You are on page 1of 344

ΚΑΛΛΙΘΕΑ

KΑΛΛΙΘΕΑ
FG
ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΟΠΤEΙΑ
Δρ Γιώργος Γιαννακόπουλος
Ιστορικός - Βιβλιοθηκονόμος - Αρχειονόμος

ΣΥΓΓΡΑΦH - ΕΡΕΥΝΑ
Αναστασία Λερίου, Δρ Ιστορίας
Άννα Μουρουγκλού, Ιστορικός

SCIENTIFIC SUPERVISOR
Dr Georgios Giannakopoulos
Historian - Librarian - Archivist
AUTHOR - RESERCHER
Anastasia Leriou, Dr of History
Anna Mourouglou, Author - Resercher

FG

ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ - ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ
Δημήτρης Λούκας
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ
Αναστασία Λερίου

ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ
Μαρία Λεπενιώτη
Ελένη Σπυροπούλου
YΠΕΥΘΥΝΟΣ ΣΕΛΙΔΟΠΟΙΗΣΗΣ
Στυλιανός Αγγελόπουλος
ΦΩΤΟΓΡΑΦIΣΕΙΣ
Σπύρος Παναγιωτόπουλος
Ανδρέας Ανδρεόπουλος

ΣΤΟΙΧΕΙΟΘΕΣΙΑ - ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΕΙΚΟΝΩΝ
akida|design
Ασκληπιού 23, Αθήνα 106 80 - Τηλ. 210 3623701

ΕΚΤΥΠΩΣΗ
Ελένη Μυλωνά
Ακράγαντος 11, Κολωνός - Τηλ. 210 5135840

ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑ
Στάχωση - Παπαδάκη Κ. Ελένη
25ης Μαρτίου 81, Περιστέρι 121 32
Τηλ. 210 5767926

OΡΓΑΝΩΣΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ

GENERAL EDITOR - CREATIVE MANAGER
Dimitris Lucas
TRANSLATION
Αnastasia Leriou
EDITING MANAGEMENT
Maria Lepenioti
Eleni Spyropoulou
JUNIOR ART DIRECTOR - DTP
Stilianos Aggelopoulos
PHOTOGRAPHY
Spyros Panagiotopoulos
Andreas Andreopoulos
TYPESETΤING - IMAGE EDITING
akida|design
23 Asklipiou Str., Athens 106 80 - Τel. +30 210 3623701

PRINTING
Eleni Mylona
11 Akragantos Str., Kolonos - Τel. +30 210 5135840

ΒINDING
Stahosi - Papadaki K. Eleni
81, Ikostis Pemptis Martiou Str., Peristeri 121 32
Tel. +30 210 5767926

PRODUCTION DESIGN

ΟΜΙΛΟΣ ΕΚΔΟΤΙΚΩΝ ΕΠΙΧEIΡΗΣΕΩΝ ΝΙΚ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ
Αθήνα: Καπλανών 10

&

Μασσαλίας, Τ.Κ. 106 80, τηλ.: 210 3634320, 210 3634330, 210 3634580, fax: 210 3634730
Θεσσαλονίκη: Εγνατία 113, τηλ.: 2310 272720, 2310 225972

ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΔΗΜΟΥ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ / MUNICIPALITY OF KALLITHEA CULTURAL ORGANIZATION
ISBN: 960-8092-53-1
Απαγορεύεται η αναδημοσίευση ή αναπαραγωγή του παρόντος έργου στο σύνολο ή τμημάτων του με οποιονδήποτε τρόπο, σύμφωνα με τις διατάξεις του ν.
2121/1993 και της Διεθνούς Σύμβασης Βέρνης - Παρισιού που κυρώθηκε με τον ν. 100/1975. Τέλος απαγορεύεται η αναπαραγωγή της συνολικής αισθητικής
εμφάνισης του βιβλίου (στοιχειοθεσίας, εξωφύλλου κ.λπ.) με φωτοτυπίες ή άλλες μεθόδους, σύμφωνα με το άρθρο 51 του ν. 2121/1993 – All rights reserved

PREFACE

OF THE MAYOR OF ΚALLITHEA
KOSTAS ΑSKOUNΕS

Κ

ALLITHEA. A Greek-English edition of the city’s history constitutes
a significant milestone for the social and cultural activity of the
Municipality of Kallithea. This is the first time that the Municipality

has undertaken, and subsequently fulfilled, a duty as important as the concentration
of information effectively illuminating Kallithea’s historical development during
the last one hundred and twenty years in a single volume.
During this period Kallithea evolved from a late 19th century summer resort,
initially inhabited by Georgios Filaretos, Georgios Kremos and other intellectuals,
to a large town of more than 200,000 residents. Not only did Kallithea witness
all the historic developments that made Greeks proud as well as hurt, it also
took active part and was seriously affected by them. It became an integral part
of Athens, the capital city we all love, though it upsets us rather often.
Indeed, the development of modern Greece is directly reflected in the 20th
century Kallithean history. In 1922 the settlement, including no more than 1.900
residents at the time, received a large wave of refugees fleeing the disasters in
Asia Minor. Greeks from Smyrna and its surroundings, Pontos and other areas
settled in refuge settlements that are still to be seen today. After World War II, the
Kallithea population increased dramatically, as a result of internal immigration.
The latter should be attributed to the persecutions following the Civil war, as well
as the general abandonment of the Greek countryside. This increase determined
the Municipality’s development in the following decades. Kallithea is currently
the fourth largest municipality in Attica; it was created by all the people who
took shelter here, through their different cultures and experiences and also the
means by which they faced daily life difficulties.
Throughout the 20th century, Kallithea has played multiple roles: centre of Asia

Έλληνες της Σμύρνης και των περιχώρων της. του Πόντου και άλλων περιοχών εγκαταστάθηκαν στις προσφυγικές κατοικίες που υπάρχουν ακόμη και σήμερα. Όλοι αυτοί οι άνθρωποι.ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΔΗΜΑΡΧΟΥ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ ΚΩΣΤΑ ΑΣΚΟΥΝΗ H EΚΔΟΣΗ του Πολιτιστικού Οργανισμού Καλλιθέα. με όλες τις δυσκολίες της ζωής. συμμετείχε. που βρήκαν καταφύγιο εδώ. στην Καλλιθέα αποτυπώνεται η διαδρομή της σύγχρονης Ελλάδας. μετατράπηκε σε πραγματική πόλη περίπου διακοσίων χιλιάδων κατοίκων. ο Δήμος αναλαμβάνει και εκπληρώνει το καθήκον. η ιστορική διαδρομή περίπου εκατόν είκοσι χρόνων. Παρακολούθησε. αλλά και που συχνά μας πληγώνει. στη μορφή του παρόντος λευκώματος. η . Μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. αλλά και με τα διαφορετικά βιώματα που μετέφεραν από τις ιδιαίτερες πατρίδες τους. Ο οικισμός των περίπου 1. Όψεις της ιστορίας του Δήμου και της πόλης αποτελεί σημαντικό σταθμό της κοινωνικής και πολιτιστικής δραστηριότητας του Δήμου Καλλιθέας. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου.900 κατοίκων του 1922 δέχθηκε ένα μεγάλο κύμα προσφύγων από τη Μικρασιατική Καταστροφή. ο μικρός οικισμός του Γεωργίου Φιλάρετου και του Γεωργίου Κρέμου. ο οποίος στα τέλη του 19ου αιώνα προοριζόταν να διαμορφωθεί σε προάστιο αναψυχής των Αθηναίων. Έγινε αναπόσπαστο μέρος της Αθήνας. Η Καλλιθέα της Μικρασιατικής Καταστροφής και της Εθνικής Αντίστασης. αλλά και το σπουδαίο έργο να συγκεντρωθεί. δημιούργησαν τη σύγχρονη Καλλιθέα. Για πρώτη φορά. η εσωτερική μετανάστευση. αποτέλεσμα της εγκατάλειψης της υπαίθρου και των διώξεων που ακολούθησαν τον Εμφύλιο. τον τέταρτο Δήμο του Λεκανοπεδίου της Αττικής. της πρωτεύουσας που αγαπάμε. Πράγματι. αλλά και επηρεάστηκε από όλα τα ιστορικά γεγονότα που έκαναν τον τόπο μας να αισθανθεί υπερηφάνεια αλλά και πόνο. αύξησε υπέρμετρα τον πληθυσμό της Καλλιθέας και καθόρισε την αναπτυξιακή της πορεία.

publisher of the newspaper “Kallithea” and Kallithea tou Chthes kai tou Semera (Kallithea of Yesterday and Tomorrow. who have worked hard during the past one hundred and twenty years. Asty Kallitheas (The City of Kallithea. By researching the municipal archives and those of various social organisations. preserving people’s memories. district of internal immigrants. recording the deeds and misdeeds of previous municipal authorities and revising both the major and the minor historical events. so that a place in history and in our hearts has been reserved for Kallithea. 1963) by Eleutherios Kassianes. We should mention the historical treatise Kallithea. This is the town we will be inheriting to the younger generation. We express the modern city’s gratitude to all those people. publisher of the still circulating newspaper “Ereuna”. we place our city’s history. trade-centre. 1972) by Triandafyllos Triandafyllides. we hope to make a significant investment in Kallithea’s future. Kostas Askounes Mayor of Kallithea 8 . We would like to express our warmest appreciation to their authors for their contribution towards the preservation of our city’s historical memory. Selides Istorias (Kallithea. 2000) by Chrestos Papazoglou. to which the present edition is dedicated. significant nucleus of National Resistance. The latter is by all means necessary for maintaining social coherence within our city today. A number of noteworthy attempts to compile a history of Kallithea have preceded the present one. Olympic city. This is a secure way towards loving Kallithea and working with responsibility for the progress and prosperity of its people. The energetic and conscious young people’s participation constitutes a fundamental condition for our vision’s fulfillment: our city’s modernization focusing on the citizens and their needs. It is precisely this dynamic and conscious relationship between Kallithea and its citizens that the present edition aims to serve.PREFACE OF THE MAYOR Minor refugees. The arduous efforts of all previous municipal authorities have resulted in the development of effective infrastructure and the establishment of a wide web of social services. Pages of History. Against the modern Athenian landscape’s grey bulks that often lead human minds to standardisation and detachment.

Οι επίπονες προσπάθειες όλων των Διοικήσεων του Δήμου κατάφεραν να δημιουργήσουν τις απαραίτητες υποδομές. Σελίδες Ιστορίας. ο οποίος θα έχει επίκεντρο τον άνθρωπο και τις ανάγκες του. καθώς και οι εκδόσεις Άστυ Καλλιθέας της εφημερίδας του Τριαντάφυλλου Τριανταφυλλίδη Η Καλλιθέα και Καλλιθέα του Χθες και του Σήμερα. είναι η πόλη του 21ου αιώνα. αντιπαρατάσσουμε την ιστορία του Δήμου μας. Αξιόλογες εκδοτικές προσπάθειες προηγήθηκαν της παρούσας. η Καλλιθέα των Ολυμπιακών Αγώνων. επί σειρά ετών. Αυτή την ενεργητική και συνειδητή σχέση ανάμεσα στον πολίτη και την Καλλιθέα επιδιώκει να υπηρετήσει το λεύκωμα αυτό. Ερευνώντας τα αρχεία του Δήμου και των κοινωνικών οργανώσεων. Χρήστος Παπάζογλου. Απέναντι στους γκρίζους όγκους του σύγχρονου αθηναϊκού τοπίου. Τους ευχαριστούμε για την προσφορά και τη συμβολή τους στη διάσωση της ιστορικής μνήμης της πόλης μας. Απευθύνουμε την ευγνωμοσύνη της σύγχρονης πόλης προς όλους όσοι στη διάρκεια αυτών των εκατόν είκοσι και πλέον χρόνων εργάστηκαν ώστε η Καλλιθέα να αποκτήσει τη θέση της στην ιστορία και την καρδιά μας. της εφημερίδας Έρευνα. απαραίτητο όρο για την κοινωνική συνοχή της πόλης μας στη σύγχρονη εποχή.ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΔΗΜΑΡΧΟΥ συνοικία της εσωτερικής μετανάστευσης και της εμπορικής δραστηριότητας. Αυτός είναι ένας σίγουρος δρόμος για να αγαπήσουμε την Καλλιθέα και να εργαστούμε με υπευθυνότητα για την πρόοδο και την ευημερία των πολιτών της. διασώζοντας αναμνήσεις των ανθρώπων. Σ’ αυτήν αφιερώνουμε την παρούσα έκδοση. κάνουμε μαζί μια μεγάλη επένδυση στο μέλλον της Καλλιθέας. Ιδιαίτερα πρέπει να μνημονευθούν το ιστορικό βιβλίο του Ελευθερίου Κασιάνη Καλλιθέα. Κώστας Ασκούνης Δήμαρχος Καλλιθέας 9 . που συχνά οδηγούν την ανθρώπινη συνείδηση στην ομοιομορφία και την ουδετερότητα. επανερχόμενοι στα μικρά και τα μεγάλα γεγονότα της ιστορίας. την οποία με συνέπεια εξακολουθεί να εκδίδει ο κ. καθώς και ένα ευρύ δίκτυο κοινωνικών υπηρεσιών. την οποία θα κληροδοτήσουμε στη νέα γενιά. καταγράφοντας πράξεις και παραλείψεις των διοικήσεων. Η ενεργητική και συνειδητή συμμετοχή των νέων ανθρώπων αποτελεί την πρωταρχική προϋπόθεση για να υλοποιηθούν το όραμα και το σχέδιο του εκσυγχρονισμού της πόλης μας.

PREFACE OF THE VICE . the edition’s academic supervisor.MAYOR THEODOROS PSALIDOPOULOS Κ ALLITHEA. A Greek-English edition of the city’s history constitutes the fulfilment of one of The Municipality of Kallithea Cultural Organisation’s most significant plans: the achievement of a substantial contribution towards the development of the town’s historic memory. in order to improve their life and secure a better future for their children. As such. We would like to express our warmest appreciation to the researchers’ team. sets effectively the stage. the product of worthy young scholars’ toil. it underlines the need. also to Dr Geogios Giannakopoulos. The present edition is the result of systematic research of the Municipality’s multiple archives and City Council Minutes. and also the Municipality’s promptness to plan infrastructure modernisation and action development aiming at the preservation of Kallithea’s history and its promotion to a fundamental social asset for the younger generations. they are closely related to all those great ideas that put the Kallitheans’ conscience at test during critical times for Greece. it will significantly enrich the currently available bibliography on local history. Moreover. These values stem from the daily efforts undertaken by Kallithea’s residents. was primarily made by its people. Demetrios . Primarily. namely Dr Anastasia Leriou and Mrs. Anna Mourouglou. In any case. The album at hand serves the humanistic values involved in Kallithea’s long historical development into the dynamically evolving and populous city that presently is. never so thoroughly studied before. and the editor Mr. A Greek-English edition of the city’s history. Kallithean history. strongly associated to that of Athens. and a large number of other sources. it will demonstrate the leading role that Local Self-Government should play in regards to the latter’s preservation. The edition entitled Kallithea. additionally.

ο Πολιτιστικός Οργανισμός του Δήμου Καλλιθέας υλοποιεί ένα από τα σημαντικότερα σχέδιά του. οι μεγάλες ιδέες. Το παρόν λεύκωμα υπηρετεί τις σπουδαίες ανθρωπιστικές αξίες. Σε κάθε περίπτωση. οι οποίες περικλείονται σ’ αυτή τη μακρόχρονη διαδρομή που μετέτρεψε την Καλλιθέα στην πολυάνθρωπη και δυναμική πόλη της σύγχρονης εποχής. προϊόν της κυριολεκτικώς κοπιώδους εργασίας μιας άξιας ομάδας νέων επιστημόνων.ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΑΝΤΙΔΗΜΑΡΧΟΥ ΘΟΔΩΡΗ Γ. να . Υπογραμμίζει. κυρίως. καθώς και την ετοιμότητα του Δήμου και του Πολιτιστικού Οργανισμού να προγραμματίσουν τον εκσυγχρονισμό των υποδομών και τον εμπλουτισμό των δράσεων. ΨΑΛΙΔΟΠΟΥΛΟΥ M Ε ΤΗΝ EΚΔΟΣΗ Καλλιθέα. δημιουργεί ένα σημαντικό προηγούμενο. η έκδοση αυτή έρχεται να εμπλουτίσει αποφασιστικά την υπάρχουσα βιβλιογραφία για την τοπική ιστορία και να εκπροσωπήσει τον πρωταγωνιστικό ρόλο τον οποίο πρέπει να διαδραματίζει η Τοπική Αυτοδιοίκηση στη διάσωσή της. είναι πρωτίστως έργο των ανθρώπων της. Πρόκειται για τις αξίες της καθημερινής προσπάθειας των κατοίκων της να αναβαθμίσουν τους όρους της ζωής τους και να οικοδομήσουν ένα καλύτερο μέλλον για τα παιδιά τους. αναπόσπαστο μέρος και γνήσια εκδοχή της διαδρομής του τόπου μας και της Αθήνας. κυρίως. Είναι. καθώς και σε σειρά από άλλες πηγές. ταυτόχρονα. την ανάγκη. η ιστορία της πόλης μας. οι οποίες δοκίμασαν τη συνείδηση των πολιτών στις κρίσιμες καμπές της εθνικής μας ιστορίας. δηλαδή την εντατική συμβολή του στην ανάδειξη της ιστορικής μνήμης της πόλης μας. Η έκδοση Καλλιθέα. Πραγματοποιώντας για πρώτη φορά μια τόσο συστηματική έρευνα στο ιστορικό αρχείο του Δήμου και τα Πρακτικά του Δημοτικού Συμβουλίου. Όψεις της ιστορίας τον Δήμου και της πόλης. οι οποίες αποσκοπούν να διαφυλάξουν την ιστορική πορεία της Καλλιθέας και. Όψεις της ιστορίας τον Δήμου και της πόλης.

A Greek-English edition of the city’s history represents modern society’s respect to its predecessors. Mrs. Psalidopoulos Vice . Myrto Kappe. contributed towards the arduous completion of this album. By serving as members of the edition’s Supervising Committee. who. but also its optimism and determination in regard to everything that has to be fulfilled in the future. Stella Iosephidou. we would like to thank our colleagues Mr. Moreover. Giannes Vlasses. they contributed considerably to researching and editing. Mrs.PREFACE OF THE VICE -MAYOR Loukas. Mrs. Mrs. Kallithea. Demetra Ermeidou.Soterchou. We would also like to acknowledge all Kallitheans. Christina Kyriakopoulou.Mayor Chairman of Municipaly’s Cultural Organization . Hara Petridou. we thank Mrs. Antones Vavylousakes and Mrs. employees of the Cultural Organisation and other municipal services that spent time and effort for the edition’s completion. Last but not least. Mr. Litsa Christodoulou. Aspa Filippidou and Mrs. Theodoros G. Ioanna Kanake . Georgios Antonakakes. Mrs. Mr. Mrs. and particularly Mrs. Mr. Pope Kouvatsou. responsibly as well as sentimentally. Special thanks are due to the various Kallithean social clubs and associations that placed their archives and memories to our disposal. Elias Kakoulides. Toula Antoniou.

με συναισθηματισμό και υπευθυνότητα. που εργάστηκαν από τη δική τους θέση για την ολοκλήρωση της έκδοσης. Στα στελέχη των συλλόγων και κοινωνικών οργανώσεων της Καλλιθέας. Στον επιστημονικό επιμελητή της έκδοσης Δρ Γεώργιο Γιαννακόπουλο και τον επιμελητή της έκδοσης κύριο Δημήτρη Λούκα.κ. Θοδωρής Γ. Απευθύνουμε θερμές ευχαριστίες στην επιστημονική ομάδα του λευκώματος και. Ψαλιδόπουλος Αντιδήμαρχος Πρόεδρος του Πολιτιστικού Οργανισμού Καλλιθέας . Χριστίνα Κυριακοπούλου. Ηλία Κακουλίδη. που έθεσαν τα αρχεία και τις αναμνήσεις τους στη διάθεση αυτής της προσπάθειας και όλες τις προσωπικότητες της κοινωνικής ζωής της πόλης μας που συνέβαλαν. Γιάννη Βλάσση. ιδίως. κ. Στέλλα Ιωσηφίδου.κ. στην ολοκλήρωση αυτού του επίμοχθου έργου. Πόπη Κουβάτσου. Λίτσα Χριστοδούλου. και ιδίως τις κυρίες Άσπα Φιλιππίδου και Ιωάννα Κανάκη-Σωτήρχου. Όψεις της ιστορίας τον Δήμου και της πόλης εκφράζει τον σεβασμό της σύγχρονης κοινωνίας προς όσους προηγήθηκαν. που συνέβαλαν αποφασιστικά στην εξέλιξη της έρευνας και της σύνταξης. τη Δρ Αναστασία Λερίου και την κυρία Άννα Μουρουγκλού. Χαρά Πετρίδου. Μυρτώ Καππέ.ΠΡΟΛΟΓΟΣ AΝΤΙΔΗΜΑΡΧΟΥ την καταστήσουν κτήμα της κοινωνίας και της νεότερης γενιάς. αλλά και την αισιοδοξία και την αποφασιστικότητά της για όσα πρέπει να γίνουν. Τούλα Αντωνίου. κ. Το λεύκωμα Καλλιθέα. Αντώνη Βαβυλουσάκη και Δήμητρα Ερμείδου. Στους συναδέλφους. Στα στελέχη των υπηρεσιών του Δήμου και του Πολιτιστικού Οργανισμού. μέλη της Επιτροπής Παρακολούθησης του έργου. Γιώργο Αντωνακάκη.

The arrival of numerous refugees from Asia Minor and Pontos changed drastically Kallithea’s character. Kallitheans demonstrated remarkable solidarity through the activity of the various charities. Gradually. Kallithea boasted until the beginning of the 20th century a quite picturesque landscape featuring cultivable fields and gardens. During the German Occupation. Within a short distance from Athens. though not within Athens itself. resided at Kallithea. which had been built especially for that purpose. The shooting games of the 1st Olympiad took place at the Kallithea Skopefterion (‰ shooting gallery). colonel Konstantinos Davakes. In 1884. Kallithea’s organic inclusion in the Athenian architectural plan in combination with an increase in its population associated the new suburb with the revival of the Olympic Games. the new suburb named ‘Kallithea’ (‰beautiful view). As a result of the latter. the town was transformed into an important industrial and trading centre. Throughout the 20th century.A. many of them proved their love for freedom by participating in national resistance organisations. Moreover. The land was particularly fertile due to the River Ilissos flowing through the region’s northern section. after the marvellous sea-view it provided was established by the Euthymios Kehagias’ Building Company S. At the beginning of the 20th century Kallithea included many neoclassic mansions that were mainly used as summer-houses. His statue adorns the central square of Kallithea. Kallithea has been a major mucleus of intellectual . One of the most eminent herœs of the Greek-Italian war in 1940. the Kallithea population paid a heavy blood-price.ΙNTRODUCTION Τ HE AREA occupied currently by the Municipality of Kallithea has always been advantageous. The first house-plans were designed by the famous German architect Ernst Ziller. which has been named after him.

που εξελίσσεται σε αξιόλογο βιομηχανικό και εμπορικό κέντρο. Η εγκατάσταση των προσφύγων από τη Μικρά Ασία και τον Πόντο θα επηρεάσει αποφασιστικά το πρόσωπο της πόλης. Η Καλλιθέα υπήρξε σε όλες τις περιόδους της ιστορίας της ενδιαίτημα των ανθρώπων του πνεύματος και της τέχνης. Στο σύντομο αυτό σημείωμα δεν είναι δυνατόν . Στις αρχές του 20ού αιώνα ο οικισμός ήταν γεμάτος από υπέροχα νε- οκλασικά σπίτια. Κοντά στο κέντρο των Αθηνών και ταυτόχρονα μακριά. κυρίως εξοχικές κατοικίες. για τον λακωνικής καταγωγής συνταγματάρχη Κωνσταντίνο Δαβάκη. αφού εκεί θα δημιουργηθεί το Σκοπευτήριο και θα διεξαχθούν οι αγώνες σκοποβολής. υπήρξε έως τα τέλη του 19ου αιώνα μια ειδυλλιακή εξοχή με αγρούς και περιβόλια. πυκνώνοντας τις τάξεις των αντιστασιακών οργανώσεων. Πρόκειται. Η πληθυσμιακή ανάπτυξη και η οργανική ένταξή της στον πολεοδομικό ιστό της πρωτεύουσας θα συνδέσει την Καλλιθέα με την αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων. βεβαίως. Το 1884 ιδρύεται το νέο προάστιο –που ονομάστηκε Καλλιθέα λόγω της υπέροχης θέας προς τον Σαρωνικό– από την Ανώνυμο Οικοδομική Εταιρεία του Ευθυμίου Κεχαγιά. Στη διάρκεια της σκληρής γερμανικής κατοχής ο λαός της Καλλιθέας έδειξε την κοινωνική του αλληλεγγύη ιδρύοντας πλήθος φιλανθρωπικών συλλόγων. αλλά και την αγάπη του για την ελευθερία. ο ανδριάντας του οποίου κοσμεί την ομώνυμη κεντρική πλατεία του δήμου. την οποία διέρρεε o Ιλισσός. Για την ενεργή συμμετοχή του στην Εθνική Αντίσταση ο λαός της Καλλιθέας θα πληρώσει βαρύ τίμημα.ΕΙΣΑΓΩΓΗ H ΠΕΡΙΟΧH της σημερινής Καλλιθέας ήταν ανέκαθεν τόπος προνομιούχος. Ο επιφανέστερος ίσως ήρωας του ελληνοϊταλικού πολέμου του 1940 ήταν δημότης της Καλλιθέας. Τα σχέδια των πρώτων οικημάτων έφεραν την υπογραφή του περίφημου Ernst Ziller.

processes and changes that the Municipality of Kallithea underwent throughout its history. Dr Georgios Giannakopoulos Historian . painters. The texts were compiled after systematic study of the available archival material. more or less common in all large urban centres. Kallithea is currently a densely inhabited suburb with an intense cultural and commercial life. This introduction is too short to allow listing the names of the significant Kallithean writers. while many of the photographs published in the album at hand constitute important primary evidence. as it preserves the various developments. Kallithea has an equally interesting past. this is when systematic construction of block of flats altered significantly the Greek capital’s architectural face.Librarian . Doubtlessly. In regard to entertainment. unified with the Athenian city-centre. the history of a municipality as large as Kallithea is of great interest to many researchers. until the present day the intense political ferment within the Kallithea Municipal Council directly reflected the general political developments in Greece throughout this period. Such archival material constitutes by all means the most reliable source for researching the past. as it would allow the material to become available to more people and.Archivist . In this respect. more exploitable. Contemporary Kallithea was created to a large degree during the first post-war decades. The present edition constitutes an attempt to systematically record Kallithea’s history based on the Municipality’s rich archives. sculptors etc that have significantly enriched Greek cultural life. the municipal archive’s scientific organisation seems essential. consequently. Additionally. three significant educational institutions were established and are still operating at Kallithea: Harokopeion School of Home Εconomics and Professions for Women (1915). Since 1934. Kallithea is a city with a long history and interesting traditions. as the coastal Tzitzifies had been an important rebetiko music centre from the early 1920s until the 1970s.INTRODUCTION and artistic activity. Panteios Supreme School of Political Sciences (1927) and Sivitanideios Public School of Trade and Vocations (1927). an urban centre with the ability to overcome its problems. when Kallithea was promoted to a municipality. and secure a good future for its future citizens. pœts. a society characterised by solidarity.

ποιητών. Το αρχειακό υλικό αποτελεί την πιο αξιόπιστη πηγή για την έρευνα του παρελθόντος. Τα κείμενα βασίζονται στο εκεί φυλασσόμενο πρωτογενές υλικό. η Πάντειος Ανωτάτη Σχολή Πολιτικών Επιστημών (1927) και η Σιβιτανίδειος Τεχνική Σχολή Τεχνών και Επαγγελμάτων (1927) ιδρύθηκαν και συνεχίζουν να λειτουργούν εντός των ορίων του Δήμου Καλλιθέας. Αλλά και στη διασκέδαση και την ψυχαγωγία η Καλλιθέα διαθέτει πλούσιο παρελθόν.. Τα τελευταία χρόνια η Καλλιθέα αποτελεί ένα πυκνοδομημένο προάστιο. Άλλωστε.λπ. όπως είναι η Καλλιθέα. ζωγράφων. Δεν άλλωστε τυχαίο που τρία ονομαστά εκπαιδευτήρια. την όψη της πρωτεύουσας. στηρίχτηκε στο πλούσιο αρχείο του δήμου.ΕΙΣΑΓΩΓΗ να γίνει ούτε απλή αναφορά όλων των σπουδαίων συγγραφέων. αφού οι Τζιτζιφιές –όπου πριν και μετά τον πόλεμο υπήρχαν ονομαστά κέντρα– ταυτίστηκαν με την ιστορία του ρεμπέτικου και λαϊκού τραγουδιού. ώστε να γίνει εύχρηστο και περαιτέρω αξιοποιήσιμο. ενώ πολλές από τις φωτογραφίες αποτελούν οι ίδιες αρχειακά τεκμήρια. που με έδρα την Καλλιθέα πλούτισαν την πνευματική ζωή ολόκληρης της Ελλάδας. αφού σε αυτό αποτυπώνεται αυθεντικά η λειτουργία του δήμου σε όλες τις περιόδους της ιστορίας του.Αρχειονόμος . Η σημερινή Καλλιθέα διαμορφώθηκε σε μεγάλο βαθμό κατά τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες. η ιστορία ενός μεγάλου δήμου. Εξακολουθεί να διατηρεί την εμπορική της σημασία και την πνευματική και καλλιτεχνική της ζωή. όπως παρουσιάζεται στο παρόν λεύκωμα. Δρ Γιώργος Γιαννακόπουλος Ιστορικός . όταν η αντιπαροχή άλλαξε. Η Καλλιθέα διαθέτει τις δυνάμεις να υπερβεί τα προβλήματα των σύγχρονων αστικών κέντρων –που μοιραία αντιμετωπίζει– και να οικοδομήσει ένα ευοίωνο για τους δημότες της μέλλον. προς το χειρότερο. έναν δήμο με παράδοση. οικιστικά ενοποιημένο με το κέντρο της Αθήνας. Από την άποψη αυτή θα ήταν εξαιρετικά χρήσιμο να εξεταστεί η δυνατότητα οργάνωσής του με επιστημονικό τρόπο. η Χαροκόπειος Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή Θηλέων (1915). Είναι χαρακτηριστικό ότι από το 1934 –όταν η Καλλιθέα έγινε δήμος– έως τις μέρες μας οι έντονες πολιτικές ζυμώσεις στο πλαίσιο του δημοτικού συμβουλίου αντανακλούν τις γενικότερες πολιτικές εξελίξεις της χώρας. παρουσιάζει ευρύτερο ενδιαφέρον.Βιβλιοθηκονόμος . μια κοινωνία με δεσμούς συλλογικότητας και αλληλεγγύης. Πρόκειται για μια πόλη με βαθιές ρίζες. γλυπτών κ. Η απόπειρα καταγραφής της δημοτικής ιστορίας της Καλλιθέας. βεβαίως.

Ανδρεόπουλος). Α. Διακρίνεται η κεντρική λεωφόρος Βενιζέλου (φωτ.Αεροφωτογραφία της Καλλιθέας. .

Πειραιώς (Η. δηλαδή την οδό Λαγουμιτζή. Επί της λεωφόρου Συγγρού. Νοτίως της Σιβιτανιδείου Σχολής το δυτικό όριο της Καλλιθέας μετατίθεται ανατολικότερα. εκτεταμένος οδικός κόμβος διαμορφώθηκε στην περιοχή.ΚΕΦΑΛΑΙΟ I ΓΝΩΡΙΜΙΑ ΜΕ ΤΟΝ ΔΗΜΟ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ της Αναστασίας Λερίου O H σύγχρονη όψη της πόλης ΔHΜΟΣ ΚΑΛΛΙΘEΑΣ ΕΚΤΕIΝΕΤΑΙ ΣΕ 5. αν ακολουθήσει κανείς τη λεωφόρο Συγγρού έως το βόρειο όριο του Δήμου Καλλιθέας. ενώ το 2003 κτίστηκε υπερσύγχρονο αθλητικό συγκρότημα με στόχο να στεγάσει μέρος των αγωνισμάτων των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004.Α.Π. κυκλοφοριακή αρτηρία υπερτοπικής σημασίας. αποτελεί το όριο μεταξύ των δήμων Καλλιθέας και Ταύρου. οι οποίοι κατέληγαν στο σημείο αυτό από την Καλλιθέα και τον Βουρλοπόταμο. κατασκευάστηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1920 και ο περίφημος Ιππόδρομος. .840 ΣΤΡEΜΜΑΤΑ ΓΗΣ ΠΟΥ ξεκινούν από τα νότια κράσπεδα του Δήμου Αθηναίων και φτάνουν έως τον Φαληρικό όρμο. στα βορειοδυτικά από τη γραμμή του ηλεκτρικού σιδηροδρόμου και στα δυτικά από την κοίτη του Ιλισσού ποταμού. Στα βορειοδυτικά.Π.1 Εκεί.Σ.Α. η γραμμή του ηλεκτρικού σιδηροδρόμου Αθηνών . κατά μήκος της κοίτης του Ιλισσού ποταμού που τη χωρίζει από τον παραθαλάσσιο Δήμο Μοσχάτου και καταλήγει στον Φαληρικό όρμο. βρίσκεται το Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο.Σ. Τέλος. Η λεωφόρος Συγγρού. Αργότερα. δηλαδή τη σημερινή Αμφιθέα στο Παλαιό Φάληρο. χωρίζει την Καλλιθέα από τους Δήμους Νέας Σμύρνης στα βορειοανατολικά και Παλαιού Φαλήρου στα ανατολικά και καταλήγει στο Φαληρικό Δέλτα.) από το ύψος της οδού Καλλιρρόης μέχρι τον σταθμό Η. θα συναντήσει τα κτήρια του Παντείου Πανεπιστημίου Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών της Αθήνας. σε μια έκταση 260 στρεμμάτων. στα βόρεια από τις οδούς Καλλιρρόης και Λαγουμιτζή. Η περιοχή αυτή έχει πάρει το όνομά της από το «Δ» που σχημάτιζαν οι εκβολές των χειμάρρων. όπου βρίσκεται και η Σιβιτανίδειος Τεχνική Σχολή. Η θάλασσα του Σαρωνικού αποτελεί το νότιο σύνορο του Δήμου Καλλιθέας. Πρόκειται για μια σχετικά στενόμακρη έκταση που στα ανατολικά ορίζεται από τη λεωφόρο Ανδρέα Συγγρού. Καλλιθέας. λίγο βορειότερα του Φαληρικού Δέλτα.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι 20 .

200 223% 1925 25.609 -4% Δημογραφικά στοιχεία του πληθυσμού της Καλλιθέας από το 1885 μέχρι σήμερα.000 519% 1928 27.233 -2.000 17% 1971 85. Πολεοδομικό σχέδιο της Καλλιθέας κατά τη δεκαετία του 1930.ΓΝΩΡΙΜΙΑ ΜΕ ΤΟΝ ΔΗΜΟ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ Έτος Αριθμός κατοίκων Ποσοστό αύξησης 1885 140 - 1900 500 257% 1907 1.000 8% 1940 36.300 160% 1920 4.000 33% 1951 47.000 37% 1991 114.000 30% 1961 55.3% 2001 109. 21 .000 54% 1981 117.

Ιούλιος 1949. τον Ελ. και τον λόφο της Σικελίας στα βόρεια. Χαρακτηριστικὰ στοιχεῖα τοῦ κλίματος αὐτῆς εἶναι ἡ διαύγεια τῆς ἀτμόσφαιρας καὶ ἡ ἰσχυρὰ ἠλιοφάνεια. ἐνῶ θέλγει καὶ φαιδρύνει τὸ ὄμμα… (Βιογραφική Βιβλιοθήκη 3-Δημήτριος Αιγινήτης. «Τὸ κλίμα τῆς Καλλιθέας δὲν διαφέρει πολὺ ἀπὸ τὸ κλίμα τῶν Ἀθηνῶν. Η θέση της Καλλιθέας είναι εξαιρετικά ευνοϊκή. Τόσο η θέση όσο και το κλίμα της εξαιρετικά υγιεινής περιοχής ήταν οι παράγοντες που προσείλκυσαν τους πρώτους οικιστές της Καλλιθέας κατά την τελευταία εικοσαετία του 19ου αιώνα. Ὁμίχλη πυκνὴ εἶναι σπάνιον πρᾶγμα διὰ τὴν Καλλιθέαν. σελ. Διακόπτεται από σποραδικούς λοφίσκους. που πήρε το όνομά της από τον ομώνυμο μεταβυζαντινό ναό. Ὁ οὐρανὸς της ἐκτείνεται ἄνωθεν αὐτῆς. Η περιοχή γύρω από την πλατεία Δαβάκη «Τοπογραφία και κλίμα της Καλλιθέας». εἰς τρόπον ὥστε ἡ ἠλιοφάνεια καὶ τὸ εὐάερον τῆς να ἀποτελοῦν τὸ πολύτιμον στοιχεῖον ἐπὶ τοῦ ὁποίου εἶναι θεμελιωμέναι ἡ ζωὴ καὶ ἡ ὑγεία τῶν κατοίκων τῆς ὡραίας πόλεως.3 . Ἡ προνομιοῦχος φυσικὴ τοποθεσία τῆς καὶ ἡ ἐπιτυχὴς ῥυμοτομία τῆς ἀποτελοῦν ἰδεῶδες κρηπίδωμα τῆς νέας ἀρχιτεκτονικῆς καὶ πολεοδομικής. Η Καλλιθέα είναι ένα προάστιο με εξαιρετική ρυμοτομία. Διατρέχεται από Βορρά προς Νότο από την κεντρική λεωφόρο Θησέως.ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι Τα όρια του Δήμου Καλλιθέας περικλείουν μια πεδινή περιοχή με χαμηλό γεωγραφικό ανάγλυφο που κατηφορίζει ομαλά προς τη θάλασσα. ἐνθουσιάζων καὶ ἀνυψὼν τὸ πνεῦμα. 44). Καίτοι δὲ εὑρίσκεται πλησίον τῆς θαλάσσης δὲν ἔχει ἐν τούτοις μεγάλην ὑγρασίαν. Ακόμα πιο νότια βρίσκονται οι παραθαλάσσιες Τζιτζιφιές. Τὸν χειμῶνα βεβαίως αὐξάνει κάπως ἡ ὑγρασία λόγῳ τῶν βροχῶν αἱ ὁποῖαι εἶναι συχναὶ κατὰ τοὺς φθινοπωρινοὺς καὶ χειμερινοὺς μήνας εἰς τὴν Ἀττικήν. φέρων. Στο ύψος της πλατείας Δαβάκη. Αἱ νεφοσκεπεὶς ἡμέραι μόλις ἀνέρχονται εἰς 45-50 κατ’ ἔτος. Η απόσταση της κεντρικής πλατείας Δαβάκη από την πλατεία Συντάγματος είναι μόλις τέσσερα χιλιόμετρα. η λεωφόρος Θησέως τέμνεται κάθετα από την οδό Σιβιτανίδου. Σύμφωνα με έναν από τους ιστοριογράφους της Καλλιθέας. μετὰ τῶν ἐκ παγοκρυστάλλων νερῶν τὰ ὡραῖα ἐθνικὰ χρώματα. Στα βόρεια και βορειοανατολικά υπάρχει η εκτεταμένη συνοικία Χαροκόπου. κατὰ μέσον ὄρον». Δημοσίευμα στον Καλλιθαϊκό Τύπο. Αυτή η συνοικία οφείλει το όνομά της στα δημοτικά σφαγεία που μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1920 βρίσκονταν νοτίως του λόφου του Φιλοπάππου και κοντά στην κοίτη του Ιλισσού ποταμού. που μετά την πλατεία συνεχίζει ως Συνταγματάρχου Δαβάκη και φτάνει μέχρι τη λεωφόρο Συγγρού. 22 αποτελεί την κεντρική Καλλιθέα. έτος Α΄. όπως αυτόν του Φιλαρέτου. όπου βρίσκεται και το Δημοτικό Στάδιο Καλλιθέας. που ξεκινά στο ύψος της οδού Καλλιρρόης και φτάνει νότια έως τη θάλασσα. ενώ στα βορειοδυτικά τα Παλαιά Σφαγεία. Κασιάνη. Τα οικοδομικά τετράγωνα αναπτύσσονται συμμετρικά στο πλαίσιο του πλέγματος που σχηματίζουν αυτοί οι δύο δρόμοι. Αἱ περισσότεραι ἡμέραι τοῦ ἔτους εἶναι ἠλιόλουστοι. Στα νότια της κεντρικής Καλλιθέας εκτείνεται η περιοχή Αγίας Ελεούσας. στην περιοχή του σημερινού Δήμου Ταύρου (Νέα Σφαγεία). καθώς βρίσκεται πολύ κοντά στην Αθήνα και τον Πειραιά. περίπου στο κέντρο της Καλλιθέας. φύλλο 9 (4/11/1934). Αθήναι. Ἡ μέση θερμοκρασία κυμαίνεται μεταξὺ 17o – 18ο.2 Μετά το 1925 τα σφαγεία μεταφέρθηκαν βορειότερα.

It is a relatively narrow piece of land defined by Syggrou Avenue to the east. The latter runs across Kallithea with an E-W direction. The building plots formed within this grid are symmetrically rectangular. 23 . There are only a few low hills. namely the central Filaretos Hill and Sikelia Hill to the north. The central Venizelou (Theseos) Avenue runs across it in a N-S direction. Kallithea’s location is particularly favourable due to its close proximity to both Athens and Piraeus.840. The Saronic Sea constitutes Kallithea’s southern boundary. Kallirœs and Lagoumitze Streets to the north.000 M2 OF LAND STRETCHING from the southern part of the Municipality of Athens down to the Phaleron coast. In the area of Davaki Square. that is to say the Municipality’s centre. the Kefisia-Piraeus railway to the north-west and the River Ilissos to the west. To the north and municipality’s southernmost sector the coastal north-east stretches the extensive Harokopou Tzitzifies. The land within the above boundaries is quite flat. The area around Davaki Square To the south we have Agia Eleousa and at the is called Central Kallithea. Kallithea boasts an excellent town-plan. Moreover. Venizelou Avenue is crossed at a right angle by SivitanidouDavaki Street.CHAPTER I GETTING TO KNOW KALLITHEA by Anastasia Leriou T Topography HE MUNICIPALITY OF KALLITHEA OCCUPIES 5. district and to the north-west Palaia Sfageia. featuring a low relief that slopes gently southwards to the sea.

Κάρτα των αρχών του 20ού αιώνα με την Ακρόπολη και το Ολυμπείο από την περιοχή του Ιλισσού. .

ενώ ανατολικότερα εκτεινόταν το Παναθηναϊκό Στάδιο.Χ.1 Η θέα από τα παράθυρα του Φιλάρετου ήταν πραγματικά αξιοζήλευτη. 470 . ἐμφανιζομένων βορειότερον. Ο πρώτος οικιστής της σύγχρονης Καλλιθέας. (Μουσείο Λούβρου.450 π. ἀπὸ τῶν Κιμωνείων μνημάτων (στὰ δυτικὰ τοῦ Ἀρείου Πάγου) καὶ τῶν ἐν τῇ Κραναὰ (ἐννοεῖ τὴν Ἀκρόπολη) τρωγλῶν. τῶν ὑψωμάτων. . ὡς ἐν μεγαλοπρεπεῖ φυσικῷ πλαισίῳ. τοῦ Ὑμηττοῦ». ο λόγιος Γεώργιος Φιλάρετος (1848-1929) που κατέφθασε στην περιοχή κατά τις αρχές της δεκαετίας του 1880. Στρεφόμενος ανατολικά.Τρινακρίας. παρατηρῶ ὅτι ἀνὰ πᾶσαν ἀνέφελον ἀνατολὴν καὶ δύσιν τοῦ ἡλίου ἐν τῷ Ἀττικῷ ὁρίζοντι διαγράφονται πρὸ τῶν παραθύρων μου. αἱ μαγευτικαὶ γραμμαὶ τοῦ Παρθενῶνος καὶ τῶν Προπυλαίων. τοῦ Βριλυσσοὺ (Πεντέλης). Εἰς τὸ βάθος ὑψοῦνται αἱ κορυφαὶ τῆς Πάρνηθος. εὐκρινέστερον δὲ ἀπὸ ἠλιοστασίου. Σε πιο κοντινή απόσταση. Σε πρώτο πλάνο προς τα βορειοανατολικά δέσποζαν τα μνημεία της Ακρόπολης πλαισιωμένα από τους ιστορικούς λόφους στα βόρεια και δυτικά του Ιερού Βράχου. Περιοριζόμενος ἐνταῦθα νὰ μνημονεύσω μόνον τὰ ἐγγύτερα. τοποθέτησε αποτελεσματικά την Καλλιθέα στον ευρύτερο πολεοδομικό ιστό της αρχαίας Αθήνας: «Δὲν εἶχον δυστυχῶς τὴν εὐκαιρίαν νὰ ἀσχοληθῶ ὅσον ἐπεθύμουν εἰς ἀρχαιολογικὰς μελέτας· ἀλλ’ ὡς κοινὸς παρατηρητὴς τῶν περιχώρων τῆς κατοικίας μου σημειῶ ἁπλῶς ὅτι ἐξ ὅλων τῶν ἐγγυτέρων καὶ τῶν ἀπωτάτων σημείων αὐτῆς περικυκλούμαι ὑπὸ τῶν ἀρχαϊκωτέρων ἀναμνήσεων.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ της Αναστασίας Λερίου H Όστρακο ερυθρόμορφου σκύθου με παράσταση του Αιγέα που υποδέχεται τον Θησέα στην Αθήνα. τοῦ Μουσείου. Η απόσταση μεταξύ της Ακρόπολης και της οικίας του Φιλάρετου ήταν γύρω στα τρία χιλιόμετρα. καθώς ήταν εξαιρετικά ευρεία και περιλάμβανε τα πιο εντυπωσιακά αθηναϊκά μνημεία. ο Φιλάρετος μπορούσε να απολαύσει τη θέα των εντυπωσιακών ερειπίων του ναού του Ολυμπίου Διός. στα βορειοανατολικά υψωνόταν ο λόφος της Σικελίας . Από την αρχαιότητα μέχρι την Ελληνική Επανάσταση ΜΙΚΡΗ ΑΠΟΣΤΑΣΗ ΠΟΥ ΧΩΡΙΖΕΙ ΤΗΝ ΚΑΛΛΙΘΕΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΟΛΗ ΤΩΝ Αθηνών έχει συνδέσει στενά την πρώτη με την πολεοδομική εξέλιξη της δεύτερης. ἐφ’ οὐ καὶ τὸ μνημεῖον τοῦ Φιλοπάππου. Παρίσι). μέχρι τῶν λόφων τῆς Πνυκός.

κόρη του βασιλιά της Τροιζήνας. Εκεί τέλεσε τις θυσίες που είχε υποσχεθεί στους θεούς. ενώ το νότιο από το Μουσείο. το τείχος έστρεφε προς τα ανατολικά για να συναντήσει τον ναό του Ολυμπίου Διός· από εκεί συνέχιζε προς τα βόρεια. η περιοχή της Καλλιθέας βρισκόταν κατά την αρχαιότητα εκτός των αθηναϊκών τειχών. η οποία ολοκληρώθηκε την ίδια περίοδο με τα αθηναϊκά τείχη. Επίσης. κάτω από τον οποίο ο πατέρας του. ενώ στα νότια απέκλινε προς τα ανατολικά.Χ. ο Θεμιστοκλής προώθησε την τείχιση του Πειραιά και των λιμανιών του. στη συμβολή των οδών Σουλτάνη και Καραολή και Δημητρίου (εργοστάσιο Ελαΐς) αποκαλύφθηκε τμήμα του νότιου σκέλους. προκειμένου να συναντήσει τον Αιγέα και ακολούθως να τον διαδεχθεί. Έκρυψε τα σανδάλια και το ξίφος του κάτω από έναν βράχο· αν το παιδί γινόταν δυνατό και μπορούσε να μετακινήσει τον βράχο.5 Στις αρχές του 5ου αιώνα. η πορεία του τείχους μεταξύ του νότιου τμήματος του λόφου των Νυμφών και του Ολυμπίου παρέμεινε ίδια μέχρι τα βυζαντινά χρόνια. Πίσω του η μητέρα του Αίθρα. τότε θα έπρεπε να τα πάρει και να πάει στην Αθήνα. δηλαδή ενός σταδίου. ώστε να συμπεριλάβει το ανατολικό άκρο του Φαληρικού όρμου. δηλαδή τα λιμάνια του Πειραιά και του Φαλήρου.Χ. όταν μεγάλωνε. Τα δύο σκέλη έβαιναν παράλληλα σε απόσταση 183 μέτρων. Από τον Κεραμεικό η οχύρωση έβαινε προς τα νότια και έτεμνε τον λόφο του Φιλοπάππου σχεδόν κάθετα. Ακριβώς απέναντι. Κεραμικός πίνακας με ανάγλυφη διακόσμηση όπου απεικονίζεται ο Θησέας να ανακαλύπτει τα σανδάλια και το ξίφος του Αιγέα κάτω από τον βράχο. εφόσον σκότωνε τον Μινώταυρο και γύριζε σώος στην πατρίδα του. Λονδίνο). η Αίθρα τού αποκάλυψε την αλήθεια σχετικά με τον πατέρα του και τον οδήγησε στον βράχο. διέρχονταν βόρεια της Καλλιθέας. γνωστή σήμερα και ως Ελ. τον σημαντικότερο αρχαίο ήρωα της Αττικής. η οποία μετά τη διάβαση του Κηφισού ονομάζεται λεωφόρος Αθηνών. Ο νεαρός Θησέας σηκώνει τον βράχο και ανακαλύπτει τα σανδάλια και το ξίφος του πατέρα του. 26 ΑΤΑ ΤΟΝ ΜΑΪΟ ΤΟΥ 1934. Τα τείχη. Η πορεία του Φαληρικού τείχους ταυτιζόταν περίπου με αυτή της σημερινής λεωφόρου Συγγρού. Ο Αιγέας αποφάσισε να μεγαλώσει ο γιος του κρυμμένος στην Τροιζήνα αγνοώντας την ταυτότητα του πατέρα του. δηλαδή αμέσως μετά τη φυγή των Περσών. Στο υψηλότερο σημείο του λόφου. είχε κρύψει τα σανδάλια και το ξίφος του. 1ος αιώνας μ. Εκεί θα έσμιγε με τον πατέρα του. Την πορεία του βόρειου τείχους παρακολουθεί. ο νεοσύστατος τότε Δήμος Καλλιθέας επέλεξε ως έμβλημά του τον Θησέα. Ο νεαρός ήρωας τον μετακίνησε με ευκολία και ξεκίνησε αμέσως για την Αθήνα. προκειμένου να προστατευθούν οι δρόμοι μετάβασης από την πόλη των Αθηνών προς τη θάλασσα. δηλαδή τα σανδάλια και το ξίφος.6 . Το βόρειο Μακρό τείχος ξεκινούσε από το ύψος του λόφου των Νυμφών. η σύγχρονη οδός Πειραιώς..4 Παρά τις συνεχείς επισκευές που υπέστησαν οι οχυρώσεις της Αθήνας κατά τη διάρκεια της αρχαιότητας. Το όνομά του έχει δοθεί και στον μεγαλύτερο δρόμο του δήμου. ο Αιγέας. εδώ τελέστηκαν εορτασμοί από τους Αθηναίους με αφορμή τις περιπέτειες του Θησέα και των συντρόφων του κατά τη διάρκεια του ταξιδιού τους στην Κρήτη. Ο μύθος αναλυτικά έχει ως εξής: Ο Θησέας γεννήθηκε από την ένωση του βασιλιά των Αθηνών Αιγέα με την Αίθρα. Όταν ο Θησέας έφτασε στην ηλικία των δεκαέξι ετών. σε γενικές γραμμές. Μεγάλο τμήμα του τείχους έχει ανασκαφεί στη διασταύρωση της λεωφόρου αυτής με την οδό Καραολή και Δημητρίου. αφού θα του αποκάλυπτε τα σημάδια αναγνώρισης. Βενιζέλου. τη λεωφόρο Θησέως. όπου αργότερα κτίστηκε το ομώνυμο μνημείο. Πάνω από δύο δεκαετίες αργότερα ανεγέρθηκαν το Φαληρικό και τα Μακρά τείχη.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙ Ο Θησέας και η Καλλιθέα K Το έμβλημα του Δήμου Καλλιθέας. Στο κυκλικό μετάλλιο του δημοτικού σήματος ο ήρωας απεικονίζεται να σηκώνει τον μεγάλο βράχο.3 Η περιοχή στην αρχαιότητα A Ν ΚΑΙ ΠΟΛΥ ΚΟΝΤΑ στην πόλη των Αθηνών. που είχαν κατασκευαστεί με πρωτοβουλία του Θεμιστοκλή το 479 π. στο ύψος της αρχής της σημερινής λεωφόρου Συγγρού. καθώς φοβόταν ότι οι Παλλαντίδες που διεκδικούσαν τον θρόνο του θα έκαναν κακό στον μικρό Θησέα. (Βρετανικό Μουσείο. στην παραλία των σημερινών Τζιτζιφιών.2 Ο συσχετισμός της περιοχής της Καλλιθέας με τον Θησέα πιθανότατα βασίζεται στο ότι κατά την επιστροφή του από την Κρήτη ο Αθηναίος ήρωας λέγεται ότι προσάραξε το πλοίο του στον Φαληρικό όρμο.

27 .ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ Χάρτης του Kaupert. καθώς και τα Μακρά τείχη. όπου απεικονίζονται τα λιμάνια του Πειραιά και του Φαλήρου.

Ο τόπος ήταν ιδιαίτερα εύφορος. 74-75). ο οποίος έχει συνδεθεί με μία από τις πιο κρίσιμες εκστρατείες του Πελοποννησιακού πολέμου. 12)9 αναφέρει ότι κατά το έτος 417 π. 19932. Ο στόλος τους καταστράφηκε. όμως. κοντά στον Ηλεκτρικό Σταθμό του Μοσχάτου.Μοσχάτου η Πειραιώς στρίβει με βορειοδυτική κατεύθυνση. 28 Στο ύψος των συνόρων Καλλιθέας . προφανώς του δρόμου που οδηγούσε από το άστυ στον Πειραιά μέσα από τα Μακρά τείχη. το μαντείο της Δωδώνης είχε δώσει χρησμό στους Αθηναίους πως αν εκεστράτευαν εναντίον της Σικελίας. Νότια του Ιλισσού υψωνόταν ο βραχώδης λόφος της Σικελίας. Εδώ υπήρχαν αγροί και καλλιεργήσιμες εκτάσεις. 11. Πολεοδομική εξέλιξις των Αθηνών.Η.Χ.8 Η περιοχή που περικλειόταν μεταξύ του Φαληρικού και των Μακρών τειχών αντιστοι- χεί σε γενικές γραμμές στον χώρο που καταλαμβάνει ο σύγχρονος Δήμος Καλλιθέας. Τμήμα του έχει εντοπιστεί κατά τις εργασίες για την κατασκευή του βάθρου για τη γέφυρα Ε. καθώς στα βόρεια τον διέσχιζε ο ποταμός Ιλισσός.000 άνδρες αιχμαλωτίστηκαν και οδηγήθη- .. Σε οικόπεδο στη διασταύρωση των οδών Ύδρας και Κύπρου αποκαλύφθηκαν τα λείψανα αρχαίας οδού στρωμένης με χαλίκι. συνεχίζεται ευθεία στην οδό Κύπρου. Ο περιηγητής Παυσανίας (VIII. σελ. η οποία κατέληξε σε πανωλεθρία για τους Αθηναίους. Πύργος του νότιου Μακρού τείχους έχει βρεθεί επί της οδού Ελευθερίας 57. ενώ πάνω από 7.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙ Σχέδιο της πόλης των Αθηνών και των οχυρών της κατά την περίοδο από την καταστροφή της πόλης από τους Πέρσες μέχρι τα χρόνια του Αθηναίου Λυκούργου (Ανατύπωση από το Τραυλός Ι.7 Το νότιο Μακρό τείχος έβαινε παράλληλα με τα βόρεια όρια του σύγχρονου Δήμου Καλλιθέας. Η πορεία του βόρειου τείχους. Έτσι οργανώθηκε η μεγάλη Σικελική εκστρατεία. θα την καταλάμβαναν με ευκολία.Σ.

29 . η Καλλιθέα εφαπτόταν με τον δήμο Φαλήρου της Ακαμαντίδας φυλής.10 Όταν οι Αθηναίοι ζήτησαν εξηγήσεις από το μαντείο. Παρόλο που η Καλλιθέα δεν έχει δώσει οικιστικά κατάλοιπα.ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ καν στα λατομεία των Συρακουσών.16 καθώς και τμήματος μαρμάρινης στήλης του 4ου αιώνα με ψήφισμα επί της οδού Δαβάκη 79. ἀπ’ αὐτῆς καὶ ἐπὶ τῆς ὁδοῦ τῆς διερχομένης παρὰ τὴν νοτίαν πλευρὰν τοῦ ἐργοστασίου τῆς ἑταιρείας τῶν τροχιοδρόμων. εἰς ἀπόστασιν περίπου 150 μ. που ανήκε στην Κεκροπίδα φυλή. ήδη από τη δεκαετία του 1930. πιθανότατα στην περιοχή των Καμινίων ή στον Άγιο Ιωάννη Ρέντη.15 Όπως θα δούμε παρακάτω. κατὰ τὴν πρὸς τὸ Σκοπευτήριον πλευρὰ τῆς ὁδοῦ ταύτης».12 Μαζί με τους δήμους Πειραιά. αλλά και μεταξύ διαφόρων αττικών δήμων. τους δόθηκε η απάντηση ότι ο χρησμός εννοούσε να πυκνοκατοικήσουν την περιοχή του αθηναϊκού λόφου Σικελίας.19 Ο λόφος της Σικελίας κατά τη δεκαετία του 1960.11 Στην περιοχή του σύγχρονου Δήμου Μοσχάτου και στις βόρειες παρυφές της Καλλιθέας τοποθετείται και ο αρχαίος δήμος Ξυπέτης. Λόγω της πυκνής κατοίκησης. Βέβαια. Σε αυτή την υπόθεση μας οδηγεί η θέση της κοντά στην Αθήνα. Ένα από τα ελάχιστα παραδείγματα οικιστικών λειψάνων είναι τοίχος μήκους άνω του ενός μέτρου που ανήκε πιθανότατα σε γυμνάσιο του 4ου αιώνα. που ιδρύθηκε κατά τα τέλη του 5ου ή τις αρχές του 4ου αιώνα (συμβολή οδών Χρυσοστόμου Σμύρνης και Θερμοπυλών). η υπόθεση ενισχύεται από την ανακάλυψη αρχαίου πηγαδιού με εσωτερική επένδυση από πήλινους δακτύλιους στη διασταύρωση των οδών Ευριπίδου και Ξενοφώντος στις Τζιτζιφιές. η περιοχή που καταλαμβάνει ο σύγχρονος Δήμος Καλλιθέας ήταν κατάσπαρτη με νεκροταφεία και μεμονωμένους τάφους ή ταφικά μνημεία.17 Η σχεδόν ολοκληρωτική απουσία οικιστικών καταλοίπων είναι δυνατό να αποδοθεί στην ελλιπέστατη ανασκαφική έρευνα του χώρου.18 Ανασκάφηκε κατά το 1906 στα ανατολικά της πλατείας Δαβάκη «ἐν τῷ κήπῳ τῆς οἰκίας τοῦ Γάλλου καθηγητοῦ Α. δεν πρέπει να ήταν ακατοίκητη κατά την αρ- χαιότητα. ο οποίος τοπογραφικά ταυτίζεται με το σύγχρονο Παλαιό Φάληρο. έχουν προκύψει αρκετά τυχαία ευρήματα. καθώς κατά την αρχαιότητα υπήρχε η συνήθεια οι νεκροί να θάβονται εκτός των τειχών και κατά μήκος κεντρικών δρόμων.13 Στην Ξυπέτη υπήρχε και σημαντικό ιερό της Μητέρας των Θεών Κυβέλης. κειμένη ἀνατολικῶς τῆς γραμμῆς τοῦ εἰς Φάληρον ἄγοντος τροχιοδρόμου.14 Στις νοτιοανατολικές παρυφές της. Επιπλέον. Το γεγονός ότι αυτά έχουν αποκλειστικά ταφικό χαρακτήρα υποδεικνύει ότι η κατοίκηση στην Καλλιθέα δεν ήταν εκτεταμένη. Θυμαιτάδων (περιοχή Αγίου Γεωργίου Κερατσινίου) και Φαλήρου. η Καλλιθέα δεν στάθηκε δυνατό να ερευνηθεί συστηματικά. Κοσσέ. ο δήμος Ξυπέτης αποτελούσε τετράκωμο με θρησκευτικό κέντρο το ονομαστό ιερό του Ηρακλή κοντά στον Πειραιά.

Ν. Ο Γεώργιος Φιλάρετος αναφέρει την ανεύρεση τάφων στον κήπο του σπιτιού του. δακτύλιος σιδηροῦς. μεταξύ των Μακρών τειχών και του Φαληρικού τείχους. εντοπίστηκε νεκροταφείο του α΄ τετάρτου του 5ου αιώνα.23 Από τις αρχές του 5ου αιώνα και εξής σημειώθηκε σημαντική αύξηση των ταφικών μνημείων στην περιοχή της Καλλιθέας. δηλαδή από την εποχή που οι πρώτοι οικιστές έσκαβαν. επιθυμούσαν οι τάφοι τους. ὁ τάφος θὰ ἦτο ἴσως τῆς ῥωμαϊκῆς ἐποχῆς». φιαλίδια. η οποία κορυφώθηκε κατά τον 4ο αιώνα με την ανέγερση πολλαπλών εντυπωσιακών επιτύμβιων μνημείων. κατά τη διάρκεια έργων αποχέτευσης. Έτσι. Ἐν αὐτῷ εὑρέθησαν ὀστᾶ ἀνθρώπινα. Λασκαρίδου. Μπελιώτης καλλιεργὼν τὸν περὶ τὸ Παλλάδιον χῶρον τοῦ κήπου μου. μυροδόχοι. Πρόκειται για τρεις λακκοειδείς τάφους και δύο εγχυτρισμούς σε μεγάλους αμφορείς που εντοπίστηκαν επί της λεωφόρου Βενιζέλου 240. προκειμένου να θεμελιώσουν τα σπίτια τους ή να περιποιη- Πήλινο ειδώλιο ένθρονης γυναικείας μορφής υστερογεωμετρικής εποχής.21 Τα πρωιμότερα νεκροταφεία που έχουν μέχρι τώρα εντοπιστεί στην Καλλιθέα. τῇ ἀδείᾳ δὲ αὐτοῦ ἠνοίχθη. Κρέμου. Η αρχαιολογική σκαπάνη έχει φέρει στο φως πολυάριθμες ταφές που χρονολογούνται από τη γεωμετρική εποχή μέχρι και τα ρωμαϊκά χρόνια. ἦσαν δὲ ταῦτα. ιδίως οι πιο μνημειώδεις. στην περιοχή που ορίζεται από τις σύγχρονες οδούς Φιλαρέτου.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙ Τα νεκροταφεία της αρχαιότητας O Ι ΑΡΧΑΙΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ συνήθιζαν να θάβουν τους νεκρούς τους εκτός των τειχών.Χ. κοντά στην πλατεία Κύπρου βρέθηκαν δύο κιβωτιόσχημοι τάφοι των τελών του 6ου αιώνα. Σιβιτανίδου και Λασκαρίδου: «Ὁ κηπουρός μου Α. Τὴν 6ην Δεκεμβρίου 1888 εὑρέθη καὶ τρίτος ἄθικτος. Περιείχαν γραπτή κεραμική πολύ καλής ποιότητας και ένα πήλινο ειδώλιο ένθρονης γυναικείας μορφής. καθώς βρέθηκε λάκκος-αποθέτης με σχετικά μεγάλο αριθμό αγγείων των πρώιμων αρχαϊκών χρόνων. δηλαδή στο β΄ ήμισυ του 8ου αιώνα π. στο ύψος του ναού της Μεταμορφώσεως Σωτήρος. Γουλιμὴ καὶ δύο ἄλλων γειτόνων.20 Η θέση της Καλλιθέας στα νότια της αθηναϊκής οχύρωσης. Βρέθηκε σε λακκοειδή τάφο που ανασκάφηκε στη συμβολή της λεωφόρου Βενιζέλου με την οδό Καλυψούς (Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιώς). Ανασκάφηκαν δύο κεραμοσκεπείς τάφοι και . να βρίσκονται σε κοινή θέα. στο ύψος της οδού Σκρα. 30 θούν τους κήπους τους. κατὰ πᾶσαν βεβαιότητα.22 Τρεις ακόμη υστερογεωμετρικοί λακκοειδείς τάφοι ανασκάφηκαν στη συμβολή της λεωφόρου Βενιζέλου με την οδό Καλυψούς. Επιπλέον. ἀγγεῖα τινα καὶ λυχνία ἐκ πηλοῦ. Κατὰ τὴν γνώμην τοῦ Καββαδίου. ύδρευσης και οδοποιίας. ώστε να μπορούν να μεταβαίνουν εκεί με ευκολία για τις απαραίτητες τελετουργίες και προσφορές.24 ενώ σε οικόπεδο επί της λεωφόρου Βενιζέλου 191. σε περιοχές με αυξημένη κίνηση και κατά μήκος πολυσύχναστων δρόμων. ἐνώτιον χρυσοῦν μετὰ τίνων κοσμημάτων. ανάγονται στην τελευταία φάση της γεωμετρικής εποχής. ἐπὶ παρουσίᾳ καὶ τῶν Λ. υπήρξε ιδανική για τη δημιουργία νεκροταφείων και την ανέγερση ταφικών μνημείων. Επί της οδού Σαπφούς 100. Για τα νεκροταφεία επέλεγαν κοντινές περιοχές γύρω από την πόλη. διότι παρὰ τὸ πτῶμα αὐτῆς εὑρέθη κάτοπτρον (μετάλλινον). Τα ευρήματα αυτά αποκαλύφθηκαν ως επί το πλείστον στα τέλη της δεκαετίας του 1950 και τη δεκαετία του 1960. γυναικός. θα μπορούσαν όλοι να αντιληφθούν πόσο τιμήθηκε ο νεκρός από την οικογένειά του. Παρ’ όλα αυτά οι τυχαίες αρχαιολογικές ανακαλύψεις είχαν ξεκινήσει από τη δεκαετία του 1880. Περὶ τούτου ἀμέσως εἰδοποιήθη ὁ τότε γενικὸς ἔφορος τῶν ἀρχαιοτήτων. αλλά και την οικονομική επιφάνεια της τελευταίας. Στην περιοχή θα πρέπει να υπήρχαν και ταφές του 7ου αιώνα. πρὸς τὸ μέρος τῆς νυν ὁδοῦ Ἀλκαίου ἀνεῦρε δύο τάφους κενοὺς καὶ πρὸ πολλῶν ἐτῶν συλληθέντας.

Ακόμη. Ανασκάφηκε στη συμβολή των οδών Καλυψούς και Ιλισσού. λοιπόν.26 Επιτύμβιες στήλες με ανάγλυφη διακόσμηση έχουν εντοπιστεί στην οδό Μαντζαγριωτάκη 81 κοντά στην καθολική εκκλησία.58 μ. αλλά είναι μέτριας ποιότητας. κοντά στο γεωμετρικό νεκροταφείο στην περιοχή του ναού της Μεταμορφώσεως εντοπίστηκε μικρό μαρμάρινο άγαλμα λιονταριού μήκους 0. στην περιοχή Χαροκόπου. στην Αττική κατά την ύστερη κλασική περίοδο ανάλογα λιοντάρια τοποθετούνταν σε ζεύγη.ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ έξι πυρές. Στον ίδιο τάφο είχε τοποθετηθεί Μαρμάρινη επιτύμβια στήλη ύψους 0.27 στην περιοχή της πλατείας Δαβάκη. δηλαδή από τα τέλη του 19ου αιώνα.32 ενώ ένας ακόμη μαρμάρινος ενεπίγραφος κιονίσκος των ελληνιστικών χρόνων εντοπίστηκε στη συμβολή των οδών Χαροκόπου και Αναγνώστου.25 Τέτοια μνημεία έχουν ανασκαφεί ή εντοπιστεί σε διάφορα σημεία του Δήμου Καλλιθέας.35 μ. βρέθηκε επιτύμβιος κιονίσκος. Πιθανότατα ανήκε σε κάποιο επιτύμβιο μνημείο. Πρόκειται για ομοίωμα ιωνικού ναΐσκου σε υψηλή βάση που κάλυπτε τον τάφο του Νικηράτου. Χρονολογείται στον 4ο αιώνα π.36 Πιθανότατα.29 στην οδό Κολοκοτρώνη30 και στη διασταύρωση των οδών Ιλισσού και Καλυψούς. και ύψους 0.35 Πάντως. (Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιώς). ένα σε κάθε άκρο μιας μεγάλης πρόσοψης τάφου.31 Στην πλατεία Δαβάκη βρέθηκε και ένας αρράβδωτος κιονίσκος. με παράσταση του νεκρού νεαρού Φυρκία και της μητέρας του Νικόβολης. κιονίσκους. Συνήθως πρόκειται για λίθινες στήλες με ή χωρίς ανάγλυφη διακόσμηση. Το πιο γνωστό επιτύμβιο μνημείο της Καλλιθέας είναι αυτό που ανασκάφηκε στη συμβολή των οδών Κύπρου και Αρχιμήδους κοντά στον Ηλεκτρικό Σταθμό Καλλιθέας. να υπήρχε ένα τέτοιο ταφικό μνημείο στην περιοχή της οικίας αυτής.33 Στην οδό Σαρανταπόρου 14. Οι ένοικοι του σπιτιού δήλωσαν ότι το άγαλμα βρισκόταν στην αυλή του σπιτιού από την εποχή της ανέγερσής του.64 μ. Η τεχνοτροπία του γλυπτού ανάγεται στα κλασικά χρόνια. ο οποίος υποδηλώνει την ύπαρξη τάφου επιστεφόμενου από υπέργειο επιτύμβιο μνημείο. 31 . ανασκάφηκε μαρμάρινη επιτύμβια λήκυθος και ανθέμιο από την επίστεψη μαρμάρινης στήλης του 4ου αιώνα. κατά τις εργασίες θεμελίωσης του εργοστασίου των Αφών Τσιροζίδη το 1968. ώστε να εντοπιστούν και άλλα τμήματα.28 στη συμβολή της οδού Φιλαρέτου με τη λεωφόρο Συγγρού.34 Στην αυλή παλαιάς οικίας. γιου του Πολυΐδου.Χ. αλλά ο χώρος δεν ερευνήθηκε ανασκαφικά. αγάλματα και λίθινες λουτροφόρους ή ληκύθους.

τελευταίο τρίτο 4ου αιώνα π. (Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιώς). 32 .ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙ Το αναστηλωμένο ταφικό μνημείο του Νικηράτου.Χ.

δυτικότερα ακτέριστος καλυβίτης τάφος. Η ταυτότητα των νεκρών προκύπτει από επιγραφή στην κρηπίδα του ναΐσκου. πράγμα που επέτρεψε την εγκατάσταση εκτεταμένου νεκροταφείου πάνω και γύρω από τα ερείπιά τους. δηλαδή στις βόρειες παρυφές του Δήμου Καλλιθέας. Κατά την αναστήλωση του μνημείου. Δύο από αυτά περικλείονταν από περίβολο. μεταξύ των μελών που είχαν περισυλλεγεί κατά την ανασκαφή. πάνω από 35. Σήμερα το ταφικό μνημείο του Νικηράτου βρίσκεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο του Πειραιά. έπειτα από κάποιον μεγάλο σεισμό ή εξαιτίας της ροής του ρέματος. αποκατεστημένο από τον γλύπτη Σ. 33 . στη συμβολή των οδών Κύπρου και 25ης Μαρτίου ανασκάφηκαν λείψανα ταφικού περιβόλου του 4ου αιώνα. έχουν οδηγήσει τους ειδικούς στη χρονολόγησή του στις αρχές του τελευταίου τρίτου του 4ου αιώνα. στην περιοχή κατά μήκος της οδού Πειραιώς και της οδού Κύπρου έχουν εντοπιστεί τάφοι. παρόμοιο μνημείο. επί της οδού Πειραιώς 75. Κατά την περίοδο αυτή τα Μακρά τείχη είχαν προ πολλού πέσει σε αχρηστία. Στο κεντρικό μνημείο εντοπίστηκε μαρμάρινη σαρκοφάγος και 3 μ. που αναφέρθηκε παραπάνω. οι οποίοι χρονολογούνται στον 3ο αιώνα. καθώς και των υπόλοιπων γλυπτών στοιχείων του μνημείου. στη διασταύρωση της οδού Κύπρου με την Ύδρας αποκαλύφθηκε ταφικός περίβολος. από την επιφάνεια της οδού Κύπρου.46 Παράσταση αμαζονομαχίας στη ζωφόρο που επιστέφει το βάθρο του μνημείου του Νικηράτου (Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιώς). Το ταφικό μνημείο του Νικηράτου και του γιου του είχε πιθανότατα ως μακρινό του πρότυπο το μνημειακό ταφικό οικοδόμημα που είχε παραγγείλει ο Κάρας δυνάστης Μαύσωλος στην Αλικαρνασσό.38 Η θέση του ταφικού μνημείου του Νικηράτου εντοπίζεται κοντά στον δρόμο που έβαινε παράλληλα με το νότιο Μακρό τεί- χος και οδηγούσε από την πόλη των Αθηνών στον Πειραιά. βρέθηκαν όλα μαζί σε κοίτη ποτάμιου ρέματος και σε βάθος 5 μ. εντοπίστηκαν τα θεμέλια τριών ταφικών μνημείων παρατεταγμένων σε ευθεία γραμμή. ταφικοί περίβολοι και τμήματα επιτύμβιων μνημείων. ο οποίος είχε μέτωπο προς τον αρχαίο δρόμο.41 Νοτιότερα.42 Ακόμα πιο νότια.ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ και η σορός του Πολυξένη. Γύρω από τον περίβολο υπήρχαν ομάδες κιβωτιόσχημων και κεραμοσκεπών τάφων. Η τεχνοτροπική αποτίμηση των τριών αγαλματικών μορφών που έχουν τοποθετηθεί στον ναΐσκο. Κατά την εκσκαφή για τη θεμελίωση των εργατικών πολυκατοικιών κοντά στον Ηλεκτρικό Σταθμό Καλλιθέας αποκαλύφθηκε ακόσμητη επιτύμβια στήλη και τέσσερις ενεπίγραφοι κιονίσκοι από υμήττιο μάρμαρο.39 Στη συμβολή των οδών 25 ης Μαρτίου και Αναξαγόρα εντοπίστηκαν δύο ενεπίγραφοι επιτύμβιοι κιονίσκοι. γιου του Νικηράτου.40 Επιπλέον. αναγνωρίστηκαν και θραύσματα που ανήκαν σε άλλο. Τριάντη. κατέρρευσαν. οι οποίοι έχουν χρονολογηθεί στον 3ο και τον 2ο αιώνα βάσει της μορφής των γραμμάτων στις επιγραφές. Η κατάσταση του μνημείου ήταν ιδιαίτερα αποσπασματική και τα τμήματά του. πιθανώς μεγαλύτερο και πολυτελέστερο. Κοντά στο μνημείο αυτό. Προφανώς. Από επιγραφές γνωρίζουμε ότι ο Νικήρατος ήταν μέτοικος από την Ιστρία/ Ίστρο της σημερινής Ρουμανίας.37 Η ανέγερσή του υποδηλώνει την υψηλή κοινωνική θέση και την οικονομική ισχύ του Νικηράτου.

Η διαδικασία αυτή μπορούσε να διαρκέσει αρκετές ημέρες και η θανάτωση των καταδίκων να απέβαινε μια εξαιρετικά βασανιστική διαδικασία. Οι μελλοθάνατοι προσηλώνονταν σε πλατιές σανίδες. υπέθεσε ότι οι νεκροί ήταν κακοποιοί. Για την προσήλωση των αποτυμπανισμένων στις σανίδες χρησιμοποιούνταν σιδερένιοι κλοιοί σχήματος Π.44 Κιβωτιόσχημοι τάφοι των τελών του 4ου αιώνα έχουν ανασκαφεί λίγες δεκάδες μέτρα ανατολικά της πλατείας Δαβάκη.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙ Λεπτομέρεια από την παράσταση τεράτων. που ήταν γνωστές ως «τύμπανα».. λεόντων και ταύρων στη ζωφόρο που κοσμεί τη μεσαία βαθμίδα της κρηπίδος του μνημείου του Νικηράτου (Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιώς). που αναφέρθηκε παραπάνω. Ο αποτυμπανισμός ήταν ένας ιδιαίτερα οδυνηρός τρόπος εκτέλεσης. κοντά στον τοίχο γυμνασίου του 4ου αιώνα.Χ. . που χρονολογείται στα χρόνια πριν από το 492 π. Ο Σ. οι σανίδες στερεώνονταν κάθετα στο έδαφος και οι κατάδικοι έμεναν κρεμασμένοι μέχρι να ξεψυχίσουν. Επιγραφή με τα ονόματα των νεκρών στην κατώτερη βαθμίδα της κρηπίδας του μνημείου του Νικηράτου (Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιώς). Πρόκειται για λακκοειδή τάφο μεγάλου μεγέθους. όπου βρέθηκαν οι σκελετοί δεκαεπτά ανδρών που έφεραν σιδηρά δεσμά στο λαιμό. Στην προκειμένη περίπτωση. τα χέρια και τα πόδια. που ανέσκαψε το πολυάνδριο κατά το 1915. καθώς και θραύσματα μίας ακόμη. Οι αποτυμπανισμένοι τοποθετούνταν σε εμφανή σημεία για λόγους παραδειγματισμού. που επιβαλλόταν σε πειρατές και καταδίκους για βαριά παραπτώματα. που είχαν εκτελεστεί με αποτυμπανισμό. 34 Στη διασταύρωση των οδών Ταξιαρχών και Θεσσαλονίκης βρέθηκε μαρμάρινη ενεπίγραφη επιτύμβια λουτροφόρος των μέσων του 4ου αιώνα με τη βάση της. στο νότιο άκρο του Δήμου Καλλιθέας.45 Ένα ιδιαίτερα σημαντικό εύρημα σημειώθηκε στον χώρο του Ιπποδρόμου. οι κατάδικοι τοποθετήθηκαν στην αρχή του δρόμου που οδηγούσε από το Φάληρο. Πελεκίδης. Ο αποτυμπανισμός θεωρούνταν ένας ιδιαίτερα ατιμωτικός τρόπος εκτέλεσης. Ακολούθως.

