You are on page 1of 42

INHOUDSTAFEL

I. AFSPRAKEN
II. VAARDIG WORDEN IN GESCHIEDENIS

1.1 WAT BESTUDEERT DE GESCHIEDENIS?

1.2 GESCHIEDENIS IS WERKEN MET TIJD

1.3 GESCHIEDENIS IS WERKEN MET RUIMTE

1.4 HOE KENNEN WIJ HET VERLEDEN?

III. MIJLPALEN IN DE GESCHIEDENIS VAN MENS EN MAATSCHAPPIJ

2.1 DE MENSWORDING EN DE EERSTE MENSENGROEPEN

2.2 DE NEOLITHISCHE REVOLUTIE

2.3 DE EERSTE BESCHAVINGEN IN HET OUDE NABIJE OOSTEN: MESOPOTAMIË EN EGYPTE


2.4 DE GRIEKSE BESCHAVING IN DE 5E
EEUW V.C.

2.5 DE ROMEINSE BESCHAVING VAN DE 1E


EEUW V.C. TOT DE 1 E
EEUW N.C.

2.6 HET ONTSTAAN EN DE VERSPREIDING VAN HET CHRISTENDOM

2.7 DE GERMAANSE VOLKSVERHUIZINGEN

2.8 DE ISLAM EN ZIJN BETEKENIS VOOR HET WESTEN


2.9 DE FEODALE SAMENLEVING IN WEST-EUROPA
2.10 DE HEROPBLOEI VAN DE STEDEN IN EUROPA
2.11 DE ONTDEKKINGEN EN DE ONTDEKKINGSREIZIGERS

2.12 TEGENSTELLINGEN BINNEN EN TUSSEN EUROPESE STATEN

2.13 DE AMERIKAANSE REVOLUTIE

2.14 DE FRANSE REVOLUTIE

2.15 DE INDUSTRIËLE REVOLUTIE

2.16 DE EERSTE WERELDOORLOG

2.17 DE TWEEDE WERELDOORLOG

IV. LIJST MET MOEILIJKE BEGRIPPEN

V. STUDIEWIJZER

GOEDE AFSPRAKEN MAKEN GOEDE VRIENDEN!


WAT BRENGT JE MEE NAAR ELKE LES?

Om de les goed te kunnen volgen, heb je elke les je cursus en kleurpotloden


mee. Zonder cursus kan je de les niet volgen! Wanneer je jouw cursus niet mee
hebt, noteer je mee op notitiebladeren. Je brengt je cursus dan
dan tegen de
volgende les in orde. Je brengt jouw cursus ook zelf in orde als je ziek bent
geweest.

EVALUATIE: TOETSEN EN TAKEN

De toetsen worden minimum één week op voorhand aangekondigd. Na elke


afgewerkte twee hoofdstukken hebben we, normaal gezien, een toets.
toets. Jullie
krijgen dan een blaadje waarop ik duidelijk
duidelijk omschrijf wat je moet kennen én
én
kunnen. Deze blaadjes bewaar je in een bestekmapje. Bij ziekte, maak je de toets
de volgende les!

Toetsen tellen mee voor 20 punten van je rapportpunten. Huistaken tellen mee
voor 10 punten van je rapportpunten. Je krijgt op je rapport dan een gemiddelde
van deze punten op tien.

Wanneer je ziek bent als je een taak moet afgeven, laat je deze in mijn vakje
leggen in de leraarskamer wanneer je terug genezen bent. De studiewijzer
achteraan in deze cursus kan je helpen bij het studeren van je examens en
toetsen. Begin tijdig te studeren!

EVALUATIE: GEDRAG

Ook je gedrag tijdens de lessen wordt geëvalueerd! Je start elke nieuwe


rapportperiode met een 5 op tien. Dit gedragspunt kan negatief of positief
evolueren en wordt meegeteld met je rapportpunten. Bij slechte gedragspunten
wordt dit ook meegedeeld op het rapport. Ik let op deze punten:

– Medewerking tijdens de les (leergierigheid, nieuwsgierigheid, aandacht,


…)
– Attitude voor en na de les (tijdens het naar boven gaan en het verlaten
van het lokaal)
– Beleefdheid en respect tegenover leerkracht (vinger opsteken, niet
babbelen in de les, …)
– Beleefdheid en respect tegenover medeleerlingen
– Materiaal
Voor vragen kan je steeds terecht na de lessen of via smartschool. Veel succes in
het nieuwe schooljaar!

1.1 WAT BESTUDEERT DE GESCHIEDENIS?

1.1.1 IS GESCHIEDENIS DE MOEITE VAN HET STUDEREN WAARD?

Henry Ford, een bekend Amerikaans autofabrikant, zei in het begin van de
20eeeuw: “Geschiedenis is flauwekul.” Waarom oude koeien uit de gracht halen?
Waarom nog vragen stellen over verre voorouders? Je moet naar de toekomst
kijken en niet stilstaan bij wat reeds gebeurd is. Andere zeggen: “Geschiedenis is
spannend en avontuurlijk. Je kan er een heleboel van opsteken: over piramides,
burchten, veldslagen enz.

Naast al dit boeiende en opwindende is er echter nog meer. Wat bestudeert


geschiedenis?

__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________

1.1.2 ECONOMIE, SOCIAAL, POLITIEK EN CULTUUR: VIER NAUW VERWANTE

DOMEINEN

Er zijn enkele basisvragen waarop de mens altijd opnieuw, tot op vandaag, een
antwoord moet zoeken:

– Hoe overleef ik?

___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________
→ ___________________________________________ __ DOMEIN

– Hoe leef ik met anderen samen?


___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
__________________→ _____________________________________________
DOMEIN

– Wie oefent gezag uit?

___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
___________________________→ ___________________________________________
DOMEIN

– Waar kom ik vandaan en waar ga ik naartoe?

___________________________________________________________________________
_______________________________
– Is de mens een scheppend wezen?
___________________________________________________________________________
_______________________________
→ __________________________________________ DOMEIN

De vier behandelde domeinen (het economische, sociale, politieke en culturele


domein) hangen nauw samen en beïnvloeden elkaar sterk. Het geheel van die
domeinen vatten we samen in het woord
_____________________________________________________________________________

1.1.3 OEFENINGEN OP DE VIER DOMEINEN

Hieronder vind je een aantal kleine krantenartikels uit de jongerenkrant KITS. Bij
welk domein past elke artikeltje?

