osmanpazar ve Selvi. Onlar Türk Müslüman halkın maarif ve eğitim ocaklarıdır. 37 Tuna Vilâyeti Salnamesi. Bu okullardan baĢka Ġslâm tasavvufunu tahsil etmek için daha bir çok hususî okullar kurulmuĢtur. ġumnu'da 9. Vidin 24. kadayıf. 35 Varna sancağında. s. Defa 7.s. Yeni Pazar 19. Eğitim bakımından mektep. Ġvraca 10.ġimĢir. cezve v. gevrek. Köstendil 21. Berkofça 17.. diyanet ve idare hizmetlerinin en yüksek mevkilerinde vazife görmek için görevlendiriliyorlardı. Yüksek öğrenim ise Ġstanbul. Keza Türk bahçıvanlık ve meyvacılık kültürünün de büyük tesiri olmuĢtur.. Ģerbet. s. kütüphane gibi müesseselerin de önemli yeri vardır. 134. a. 36 Bilal N. 1875 yılı sayımlarına göre. ZiĢtovi 53. Devroma (nahiye) 121. Köstendil. somun. felsefe ve matematik dersleri okutuluyordu. ġumnu 86.s. dinî ve diğer binaların kurucuları. sütaĢı.. Tırnova'da 7. 121-122. Lofça 63. Buralarda da 20 civarında medrese bulunabileceği düĢünülerek 1875 yılında Tuna vilâyetinde 150 kadar medrese bulunduğunu söylemek yanlıĢ olmaz. gerekse Osmanlı Ġmparatorluğu'nun diğer bölgelerinde adliye. RüĢtiyeler Ģu kasabalardaydı: Rusçuk sancağında -Rusçuk. Tuna Vilâyeti Salnamesi. helva. Fakat vilâyetin yedi kazasında bulunan medrese sayısının sayımlara katılmadığı görülmektedir. dolma.Vidin. Ģehirlerde yapılmıĢtır . Onların sayısı. 1986. s. kebap. Rahoviça (nahiye) 2. dinî bilgiden baĢka. Fakat o zamanlarda saatler çok pahalı olduğundan bunlara pek seyrek rastlanıyormuĢ. Cuma 6. Orhaniye 24. Mesela fincan. 32 Hezergrad v. Türk menĢeili olduğunu her hali ile belli eden bir sürü tatlı ve yemekler vardır ki. Bu yüksek okullardan mezun olan öğrenciler gerek Bulgaristan'da. Medreselerin sayısında da büyük artıĢlar kayıt edilmiĢtir. Ġvraça. 124-127. . Defa 7. Bu sebepten bir çok Ģehirlerde. Pazarcık'ta 12 v. Defa 7. tatbiki güzel sanatlar sahasında da. Berkofça. s. Ġzladi 10. Tırnova 144. Plevne 35. baklava. 35 Tuna Vilâyeti Salnamesi. boza. raf ve minder gibi hususiyetler vardır. tepsi. Rusçuk'ta 6. börek. ġam ve Bağdat gibi büyük Türk -Ġslâm merkezlerinde yapılmaktaydı. Niğboli 38. Pravadı 85. salep. Pazarcık 120. Ġslâm hukuku. Radomir 43.Tırnova. Bulgaristan Türkleri. tas. güğüm. Lom 21. zikredebiliriz. Bugünkü ortaokul derecesinde olan bu medreselerde. Eğitim müesseseleri arasında sıbyan mekteplerinin ve medreselerin kurulmasına büyük özen gösterilmiĢtir. ZiĢtovi ve Plevne. Dinî vecibeleri zamanında yerine getirmek için eski devirlerde saate de büyük ihtiyaç duyulmuĢtur. maarif. Dupniça'da 4.e. s. Varna 63. Balçik ve Hacıoğlu pazarcık kasabalarında birer rüĢtiye okulu vardı . dolap. Buralarda da en az 500 kadar sıbyan mektebi bulunabileceği hesaplanarak. 1875 yılında bütün Tuna vilayetinde Türklerin yaklaĢık 2700 sıbyan 33 mektebi bulunduğu sonucuna varılmaktadır . Razgrad 166. sahan. Eski Cuma. 1988. zengin evlerde de selâmlık ve haremlik bölümleri. 141-143. Samakov 10. Türk sofrası da Bulgaristan topraklarında aĢçılık sanatını geliĢtirmiĢ ve zenginleĢtirmiĢtir. Sofya sancağında Sofya. Osmanpazarı 206. 