μία μικρή πώρινη λάρνακα και μία μαρμάρινη τεφροδόχο κάλπη μέσα στην οποία βρέθηκαν τμήματα χάλκινου τεφροδόχου λέβητα και υπολείμματα οστών. ο οποίος ανασκάφηκε στην οδό Αριστείδου 109.48 Επιπλέον. τάφοι των τελών του 4ου αιώνα έχουν εντοπιστεί στη συμβολή των οδών Αναγνώστου και Γρυπάρη.47 Επί της οδού Δημοσθένους 266.Χ. 35 .ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ το τότε επίνειο της Αθήνας. έχει αποκαλυφθεί νεκροταφείο των κλασικών χρόνων με πέντε κιβωτιόσχημους τάφους.50 Οι δεκαεπτά σκελετοί που βρέθηκαν στον ομαδικό τάφο του Ιπποδρόμου. καθώς η περιοχή του Ιπποδρόμου και του Φαληρικού Δέλτα ταυτίζεται με ένα από τα νεκροταφεία του αρχαίου δήμου Φαλήρου. ταμένη αναφορά στα ταφικά κατάλοιπα που εντοπίστηκαν εντός των ορίων του σύγχρονου Δήμου Καλλιθέας με τον υστερότερο χρονολογικά τάφο: πρόκειται για κτιστό τάφο καλυμμένο με πλάκα του 3ου αιώνα μ. δηλαδή τέσσερα οικοδομικά τετράγωνα βόρεια του Ιπποδρόμου. δύο σαρκοφάγους. Θα κλείσουμε την εκτε- Οι δεσμοί ή ήλοι των σκελετών στον ομαδικό τάφο του Ιπποδρόμου.46 Γύρω από το πολυάνδριο ανασκάφηκαν πολυάριθμοι τάφοι.49 Μία ακόμη σαρκοφάγος εντοπίστηκε πρόσφατα κατά την εκσκαφή για τη θεμελίωση κτηρίου στην οδό Σαλαμίνος 42. στην πόλη των Αθηνών. Στον χώρο του Ιπποδρόμου εντοπίστηκαν πάνω από εκατόν πενήντα τάφοι. οι οποίοι χρονολογούνται από τη γεωμετρική εποχή έως τα ελληνιστικά χρόνια. Πρόκειται για πέντε συλημένες ταφές σε μαρμάρινες σαρκοφάγους.

τους πίεζε και ο χρόνος. ο Άγγλος Τhomas Cochrane (1775-1860) είχε πιέσει για άμεση επίθεση. Τα σχεδιαγράμματα μάχης του Γερμανού Krazeisen υποδεικνύουν ότι οι Σουλιώτες και οι Κρητικοί είχαν παραταχθεί μπροστά από το ρέμα του Ιλισσού. καθώς ο αρχηγός του ελληνικού στόλου. Ακολουθούσαν ο Κίτσος Τζαβέλλας. Κρυμμένοι μέσα στο σχετικά βαθύ ρέμα του Ιλισσού. όταν δηλαδή θα μπορούσαν να κατασκευάσουν ταμπούρια όντας αθέατοι. όπου βρίσκεται η σημερινή πλατεία Μάχης Αναλάτου. φαίνεται πως κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου και τις πρώτες του 20ού ο Ανάλατος υπαγόταν στο αθηναϊκό προάστιο Καλλιθέα και αργότερα στην ομώνυμη κοινότητα. Πίσω από αυτούς έρχονταν ο Γιάννης Νοταράς και ο Μακρυγιάννης με τους Αθηναίους πολεμιστές. κτίσμα του 1870. Επιπλέον. τακτικοί και άτακτοι. κοντά στον ναό του Αγίου Γεωργίου Κυνοσάργους. Εκεί ακριβώς καταλήγει και η οδός Λαγουμιτζή. λόγω βιαστικών αποφάσεων και της έλλειψης του μεγάλου στρατηγού Γεωργίου Καραϊσκάκη (1780-1827). δηλαδή στις βόρειες παρυφές της σύγχρονης Καλλιθέας. Στην περιοχή του Παλαιού Φαλήρου. 36 ΕΥΡΥΤΕΡΗ ΠΕΡΙΟΧΗ της Καλλιθέας έχει συνδεθεί με την ιστορική μάχη του Αναλάτου τον Απρίλιο του 1827. ο Καλλέργης. Η θέση της κυρίως σύγκρουσης μεταξύ των τουρκικών στρατευμάτων και των επαναστατών τοποθετείται στα ανατολικά του ναού του Αγίου Σώστη. Μεχμέτ Ρεσίτ Πασάς ή Κιουταχής (1780-1839). πολύ κοντά στις θέσεις των Κρητών και των Σουλιωτών. Η περιοχή γύρω από τον Άγιο Σώστη ήταν γνωστή και ως Σουλιώτικα Ταμπούρια. μέσα από την ανοιχτή πεδιάδα του Αναλάτου. ο Κώστας Μπότσαρης. Οι πολεμιστές. Η οδός αυτή οφείλει το όνομά της στον αγωνιστή Κώστα Χορμοβίτη. Η τοποθεσία βρίσκεται γύρω στα 600 μ. ο Λάμπρος Βέικος. το βόρειο σύνορο του Δήμου Καλλιθέας.Η μάχη του Αναλάτου (1827) Η Γεώργιος Καραϊσκάκης (1780-1827).52 Στη μάχη αυτή τα ελληνικά στρατεύματα ηττήθηκαν κατά κράτος λόγω της πλημμελούς οργάνωσης και προετοιμασίας. Οι Τούρκοι βιγλάτορες στο μνημείο του Φιλοπάππου είδαν τα ελληνικά στρατεύματα και μετέφεραν άμεσα την είδηση στο στρατόπεδο του Κιουταχή. όπου σήμερα βρίσκεται πλατεία αφιερωμένη στη μάχη. παρόλο που το επίκεντρό της εντοπίζεται εκτός των ορίων που καταλαμβάνει ο σύγχρονος δήμος. Η ονομασία Ανάλατος προέκυψε από ένα πηγάδι με γλυκό νερό.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙ Η περιοχή της Καλλιθέας κατά τα χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης . λίγο μετά τον Άγιο Σώστη προς την κατεύθυνση του Παλαιού Φαλήρου. ο Ζέρβας και άλλα σώματα. Η πορεία των Ελλήνων.51 Η μάχη του Αναλάτου έλαβε χώρα στις 24 Απριλίου 1827 και ήταν η τελευταία πράξη της δεκάμηνης πολιορκίας της Ακρόπολης των Αθηνών από τον Κιουταχή (1780-1839). Έτσι δεν περίμεναν να νυχτώσει. οι Τούρκοι ιππείς αιφνιδίασαν τους Έλληνες . ο Γιωργάκης Δράκος. στάθηκε ο Χριστόδουλος Ποριώτης με τους άνδρες του. τους έκανε εύκολη λεία για το ιππικό τάγμα και την ισχυρή δύναμη πεζικού που έστειλε ο Κιουταχής εναντίον τους. στα σημερινά Πατήσια. ανατολικά του Παντείου Πανεπιστημίου που καταλαμβάνει τη βορειοανατολική γωνία του Δήμου Καλλιθέας. Η εξαιρετικά κοντινή απόσταση της Καλλιθέας από το επίκεντρο της μάχης υποδεικνύει την άμεση εμπλοκή της στις εχθροπραξίες. Τα ακριβή όρια της περιοχής Αναλάτου είναι ασαφή. Εκτός από την έλλειψη ικανής ηγεσίας. Το μόνο που γνωρίζουμε είναι πως εκτεινόταν κατά μήκος της σημερινής λεωφόρου Συγγρού. Τα τακτικά στρατεύματα ακροβολίστηκαν στην περιοχή ανατολικά του Αγίου Σώστη. Εκεί βρίσκεται και μικρός ναός αφιερωμένος στους Αγίους Θεοδώρους. απέναντι από τον λόφο του Φιλοπάππου. ο Βάσος Μαυροβουνιώτης. που υπήρχε στην περιοχή πίσω από το σημερινό γήπεδο του Πανιωνίου στη Νέα Σμύρνη. Το συμπέρασμα αυτό προκύπτει από τίτλους κτημάτων της εν λόγω περιόδου. προσπαθούσαν να ανοίξουν ταμπούρια σε ακατάλληλες θέσεις για να αντιμετωπίσουν το ιππικό του Κιουταχή. ο οποίος είχε χάσει τη ζωή του σε αψιμαχία στο Φάληρο μία μέρα πριν από τη μεγάλη μάχη. ο οποίος είχε λάβει μέρος στην εν λόγω μάχη. σε αντίθεση με τα υφάλμυρα πηγάδια του Βουρλοπόταμου (σημερινή Αμφιθέα). Οι Έλληνες έπλευσαν από τον Πειραιά μέχρι την παραθαλάσσια θέση Τρεις Πύργοι στο Παλαιό Φάληρο· από εκεί κινήθηκαν πεζοί προς την Αθήνα. καθώς εκεί γύρω είχαν οχυρωθεί οι Σουλιώτες πολεμιστές. γνωστό και ως Λαγουμιτζή λόγω της ικανότητάς του να σκάβει λαγούμια. κοντά στο ναΐδριο του Αγίου Γεωργίου.

1855 (Εθνική Πινακοθήκη). Οι νεκροί της φοβερής μάχης στον Ανάλατο υπολογίζεται πως ξεπερνούν τους 2.53 «Το στρατόπεδο του Καραϊσκάκη στην Καστέλλα». ενώ αρκετοί ήταν και αυτοί που συνελήφθησαν ως αιχμάλωτοι. αλλά καταδιώχτηκαν ανελέητα από το τουρκικό ιππικό. προκειμένου να σωθούν. Σχεδιάγραμμα της μάχης του Αναλάτου. Οι πολεμιστές στα μετόπισθεν βλέποντας τη φοβερή καταστροφή έτρεξαν προς τη θάλασσα. Στόχος του σχεδίου αυτού ήταν να ανοιχτεί δρόμος προς την Ακρόπολη μέσω Γαργαρέττας. Ελαιογραφία του Θεόδωρου Βρυζάκη. που κάλυπτε τις περιοχές των μετέπειτα Δήμων Καλλιθέας. μεταξύ των οποίων πολλοί οπλαρχηγοί. Η μάχη ήταν σκληρή και ιδιαίτερα καταστροφική για τους εκτεθειμένους Έλληνες. θα είχε αναχαιτίσει σημαντικά την πορεία των τουρκικών δυνάμεων. 37 . Μοσχάτου και Ταύρου. Το ανεφάρμοστο σχέδιο του Καραϊσκάκη να οδηγήσουν τον εχθρό προς τον δυσπρόσιτο λόφο Σικελίας μέσα στον πυκνό ελαιώνα.000.ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ και τους κατέσφαξαν χωρίς να αντιμετωπίσουν μεγάλη δυσκολία.

Many of these tombs were adorned by means of stone burial stele. and his son Polyxenes. They mostly include pit-graves containing large amounts of painted pottery. The association between Kallithea and Theseus is most probably based on the fact that at the end of his return journey from Crete. the area of Kallithea was never placed within the Athenian fortification walls.CHAPTER II FROM ANTIQUITY UNTIL THE GREEK REVOLT by Anastasia Leriou Theseus and Kallithea I N MAY 1934 THE MUNICIPALITY of Kallithea. which reached its peak during the following century. son of Polyides. as its emblem. Kallithea included a large number of cemeteries. In memory of Theseus’ adventures during his journey to Crete the Athenians were holding annual celebrations at this very coast. In the circular intaglio constituting Kallithea’s logo Theseus is depicted lifting the huge rock. statues. The most impressive Kallithean burial monument was excavated near the railway station in 1968. Cemeteries at Kallithea T HE EARLIEST cemeteries discovered so far at Kallithea date from the latest phase of the Geometric period. the demos of Faleron (tribe Akamantis) is generally placed to the south-east. provided he killed the Minotaur and he and his men returned home safe and sound. the Athenian hero and his men are though to have landed at the Tzitzifies coast. loutrophoroi. as ancient Greeks used to bury their dead outside the town’s fortifications and along the central roads and avenues. The largest part of Kallithea was not inhabited. It consisted of an ionic façade standing on a relatively high podium and was erected above the grave of Nikeratos. This was the case. Around the middle of the 5th century BC the Athenians decided to protect the roads connecting Athens to the ports of Piraeus and Faleron by means of constructing the Faleron wall and Long walls. that is to say the second half of the 8th century. covered by cultivated fields and gardens. where the Municipality of Palaio Faleron is to be found today. the most significant hero of ancient Attica. the land was particularly fertile. decided to adopt Theseus. newly founded at that time. ESPITE ITS CLOSE proximity to the town of Athens. The beginning of the 5th century BC witnessed a remarkable increase in the number of tombs. Kallithea during antiquity D Detail from the frieze decorating the base of the Nikeratos monument. This is where Theseus fulfilled the offers he had promised to the gods. Due to the Ilissos River flowing along its northern section. The demos of Ksypete (tribe Cecropis) has been located by archaeologists in the area currently occupied by the Municipality of Moschato and along the northern boundary of Kallithea. The region defined by these walls corresponds more or less to the area occupied by the modern Municipality of Kallithea. 330-300 BC (Archaeological Museum of Piraeus). lekythoi and small columns. In front of . Furthermore. under which his father Aigeas had hidden his sword and sandals.

feet and hands was uncovered. The Nikeratos monument was found in a highly fragmentary condition. The names of the dead were inscribed on one of the base’s steps. The area of the Faleron Delta and Racecourse has been identified as one of ancient Faleron’s cemetery sites. Kallithea during the years of the Greek Revolt: the Analatos battle (1827) K ALLITHEA HAS BEEN closely associated with the Analatos battle that took place in April 1827. S. archaeologists have concluded that it was constructed during the last third of the 4th century. during the last decades of the 19th and the first of the 20th century the Analatos region belonged to the Kallithea settlement. Polyxenes and a young male servant. who was obviously very keen in demonstrating his higher social and financial status. 39 . The surrounding area yielded more than one hundred and fifty tombs dating from the Geometric to the Hellenistic period. On the basis of stylistic analysis. In 1915 a large pit-grave containing seventeen male skeletons with iron bonds placed on their necks. and later to the Municipality of Kallithea. The short distance separating the latter from the battle’s epicentre. Moreover. The Greek fighters were gravely defeated due to their inefficient organisation. which is though to have been built during the 1870s. Thoroughly restored by the sculptor S. who excavated it. Analatos (Œnot salty) was named after a well of freshwater that was to be found in the area near the modern Panionios Stadium in Nea Smyrne. Romania. Triantes. The Analatos battle took place in 24 April 1827 and constituted the last act in the siege of Acropolis by Kioutahi (1780-1839). at the southernmost end of the Municipality of Kallithea. The location is situated about 600 m to the east of Panteion University that occupies the northeastern corner of Kallithea. On the basis of a large number of excessive marble fragments. The area around the railway station and along Piraios and Kyprou Streets. improper preparation. hasty decisions and lack of the martial skill of the great Georgios Karaiskakes (1780-1827). The main clash between the Greek fighters and the Turkish army is generally thought to have occurred to the east of the Agios Sostes church and near the Agios Georgios of Kynosarges church. burial monument stood next to the one of Nikeratos. clearly suggests that it accommodated a significant part of the action. Researchers believe that the monument of Nikeratos. in other words the area along the southern Long wall.FROM ANTIQUITY UNTIL THE GREEK REVOLT the façade stood three marble figures: Nikeratos. despite the fact that its focal point was located outside the limits of the modern Municipality. Nikeratos is known through epigraphic evidence as a wealthy immigrant from Istros. one day before the battle. was inspired by the famous Mausoleum of Halikarnassos. suggested that the seventeen bodies were criminals executed by mean of apotympanismos (Œnailing down on wood). Another very important find was excavated within the grounds of the Faleron Racecourse. who had died in a small fight at Faleron. probably more impressive. it is presently on display at the Archaeological Museum of Piraeus. Water-colour by Panages Zografos according to Makrygiannes’ narration. about 5 m below ground-level. Pelekides. The location is also marked by a small church devoted to Saint Theodoroi. “The siege of Athens by Kioutahi in 1827”. the excavators maintain that another. has yielded plenty of cemeteries and burial monuments dating from the 5th down to the 3rd century BC.

Πανοραμική άποψη της Αθήνας κατά την τελευταία δεκαετία του 19ουαιώνα. .

Επί Τρικούπη εκτελέστηκαν βασικά έργα αστικής υποδομής (ύδρευση. καλλιτεχνική αναζήτηση και πλούσια γεύματα. συνέβαλαν αποφασιστικά στον εκσυγχρονισμό της πόλης. ΟΤΑΝ Η ΑΘΗΝΑ ΟΡΙΣΤΗΚΕ ΠΡΩΤΕΥΟΥΣΑ ΤΟΥ ΝΕΟΣΥΣΤΑΤΟΥ ελληνικού κράτους. Κάποιοι από αυτούς χρηματοδότησαν σημαντικά έργα ευεργετώντας ουσιαστικά την αναπτυσσόμενη πρωτεύουσα. Ο πληθυσμός της πόλης αυξήθηκε σημαντικά και η όψη της άλλαξε ταχύτατα. συγκοινωνίες. ενώ ο γειτονικός Πειραιάς ήταν σχεδόν ακατοίκητος. Εξάλλου. Η αστική τάξη των Αθηνών αναπτυσσόταν δυναμικά. Μεγάλη έμφαση δόθηκε στην οικοδομική ανάπτυξη: περισσότερα δημόσια κτήρια. ουσιαστικό αποτέλεσμα του οράματος και των πρωτοβουλιών του Χαρίλαου Τρικούπη (1832-1896).). ήταν μια μικρή πόλη 10. όπου μετέφεραν και τις επιχειρήσεις τους. διαλογισμό. τη συγκέντρωση δημόσιων υπηρεσιών στην πρωτεύουσα και τη συνακόλουθη κατακόρυφη αύξηση των κατοίκων της τελευταίας.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ Ο ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1884-1925 της Αναστασίας Λερίου Τ Η Αθήνα κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα Ο 1834. Οι τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα χαρακτηρίζονται από την εντατική προσπάθεια για εκσυγχρονισμό και ανάπτυξη της Ελλάδας. αν και ελλιπή. όπως η Ερμούπολη και η Πάτρα– άρχισαν να επιταχύνονται σταδιακά από τη δεκαετία του 1870 με την εισροή ξένων κεφαλαίων. Πολύ σύντομα οικοδομήθηκε και ο Πειραιάς. λογίων και επιχειρηματιών περνούσαν τον χρόνο τους με συζητήσεις. τα αποτελέσματα των οποίων.000 περίπου κατοίκων. πολλοί ευκατάστατοι Έλληνες της Διασποράς επέστρεψαν στην Ελλάδα και εγκαταστάθηκαν στην Αθήνα. Οι αναπτυξιακοί ρυθμοί –αρχικά αργοί. πνευματικά ιδρύματα και εντυπωσιακές ιδιωτικές κατοικίες και μέγαρα ανεγέρθηκαν.ά. καθώς μεγαλοπρεπή δημόσια κτήρια και πολυτελείς ιδιωτικές κατοικίες χτίστηκαν αμέσως μετά την ανακήρυξή της ως νέας πρωτεύουσας. τηλεφωνία κ.3 .1 Το σύνθετο εγχείρημα για συστηματική κρατική οργάνωση οδήγησε στην ανάπτυξη του διοικητικού μηχανισμού. Κατά τη δεκαετία του 1890 ο πληθυσμός της Αθήνας είχε υπερδεκαπλασιαστεί. αφού η οικονομική δραστηριότητα συγκεντρωνόταν και σε άλλες πόλεις.2 Στα πολυτελή σαλόνια των κατοικιών αυτών κύκλοι πολιτικών. φωτισμός. το επίνειο της νέας πρωτεύουσας.

Καλλιθέα κατά την περίοδο 1890-1914. κατά τη διάρκεια των δεκαετιών 1880 και 1890.Μοσχάτο . Γαργαρέττας. υπήρχε και η Αθήνα των φτωχών συνοικιών –κυρίως στο Γκάζι. τη Μικρά Ασία.355. Πετραλώνων. Σ’ αυτό συνετέλεσε και η εκβιομηχάνιση της περιοχής μετά τη μεταφορά ελαφρών βιομηχανικών μονάδων από την Αθήνα και τον Πειραιά στον άξονα Νέο Φάληρο . Στα τέλη της δεκαετίας του 1870 ο πληθυσμός της Αθήνας ανερχόταν σε 63. Προκειμένου να στεγαστούν οι νεοφερμένοι. Αβέρωφ. άτομα και από τα μεσαία στρώματα μετοίκησαν στην Καλλιθέα συμβάλλοντας στην αισθητή αύξηση του πληθυσμού και στην εδαφική της επέκταση. συνήθως σε παράγκες ή μικρά σπίτια. ενώ το 1889 είχε σχεδόν διπλασιαστεί φτάνοντας τους 114. Οι περισσότερες από τις επεκτάσεις αυτές γίνονταν μέσω της ανέγερσης αυθαίρετων κτισμάτων εκτός σχεδίου πόλεως. . 42 Εκτός όμως από την Αθήνα των ανώτερων και μεσαίων στρωμάτων. όπου σημειώνεται η περιοχή της Καλλιθέας.374 κατοίκους. ενώ αργότερα. Ταυτόχρονα. Αρχικά αποτέλεσε τόπο εξοχικής κατοικίας ευκατάστατων Αθηναίων. Κάτω. Κολωνού και Ακαδημίας Πλάτωνος. Το μεγαλύτερο πρόβλημα ήταν αυτό της καθαριότητας. Παγκρατίου. Καλλιθέας. η πόλη επεκτάθηκε. Αμπελοκήπων. τα οποία αργότερα νομιμοποιούνταν. Έτσι.5 Η περίπτωση της Καλλιθέας αποτελεί την πρώτη προσπάθεια σχεδιασμού ενός οργανωμένου οικισμού στα περίχωρα της Αθήνας.6 Η πρωτοβουλία για τη δημιουργία της Καλλιθέας ελήφθη από την Ανώνυμο Οικοδομική Εταιρεία και οδήγησε στην επίσημη ίδρυση του προαστίου τον Ιανουάριο του 1885. το Θησείο. το Μεταξουργείο και τη Βάθεια– όπου οι συνθήκες διαβίωσης. Γκρίτση). την Κωνσταντινούπολη και την Ανατολική Θράκη από τα τέλη της δεκαετίας του 1910 μέχρι και τη δεκαετία του 1930 προκάλεσε κατακόρυφη αύξηση του πληθυσμού της Καλλιθέας. ήταν άθλιες. που με την πάροδο των χρόνων αποφάσισαν να εγκατασταθούν μόνιμα. αρχικά προς τη Νεάπολη και τα Κάτω Πατήσια. χαρακτικό των τελών του 19ου αιώνα όπου σημειώνεται η ίδια ακριβώς θέση (αρχείο Ι. Η άφιξη πολυάριθμων ομάδων προσφύγων από τον Πόντο.4 Τα προβλήματα εντείνοταν σε δραματικό βαθμό λόγω της αδιάκοπης έλευσης κατοίκων. προς τις περιοχές Κυψέλης.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ Πανοραμική όψη της Αθήνας.

Ο ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1884-1925 Ο ανδριάντας του Χαρίλαου Τρικούπη έξω από το Εθνικό Ιστορικό και Εθνολογικό Μουσείο. έργο του Καλλιθεάτη γλύπτη Θωμά Θωμόπουλου (φωτ. Σπ. 43 . Παναγιωτόπουλος).

Ο Σ. όπου αγρότες. ἀπὸ τὸ περιβόλι τοῦ Καπίρη (πιὸ κάτω ἀπ’ τὴν ὁδὸν Ἀθηνᾶς) ὡς τοὺς Φοίνικες τοῦ Λαζάρου.7 Οι εξελίξεις αυτές οδήγησαν στην απόσπαση της Καλλιθέας από τον Δήμο Αθηναίων και τη συνακόλουθη ίδρυση της ομώνυμης κοινότητας το 1925. Αν και η σιδηροδρομική γραμμή Πειραιάς . κοβόταν στα βορειοδυτικά από τις ράγες του σιδηροδρόμου που συνέδεε την Αθήνα. κάτοικος της Καλλιθέας από το 1914 και δεινός κυνηγός. Η ύπαρξη υποτυπώδους οικισμού πιστοποιείται και από δωρητήριο συμβόλαιο που έκαναν το 1843 οι καλλιεργητές στην περιοχή της Αγίας Ελεούσας. Πρόκειται για την περιοχή των Τζιτζιφιών. φώλιαζαν τοῦ κόσμου τὰ πουλιά. κυρίως από την Πλάκα και το Μπραχάμι (σημερινός Δήμος Αγίου Δημητρίου). Ἐκεῖ. Ὅλη αὐτὴ ἡ περιοχὴ ἦταν μέρος γενικῆς συγκεντρώσεως τῶν ὑδροβίων πουλιῶν τὸ χειμῶνα καὶ ἑπομένως κι’ ἐκεῖ πρώτης τάξεως κυνηγότοπος. ἦταν πραγματικὴ λιμνοθάλασσα γεμάτη βοῦρλα καὶ τζιτζιφιές. ελιές και συκιές. Οι πρώτες δημοτικές εκλογές πραγματοποιήθηκαν τον Ιούνιο του 1925· πρώτος κοινοτάρχης Καλλιθέας αναδείχθηκε ο Νικόλαος Χατζόπουλος (1926-1928).ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ ενώ το 1907 ο πληθυσμός της Καλλιθέας ανερχόταν στους 1. κατά το 1925 είχε εκτιναχθεί στις 25. Αθανασόπουλος. καμμιὰ φορά. ιδίως στην περιοχή του Φαληρικού Δέλτα. που ήταν σχετικά ελώδης και με πλούσια πανίδα. ἐρωδιοί. καλλιεργούσαν κριθάρι. όταν αποτελούσαν έναν δημοφιλή κυνηγότοπο: «Ἐκεῖ ποὺ βρίσκεται ὁ Ἱππόδρομος σήμερα. αμπέλια. Ο ποταμός Ιλισσός. ἐπειδὴ σὲ κάθε νεροποντή. ἄλλα ὅμως ἔμεναν στεκούμενα κι’ ἐκάλυπταν τὸν χῶρο ὡς τὸ γόνατο.000. κανένας ἄσπρος ἤ μαῦρος κύκνος».9 Η πεδινή έκταση που περιγράφηκε παραπάνω. πάπιες. Ο μικρός αυτός ναός είχε θεμελιωθεί επί Τουρκοκρατίας και λειτουργούσε χωρίς διακοπή από τότε. υπήρχε και κάποιος μικρός οικισμός. που θα πρέπει να τοποθετηθεί στην περιφέρεια της Αγίας Ελεούσας. καθώς τα τελευταία σπίτια της Αθήνας σταματούσαν λίγο μετά το Θησείο. μπεκατσίνια. λαχανοκηπευτικά. Η περιοχή ήταν έρημη. με το λιμάνι του Πειραιά. συγκεκριμένα το Θησείο. με το οποίο παραχωρούσαν έκταση γης για την ανέγερση του ναού της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος. Δὲν θέλει ῥώτημα πὼς τὰ βαλτονέρια αὐτὰ ἦταν ὅ. Νοτίως του λόφου του Φιλοπάππου. την καθιστούσε εξαιρετικά εύφορη. 44 Στα δυτικά οι αγροί και τα περιβόλια έφταναν μέχρι τη θάλασσα.Θησείο εγκαινιάστηκε το 1869. μέσα στὰ βοῦρλα. ἀκόμη.8 Πιθανότατα.300 κατοίκους.τι ἔπρεπε γιά τὴν κουνουποπαραγωγὴ –σύννεφα ὁλόκληρα ποὺ μάστιζαν τὶς Τζιτζιφιὲς καὶ τὴν Καλλιθέα. περιέγραψε τις Τζιτζιφιές κατά τη δεκαετία του 1910. χῆνες. Η περιοχή της Καλλιθέας κατά τον 19ο αιώνα μέχρι το 1885 K ΑΤA ΤΟ ΠΡΩΤΟ ήμισυ του 19ου αιώνα η περιοχή της Καλλιθέας ήταν καλυμμένη με αγρούς και περιβόλια. ἄλλα νερὰ ἔβγαιναν στὴ θάλασσα. το 1928. Η Ακρόπολη από τον Ιλισσό. ο οποίος έρρεε στα βορειοανατολικά και τα δυτικά της πεδινής έκτασης που καταλαμβάνει ο σύγχρονος δήμος. Ἀλλά… οὐδὲν κακὸν ἀμιγὲς καλοῦ. ο σταθμός Καλλιθέας κατασκευάστηκε πολύ αργότερα. πολύ .

/ Επτά Ημέρες.) που ανέλαβαν τις υποχρεώσεις του Σ.Η. καθώς και το πρώτο δρομολόγιο. καθώς και την επέκταση της γραμμής Πειραιάς . αξιωματούχοι του στρατού και διπλωμάτες. Και οι δύο δεν βρήκαν ανταπόκριση.Πειραιώς (Η.Η. αρχείο Η.Η.Α. 45 . ενώ το 1904 ο Σ. ο τότε πρωθυπουργός Θ. Το έργο ολοκληρώθηκε το 1957. Ο συρμός αποτελούνταν από μία ατμομηχανή και έξι βαγόνια και κάλυψε τη διαδρομή Θησείο .Πειραιάς. Ο πρώτος σταθμός που κατασκευάστηκε ήταν αυτός του Θησείου. Τα επίσημα εγκαίνια του έργου. Ζαΐμης.Σ. με διακλάδωση από το Νέο Ηράκλειο έως το Λαύριο.Σ.Α.ΠΕΙΡΑΙΩΣ «Ο ατμοκίνητος σιδηρόδρομος στο Θησείο».Α. Κατά τη δεκαετία 1920 ο Σ.Σ.. Από τη σύμπραξη αυτή προέκυψαν οι Ελληνικοί Ηλεκτρικοί Σιδηρόδρομοι (Ε.Π. Επιβάτες στο πρώτο δρομολόγιο ήταν η τότε βασίλισσα Όλγα.Α. που αντιστοιχεί σε περίπου οκτώ χιλιόμετρα. δηλαδή της σιδηροδρομικής γραμμής που συνέδεε την πλατεία Αττικής με την Κηφισιά.Η. Υδατογραφία του τρίτου τετάρτου του 19ου αιώνα. ηλεκτροκινήθηκε. περιήλθαν στο ελληνικό Δημόσιο και μετονομάστηκαν σε Ελληνικούς Σιδηροδρόμους Αθηνών .Ο ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1884-1925 Ο ΣΙΔΗΡΟΔΡΟΜΟΣ ΑΘΗΝΩΝ . Η Καθημερινή. ως υπουργός Εσωτερικών. βάσει της ήδη υπάρχουσας γραμμής του «θηρίου».Π.Π.Π. που κατά το 1868 μεταβίβασε τις υποχρεώσεις του στην Ανώνυμο Εταιρεία του «ἀπ’ Ἀθηνῶν εἰς Πειραιᾶ Σιδηροδρόμου» (Σ.Σ. Ο πρώτος σταθμός της Ομόνοιας εγκαινιάστηκε τον Μάιο του 1895.Σ. η κατασκευή του έργου ξεκίνησε μόλις το 1867. Το ανέλαβε ο Άγγλος επιχειρηματίας Edward Pickering.Α.10 Ο σταθμός Ε.Αθήνα μέχρι την Κηφισιά. 13/4/2003). Το 1855 ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος.Π. Παρά τις εισηγήσεις καθώς και την έγκρισή τους από τη Γερουσία.) την 1η Ιανουαρίου 1976. όταν εγκαινιάστηκε ο σταθμός της Κηφισιάς.Π. συνέπραξε με τον αγγλικό όμιλο POWER.Α.). πραγματοποιήθηκαν στις 27 Φεβρουαρίου 1869 μέσα σε ιδιαίτερα εορταστική ατμόσφαιρα. Οι Ε. καθώς και υπουργοί.Α.Σ. εισηγήθηκε την κατασκευή «δρόμου σιδηροῦ διὰ νὰ συντομευθῆ ἡ ἀπόστασις μεταξὺ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς καὶ διὰ νὰ καταστοῦν αἱ Ἀθῆναι λιμὴν θαλάσσιος».Π. Κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα στρώθηκε και δεύτερη γραμμή δίπλα στην προϋπάρχουσα και κατασκευάστηκε η υπόγεια σήραγγα μεταξύ Θησείου και Ομόνοιας. σε δεκαεννέα λεπτά της ώρας. Ο ι πρώτες προτάσεις για τη σύνδεση των Αθηνών με το λιμάνι του Πειραιά μέσω σιδηροδρόμου έγιναν το 1835 και το 1843 από τον Φρειδερίκο Φεράλδη και τον Αλέξανδρο Ραγκαβή αντίστοιχα. Καλλιθέας που εγκαινιάστηκε την 1η Ιουλίου 1928 (φωτ. .

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ Ο ναός της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος κατά τη δεκαετία του 1950 (αρχείο Ι.11 Η λειτουργία τους σταμάτησε το 1906. υπό τις οποίες ζούσαν οι εργάτες καθιστούσαν την ανέγερση εργατικών κατοικιών ιδιαίτερα επιτακτική. 13 Οι άθλιες συνθήκες. Έτσι ο λόφος Σικελίας απέκτησε την επωνυμία Τρύπιο Λιθάρι. 46 κοντά στον Ιλισσό και τα βορειοδυτικά όρια της σύγχρονης Καλλιθέας. Η συστηματική του λατόμευση ξεκίνησε γύρω στο 1840 και συνεχίστηκε έως τη δεκαετία του 1950. Προκειμένου να εξυπηρετήσει αυτή την αναγκαιότητα. υπήρχαν και ασβεστοκάμινοι. Γκρίτση). καθώς και το εξαιρετικά υγιεινό κλίμα της ήταν οι παράγοντες που προσείλκυσαν το ενδιαφέρον των μελών της Ανωνύμου Οικοδομικής Εταιρείας που αναζητούσαν χώρο για την ανοικοδόμηση ενός προαστίου που θα ανακούφιζε τα ολοένα διογκούμενα αστικά κέντρα της Αθήνας και του Πειραιά. ενώ κατά τη δεκαετία του 1920 μεταφέρθηκαν επισήμως βορειότερα. στην περιοχή. που ήταν γνωστή στους περισσότερους ως Νταμάρι. η παραθαλάσσια θέση. Το εκκλησάκι της Αγίας Ελεούσας στις αρχές του 20ού αιώνα.12 Η μικρή απόσταση που χώριζε την περιοχή από την Αθήνα και το λιμάνι του Πειραιά. Εκεί. που απαντά σε συμβολαιογραφικά έγγραφα ήδη από το 1878. Στα ανατολικά του δημοτικού σφαγείου υψωνόταν ένα μεγάλο έξαρμα από κόκκινο βράχο. όμως. γνωστό ως λόφος Σικελίας. ομάδα κεφαλαιούχων συνέστησε την Ανώνυμο . Μάλιστα. Ο ποταμός Ιλισσός κατά τις αρχές του 1950. η συγκέντρωση πολλαπλών βιομηχανικών μονάδων κατά την περίοδο 1870-1880 είχε ως άμεση συνέπεια τη συσσώρευση πολυάνθρωπου εργατικού δυναμικού στην περιοχή του Πειραιά και των περιχώρων. Η Ανώνυμος Οικοδομική Εταιρεία και η ίδρυση του οικισμού Καλλιθέας (1884) H ΕΝΤΥΠΩΣΙΑΚH πληθυσμιακή αύξηση που χαρακτηρίζει την ιστορία της πόλης των Αθηνών κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα παρατηρείται και στον Πειραιά. Η αδιάκοπη λατόμευση του βράχου είχε αποτέλεσμα τη σημαντική μείωση του όγκου του. στην περιοχή του σημερινού Δήμου Ταύρου (Νέα Σφαγεία). βρίσκονταν τα δημοτικά σφαγεία που είχαν χτιστεί το 1856 από τον Δήμο Αθηναίων.

Το πολεοδομικό σχέδιο του οικισμού εκπονήθηκε από Γάλλο μηχανικό και ήταν βασισμένο στο ιπποδάμειο σύστημα. θέατρο. Στην περιοχή της Καλλιθέας το πρόγραμμα της Ανωνύμου Οικοδομικής Εταιρείας περιλάμβανε την κατασκευή μικρών κατοικιών βάσει συγκεκριμένων αρχιτεκτονικών τύπων. Κωνσταντίνο Λομβάρδο. είχαν ήδη ασχοληθεί με την ανοικοδόμηση επαύλεων στο Νέο Φάληρο. Στόχος τους ήταν η ίδρυση εργατικού συνοικισμού αντίστοιχου με τους εργατικούς συνοικισμούς της Γαλλίας. Στη νοτιοδυτική γωνία του οικισμού θα υπήρχε σχετικά εκτεταμένο πάρκο.Ο ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1884-1925 Οικοδομική Εταιρεία και αγόρασε μεγάλη έκταση 910 βασιλικών στρεμμάτων «ἐν τῷ λεκανοπεδίῳ μεταξὺ τοῦ πρώτου οἰκίσκου τοῦ Σιδηροδρόμου Ἀθηνῶν-Πειραιῶς καὶ τῆς Φαληρικῆς ἀκτῆς». Σύμφωνα με τα πρότυπα των αντίστοιχων ερ- γατικών οικισμών του εξωτερικού. όπου θα υπήρχε ρομβόσχημη πλατεία. τον καθηγητή Συνταγματικού Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Στέφανο Στρέιτ (1835-1920). 47 . Ο Κεχαγιάς. η Εταιρεία θα παρείχε και δάνεια με υποθήκη τα ακίνητα· οι αγοραστές θα πλήρωναν ένα μέρος του ποσού εφάπαξ και θα εξοφλούσαν το υπόλοιπο με μικρές μηνιαίες δόσεις. δηλαδή η σημερινή πλατεία Δαβάκη. ο οικισμός θα είχε σχήμα αυστηρά ορθογώνιου παραλληλόγραμμου. Ο λόφος Σικελίας κατά τη δεκαετία του 1960. τον ταγματάρχη Αναστάσιο Θεοφιλά και τους εμποροκτηματίες Παύλο Τζόλα. Η πλήρης εφαρμογή αυτού του πολεοδομικού σχεδίου δεν κατέστη ποτέ δυνατή. Ακόμα. ενώ πολύ αργότερα η κεντρική. στην περιοχή από τις εκβολές του Ιλισσού μέχρι το πολυτελές ξενοδοχείο «Ακταίον». Το σχέδιο εγκρίθηκε στις 31 Δεκεμβρίου 1884 από τον πολιτικό συνεργάτη του Κεχαγιά και τότε υπουργό Εσωτερικών. Σύμφωνα με το σχέδιο. Οι δύο κεντρικοί άξονες θα τέμνονταν ακριβώς στο κέντρο του οικισμού. κατασκευάστηκε μόνο αυτή που σήμερα ονομάζεται πλατεία Κύπρου. Με την πάροδο των χρόνων υπέστη πολλαπλές τροποποιήσεις και αλλαγές. Επίσης θα πωλούνταν και κάποια οικόπεδα με την προϋπόθεση οι αγοραστές να τα οικοδομήσουν. σχολείο και εκκλησία. καθώς και κάποιοι άλλοι από τους ιδρυτές της Ανωνύμου Οικοδομικής Εταιρείας. 14 δηλαδή μεταξύ της σημερινής συνοικίας Χαροκόπου και της Αγίας Ελεούσας. προβλέπονταν πέντε πλατείες. Από τις προβλεπόμενες πλατείες. Μιχαήλ Σεβαστό και τους αδελφούς Κωνσταντίνο και Αριστείδη Γιαννόπουλο. οριζόμενου από τέσσερις δενδροφυτεμένες λεωφόρους. Η Ανώνυμος Οικοδομική Εταιρεία συστάθηκε στις 14 Νοεμβρίου 1883 από τον δραστήριο οικονομολόγο και τότε υποδιοικητή της Εθνικής Τράπεζας Ευθύμιο Κεχαγιά (18211885).

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ 48 .

Η Εφημερίδα της Κυβερνήσεως της 12/1/1885 όπου δημοσιεύεται το Βασιλικό Διάταγμα περί «Ἐγκρίσεως Σχεδίου τοῦ Προαστείου Ἀθηνῶν “Καλλιθέας”». 49 .Ο ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1884-1925 To πρώτο πολεοδομικό σχέδιο της Καλλιθέας (1884) που δεν εφαρμόστηκε εξ ολοκλήρου.

Τελικά.Α. ὁ ἐντελὴς καταρτισμὸς τῆς πόλεως θὰ ἦτο ἡμερῶν μόνον ζήτημα.16 50 . Ἐνεκρίθη τὸ διάγραμμα καὶ ἐπετράπη ὁ συνοικισμός. ὁ τροχιόδρομος Ἀθηνῶν θὰ μεταφέρη ἡμᾶς διερχόμενος δι’ ἀκμαίου πληθυσμοῦ φιλοκάλου καὶ ζωτικῆς πολίχνης». Ο νέος οικισμός «βαπτίστηκε» από τον Ευθύμιο Κεχαγιά Καλλιθέα. ενώ το 1861 προήχθη σε υποδιοικητή. ἥτις μέλλει νὰ ἀνεγερθῇ ἐν τῇ πέριξ τῶν Σφαγείων Ἀθηνῶν πεδιάδι. Στο πλαίσιο των διαπραγματεύσεων η Οικοδομική Εταιρεία ανέλαβε να κατασκευάσει μικρό σταθμό με αποβάθρες δεξιά και αριστερά.).Π. Η εφημερίδα Εστία έγραψε σχετικά με το νέο προάστιο στο φύλλο της 3ης Μαρτίου 1885: «Καλλιθέα ἐβαπτίσθη διὰ μελῳδικοῦ ὀνόματος ἡ νέα πόλις. ἔνθα τὰ πάντα καὶ αἱ πόλεις συντελοῦνται δι’ ἠλεκτρικῆς ταχύτητος. του Επαμεινώνδα Δεληγιώργη (1829-1879) και του Θρασύβουλου Ζαΐμη (1825-1880). όμως. ανέλαβε την ανέγερση τριών οικιών στο νεοσύστατο ΕΥΘΥΜΙΟΣ ΚΕΧΑΓΙΑΣ Ο Ευθύμιος Κεχαγιάς γεννήθηκε το 1819 στη Φθιώτιδα.15 Μετά την έγκριση της ίδρυσης του νέου οικισμού η Ανώνυμος Οικοδομική Εταιρεία ήρθε σε επαφή με την Ανώνυμο Εταιρεία του «ἀπ’ Αθηνῶν εἰς Πειραιά Σιδηροδρόμου» (Σ. Παράλληλα με την επαγγελματική του δραστηριότητα. Το Πέμπτο Κόμμα πρέσβευε τον πολιτικό φιλελευθερισμό και τη συνταγματική τάξη στα πρότυπα του βρετανικού κοινοβουλευτισμού ως τα μόνα μέσα για τον επιδιωκόμενο ολοκληρωτικό εκσυγχρονισμό της χώρας. ἀντὶ διὰ τῆς μονοτόνου ἐκτάσεως τῆς πεδιάδος καὶ τῆς δυσοσμίας τῶν ἀττικῶν σφαγείων. μέλος του διοικητικού συμβουλίου της Ανωνύμου Οικοδομικής Εταιρείας.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ Επιστολικό δελτάριο των τελών του 19ου αιώνα με τον όρμο του Νέου Φαλήρου και στο βάθος τον οικισμό της Καλλιθέας. ανέπτυξε έντονη πολιτική δράση. καθ’ ἅς.Πειραιώς. Στα τέλη της δεκαετίας του 1860 ίδρυσε μαζί με τον Κωνσταντίνο Λομβάρδο (1820-1888) το Πέμπτο Κόμμα. Το 1853 εξελέγη βουλευτής Παρνασσίδος στη Β΄ Εθνοσυνέλευση. ἀλλὰ ἡμεῖς παρὰ τοῖς ὁποίοις μέχρι τοῦδε ὁ ἠλεκτρισμὸς ἐλάχιστα συνδέεται πρὸς τὰ τοῦ βίου ἡμῶν. Σπούδασε οικονομικά και υπήρξε ένας από τους πρώτους υπαλλήλους της Εθνικής Τράπεζας. που ήρθε να προστεθεί στα τέσσερα υπάρχοντα: του Δημήτριου Βούλγαρη (1802-1877). ὑπολείπεται δὲ ἤδη νὰ ἴδωμεν πραγματοποιούμενον ἐπὶ τοῦ ἐρήμου χώρου τὸν ἐν τῷ σχεδίῳ ἔτι διάκοσμον τελείας πόλεως. Σύντομα σ’ αυτό προσχώρησαν ο βουλευτής Μεσολογγίου Χαρίλαος Τρικούπης και άλλες πολιτικές προσωπικότητες της εποχής. καθώς και μικρό αριθμό κατοικιών γύρω από το κτήριο του σταθμού. Ἂν εὑρισκώμεθα ἐν Ἀμερικῇ. ὀφείλομεν μετὰ πάσης εὐαγγελικῆς ὑπομονῆς νά προσδοκῶμεν τὴν ἔλευσιν τῶν ἡμερῶν ἐκείνων. θέση που ξαναπήρε το 1866 στην κυβέρνηση του Αλέξανδρου Κουμουνδούρου (1814-1883). Ο Χαρίλαος Τρικούπης επιβλήθηκε ως αρχηγός του νέου σχηματισμού. καθώς παρείχε γοητευτική θέα προς τη θάλασσα. με σκοπό την κατασκευή σταθμού στην Καλλιθέα. η συμφωνία δεν πραγματοποιήθηκε και η Καλλιθέα δεν απέκτησε σιδηροδρομικό σταθμό πριν από το 1928. Κατά το 1885 ο Κωνσταντίνος Γιαννόπουλος. Στα 1863 διορίστηκε υπουργός Οικονομικών. Οι επιβάτες με προορισμό την Καλλιθέα θα πλήρωναν τη μισή τιμή του εισιτηρίου Αθηνών . του Αλέξανδρου Κουμουνδούρου.

ενώ υπήρξε διευθυντής δημοσίων έργων στην κυβέρνηση του Χαρίλαου Τρικούπη.Ο ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1884-1925 ERNST ZILLER Ο Ernst Ziller γεννήθηκε το 1837 στο Oberloessnitz της Σαξονίας. το Εθνικό (Βασιλικό) Θέατρο. Κατά την περίοδο 1872-1882 διετέλεσε καθηγητής στο Σχολείο των Τεχνών (το μετέπειτα Πολυτεχνείο) και αργότερα στη Βιομηχανική Ακαδημία. 51 . Κατά την περίοδο 1855-1858 φοίτησε στη Βασιλική Σχολή Αρχιτεκτονικής του Πολυτεχνείου της Δρέσδης. Κατά τη διάρκεια των σπουδών του γνώρισε τον διάσημο Δανό αρχιτέκτονα Theophil Hansen και εργάστηκε για ένα διάστημα στο γραφείο του στη Βιέννη. το Χημείο κ. ο οποίος σχεδίασε το μέγαρο κατά το 1874. το μέγαρο Μελά στην πλατεία Κοτζιά. Μελά στην πλατεία Εθνικής Αντίστασης (πρώην Λουδοβίκου).17 Πρόσοψη του μεγάρου Βασ. προκειμένου να επιβλέψει την κατασκευή της Ακαδημίας Αθηνών. Ziller δημιούργησε σχολή στη νεοελληνική αρχιτεκτονική εμπλουτίζοντάς την με νεωτεριστικά στοιχεία από τη Γερμανία και την Αυστρία. Πέθανε στην Αθήνα τον Νοέμβριο του 1923. Το έργο του Ε. τα θερινά ανάκτορα του Τατοΐου και το ανάκτορο του διαδόχου Κωνσταντίνου. Υδατογραφία του Ernst Ziller. την έπαυλη Συγγρού. το μέγαρο Schliemann (Ιλίου Μέλαθρον). Μετά την ολοκλήρωση της Ακαδημίας σχεδίασε πολλά δημόσια και ιδιωτικά κτήρια στην Αθήνα. όπως τα μέγαρα Ψύλλα και Σταθάτου. Το 1861 έφτασε στην Αθήνα ως εκπρόσωπος του Hansen.ά.

των ετών 1901-1906 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). 52 . Τα πρακτικά της συνεδρίασης που πραγματοποιήθηκε στις 31/12/1906 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας).ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ Το εξώφυλλο του βιβλίου πρακτικών του διοικητικού συμβουλίου της Ανωνύμου Οικοδομικής Εταιρείας.

πως ο Ernst Ziller έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη σχεδίαση οργανωμένου συνοικισμού κατά την περίοδο 1909-1914. Πρόκειται για τη γνωστή συνοικία Ziller. τελικά. όπως διάνοιξη φρεατίων και τοποθέτηση αντλιών. Πράγματι.18 Ο Κ. ΚαρδαμίτσηΑδάμη. Στο πλαίσιο της φροντίδας για τη δημιουργία ουσιαστικής υποδομής εντάσσεται και η συμφωνία της οικοδομικής εταιρείας με την Εταιρεία Ιπποσιδηροδρόμων Αθηνών και Περιχώρων. Ως αρχιτέκτων αυτών αναφέρεται ο «ἐπί μισθῷ υπάλληλος της Ἑταιρείας» Paul Ziller. άλλωστε. προάστιο. Σύμφωνα με τη Μ. οι οποίες σε ημιτελές στάδιο περιήλθαν στην κυριότητα της Εταιρείας. Έχοντας χάσει τη θέση του στο Σχολείο των Τεχνών (Πολυτεχνείο) από το 1883 καθώς και αυτή στο υπουργείο. να πρόκειται για τον περίφημο Γερμανό αρχιτέκτονα Ernst Ziller (1837-1923). είναι πολύ πιθανό να δέχτηκε να σχεδιάσει τους τύπους κατοικιών της Ανωνύμου Οικοδομικής Εταιρείας. Προσπάθησαν να αντιμετωπίσουν τα οικονομικά προβλήματα πουλώντας οικόπεδα σε ιδιαίτερα χαμηλή τιμή και πραγματοποιώντας κάποια έργα υποδομής.000 τετραγωνικών πήχεων στην περιοχή όπου σήμερα βρίσκεται η πλατεία Δαβάκη. Ίσως. Είναι γνωστό.Ο ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1884-1925 Το αμαξοστάσιο των τραμ της Καλλιθέας το 1930. Η Εταιρεία Ιπποσιδηροδρόμων από την πλευρά της αναλάμβανε να χτίσει πέντε αγροτικούς οικίσκους «ἀξίας οὐχὶ ἐλάσσονος τῶν τριῶν χιλιάδων δραχμῶν. το όνομα αυτό είναι εντελώς άγνωστο μεταξύ των ερευνητών της αρχιτεκτονικής του 19ου αιώνα στην Ελλάδα. η Ανώνυμος Οικοδομική Εταιρεία παραχώρησε οικόπεδο συνολικής εκτάσεως 18. που ζήτησε να της παραχωρηθεί δωρεάν έκταση για την εγκατάσταση σταθμού. εργοστασίου και αποθηκών. Γιαννόπουλος συνάντησε οικονομικές δυσκολίες και δεν κατόρθωσε να ολοκληρώσει την οικοδόμηση των οικιών. μὴ συμπεριλαμβανομένης εἰς τὸ ποσὸν τοῦτο τῆς ἀξίας 53 . Παράλληλα. όταν ετοίμαζε τα σχέδια για ένα μεγάλο αριθμό εξοχικών κατοικιών στην Κηφισιά. ελλείψει χρημάτων και οικοδομικών εργασιών. που κατά την περίοδο αυτή ζούσε στην Αθήνα. Η Καρδαμίτση-Αδάμη τονίζει χαρακτηριστικά πως οι κατοικίες αυτές «με τις απλές λειτουργικές κατόψεις και τις διακριτικές όψεις που ακολουθούν μία γραφική ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική έχουν πολλές ομοιότητες με τις κατοικίες των πρώτων οικιστών της Καλλιθέας». η δράση της τελευταίας ανακόπηκε το 1885 εξαιτίας του θανάτου του ιδρυτή της Ε. Κεχαγιά.

Εκτός από τις γραμμές για τα ιππήλατα τραμ. διέσχιζε τις λεωφόρους Πανεπιστημίου και Αμαλίας. Στην Ελλάδα έφτασαν στις αρχές της δεκαετίας 1880. Η εταιρεία είχε στη διάθεσή της γύρω στους οκτακόσιους ίππους. και την Ομόνοια με το Ζάππειο. που τον έκανε να μοιάζει ότι σέρνεται στο έδαφος. 1887-1909. η Ανώνυμος Εταιρεία Ιπποσιδηροδρόμων και Τροχιοδρόμων Αθηνών και Περιχώρων κατασκεύασε και γραμμές ατμοκίνητου τροχιόδρομου στον Πειραιά και μεταξύ Αθήνας και Φαλήρου. Οι πρώτες σιδηροτροχιές στρώθηκαν κατά το 1880. T Τραμ στην περιοχή της πλατείας Δαβάκη κατά τη δεκαετία του 1930 (αρχείο Ι. έφτανε στις Τζιτζιφιές και από εκεί κατέληγε στο Νέο ή το Παλιό Φάληρο μέσω της παραλιακής. Τα δρομολόγια του Κωλοσούρτη ήταν αρκετά πυκνά για την εποχή. αρχικά ιππήλατα (1832) και αργότερα ηλεκτροκίνητα (1880). ο ατμοκίνητος τροχιόδρομος έλαβε την προσωνυμία «Κωλοσούρτης».Α.. Οι πρώτες γραμμές συνέδεαν το κέντρο της Αθήνας με τα Πατήσια. καθώς και λόγω του χαμηλού ύψους του. 54 α πρώτα τραμ εμφανίστηκαν στις Η. μετά την υπογραφή σύμβασης για την ίδρυση της Ανώνυμης Εταιρείας Ιπποσιδηροδρόμων και Τροχιοδρόμων Αθηνών και Περιχώρων μεταξύ του ελληνικού Δημοσίου και της βελγικής εταιρείας Laminoirs. Γκρίτση). ενώ τα πρώτα οχήματα εμφανίστηκαν στους αθηναϊκούς δρόμους δύο χρόνια αργότερα. Η γραμμή. ιδίως σε ανωφερείς περιοχές. διέσχιζε την Καλλιθέα κατά μήκος της σημερινής λεωφόρου Θησέως. περνούσε μέσα από την περιοχή της Καλλιθέας: με αφετηρία την Ακαδημία Αθηνών. Παλαιού και Νέου. σχετικά ελαφρά βαγόνια –κλειστά δεκαεξαθέσια τον χειμώνα και ανοικτά εικοσαθέσια το καλοκαίρι. Victor Demerbe et Cie. Λόγω της βραδύτητάς του.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ ΤΑ ΤΡΑΜ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ Ο ατμοκίνητος τροχιόδρομος «Κωλοσούρτης». Οι Αθηναίοι έκαναν τη βόλτα μέχρι το Φάληρο προκειμένου να απολαύσουν τον . Forges et Fonderies de Jemmapes.Π. Ήταν ιππήλατα. που άρχισε να λειτουργεί το 1887. Σε αυτό συνετέλεσε ιδιαίτερα η υψηλή δημοτικότητα τόσο του Παλαιού όσο και του Νέου Φαλήρου. Ο ατμοκίνητος τροχιόδρομος περιλάμβανε ειδικές άμαξες τροχιοδρομικού τύπου και γύρω στα έξι ελαφρά βαγόνια. το Γκάζι και τον Κεραμεικό. την Κολοκυνθού και τους Αμπελόκηπους.

καλύπτοντας τις ανάγκες του επιβατικού κοινού. Η Η. η οποία ακολουθούσε την πορεία του Κωλοσούρτη. προμηθεύτηκε γύρω στα πενήντα νέα οχήματα αγγλικής κατασκευής. τη συντήρηση και την εκμετάλλευση του τροχιοδρομικού δικτύου Αθηνών και περιχώρων. Η γραμμή της Καλλιθέας διακόπηκε το 1959 και ήταν από τις τελευταίες που καταργήθηκαν. Το τελευταίο κουδούνισμα από το γνωστό καμπανάκι του αθηναϊκού τραμ ακούστηκε έξω από το αμαξοστάσιο της Αγίας Τριάδος Κεραμεικού κατά τις πρώτες πρωινές ώρες της 16ης Οκτωβρίου 1960. Τα βαγόνια είχαν κατασκευαστεί στο Βέλγιο. ήταν κιτρινωπού χρώματος και διέθεταν ηλεκτροφωτισμό και αναπαυτικά καθίσματα. λίγο πριν από την κήρυξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου στους αθηναϊκούς δρόμους κυκλοφορούσαν τα «πράσινα» και τα «κίτρινα» τραμ. αφού τα λεωφορεία είχαν κατακλύσει τους δρόμους της πρωτεύουσας. το 1939. έπειτα από πολύνεκρο δυστύχημα που προκλήθηκε από έκρηξη του λέβητα της ατμομηχανής. Ο ατμοτροχιόδρομος αντικαταστάθηκε από ηλεκτροκίνητα τραμ κατά την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα. τη θάλασσα και τα πολυάριθμα κέντρα αναψυχής. 1932 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας).Ε. Έτσι προέκυψε η Ανώνυμος Ελληνική Εταιρεία Μεταφορών που κατά το επόμενο έτος μετονομάστηκε σε Ηλεκτρική Εταιρεία Μεταφορών (Η.Καλλιθέα . Κατά την περίοδο 1908-1910 νέες τροχιές τοποθετήθηκαν και το συνολικό μήκος του δικτύου έφτασε τα 65 χιλιόμετρα. Νέα. Το δρομολόγιο του τραμ που εξυπηρετούσε την Καλλιθέα ήταν η Γραμμή 1 (Ακαδημία .Μ. κατά τη διάρκεια της περιόδου 1927-1929. Έτσι. μεταξύ άλλων.Μ.19 Προσωπικό εισιτήριο της Καλλιθεάτισσας ζωγράφου Σοφίας Λασκαρίδου για την Ηλεκτρική Εταιρεία Μεταφορών. 1910-1954. 55 . τα υπάρχοντα οχήματα είχαν ανακαινιστεί συστηματικά και το χρώμα τους είχε γίνει βαθύ πράσινο. κινητήρια και ρυμουλκούμενα. ανέλαβε. κάποιες γραμμές καταργούνταν. Έτσι. αγοράστηκαν. σταδιακά.). Μία χρονιά πριν.Νέο και Παλαιό Φάληρο). Η κυκλοφορία του Κωλοσούρτη σταμάτησε το 1909. Έτσι. καθαρό αέρα.Ο ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1884-1925 ΤΑ ΤΡΑΜ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ Το πράσινο τραμ. Επίσης γύρω στα 250 νέα οχήματα.Ε. Μετά την Κατοχή άρχισε η αντίστροφη μέτρηση για τα τραμ. Οι εργασίες εξηλεκτρισμού των τραμ ξεκίνησαν το 1906 και ολοκληρώθηκαν δύο χρόνια αργότερα. Τον Οκτώβριο του 1925 η Ανώνυμος Εταιρεία Ιπποσιδηροδρόμων και Τροχιοδρόμων Αθηνών και Περιχώρων συνέπραξε με την εταιρεία POWER. υπερσύγχρονα οχήματα κίτρινου χρώματος αγοράστηκαν από την Ιταλία το 1940.

Η δημοκρατική σκέψη και δράση καθώς και η σταθερότητα στις πολιτικές αρχές του. Οι δύο πρώτες οικίες που οικοδομήθηκαν στην Καλλιθέα. όμως. Ψαρών (1927) και άλλα. δημοσιογράφος και πολιτικός Γεώργιος Φιλάρετος (1848-1929)20 γεννήθηκε στη Χαλκίδα.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ Ο Ο Γεώργιος Φιλάρετος το 1905. Ο Φιλάρετος. η στενή σχέση του Φιλάρετου με τον Βενιζέλο προκάλεσε δολοφονική απόπειρα εναντίον του τον Νοέμβριο του 1916. 1821-1897 (1897). Πανά και Μ. Παρά τη στενή σχέση τους. έγινε διευθυντής του πολιτικού γραφείου της «Τριανδρίας» του Κινήματος Εθνικής Αμύνης στη Θεσσαλονίκη. που αναγνώριζε ως πατέρα των ιδεών του για δημοκρατία και λαϊκή κυριαρχία τον Ρήγα Βελεστινλή. Προνόμια και ατέλειαι των Ελλήνων εν Τουρκία (1903). Αργότερα. την ισότητα. Σπούδασε νομικά στα Πανεπιστήμια Αθηνών και Παρισίων. Ως βουλευτής αγωνίστηκε δυναμικά για την κοινωνική απελευθέρωση. Δείπνα και συμπόσια των αρχαίων Ελλήνων (1907). Έτσι οι εισβολείς περιορίστηκαν στην ανηλεή λεηλασία της. το αυτοβιογραφικό Σημειώσεις από του 75 ου υψώματος. και εξελέγη βουλευτής Πηλίου και Φερρών ή Λάρισας για τέσσερις περιόδους. . Έλαβε μέρος στο θεσσαλικό κίνημα του 1878 και υπήρξε ενθουσιώδης υποστηρικτής των Βαλκανικών πολέμων και της Μικρασιατικής εκστρατείας. ίδρυσε με τους Ρόκκο Χοϊδά (1830-1890). όταν ο τελευταίος ζήτησε την παραίτηση του Κωνσταντίνου υπέρ του διαδόχου έπειτα από τη Μικρασιατική καταστροφή και την εκθρόνιση του βασιλιά το 1922.βιβλιοθήκη του Φιλάρετου στην Καλλιθέα. Λίγα χρόνια αργότερα εγκαταστάθηκε στην Αθήνα. Κατσίμπαλη τον Δημοκρατικό Σύλλογο «Ρήγας». Οπλισμένες ομάδες φιλοβασιλικών εισέβαλαν στην οικία . Αι ελληνικαί πολιτείαι μέχρι της ρωμαϊκής κυριαρχίας (1914). Λίγο πριν από το θάνατό του εξελέγη αριστίνδην γερουσιαστής (1929). Κατά το 1916 ο Γεώργιος Φιλάρετος. Συνεργατικοί συνεταιρισμοί Αμπελακίων. Για ένα μικρό διάστημα χρημάτισε υπουργός Δικαιοσύνης. ο Φιλάρετος δεν δίστασε να έρθει σε διαφωνία με τον Βενιζέλο. 56 νομομαθής. Το 1880 μετακόμισε στον Βόλο. Κατά την περίοδο 1908-1910 υπήρξε εκδότης της εφημερίδας Ριζοσπάστης. Συνέγραψε πολλά έργα: Το Σύνταγμα της Ελλάδος (1889). Σπετσών. φίλος και συνεργάτης του Ελευθέριου Βενιζέλου (1864-1936). Μετά το τέλος των σπουδών του εγκαταστάθηκε στη Χαλκίδα και εξέδωσε την εβδομαδιαία εφημερίδα Εύβοια (1876-1881). ενίοτε προκαλώντας τη δίωξη ή και τη φυλάκισή του. Ξενοκρατία και βασιλεία εν Ελλάδι. χάρισαν στον Φιλάρετο την επωνυμία του «πατέρα της Ελληνικής Δημοκρατίας». Π. Ύδρας.21 Έτσι ξεκίνησε ο αγώνας του για την καθιέρωση της αβασίλευτης δημοκρατίας που κράτησε σε όλη τη διάρκεια της ζωής του. τη δικαιοσύνη και τη δημοκρατία. 1848-1923 (1924-1928). είχε αναχωρήσει για τη Θεσσαλονίκη από τον Σεπτέμβριο. Οι οικίες Γεωργίου Φιλάρετου (δεξιά) και Λασκάρεως Λασκαρίδη (αριστερά). Ο Φιλάρετος είχε θεωρήσει αυτήν την ιστορική συγκυρία ως μία εξαιρετική ευκαιρία για την ουσιαστική μεταβολή του πολιτεύματος. Μάλιστα.

καθώς δεν έχτισε τον ξενώνα που είχε συμφωνηθεί. Παρ’ όλα αυτά κανένας από τους αγοραστές δεν προχωρούσε στην ανοικοδόμησή τους. Η Ανώνυμος Οικοδομική Εταιρεία εκχώρησε δωρεάν στην Εταιρεία Ιπποσιδηροδρόμων το «ὑπόλοιπον ἀπομένον γήπεδον ἐκ τῶν δύο τετραγώνων τοῦ συνοικισμοῦ ἐν οἷς κεῖται ἡ παραχωρηθεῖσα […] ἔκτασις» υπό τον όρο η τελευταία να χτίσει ξενοδοχείο.000 τ. Ονόμασε το οίκημα «Σικελία» και αφού ολοκλήρωσε την οικοδόμησή του. Το κριθάρι που καλλιεργούσε η Εταιρεία Ιπποσιδηροδρόμων για να συντηρεί τα άλογά της χρύσιζε στους αγρούς. πήχεων γύρω από αυτήν. Το να χαρακτηρίσει κανείς τις οικογένειες του Φιλάρετου και του Λασκαρίδη ως ου- 57 . Ήρθε σε επαφή μαζί της και στις 30 Μαΐου 1887 αγόρασε μία από τις ημιτελείς οικίες. Από τον Παναγιώτη Ιωάννου. που επισκέφτηκε την Καλλιθέα αναζητώντας εξοχική διαμονή. καθώς και έκταση 2. Κατεβαίνοντας από τον Κωλοσούρτη. αφού εκεί βρίσκονταν οι βασικές εγκαταστάσεις των ιπποσιδηροδρόμων και αργότερα. έμαθε ότι η γη και οι οικοδομές ανήκαν στην Ανώνυμο Οικοδομική Εταιρεία. Τα ονόμασε «Ηλύσιον» και «Παλλάδιον» αντίστοιχα. Οι πρώτοι κάτοικοι του νέου προαστίου Ο ΠΡΩΤΟΣ ΚΑΤΟΙΚΟΣ του νέου προαστίου ήταν ο νομομαθής και πολιτικός Γεώργιος Φιλάρετος. ο Γεώργιος Φιλάρετος αντίκρισε τις ημιτελείς κατοικίες της Ανωνύμου Οικοδομικής Εταιρείας που υψώνονταν μέσα στη μεγάλη ανοιχτή πεδιάδα με την πλούσια βλάστηση μέχρι το Φάληρο. επιστάτη των φυτειών και μοναδικό κάτοικο της περιοχής. Πολλά χρόνια αργότερα. Λίγους μήνες έπειτα από την εγκατάσταση του Φιλάρετου. ο Φιλάρετος οικοδόμησε και άλλα δύο κτίσματα στον μεγάλο κήπο της «Σικελίας».Ο ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1884-1925 τοῦ οἰκοπέδου καὶ μεταφέρει ἡ εἰρημένη ἑταιρεία διὰ συμμετοχῆς τῆς Οἰκοδομικῆς Ἑταιρείας δι’ ὑδραγωγῶν σιδηρῶν σωλήνων.Πειραιώς).22 Οκτώ μήνες αργότερα. τμήμα του φιλοξένησε σταθμό ηλεκτρικής ενέργειας που τροφοδοτούσε με ρεύμα τις εναέριες γραμμές των τραμ (Ηλεκτρική Εταιρεία Αθηνών . Η διώροφη οικία Λασκαρίδου με τις εντυπωσιακές υπόστηλες βεράντες στεγάζει σήμερα τη Δημοτική Πινακοθήκη της Καλλιθέας. που κατεδαφίστηκε στη δεκαετία του 1960. Λασκαρίδου και Φιλαρέτου. πολλαπλές βεράντες και τετράπλευρο πυργίσκο στη συμβολή των σημερινών οδών Φιλαρέτου και Λασκαρίδου. καθώς ένα εγχείρημα σαν αυτό σε μία τόσο έρημη περιοχή έμοιαζε παρακινδυνευμένο. Στη συνέχεια. διαμέτρου ἱκανοποιούσης ἐν τῷ μέλλοντι τὰς ἀνάγκας τοῦ ἐπιδιωκομένου συνοικισμοῦ ὕδωρ ἐκ τοῦ ὑδραγωγείου τῆς πόλεως Ἀθηνῶν· ἡ συμμετοχὴ τῆς Οἰκοδομικῆς Ἑταιρείας εἰς τὴν δαπάνην τῆς μεταφορᾶς τοῦ ὕδατος ὁρίζεται εἰς δραχμὰς τρισχιλίας. να κατασκευάσει υδραγωγείο και να παρέχει φθηνά εισιτήρια στους κατοίκους της Καλλιθέας. αγόρασε την ημιτελή οικία απέναντι από τη «Σικελία» και μετακόμισε οικογενειακώς στην Καλλιθέα. η Ανώνυμος Οικοδομική Εταιρεία κατόρθωσε να πουλήσει αρκετά οικόπεδα. Παρά τη συμφωνία. ἀναλάβῃ ἡ Ἑταιρεία τῶν Ἱπποσιδηροδρόμων κατὰ κυριότητα καὶ ἀποπερατώσῃ τὰς ἡμιτελεῖς οἰκοδομὰς τὰς περιελθούσας τῇ Οἰκοδομικῇ Ἑταιρείᾳ ἀπὸ τοῦ Κ. εγκαταστάθηκε σ’ αυτό. Το τοπίο τον γοήτευσε. Πρόκειται για την περιοχή που ήταν γνωστή ως Αμαξοστάσιο (σημερινή πλατεία Δαβάκη). τον «Αίολο» και τη «Γαλήνη» επί της σημερινής οδού Κρέμου. ο έμπορος Λάσκαρις Λασκαρίδης. καθώς κάποια εξέχοντα μέλη της αθηναϊκής κοινωνίας αποφάσισαν να χτίσουν εξοχικές κατοικίες στην περιοχή μετατρέποντάς την σε τόπο παραθερισμού. Κατά τα τρία πρώτα χρόνια της λειτουργίας της. Γιαννοπούλου». η Εταιρεία Ιπποσιδηροδρόμων δεν εκπλήρωσε όλες τις υποχρεώσεις της. Σιβιτανίδου. Ο δισταγμός αυτός υποχώρησε σταδιακά. η «Θετική Αγωγή». κατά το 1887. στη «Γαλήνη» στεγάστηκε το πρώτο σχολείο του Αποστολόπουλου. η αρχική συμφωνία επεκτάθηκε. ή απλώς Πανούση. Πρόκειται για την έκταση που ορίζεται από τις σύγχρονες οδούς Κρέμου. ήταν διώροφο κτίσμα με δίρρυτη στέγη. προκειμένου να στεγάσει τη βιβλιοθήκη και το γραφείο του. Η «Σικελία».23 Έτσι η Εταιρεία Ιπποσιδηροδρόμων κατέληξε να διαθέτει μια έκταση περίπου δεκατεσσάρων στρεμμάτων στην καρδιά του νέου προαστίου. ἐπιφυλάσσεται δὲ τὸ δικαίωμα ὅπως ἀντὶ τοῦ τιμήματος τῶν τρισχιλίων δραχμῶν. Επίσης έχτισε δύο μικρές μονοκατοικίες. το 1909. πρώτος εξάδελφος της μητέρας τού Φιλάρετου.

Ο έμπορος Λάσκαρις Λασκαρίδης. Εκδόθηκε στο Παρίσι στις 14/2/1914 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας).Ε. η Ειρήνη (1882-1958). όπου και διακρίθηκε. 58 Ο Λάσκαρ ις Λασκαρίδης (18281900)24 φέρεται να κατάγεται από τη βυζαντινή δυναστεία των Λασκάρεων. το Λαϊκό Νηπιαγωγείο (1901) και το Ανώτερο Παρθεναγωγείο (1912). ιδρυτών της αυτοκρατορίας της Νίκαιας. που σήμερα είναι γνωστό ως Πρότυπο Εθνικό Νηπιοτροφείο (Π. Έπειτα από σπουδές στο Λονδίνο και το Παρίσι. . Έγγραφη βεβαίωση φέρουσα το οικόσημο της οικογένειας Λασκαρίδου. Επίσης ασχολήθηκε εντατικά με την οργάνωση του Εθνικού Ορφανοτροφείου Πολέμου. ασχολήθηκε με την εκπαίδευση των τυφλών και πρωτοστάτησε στην ίδρυση του Οίκου Τυφλών στην Καλλιθέα το 1906. Νυμφεύτηκε τη διαπρεπή παιδαγωγό Αικατερίνη Χρηστομάνου (1842-1916). Μία από αυτές ήταν η Σοφία Λασκαρίδου (1878-1965). Ο Λάσκαρις και η Αικατερίνη Λασκαρίδου απέκτησαν τρεις κόρες. γνωστή ζωγράφος και συγγραφέας. ασχολήθηκε με το εμπόριο. τη Γυμναστική Σχολή Θηλέων. το Διδασκαλείο Νηπιαγωγών Καλλιθέας. από τους πρώτους οικιστές της περιοχής.Ν. Συνέγραψε πολλά παιδικά βιβλία καθώς και παιδαγωγικές μελέτες. που ίδρυσε το Πρότυπο Ελληνικό Παρθεναγωγείο (1864).ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΛΑΣΚΑΡΙΔΟΥ Η Αικατερίνη Χρηστομάνου (δεξιά) με τις κόρες της Ειρήνη (κέντρο) και Σοφία (αριστερά) (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). Η μικρότερη κόρη του Λασκαρίδου.) και ιδρύθηκε το 1912 στην Καλλιθέα.

59 .Ο ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1884-1925 Όψη της ανακαινισμένης οικίας Λασκαρίδου. όπου στεγάζεται η Δημοτική Πινακοθήκη Καλλιθέας (φωτ. Παναγιωτόπουλος). Σπ. Δεξιά: Λεπτομέρεια από τις οροφογραφίες στο εσωτερικό της οικίας Λασκαρίδου (φωτ. Σπ. Παναγιωτόπουλος).

Χρονολογία της Ελληνικής Ιστορίας 1453-1830. Το 1865 έλαβε κρατική υποτροφία για σπουδές στη Λειψία. Κρέμου με τη σύζυγό του Ασημίνα Λούκα. Όσο έμεινε στη Γερμανία δημοσίευσε πολλά άρθρα και μελέτες σε γερμανικά επιστημονικά έντυπα αλλά και στην εφημερίδα Κλειώ της Τεργέστης. Το 1857 ο Γεώργιος πήγε στην πρωτεύουσα. Συνέγραψε πολλές μελέτες. μεσαιωνικής και νέας Ελλάδος (1878). Το 1910 τιμήθηκε από τη Γαλλική Ακαδημία με το μετάλλιο «Φιλολογικής Αξίας». Παναγής Κρέμος. αλλά ποτέ δεν προήχθη σε καθηγητή της ίδιας έδρας εξαιτίας πολιτικών λόγων. Επίσης ήταν συνδεδεμένος με τον Ελευθέριο Βενιζέλο και πρόμαχος της ιδέας της εδαφικής ολοκλήρωσης της Ελλάδας. Το εξώφυλλο της πρώτης έκδοσης του έργου Ιστορία του Σχίσματος των δύο Εκκλησιών. 60 . Ο πατέρας του. ενώ ασχολήθηκε με την αρχειοθέτηση και οργάνωση διαφόρων σημαντικών συλλογών χειρογράφων και βιβλιοθηκών. Ο Ο Γεώργιος Κρέμος κατά τα τέλη της δεκαετίας του 1860. Προσκυνητάριον της εν τη Φωκίδι Μονής του Οσίου Λουκά (1874). τα οποία υπέγραφε με το ψευδώνυμο «Ανεμορεύς». Ιστορική γεωγραφία της αρχαίας. Υπήρξε στενός φίλος του Χαρίλαου Τρικούπη και του διάσημου Άγγλου αρχαιολόγου Arthur Evans. από τις οποίες οι πιο σημαντικές είναι: Φωκικά. προκειμένου να σπουδάσει Θεολογία στη Ριζάρειο Σχολή και αργότερα στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Δεξιά: Φωτογραφία του Γ. Ιστορία του σχίσματος των δύο Εκκλησιών (1907) και άλλα πολλά. υπήρξε αγωνιστής του 1821 στο σώμα του Καραϊσκάκη. όπου στράφηκε στη μελέτη της Ιστορίας και της Φιλοσοφίας και διέπρεψε. ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄ τον προσέλαβε ως καθηγητή και σύμβουλο. Ιστορικά Επανορθώματα. Περί το 1885 εξελέγη υφηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Εργάστηκε στη Μέση Εκπαίδευση.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΚΡΕΜΟΣ Γεώργιος Κρέμος (1840-1926)25 γεννήθηκε στην Αράχωβα. δηλαδή Αραχωβίτης. Όταν επέστρεψε στην Ελλάδα. Κάτω: Η οικία Κρέμου (γωνία Κρέμου και Σιβιτανίδου) τον χειμώνα του 1963. Παράλληλα δημοσίευσε σειρά άρθρων και πραγματειών.

μεγαλοπρεπές πέτρινο τριώροφο κτίσμα μέσα σε τεράστιο κήπο. ἐδῶ θὰ οἰκοδομήσωμε τὰς θερινὰς μας διαμονάς. δεν είναι διόλου υπερβολικό. Κρέμου. το 1895.τι στην Αθήνα. τα εκκοκκιστήρια αραβοσίτου και τις θεριστικές μηχανές.26 Τους Φιλάρετο και Λασκαρίδη ακολούθησαν και άλλοι Αθηναίοι. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΓΕΝΝΑΔΙΟΣ πρωτοπόρος γεωπόνος Παναγιώτης Γεννάδιος (1848-1917)31 ήταν αυτός που εισήγαγε στη Θεσσαλία εξελιγμένα καλλιεργητικά εργαλεία. Λάτρεις και οι δύο της πεζοπορίας. Ἤδη τρίβω τοὺς ὀφθαλμούς μου. δεύτερος δὲ ὁ ἐκ μητρὸς θεῖος μου Λάσκαρις Λασκαρίδης ἐν τῇ παρακειμένῃ οἰκίᾳ. ὡς ἐν Ο Ιούλιος Φορνέζης. Καντακουζηνού. Εξέδωσε το περιοδικό Ελληνική Γεωργία και έγραψε πολλές γεωπονικές και βοτανολογικές μελέτες. Μαντζαγριωτάκη και Κ.28 γιος του Ελβετού φιλέλληνα Henri Fornezy (1803-1892). Διετέλεσε επιθεωρητής Γεωργίας στο υπουργείο Εσωτερικών (1880-1894). Αναφέραμε παραπάνω ότι ο Φιλάρετος γοητεύτηκε από το τοπίο της Καλλιθέας κατά τη διάρκεια μιας βόλτας με τον Κωλοσούρτη και αποφάσισε να εγκατασταθεί στην περιοχή.27 Η κατοικία του Γ. αὐτομάτως μορφωθεῖσαν […]». Κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα η Καλλιθέα είχε εξελιχθεί σε ένα εξοχικό πρόαστιο με πολυτελείς επαύλεις διακεκριμένων και ιδιαίτερα ευκατάστατων μελών της αθηναϊκής κοινωνίας. Το 1897 εγκαταστάθηκε στην Καλλιθέα και ο Ιούλιος Φορνέζης. ὅτε εἴχομεν ὡς γείτονας ἀλώπεκας καὶ τὰς ἱερὰς γλαῦκας τῆς Παλλάδος Ἀθηνᾶς. αγναντεύοντας τη θάλασσα στον Νότο και την Ακρόπολη στον Βορρά. Τότε ο Κρέμος. στη γωνία των οδών Σόλωνος και Ιπποκράτους. στο «Παλλάδιο» του Γεωργίου Φιλάρετου κατά τον Μάιο του 1896. ἥν βραδύτερον ὠνόμασα Σικελίαν […]. Χρηστομάνου. Ο Γεώργιος Φιλάρετος αναφέρει: «[…] τοῦτο ἐπέσπευσε τὴν ὁριστικὴν ἐν Καλλιθέᾳ ἐγκατάστασὶν μου.30 Οι επιφανείς Αθηναίοι είχαν επιλέξει την Καλλιθέα ως θερινό ενδιαίτημα. με κατεύθυνση προς τη θάλασσα.Ο ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1884-1925 σιαστικούς θεμελιωτές της σύγχρονης Καλλιθέας. Κ. βρισκόταν στη συμβολή των οδών Σιβιτανίδου και Κρέμου. διευθυντής Γεωργίας στην Κύπρο (1896). Άλλες οικογένειες που επέλεξαν την Καλλιθέα ως θερινό ενδιαίτημα ήταν των Γ. στο ύψος της σημερινής πλατείας Κύπρου. Ι. βλέπων πολυπληθεστάτην ἀθηναϊκὴν συνοικία. ἐν τῷ πυργίσκῳ τῆς οἰκίας μου κακοήχως κραυγάζουσας. θὰ ὀνομάσωμεν τὸ μέρος Καλλιθέα». καὶ ἔχοντες τῇ θαυμασίᾳ αὐτῇ θέᾳ. Κατεδαφίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1970. μεταξύ των οποίων ο αξιωματικός του πυροβολικού Ν. ο γεωπόνος Παναγιώτης Γεννάδιος το 1888. ξεκίνησαν από το σπίτι του Κρέμου. Τσάτσου. Γουλιμής το 1887. καθώς και του Γεωργικού Σταθμού Αττικής (1906-1908). αλλά με το πέρασμα του χρόνου κατέληξαν να κατοικούν εκεί καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. είπε στο Φιλάρετο: «ἀδελφὲ Γεώργιε. Ἐγενόμην οὕτως ὁ πρῶτος κάτοικος τοῦ προαστίου. υφηγητής της Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και σύγγαμβρος του Φιλάρετου. τὸ μὲν ἵνα ὁριστικῶς ἀγκυροβολήσω.29 Ενδεικτική της υψηλής κοινωνικής στάθμης των πρώτων Καλλιθεατών ήταν η φιλοξενία του Γάλλου πολιτικού Georges Clémenceau (1841-1929). πρωθυπουργού της Γαλλίας κατά την περίοδο 1906-1909. Σύμφωνα με μία άλλη εκδοχή την Καλλιθέα επέλεξαν από κοινού ο Φιλάρετος με τον σύγγαμβρό του Κρέμο. Δαμηλάτης το 1890 και ο Γεώργιος Κρέμος. σταμάτησαν για να ξεκουραστούν σε ένα μικρό υψωματάκι. ο αρχηγός της χωροφυλακής Ι. αφού η ποιότητα ζωής ήταν σαφώς ανώτερη απ’ ό. Η έκπληξη που εξέφρασε ο Γεώργιος Φιλάρετος κατά τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1920 στο έργο του Σημειώσεις από του 75ου υψώματος (1924-1928) με αφορμή τη ραγδαία εξέλιξη της έρημης περιοχής που είχε επιλέξει ως εξοχική διαμονή το 1887 είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστική: «Τὴν 30ὴν Μαΐου 1887 ἠγόρασα ὡς θερινὴν διαμονὴν ἡμιτελῆ τὴν πρώτην οἰκίαν. Ο 61 . Μεταξύ Μακρυγιάννη και Τζιτζιφιών.