RIJKE BELGEN IN ZUID-AFRIKA IS GORDELPLICHT


België behoort tot de drie IEDEREEN NU GELIJK Vanaf 1 september
rijkste landen ter wereld. VOOR DE WET moeten alle
Dat blijkt uit een BOEKEN VAN kinderen jonger
onderzoek van de JEUGDAUTEUR DIRK dan twaalf jaar
Nationale Bank van ons BRACKE WORDEN achterin de wagen
land. De staat België is VERFILMD een gordel dragen.
arm, maar alle VISITE
KONINKLIJKE Belgen De auteur ondertekent Niet vergeten dus
Koning Albert en koningin nog deze week een OOST-EUROPESE
als je op 1
Paola zijn begin juni op VATICAAN
filmcontract voor de LANDEN
september weer
VEROORDEELT GEBRUIK MOETEN EURO
1.2 bezoek geweest in
GESCHIEDENIS IS WERKEN MET DE TIJD
CONDOOM INVOEREN
Finland.

1.2.1 ONZE KLOK

Om te weten hoe laat het is, volstaat een blik op onze


horloge. Dat was niet altijd zo. Hoe wisten mensen
vroeger hoe laat het was?

__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
________________________________________________________________________

Vandaag worden er in de wereld verschillende tijdrekeningen gebruikt. Wij


gebruiken de __________
___________________________ jaartelling. Deze tijdrekening begint met het
__________________
__________________________________________________________________________________
Voor officiële en internationale contacten gebruikt men deze tijdrekening.
1.2.2 ANDERE JAARTELLINGEN

Er zijn ook andere jaartellingen dan de christelijke tijdrekening:

– ___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
__
– ___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
__

1.2.3 REGELS VAN DE CHRONOLOGIE

Een eerste belangrijke regel van de chronologie is; het jaar nul bestaat niet.
Bij de geboorte van Christus begint het jaar 1. Er zijn twee schrijfwijzen om jaren
voor het jaar 1 aan te duiden:
______________________________ Je gebruikt altijd één van de twee, je gebruikt ze
nooit samen!

Een tijdbalk lees je van


______________________________________________________________
Zijn de oudste jaartallen dan de linkse jaartellen of de rechtse jaartallen?
______________________

1.2.4 CHRONOLOGISCHE BEGRIPPEN: MILLENNIUM, EEUW, DECENNIUM, JAAR

Een decennium bestaat uit _________________


jaar. Hoe bereken je het decennium van een
jaartal?

__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
____________________________

Een eeuwbestaat uit ____________________ jaar. De eerste eeuw begint dus in


het jaar ______ en eindigt op 31 december __________ De tweede eeuw begint dus
op 1 januari _______________
Hoe bereken je de eeuw van een jaartal?
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________

Een millennium bestaat uit _______________ jaar. Hoe bereken je het millennium
van een jaartal?
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________

1.2.5 OEFENINGEN OP TIJDREKENING

Sorteer onderstaande jaartallen van oud naar jong.


2009 - 59 v.C. - 896 - 1986 - 1689 v.C. - 369 - 10
000 v.C. - 1257 - 3

Vervolledig onderstaande tabel.

Welke eeuw? Welk Welk


millennium? decennium?
1598
236
12
1891
25
4520

1.2.6 DE TIJDLIJN

Vul op onderstaande tijdlijn de historische perioden en hun begin – en einddata


in. Kleur elke historische periode in een andere kleur.
1

1.3 GESCHIEDENIS IS WERKEN MET RUIMTE

Wij werken met de begrippen tijd en ruimte. Situeren in tijd is


_______________________________
Situeren in ruimte is
_________________________________________________________________

Wat is het verschil tussen kaarten in een gewone atlas en kaarten in een
geschiedkundige atlas?

__________________________________________________________________________________

Een historische kaart maakt duidelijk waar iets gebeurde. Ze geeft de toestand
weer van een bepaalde periode.
Over wat gaat deze kaart?
____________________________________________________________
Over welke tijdsperiode gaat deze kaart?
________________________________________________
Aan welke symbolen merk je dat de landbouw verschuift?
___________________________________
Aan wat herkennen we een landbouwnederzetting?
________________________________________

Om een kaart duidelijker en leesbaar te maken, gebruikt de auteur verschillende


kleuren en diverse symbolen of tekens. Deze kleuren en tekens worden verklaard
in de _________________________
De legende is heel belangrijk en geef je alle informatie om een
historische kaart te lezen!

1.3.1 OEFENINGEN OP HET WERKEN MET KAARTEN

__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________

1.4 HOE KENNEN WIJ HET VERLEDEN?

1.4.1 HISTORISCHE BRONNEN

Bij het woord geschiedenis denken we meteen aan het verleden, aan wat
gebeurd is. Geschiedenis is de wetenschap die het doen en laten van de
mensen in het verleden bestudeert. Hoe noemen we mensen die het
verleden bestuderen?
__________________________________________________________________________________

Historici bestuderen het verleden aan de hand van historische bronnen. Wat zijn
bronnen?
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________

Maar de ene bron is de andere niet. We kunnen de historische bronnen


indelen in twee soorten.

Wat? Voorbeelden?

Niet-geschreven
bronnen of stoffelijke
overschotten

Geschreven bronnen

1.4.2 OEFENINGEN OP HISTORISCHE BRONNEN

Een wettekst uit 1492: _____________________ Een voetafdruk van de eerste mens:
_______
Een wapen uit de Eerste Wereldoorlog: _______ Een handelsbrief:
______________________
Een kasteelruïne: _________________________ Munten uit de 19e eeuw:
________________
Een perkamentrol: ________________________ Een oude encyclopedie:
_________________
Overblijfselen van de eerste mensensoort: _____ Een rotstekening:
______________________

2.1 DE MENSWORDING EN DE EERSTE MENSENGROEPEN

Prehistorie Oudheid Middeleeuwe Nieuw Nieuwst NU


n e tijd e tijd

2.1.1. SITUEREN IN TIJD


Kleur op deze tijdlijn de periode in waarin we ons bevinden.