1291 (1875). Dupniça. Dupniça 13. Pravadı'da 5. Osman -pazarı'nda 5. Türk-Ġslâm kültürü Bulgaristan'da mesken mimarisine de oldukça tesir etmiĢtir. Kahire. Silistre 181. Kozluca (nahiye) 4. Ankara. .g. Razgrad. bilhassa Islaha t döneminde (1856-1876) hızlı bir geliĢme göstermiĢtir. ġark tipi evlerde çıkma divanhane. 34 Bulgaristan'da Türk-Ġslâm Azınlığına Uygulanan Baskılar Hakkında Uluslararası Hukuk Sempozyumu. Matba-i Vilayet-i Tuna. bardak.28-29. bilhassa ağaç. Bu kültürün etkisi.Ağa PaĢa tarafından yaptırılan "Kurşunlu Çeşmesi”ni zikredebiliriz. Osmanlı topraklarında ilk saat kulesi 1566-1572 yılları arasında Üsküp'te ve daha sonraları Filibe. hisarda veya yüksek bir yerde saat kuleleri yapılmıĢtır. Vidin sancağında. s. genellikle bir cami civarında. Belgradçik 26. sarma. Köstendil. Eski Cuma 38. devamlı bir surette Ģark dilleri. Tuna vilâyetinde rüĢtiye okullarında da artıĢ olmuĢtur. kahve. Balçik 91. Elde kesin veriler bulunmamakla birlikte. Fakat altı kazadaki sıbyan mekteplerin cedvelleri sayım sonuçlarına yetiĢmediği için 1291 (1875) Salnamesi'ne eklenmemiĢtir. Bu listeye yetiĢtirilmemiĢ sayım sonuçları ve 1873 istatistikleriyle yapılan karĢılaĢtırmalar dikkate alınınca 1875 yılında 36 yalnız Tuna vilâyetinde rüĢtiye okullarının sayısı 40 dolayında olduğu anlaĢılmaktadır . olmak üzere yalnız Tuna vilâyetinde 131 medrese 37 gösterilmektedir . Selvi 53. Silistre'de 6. Rusçuk. Belogradçik. Ģimdi bir bölümü Bulgaristan sınırları içinde bulunan o zamanki 34 Edirne vilâyetinde de yaklaĢık olarak 2500 Türk okulu bulunuyordu . Lom. medrese. Eskicuma'da 9. bunların sayısı eskiden çok daha kabarıktı. Tutrakan 43. ġumnu. Dranova 2. Sofya 20. Bu sebeple büyük vakıflar. Bu eğitim ocakları Türk-Müslüman halkının yaĢadığı her köy ve Ģehrinde inĢa edilmiĢtir. Ġstanbul.

Vahit gibi ünlü isimler yer almıĢtır . Bulgaristan'da Bazı Türk Vakıfları ve Abideleri. ġumnu‟lu Vâsıf.Ġreçek'in verdiği bilgilere göre.Türk kültür tarihinde dikkate değer yeri bulunan bu eğitim kurumları asırlar boyunca baĢta öğretim vazifesi olmak üzere. Pazvantoğlunun validesi Rukiye kütüphanelerini. ZiĢtovi'de. yüzyılında baĢlamıĢ. Tatarpazarcık‟lı Kurt Mehmet Efendi ve daha bir çoğu Türk 40 edebiyatında derin izler bırakmıĢlardır . 20.31-34.17. 42 Mehmet ÇavuĢ. Daha sonraki dönemlerde bazı medrese kütüphanelerin kitap fonu çeĢitli vakıf ve bağıĢlarla geliĢince bunlar zamanla müstakil birer kütüphane durumuna gelmiĢlerdir. Roger iç in yazdığı "Müzhetu'l MüĢtâk fi Ihtirakı'l Afâk" adlı eseri bulunmaktadır. tekke ve cami dahilinde küçük veya büyük kütüphaneler kurulmuĢtur. Kazanlık'lı Ahmet Ümidi. sayı 40. yüzyıldan itibaren bir çok medrese. K. s.269. Geometri. 45 Ġslâm Ansiklopedisi. Mehmet ÇavuĢ..e. XVIII. Tıb ve Coğrafya dallarında ilmî kitaplarını halkın istifadesine sunmuĢtur. 1.g. s. Nimet. Nevrokop‟lu Ahmet Efendi-Zuhri. Niğbolu'da ve Samakov'daki 44 kütüphaneleri zikredebiliriz . 