Κατά την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα ο Δήμος Αθηναίων έδωσε στους Καλλιθεάτες νερό από το Αδριάνειο υδραγωγείο. Η ύδρευση της Καλλιθέας έγινε επαρκής μετά την κατασκευή της λίμνης του Μαραθώνα το 1931.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ λιμένι.32 Λίγο παρακάτω. Μετά το 1922 λειτούργησαν τοπικά εργοστάσια παραγωγής ηλεκτρισμού. Εκτός από τα φρέατα. σχετικῶς ὀλιγώτερον καύσωνα τὸ θέρος καὶ θαλπωρὴν χειμερινὴν μακαριότητα· πάντως ὀλιγωτέραν τῆς αθηναϊκῆς Βαβυλῶνος τύρβην». η Καλλιθέα προμηθεύτηκε αεριόφως για τον φωτισμό των δρόμων και αργότερα και για οικιακή χρήση. η εταιρεία είχε κατασκευάσει δεξαμενή στην περιοχή της πλατείας Κύπρου. Καταρχάς φρόντισαν για τη μόνιμη εγκατάσταση γιατρού και αστυνομικού σταθμού στην περιοχή. μετὰ πολλῶν συγχρόνως ἀρχαϊκῶν ἀναμνήσεων. Κατά την περίοδο 1911-1912 η κατάσταση βελτιώθηκε σημαντικά. ὡραῖον. τὸ δὲ ὅπως παρασκευάσω περίοδον βίου ὑγιεινοτέρου. γινόταν με είκοσι λάμπες πετρελαίου που τοποθετήθηκαν στα πλέον κεντρικά σημεία με δαπάνη του 62 Γ. καθώς βάσει της συμφωνίας μεταξύ του Δήμου Αθηναίων και της Εταιρείας Αεριόφωτος (1907). διαυγῆ ὁρίζοντα. όπου συλλεγόταν νερό από υδραγωγείο κοντά στα Πετράλωνα. ενώ από το 1930 και εξής η ηλεκτροδότηση γινόταν από την Ηλεκτρική Εταιρεία. Η ύδρευση του νέου προαστίου ήταν εξίσου προβληματική με τον ηλεκτροφωτισμό. δι’ ὅλην τὴν οἰκογένειαν. αν και σε περιορισμένες ποσότητες. κατά το έτος 1897. Οι κάτοικοι το χρησιμοποιούσαν κυρίως για την άρδευση των κήπων τους. ἀνετοτέρου καὶ πνευματικῶς καρποφόρου δι’ ἐμέ.36 .35 Ο φωτισμός. Φιλάρετου. πρωτίστως ὅμως ὡς ἔργον προνοίας διὰ τὰ γηρατεία ἐμοῦ καὶ τῆς συζύγου μου». Τα πρώτα νοικοκυριά έπαιρναν νερό από τα πηγάδια που είχε ανοίξει η Οικοδομική Εταιρεία αλλά και από τον Δήμο Αθηναίων. περιγράφοντας το νέο προάστιο τονίζει: «Ἀναμφιβόλως ὅμως ἔχει πάντοτε εὐρύτατον. αρχικά.34 Η Ανώνυμος Οικοδομική Εταιρεία σε συνεργασία με τους πρώτους κατοίκους της Καλλιθέας φρόντισε ώστε να αποκτήσει ο νέος οικισμός στοιχειώδη υποδομή.33 Έτσι. οι μόνιμοι κάτοικοι του νέου προαστίου ανέρχονταν στους εκατόν πενήντα. ἐκεῖ ὅπου θὰ ἐπεθύμουν καὶ ν’ αποθάνω.

Αποτελούνταν από ένα επίμηκες κτήριο με οδοντωτή επίστεψη (σχηματοποιημένες πολεμίστρες) και πυργίσκους. Οι οικοδομικές εργασίες ξεκίνησαν τον Σεπτέμβριο του 1895 και αποτέλεσαν δωρεά του Γεωργίου Αβέρωφ (1818-1899). στην περιοχή που περικλείεται από τις σημερινές οδούς Ελευθερίου Βενιζέλου (Θησέως). δηλαδή αρκετά κοντά στον ήδη υπάρχοντα οικισμό. Διεξήχθησαν τα παρακάτω αγωνίσματα: βολή διά τυφεκίου από 200 μέτρα. 63 . Το γήπεδο είχε διαστάσεις 350x80 μέτρα. βληματοδόχοι. πέτυχαν πολλές και σημαντικές διακρίσεις. Το Σκοπευτήριο της Καλλιθέας βασίστηκε σε σχέδιο του Αναστάση Μεταξά (1863-1937).Ο ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1884-1925 Αριστερά και δεξιά: Τελετή θεμελίωσης οικίας από την Εταιρεία Οικοδομικών Επιχειρήσεων. που όπως ήταν αναμενόμενο. την τρίτη ημέρα των Ολυμπιακών Αγώνων. βολή διά πιστολίου από 25 μέτρα και βολή διά τυφεκίου από 300 μέτρα.000 τ.000 δραχμές και περατώθηκε λίγες ημέρες πριν από τους αγώνες. ενός αθλήματος ιδιαίτερα αγαπητού μεταξύ των Ελλήνων. Η αγορά αυτή πραγματοποιήθηκε διότι το κτήριο που θα φιλοξενούσε τους αγώνες σκοποβολής στο πλαίσιο των πρώτων Ολυμπιακών Αγώνων. καθώς και διάφοροι άλλοι βοηθητικοί χώροι. Στα περισσότερα από τα παραπάνω αγωνίσματα οι περισσότεροι από τους διαγωνιζόμενους αθλητές ήταν Έλληνες.μ. βολή διά περιστρόφου υπηρεσίας από 25 μέτρα. αποφασίστηκε να κατασκευαστεί στην Καλλιθέα. βολή διά ελευθέρου περιστρόφου από 30 μέτρα. προστατευτικό φράγμα πίσω από τους στόχους. παρουσία του τότε βασιλικού ζεύγους και της Φιλαρμονικής Λευκάδος. Τα εγκαίνια του κτηρίου πραγματοποιήθηκαν την Τετάρτη 27 Μαρτίου 1896. κυρίως στρατιωτικοί. 1909. Αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων Το Σκοπευτήριο (1896) T Ο 1895 Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΟΛΥΜΠΙΑΚΩΝ Αγώνων37 αγόρασε από την Ανώνυμο Οικοδομική Εταιρεία έκταση 24. αρχιτέκτονα-αναστηλωτή του Παναθηναϊκού Σταδίου και δεινού σκοπευτή. η βασίλισσα Όλγα εγκαινίασε το κτήριο και κήρυξε την έναρξη των σκοπευτικών αγωνισμάτων. οπλοστάσιο. Πλάτωνος και Σκοπευτηρίου. 38 Ρίχνοντας μία βολή υπό τους ήχους του εθνικού ύμνου. Εσωτερικά υπήρχε διάδρομος με 28 θυρίδες σκοπευτών. Φιλαρέτου. Η ανέγερση του Σκοπευτηρίου κόστισε 95.

ενώ με ανεπανόρθωτες ζημιές κατεδαφίστηκε τον Δεκέμβριο του 1966 ύστερα και από τις έντονες πιέσεις των δημοτικών αρχών.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ Σχέδιο του Σκοπευτηρίου της Καλλιθέας την εποχή των πρώτων Ολυμπιακών Αγώνων (1896). ενώ αγωνίζεται στις εγκαταστάσεις του Σκοπευτηρίου. που πρώτευσε στη βολή διά τυφεκίου από 200 μέτρα. Σήμερα στο χώρο του Σκοπευτηρίου έχει χτιστεί σχολικό συγκρότημα. Μετά το τέλος των Α΄ Ολυμπιακών Αγώνων το Σκοπευτήριο της Καλλιθέας χρησιμοποιήθηκε για διάφορες αθλητικές διοργανώσεις. Γκρίτση). που διατηρήθηκε μέχρι το 1965. Ο ολυμπιονίκης Γεώργιος Ορφανίδης. Αργότερα χρησιμοποιήθηκε από τους συναγωνιστές του Παύλου Μελά ως χώρος εξάσκησης στη σκοποβολή. με όπλο τύπου «Γκρα». Κατά την περίοδο 1926-1941 το Σκοπευτήριο στέγασε δύο δημοτικά σχολεία. ενώ κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής μετατράπηκε σε φυλακή. καθώς και το γυμνάσιο της Καλλιθέας. Το 1925 το κτήριο σταμάτησε να λειτουργεί ως σκοπευτήριο. ενώ η έκτασή του περιορίστηκε κατά το ήμισυ. . 64 Ενδεικτικά αναφέρουμε τον νεαρό φοιτητή της Νομικής Παντελή Καρασεβδά του Εθνικού Γυμναστικού Συλλόγου. Το κτηριακό συγκρότημα μετά τη μετατροπή του σε φυλακές τις δεκαετίες 1940-1960 (αρχείο Ι. αυτό που χρησιμοποιούσε τότε ο ελληνικός στρατός· οι Ιωάννης Φραγκούδης και Γεώργιος Ορφανίδης κέρδισαν στις βολές διά πιστολίου από 25 μέτρα και διά τυφεκίου από 300 μέτρα αντιστοίχως. Από το 1919 και εξής στο Σκοπευτήριο και γύρω από αυτό εγκαταστάθηκε μεγάλος αριθμός προσφύγων από τον Πόντο και τη Μικρά Ασία.

που σταδιακά αναπτύχθηκε. φαρμακοποιοί. εργολάβοι οικοδομών αλλά και παντοπώλες. κτηματίες. ζωγράφοι. Εξάλλου. Κάποιοι άλλοι δούλευαν στα δημοτικά σφαγεία της Αθήνας. απασχολούσαν μεγάλο αριθμό υπαλλήλων. το ατμοκίνητο βαφείο του Δ.Ο ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1884-1925 Η Καλλιθέα κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα Σ ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΧΡΟΝΙΑ του 20ού αιώνα. την περίοδο 1910-1920 συναντάμε τρία νηματουργεία. άρχισαν να εμφανίζονται και μικρότερες. της σταφιδικής κρίσης που έπληξε την Ελλάδα κατά την τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα. Σταδιακά. αρχιτέκτονες. στα λατομεία και τα ασβεστοκάμινα στον λόφο Σικελίας και στις ελάχιστες βιομηχανικές μονάδες που εγκαταστάθηκαν στην ευρύτερη περιοχή της Καλλιθέας κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. ανώτεροι δημόσιοι υπάλληλοι. Η ταχεία συγκέντρωση αγροτών στην πρωτεύουσα ήταν ένα από τα πιο βασικά χαρακτηριστικά των τελών του 19ου και αρχών του 20ού αιώνα. όμως. Η οικία του Καλλιθεάτη ζωγράφου Οδυσσέα Φωκά. και πολλά βουστάσια εμφανίστηκαν στη γύρω περιοχή. Η νέα Διώροφη οικία στην οδό Εσπερίδων.40 Το 1909 συστάθηκε ανώνυμη μετοχική εταιρεία με την επωνυμία Εταιρεία Οικοδομικών Επιχειρήσεων με έδρα την Καλλιθέα. η Εταιρεία Ιπποσιδηροδρόμων και η διάδοχη Εταιρεία Ηλεκτρικών Τροχιοδρόμων με τις εγκαταστάσεις τους στην Καλλιθέα από το 1886. δάσκαλοι και καθηγητές. η Καλλιθέα ήταν γεμάτη από εντυπωσιακές βίλες. ένα σωληνουργείο. Οι Καλλιθεάτες των φτωχότερων στρωμάτων έμεναν σε μικρές ισόγειες κατοικίες με αυλές. Στην περιοχή είχαν καταφθάσει και πολλοί αγρότες από την επαρχία. η πλειονότητα των οποίων διέμενε εδώ. καθώς άτομα και από τα μεσαία στρώματα της αθηναϊκής κοινωνίας επέλεγαν το νεοσύστατο προάστιο ως τόπο κατοικίας τους. ένα εργοστάσιο ελαστικών και κάποια κλωστοϋφαντουργεία. Οι νέοι κάτοικοι ήταν δικηγόροι. λιγότερο πολυτελείς οικίες. Γουναρόπουλου. εμπορομεσίτες. Έτσι. Θεωρείται αποτέλεσμα της μεγάλης ύφεσης που παρουσίασε η ευρωπαϊκή αγροτική οικονο- μία κατά την περίοδο 1875-1895 και.39 Οι αγρότες της Καλλιθέας εργάζονταν στους γύρω αγρούς και τα περιβόλια ή ασχολούνταν με την κτηνοτροφία. ειδικότερα. αρτοποιοί και ανθρακέμποροι. στρατιωτικοί. 65 . χειμώνας 1963.

προκειμένου να κατασταλούν οι εξεγερθέντες. να παραπεμφθοῦν 15 ἀθῷοι ὑπάλληλοι εἰς τὸ Κακουργιοδικεῖον ἐπ’ ἀντιστάσει καὶ βίᾳ κατὰ τῆς ἀρχῆς! Ἐννοεῖται ὅτι τοιαῦται ἀστυνομικαί. Καὶ ὅμως οἱ ἀθῷοι καὶ ἐργατικοὶ οὗτοι ἄνθρωποι. μας ενημερώνει για τα αποτελέσματα της δίκης: «Η αθώωσις των τροχιοδρομικών Απεργοί τροχιοδρομικοί κατά τη μεγάλη απεργία των αρχών του 1911. στο φύλλο της 22ας Μαΐου 1911. ἀνακριτικαὶ καὶ κυβερνητικαὶ φάρσαι δέν ἦτο δυνατὸν να σταθοῦν ἐνώπιον ὁρκωτοῦ Δικαστηρίου καὶ ἡ ἀποδεικτικὴ διαδικασία ἀπέδειξεν ὅτι ὅλος ὁ δημιουργηθεὶς ὑπὸ τῶν ἀρχῶν θόρυβος εἰς πᾶν ἄλλον ἐστηρίζετο ἤ εἰς τὸν νόμον». καθώς οι απεργοί ήταν αποφασισμένοι να εμποδίσουν τους απεργοσπάστες με κάθε τρόπο. ἐνθυμοῦνται δὲ οἱ ἀναγνῶσται μας ποίας κακώσεις ὑπέστησαν τὰ πτωχὰ γυναικόπαιδα τῶν ἀπεργῶν ἐκ τῶν ἐφόδων τούτων καὶ πόσον ἀνεστατώθη ἡ πόλις ἐκ τῶν νυκτερινῶν πυρῶν ὁμάδων τῶν φρουρῶν τῆς τάξεως –ἀσφαίρων εὐτυχῶς– καὶ τῶν ἐπελάσεων τοῦ ἱππικοῦ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ ΟΙ ΑΠΕΡΓΙΕΣ ΤΩΝ ΤΡΟΧΙΟΔΡΟΜΙΚΩΝ Η Ανώνυμος Εταιρεία Ιπποσιδηροδρόμων και Τροχιοδρόμων Αθηνών και Περιχώρων υποχρέωνε το προσωπικό της. Οι πρωτεργάτες συνελήφθησαν. που εκλήθη από την Εταιρεία. Η υποχώρηση αυτή. Οι απάνθρωπες συνθήκες εργασίας ώθησαν τους τροχιοδρομικούς στην ίδρυση του Συνδέσμου των Τροχιοδρομικών Υπαλλήλων το 1909. Οι τροχιοδρομικοί δούλευαν τουλάχιστον 13-14 ώρες την ημέρα. Ἐπίσης δὲ θὰ ἐνθυμοῦνται τὴν ἀξιοθρήνητον σύγχυσιν τῶν φρενῶν. 66 Ἡ δίκη κατὰ τῶν τροχιοδρομικῶν ὑπαλλήλων.42 . Αν και τα αιτήματα της δεύτερης απεργίας έγιναν αποδεκτά. Αφού η διοίκηση της Εταιρείας ανταποκρίθηκε με αδιαφορία στα αιτήματα των υπαλλήλων (δεκάωρη εργασία και μισθολογική αναβάθμιση). τὴν ὁποίαν ἔπαθον αἱ ἀρχαὶ κατὰ τὴν νύκτα ἐκείνην μέχρι τοῦ σημείου. τους εισπράκτορες και τους επιθεωρητές. δηλαδή τους οδηγούς. διότι ἐκρίθη ὀρθόν. τῶν φοβερῶν καὶ τρομερῶν τούτων στασιαστῶν! Ἔληξε χθὲς διὰ τῆς πανηγυρικωτάτης αὐτῶν ἀθῳώσεως. πρὸς δικαιολογίαν τῶν ἀστόχων καὶ μωρῶν ἐκείνων ἐνεργειῶν τῶν ἀρχῶν. αφού η εταιρεία απέλυε τους υπαλλήλους της κατά βούληση και χωρίς προειδοποίηση. Οι τροχιοδρομικοί απάντησαν με νέα απεργιακή κινητοποίηση στις 10 Σεπτεμβρίου 1909. ενώ οι μισθοί τους ήταν πενιχροί. κατὰ μίαν νύκτα τοῦ παρελθόντος Ἰανουαρίου προεκάλεσαν ἐφόδους τῶν χωροφυλάκων μὲ γυμνὰς τὰς λόγχας καὶ τὰ ξίφη. πράγμα που τελικά οδήγησε στη μεγάλη απεργία της 21ης Ιανουαρίου του 1911. ὥστε ἡ εἰσαγγελικὴ καὶ ἀνακριτικὴ ἀρχὴ να ἀναλάβωσι καθήκοντα ἀστυνομικὰ ἐκδίδουσαι ἐντάλματα συλλήψεων προκαταβολικῶς καὶ ἐν λευκῷ! Συνέχεια δὲ τῆς συγχύσεως ταύτης καὶ τῆς παραζάλης ὑπῆρξεν ἡ διεξαχθεῖσα ἐπὶ διήμερον δίκη.41 Η ημερήσια εφημερίδα Σκριπ. Τελικά η Εταιρεία αποδέχτηκε τα αιτήματα των εργαζομένων. βίωναν την αβεβαιότητα της μη μονιμότητας. όμως. αφού μετά από τρεις μήνες αθέτησε τη συμφωνία. σε εξαντλητική εργασία. Παράλληλα. Η απειλή του διευθυντή ότι θα απολύσει όσους απεργούσαν οδήγησε στη μετατροπή της απεργίας σε συστηματική εξέγερση. φυλακίστηκαν και ακολούθως δικάστηκαν από το κακουργιοδικείο και τελικά αθωώθηκαν. ήταν φαινομενική. Στις συμπλοκές αναμείχθηκαν οι γυναίκες και τα παιδιά των απεργών και ο στρατός. οι σχέσεις διοίκησης και εργαζομένων διαταράχθηκαν σημαντικά. οι τελευταίοι κήρυξαν απεργία το καλοκαίρι του 1909.

Λιόντη). που σώζεται μέχρι σήμερα στην οδό Ρήγα Φεραίου. στη συνοικία Χαροκόπου (αρχείο Κ.Ο ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1884-1925 Μία από τις λιθόκτιστες οικίες της Εταιρείας Οικοδομικών Επιχειρήσεων. 67 .

στα βόρεια του οικισμού. μὲ τίς συναρμολογημένες πολυγωνικὲς ἤ τετράγωνες πέτρες τους. ενώ από το 1928 και εξής μπορούσε να το προσεγγίσει και με τον σιδηρόδρομο Αθηνών .43 Σήμερα οι περισσότερες από αυτές τις κατοικίες έχουν κατεδαφιστεί. Ἦταν ἓνας διάκοσμος φανταστικός. Ἦταν ὄμορφο νά περπατάῃ κανεὶς ἐκεῖ τὰ πρωινά. Πολλὰ ἦταν ἐπίτηδες χωρὶς ἐπίχρυσα. Ὅλα τὰ σπίτια. ποὺ ἦταν ὁ πιὸ γραφικὸς δρόμος τῆς Καλλιθέας. ὀξυκόρυφες στέγες μὲ γεῖσα καὶ καμινάδες. 68 φεγγαρόφωτες νύχτες. Ο Γεώργιος Φιλάρετος είχε δημοσιεύσει άρθρο στο φύλλο της 25ης Ιουνίου της εφημερίδας Πρωινή. Τὸ κόκκινο καὶ τὸ σκοῦρο τῆς πέτρας ἔδινε ζωηρὸ τόνο στό ἄσπρο καὶ στό πράσινο τῶν δέντρων κι ἔλεγε κανείς πώς βρίσκεται σ’ ἄλλη ἐποχὴ». ἄλλα κάτασπρα μὲ μπαλκονάκια. στο οποίο έφτανε κανείς χρησιμοποιώντας τον ατμοκίνητο τροχιόδρομο και αργότερα τα ηλεκτροκίνητα τραμ. προκειμένου να κάνουν το μπάνιο τους.44 Κατά την πρώτη και δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα η Καλλιθέα εξελίχθηκε σε ένα εξαιρετικά ευχάριστο και σχετικά αυτόνομο προάστιο. κυκλικοὺς φεγγῖτες. Αυτές οι εξαιρετικής αρχιτεκτονικής κατοικίες δεν είχαν διαστάσεις επαύλεων και πιθανότατα απευθύνονταν σε αγοραστές από τα μεσαία κοινωνικά στρώματα. σὰν μία παλιὰ χαλκογραφία.45 Το περιβάλλον της Καλλιθέας ήταν ειδυλλιακό. εἰ δυνατόν. Ανώνυμος αρθρογράφος με το ψευδώνυμο «Ζαρατούστρας» περιέγραψε με νοσταλγική τρυφερότητα την εικόνα των κατοικιών αυτών στις αρχές της δεκαετίας 1970: «Ἐξαφανίστηκε σχεδὸν ἡ ὁδὸς Ρήγα Φεραίου.Πειραιώς. ο οποίος είχε αναπτυχθεί γύρω από τις κατοικίες του Φιλάρετου και του Λασκαρίδου. τὰ πιὸ πολλὰ διώροφα. ἀλλ’ ἐν ἀνάγκῃ και σκαπανικῶς». ἤ τ’ ἀπογεύματα ἤ τις Διώροφη οικία της Εταιρείας Οικοδομικών Επιχειρήσεων στην οδό Ρήγα Φεραίου. ἦταν ἔργα τέχνης.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ Οικοδομική Εταιρεία κατασκεύασε πενήντα λιθόκτιστες διώροφες μονοκατοικίες στην περιοχή Χαροκόπου. Παρόλο που τα Φάληρα αποτελούσαν δύο από τους πλέον αγαπημένους εξοχικούς προορισμούς των Αθηναίων. ολοένα και περισσότεροι εκδρομείς άρχισαν να κατεβαίνουν στην πεντακάθαρη παραλία των Τζιτζιφιών.46 Μία ιδιαίτερα ζωντανή περιγραφή του τοπίου γύρω από τον οικισμό της Καλλιθέας μάς δίνει ο συγγραφέας Κωνσταντίνος Χρηστομάνος (1867-1911) στο μυθιστόρημα-ηθογραφία Κερένια Κούκλα που εκδόθηκε το . η βλάστηση πλούσια και ο αέρας καθαρός. Μερικές από αυτές έχουν διασωθεί στην οδό Ρήγα Φεραίου. κάτω ἀπ’ τὴν πράσινη σκέπη πού τή χρύσωνε ὁ ἥλιος. σκάλες μαρμάρινες μὲ γλάστρες στίς ἄκρες τους. ποὺ τὴν εἶχε δώσει ὁ παλιὸς ἀρχιτέκτονας καλλιτέχνης. Η Καρδαμίτση-Αδάμη τονίζει ότι ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός των οικιών αυτών είναι στενά συνδεδεμένος με την τεχνοτροπία του Ernst Ziller. ο οποίος την ίδια περίπου εποχή σχεδίασε τις μονοκατοικίες της συνοικίας Τσίλλερ στην Κηφισιά. δηλαδή λίγο βορειότερα του αρχικού πυρήνα. Τόσο ο Κωλοσούρτης όσο και το ηλεκτροκίνητο τραμ έφτανε μέχρι τις παραθαλάσσιες Τζιτζιφιές πριν στρίψει βόρεια προς το Νέο Φάληρο ή νότια προς το Παλαιό Φάληρο. Ἄλλοτε τὰ δέντρα ἀπ’ τή μία κι ἀπ’ τὴν ἄλλη μεριὰ σχημάτιζαν καμάρα. Στο τελευταίο συνέβαλε σημαντικά η απομάκρυνση των δύσοσμων δημοτικών σφαγείων που βρίσκονταν σε κάποια απόσταση. όπου συνιστούσε την κατάργησή τους «νομοθετικῶς. Ὅλα εἶχαν τοὺς κήπους τους κι ἀπὸ τὶς σιδερόπορτες καὶ τὰ κάγκελα πρόβαλλαν πρασινάδες μὲ γιασεμιά πού βαλσάμωναν τὸν ἀέρα. βεράντες κι ἐξῶστες. Καθένα μὲ τή μορφή τή δική του.

Τον Δεκέμβριο της ίδιας χρονιάς δημοσίευσε άρθρο με τίτλο “La maison blanche” στο γαλλόφωνο περιοδικό Les Nouvelles de Grèce που εξέδιδε στην Αθήνα ο Δ. σα να ’χε μεστώσει ο πόθος της. Ο λόφος της Καστέλλας ακόμα φεγγοβολούσε κατακίτρινος. Ιταλού δημοσιογράφου και αρχαιοδίφη. γεμάτο μικρολίθαρα που γυαλοκοπούσαν κι άσπρα χοντρά κοτρώνια που λιάζονταν. Cossano. στα μαυρισμένα τα καμίνια […]. πιο πίσω. στις ασβεστωμένες μάντρες με τις ρεκλάμες για γάντια και καπέλλα και κάλτσες πλεχτές που ξεφωνίζανε βουβά με θεόρατα γράμματα μες τη σιγαλιά του βουνού και της κάψας. δημοσιογράφος και φίλος του Γεωργίου Φιλάρετου. Σε αντίθεση με τους ήρωες του Χρηστομάνου. Ζωγραφίδης. και στο βάθος πέρα το κόκκινο βουνό του Δαφνιού […] παίρνανε τώρα μία γλύκα τριανταφυλλένια.48 Η περιγραφή του Χρηστομάνου συμπληρώνεται από αυτή του J. σα φίλοι που περιμένουν. Αρχίζει ο ανοικτός κάμπος. Η περιγραφή γίνεται με αφορμή την απόφαση των ρομαντικών ηρώων του Χρηστομάνου να περπατήσουν ένα απόγευμα από τη γειτονιά τους στη Γαργαρέττα47 μέχρι την Καλλιθέα για να μαζέψουν λουλούδια: «Πήρανε πρώτα το δρόμο κατά πλάτος του βουνού ίσαμε τα αφημένα καμίνια. καθιστά ολόγυρα σα ζώα. που τον χειμώνα του 1911 επισκέφθηκε την οικία του Γεωργίου Φιλάρετου «Ηλύσιον». 1911. ο Cossano κατέβηκε στην Καλλιθέα με το ηλεκτροκίνητο τραμ: «Στα πρόθυρα της Αθήνας. στα χορταράκια του δρόμου που γλυκοζούσαν κρυμμένα με τις πέτρες. Α. ολόγυρα: στους κοκκινοφλέβηδες βράχους των λατομείων που στέκονταν εκεί με τις γνώριμές τους φυσιογνωμίες. γλυκασμένο. M. σα θειάφι. Το τραμ κατεβαίνει κατά την απλωσιά από τον δρόμο τον πλαισιωμένο ακόμα από σπίτια. Μα σε λίγο τα σπίτια χάνονται από τα μάτια. και τους βλέπανε να ’ρχωνται από μακριά. όπως διατηρείται ανακαινισμένο μέχρι σήμερα (φωτ. Μα τα σπίτια της Καλλιθέας και ο ελαιώνας. Ο αέρας ήτονε μαλακός.Ο ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1884-1925 Το 20ό Δημοτικό σχολείο. […] Τα μάτια τους ανοίγανε διάπλατα και λαμπερά και πηγαίνανε ν’ ακουμπήσουν το φως τους. διάβηκαν το ξερό ρέμα του Ιλισσού. γεμάτος ρευστό χρυσάφι σαν κρασί γλυκό της Κύπρου». κ’ έβγαζαν έναν αχνό φλομωμένο που τρεμοσάλευε. Προσπεράσανε μερικά μαντρωμένα χαμόσπιτα και τα Σφαγεία. Έπειτα κατρακύλησαν τον πέτρινο κατήφορο […]. Η θάλασσα του Φαλήρου και της Αίγινας ήτονε μαβιά. ατέ- 69 . Ανδρεόπουλος). Κ’ έξαφνα μπροστά τους άπλωσαν οι κα- ταπράσινοι κάμποι της Καλλιθέας με τα μυριόχρωμα λουλούδια! […] Χαμήλωνε τώρα ο ήλιος. κτίσμα των αρχών του 20ού αιώνα.

Έτσι.λπ. 70 λειωτος. φούρνοι. Ο πληθυσμός του νέου προαστίου αυξανόταν με ταχύτατους ρυθμούς και οι ανάγκες του έπρεπε να καλυφθούν. κυρίως μανάβικα. Οι αριθμοί μιλούν μόνοι τους: το 1896 καταμετρήθηκαν 139 κάτοικοι. χαμογελαστή μέσα στην κεραμιδόχρωμη απλωσιά του κάμπου. καθώς και ένα φαρμακείο. ενώ λίγο αργότερα ιδρύθηκε το πρώτο ιδιωτικό σχολείο της Καλλιθέας από τους αδελφούς Ιωάννη Ζερβό. Δενδροσυστάδες και κήποι σε ζώνουν από παντού. για την Καλλιθέα είναι αδιαμφισβήτητα. η οδός Σιβιτανίδου ως Κέκροπος. οινοπαντοπωλεία-μαγειρεία.185 το 1920 επιταχύνοντας ακόμα περισσότερο τους αναπτυξιακούς ρυθμούς. κοντά στην Αγία Ελεούσα.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ Ο πρώτος φούρνος της Καλλιθέας. Καλλιθέα. ο ναός της Μεταμορφώσεως Σωτήρος.49 Το ενδιαφέρον και η φροντίδα του Γεωργίου Φιλάρετου. όπως ο φωτισμός και η ύδρευση. Ένας σταθμός χαριτωμένος θυμίζει Κυανή Ακτή. Επίσης είναι υπεύθυνος για την ονομασία των δρόμων και πλατειών γύρω από την οικία του με ονόματα εμπνευσμένα από την αρχαία ελληνική παράδοση.50 Την ίδια εποχή εμφανίστηκαν τα πρώτα καταστήματα.270. Ο αριθμός των προσφύγων από τη Μικρά Ασία που έφτασαν στην Καλλιθέα μετά τη Μικρασιατική καταστροφή (1922) ήταν σαφώς με- . Κυνηγοί στις Τζιτζιφιές το 1923. Η πρώτη εκκλησία του νέου προαστίου. η διάνοιξη και επισκευή δρόμων αλλά και στη δενδροφύτευση και τον καλλωπισμό πλατειών και κοινόχρηστων χώρων. μονότονος. Πρωτοστάτησε στη διευθέτηση διαφόρων πρακτικών ζητημάτων. λειτούργησε κατά πάσα πιθανότητα για πρώτη φορά το 1899. τόσο ως θερινού επισκέπτη όσο και ως μόνιμου κατοίκου αργότερα. όπου χαμόσπιτα και βίλες δίνουν τον χρωματικό τους τόνο στο παρθενικό. ενώ το 1907 είχαν φτάσει τους 1. κρεοπωλεία. Κατά την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα άρχισαν να λειτουργούν και τα πρώτα δημοτικά σχολεία σε ενοικιασμένα οικήματα. Στάσις. Μαρία Ζερβού και Αλεξάνδρα Ζερβού-Λαζαροπούλου. Κι ένα όμορφο όνομα. ως τα κράσπεδα των μενεξεδένιων βουνών. Η άφιξη των προσφύγων από τον Πόντο το 1919 αύξησε τον αριθμό των Καλλιθεατών σε 4. Ένας μάλιστα είναι γεμάτος ελαιόδενδρα –απογόνους της ιεράς ελαίας της Αθηνάς». που στέκεται δίπλα στο κάρο. Μία πολιτεία σε μικρογραφία. Τα περισσότερα από αυτά τα ονόματα άλλα- ξαν όταν έγινε η επίσημη ονοματοθεσία των οδών το 1921. η πλατεία Κύπρου ως Ελικωνιάδων Μουσών κ. η λεωφόρος Θησέως ήταν γνωστή ως Ακροπόλεως. Ιδρύθηκε το 1908 από τον Γρηγόρη Ράπτη. το ηλιόλουστο τοπίο.

παλιός Καλλιθεάτης που είχε εγκατασταθεί στο προάστιο κατά τις αρχές της δεκαετίας 1920 θυμάται: «Μετὰ τὴ Μικρασιατικὴ καταστροφὴ. ἀπὸ πρόσφυγες ἤ γηγενεῖς. που εγκαταστάθηκαν στην περιοχή κατά τις τρεις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. τῆς Σχολῆς Χαροκόπου. Αρχικά. ἡ Καλλιθέα ἄρχισε να αὐξάνῃ σὲ πληθυσμό. Τὴν ἐποχὴ ἐκείνη ἔγινε ἡ ἐγκατάστασις προσφύγων σὲ διαφόρους συνοικισμοὺς τῶν Παλαιῶν Σφαγείων. Χαροκόπειος Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή Θηλέων.516. σὲ διάφορα σημεῖα. Σπίτια. Έτσι. ἰσόγεια καὶ διώροφα ἐκτίζοντο. όπως ο Οίκος Τυφλών και το Εθνικό Ορφανοτροφείο Πολέμου. Η διεύθυνση του Οίκου Τυφλών ανατέθηκε στην Ειρήνη Λασκαρίδου (1882-1958). Από αυτούς οι 15. καταστήματα. Καὶ ἀπὸ τότε ἡ Καλλιθέα ἔγινε πραγματικὴ πόλις». έργο της Therese Hundhumer (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας).52 Σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη και μετέπειτα επέκταση της Καλλιθέας έπαιξαν τα κοινωφελή ιδρύματα. Ο Οίκος Τυφλών κατά τη δεκαετία του 1960 (αρχείο Ι. Γκρίτση).32% του συνολικού καλλιθεϊκού πληθυσμού. ἐργοστάσια καὶ μικρὰ βιοτεχνικὰ ἐργαστήρια ποὺ ἔδωσαν μεγάλη κινήσῃ στὴν πόλι. Έτσι. Η ιδέα για τη θεμελίωση ενός φιλανθρωπικού ιδρύματος για την προστασία και την εκπαίδευση των τυφλών ανήκε στον συγγραφέα Δημήτριο Βικέλα (1835-1908) και τον ποιητή Γεώργιο Δροσίνη (1859-1951). ήταν πρόσφυγες. οι οποίοι Πορτρέτο της Ειρήνης Λασκαρίδου σε παιδική ηλικία. δηλαδή το 52. ο πληθυσμός της Καλλιθέας το 1928 είχε φτάσει τους 29. Οίκος Τυφλών (1906) Ο ΟΙΚΟΣ ΤΥΦΛΩΝ ιδρύθηκε στην Καλλιθέα το 1906.Ο ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1884-1925 γαλύτερος. Σακελλαρόπουλος. που είχε κάνει σπουδές τυφλολογίας σε ευρωπαϊκά πανεπιστήμια. το 1910 ξεκίνησε η οικοδόμηση του εντυπωσιακού Αμπέτειου Μελάθρου επί της σημερινής λεωφόρου Βενιζέλου. Οι αδελφοί Άμπετ ήταν Σύριοι έμποροι και τραπεζίτες εγκατεστημένοι στην Αίγυπτο. τοῦ Σκοπευτηρίου. καθώς και ο σχετικά μεγάλος αριθμός εκπαιδευτικών ιδρυμάτων. 71 . Λασκαρίδου. τοῦ “Τρελλοκομείου” στην Ἁγία Ἐλεούσα καὶ στὶς Τζιτζιφιές. ο Οίκος Τυφλών στεγάστηκε στην οικία της Ε.51 Ο Χ. μικρότερη κόρη του Λασκάρεως Λασκαρίδη. κυρίως ανώτερων και ανώτατων (Διδασκαλείο Νηπιαγωγών.659 κατοίκους. Πάντειος Ανώτατη Σχολή Πολιτικών Επιστημών και Σιβιτανίδειος Τεχνική Σχολή Τεχνών και Επαγγελμάτων). Ένα χρόνο αργότερα οι αδελφοί Ανανίας και Ραφαήλ Άμπετ προσέφεραν κληροδότημα με στόχο την ανέγερση κτηρίου για να στεγάσει το ίδρυμα.

Έτσι οικοδομήθηκε το Νικολοπούλειο Ορφανο- τροφείο στη συμβολή των οδών Αραπάκη και Ιατρίδου.53 . όταν θα αποφοιτούσαν από τον Οίκο Τυφλών. Ο Οίκος Τυφλών αποτέλεσε σημαντικό πόλο έλξης νέων κατοίκων στην Καλλιθέα. η προσφερόμενη εκπαίδευση επεκτάθηκε και στους τυφλοκωφάλαλους. στη συμβολή των οδών Περικλέους και Μεταμορφώσεως. Μετά την επίσκεψη της τυφλής και κωφάλαλης παιδαγωγού Helen Keller (1880-1968) το 1946. Βάλβη.Τ.Ε. Στα δεξιά διακρίνεται το έμβλημα της οικογένειας Λασκαρίδου «Μετὰ σκότος ἐλπίζω φῶς». Στόχος αυτών των μαθημάτων ήταν η δυνατότητα επαγγελματικής αποκατάστασης των παιδιών. που το 1979 έγινε Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου και μετονομάστηκε σε Κέντρο Εκπαίδευσης και Αποκατάστασης Τυφλών (Κ. προκειμένου να διευκολύνουν τη ζωή των παιδιών τους. καθώς πολλές οικογένειες με τυφλά ή τυφλοκωφάλαλα παιδιά επέλεγαν να ζήσουν κοντά στο ίδρυμα. Το 1922 χτίστηκε και ξενώνας για τη φιλοξενία τυφλών παιδιών απέναντι από το κυρίως κτήριο. Οικοδομήθηκε το 1922 στη συμβολή των οδών Περικλέους και Μεταμορφώσεως. σχεδιασμένο από τον Α. Η εξαιρετικά πρωτοποριακή για την εποχή της οργάνωση του Οίκου Τυφλών οφείλεται κατά κύριο λόγο στη διευθύντρια Ειρήνη Λασκαρίδου. γνωστός και ως Κόκκινο Σχολείο. στεγάζεται ακόμη στο Αμπέτειο Μέλαθρο. Το ίδρυμα παρείχε διαμονή σε παιδιά με προβλήματα οράσεως από όλη την Ελλάδα. κεραμικής. μαθήματα της στοιχειώδους εκπαίδευσης αλλά και υφαντικής. Ο Οίκος Τυφλών Καλλιθέας.Α. Εκτός από τον Οίκο Τυφλών χρηματοδότησαν και την Αμπέτειο Σχολή του Καΐρου. 72 απέκτησαν την ελληνική υπηκοότητα. πλεκτικής και μουσικής.).ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ Ο Οίκος Τυφλών (αρχείο Κ. Ο ξενώνας του Οίκου Τυφλών. Τρία χρόνια αργότερα οι αδελφοί Νικολόπουλοι προσέφεραν χρήματα για την ανέγερση οικοτροφείου για τυφλά παιδιά. Λιόντη). Πρόκειται για κτίσμα εντυπωσιακών διαστάσεων και αρχιτεκτονικής. η οποία υπηρέτησε σε αυτή τη θέση επί τριάντα χρόνια (1909-1938).

Ε. σύζυγος του Λασκάρεως Λασκαρίδη. συνεχίζεται χωρίς διακοπή μέχρι τις ημέρες μας. Από την ίδρυσή του και μετά.Ν.54 Το Νικολοπούλειον Ίδρυμα στις αρχές της δεκαετίας του 1960. 73 . πρωτοστάτησε στην οργάνωση του νεότευκτου ιδρύματος. Η διακεκριμένη παιδαγωγός Αικατερίνη Λασκαρίδου. Η ανεκτίμητης αξίας φιλανθρωπική δράση του ιδρύματος. που αποτελεί Νομικό Πρόσωπο Ιδιωτικού Δικαίου. ΔΥΟ ΧΡΟΝΙΑ μετά τη θεμελίωση του Αμπέτειου Μελάθρου.Ο ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1884-1925 Εθνικόν Ορφανοτροφείον Πολέμου (1912) Τ Ο 1912. Γουλιμή και Λασκαρίδου. το Εθνικό Ορφανοτροφείο Πολέμου περιέθαλψε εκατοντάδες ορφανών. Η ανέγερση του κτηρίου στη σημερινή οδό Κρέμου 126 χρηματοδοτήθηκε από την Έλενα Σκυλίτση και τον Σταμάτη Εμπειρίκο. Το οικόπεδο παραχωρήθηκε από τις οικογένειες Δαμηλάτη.). αφού οι επάλληλες πολεμικές διενέξεις και η πολιτική αστάθεια κατά το πρώτο ήμισυ του 20ού αιώνα προκάλεσαν τη διάλυση ή και τον αφανισμό πάμπολλων ελληνικών οικογενειών. ιδρύθηκε το Εθνικό Ορφανοτροφείο Πολέμου με σκοπό τη στέγαση και περίθαλψη των άπορων ορφανών παιδιών του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου. Το 1969 νέα κτήρια και εγκαταστάσεις προστέθηκαν. ενώ λίγα χρόνια αργότερα το ίδρυμα μετονομάστηκε σε Πρότυπο Εθνικό Νηπιοτροφείο (Π. Παιδιά παίζουν σε περίπτερο του Εθνικού Ορφανοτροφείου Πολέμου τη δεκαετία του 1960.

1885 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). Λασκαρίδου. τον τόπο 74 διαμονής της ιδρύτριάς του. 25/11/1911 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). Λειτουργεί ως σχολή ανώτερης εκπαίδευσης υπαγόμενη στο Υπουργείο Παιδείας. Δέκα χρόνια αργότερα μετατράπηκε σε κρατικό ίδρυμα. της Αικ. η Λασκαρίδου εφάρμοσε τα πρωτοποριακά συστήματα διδασκαλίας του μεγάλου Γερμανού παιδαγωγού Friedrich Fröbel (1782-1852). Ελαιογραφία της Θάλειας Φλωρά-Καραβία (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). όπου είχε γεννηθεί. Διδασκαλείο Νηπιαγωγών (1912) Τ Ο 1897 Η ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ Λασκαρίδου ίδρυσε στην Αθήνα το Διδασκαλείο Νηπιαγωγών.700 νηπιαγωγοί. Στεγάστηκε σε οίκημα στη γωνία των οδών Φορνέζη και Κρέμου. μεγαλώσει και σπουδάσει. Το Διδασκαλείο Νηπιαγωγών στη συμβολή των οδών Φορνέζη και Κρέμου. Πορτρέτο της Αικατερίνης Λασκαρίδου.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ Πραγματεία περί του Φροβελιανού Συστήματος. ενώ το 1959 αναδιοργανώθηκε σύμφωνα με τα πρότυπα των παιδαγωγικών ακαδημιών και μετονομάστηκε σε Σχολή Νηπιαγωγών. Κατά το έτος 1912 το Διδασκαλείο Νηπιαγωγών μεταφέρθηκε στην Καλλιθέα. Λασκαρίδου. 55 . Σύμφωνα με τον Τριανταφυλλίδη από το 1914 έως το 1970 αποφοίτησαν από τη Σχολή πάνω από 2. Ευχαριστήρια επιστολή του εκπαιδευτικού τμήματος Ενώσεως Ελληνίδων προς την Αικ. με τα οποία είχε έρθει σε επαφή στην Αυστρία. Εκεί.

δημιούργημα του μεγαλέμπορου Παναγή Χαροκόπου (1835-1911). Εκεί ξεκίνησε την επαγγελματική του σταδιοδρομία ως έμπορος δημητριακών και εκμισθωτής γαιών και απέκτησε μεγάλη περιουσία. βέβαια. Η σχολή αυτή. ώστε να εξασφαλίσουν την επαγγελματική τους αποκατάσταση σε σχετικούς τομείς ή απλώς να διαχειρίζονται με αποτελεσματικότητα τα του οίκου τους.μ. Πέθανε στην Αθήνα το 1911. τα Ιδρύματα Προικοδότησης Άπορων Κοριτσιών στο Βουκουρέστι και την Κεφαλονιά. Σε νεαρή ηλικία μετανάστευσε στη Ρουμανία. σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα.56 75 . Έπειτα αγόρασε το 1906 οικόπεδο έκτασης 20. Παρά τις συστηματικές ενέργειες του Χαροκόπου.Α. Είναι γεγονός αδιαμφισβήτητο ότι. αρχιτέκτονα του Παναθηναϊκού Σταδίου και του Σκοπευτηρίου. 10/6/1905. στην περιοχή της Καλλιθέας. αντίστοιχες με αυτές που πρόσφεραν πολλά εκπαιδευτικά ιδρύματα στη Δυτική Ευρώπη και τις Η. πριν από την ίδρυση της Χαροκοπείου Σχολής.Π. τον Γεωργικό Σταθμό στα Φάρσαλα. Κατά την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα ασχολήθηκε με την πολιτική και το 1910 εξελέγη βουλευτής Αττικοβοιωτίας με το Κόμμα των Φιλελευθέρων του Ελευθέριου Βενιζέλου. ιδρύθηκε προκειμένου να προσφέρει στις νεαρές Ελληνίδες θεωρητικές και πρακτικές γνώσεις οικιακής οικονομίας. ήδη απο τον 19ο αιώνα.. Προκειμένου να υλοποιήσει το όραμά του για την ίδρυση μιας Οικοκυρικής Σχολής υψηλού επιπέδου. η ανέγερση της σχολής δεν ξεκίνησε παρά το 1915. το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα παρουσίαζε ουσιαστική έλλειψη σε ιδρύματα με ανάλογο αντικείμενο. προκειμένου να στεγαστεί η Χαροκόπειος Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή Θηλέων. Το 1899 επέστρεψε στην Ελλάδα· εγκαταστάθηκε στην Αθήνα και συνέχισε την επιχειρηματική του δραστηριότητα στους τομείς των τραπεζοχρηματιστηριακών και των καλλιεργειών. τόσο στην Ελλάδα όσο και στη Ρουμανία. ΠΑΝΑΓΗΣ ΧΑΡΟΚΟΠΟΣ Ο Παναγής Χαροκόπος γεννήθηκε στην Κεφαλονιά το 1835.000 τ. το Χαροκόπειο Εργαστήριο Απόρων Γυναικών και Κορασίων στο Αργοστόλι και. Μεταξύ άλλων χρηματοδότησε την ελληνική εκκλησία στο Βουκουρέστι. Ο σχεδιασμός των κτηρίων ανατέθηκε στον Αναστάση Μεταξά. Ο Χαροκόπος ανέπτυξε πλούσια φιλανθρωπική και κοινωφελή δράση. Έτσι. οι σπουδάστριες της Χαροκοπείου Σχολής θα αποκτούσαν τα απαραίτητα εφόδια. ο Χαροκόπος ταξίδεψε στη Δυτική Ευρώπη και ενημερώθηκε σχετικά με τη μορφή και λειτουργία ανάλογων εκπαιδευτικών εγκαταστάσεων. λόγω ποικίλων Η τελετή θεμελίωσης της Χαροκοπείου Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής Θηλέων. τη Χαροκόπειο Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή Θηλέων. δηλαδή μετά τον θάνατο του δωρητή.Ο ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1884-1925 Χαροκόπειος Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή Θηλέων (1915) T Ο 1915 ΞΕΚIΝΗΣΕ η ανέγερση εκτεταμένου κτηριακού συγκροτήματος παρά της λεωφόρου Συγγρού.

Τελικά. το Επαγγελματικό. Επιπλέον. Από το 1990 και εξής λειτουργεί ως Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα (Α.Ε. τριετής για όλα τα τμήματα. Λιόντης). αδελφός του εμπνευστή της Σχολής. Ο Παναγής Χαροκόπος είχε φροντίσει αποτελεσματικά για την οικονομική αυτονομία της Σχολής. Η Χαροκόπειος Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή Θηλέων μετατράπηκε σε δημόσιο ίδρυμα το 1931. ανέλαβε την ευθύνη της διαχείρισης και ολοκλήρωσης του έργου μετά τον θάνατο του Παναγή. Κ. η Χαροκόπειος Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή Θηλέων ξεκίνησε τη λειτουργία της το 1929.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ Σύγχρονη όψη της Χαροκοπείου Σχολής (φωτ. Ο Σπυρίδων Χαροκόπος. 76 γραφειοκρατικών εμποδίων. ήταν δωρεάν για τα δύο τελευταία τμήματα. Το 1982 επεκτάθηκε και στον τομέα της Διαιτολογίας.Ι. ενώ τα δίδακτρα για το Οικοκυρικό Τμήμα ήταν αρκετά χαμηλά. Το 1937 επεκτάθηκε με την προσθήκη διετούς διδασκαλείου οικοκυρικής εκπαίδευσης.) με την επωνυμία Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο.57 . καθώς στη διαθήκη του προέβλεπε τη διάθεση μεγάλου χρηματικού ποσού για τη συντήρησή της. που στόχευε στην προετοιμασία ευκατάστατων κοριτσιών για τα καθήκοντα της οικοδέσποινας. Περιλάμβανε τρία Τμήματα: το Οικοκυρικό Τμήμα. Το 1951 μετονομάστηκε σε Χαροκόπειο Ανώτατη Σχολή Οικιακής Οικονομίας με στόχο την εκπαίδευση καθηγητριών στο αντικείμενο αυτό. Η φοίτηση. ενώ τρία χρόνια μετά αναγνωρίστηκε ως Ανωτέρα Οικοκυρική Σχολή. με στόχο την κατάρτιση φτωχότερων κοριτσιών στις «γυναικείες τέχνες» και το Τμήμα «προς ειδική μόρφωση υπηρετριών». δώρησε στο ελληνικό κράτος μεγάλο τσιφλίκι στη Θεσσαλία με όρο την κρατική επιχορήγηση στη Σχολή σε ετήσια βάση.

Εκτός από τους ιδιώτες χορηγούς. Ως εκτελεστής οριζόταν ο εκάστοτε Έλληνας πρωθυπουργός. Η πειθώ και ο ενθουσιασμός του Φραγκούδη σε συνδυασμό με τη διορατικότητα του τότε πρωθυπουργού Ελευθέριου Βενιζέλου είχαν ως αποτέλεσμα τη συγχώνευση του κληροδοτήματος Πάντου με τις εγκαταστάσεις της Σχολής της Εκπαιδευτικής Αναγέννησης το 1931. το Πολιτικό-Ιστορικό και το Κοινωνικό-Οικονομικό. επί της λεωφόρου Συγγρού.Π. Ο Φραγκούδης είχε σπουδάσει Νομική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και Πολιτικές Επιστήμες στην École Libre des Sciences Politiques του Παρισιού. Επιστρέφοντας στην Ελλάδα επιδίωξε την ίδρυση μίας ανάλογης Σχολής Πολιτικών Επιστημών. Επίσης. Από το 1989 και εξής το ίδρυμα λειτουργεί ως Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών με εμπλουτισμένο πρόγραμμα σπουδών κατανεμημένο σε εννέα τμήματα. Το 1924 σύστησε σωματείο με την επωνυμία «Εκπαιδευτική Αναγέννησις». Δημοσίευμα στον Καλλιθαϊκό Τύπο. προκειμένου να προωθήσει το όραμά του και να συγκεντρώσει τα απαραίτητα χρήματα μέσω εράνων σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες. της δράσης του Κύπριου δημοσιογράφου και πολιτικού Γεωργίου Φραγκούδη (1869-1939). φύλλο 4 (30/10/1934). έτος Α΄.58 Σύγχρονη όψη του Παντείου Πανεπιστημίου (φωτ. Η φοίτηση ήταν τριετής. σημαντική δωρεά πρόσφερε και το ελληνικό Δημόσιο. οι δύο άνδρες δεν έτυχε να συναντηθούν.Ο ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1884-1925 Πάντειος Ανωτάτη Σχολή Πολιτικών Επιστημών (1927) T Ο 1927 ΘΕΜΕΛΙΩΘΗΚΕ στην περιοχή της Καλλιθέας. κτήριο με προορισμό τη στέγαση ειδικής σχολής για τη διδασκαλία των κοινωνικών και πολιτικών επιστημών. Έτσι δημιουργήθηκε η Πάντειος Σχολή Πολιτικών Επιστημών. Είκοσι έτη αργότερα προστέθηκε και το τμήμα Κοινωνιολογίας. Στη διαθήκη του. ενώ το τμήμα Πολιτικής Επιστήμης συμπεριέλαβε και τις Διεθνείς Σπουδές. Ανδρεόπουλος).. Η ανέγερση των κτηρίων της σχολής ολοκληρώθηκε γύρω στο 1930. η οποία οφειλόταν στον τότε υπουργό Παιδείας Γεώργιο Παπανδρέου (1888-1968). Αριστερά: «Ένα εθνικό ίδρυμα: Η Χαροκόπειος Ανωτέρα Οικοκυρική Σχολή». στο πλαίσιο του Πάντειου Πανεπιστημίου λειτουργούν έξι μεταπτυχιακά προγράμματα. που αρχικά λειτούργησε ως Νομικό Πρόσωπο Ιδιωτικού Δικαίου. παρά μόνο πνευματικά.Α. Α. Το 1937 αναγνωρίστηκε ως δημόσιο εκπαιδευτικό ίδρυμα με την επωνυμία Πάντειος Ανώτατη Σχολή Πολιτικών Επιστημών. δεκαοκτώ ερευνητικά κέντρα και τέσσερα εργαστήρια. τις Η. κατά κύριο λόγο. Το 1963 η φοίτηση στην Πάντειο έγινε τετραετής και τα προσφερόμενα μαθήματα μοιράστηκαν μεταξύ των Τμημάτων Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης. τρία ερευνητικά πανεπιστημιακά ινστιτούτα. γόνος ευκατάστατης οικογένειας του Βόλου με σπουδές στη Νομική του Πανεπιστημίου Αθηνών και Πολιτικών Επιστημών στην École Libre des Sciences Politiques του Παρισιού. 77 . την Αίγυπτο και την Κύπρο. τον Ιούνιο του 1930. που ανοίχτηκε αμέσως μετά από τον θάνατό του. Ανάλογο εκπαιδευτικό όραμα με τον Φραγκούδη είχε και ο Αλέξανδρος Πάντος (18881930). Αυτή η εξέλιξη ήταν αποτέλεσμα. ο Πάντος διέθετε το σύνολο της διόλου ευκαταφρόνητης περιουσίας του για την ίδρυση σχολής πολιτικών επιστημών. Περιλάμβανε δύο τμήματα. Αν και ο Πάντος ακολούθησε ανάλογη πορεία με τον Φραγκούδη.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ

Σιβιτανίδειος Τεχνική Σχολή Τεχνών
και Επαγγελμάτων (1927)
Άνω: Μηχανουργικό τμήμα
της Σιβιτανιδείου Σχολής.
Κάτω: Το κτηριακό
συγκρότημα της Σιβιτανιδείου
Σχολής Τεχνών και
Επαγγελμάτων τη δεκαετία
του 1970. Μπροστά
διακρίνεται ο σταθμός του
Η.Σ.Α.Π. (αρχείο Ι. Γκρίτση).

78

T

Η ΧΡΟΝΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ θεμελιώθηκε η Πάντειος Ανώτατη Σχολή Πολιτικών Επιστημών, δηλαδή το 1927, ιδρύθηκε στην Καλλιθέα και η Σιβιτανίδειος Τεχνική Σχολή Τεχνών και Επαγγελμάτων. Αυτό
έγινε με τα χρήματα του Αιγυπτιώτη έμπορου Βασίλειου Σιβιτανίδη (1830-1921), ο
οποίος κληροδότησε 76.000.000 δραχμές στο
ελληνικό Δημόσιο με στόχο την ίδρυση Τεχνικής Σχολής στην Αθήνα κατά τα πρότυπα του Conservatoire des Arts et Mettiers
του Παρισιού. Με το ένα ήμισυ του παραπάνω ποσού θα κατασκευάζονταν τα
κτήρια και οι εγκαταστάσεις της Σχολής, ενώ με τα υπόλοιπα θα εξασφαλιζόταν η συντήρησή της.
Η Σιβιτανίδειος Τεχνική Σχολή Τεχνών και Επαγγελμάτων εντάχθηκε
στο υπουργείο Εθνικής Οικονομίας
και λειτουργεί σχεδόν χωρίς διακοπή
από την ίδρυσή της μέχρι σήμερα.
Αποτελεί Νομικό Πρόσωπο Δημο-

σίου Δικαίου και διοικείται από επταμελές
συμβούλιο με πρόεδρο τον εκάστοτε Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και Πάσης Ελλάδος και αντιπρόεδρο τον εκάστοτε Πρόεδρο του Αρείου
Πάγου. Στόχος της σχολής ήταν η παροχή
«μέσης καὶ κατωτέρας βιομηχανικὴς τεχνικῆς
καὶ ἐν γένει ἐπαγγελματικὴς μορφώσεωςσ»,
ενώ αργότερα τα μαθήματα κατανεμήθηκαν
σε τρεις κύκλους σπουδών: την Κατωτέρα
Σχολή Τεχνιτών, τη Μέση Σχολή Εργοδηγών
και την Ανωτέρα Σχολή Εργοδηγών.
Η λειτουργία της Σχολής σταμάτησε κατά
την περίοδο της Κατοχής, καθώς τα γερμανικά στρατεύματα είχαν επιτάξει τα κτήρια
και τις εγκαταστάσεις. Σήμερα, η Σιβιτανίδειος Τεχνική Σχολή Τεχνών και Επαγγελμάτων έχει γύρω στους 4.000 μαθητές,
διαθέτει ιδιαίτερα αξιόλογη υλικοτεχνική
υποδομή και περιλαμβάνει πολλαπλά σχολεία και ιδρύματα τεχνικής κατεύθυνσης:
πέντε Τεχνικά Επαγγελματικά Εκπαιδευτήρια (Τ.Ε.Ε.), ένα Ινστιτούτο Επαγγελματικής
Κατάρτισης (Ι.Ε.Κ.), ένα Κέντρο Επαγγελματικής Κατάρτισης (Κ.Ε.Κ.) και ένα Ενιαίο
Λύκειο.60

Ο ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1884-1925

Άνω: Το εργαστήριο
για μικροπεριελίξεις
κινητήρων.
Κάτω: Η αμφιθεατρική
αίθουσα για το μάθημα
Φυσικής - Χημείας.

79

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ

Ο Ιππόδρομος του Φαλήρου
Δεξιά: Πανοραμική άποψη
του χώρου του Ιπποδρόμου
στο Φαληρικό Δέλτα, κατά τη
δεκαετία του 1980
(αρχείο Γραφείου Τύπου
Δήμου Καλλιθέας).

Ο παλαίμαχος αναβάτης
Αντώνης Σταυρινός με το
αραβικό άλογο Σου Αλίμ
που κέρδισε το έπαθλο
Αραβίας, 1929.

80

Κ

ΑΤΑ ΤΟ 1924, η Προνομιούχος Ελληνική Εταιρεία Ιπποδρομιών ξεκίνησε
τις εργασίες για την ανέγερση ιπποδρόμου
στην περιοχή του Φαληρικού Δέλτα, σε έκταση 300 στρεμμάτων, παραχωρηθείσα από το
Δημόσιο. Επρόκειτο για την εξαιρετικά ελώδη περιοχή στα νότια του οικισμού της Καλλιθέας, κοντά στην παραλία των Τζιτζιφιών.
Αρχικά διαμορφώθηκε ο ελλειψοειδής στίβος
που στρώθηκε με άμμο θαλάσσης, προκειμένου να καλυφθεί το ελώδες υπέδαφος. Γύρω
από τον στίβο υψώθηκαν εξέδρες για τους θεατές.
Η εξέδρα των επισήμων διέθετε ειδικά διαμορφωμένα θεωρεία.
Οι πρώτοι ιπποδρομικοί αγώνες διεξήχθησαν
στις 20 Απριλίου 1925. Από τότε οι ιπποδρομίες καθιερώθηκαν ως σταθερός θεσμός στο
πλαίσιο της ελληνικής και, κυρίως, της αθηναϊκής κοινωνίας. Κατά τα χρόνια της Κατοχής,
οι ιπποδρομικοί αγώνες διακόπηκαν, καθώς οι
εγκαταστάσεις του Ιπποδρόμου επιτάχθηκαν
από τα γερμανικά στρατεύματα, τα οποία
προκάλεσαν σημαντικότατες φθορές.
Κατά τα τέλη της δεκαετίας του 1940 η
Προνομιούχος Ελληνική Εταιρεία Ιπποδρομιών ξεκίνησε την επισκευή και ανακαίνιση του
εξοπλισμού και των κτηρίων του Ιπποδρόμου. Κάποια από αυτά απέκτησαν ιδιαίτερα
περίτεχνη μορφή και χρησιμοποιούνταν για
τη διοργάνωση κοσμικών νυκτερινών εκδηλώσεων. Το 1954 αγοράστηκε υπερσύγχρονη,
αμερικανικής κατασκευής εγκατάσταση για
την εκκίνηση των αλόγων και καταργούνται
τα απαρχαιωμένα σχοινιά εκκινήσεων.
Παρόλη την εμπορική κίνηση που έφερνε

Ο ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1884-1925

81

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ

Οι εγκαταστάσεις σταβλισμού
στον Ιππόδρομο,
τη δεκαετία του 1980
(άνω: φωτ. Α. Ανδρεόπουλος,
δεξιά: αρχείο Γραφείου Τύπου
Δήμου Καλλιθέας).

82

Ο ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1884-1925

ΟΙ ΙΠΠΟΔΡΟΜΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ
Το βασιλικό περίπτερο
στον Ιππόδρομο.

Ο

ι πρώτες ιπποδρομίες μετά τη συγκρότηση του νεότερου ελληνικού κράτους
έλαβαν χώρα κατά το 1884, όταν μια ομάδα φιλίππων, γνωστή ως Φίλιππος
Εταιρεία, διοργάνωσαν ιππικούς αγώνες στην περιοχή του Φαλήρου, κοντά στον
χώρο του μετέπειτα Ιπποδρόμου. Η Φίλιππος Εταιρεία είχε επικεφαλής τον Ευστράτιο Ράλλη και την αμέριστη συμπαράσταση του πρωθυπουργού Χαρίλαου Τρικούπη. Ο τελευταίος είχε στριμωχτεί μαζί με το πλήθος των θεατών κάτω από τον
δυνατό αθηναϊκό ήλιο στην πρόχειρη ξύλινη εξέδρα που είχε στηθεί ειδικά για την
περίσταση, προκειμένου να παρακολουθήσει την πρώτη ιπποδρομική διοργάνωση.
Τελικά η ταλαιπωρία του κοινού δεν άξιζε τον κόπο, καθώς η διοργάνωση ήταν
ανεπιτυχής, αφού οι περισσότεροι από τους διαγωνιζόμενους ίππους αποσύρθηκαν
είτε γιατί αφηνίασαν είτε γιατί σωριάστηκαν στο έδαφος και μόνο ένας από αυτούς
κατόρθωσε να τερματίσει.
Ακόμα μία αποτυχημένη προσπάθεια για διοργάνωση ιπποδρομιών έγινε το 1902
στην περιοχή του Ποδονύφτη στα Πατήσια από τη Φίλιππο Κοινωνία εν Ελλάδι. Η
τελευταία είχε ιδρυθεί το 1901 από ομάδα επώνυμων Αθηναίων φιλίππων με σκοπό
την ανάπτυξη ελληνικής ιππικής ράτσας και τη διοργάνωση ιπποδρομιών. Όπως και
στο Φάληρο, η διοργάνωση στα Πατήσια, όπου παρευρέθηκε και η τότε βασιλική οικογένεια, είχε γίνει με πρόχειρα μέσα και κατέληξε σε θεατές που έτρεχαν έντρομοι
μέσα σε σύννεφα σκόνης, για να γλιτώσουν το ποδοπάτημα από τα αφηνιασμένα
άλογα. Ανάλογη αποτυχία είχε και η διοργάνωση του 1910, η οποία επίσης έλαβε
χώρα στην περιοχή του Ποδονύφτη.
Λίγα χρόνια αργότερα μια ομάδα φιλίππων επιχειρηματιών, με επικεφαλής τους
αδελφούς Μίμη και Σπύρο Κωστόπουλο, τον Ηλία Κατσίχτη, τον Ιωάννη Στεφανόπουλο και τον Ελληνοαρμένιο Βαχάν Βαλιαζόγλου αποφάσισε να προωθήσει
συστηματικά τις ιπποδρομίες στην Ελλάδα, καθώς πίστευαν ότι επρόκειτο για
ιδιαίτερα κερδοφόρο μέσο μαζικής διασκέδασης, που θα επέφερε οφέλη και στον
πολιτιστικό τομέα. Έτσι, τον Δεκέμβριο του 1923 το ελληνικό κράτος παραχώρησε
στην παραπάνω ομάδα το δικαίωμα θέσπισης και διεξαγωγής ιπποδρομιών στην
Αττική για τριάντα έτη.
Αμέσως μετά την παραπάνω συμφωνία, στις 11 Ιανουαρίου 1924, συστάθηκε η
Προνομιούχος Ελληνική Εταιρεία Ιπποδρομιών, που προχώρησε χωρίς καθυστέρηση
στην κατασκευή ιπποδρόμου στην περιοχή του Φαληρικού Δέλτα. Στο πλαί-

83

Πλασέ.000. και η στενή του συνεργασία με τον Μίμη Κωστόπουλο έδωσαν μεγάλη ώθηση στην ιπποδρομική δραστηριότητα.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ ΟΙ ΙΠΠΟΔΡΟΜΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ σιο της προετοιμασίας για τους πρώτους αγώνες κατέφθασαν στην Αθήνα εκπαιδευμένοι αναβάτες και ειδικοί σε θέματα ιπποδρομιών από την Αίγυπτο και την Αγγλία.61 Η δημοτικότητα των ιπποδρομιών οφειλόταν σε μεγάλο μέρος στο αμοιβαίο στοίχημα που διεξαγόταν σε σχέση με τους αγώνες (Γκανιάν «Πρώτος». λιμουζίνες. Οι ιπποδρομικοί αγώνες έλαβαν σημαντική ενίσχυση από την πολιτεία. που αγόρασε μεγάλο πακέτο της Εταιρείας Ιπποδρομιών. ἀκόμη καὶ σοῦστες.000. την οργάνωση και διεξαγωγή των αγώνων ανέλαβε ο Οργανισμός Διεξαγωγής Ιπποδρομιών Ελλάδος (Ο. αγγλο-αραβικά από την Κύπρο και καθαρόαιμα αγγλικά. μόνιππα.). ἀγοραῖα.Ι. Τὸ πρῶτον ἀμοιβαῖον στοίχημα ἔφτασε στις 433. εἰς ὁμορφιά.000 τροχοφόρα παντὸς εἴδους. ἐνῷ περὶ τὶς 4. δηλαδή μετά τη λήξη της σύμβασης μεταξύ της Εταιρείας Ιπποδρομιών και του ελληνικού Δημοσίου. Από το 1969 και εξής. κομψότητα καὶ νεωτερισμό. Ο ιππόδρομος επιτάχτηκε και η υπάρχουσα υλικοτεχνική υποδομή καταστράφηκε. Στο Άστυ Καλλιθέας διαβάζουμε: «Ὅ. Η Προνομιούχος Ελληνική Εταιρεία Ιπποδρομιών δεν κατάφερε να θέσει σε λειτουργία τον Iππόδρομο πριν τον Μάιο το 1951. μὲ τὸν περιωρισμένο πληθυσμὸ της. ἐπεδείχθη ἐκείνη τὴν ἡμέραν στὸ Φαληρικὸν Δέλτα.τι εἶχε να ἐπιδείξῃ ἡ πρωτεύουσα τότε. ἦτο ἀδύνατον νά τηρηθῇ ἡ τάξις καὶ οἱ περισσότεροι εἶχαν μπεῖ στὸν ἱππόδρομο χωρὶς να πληρώσουν.62 84 . ἐχρησιμοποιήθησαν ἀπὸ τοὺς Ἀθηναίους γιὰ τὸ κατέβασμὰ των στον Ἰππόδρομο.Δ. Η επίσημη έναρξη των ιπποδρομιών έγινε στις 21 Απριλίου 1925 μέσα σε ιδιαίτερα εορταστική ατμόσφαιρα· οι αγώνες σημείωσαν πρωτοφανή επιτυχία. που αναχαιτίστηκε δραστικά κατά την περίοδο της Κατοχής. Οἱ ἐντὸς τοῦ ἱπποδρόμου θεαταὶ ὑπελογίσθησαν εἰς 20. αραβικά από την Αίγυπτο.Ε. Σουήπστεϊκ).980 δραχμὲς». οἱ ἐκ τῶν πέριξ παρακολουθοῦντες εἰς 30. Επιπλέον. Επίσης εισήχθησαν εβδομήντα άλογα. η ενεργός ανάμειξη του Άγγλου William Reese. διότι λόγω τῆς συρροῆς τοῦ κόσμου.000. Τὰ διατεθέντα εἰσιτήρια ὅμως δεν πέρασαν τίς 8.

Σύλλογος Κατοίκων Καλλιθέας H ΑYΞΗΣΗ ΤΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ της Καλλιθέας κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα ήταν ραγδαία. ο σύλλογος επεδίωξε και πέτυχε την πραγματοποίηση σημαντικών έργων υποδομής. όπως την κατασκευή δρόμων. ὕδρευσις. το μεγαλύτερο επίτευγμα του Συλλόγου Κατοίκων Καλλιθέας ήταν η απόσπαση του οικισμού από τον Δήμο Αθηναίων και η ακόλουθη ίδρυση της Κοινότητας Καλλιθέας το 1925. μηνιγγίτιδος καὶ δυσεντερίας. οι κάτοικοι της Καλλιθέας ίδρυσαν το 1923 τον Σύλλογο Κατοίκων Καλλιθέας. ἐκτὸς τῶν ἄλλων παιδικῶν νοσημάτων. κοκκύτου. στο πλαίσιο της προετοιμασίας για τους Ολυμπιακούς Αγώνες 2004. ο Ιππόδρομος μεταφέρθηκε στο Μαρκόπουλο. φωτισμὸς ἦταν ἄγνωστα. μ’ ἐπιδημία ἐξανθηματικοῦ τύφου. λόγω των ανθυγιεινών συνθηκών που δημιουργούσαν οι στάβλοι. Βέβαια. Πενήντα χρόνια αργότερα. Η Καλλιθέα στα μέσα της δεκαετίας του 1920. Σύμφωνα με τον Σακελλαρόπουλο: «Καθαριότης. τον ηλεκτροφωτισμό του οικισμού και την κατασκευή σταθμού του ηλεκτρικού σιδηροδρόμου. ἱλαρᾶς καὶ ὀστρακιᾶς». 85 . τέλος τοῦ 1922 καὶ ἀρχὲς τοῦ 1923.63 Προκειμένου να αντιμετωπίσουν τα παραπάνω προβλήματα και να βελτιώσουν αποτελεσματικά το βιοτικό τους επίπεδο. Παρ’ όλα αυτά. Έχοντας εξασφαλίσει την αμέριστη συμπαράσταση του Γεωργίου Φιλάρετου και άλλων επιφανών Καλλιθεατών. οι αντίστοιχες δημοτικές αρχές ζητούσαν την απομάκρυνσή του.Ο ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1884-1925 στην περιοχή της Καλλιθέας και του γειτονικού Παλαιού Φαλήρου ο Ιππόδρομος. τα έργα υποδομής που είχαν πραγματοποιηθεί μέχρι το 1920 ήταν ανεπαρκή. ήδη από τη δεκαετία του 1950. ὀδοποιΐα. Σ’ αὐτὴ τὴν κατάστασι παρουσιάζετο τότε ἡ Καλλιθέα.

A. the area was practically uninhabited. The church in question had been erected 86 .374. that put it into practice at the beginning of January 1885. Subsequently. Besides them. Wealthy Greeks from abroad brought their businesses and homes in Athens. The idea to establish a well-designed settlement in the area occupied by modern Kallithea belonged to the Building Company S. poor people from all over Greece arrived in Athens look- ing for a job and a better life.and figtrees and vegetable gardens attended by farmers from Plaka and Brahami (current Municipality of Aghios Demetrios). vineyards. Abelokepoi. Kallithea was one of these. I Athens during the last decades of the 19th century N 1834 ATHENS WAS SELECTED to host the capital of the newly established Greek state. As a matter of fact. The River Ilissos flowing through the north-eastern section of the region made the land particularly fertile. Kallithea was the first officially planned and systematically organised Athenian settlement. Panagiotopoulos). the result of Harilaos Trikoupes’ (1832-1896) vision and initiative. the new capital’s harbour was also built up. the town expanded considerably through the establishment of new settlements around its periphery. At that time it was only a small town of no more than 10. olive. With the exception of a small settlement in the vicinity of the small Agia Eleousa church. By 1890 the population of Athens had been multiplied by ten. Kypsele. Kato Patesia. Piraeus. while the neighbouring Piraeus laid almost uninhabited. Pagrati etc. the situation became much worse.000 people. The final decades of the 19th century in Greece are characterised by development and modernization. before 1885 D URING THE FIRST HALF of the 19th century the Kallithea area was covered by fields of barley. After 1834. the population increased rapidly and many impressive public and private buildings were erected. Marble statue by the Kallithean sculptor Thomas Thomopoulos (photo by S. such as Neapole. By the late 1870s Athens had accumulated a population of 63. These people shared the miserable living conditions of the lower Athenian social class and dwelled in small houses or even shacks with no heating and proper drainage. The others. As more and more people kept arriving during the 1880s and 1890s. In order for the newcomers to be accommodated.CHAPTER III THE KALLITHEA SETTLEMENT 1884-1925 by Anastasia Leriou Harilaos Trikoupes.355. were created by means of erecting a number of unlicensed buildings in areas outside the limits of the official cityplan. Kallithea during the 19th century. in 1889 this number had climbed up to 114.

Tzitzifies was a popular hunting place during the first decades of the 20th century. In 1885 Kehagias died and the company. analogous to those in France.THE KALLITHEA SETTLEMENT 1884 -1925 during the Ottoman period. The Building Combany S. Giannopoulos did not manage to complete the houses’ construction. Professor Stefanos Streit (1835-1920). In 1885 Konstantinos Giannopoulos undertook the construction of three houses in the newly established suburb.A. merchants. This area is known as Tzitzifies. that would accommodate the latter’s storerooms and garage. Pavlos Tzolas and Michael Sevastos. The settlement would include small houses that the workers would be able to buy by means of loans and mortgages offered by the Building Company S. where currently Davaki Square is located. coastal location and close vicinity to Athens and Piraeus. Nevertheless. at some point during the last decades of the 18th or the beginning of the 19th century. almost entirely of red stone. as many lime-furnaces were to be found there. itself. and the establishment of the Kallithea settlement (1884) T HE BUILDING COMPANY S. This area was generally known as ‘Damari’ (Ÿ quarry). it used to be quite marshy. Euthymios Kehagias named the new settlement ‘Kallithea’ (Ÿbeautiful view). In order to create an efficient urban infrastructure at Kallithea. a distinguished banker. House founding ceremony organised by the Building Enterprise Company. To the north-west the railway connecting Athens to Piraeus cut across the Kallithea plain. It seemed ideal for hosting a new settlement aiming to relief the urban centres of Athens and Piraeus that were getting more and more crowded. members’ attention. To the west the fields stretched southwards until they reached the sea. Immediately to east of the abattoir rose the steep Sikelia Hill. Populated by numerous birds of various species. resorted to selling building plots at particularly low prices. The abattoir. Their original aim was to create a settlement for workers. The Athenian Company of Horse-drawn Carriages on the other hand.000 m2. 1909. It is generally believed that they were designed by the famous German architect Ernst Ziller (1837-1923) who happened to live in Athens during that period. was approved by the Minister of Internal Affairs in December 1884. mainly in the Faleron Delta region. made a contract with the Athenian Company of Horse-drawn Carriages.A. they bought approximately 910. it was never fully materialised. Due to its healthy and pleasant climate. 87 . Ziller is also responsible for a large number of summer houses built in Kefisia that look quite similar to the earliest Kallithea houses. major Anastasios Theofilas.000 m2 of land from the Greek State in the region between the modern Harokopou district and the church of Agia Eleousa. after the beautiful sea-view it provided. constructed by the Municipality of Athens in 1856. Owning significant capitals.A. the un-finished houses were placed under the ownership of the Building Company S. undertook the responsibilities of completing the construction of the semi-finished houses. was established in 1883 by Euthymios Kehagias (1821-1885). facing serious economic problems. due to unexpected financial difficulties.A. the Building Company S. prepared by a French civil engineer on the basis of the Hippodamian architectural system. was located to the south of the Filopappos Hill and near the Ilissos River. these people were interested in construction investment. As the years passed. Subsequently. The former offered a piece of land of about 14. and the brothers Konstantinos and Anastasios Giannopoulos.A. However.A. it went through plenty of modifications and changes. the Kallithea region attracted the Building Company S. Consequently. The settlement’s plan.