2.1.2. SITUEREN IN RUIMTE

Hoe verspreidde de mens zich op aarde? Analyseer onderstaande kaart.

– Vanuit welk werelddeel :


______________________________________________________
– Naar welk werelddeel:

_________________________________________________________

Verklaring legende kaart : betekenis homo (latijns = de mens)

– De australopitheken :
_________________________________________________
– De homo habilis :
_________________________________________________
– De homo erectus :
_________________________________________________
– De homo sapiens :
_________________________________________________
– De homo sapiens sapiens :
_________________________________________________

2.1.3. LUCY, ÉÉN VAN DE OUDSTE TERUGGEVONDEN MENSACHTIGE WEZENS


Donald Johanson deed een belangrijke ontdekking in 1974.
Op een dag vond Donald een bot dat afkomstig kon zijn van
de arm van een mensachtig wezen. Na verder zoeken vond
hij ook enkele schedelfragmenten en nog veel meer
beenderen.

Toen ze ten slotte alle fossielen bij elkaar legden, zagen ze


dat ze bijna de helft van alle beenderen van één skelet
verzameld hadden. De heupbeenderen waren zo goed
bewaard gebleven dat het duidelijk was dat het skelet
afkomstig was van een vrouw. Een dergelijke belangrijke
vondst
Wie was moest
Lucy? een naam hebben, en terwijl de
fossielenzoekers bij het kampvuur een feestje
__________________________________________________________________________________
organiseerden, draaide iemand op de bandrecorder het
__________________________________________________________________________________
liedje van de Beatles: “Lucy in the Sky with Diamonds”.

2.1.4. WANNEER SPREKEN WE VAN MENSEN?

Wanneer spreken we van mensen? Een vraag die door wetenschappers


verschillend wordt beantwoord. Bij de vondst van mensachtige fossielen zijn
wetenschappers het erover eens dat de schedelvorm, de verhouding
herseninhoud – lichaamsgrootte, het gebit en het skelet van doorslaggevend
belang zijn om van mensen te kunnen spreken. We spreken van mensen
wanneer men rechtop kan lopen. Het gebruik van bewerkte stenen
werktuigen
Welke markeert
kenmerken hetwetenschappers
zullen duidelijkst de overgang van mensaap
onderzoeken naar mens.of het
om te achterhalen
fossiel van een “echte mens” is?

1. _____________________________________________
2. _____________________________________________
3. _____________________________________________
4. _____________________________________________
5. _____________________________________________

2.1.5. DE DAGELIJKSE STRIJD OM TE OVERLEVEN

De natuur was overweldigend en voor de mens ronduit gevaarlijk: donder en


bliksemslagen, stormweer, hagel en sneeuw, aardbevingen en
overstromingen, wilde dieren en vijandige soortgenoten bedreigden het
voorbestaan van groepsleden of soms zelfs van de hele groep. Het was dan
ook belangrijk voor de groep om zich goed te organiseren.
Alle energie van de groep werd besteed aan de jacht en het inzamelen van
vruchten en eetbare planten: vlees, planten en vruchten vormden de voeding.
Het jagen op dieren gebeurde door de mannen. De jacht gebeurde in groep,
Waaruit bestond de
daarbij gebruikte voeding?
men speren als wapens. Het plukken van vruchten en
_________________________________________________________________________________
Welke taak hadden de mannen? Welke taak hadden de vrouwen?
- Mannen:
______________________________________________________________________
- Vrouwen:
______________________________________________________________________
Hoe gebeurde de organisatie tijdens de jacht? Welke wapens gebruikte men?
- Organisatie:
_____________________________________________________________________
- Wapens:
________________________________________________________________________

A
naly see
r de

tekening op de vorige pagina.

Wat wordt er afgebeeld?


__________________________________________________________________________________
Tijdstip van de jacht?

– Welk seizoen?
________________________________________________________________
– Aan wat merk je dit?
__________________________________________________________
2.1.6. HEDENDAAGSE PRIMITIEVE VOLKEREN

Nu leven er nog mensen zoals in de prehistorie, wij noemen deze volkeren


_____________________

3
2

7
11
6
8

4
10

1.
1 2. _________________________ 5
3. _________________________
4. _________________________
5. _________________________
6. _________________________
7. _________________________
8. _________________________
9. _________________________
10._________________________
11._________________________
12._________________________

2.2. DE NEOLITHISCHE REVOLUTIE


Prehistorie Oudheid Middeleeuwe Nieuw Nieuwst NU
n e tijd e tijd

2.2.1. SITUEREN IN TIJD

Kleur op deze tijdlijn de periode in waarin we ons bevinden.

2.2.2. SITUEREN IN RUIMTE

Waar en wanneer ontstond de landbouw? Analyseer onderstaande kaart.

– In welk gebied ontstond de landbouw?


___________________________________________
– In welke werelddelen kwam het later voor? Wanneer?
_______________________________
___________________________________________________________________________
_

2.2.3 DE MENS DOET AAN LANDBOUW

Ten tijde van de prehistorie leefde de mens van de


____________________________________ en de _____________________. Het leven in die
tijd was __________________________ en de mens moest van ___________________
naar_____________________ trekken, kortweg, de mens had geen
______________________________________________________________________________
Omstreeks 10 000 v.C. liep de laatste ijstijd op zijn einde, de
levensverwachtingen op aarde werden een pak gunstiger, zeker voor de mens.
Het klimaat werd milder en warmer. Aanvankelijk leefde de mens van de jacht
en de vruchten die hij kon plukken. Visvangst behoorde ook tot het dieet maar
dan natuurlijk enkel in de visrijke gebieden die zich situeerden langs de kusten
van de Atlantische Oceaan en de Noordzee. Het klimaat werd gunstiger en de
mens verbleef langer in voor hem gunstige gebieden. Dieren zoals de
mammoet, holeberen en reuzenherten hadden de ijstijd niet overleefd. Wel
kwamen er in de loofwouden en grasvelden runderen, kleine hertensoorten en
klein wild voor. Ook kwam de mens tot de vaststelling dat bepaalde korrels van
granen gebruikt konden worden om gerst, tarwe en rogge van te telen.
Hoe evolueerde de levenssituatie op aarde na de laatste ijstijd?
__________________________________________________________________________________

Wat was één van de gevolgen van het einde van de ijstijd?
__________________________________________________________________________________

Wat ontdekte de mens na de ijstijd volgens de tekst?