39 XVI. Onların yarattıkları manzum eserler umumiyetle Türk ve Fars dillerinde. Vidin'de "Vali İdris Paşa".22-23.Keskioğlu. Cilt I.e. Osmanlı-Rus SavaĢından sonra bu kütüphanelerdeki kitapların bir kısmı Sofya Millî Kütüp hanesine taĢınmıĢtır. Matematik. s.120-127. XVIII. 1971. Rusçuk'ta.23. Cilt 5/2. Daha XV. 51. Oxford'da iki. ġumnu'daki nüsha çok iyi muhafaza 46 edilmiĢtir . Vakıflar Dergisi. a. asrın baĢlarında halk Ģiiriyle beraber divan Ģiirinden olgun meyvalarını verenler arasında Aydos'lu Ġsmail Hakkı. Balçık‟lı Hüseyin Ramiz Arapzade ve daha niceleri bulunm aktadır. 135-160. Tırnova'da "Hacı Ali Ağa". XVII.. çeĢitli görevlere atanmaları nedeniyle en verimli yıllarını Bulgaristan topraklarında geçirmiĢ. din iĢleri ve çeĢitli müesseselere eleman yetiĢtirmek yolunda büyük hizmetler vermiĢlerdir. Bunun dıĢında halkın anlayacağı dille yazılmıĢ edebî ve ilmî eserler de yaratılmıĢtır. Eylül 1985. s. Cilt 2. a. 1988. Razgrad'da. 1556 Miladi'de yazılmıĢtır). 46 O.g. Nureddin Muslihiddin Mustafa Efendi. 1966. Bu kütüphane dinî eserleri yanısıra Felsefe.g. Bu yüzyıllarda ve bundan sonra yetiĢen bir çok Anadolulu Ģair ve yazar. Zağra'dan Mehmet Tarzı. Ġstanbul. Ali. 41 Mehmet Tahir Efendi. Türk Kültürü. _ ___ ___ ___ ____ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ____ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ _ 38 39 Mehmet Tahir Efendi. 317. s. Türk Kültürü.263. 1891. Osmanlı Müellifleri.27. Bunlar arasında Filibe'de "II. Sofya'dan Mehmet Çelebi. "Vali Pazvantoğlu Osman". Ġstanbul. Aynı Ģekilde Filibe'de "Muradiye" ve "Şehabeddin Paşa". XVI. Çırpan‟lı Musa Efendi-Emani. asrın ikinci yarısından XIX. 43 Mehmet Tahir Efendi. s. s. Ayrıca her bir aydının kütüphanesi de vardı. s. 40 Mehmet ÇavuĢ. s. Eski Zağra'da "Hamza Bey". Varna'da.268. ġükrü Elçin. 45 St. Mehmet ÇavuĢ. bundan sonraki dönemlerde Bulgaristan Türkleri arasında da olgun Ģair ve yazarlar yetiĢmiĢ ve değerli eserleriyle Türk kültürüne önemli katkıda bulunmuĢlardır. C. din ve gelenekleri savunan Ģiirler yazmıĢlardır .420-421. Plevne'de "Gazi Mihaloğlu Ali Bey".937.g. sayıları 4000'i aĢan bu kitapların 3500 adedi Sofya ve 47 Samakov'dan (Hüsrev PaĢa Kütüphanesinden). s. Murad" ve "Şehabeddin Paşa" kütüphanelerini. Astronomi. yüzyılda bu Ģairler ve yazarlar ordusuna Bulgaristan doğumlu yenileri katılmıĢtır. Türk kültürüne ıĢık tutan kurumlar arasında kütüphanelerin de büyük katkısı olmuĢtur. a. Ġhtiva ettiği haritalar bakımından çok değerli olan bu eserin nüshaları nadirdir. Mesela ġumnu'daki "Halil Şerif Paşa" medrese dahilindeki kütüphane yakın zamana kadar müstakil bir kurum olarak faaliyette bulunmuĢtur. 47 Constantin Jireçek. Rusçuk'lu Zafiri Ömer Efendi-Zafiri Baba ve Hafız Abdullah Efendi. Niğbolu‟lu Ahi Hasan Çelebi. Osmanlı Ġmparatorluğu‟nun yükseliĢ dönemi XV. Silistre‟li Yusuf Ibni Mustafa Efendi.. Bunların arasında ġumnu‟lu Dertli Kâtip. Kızanlık'lı Mustafa Ruhi. Bulgarien. s. Cilt 2.g. Daha XV.136. Kırcaali'li Seyit Ali Sultan . yüzyılda 38 Filibe‟li Alâaddin Ali Çelebi.5. Hacıoğlupazarcığ'ından 41 Çelebi DerviĢ. 