In the future he would have two more houses. Thoroughly restored. the artillery officer N. Mantzagriotakes and K. these families ended up spending the whole year at Kallithea and not just the summer months. As the years went by. people changed their minds eventually. Besides them. In collaboration with the Building Company S.A. As the area was rather desolate. Kantakouzenos also selected Kallithea as their summer resort. building five small houses. so as to provide their settlement with the basic means. constructed within the grounds of his building plot to accommodate his office and library respectively.CHAPTER ΙΙΙ. the Building Company S. the gendarmerie chief I. Goulimes in 1887.000 m2 for the construction of a shooting-gallery (ŸSkopefterion).A. Kallithea became a summer resort. as various distinguished Athenians decided to have summer houses constructed in the area. a building plot of 24. In 1897 the new suburb had more than one hundred and fifty permanent residents. the agriculturalist Panagiotes Gennadios (1848-1917) in 1888. Laskarides’ house still stands housing the Municipal Art Gallery. However. constructing a water-reservoir. such an endeavour seemed quite risky. Tsatsos. The first inhabitants of the new Athenian suburb T HE FIRST RESIDENT of the newly established Athenian suburb was the educated Georgios Filaretos (1848-1929). he was so attracted by Kallithea’s picturesque scenery that he bought one of the Building Company’s semi-finished houses together with the land surrounding it in 1887. During the first three years after its establishment. The revival of the Olympic Games and the Kallithea shooting-gallery Skopefterion (1896) I N 1895 THE OLYMPIC GAMES Committee bought from the Building Company S. The shooting-gallery was built near the settlement by means of a donation made by the great benefactor Georgios Averof (1818-1899). A few months after Filaretos had settled at Kallithea. University of Athens and. K. It was designed by the architect Anastases Metaxas . The Kallithea shooting-gallery (Skopefterion). the families of Julios Fornezes. Nevertheless. 88 Filaretos and Laskarides were followed by more prominent Athenians. This is where the shooting matches of the 1st Olympic Games would be held. G. Filaretos named his new house ‘Sikelia’. however. he was joined by the family of his uncle Laskaris Laskarides (1828-1900) who bought the semi-finished house across ‘Sikelia’. Chrestomanos. none of the land-owners went ahead with having a house built. managed to sell a significant number of building plots. related to Filaretos. similarly to Laskarides. such as lamb-posts along its streets and on the squares. a jurist and politician. e. installing water-pipes and providing the future inhabitants of Kallithea with cheaper tickets. Damilates in 1890 and Georgios Kremos (1840-1926) in 1895. The latter was a Reader at the Department of History.. the Kallitheans made systematic efforts. ‘Palladion’ and ‘Elyssion’. Thus.A. I.g. a police station and a surgery.

merchants. During the 1900s the first primary schools were founded. The latter were employed at the nearby abattoir. The newcomers were lawyers. more modest houses started appearing. Skopefterion was a long and narrow building measuring 350x80 m with a fortresslike appearance. During the first decades of the 20th century the Athenians regarded Kallithea as a particularly pleasant district with plenty of fresh air. It constructed fifty stone twostorey houses in the Harokopou area. grocers. education and training to blind children from all over Greece. as many members of the Athenian middle-class decided to move to the newly established suburb. The winner was Nikolaos Chatzopoulos. During the 1920s an Typing practice at the Home of the Blind. Kallithea was characterised by impressive villas and mansions. while their dimensions relatively modest. The construction of the building began in 1910. that is to say a few hundred metres to the north of the already existing settlement. which cost 95. more than half of them were refugees. Kallithea’s first church. The arrival of the refugees from Pontos and Asia Minor pushed these numbers even higher. 27 March 1896). teachers. Home of the Blind (1906) Kallithea during the first decades of the 20th century D URING THE FIRST YEARS of the 20th century. The design of the new houses was impressive. who remained president of the community until 1929. Its first director was the pedagogue Irene Laskarides (1882-1958). In 1909 the Building Enterprise Company was established. Its construction. was completed a few days before the beginning of the Olympic Games. by 1907 this figure had grown to 1. Additionally. Gradually.659 people. there were farmers from the provinces and workers. civil servants. the queries and the few factories that had been established around Kallithea’s periphery during the 1910s and 1920s.270. building contractors. and an attractive beach at Tzitzifies. so that middleclass buyers could afford them. the church of Metamorfosis. who had specialised in tutoring blind people in Europe. Later. The institution was accommodated in an impressive building constructed by means of a donation provided by the brothers Anania and Raphael Abeth. it was used as a refugee camp (early 1920s). The beginning of the 20th century witnessed a rapid increase in Kallithea’s population: in 1896 Kallithea T HE HOME OF THE BLIND was established in 1906. The shooting-gallery was inaugurated on the third day of the games (Wednesday. rich merchants from Syria. the first stores appeared. was built near Agia Eleousa. and also bakers. At the same time. The first municipal election took place in June 1925. many trees.000 drachmas. the youngest daughter of Laskaris Laskarides. who maintained the director’s position for thirty years. After the end of the 1st Olympic Games the shooting-gallery hosted various athletic events and shooting practices. The institution provided accommodation.THE KALLITHEA SETTLEMENT 1884 -1925 (1863-1937). the restorer of the Panathenaic Stadium. it was demolished in 1965. architects. The Home of the Blind at Kallithea was superbly organised by Irene Laskarides. This dramatic population increase resulted in Kallithea’s detachment from the Municipality of Athens and the subsequent establishment of the Community of Kallithea in 1925. Slightly before 1899. a school (1926-1941) and a prison (1941-1965). and employees of the Athenian Company of Horsedrawn Carriages. 89 . In 1928 Kallithea boasted a population of 29. had 136 permanent residents.

Fifteen years later the institution was re- I N 1915 THE CONSTRUCTION of a large building on Theseos Avenue began by means of a large fund offered by Panages Harokopos (1835-1911). Fragoudes managed to convince the Greek State in regards to the importance of such a school and. as well as a boarding school for blind children were built. the Home of the Blind has been admitting blind and deaf-mute children as well. whose parents had died during Balkan War I. Νursemaid School (1912) I The Nursemaid School during the 1960s. Panteios Supreme School of Political Sciences (1927) T HE ESTABLISHMENT of the Panteios Supreme School of Political Sciences in 1927 should be seen as the result of the systematic effort of two inspired men: the Cypriot journalist and politician Georgios Fragoudes (1869-1939) and the lawyer Alexandros Pantos (1888-1930). In 1979 the institution became a legal entity in public law and was renamed ‘Centre of Education and Rehabilitation for the Blind’ (K. At that time the school included three departments: housekeeping for future housewives. housekeeping for maids and professional training in jobs for women such as knitting. after graduation the students would be able to find jobs or become efficient housewives. who intended to establish an institution able to provide Greek girls with a proper education in housekeeping and home economics. Thus. Although they had never met.CHAPTER ΙΙΙ. founded the Nursemaid School in Athens.E. Twenty years later it was renamed ‘Harokopeion Supreme School of Home Economics’ aiming at educating future home economics teachers. raise a considerable amount of money through donations in order have a large building constructed on Syggrou Avenue in 1930. Fragoudes’ vision was significantly supported by a fund allocated for 90 . In 1969 new wings were built. in order to provide shelter for the poor orphans.). wife of Laskaris Laskarides. Harokopeion School of Home Εconomics and Professions for Women (1915) National War Orphanage (1912) T HE NATIONAL WAR Orphanage was founded in 1912.B. moreover. a few years later the institution was recognised as a legal entity in public law and renamed ‘Experimental National Nursery School’. The institution became public in 1931. N 1897 Aikaterini Chrestomanou.R. The establishment was organised by the distinguished pedagogue Aikaterini Chrestomanou (1842-1916). The first students were accepted in 1929. in 1959 it was reorganised as a pedagogic academy. Since 1990 it has been promoted to an Instituion of Higher Educational called ‘Harokopeio University’. who had studied the pedagogic systems of the famous German Friedrich Fröbel (1782-1852) in Austria. sewing etc. impressive hostel. It currently constitutes an Institution of Higher Education subject to the Ministry of Education. Fragoudes and Pantos shared the same vision: creating an educational institution focussing on social and political sciences. The consecutive wars and political instability characterising the first half of the 20th century resulted in more and more children taking shelter at the National War Orphanage in Kallithea. located to Kallithea. Since 1946. Harokopos was inspired by analogous schools in Europe and the USA training young women from as early as the 19th century. In 1922 Nursemaid School became a public institution.

a legal entity in private law. and subsequently seriously damaged. The Preferential Greek Company of Horse-races repaired the racecourse and added more buildings and facilities during the late 1940s and early 1950s. the foundation of such a school in Pantos’ will. the nearby Municipalities of Kallithea and Palaio Faleron had been demanding its closure from as early as the 1950s. the association managed to achieve many of its goals. The Faleron Racecource T HE CONSTRUCTION of the racecourse in the Faleron Delta area began in 1924 and was sponsored by the Preferential Greek Company of Horse-races. The very first Greek horse-races took place in 20 April 1925. This was due to the unhealthy conditions created by stabling a large number of horses. by the German army. Panteios School of Political Sciences.THE KALLITHEA SETTLEMENT 1884 -1925 The Harokopeion School of Home Economics and Professions for Women during the 1950s. Since then. Despite the commercial benefits that the Faleron Racecourse brought to the surrounding areas. horse-races became very popular among the members of the Athenian society. It aims at providing effective technical-industrial training. was established. Sivitanideios Public School of Trade and Vocations (1927) T HE SIVITANIDEIOS Public School of Trade and Vocations was founded in 1927 by means of a fund allocated in Vasilios Sivitanides’ (1830-1921) will to the establishment of a technical school following European models and principally the renowned Conservatoire des Arts et Mettiers in Paris. Kallithea Residents’ Association D ESPITE THE RAPID increase in the Kallithea population during the first decades of the 20th century. Thus. 91 . The Racecourse was relocated to Markopoulo in 2004. With the guidance of Georgios Filaretos. as the racecourse buildings and facilities were requisitioned. The most important of them was the settlement’s detachment from the Municipality of Athens and its subsequent establishment as an autonomous Community. During the German occupation the races were interrupted. Since 1989 it has been classified as an Institution of Higher Education called ‘Panteion University of Social and Political Sciences’. In 1937 it was recognised as a public educational institution named ‘Panteios Supreme School of Political Sciences’. subject to the Ministry of Economy. the development in the settlement’s infrastructure by 1920 was particularly poor. In 1923 the residents established an association aiming at providing its members with better living conditions. This took place in 1925. Sividanideios constitutes a legal entity in public law.

Η οδός Φιλαρέτου προς Νέα Σμύρνη από το ύψος της διασταύρωσης με την οδό Πλάτωνος στον Μεσοπόλεμο. . Πρόκειται για τον Συνοικισμό Ποντίων Σκοπευτηρίου.

Η περίφραξη άρχιζε από το πίσω μέρος του κτηρίου έως την οδό Φαμέλη (σημερινή οδό Μεσολογγίου) και από την οδό Φιλαρέτου έως την οδό Σκρα. κατεδάφισαν τον ψηλό πλίνθινο εξωτερικό μαντρότοιχο και με τα υλικά του κατασκεύασαν μικρά πλινθόκτιστα σπίτια με στέγη από πισσόχαρτο ή λαμαρίνα. Οι πρόσφυγες στεγάστηκαν δηλαδή σε έναν χώρο περιφραγμένο με πανύψηλους χωμάτινους τοίχους και εντελώς εγκαταλελειμμένο. Στον χώρο του Σκοπευτηρίου. προκειμένου να αποκατασταθούν οι νεοφερμένοι. προκειμένου να προφυλαχτούν από το κρύο του χειμώνα που πλησίαζε. Μέσα σε άθλιες συνθήκες οι πρόσφυγες ανέλαβαν μόνοι τους την αυτοστέγασή τους οικοδομώντας χωμάτινες καλύβες και πρόχειρα καταλύματα. χτισμένες με πλίνθους από τους τοίχους του Σκοπευτηρίου. καλυμμένος με αγριόχορτα και με παντός είδους ερπετά στον προαύλιο χώρο. Στην Καλλιθέα κατέφθασαν το φθινόπωρο του 1922 πάνω από 20. χωρίς συγκεκριμένο σχέδιο. εκτός από τον συνοικισμό του Σκοπευτηρίου. χωρίς μελέτη για αποχέτευση και . ο οποίος περιγράφεται από τους σύγχρονους τότε κατοίκους ως απέραντος βαλτότοπος. Έτσι. την Κωνσταντινούπολη και τα παράλια της Μικράς Ασίας. Τότε ο υπέρογκος αριθμός των προσφύγων ανάγκασε τις κυβερνήσεις να κινητοποιήσουν όλους τους ανθρωπιστικούς φορείς και όλα τα μέσα που διέθεταν. την Καππαδοκία. δημιουργήθηκαν οι προσφυγικοί συνοικισμοί των Παλαιών Σφαγείων (βόρεια της Χαροκoπείου Σχολής) και των Τζιτζιφιών. είχαν εγκατασταθεί γύρω στις 500 οικογένειες. ήδη από το 1919. Για την εγκατάστασή τους.ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV Η ΙΔΡΥΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ της Άννας Μουρουγκλού Η Η εγκατάσταση των προσφύγων στην Καλλιθέα ΚΑΛΛΙΘΕΑ ΗΤΑΝ ΕΝΑΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΒΑΣΙΚΟΥΣ ΤΟΠΟΥΣ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗΣ των προσφύγων αμέσως μετά την αποβίβασή τους στον Πειραιά. κυρίως από την Κερασούντα.000 πρόσφυγες από τον Πόντο. την Τρίπολη και την Τραπεζούντα. που προϋπήρχε. καθώς το ελληνικό κράτος δεν τους παρείχε τα απαραίτητα εφόδια ούτε μερίμνησε γι’ αυτούς. οι καλύβες μετατράπηκαν σε υποτυπώδεις κατοικίες. τουλάχιστον μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1920. Σύντομα. Εκεί οι πρώτοι πρόσφυγες στεγάστηκαν πρόχειρα στήνοντας αυτοσχέδια παραπήγματα κατασκευασμένα είτε με καλάμια και λινάτσες ή σακιά είτε με πλίνθους από λάσπη και άχυρο.

Σύλλογος Ποντίων «Αργοναύται .Κομνηνοί»).ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV Οικογένεια Ποντίων προσφύγων που εγκαταστάθηκε στην Καλλιθέα το 1920 (φωτογραφία 1898. 94 .

όπου υπήρχαν τρία ιδιωτικά πηγάδια με ανεμόμυλους και από το μεγάλο πηγάδι του αγροκτήματος Διαβολάκου μεταξύ των οδών Αθηνάς και Ανδρομάχης. της ανύπαρκτης αποχέτευσης και των πολλαπλών ασθενειών. αφού βρισκό- Οικογένεια Ποντίων λίγο πριν από την αναγκαστική φυγή τους στην Ελλάδα. Στεγάστηκαν και αυτοί σε ξύλινα παραπήγματα μέσα στα βούρλα των Τζιτζιφιών.Ηρακλέους .1 Μόνο κατά τα μέσα της δεκαετίας του 1930 εκκενώθηκε ο χώρος του Σκοπευτηρίου για να λειτουργήσει το 4ο Δημοτικό Σχολείο και το Γυμνάσιο Αρρένων και Θηλέων.Σκοπευτηρίου . στην περιοχή του Νέου Πόντου (λεωφόρο Συγγρού .. Πιστοποιητικό της Ένωσης Ποντίων Καλλιθέας που βεβαιώνει ότι ο Παναγιώτης Ασατίδης κατάγεται από την Κερασούντα του Πόντου.Φιλαρέτου. Η εικόνα του περιγράφεται και στα πρακτικά του τότε κοινοτικού συμβουλίου Καλλιθέας: «Ἐπειδὴ ἐν τῇ περιοχῇ τοῦ κτιρίου τοῦ Σκοπευτηρίου ὑπάρχει προσφυγικὸς συνοικισμὸς τῶν Ποντίων.Δαβάκη . που υπάγονταν τότε στην Κοινότητα Νέου Φαλήρου. Νερό προμηθεύονταν από την οδό Φιλαρέτου. στην Αγία Ελεούσα. οἵτινες ἰδίαις δαπάναις ἔχουσι κατασκευάσει οἰκήματα εἰς ἃ κατοικοῦν πλεῑστα δὲ οἰκήματα ἔχουσι κατασκευασθῇ ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν τοίχων τοῦ οἰκήματος τοῦ Σκοπευτηρίου καὶ συνεπῶς ἡ ἐκ τοῦ μέρους τούτου ἀπομάκρυνσις τῶν προσφύγων εἶναι δυσχερὴς [. Πολλοί βρήκαν απασχόληση στις οικοδομές.Ηλέκτρας Περικλέους . οι πρόσφυγες είχαν να αντιμετωπίσουν και μεγάλες πλημμύρες. στην περιοχή Καψάνη (Δοϊράνης . ένα μέρος των προσφύγων εγκαταστάθηκε πίσω από τη Σχολή του Χαροκόπου. Μετά το πρώτο διάστημα. Σιτίζονταν το πρώτο διάστημα από τα πρόχειρα συσσίτια που οργάνωσε το κράτος τις πρώτες τουλάχιστον εβδομάδες. καθώς εκτός από το πρόβλημα της λειψυδρίας. ιδρύοντας νέους συνοικισμούς σε γειτονικές περιοχές.Μαντζαγριωτάκη). Δεν ήταν λίγοι και οι πρόσφυγες που έφτασαν στην Καλλιθέα από τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη. τὸ Σκοπευτήριον εἶναι ἀκατάλληλον διὰ ἄλλην χρῆσιν». με τη στήριξη του τότε Υπουργείου Προνοίας. προκειμένου να στήσουν νέα καταλύματα.Φιλαρέτου-Δήμητρος). Κατ’ αυτόν τον τρόπο. 95 .] ἐπειδὴ ὁλόκληρον τὸ μέρος τοῦτο καὶ ἡ περιοχὴ τοῦ Σκοπευτηρίου μέχρι τροχιοδρομικῆς γραμμῆς ἔχει ἀπαλλοτριωθεῖ ὑπὲρ τῶν ἐκεῖ κατοικούντων προσφύγων καὶ συνεπῶς ἐφ’ ὅσον παραμείνει ὁ προσφυγικὸς συνοικισμὸς εἰς τὸ μέρος τοῦτο.Κέκροπος και στο Σκοπευτήριο στις οδούς Αριστείδου . Άνδρες και γυναίκες του συνοικισμού εργάστηκαν επίσης στα εργοστάσια της Καλλιθέας και τα περιβόλια της Αγίας Ελεούσας. στην περιοχή μεταξύ των οδών Σοφοκλέους .Η ΙΔΡΥΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ χωρίς υδροδότηση.Αμαζόνων . ενώ αρκετοί ασχολήθηκαν με το εμπόριο.. όταν πια συνειδητοποίησαν ότι δεν υπήρχε περίπτωση άμεσης αποκατάστασης και επιστροφής στις εστίες τους. Οι όροι διαβίωσης στις Τζιτζιφιές υπήρξαν πολύ χειρότεροι από εκείνους των άλλων συνοικισμών. άλλοι στους τροχιόδρομους (το αμαξοστάσιο βρισκόταν στην πλατεία της Καλλιθέας). Περίπου 960 οικογένειες ήταν στην κυριολεξία στοιβαγμένες έως τα τέλη του 1922 μέσα στον χώρο αυτό. παρέχοντας αρχικά και κάποια υποτυπώδη υλι- κά στους πρόσφυγες. Η περιοχή ήταν ακατάλληλη για εγκατάσταση. κάποιοι άλλοι. Ο χώρος του Σκοπευτηρίου έμεινε γνωστός με την ονομασία Συνοικισμός Ποντίων Σκοπευτηρίου και συγκέντρωσε χιλιάδες πρόσφυγες μέχρι το 1925. Το κράτος ανέλαβε να αποσυμφορήσει τον συνοικισμό του Σκοπευτηρίου. ὅστις ἀριθμεῖ περὶ τάς δέκα χιλιάδας κατοίκων. έστησαν τις ξύλινες παράγκες τους στις δύο όχθες του Ιλισσού στα Παλαιά Σφαγεία. οι πρόσφυγες άρχισαν να ψάχνουν για εργασία.

που οι Ιταλοί αργότερα το είχαν κάνει φυλακή. Οι παρόχθιες περιοχές του Ιλισσού στην Καλλιθέα συχνά μετατρέπονταν σε λίμνες ή χειμάρρους. τους δύσκολους χειμώνες οι πρόσφυγες χρησιμοποιούσαν μόνο μαγκάλια που λειτουργούσαν με πυρήνα. χτίστηκαν δημοτικά λουτρά στη γωνία Δήμητρος και Ανδρομάχης και οι άνδρες πρόσφυγες. Τα λέγανε συνοικισμούς.2 Οι καταυλισμοί αυτοί που «φιλοξένησαν» τους πρόσφυγες μέχρι να χτιστούν τα προσφυγικά σπίτια ήταν. η οποία αδιαφορούσε για την ύπαρξή τους και μόνο ανεχόταν την παρουσία τους. παρά μόνο ομαδικές τουαλέτες που εξυπηρετούσαν κατά δεκάδες τους πρόσφυγες. Το λουτρό των μελών κάθε οικογένειας γινόταν σε ξύλινες ή μεταλλικές σκάφες. όπως ήδη σημειώθηκε. όμως. και μια άλλη πίσω απ’ το Γυμνάσιο Θηλέων. πεντακάθαρα. Ήταν. πίσω από την Οικοκυρική Σχολή. Ένας κάτοικος της Καλλιθέας περιγράφει την εικόνα των προσφυγικών συνοικισμών της περιοχής του ως εξής: «Είχαμε δύο αποικίες αυτών των ξεχασμένων ανθρώπων στην Καλλιθέα. από τους οποίους προμηθεύονταν καθημερινά με στάμνες και κουβάδες το λιγοστό νερό που τους αναλογούσε. Οι δρόμοι ήταν χωμάτινοι και δεν είχαν ούτε αποχέτευση. ακόμα και μετά την ανάληψη της ευθύνης από την εταιρεία Ούλεν το 1931. μακριά απ’ τα μάτια της υπόλοιπης κοινωνίας. μια στου Χαροκόπου. καθώς δεν υπήρχε σύστημα αποχέτευσης. όποτε η ποσότητα του νερού τούς το επέτρεπε. οι οποίοι πολλές φορές βρέθηκαν να επικοινωνούν μεταξύ τους με βάρκες. κοντά στην Ευαγγελίστρια. 96 ταν σε χαμηλότερο επίπεδο από αυτό της θάλασσας. Όσον αφορά στην υδροδότησή τους. βόθροι όπου είχε κατασταλάξει κάθε σταγόνα ανθρώπινης μιζέριας. Κάθε οικογένεια διέθετε απαραίτητα και μια λάμπα πετρελαίου. Συνήθως. φτώχειας και απελπισίας. και πέθαιναν εκεί. τοποθετήθηκαν μόνο κοινοί κρουνοί στα όρια κάθε συνοικισμού. Έπειτα από περίπου μία δεκαετία και με πρωτοβουλία των πρώτων κοινοταρχών (Νικολάου Χατζόπουλου και Δημητρίου Αναγνώστου). ταλαιπωρώντας τους κατοίκους. Χαρακτηριστική εικόνα από πλημμύρες στις Τζιτζιφιές. Είχαν κτίσει οι άνθρωποι τα σπίτια τους μόνοι τους από πλίθρες και τσίγκινες σκεπές. υπέφεραν εκεί. με αποτέλεσμα να μετατρέπεται σε απροσπέλαστη λιμνοθάλασσα κάθε φορά που έβρεχε. τουλάχιστον. Οι ίδιοι έτρεχαν να βοηθήσουν τους αναξιοπαθούντες. Παντελής ήταν η έλλειψη κανόνων υγιεινής. άθλιες παράγκες με πισσόχαρτα. καθώς είχε δημιουργηθεί η εντύπωση ότι θα αποκαθίσταντο σύντομα σε οικίες και θα εγκατέλειπαν τις καλύβες των συνοικισμών. Το ρεύμα δεν είχε φτάσει ακόμα στα προσφυγόσπιτα. Ζούσαν εκεί. Πολλοί παλιοί κάτοικοι της Καλλιθέας περιγράφουν εικόνες αθλιότητας κάθε φορά που πλημμύριζε ο συνοικισμός.ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV Το κτήριο του Σκοπευτηρίου στις αρχές της πρώτης δεκαετίας του 20ού αιώνα. κάνανε παιδιά εκεί. που μεγάλωσαν και αντιμετώπιζαν τις ίδιες στερήσεις. αυτές οι περιστά- . ούτε νερό στα σπίτια τους. «απέκτησαν την πολυτέλεια» για ένα καθημερινό λουτρό μετά τη σκληρή δουλειά. Όσο για τη θέρμανσή τους. αλλά στην πραγματικότητα ήταν κοινωνικά λεπροκομεία.

Ἀριστείδου. όταν ανέλαβε εκ νέου ο Ελευθέριος Βενιζέλος την πρωθυπουργία.Ηρακλέους . αλλά οι συνοικισμοί αυτοί ήταν διαφορετικοί. μὴ δυνάμενοι πληρώσωσι τὴν ἀπαιτουμένην προκατα- Εκπρόσωποι του Υπουργείου Προνοίας και προσφυγόπουλα μπροστά από τις παράγκες του Σκοπευτηρίου.3 Κάτω από αυτές τις δύσκολες συνθήκες κατάφεραν οι πρόσφυγες της Καλλιθέας να επιβιώσουν. Οι δύσκολες περιστάσεις τούς είχαν ενώσει όλους σε μια μονάδα που το κοινό χαρακτηριστικό της ήταν τα βάσανα. Ἀμαζόνων. πληροφορούμαστε ότι: «[. Δεν υπήρχε έγκλημα εκεί. Κατά την περίοδο αυτή ανεγέρθηκαν τα πρώτα σπίτια στη δεξιά πλευρά της τότε οδού Δήμητρος (σημερινής Δαβάκη). και μέχρι το 1934 περίπου. 97 . άρχισε πιο συστηματική προσπάθεια από τους κρατικούς φορείς. άρχισε σταδιακά και με αργούς ρυθμούς η οριστική στέγαση των προσφύγων της Καλλιθέας και η αποσυμφόρηση του Σκοπευτηρίου.] αἱ ὁδοὶ Ἑσπερίδων..Δαβάκη μέχρι τη λεωφόρο Συγγρού δημιουργήθηκε ο συνοικισμός Νέα Ζωή.. μέχρι τῷδε ἡ ἐξ ἐκεῖθεν ἀπομάκρυνσις ἦτο ἀδύνατος. Από το 1928. Φιλαρέτου ἕως ὁδοῦ Σκρᾶ εἶναι κεκλισμέναι ἐντελῶς. ἡ ἀπομάκρυνσίς τους προσέκρουε αὓτη εἰς τὸ ὅτι τὸ Ὑπουργεῖον Προνοίας ἠξίου ὅπῃ ἑκάστη τούτων προκαταβάλῃ ἀνὰ 5 ὁμολογίας τῶν ἀνταλλαξίμων καὶ οὕτω θὰ ἐλάμβανε οἴκημα. 1932. Σοφοκλέους καὶ Ἀνδρομάχης ἀπὸ τῆς ὁδοῦ Γ. Γύρισαν τα μάτια τους στη Ρωσία και τον κομμουνισμό […]». καθόσον ἐντὸς τοῦ τετραγώνου αὐτοῦ ἀπὸ τοῦ ἔτους 1922 καὶ ἐντεῦθεν ἐγκατεστάθησαν διάφοροι πρόσφυγες τοῦ συνοικισμοῦ Σκοπευτηρίου.Η ΙΔΡΥΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ σεις κάνουν αυτά τα μέρη εστίες εγκλήματος. ἀνεγείραντες μικροδωμάτια ἐκ πλίνθων ἰδίαις δαπάναις καὶ δὴ ἐντὸς τῶν ὡς ἄνω ὁδῶν. Τότε. Από τα πρακτικά του κοινοτικού συμβουλίου της περιόδου στα μέσα Οκτωβρίου 1930. Οι δικαιούχοι ανέλαβαν την υποχρέωση να εξοφλήσουν τις κατοικίες τους μέσα σε ορισμένο από το κράτος χρονικό διάστημα και μετά την αποπληρωμή θα τους επιδίδονταν οι τίτλοι κατοχής της περιουσίας τους. Εκεί αποκαταστάθηκαν το 1930 σε μονώροφες και διώροφες κατοικίες περίπου 200 οικογένειες. Ήταν μια τακτική κοινότητα. προκειμένου να αποκατασταθούν οι πρόσφυγες σε οργανωμένους αγροτικούς ή αστικούς συνοικισμούς. Η κονωνική και οικονομική κατάσταση των ανθρώπων αυτών τους έκανε να κοιτάξουν αλλού για σωτηρία. όπου επικρατούσε η οικογενειακή τιμή και υπερηφάνεια και χαρακτηριζόταν από αμοιβαία αλληλεγγύη. ἣδη ὅμως ὁπότε τὸ Ὑπουργεῖον Προνοίας καὶ Δημοσίας Ἀντιλήψεως ἀνήγειρεν ἐν Καλλιθέᾳ καὶ πλησίον τῆς λεωφόρου Συγγροῦ περὶ τάς 200 λιθόκτιστους οἰκίας. Από την οδό Μυκηνών .Φιλαρέτου . Πλεῖστοι ὅμως ἐξ αὐτῶν εἶναι ὁμολογουμένως ἄποροι.

Εκεί.] τὸ Κοινοτικὸν Συμβούλιον ἀποφαίνεται ὅτι τὸ διαμεμισθωμένον ποσὸν εἰς τοὺς ἀπόρους πρόσφυγας διατεθῇ ὡς δωρεὰ τῆς Κοινότητος πρὸς αὐτοὺς». Το 1931.. Παρά τη συγκέντρωση των προσφύγων σε νέους οικισμούς. γεγονὸς ἐπιβεβλημένον διὰ τὴν ὑγιεινὴν κατάστασιν τῶν ἐν αὐτῷ διαμενόντων προσφύγων [. καθώς εγκαθίσταντο στην περιοχή νέοι πρόσφυγες. στην οποία δημιουργήθηκε ο οικισμός Νέος Πόντος. στα μέσα της δεκαετίας του 1930. ο χώρος του Σκοπευτηρίου εξακολούθησε να αποτελεί τον πυρήνα του προσφυγικού στοιχείου στην Καλλιθέα. Κάθε χρόνο το σωματείο μοίραζε πισσόχαρτο για την επισκευή της στέγης και διενεργούσε εκδρομές σε κατασκηνώσεις της Πεντέλης για τα παιδιά των προσφύγων. απαλλοτριώθηκε ο χώρος γύρω από την περιοχή Καψάνη (όπου βρισκόταν το εργοστάσιο της Πειραϊκής Πατραϊκής) μεταξύ των οδών Μαντζαγριωτάκη.4 Σχεδόν ταυτόχρονα. Δοϊράνης και Ηρακλέους.. οι οποίοι έφταναν από την επαρχία αναζητώντας καλύτερη τύχη. Αξιομνημόνευτη είναι η συνδρομή του σωματείου «Πρόοδος» (ιδρύθηκε το 1925). έπειτα από μεγάλες προσπάθειες των . Λίγο αργότερα. Αγελαδοτροφείο κοντά στην κεντρική γέφυρα του Ιλισσού. ανεγέρθηκαν οι οικισμοί Κοσμετάτου –επί της λεωφόρου Συγγρού– και Αγίας Ελεούσης. που μαζί με την Κοινότητα Καλλιθέας συνέδραμαν το ποντιακό στοιχείο τα πρώτα εκείνα δύσκολα χρόνια. 98 βολήν. με πρωτοβουλία του Υπουργείου Πρόνοιας και Κρατικής Αντιλήψεως. ἀφενός ἵνα ἐπιτευχθῇ ἡ ῥυμοτομία τῶν ἐν λόγῳ κεκλισμένων ὁδῶν καὶ χάριν τῆς ἀραιώσεως τοῦ Συνοικισμοῦ τοῦ Σκοπευτηρίου. χτίστηκαν 150 περίπου διώροφες κατοικίες.ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV Ο νέος Ιερός Ναός του Αγίου Νικολάου που χτίστηκε δίπλα στην ομώνυμη παλιά εκκλησία του Σκοπευτηρίου. επί πρωθυπουργίας Παναγή Τσαλδάρη. ὅτι εἰς τὴν Κοινότητα συμφέρει νὰ ἐξεύρῃ λύσιν τοῦ ζητήματος τούτου.

Π. Βασιλειάδη. Χατζοπούλου. δίπλα ακριβώς στο Σκοπευτήριο.. Μέξη. Δημητρίου Γιακουμίδη. Ακριβή στοιχεία των εκλογών δεν έχουν διασωθεί.Η ΙΔΡΥΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ O Νικόλαος Χατζόπουλος. προτείναντος ὅπως τὸ Κοινοτικὸν Συμβούλιον προβῇ εἰς τὴν ἐκλογὴν τοῦ ὁριστικοῦ Προέδρου καὶ διὰ μυστικῆς καὶ διὰ ψηφοδελτίων ψηφοφορίας. Σκεφθὲν. Σκαλτσογιάννη. πρώτος πρόεδρος της κοινότητας (αρχείο Α. Διὰ ταῦτα. ένα ξύλινο παράπηγμα ουσιαστικά. Παν. προσφύγων. Μαμαλάκη καὶ Κυριακοῦ Εὐσταθιάδου. Κ. Σακελλαροπούλου. Το πρώτο συμβούλιο της Κοινότητας Καλλιθέας. Ἐπ. Διακοπούλου. ἀπόντων δὲ τῶν Γεωργίου Ἀγγελέα. Γνωστό είναι μόνο ότι ο Ν. Μελετίου Μέξη καὶ Χριστ. Γουναροπούλου. Ν.5 H ίδρυση της Κοινότητας Τ Α ΠΡΩΤΑ ΒΗΜΑΤΑ της Τοπικής Αυτοδιοίκησης στην Καλλιθέα έγιναν εν μέσω των εξαιρετικά αντίξοων συνεπειών της Μικρασιατικής καταστροφής και της βαθιάς πολιτικής κρίσης που ακολούθησε. Συνέπεσαν με τη δικτατορία του Θεόδωρου Πάγκαλου. Τζιτζώρη. ἡμέραν Κυριακὴν καὶ ὥραν 9 π. Τριανταφυλλίδη. Τριαντ. ἐπειδὴ ἡ πρότασις τοῦ Προεδρεύοντος νόμιμος τυγχάνει. Ανδρεόπουλου). συνελθὸν εἰς συνεδρίασιν ἐν τῷ καταστήματι τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου Ἀρρένων Καλλιθέας. Φωτεινοῦ. Ν. Βασ. τὸ Κοινοτικὸν Συμβούλιον τῆς Κοινότητος Καλλιθέας. Χατζόπουλος πλειοψήφησε συγκεντρώνοντας 180 ψήφους έναντι των αντιπάλων του υποψηφίων Παύλου Σερράου και Φ. Σύμφωνα με το πρακτικό της εκλογής του πρώτου κοινοτάρχη: «Ἐν Καλλιθέᾳ τῶν Ἀθηνῶν τὴν 6ην τοῦ μηνὸς Δεκεμβρίου 1925. ὑπὸ τὴν προεδρίαν τοῦ Κου Δημητρίου Γουναροπούλου. Προεδρεύοντος Συμβούλου. Ν. Προέβη εἰς τὴν ἐν λόγῳ ἐκλογὴν διὰ μυστικῆς καὶ διὰ ψηφοδελτίων ψηφοφορίας 99 . Παπαδοπούλου. χτίστηκε σε μία νύχτα ο Άγιος Νικόλαος. Νικόλαος Χατζόπουλος Σ ΤΙΣ ΔΗΜΟΤΙΚΕΣ ΕΚΛΟΓΕΣ του Ιουνίου του 1925. Ἀκοῦσαν τοῦ Προεδρεύοντος. Ν. προκειμένου να ικανοποιήσει τις θρησκευτικές ανάγκες των προσφύγων. πρώτος πρόεδρος της Κοινότητας Καλλιθέας εξελέγη ο δικηγόρος Νικόλαος Χατζόπουλος. παρόντων τῶν Κοινοτικῶν Συμβούλων Δ. Ζ΄ νόμου.μ. σε ανάμνηση της ομώνυμης εκκλησίας της Κερασούντας του Πόντου. ἔχον ὑπ’ ὄψιν τὸ ἄρθρον 31 τοῦ Δ. Μ.

Η. Ὁ Προεδρεύων Δ.Σ. ικανό να αντιμετωπίσει τα οξυμμένα προβλήματα της νέας κοινότητας. Νικόλαος Χατζόπουλος. Χατζόπουλον. η κατασκευή του οποίου είχε δρομολογηθεί από τον Σύλλογο Κατοίκων Καλλιθέας λίγα χρόνια νωρίτερα. Καλλιθέας. τα οποία για πρώτη φορά μελετώνται αναλυτικά με την ευκαιρία της παρούσας έκδοσης. ἐφ’ ὅσον ἐν . έργο που έχοντας εξαντλήσει τους απαραίτητους χρηματικούς πόρους αποφασίστηκε να τεθεί υπό την αιγίδα της Κοινότητας «πρὸς συμφέρον τοῦ κοινοῦ καλοῦ». Την ίδια περίοδο εκτελούνται έργα υδροδότησης στον προσφυγικό συνοικισμό του Σκοπευτηρίου και την περιοχή Χαροκόπου8 και λαμβάνεται απόφαση να βρέχονται με νερό οι κεντρικοί. η Κοινότητα χρειάστηκε να ασχοληθεί σοβαρά με το πρόβλημα της σχολικής στέγης. Ἐγένετο. προκειμένου να στεγαστεί το Γυμνάσιο και το Ελληνικό Σχολείο Καλλιθέας. ἀπεφασίσθη καὶ ὑπεγράφη αὐθημερόν. διαπιστώνεται ότι η πρώτη αιρετή διοίκηση της κοινότητας επιδίωξε να δημιουργήσει τις αναγκαίες δημόσιες υποδομές. έχοντας την υποχρέωση να επιδοθεί σε μια επίμονη προσπάθεια για την εξασφάλιση πόρων από το κράτος και να ασκήσει τις αρμοδιότητες.10 διαπιστώνοντας ότι το μέχρι τότε χρησιμοποιούμενο «κτίριον τοῦ Σκοπευτηρίου εἶναι ἀκατάλληλον καὶ ἀνθυγιεινὸν διὰ τὴν ἐν αὐτῷ ἐγκατάστασιν καὶ λειτουργίαν σχολείων. χωμάτινοι δρόμοι της συνοικίας κατά τους καλοκαιρινούς μήνες. Ένα από τα σημαντικότερα έργα που εκτελέστηκαν κατά τη διάρκεια της θητείας του 100 Νικολάου Χατζόπουλου ήταν ο σταθμός Ε. λαβόντα ψήφους ἕνδεκα (11).ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV Παιδιά Καλλιθεατών σε κατασκήνωση. Από τα πρακτικά του κοινοτικού συμβουλίου7 λαμβάνεται εξάλλου η πληροφορία ότι το 1926 άρχισε η ανέγερση του ιερού ναού των Αγίων Πάντων επί της λεωφόρου Θησέως. έχοντας ως κύριο καθήκον να οργανώσει έναν στοιχειώδη διοικητικό μηχανισμό.Κομνηνοί» οργάνωνε ψυχαγωγικές εκδηλώσεις σε όλη τη διάρκεια της μεσοπολεμικής περιόδου.6 Ο πρώτος αιρετός κοινοτάρχης της Καλλιθέας. μίσθωσε μάλιστα η ίδια οίκημα στην οδό Ιφιγενείας. Από τα πρακτικά των αποφάσεων του κοινοτικού συμβουλίου. Ο Σύλλογος Ποντίων «Αργοναύται .9 Επί της θητείας του Νικολάου Χατζόπουλου. Το καλοκαίρι του 1927. καὶ ἐξελέξατο Πρόεδρον τὸν Κον Νικόλαον Μ. Γουναρόπουλος Τὰ μέλη (υπογραφές). άσκησε τα καθήκοντά του μέχρι την 1η Σεπτεμβρίου 1929. τις οποίες καθόριζε το νομικό πλαίσιο λειτουργίας του θεσμού.

Οι οδοί. το κοινοτικό συμβούλιο αποφάσισε «ὅπως ἀπομακρυνθῶσι ἐκ τῆς περιφερείας τῆς Κοινότητος ἅπαντα τὰ ὑπάρχοντα αἰγοπρόβατα καὶ ἀπαγορεύῃ τὴν παραμονὴν καὶ βοσκὴν αἰγοπροβάτων πλὴν μιᾶς αἰγὸς ἤ ἑνὸς προβάτου οἰκοσίτου δι’ ἑκάστην οἰκογένειαν». Τον Ιανουάριο του 1928. Το άλσος της Νέας Σμύρνης άρχισε να διαμορφώνεται εκείνη την περίοδο και να υδροδοτείται από τον ιδιώτη κάτοικο της Καλλιθέας. στην Καλλιθέα και τις Τζιτζιφιές. όπου κατασκεύασε ένα βαθύ πηγάδι. Η έναρξη της λειτουργίας τους ορίζεται την 1η Νοεμβρίου 1928. η ευθύνη της οποίας ανήκε ως τότε στον Σύλλογο Κοινωνικής Αλληλεγγύης. 11 Την ίδια χρονιά ανέλαβε και τα έξοδα της νυχτερινής σχολής. τῇ περιοχῇ τούτου ὑπάρχῃ προσφυγικὸς συνοικισμὸς». θεωρώντας «παράνομον καὶ ἀκατάλληλον»12 το γεγονός ότι ο σύλλογος φορολογούσε τους κατοίκους για να εξασφαλίσει τη συντήρησή της. Τον Απρίλιο του ίδιου έτους. αφού οι (άνδρες) εκλογείς υπερβαίνουν τους 3. «ἐν ᾗ φοιτοῦν ἄποροι μαθηταὶ καὶ δὴ ὀρφανὰ». Αγόρασε ένα οικόπεδο στη συμβολή των οδών Δημοσθένους και Πριάμου. αλλά μάλλον πρόχειρη λύση στο υδροδοτικό πρόβλημα της Κοινότητας. η Κοινότητα Καλλιθέας διαιρείται σε τέσσερα εκλογικά τμήματα. γεγονός που μαρτυρεί μεγάλο αριθμό βοσκοτόπων γύρω από την Καλλιθέα. αποφασίστηκε η κατασκευή αγωγού «πρὸς διοχέτευσιν τῶν ὑδάτων τούτων εἰς τὴν θάλασσαν»15. Η ευκολότερη υδροδότηση επέτρεψε στην Κοινότητα τη δημιουργία κήπων και πάρκων.16 Παράλληλα. το κοινοτικό συμβούλιο αρχίζει να ασχολείται με την κατασκευή μόνιμου ασφαλτικού οδο- 101 .14 Το καλοκαίρι του 1927 ανατέθηκε από την Κοινότητα σε εταιρεία η υδροδότηση της πλατείας των Τζιτζιφιών. Τον Οκτώβριο του 1928 το κοινοτικό συμβούλιο αποφασίζει να ιδρύσει δύο κοινοτικές νυχτερινές σχολές. μάλιστα.13 Από την ίδια περίοδο (1927-1928) χρονολογείται η κοπιώδης και εξαιρετικά χρονοβόρα προσπάθεια για τον ηλεκτροφωτισμό των οδών της συνοικίας με κρατική επιχορήγηση. του Δήμου Καλλιθέας χαρακτηρίζονται «σχεδὸν ὅλαι τοῦ ἰδίου πλάτους εἰς εὐθεῖαν γραμμὴν ῥυμοτομημέναι καὶ δὲν μπορεῖ καμμία νὰ θεωρηθῆ ὡς δευτερεύουσα».500. Το 1928 ένας ομογενής από τη Βουλγαρία που εγκαταστάθηκε στην Καλλιθέα δημιούργησε την πρώτη επιχείρηση διανομής και πώλησης νερού.Η ΙΔΡΥΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ Ο προσφυγικός συνοικισμός των Παλαιών Σφαγείων στην Καλλιθέα. καθώς και επτά φρεατίων στον προσφυγικό συνοικισμό του Σκοπευτηρίου. δίνοντας μια άμεση.

Κομνηνοί».Κομνηνοί»).ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV Ποδηλατικοί αγώνες στην προπολεμική Καλλιθέα (αρχείο Ι. ο οποίος οργάνωνε καθημερινά συσσίτια για τους άπορους μαθητές της Καλλιθέας κατά την προπολεμική δεκαετία (Σύλλογος Ποντίων «Αργοναύται . 102 . Μεταφορά γάλακτος στον Σύλλογο Ποντίων «Αργοναύται . Γκρίτση).

Ι. Πετρόχειλος. Σ. επιδεικνύοντας δραστηριότητα σε όλους τους τομείς. Νικολαΐδης. δίνοντας έτσι μια υποτυπώδη αστική μορφή στις γειτονιές και τους οικισμούς της. Έως τον Αύγουστο του 1929. η οποία επρόκειτο να συνεχιστεί στα επόμενα χρόνια. ο υπογραμματέας. Γιακουμίδης. Ν.τι ἤθελε κρίνει σκόπιμον ὥστε συντόμως νὰ ἐξευρεθῇ τὸ ἀπαιτούμενον οἰκόπεδον διὰ τὴν ἵδρυσιν νεκροταφείου τῆς Κοινότητος». συγκεντρώνοντας κυρίως τις ψήφους των προσφύγων. Κυριαζής. Π. συμφωνεί με την πρόταση του κοινοτάρχη να αγοραστούν 3. Αθανασόπουλος. Απατζίδης. υπονόμων και του δικτύου ύδρευσης. Σ.18 τη διάνοιξη οδών στις Τζιτζιφιές. υπήρξε ο «δημιουργός» της Καλλιθέας. Το συμβούλιο. Υποστηρίζεται από συγχρόνους του ότι ο Δημήτριος Αναγνώστου. Γ. Το κοινοτικό συμβούλιο της περιόδου πλαισίωσαν οι Ι. Ι.26 Η υλοποίηση της απόφασης επρόκειτο πάντως Συσσίτιο του Συλλόγου Κωνσταντινουπολιτών για τα άπορα παιδιά.Η ΙΔΡΥΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ στρώματος στην οδό Πάριδος (Χαροκόπου) και επί της οδού Θησέως από τη λεωφόρο Συγγρού (γέφυρα Παλαιών Σφαγείων) μέχρι την παραλιακή οδό των Τζιτζιφιών και μάλιστα «μετὰ ὑπονόμου καὶ συναφῶν ἐργασιῶν». Δ. Ν.17 ένα έργο που θα ολοκληρωνόταν. Δημήτριος Αναγνώστου Τ ΟΝ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟ ΤΟΥ 1929.24 Το Νοέμβριο του 1929. οι επόπτες φύλαξης του Ιλισσού. στην Αγία Ελεούσα και το Σκοπευτήριο. Απομακρύνθηκαν ο γενικός γραμματέας της Κοινότητας (στην ίδια θέση διορίστηκε ο ποιητής Σωτήρης Σκίπης). το συμβούλιο εξουσιοδοτεί τον πρόεδρο «ἵνα ἐνεργήσῃ πᾶν ὅ. Εξάλλου.000 πινακίδες προκειμένου να τοποθετηθούν σε κάθε σπίτι της κοινότητας. Αραπάκης. ο Δ. Αλεξανδρίδης. συστάθηκε επιτροπή «ἥτις θὰ προβῇ εἰς ἐπισταμένην ἐνέργειαν ἐλέγχου τῆς διαχειρίσεως τοῦ τέως Προέδρου τῆς Κοινότητος Νικολάου Χατζόπουλου». Φωτεινός. Τον πρώτο μήνα της ανάληψης των καθηκόντων του. όπως και οι δύο γιατροί της Κοινότητας. 103 . είτε διότι υπέβαλαν παραίτηση.25 Τον ίδιο χειμώνα. πρόεδρος της Κοινότητας εξελέγη ο Δημήτριος Αναγνώστου. αρχείο Συλλόγου Κων/πολιτών). Αιγίδης. ο επόπτης φωτισμού. η Κοινότητα αγόρασε οικόπεδο «διὰ ἀνέγερσιν σχολικῶν κτιρίων ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου Παιδείας». ενδιαφέρον παρουσιάζουν αποφάσεις του κοινοτικού συμβουλίου για την κατασκευή πλατείας στην περιοχή του ναού των Αγίων Πάντων. κοινοτάρχης Καλλιθέας (1928-1933).22 Με προσωπική προσπάθεια και συνεχή διαβήματα προς το Υπουργείο Παιδείας.20 Παράλληλα. Αναγνώστου προχώρησε σε ομαδικές απολύσεις κοινοτικών υπαλλήλων είτε διότι κρίθηκαν ανεπαρκείς. η δακτυλογράφος. λίγο αργότερα. ο επόπτης καθαριότητας του Σκοπευτηρίου. Δημήτριος Αναγνώστου. πολλά χρόνια αργότερα.19 καθώς και την έγκριση λειτουργίας λαϊκής αγοράς στην πλατεία Δημοκρατίας (Κύπρου). ο επόπτης καθαριότητας. επιτυχημένος δικηγόρος της πρωτεύουσας.23 Παράλληλα. Κόκκινος. το κοινοτικό συμβούλιο «ἐγκρίνει ὅπως ὁ ἀρχιμουσικὸς Σπύρος Μπάκας διοργανώσῃ Φιλαρμονικὴν τῆς Κοινότητος» και διαθέτει πόρους προκειμένου να εξευρεθεί αίθουσα διδακτηρίου και να αγοραστούν τα απαραίτητα μουσικά όργανα.21 απόδειξη της αντιπαράθεσης μεταξύ των δύο πρώτων κοινοταρχών. ωστόσο. από τις πρώτες αποφάσεις του κοινοτικού συμβουλίου ήταν η άμεση απομάκρυνση όλων των ξύλινων παραπηγμάτων «τῆς στάσεως πλατείας Καλλιθέας (58 τὸν ἀριθμόν) ὅπου κατοικοῦν ἄποροι πρόσφυγες». αλλά ανέπτυξε μεγάλη κοινωνική δραστηριότητα. Δ. δεκαετία 1930 (φωτ. Αγγελής. ο Δημήτριος Αναγνώστου πέτυχε τον Ιανουάριο του 1930 την έγκριση της ανέγερσης δύο Δημοτικών Σχολείων. Γ. Η νέα κοινοτική αρχή επιτέλεσε αξιόλογο έργο. Ζαχαρόπουλος. Δημητριάδης. γεφυρών. ο εμπειρογνώμων και ο βοηθός του. Μ. με την υποστήριξη του Κόμματος των Φιλελευθέρων. το οποίο δεν περιορίστηκε στην κατασκευή και συντήρηση οδών. Κ.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV 104 .

33 ενώ συγκινητική είναι και η στήριξη που παρέχεται στους πρόσφυγες το φθινόπωρο του 1930. το κοινοτικό συμβούλιο έλαβε σειρά αποφάσεων για την κατασκευή έργων υποδομής38 και τον εκσυγχρονισμό και εξωραϊσμό της συνοικίας.29 τις νυχτερινές σχολές της κοινότητας. ώστε να τους δοθεί η άδεια να εγκατασταθούν στα διώροφα λιθόκτιστα σπίτια του νέου οικισμού της Νέας Ζωής. γίνονται και δοχεία απορ- ριμμάτων. κυρίως δε αυτής στην οποία φοιτούν άποροι μαθητές. καθώς τα περιορισμένα οικονομικά μέσα της Κοινότητας δεν επαρκούν για την εκτέλεση παρά μόνο μικρών τεχνικών έργων. οι οποίοι παρέχουν δωρεάν φάρμακα στους απόρους της κοινότητας. Αργότερα. καθώς και ο Σύλλογος Ποντίων «Αργοναύται . εξάλλου.. Το πρόβλημα με τις πλημμύρες στις Τζιτζιφιές παραμένει ωστόσο οξύ.. όταν η κοινότητα παρεμβαίνει οικονομικά για να παραχωρηθούν στους άπορους πρόσφυγες οι απαραίτητες ομολογίες από το Υπουργείο Προνοίας και Αντιλήψεως.35 δεντροφυτεύσεις. την οποία εξεδήλωσαν προς άπορους κατοίκους και ασθενείς κοινωνικές ομάδες.28 τον Σύλλογο Πολυτέκνων Καλλιθέας.31 Πολύτιμη ήταν επίσης η σχεδόν κάθε τρεις μήνες έγκριση επιδόματος από τον κοινοτικό προϋπολογισμό για τη στήριξη άπορων οικογενειών. 2ο.37 Κατά τη θητεία του Δημητρίου Αναγνώστου. δημοτικοῦ σχολείου προσφύγων Παλαιῶν Σφαγείων. οι οποίοι προστρέχουν στην κοινότητα για οικονομική ενίσχυση: η Ένωσις των Τζιτζιφιών.32 Κάθε δύο μήνες το κοινοτικό συμβούλιο εξοφλεί επίσης λογαριασμούς φαρμακοποιών. το Συμβούλιο «ἀπαλλάσσει ἐκ τοῦ φόρου κυβισμοῦ ἀνεγερθησόμενα γραφεῖα Συλλόγου Κωνσταντινουπολιτῶν Κοινότητος Καλλιθέας ὑπὸ τύπον δωρεᾶς τῆς Κοινότητος πρὸς τὸν Σύλλογον λόγῳ τοῦ ὅτι ὁ σκοπὸς τούτου εἶναι κοινωφελὴς».27 την Πανελλήνια Ένωση Τυφλών. Από το κοινοτικό συμβούλιο εγκρίνονται ομόφωνα αποφάσεις για την ενίσχυση εκκλησιαστικών επιτροπών και φιλανθρωπικών οργανώσεων. 1ο.Κομνηνοί».39 Το οικονομικό πρόβλημα επρόκειτο. 105 . να διχάσει το 1931 το κοινοτικό συμβούλιο κατά τη συζήτηση πρότασης του Ειδικού Ταμείου Επαρχιακής Οδοποιίας για τη συγχρηματοδότηση από την κοινότητα της «κατασκευῆς τῆς δεξιᾶς πλευρᾶς τῷ κατερχομένῳ τῆς λεωφόρου Θησέως» και την επιβολή διοδίων για την εκμετάλλευση Αριστερά: Άποψη της συνοικίας των Τζιτζιφιών (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας).Η ΙΔΡΥΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ να αναθεωρείται κάθε χρόνο και να εισάγεται στους προϋπολογισμούς της επόμενης κάθε φορά χρονιάς. ενισχύει οικονομικά το αθλητικό σωματείο περιφέρειας Τζιτζιφιών «Αιολικός». δημοτικοῦ σχολείου Κεντρικοὺ Φαλήρου Τζιτζιφιὼν».34 τοποθετούνται επιπλέον κρήνες. Σχεδόν σε όλους τους προσφυγικούς συνοικισμούς εκτελούνται έργα οδοποιίας. κυρίως δε αυτή στην οποία φοιτούν άποροι μαθητές των Τζιτζιφιών.000 ὑπὲρ τῶν σχολείων τούτων. 3ο. καθώς και των νυχτερινών σχολών της κοινότητας. Ίσως το κυριότερο χαρακτηριστικό των κοινοτικών αρχών της περιόδου είναι η κοινωνική ευαισθησία. καθώς οι κοινοτικές αρχές έθεταν άλλες προτεραιότητες.36 Ενισχύονται όλοι ανεξαιρέτως οι προσφυγικοί σύλλογοι. δημοτικοῦ σχολείου προσφύγων Σκοπευτηρίου. Επιπλέον. ο Σύλλογος Κωνσταντινουπολιτών για να αποπερατώσει το μέγαρό του.] ἐπεψηφίσθη πίστωσις ἐκ δραχμῶν 10. δημοτικὰ σχολεῖα κοινότητος Καλλιθέας.30 ενώ το φθινόπωρο του 1930 και τα έξι μικτά κοινοτικά σχολεία «ὑπέβαλον πρὸς τὴν Κοινότητα αἴτησιν δι’ ἧς αἰτοῦνται ὅπως αὕτη ἔλθῃ ἐπίκουρος δ’ οἰκονομικῆς ἐνισχύσεως πρὸς θεραπείαν ἀμέσων ἀναγκῶν αὐτῶν [. Ο Ιερός Ναός Αγίων Πάντων. οι οποίες στις αρχές του 1931 ανέρχονται σε περίπου 800.

Συγκεκριμένα. το οποίο επρόκειτο να απασχολήσει την Καλλιθέα μέχρι τις μέρες μας.Κομνηνοί». θα διατηρηθεί και για το νέο έτος ο τρόπος συλλογής των σκου- 106 . ο κοινοτάρχης Δημήτριος Αναγνώστου έθεσε για πρώτη φορά στο κοινοτικό συμβούλιο το ζήτημα του Ιπποδρόμου.42 Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η έκθεση των «ἐπιβληθησομένων κοινοτικῶν φόρων» για το 1931: «Διατηροῦνται κατὰ τὸ συμφέρον τῆς Κοινότητος α) ὁ φόρος συντηρήσεως ὁδῶν καὶ καθαριότητος.41 Το 1932.ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV Εργασίες για την κατασκευή του πρώτου κτηρίου που στέγασε τον Σύλλογο Ποντίων «Αργοναύται . αρχές της δεκαετίας του 1930.40 Στο τέλος του ίδιου χρόνου πληροφορούμαστε ότι «ἐτέθη ὁ θεμέλιος λίθος ἀνεγερθησομένου 2ου διδακτηρίου Χαροκόπου». β) ὁ φόρος ἐκμεταλλεύσεως πεζοδρομίων. ζήτησε να διερευνηθεί «ἐὰν τὸ γήπεδον ἐφ’ οὗ ἐκτελοῦνται αἱ ἱπποδρομίαι ἀνήκει κατὰ κυριότητα εἰς τὸ Δημόσιον ἤ εἰς τὴν Κοινότητα» και εξασφάλισε τη συγκατάθεση του σώματος για τον ορισμό ειδικού νομικού συμβούλου. της λεωφόρου. γ) ὁ φόρος θαλασσίων ψυχρῶν καὶ θερμῶν λουτρῶν».43 Μάλιστα.

Ν. Γ. Ιω. Ιω. Γιακουμίδη. Την άνοιξη του 1931 το κοινοτικό συμβούλιο αποφασίζει «νὰ ἐκκαθαρισθῇ ἡ πλατεῖα Καλλιθέας καὶ νὰ ἐξωραϊσθῇ αὕτη κατὰ τὴν ἐπιθυμίαν ὅλων τῶν δημοτῶν τῆς κοινότητος». Αραπάκη. Δ. Δ. 29/10/1934. 107 . Αλεξανδρίδη. Αναγνώστου. Από τις συζητήσεις του κοινοτικού συμβουλίου στην υπ’ αριθμόν 3 απόφαση44 γνωστοποιείται ότι η κοινότητα οφείλει να συνδράμει τους ασθενείς κατοίκους. ο οποίος άρχισε να εντείνει την παρέμβασή του στη δημόσια ζωή της πόλης. Δυστυχώς η υλοποίηση έμεινε επί πολλά χρόνια στα χαρτιά. Αγγελή. φύλλου 8. Μ. παρόντων των μελών Δ. πιδιών «ὑπὸ 7 κάρρων πρὸς 90 δραχμὲς ἕκαστον ἡμερησίως». σχετικό με τη δημιουργία νεκροταφείου στην Καλλιθέα. του προέδρου και του Ιωάννη Αραπάκη. αριθμ. Κόκκινου. ωστόσο. Αλεξανδρίδης. Τζιτζιφιῶν καὶ Παλαιῶν Σφαγείων.46 Αντιπρόεδρος εκλέγεται ο Γ. με αποτέλεσμα η εκκένωση της πλατείας τελικά να επιτευχθεί έπειτα από πολλούς μήνες. λαβὼν ψήφους 10». Αθανασόπουλου. Σπ. Αμπατζίδη. εμφανίζεται διχασμένο ανάμεσα σε δύο αντιμαχόμενα στρατόπεδα. Στη συνεδρίαση της 1ης Αυγούστου. προκειμένου ἡ κοινότης να προβῇ εἰς τὴν ἀναδιοργάνωσιν τῶν σχολῶν τούτων». ιατρούς και κλινικές προκειμένου να καλυφθούν τα έξοδα νοσηλείας. Πετροχείλου ψηφίζεται πρόεδρος της κοινότητας «μετὰ μυστικῆς ψηφοφορίας. Γ. Αμέσως μετά την επανεκλογή του. Κ. Στ. καθώς δεν μπόρεσε ο δήμος να εξασφαλίσει τα απαραίτητα κονδύλια. Επιπλέον τα δωμάτια ήταν λιγότερα από τους παραγκούχους. Νικολαΐδη. κυρίως των άπορων κατοίκων της κοινότητας.Η ΙΔΡΥΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ Εργαστήριο επισκευής υποδημάτων στον Σύλλογο Ποντίων «Αργοναύται Κομνηνοί» στα μέσα της δεκαετίας του 1930. Φωτεινού. σελ. ο Δημήτριος Αναγνώστου προτείνει «ὅπως ἀπολυθῶσιν ἀπὸ 1/8/1931 ἅπαντες οἱ διδάσκαλοι τῶν κοινοτικῶν νυχτερινῶν σχολείων Καλλιθέας. Αυγείδη. 4. Γι’ αυτό η κοινότητα εγκρίνει οικονομική εισφορά σε φαρμακοποιούς. Δημητριάδη και απόντων των μελών Ιω. Ν.47 ενώ Αριστερά: Άρθρο της εφημερίδας Καλλιθαϊκός Τύπος. κυρίως επειδή οι πρόσφυγες αυτοί ήταν άποροι και άνεργοι και αδυνατούσαν να αποπληρώσουν ακόμα και το χαμηλό ενοίκιο που τους επέβαλε η κοινότητα. Το συμβούλιο. Το έργο αυτό ταλαιπώρησε το κοινοτικό συμβούλιο επί αρκετούς μήνες. Αυτό θα γίνει εφόσον το συμβούλιο ορίσει τα μισθώματα προκειμένου οι παραγκούχοι πρόσφυγες της πλατείας να εγκατασταθούν στα 30 κοινοτικά καταστήματα που αποπερατώθηκαν στην οδό Δήμητρος. Ζαχαρόπουλου. οι οποίοι προσβλήθηκαν από την επιδημία της γρίπης που ξέσπασε από την 1η Ιανουαρίου 1931 μέχρι τις 28 Φεβρουαρίου 1931. Κυριαζή.45 Μετά τις κοινοτικές εκλογές του 1931 ο Δημήτριος Αναγνώστου επανεξελέγη πρόεδρος της κοινότητας. Π.

000 δραχμῶν διὸ καὶ προτείνει ὅπως τὸ Συμβούλιον εἰς μνήμην τοῦ μεταστάντος ἡ πρὸ τῆς οἰκίας ταύτης ὁδὸς Ἀμφιτρίτης ὀνομασθῇ ὁδὸς Στρατηγοῦ Μαντζαγριωτάκη». ἀποβιώσας ἐνταῦθα Κων/νος Μαντζαγριωτάκης.Κομνηνοί». Έπειτα από αυτό.ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV Ο πρόεδρος του Συλλόγου «Αργοναύται .. ἀφῆκεν εἰς τὴν Κοινότητα τὴν ἐνταῦθα καὶ ἐν ὁδῷ Ἀμφιτρίτης ἀρ. Μέχρι το 1933 το δίκτυο της Εταιρείας Υδάτων στην Καλλιθέα είχε αναπτυχθεί σε όλους τους οικισμούς και κάθε αίτηση για υδροδότηση ικανοποιούνταν . Ενώ μέχρι τότε οι κάτοικοι εξυπηρετούσαν τις αυξημένες υδροδοτικές τους ανάγκες από πηγάδια ή νερουλάδες. Το 1931 ο Δημήτριος Αναγνώστου πέτυχε την έγκριση των αλλεπάλληλων αιτήσεών του από το αρμόδιο υπουργείο για την υδροδότηση της Καλλιθέας..Κομνηνοί»). Σύμφωνα με την υπ’ αριθμόν 11 απόφαση της 21ης Αυγούστου 1931: « Ὁ κ.] ἡ δωρηθεῖσα οἰκία εἶναι ἀφενός μὲν πολυτελεστάτη ἀφετέρου δὲ ἀρκετὰ εὐρύχωρος. ο Κωνσταντίνος Μαντζαγριωτάκης ανακηρύχθηκε μέγας ευεργέτης. η Ανώνυμος Ελληνική Εταιρεία Υδάτων άρχισε να ικανοποιεί τις πρώτες αιτήσεις παροχής ύδατος των Καλλιθεατών. Λεωνίδας Ποντίων Ιασωνίδης με τον Αλέξανδρο Παπαναστασίου σε εκδήλωση του συλλόγου στα μέσα της δεκαετίας του 1930 (Σύλλογος Ποντίων «Αργοναύται . ἥτις θὰ περιληφθῇ εἰς τὴν κατοχὴ τῆς Κοινότητος μετὰ τὸν θάνατον τῆς συζύγου του. γεγονός που θα προκαλέσει έντονες αντιπαραθέσεις ανάμεσα στα μέλη του κοινοτικού συμβουλίου. Ἐπειδὴ ἡ πρᾶξις αὕτη τοῦ ἀειμνήστου Κ.ε. Μαντζαγριωτάκη ἰατροῦ εἶναι ὑψίστης σημασίας καθόσον ἀπαλλάσσει τὴν Κοινότητα τῆς μερίμνης ὅπως κατασκευάσῃ αὕτη ἴδιον Κοινοτικὸν Μέγαρον [. διὰ διαθήκης του κυρωθείσης ἁρμοδίως. Πρόεδρος ἀναφέρει ὅτι ὁ κατὰ τὴν 27 Ἰουλίου ε. 108 λίγο αργότερα θα λάβει την έγκριση πολλαπλών διορισμών τόσο διδακτικού προσωπικού όσο και κοινοτικών υπαλλήλων. ἰατροῦ στρατηγοῦ. Προσθέτως δὲ ἡ Κοινότης ἀποκτᾷ ἀκίνητον περιουσίαν ἄνω τῶν 800. 86 διώροφον οἰκίαν του. Χ.48 Η κοινότητα της Καλλιθέας δέχτηκε το καλοκαίρι του 1931 μια σημαντική δωρεά.

αποτυπώνεται εύγλωττα σε έγγραφο του νομάρχη Αττικοβοιωτίας προς όλες τις κοινότητες και τους δήμους του νομού.51 Η πολιτική του Ελευθέριου Βενιζέλου υπέρ της αποκατάστασης των προσφύγων.52 Στις αρχές του 1932 τίθεται ο θεμέλιος λίθος «τοῦ Ι. εξάλλου. στην οποία φοιτούσε. περιλαμβάνεται η ένταξη του λόφου Παλαιών Σφαγείων στο σχέδιο πόλεως. στην οποία βρισκόταν το ελληνικό κράτος στις αρχές της δεκαετίας του 1930. διαφαίνεται για άλλη μια φορά στα κοινοτικά πρακτικά.500 χιλιάδες». Η κοινότητα οφείλει να παγώσει την αύξηση των μισθών Ο Κωνσταντίνος Μαντζαγριωτάκης (κάτω) και η σύζυγός του Ελένη (επάνω).49 Το κοινοτικό συμβούλιο συνέχισε. τον Απρίλιο του 1932.50 Στην ίδια συνεδρίαση το κοινοτικό συμβούλιο «ἀποφαίνεται ὅπως ἐνοικιασθῇ ἀπὸ 1/4/1932 τὸ οἴκημα τοῦ Νικολάου Καραντινοῦ πρὸς χρῆσιν κοινοτικοῦ καταστήματος ὑπὸ τὸν ὃρον ὅπως οὗτος ὑποβιβάσῃ τὸ μηνιαῖον ἐνοίκιον εἰς δραχμάς 6. μὲ ἔγκριση τοῦ Νομάρχου Ἀττικοβοιωτίας». έπειτα από αίτηση των κατοίκων της περιοχής.54 Η άσχημη οικονομική και πολιτική κατάσταση. το κοινωνικό του έργο με την υποστήριξη των φιλανθρωπικών σωματείων και τη συστηματική παροχή βοήθειας σε απόρους. Το 1932 το κοινοτικό συμβούλιο εγκρίνει την υπογραφή συμβολαίου κοινοτικού φωτισμού και παροχής ηλεκτρικού ρεύματος «ὑπὸ τῆς Ἠλεκτρικῆς Ἑταιρείας Ἀθηνῶν Πειραιῶς Α. Στις πρώτες αποφάσεις του 1932..000 δραχμών «περὶ ἐξυγιάνσεως τῶν προσφυγικῶν συνοικισμῶν». Ν. Ἁγίου Νικολάου τοῦ νέου προσφυγικοῦ συνοικισμοῦ»53 και ενισχύεται οικονομικά από την κοινότητα η Εκκλησιαστική Επιτροπή του Ιερού Προφήτη Ηλία Τζιτζιφιών. Ο Δημήτριος Αναγνώστου ανακοινώνει ότι σύμφωνα με τις εντολές του τότε νομάρχη «διετάχθη περικοπὴ 6% τῶν μισθῶν ὅλων τῶν ὑπαλλήλων». 109 . Οι πρόσφυγες εξακολουθούσαν να βρίσκονται στο επίκεντρο αυτής της δραστηριότητας.Η ΙΔΡΥΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ Τα δημοτικά λουτρά της Καλλιθέας στις αρχές της δεκαετίας του 1930. η οικία των οποίων κληροδοτήθηκε στον Δήμο Καλλιθέας για να γίνει δημαρχιακό κατάστημα. όταν εγκρίνεται πίστωση 2. σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα. ενώ καθιερώνονται οικονομικά βραβεία σε όποιον Καλλιθεάτη διακρινόταν στην πανεπιστημιακή σχολή.500.Ε.

χάρη στην ανιδιοτελή επιστημονική συμβολή πολλών ιατρών. Προσφερόταν δωρεάν περίθαλψη στους άπορους πάσχοντες Καλλιθεάτες και περιλάμβανε τη λειτουργία παθολογικού.ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV Στον Σύλλογο Κωνσταντινουπολιτών λειτούργησε από το 1931 πολυιατρείο. οφθαλμολογικού. 110 . γυναικολογικού και παιδιατρικού τμήματος (φωτ. αρχείο Συλλόγου Κων/πολιτών).

ενώ επιχορηγείται και ο Σύνδεσμος Εφέδρων Οπλιτών Καλλιθέας. ενώ η Νομαρχία Αττικοβοιωτίας εξακολουθεί να πιέζει για μείωση μισθών και απολύσεις. το κοινοτικό συμβούλιο αποφασίζει να υποθηκεύσει τα κοινοτικά καταστήματα της οδού Δήμητρος και το σπίτι του Κωνσταντίνου Μαντζαγριωτάκη προκειμένου να συνάψει δάνειο «πρὸς ἱκανοποίησιν τῶν ἀναγκῶν τῆς Κοινότητος». Μη έχοντας άλλη επιλογή. στην επιχορήγηση λαϊκών συσσιτίων.66 Σε σύγκρουση ωστόσο προς τις κυβερνητικές κατευθύνσεις. ο οποίος τον Μάιο του 1932 δώρισε στο φιλανθρωπικό ταμείο της κοινότητας τα οδοιπορικά του έξοδα. Το κοινοτικό συμβούλιο αναγκάζεται με έκτακτες συνεδριάσεις να εγκρίνει ποσά για την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και τη σίτιση απόρων και να ενισχύει οικονομικά οικογένειες που προσέτρεχαν απευθείας στην κοινότητα.Κομνηνοί»). Για τον ίδιο λόγο αναγκάζονται να ενισχύσουν τους διάφορους συλλόγους της Καλλιθέας. το κοινοτικό συμβούλιο εξακολουθεί πάντως να ικανοποιεί τις ανάγκες των διδακτηρίων. ακόμη και στη διανομή γάλακτος.63 καταλογίζοντάς του σκοπιμότητες εν όψει των επικείμενων βουλευτικών εκλογών.60 Στην τελευταία συζήτηση των κοινοτικών συμβούλων του έτους 1932 γίνεται λόγος για μεγάλη οικονομική κρίση και ανεργία που μαστίζει τους κατοίκους της κοινότητας. έπειτα από έγγραφη αίτησή του στην κοινότητα.56 ενώ οι αιτήσεις για οικονομική ενίσχυση των ασθενούντων οικονομικά οικογενειών αυξάνονται σημαντικά. με τη μορφή χορήγησης δελτίων κρέατος και άρτου.62 Στις συνθήκες αυτές. ενώ το Ταμιευτήριο καθυστερεί την έγκριση της δόσης του δανείου. η αντιπολίτευση ασκεί δριμεία κριτική για την απόφαση του Δημητρίου Αναγνώστου να προβεί σε μάλλον μαζικές προσλήψεις προσωπικού.Η ΙΔΡΥΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ των κοινοτικών υπαλλήλων και να περιορίσει με κάθε τρόπο τις θέσεις των υπαλλήλων. στο κοινοτικό συμβούλιο επιχειρείται να διαμορφωθεί κλίμα πολιτικής συνεννόησης. αλλά παμψηφεί αποφάσισε να μην προβεί σε καμία απόλυση.59 να προγραμματίζει νέα. κυρίως εκείνον των Κωνσταντινουπολιτών «λόγῳ τῆς συντηρήσεως ὑπ’ αὐτοῦ λειτουργοῦντος συσσιτίου ἀπόρων μαθητῶν ὅλης τῆς Κοινότητος».64 Μετά τις βουλευτικές εκλογές του Μαΐου του 1933. το κοινοτικό συμβούλιο ενέκρινε τη μείωση των μισθών των υπαλλήλων.55 Η εντεινόμενη οικονομική κρίση υποχρεώνει κατά το ίδιο έτος το Ταμιευτήριο να αναστείλει δάνειο προς την κοινότητα για την ανακατασκευή της λεωφόρου Θησέως. κυρίως στους προσφυγικούς συνοικισμούς.58 να εξοφλεί κανονικά τους εργολάβους που είχαν αναλάβει τεχνικά έργα της κοινότητας. Στην ίδια συνεδρίαση εγκρίνεται και το καθιερωμένο οικονομικό βοήθημα στους απόρους της κοινότητας εν όψει της γιορτής του Πάσχα. καθώς το Δημόσιο έχει παγώσει κάθε οικονο- μική ενίσχυση για τεχνικά έργα. Εξαιρετική ήταν η κίνηση του ίδιου του Δημητρίου Αναγνώστου. Το ιδιωτικό ωδείο Καλλιθέας κρίνεται ως «στολίδι τοῦ πνεύματος» για όλη την κοινότητα. όπου εθελόντριες Πόντιες από την Καλλιθέα πρόσφεραν καθημερινά συσσίτιο στα παιδιά απόρων της περιοχής (Σύλλογος Ποντίων «Αργοναύται . γι’ αυτό εγκρίνεται μηνιαίο εισόδημα «πρὸς ἐπιτέλεσιν τοῦ προορισμοῦ του».57 Παρά τις οικονομικές δυσκολίες και με την αποχή της ομάδας του Ιωάννη Αραπάκη. Αξιόλογη είναι και η συζήτηση των κοινοτικών συμβούλων για την πολιτιστική δράση της κοινότητας.61 Το 1933 βρίσκει την κοινότητα σε μεγάλη οικονομική δυσχέρεια. το συμβούλιο αποφασίζει να απέχει από κάθε Το μαγειρείο του Συλλόγου Ποντίων «Αργοναύται Κομνηνοί». καθώς αρχίζουν πάλι οι παραγγελίες από το κοινοτικό συμβούλιο «ἐκ τῶν λατομίων Παλαιῶν Σφαγείων διὰ τὴν σκυρόστρωσιν ὁδῶν τῆς Κοινότητος». τα οικονομικά της κοινότητας ενισχύονται κάπως. γεγονός που οδηγεί στην κατάρτιση καταλόγου απόρων και ανέργων. Με μια μάλλον δραματική πράξη του. 111 .65 Λίγο πριν από τη λήξη της θητείας του Δημητρίου Αναγνώστου.

71 ενώ με πρωτοβουλία του αποφασίζεται να τεθεί το οικονομικό πρόγραμμα της κοινότητας σε μια πολιτική λιτότητας. αναθέτοντας το έργο της περίθαλψης σε εθελοντές. το κοινοτικό συμβούλιο απασχολούν κυρίως θέματα κοινωνικής πολιτικής. τέτοια ενέργεια και. Στις 22 Σεπτεμβρίου 1933 έλαβε χώρα η πρώτη συνεδρίαση του κοινοτικού συμβουλίου με πρόεδρο τον Ιωάννη Αραπάκη. καθώς και των κοινοτικών γιατρών. Αναγνώστου. το κοινοτικό συμβούλιο επέλεξε ως κοινοτάρχη τον γιατρό Ιωάννη Αραπάκη. όταν πολιτεύτηκε για πρώτη φορά με το ψηφοδέλτιο του προκατόχου του Δημητρίου Αναγνώστου. Στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος εξακολουθούν να βρίσκονται οι πλημμύρες στις Τζιτζιφιές. Ιωάννης Αραπάκης Ο Ι ΚΟΙΝΟΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΔΗΜΟΤΙΚΕΣ εκλογές του Σεπτεμβρίου 1933 δεν πραγματοποιήθηκαν. το μεγαλύτερο ποσοστό των οποίων αποτελείται από άνεργους πρόσφυγες. όπως αυτή της ομαδικής απόλυσης κοινοτικών υπαλλήλων. με αποτέλεσμα να τεθεί στην 112 ευχέρεια των κοινοτικών και δημοτικών συμβουλίων η εκλογή προέδρων και δημάρχων μέχρι την κανονική τους προκήρυξη. όλους τους καθηγητές των νυχτερινών σχολών της κοινότητας. Στην Καλλιθέα. υπογραμμίζοντας τον κοινωνικό ρόλο του θεσμού. εξάλλου. Στο πλαίσιο αυτό εγκρίνονται επιδόματα. τα οποία κρίνονται δαπανηρά. που επρόκειτο να απασχολήσουν το σώμα επί τρεις ακόμη δεκαετίες.70 Αντικατέστησε. συγκεκριμένα του βοηθού ληξιάρχου. Αυτό μετα- . Δημητριάδη. Γ. μεταξύ άλλων και υπέρ του Συλλόγου Καθολικών Καλλιθέας «περὶ ἀποπερατώσεως τοῦ Καθολικοῦ Ναοῦ των»68 αλλά και περιορίζονται τεχνικά έργα. ενώ κατά καιρούς είχε διατελέσει και αντιπρόεδρος της κοινότητας. της δακτυλογράφου της κοινότητας. του διδασκάλου της κοινοτικής Φιλαρμονικής Σχολής. αρχείο Συλλόγου Κων/πολιτών).67 Μέχρι το τέλος της θητείας του Δημητρίου Αναγνώστου.69 Ο νέος πρόεδρος αμέσως μετά την ανάληψη των καθηκόντων του έλαβε ριζοσπαστικές αποφάσεις. έπειτα από αλλεπάλληλες αιτήσεις των ενοικιαστών. αφού «εἶναι γνωστὸν ὅτι οὔτε μαθηταὶ ὑπάρχουν νὰ διδάξῃ».ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV Το διοικητικό συμβούλιο του Συλλόγου Κωνσταντινουπολιτών το 1934 (φωτ. Πετροχείλου «ἀποβιώσαντος καὶ μὴ ἀντικατασταθέντος νομίμως». μειώνει τα ενοίκια των κοινοτικών καταστημάτων στην οδό Δήμητρος. Δ. Αγγελή και Π. Ν. απόντων μάλιστα των συμβούλων Δ. ο οποίος είχε αναπτύξει πολιτική δράση ήδη από το 1928. Αιγείδη. Ο Σύλλογος Κωνσταντινουπολιτών επιβραβεύεται από την Ακαδημία Αθηνών για την προσφορά του στον χώρο του πνεύματος (φωτ. αρχείο Συλλόγου Κων/πολιτών).