__________________________________________________________________________________

De mens leert de granen kennen en leert dat wanneer men de zaadjes ervan
plant, er nieuwe granen uit groeien. Ook leert de mens dieren aan zich te
hechten : wilde dieren werden tam gemaakt. Deze dieren dienden de mens op
verschillende wijzen (melk, vlees, enz...). Dit proces heet domesticatie. Ook
planten
Wat werden gedomesticeerd, de mens gebruikte granen om te zaaien. Op
is domesticatie?
de kaart op de volgende bladzijde zie je enkele belangrijke plantensoorten en
__________________________________________________________________________________
diersoorten die gedomesticeerd werden.
__________________________________________________________________________________
In welk gebied tref je de meeste domesticatie aan?
__________________________________________________________________________________

Geef voorbeelden van domesticatie (met situering in tijd en ruimte)


a. 2 plantensoorten :
______________________________________________________
b. 2 diersoorten :
_____________________________________________________

Denk nu zelf even na over wat de gevolgen voor de mens en zijn levenswijze
zullen zijn als hij verandert van de jacht en de vruchtenpluk naar de landbouw.

__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________

2.3. DE EERSTE BESCHAVINGEN IN HET OUDE NABIJE OOSTEN: MESOPOTAMIË


Prehistorie Oudheid Middeleeuwe Nieuw Nieuwst NU
n e tijd e tijd
2.3.1. SITUEREN IN TIJD

Kleur op deze tijdlijn de periode in waarin we ons bevinden.

2.3.2. SITUEREN IN RUIMTE

In welk continent situeren we Mesopotamië?


__________________________________________________________________________________

Welke twee belangrijke rivieren stromen door het land?


– __________________________________________________
– __________________________________________________
In welk huidige land ligt Mesopotamië?
__________________________________________________________________________________

Zoek op : wat is de hoofdstad van dit land?


__________________________________________________________________________________

2.3.3 DE EERSTE STADSTATEN IN MESOPOTAMIË


Mesopotamië is een land dat vroeger tussen de rivieren de Eufraat en de
Tigris lag. In het Grieks betekent Mesopotamië dan ook letterlijk ‘tussenrivier’
(tussen twee rivieren).

Tegen het einde van het 4de millennium v.Chr. vestigden zich in het zuiden van
Tweestromenland de Soemeriërs, een volk van onbekende oorsprong. Ze
richtten er een aantal dorpen op, waaruit zich ca. 3000 v.Chr. enkele stedelijke
centra ontwikkelden. Het centrum werd er gevormd door een tempelcomplex
(ziggoerat) waarin de voedseloverschotten werden opgeslagen. Deze tempels
fungeerden als voorraadkamer voor de hele gemeenschap. Het omringende
platteland werd bebouwd (o.a. met dadelpalmen) om de stedelingen te
bevoorraden. De huizen in de steden werden opgetrokken uit leem, versterkt
met riet. In de stad werkten en leefden ambachtslui en kooplieden. Een van de
eerste culturen van de mensheid bloeide open.

Wat is de letterlijke betekenis van het woord Mesopotamië?


__________________________________________________________________________________

Wat is een ziggoerat + welke functie heeft deze?


__________________________________________________________________________________

Hoe zag een Soemerische gemeenschap eruit?


__________________________________________________________________________________

Wanneer de sneeuw in het Armeense hoogland smelt, zwellen de wateren van


Eufraat en Tigris. Na de overstromingen vormde hun slib een vruchtbare laag
op de oevers. Maar er valt erg weinig regen in dit gebied. Behalve de oevers,
was het land dan ook onbruikbaar voor de landbouw, tot de bevolking
irrigatiekanalen van de rivieren naar de akkers ging aanleggen. Dat
gebeurde rond 5500 v.Chr. Er kon vanaf die tijd jaarlijks een rijke oogst worden
binnengehaald. Door de uitvinding van de houten ploeg – ruim duizend jaar
later – waarmee de bodem voor het zaaien werd omgewoeld, werden de
oogsten nog beter. De bevolking nam toe en rond 4300 v.Chr. telde het gebied
honderden grote dorpen en kleine steden.

Welk natuurverschijnsel leverde problemen op in Tweestromenland?


__________________________________________________________________________________

Hoe losten ze dit probleem op?


__________________________________________________________________________________

Dankzij welke uitvinding werden de oogsten nog beter?


__________________________________________________________________________________

De

Soemerische ingenieurs legden een geniaal systeem van irrigatiekanalen aan om


de rivieren in bedwang te houden en in de droge periodes het water naar de
akkergebieden te leiden.
2.3.4. DE SOEMERISCHE ERFENIS

De Soemeriërs hebben de mensheid een belangrijke erfenis nagelaten. Hun


handelsactiviteiten leidden hen bijna onvermijdelijk tot de ‘uitvinding’ van het
schrift: een revolutionaire techniek die er voortaan voor zorgde, dat alle
belangrijke vergaarde kennis beter dan voorheen bewaard werd voor het
nageslacht. Ze gebruikten daarvoor kleitabletten waarin ze met een griffel
spijkervormige tekens aanbrachten. Voor zover ons bekend zijn de Soemeriërs
de eersten die het wiel hebben gebruikt (pottenbakkerswiel, wagens). Ze
maalden graan tot meel en kneedden er brooddeeg mee dat gebakken werd.
Ze gaven het de ronde vorm van de zon, de ‘godheid’ van het goudgele graan.

De Soemeriërs hebben de mensheid een belangrijke erfenis nagelaten,


namelijk de uitvinding van het schrift en de uitvinding van het wiel.

Waarom hadden de Soemeriërs een schrift nodig?


__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________

Welk schrijfmateriaal gebruikten de Soemeriërs?


__________________________________________________________________________________

Waaruit kun je afleiden dat geloof zeer belangrijk was?