54'ü Selvi'den nakledilmiĢtir . Tırnova'da "Hacı Ali Ağa" kütüphaneleri de müstakil ve zengin kültür ocağı olarak faaliyetlerini sürdürmüĢlerdir. Aynı zamanda bu okullarda değerli bilim adamları. sayı 7. tarihçi ve gezginci.e. 314 . Sofya'da "Seyfullah Efendi". Filibe‟li Ahmet Riyazi.. a. Ġslâm coğrafyacısı Ġdrisî'nin Sicilya Kralı II. Paris'te iki. Malûmdur ki. Coğrafya‟ya ait eserlerin içinde meĢhur. 259'u Lofça'dan. XV.e. ġumnu'da "Halil Şerif Paşa". yüzyılın sonlarına kadar uzamıĢtır. Cilt 1 ve 2. Dobruca‟lı Kazak Abdal. Pravadı'da. Eğridere'li Ġbrahim Efendi. s. 603 sayfa tutan ve 70 harita ihtiva eden bu nüshanın müstensihi (kopyacısı) Mısırlı Ali Echûri'dir (963 Hicri.e. 300. Sofya'da "Mahmud Paşa". Balkanlar'da Osmanlı Devri Türk Kütüphaneleri. Ġstanbul'da. asırda Balçik'lı Muhiddin Abdal. Mehmet Tahir 43 Efendi "Osmanlı Müellifleri" eserinde bunlardan bazılarını önemle değerlendirmektedir . a. 1968. 44 Cevdet Çulpan. yüzyılda olduğu gibi. 319. mensur eserler ise -bilhassa ilmî mahiyette olanlardaha ziyade Arapça ve zor anlaĢılan resmî Osmanlı Türkçesi ile yazılmıĢtır. Bulgaristan‟lı soydaĢlarıyle birlikte çalıĢmalarını sürdürmüĢ ve büyük bir edebiyatın baĢlangıcını tarihe mal etmiĢlerdir. yüzyılın sonlarına doğru bu 42 Ģairler ve bilginler ordusuna yeni yeni isimler ve birbirinden üstün yetenekler katılmıĢtır .33.. s. Petersburg'da ve Kahire'de birer nüshaları bulunduğu bilinmektedir . Ģair ve yazarlar yetiĢmiĢ ve kıymetli eserleriyle yaĢadıkları ve çalıĢtıkları yörelerde Türk kültürünü edebileĢtirmiĢlerdir. Vidin‟li Çorbacızade Mehmet Efendi. Yüzyıl Bulgaristan Türkleri ġiiri (Antoloji). Samakov'da "Hüsrev Paşa". bilim çalıĢmaları.

Sayı 264. 50 Türk Kültürü. Bütün buraya kadar sergilenen belge ve kaynaklardan anlaĢılıyor ki. Bulgaristan'da bulunan emlâk -i mevkufenin hüsnü muhafazasına dikkat ve özen gösterilmesi. Bulgaristan'da Müslümanlar ve Ġslam Eserleri. Hattatlık sanatı alanında da Bulgaristan'da değerli üstadlar yetiĢmiĢtir. 315 . 1965. 1909 tarihli Ġstanbul Protokolünün 5. maddesinde ise. s.258.35.Keskioğlu.yüzyılda çağdaĢ teknolojinin geliĢmesiyle Bulgaristan'da matbaacılığın temelleri de atılmıĢtır. BaĢmüftü bunlara ait hesapları tetkik ve her türlü suistimal olayını meneylemek 50 51 göreviyle mükelleftir. Vakıf binalarından birinin istimlâki gerektiği taktirde onun bulunduğu mahalle-nispetle aynı kıymeti haiz diğer bir arsa gösterilmedikçe ve binanın kıymeti tasviye olunmadıkça buna giriĢilmeyeceği belirtilmektedir. yüzkırk (ikinci ve üçüncü baskılar dahil) kadar Bulgarca ve bir çok Türkçe edebî. Sayı 264. Daha sonraları Türk Devleti ile Bulgaristan arasında imzalanan antlaĢmalarla o topraklarda bulunan dinî ve millî kültür eserleri teminat altına alınmıĢ. 