σχεδόν όλες οι αιτήσεις απόρων οικογενειών για οικονομική στήριξη από την κοινότητα ικανοποιούνται από το κοινοτικό συμβούλιο. Τρίτος κοινοτάρχης και πρώτος δήμαρχος Καλλιθέας (1933-1941).000 δραχμὲς δι’ ἀμοιβὴν εἰς ἐκεῖνον ὅστις ἀποδεδειγμένως ἤθελεν ἀνακαλύψῃ τοὺς κλέπτας τῶν λαμπτήρων τοῦ κοινοτικοῦ φωτισμοῦ». 10. κάνει για πρώτη φορά την εμφάνισή της στις συζητήσεις των συμβούλων η αντικομμουνιστική ένωση «Ασπίς».74 εγκρίνονται οι αποπληρωμές φαρμακοπωλών. Στον δύσκολο χειμώνα εκείνης της χρονιάς και μέχρι τον Απρίλιο του 1934. Ιωάννης Αραπάκης. 113 . γεγονός που μαρτυρεί τη δράση φορέων που φόρτιζαν αρνητικά τη γενικότερη πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα εκείνη την περίοδο. τ. ενώ φαίνεται ότι η κοινότητα είχε αναλάβει σε μόνιμη βάση την ευθύνη της κηδείας κάθε άπορου Καλλιθεάτη. συνέχιση και αποπεράτωση των ήδη υπαρχόντων και εγκρίσεις μόνο οικονομικών συνδρομών σε κοινοτικούς συλλόγους και άπορες οικογένειες. παντοπωλών και χαρτοπωλών που προσφέρουν τα προς το ζην στους απόρους. το κοινοτικό συμβούλιο εγκρίνει την αίτηση διαφόρων κατοίκων «περὶ ἐπεκτάσεως τοῦ σχεδίου παρὰ τὸν Ἰλισσὸν». αναγκάζουν το κοινοτικό συμβούλιο να ομονοήσει και να θέσει υπό την οικονομική του υποστήριξη την περίθαλψη των πλημμυροπαθών. τον χειμώνα του 1934. ενώ στην ίδια συνεδρίαση η κοινότητα εντάσσεται στην Ένωση Κοινοτήτων Αττικής «πρὸς ἐκτέλεσιν δικτύου παροχετεύσεως ἠλεκτρικοῦ ῥεύματος».73 Ενώ το κοινοτικό συμβούλιο αναζητεί «καλλιγράφον» για την αντιγραφή των πρακτικών των συνεδριάσεών του. η κοινότητα υποχρεώνεται να αναστείλει την οικονομική επιχορήγηση φιλανθρωπικών σωματείων. Σε μια πρωτότυπη προκήρυξη το κοινοτικό συμβούλιο «δίδει 1. οι οποίες ερμηνεύονται από την επικείμενη διεξαγωγή εκλογών. Οι καταστροφικές πλημμύρες στις Τζιτζιφιές. φράζεται σε περιορισμό των αποφάσεων για νέα έργα. με αφορμή την απορριφθείσα αίτηση για την οικονομική της ενίσχυσης. Συσσίτιο σε μαθήτριες της Καλλιθέας (1933-1934) (φωτ. Αποφασίζεται τέλος «ἡ χορήγησις κατὰ τὰς ἡμέρας τῆς χιονοθυέλλης ξυλανθράκων καὶ ἄρτων εἰς ἀπόρους οἰκογενείας» και «ἡ ἀποστολὴ ἐργατῶν διανοίγματος τῶν ὁδῶν τῶν συνοικισμῶν ἐκ τοῦ χιονίου». Εν μέσω πολιτικών αντιπαραθέσεων. Είναι γεγονός ότι βασικό μέλημα του Ιωάννη Αραπάκη ήταν η επιμελημένη ρυμοτόμηση της κοινότητας.72 Στην υπ’ αριθμ.Η ΙΔΡΥΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ Σύλλογος Κωνσταντινουπολιτών. 13 απόφαση. αρχείο Συλλόγου Κων/πολιτών). Το 1933. οι κήποι ή οι περιφράξεις των οποίων ανέτρεπαν την ομαλή πορεία βασικών δρόμων. η βαθιά οικονομική και πολιτική κρίση του 1934 το οδηγεί στην παύση της εκτέλεσης τεχνικών έργων και το πιέζει με εκατοντάδες αιτήσεων απόρων για οικονομική ενίσχυση. γι’ αυτό και σε πολλές εισηγήσεις του υπερασπίζεται αποζημιώσεις που οφείλει η κοινότητα σε κατοίκους.

Neos Pontos and Tzitzifies. until 1934. Moreover. in order to accommodate schools and other educational institutions. The construction of the railway station connecting Kallithea to Athens and Pira eus and the lining of numerous streets with lamb-posts were important developments. farmers and workers in the nearby factories. were constructed in various areas throughout Kallithea. it tended to flood very frequently. Eastern Thrace and the coastal towns of Asia Minor arrived at Kallithea. As early as 1919 five hundred families from Pontos. he worked systematically towards the establishment of an efficient infrastructure for the members of the Community of Kallithea. Gradually. they adjusted to the new environment and took up jobs as builders.CHAPTER IV ESTABLISHMENT OF THE COMMUNITY by Anna Mourouglou The first Community Council of Kallithea. As the Skopefterion settlement was not large enough to accommodate all of them. The Community Council 114 . settled in the area of the Kallithea shooting-gallery/ Skopefterion. The refugees’ living conditions were miserable. Agia Eleousa. Moreover. Community of Kallithea – Nikolaos Chatzopoulos Τ HE WINNER of the 1925 elections was Nikolaos Chatzopoulos. Refugees at Kallithea. the settlement at Skopefterion remained the nucleus of the refugee community of Kallithea. one -or two. water and drainage. namely from Trapezounda. thus. the community promoted public education by means of renting buildings. 1925. when Eleutherios Venizelos was re-elected as Prime Minister. the Greek State made systematic efforts to accommodate the refugees in built houses. From 1928. gardeners. It is during this period that the very first houses for refugees. salesmen. Demetrios Anagnostou Ι N SEPTEMBER 1929 Demetrios Anagnostou was elected president of the Community of Kallithea.000 refugees from Pontos. Constantinople. the refugees managed to survive. electricity. at Palaia Sfageia. Cappadocia. His primary purpose was to organise an administrative system that would allow the effective handling of the numerous problems the Community was facing. Moreover. D URING THE LATE 1910s AND throughout the 1920s Kallithea became one of the most important refugee concentration areas in Attica. 1919-1925 Despite the extremely difficult living conditions. During the autumn of 1922 more than 20. as its climate was unhealthy due to the marshes stretching along the coast. Nevertheless. bricks and tar-paper. He remained president of the Community of Kallithea until the end of August 1929.storey buildings. they dwelled in huts made of wood. with no heating. the area’s groundlevel was lower than the sea-level. new settlements were founded along the banks of the River Ilissos. The people who lived at Tzitzifies suffered the most. Kerasounda and Tripolis.

N. G. G. The latter seemed divided between these two leading figures. Giakoumides. Despite the huge problems that had overwhelmed Greek economy. Kokkinos. a monthly allowance was offered to Kallithea’s communal conservatory. G. promoted. Aggeles and D. Arapakes. N. sewers. Demetriades. K. The community council consisted of I. Petroheilos. I. N. Consequently. D. namely the refugees. G. P. such as construction and maintenance of roads. The Council of the Community of Kallithea elected Ioannes Arapakes. such as water and electricity provision. while large amounts of money were spent for the completion of the church construction. Zaharopoulos. Special attention was paid to the flood-problem at Tzitzifies and plenty of effort was taken to relieve the people residing there. Arapakes had gradually become more active in regards to community affairs and. road construction. consisted of I. I. S. Arapakes decided to dismiss many community employees and minimize the financial support provided to social organisations and athletic clubs. Athanasopoulos. S. Giakoumides. watering pipes etc. Alexandrides.ESTABLISHMENT OF THE COMMUNITY View of a typical Tzitzifies street during the 1930s (Municipality of Kallithea Cultural Organisation collection). third Community President and first Mayor of Kallithea (Municipality of Kallithea Cultural Organisation collection). Demetriades. Aigides. Abatzides. M. charity organisations and educational institutions. and supported financially various athletic clubs. Kyriazes. M. Nikolaides. the Community Concil managed to provide systematic financial support. Zaharopoulos. Athanasopoulos. Nikolaides. the community presidents had to be elected by the members of the existing councils. N. D. renovations in the refugees’ set- tlements etc. The new community leaders were determined to make Kallithea a better place. In the light of the crisis that Greek economy was facing at that time. Their efforts did not concentrate solely on infrastructure development. Kokkinos. However. S. Aggeles and D. K. I. Kyriazes. consequently. During his second presidency Anagnostou managed to have more infrastructure works. Moreover. While Arapakes was very interested in the establishment of a well-designed town-plan and infrastructure development. Petroheilos. They also made a significant contribution to the promotion of social life. In August 1931 Demetrios Anagnostou was re-elected. S. free medical treatment and meals to poor Kallitheans. They made special provision for the poor and the needy. P. Augeides. Ioannes Arapakes. I. the unsurpassable problem of limited funds made the Community Council cut down on all technical works. Alexandrides. the communal funds for the poor Kallitheans were not at all reduced. Abatzides. Foteinos. Ioannes Arapakes Ι N SEPTEMBER 1933 no elections took place in Greece. Arapakes. 115 . more popular among the members of the Council. education and culture. or even completed. Foteinos.

Εορταστική εκδήλωση στο δημαρχείο της Καλλιθέας τη δεκαετία του 1930. .

ενώ δημοτικοί σύμβουλοι εξελέγησαν οι Πρ. Ερ. η Φιλαρμονική Σχολή Καλλιθέας.ΚΕΦΑΛΑΙΟ V ΙΔΡΥΣΗ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1934-1940 της Άννας Μουρουγκλού E Δεξιά: Ιωάννης Αραπάκης.1 Στη συνεδρίαση της 20ής Απριλίου 1934 ως πρώτο θέμα συζήτησης ορίζεται «ἡ ἔγκρισις Ὀργανισμοῦ λειτουργίας τοῦ Δήμου». Φάκαλος. Φουντούλης. Ε. Παπαδάκης. Α. Καζαντζής. Πρώτος δήμαρχος Καλλιθέας (1934-1941). Ν. ἐνῷ εἰσάγεται καὶ ἐπιπλέον δημοτικὸς φόρος ἐπὶ τῶν κληρονομιῶν καὶ κληροδοσιῶν ἐξ αἰτίας θανάτου δωρεὰ 10%». «περὶ καθορισμοῦ σήματος σφραγῖδος τοῦ Δήμου Καλλιθέας»: «Ὁ κ. Στην ίδια συνεδρίαση στην εκτός ημερήσιας διάταξης συζήτηση. Με διαταγή του νομάρχη Αττικοβοιωτίας το νέο δημοτικό συμβούλιο αναγκάζεται να εγκρίνει και να επιβάλει πρόσθετους δημόσιους φόρους: «ἐπὶ τοῦ φόρου εἰσοδημάτων ἐξ οἰκοδομῶν 20%. ἐπὶ τοῦ φόρου εἰσοδημάτων ἐκ γαιῶν 20%. Πρόεδρος προτείνει ὅπως τὸ Συμβούλιον δυνάμει τοῦ ἂρθρου 92 του κώδικος περὶ Δήμων καὶ Κοινοτήτων κηρύξῃ αὐτὸ κατεπεῖγον. Κ. Α΄ αρ. Μαρουλίδης. Θεοδωρίδης και Ε. ΝΙΚΗΤHΣ ΑΝΑΔΕΙΧΘΗΚΕ ο Ιωάννης Αραπάκης. Ανανιάδης. Φορνέζης. Κ. Ι. Τὸ Συμβούλιον ὁρίζει αὐτὸ κατεπεῖγον καὶ ὁρίζει ὅπως ἡ σφραγὶς τοῦ Δήμου Καλλιθέας φέρῃ ἐν τῷ μέσῳ τὸν Θησέα ἀνακαλύπτοντα τὰ πέδιλα ἤ τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ πέριξ δὲ τὰς λέξεις Δῆμος Καλλιθέας καὶ τοῦτο ἀναλόγως τῆς εὐχερίας τῆς κατασκευῆς». Χ. Ε. εφόσον ήδη η κοινότητα είχε προαχθεί σε δήμο (Φ. Ι. Δημοτικῆς Βιβλιοθήκης». λοιπόν. κήπων καὶ δενδροφυτεύσεων.Ε. οι οποίοι θα είναι απόφοιτοι ελληνικού πανεπιστημίου. Δημοτικῆς Φιλαρμονικῆς Σχολῆς. Κοσμανίδης. ενώ αποφασίζεται η έναρξη λειτουργίας Δημοτικής Βιβλιοθήκης. Απατζίδης. Σ. Ν. 109/7-5-1933). Ε. Ιωάννης Αραπάκης (1934-1941) ΠΕΙΤΑ ΑΠO ΤΙΣ ΕΚΛΟΓEΣ ΤΗΣ 4ΗΣ ΑΠΡΙΛIΟΥ 1934. ὁδηγῶν αὐτοκινήτων. Κ. νυχτερινῶν σχολῶν. Σπαθιάς.Κ. ἐπὶ τοῦ φόρου ἀμοιβῶν ἐξ ὑπηρεσιῶν ἐλευθέρων ἐπαγγελμάτων 20%. Μιχαηλίδης. Κουμαντάνος. Καζένωφ. Ανοίγει ξανά. Γιαννάς. «Ἐπίσης ἐγκρίνονται καὶ οἱ κάτωθι εἰδικοὶ ὀργανισμοὶ ἐκτάκτων ὑπαλλήλων ἢτοι: Ὑγειονομικῆς Ὑπηρεσίας. Ζερδές.2 . Π. ο οποίος ανακηρύχθηκε πρώτος δήμαρχος Καλλιθέας. Στο εξής ο δημοτικός Οργανισμός θα πρέπει να διοικείται από τμηματάρχες και προϊσταμένους. Ι. Κακουλίδης. Χαλκίδης. Α. ἐπὶ τοῦ φόρου κερδῶν ἐξ ἐμπορικῶν καὶ βιομηχανικῶν ἐπιχειρήσεων. Τζέμος. Μπουρνόζος. Κ.

αρχείο Συλλόγου Κων/πολιτών). στα τέλη της δεκαετίας του 1930 (φωτ. Ο δήμαρχος Ιωάννης Αραπάκης πλαισιωμένος από το δημοτικό συμβούλιο (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). 118 .ΚΕΦΑΛΑΙΟ V Διανομή παιχνιδιών από τον Σύλλογο Κωνσταντινουπολιτών σε παιδιά άπορων οικογενειών της Καλλιθέας.

4 ενώ την υποστήριξη των απόρων αναλαμβάνει η Επιτροπή Δημοτικής Αντιλήψεως..ΙΔΡΥΣΗ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1934-1940 Τον επόμενο μήνα: «τῇ προτάσει τοῦ κ.. 119 . ἤδη τοῦ Δημοτικοῦ..] Ἤδη ἡ ἐφ’ ὃρου ζωῆς ἐπικαρποῦσα Ἑλένη Μαντζαγριωτάκη διὰ τῆς ἀπὸ 27 Ἰουλίου 1934 ἐπιστολῆς της πρὸς ἐμὲ καὶ πρὸς τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Καλλιθέας δηλοῖ ὅτι εἶναι διατεθειμένη νὰ παραιτηθῇ πλήρως τοῦ δικαιώματος τῆς ἐπικαρπίας τῆς ἐν λόγῳ οἰκίας εἰς τρόπον τοιοῦτον ὥστε αὕτη να περιέλθῃ ἀπὸ σήμερον εἰς πλήρη κυριότητα καὶ κατοχὴν τοῦ Δήμου Καλλιθέας ὑπὸ τὸν ὅρον ὅπως ὁ Δῆμος διὰ συμβάσεως μετ’ αὐτῆς εἴτε καθ’ οἱονδήποτε ἄλλον νόμιμον τρόπον ἀναλάβῃ τὴν ὑποχρέωσιν νὰ τῆς παρέχῃ ἰσοβίως μηνιαίαν ἐπιχορήγησιν ἀνάλογον πρὸς τὴν ἀξίαν τῆς οἰκίας καὶ τὴν ἐκ ταύτης εἰσοδημάτων ἀποτελούντων τοὺς μόνους πόρους τῆς διαβιώσεώς της [. τὴν κεφαλὴν τοῦ Θησέως πέριξ δὲ τάς λέξεις εἰς μὲν τὸ πρῶτον “Δημοτικὸν Συμβούλιον Καλλιθέας” εἰς δὲ τὸ δεύτερον τὰς λέξεις “Δῆμος Καλλιθέας”. μαζί με το δημοτικό συμβούλιο κατά τον εορτασμό της εθνικής επετείου της 25ης Μαρτίου (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας).5 Έχοντας εντατικοποιήσει τους ρυθμούς της δημοτικής δραστηριότητας. ο Ιωάννης Αραπάκης δέχθηκε τον Νοέμβριο του 1934 τα συγχαρητήρια του δημοτικού συμβουλίου για το έργο του.. πράξη ίσως μοναδική στα χρονικά της δημοτικής ιστορίας. 11 κάρρων μετὰ καρραγωγέων πρὸς δραχμὰς 90 ἕκαστον ἡμερησίως». Προέδρου τὸ Συμβούλιον ἐγκρίνει ἐπειγόντως ὅπως ὡς σῆμα σφραγῖδος τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου καὶ τοῦ Δήμου. ἡ ὁποία καὶ θὰ ἀπελάμβανε ἐφ’ ὃρου ζωῆς τὰ ἐξ αὐτῆς τῆς οἰκίας εἰσοδήματα καὶ πρὸς τὸν σκοπὸν ἵνα μετὰ τὸν θάνατὸν της.] καὶ ἀπαλλαγῇ ὁ Δῆμος ἀπὸ τὴν πληρωμὴν ὑπερόγκων ἐνοικίων ἅπερ διαθέτει διὰ Δημαρχιακὸν Κατάστημα». Τον Αύγουστο του 1934 το δημοτικό συμβούλιο δέχεται μια σημαντική προσφορά από την Ελένη Μαντζαγριωτάκη. χήρα του αποβιώσαντος στρατηγού.3 Ο νεοσυσταθείς δήμος επανεγκρίνει τον τρόπο περισυλλογής απορριμμάτων «ὑπὸ τὴν αὑτὴν μορφήν διὰ τῶν ἀκολούθων μέσων: διὰ 18 ὁδοκαθαριστῶν πρὸς δραχμάς 35 ἡμερησίως δι’ ἕκαστον.]... Ἅπαντα δὲ τὰ ἔντυπα τοῦ Δήμου φέρουσι τὸν Θησέα ἀνακαλύπτοντα τὰ πέδιλα». σύμφωνα με τη διαθήκη του Κωνσταντίνου Μαντζαγριωτάκη «ὅτι μετὰ τὸν θάνατον τῆς συζύγου του Ἑλένης Μαντζαγριωτάκη. Η ήττα του Κόμματος των Φιλελευθέρων στις εκλογές του 1933 και ο φόβος για την επαναφορά της μοναρχίας στη χώρα προσανατόλισε τους βε- Ο Ιωάννης Αραπάκης το 1938. Ο δήμαρχος αντιμετώπισε πάντως με αποφασιστικότητα μεταξύ άλλων και το πρόβλημα των παραπηγματούχων της κεντρικής πλατείας. μετά την ανάληψη της εξουσίας από τους αντιβενιζελικούς.] καὶ διὰ ἀγορὰν βιβλίων Κοινωνικῆς καὶ Ἐπιστημονικῆς Ἑταιρείας Καλλιθέας ἅτινα ἐν περιπτώσει διαλύσεώς της θὰ περιέρχωνται εἰς τὴν κατοχὴν τοῦ Δήμου καὶ διὰ τὴν Δημοτικὴν Βιβλιοθήκην». Η οικία της οδού Αμφιτρίτης 86 (νυν Μαντζαγριωτάκη) και το κατάστημα του ισογείου οριζόταν. κατὰ πᾶν ἄρτιον ἔτος ὑπανδρεύεται διὰ κλήρου μία κόρη ἐκ τῶν δέκα πτωχοτέρων οἰκογενειῶν τῆς Καλλιθέας [. Το πολιτιστικό έργο του δήμου διαφαίνεται με τις αποφάσεις περί «ἐγκρίσεως δαπανῶν διὰ τὴν ἀγορὰν βιβλίων πρὸς πλουτισμὸν τῆς Δημοτικῆς Βιβλιοθήκης [.. ἡ μὲν οἰκία ἤ τὰ καταστήματα αὐτῆς χρησιμεύσῃ διὰ γραφεῖα αὐτῆς διὰ δὲ τοῦ εἰσοδήματος τοῦ ὑπολοίπου τῆς ὅλης οἰκοδομῆς τῇ μερίμνῃ τοῦ Κοινοτικοῦ Συμβουλίου. Τὴν πρότασιν ταύτην τῆς κυρίας Ἑλένης Μαντζαγριωτάκη εὑρίσκει λίαν συμφέρουσαν διὰ τὸν Δῆμον [. χορηγώντας δημοτικά οικόπεδα ή οικονομική βοήθεια για την εγκατάστασή τους.6 Στο μεταξύ η πολιτική κρίση στην Ελλάδα κορυφωνόταν..

τὴν ὁδὸν Σοφοκλέους εἰς ὁδὸν Παναγῆ Τσαλδάρη. το δημοτικό συμβούλιο να χορηγεί παπούτσια και ρούχα σε όλους τους μαθητές των σχολείων και να πληρώνει νοσήλεια εκατοντάδων ασθενών σε διάφορα νοσοκομειακά ιδρύματα της Αττικής.ΚΕΦΑΛΑΙΟ V Ο Ιωάννης Αραπάκης με το δημοτικό συμβούλιο κατά τον εορτασμό της εθνικής επετείου της 25ης Μαρτίου 1938 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας).. Άρθρο της εφημερίδας Καλλιθαϊκός Τύπος. οὐ μόνον γενομένους ἐπιλήσμονας τοῦ ὅρκου των.. τὴν ὁδὸν Ἀμαζόνων εἰς ὁδὸν Ἰωάννου Μεταξᾶ καὶ τὴν ὁδὸν Ἀνακρέοντος εἰς ὁδὸν Ἴωνος Δραγούμη». φύλλου 3. Η Καλλιθέα επωφελήθηκε από κονδύλια του Υπουργείου Προνοίας και ενισχύθηκε για έργα υποδομής. φτάνει. ἀλλὰ συναγωνισθέντας εἰς τὴν ἐγκληματικότητα τοῦ ἀπαισίου ἀρχηγοῦ των. 120 νιζελικούς κύκλους σε παρέμβαση του στρατού. 23/9/1934. [. αριθμ. την 1η . η τότε φιλοβασιλική κυβέρνηση ενέτεινε την πολιτική παροχών. ἀκολουθούμενος ἀπὸ μερικοὺς ἀπάτριδας. Αναζητώντας κοινωνική υποστήριξη. Οι εξελίξεις κατέληξαν στο κίνημα της 1ης Μαρτίου 1935. Οι κοινωνικές προσφορές του δήμου αυξάνονται το διάστημα αυτό κατακόρυφα. με θέμα την εγκατάσταση βιομηχανικών μονάδων στην Καλλιθέα και τον σπουδαίο οικονομικό ρόλο τους για τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης των κατοίκων. ἐγκρίνῃ τὴν μετονομασίαν ἑνίων τῶν ὁδῶν.] τὸ συμβούλιον ἐγκρίνει παμψηφεὶ τὴν μετονομασίαν τῶν κάτωθι ὁδῶν: τὴν ὁδὸν Ἰφιγενείας εἰς ὁδὸν Γεωργίου Κονδύλη. δε. [. σελ. Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι αποφάσεις του δημοτικού συμβουλίου έπειτα από την παλινόρθωση της μοναρχίας. μωροδόξους ἀξιωματικοὺς τοῦ Στρατοῦ καὶ τῆς Θαλάσσης.7 Αμέσως μετά «ὁ Δήμαρχος ἐκθέσας εἰς τὸ συμβούλιον τὴν μεγάλην συμβολὴν τῆς Ἐθνικῆς Κυβερνήσεως διὰ τὴν καταστολὴν τοῦ ἐθνοκτόνου κινήματος προτείνει ὅπως τιμῆς ἕνεκεν καὶ πρὸς ἐκδήλωσιν εὐγνωμοσύνης τῆς πόλεώς μας πρὸς αὐτούς.. ὅμοιον τοῦ ὁποίου νομίζω δὲν ἔχει νὰ ἐπιδείξῃ ἡ σύγχρονος ἐποχὴ καθ’ ὅλην τὴν ὑφήλιον. Το δημοτικό συμβούλιο της Καλλιθέας αποδοκίμασε αυτή την πολιτική εξέλιξη με την ακόλουθη ανακοίνωση: «Σήμερον εἶναι ἡ πρώτη συνεδρίασις τοῦ Σώματος μετὰ τὴν διάσωσιν τῆς Ἑλλάδος ἐκ τῆς τραγικῆς περιπετείας εἰς ἥν περιέπλεξε ὁ μέγας ἐγκληματίας. 1. ὅπερ εὔχομαι νὰ ἀποτελέσῃ ἀφετηρίαν ἀναδημιουργίας τῆς Ἑλλάδος χειμαζομένην ἐπὶ μίαν εἰκοσαετίαν ἐκ τῶν δεινῶν ἑνὸς πρωτακούστου διχασμοῦ καὶ ἐξ ἄλλου ἐκφράζω τὸν ἀποτροπιασμὸν μας διὰ τὸ ἀποτολμηθὲν στυγερόν κατὰ τῆς πατρίδος μας ἔγκλημα».] Φρονῶ ὅτι διερμηνεύω τὰ αἰσθήματα ὁλόκληρου τοῦ Συμβουλίου οὐδὲ τῆς μειοψηφίας ἐξαιρουμένης ἐὰν ἀφ’ ἑνὸς μὲν διαδηλώσω τὴν ἀπερίγραπτον χαρὰν ὑμῶν ἐπὶ τῷ χαρμοσύνῳ τῆς διασώσεως γεγονότι. ενέργεια ανοργάνωτη που στρεφόταν εναντίον της νόμιμης κυβέρνησης του Παναγή Τσαλδάρη.. κυρίως για την ασφαλτόστρωση δρόμων.

.. 1. Φορνέζη. η μετονομασία της πλατείας Δημοκρατίας σε πλατεία Βασιλίσσης Σοφίας. ἄνευ καταθέσεως στεφάνου καὶ πρὸς ἄρσιν τυχὸν παρεξηγήσεων.9 Στη συνεδρίαση της 20ής Μαρτίου 1936.] ζητησάντων μόνον τὴν μετωνομασίαν ὁδοῦ. στη στήριξη άπορων δημοτών και μαθητών και στην αγορά βιβλίων για εμπλουτισμό της Δημοτικής Βιβλιοθήκης. διὰ ψήφων ἐννέα ἐγκρίνεται ἡ μετωνομασία τῆς ὁδοῦ Σαπφοῦς εἰς ὁδὸν Ε. Το δημοτικό συμβούλιο «ἐπὶ τῷ θανάτῳ τοῦ Ἐλ.]. ὅν ποθεῖ δὲ αὐτοῦ τὸ βασιλικὸν στέμμα. Αραπάκη. [.. Βενιζέλου [. καθώς σημειώνεται από τον δήμαρχο η μόνιμη απουσία τριών δημοτικών συμβούλων. 9/9/1934. διὰ τὰς προσφερθεῖσας πρὸς τὸν Δῆμον ὑπηρεσίας καὶ λόγῳ τοῦ ὅτι οὗτος ἐτύγχανεν εἷς ἐκ τῶν πρώτων κατοίκων τῆς πόλεως Καλλιθέας. Τῶν κ. Λόγῳ διαφωνίας ἑνίων συμβούλων τίθεται ἡ πρότασις ὑπὸ ψηφοφορίαν. Κονδύλη μετωνομάσθη μόνον ὁδός.10 Η τόνωση της εθνικής συνείδησης που καθίσταται καθημερινή πρακτική από το «ἐθνικοκρατούμενον» κράτος. [...ΙΔΡΥΣΗ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1934-1940 Νοεμβρίου 1935.. Τους πρώτους μήνες του 1936 οι αποφάσεις του δημοτικού συμβουλίου αφορούν κυρίως στη συλλογή δημοτικών φόρων. η οποία κρίνεται αδικαιολόγητη και επιβάλλονται οι κυρώσεις που προβλέπονται από τη Νομαρχία. τοῦ κ.11 Στην ίδια συνεδρίαση εγκρίνεται η διακήρυξη «δημοπρασίας διὰ τὴν ἀγορὰν οἰκοπέδου πρὸς ἀνέγερσιν γυμναστηρίου» και «Τὸ συμβούλιον λόγῳ τοῦ τραγικοῦ ἐκ πνιγμοῦ ἐπισυμβάντος θανάτου τοῦ συμβούλου Ἐρ.8 Αποφασίζεται επίσημα η ανάρτηση της εικόνας του βασιλιά Γεωργίου Β΄ στην αίθουσα των συνεδριάσεων και σε όλους τους χώρους του δημαρχείου. αριθμ. ο καθορισμός της σφραγίδας του Δήμου «εἰς σχῆμα κυκλικὸν καὶ εἰς μὲν τὸ κέντρον να φέρῃ σταυρόν. Βενιζέλου καὶ ἡ κατάθεσις στεφάνου κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς κηδείας. Βενιζέλου ἐγκρίνει τὴν ἔκδοσιν σχετικοῦ ψηφίσματος. σελ. η πολιτική ένταση που δημιουργείται από το θάνατο του Ελευθέριου Βενιζέλου προκαλεί στους δημοτικούς συμβούλους τον φόβο κυρώσεων από ενδεχόμενη αποδοχή της πρότασης του Ιωάννη Αραπάκη να τιμηθεί η μνήμη του διακεκριμένου πολιτικού. Παρατηρείται επίσης μια κρίση στις σχέσεις μεταξύ των δημοτικών συμβούλων. Δήμαρχος συμφωνῶν προτείνει τὴν μετωνομασίαν μιᾶς δημοτικῆς ὁδοῦ εἰς ὁδὸν Ἐλ. Ὁ κ. τὸ Συμβούλιον ἐγκρίνει τὴν ζητουμένην δαπάνην». [. κάτωθεν δὲ τὰς λέξεις “Δῆμος Καλλιθέας”». επιβεβαιώ- νεται και στην απόφαση να ανεγερθεί μνημείο «ὑπὲρ τῶν ἐν πολέμοις πεσόντων. φύλλου 1. Τοῦ κ. καὶ πέριξ ἄνω μὲν τὰς λέξεις “Βασίλειον τῆς Ἑλλάδος”. τοῦ κυρίου προέδρου θέσαντος τούτων ὡς ἑξῆς “ἐὰν θὰ κατατεθῇ στέφανος καὶ θὰ ὀνομασθῇ καὶ μία ὁδὸς’’.. 121 . Δημάρχου ἀναπτύξαντος τὴν ἠθικὴν ὑποχρέωσιν τοῦ Δήμου διὰ τὴν ἀνέγερσιν ἑνὸς τοιούτου μνημείου πρὸς ἀπόδοσιν τοῦ πρέποντος φόρου εὐγνωμοσύνης τῶν ὑπὲρ πατρίδος πεσόντων.] δώσαντος λευκῶν καὶ τῷ κ.] ἀρνητικὴν».. ἐπὶ τῷ λόγῳ ὅτι ἐφόσον καὶ κατὰ τῷ θανάτῳ τοῦ Γ. ἐγκρίνει τὴν Άρθρο της εφημερίδας Καλλιθαϊκός Τύπος. με θέμα τις προγραμματικές εξαγγελίες του δημάρχου Ι.

Το κίνημα. και να προκηρύξει εκλογές. το αποτυχημένο κίνημα των οπαδών του Βενιζέλου έδωσε στην κυβέρνηση την αφορμή να διαλύσει το Κοινοβούλιο. Στις 29 Απριλίου οι καπνεργάτες της Θεσσαλονίκης κατήλθαν σε απεργία. Η αβασίλευτη δημοκρατία καταργήθηκε με το δημοψήφισμα του Νοεμβρίου 1935. όμως. Την 4η Αυγούστου 1936. ο Ιωάννης Μεταξάς ανέστειλε την ισχύ βασικών άρθρων του Συντάγματος και διέλυσε τη Βουλή. Ο ίδιος διέλυσε την Εθνοσυνέλευση και προκήρυξε εκ νέου εκλογές τον Ιανουάριο του 1936. από τις οποίες οι Φιλελεύθεροι απείχαν. Προπαγανδιστική συγκέντρωση για τον Πρώτο Εργάτη και τον Πρώτο Αγρότη. Τον Οκτώβριο του 1935 ο Κονδύλης ηγήθηκε νέου στρατιωτικού πραξικοπήματος με στόχο την παλινόρθωση της μοναρχίας. Η Πρωτοσέλιδο της εφημερίδας Το Φως με την αναγγελία της επικράτησης του πραξικοπήματος Κονδύλη. τα μεγάλα κόμματα έδωσαν τελικά ψήφο εμπιστοσύνης στον Ιωάννη Μεταξά. Αλλά ήδη ήταν αργά. Μεταξάς την κατέστειλε με τη βία. επιχείρησε να ακολουθήσει ήπια πορεία.ΚΕΦΑΛΑΙΟ V ΟΙ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΠΟΥ ΟΔΗΓΗΣΑΝ ΣΤΟ ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΤΗΣ 4ης ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ Ο πραξικοπηματίας Κονδύλης κρατούμενος πίσω από τα κάγκελα. παραβιάζοντας το Σύνταγμα. 122 κυβέρνηση Τσαλδάρη που προέκυψε από τις εκλογές του 1933. ο οποίος επανέφερε και τον θεσμό της βασιλείας. του Πλαστήρα και η απόπειρα δολοφονίας του Βενιζέλου τρεις μήνες μετά. η οποία στις 6 Μαΐου μεταβλήθηκε σε πανεργατική. με αποκορύφωμα την αποστράτευση της πλειονότητας των βενιζελικών αξιωματικών. . προκαλώντας αντιδράσεις σε ευρύτατα στρώματα του λαού. Τον Απρίλιο του 1935. Μεταξάς. ανακοινώνοντας την αποδοκιμασία της προς τις αυθαίρετες διώξεις των αντιπάλων και την υποστήριξη της ανεξάρτητης δικαιοσύνης. το κόμμα των Λαϊκών και των Φιλελευθέρων προχώρησαν σε προσχέδιο συμφωνίας για το σχηματισμό κυβέρνησης συνασπισμού. Ο Ι. με τη σύμφωνη γνώμη του βασιλιά και με την πρόφαση του κομμουνιστικού κινδύνου. Μπροστά στην απαίτηση της κοινής γνώμης. το οποίο επανέφερε τον Γεώργιο Β΄. Η μόνιμη πλέον ανασφάλεια και οι έντονες αντιθέσεις ανάμεσα στα δύο κόμματα τα οδήγησαν στον κοινό φόβο ότι το καθένα αποσκοπούσε στη διάλυση του άλλου. όξυνε τα πνεύματα και τον φανατισμό και στα δύο στρατόπεδα. Λόγω της αδυναμίας σχηματισμού κυβέρνησης. όπως αυτοχαρακτηριζόταν ο δικτάτορας Ι.

Τσιλιγγέρη. Κ. κηρύσσεται έκπτωτος του αξιώματός του ένας από τους συμβούλους. Μετζηδιέ. Θεοδωρίδη. Ἐ. ἵνα προβῇ εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ κάτωθι θέματος: “Περί ἐκφράσεως συγχαρητηρίων πρὸς τὸν Πρωθυπουργὸν τῆς Ἑλλάδος κ. Σπαθιᾶ. Καλλιθέας πριν από τον πόλεμο του 1940. Ζερντέ.μ.ΙΔΡΥΣΗ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1934-1940 μετωνομασίαν τῆς ὁδοῦ Σκοπευτηρίου (ἀπὸ λεωφ. 123 . τῶν μελῶν τοῦ Σώματος Ἐπ. προέβη εἰς τὴν γενναῖαν καὶ ἐθνοσωτήριον χειρονομίαν τῆς αὐστηρῆς ἐπιβολῆς τοῦ Νόμου. Ἀ. Τζίνη. που συστηματικά απέχει από τις συνεδριάσεις. Μεταξᾶ Κυβέρνησις.12 Τέλη Μαΐου διακηρύσσεται δημοπρασία για την ενοικίαση δύο γραφείων «πρὸς στέγασιν Γραφείου Ἐργασίας Ὑπουργείου Ἐθνικῆς Οἰκονομίας καὶ Πταισματοδικείου». πατρικῶς κυβερνῶσα παρηκολούθει ἀγρύπνως τοῦ σοβαροῦ τούτου διὰ τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος κινδύνου. Κουμαντάνου. Φου- ντούλη. Καζαντζῆ. Ἀνανιάδη.13 Η Δικτατορία της 4ης Αυγούστου 1936 Σ ΤΗΝ ΚΑΛΛΙΘEΑ. πεισθεῖσα δὲ ἀναντιρρήτως ὅτι καὶ ἡ τελευταίως ἀναγγελθεῖσα πανελλαδικὴ ἀπεργίαν. «Ἐν Καλλιθέᾳ σήμερον 7 η τοῦ μηνὸς Αὐγούστου 1936. Ἠλ. τῇ συμπράξει τοῦ γραμματέως κ. Δ. Κατενώφ. Ἀμπατζίδη. Θησέως . Ἡ ὑπὸ τοῦ κ. Ἰω. Καλλιθέας κατά τη διάρκεια τοπικής εορταστικής εκδήλωσης. Ἀραπάκη.Ν. Σπαθιᾶ. ἡμέραν Παρασκευὴν καὶ ὥραν 8 μ. Ν. συνῆλθεν τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον εἰς ἔκτακτον συνεδρίασιν ἐν τῷ Δημαρχιακῷ Καταστήματι ὑπὸ τὴν προεδρίαν αὐτοῦ κ. δι’ Κορίτσια του γυναικείου τμήματος της Ε. Π. ὅστις ἐξηγεῖ ὅτι: Ἐκτὸς τῶν κυβερνητικῶν διαβεβαιώσεων. ἐνεῖχε καθαρῶς ἐπαναστατικὸν χαρακτῆρα. ὅστις διαπιστοῦται καὶ ἐκ τῶν διακοινουμένων ἐπισήμων ἐγ γράφων. ἀποτελοῦσα συνέχειαν τῶν ἑκάστοτε ἐκδηλουμένων ἀναρχικῶν κινήσεων. Λαμβάνων τὸν λόγον ὁ κ. Ἀ. Καστρινάκη.Ν.Ἰλισσοῦ) εἰς ὁδὸν Ἐρρίκου Φορνέζη καὶ τὴν ἀνάρτησιν τῆς εἰκόνος αὐτοῦ ἐν τῇ αἰθούσῃ τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου». Ἰωάννην Μεταξᾶν”. Δ. Ἰ. παρουσίᾳ τοῦ Δημάρχου Ἰ.Ο. Έπειτα από πρόταση του δημάρχου. Σ. Κακουλίδη. Κ. η δημοτική αρχή προσαρμόστηκε αμέσως στο νέο πολιτικό περιβάλλον που δημιούργησε η επιβολή της δικτατορίας του Ιωάννη Μεταξά. οὐδενὸς διαφεύγει κατὰ τοὺς τελευταίους μήνας ὅτι ἡ κίνησις τῶν ἀναρχικῶν καὶ κομμουνιστικῶν στοιχείων ἤρχισε νὰ γίνηται ζωηρωτέραν διὰ πολλῶν καὶ διαφόρων ἑκάστοτε ἐκδηλώσεων καὶ νὰ λαμβάνῃ διαστάσεις ἀναρχικὰς λίαν ἐπικινδύνους διὰ τοῦ κοινωνικοῦ μας καθεστῶτος. Ο Ιωάννης Μεταξάς συνομιλεί με βαθμοφόρους της Ε.Ο. Δήμαρχος. Ν.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ V

16 Μαρτίου 1940, λίγους
μήνες πριν από
την έναρξη του ελληνοϊταλικού
πολέμου. Στιγμιότυπο
από επιμνημόσυνη δέηση υπέρ
των εν πολέμοις πεσόντων,
στην πλατεία Κύπρου.
Δεξιά διακρίνεται
ο δήμαρχος Ι. Αραπάκης.
(αρχείο Πολιτιστικού
Οργανισμού Δήμου
Καλλιθέας).

Οι εργασίες ανέγερσης
του μεγάρου του Συλλόγου
Κωνσταντινουπολιτών
που ολοκληρώθηκαν το 1936
(φωτ. αρχείο Συλλόγου
Κων/πολιτών).

124

ἐκείνους, οἵτινες ὑπενόμευον τὴν Πατρίδα
μας, τὴν Θρησκείαν μας, τὴν οἰκογένειὰν μας
καὶ γενικῶς τὰ ἐθνικὰ μας ἰδεώδη.
Ἡ γενναῖα αὕτη πρᾶξις τοῦ Κυβερνήτου
μας κ. Ι. Μεταξᾶ ἐνθουσιάζει ὄχι μόνο ὑμᾶς,
ἀλλὰ καὶ πᾶσαν ἑλληνικὴν ψυχήν.
Δὲν παραλείπω νά προσθέσω ὅτι ἡ
ἐθνικὴ χειρονομία τῆς ἐγκρίσεως τῆς πράξεως ταύτης, ὑπὸ τῆς Αὐτοῦ Μεγ. τοῦ
Βασιλέως καὶ τοῦ ὑπὸ ἁγνὰ ἑλληνικὰ καὶ
γενναῖα αἰσθήματα Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ,
μας συγκινεῖ.

Ὅθεν προτείνει ὅπως τὸ συμβούλιον
ἐκφράσῃ τὰ ἐγκάρδια συγχαρητήρια τοῦ
Σώματος πρὸς τὸν Πρωθυπουργὸν τῆς
Ἑλλάδος κ. Ι. Μεταξᾶ, τῶν εὐχῶν τῆς αἰσίας
εὐοδώσεως τοῦ ἐθνοσωτηρίου ἔργου καὶ ἡ
δήλωσις ὅτι πρὸς ἐνίσχυσιν τοῦ πατριωτικοῦ
τούτου ἀγῶνος τάσσεται ἀνεπιφυλάκτως
παρὰ τῷ πλευρῷ Αὐτοῦ καὶ
Ἐξουσιοδοτεῖ τὸν κ. Δήμαρχον ὅπως
ἀπόσπασμα τῆς παρούσης κοινοποιήσῃ πρὸς
τὴν Αὐτοῦ Ἐξοχότητα Πρωθυπουργὸν τῆς
Ἑλλάδος κ. Ι. Μεταξᾶν».14
Η αμέσως επόμενη συνεδρίαση του δημοτικού συμβουλίου Καλλιθέας πραγματοποιήθηκε στις 23 Σεπτεμβρίου, εκτάκτως, για να
αποφασιστεί η συμμετοχή των δημοτών της
Καλλιθέας στο πανελλαδικό συλλαλητήριο
στις 2 Οκτωβρίου «πρὸς ἐπικρότησιν τῆς
ἀναληφθείσης προσπαθείας διὰ τὴν μεγάλην
ἀνόρθωσιν τοῦ Κράτους». Έπειτα από τα
συγχαρητήρια όλων των συμβούλων για την
πρωτοβουλία του δημάρχου, σύσσωμο το δημοτικό συμβούλιο αναφωνεί: «Ζήτω ἡ Α.Μ.
ὁ Βασιλεὺς Γεώργιος Β΄ ! Ζήτω ὁ Πρόεδρος
τῆς Κυβερνήσεως!».15
Ενώ το δημοτικό συμβούλιο εξακολουθεί
να αντιμετωπίζει αιτήματα απόρων, οι οποίοι
υπολογίζονται στο 20% των κατοίκων, εκδη-

ΙΔΡΥΣΗ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1934-1940

λώνει με ιδιαίτερη προσοχή την υποστήριξή
του προς την πολιτική της δικτατορίας, αν
και η ανακοίνωση της απόλυσης δημοτικών
υπαλλήλων για πολιτικούς λόγους προκαλεί
αντιδράσεις. Αποφάσεις του σώματος αφορούν στην οικονομική υποστήριξη «εθνικών
και στρατιωτικών σωματείων», την αγορά
της συλλογής ομιλιών του Ιωάννη Μεταξά,
τη μετονομασία της οδού Πάριδος (Χαροκόπου) σε 4ης Αυγούστου, όπως και την αγορά
αναμνηστικού δώρου για τον πρωθυπουργό.
Σε βεβαρυμένο πολιτικό κλίμα, το συμβούλιο
προωθεί πάντως τη δημιουργία του δημοτικού
κοιμητηρίου, επιδιώκει να ιδρύσει Δημοτικό
Υγειονομικό Κέντρο, δημοπρατεί τη μετασκευή της κατοικίας του Κωνσταντίνου Μανντζαγριωτάκη σε δημαρχείο και εξασφαλίζει
πιστώσεις για την κατασκευή του Μνημείου
των Ηρώων στην πλατεία Βασιλίσσης Σοφίας
(Κύπρου). Τον Μάιο του 1937 ο Δήμος Καλλιθέας ετοιμάζεται να υποδεχθεί τον Ιωάννη
Μεταξά για τα εγκαίνια της πλατείας Καλλιθέας16, ενώ λίγο αργότερα τον ανακηρύσσει
και επίτιμο δημότη.17
Οι μηχανισμοί της δικτατορίας ήταν φυσικό να επεκταθούν στην κοινωνική ζωή της
Καλλιθέας. Όργανο διείσδυσης, ιδίως μεταξύ
των νέων, ήταν η Εθνική Οργάνωσις Νεολαί-

ας (Ε.Ο.Ν.), που πολύ γρήγορα εδραιώθηκε
και εδώ. Μέχρι τα τέλη του 1937 νέοι και
νέες με μαύρες στολές και στρατιωτικά διάσημα πλημμύριζαν τους κεντρικούς δρόμους
της πόλης, ειδικά στις εθνικές επετείους
και σε κάθε εμφάνιση του δικτάτορα. Στην
Καλλιθέα είχαν την έδρα τους η Υποδιοίκηση Αρρένων Νότου (στη συμβολή των οδών
Εσπερίδων και Ιφιγενείας), η Υποδιεύθυνση
Θηλέων Νότου (στην οδό Δημητρακοπούλου
92), η 34η Φάλαγξ στη Σιβιτανίδειο Σχολή
και πολλοί υποτομείς της Ε.Ο.Ν.18
Επιδιώκοντας εξάλλου να αποκτήσει λαϊκό
έρεισμα, η δικτατορία εφάρμοσε μέτρα κοινωνικής πολιτικής, όπως είναι η ίδρυση του
Ιδρύματος Κοινωνικής Ασφαλίσεως, η παγίωση του θεσμού των συλλογικών συμβάσεων
και το δικαίωμα άδειας στους εργαζομένους.
Έτσι, στην Καλλιθέα το 1937 ιδρύθηκε γραφείο και ιατρείο Ι.Κ.Α. στην οδό Σκρα 66.
Όλες οι δημόσιες εκδηλώσεις και τελετές
του δήμου κατά την περίοδο της δικτατορίας,
οργανώνονταν έτσι, ώστε να εκδηλώνεται η
υποστήριξη της δημοτικής αρχής προς τον
Ιωάννη Μεταξά και να διασφαλίζεται η συμμετοχή της τοπικής κοινωνίας. Τον Νοέμβριο
του 1938, μάλιστα, το δημοτικό συμβούλιο
απευθύνει μομφή προς τον Αρχιμανδρίτη Πα-

Ο Ι. Αραπάκης με τους
συμβούλους του σε εθνική
εορτή, παρουσία
όλων των μαθητών
των σχολείων
της Καλλιθέας
(αρχείο Πολιτιστικού
Οργανισμού Δήμου
Καλλιθέας).

125

ΚΕΦΑΛΑΙΟ V

Η δημοτική αρχή στα τέλη
της δεκαετίας του 1930
(αρχείο Πολιτιστικού
Οργανισμού Δήμου
Καλλιθέας).

Πνευματικοί παράγοντες
της Καλλιθέας
παρακολουθούν μαζί
με τη δημοτική αρχή
γυμναστικές επιδείξεις
των σχολείων του δήμου
(αρχείο Πολιτιστικού
Οργανισμού Δήμου
Καλλιθέας).

126

ΙΔΡΥΣΗ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1934-1940

ντελεήμονα Χρυσοχόου, διότι δεν παρέστη
στην τελετή των αποκαλυπτηρίων του ανδριάντα του πρώην βασιλιά Κωνσταντίνου.19
Παρά την προσπάθειά του να ευθυγραμμιστεί με το καθεστώς της δικτατορίας, το
δημοτικό συμβούλιο της Καλλιθέας δεν επέτυχε, όπως ήταν αναμενόμενο, να αποτρέψει την κατάργησή του. Τον Δεκέμβριο του
1938, η δικτατορία έπαυσε την αιρετή διοίκηση και στη θέση της διόρισε Διοικούσα Επιτροπή του Δήμου. Πρόεδρος τοποθετήθηκε
εκ νέου ο δήμαρχος Ιωάννης Αραπάκης και
μέλη της οι Καλωταίος, Παπαμιχαήλ, Χαμπέρης, Πολυχρονόπουλος, Παλαμήδης και
Τσιριβάκος. Ο δήμαρχος συνεχάρη τα μέλη
της επιτροπής και περιχαρής προέβη στην
εξής δήλωση: «Γνωρίζω δὲ ἀπολύτως ὅτι ὁ
Ἐθνισμὸς ῥέει μέσα εἰς τὸ αἷμα ὅλων μας
καὶ τῇ συνεργασίᾳ ὑμῶν θὰ γίνωμεν πιστοὶ
ἐκτελεσταὶ καὶ τοῦ προγράμματος τῆς
Ἐθνικῆς Κυβερνήσεως πρὸς διάδοσιν καὶ
ἐπικράτησιν τοῦ Ἐθνισμοῦ εἰς τοὺς τυχὸν
ἀντιφρονοῦντας».20
Η Επιτροπή θα επιδοθεί σε συνεχείς εγκρίσεις όλων των διαταγών που αποστέλλονται
με τηλεγραφικές εγκυκλίους από το Υπουργείο
Διοικήσεως για τη χορήγηση οικονομικών βοηθημάτων σε απόρους, την οικονομική στήριξη
διάφορων στρατιωτικών σωμάτων και χριστιανικών οργανώσεων, οι οποίες είχαν στο μεταξύ
ενσωματωθεί στην Ε.Ο.Ν., με αγορές υποδημάτων, στολών και κάθε άλλου υλικού.21
Τον Φεβρουάριο του 1939 η Διοικούσα Επιτροπή «λόγῳ τῶν οἰκονομικῶν προβλημάτων
τοῦ Δήμου, ἐπιβάλλει ἄμεσον ἔρανον πρὸς
πλήρωσιν τοπικῶν ἀναγκῶν συμφώνως πρὸς
τὰς διατάξεις τῶν ἄρθρων 337-341 τοῦ Κώδικος Περὶ Δήμων καὶ Κοινοτήτων». Προκειμένου να αποπερατωθεί το γήπεδο που αγοράστηκε από τον δήμο δύο χρόνια νωρίτερα
καθορίζονται το κατώτατο και ανώτατο όριο
εράνου σε 50 δρχ. και 15.000 αντίστοιχα.22
Είναι γεγονός ότι σε όλες τις συνεδριάσεις
μέχρι και το τέλος του 1940, γίνονται συζητήσεις για την αποπεράτωση του Δημοτικού
Νεκροταφείου, αλλά οι αποφάσεις προσκρούουν στο οικονομικό αδιέξοδο του δήμου, το
οποίο υποχρεώνει τον Ιωάννη Αραπάκη να
διαπραγματευθεί με την κυβέρνηση τη σύναψη νέου δανείου. Η Διοικούσα Επιτροπή
μέχρι το τέλος του 1940 δεν έλαβε παρά μόνο αποφάσεις που αφορούσαν στην ενίσχυση
εθνικών και θρησκευτικών φορέων, την αγο-

ρά βιβλίων και περιοδικών «πρὸς διαφώτισιν
τῶν ἐθνικοφρόνων νέων τοῦ Δήμου», ενώ
χαρακτηριστική του πολιτικού κλίματος ήταν
και η απόφαση να μετονομαστούν 52 οδοί
του δήμου: η οδός Ατθίδων σε οδό Πετρόμπεη, η οδός Ηρακλέους σε Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, η οδός Ανδρομάχης σε Βασιλίσσης
Σοφίας, η οδός Αριστείδου σε Γεωργίου Β΄, η
οδός Εσπερίδων σε Παίδων των Διαδόχων, η
λεωφόρος Δημοσθένους σε λεωφόρο Κωνσταντινουπόλεως, η οδός Πριάμου σε Κ. Κοτζιά,
η οδός Δήμητρος σε οδό Βασιλέως Κωνσταντίνου και η κεντρική πλατεία της Καλλιθέας
σε Γεωργίου Α΄.23

Η κοινωνική ζωή στην Καλλιθέα

Η

ΔΗ ΑΠO ΤΙΣ ΑΡΧEΣ της δεκαετίας
του 1930, η Καλλιθέα είχε αναπτύξει
τους δικούς της ρυθμούς στη διασκέδαση, τον
τρόπο ζωής και την πνευματική εξέλιξη των
κατοίκων της. Ένα μεγάλο μέρος των προσφύγων είχε αποκατασταθεί σε μόνιμες κατοικίες, γεγονός που επέτρεψε τη διαμόρφωση και ενός πολύ προσεγμένου ρυμοτομικού
σχεδίου στην πόλη. Επιπλέον, οι νεοφερμένοι
πρόσφυγες μεταλαμπάδευσαν στον νέο τόπο
τους τις γνώσεις τους στο εμπόριο και τη
βιομηχανία, ιδρύοντας στην περιοχή πολλές
βιοτεχνίες, οικοτεχνίες και εμπορικά καταστήματα. Έτσι, το μεγαλύτερο μέρος των κατοίκων απορροφήθηκε εξαρχής ως εργατικό

Ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών
Χρυσόστομος σε επίσκεψή
του στα γραφεία
του Συλλόγου
Κωνσταντινουπολιτών το 1937
(φωτ. αρχείο Συλλόγου
Κων/πολιτών).

127

ΚΕΦΑΛΑΙΟ V

Η εγκατάσταση πολλών
μεγάλων βιομηχανικών
και βιοτεχνικών μονάδων
στην περιοχή της Καλλιθέας
δημιούργησε ευνοϊκές συνθήκες
για την ανάπτυξη
της περιοχής και τη
συγκέντρωση ικανού αριθμού
εργατών, με αποτέλεσμα
την πληθυσμιακή αύξηση.

128

δυναμικό στις δεκάδες βιομηχανικές και
εμπορικές επιχειρήσεις που λειτουργούσαν
την εποχή εκείνη στην πόλη. Οι πρόσφυγες
πρωταγωνίστησαν στην ανάπτυξη της Καλλιθέας. Τροφοδότησαν την πολυάριθμη εργατική τάξη της πόλης και άλλαξαν ουσιαστικά
την κοινωνική της σύνθεση.
Ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1920
στην Καλλιθέα λειτούργησαν αρκετές βιομηχανικές μονάδες, όπως η «Πειραϊκή Πατραϊκή», η «Ελβιέλα», η «Αθηναϊκή Εριουργία»
και άλλες. Επιπλέον αναπτύχθηκαν και πολλές
βιοτεχνίες τοπικής εμβέλειας, όπως το κεντρικό πρατήριο γαλακτοβιομηχανίας (Ε.Β.Γ.Α.),
το Εργοστάσιο Αρτοποιίας (στην οδό Ηρακλέους 130), η αλευροβιομηχανία των Αδελφών
Γιωργή, μεγάλα νηματουργεία, εργοστάσιο
ελαστικών κ.ά. Όσον αφορά στα εμπορικά καταστήματα, η Καλλιθέα κατείχε τον τίτλο της
δεύτερης πόλης στην Αττική, μετά την Αθήνα,
σε επίπεδο εμπορικής κίνησης.
Πέρα από τη μεγάλη εμπορική κίνηση, είναι
γεγονός ότι η Καλλιθέα τη δεκαετία του 1930
υπήρξε δημοφιλής περιοχή, που υποσχόταν
ποικίλων μορφών διασκέδαση. Εκτός από τα
χοροδιδασκαλεία που λειτουργούσαν από
την προηγούμενη κιόλας δεκαετία, εδώ έκαναν την εμφάνισή τους τα πρώτα νυχτερινά
κέντρα διασκέδασης, τα οποία προσείλκυαν εκατοντάδες Αθηναίους, κυρίως τα Σαββατοκύριακα. Αξέχαστο για τους παλιούς
Καλλιθεάτες έμεινε το «Τριάνα» του Βασίλη
Χειλά επί της λεωφόρου Συγγρού, όπως και
το «Φαληρικό», ο «Γιώργος», του «Μαργωμένου» στις Τζιτζιφιές κ.ά.
Από την περιοχή δεν μπορούσαν να λείπουν
και οι θεατρικές παραστάσεις, αφού σημαντική ήταν η πνευματική και καλλιτεχνική
καλλιέργεια πολλών Καλλιθεατών. Αρκετά,
λοιπόν, για την εποχή ήταν τα κινηματοθέατρα που λειτούργησαν, όπως το «Ετουάλ»,
το «Κρυστάλ», ο «Απόλλων», το «Παλλάδιον», που προσείλκυαν εκατοντάδες θεατρόφιλους. Σ’ αυτά δίνονταν σχεδόν καθημερινά
παραστάσεις επιθεωρήσεων και βαριετέ από
τους μεγαλύτερους ηθοποιούς και τραγουδιστές της εποχής. Είναι αξιοσημείωτο ότι στην
Καλλιθέα μετά τον Εμφύλιο λειτουργούσαν
περίπου τριάντα κινηματοθέατρα.
Η κίνηση στους δρόμους και τα κέντρα της
Καλλιθέας απεικονίζεται εύστοχα σ’ ένα δημοσίευμα της τοπικής εφημερίδας Καλλιθαϊκός Τύπος το 1934:

«[…] ἡ συνοικία Χαροκόπου ἦταν ἀνέκαθεν
προοδευμένη. Καὶ τὰ ζαχαροπλαστεῖα της
καὶ τὰ καφενεῖα της καὶ ὁ κινηματογράφος της ἦσαν πολὺ εὐπρόσωπα, χάρις δὲ
στὸν πυκνὸ πληθυσμὸ της καὶ τὴν προθυμία τῶν διευθυντῶν τῶν κέντρων πάντοτε
παρετηρεῖτο ζωηρὴ κίνησι σ’ αὐτὰ καὶ τὶς
πιὸ ἀκόμη προχωρημένες ὧρες. Σήμερα, ἡ
κίνησις στα πέριξ τῆς στάσεως τῶν τρὰμ
κέντρα τῶν κ.κ. Κελέφα, Καρύκα, Μαχαίρα,
Κωνσταντινίδη, Καβαλλιεράκη κ.λπ. εἶναι
περισσότερο ἔντονη καὶ τὰ πεζοδρόμια τῆς
λεωφόρου Θησέως πλημμυρισμένα ἀπὸ κόσμο, προκαλοῦν εὐχάριστη ἐντύπωση καὶ παρουσιάζουν τὸ κομμάτι αὐτὸ τῆς Καλλιθέας
ἀρκετὰ πολιτισμένο (εἰδικὰ γιὰ τὰ νυχτερινὰ
κέντρα τῆς περιοχῆς γράφτηκε καὶ τὸ λαϊκὸ
τραγούδι “Στου Χαροκόπου τὰ στενὰ” ἀπὸ
τὸν Ἄκη Πάνου, ἐπιβεβαιώνοντας τὴν μεγάλη
νυχτερινὴ κίνησι στὰ κέντρα τῆς Καλλιθέας).
[…] Ἡ κυρίως Καλλιθέα εἶχε τὴν ἐξαιρετικὴ
εὐτυχία νά τύχῃ ῥυμοτομικοῡ σχεδίου τελείου ἀπὸ κάθε ἄποψη. Καὶ μέσα στὴν καρδία
της, μία πλατεῖα ἀρκετὰ εὐρύχωρη, ποὺ μὲ
γοργὸ ῥυθμὸ ἄρχισε να ἐξωραΐζεται καὶ γρήγορα θὰ μᾶς παρουσιάσῃ ἐκπλήξεις. Πρὸ
ὀλίγων μηνῶν σ’ αὐτὴν τὴν πλατεῖα ἄρχισαν
δειλὰ δειλὰ ν’ ἀνοίγουν διάφορα κέντρα.
Πρῶτα τοῦ κυρίου Χριστίδη, ὕστερα τοῦ
κυρίου Ἀντύπα καὶ τελευταῖα τὸ νέο κέντρο
τοῦ Κονταράτου, τὸ “Ἀμέρικαν μπὰρ”, τὸ
κατόπιν “Ἐθνικόν”. Εἶναι ἄξιοι συγχαρητηρίων οἱ φιλοπρόοδοι αὐτοὶ ἐπιχειρηματίες,
γιατὶ κατόρθωσαν να κινήσουν τὴν προσοχὴ
καὶ τὸ ἐνδιαφέρον τῶν Καλλιθεατῶν γιὰ τὴν
πόλη τους. Μὲ μεγάλη μας εὐχαρίστηση διαπιστώνουμε ὅτι ἡ κίνησις στὰ κέντρα αὐτὰ
εἶναι πάντοτε ζωηρή, κεφάτη, ἀπολαυστική.
Ἐπιτέλους ἄρχισαν να συνηθίζουν οἱ Καλλιθεάτες λιγάκι τὸν τόπο τους. Στις χορευτικὲς
ἑσπερίδες τοῦ “Ἀμέρικαν μπὰρ” συγκεντρώνεται ἀρκετὸς καὶ ἐκλεκτὸς κόσμος, ποὺ διασκεδάζει καὶ χορεύει ὑπὸ τοὺς ἤχους τῆς
τζαζ. Καὶ ὁ κ. Ἀντύπας δεν παραλείπει καμιὰ
εὐκαιρία, για να εὐχαριστήσῃ τὴν πολυπληθῆ
πελατεία του. Πότε μὲ χαβάγιες, πότε μὲ
ὀρχήστρα καὶ τραγούδι δίνει μία εὐχάριστη
νότα στην κίνησι τῆς πλατείας μέχρι καὶ πέραν τῶν μεταμεσονυκτίων ὡρῶν [...]».24
Σε άλλο δημοσίευμα της εφημερίδας, εκτός
από την περιγραφή μιας τυπικής Κυριακής
στην Καλλιθέα, επιβεβαιώνεται και η κοινωνική
προέλευση της πλειονότητας των κατοίκων:

ΙΔΡΥΣΗ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ 1934-1940

«[…] Ἡ Κυριακὴ εἶναι για τὴν Καλλιθέα
μεγάλη μέρα. Ἡ ὄψις τῆς πόλεως ἀλλάζει.
Νομίζεις πώς ὅλη τὴν ἑβδομάδα κοιμᾶται
καὶ τὴν Κυριακὴ ξυπνᾶ, ντύνεται βιαστικὰ
καὶ βγαίνει στοὺς δρόμους καὶ τὰ κέντρα
γιὰ νὰ δυναμώσῃ τὴν κίνησι καὶ τὴ ζωὴ
της, γιὰ νὰ τοὺς δώσῃ ἄλλον τόνο, ἄλλην
ἐμφάνισι. Ἀκοῦς ἢ βλέπεις συγκεντρώσεις,
χορούς, συναυλίες, διασκεδάσεις, διαλέξεις.
Μία ἔντονη κοινωνικὴ ζωή. Κι ακοῦς κουβέντες γιὰ τό ποῦ θὰ πᾱμε καὶ ποῦ δὲν θὰ
πᾱμε, γιὰ τὸ ποῖον θὰ δοῦμε, γιὰ τὸ τὶ θὰ
γίνῃ, ἀκόμα καὶ γιὰ τὸ τὶ θὰ φορέσουμε.
Φαντάζομαι πὼς δὲν εἶναι ἀνάγκη κανεὶς
να εἶναι σπουδαῖος παρατηρητὴς γιὰ νὰ
νοιώσει τὶ σημαίνει τὸ κοινωνικὸ αὐτὸ φαινόμενο. Ἁπλούστατα. Πὼς ὅλοι ἢ μᾶλλον
οἱ περισσότεροι Καλλιθεάτες εἶναι μικροαστοί. Νοικοκυραῖοι ὅλοι τους, ζοῦνε τὴν
ἣσυχη ἐκείνη ζωὴ που τοὺς ἐπιβάλλουν οἱ
συνθῆκες που διέπουν τὴν τάξη τους. Δουλεύουν τὴν ἑβδομάδα σὰν καλοκουρδισμένο
ρολόι, ξυπνοῦν πάντα τὴν ἴδια ὥρα, εἶναι
ἀκριβέστατοι στὶς δουλειὲς τους, γυρίζουν
στα σπίτια τους πάντα χωρὶς καμία καθυστέρηση. Κοινωνικὴ ζωὴ δεν ὑπάρχει γι’
αὐτοὺς ὅταν ὑπάρχῃ δουλειὰ […]».25
Εξαιρετικά ενδιαφέρον στοιχείο, ωστόσο,
εκείνης της περιόδου είναι η εγκατάσταση
σχετικά μεγάλου αριθμού διανοουμένων και
καλλιτεχνών, στην πραγματικότητα δυσανά-

λογου προς την κοινωνική σύνθεση της συνοικίας. Ο Οδυσσέας Φωκάς, διευθυντής της
Εθνικής Πινακοθήκης, ο Θανάσης Απάρτης, ο
Κωνσταντίνος Μαλέας, ο Σωτήρης Σκίπης, ο
Γιάννης Κορδάτος, η Έλλη Αλεξίου, ο Γιάννης Χατζίνης, ο Γιάννης Γρυπάρης, ο Ηλίας
Κουμετάκης είναι μόνο ελάχιστα από τα ονόματα μιας πολυάριθμης ομάδας που προσέφερε στην προπολεμική Καλλιθέα, στα πρώτα
βήματα της πολιτιστικής της ζωής, το προσωνύμιο «Μονμάρτη» της Αθήνας. Οι άνθρωποι
αυτοί του πνεύματος οργάνωναν συστηματικά συγκεντρώσεις στο ζαχαροπλαστείο του
Κελέφα, το βιβλιοπωλείο του Λουκάτου και
στα σπίτια τους. Εκεί, αντάλλασσαν απόψεις
για την πολιτική κατάσταση, ανέλυαν τις νέες καλλιτεχνικές τάσεις, οργάνωναν χορούς,
φιλοσοφικές ομιλίες, εκθέσεις ζωγραφικής,
ακόμα και «ψυχικά καλλιστεία».
Επίσης, οι περισσότεροι σύλλογοι στην Καλλιθέα συστήθηκαν τη δεκαετία του 1930 από
επιφανείς Καλλιθεάτες και πρόσφυγες, προσφέροντας πολλαπλές φιλανθρωπικές υπηρεσίες στον τόπο τους. Οι σημαντικότεροι από
αυτούς είναι η Λέσχη Καλλιθέας «Παλλάδιον»,
που ιδρύθηκε το 1931, η Αδελφότης Κυριών
Καλλιθέας «Η Δάμαρις» (1936), ο Σύλλογος
Κωνσταντινουπολιτών (1928), ο Σύλλογος
Ποντίων «Αργοναύται - Κομνηνοί» (1930), η
Αδελφότης Κυριών «Αγία Βαρβάρα» κ.ά.

Δημοσίευμα της εφημερίδας
Καλλιθαϊκός Τύπος
της 30/9/1934, με θέμα
τα νέα κοινωφελή έργα
που προγραμμάτιζε
η τότε δημοτική αρχή.

129

Bournozos. E. Others decisions included the re-organisation of the municipal cleaning service. Fountoules. Moreover. Michaelides. who officially congratulated him in November 1934. E. Ioannes Arapekes’ contribution to the development of the Municipality of Kallithea by the end of 1934 was by all means significant. The first decisions of Kallithea’s Municipal Council included levying new taxes and the establishment of various organisations such as the medical department. Spathias. Many municipal employees were fired due to their political beliefs. In 1936 the Municipal Council resolved on naming Kallithea’s central avenue after Eleutherios Venizelos. the Kallithean municipal authority adjusted rapidly to the new political climate. proposed a rather advantageous trade to the Municipal Council: she offered a building.CHAPTER V ESTABLISHMENT OF THE MUNICIPALITY (1934-1940) by Anna Mourouglou Ioannes Arapakes (Municipality of Kallithea Cultural Organisation collection). Within the prevailing nationalistic climate. On the other hand. P. Moreover. the very first Mayor of Kallithea. Halkides. they also decided to have a monument in memory of the soldiers who had died at wars erected. In order to Ioannes Arapakes (1934-1941) obtain further support from the public. after the royalist party had come into force. Kosmanides. K. Ch. K. The deal was made. This was particularly obvious in their decision to send a congratulating letter to Metaxas. The winner of the first municipal elections. K. Fornezes. N. Kazantzes. Papadakes. It was placed on Kyprou Square and inaugurated by Metaxas himself in May 1937. in return. was Ioannes Arapakes. they decided to adopt the image of the ancient Attic hero Theseus as the municipality’s emblem. the widow of the General Konstantinos Mantzagriotakes. I. that is to say to more than 20% of the population. 130 Ι N 1934 KALLITHEA WAS PROmoted to a municipality. In August 1934 Elene Mantzagriotakes. A. Theodorides and E. S. In the meanwhile. Tzemos. they decided to purchase a commemorative present for him as well. The dictatorship of 4 August 1936 Α FTER THE ESTABLISHMENT of Ioannes Metaxas’ dictatorial regime (4 August 1936). the financial support of poor Kallithean families and allowing funds for purchasing books for the municipal library. mainly road construction. Ananiades. the political crisis pestering Greece was escalating. they promoted the creation of a municipal cemetery and a municipal medical centre and gathered the necessary funds. in order to erect the monument in memory of the dead soldiers mentioned above. I. They also decided to support various associations of nationalistic and/ or military character. Koumantanos. Giannas. the new Prime Minister of Greece. This is how a large amount of charity and infrastructure work. the new government offered benefits and financial support. Apatzides. Kakoulides. large enough to house Kallithea’s town hall. Zerdes. E. A. E. a number of evening schools. which were held in 4 April 1934. Fakalos. This was fully acknowledged by the members of the Municipal Council. Kazenov. the municipal library and band etc. In 1937 the Kallithea department of the National Youth Organisation (EON) was founded. who had died during the same year. the Municipality of Kallithea continued offering financial support to the poor and the needy. I. National Youth Organisation was one of the numerous administrative media concocted by . The Municipal Council consisted of P. K. A couple of months later. N. Maroulides. was undertaken at Kallithea. Elene Mantzagriotakes asked for a monthly allowance equivalent to the amount of money she had been earning through renting the building in question.

Practically a town of artists. as the dictatorial government was very keen in gaining as much public support as possible. due to unsurpassable financial problems. Its members were dismissed in December 1938. Polychronopoulos. in order to effectively manipulate young people. dancing clubs and music halls. in order to gather funds for various municipal projects. Celebrating the national anniversary of 25 March in 1938 (Municipality of Kallithea Cultural Organisation collection). literary critics etc among its residents. became its president and Kalotaios. the former Mayor.ESTABLISHMENT OF THE MUNICIPALITY (1934-1940) the dictatorial authority. Kallithea boasted famous painters. such as “Peiraike-Patraike”. were operating in Kallithea. The Municipal Administrative Committee continued its predecessor’s charity but did not manage to undertake substantial infrastructure work. Palamedes and Tsirivagos its members. Last but not least. a number of industrial units. pœts. scholars and intellectuals. As far as shops were concerned. From as early as the mid-1920s. “Athenaike Eriourgia”. Ioannes Arapekes. subsequently. Kallithea was a significant entertainment centre featuring plenty of cinemas. a Municipal Administrative Committee was appointed. Despite their rigorous attempt to keep in with the dictatorial regime. it offered plenty of benefits to the masses. Most of them had been founded by refugees. 131 . we should mention the remarkable activity of the various Kallithean charities that had been established during the 1930s. that the Kallithea department of the Social Insurance Institution (IKA) was founded (66 Skra Street). more were added. the Kallithea Municipal Council was. Life at Kallithea during the 1930s D URING THE 1930S most of the Kallitheans were employed in the various factories and trading firms located at Kallithea and the surrounding areas. Moreover. “Elviela”. Gradually. Kallithea was considered the second town with the liveliest commercial activity after Athens. writers. It was within this atmosphere of “beneficence”. Haberes. sculptors. as expected. cartoonists. In February 1939 they resolved on collecting donations. Papamichæl. Furthermore. eventually abolished. the most important being the construction of the municipal stadium. who were highly skilled in business.

. επί της οδού Λασκαρίδου. κατά τα πρώτα χρόνια του 20ού αιώνα (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας).Η Αικατερίνη Χρηστομάνου-Λασκαρίδου στην ταράτσα του σπιτιού της.

καλλιτέχνες και διανοούμενους της εποχής.1 Ακολούθησαν ο υφηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Γεώργιος Κρέμος.2 Παρά τις ουσιαστικές αλλαγές στην κοινωνική σύνθεση του πληθυσμού. Σε αυτό συνέβαλε ιδιαίτερα και η ίδρυση σημαντικών εκπαιδευτικών ιδρυμάτων. όταν η άφιξη πολυάριθμων προσφύγων από τον Πόντο. κάποια από τα οποία θεμελιώθηκαν με πρωτοβουλία Καλλιθεατών. που χαρακτήρισε τη ζωή στην Καλλιθέα κατά τον 20ό αιώνα. Πνευματική και καλλιτεχνική δραστηριότητα κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου M Δεξιά: Ο Γεώργιος Κρέμος την εποχή που φοιτούσε στη Ριζάρειο. φοιτητές και σπουδαστές. ο πνευματικός χαρα- . τη Μικρά Ασία και την Κωνσταντινούπολη αύξησε σημαντικά τον πληθυσμό και μετέτρεψε την Καλλιθέα σε προσφυγική συνοικία. της Χαροκοπείου Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής Θηλέων (1915). επιστήμονες. Η σταδιακή εγκατάσταση ατόμων από τα μεσαία στρώματα της αθηναϊκής κοινωνίας ανέδειξε την Καλλιθέα σε ένα κατεξοχήν μεσοαστικό προάστιο. δηλαδή του Οίκου Τυφλών (1906). του Διδασκαλείου Νηπιαγωγών (1912). δηλαδή στην εποχή της ίδρυσης του οικισμού ως εξοχικού προαστίου για ευκατάστατους Αθηναίους. άτομο εξαιρετικής μόρφωσης με έντονη πολιτική δράση και ποικίλες πνευματικές ανησυχίες. Ακόμα πιο σημαντική ήταν η αλλαγή που συντελέστηκε κατά τις δεκαετίες του 1920 και 1930.ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΖΩΗ ΚΑΤΑ ΤΙΣ ΔΕΚΑΕΤΙΕΣ 1920 ΚΑΙ 1930 της Αναστασίας Λερίου O Η Καλλιθέα ως ενδιαίτημα ανθρώπων του πνεύματος Ι ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ EΝΤΟΝΗΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚHΣ ΚΑΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚHΣ δραστηριότητας. Σταδιακά το νέο προάστιο μετατράπηκε σε πόλο έλξης πνευματικών ανθρώπων. έφεραν στην περιοχή εκπαιδευτικούς. Τα ιδρύματα αυτά. κατά τις τρεις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Η αρχή έγινε από τον Γεώργιο Φιλάρετο. Ε ΤΗΝ ΠAΡΟΔΟ των χρόνων ο κοινωνικός χαρακτήρας της Καλλιθέας διαφοροποιήθηκε σημαντικά. της Παντείου Ανωτάτης Σχολής Πολιτικών Επιστημών (1927) και της Σιβιτανιδείου Τεχνικής Σχολής Τεχνών και Επαγγελμάτων (1927). ανάγονται στη δεκαετία του 1880. η διακεκριμένη παιδαγωγός Αικατερίνη Λασκαρίδου (το γένος Χρηστομάνου) και ο πρωτοπόρος γεωπόνος και συγγραφέας Παναγιώτης Γεννάδιος.

τον Απρίλιο του 1916 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). Κατά το 1928 ιδρύθηκε ο Σύλλογος Κωνσταντινουπολιτών και το 1930 ο Σύλλογος Ποντίων «Αργοναύται .5 με στόχο την προώθηση του πολιτισμού στην Καλλιθέα. με κύριο στόχο τη διατήρηση της πολιτιστικής ταυτότητας των προσφύγων. Ο σύλλογος στεγάστηκε σε οίκημα (ιδιοκτησία Κανάρη) στη γωνία των οδών Ιφιγενείας και Εσπερίδων. καλλιτεχνικό και κοινωνικής πρόνοιας ίδρυμα». Σακελλαρόπουλου. Η πολιτισμική δυναμική των προσφύγων φάνηκε αμέσως μόλις οι νεοφερμένοι άρχισαν να προσαρμόζονται στη νέα τους πατρίδα. διαλέξεις και συναθροίσεις.Κομνηνοί». όπως δημοσιεύτηκαν στον Τύπο της εποχής. όπου καταγράφονται τα γεγονότα του θανάτου και της κηδείας της μητέρας της. η Λέσχη συγκέντρωσε στους κόλπους της όλους τους Καλλιθεάτες με καλλιτεχνικά και πνευματικά ενδιαφέροντα. Θωμόπουλου και του ιατρού Χ. που το 1945 μετονομάστηκε σε «Παλλάδιον». Αικατερίνης. Οι δύο σύλλογοι ανέπτυξαν σημαντική πολιτιστική και κοινωφελή δράση που συνεχίζεται με ζωντάνια και δυναμισμό μέχρι τις μέρες μας. όπου λάμβαναν χώρα ποικίλες ψυχαγωγικές εκδη- . «Δάμαρις» (1936) και «Εθνική Ψυχή» (δεκαετία 1930). «φιλολογικό.4 Το 1931 ιδρύθηκε η Κοινωνική Λέσχη Καλλιθέας.6 Δημιούργημα του τότε διευθυντή του Ταχυδρομείου Καλλιθέας Κ.3 Ανάλογη προσφορά είχαν και οι φιλανθρωπικές οργανώσεις «Αγία Βαρβά- ρα» (1931). Εμπλούτισαν την κοινωνική ζωή των Καλλιθεατών με ποικίλες καλλιτεχνικές εκδηλώσεις.ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI Ιδιόχειρο σημειωματάριο της ζωγράφου Σοφίας Λασκαρίδου. 134 κτήρας της Καλλιθέας δεν ατόνησε διόλου.