__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________

Bewijs met twee voorbeelden dat de uitvinding van het wiel onze
hedendaagse beschaving beheerst.
– ___________________________________________________________________________
_
– ___________________________________________________________________________
_
2.3.5 SYNTHESE: QUIZ JE MEE?

1. De Mesopotamische cultuur situeren we in de...?


A) Middeleeuwen
B) Oudheid
C) Prehistorie

2. Welke twee belangrijke rivieren stromen door Mesopotamië?


A) De Eufraat
B) De Nijl
C) De Tigris

3. Welk materiaal gebruikten de Soemeriërs om op te schrijven?


A) Papier
B) Kleitabletten
C) Papyrus

4. D.m.v. welke techniek losten de Soemeriërs het overstromingsgevaar op?


A) Door het bouwen van dammen
B) Door de aanleg van irrigatiekanalen
C) Door middel van een pompsysteem

5. In welk huidig land ligt Mesopotamië?


A) Afghanistan
B) Irak
C) Iran

6. De Tigris en de Eufraat monden uit in...?


A) De Middellandse Zee
B) De Perzische Golf
C) De Rode Zee

7. Welke functie had een ziggoerat?


A) Een gebedshuis
B) Een opslagplaats voor de voedseloverschotten
C) Een verdedigingsfort tegen invallen van vijandige volkeren
Kon je al deze vragen zonder moeite beantwoorden?
Dan heb je goed opgelet! Inderdaad, een pluim voor jezelf!

2.3.6. SITUEREN IN RUIMTE: EGYPTE


In welk continent situeren we Egypte?
____________________________________________

In welke windstreek situeert Egypte zich op de


kaart?

 Het noorden

 Het oosten

 Het zuiden

 Het westen

Welke rivier stroomt er door Egypte?


____________________________________________

Welke twee zeeën grenzen aan Egypte?

– _____________________________________
– _____________________________________

2.3.7. EGYPTE : EEN GESCHENK VAN DE

NIJL
Egypte bestaat bijna volledig uit woestijn. Er is veel zon en het regent er vrijwel
nooit. Door Egypte stroomt een hele lange rivier (6600 km lang) : de Nijl. Eén
keer per jaar stroomde deze rivier over. Al het land eromheen kwam onder
water te staan. Daar bleef het zo'n 6 weken staan. Nadat het water zich
teruggetrokken had, was de grond langs de rivier vruchtbaar geworden. Op
deze grond konden de mensen wat voedingsgewassen verbouwen. Het is
dankzij de Nijl dat er in Egypte landbouw mogelijk was.Een oude Griekse
schrijver heeft Egypte "het geschenk van de Nijl" genoemd, omdat de rivier van
doorslaggevende betekenis was voor het leven in het land.

Verklaar de spreuk : ‘Egypte is het geschenk van de Nijl’.

__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
2.3.8. HET HIËROGLIEFENSCHRIFT

De oude Egyptenaren hadden een beeldschrift. Ieder tekeningetje stelde een


woord voor. Dus als je een vogel tekende, bedoelde je ook vogel. We noemen
het schrift van de Egyptenaren "hiërogliefen". De Egyptenaren noemden het
"de taal van de Goden.“ In het Egyptisch schreef men alleen medeklinkers.
De klinkers moest men er zelf bij bedenken en uitspreken.

Welke benaming gaven de Egyptenaren hun hiërogliefenschrift?


__________________________________________________________________________________

Van welk soort schrift zijn hiërogliefen een voorbeeld?


__________________________________________________________________________________

Weet je het nog : welk materiaal gebruikte men om op te schrijven?


__________________________________________________________________________________

Langzaam werden de tekens anders. Dat duurde


honderden jaren. Later werd het Egyptische schrift fonetisch. Dat betekent dat
ieder tekentje een klank is. (Voorbeeld: een slang maakt een "ffff"-geluid, dus een

slang staat voor een "f-klank")


Hierboven zie je de vertaling van Egyptische hiëroglyfen. Er staat "Kleopatra" Zij
is vroeger een vrouwelijke farao geweest. Het hiëroglyfenschrift telt ongeveer
700 symbolen (tekens).

2.3.9. DE DODENCULTUS : MUMMIFICATIE

De Egyptenaren waren ervan overtuigd dat de doden in een hiernamaals


(dat eruitzag als het echte leven) verder leefden. De lichamen van de
overledenen werden daarom behandeld om bederf te voorkomen.

Eerst worden de hersenen en de organen 


van de dode verwijderd. De organen stoppen ze in een vaas.
Daarna verpakken ze het lichaam met natron, een soort zout.
Daardoor droogt de huid uit en blijft nu altijd bewaard.

Daarna wordt het lichaam met verband 


ingewikkeld. Tijdens het wikkelen stoppen familieleden
tussen die lagen verband juwelen en beeldjes. Ze bidden
ook voor zijn ziel. Als het inwikkelen klaar is, is de dode
gemummificeerd. De dode is een mummie geworden.

Als laatste krijgt de dode een masker. 


De balsemers dragen dierenmaskers en doen alsof ze goden
zijn. Het mummificeren duurt ongeveer 70 dagen.

2.3.10. DE PIRAMIDEN

De piramiden zijn één van de oudste bouwwerken op onze planeet. Ze zijn


allemaal gebouwd zonder machines. De piramides werden opgetrokken om de
farao’s in te begraven na hun dood. De bouw
van deze enorme stenen bouwwerken duurde vele jaren.

Er werd altijd gedacht dat de piramiden gebouwd werden door slaven, maar
men is hier niet echt zeker van. De stenen blokken passen zo goed in elkaar
dat het lijkt op het werk van geschoolde vaklieden. Ze kregen hulp van boeren
in de periode van overstroming, wanneer er niet op het land werd gewerkt.

Zoek op : wat betekent het woord farao?


__________________________________________________________________________________

Voor wie werden de piramides gebouwd + waarom?


__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________

Door wie werden de piramides gebouwd?


__________________________________________________________________________________

Niemand weet precies


hoe de Egyptenaren erin geslaagd zijn om dergelijke reusachtige bouwwerken te
maken.