52 23 Mayıs 1919 tarihli ve 12 sayılı kral iradesiyle tastik olunarak hükümet gazetesinin 26 Haziran 1919 tarihli nüshasında yayınlanan bu Nizamname. beĢyüz yıllık Türk egemenliği öylesine etkili kültür damgasını vurmuĢtur ki. Filibe‟li Hoca Mahmud Riyazi. hiç bir dinî ve hayrî binanın yıkılamıyacağı. Türk Kültürü. bir dergi ilavesi. Vakıf mallarının bakımını sağlamak için vakıf idareleri kurulmuĢ. onların bakımı. Aynı Ģekilde Türk müzik ve Tiyatro sanatı da önemli geliĢmeler göstermiĢtir. Ġlk matbaa 1864 yılında Mithat PaĢa'nın desteğiyle Tuna vilâyetinin merkezi olan Rusçuk Ģehrinde kurulmuĢtur. Hüseyin Vassaf. maddesi gereğince dinî ve hayrî müesseseleri. Nisan 1985. 49 bunlardandır. Bunun Türkçe ve Bulgarca ikinci baskısı ise 1924 yılında yine Sofya'da "Fotinov" matbaasında yapılmıĢtır. O. Türkler XV. cemaatler oluĢturulmuĢ. Seyid Ahmed Nazif. Hatta. 48 zarf.s. 10 Nisan 1920 yılında Çiftçi Birliği Matbaasında Türkçe olarak basılmıĢtır. s. İdare ve Teşkilâtı Nizâmnâmesi” ile daha önce geçerli olan (Müslüman Ġdare-i Ruhâniyelerine Dair Talimat) yürürlükten kaldırılmıĢ ve Türk Müslüman kültür ve sanat eserlerini ve kurumlarını geniĢ ölçüde koruyucu bir nitelik taĢıyan yeni hükümler getirilmiĢtir. 51 Türk Kültürü. Ama. s. Sayı 29. Oniki buçuk yıl (1864-1877) kadar faaliyette bulunan bu ilk vilâ yet matbasında iki gazete (Tuna ve GüneĢ). Ayrıca. Mesela 1878 yılında imzalanan Berlin AntlaĢmasına bu tür hükümler konulmuĢtur. Ayrıca bu matbaada. yüzyıldan XIX. Bilhassa ġumnu medreseleri hattatlarıyle Türk kültürüne büyük katkıda bulunmuĢlardır .44. dört dergi (Vilâyet Salnâmesi dahil). s. Tuna vilâyeti ve Matbaası (1864-1877). 1913'de imzalanan ikinci bir antlaĢma ile aynı haklar tekrarlanmıĢtır . bunlar kanun ve antlaĢmalarla güvence altına alınmıĢlardır. Bu antlaĢmanın 7. yüzyılın sonlarına doğru tiyatroya karĢı ilgi daha da artmıĢ ve hemen hemen bütün okullarda tiyatro grupları kurulmuĢtur.78. XIX. Bu antlaĢmalara dayanarak hazırlanan ve 1919 yılında yürürlüğe giren 189 maddelik "Bulgaristan Çarlığı 52 Dahilinde Müslüman Müessesat-ı Diniye. Köstendil'li Mehmet ġemi v. ġumnu'lu Hafız Ġbrahim Edhem. Bulgaristan yöneticilerinin tüm çabalarına rağmen Türk tarih ve kültürünün bu ülkedeki köklü izlerini tümüyle silmek mümkün olmamıĢtır. Tuna Gazetesi'nin ilavesi. Nisan 1985. ilmî ve dinî eserler basılmıĢtır. korunması kanunî esaslara ve kaidelere bağlanmıĢtır. BaĢmüftülük nezaretine verilmiĢtir. O topraklardan çekilirken Türkler. _ ___ ___ ___ ____ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ____ ___ ______ ___ ___ ___ ___ ___ ___ _ 48 49 Ġsmail Eren.XIX. Fakat Bulgar hükümetleri bu antlaĢmaları ve onlardaki hükümleri hiçe sayarak yıllarca Türk kültür ve sanat eserlerini tahrip etmek siyaseti gütmüĢlerdir. bu kültür mirasının korunmasını toprağın yeni sahiplerine taahütlerle bağlamayı ihmal etmemiĢlerdir. defter ve benzeri kırtasiye de imâl edilmiĢtir .254-256. vakıflar. yüzyılın sonlarına kadar hakim oldukları Bulgaristan toprakları üzerinde zengin bir kültür mirası bırakmıĢlardır. mecburiyet olmadıkça ve kanunlara uygun bulunmadıkça.311-318. denilmektedir .

316 .