διευθύντρια του Εθνικού Ορφανοτροφείου Πολέμου. εκθέσεις. και η Ελευθερία Κατσούλη. Φιλάρετου και αντιπροέδρου της Λέσχης Καλλιθέας. όπως συγκεντρώσεις. με ενενήντα τέσσερα έργα. Η έκθεση εγκαινιάστηκε στις 15 Δεκεμβρίου 1934 και είχε διάρκεια ενός μήνα· συμμετείχαν δεκατρείς σημαντικότατοι ζωγράφοι της Καλλιθέας. διότι αἱ ἐκδηλώσεις της ὑπῆρξαν πολλαὶ καὶ λαμπραί. λώσεις και δραστηριότητες. φύλλο 7 (21/10/1934). συναυλίες και χοροί. Ο Τριαντάφυλλος Τριανταφυλλίδης τονίζει: «Ἡ Κοινωνικὴ Λέσχ η τῆς Καλλιθέας πράγματι ἠκτινοβόλησε. όπου στεγαζόταν η Κοινωνική Λέσχη Καλλιθέας. βραβεύτηκαν «διὰ τὸ ψυχικόν των κάλλος». Η έκθεση σημείω- Ο δήμαρχος Ιωάννης Αραπάκης με τις κυρίες της Φιλανθρωπικής Οργάνωσης «Δάμαρις» (αρχείο Ι. έτος Α΄. ιδρύτρια και διευθύντρια του Οίκου Τυφλών. η Λέσχη Καλλιθέας προσέφερε σημαντικό κοινωνικό και φιλανθρωπικό έργο. που διοργανώθηκαν το 1937 με πρωτοβουλία του δραστήριου Νικόλαου Χαΐνη (1876-1970). γαμπρού του Γ. Δημοσιεύτηκε στον Καλλιθαϊκό Τύπο. διαλέξεις.8 Η πλέον σημαντική εκδήλωση της Λέσχης κατά τη δεκαετία του 1930 ήταν η Α΄ ΄Έκθεσις Καλλιθεατών Ζωγράφων.7 Χαρακτηριστικό παράδειγμα των εκδηλώσεων αυτών ήταν τα «Ψυχικά Καλλιστεία της Γυναικός». Η Ειρήνη Λασκαρίδου. ἀλησμονήτους ὥρας ὡραίας ποικίλης ψυχαγωγίας εἰς τὰ μέλη της». ἀλλὰ καὶ μετακατοχικῶς. Ἔφερε πρῶτον εἰς στενὴν καὶ ἐγκάρδιον ἐπαφὴν πληθὺν ἐκλεκτῶν προσώπων τῆς Καλλιθέας καὶ προσέφερε ἐπὶ πολλὰ ἔτη. 135 . Παράλληλα.Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ 1920-1930 Η οικία Κανάρη στη συμβολή των οδών Εσπερίδων και Ιφιγενείας. οι περισσότεροι με έργα πανελλήνιας εμβέλειας. Ο Νικόλαος Χαΐνης με δικηγορική τήβεννο. ἀπὸ τῆς ἱδρύσεώς της μέχρι σήμερον. Γκρίτση).

Γ. Πλήθη επισκεπτών από την Καλλιθέα αλλά και την υπόλοιπη Αθήνα κατέκλυσαν τις αίθουσες της Λέσχης Καλλιθέας προκειμένου να θαυμάσουν τα έργα των Απ. Σπούδασε στην Αιξ-εν-Προβάνς και στο Παρίσι νομικά. Νίκου Στεφάνου και Αλέκου Φασιανού. Κ. όπου συμμετείχε και ο Καλλιθεάτης Κωνσταντίνος Μαλέας. Ξενόπουλου (3 πίνακες). Κατά τη δεκαετία του 1960 η οικία του Φωκά. ζωγραφική και χαρακτική. Ελαιογραφία του Οδυσσέα Φωκά (συλλογή Αθηναϊκής Λέσχης). Ξενόπουλου (3 πίνακες). Ε. Το 1885 επέστρεψε στην Ελλάδα. Φιλοτέχνησε πολλά έργα με τα οποία πήρε μέρος σε πολλές εκθέσεις στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Ρωμανίδη (7 πίνακες).ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI «Τοπίο με πικροδάφνες». σε μεγάλη επιτυχία. Τιμήθηκε με ποικίλες διακρίσεις στην Ελλάδα και τη Γαλλία. Μετά τον θάνατό του κληροδότησε ολόκληρη την περιουσία του στην Εθνική Πινακοθήκη. . Γκραίκου (3 πίνακες). Μαλέα (6 πίνακες) και Β. Λασκαρίδου (3 πίνακες). Οικονομίδη (5 πίνακες). Ζωγράφου (24 πίνακες). Από το 1915 εργάστηκε ως επιμελητής και συντηρητής στην Εθνική Πι- 136 νακοθήκη. Βασίλη Σπεράντζα. Φραγκουλίδη (5 πίνακες). Οδ. χρησιμοποιώντας ιμπρεσιονιστικές τεχνικές και μία πλουσιότατη χρωματική γκάμα που προσέδωσε στη ζωγραφική του ονειρικό χαρακτήρα. Οικονομίδη (9 πίνακες). Αλ. Σ. Κ. Ασχολήθηκε κυρίως με τοπιογραφίες και πορτρέτα. μεγαλόπρεπο κτίσμα των τελών του 19ου αιώνα επί των οδών Αραπάκη και Σκίπη. Σ. Χριστοφή (14 πίνακες). Π. χρησιμοποιήθηκε ως εργαστήρι των ζωγράφων Αντώνη Κέπετζη. Μαγιάση (3 πίνακες). Φωκά (8 πίνακες). που κατεδαφίστηκε στη δεκαετία του 1970. Π.9 Οδυσσέας Φωκάς O ΖΩΓΡΑΦΟΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΣ Οδυσσέας Φωκάς10 (1857-1946)11 γεννήθηκε στη Βράιλα της Ρουμανίας. Το 1917 εντάχθηκε στην ομάδα Τέχνη που ίδρυσε ο Νικηφόρος Λύτρας (1832-1904) και άλλοι καλλιτέχνες. Στ.

Όταν επέστρεψε στην Ελλάδα. Αργότερα ταξίδεψε στην Αίγυπτο (1911-1913).12 γιος του αγιογράφου Γεωργίου Ζωγράφου. Τα τοπία που ζωγράφισε κατά την περιήγησή του τα εξέθεσε στην Κωνσταντινούπολη το 1910. όπου μαθήτευσε στο εργαστήρι του ζωγράφου Henri Martin και φοίτησε στην École Nationale des Arts Décoratifs. ενώ ταυτόχρονα μελετούσε τις τοιχογραφίες του Μυστρά και των Μετεώρων. Ο Παντελής Ζωγράφος έχει φιλοτεχνήσει μεγάλο αριθμό αγιογραφιών αλλά και κοσμικών έργων και έχει συγγράψει πλήθος μελετών σχετικά με διάφορα βυζαντινά μνημεία. όπου μαθήτευσε για έναν χρόνο περίπου στο εργαστήρι των Ιωασαφαίων. διδάσκοντας Βυζαντινολογία και Ιστορία της Τέχνης στο College of the City της Νέας Υόρκης. Παντελής Ζωγράφος O ΖΩΓΡΑΦΟΣ ΚΑΙ ΑΓΙΟΓΡΑΦΟΣ Παντελής Ζωγράφος (1878-1935).Π. Το 1918 έγινε μέλος του καλλιτεχνικού συμβουλίου της Εθνικής Πινακοθήκης και ανέλαβε 137 . τη Συρία και τον Λίβανο (1909-1910). Ελαιογραφία του Κωνσταντίνου Μαλέα (συλλογή Δ. εγκαταστάθηκε στην Καλλιθέα. ταξίδεψε στο Άγιον Όρος.Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ 1920-1930 «Ασσουάν». δηλαδή τη μετέπειτα Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών. Μετά το τέλος των σπουδών του στο Σχολείο των Τεχνών. Κωνσταντίνος Μαλέας O ΖΩΓΡΑΦΟΣ ΚΑΙ ΑΡΧΙΤΕΚΤΩΝ Κωνσταντίνος Μαλέας (1879-1928)13 γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη. Το 1901 πήγε στο Παρίσι. Τρία χρόνια αργότερα εγκαταστάθηκε στην Ελλάδα. Κατά την περίοδο 1920-1927 δίδαξε στα σχολεία της Σπάρτης και της Καλαμπάκας. Ο Κωνσταντίνος Μαλέας. Το 1903 πήγε στη Ρωσία. Στάικου). όπου σπούδασε αρχιτεκτονική. Το 1908 επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη και ακολούθως περιηγήθηκε την Αίγυπτο.Α. γεννήθηκε στην Εύβοια. προκειμένου να γνωρίσει τη ρωσική αγιογραφία από κοντά. Από το 1927 μέχρι το 1932 έζησε στις Η.

όπου συνδυάζεται ο συμβολισμός με στοιχεία αρ νουβώ. Αιτωλία) και σε χώρες της Δύσης. Έτσι. Η έντονη χρωματική ευαισθησία του καλλιτέχνη πραγματώνεται μέσω της χρήσης καθαρών χρωμάτων ή τονικών διαβαθμίσεων και αντιθέσεων. Υπήρξε ιδρυτικό μέλος της ομάδας «Τέχνη» του Λύτρα (1918) και του συνδέσμου «Λαϊκό Πανεπιστήμιο» μαζί με τον ποιητή Κώστα Βάρναλη (1884-1974). Το ταλέντο της Λασκαρίδου διαπιστώθηκε πολύ νωρίς. την Κωνσταντινούπολη. ενώ μετά τον θάνατό του εκδόθηκε στην Αθήνα το έργο του Εικόνες λαϊκής αρχιτεκτονικής (1929). Μαζί με τον Κωνσταντίνο Παρθένη Η ΖΩΓΡΑΦΟΣ ΚΑΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ Σοφία Λασκαρίδου (1882-1965)14 ήταν κόρη του Λασκάρεως Λασκαρίδη. όπου τότε δεν γίνονταν δεκτές γυναίκες σπουδάστριες. Η Σοφία Λασκαρίδου επισκέφτηκε αυτοπροσώπως τον τότε βασιλιά Γεώργιο Α΄ και του ζήτησε να της επιτραπεί η φοίτησή της στη σχολή. εισήγαγε στην Ελλάδα τον γαλλικό ιμπρεσιονισμό και μεταϊμπρεσιονισμό. Σοφία Λασκαρίδου Η Σοφία Λασκαρίδου σε νεαρή ηλικία (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). και αδελφή της Ειρήνης Λασκαρίδου. Μεγάλωσε. το οποίο είχε χτίσει ακολουθώντας τα πρότυπα της ελληνικής λαϊκής αρχιτεκτονικής. το Κάιρο και το Παρίσι και συμμετείχε σε αρκετές ομαδικές διοργανώσεις. Επίσης πραγματοποίησε πολλά ταξίδια στην Ελλάδα (Σπάρτη. Η τεχνοτροπία του Μαλέα χαρακτηρίζεται από γεωμετρισμό και τάση για απλούστευση των μορφών. και της διαπρεπούς παιδαγωγού Αικατερίνης Χρηστομάνου-Λασκαρίδου. Αποφοίτησε το 1907 και συνέχισε τις σπουδές της στο Μόναχο (1908-1911) και το Παρίσι (1911-1915) με υποτροφία του Βοζείου κληροδοτήματος. Το πτυχίο της Σοφίας Λασκαρίδου από τη Σχολή Καλών Τεχνών. Το 1915 επέστρεψε οριστικά στην Ελλάδα. Έκανε πολλές ατομικές εκθέσεις στην Αθήνα. Έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στο σπίτι του στην Καλλιθέα. η μικρή Σοφία παρουσίασε έργα της στην έκθεση της Καλλιτεχνικής Σχολής Κυριών της Εταιρείας των Φιλοτέχνων σε ηλικία μόλις δεκατεσσάρων ετών. στο πατρικό της σπίτι απέναντι από τη «Σικελία» του . 1907 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). Δημοσίευσε πολλά άρθρα στην εφημερίδα Ελεύθερο Βήμα ως καλλιτεχνικός ανταποκριτής από το Μόναχο και το Παρίσι. Μαθήτευσε κοντά στον Νικηφόρο Λύτρα και τον Γεώργιο Ιακωβίδη (1852-1932). ενός από τους πρώτους οικιστές της Καλλιθέας. Εκπρόσωπος των αντι-ακαδημαϊκών καλλιτεχνικών ιδεωδών. διεκδίκησε δυναμικά μια ευκαιρία να σπουδάσει ζωγραφική στο Σχολείο των Τεχνών. Εγκαταστάθηκε στην Καλλιθέα. Το 1900 έφυγε για το Παρίσι. Έτσι αποδίδεται αποτελεσματικά το ελληνικό φως κατά τις διάφορες ώρες της ημέρας και οι εικόνες αποκτούν διαύγεια και εσωτερισμό. Υπήρξε στενός φίλος του Δημήτρη Γληνού (1882-1943). όπου πήρε μαθήματα ζωγραφικής. 138 τη διεύθυνση του νεοσύστατου Μουσείου Λαϊκών Χειροτεχνημάτων Αθηνών.ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI (1878-1967) αποτελούν τους πιο σημαντικούς ανανεωτές της νεοελληνικής ζωγραφικής. έζησε και δημιούργησε στην Καλλιθέα. που σχηματίζουν συχνά χρωματικές νησίδες. Ολυμπία. Το 1918 εικονογράφησε το θρυλικό αναγνωστικό της Α΄ Δημοτικού «Αλφαβητάρι» με τον ήλιο του Ζαχαρία Παπαντωνίου (1877-1940). Αυτός αποδέχτηκε το αίτημά της κι έτσι η Λασκαρίδου έγινε η πρώτη γυναίκα που φοίτησε στο Σχολείο των Τεχνών. Άτομο προικισμένο με τόλμη και αποφασιστικότητα. Νάξος. Το έργο του αποτελείται σχεδόν αποκλειστικά από τοπία. διευθύντριας του Οίκου Τυφλών της Καλλιθέας. του Αλέξανδρου Δελμούζου (1880-1956) και του Μανόλη Τριανταφυλλίδη (1883-1959). ενώ κατά την περίοδο 1921-1923 ταξίδεψε ξανά στην Ανατολή ζωγραφίζοντας εντατικά.

139 .Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ 1920-1930 «Η οικία Λασκαρίδου». Υδατογραφία της Μ. Βεργοπούλου (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας).

140 . 1897».ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI «Περικλής Γιαννόπουλος. Σχέδιο με κάρβουνο της Σοφίας Λασκαρίδου (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας).

Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ 1920-1930 «Μελέτη. Προσωπογραφία Γερμανίδας». Ελαιογραφία της Σοφίας Λασκαρίδου (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). 141 .

ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI Όψεις από τους εξωτερικούς και εσωτερικούς χώρους της οικίας Λασκαρίδου στα τέλη της δεκαετίας του 1950 (αρχείο Α. 142 . ΚουμετάκηΠαπαδοπούλου).

Σκαρφάλωσα μέχρι τα φτερά του ανεμόμυλου και κατέβηκα ως το βάθος του πηγαδιού. που δεν είχε μεγαλώσει δικά της παιδιά. Το μάθημα γινόταν κι αυτό στον κήπο.16 Η Σοφία υπήρξε μία από τις πλέον χαρακτηριστικές φυσιογνωμίες της Καλλιθέας. δεχόταν όλα ετούτα τα καμώματα χωρίς να χάνει το χιούμορ της». Περιλαμβάνει τοπιογραφίες. Ελαιογραφία της Σοφίας Λασκαρίδου (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). Έκανα πάντα ό. όπου παρέμεινε μέχρι το θάνατό της.τι μου άρεσε».18 143 . Ωστόσο η εισβολή μας κάθε άλλο παρά ενόχλησε τη Σοφία. ενώ λίγα χρόνια αργότερα δημοσίευσε συμπλήρωμά του με τίτλο Από το ημερολόγιό μου.15 Στη διαθήκη της είχε ορίσει να μετατραπεί σε εκθετήριο των έργων της η ιστορική κατοικία της οικογένειάς της. μάζεψε τα πιο προικισμένα από τα παιδιά και βάλθηκε να τους δίνει μαθήματα ζωγραφικής και καλών τρόπων. Τον καιρό που η Καλλιθέα ήταν ακόμα ακατοίκητη. με πειράγματα. ενώ ταυτόχρονα εργαζόταν στο Διδασκαλείο Νηπιαγωγών Καλλιθέας. εγώ έτρεχα καβάλα στο άλογό μου. που είχε ιδρύσει η μητέρα της. Αναμνήσεις και στοχασμοί. καλαμπούρια και αψιμαχίες και η γυναίκα αυτή. όπου αναφερόταν στον ατυχή νεανικό της δεσμό με τον συγγραφέα Περικλή Γιαννόπουλο (1871-1910). Γεωργίου Φιλάρετου. γνωστή όχι τόσο για την καλλιτεχνική ιδιοφυΐα της όσο για την τόλμη και το ανεξάρτητο του χαρακτήρα της: «Ποτέ μου δε φοβήθηκα. Επηρεάστηκε από τον Γεώργιο Ροϊλό (1867-1928) και τον Καλλιθεάτη Οδυσσέα Φωκά.17 Το 1956 εξέδωσε το αυτοβιογραφικό έργο Από το ημερολόγιό μου. θυμάται το παιχνίδι στον κήπο της Σοφίας: «Μια θορυβώδικη παρέα παιδιών της γειτονιάς […] στήσαμε ένα μικρό ναύσταθμο από λάσπη πλάι στο χαντάκι που έφερνε νερό στον κήπο […]. μ’ ένα περίστροφο στην τσέπη. που αντίθετα. Το αρκετά μεγάλο έργο της Λασκαρίδου παρουσιάστηκε σε πολλές εκθέσεις τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό. κυρίως γυναικείες. Παράλληλα. προσωπογραφίες. Συμπληρώματα. Πέρασε τη ζωή της ζωγραφίζοντας. Μια αγάπη μεγάλη (1960). όλο ελαιώνες και περιβόλια. που πέρασε τα παιδικά της χρόνια σε ένα σπίτι δίπλα στην οικία Λασκαρίδου.Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ 1920-1930 «Θαλασσογραφία». Η Αγγελική Παπαδοπούλου-Κουμετάκη. ανέπτυξε σημαντική φιλανθρωπική δράση. σε μια επεισοδιακή ατμόσφαιρα. Σήμερα στεγάζεται εκεί η Δημοτική Πινακοθήκη. και ρωπογραφίες που αποδίδονται με πλούσια χρώματα και τεχνοτροπικά κυμαίνονται μεταξύ του ιμπρεσιονιστικού και εξπρεσιονιστικού υπαιθρισμού.

Είναι γνωστός για τις τοπιογραφίες και τις θαλασσογραφίες που φιλοτέχνησε βάσει των αρχών του ιμπρεσιονιστικού υπαιθρισμού. Τα έργα του που απεικονίζουν σκηνές και στιγμιότυπα σε ελληνικές ταβέρνες είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Τα έργα του Ρωμανίδη ξεχωρίζουν για την έντονη χρωματική τους λάμψη. Πήρε μέρος σε πολλές άλλες ομαδικές διοργανώσεις στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Ως έφεδρος αξιωματικός. Κωνσταντίνος Ρωμανίδης O ΖΩΓΡΑΦΟΣ Κωνσταντίνος Ρωμανίδης (1884-1972)20 σπούδασε στη Σχολή Καλών Τεχνών και μαθήτευσε κοντά στους Νικηφόρο Λύτρα. ενώ συμμετείχε και σε πολλές ομαδικές διοργανώσεις. Γεώργιο Ροϊλό και Κωνστα- 144 ντίνο Βολανάκη (1837-1907). Το 1945 εντάχθηκε στην Ομάδα των Δεκαεπτά. ενώ παρουσίασε το έργο του σε πολλαπλές ατομικές εκθέσεις. Τιμήθηκε με πολλές σημαντικές ελληνικές και διεθνείς διακρίσεις. πολέμησε στην Ήπειρο και τη Μακεδονία (1912-1913). Ασχολήθηκε με την ηθογραφία αλλά και την τοπιογραφία και τη θαλασσογραφία. Ελαιογραφία του Αλέξανδρου Χριστοφή. Έκανε πολλές ατομικές εκθέσεις. .ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI «Παλαιά Διαθήκη». στην οικία του επί της σημερινής οδού Σκίπη. Το έργο του χαρακτηριζόταν από έντονη υπαιθριστική αναζήτηση. Εκεί φιλοτέχνησε πάνω από διακόσια σχέδια με σκηνές από πεδία μαχών. Ως προς την τεχνοτροπία παρέμεινε πιστός στις αρχές και τα ιδεώδη του ακαδημαϊκού ιμπρεσιονισμού. Φοίτησε στη Σχολή Καλών Τεχνών και έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στην Καλλιθέα. Αλέξανδρος Χριστοφής O ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΧΡΙΣΤΟΦΗΣ (18821957)19 γεννήθηκε στον Πειραιά. Το 1910 συμμετείχε ενεργά στην ίδρυση του Συνδέσμου Ελλήνων Καλλιτεχνών. Το σύνολο του έργου του χαρακτηρίζεται από την αναζήτηση του καλλιτέχνη για το πραγματικό φως. μαζί με τους Καλλιθεάτες Αλέξανδρο Χριστοφή και Χαρά Βιέννα και συμμετείχε στις εκθέσεις που πραγματοποίησε η εν λόγω ομάδα το 1945 και το 1950. το οποίο απέδιδε φιλτραρισμένο μέσα από πολλαπλές λεπτές χρωματικές ανταύγειες.

Βασίλης Μαγιάσης (1880-1887). Εκτός από τους παραπάνω. Οι πιο γνωστοί από αυτούς ήταν ο Θωμάς Θωμόπουλος και ο Αντώνιος Σώχος. όταν αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη Γερμανία το 1924. Επίσης φοίτησε στην Αρχιτεκτονική Σχολή της Δρέσδης κατά την περίοδο 1921-1922. Χαρακτικό του Γιώργου Οικονομίδη. Η τεχνοτροπία του Οικονομίδη συνδυάζει τον γερμανικό εξπρεσιονισμό με κυβιστικά και φουτουριστικά στοιχεία.22 Η εντυπωσιακή συγκέντρωση ζωγράφων στην Καλλιθέα συμπληρωνόταν από την ύπαρξη σημαντικών εικαστικών που ασχολούνταν με τη γλυπτική. Έπειτα από κάποια ταξίδια στην Ισπανία και την Αυστρία εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Αθήνα. 145 . Επίσης πήρε μέρος σε πολλές ομαδικές εκθέσεις με πίνακες και χαρακτικά έργα. Εικονογράφησε με ξυλογραφίες.Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ 1920-1930 Γεώργιος Οικονομίδης O ΖΩΓΡΑΦΟΣ και ξυλογλύπτης Γεώργιος Οικονομίδης (1891-1958)21 γεννήθηκε στη Χαλκίδα. ενώ το 1930 διορίστηκε διευθυντής του Ξυλουργικού και Αρχιτεκτονικού Τμήματος της Σιβιτανιδείου Σχολής στην Καλλιθέα. Φοίτησε στο Πολυτεχνείο της Δρέσδης. Η σκηνογραφική αποτύπωση του χώρου. Ειρήνη Ξενοπούλου και Καίσαρ Σοφιανόπουλος. και η έντεχνη απόδοση της κίνησης αποτελούν τα πιο χαρακτηριστικά γνωρίσματα της τέχνης του. Αρχικά εργάστηκε στα Τσιμέντα Χαλκίδος. Απόστολος Γκραίκος. Την Καλλιθέα είχε ως έδρα του και ο γλύπτης Κωνσταντίνος Φώσκολος (1880-1948). απόρροια της αρχιτεκτονικής παιδείας του καλλιτέχνη. λόγω της καταστροφής της οικογενειακής επιχείρησης. στην Καλλιθέα του Μεσοπολέμου έζησαν και οι ζωγράφοι Βύρων Κοντόπουλος (1862-1941). όπου ο πατέρας του διατηρούσε εργοστάσιο κατεργασίας καπνού. Πηνελόπη Οικονομίδη (1894-1963). προκειμένου να γίνει ηλεκτρολόγος-μηχανικός. χαλκογραφίες και λιθογρα- φίες του πολλά βιβλία Ελλήνων και ξένων συγγραφέων και ποιητών. ενώ παράλληλα παρακολουθούσε μαθήματα ζωγραφικής και χαρακτικής στην εκεί Ακαδημία. Μεγάλωσε και σπούδασε στη Δρέσδη. «Κόκκινες Στέγες». Είχε οργανώσει δικό του εργαστήριο χαρακτικής και είχε ξεκινήσει να καθιερώνεται ως χαράκτης.

Υπήρξε από τα ιδρυτικά μέλη της Τέχνης του Λύτρα (1930). που ΓΛΥΠΤΗΣ Αντώνιος Σώχος (18881975). Κατά τη διάρκεια των σπουδών του και μετά συμμετείχε σε πανελλήνιες εκθέσεις και διαγωνισμούς. Έχοντας έρθει σε επαφή με τις μοντέρνες φόρμες. έπλασε έναν ιδιαίτερο τρόπο έκφρασης που χαρακτηριζόταν από τη σχηματοποίηση και την απλούστευση με επιδράσεις από την ελληνική λαϊκή τέχνη. Ιδανικό του ήταν η αρχαία ελληνική τέχνη. Σπούδασε στη Σχολή Καλών Τεχνών του Πολυτεχνείου κοντά στον Γεώργιο Βρούτο. Παράλληλα δίδαξε και στη Σιβιτανίδειο Σχολή της Καλλιθέας. Το έργο του χαρακτηρίζεται από δύο διαφορετικές τάσεις: τον ρεαλισμό και τον συμβολισμό. Έργο του Αντώνιου Σώχου. αδρές αλλά και μνημειακές. Έργο του Θωμά Θωμόπουλου. Ο συμβολισμός χαρακτηρίζει κάποιες συνθέσεις. πήγε στο Μόναχο για περαιτέρω σπουδές. εκτός από την Αθήνα. ενώ το 1930 έγινε μέλος της Ακαδημίας Αθηνών.24 γόνος τηνιακής οικογένειας με μεγάλη παράδοση στη μαρμαρογλυπτική. Για το σύνολο της διεθνώς αναγνωρισμένης καλλιτεχνικής του δραστηριότητας τιμήθηκε από την ελληνική κυβέρνηση με το μετάλλιο του Ταξιάρχου του Βασιλικού Τάγματος του Φοίνικος. Από το 1900 και εξής ο Θωμόπουλος επιχρωμάτιζε τα έργα του με τη μέθοδο της εγκαυστικής τεχνικής. όπου διακρίθηκε για τις εξαιρετικές επιδόσεις του στη γλυπτική. σε πολλές πόλεις της Ελλάδας. Η τεχνοτροπία του Σώχου είχε αφετηρία την ακαδημαϊκή γλυπτική αλλά και τη λιτή αρχαϊκή τέχνη. όπου στρεφόταν εναντίον της ακαδημαϊκής γλυπτικής και τόνιζε την ανάγκη για μια νέα δυναμική τέχνη κοντά στη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα. 146 ΘΩΜΑΣ ΘΩΜΟΠΟΥΛΟΣ (1873-1937)23 γεννήθηκε στη Σμύρνη. Το 1926 εξελέγη τακτικός καθηγητής πλαστικής στην Αρχιτεκτονική Σχολή του Πολυτεχνείου. τα οποία έχουν τοποθετηθεί. Επέστρεψε στην Αθήνα το 1900 και οργάνωσε το εργαστήριό του. καθώς και ο γελοιογράφος. της ομάδας Στάθμη (1949) και της γαλλικής οργάνωσης Φίλοι του Μιστράλ. Μετά το πέρας των σπουδών του ταξίδεψε στη Ρώμη. ηρώα ή επιτύμβια γλυπτά του. Συνέχισε τα μαθήματα γλυπτικής με κρατική υποτροφία στην Ακαδημία Καλών Τεχνών του Μονάχου. Αντώνιος Σώχος O Θωμάς Θωμόπουλος O «Κεφαλή». συνδύασε τα τοτέμ με τα ακρόπρωρα σε μορφές λιτές. . αποτελούν και μεγάλο μέρος του έργου του. Με κρατική υποτροφία. Ο πρώτος είναι φανερός σε προτομές και ανδριάντες. Σπούδασε γλυπτική και ζωγραφική στο Σχολείο των Τεχνών κοντά στον Γεώργιο Βρούτο (1843-1909) και τον Νικηφόρο Λύτρα. Μάρμαρο.ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI «Ο αθλητής Λεοντόπουλος». Στους Καλλιθεάτες εικαστικούς καλλιτέχνες περιλαμβάνονται και ο σκιτσογράφος και γελοιογράφος Ηλίας Κουμετάκης. Έχει λάβει πολλές ελληνικές και διεθνείς διακρίσεις. Το 1965 εξελέγη τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών στην έδρα της γλυπτικής. Το 1912 εξελέγη καθηγητής γλυπτικής στο Σχολείο των Τεχνών. Επιπλέον δημοσίευσε πολλές μελέτες και άρθρα. Επηρεασμένος από τις αντιλήψεις των πριμιτιβιστών. Στο έργο του περιλαμβάνονται πολλά μνημεία. Ξύλο. γεννήθηκε στα Ιστέρνια της Τήνου. ψηφιδογράφος και σχεδιαστής βιτρό Στέφανος Ξενόπουλος. Σε ηλικία τεσσάρων ετών μετακόμισε με την οικογένειά του στην Αθήνα. Μετά το Παρίσι. τη Φλωρεντία και τη Νεάπολη. συνέχισε τις σπουδές του στις École Supérieure des Beaux Arts και École des Arts Décoratifs του Παρισιού (1919-1922). ακολουθώντας το παράδειγμα των αρχαίων Ελλήνων. Η συμβολή του στη διάσωση του έργου του Γιαννούλη Χαλεπά (1851-1938) ήταν ιδιαίτερα σημαντική. ανδριάντες και προτομές.

από τον ενθουσιασμό μου για το κίνημα του Γουδή και από τον θαυμασμό μου για τον Βενιζέλο. περνούσε έξω από το σπίτι O Ηλίας Κουμετάκης (αρχείο Α. Γύρω στα μέσα της δεκαετίας του 1920 εγκαταστάθηκε στην Καλλιθέα. Πεσματζόγλου και Πολιτεία του Θ. ΚουμετάκηΠαπαδοπούλου). Είχαν πολιτικό περιεχόμενο και δημοσιεύτηκαν στις 9 Φεβρουαρίου 1909 στην εφημερίδα Χρόνος του Κ. Τελευταία φορά που το κοινό ήρθε σε επαφή με το έργο του ήταν στην Πανελλήνια Έκθεση Γελοιογράφων στο Ζάππειο το 1951. ήσαν της απολύτου εμπνεύσεώς μου. Γι’ αυτό δεν μου ήτο δύσκολο. Σε ηλικία μόλις επτά ετών έμεινε ορφανός και από τους δύο γονείς. 17/9/1938) το οποίο κοσμείται με μια σύνθεση του Ηλία Κουμετάκη (αρχείο Α. το λευκό του μουστάκι και το μπαστούνι του. το έργο των οποίων γνώρισε από τα διάφορα γαλλικά περιοδικά. Αν και αυτοδίδακτος. Η πρώτη ήταν αντιβενιζελική αλλά «η πολεμική της δεν ήτο διόλου οξεία. ο οποίος τελικά μετατράπηκε σε Ακάκιο και χρησιμοποιήθηκε στην πασίγνωστη διαφήμιση των μακαρονιών ΜΙΣΚΟ. ούτε πολύ στενάχωρο. γελοιογραφίες του εμφανίστηκαν στον Ρωμηό του Σουρή. Εξώφυλλο του περιοδικού Η Αθήνα μας (έτος Α΄. Οι γελοιογραφίες του Ηλία Κουμετάκη χαρακτηρίζονται από ουσιαστικές καλλιτεχνικές αναζητήσεις και δεν περιορίζονται στο βιαστικό πέρασμα ενός συνθήματος με απλουστευτικά μέσα. νυμφεύτηκε και έκανε οικογένεια. Γαλήνιος και χαμογελαστός. στο Σατυρικόν Πυρ. Μεγάλωσε με την αδελφή της μητέρας του στην Κέρκυρα. Από τότε αποσύρθηκε στο σπίτι του στην Καλλιθέα. στα οποία ήταν συνδρομητής ήδη από την εποχή της Κέρκυρας. όταν το να σπουδάσει ζωγραφική στο Σχολείο των Τεχνών φάνταζε μακρινό όνειρο. σε οικία που έχτισε δίπλα στο σπίτι της Σοφίας Λασκαρίδου.Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ 1920-1930 Ηλίας Κουμετάκης O ΗΛΙΑΣ ΚΟΥΜΕΤΑΚΗΣ (1889-1979)25 γεννήθηκε στο Αργοστόλι. Το ταλέντο του μικρού τότε Ηλία τον έσπρωχνε σε ζωγραφικές και σχεδιαστικές αναζητήσεις σε μια δύσκολη εποχή. Οι καλοδουλεμένες φόρμες σε συνδυασμό με την παρατηρητική και ιδιαίτερα διεισδυτική ματιά του δίνουν εικόνες με άψογη αισθητική και τεράστια εκφραστική δύναμη. δε. Τον Μάιο του 1915 διορίστηκε στην Εθνική Τράπεζα. αριστοκρατικότατος με το μελόν καπέλο. Σκέτη φιγούρα τζέντλεμαν του μεσοπολέμου. εξεδήλωναν τα φρονήματα και τις πεποιθήσεις μου και επήγαζαν από την αγανάκτησί μου για το κατάντημα των πολιτικών της εποχής εκείνης. Οι επάλληλες στρατεύσεις του κατά την περίοδο 1910-1914 τον ανάγκασαν να διακόψει τις παραπάνω συνεργασίες. σε πολλές εκθέσεις σκιτσογραφίας. στον Σατανά. Πωπ και στο περιοδικό Ημερολόγιο του Σκόκου. Μεταξύ άλλων επινόησε τον καλόγερο Ονούφριο για τα τσιγάρα Γιαννουκάκη. Κατά την περίοδο της δικτατορίας του Μεταξά ο Κουμετάκης εγκατέλειψε την πολιτική γελοιογραφία και περιορίστηκε σε λίγα ανώδυνα σκίτσα. Παράλληλα ασχολήθηκε και με διαφημίσεις. όπου δούλευε ακουαρέλες. φύλλο 1. Έτσι ο Κουμετάκης αναγκάστηκε να φιλοτεχνεί γελοιογραφίες αντίθετες από τα φρονήματά του με λεζάντες που του έδινε ο Πωπ.27 Επιπλέον.26 Τα σχέδιά του είχαν επηρεαστεί από τη γραμμή των Γάλλων γελοιογράφων. την οποία αγάπησε βαθιά. Το εναντίο. Το 1914 εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Αθήνα και επανασυνδέθηκε με το Ημερολόγιο του Σκόκου. να βρίσκω γελοιογραφικά θέματα». Την επόμενη χρονιά γελοιογραφίες του εμφανίστηκαν στην εφημερίδα Αθήναι του Γ. 147 . Επίσης πειραματίστηκε με κόμικς και φιλοτέχνησε σειρές ταχυδρομικών δελταρίων. στο Κερκυραϊκό Ημερολόγιο που εξέδιδε η περίφημη ομάδα των Εννέα. στα Παναθήναια του Γ. καθώς ο καλλιτέχνης ήταν άτομο με δημιουργική φαντασία και ταλέντο στο σχέδιο. ΚουμετάκηΠαπαδοπούλου). Νικολούδη. Ο Καλλιθεάτης γελοιογράφος Αρχέλαος θυμάται νοσταλγικά τον Ηλία Κουμετάκη. που όμως είχε πάψει να είναι φιλοβενιζελική. Βλάχου. καθώς και τις εφημερίδες Χρόνος και Αθήναι. τόσο στον “Χρόνο” όσο και στας “Αθήνας”. Ο Ηλίας Κουμετάκης αναφέρει: «Όλες οι γελοιογραφίες που είχα στείλει. στους Βάτραχους και στο Η Αθήνα μας. οι πρώτες του γελοιογραφίες έκαναν μεγάλη αίσθηση στο κοινό. Κατά την περίοδο 1927-1931 συνεργάστηκε τακτικά με τις ημερήσιες αθηναϊκές εφημερίδες Πρωΐα του Στ. Συμμετείχε. Χαιρόπουλου. που τύχαινε να είναι γείτονάς του: «Μετρίου αναστήματος. Τις έστελνα δε δωρεάν γιατί δεν είχα ιδέα τότε ότι πληρώνονται…».

Σχέδιο με πενάκι και κραγιόνι του Ηλία Κουμετάκη. 148 . Καλογερόπουλου στον Καλλιθαϊκό Τύπο. Δεξιά: «Καλλιθέα. Δημοσίευμα του Ν. έτος Α΄. 1911 (αρχείο Α.ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI «Νυχτερινό τοπίο». φύλλο 5 (7/10/1934). ΚουμετάκηΠαπαδοπούλου). η Μονμάρτη των καλλιτεχνών».

Εγώ. Έτσι χτίσαμε κάποια φιλία… Επαγγελματική θα έλεγα. Καταλαβαίνετε. Ο χαρακτηρισμός «Ελληνική Μονμάρτη». τη συγκίνηση και το τρακ μου. Αυτός ρωτούσε με νοσταλγία. θα ’λεγα. είναι επαρκής. αν και αρκετά περιληπτική.λ. ο ανερχόμενος γελοιογράφος του 1944. παλιός Καλλιθεάτης και μέλος της ιδρυτικής ομάδας του Καλλιθαϊκού Τύπου.τ. Και εγώ τον κατατόπιζα.28 Η καλλιτεχνική ζωή της προπολεμικής Καλλιθέας περιελάμβανε και μουσικές εκδηλώσεις. τον τρόπο δουλειάς κ. περιγράφει με ζωντάνια την μποέμικη ζωή τους που περιστρεφόταν γύρω από το θρυλικό ζαχαρο- Το περίφημο ζαχαροπλαστείο του Κελέφα άνοιξε το 1922 και ήταν το πρώτο της περιοχής. για τα σύγχρονα (τότε) νέα του επαγγέλματος και τους παλιούς συναδέλφους του που δουλεύανε ακόμη. Η παραπάνω αναφορά στους καλλιτέχνες της Καλλιθέας. για τις εφημερίδες και τα περιοδικά. Ο συνθέτης Γιάννης Φραγκόπουλος με τη βοήθεια των μαθητών του ωδείου του καθώς και της πιανίστριας συζύγου του Μαίρης Φραγκοπούλου διοργάνωνε διάφορες συναυλίες. βέβαια. Ήτανε για μένα ο υπέροχος μεγάλος γελοιογράφος του μεσοπολέμου. προκειμένου να δικαιολογηθεί η παρομοίωση του προαστίου με την παρισινή καλλιτεχνική συνοικία Μονμάρτη. στην Καλλιθέα ζούσε και πλήθος γνωστών λογίων.Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ 1920-1930 μου κάνοντας την καθημερινή του βόλτα […]. 149 . που πάντα. Κάποτε μάζεψα όλο μου το θάρρος κι επήγα και του μίλησα. από μαθητής θαύμαζα και ήθελα να γνωρίσω. Αυτός αποτραβηγμένος από το επάγγελμα κι εγώ ο ανερχόμενος νεοσσός. Καλογερόπουλο.29 αποδείχθηκε ιδιαίτερα επιτυχής Εκτός από καλλιτέχνες. που δόθηκε στην Καλλιθέα από τον τμηματάρχη Γραμμάτων και Τεχνών στο Υπουργείο Παιδείας Ν. συγγραφέων και ποιητών. ενώ ταυτόχρονα προσπαθούσα να του εκμαιεύσω αναμνήσεις από τη γελοιογραφική του καριέρα και τους περίφημους γελοιογράφους μιας μεγάλης εποχής που έζησε… Του μεσοπολέμου».30 Ο Θεμιστοκλής Κοκαλιάρης.

ΚουμετάκηΠαπαδοπούλου). 150 .ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI Σχέδιο με κάρβουνο και κραγιόνια του Ηλία Κουμετάκη (αρχείο Α.

Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ 1920-1930 Αριστερά: «Στο μπορντέλο». Οπότε ξαφνικά έκανε την εμφάνισή του και ο αξιαγάπητος βαρύτονος Χρήστος Λυμπερόπουλος.32 Γελοιογραφία του Ηλία Κουμετάκη στον Ρωμηό. ο Γιάννης Αηδονόπουλος. με επικεφαλής τους αξέχαστους μεγάλους ποιητές μας Ιωάννη Γρυπάρη και Σωτήρη Σκίπη. 1915 (αρχείο Α. τη Γαλάτεια Καζαντζάκη. ο Κούλης Αλέπης. όλοι τους κάτοικοι της Καλλιθέας. Ακουαρέλα του Ηλία Κουμετάκη. τη Λιλή Ιακωβίδη. Δεξιά: Ευθυμογραφικό ταχυδρομικό δελτάριο του Ηλία Κουμετάκη. για να δώσει μία χαρούμε- νη νότα με το τραγούδι του στους φίλους του λογοτέχνες. ΚουμετάκηΠαπαδοπούλου). Γρήγορα άρχισε να σημειούται κάθοδος προς την Καλλιθέα και το ζαχαροπλαστείο φιλοξενούσε συχνά πολλά ονόματα του πνευματικού μας κόσμου. ΚουμετάκηΠαπαδοπούλου). 3/1/1915 (αρχείο Α. ΚουμετάκηΠαπαδοπούλου). που συναγωνιζόταν την παληά της Δεξαμενής. πλαστείο του Ιωάννη Κελέφα στην πλατεία Δαβάκη και το βιβλιοπωλείο του Γεράσιμου Λουκάτου: «Στο ιστορικό ζαχαροπλαστείο του Κελέφα της κεντρικής πλατείας μια φιλολογική συντροφιά. έδινε κάθε Κυριακή το ραντεβού της και καθιέρωνε την Καλλιθέα σαν σπουδαίο πνευματικό κέντρο. ο Ηλίας Ζιώγας. που τόσο πρόωρα χάθηκε. συζητούσαν ζωηρά τα πνευματικά και καλλιτεχνικά ζητήματα της εποχής». 151 . η Έλλη Αλεξίου. όπως τον Πέτρο Χάρη. Η φήμη της λογοτεχνικής αυτής συντροφιάς δεν άργησε να φτάσει ως την Αθήνα. η Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη.31 Ακολουθούν σκηνές που πράγματι θυμίζουν έντονα την καλλιτεχνική ανεμελιά των κατοίκων της Μονμάρτης: «Όχι σπάνια η συντροφιά κατέληγε τα βράδια στα “Τρίκορφα” που κατείχαν τα σκήπτρα ανάμεσα στις καλλιθεάτικες ταβέρνες. ο Ιορδάνης Παμπούκης. Γύρω από τους αρχηγούς ο Γιάννης Χατζίνης. 1929 (αρχείο Α. τον Βάσο Δασκαλάκη και πολλούς άλλους».

στην οικία του Γρυπάρη. αποτραβηγμένος στο σπίτι του στην Καλλιθέα. Τα Άπαντά του εκδόθηκαν το 1952. Γρυπάρη προς τον Γ. Κατά την περίοδο 1911-1914 συνέχισε τις σπουδές του στην Ιταλία. Φοίτησε στη Μεγάλη του Γένους Σχολή και το 1888 ξεκίνησε τις σπουδές του στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. ενώ το 1930 ανέλαβε τη διεύθυνση του νεοσύστατου Εθνικού Θεάτρου. Επιστολή του Ι. Η βιβλιοθήκη του κληροδοτήθηκε στον Δήμο Καλλιθέας για δημόσια χρήση. Ως εκπαιδευτικός. τη Γερμανία και τη Γαλλία. ολόκληρη η Δημοτική Βιβλιοθήκη Καλλιθέας στεγάστηκε για ένα διάστημα. Μεγάλωσε στην Κωνσταντινούπολη. καθώς και Λατίνους αλλά και νεότερους Ευρωπαίους συγγραφείς. διατηρούσε βιβλιοπωλείο. μεγάλο μέρος των Ιστοριών του Ηροδότου. Χατζίνη. Επιπλέον. Το 1923 διορίστηκε τμηματάρχης Γραμμάτων και Τεχνών του Υπουργείου Παιδείας. ο Γρυπάρης υπήρξε οπαδός της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης και ένας από τους πιο δυναμικούς υπέρμαχους του δημοτικισμού. Ο Γρυπάρης θεωρείται ένας από τους πλέον σημαντικούς εκπροσώπους του νεοελληνικού λυρισμού. Μετέφρασε τις τραγωδίες του Αισχύλου (1938) και του Σοφοκλή (1956). Από τις αρχές της δεκαετίας 1920 ο Γρυπάρης εγκατέλειψε την πρωτότυπη δημιουργία και αφοσιώθηκε ολοκληρωτικά στο μεταφρα- στικό του έργο που το δούλεψε μέχρι το τέλος της ζωής του. με κρατική υποτροφία. Το έργο του χαρακτηρίζεται από περίτεχνη στιχουργική τέχνη και δυναμική χρήση της δημοτικής γλώσσας. Δύο χρόνια αργότερα τα σονέτα του. προκάλεσαν τους επαίνους του Κωστή Παλαμά. τις Βάκχες του Ευριπίδη. από το 1954 και εξής. Πολιτιστικός Οργανισμός Δήμου Καλλιθέας). η οποία. που δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό Εστία των Αθηνών. με τάσεις εμπλουτισμού της μέσω της δημιουργίας νέων λέξεων. τον Ευθύδημο (1912) και την Πολιτεία (1954) του Πλάτωνα.34 Το κτίσμα αυτό ανήκει στην Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών. με ημερομηνία 18/4/1936 (αρχείο Γ. Εξέδωσε μόνο μία ποιητική συλλογή. σε συνεργασία με τον Δήμο Καλλιθέας. προτίθεται να ιδρύσει Μουσείο Γρυπάρη. πρώην δάσκαλος. Είχε τίτλο Σκαραβαίοι και Τερρακότες (1919). Όταν επέστρεψε στην Ελλάδα προήχθη σε γυμνασιάρχη και αργότερα σε γενικό επιθεωρητή Μέσης Εκπαίδευσης. . όπου ο πατέρας του.ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI Ιωάννης Γρυπάρης O Ο Ιωάννης Γρυπάρης. Πρωτοεμφανίστηκε στα γράμματα με κάποια ποιήματα που δημοσίευσε στο κωνσταντινουπολίτικο περιοδικό Φιλολογική Ηχώ το 1983. Χατζίνη. 152 ΙΩΑΝΝΗΣ ΓΡΥΠΑΡΗΣ (1870-1942)33 γεννήθηκε στη Σίφνο.

Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ 1920-1930 Η οικία του Ιωάννη Γρυπάρη. 153 .

Βραβείο Ακαδημίας 1931). τα Γαλάζια μεσημέρια (1927). . πεζά καθώς και θεατρικά έργα. οι Κολχίδες (1930. Κάτω: Ο Σωτήρης Σκίπης στον κήπο του σπιτιού του με τα τρία εγγόνια του (αρχείο Γ. Ο Απέθαντος (1909). Προμηθέας (1948) και άλλα. Μέσ’ από τα τείχη (1943.ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI Σωτήρης Σκίπης O Ο Σωτήρης Σκίπης. που κυκλοφόρησε λιθογραφημένο την ίδια χρονιά. βρίθουν από πλούσια χρώματα και λυρικές εικόνες. 1922). όπου εντάχθηκε στον κύκλο του Ζαν Μωρεάς. Μαζί με άλλους Καλλιθεάτες λογοτέχνες έλαβε ενεργό μέρος στην αντιστασιακή δράση κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής. ενώ κατά τα 1904-1906 εξέδωσαν το περιοδικό Ακρίτας. Γύρω στο 1900 άρχισε να εκδίδει το έργο του που περιλάμβανε ποιήματα. την Τουρκία. Επίσης. παρόλο που σύμφωνα με πολλούς κριτικούς υστερούν σε τεχνική αρτιότητα. Δεξιά: Cabinet portrait του ποιητή σε νεαρή ηλικία σταλμένη στον Κωστή Παλαμά με ιδιόχειρη αφιέρωση (αρχείο Γ. Οι πιο σημαντικές συλλογές του είναι η Σερενάτα των λουλουδιών (1901). τη Ρωσία. το Απολλώνιον Άσμα (1919. Η ποίηση του Σκίπη επηρεάστηκε βαθιά από το έργο του Κωστή Παλαμά. απέκτησε Γαλλίδα σύζυγο και ένα αγρόκτημα στην Προβηγκία. Το 1922 τιμήθηκε με το Εθνικό Αριστείο Γραμμάτων και Τεχνών. Κατά το 1903 διετέλεσε διευθυντής μαζί με τον Αρίστο Καμπάνη της δεκαπενθήμερης επιθεώρησης Πρωτεύς. την Αμερική και τη Γαλλία. Γνωστό είναι το ποίημα που εκφώνησε μπροστά στον ανοιχτό τάφο του Κωστή Παλαμά τον Φεβρουάριο του 1943 αλλά και το αντιστασιακό Η Ελλάδα δεσμώ- τρια. Χατζίνη. Πολιτιστικός Οργανισμός Δήμου Καλλιθέας). διηγήματα και μεταφράσεις. 1911). Το εκτεταμένο έργο του περιλαμβάνει πολλές ποιητικές συλλογές. Εκεί περνούσε τα καλοκαίρια του. Ο γύρος των ωρών (1905. Έζησε πολλά χρόνια στο Παρίσι. Οι στίχοι του. Μετά την απελευθέρωση εξελέγη μέλος της Ακαδημίας Αθηνών (1946). ακόμα και μετά τη μόνιμη εγκατάστασή του στην Αθήνα. 1945). κριτικά δοκίμια. Πολιτιστικός Οργανισμός Δήμου Καλλιθέας). θεατρικά έργα. Ταξίδεψε στην Αίγυπτο. Λιμάνια και σταθμοί (1938). τα Κάλβεια μέτρα (1909). ενώ επτά χρόνια αργότερα διορίστηκε διευθυντής της Σχολής Καλών Τεχνών. Χατζίνη. 154 ΣΩΤΗΡΗΣ ΣΚΙΠΗΣ (1879-1952) 35 σπούδασε λογοτεχνία και αισθητική στην Αθήνα και το Παρίσι.

Ο Σωτήρης Σκίπης με τον Γιάννη Χατζίνη στην οδό Σταδίου.Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ 1920-1930 Επιστολικό δελτάριο από το Rognac της Γαλλίας. ταχυδρομημένο από τον ποιητή προς τον Γιάννη Χατζίνη στις 20/9/1951 (αρχείο Γ. 155 . Χατζίνη. Πολιτιστικός Οργανισμός Δήμου Καλλιθέας).

οι λογοτεχνικές παρέες της Καλλιθέας συγκεντρώνονταν και στο κεντρικό βιβλιοπωλείο του Γεράσιμου Λουκάτου. Τρεις σταθμοί. που ξεκίνησε τη λειτουργία του γύρω στα μέσα της δεκαετίας 1930 σε μια σούδα της οδού Θησέως. Έχει τιμηθεί με τον Χρυσό Σταυρό του Γεωργίου Α΄. Α΄ Κρατικό Βραβείο). καθώς διορίστηκε στο εκεί Δημόσιο Ταμείο το 1929. Βραβείο Ακαδημίας Αθηνών). συναυλιών κ. έδωσε πολλαπλές διαλέξεις στη Λέσχη Καλλιθέας και συνέβαλε σημαντικά στη διοργάνωση πολλών εκθέσεων. Κατά την περίοδο 1925-1960 ο Γιάννης Χατζίνης εργάστηκε ως οικονομικός δημόσιος υπάλληλος.λπ. τον Σκίπη και άλλους τον Πνευματικό Κύκλο Καλλιθέας και ήταν μέλος τοπικής αντιστασιακής ομάδας. Στην εμπρόσθια όψη. Επίσης έγραψε αρκετά βιβλία αφιερωμένα στην κριτική της λογοτεχνίας. Το 1921 ξεκίνησε τη μακρόχρονη σταδιοδρομία του στον χώρο των ελληνικών γραμμάτων δημοσιεύοντας ποιήματα στον Νουμά. Σύντομα μετακόμισε σε παρακείμενο κτήριο στον αριθμό 173 του ίδιου δρόμου. Εκεί στεγάζεται σήμερα το Δημοτικό Κέντρο Μελέτης Νεοελληνικής Λογοτεχνίας «Γιάννης Χατζίνης». Χρημάτισε μέλος της Επιτροπής Κρατικών Βραβείων (1963-1966) και αντιπρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου του Οργανισμού Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων (1966-1967). Ψυχάρης – Παπαδιαμάντης – Παλαμάς (1943. ενώ λίγο πριν το ξέσπασμα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου μεταφέρθηκε στη γωνία των οδών Δαβάκη και Πλάτωνος. Ελληνικά Κείμενα (1956. Εκτός από το ζαχαροπλαστείο του Κελέφα. η Έλλη Αλεξίου. Χατζίνη. Επίσης έγραψε το ερωτικό μυθιστόρημα Παλίρροια (1965). πολύ κοντά στο παραπάνω ζαχαροπλαστείο. Προτιμήσεις (1963) και Ο λογοτέχνης και η σκιά του (1968. Μετά τον θάνατό του. θέση που κατέχει μέχρι . Εγκαταστάθηκε στην Καλλιθέα. που μεταξύ άλλων περιλαμβάνει και το σημαντικό αρχείο της εκτεταμένης αλληλογραφίας του Χατζίνη με ιστορικά πρόσωπα της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Δημοσίευσε πλήθος άρθρων και μελετών σε περιοδικά και εφημερίδες της Ελλάδας και του εξωτερικού. Υπήρξε η ψυχή της λογοτεχνικής συντροφιάς που μαζευόταν στο ζαχαροπλαστείο του Κελέφα. ο Γιώργος Βαλέτας και άλλοι. Hellenism Contemporain (1935-1939) και Νέα Εστία (1941-1975). 1957. Πολιτιστικός Οργανισμός Δήμου Καλλιθέας). Η τέχνη είναι δύσκολη (1962). οι κληρονόμοι του Χατζίνη δώρισαν τη βιβλιοθήκη και το σπίτι του επί της οδού Μαντζαγριωτάκη 118 στον Δήμο Καλλιθέας. όπου συμμετείχαν και η Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη. έργο της ζωγράφου με τίτλο «Ιαπωνέζες» (αρχείο Γ. Ευχετήρια κάρτα της Σοφίας Λασκαρίδου στον Γιάννη Χατζίνη τον Ιανουάριο του 1960. Η πνευματική παρουσία ήταν ιδιαίτερα έντονη. Επί μία δεκαετία και μέχρι το θάνατό του διετέλεσε αντιπρόεδρος και πρόεδρος της Εθνικής Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών και υπήρξε μέλος της Ομάδας των Δώδεκα και της Κοινότητας Ευρωπαίων Συγγραφέων. Ασχολήθηκε με τη μετάφραση συμβολιστών ποιητών και υπήρξε κριτικός λογοτεχνίας και θεάτρου στα περιοδικά Πνευματική Ζωή (1935-1940). καθώς έγραψε ποικίλα άρθρα στον τοπικό Τύπο. Τα πιο σημαντικά έργα του είναι τα εξής: Πρόσωπα και Ψυχές (1939. Κρατικό Βραβείο).ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI Γιάννης Χατζίνης O Ο Γιάννης Χατζίνης. Κρατικό Βραβείο). Κατά την περίοδο της Κατοχής ίδρυσε με τον Γρυπάρη. 1956). Η Αλεξάνδρεια του Καβάφη (1961. 1962. 156 ΓΙΑΝΝΗΣ ΧΑΤΖΙΝΗΣ (1900-1975) 36 γεννήθηκε στη Σάμο.

Πολιτιστικός Οργανισμός Δήμου Καλλιθέας). 28/4/1936 (αρχείο Γ. Πολιτιστικός Οργανισμός Δήμου Καλλιθέας).Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ 1920-1930 Επιστολή του Άγγελου Σικελιανού προς τον Γιάννη Χατζίνη. 26/4/1936 (αρχείο Γ. Επιστολή του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη προς τον Γιάννη Χατζίνη. Χατζίνη. 157 . Χατζίνη.

εγκαταστάθηκε στην Αθήνα. Ιταλούς και Γερμανούς ποιητές. Κατά τις αρχές της δεκαετίας του 1930 ξεκίνησε και το μεταφραστικό έργο του με την Μήδεια του Ευριπίδη (1933). Το 1931 εξέδωσε την πρώτη του ποιητική συλλογή που είχε ως τίτλο Ερημικοί Περίπατοι. οι συγγραφείς και εκπαιδευτικοί Έλλη Αλεξίου και Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη.40 ο ποιητής και μεταφραστής Κούλης Αλέπης. δε. η πεζογράφος και ποιήτρια Γαλάτεια Καζαντζάκη (1886-1962). Οι μεταφράσεις Αρμενίων ποιητών που συγκεντρώθηκαν στο έργο Αρμενική Μούσα (1938). Αφού ολοκλήρωσε τις σπουδές του στο Γύθειο. υπό την αιγίδα του τότε δήμαρχου Ι. ο ποιητής και συγγραφέας Αντώνης Γιαλούρης (1874-1945).37 Η Α΄ Έκθεσις Ελληνικού Βιβλίου στην Καλλιθέα που πραγματοποιήθηκε κατά το 1938 (15-22 Μαΐου) υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα πνευματικά γεγονότα της περιοχής κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου. ο ποιητής και κριτικός Γιώργος Μυλωνογιάννης (19091954).39 ο ιστορικός Γιάννης Κορδάτος. Αραπάκη αλλά και των Καλλιθεατών λογοτεχνών. όπως επίσης και η μετάφραση των Εικοσιτεσσάρων Σονέτων της Λουΐζας Λαμπέ. 1/9/1939 (αρχείο Γ. καθόλη τη διάρκεια της Κατοχής μέχρι και τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. καθώς λειτούργησε ως ουσιαστικό πνευματικό. Ήταν.ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI Επιστολή του Γρηγόριου Ξενόπουλου προς τον Γιάννη Χατζίνη. 158 τις ημέρες μας. είχε αναλάβει ο Γεράσιμος Λουκάτος με τη συνεργασία των Δημήτρη Ράμφου και Γιάννη Αηδονόπουλου. Εξίσου σημαντικοί Καλλιθεάτες του πνεύματος υπήρξαν ο ακραιφνής δημοτικιστής λόγιος Ελισαίος Γιαννίδης (1856-1941). Ακόμη μετέφρασε με επιτυχία Γάλλους. Χατζίνη. Χρυσές Μνήμες (1959). Γαλλίδας ποιήτριας του 16ου αιώνα. Κούλης Αλέπης O ΚΟΥΛΗΣ ΑΛΕΠΗΣ (1903-1986)42 γεννήθηκε στη Λακωνία. ο ποιητής Γιώργος Κοτζιούλας. Ο Κούλης Αλέπης. όταν πρωτοεμφανίστηκε στα γράμματα. την ποιητική αυτοβιογραφία Το χρονικό της ζωής μου (1963) και το συγκεντρωτικό έργο Ποιήματα (1968). δημοσίευσε διάφορα ποιήματα και μεταφράσεις ποιημάτων σε λογοτεχνικά περιοδικά. προκειμένου να σπουδάσει νομικά και φιλολογία. Από το 1924. ο ποιητής Μάρκος Αυγέρης. Αργότερα εξέδωσε τις συλλογές De Profundis (1937). Ο ρόλος του εν λόγω βιβλιοπωλείου στην προώθηση της καλλιθεάτικης διανόησης υπήρξε ιδιαίτερα σημαντικός. κυρίως λογοτεχνικό κέντρο από τα μέσα της δεκαετίας 1930. Ακολούθησε η Ηλέκτρα (1944). Εργάστηκε επί σαράντα χρόνια ως ανώτερος υπάλληλος του Υπουργείου Οικονομικών. καθώς και «πολλών κυριών και δεσποινίδων της Καλλιθεϊκής κοινωνίας».38 Η έκθεση έλαβε χώρα στις αίθουσες του Συλλόγου Κωνσταντινουπολιτών και σημείωσε μεγάλη επιτυχία. Στον ίσκιο της αγάπης (1948). Πολιτιστικός Οργανισμός Δήμου Καλλιθέας). ιδρυτικό μέλος της Εθνικής Εταιρείας των Ελλήνων Λογοτεχνών. Τη διοργάνωση. αποτελούν εξαιρετικές δημιουργίες του Αλέπη. Ο ποιητής Κούλης Αλέπης διακρίνεται για . ο συγγραφέας και μεταφραστής Βάσος Δασκαλάκης (1900-1944). και οι νεαροί ποιητές Γιάννης Αηδονόπουλος (19161944)41 και Γιάννης Φωτίου.

ήταν από τα πρώτα μέρη όπου αναπτύχθηκαν τέτοιου τύπου κέντρα διασκέδασης. 13/7/1938 (αρχείο Γ. ο Μπαγιαντέρας και ο νεότερος Άκης Πάνου.44 Τσιτσάνης και η Μαρίκα Νίνου. ἀπολαυστική. απ’ όπου έχουν περάσει θρυλικά ονόματα. αν και παραμένει πιστή στις παραδοσιακές φόρμες και στα παραδοσιακά μέτρα. τους ελεγειακούς τόνους. Δημοσιογράφος του Καλλιθαϊκού Τύπου παρατηρεί: «Μὲ μεγάλη μας εὐχαρίστηση διαπιστώνουμε ὅτι ἡ κίνησις στὰ κέντρα αὐτὰ εἶναι πάντοτε ζωηρή. όπως ο Βασίλης 159 . Γκρίτση). δεν έλειψαν και τα κέντρα με ορχήστρες που έπαιζαν μουσική δυτικής προέλευσης. Από τα παραπάνω γίνεται φανερό ότι η Καλλιθέα είχε έντονη πνευματική και καλλιτεχνική κίνηση. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι ο μεγάλος ποιητής Κωστής Παλαμάς (1859-1943)43 και ο λόγιος Δημήτριος Καμπούρογλου (1852-1942). Ψυχαγωγία και διασκέδαση στην Καλλιθέα του Μεσοπολέμου Η ΖΩΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΠΟΛΕΜΙΚΗ Καλλιθέα ήταν εξαιρετικά ευχάριστη. ο Χρήστος Κολοκοτρώνης. μόλις συνταξιοδοτήθηκε. Εκείνη την εποχή υπήρχαν η πασίγνωστη «Τριάνα» του Βασίλη Χειλά στη λεωφόρο Συγγρού. Στις χορευτικὲς ἑσπερίδες τοῦ “Ἀμέρικαν μπὰρ” συγκεντρώ- Καλλιθεάτες σε ταβέρνα κατά τη δεκαετία του 1930 (αρχείο Ι. Ἐπιτέλους ἄρχισαν να συνηθίζουν οἱ Καλλιθεάτες λιγάκι τὸν τόπο τους. Ο κόσμος περνούσε τον ελεύθερο χρόνο του στα πολλά ζαχαροπλαστεία και καφενεία της περιοχής. ενώ για τη βραδινή διασκέδαση υπήρχαν διάφορα νυχτερινά κέντρα με μπουζούκια. κυρίως η λεωφόρος Συγγρού και η περιοχή των Τζιτζιφιών.Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ 1920-1930 Επιστολικό δελτάριο του Κούλη Αλέπη προς τον Γιάννη Χατζίνη από τον Μαραθόκαμπο της Σάμου. ξεχειλίζει από γνήσιο συναίσθημα. στράφηκε στη ζωγραφική συμμετέχοντας σε διάφορες ομαδικές εκθέσεις. η Καλλιθέα. το «Φαληρικό» και ο «Γιώργος» στις Τζιτζιφιές και πολλά άλλα. Η ποίησή του. Κατά τις δεκαετίες 1930-1960 έζησαν και δούλεψαν για μικρότερο ή μεγαλύτερο διάστημα στην ευρύτερη περιοχή της Καλλιθέας όλα τα μεγάλα ονόματα της εν λόγω μουσικής σκηνής. μεταξύ των οποίων ο Γιάννης Παπαϊωάννου. τον πηγαίο λυρισμό και τη στιχουργική του αρτιότητα. Μάλιστα. κεφάτη. Το 1960. αν και έμεναν σε άλλες περιοχές των Αθηνών. έρχονταν στην Καλλιθέα για να λάβουν ενεργά μέρος στα πολιτιστικά δρώμενα της περιοχής.45 Φυσικά. Χατζίνη. Αποτέλεσε έτσι πραγματικό πόλο έλξης για πάμπολλους ανθρώπους των τεχνών και των γραμμάτων που. Πολιτιστικός Οργανισμός Δήμου Καλλιθέας).

Γκρίτση). 160 .ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI Καλλιθεάτες σε ταβέρνα τη δεκαετία του 1930 (αρχείο Ι.

που ήταν φωτισμένα με λάμπες ασετιλίνης και προκαλούσαν δυσοσμία τριγύρω». χειμερινοί και θερινοί. Κατά την επόμενη δεκαετία έχουμε τον περίφημο Αντώνη Παπούλια (Μόλλας). τον Δημήτρη Κότα και τον Παναγιώτη Νταμαδάκη. γιὰ νὰ εὐχαριστήσῃ τὴν πολυπληθῆ πελατεία του.Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ 1920-1930 Η μάντρα του καραγκιοζοπαίχτη Π.46 Σημαντικό ρόλο στην ψυχαγωγία των Καλλιθεατών έπαιζαν οι κινηματογράφοι.θερινός επί της Χαροκόπου 87). ποὺ διασκεδάζει καὶ χορεύει ὑπὸ τοὺς ἤχους τῆς τζάζ. χωριστά απ’ τους άλλους “για να βλέπουμε καλύτερα”. δίνει μία εὐχάριστη νότα στὴν κίνησι τῆς πλατείας μέχρι καὶ πέραν τῶν μεταμεσονυκτίων ὡρῶν». Κατά τη διάρκεια της Κατοχής οι μικροί Καλλιθεάτες Διαφημιστική καταχώριση του κινηματογράφου «Κρυστάλ» στον Καλλιθαϊκό Τύπο.θερινός στη γωνία της Φιλαρέτου και της Θησέως) και το «Παλλάδιο» (θερινός επί της Κρέμου 114). ο Χαρίλαος Καρεκλάς και ο Αντρέας Σιμωτάς (Νικητόπουλος). Αρκετά από αυτά έχουν επιβιώσει μέχρι τις μέρες μας. 161 . ενώ μετά την Κατοχή λειτουργούσαν γύρω στα τριάντα κινηματοθέατρα. το «Ετουάλ» (χειμερινός . που ήταν μόνο για πεζούς και άδειοι από αυτοκίνητα. Οι πιο σημαντικοί κινηματογράφοι της Καλλιθέας ήταν το «Κρυστάλ» (χειμερινός . Σημαντικοί καραγκιοζοπαίχτες των δεκαετιών 1910 και 1920 ήταν ο Αντώνης Ποριώτης (Μποτώνιας). θυμάται τα ανέμελα βράδια λίγο πριν ξεσπάσει ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος: «Όλοι μας […] βγαίναμε έξω τα βράδια για να κάνουμε περίπατο. που η μητέρα μας αγόραζε απ’ τους Πόντιους πωλητές που ήταν μόνιμα σταθμευμένοι απέξω με τα καροτσάκια τους. Πότε μὲ χαβάγιες.47 Ο συγγραφέας Βαγγέλης Λοΐζος.48 Μία από τις πιο μεγάλες διασκεδάσεις των παιδιών αλλά και των ενηλίκων στην Καλλιθέα ήταν το θέατρο σκιών. πότε μὲ ὀρχήστρα καὶ τραγούδι. που πέρασε τα παιδικά και εφηβικά του χρόνια στην Καλλιθέα. νεται ἀρκετὸς καὶ ἐκλεκτὸς κόσμος. πασατέμπο ή φιστίκια. μασουλώντας στραγάλια. Καὶ ὁ κ. ο Γιώργος Κουτσούρης. Μιχόπουλου. ακόμα και κατά τα δύσκολα χρόνια της Κατοχής. ο Μάρκος Ξανθάκης (Ξάνθος). Μια φορά την εβδομάδα πηγαίναμε στον κινηματογράφο για να δούμε καμιά ταινία. Ἀντύπας δεν παραλείπει καμιὰ εὐκαιρία. τις περισσότερες φορές αμερικάνικη. ο Μανώλης Καρυστιναίος (Μανώλαρος). Η Λίτσα κι εγώ πάντα καθόμαστε στην μπροστινή σειρά. όπως όλος ο άλλος κόσμος στους δρόμους της Καλλιθέας. που λειτουργούσαν και ως θέατρα φιλοξενώντας διάφορες επιθεωρήσεις και βαριετέ.

όλα επίκαιρα. Ιατρίδης. Το 1959 εγκατέστησε τον μπερντέ του σε μάντρα που ονόμασε «Ματίνα» επί της οδού Λασκαρίδου. αρχικό κίνητρο για την ανάπτυξη τοπικού Τύπου ήταν η ανεξαρτητοποίηση της Καλλιθέας από τον Δήμο Αθηναίων. τετρασέλιδη. Γεωργιτσογιάννη. διασκέδαζαν με τον Καραγκιόζη του Π. ο οποίος διασκέδαζε τους Καλλιθεάτες από την περίοδο της Κατοχής και για δεκαέξι συναπτά χρόνια. Το πρώτο φύλλο κυκλοφόρησε στις 9 Σεπτεμβρίου 1934. όσο στην «ἐνίσχυσιν τῶν πολιτικῶν ἐξορμήσεων διαφόρων ὑποψηφίων»51 για τις δημοτικές εκλογές. Ο τελευταίος αναφέρει: «Από τις σελίδες του παρήλασαν πολλά σημαίνοντα πρόσωπα. Λίγους μήνες μετά τις εκλογές του 1934 κυκλοφόρησε ο Καλλιθαϊκός Τύπος και το Εμπρός Καλλιθέα. Μετά τις εκλογές του 1929 καμία από τις παραπάνω εφημερίδες δεν συνέχισε την έκδοσή της. παραπλεύρως της πλατείας Κύπρου. Ριζομυλιώτη. ο Ε. προβλήθησαν με ενάργεια τα τοπικά ζητήματα και πολλές ανάγκες ικανοποιήθηκαν κατά τρόπο επωφελή με βάση το γενικόν συμφέρον του τόπου. λογοτεχνικές και καλλιτεχνικές στήλες. Θ. Σιδηρόπουλου. επιφυλλίδες για κάθε πνευματικό ζήτημα από τον Γιάννη Χατζίνη. υπό την διεύθυνση του Ι. Μετά την Κατοχή έπαιξαν οι Μ. υποψηφίου τότε συμβούλου του Νικόλαου Χατζόπουλου. Σύμφωνα με την Ε. Η εφημερίδα Η Καλλιθέα επανεκδόθηκε το 1929. Σκαβάντζος. σημειώματα. Ο πιο σημαντικός καραγκιοζοπαίχτης της μεταπολεμικής Καλλιθέας ήταν ο Π. ειδησεογραφία. Επρόκειτο για εβδομαδιαία εφημερίδα. Κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου εκδόθηκαν δώδεκα εφημερίδες. Στις αρχές της δεκαετίας του 1930 ο νεαρός τότε λογοτέχνης Χρήστος Πύρπασος ή Πυρπασόπουλος52 εξέδωσε την Πρόοδο (1931) και το Προαστειακό Βήμα (1934). η Φωνή της Καλλιθέας. Μιχόπουλου. Μαντζουράνης. το θέατρο σκιών εξέλειψε από την Καλλιθέα. ενημέρωση για τα θέματα του Δήμου Καλλιθέας. ο Στράτος Πανάς και ο Θεμιστοκής Κοκαλιάρης. Έπειτα από αυτό το γεγονός καμία άλλη εφημερίδα δεν εκδόθηκε στην Καλλιθέα μέχρι το 1945. οι λογοτέχνες αδελφοί Γιώργος και Παντελής Μυλωνογιάννης. που είχε το θεατράκι του σε μία μάντρα στην περιοχή της πλατείας Κύπρου. Την ίδια χρονιά 162 εμφανίστηκε και η Ηχώ της Καλλιθέας του Β. όλα ζωντανά έκαναν τον “Καλλιθαϊκό Τύπο” αχώριστο σύντροφο κάθε Καλλιθεάτη». Κατά τα έτη 1933 και 1934 κυκλοφόρησαν διάφορα βραχύβια φύλλα κομματικού χαρακτήρα εξαιτίας των επερχόμενων δημοτικών εκλογών. δηλαδή μόλις τρία χρόνια μετά την ανακήρυξη της Καλλιθέας σε κοινότητα. Μιχόπουλος. όπως ο Φοίνιξ της Καλλιθέας του Γ. . Θ. χρονογραφήματα. Ήταν δημιούργημα του Στέλιου Νικολαΐδη με τον οποίο συνεργαζόταν και ο Γιάννης Χατζίνης. στην εμφάνιση τοπικών εφημερίδων. Και αυτές οι εφημερίδες δεν κατόρθωσαν να επιβιώσουν για μεγάλο χρονικό διάστημα. Σπ. Με το κλείσιμο της «Ματίνας» το 1969. Γιαννέλος.53 Ο Καλλιθαϊκός Τύπος αποτελεί τη σοβαρότερη προσπάθεια δημιουργίας τοπικού εντύπου στην Καλλιθέα κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου. Σκόπα αντίστοιχα. οι εφημερίδες που εκδόθηκαν στην Καλλιθέα ήταν σχετικά βραχύβιες και δεν στόχευαν τόσο στην ενημέρωση των Καλλιθεατών. Κούζης (Κουζάρος) και άλλοι. με εμφάνιση ανάλογη με αυτή των αθηναϊκών φύλλων. Γ. Στ. Αρχισυντάκτης ήταν ο Καλλιθεάτης ποιητής Γιώργος Κοτζιούλας.ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI Δεξιά: Πρωτοσέλιδο του πρώτου φύλλου του Καλλιθαϊκού Τύπου. Κύριο άρθρο και χρονογράφημα από τον Μαθιό Μυλωνογιάννη (εννοεί τον λογοτέχνη Γιώργο Μυλωνογιάννη).49 Ο Τύπος της Καλλιθέας κατά τις δεκαετίες 1920 και 1930 Η ΡΑΓΔΑΙΑ ΑΥΞΗΣΗ του πληθυσμού της Καλλιθέας κατά τις δεκαετίες 1920 και 1930 οδήγησε. μεταξύ άλλων. Καραχάλιου και του Β. Η πρώτη εφημερίδα κυκλοφόρησε το 1928. Τσαμπηρά. Περιλάμβανε τοπική ειδησεογραφία. 9/9/1934 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας).54 Η έκδοση του Καλλιθαϊκού Τύπου διακόπηκε τον Μάρτιο του 1935. λόγω ανέγερσης πολυκατοικίας στο εν λόγω οικόπεδο. Γενικά.50 Ονομαζόταν Η Καλλιθέα και διευθυντής της ήταν ο δημοσιογράφος Κώστας Λεονταρίτης. Μελίδης. Θεοδωρόπουλος. Γ. Το 1929 κυκλοφόρησαν και κάποια άλλα φύλλα με αφορμή τις δημοτικές εκλογές που πραγματοποιήθηκαν εκείνη τη χρονιά: το Βήμα της Καλλιθέας και ο Καλλιθεάτης υπό τη διεύθυνση του Κ. ο Λαός της Καλλιθέας και η επανέκδοση του Βήματος της Καλλιθέας.

Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ 1920-1930 163 .

Konstantinos Romanides (1884-1972). The first Athenian intellectual to purchase a summer house there was Georgios Filaretos. Xenopoulos and S. Accommodated in a neoclassical building. such as meetings. Constantinople and Asia Minor. the cartoonists Elias Koumetakes (1889-1979) and Stephanos Xenopoulos lived at Kallithea during the Mid-War period. when plenty of academics. renowned pianist. The organisation of cultural events and meetings was undertaken also by the charities “Agia Varvara” (1931). . “Damaris” (1936) and “Ethnike Psyche” (1930s). the intellectual aspect of life at Kallithea was not eliminated. Moreover. This was due to the gradual arrival of middle class population. Panteles Zografos (1878-1935). the Harokopeion School of Home Εconomics and Professions for Women (1915). Alexandros Christofes (1882-1957). Eirene Xenopoulos. the most important of them being Thomas Thomopoulos (1873-1937). Additionally. Besides the former. 164 HE 1920s AND 1930s witnessed a significant alteration in the upper class character of Kallithea. The actual exhibition consisted of ninety four paintings created by thirteen important Kallithean painters. Its character was intellectual. the Association of Constantinoupolites (1928) and the Association of Pontians “Argonautai-Komnenoi” (1930) have been highly energetic as far as charity and cultural enhancement is concerned.CHAPTER VI CULTURAL LIFE DURING THE MID-WAR by Anastasia Leriou T Kallithea. Their primary target has been the preservation of the refugees’ ethnic and cultural identity. The refugees’ cultural potential appeared as soon as they arrived. Antonios Sochos (1888-1975) and Konstantinos Foskolos (1880-1948). the Panteios Supreme School of Political Sciences (1927) and the Sivitanideios Public School of Trade and Vocations (1927). artistic and social and it aimed at promoting cultural life at Kallithea. Konstantinos Maleas (1879-1928). cultural life at Kallithea included music events. Kallithea was compared to Monmarte. a newly established settlement at that time. Despite the significant social change. at Kallithea resided the painters Vyron Kontopoulos and Kaisar Sofianopoulos and plenty of sculptors. These were Odysseus Fokas (1857-1946). In 1945 in was renamed Palladion. Fragoulides. S. Due to its numerous artists and painters. Vasilos Magiases (1880-1887). Georgios Oikonomides (1891-1958). Sofia Laskarides (1882-1965). exhibitions. The most significant event organised during the 1930s was the 1st Kallithea Painters Exhibition in the winter of 1934. the Social Kallithea Club organised charities and numerous entertainments. Intellectual and artistic activity during the Mid-War period T Georgios Filaretos (Municipality of Kallithea Cultural Organisation collection). Apostolos Graikos. as well as the sweeping advent of numerous refugees from Pontos. that is to say concerts organised by the composer Giannes Fragopoulos and his wife Mary. concerts and dances. In 1931 the Social Kallithea Club was established. a centre of intellectuals (late 19th – early 20th century) HE BEGINNING OF THE LIVELY cultural activity that characterised Kallithean life throughout the 20th century gœs back to the 1880s. Since their establishment. lectures. scholars and artists chose to spend their summers at Kallithea. the Nursemaid School (1912). More intellectuals arrived at Kallithea during the first decade of the 20th century as a result of the establishment of significant educational institutions such as the Home of the Blind (1906). Penelope Oikonomides (18941963). The Social Kallithea Club attracted all Kallitheans with a strong intellectual and/or artistic interest. the famous artistic quarter at Paris.

Additionally. the pœt Koules Alepes (19031986). while at night there was a wide variety of halls with live bouzouki music. The Loukatos’ bookstore. Its owner. Sofia Maurœides-Papadakes (1898-1977) and Elle Alexiou (1894-1988). intellectuals and artists from all over Athens. the writer and translator Vasos Daskalakes (1900-1944). the pœts Giorgos Kotzioulas (1909-1956) and Markos Augeres (1884-1973). Some of them were open for the summer months. “Etoile” and “Palla- 165 .CULTURAL LIFE DURING THE MID-WAR “Santorine”. the scholar Elisaios Giannides (1856-1941). cinemas used to host theatrical plays. Oil-painting by Konstantinos Maleas. It was supported by the Municipality of Kallithea and accommodated at the premises of the Association of Constantinoupolites. e. the historian Giannes Kordatos (1891-1961). who were keen in taking part. The most popular Kallithean cinemas were “Crystal”. organised a book exhibition in May 1938. writers and pœts as well. such as the great pœt Kostes Palamas (1859-1943) and the historian Demetrios Kambouroglou (1852-1942).g. the pœts and writers Antones Gialoures (18741945) and Galateia Kazantzakes (1886-1962). the pœt and literary critic Giorgios Mylonogiannes (1909-1954). which turned out a major cultural event. musicals and varieties. “Triana” on Syggrou Avenue and “Falericon” at Tzitzifies. The significant pœts Soteres Skipes (1879-1952) and Ioannes Grypares (1870-1942) together with their intellectual friends enjoyed a bohemian life frequenting Kelefas’ patisserie and Loukatos’ bookstore. Moreover. pœt and literary critic Giannes Chatzines (1900-1975). The ‘gang’ included the writer. that has managed to survive until the present day. Entertainment at Mid-War Kallithea L IFE AT PRE-WORLD WAR II Kallithea used to be very pleasant. The residents spent their free afternoons and evenings at the multiple coffee houses and patisseries. both writers and educators. remained an important intellectual centre throughout the 1930s and 1940s. The flourishing cultural activity at Kallithea attracted many scholars. Elias Ziogas. Besides films. Iordanes Pamboukes and the young pœts Giannes Aidonopoulos (1916-1944) and Giannes Fotiou. Kallithea boasted a large number of cinemas. even during the difficult German Occupation period. The “Greek Monmarte” accommodated plenty of scholars. there were clubs featuring western music bands. Gerasimos Loukatos.