De bouw van de piramides


Iedere steen weegt tussen de 2 en de 15 ton. (Een grote steen van 15 ton
weegt dus net zoveel als 15 grote auto's op elkaar!) Een grote piramide bestaat
uit ongeveer 2,5 miljoen steenblokken. En stel je voor dat iedere 2 minuten de
Egyptenaren een steen op de juiste plaats hadden neergelegd (En dat zou heel
snel zijn, want ze moesten alles met de hand doen.)

We kunnen dan uitrekenen hoe lang het duurde voordat de piramide klaar was.

In 1 uur : 30 steenblokken goed neergelegd.

In 1 werkdag (8 uur) = 8 x 30 = 240 steenblokken goed neergelegd.

1 Seizoen (van 3 maanden) = 90 dagen x 240 = 21.600 steenblokken in 1 jaar.

Als je wilt weten hoeveel jaar het duurt, dan moet je 21.600 delen door
2.500.000 en dat is .....ongeveer 116 jaar !

Dan hebben we dus een probleem, want dan is de farao allang dood, dus dan
kan hij niet begraven worden. Conclusie : we weten niet precies hoe de
Egyptenaren deze piramide gebouwd hebben.

12

De

middelste piramide is die van koning Chefren, de voorste is iets kleiner en is van
zijn zoon, koning Mykerinos. De achterste is van koning Cheops.

2.3.11. SYNTHESE: KRUISWOORDRAADSEL


1 2

4 5

10

11

Horizontaal :
2. Rivier die door Egypte stroomt en 6600 km lang is
3. Continent waarin Egypte gelegen is
6. Egyptisch schrift waarbij ieder tekentje een klank is
7. Schrift gebruikt bij de Egyptenaren
9. Naam van een vrouwelijke farao
10. De Egyptische beschaving situeren we in de...?
11. Het balsemen van een overleden persoon

Verticaal :
1. Egyptische benaming voor koning
2. Soort zout gebruikt om het vocht op te slorpen
4. Zee grenzend aan het noorden van Egypte
5. De naam van een overleden koning
8. Werd in Egypte hoofdzakelijk gebruikt als schrijfmateriaal

2.4. DE GRIEKSE BESCHAVING IN DE 5 EEUW V.C.


E

Prehistorie Oudheid Middeleeuwe Nieuw Nieuwst NU


n e tijd e tijd
2.4.1. SITUEREN IN TIJD

Kleur op deze tijdlijn de periode in waarin we ons bevinden.

2.4.2. SITUEREN IN RUIMTE

Beschrijf de ligging van Griekenland aan de hand van bovenstaande kaart.


__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________

2.4.3. HET ONTSTAAN VAN DE GRIEKSE BESCHAVING

De Griekse beschaving vindt zijn oorsprong met de opkomst van de Myceense


en Minoïsche beschaving. De eerste Europese beschaving, de Minoïsche,
ontstond rond 2000 v.Chr. op het eiland Kreta in de Egeïsche Zee. Zo’n
vierhonderd jaar later, rond 1600 v.Chr., ontstond op het naburige Griekse
vasteland de Myceense beschaving.

De Myceners onderwierpen de Minoërs, maar werden zelf rond 1200 v.Chr. door
de invallen van Zeevolkeren verslagen. Toch hebben beiden lang genoeg
bestaan om een invloed te hebben op het later verloop van de Griekse
geschiedenis in de Oudheid.
Uit welke twee beschavingen is het Oude Griekenland ontstaan? Situeer deze
twee beschavingen in de tijd.

Naam beschaving Situering in tijd

Waardoor gingen ze ten onder?


__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________

Het Griekse schiereiland is bergachtig (80% rots), verdeeld in min of meer


afgesloten landstreken en arm aan vruchtbare landbouwgronden. Het is
bovendien erg diep ingesneden door de zee.

Het was gemakkelijker zich over zee te verplaatsen dan over de enkele steile
bergpaden. Langs de meer dan 1000 eilanden konden de Grieken Klein-Azië
bereiken, zonder het land uit het zich te verliezen. De dorre, schrale bodem
bracht te weinig op, zodat het niet te verwonderen was dat de Grieken meer en
meer hun leven op de zee afstemden. Nooit was men immers meer dan 60
km van de zee verwijderd en de sterk ingesneden kustlijn zorgde voor talrijke
veilige ankerplaatsen.

Verklaar : waarom zochten de Grieken hun heil op zee?


__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________

2.4.4. DE GRIEKSE STADSTATEN

Doordat het land niet verbond, maar scheidde, is Griekenland nooit één staat
geweest. Door de moeilijke verbindingen vormden de valleibewoners een kleine
staat op zichzelf : een __________________________ of stadstaat. We komen samen
tot een definitie van stadstaat.

Geef zelf een omschrijving van het begrip stad :


__________________________________________________________________________________

Geef zelf een omschrijving van het begrip staat :


__________________________________________________________________________________
Wat zou dan een stadstaat zijn?
__________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________

Zoek op de kaart op de eerste pagina van dit hoofdstuk de namen van de twee
belangrijkste stadstaten:
– _______________________________________
– _______________________________________

Mycene was gebouwd op een rots, met uitzicht op een heuvelrug

2.4.5. DE GRIEKSE DEMOCRATIE

Vandaag zijn vele landen gewonnen voor een democratische bestuursvorm. De


democratie is echter geen uitvinding van onze tijd. Ze is reeds lang geleden
ontstaan in de stadstaat Athene. Aan het einde van de 6 de eeuw v.Chr. leidden
hervormingen daar tot een nieuwe staatsvorm, de democratie (regering van
het volk). De burgers konden stemmen over alle belangrijke kwesties, zoals de
oorlogvoering en de besteding van de overheidsgelden.

Vaak wordt het antieke Athene geroemd als de bakermat van de democratie.
Dit is overdreven. We kunnen hooguit stellen dat het een aanloop was tot onze
hedendaagse democratie, omdat het principe werd gehuldigd dat de macht
uitgaat van het volk. Maar in werkelijkheid was slechts één tiende van de
bevolking van Athene bij de democratie betrokken.

In Athene werden de eerste democratische stappen gezet. Wat betekent nu


precies het woord democratie?
Demos  _______________ Cratie  __________________

Had iedereen stemrecht in Athene? Leg uit met behulp van onderstaande cartoon
:
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________

2.4.5. DE GRIEKSE ERFENIS

Op de afbeelding hieronder zie je de Griekse letters. Ons alfabet komt daar


vandaan. Na de tijd van de Grieken waren de Romeinen het belangrijkst. Die
Romeinen namen veel dingen van de Grieken over, zoals veel goden, maar ook
de letters. Toen de Romeinen in ons land kwamen, brachten ze dus het alfabet
mee. Het woord alfabet komt trouwens van de eerste twee letters van de
Grieken. De letter ‘a’ heette ________________ en de letter ‘b’ heette
_______________. De letters die je hieronder ziet, zijn hoofdletters. De kleine
letters zagen er soms anders uit.
Het Griekse alfabet

Probeer hieronder je eigen naam te schrijven in Griekse letters!


__________________________________________________________________________________

Een andere belangrijke erfenis van de Griekse beschaving is de


natuurfilosofie. De Griekse denkers verwierpen de mythische en religieuze
verklaringen over het ontstaan van het heelal, de natuur en het leven. In plaats
van die onzekere, oncontroleerbare verhalen gingen de Griekse denkers uit van
hun verstandelijke vermogens en van logische redenering om de natuur te
verklaren, zonder een beroep te doen op de traditionele Griekse goden. Zo
werd de Griekse wetenschap geboren.

Wat is een natuurfilosoof?


__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________

2.4.6. SYNTHESE
Gebruik onderstaande woorden om de synthese aan te vullen :

Democratie – Athene – Zeevolkeren – redenering – Oudheid - Myceense –


verstandelijke – polis – Sparta – Minoïsche

De Griekse beschaving situeren we in de _______________________ . De Griekse


beschaving vindt zijn oorsprong met de opkomst van de ___________________
(2000 v.Chr.) en de _________________(1600 v.Chr.) beschaving. Beiden gingen
ten onder door de invallen van __________________________ .

Door de moeilijke verbindingen vormden de valleibewoners een kleine staat op


zichzelf : een _______________ of stadstaat.____________________
en______________________ zijn de twee belangrijkste Griekse stadstaten.
Aan het einde van de 6de eeuw v.Chr. leidden hervormingen in Athene tot een
nieuwe staatsvorm, de _____________________________.

De Griekse denkers gingen uit van hun _______________________ vermogens en


van logische ____________________________om de natuur te verklaren.

2.5. DE ROMEINSE BESCHAVING VAN DE 1 E


EEUW V.C. TOT DE 1 EEUW N.C.
E

Prehistorie Oudheid Middeleeuwe Nieuw Nieuwst NU


n e tijd e tijd

2.5.1. SITUEREN IN TIJD

Kleur op deze tijdlijn de periode in waarin we ons bevinden.

2.5.2. SITUEREN IN RUIMTE

Bepaal met behulp van de kaart op de vorige pagina, de grenzen van het
Romeinse Rijk rond 117 n.C

– Ten noorden :
______________________________________________________________
– Ten zuiden :
______________________________________________________________
– Ten westen :
______________________________________________________________
– Ten oosten :
______________________________________________________________

2.5.3. ONTSTAAN VAN DE ROMEINSE BESCHAVING: DE LEGENDE

Romulus en Remus waren tweelingzonen van de god Mars, de god van de


oorlog. Ze waren bij hun geboorte in de steek gelaten. De twee kleine kinderen
werden in een mandje gelegd en in de rivier de Tiber geworpen, maar het mandje
bleef steken in de modder. Een wolvin hoorde de twee kleine kinderen wenen en
nam ze mee naar haar verblijfplaats. Daar werden ze gezogen.
Op een dag ontdekte de herder Faustulus en zijn vrouw Larentia de kinderen bij
de wolvin. Ze werden grootgebracht te midden van herders.

Romulus en Remus waren tweelingsbroers. Daarom kon er geen voorrang


verleend worden volgens de leeftijd en beslisten de beschermgoden van het
land dat de gieren zouden uitmaken wie zijn naam zou geven aan de nieuwe
stad en wie ze zou besturen na haar stichting. Beide broers kozen een heuvel
als waarnemingspost voor de gieren. Remus zag als eerste een voorteken, nl.
zes gieren. Hij had dit nog maar pas gemeld toen er tweemaal zoveel over
Romulus vlogen.

Hierop werd elk van hen door zijn volgelingen tot koning uitgeroepen : de
eerste maakte aanspraak op het koningschap omwille van de voorrang in tijd,
de tweede omwille van het aantal vogels.
Hierom twistend werden zij handgemeen en
bedreven
in hun woede manslag. In het gewoel werd Remus
getroffen en gedood. Romulus sticht op 21 april 753
v.Chr.
de stad die de naam kreeg van zijn stichter : Rome…

Geef de datum van de stichting van de stad Rome.


__________________________________________________________________________________

Noteer kort wat er op de foto wordt voorgesteld.


__________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________

2.5.4. ONTSTAAN VAN DE ROMEINSE BESCHAVING: HET HISTORISCHE

ONTSTAAN

Het dorpje Rome was oorspronkelijk een boerendorp dat bewoond werd door
herders en boeren. Zeer belangrijk in de ontwikkeling van Rome tot stad, was
de bijdrage van de Etrusken, een nog vrij raadselachtig volk met een hoge
beschaving, dat leefde in het gebied ten noorden van Rome, Etrurië. Zij
leverden verscheidene koningen aan Rome.

Na het omverwerpen van het koningschap (de monarchie) werd Rome een
republiek, geleid door de geboorteadel of grootgrondbezitters.

De strijd om de heerschappij over het westelijk bekken van de Middellandse


Zee ging tussen de Noord-Afrikaanse stad Carthago en Rome. De strijd
gebeurde in drie Punische oorlogen (Puniër = Carthager).

De voortdurende oorlogen hadden de invloedrijkste families sterk verrijkt, de


gewone man echter verarmd. Dit leidde tot twisten en zelfs burgeroorlogen. Na
de woelige periode van de burgeroorlogen opende Julius Caesar de weg voor
de alleenheerschappij (het keizerschap) van zijn pleegzoon, Octavianus (hij
werd keizer onder de naam Augustus). De grootste uitbreiding van het
Romeinse imperium gebeurde onder de keizers.