Giorgos Koutsoures. the appearance of local newspapers. Kouzes (Kouzaros) and others after the end World War II and throughout the 1940s and 1950s. in a building plot on Laskaridou Street. E. among other things. who had been entertaining young and older Kallitheans from the German Occupation period until the late 1960s. Oil-painting by Konstantinos Romanides. In 1959 he set up “Matina”. Melides. Skavantzos. Manoles Karystinaios (Manolaros). in the vicinity of Kyprou Square. Giannelos and S. G. Th. Mantzouranes. was shadow puppet theatre. his open theatre. The most popular Kallithean shadow puppeteer was Panagiotes Mihopoulos. One of the most common forms of entertainment. S. 166 dion”. The closure of “Matina” in 1969. Iatrides. Theodoropoulos. mostly enjoyed by both children and adults. During the second half of the 1940s more than forty cinemas were to be found within the limits of Kallithea. due to the plot’s future building up.CHAPTER VI “Landscape”. Th. Demetres Kotas and Panagiotes Damadakes during the 1930s. Kallithean Press during the 1920s and 1930s T he rapid increase in Kallithea’s population during the 1920s and 1930s led to. Some of them have survived until today. meant the end of the Kallithean shadow puppet theatre. Significant Kallithean shadow puppeteers were: Antones Poriotes (Botonias). the famous Antones Papoulias (Mollas). During the Mid-War period twelve newspapers were being pub- . Charilaos Kareklas and Andreas Simotas (Niketopoulos) during the 1910s and 1920s. Markos Xanthakes (Xanthos). M.

Panas and Themistokles Kokaliares. again. It was created by Stelios Nikolaides and featured contributions by Giannes Chatzines. the publication of these papers stopped. “Vema tes Kallitheas”. Since then. the brothers Giorgos and Panteles Mylonogiannis. The very first appeared in 1928. Gritses collection). “O Laos tes Kallitheas” and. In 1933 and 1934 more preelection papers. It contained local news. articles on municipal issues. More newspapers were published during 1929 as a result of the forthcoming elections: “To Vema tes Kallitheas”. Its name was “E Kallithea” and was being published by the journalist Kostas Leondarites. A Kallithean family enjoying a refreshment. in other words only three years after Kallithea had become an independent community. The latter was the result of the most efficient attempt at creating a proper local newspaper analogous to those published in Athens. appeared: “Phoinix tes Kallitheas”. columns on art and literature etc. The primary aim of the early Kallithean newspapers was the promotion of various candidates standing for the municipal elections. “O Kallitheates” and “Echo tes Kallitheas”. 1930s (I. Immediately after the 1929 municipal elections. Papadopoulo-Koumetakes collection). Stratos “At the brothel”. Watercolour by Elias Koumetakes (A. The publication of “Kallitheikos Typos” stopped in March 1935. no other newspaper was published in Kallithea until 1945. A few months after the 1934 municipal elections “Embros Kallithea” and “Kallitheikos Typos” appeared.CULTURAL LIFE DURING THE MID-WAR lished. In the beginning of the 1930s the young writer Chrestos Pyrpasos published “Proodos” and “ProasteiakoVema”. 167 . “E Phone tes Kallitheas”.

. στις παραμονές του πολέμου του 1940 (αρχείο εφημερίδας Καθημερινή).Στρατιωτική αεροφωτογραφία των νοτίων περιοχών της Καλλιθέας με τις Τζιτζιφιές και τα παράλια.

Οι κατοχικές δυνάμεις. αυτούς που είχαν πεθάνει από την πείνα […]». συνταγματάρχη Κωνσταντίνου Δαβάκη. τον υποσιτισμό του ελληνικού λαού και αμέτρητους νεκρούς από την πείνα τον χειμώνα του ’41.ΚΕΦΑΛΑΙΟ VΙΙ Β΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ . τα εμπορικά και βιομηχανικά αποθέματα λεηλατήθηκαν επίσης για τις ανάγκες των στρατευμάτων κατοχής ή για να αποσταλούν στη Γερμανία και την Ιταλία. Ή είχαν πεθάνει της πείνας.1 Στο μεταξύ. ή τα είχαν φάει άλλοι. προχώρησαν σε λεηλασία όλων των ελεύθερων ζωνών και των τελωνείων. Μας έλεγαν ότι το φοβερό εκείνο χειμώνα του 1941. χωρίς βέβαια να παραβλεφθεί και η προσφορά των εκατοντάδων απλών κατοίκων που έσπευσαν να επανδρώσουν τις τάξεις του ελληνικού στρατού. ενώ ο Σύλλογος Κωνσταντινουπο- . Η έλλειψη τροφής. αμέσως μόλις κατέλαβαν τη χώρα και «τακτοποίησαν» την πολιτική ζωή της. καθώς και του υποπλοιάρχου Ιωάννη Κωστάκου που ήταν κάτοικοι του δήμου. Η ΣΧEΣΗ ΤΗΣ ΚΑΛλιθέας με το μεγάλο αυτό ιστορικό γεγονός σφραγίστηκε από τα ονόματα του διοικητή του αποσπάσματος Πίνδου. στην Καλλιθέα είχαν επιταχθεί πολλά σημαντικά κτήρια μόλις εισήλθαν οι κατοχικές δυνάμεις στην πόλη. Οι δύο πρώτοι στρατιωτικοί ήταν τα πλέον επώνυμα παραδείγματα της συμμετοχής στον πόλεμο. Οι αποθήκες συγκέντρωσης προϊόντων.ΕΜΦΥΛΙΟΣ 1940-1951 της Άννας Μουρουγκλού O Η γερμανική κατοχή και ο σκληρός χειμώνας του 1941 ΤΑΝ ΞΈΣΠΑΣΕ Ο ΕΛΛΗΝΟΪΤΑΛΙΚOΣ ΠOΛΕΜΟΣ. το κάρρο του δήμου περνούσε κάθε μέρα και έπαιρνε τους πεθαμένους απ’ το δρόμο. Πολλοί μεγάλοι άνθρωποι είχαν πεθάνει για να ζήσουν οι νεότεροι και τα μικρά παιδιά που κι αυτά τώρα ήταν σαν σκελετοί με αδύνατα πόδια. ήδη από το καλοκαίρι του 1941. Αυτό είχε άμεση συνέπεια. Η τραγική κατάσταση που επικρατούσε τον χειμώνα του 1941 περιγράφεται γλαφυρά στο παρακάτω απόσπασμα: «[…] Ζώα δεν υπήρχαν πουθενά. του κυβερνήτη του υποβρυχίου «Γλαύκος» πλωτάρχη Βασιλείου Αρσλάνογλου. φαρμάκων και το βαρύ κρύο του χειμώνα του 1941 αποδεκάτισαν εκατοντάδες κατοίκους στην Καλλιθέα. ή τα σκότωναν και τα είχαν πουλήσει σε άλλους να τα φάνε ισχυριζόμενοι ότι ήταν λαγοί από την επαρχία. Η Σιβιτανίδειος και η Χαροκόπειος Σχολή καταλήφθηκαν από τους Γερμανούς.

διακοπή της κυκλοφορίας το βράδυ και άμεση παράδοση των όπλων στις αρχές. ο Σύλλο- . ενώ ο χώρος χρησιμοποιήθηκε αργότερα από τους Γερμανούς για τη στάθμευση στρατιωτικών αυτοκινήτων. ανάλογα με το είδος της τροφής: λαχανίδες. επίσης.Κομνηνοί»). Παράλληλα. την οργάνωση συσσιτίων και την περίθαλψη των ασθενών.2 Η «Νέα Τάξη» που οι κατακτητές είχαν αναγγείλει. Επιβλήθηκε. προκειμένου να μετατραπούν σε διοικητικές έδρες των κατακτητών. απαιτούσαν από όσους είχαν ραδιόφωνα να τα παραδώσουν σε ορισμένα εργαστήρια. εγκαταστάθηκε ιταλική μονάδα. για να ρυθμιστούν έτσι.Κομνηνοί». Ήταν η «μαύρη αγορά» της Καλλιθέας. κονσέρβες. Οι περισσότεροι Καλλιθεάτες δεν παρέδωσαν τα ραδιόφωνά τους. Η προέλευση των «εμπορευμάτων» αυτών δεν ήταν σαφής. συγκεντρώνονταν και άκουγαν κρυφά τις εκπομπές του B. ώστε να είναι συντονισμένα μόνο στον ραδιοφωνικό σταθμό Αθηνών. Ο χειμώνας του 1942 υπήρξε εξίσου οδυνηρός από πλευράς επισιτισμού. έπαψε να χρησιμοποιείται ως σχολείο και μετατράπηκε από τους Ιταλούς σε φυλακές. φανερά ή κρυφά. Κάθε βράδυ. προκειμένου να ενημερωθούν για τις εξελίξεις. επίσης. Στον Ιππόδρομο. χρησιμοποιήθηκε ως καταφύγιο κατά τις δύσκολες ώρες των βομβαρδισμών. ζάχαρη. σε κάθε γειτονιά. Αξιοσημείωτη δράση στον τομέα αυτό ανέπτυξαν οι τοπικοί φορείς της Εκκλησίας.C. λάδι. Επί της οδού Μεγίστης ένα εργοστάσιο (του Αμπατζή) άρχισε να κατασκευάζει αντιασφυξιογόνες μάσκες. Δελτίο εισόδου για τα παιδικά συσσίτια που οργάνωνε την περίοδο της Κατοχής ο Σύλλογος Ποντίων «Αργοναύται Κομνηνοί» (Σύλλογος Ποντίων «Αργοναύται . έτσι. η οποία επεκτάθηκε αργότερα και στην οδό Σκρα.B. ο Σύλλογος Ποντίων «Αργοναύται . 170 λιτών από τους Ιταλούς. στη συμβολή των οδών Σωκράτους και Ιφιγενείας. επί της λεωφόρου Θησέως.Κομνηνοί»).Κομνηνοί» το 1942 (Σύλλογος Ποντίων «Αργοναύται . ο οποίος βρισκόταν πλέον κάτω από τον έλεγχό τους. το Σκοπευτήριο. έπρεπε να γίνει κοινή συνείδηση σε όλους τους Έλληνες. μπομπότα. απ’ το Λονδίνο. Οι Γερμανοί.ΚΕΦΑΛΑΙΟ VII Οργάνωση συσσιτίου από τον Σύλλογο «Αργοναύται . ενώ το εργοστάσιο ΒΙΚΑ. όπου πωλούνταν διάφορα τρόφιμα. με στόχο την εξεύρεση τροφής. Στην οδό Φιλαρέτου σχηματίστηκε σταδιακά μια αυτοσχέδια αγορά από καροτσάκια και ξύλινους πάγκους.3 Τόσο οι δημοτικές αρχές όσο και η αστική κοινωνία της συνοικίας και οι σύλλογοι έστρεψαν το ενδιαφέρον τους κυρίως προς τη φιλανθρωπική δραστηριότητα.

1942 […] Μια φορά το μήνα πηγαίναμε στο μπακάλικο του Πετρόχειλου. Πηγαίναμε 171 . Ό. Όταν αυτά είχαν εξαντληθεί. Ο πατέρας μου πουλούσε όλα τα χρυσαφικά και κειμήλια της οικογένειάς μας. […1943] Πήγα πάλι πίσω στο σχολείο. τρώγαμε πάλι τον απαίσιο χυλό από τα καπνισμένα καζάνια αλλά τουλάχιστον ο Ερυθρός Σταυρός μάς έδινε και κάτι άλλο που ήταν πιο φαγώσιμο.Β΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ . Τα δάχτυλα των ποδιών και των χεριών μας ήταν σαν λουκάνικα από τις χιονίστρες.ΕΜΦΥΛΙΟΣ 1940-1951 Διανομή δελτίων παιδικού συσσιτίου στον Σύλλογο «Αργοναύται . Είχαμε όλοι βγάλει καλόγερους σε όλο μας το σώμα». για να πάρουμε με τα κουπόνια μας τα ξερά πράσινα μπιζέλια και τα ρεβίθια του Ερυθρού Σταυρού που έπρεπε να μας κρατήσουν για ένα μήνα. δεν θα μας έμενε τίποτα άλλο παρά να εξαργυρώσουμε τη ζωή ενός ή δύο μελών της οικογένειάς μας για να επιζήσουν οι άλλοι. οι φιλανθρωπικές αδελφότητες κυριών «Δάμαρις» και «Αγία Βαρβάρα».Κομνηνοί»). Ο υποσιτισμός και η αβιταμίνωση είχαν κάνει ύπουλα τη δουλειά τους και είχαν υποσκάψει την υγεία μας. ήταν κίτρινη και ίσως ήταν καλαμπόκι. σχεδόν στη γωνία της Σιβιτανίδου και Σαπφούς. η λέσχη «Παλλάδιον». Η μερίδα μας για όλη την ημέρα ήταν το μέγεθος ενός μικρού πακέτου τσιγάρων. γος Κωνσταντινουπολιτών. Ήταν κόκκινα ή μελανιασμένα. πονούσαν και μας έτρωγαν. Κάθε μέρα πηγαίναμε με τα κουπόνια μας στον φούρνο του Ράφτη και παίρναμε την ημερήσια μερίδα μας της μπομπότας. ο Ιατρικός Σύλλογος Καλλιθέας. Ήμαστε σχεδόν όλοι κατάκοιτοι με κρύο. Και δεν ήταν μόνο οι χιονίστρες.τι τρώγαμε ήταν νερόβραστο και όλοι μας υποφέραμε από αβιταμίνωση.4 Οι συνθήκες ζωής και η πείνα κατά τους δύσκολους χειμώνες της Κατοχής στην Καλλιθέα περιγράφονται στο παρακάτω απόσπασμα από τις αναμνήσεις ενός κατοίκου της περιοχής: «Όπως ερχόταν το φθινόπωρο (1941) είχε γίνει προφανές ότι η οικογένειά μας δεν θα μπορούσε να επιζήσει.Κομνηνοί» (Σύλλογος Ποντίων «Αργοναύται . για έναν ή δύο τενεκέδες λάδι και μερικά άλλα τρόφιμα που είχε πάρει από τη μαύρη αγορά. Λάδι ή λίπος δεν παίρναμε από τον Ερυθρό Σταυρό ή από κανέναν άλλον. Το βέβαιο ήταν ότι θα είχε μέσα ξυλόσκονη αλλά μας φαινόταν σαν το μάννα που ποτέ δεν έφτανε για να σου κορέσει την πείνα. αρκετοί επιστήμονες και στελέχη δημοσίων υπηρεσιών. αλλά δεν μπορούσες να τα ξύσεις για να βρεις ανακούφιση. αλλά παρόλα ταύτα μέχρι τώρα είχαμε μόνο καταφέρει να συντηρηθούμε.

Μόλις οι Γερμανοί εισήλθαν στην Αθήνα (27 Απριλίου 1941). μετά την παταγώδη αποτυχία των ιταλικών δυνάμεων να περιορίσουν τις ελληνικές δυνάμεις. Με την ιταλική επίθεση κατά της Ελλάδας. αντέκρουσε την ιταλική επίθεση και αντεπιτέθηκε. Μέσα σε λίγες μέρες όλη η Ελλάδα κατελήφθη από τους Γερμανούς και τους συμμάχους τους. Ο ελληνικός στρατός. οι Έλληνες παραμέρισαν τις πολιτικές τους διαφορές και αντιστάθηκαν σύσσωμοι κατά του κατακτητή. ο βαρύς χειμώνας και η ελλιπής διοικητική μέριμνα από τα μετόπισθεν καθήλωναν ολοένα και πιο πολύ τα ελληνικά στρατεύματα. Όμως. Νέος πρωθυπουργός ανέλαβε ο Ιωάννης Κορυζής. πήρε μέρος στον πόλεμο εναντίον των Ιταλών το 1940 (αρχείο Δ. στις 28 Οκτωβρίου 1940. ο Ιωάννης Μεταξάς πέθανε λίγους μήνες πριν από την είσοδο των Γερμανών στην Αθήνα. Κι ενώ ο πόλεμος εξαπλωνόταν ταχύτατα σε όλες τις ηπείρους και τα δύο στρατόπεδα (Αγγλία-Γαλλία / Ιταλία-Γερμανία) αύξαναν τον αριθμό των συμμάχων τους. .ΚΕΦΑΛΑΙΟ VII Η ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΗ ΤΟΥ ΜΕΤΩΠΟΥ ΚΑΙ Η ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΕΙΣΒΟΛΗ Παρέλαση των επίλεκτων δυνάμεων της Βέρμαχτ μπροστά από το μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη στις 3 Μαΐου 1941. μετέπειτα δήμαρχος Καλλιθέας. Πολύ γρήγορα το ελληνικό μέτωπο κατέρρευσε και οι Γερμανοί με τη συνδρομή των Βουλγάρων ολοκλήρωσαν το κατακτητικό τους έργο στη Βαλκανική. Βούλγαρους και Ιταλούς. ο Μεταξάς είχε ελάχιστες δυνατότητες ελιγμού και αρχικά προτίμησε τη στάση ουδετερότητας. Ο Ο Ιωάννης Γάλλος. εξαπέλυσε επίθεση κατά των Ελλήνων. ενώ όλοι οι πόροι της χώρας τέθηκαν στη διάθεση των κατακτητών. προελαύνοντας νικηφόρα στο εσωτερικό της Αλβανίας. Αμέσως ο βασιλιάς και όλη η πολιτική ηγεσία εγκατέλειψαν τη χώρα στο έλεος των κατοχικών δυνάμεων κι εγκαταστάθηκαν στην Αίγυπτο. 172 ταν ξέσπασε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος (1939-1945). που αριθμούσε λιγότερο από εκατό χιλιάδες άνδρες. Γάλλου). Ταυτόχρονα ο Χίτλερ. όρκισαν την πρώτη κατοχική κυβέρνηση (30 Απριλίου) με πρωθυπουργό τον στρατηγό Τσολάκογλου.

Τακτική πεζικού. τοποθετήθηκε Διοικητής Κέντρου Εκπαίδευσης Αξιωματικών. όπου και αρίστευσε. Χημικός και Αεροχημικός πόλεμος.ΕΜΦΥΛΙΟΣ 1940-1951 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΔΑΒΑΚΗΣ Επίστρατοι Έλληνες λίγο πριν από την αναχώρησή τους για το αλβανικό μέτωπο. Η έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου βρήκε τον ευφυή αξιωματικό στην Καλλιθέα να αναρρώνει από τη χρόνια πάθηση του αναπνευστικού του. Κέρδισε σπουδαίες διακρίσεις στη μάχη του Σκρα και της Δοϊράνης.Β΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ . Μέσα από τα πολλαπλά συγγράμματά του αποδείχτηκε πρωτοπόρος στην τέχνη του πολέμου και πρόδρομος της μεγάλης καινοτομίας. Γ εννήθηκε το 1897 στη Μάνη. όπου δίδασκε ο ίδιος το μάθημα της Τακτικής Πεζικού. Όταν τελείωσε το γυμνάσιο εισήχθη στη Σχολή Ευελπίδων και ακολούθησε έκτοτε μια σπουδαία στρατιωτική καριέρα. όπου ανέλαβε τη διοίκηση του Κωνσταντίνος Δαβάκης (1897-1943) (αρχείο Ρ. 173 . Δημητριάδου). που αποτέλεσε το αποφασιστικό όπλο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου: της γενίκευσης και του πολλαπλασιασμού των αρμάτων μάχης. με αποτέλεσμα το 1923 να προταθεί για προαγωγή «επ’ ανδραγαθία» και να προαχθεί σε ταγματάρχη. Όταν επέστρεψε στην Ελλάδα. Όλες οι απόψεις του περικλείονται στα βιβλία του Ο στρατός του μέλλοντος. Το 1924. Δύο χρόνια αργότερα επέστρεψε στην Ελλάδα και έως το 1935 δίδαξε στην Ελληνική Σχολή Πολέμου και τη Σχολή Ευελπίδων. Το 1926 εισήχθη στη Σχολή Εφαρμογής Αρμάτων Μάχης των Βερσαλλιών. Στις 23 Αυγούστου 1940 κλήθηκε να παρουσιαστεί στην Πίνδο. Tο 1916 προήχθη σε ανθυπολοχαγό Πεζικού και μόλις στα 21 του χρόνια πήρε μέρος στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. ως βασικού συντελεστή των πολεμικών επιχειρήσεων. Τα άρματα μάχης. όπου αρίστευσε και επιδόθηκε στη συγγραφή πρωτοποριακών πολεμικών συγγραμμάτων. μετέβη στη Γαλλία προκειμένου να λάβει εκπαίδευση σε άρματα μάχης και ως αντισυνταγματάρχης φοίτησε στη Σχολή Πολέμου Παρισίων.

ο Δαβάκης διέταξε επίθεση. . από όπου θα ξεκινούσε το επιβατικό πλοίο «Πόλις της Γένοβας». και να αποτεθεί εκεί η οστεοθήκη του ήρωα της Πίνδου. (Ανώτατη Στρατιωτική Διοίκηση Εσωτερικού και Νήσων) αποφάσισε να ανεγείρει ειδικό μαυσωλείο στο νεκροταφείο Καλλιθέας.Ε. Δαβάκη. κυρίως στρατιωτικοί. Οι Ιταλοί επιτηρούσαν στενά τις κινήσεις του στρατάρχη. συμπεριλαμβανομένου και του Κ. Το 1978 η Α. όπως ο ίδιος έγραψε στο ημερολόγιό του.Ν.Δ. στο νοσοκομείο Ευαγγελισμός.Σ. καθώς και 27 Άγγλοι αξιωματικοί. Δυστυχώς δύο μέρες μετά τη μεγάλη επίθεση ο Δαβάκης τραυματίστηκε και μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο της Κοζάνης για νοσηλεία. Η περίοδος της ανάρρωσης του ήρωα της Πίνδου συνέπεσε με τη στρατιωτική κατάρρευση του ελληνικού μετώπου και τη γερμανική κατοχή. Δαβάκη. Κατά τη διάρκεια των εχθροπραξιών. Αργότερα ο ίδιος γλύπτης φιλοτέχνησε ακριβώς το ίδιο γλυπτό. Ο θάνατος του Κωνσταντίνου Δαβάκη προκάλεσε μεγάλη θλίψη στους Έλληνες. οι οποίοι και προέβησαν σε διαβήματα διαμαρτυρίας προς τους Γερμανούς και Ιταλούς κατακτητές. εν μέσω της κατοχικής περιόδου. αλλάζοντας την έκβαση της μάχης. Δημητριάδου). ενώ η αποστολή του αποσπάσματος ήταν να επιβραδύνει τις επιθετικές προσπάθειες των εχθρών. Ο ίδιος παρατάχθηκε στην πρώτη γραμμή του μετώπου δίπλα στους στρατιώτες του και «μάντρωσε». Στο ιταλικό αυτό ατμόπλοιο επιβιβάστηκαν επίσης 152 Έλληνες όμηροι. που στήθηκε στην Καστοριά στις αρχές της δεκαετίας του 1950. ο οποίος στο μεταξύ επέστρεψε στην Καλλιθέα και βοηθούσε όπως μπορούσε τους συμπολίτες του τους δύσκολους εκείνους χειμώνες. με την παράλληλη συνδρομή του δήμου. Εορτασμός της εθνικής επετείου της 28ης Οκτωβρίου μπροστά από το άγαλμα του Κ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ VII ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΔΑΒΑΚΗΣ Έλληνες στρατιώτες στις οροσειρές της Πίνδου. 174 υπό ανασυγκρότηση αποσπάσματος. τους Ιταλούς. Την επόμενη μέρα δύο τορπίλες αγγλικού υποβρυχίου βύθισαν το πλοίο στον Σταυρό της Αδριατικής και οι περισσότεροι από τους επιβαίνοντες βρήκαν τραγικό θάνατο. Τελικά οι φήμες περί σύλληψης του Κ. Την επόμενη μέρα περισυνελέγησαν και τάφηκαν στον Αυλώνα. Δαβάκη και μεταφοράς του στην Ιταλία επιβεβαιώθηκαν και στις 20 Ιανουαρίου του 1943 μεταφέρθηκε στην Πάτρα. Λίγο αργότερα αποφασίστηκε η μεταφορά του στην Αθήνα. Μόλις το 1963 τα οστά των Ελλήνων στρατιωτικών. μεταφέρθηκαν στην Αθήνα και έπειτα από επιβλητική τελετή τοποθετήθηκαν σε μαυσωλείο σε περίοπτη θέση στο Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών. που τοποθετήθηκε στην πλατεία της Καλλιθέας (αρχείο Ρ.

και μας δίνανε ένα κουπάκι γάλα (φτιαγμένο από γάλα σκόνη) […]». με διαταγή του τότε νομάρχη καταργείται ο οργανισμός της Δημοτικής Βιβλιοθήκης καθώς και η θέση του προϊσταμένου διοικητικών υπηρεσιών.Β΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ . Μεταξά σε Αμαζόνων. ώστε να χορηγήσει στους υπαλλήλους έκτακτα οικονομικά επιδόματα.κ. Χαροκόπου. τακτικών και έκτακτων.ΕΜΦΥΛΙΟΣ 1940-1951 στην Ένωση των Κωνσταντινουπολιτών.» για την κατασκευή 25. Δραγούμη σε Ανακρέοντος.9 Τον Ιούλιο του ίδιου έτους μετονομάζονται όλες οι οδοί του δήμου με τα ονόματα των βασιλέων.5 Οι κατοχικές δημοτικές αρχές Α ΜΕΣΩΣ ΜΕΤΑ την κήρυξη του ελληνοϊταλικού πολέμου. η Διαδόχου Παύλου σε Εσπερίδων. η Ε. Αραπάκη. καθώς το έργο αυτών θα το εκτελεί στο εξής η Διοίκηση της Πρωτευούσης. Στις 28 Οκτωβρίου 1940 επίσης. ο δήμος εγκρίνει την κατασκευή καταφυγίων και την τοποθέτηση σειρήνων. η διοικούσα επιτροπή του δήμου καλύπτει τα έξοδα των κηδειών απόρων της Καλλιθέας. η Πριγκιπίσσης Αικατερίνης σε Καποδιστρίου. Αναγνώστου σε Ρήγα Φεραίου. Έτσι. κλείνουν οι νυχτερινές δημοτικές σχολές και απολύονται πολλοί άλλοι δημοτικοί τακτικοί υπάλληλοι. Βενιζέλου σε Σαπφούς. Επίσης «ἐλλείψει μέσων συγκοινωνίας καὶ λόγῳ τῆς μεγάλης ἀποστάσεως τοῦ Γ΄ Νεκροταφείου. και μας έδιναν οβομαλτίνη που όταν την ανακάτευες με βραστό νερό είχε κάποια ουσία. Την Άνοιξη του 1941 τα οικονομικά του δήμου ήταν ακόμα σε αρκετά καλή κατάσταση.Ε. η Ι. με ευθύνη του δημάρχου Ι. στις 10 Φεβρουαρίου 1941. η Ί. η οδός 4ης Αυγούστου μετονομάστηκε σε Παν. η διοικούσα επιτροπή προβαίνει και στην αναπλήρωση των κενών θέσεων του υπαλληλικού προσωπικού. η Δ. καθώς και άτοκα δάνεια σε δεκάδες υπαλλήλους. η Εθνικής Νεολαίας σε 25ης Μαρτίου.11 Το καλοκαίρι του 1941. ενώ στην ίδια συνεδρίαση τονίζεται η ανάγκη της διαμόρφωσης του εσωτερικού χώρου του δημοτικού νεκροταφείου. απέναντι από το φούρνο του Γλυκού. η Β. η Σκίπη σε Μουσών. κοντά στην Πειραϊκή Πατραϊκή. η Βασιλίσσης Όλγας σε Ανδρομάχης. καθίσταται προβληματική ἡ ταφή τῶν θνῃσκόντων δημοτῶν». 38 του Νόμου Περί Δήμων και Κοινοτήτων. Λόγω της άμεσης στράτευσης πολλών δημοτικών υπαλλήλων. όπως όριζε το άρθρο 9 του κεφ.000 ετικετών που θα επικολληθούν στα δέματα των μαχόμενων στρατιωτών μέσω της Εθνικής Οργανώσεως Νεολαίας. κ.8 Έπειτα από την κατάρρευση του μετώπου και την κατάληψη της Ελλάδας από τα γερμανικά και ιταλικά στρατεύματα. η Εθνικής Εταιρείας σε Φιλικής Εταιρείας.10 Το καλοκαίρι του 1941. 1942 (Σύλλογος Ποντίων «Αργοναύται .7 Ομοίως. η διοικούσα επιτροπή του δήμου αποφασίζει να μεταφέρει τα γραφεία σε άλλο κτήριο για λόγους ασφαλείας μέχρι το τέλος του πολέμου.6 Δύο μήνες αργότερα η διοικούσα επιτροπή επιχορηγεί την «Ετικετοποιία Ανατολή Α.ο. γιατί ο δήμος αδυνατεί να συνεχίσει να καλύπτει τα έξοδα μεταφοράς στα γειτονικά νεκροταφεία. έπειτα από διαταγή του νομάρχη Αττικοβοιωτίας. ο Δήμος Καλλιθέας στηρίζει οικονομικά το ίδρυμα «Φανέλλα του Στρατιώτη».12 Παιδικό συσσίτιο από τον Σύλλογο «Αργοναύται Κομνηνοί». η Γεωργίου Β΄ σε Αριστείδου.Κομνηνοί»). στην Καλλιθέα οι δημοτικοί άρχοντες αναγκάζονται να δεχθούν την κατάργηση της σφραγίδας του δήμου μετά το Διάταγμα της 7/5/1941 που δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως και σύμφωνα με το οποίο καταργούνται οι φράσεις «Βασίλειον της Ελλάδος» και «Στέμμα» από τις σφραγίδες και τους τίτλους των δημόσιων εγγράφων. Κωνσταντίνου σε Δήμητρος. Πήγαινα και κάθε απόγευμα σε ένα υπόγειο. 175 . των διαδόχων τους και των οπαδών τους.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ VII

Γεώργιος Κατσιμαγκλής

Α

Ο Γεώργιος Κατσιμαγκλής,
διορισμένος δήμαρχος
Καλλιθέας κατά τα έτη
1941-1944.

Τα δύσκολα χρόνια της
Κατοχής ο Σύλλογος Ποντίων
«Αργοναύται - Κομνηνοί»
διένειμε στα παιδιά
της Καλλιθέας ρουχισμό
(Σύλλογος Ποντίων
«Αργοναύται - Κομνηνοί»).

176

ΠΟ ΤΗ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗ της 8ης Αυγούστου 1941 πληροφορούμαστε την αντικατάσταση του Ιωάννη Αραπάκη από τον
διορισμένο δήμαρχο Γεώργιο Κατσιμαγκλή.
Η διοικούσα επιτροπή αποτελούνταν από
τους Χ. Πολυχρονόπουλο, Α. Καλωταίο, Α.
Τσιριβάκο, Χ. Χαμπέρη, Δ. Παπαμιχαήλ και
Θ. Παλαμήδη.13
Ο νέος δήμαρχος στους επόμενους μήνες
της θητείας του ασχολείται κυρίως με παροχές οικονομικών επιδομάτων σε άπορους και
ασθενείς δημότες,14 ενώ το φθινόπωρο του
1941 η διοικούσα επιτροπή του δήμου εγκρίνει δαπάνη για τα έξοδα αντιτυφικού εμβολιασμού των δημοτών.15 Λίγο αργότερα, αποφασίζεται η μηνιαία οικονομική επιχορήγηση
του Συλλόγου Κωνσταντινουπολιτών καθώς:
«πλὴν τῶν ἄλλων φιλανθρωπικῶν του ἒργων
(ἒνδυσις ἀπόρων, παίδων, συσσίτια κ.λπ.)
διαθέτει καὶ ἀρτίαν ἰατρικήν περίθαλψιν μετά φαρμάκων κ.λπ., ἐρχόμενος οὔτω συνεπίκουρος τοῦ Δήμου, εἰς τὴν περίθαλψιν
ἀπόρων δημοτῶν».16 Στην ίδια συνεδρίαση
εγκρίνεται και η οικονομική στήριξη της Λέσχης Εργαζομένου Κοριτσιού.
Η αδυναμία του δήμου να ικανοποιήσει τις
στοιχειώδεις ανάγκες των δημοτών επιβεβαιώνεται από μια ξεχωριστή απόφαση στις 30 Σεπτεμβρίου 1941: «τοῦ προέδρου ἐκθέσαντος
ὅτι εἰς τὸν ἀγῶνα τῆς αὐταρκίας ἢχθη εἰς τὴν
ἀπόφασιν καὶ προέβη εἰς τὴν καλλιέργειαν
τῶν δημοτικῶν κήπων και πλατειῶν, διὰ τὴν
σπορὰν διαφόρων λαχανικῶν εἰδῶν, ὃτι πρὸς
τοῦτο παρέστη ἀνάγκη καί προέβη εἰς τὴν
ἀγορὰν διαφόρων σπόρων και φυτῶν». Για
το λόγο αυτό ζητεί
την οικονομική στήριξη του δήμου για να
συνεχίσει το έργο.17
Μια άλλη ενδεικτική της κατάστασης
της κατεχόμενης Καλλιθέας απόφαση είναι
αυτή, με την οποία η
διοικούσα επιτροπή
αποφασίζει να στηρίξει οικονομικά τη
μοναδική κλινική της
Καλλιθέας, τους Άγιους Πάντες, η οποία
είχε κλείσει λόγω

της οικονομικής δυσχέρειας και του λιμού
που ταλάνιζε όλη την Αθήνα. Τον ίδιο μήνα
«λόγω τῆς ὑπαρχούσης δυστυχίας, παρίσταται ἀπόλυτος ἀνάγκη ἀναλήψεως νέας
πιστώσεως διὰ τήν ὑπό τοῦ Δήμου χορήγησιν βοηθημάτων εἰς ἀπόρους».18 Στην ίδια
συνεδρίαση, καθορίζεται ο τρόπος διάθεσης
των λαχανικών των δημοτικών κήπων. Αποφασίζεται η δωρεάν διάθεση των λαχανικών
στα ορφανά, τα θύματα πολέμου και τους
υπαλλήλους του δήμου.
Ο δήμος αναμφισβήτητα εξάντλησε όλα τα
μέσα που διέθετε προκειμένου να στηρίξει
τους Καλλιθεάτες, τίποτα όμως δεν ήταν
αρκετό για να αποτρέψει την καταστροφή
και τον θάνατο που ακολούθησε τα επόμενα
δύο έτη. Δυστυχώς, οι τόμοι 23 και 24 των
Πρακτικών του Δήμου έχουν εξαφανιστεί από
το αρχείο του Δήμου Καλλιθέας, με αποτέλεσμα η πρωτογενής πηγή των γεγονότων τη
δύσκολη περίοδο από το 1942 μέχρι το 1945
να είναι ελλιπής.
Στις υπάρχουσες, κυρίως προφορικές, μαρτυρίες για την περίοδο της Κατοχής δεν αναφέρεται πολιτική ή αντιστασιακή δράση των
δημοτικών αρχών, ούτε όμως μαρτυρείται και
άμεση πολιτική συνεργασία με τις κατοχικές
δυνάμεις.
Παρά την πολιτική του εξουδετέρωση, ο
τότε δήμαρχος Καλλιθέας εκδήλωσε πάντως
ορισμένες πρωτοβουλίες με πολιτικό περιεχόμενο. Τον Δεκέμβριο του 1942, όταν έγινε
γνωστός ο θάνατος του Κωνσταντίνου Δαβάκη, ο Γεώργιος Κατσιμαγκλής αντιμετώπισε
την οργή των Ιταλών, όταν στον επιμνημόσυνο λόγο του στον Ιερό Ναό των Αγίων Πάντων αναφώνησε: «Ὁ Δαβάκης, ἀποθανών
ἄτεκνος, κατέλιπε τρεῖς ἀθανάτους θυγατέρας, Σκρα, Δοϊράνην και Πίνδον».
Λίγους μήνες αργότερα, ο Γεώργιος Κατσιμαγκλής προέβη σε διάβημα, προκειμένου να
σωθούν από την εκτέλεση οι 450 τροχιοδρομικοί, οι οποίοι είχαν κατηγορηθεί από τους
Γερμανούς για δολιοφθορά. Αυτό συνέβη τον
Αύγουστο του 1943, όταν ξέσπασε πυρκαγιά
στο αμαξοστάσιο των τραμ στην Καλλιθέα,
γεγονός που εξόργισε τους κατακτητές και
προέβησαν σε μαζικές συλλήψεις. Για την πρόληψη των συλλήψεων και τη φυγάδευση των
καταζητουμένων είχε ακόμη δραστηριοποιηθεί
και ο διευθυντής του τοπικού Αστυνομικού
Τμήματος Γεώργιος Παπαδόπουλος, μέλος της
Κεντρικής Επιτροπής Αθηνών του Ε.Δ.Ε.Σ.19

Β΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ - ΕΜΦΥΛΙΟΣ 1940-1951

Η Εθνική Αντίσταση στην Καλλιθέα

Α

ΝΑΜΦΙΣΒΗΤΗΤΑ η Καλλιθέα υπήρξε
μία από τις συνοικίες της Αθήνας, στην
ιστορική διαδρομή της οποίας η Εθνική Αντίσταση άσκησε μεγάλη επιρροή στις τοπικές
υποθέσεις, ενώ η ανάμνηση των γεγονότων
της εξακολουθεί να αποτελεί στοιχείο και της
σύγχρονης κοινωνικής ζωής. Χωρίς να υποτιμάται η συμμετοχή των παλαιών κατοίκων
της συνοικίας στην οργάνωση διαφόρων μορφών αντίστασης προς τον ξένο κατακτητή,
κοινή είναι η εκτίμηση ότι το μεγαλύτερο μερίδιο σ’ αυτήν είχε ο προσφυγικός κόσμος.
Το 1940 η Καλλιθέα αριθμούσε περίπου
60.000 κατοίκους, μεγάλο μέρος των οποίων
ήταν Μικρασιάτες και Πόντιοι πρόσφυγες.
Η οργανωμένη αντίσταση στην Καλλιθέα
εκφράστηκε από τη δράση κατά κύριο λόγο
του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου,
ενώ παράλληλα σημειώθηκε και η δραστηριότητα της Πανελλήνιας Ένωσης Αγωνιζομέ-

νων Νέων (Π.Ε.Α.Ν.) Κέντρου
Καλλιθέας και της Ενιαίας
Πανελλαδικής Οργάνωσης
Νέων (Ε.Π.Ο.Ν.). Με τη δράση του Ε.Α.Μ. η Καλλιθέα
έγινε κέντρο της Αντίστασης και οι προσφυγικοί συνοικισμοί της –τα Παλαιά
Σφαγεία, τα Προσφυγικά
και οι Τζιτζιφιές– οι κύριοι χώροι, όπου αυτή
αναπτύχθηκε.
Η στρατιωτική δύναμη του
Ε.Λ.Α.Σ. στην Καλλιθέα υπήρξε εξαιρετικά
μαζική. Το τάγμα του Ε.Λ.Α.Σ. διέθετε δύναμη περίπου 400 ανδρών, χωρισμένη σε τέσσερις λόχους και υποδιαιρεμένη σε διμοιρίες
και ομάδες. Σύμφωνα με την αφήγηση του
επικεφαλής των δυνάμεων και πρώην αντιδημάρχου Σάββα Νικολαΐδη, συγκροτήθηκε
στις 16 Φεβρουαρίου 1942 η Διοίκηση του
2ου Λόχου του ΙΙ Τάγματος με πρώτους αξι-

Παρέλαση στους δρόμους
της Καλλιθέας της τοπικής
οργάνωσης της Ε.Π.Ο.Ν.
Στην ένθετη φωτογραφία
το πρώτο φύλλο της εφημερίδας
της εν λόγω οργάνωσης (αρχείο
Μουσείου Εθνικής Αντίστασης
οδού Μπιζανίου).

177

ΚΕΦΑΛΑΙΟ VII

178

Β΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ - ΕΜΦΥΛΙΟΣ 1940-1951

Καλλιθεάτες κρατούμενοι
στις φυλακές Χατζηκώστα
(αρχείο Α. Ανδρεόπουλου).

ωματικούς του Ε.Λ.Α.Σ. τους Ποζάνη Ιωάννη, Σαμπλίδη Παναγιώτη, Νικολαΐδη Σάββα,
Γεννάδη Χρήστο, Αγαθοκλή Χαροκόπου, Εμμανουήλ Μάριο, Λαγγίδη Αντρέα, Σαμπλίδη Αλέκο, Καραγιάννη Γιάννη, Πουλιανίδη
Γιάννη, Σκευοφύλακα Γιάννη. Διοικητής του
Λόχου Τζιτζιφιών διετέλεσε ο Γιούρας Τσολακίδης, λοχαγός των Παλαιών Σφαγείων, ο
Τάσος Κουνενής και αργότερα ο μετέπειτα
δήμαρχος Γεώργιος Ψαλιδόπουλος.
Βασική αποστολή αυτών των δυνάμεων
ήταν η ένοπλη αντίσταση σε γερμανικές
στρατιωτικές επιχειρήσεις στη συνοικία και
η ένοπλη περιφρούρηση της πολιτικής και
κοινωνικής δράσης του Ε.Α.Μ. Η τελευταία
συνίστατο στη διανομή και τη δημόσια ανάγνωση προκηρύξεων, στην αναγραφή συνθημάτων, στην οργάνωση λαϊκών συσσιτίων και
τη συνωμοτική ανάπτυξη εσωτερικής δραστηριότητας στις συνθήκες της Κατοχής.20
Παράλληλα στην Καλλιθέα έδρασε και η
Π.Ε.Α.Ν. , η οργάνωση που κατόρθωσε να
ανατινάξει στο κέντρο της Αθήνας τα γραφεία της προδοτικής φασιστικής οργάνωσης
Ε.Σ.Π.Ο. (Εθνική Σοσιαλιστική Πατριωτική
Οργάνωση) τον Σεπτέμβριο του 1942. Το
κέντρο της οργάνωσης αυτής ιδρύθηκε στην
Καλλιθέα τον Απρίλιο του 1941 και το αρχη-

γείο της στεγάστηκε στην κατοικία του τότε
εφέδρου ανθυπολοχαγού Μιχάλη Μπαλιτσάρη, επί της οδού Φιλαρέτου 120 (σήμερα 108).
Ο ίδιος υπήρξε και ο αρχηγός της οργάνωσης,
με ομαδάρχες τον Χρήστο Μπαλιτσάρη, τον
Λεωνίδα Τσιριβάκο, τον Παναγιώτη Γουτζέ,
τον Νικόλαο Κόκκινο, την Χριστοφύλλη Μπαλιτσάρη και τον Αλέξανδρο Χαλκιόπουλο.
Τα μέλη της Π.Ε.Α.Ν. στην Καλλιθέα ήταν 51
(40 άνδρες και 11 γυναίκες) και η οργάνωση
διέθετε μαχητικά τμήματα μόνο για την υποστήριξη του ουλαμού καταστροφών, ο οποίος
δρούσε στην Αθήνα. Κύρια καθήκοντά τους
ήταν η απόκρυψη διωκόμενων αγωνιστών στα
κρησφύγετα της Π.Ε.Α.Ν., που αναπτύχθηκαν
κυρίως στην περιοχή του Χαροκόπου, στην
Αγία Ελεούσα και στις Τζιτζιφιές. Επιπλέον,
πρωταγωνίστησαν στη συλλογή πληροφοριών,
τη διασπορά προκηρύξεων και τη μεταμεσονύκτια αναγραφή συνθημάτων σε τοίχους της
πόλης. Σημαντική ήταν και η προσφορά της
οργάνωσης στην ενημέρωση των συντοπιτών
τους σχετικά με τις εξελίξεις˙ διένειμαν γι’
αυτό συστηματικά την παράνομη εφημερίδα
Δόξα αλλά και αποδελτιωμένα δελτία ειδήσεων των ραδιοφωνικών σταθμών του Λονδίνου
και της Μόσχας.21
Από το 1942 κι έπειτα, η ενεργός αντίστα-

Αριστερά: Ένα από
τα ελάχιστα αντίτυπα
παράνομης επονίτικης
αφίσας που έχουν διασωθεί.
Φιλοτεχνήθηκε από
τον καλλιτέχνη Φέρτη
(αρχείο Μουσείου Εθνικής
Αντίστασης οδού Μπιζανίου).

179

ΚΕΦΑΛΑΙΟ VII

Νεκροί Καλλιθεάτες
της Εθνικής Αντίστασης
(αρχείο Μουσείου Εθνικής
Αντίστασης οδού Μπιζανίου).

180

ση του λαού της Καλλιθέας απέναντι στους
κατακτητές πήρε πιο έντονη μορφή. Παρά
τις απαγορεύσεις, πολλές οικογένειες εξακολουθούσαν να κρατούν τα ραδιόφωνά τους
και να ακούν κρυφά τα βράδια τις εκπομπές
των συμμαχικών ραδιοφωνικών μεταδόσεων.
Συγχρόνως, οργανώνονταν και παράνομες
συγκεντρώσεις, αρχικά σε σπίτια κι έπειτα
σε υπόγεια που χρησιμοποιούσε το Ε.Α.Μ.
Καλλιθέας για να έρθει σε επαφή με τα μέλη
της και να οργανωθούν οι κινήσεις της οργάνωσης. Από το 1943 άρχισαν και οι ένοπλες
συγκρούσεις. Μεγάλος αριθμός Καλλιθεατών
εκτελέστηκαν, φυλακίστηκαν ή κρατήθηκαν
όμηροι των Γερμανών.
Στις 24 Αυγούστου 1943 ξέσπασε πυρκαγιά στο αμαξοστάσιο της Καλλιθέας, με
αποτέλεσμα να καταστραφούν εκατό τραμ.
Οι Γερμανοί εξέλαβαν το περιστατικό ως δολιοφθορά και προχώρησαν σε συλλήψεις 450
τροχιοδρομικών, μεταξύ των οποίων συμπεριλαμβάνονταν και 50 Καλλιθεάτες.
Στο μεταξύ, πολλοί νέοι της Καλλιθέας είχαν ενταχθεί στην Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων (Ε.Π.Ο.Ν.) που συστάθηκε με
πρωτοβουλία της Κεντρικής Επιτροπής Νέων
του Ε.Α.Μ. τον Φεβρουάριο του 1943.
Στις 28 Φεβρουαρίου 1943, όταν πέθανε
ο ποιητής Κωστής Παλαμάς, όλη η αντιστασιακή νεολαία μετέτρεψε την κηδεία του σε
αντιναζιστικό συλλαλητήριο στην καρδιά
της Αθήνας. Ήταν τότε που ο Καλλιθεάτης
ποιητής και τέως γενικός γραμματέας του
δήμου, Σωτήρης Σκίπης, απήγγειλε μπροστά
στους εκπροσώπους των Γερμανών και των
Ιταλών τους θαρραλέους στίχους του. Όλος ο
πνευματικός κόσμος της Ελλάδας εξήρε την
ηρωική αυτή πράξη του Σκίπη, καθώς έδωσε
το σύνθημα σε όλο τον αθηναϊκό λαό που
παρευρισκόταν στην επικήδεια τελετή να ξεσπάσει σε ένα πρωτόγνωρο σε ορμή συλλαλητήριο κατά των κατοχικών δυνάμεων.
Λίγες ημέρες μετά, κηρύχτηκε γενική απεργία στην Αθήνα και τον Πειραιά με σκοπό την
άμεση ματαίωση της επιστράτευσης Ελλήνων
εργατών, τους οποίους οι Γερμανοί σκόπευαν
να στείλουν σε εργοστάσια της Γερμανίας. Η
συμμετοχή των Καλλιθεατών εργατών, αλλά
και των εργατικών ενώσεων της πρωτεύουσας, ήταν καθολική. Σχεδόν ένα μήνα μετά,
καθώς η μία κατοχική κυβέρνηση διαδεχόταν
την άλλη, η κυβέρνηση του Ι. Ράλλη συγκρότησε ένοπλα σώματα που θα αναλάμβαναν

την εκκαθάριση των κομμουνιστών και όλων
όσοι συμμετείχαν σε αντιστασιακές πράξεις.
Παρά τις αρχικές αντιρρήσεις των Γερμανών,
τελικά συγκροτήθηκαν τα τάγματα ασφαλείας, τα οποία υπήχθησαν εξ αρχής στη δικαιοδοσία των Ες-Ες, με κύρια αποστολή την
εξόντωση των «αναρχοκομμουνιστών».22

Ο αντιστασιακός Τύπος

Π

ΟΛΥ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ ρόλο στην αφύπνιση του λαού και την ενθάρρυνση για
ένοπλη αντίσταση κατά των κατακτητών
έπαιξε η λειτουργία στην Καλλιθέα δύο οργανωμένων τυπογραφείων της Αντίστασης.
Ο Κώστας και ο Μανόλης Ασλάνης, Μικρασιάτες πρόσφυγες, είχαν ήδη από το 1933
ιδρύσει ένα σύγχρονο για την εποχή τυπογραφείο στην Καλλιθέα, στο υπόγειο της
στοάς Καραντινού. 23 Από τον Ιούνιο του
1941 μέχρι τον Αύγουστο του 1942 ανέλαβαν την εκτύπωση του παράνομου Ριζοσπάστη και από τον Απρίλιο του 1942 μέχρι τον
Αύγουστο του ίδιου έτους τύπωναν και το
όργανο της Κεντρικής Επιτροπής του Ε.Α.Μ.
Ελεύθερη Ελλάδα.
Τον Αύγουστο του 1942, το τυπογραφείο
έπαψε να λειτουργεί, καθώς αποκαλύφθηκε η δραστηριότητα των αδερφών Ασλάνη.
Οι ίδιοι συνελήφθησαν και κρατήθηκαν στη
φυλακή μέχρι την Απελευθέρωση, ενώ δημεύτηκε όλη τους η περιουσία από τις κατοχικές
δυνάμεις.
Από την άνοιξη του 1942 άρχισε να λειτουργεί ακόμη ένα παράνομο τυπογραφείο στην
Καλλιθέα, στην οδό Σκρα 31. Μια λιθόκτιστη
μικρή κατοικία της προσφυγικής οικογένειας
Μενεμενή έμελλε να γίνει το κέντρο πληροφοριών της Αντίστασης της Αττικής. Με πρωτοβουλία του Γιώργου Ελληνούδη, στελέχους
του Κ.Κ.Ε. και του Ε.Α.Μ., αποφασίστηκε η
δημιουργία ενός κρυφού τυπογραφείου στην
Καλλιθέα, με σκοπό να τυπώνονται προκηρύξεις που θα ενημέρωναν τον ελληνικό λαό
σχετικά με τα επιτεύγματα της αντίστασης
κατά των κατακτητών και την ανάγκη μαζικής συμμετοχής σε αυτή. Ένας σύνδεσμος
έφερε τότε σε επαφή τον Ελληνούδη με τον
Βαγγέλη Μενεμενή, ο οποίος και ανέλαβε τη
βαρύτατη ευθύνη να στεγάσει στο υπόγειο
του σπιτιού του το τυπογραφείο του Ε.Α.Μ.
Το τυπογραφείο τέθηκε σε λειτουργία την
άνοιξη του 1942 μέσα σε συνθήκες απόλυτης

Β΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ - ΕΜΦΥΛΙΟΣ 1940-1951

Το οίκημα της οδού Σκρα 31,
όπου είχε διαμορφωθεί ειδική
υπόγεια κρύπτη
και λειτουργούσε
το παράνομο τυπογραφείο
του Ε.Α.Μ. Εκεί τυπωνόταν
η δεκαπενθήμερη
αντιστασιακή εφημερίδα
Ελεύθερη Ελλάδα από τον
Δεκέμβριο του 1942 έως τον
Μάρτιο του 1944 (φωτ. Σπ.
Παναγιωτόπουλος).

Στις ένθετες φωτογραφίες
η καταπακτή εισόδου
στο παράνομο τυπογραφείο.
Διακρίνονται οι τυπογραφικές
κάσες και η χειροκίνητη
εκτυπωτική μηχανή
(φωτ. Ν. Μαυρογεώργη
και Α. Κιτσαρά).

181

των άλλων συνοικιών.Α.Λ. οι υπερασπιστές του τραγούδησαν τον εθνικό ύμνο και αυτοκτόνησαν. προσποιούνταν τις νοικοκυρές.Κ.Σ. ο Νίκος Καλατζόπουλος.Λ. οι μαζικές συλλήψεις και εκτοπίσεις ήταν οι συνήθεις μέθοδοι καταστολής της Αντίστασης. Το σπίτι της οδού Σκρα 31 έχει αποφασιστεί να στεγάσει το Μουσείο Τύπου της Εαμικής Εθνικής Αντίστασης.Α. και πάλι τη στρατιωτική κινητοποίηση του Ε. Καλλιόπη και η σύζυγος του Τζήμα.Λ.Α. το μελάνι και τα χαρακτικά τα προσπόριζε ο δημοσιογράφος Κώστας Βιδάλης.Ε. Τα κείμενα.ΚΕΦΑΛΑΙΟ VII στοιχειοθέτης. αποτελούμενη από δέκα Επονίτες. όταν ο Βαγγέλης Μενεμενής ύστερα από συνάντησή του με τον γραμματέα του Ε. είχε εγκαταστήσει εκεί προσωρινά μια οικογένεια «βομβοπλήκτων» από τον Πειραιά και στις 4 Αυγούστου. . Ελένη. γερμανική δύναμη χιλίων ανδρών μαζί με τμήματα των Ταγμάτων Ασφαλείας και δυνάμεις της Αστυνομίας και της Χωροφυλακής.Α. Προκειμένου να αντιμετωπίσει αυτές τις μεθόδους εκφοβισμού του πληθυσμού. οργάνωσε ένοπλες ομάδες περιφρούρησης.Σ.Λ. στην οδό Μπιζανίου 10.Α. Οι συγκρούσεις στην Καλλιθέα συνεχίστηκαν μέχρι το βράδυ που αποσύρθηκαν οι γερμανικές και κυβερνητικές στρατιωτικές δυνάμεις στις βάσεις τους.Σ. Συνάντησαν. το Παγκράτι. Στις 24 Ιουλίου 1944 μία τέτοια ομάδα. το σπίτι-κάστρο . 182 μυστικότητας και την ύπαρξή του αγνοούσαν ακόμα και οι τοπικές οργανώσεις του Κ.Μ.Α. τα Σφαγεία.Λ. Ταυτόχρονα.24 Στο τυπογραφείο-κρύπτη εργάστηκαν ο Βαγγέλης Μενεμενής ως πιεστής. το χαρτί. απόφαση η υλοποίηση της οποίας εκκρεμεί. Τα ξημερώματα της επόμενης μέρας. τα μέλη του οποίου ξεσήκωναν τον λαό και ειδοποίησαν τον Ε. Την έδρα του φρουραρχείου του Ε.Σ.Σ. και του Ε. στην περιοχή Χαροκόπου. Τα μπλόκα για τον εντοπισμό μελών των αντιστασιακών οργανώσεων. μετρώντας εκείνη μόνο τη μέρα πάνω από πενήντα νεκρούς και τραυματίες.Α. Η μάχη της οδού Μπιζαν΄ίου Τ Η ηρωική αντίσταση και η θυσία των υπερασπιστών της οδού Μπιζανίου. το Δουργούτι και την Κοκκινιά. περικύκλωσαν την Καλλιθέα.Μ. από τα Πετράλωνα.Α.Μ. όμως. όπως αποτυπώθηκε σε χαρακτικό της εποχής (αρχείο Μουσείου Εθνικής Αντίστασης οδού Μπιζανίου). ο Ε. τη Νέα Σμύρνη. Γρήγορα κατέφθασαν τμήματα του Ε. Οι μάχες επεκτάθηκαν σε κάθε γωνιά της Καλλιθέας. Γρήγορα το σπίτι ερειπώθηκε από σφαίρες και βλήματα των Γερμανών και όταν άρχισαν να τελειώνουν τα πυρομαχικά τους. Σταμάτησε τη λειτουργία του μόνο δύο φορές κατά τη διάρκεια της Κατοχής. όταν η τοπική οργάνωση του Ε. έδωσε πραγματική μάχη σ’ ένα μικρό σπίτι. Θανάση Χατζή έπεσε σε μπλόκο των Γερμανών στην Καισαριανή και τραυματίστηκε. Η σύζυγος του Ελληνούδη. με τους εχθρούς να δέχονται επιθέσεις από κάθε κατεύθυνση. στην οδό Μπιζανίου υπερασπίζονταν δέκα Επονίτες. ο δημοσιογράφος και λογοτέχνης Τάκης Χατζής και ο Χρήστος Τζήμας ως Ο ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ του 1944 υπήρξε το πιο σκληρό στην κατοχική ιστορία της Καλλιθέας. τον Ιανουάριο του 1944.

ΕΜΦΥΛΙΟΣ 1940-1951 Άνω: Πάνδημη συμμετοχή των Καλλιθεατών στην κηδεία των Επονιτών που έχασαν τη ζωή τους στη μάχη της οδού Μπιζανίου (αρχείο Μουσείου Εθνικής Αντίστασης οδού Μπιζανίου). Κάτω: Επτά από τους δέκα συνολικά νεκρούς υπερασπιστές της οδού Μπιζανίου (αρχείο Μουσείου Εθνικής Αντίστασης οδού Μπιζανίου). 183 .Β΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ .

Α. Ανδρεόπουλος). στη συμβολή των οδών Μαντζαγριωτάκη και Δοϊράνης (φωτ. Το μνημείο των εκτελεσθέντων στο μπλόκο των Γερμανών στην Καλλιθέα στις 28 Αυγούστου του 1944. 184 . Παναγιωτόπουλος).ΚΕΦΑΛΑΙΟ VII Το μνημείο που στήθηκε για να τιμήσει τους αγωνιστές της μάχης της οδού Μπιζανίου έξω από το σημερινό Μουσείο Εθνικής Αντίστασης της Καλλιθέας (φωτ Σπ.

25 ετών Παύλος Λιγνόπουλος. οι Γερμανοί και οι συνεργάτες τους ενέτειναν την εκδικητική στάση τους απένα- ντι στους Έλληνες. οι κατακτητές επέδραμαν στην Καλλιθέα και απέκλεισαν κάθε έξοδο από την πόλη. Έπειτα από διαταγή. Δοϊράνης και Μαντζαγριωτάκη. Στους τοίχους του σκαλίστηκαν τα ονόματα των δέκα ηρώων: Θανάσης Αλεξίου. Ένα από τα πιο βάρβαρα μέτρα που εφάρμοζαν. 19 ετών Ιορδάνης Παπαδόπουλος. Ανδρεόπουλος). έπειτα από τα μπλόκα που έγιναν στον Βύρωνα και στην Κοκκινιά. 20 ετών25 Το μπλόκο της 28ης Αυγούστου Κ Ι ΕΝΩ ΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ του 1944 φαινόταν πλέον ότι ήταν το τελευταίο της Κατοχής. 17 ετών Σπύρος Χατζηπουλημένος. 19 ετών Δημήτρης Βασιλειάδης. 17 ετών Δημήτρης Γαλιάτσος. Όσοι αναγνωρίζονταν ότι συμμετείχαν σε αντιστασιακή οργάνωση. 20 ετών Στέλιος Βιτσέντζος. Α. 20 ετών Γιάννης Ιωακειμίδης. όπου ένας Γερμανός αξιωματικός τούς υποδεχόταν. 185 . 21 ετών Γαβριήλ Μυριδινός. τον χτυπούσε στην πλάτη και Το κτήριο της Π. το οποίο βρισκόταν ανάμεσα στη λεωφόρο Συγγρού και τις οδούς Δήμητρος.Ε.Α. τέσσερις χιλιάδες Καλλιθεάτες συγκεντρώθηκαν στο γήπεδο της ΑΕΚ Καλλιθέας.Β΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ . οδηγούνταν στο υπόγειο μιας οικίας επί της οδού Μαντζαγριωτάκη και Δοϊράνης. Καλλιθέας στην οδό Φιλαρέτου 108 (φωτ. Στις 28 Αυγούστου 1944.Ν. ήταν και τα μεγάλα μπλόκα με στόχο τη συντριβή του εαμικού κινήματος και την άσκηση τρομοκρατίας σε βάρος του πληθυσμού. 20 ετών Γιώργης Γυμνόπουλος.ΕΜΦΥΛΙΟΣ 1940-1951 της οδού Μπιζανίου μετατράπηκε σε λαϊκό προσκύνημα. Αφού συνομιλούσε με κάθε κρατούμενο ξεχωριστά.

Το Ε.Κ. η οποία επεδίωξε να αντικαταστήσει την κυβέρνηση Τσουδερού.Σ. . με συντονισμένες και ευρείας κλίμακας επιθέσεις. Ο Ε.Ε. επικεφαλής της εξόριστης κυβέρνησης ορίστηκε ο Γεώργιος Παπανδρέου.. με μια κυβέρνηση εθνικής ενότητας στην οποία θα μετείχε και η ίδια.Α και τον Ε.Α. Έπειτα από αλλεπάλληλες παραιτήσεις. που βρισκόταν στην Αίγυπτο. ο οποίος και ζήτησε επισήμως τη συνδρομή των Άγγλων για την επίτευξη του κοινού στόχου.Σ. οι Βρετανοί.Μ στο πανελλαδικό συλλαλητήριο (αρχείο Μουσείου Εθνικής Αντίστασης οδού Μπιζανίου).Λ.Ε.Κ. 186 T ις αρχές του 1944.ΚΕΦΑΛΑΙΟ VII ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΜΦΥΛΙΑΣ ΣΥΡΡΑΞΗΣ Καλλιθεάτες αγωνιστές του Ε. όταν η ώρα της απελευθέρωσης πλησίαζε.Δ.Α.Α. Η άφιξη του Γεωργίου Παπανδρέου ως επικεφαλής της Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητος αμέσως μετά την αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων κατοχής. κατάφερε να περιορίσει την Ε. Καθώς ήταν ολοφάνερο πως κυρίαρχη πολιτική δύναμη της μεταπολεμικής Ελλάδας θα ήταν ο Ε.Α.Μ.Α. και να μείνει κυρίαρχος στην ελληνική ύπαιθρο.Σ. οι αντιθέσεις των αντιστασιακών οργανώσεων οδηγήθηκαν σε ανοιχτή ρήξη. Συνοδεύεται από τον Άγγλο αντιστράτηγο Ρόναλντ Σκόμπι.). που υποστήριζαν σαφώς την επάνοδο της αυτοεξόριστης στην Αίγυπτο κυβέρνησης. τον Μάρτιο του 1944 ίδρυσε την Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης (Π.Λ.δεν δίστασαν να προτείνουν ακόμα και ένοπλη επέμβαση προκειμένου να απομακρυνθεί ο κομμουνιστικός παράγοντας από την ελληνική πολιτική σκηνή.Ε.

Στην επιχείρηση αυτή αξίζει να σημειωθεί ότι τη διαφυγή πολλών Καλλιθεατών διευκόλυναν Έλληνες αστυνομικοί που φρουρούσαν την πορεία των Ελλήνων προς την Αθήνα. προκειμένου να μεταφερθούν στη Γερμανία. σε καταναγκαστικά έργα. στις 28 Ιουλίου 1944 είναι οι: Άραξος Δημήτρης Γεωργίου Αντώνης Γκαβέας Νικόλαος Δεπάστας Νικόλαος Κασιωτάκης Μιλτιάδης Κουνέλης Φώτης Κυρίκος Φώτης Μαυρίδης Δημήτριος Μιχάλας Γεώργιος Μπιζάκης Εμμανουήλ Παπαχρήστος Άρης Πετρόγιαννης Σωτήρης Πετρόγιαννης Γιάννης Πολυκανδριώτης Γεώργιος Σαλονικίδης Πέτρος Σαλούστρος Νικόλαος Σαραντόπουλος Κώστας Σαραντόπουλος Μήτσος Σκοπελίτης Μιχάλης Τοκατιάν Άγκοπ Φόρας Παναγιώτης 187 .26 Οι υπόλοιποι συνελήφθησαν και διατάχτηκαν να προχωρήσουν από τη λεωφόρο Συγγρού προς την Αθήνα. Οι Γερμανοί άρχισαν να πυροβολούν για να προλάβουν τη φυγή. αρκετοί τράπηκαν σε φυγή προς τη Νέα Σμύρνη. ΤΑ ΟΝΟΜΑΤΑ ΤΩΝ ΕΚΤΕΛΕΣΜΕΝΩΝ ΚΑΛΛΙΘΕΑΤΩΝ ΣΤΟ ΜΠΛΟΚΟ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ του έγνεφε ότι ήταν ελεύθερος να φύγει.Β΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ . σκοτώνοντας πέντε πατριώτες. Οι κάτοικοι της Καλλιθέας που έχασαν τη ζωή τους στο συγκεκριμένο μπλόκο των Γερμανών. ο Γερμανός τον εκτελούσε επί τόπου με το περίστροφό του. Σύμφωνα με προφορικές μαρτυρίες.ΕΜΦΥΛΙΟΣ 1940-1951 H μάντρα στην οποία εκτέλεσαν οι Γερμανοί τους Έλληνες πατριώτες τον Αύγουστο του 1944. Ακολούθησε μαζική διαφυγή των συλληφθέντων μέσα από το ρέμα της Κατσιποδούς. Μόλις όμως ο κάθε Καλλιθεάτης γύριζε αμέριμνα την πλάτη και ετοιμαζόταν να φύγει. υπολογίζεται ότι εκτελέστηκαν εκείνη τη μέρα περίπου 20 έως 25 Καλλιθεάτες αντιστασιακοί. Εν όψει αυτού του κινδύνου. που διερχόταν κάθετα τη λεωφόρο Συγγρού στη διασταύρωσή της με την οδό Μενελάου.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ VII

Η μεγάλη παναθηναϊκή
συγκέντρωση που οργάνωσαν
το Ε.Α.Μ. και η Ε.Π.Ο.Ν.
στο Καλλιμάρμαρο στάδιο
με κύριο αίτημα την παροχή
αμνηστίας
(αρχείο Επαμεινώνδα
Σαρανταένα).

Τα Δεκεμβριανά
Πιστοποιητικό του
Εγκληματολογικού Τμήματος
του Υπουργείου Εσωτερικών
για τη φωτογράφιση και
δακτυλοσκόπηση του πτώματος
του Κ. Οταπασίδη, 9/11/1944
(αρχείο Μουσείου Εθνικής
Αντίστασης οδού Μπιζανίου).

188

Τ

ΗΝ ΚΥΡΙΑΚΗ 3 Δεκεμβρίου το Ε.Α.Μ.
οργάνωσε διαδήλωση διαμαρτυρίας
στην πλατεία Συντάγματος, η οποία κατέληξε
σε αιματοχυσία. Ο απολογισμός ήταν 53 νεκροί και πάνω από 70 τραυματίες που έπεσαν
στην άσφαλτο χτυπημένοι από τα όπλα των
εθνοφρουρών και των αγγλικών δυνάμεων.
Την επόμενη μέρα το Ε.Α.Μ. κήρυξε γενική
απεργία. Ακολούθησαν σφοδρές
μάχες με επίκεντρο τα Χαυτεία,
που συνεχίστηκαν όλο τον μήνα.
Τα Δεκεμβριανά, η πρώτη φάση
του Εμφυλίου, είχε ήδη αρχίσει.
Επειδή στην Καλλιθέα εξακολουθούσαν να εδρεύουν οι δυνάμεις του Ε.Λ.Α.Σ. , όπως και
στους περισσότερους δήμους της
Αττικής, οι πιο πολλοί από τους
τραυματίες εκείνες τις ημέρες μεταφέρθηκαν στην κλινική του Νικολάου Σκανδαλάκη, η οποία είχε
γεμίσει από ετοιμοθάνατους και
νεκρούς. Οι μονάδες των Άγγλων,
του Στρατού και της Αστυνομίας
έλεγχαν μόνο το κέντρο της Αθήνας, ενώ η υπόλοιπη πόλη ήταν
κάτω από τον έλεγχο του Ε.Λ.Α.Σ.
Άμεσος στόχος των Ελασιτών ήταν
να εξουδετερώσουν τα διάσπαρτα και απομονωμένα αστυνομικά

τμήματα στα προάστια. Έτσι, περικύκλωσαν
και το ΙΑ΄ αστυνομικό τμήμα Καλλιθέας και
επιτέθηκαν στο κτήριο με πολυβόλα για πολλές ώρες, μέχρι που ένα τεθωρακισμένο αγγλικό όχημα έσπευσε και απεγκλώβισε τους
αστυνομικούς.
Οι Άγγλοι ήταν αποφασισμένοι να εξοντώσουν τις ένοπλες εαμικές δυνάμεις με κάθε
τρόπο. Είχαν περικυκλώσει την Καλλιθέα,
παρατάσσοντας άρματα και στρατό κατά
μήκος της Συγγρού, με στόχο να απομονώσουν και να εξοντώσουν τον τοπικό Ε.Λ.Α.Σ.
Αυτό είχε αποτέλεσμα να μετατραπεί το περιβόλι της Αγίας Βαρβάρας σε νεκροταφείο,
όπου θάφτηκαν δεκάδες αριστεροί που έχασαν τη ζωή τους κατά τις συγκρούσεις του
Δεκεμβρίου.
Οι μάχες εξακολούθησαν σποραδικά, νύχτα
και μέρα, σε διάφορα μέρη της Καλλιθέας. Οι
ανταλλαγές πυρών ήταν καθημερινό φαινόμενο στην Καλλιθέα εκείνον τον Δεκέμβρη και
οι δρόμοι γεμάτοι σφαίρες και βλήματα.
Ενώ η μάχη της Αθήνας συνεχιζόταν με
αμείωτο πάθος και εξίσου αμείωτο φόρο αίματος, στα τέλη Δεκεμβρίου του 1944 ένα
αεροπλάνο που πετούσε σε χαμηλό ύψος πέταξε στην Καλλιθέα χιλιάδες προκηρύξεις,
καλώντας τους κατοίκους της περιοχής να
εκκενώσουν την πόλη. Ο στρατηγός Σκόμπι
προειδοποιούσε τους κατοίκους να εγκαταλείψουν τις περιοχές που βρίσκονταν υπό τον
έλεγχο του Ε.Λ.Α.Σ., γιατί επρόκειτο να βομ-

Β΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ - ΕΜΦΥΛΙΟΣ 1940-1951

Η ΣΥΜΦΩΝΊΑ ΤΗΣ ΒΑΡΚΙΖΑΣ ΚΑΙ Ο ΕΜΦΥΛΙΟΣ
Ομάδα διαδηλωτών μεταφέρει
τραυματία κατά τα αιματηρά
επεισόδια των Δεκεμβριανών.

Μ

ετά τα Δεκεμβριανά, ο Γεώργιος Παπανδρέου παραιτήθηκε και την πρωθυπουργία ανέλαβε ο Νικόλαος Πλαστήρας. Το κείμενο της Συμφωνίας της
Βάρκιζας που υπέγραψε η νέα κυβέρνηση τον Φεβρουάριο του 1945, προέβλεπε
άρση του στρατιωτικού νόμου, αμνηστία και των δύο πλευρών, προάσπιση των
ατομικών ελευθεριών και κατοχύρωση του δικαιώματος της πολιτικής έκφρασης.
Παρά τη συμφωνία, ο κυβερνητικός στρατός με τη συνδρομή των αγγλικών δυνάμεων
συνέχιζε τις συστηματικές διώξεις κατά των αριστερών.
Στις προγραμματισμένες εκλογές του Μαρτίου 1946, το Κ.Κ.Ε., τα
κόμματα του Ε.Α.Μ. και οι Φιλελεύθεροι απείχαν, με αποτέλεσμα να
πλειοψηφήσει το Λαϊκό Κόμμα και με δημοψήφισμα που διενεργήθηκε
το φθινόπωρο του ίδιου χρόνου επανήλθε στην Ελλάδα ο Γεώργιος Β΄. Οι
κομμουνιστές, αποκηρύσσοντας το δημοψήφισμα ως νόθο, αποφάσισαν
να αντιδράσουν με ένοπλο αγώνα, εξωθούμενοι κυρίως από τη «λευκή
τρομοκρατία» που είχε απλωθεί σε όλη τη χώρα εναντίον του εαμικού
λαού. Αμέσως το Κ.Κ.Ε. κηρύσσεται παράνομο και δεκάδες χιλιάδες
αριστεροί εγκλείονται σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. Οι φυλακές της
χώρας γεμίζουν με αγωνιστές του Ε.Α.Μ., ενώ και στις φυλακές του
Σκοπευτηρίου στην Καλλιθέα συγκεντρώθηκε ένα μεγάλο μέρος των
αριστερών της πρωτεύουσας.
Στα τέλη του 1946, η κυβέρνηση Τσαλδάρη ζήτησε τη βοήθεια
των Ηνωμένων Εθνών προκειμένου να συστηθεί ειδική επιτροπή
που θα εξέταζε την έκρυθμη κατάσταση στην Ελλάδα. Μετά
και από αδυναμία των Βρετανών να συνεχίσουν την υποστήριξη
των ελληνικών κυβερνητικών δυνάμεων, πρωταγωνιστικό ρόλο
ανέλαβαν οι Ηνωμένες Πολιτείες. Από τον Μάρτιο του 1947, το
δόγμα Τρούμαν τόνιζε ότι οι Η.Π.Α. θα βοηθούσαν με κάθε μέσο
την Ελλάδα στον αγώνα της κατά του κομμουνισμού. Ο εμφύλιος
πόλεμος έληξε το καλοκαίρι του 1949, όταν οι αντάρτες ηττήθηκαν
στις οροσειρές του Γράμμου και του Βιτσίου από τις δυνάμεις
του κυβερνητικού στρατού.

Η ανακοίνωση
που τοιχοκόλλησε
στους δρόμους της Αθήνας
ο αντιστράτηγος Σκόμπι.

189

ΚΕΦΑΛΑΙΟ VII

Ο συνταγματάρχης
Νικόλαος Ζερβός, διορισμένος
δήμαρχος Καλλιθέας
(1945-1946).

βαρδιστούν. Οι κάτοικοι της Καλλιθέας πανικοβλήθηκαν και έσπευσαν να σωθούν μέσα
στο εργοστάσιο της Πειραϊκής Πατραϊκής και
στα υπόλοιπα κτήρια που χρησιμοποιούνταν
κατά την Κατοχή ως καταφύγια. Βομβαρδισμός δεν έγινε. Αλλά, την επομένη, 5 Ιανουαρίου 1945, ο Ε.Λ.Α.Σ. υπέγραψε συμφωνία
ανακωχής με την κυβέρνηση και απέσυρε τις
δυνάμεις του από τα μεγάλα αστικά κέντρα.
Οι μάχες σταμάτησαν και η Καλλιθέα πλημμύρισε από Άγγλους στρατιώτες και Έλληνες
της Εθνοφυλακής, οι οποίοι καταυλίστηκαν
στη Σιβιτανίδειο και στα γύρω κτήρια.
Αρχικά η μεσαία τάξη της Καλλιθέας
υποδέχτηκε τους Άγγλους με ενθουσιασμό,
κυρίως γιατί με την παρουσία τους σταμάτησαν
οι συγκρούσεις και απομακρύνθηκαν οι
αριστεροί από την πόλη.
«[…] Δεν ήξεραν ότι αυτή η αποικιακή
πολιτική τους στην πατρίδα και τα ελληνικά
υποχείρια που προσέλαβαν στα επόμενα
χρόνια για να τη θέσουν σε εφαρμογή,
θα καταδίκαζε έμμεσα τη χώρα μας στην
κοινωνική και οικονομική οπισθοδρόμηση. Θα
μας ανάγκαζε δε εμάς τα αθώα παιδάκια
που παίζαμε τότε ανύποπτα στους δρόμους,
να πάρουμε σε λίγα χρόνια το δρόμο της
ξενιτιάς ή θα έπρεπε να αλωνίζουμε τις
επτά θάλασσες για να μπορέσουμε να
επιζήσουμε.».27

Ο Νικόλαος Ζερβός, όπως
αποτυπώθηκε από τον
γελοιογράφο της εφημερίδας
Καλλιθέα το 1948.