Welke mensen woonden oorspronkelijk in Rome?


__________________________________________________________________________________

Het bestuur in Rome evolueerde :


– van ____________________________ ⇒ geregeerd door
___________________________
De Etrusken leverden verscheidene _______________________________________
aan Rome

– naar ___________________________________ ⇒ geregeerd door


____________________

Strijd tussen ___________________ ⇔ ____________________________

– tot _____________________________ ⇒ geregeerd door ……………………………


………

De grootste veroveringen gebeurden onder de ……………………………………

Welke twee Nederlandse woorden zijn afgeleid van Julius Caesar?


Julius ⇒ _______________________ Caesar ⇒ _________________________

2.5.5. ORGANISATIE EN BESTUUR BINNEN HET ROMEINSE RIJK


De Romeinen waren knappe organisatoren. Ze wisten echt hoe een rijk
bestuurd moest worden. Hun wegennet werd dan ook in de eerste plaats
aangelegd om het bestuur te vergemakkelijken. Koeriers konden vanuit Rome
gemakkelijk elke provinciehoofdplaats bereiken. Verder werden de heirbanen
ook gebruikt om de Romeinse legioenen snel te kunnen verplaatsen.

Langs de weg stonden mijlpalen waarop je kon lezen hoe ver het nog was
naar de volgende stad. Op elke mijlpaal stond ook de naam van de keizer
onder wie de paal was geplaatst. Naast de soldaten maakten ook de
handelaars dankbaar gebruik van die wegen. Er heerste echte welvaart in het
rijk. Dankzij die welvaart was er een stabiele vrede. De Romeinse
gezagsdragers waarborgden voor alle ingezetenen van het rijk de Pax
Romana (Romeinse Vrede).

Het is mede dankzij de Romeinse wetgeving dat het rijk zo lang heeft
standgehouden. Een Romeins burger werd door de rechters beoordeeld
volgens het Romeinse recht, niet-burgers of vreemdelingen volgens het
volkenrecht. Het belangrijkste wat de Romeinen presteerden, was het
verspreiden van een cultuur waarin ze het beste van de beschavingen van de
overwonnen volken samenbrachten. Het opdringen van deze Romeinse cultuur
noemen we Romanisatie, deze droeg bij tot het instandhouden van de
eenheid en vrede.

Welke drie functies hadden de heirbanen?


– ___________________________________________________________________________
_
– ___________________________________________________________________________
_
– ___________________________________________________________________________
_

Welke positieve gevolgen had de aanleg van heirbanen?


– ___________________________________________________________________________
_
– ___________________________________________________________________________
_

Wat zal er ontstaan op de knooppunten van deze heirbanen?


__________________________________________________________________________________

Geef naast de heirbanen nog drie andere redenen waardoor het Romeinse Rijk zo
lang kon standhouden?

-
___________________________________________________________________________
-
___________________________________________________________________________
-
___________________________________________________________________________

2.5.6. WAARAAN HET ROMEINSE RIJK TEN ONDER GING

In de 4de eeuw vertoonde het Romeinse rijk duidelijk tekenen van verval.
Vooral aan de westelijke grenzen verhoogde de druk van vijandige volkeren
(invallen van Germaanse volkeren – De Germaanse volksverhuizingen :
hoofdstuk 2.7).
Het westelijke en oostelijke deel van het rijk vertoonden grote verschillen : in het
Westen sprak men Latijn, in het Oosten Grieks. Deze laatsten voelden zichzelf
veel belangrijker. Keizer Theodosius I de Grote had twee zonen en splitste in
395 n.Chr. het Romeinse Rijk.

In 476 n.Chr. hield het West-Romeinse Rijk op te bestaan. De Germaan Odoaker


zette de laatste keizer, de nog jonge Romulus Augustulus, af.

In het Oosten ging het Romeinse Rijk verder zonder Rome. De Byzanthijnse
keizers beschouwden zich als de erfgenamen van de Romeinse keizers. Zij
droomden van het herstel van het Romeinse Rijk met Constantinopel als
hoofdstad. In 1453 kwam ook het Oost-Romeinse Rijk ten val door de Turken.

In ___________ n.Chr. werd het Romeinse Rijk in twee delen opgesplitst

West-Romeinse Rijk Oost-Romeinse Rijk

• Taal : _____________ • Taal : _____________

• Crisissen en de invallen van • Nieuwe hoofdstad :


de _________________ hadden _______________________of
het W.R.R. uitgeput.
________________________
• In _________ n.Chr. werd de
• In _________n.Chr. kwam het
laatste ____________ van de
O.R.R. ten val door de
troon gestoten.
__________________
4

2.5.6. DE ROMEINSE
ERFENIS

In het Romeinse Rijk werden de Romeinse taal, cultuur en levensgewoonten


verspreid (Romanisatie). De taal van de Romeinen, ………………………, werd de
omgangstaal in het westelijk deel van de Middellandse-Zeewereld. Uit die taal
ontstonden in de Middeleeuwen belangrijke Europese talen als het Frans, het
Spaans, het Italiaans, het Portugees. Deze talen worden ……………………………
…………… talen genoemd.

2.5.7 SYNTHESE: KRUISWOORDRAADSEL

1 2

7 8 9

10

11

Horizontaal :
3. Hoofdstad van het Oost-Romeinse Rijk
4. De Romeinse vrede
5. Taal die in het West-Romeinse Rijk gesproken werd
6. Wegen aangelegd door de Romeinen
7. Noord-Afrikaanse stad waarmee Rome oorlog voerde
8. Titel van het hoofd van het Romeinse Rijk, afgeleid van Caesar
10. Regeringsvorm waarin de staat wordt geleid door een groep of door één man,
gekozen of
aangeduid door het volk of zijn vertegenwoordigers
11. De taal die in het Oost-Romeinse Rijk gesproken werd

Verticaal :
1. Het onder invloed brengen van de Romeinse beschaving
2. Frans, Spaans en Portugees zijn voorbeelden van ... talen
9. Stichter van Rome in 753 v.Chr.
10. Hoofdstad van Italië