Δημοτικές αρχές περιόδου 1945-1951

190

Α

ΠΟ ΤΟ 1945 μέχρι το 1951, οπότε και
διεξήχθησαν οι πρώτες μεταπολεμικές
δημοτικές εκλογές, οι δήμαρχοι της πόλης
της Καλλιθέας ήταν διορισμένοι από τις
κυβερνήσεις του Εμφυλίου.
Κατά τη σύντομη θητεία της, το 1945 η
κυβέρνηση Πλαστήρα είχε διορίσει δήμαρχο
τον συνταγματάρχη Νικόλαο Ζερβό, στον
οποίο είχε νωρίτερα παραδώσει το αξίωμα
ο Γεώργιος Κασιμαγκλής, που άσκησε
τα καθήκοντά του κατά τη διάρκεια της
Κατοχής. Ο Ν. Ζερβός είχε λάβει μέρος σε
όλους σχεδόν τους πολέμους της εποχής του,
από τους Βαλκανικούς, τον Μικρασιατικό,
των Δαρδανελλίων, μέχρι και του Δυτικού
Μετώπου και είχε κερδίσει την εύνοια
και την εμπιστοσύνη του προσωπικού του
φίλου και τότε πρωθυπουργού της χώρας
Νικολάου Πλαστήρα. Δημοτικοί σύμβουλοι
διετέλεσαν οι: Επ. Κατενώφ (αντιπρόεδρος

του δημοτικού συμβουλίου), Ν. Τακής, Δ.
Αλήμονος, Σ. Βασιλείου, Δ. Γιακουμίδης, Γ.
Ιατρίδης, Γ. Κοκονέζος, Ε. Καρεμφυλλίδης,
Χ. Κακουλίδης, Ε. Λαΐνης, Ν. Λεοντόπουλος,
Γ. Μπαρού, Ι. Ουραΐογλου, Γ. Πλακοτάρης, Θ.
Συμεωνίδης, Γ. Ανδρεάδης, Α. Γεωργιάδης,
Κ. Καρύδης, Ε. Παπαδάκης, Κ. Ασλανίδης,
Ν. Μπαλτατζής, Ν. Κουσουρελάκης, Β.
Λαζαρίδης, Ν. Σκανδαλάκης. Μάλιστα από τις
συνεδριάσεις του δημοτικού συμβουλίου την
άνοιξη του 194628 πληροφορούμαστε ότι χρέη
δημάρχου τέλεσε για λίγο ο Γ. Πλακωτάρης.
Οι μετακατοχικές συνθήκες δεν άφηναν
μεγάλα οικονομικά περιθώρια στους τοπικούς
παράγοντες. Οι σύμβουλοι λάμβαναν
αποφάσεις κυρίως σχετικά με την καθαριότητα
του δήμου,29 την επιδιόρθωση των δημοτικών
οχημάτων,30 τη χρηματοδότηση αθλητικών
αγώνων και μαθητικών εκδηλώσεων,31 την
προμήθεια αστυνομικών στολών στους νέους
αστυφύλακες του δήμου,32 την υποδοχή των εξ
Αμερικής ομογενών,33 ενώ πολλές αποφάσεις
αφορούν στη στήριξη άπορων και ασθενών
δημοτών. Χαρακτηριστική είναι η ονομασία
των υπαλλήλων «υπηρετών του δήμου».34
Επίσης, ο δήμος καθιέρωσε ενιαύσια
καλοκαιρινή εκδρομή για τα παιδιά της πόλης
αφού αναγνωρίζεται ομοφώνως «ἐπ’ ἀνάγκῃ
τῆς προστασίας τοῡ παιδιοῦ, τὸ ὁποῖον
τόσον ἐδεινοπάθησεν κατὰ τα σκληρά ἒτη
τῆς δουλείας καὶ τῆς κατοχῆς».35 Επιπλέον,
πολλές αποφάσεις αφορούν στην ενίσχυση
πανεφεδρικών εράνων, παλαιών πολεμιστών
και αναξιοπαθούντων εφέδρων.36

Τηλέμαχος Κοσμίδης

Σ

ΤΙΣ 11 ΙΟΥΛΙΟΥ 1946,37 η κυβέρνηση
Τσαλδάρη διόρισε δήμαρχο τον Τηλέμαχο Κοσμίδη, που άσκησε τα καθήκοντά
του μέχρι τον Μάρτιο του 1949. Στη συνεδρίαση αυτή πληροφορούμαστε ότι νέος πρόεδρος του δημοτικού συμβουλίου διορίστηκε
ο Λ. Μαλαχίας και μέλη του οι Κ. Μπουλούκος, Β. Μακρής, Α. Κουμαντάνος, Χ. Δρίγκας,
Χ. Χαλιώτης, Δ. Κολέτσος, Γ. Βλαχώντης, Η.
Κυριακουλάκης, Π. Γαλανόπουλος, Π. Θεοδωρόπουλος, Δ. Μπενσουσάν, Γ. Λεονταρίτη,
Δ. Μαργαριτίδης, Μ. Αλιμπράντης, Δ. Παπαδημητριάδης, Η. Αριστογένης, Γ. Κατσαρός,
Γ. Κούτσελας, Α. Ζαχαρής, «ἀπόντων τῶν Ἀ.
Γεωργιάδη καὶ Μ. Πρωτοπαπᾶ καίτοι νομίμως κλητευθέντων».38

Β΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ - ΕΜΦΥΛΙΟΣ 1940-1951

Ο Τηλέμαχος Κοσμίδης,
διορισμένος δήμαρχος
Καλλιθέας (1946-1949).

«Θύελλα στο διοικητικό
συμβούλιο Καλλιθέας
επί δημαρχίας Τ. Κοσμίδη»,
γελοιογραφία που
δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα
Καλλιθέα το 1948.

Το συμβούλιο αποφασίζει τη σύσταση
Υγειονομικής Επιτροπής προκειμένου να
αντιμετωπιστούν οι λοιμώδεις νόσοι που
ταλανίζουν τους δημότες, την αναγκαστική
απαλλοτρίωση έκτασης 16.159 τ.μ. στις Τζιτζιφιές, ενώ το ίδιο διάστημα διενεργείται
έρανος για την ανέγερση μνημείου «τῶν ἐν
Ἑλλάδι πεσόντων Βρεττανῶν, Αὐστραλῶν
καὶ Νεοζηλανδῶν» 39 και αποφασίζεται η
ανέγερση μνημείου υπέρ των «ἐν πολέμοις
πεσόντων Καλλιθεατῶν».40
Στις αρχές Οκτωβρίου 1946 αποφασίζεται
ο εξωραϊσμός της περιοχής γύρω από το Δέλτα Φαλήρου καθώς επίκειται η επάνοδος του
βασιλιά.41
Τον Μάρτιο του 1947 ο Τηλέμαχος Κοσμίδης διορίζεται εκ νέου δήμαρχος από τη Νομαρχία Αττικοβοιωτίας (30/2-3-1947) με δημοτικούς συμβούλους τους Σ. Κυριακουλάκο,
Χ. Χαλιώτη, Β. Μακρή, Β. Μπενσουσάν, Π.
Γαλανόπουλο, Δ. Δελαπόρτα, Α. Κουμαντάνο, Θεοδωρόπουλο, Κούτσελα, Κολέτσο, Κυριακουλάκο, Γιαννόπουλο, Μπουλάκη, Αλιμπράντη, Αριστογένη, Βλαχώτη, Γεωργιάδη,
Ζαχαρή, Κατσαρό, Λεονταρίτη, Μαργαριτίδη,
Δρίγκα, Παπαδημητριάδη, Πρωτοπαππά, Καζαντζή και Μαλαχία.

Ο δήμαρχος από την πρώτη κιόλας συνεδρίαση της νέας του θητείας δρομολόγησε
την επέκταση του δικτύου ύδρευσης των
προσφυγικών οικισμών42 και την επισκευή
δρόμων και προβλήτας των Τζιτζιφιών.43 Το
θέμα του νεκροταφείου συνέχισε να απασχολεί το δημοτικό συμβούλιο, το οποίο
αποφασίζει έρανο για τη συμπλήρωση των
τεχνικών έργων του κοιμητηρίου. Το καλοκαίρι του 1947, έπειτα από προτροπή της
Νομαρχίας, το δημοτικό συμβούλιο προβαίνει σε πιστώσεις για τα έξοδα λειτουργίας
παιδικής κατασκήνωσης και για τη βελτίωση
των παιδικών συσσιτίων του δήμου.44 Στην
ίδια συνεδρίαση αποφασίζεται η δημιουργία
δημοτικών αποχωρητηρίων στην πλατεία
της Καλλιθέας.45 Τον χειμώνα και εν όψει
Χριστουγέννων ικανοποιούνται οικονομικά
δεκάδες αιτήσεις απόρων Καλλιθεατών και
εθνικών σωματείων, όπως η «Φανέλλα του
Στρατιώτη»,46 ο Μορφωτικός Σύλλογος Καλλιθέας, κ.λπ.
Το 1948, κι ενώ ο εμφύλιος πόλεμος συνεχιζόταν, οι αποφάσεις του δημοτικού συμβουλίου περιορίζονται σε αγορά δώρων για
τους τραυματίες της Κόνιτσας,47 οικονομική
ενίσχυση προς την Επιτροπή Επιστράτευσης

Ο Τηλέμαχος Κοσμίδης,
απόδοση γελοιογράφου
της εφημερίδας
Καλλιθέα το 1948.

191

ΚΕΦΑΛΑΙΟ VII

Ο Γεώργιος Ιατρίδης,
διορισμένος δήμαρχος
Καλλιθέας (1949-1950).

Δεξιά: Άποψη της οδού
Αμαζόνων (νυν Γρυπάρη)
το 1950
(αρχείο Πολιτιστικού
Οργανισμού Δήμου
Καλλιθέας).

του δήμου,48 εισφορές των ανταρτόπληκτων
οικογενειών49 και αγορά τροφίμων για τα
ανταρτόπληκτα παιδιά.50
Από τη συνεδρίαση της 21ης Ιουλίου πληροφορούμαστε ότι έλαβαν χώρα τα εγκαίνια
της λειτουργίας της λεωφοριακής γραμμής
Καλλιθέας – Αθηνών.51
Το φθινόπωρο του ίδιου έτους ενισχύεται
οικονομικά από τον Δήμο Καλλιθέας το Α΄
Σώμα Στρατού, το 55ο τάγμα Εθνοφρουράς,
οι οικογένειες «τῶν φονευθέντων εἰς τὰς
μάχας τῆς Ρούμελης»52
Είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι οι δημοτικοί σύμβουλοι της περιόδου προβαίνουν σε
μακροσκελείς διαλόγους και αλληλοκατηγορούνται για κακή διαχείριση των δημοτικών
πόρων. Τον Νοέμβριο μάλιστα του 1948, το
δημοτικό συμβούλιο «διαχωρίζει τὰς ἐυθύνας
του» από τις ενέργειες του δημάρχου Τηλέμαχου Κοσμίδη, ο οποίος επιπλέον κατηγορείται
για «σφετερισμόν 4.000.000» δραχμών, που
προορίζονταν για την κατασκευή υπονόμου
στο ρέμα της Κατσιποδούς. Οι κατηγορίες,
όμως, ποτέ δεν επιβεβαιώθηκαν.

Γεώργιος Ιατρίδης

Τ

Ο Γεώργιος Ιατρίδης,
όπως αποδόθηκε από τον
γελοιογράφο της εφημερίδας
Καλλιθέα το 1948.

192

ΟΝ ΜΑΡΤΙΟ ΤΟΥ 1949 διορίζεται δήμαρχος ο Γεώργιος Ιατρίδης με συμβούλους τους Π. Αλεξάκο, Δ. Αλήμονο, Κ.
Ανανιάδη, Ν. Θεοδωρίδη, Σ. Καζαντζή, Σ.
Κακλαμάνος, Ε. Καρεμφυλλίδη, Δ. Κατσάρη,
Γ. Κατσαρό, Ρ. Κωστάκη, Ε. Λαῒνη, Χ. Λίζα,
Γ. Μπαντούνα, Γ. Μπαρού, Μ. Μυλωνογιάννη, Ε. Παπαδάκη, Κ. Παπαδόπουλο, Γ. Πλακωτάρη, Ν. Σκανδαλάκη, Ι. Σπαθιά, Θ. Συμεωνίδη, Θ. Χαλιώτη, Χ. Χαμπέρη.53
Οι συνεδριάσεις του συμβουλίου ήταν σαφώς πιο σύντομες κατά το διάστημα αυτό
και οι σχέσεις ανάμεσα στα μέλη του πιο
ήπιες. Οι αποφάσεις σχετίζονται με οικονομικές ενισχύσεις στις ενορίες του δήμου,54
στον τοπικό Προσκοπικό Σύνδεσμο, στην
οργάνωση «Μάνα του Στρατού», 55 στο
Σώμα Ελλήνων Αλκίμων,56 στον Σύνδεσμο
Φίλων Στρατού,57 στην αγορά βιβλίων, όπως
Το Εθνικόν Παιδοφύλαγμα που εκδόθηκε
από το Γ.Ε.Σ.,58 καθώς και την αγορά μηχανήματος ακτινοσκόπησης προς επάνδρωση
του ιατρείου του Συλλόγου Κωνσταντινουπολιτών.59 Ο δήμος στηρίζει οικονομικά τον
Σύλλογο Κωνσταντινουπολιτών καλύπτοντας
όλα τα έξοδα της δεξίωσης που δίδεται υπέρ

Β΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ - ΕΜΦΥΛΙΟΣ 1940-1951

193

Κατά τη διάρκεια της πεντάμηνης θητείας του υπηρεσιακού δημάρχου. Ε. Κατσαρό. Μυλωγιάννη. Χαμπέρη. Μπαρού. καθώς και ψήφισμα «ὑπὲρ τῆς εὐοδώσεως τῆς ἑνώσεως τῆς Κύπρου μετὰ τῆς μητρὸς Ἑλλάδος».61 η οποία και του δίνεται μετά συγχαρητηρίων από τους συναδέλφους του. Γ. Παπαδόπουλο. Δ. Η Εταιρεία Τροχιοδρόμων υποστήριζε ότι δεν συνέφερε η έλευση των τραμ μέσα από τον Δήμο Καλλιθέας λόγω της μεγάλης κίνησης. στη δεκαετία του 1950 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). Λαΐνη. Γ.60 ενώ στη συνεδρίαση της 24ης Αυγούστου ο δημοτικός σύμβουλος και αρχιτέκτονας Δ. Σπαθιά. Αυθαίρετα. Κάτσαρης ζητά από το δημοτικό συμβούλιο να του παραχωρηθεί άδεια για να εκπονήσει δωρεάν σχέδιο-σύνταξη μελέτης «διὰ τὴν ἀνέγερσιν Ἡρῴου Καλλιθέας». Η λήξη του εμφύλιου πολέμου τον Αύγουστο του 1949 χαιρετίστηκε από τον δήμαρχο Καλλιθέας με το ακόλουθο συγχαρητήριο τηλεγράφημα προς τον αρχιστράτηγο Αλέξανδρο Παπάγο: «Ἡ Δημοκρατικὴ Ἀρχὴ Καλλιθέας ἐπὶ θριαμβευτικαῖς νίκαις Στρατοῦ καὶ Ἀεροπορίας καὶ ἐκκαθάρισιν Ἑλληνικοῦ ἐδάφους ἀπὸ κομμουνιστοσυμμοριακὸν μίασμα ἀπευθύνει εὐγνώμονα χαιρετισμὸν εἰς ὑμᾶς. εκτός από τις καθιερωμένες οικονομικές επιχορηγήσεις.Κομνηνοί»).000 δραχμών «ὑπὲρ τῆς Ἐργατικῆς Ἑστίας τοῦ Ὑπουργείου Ἐργασίας ἐπὶ τῷ σκοπῷ τῆς ὑπ’ αὐτῆς ἀγορᾶς καταλλήλου χώρου ἐν Καλλιθέᾳ πρὸς ἀνέγερσιν κτηρίου Κέντρου Ἐργαζομένων». Στα τέλη του έτους το δημοτικό συμβούλιο εγκρίνει τη διάθεση πιστώσεως 100.62 Κατά τη διάρκεια του χειμώνα το δημοτικό συμβούλιο ασχολείται κυρίως με ενισχύσεις προς άπορους δημότες. Π. Ε. Κατσάρη. Συμεωνίδη και Θ. Ν.70 . Θ. Αὐστραλῶν κτλ». Από την 1/3/1951 μέχρι τον Ιούνιο του 1951 διορίστηκε υπηρεσιακός δήμαρχος ο Αντώνης Καστανάς με την ίδια σύνθεση του δημοτικού συμβουλίου. Θεοδωρίδη. Σ. Καρεμφυλλίδη. Με έγγραφα και εκδηλώσεις διαμαρτυρίας το δημοτικό συμβούλιο προσπάθησε να αλλάξει την απόφαση αυτή.000. Αυτό είχε συνέπεια να ξεσηκωθεί ο εργατικός κόσμος του δήμου.ΚΕΦΑΛΑΙΟ VII Κυριακάτικο συσσίτιο σε μαθητές της Καλλιθέας από τον Σύλλογο Ποντίων Καλλιθέας το 1950 (Σύλλογος Ποντίων «Αργοναύται . Τσαραμιάδο.65 Πέρα από επισκευές των οδών. Ανανιάδη. εἰς ἡγέτας καὶ εἰς ἐνόπλους ἐθνικὰς δυνάμεις». 194 του «ἀμερικανικοῦ πρεσβευτικοῦ ζεύγους Γκρέιντυ». Χ. Ανάμεσα. Δεξιά: Δημοτικά έργα στις Τζιτζιφιές για την αντιμετώπιση του προβλήματος της αποχέτευσης των ομβρίων υδάτων. πάντως. Ιατρίδη. Μπαντούνα. Ανεζάκο. Καζαντζή. Ι. Αλήμονο.64 και κυρίως τη στήριξη γυναικών του δήμου που έμειναν χήρες. το δημοτικό συμβούλιο επικύρωσε την επέκταση του ηλεκτροφωτισμού στους προσφυγικούς συνοικισμούς. Σκανδαλάκη.69 Από τις 30/10/1950 μέχρι τις 28/2/1951 διετέλεσε δήμαρχος Καλλιθέας ο τότε διευθυντής του Υπουργείου Εσωτερικών Χρήστος Μανιατάκος με το ίδιο δημοτικό συμβούλιο. Γ. τα αρμόδια όργανα του Υπουργείου Συγκοινωνιών είχαν αλλάξει το τέρμα του δρομολογίου του τραμ από την Ακαδημία στο Ζάππειο. Δ. Γ.67 και προέβη στην προκήρυξη διαγωνισμού γλυπτών για τη δημιουργία «ἡρῴου πεσόντων. καθώς η απόφαση αυτή έφερε δυσκολίες στη μετακίνηση των Καλλιθεατών προς το κέντρο.63 αθλητικών σωματείων. Κακλαμάνη. ἐν τῷ βορείῳ τμῆμα τῆς Πλατείας Τσώρτσιλ (πλατεία Κύπρου)67 καθώς και «μνημείου πεσόντων ἐν Ἑλλάδι Βρεττανῶν. Σ. Ε. Γ. Κ. Πλακωτάρη. Ι. εκδηλώθηκε και μια διαμαρτυρία. Μ.68 Τον Αύγουστο του 1950 διορίζεται υπηρεσιακός (εν όψει εκλογών) δήμαρχος Καλλιθέας ο δικαστικός Αναστάσιος Τσαπόγας με συμβούλους τους Κ. Τσιγκάκη. Παπαδάκη. Κωστάκη. Ν. Ρ. στις πιο ενδιαφέρουσες πράξεις της περιόδου είναι η έγκριση της έκθεσης του προϊσταμένου Τεχνικών Υπηρεσιών που αφορούσε στην επέκταση του σχεδίου πόλεως Καλλιθέας στην περιοχή Πεταλίδας. χωρίς όμως άμεσο αποτέλεσμα.

ΕΜΦΥΛΙΟΣ 1940-1951 195 .Β΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ .

“Palladion”. A. numerous Kallitheans joined the army and fought against the Italian forces. Resistance at Kallithea O RGANISED RESISTANCE against the Germans at Kallithea was undertaken mainly by the National Liberation Front (EAM) and also the Kallithea departments of the Panhellenic Association of Fighting Youths (PΕΑΝ) and the Unified Panhellenic Youth Organisation (EPON). They also offered grants to the various Kallitheans clubs and associations. “Damaris”. The Municipal Administrative Committee included Ch.CHAPTER VΙI WORLD WAR II – GERMAN OCCUPATION CIVIL WAR (1940-1951) by Anna Mourouglou Kallithean EAM fighters attending a panhellenic rally (Museum of National Resistance at Bizaniou Street collection). Polychronopoulos. who had been appointed by the government. Tsirivagos. in order to accommodate their headquarters. cold and lack of medicines. the a black market was established along Filaretou and Skra Streets. The extreme starvation conditions that prevailed rendered charity highly essential. A. Municipal authorities during the German Occupation I N VIEW OF THE coming war. These were colonel Konstantinos Davakes. various doctors. “Argonautai-Komnenoi”. “Agia Varvara”. Many hideouts were constructed by means of municipals funds. Papamichæl and Th. as it included more than . civil servants and other individuals. while all Kallithea squares and parks were used for cultivating vegetables. The new municipal authority’s activity focused on providing poor Kallitheans with allowances and medical treatment. During the summer of 1941 the Prefect of Attica ordered the closing down of the Kallithea Municipal Library and evening schools. many people died of famine. Hamberes. In the meeting of the Municipal Council that took place in 8 August 1941. Mayor Ioannes Arapakes and the Kallithea Municipal Council decided to have hideouts constructed and sirens installed. a large number of new staff members was hired. the Sivitanideios and Harokopeion Schools and the premises of the Association of Constantinoupolites. Palamides. e. Such activity was undertaken by the municipal authorities and the church. Both the Germans and the Italians had commandeered many buildings at Kallithea. food and supplies were minimised. As soon as the Germans occupied Greece. Kalotaios. Ch. Moreover. The Kallithea EAM force was particularly large. that three renowned Kallithean heroes demonstrated their bravery and martial skill. Ioannes Arapakes was replaced by Georgios Katsimagles. As many municipality employees had joined the army. D. The Skopefterion became a prison and the Faleron Racecourse was used as a military camp and station. the Association of Constantinoupolites. 196 I The German Occupation of Athens and the hazardous winter of 1941 T WAS IN THE MILITARY CONFLICT between Italy and Greece at the beginning of World War II. as well as the medical centre “Agioi Pantes”. governor of the submarine “Glaukos” and lieutenant Ioannes Kostakos.g. commander of the Pindos detachment. captain Vasileios Arslanoglou. Since the winter of 1942. During 1941.

The EAM fighters’ activities involved hampering the German military operations in the general area of Kallithea. not all of them fighters. One of them was located in the basement of the Karantinos Stoa and owned by the Kostas and Manoles Aslanes from Asia Minor. In spring 1942. ink and engravings were provided by the journalist Kostas Vidales. In August 1942. as more and more Kallitheans had joined the forces of EAM. In the meanwhile. four hundred men. scribbling rebellious slogans on walls. Resistance Press at Kallithea Τ WO PRINTING-HOUSES were operating at Kallithea during the Occupation period. they played an important role in gathering information and briefing the population by means of leaflets and newspapers. Nikos Kalantzopoulos and Chrestos Tzemas (typesetters). resistance at Kallithean became more vigorous. EAM set a printing-house up in the basement of a small house (31 Skra Street) owned by Vaggeles Menemenes. Agia Eleousa and Tzitzifies. organising public meals etc. Moreover. The year 1943 witnessed a great deal of fighting in the streets of Kallithea and a large number of people being executed. distributing leaflets of subversive content. Engraving depicting the heroic sacrifice of the ten EPON fighters at Bizaniou Street. the Aslanes brothers were arrested and imprisoned. The Kallithea department of PEAN had fifty one members. paper. The texts. This is where a large amount of EAM’s informativesubversive material was printed. Their main activity was providing shelter to fighters under persecution in hideouts located in the districts of Harokopou. The printing-house was staffed by Vaggeles Menemenes (printer). 197 . and from April until August 1942 “Eleuthere Ellada”. many Kallithea youths had joined EPON that had been established since February 1943. held hostage or imprisoned. mid-1940s (Museum of National Resistance at Bizaniou Street collection).WORLD WAR II – GERMAN OCCUPATION Front page of “Rizospastes” (29/8/1943) featuring an article on the fire that destroyed the tram station at Kallithea during a major strike. During 1942. From June 1941 until August 1942 the Aslanes brothers had been printing “Rizospastes”.

G. Papadakes. As Kallithea was an ELAS stronghold. all Kallithea mayors and municipal council members had been appointed by the government. E. Lazarides and N. on the other hand. E. Fighting continued until late afternoon. K. Kokonezos. Symeonides. The ELAS fighters besieged the Kallithea police station for many hours. Takes. K. The team consisted of ten EPON members. had summoned a large number of fighters from Kallithea. that would carry them to concentration camps in Germany. Andreades. N. an ELAS stronghold at Bizaniou Street. Ch. E. one of these teams was involved in a fight in the vicinity of a small house. Subsequently. The events of December 1944 I N 3 DECEMBER 1944. Sfageia. Petralona. it was Kallithea’s turn. Laines. Th. Mpaltatzes. In 24 July 1944. In 1945 colonel Nikolaos Zervos was appointed Mayor of Kallithea by the short-term Plasteras government. Throughout December.CHAPTER VII The fight at Bizaniou Street I N ORDER to shield the Kallithea population against the German means of suppression. More than four thousand Kallitheans were ordered to concentrate in a football pitch. I. the Germans opened fire on them. Georgiades. The Municipal Council consisted of E. which resulted in bloodshed. The next morning EAM organised a general strike. In 28 August 1944. Skandalakes. Alemonos. until a British tank came in aid of the policemen. Municipal authorities during the period 1945-1951 D URING THE PERIOD 1945-1951. Twenty-eight people were killed and more than one hundred wounded under the British soldiers and national guards’ fire. More than fifty Kallitheas were killed in this bloody encounter. D. Plakotares. they sang the national anthem and committed suicide. The ten EPONites at Bizaniou Street kept fighting until they were out of ammunition. were singled out and executed. ΕLAS had established armed guarding teams patrolling the area. G. Iatrides. Battles at Kallithea stopped and the area was crowded by British soldiers and national guards. Security Batallions and numerous policemen. The 28th August blockade The first victims to fall at Syntagma Square in 3 December 1944. Pagrati. the British forces surrounded the town. Aslanides. Kokkinia and Dourgouti. 198 O NE OF THE MOST COMMON German methods to cause havoc among the EAM fighters and terrorise the population was creating blockades. G. After the bloody blockades at Vyronas and Kokkinia. Twenty-one Kallitheans were killed in the blockade of 28 August 1944. K. the streets of Kallithea became theatre of numerous fights and killings. Throughout December numerous bloody fights were taking place in almost all Athenian suburbs. G. The rest were ordered to move towards a number of lorries. Nea Smyrne. Early next morning. Soon. Those acknowledged to be involved in resistance activity. A. Kakoulides. The events of December 1944 constituted the initial phase of the Civil War. D. S. Barou. At the beginning of January. Kousourelakes. EAM organised a large protest at Syntagma Square. Determined to obliterate the Kallithea ELAS army. when all forces were withdrawn. Karydes. most of the wounded fighters were brought to Nikolaos Skandalakes’ clinic. N. Leontopoulos. large numbers of German soldiers flocked to Kallithea and blocked all exits. As large numbers of people started running towards all directions in order to escape. N. in other words from the end of World War II until the first post-war elections. Ouraioglou. G. Vasileiou. Giakoumides. Kallithea became a real battlefield. ELAS. in the Harokopou district. though limited in . Kallithea was surrounded by German forces. The Municipal Council’s decisions included infrastructure works. Karemfullides. ELAS made truce with the Greek government and withdrew its powers from all urban centres. V. Katenov.

and the financial support of poor Kallitheans. R. D. G. Drigas. M. Leontarites. The Municipal Council included P. Kazantzes. D. S. Kosmides remained Mayor of Kallithea until March 1949. charities and military units. Kaklamanes. Haliotes.June 1951). Plakotares. Koutselas. In March 1949 Georgios Iatrides was appointed Mayor of Kallithea. D. Alibrantes.WORLD WAR II – GERMAN OCCUPATION Informative leaflet published by the Agia Eleousa-Tzitzifies department of EAM regarding the events that took place in 24. P. E. D. Th. Laines. Karemfullides. N. M. Haliotes and Ch. Anezakos. The same Municipal Council framed Mayors Chrestos Maniatakos (30 October 1950 . who was appointed by the Tsaldares government in July 1946. G. Their decisions included financial support to the Municipality’s parishes. Vlahontes. E. Haliotes. D. G. Ch. One of the most important decisions taken by the new Municipal Council was the establishment of a health committee aiming at the prevention of the various infectious diseases. S. Spathias. Papadakes. D. N. Kyriakoulakos. D. G. N. Skandalakes. V. P. the judge Anastasios Tsapogas was appointed Mayor of Kallithea in August 1950. Spathia. E. K. G. G. I. Vlahontes. Papadopoulos. D. Th. Ch. Haberes. Kazantzes. various associations. Zachares. Alexakos. Galanopoulos. Koutselas and A. The Municipal Council included L. G. Katsares. S. repairs of roads and at the Tzitzifies pier. D. D. Kazantes and Protopappas. A. Their decisions included the development of waterworks in the refugees’ districts. Theodoropoulos. M. L. Haberes. Boulakes. Kyriakoulakes. G. Theodorides. G.28 February 1951) and Antonios Kastanas (1 March 1951 . The new Municipal Council consisted of S. Papadopoulos. Aristogenes. Zervos was replaced by Telemachos Kosmides. Plakotares. number and extent due to lack of funds. His Municipal Council consisted of K. Alemonos. E. Lizas. Ch. Koletsos. G. K. Ananiades. Bouloukos. Koletsos. P. Ananiades. Koumantanos. 26 and 29 August 1944 (Museum of National Resistance at Bizaniou Street collection). D. Papademetriades. Bantounas. Telemachos Kosmides was re-appointed. E. Tsigakes. Ch. Makres. I. P. Delaportas. Mylonogiannes. Symeonides and Th. Tsaramiados. D. I. Margaritides. G. Papademetriades. Aristogenes. Theodoropoulos. G. the establishment of a summer camp for childred and financial support for poor Kallitheans and various associations. M. G. Symeonides. Ch. Katsaros. Katsaros. E. Bantounas. sports clubs. E. Malachias. Barou. Alemonos. K. Ch. Theodorides. Makres. S. Iatrides. Malachias. In view of the forthcoming elections. G. A. N. Galanopoulos. Karemfullides. which were very common among Kallitheans at that time. A. In March 1947. 199 . Skandalakes. Barou. E. R. Zachares. Papadakes. Kostakes. Drigas. both appointed by the government. G. Koumantanos. Mylonogiannes. E. Kaklamanos. Benousan. Margaritides. G. V. Kostakes. Giannopoulos. Th. Alibrantes. G. Georgiades. Katsaros. Katsares. the poor and the needy and the widows. S. P. Leontarites. Laines. Benousan. V. K. Katsaros.

Ξυλογραφία σε όρθιο ξύλο. . Έργο του Καλλιθεάτη Εμμανουήλ Ζέπου.«Αθήνα του ’41».

Παράλληλα. Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη Η ΣΟΦΙΑ ΜΑΥΡΟΕΙΔΗ-ΠΑΠΑΔΑΚΗ (1898-1977)2 γεννήθηκε στη Φουρνή Λασιθίου Κρήτης. διαδηλώσεις και εράνους. Η δράση των τοπικών δυνάμεων του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου (Ε. που έκαναν τη δική τους αντίσταση οργανώνοντας ομαδικές συγκεντρώσεις και συμμετέχοντας σε απεργίες.ΚΕΦΑΛΑΙΟ VΙΙΙ OI ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΕΘΝΙΚΗ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ της Αναστασίας Λερίου K Η συμμετοχή των διανοουμένων στην Αντίσταση ΑΤA ΤΗΝ ΠΕΡIΟΔΟ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙKHΣ ΚΑΤΟΧHΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧH ΤΗΣ Καλλιθέας αναπτύχθηκε οργανωμένη αντίσταση. απ’ όπου αποφοίτησε το 1931.1 Οι Καλλιθεάτες λογοτέχνες Σωτήρης Σκίπης. οι λογοτεχνικές και καλλιτεχνικές συντροφιές. δοκιμιογράφος και δημοσιογράφος. η Μαυροειδή-Παπαδάκη μαζί με τους Χατζίνη και Σκίπη αλλά και τον ιστορικό Γιάννη Κορδάτο.Μ.Ν. Η πρώτη της ποιητική συλλογή είχε τον τίτλο Ώρες Αγάπης· εκδόθηκε το 1934 και έγινε δεκτή με μεγάλο ενθουσιασμό από τους κριτικούς και ιδιαίτερα τον Κωστή Παλαμά. οι πνευματικοί άνθρωποι της περιοχής δεν ήταν δυνατόν να παραμείνουν αμέτοχοι και αδρανείς μπροστά σε όλες αυτές τις κινητοποιήσεις. Εξάλλου. της Πανελλήνιας Ένωσης Αγωνιζομένων Νέων (Π.Α. Σπούδασε στο Διδασκαλείο του Ηρακλείου και συνέχισε τις σπουδές της στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθήνας.Μ. τον κριτικό λογοτεχνίας Γιώργο Βαλέτα και τον Γιώργη Λαμπρινό αποτελούσαν ενεργά μέλη του Ε. Αφιέρωσε τη ζωή της στη Μέση και Ανώτατη Εκπαίδευση· δίδαξε επί σαράντα ολόκληρα χρόνια στη Χαροκόπειο Σχολή. ανέπτυξε πολύπλευρη πνευματική δράση ως ποιήτρια.Α. Έλλη Αλεξίου.Ε. πεζογράφος.Π. Μάλιστα η Αλεξίου. το 2ο Γυμνάσιο Θηλέων Καλλιθέας και σε άλλα δημόσια και ιδιωτικά σχολεία.) και της Ενιαίας Πανελλαδικής Οργάνωσης Νέων (Ε. ήταν ένα ιδιαίτερα συνηθισμένο φαινόμενο στην κατοχική Αθήνα.) μετέτρεψε την Καλλιθέα σε σημαντικότατο αντιστασιακό κέντρο. Συνέχισε στο Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.). Φυσικά. Μάρκος Αυγέρης και Αλκιβιάδης Γιαννόπουλος (1896-1981) πρωτοστατούσαν σε αυτές τις εκδηλώσεις. μεταφράστρια. απ’ όπου αποφοίτησε με το πτυχίο της Γαλλικής Λογοτεχνίας.Ν.Ο.Α. Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη. .

1957). Ο Δήμος Καλλιθέας. έδωσε το όνομά της στο Πολιτιστικό Κέντρο επί της οδού Καλυψούς 114.ΚΕΦΑΛΑΙΟ VIII Από αριστερά πρός τα δεξιά: Μάρκος Αυγέρης. Το λάλημα της καμπάνας (διηγήματα. προκειμένου να τιμήσει την Καλλιθεάτισσα ποιήτρια.Ν. Αταλάντη. σε μία περίοδο που τα σχολεία παρέμεναν κλειστά. Έργα της είναι οι ποιητικές συλλογές Λουλούδι της Τέφρας (1966) και Άρατε Πύλας (1991) και τα πεζογραφήματα Το Παραμύθι του Ολύμπου (διηγήματα. Γαλάτεια Καζαντζάκη. Μελοποιήθηκε από τον Νίκο Τσάκωνα. Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη και Έλλη Αλεξίου. Ο Αλέξανδρος και η Γοργόνα (ιστορικό μυθιστόρημα. Το 1943 έγραψε το ποίημα Εμπρός Ε.. Η προτομή της κοσμεί την είσοδο του δημαρχείου. τραγουδήθηκαν από άκρη σε άκρη της Ελλάδας ως ύμνος της Ε. 202 Κατά τη διάρκεια της Κατοχής ανέπτυξε έντονη αντιστασιακή δράση. άρθρα. Άλκηστη. Έγραψε ποιήματα και διηγήματα με πατριωτικό περιεχόμενο.Ο.Π.Α. ο οποίος μελοποίησε ακόμα τα ποιήματα Ανταρτοπούλες και Θρήνος. 1965). Το έργο της εμπνέεται από τους αγώνες του ελληνισμού και τα προβλήματα της σύγχρονης ζωής και διαπνέεται από αγάπη για τον άνθρωπο.Λ. που επιλέχθηκε για να γίνει ο ύμνος της οργάνωσης έπειτα από ποιητικό διαγωνισμό μεταξύ των Ελλήνων λογοτεχνών.Σ. Ασχολήθηκε ιδιαίτερα με το παιδικό βιβλίο και το θέατρο. Επίσης έκανε αρκετές μεταφράσεις. 1943). Ο Μίκης Θεοδωράκης μελοποίησε τον Ειρηνικό. ενώ τα Νιάτα. Η βασίλισσα που νίκησε το θάνατο (1973) και το Ελληνικό σχολικό θέατρο (1959) με 33 έργα για παιδική σκηνή. 1959). αισιοδοξία και φιλελεύθερες και δημοκρατικές ιδέες. Δύο από τα αδέλφια της. Σημαντική υπήρξε και η συμβολή της στα κείμενα των πρώτων ελληνικών βιβλίων κόμικς. Η δεύτερη ποιητική της συλλογή με τίτλο Της Νιότης και της Λευτεριάς τιμήθηκε με το βραβείο Εθνικής Αντίστασης το 1946. η Γαλάτεια Καζαντζάκη και ο Λευτέρης Αλεξίου. μελοποιημένα από τον Φοίβο Ανωγειανάκη. 1961). κριτικές και μελέτες. δοκίμια. Ιστορίες από το Βυζάντιο (1969-1970). ενώ δίδασκε από το ραδιόφωνο σε όλα τα Ελληνόπουλα το μάθημα της Έκθεσης. Οι Αλεξίου ήταν οικογένεια με μεγάλη πνευματική παράδοση. Τζαβέλλας. Έλλη Αλεξίου Η ΠΕΖΟΓΡΑΦΟΣ Έλλη Αλεξίου (18941988) 4 γεννήθηκε στο Ηράκλειο της Κρήτης. Η νεράιδα του δάσους (μυθιστόρημα. Για τη συμβολή της αυτή τιμήθηκε με εύφημο μνεία από το Υπουργείο Παιδείας. Η Έλλη Αλεξίου με τον Άρη Δικταίο και τον ποιητή και μουσικολόγο Φοίβο Ανωγειανάκη στην αυλή του σπιτιού της στην Καλλιθέα. υπήρξαν επίσης γνωστοί . αλλά έγραψε και πολλά μυθιστορήματα και διηγήματα. Η ψυχή του Σουλίου (ιστορικό μυθιστόρημα.3 Η Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη υπήρξε κυρίως ποιήτρια. των θρυλικών Κλασσικών Εικονογραφημένων.

σύζυγο της αδελφής της Γαλάτειας.Α. Μετά τη διάλυση του γάμου της Γαλάτειας και του Νίκου Καζαντζάκη. το 1962. όταν διορίστηκε στο Υπουργείο Εργασίας. Προσοχή! Συνάνθρωποι (1962). Εντάχθηκε στις τάξεις του Ε. Αφού ολοκλήρωσε τις σπουδές του στη Ζωσιμαία Σχολή. Κατόπιν εργάστηκε ως ιατρός μέχρι το 1924. Το 1947 απολύθηκε από το Υπουργείο Εργασίας λόγω των πολιτικών του πεποιθήσεων. προκειμένου να σπουδάσει στην Ιατρική Σχολή. Και ούτω καθεξής (1964). Μετά την αποφοίτησή της εργάστηκε ως δασκάλα στην πατρίδα της. Ασχολήθηκε με την παιδική λογοτεχνία και το θέατρο. Οι λογοτέχνες του Ε. Το 1901 ήρθε στην Αθήνα. όπου φυλάσσονται προσωπικά αντικείμενα.Κ. Ο Δήμος Καλλιθέας έχει τιμήσει την Έλλη Αλεξίου δίνοντας το όνομά της στο συγκρότημα δημοτικών σχολείων που βρίσκεται στη γωνία των οδών Σαπφούς και Αγίων Πάντων. 5 Γεννήθηκε στα Ιωάννινα. μετέπειτα δημοτικός σύμβουλος. Σπονδή (1964). Η Έλλη Αλεξίου με τον Μάρκο Αυγέρη. στο σπίτι της στην οδό Σαπφούς 49.Ε. Τέσσερα χρόνια αργότερα κλείστηκε στις φυλακές Αβέρωφ. Μάρκος Αυγέρης Μ ΑΡΚΟΣ ΑΥΓΕΡΗΣ είναι το φιλολογικό ψευδώνυμο του Γεώργιου Παπαδόπουλου (18841973). Και υπέρ των ζώντων (1972) και Κατερειπωμένα αρχοντικά (1977). Μυστήρια (1962). ενώ η απαγόρευση της κυκλοφορίας των βιβλίων της ήταν αρκετά σύνηθες φαινόμενο. Αργότερα πήρε δίπλωμα γαλλικής γλώσσας και διορίστηκε καθηγήτρια Γαλλικών. όπου έζησε αρκετά χρόνια. Κατά το 1931 εξέδωσε τη συλλογή διηγημάτων Σκληροί αγώνες για μια μικρή ζωή. Το 1928 έγινε μέλος του Κ. Αργότερα εξέδωσε τα μυθιστορήματα Γ΄ Χριστιανικό Παρθεναγωγείο (1934). βιβλία και έγγραφα της Έλλης και της αδελφής της. Με τη λύρα (1959). Δεσπόζουσα (1972) και τις συλλογές διηγημάτων Αναχωρήσεις και μεταλλαγές (1962). Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη. Λούμπεν (1940). Γιώργος Βαλέτας. μετά το θάνατο της αδελφής της Γαλάτειας. του Λευτέρη Αλεξίου και του Βάσου Δασκαλάκη. Μετά τον θάνατο της τελευταίας. υπολείμματα επαγγέλματος (1938). Καλλιθέας τον Σεπτέμβριο του 1943. μετέβη στην Κωνσταντινούπολη.ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΕΘΝΙΚΗ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ λογοτέχνες. Επέστρεψε στην Ελλάδα το 1962. όπου ειδικεύτηκε στην κοινωνική και επαγγελματική υγιεινή και τις κοινωνικές ασφαλίσεις. Σωτήρης Σκίπης. νυμφεύτηκε τη Γαλάτεια. Παραπόταμοι (1956). Μετά το τέλος του Εμφυλίου έζησε επί πολλά χρόνια αυτοεξόριστη στη Ρουμανία. Το 1966 δημοσίευσε τη βιογραφία του Νίκου Καζαντζάκη (1883-1957) με τίτλο Για να γίνει μεγάλος. στο Γ΄ Χριστιανικό Παρθεναγωγείο. Το 1920 παντρεύτηκε τον συγγραφέα Βάσο Δασκαλάκη. Η οικία αυτή φιλοξενεί σήμερα το Μουσείο Αλεξίου. και Γιώργης Λαμπρινός. Από το 1962 και εξής η Έλλη Αλεξίου έζησε με τον ποιητή Μάρκο Αυγέρη. Άνθρωποι. και υπήρξε γραμματέας της ομάδας των Εαμιτών λογοτεχνών.Μ. ο Αυγέρης έζησε με την Έλλη Αλεξίου στην οικία της στην Καλλιθέα.Α. το οποίο της ενέπνευσε το ομότιτλο πρώτο μυθιστόρημά της. 203 . του Μάρκου Αυγέρη. εκπόνησε διάφορα εκπαιδευτικά συγγράμματα και μεταφράσεις και εξέδωσε ανθολογίες της αντιστασιακής πεζογραφίας (1965) και ποίησης (1971). που την ενθάρρυνε να ασχοληθεί ενεργά με τη λογοτεχνία. Ταξίδεψε στη Γαλλία και τη Γερμανία. Το 1945 έφυγε για σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Σορβόνης με υποτροφία της γαλλικής κυβέρνησης. Φοίτησε στο Ανώτερο Παρθεναγωγείο του Ηρακλείου και στο Αρσάκειο της Αθήνας. Από αριστερά προς τα δεξιά: Γιάννης Χατζίνης. Κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής ανέπτυξε ενεργό αντιστασιακή δράση. απ’ όπου αποφοίτησε το 1907.Μ. Εξέδωσε τις ποιητικές συλλογές Το τραγούδι της τάβλας (1921). Ο Μάρκος Αυγέρης έκανε την πρώτη του εμφάνιση το 1904. Έλλη Αλεξίου.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ VIII 17ο Δημοτικό Σχολείο Καλλιθέας «Έλλη Αλεξίου» (φωτ. Σπ. 204 . Παναγιωτόπουλος).

Ε. Η Σαπφώ και οι κοινωνικοί αγώνες στη Λέσβο (1945). όπου υπέγραφε με το ψευδώνυμο Πέτρος Χαλκός. Το ιδιαίτερα ογκώδες συγγραφικό έργο του Κορδάτου στόχευε σε μία ουσιαστική αναθεώρηση της ελληνικής ιστορίας μέσα από το πρίσμα της μαρξιστικής κοσμοθεωρίας. της Φιλολογικής Στέγης Εφταλιώτη στη Μήθυμνα και της Νεοελληνικής Φιλολογικής Εταιρείας. και έλαβε ενεργό μέρος στην Εθνική Αντίσταση. Δημοσίευσε πολλές μελέτες και άρθρα σε επιστημονικά περιοδικά και εφημερίδες και εξέδωσε μεγάλο αριθμό βιβλίων ιστορικού περιεχομένου.Κ.ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΕΘΝΙΚΗ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ Αντίδρομα και παράλληλα (1969). Σπούδασε φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και ακολούθως διορίστηκε καθηγητής Μέσης Εκπαίδευσης.Κ. Επίσης έγραψε πολλά κριτικά δοκίμια και μελέτες και εκπόνησε πολλές μεταφράσεις τόσο αρχαίων κλασικών όσο και Ευρωπαίων συγγραφέων. Γιώργος Βαλέτας Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΑΛΕΤΑΣ (1907-1989)6 γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Λέσβο. Εισαγωγή εις την ιστορίαν της ελληνικής κεφαλαιοκρατίας (1930). Ο Γιάννης Κορδάτος. Γιάννης Κορδάτος Ο ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΟΡΔΑΤΟΣ (1891-1961) 7 γεννήθηκε στη Ζαγορά του Πηλίου. Τα σημερινά προβλήματα του ελληνικού λαού (1945). Μετά την απελευθέρωση υπέστη νέες διώξεις. το έργο του. υπήρξε ιδρυτής και διευθυντής του Γραμματολογικού Κέντρου του Νέου Ελληνισμού. Μετά το τέλος της στρατιωτικής του θητείας το 1918. Τα αρχαία ελληνικά γράμματα και η αξία τους (1943). Ο Δήμος Καλλιθέας έχει τιμήσει τον Μάρκο Αυγέρη δίνοντας το όνομά του στο Πολιτιστικό Κέντρο επί της οδού Σαπφούς 21. μετέπειτα Κ. όπου είχε καθηγητή τον Δημήτρη Γληνό. Μετέφρασε αρχαίους συγγραφείς και εξέδωσε παλαιά κείμενα. 205 . ενώ κατά την περίοδο 19341946 εργάστηκε ως τμηματάρχης της Διεύθυνσης Γραμμάτων και Τεχνών του Υπουργείου Παιδείας. Τα πιο σημαντικά του έργα είναι: Αρχαίες θρησκείες και χριστιανισμός (1927). Από πολύ νέος έλαβε μέρος τόσο στο εργατικό κίνημα όσο και στο κίνημα του δημοτικισμού. ενώ κατά την περίοδο της γερμανικής κατοχής έγινε μέλος του Ε. Στα τέλη της δεκαετίας του 1940 ίδρυσε τη Νεοελληνική Βιβλιοθήκη στο πλαίσιο της οποίας εξέδωσε τα άπαντα πολλών Νεοελλήνων λογοτεχνών. του οποίου έγινε και γραμματέας κατά την περίοδο 1922-1924. Θεσσαλία. Λεσβιακαί Σελίδες και Αιολικά Γράμματα. Ήταν ιδρυτικό μέλος του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος Ελλάδος (Σ.Ε.).Μ. Ακρόπολις και Ριζοσπάστης. Στη διάρκεια της δικτατορίας του Ι. αναμείχθηκε ενεργά με την πολιτική ασπαζόμενος τα σοσιαλιστικά ιδεώδη. Η τελευταία δίκη του Ιωάννη Κορδάτου έλαβε χώρα το 1958. στο Ελληνογαλλικό Λύκειο της Κωνσταντινούπολης και στο Γυμνάσιο Βόλου. Διετέλεσε δημοτικός σύμβουλος Καλλιθέας. Η κριτική του χαρακτηρίζεται από ουσιαστική θεωρητική κατάρτιση και μαρξιστική θεώρηση. στο Ελληνογερμανικό Λύκειο της Σμύρνης. Μεταξά συνελήφθη και εξορίστηκε. Χατζίνη. Πολιτιστικός Οργανισμός Δήμου Καλλιθέας). Επιπλέον.Ε. Επίσης εξέδωσε τα λογοτεχνικά περιοδικά Νεοελληνικές Σπουδές.Α. το οποίο βρίσκεται πολύ κοντά στην οικία της Έλλης Αλεξίου. Η ιστορία του ελληνικού εργατικού κινήματος (1931). Το 1910 εγκαταστάθηκε στην Καλλιθέα. Κατά την περίοδο 1938-1941 διηύθυνε τη Βιβλιοθήκη Αρχαίων Ελλήνων Ποιητών και Πεζογράφων των εκδόσεων Ζαχαρόπουλου. Υπήρξε δημοσιογράφος στις εφημερίδες Κήρυκας. η εποχή του (1938) βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών. Φοίτησε στο Ελληνικό Σχολείο της Ζαγοράς. Το 1924 δημοσίευσε τη μελέτη του Η κοινωνική σημασία της Ελληνικής Επαναστάσεως του 1821. Φωνές της νύχτας (1970) και Άπαντα ποιητικά (1975). που προκάλεσε επαίνους αλλά και αρνητικά σχόλια λόγω των πολιτικών του θέσεων από τους λογίους της εποχής. Ιστορία Επιστολή του Γιώργου Βαλέτα προς τον Γιάννη Χατζίνη (αρχείο Γ. Το έργο του Ο Παπαδιαμάντης. Παράλληλα ασχολήθηκε συστηματικά με τη λογοτεχνική κριτική δημοσιεύοντας μελέτες και άρθρα για Νεοέλληνες λογοτέχνες. Η ζωή. προκειμένου να σπουδάσει νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ VIII Θεατρική παράσταση στο βουνό για τους αντάρτες με έργο του Γιώργου Κοτζιούλα (αρχείο Μουσείου Εθνικής Αντίστασης οδού Μπιζανίου). 206 .

Το πολυσύχναστο βιβλιοπωλείο του Λουκάτου μετατράπηκε σε κέντρο ουσιαστικής αντίστασης. υπάλληλοι. Γκρίτση). δηλαδή ο πυρήνας των πνευματικών ανθρώπων που συγκεντρώνονταν στο ζαχαροπλαστείο του Κελέφα και το βιβλιοπωλείο του Λουκάτου. Σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών.Α. Ο δημοσιογράφος Επαμεινώνδας Καούρης.Σ. Το έργο του Κοτζιούλα χαρακτηρίζεται από τη δύναμη του ποιητικού ταλέντου. Η Παλαιά Διαθήκη στο φως της κριτικής (1947). Η αρχαία τραγωδία και κωμωδία (1954). Ακμή και παρακμή του Βυζαντίου (1953). απροσδιόριστοι […]. Τα άπαντά του εκδόθηκαν το 1959 από επιτροπή διανοουμένων. Ο Κοτζιούλας ίδρυσε τη Λαϊκή Σκηνή. δημοσιογράφοι. καθηγηταί. Πήρε ενεργό μέρος στην Εθνική Αντίσταση οργανώνοντας θεατρικές παραστάσεις (Λαϊκή Σκηνή) σε ανταρτοκρατούμενες περιοχές με έργα που ζωντάνευαν ήρωες της Επανάστασης του 1821 ή αναπαριστούσαν τη ζωή των ανταρτών στα βουνά και των καθημερινών ανθρώπων στην ύπαιθρο. Ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας (1959-1960). ενώ παράλληλα μάθαινε Γαλλικά και Αγγλικά. Κατά την περίοδο 1940-1944 οι Καλλιθεάτες λογοτέχνες ανέπτυξαν σημαντική αντιστασιακή δράση γράφοντας ανατρεπτικά κείμενα. στη θέση του βρισκόταν η αποθήκη του Λάζαρου Ασλανίδη (αρχείο Ι. 207 .ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΕΘΝΙΚΗ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας (1947). Τα Αμπελάκια και ο μύθος για το συνεταιρισμό τους (1955). οι φήμες και να διηγηθούνε τα τελευταία αντιχιτλερικά ανέκδοτα. Ιστορία της αρχαίας Ελλάδος (1955-1956). έπειτα από προτροπή των συναγωνιστών του ανταρτών της 8ης Μεραρχίας του Ε. άλλοι που ξεκίναγαν. τι είπαν το κρυφό ραδιόφωνο. Γιώργος Κοτζιούλας Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΤΖΙΟΥΛΑΣ (1909-1956)8 γεννήθηκε στην Πλατανούσσα της Άρτας. Ο Δήμος Καλλιθέας έχει τιμήσει τον Ιωάννη Κορδάτο δίνοντας το όνομά του στο Πολιτιστικό Κέντρο επί της οδού Ηρακλέους 22.9 Εξέδωσε πολλές ποιητικές συλλογές και έγραψε δοκίμια. που τύπωναν και μοίραζαν κρυφά. είχαν ιδρύσει λίγο πριν από την Κατοχή τον Πνευματικό Κύκλο Καλλιθέας. Στόχος τους ήταν η δυναμική διεκδίκηση της ελευθερίας του λόγου. Ονόματα πασίγνωστα στους κύκλους της Τέχνης και της Επιστήμης. Ήταν άνθρωποι κάθε λογής. ο παράνομος τύπος. Φίλοι και γνωστοί του μαγαζιού που έρχονταν κάθε βράδυ να μάθουνε τα νέα. αρκούσε που κάποιος άλλος γνωστός τον ήξερε και μιλάγαμε ελεύθερα μπροστά του. Εργάστηκε ως διορθωτής τυπογραφικών δοκιμίων και ως μεταφραστής. αν ξέρανε τι μαζευόμα- Το βιβλιοπωλείο του Λουκάτου σήμερα (αρχείο Ι. Πριν οικοδομηθεί το βιβλιοπωλείο του Λουκάτου.Λ. Οι Γερμανοϊταλοί που γύριζαν απ’ έξω. Επίσης μετέφρασε Γάλλους ποιητές. συνταξιούχοι. Ιστορία της νεώτερης Ελλάδος (1957-1958). Ηπείρου-Δυτικής Στερεάς Ελλάδας. τον καθαρό λόγο. αξιωματικοί. θυμάται: «Συγκεντρωνόμαστε τόσος κόσμος που είναι αξιοπερίεργο πώς το θεωρούσαμε φυσικό […]. Σιγά-σιγά είχαμε γνωριστεί λίγο-πολύ όλοι. τακτικός θαμώνας στου Λουκάτου. Τα ίδια πρόσωπα. Γκρίτση). εμπορευόμενοι. Προσβλήθηκε από φυματίωση και ταλαιπωρήθηκε περνώντας αρκετά χρόνια σε σανατόρια. είχαμε αποκτήσει εμπιστοσύνη μεταξύ μας κι άμα δεν πολυξέραμε κανένα. τη λυρική τρυφερότητα και το κοινωνικό περιεχόμενο.

Και δεν είχε άδικο».14 . εδώ κι εκεί. ενώ τη δική του χειρονομία αδιάκοπα την παραμέριζαν και την αγνοούσαν. Όσο για την πιστολιά. πως ο Σκίπης ριψοκινδύνευσε αρκετά ανεβαίνοντας στο βήμα αμέσως μόλις ο Άγγελος Σικελιανός (1884-1951) είχε ολοκληρώσει την απαγγελία του πασίγνωστου «Ηχήστε. Και δεν είχαν άδικο. τράβηξαν κατά τη σκηνή να δουν πώς γινόταν αυτό το περίεργο θέαμα. Αντίστοιχη δράση είχαν και ο Σύλλογος Κωνσταντινουπολιτών καθώς και ο Σύλλογος Ποντίων «Αργοναύται . πέσαν στο δρόμο και στο συνεχόμενο οικόπεδο και γίναν καπνός. Τον συνέλαβαν λίγο αργότερα «δι’ ἀσήμαντον ἀφορμήν». στίχους όχι απλώς θαρραλέους. Σύμφωνα με το στενό του φίλο Γιάννη Χατζίνη: «Ο Σκίπης υπόφερε ύστερα τόσο πολύ που έβλεπε να υπερισχύει η μνήμη του ποιήματος του Σικελιανού. οφείλουμε να αναφέρουμε και την αξιοσημείωτη φιλανθρωπική δράση της Κοινωνικής Λέσχης Καλλιθέας. Ο Χατζίνης αναφέρει πως ο Σκίπης: «με φωνή παλλόμενη και αποφασιστική. μάλιστα. που καθ’ όλη τη διάρκεια της Κατοχής δεν σταμάτησε καθόλου τις παραστάσεις του. Πάντως το γεγονός ότι η ριψοκίνδυνη πράξη του Σκίπη στην κηδεία του Παλαμά επισκιάστηκε από την απαγγελία του Σικελιανού.ΚΕΦΑΛΑΙΟ VIII στε και λέγαμε. πιωμένοι. Τα μέλη της.11 Όμως. τόνωναν αποτελεσματικά το φρόνημα των ταλαιπωρημένων Καλλιθεατών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο καραγκιοζοπαίχτης Π.10 Το περίφημο ποίημα που απάγγειλε ο Σωτήρης Σκίπης μπροστά στον ανοιχτό τάφο του Κωστή Παλαμά στις 28 Φεβρουαρίου 1943 ήταν ενδεικτικό του γενικού πνεύματος που διακατείχε τα μέλη του Πνευματικού Κύκλου Καλλιθέας. όταν ήταν χειμώνας. θα ήταν μεγάλη παράλειψη να κλείσουμε την ενότητα αυτή χωρίς να τονίσουμε τη σημαντικότατη προσφορά των ηθοποιών και θιασαρχών. είχε πληγώσει τον ηρωικό ποιητή. ώστε πολλές φορές είπε (και ήταν ειλικρινής) πως θα προτιμούσε να τον είχαν σκοτώσει τότε οι Γερμανοί. δονημένους από αντιστασιακό πάθος. Αλλά πώς να φύγουν από κει μόνοι; Οι νεαροί και η αδέσποτη μαρίδα σκαρφάλωσαν στους μαντρότοιχους. Ξαφνικά ακούγεται μια πιστολιά. Μιχόπουλος. Εμείς ούτε καταλαβαίναμε στα σωστά τον κίνδυνο και παρέες-παρέες. κι αφού σταθήκανε και κοίταξαν λίγο. Αυτό ήταν. ένας από αυτούς. τουρτουρίζοντας κιόλας από το κρύο κι απ’ τον υποσιτισμό. Πετάγονται όλοι απάνω κι αρπάζοντες τα παιδιά. διάβασε τους δικούς του στίχους. ορμούν κατά την πόρτα. παρά τον διωγμό που υπέστησαν. Πίστευε πως ένα τέτοιο τέλος θα του έδινε τη σφραγίδα του ποιητή-ήρωα. Παρ’ όλα αυτά οι Γερμανοί αξιωματικοί που παρευρέθηκαν στην κηδεία δεν συνέλαβαν τον Σκίπη επί τόπου. θα μας μπλοκάριζαν όλους για μάντρωμα. μόνον ο Σικελιανός είχε επίσημη άδεια από τους Γερμανούς να απαγγείλει στίχους προς τιμήν του νεκρού Παλαμά. οι οποίοι με παραστάσεις και προβολές ταινιών που διοργάνωναν οποτεδήποτε μπορούσαν. Μπαίνοντας μέσα. καθώς το οίκημα όπου στεγαζόταν η Λέσχη επιτάχθηκε από τους Γερμανούς.12 Εξίσου παράνομο ήταν το ποίημά του Η Ελλάδα Δεσμώτρια και η ποιητική συλλογή Μέσ’ από τα τείχη που κυκλοφορούσαν λιθογραφημένα ή σε χειρόγραφα από χέρι σε χέρι. αλλά επικίνδυνα προκλητικούς».Κομνηνοί». όσοι είχαν. των ιδιοκτητών κινηματογραφικών αιθουσών καθώς και των καραγκιοζοπαιχτών. Η αποφασιστικότητα και το πείσμα του τον οδήγησαν δύο φορές στη σύλληψη αλλά και σε διάφορες κωμικοτραγικές περιπέτειες. Παραθέτουμε χαρακτηριστικό περιστατικό. Τέλος. μέσα στο μαγαζί.13 Στο πλαίσιο της αναφοράς στη δράση των Καλλιθεατών του πνεύματος κατά τη διάρ- 208 κεια της γερμανικής κατοχής. οργάνωσαν παιδικά συσσίτια και έδρασαν ως παράρτημα της «Φανέλλας του Στρατιώτη». πέρα ως πέρα…». βλέποντας τους καραγκιοζοπαίχτες που κουνούσανε τις φιγούρες πήρε μία και την ακούμπησε στο πανί πολεμώντας να παίξει και αυτός. ήταν μία λάμπα του ηλεκτρικού που ο Γερμανός τη χτύπησε με τη φιγούρα κι έσπασε με πάταγο». όπως το διαβάσαμε στο Άστυ Καλλιθέας: «Είχαν μπει τρεις Γερμανοί φαντάροι. Ποιος να του μιλήσει! Απ’ έξω που βλέπανε άρχισαν να φοβώνται μη γύριζε άσχημα το πράγμα. δονήστε σύγκορμη τη χώρα. οι σάλπιγγες… Καμπάνες βροντερές. Φαίνεται. κουβεντιάζαμε του καλού καιρού».

Ιανουάριος 1946 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας).ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΕΘΝΙΚΗ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ Πρόγραμμα εκδήλωσης του Παλλάδιου Καλλιθέας προς τιμήν του Σωτήρη Σκίπη. 209 .

Similarly to intellectuals in other Athenian suburbs. organised fundraisings activities. Sofia MauroeidePapadake. Just before the outburst of the World War II. The Kallithean intellectuals played a significant part in it. Kallithea was one of the most important resistance centres in the periphery of Athens. the literary critic Giorgos Valetas Cultural activity during World War II (1907-1989) and Giorges Lambrinos were active EAM members. Leading figures in these movements were Soteres Skipes. This was due to the systematic activity of the National Liberation Front (EAM). Elle Alexiou. as Skipes did not have an official permission to do so. 210 D URING THE PERIOD OF THE GERman Occupation. the Panhellenic Association of Fighting Youths (PΕΑΝ) and the Unified Panhellenic Youth Organisation (EPON). Maurœide-Papadake together with Skipes.CHAPTER VIII INTELLECTUALS IN NATIONAL RESISTANCE by Anastasia Leriou Elle Alexiou and Markos Augeres. the historian Giannes Kordatos. these people founded the Kallithea Intellectual Circle dynamically claiming freedom of speech. The much frequented Loukatos bookstore became a true resistance centre. Alexiou. Chatzines. As a matter of fact. During the years 1940-1944. The Kallithea order of the Unified Panhellenic Youth Organisation (EPON) marching along the streets of Kallithea (Museum of National Resistance at Bizaniou Street collection). As soon as the pœt Ag- . This was quite a risky endeavour. Kallithea intellectuals engaged in resistance action by producing subversive writings printed and distributed in secret. protests and public gatherings. they took part in strikes. The rebellious spirit embodied by the Kallithea Intellectual Circle members was evident in the pœm recited by Soteres Skipes on the occasion of Kostes Palamas’ funeral in 28 February 1943. and Markos Augeres.

had completed his recitation. Furthermore. as it lifted considerably the spirits of the troubled Kallitheans. 211 . More charities were organised by the Association of Constantinoupolites and the Association of Pontians “ArgonautaiKomnenoi”. shadow puppeteers and cinema owners was of particular importance. gelos Sikelianos (1884-1951). it is essential to mention the remarkable charity activity undertaken by the members of the Social Kallithea Club. Sofia Mauroeide-Papadake and Elle Alexiou. despite the facts that many of them were persecuted and the Club’s building was commandeered by the Germans. the cultural resistance undertaken by actors. the only speaker with an official permission. Surprisingly. At this point. he was not arrested on the spot.INTELLECTUALS IN NATIONAL RESISTANCE Theatrical play organised by the organisation “GynaikesKallitheas” in 1945 (Museum of National Resistance at Bizaniou Street collection). From left to right: Markos Augeres. but a few days later. Skipes decisively climbed up the podium and started reciting his passionate verses honouring dead Palamas. Galateia Kazantzake.

Η οδός Θησέως το 1950 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). .

Έτσι. η αρωματοποιία του Ιωάννου Μενούνου. το εργοστάσιο ελαστικών Ελβιέλα. η Καλλιθέα συγκέντρωσε μεγάλο ποσοστό εργατικού δυναμικού. τα κεντρικά σφαγεία του Ταύρου. η Ελβίτα. η Βιομηχανία Επίπλων Σαρίδης. η φαρμακοβιομηχανία Καλμόλ. η ΒIKA. χωρίς να διαθέτουν δυνατότητα φωτισμού και άρτιου συστήματος ύδρευσης και αποχέτευσης. Από το 1950 μέχρι τη δεκαετία του 1970 ο πληθυσμός της Καλλιθέας διπλασιάστηκε: από 47. όπως η ΙΖΟΛΑ. η Σιβιτανίδου. τα πλαστικά του Αμπατζή. από όλες σχεδόν τις αγροτικές περιοχές της χώρας. Η μεγάλη αυτή αύξηση του πληθυσμού οφείλεται κυρίως στα διαδοχικά ρεύματα εσωτερικής μετανάστευσης. Ασφαλτοστρωμένοι ήταν μόνο οι δρόμοι στο κέντρο της Καλλιθέας.000 το 1971. η Βιοχρώμ. η Φιλαρέτου και η Χαροκόπου. όπως η λεωφόρος Θησέως. η Βουλκάνια. Οι προσφυγικές γειτονιές και οι απόκεντρες συνοικίες είχαν το «προνόμιο» της λάσπης και της σκόνης. Δεν υπήρχε ούτε μία παιδική χαρά. η δεύτερη στο κέντρο και η τρίτη στις Τζιτζιφιές. άγγιξε τις 85. τη στιγμή που διάφορα δημοτικά οικόπεδα χαρίζονταν ή αφήνονταν να καταπατηθούν από «επιτήδειους». το Λιθογραφείο Φοίνιξ και πολλές άλλες μικρότερες βιοτεχνικές . που απασχολήθηκε στις σημαντικές για την εποχή βιομηχανικές μονάδες. Η πρώτη με άξονα την οδό Χαροκόπου.1 Ολόκληρη η γεωγραφική επιφάνεια της πόλης κατά τις δύο μεταπολεμικές δεκαετίες καλύφθηκε σταδιακά από ένα δίχτυ πολυκατοικιών. Η ίδρυση στο κέντρο της πόλης του συνεταιρισμού των ιδιοκτητών Κεντρικής Αγοράς σε συνδυασμό με τις αντίστοιχες εμπορικές οδούς οδήγησε ουσιαστικά στη δημιουργία τριών οικιστικών περιοχών.000 κατοίκους κατά την επίσημη απογραφή του 1951. η Πειραϊκή Πατραϊκή.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΧ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΣΤΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ 1950-1974 της Άννας Μουρουγκλού Η Η Καλλιθέα μετά τον Εμφύλιο ΕΙΚΟΝΑ ΠΟΥ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΕ Η ΠΟΛΗ ΜΕΤΑ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΗΤΑΝ ΜΑΛΛΟΝ απελπιστική. μέσα στο οποίο άρχισαν να δημιουργούνται ζώνες εμπορικής δραστηριότητας. η οδός Δήμητρος. Οι τρεις αυτές ζώνες εμφάνισαν μια οικονομική και πολιτιστική αυτονομία από τα μέσα της δεκαετίας του 1950. πολλές από τις οποίες λειτουργούσαν και πριν από τον πόλεμο.

η οποία προκλήθηκε από τη σύγκρουση μεταξύ των πρώην συμμάχων του εμφύλιου πολέμου για τον έλεγχο της εξουσίας. άστεγοι και άνεργοι. το 1961 αυξήθηκαν στο 43. Εξώφυλλο προπαγανδιστικού φυλλαδίου της U. Ενισχυμένη από τα αμερικανικά κεφάλαια του σχεδίου Μάρσαλ.I. . Το λογότυπο της αμερικανικής αποστολής βοήθειας. εντατικοποιήθηκαν οι ρυθμοί της αστικοποίησης του ελληνικού πληθυσμού. για την αμερικανική βοήθεια στην Ελλάδα.7% του πληθυσμού. Στην περίοδο μετά τον εμφύλιο πόλεμο. Σε όλη τη διάρκεια των δεκαετιών του 1950 και 1960 η ανεργία στις πόλεις άγγιζε το 30%. ιδιαίτερα στην πρωτεύουσα.3% και το 1971 άγγιξαν το 53. ιδεολογική και αστυνομική επίθεση εναντίον της Αριστεράς και κάθε προοδευτικής σκέψης.S. οριοθέτησε την ανάπτυξη της εργατικής τάξης που άρχισε να υπερκαλύπτει ολοένα και μεγαλύτερο ποσοστό του ενεργού πληθυσμού. η ελληνική οικονομία ήδη από το 1951 είχε αρχίσει να ακολουθεί ρυθμούς ανάπτυξης και. το οποίο έπρεπε υποχρεωτικά να εμφανίζεται σε όλα τα κιβώτια. όπως και διωκόμενοι για πολιτικούς λόγους.S. Εκατοντάδες χιλιάδες κάτοικοι της καθημαγμένης από την Κατοχή και τον Εμφύλιο ελληνικής υπαίθρου. να στρέφεται προς τον εκσυγχρονισμό της χώρας. Ο αστικός πληθυσμός αυξήθηκε τόσο πολύ.ΚEΦΑΛΑΙΟ IX ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ 1950-1974 Εκφόρτωση σιτηρών της επισιτιστικής βοήθειας του σχεδίου Μάρσαλ. ώστε για πρώτη φορά ξεπέρασε τον πληθυσμό της υπαίθρου. παρά τις δομικές της αντιφάσεις. από την έκδηλη ξένη επέμβαση στις εσωτερικές υποθέσεις της χώρας. υποχρεώθηκαν αντικειμενικά να τραπούν προς τις μεγάλες πόλεις και ιδιαίτερα προς την Αθήνα. 214 Τ ο πολιτικό κλίμα μετά τον Εμφύλιο διαμορφωνόταν από την πολιτική αστάθεια. αλλά και τη σκληρή. Το 1951. φαινόμενο που είχε ασφαλώς αρχίσει να διαμορφώνεται ήδη από τα μέσα του 20ού αιώνα. Στις πόλεις επικράτησε αρχικά μεγάλη φτώχεια και η επιβίωση του πληθυσμού εξασφαλίστηκε σε μεγάλο βαθμό χάρη στην αμερικανική βοήθεια. Η σχετική ανάπτυξη της βιομηχανίας κατά τα τέλη της δεκαετίας του ’60. οι κάτοικοι στις ελληνικές πόλεις έφταναν το 37.2%.

η εκλογή του οποίου επιτεύχθηκε ύστερα από τρεις ψηφοφορίες του δημοτικού συμβουλίου. στις 15 Απριλίου 1951 διεξάγονται οι πρώτες δημοτικές εκλογές έπειτα από δεκαεπτά χρόνια.ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΣΤΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ 1950-1974 μονάδες που συγκέντρωσαν σημαντικό αριθμό εργατοτεχνιτών και ανειδίκευτων εργατών από την ύπαιθρο και διάφορες περιοχές της Αθήνας. Κατά τη δεύτερη ψηφοφορία. είχε για πρώτη φορά διοριστεί δημοτικός σύμβουλος το 1945 επί δημαρχίας Νικολάου Ζερβού. Μαστρογιαννάκος είχε λάβει δέκα ψήφους. ο Νικόλαος Ζερβός. Καταγόμενος από τη Λακωνία. η εκλογή του δημάρχου δεν γινόταν απευθείας από το εκλογικό σώμα. ο Πρόδρομος Γιαννάς οκτώ. Ο Σ. το δημαρχιακό αξίωμα διεκδίκησαν ο Νικόλαος Σκανδαλάκης. Σύμφωνα με τη νομοθεσία της εποχής. Σκανδαλάκη (1951) του πρώτου αιρετού δημάρχου Καλλιθέας μετά τον Eμφύλιο (αρχείο Ρ. πρώτος αναδείχθηκε ο Π. διορισμένος δημοτικός σύμβουλος κατά τη θητεία του Τηλέμαχου Κοσμίδη (1946-1949). αλλά από τους εκλεγμένους τακτικούς και αναπληρωματικούς δημοτικούς συμβούλους. Γιαννάς με 23 ψήφους. ο Γεώργιος Ιατρίδης. 215 . Ο Νικόλαος Σκανδαλάκης ήταν ο νικητής της αναμέτρησης. στις 5 Ιουνίου 1951. δεύτερος ο Ν. Σύμφωνα με τον Νόμο 1454/50 δικαίωμα ψήφου είχαν 48 τακτικά και αναπληρωματικά μέλη. Η πρώτη συνεδρίαση του δημοτικού συμβουλίου για εκλογή δημάρχου έγινε στις 7 Μαΐου 1951. Χαμπέρης με τέσσερις και ο Κ. Κοσμίδης Η ορκομωσία του Ν. ο οποίος υπήρξε κυρίαρχη πολιτική προσωπικότητα του δήμου καθ’ όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του 1950. Κοσμίδης με πέντε ψήφους. Κύριος εκπρόσωπος του Κέντρου κατά την ίδια περίοδο διετέλεσε ο παθολόγος Λεωνίδας Μαλαχίας. Ακολούθησαν ο Τ. Μακρίδης με τρεις ψήφους. Από το 1936 είχε ιδρύσει στην Καλλιθέα τη χειρουργική κλινική Άγιοι Πάντες. ο Γ. ο Χ. Στις δημοτικές εκλογές του Απριλίου του 1951. Στο βάθος διακρίνεται το σχολείο Θετικής Αγωγής του Αποστολόπουλου (αρχείο Ρ. Ιατρίδης και ο Ν. Νικόλαος Σκανδαλάκης (1951-1961) Ν ΙΚΗΤΗΣ ΤΩΝ ΕΚΛΟΓΩΝ αναδείχτηκε ο γιατρός Νικόλαος Σκανδαλάκης. Εθνική εορτή στην Καλλιθέα στις αρχές του 1950. Σκανδαλάκης επτά. Δημοτικές αρχές 1951-1967 Μ ΕΣΑ ΣΕ ΕΝΑ ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ρευστό πολιτικό πλαίσιο και στην προσπάθεια του καθεστώτος για ανασυγκρότηση των κρατικών θεσμών. Σκανδαλάκης με 18 και τρίτος ο Ν. Δημητριάδου). τα οποία συγκροτούσαν το δημαρχαιρεσιακό σώμα. ο Πρόδρομος Γιαννάς (πρόεδρος της λέσχης Παλλάδιον) και ο Σταμάτης Μαστρογιαννάκος. Δημητριάδου).

ΚEΦΑΛΑΙΟ IX 216 .

Θ. αναζητώντας πόρους για το ταμείο του δήμου. Ε. Τσιμένης. θὰ εἴμεθα ἡ ἀντιπολίτευσις ἥτις καὶ αὐτὴ θὰ συμβάλλει εἰς τὴν καλὴν λειτουργίαν παντὸς ὀργανισμοῡ». Λυμπερόπουλος. Θ. Τέλος. Γ. Τ. Λ. Λαριτζάκης. Ιατρίδης.2 Ύστερα από αυτό το αποτέλεσμα. Μπαρού. Ζερβός. Γιαννά. Χαμπέρης και Ε. Παλαιών Σφαγείων και Τζιτζιφιών και απομάκρυνση των φυλακών από την Καλλιθέα για να επαναστεγαστούν τα σχολεία στον χώρο. ο Σταμάτης Μαστρογιαννάκος είχε τότε υπογραμμίσει την επιφυλακτικότητα της παράταξής του σημειώνοντας ότι η ομάδα της οποίας ήταν επικεφαλής «θὰ συντρέξει τὸν Δήμαρχον εἰς τὸ ἔργον του ἐφόσον πολιτευθῇ σύμφωνα μὲ ὅσα ἐξέθεσε. κατασκευή δικτύου ύδρευσης στις περιοχές Χαροκόπου. Καραγιάννης. Α. Χ. Ανδρειωμένος. Μακρίδης. Κοσμίδης. Βαρλάς. Μαλαχίας. Παπαδάκης. Κ. Δημητριάδου). Βιτσάρας.3 Δημοτικοί σύμβουλοι κατά την περίοδο 1951-1954 διετέλεσαν οι Χ. το δημοτικό συμβούλιο είχε να αντιμετωπίσει κυρίως το πρόβλημα των συγκοινωνιών της πόλης. με άμεσο αποτέλεσμα να ξεσηκωθεί πλήθος δημοτών και το δημοτικό συμβούλιο να αρχίσει κύκλο επαφών για να αποκαταστήσει το πρόβλημα. Σ. Χ. τὴν ἠθικὴν καὶ τὴν ἀνιδιοτέλειαν».4 Ο δήμαρχος ανακοινώνει το πρόγραμμά του. Ν. 217 . σύμφωνα με το οποίο προβλεπόταν αποπεράτωση των προσφυγικών οικιών. Π. 5 Το ίδιο καλοκαίρι. Γιαννάς. Γ. Μωραϊτίδης. Προσδιορίζοντας τη στάση της Αριστεράς. Σ. Γ. Χ. Ροντήρη. Μακρίδης. Α. Παυλόπουλος. κάλυψη του ρέματος της Κατσιποδούς. Ο Νικόλαος Σκανδαλάκης παρέλαβε τη διοίκηση του δήμου σε κατάσταση πλήρους αποδιοργάνωσης και με ανύπαρκτη εισοδηματική πολιτική. Γ.ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΣΤΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ 1950-1974 με έξι. Ε. Λέφα. το Η πλατεία Δαβάκη σε φωτογραφία της δεκαετίας του 1960 (αρχείο Ρ. στην τρίτη ψηφοφορία στις 14 Ιουνίου 1951 εξελέγη τελικά δήμαρχος Καλλιθέας ο Νικόλαος Σκανδαλάκης με 29 ψήφους έναντι 18 του Π. Στις πρώτες συνεδριάσεις του. Οι δρόμοι της πόλης ήταν στο μεγαλύτερο ποσοστό αδιαμόρφωτοι και τα δίκτυα αποχέτευσης και υδροδότησης σχεδόν ανύπαρκτα στο μεγαλύτερο τμήμα της πόλης. ο Νικόλαος Σκανδαλάκης υποσχέθηκε ότι θα εργαστεί «μὲ ὁδηγὸν τὸ δίκαιον. καθώς καταργήθηκε η γραμμή του τραμ Παλαιού Φαλήρου και Καλλιθέας. Ἄλλως. Κασιάνης. Μαστρογιαννάκος. Ι. Ι. Γιακουμίδης.

όπου και εκτελέστηκαν. έστελναν μηνύματα σε αριστερές οργανώσεις του εξωτερικού. Εκτός από την πολιτική κρίση που επιδεινώθηκε μετά την «Εκτέλεση των τεσσάρων». Μπελογιάννη.Κ. μέσω του οποίου οι ιθύνοντες του παράνομου τότε Κ. Μπάτση.ΚEΦΑΛΑΙΟ IX Η ΕΚΤΕΛΕΣΗ ΤΩΝ ΤΕΣΣΑΡΩΝ Το οίκημα στην Καλλιθέα όπου αποκαλύφθηκε ο παράνομος ασύρματος. πίσω από το νοσοκομείο Σωτηρία. Μεταξύ αυτών συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν στις φυλακές Καλλιθέας οι Ν.ά.Ε. καὶ Ν.. με απόλυτη μυστικότητα. Καλουμένου. Τουλιάδης κ. . Μπάτσης. Αργυριάδης. κατέλαβον ἐξ ἀπροόπτου ὄχι μόνο τοὺς βουλευτὰς τῶν κυβερνητικῶν κομμάτων ἀλλὰ καὶ τὴν ἰδίαν τὴν κυβέρνησιν. Αργυριάδη και τον Ν. Πλαστήρα υπήρξε εντονότατη. Μπάτση. κυρίως των Βαλκανίων. Σ Το πρωτοσέλιδο της εφημερίδας Έθνος (17/11/1952) που αναγγέλλει την εκλογική νίκη του Παπάγου.Ε. Στο πολιτικό ρεπορτάζ των εφημερίδων της 31ης Μαρτίου 1952 σημειώνεται με έμφαση η πληροφορία ότι: «Αἱ γενόμεναι τὴν πρωίαν τῆς χθὲς ἐκτελέσεις τῶν στελεχῶν τοῦ Κ. παρά τη διεθνή κινητοποίηση για την απονομή χάριτος. ενώ συνελήφθησαν πολλοί Καλλιθεάτες και κάτοικοι όμορων δήμων. μεταφέρθηκαν από τις φυλακές Καλλιθέας στον συνήθη χώρο των εκτελέσεων. τον Δ. Τον Φεβρουάριο του 1952 το Στρατοδικείο καταδίκασε σε θάνατο τον Ν. Ν. Στις 30 Μαρτίου 1952. έγινε επίσης κατανοητό από τους Έλληνες ότι ο Εμφύλιος συνεχιζόταν και μετά τη λήξη του και ότι δύσκολα θα τερματίζονταν τα πολιτικά πάθη και οι ανταγωνισμοί στο πολιτικό προσκήνιο. Καλούμενο. Η δυσφορία στους κόλπους του κόμματος του πρωθυπουργού Ν.Κ. Οἱ ἁρμόδιοι ὑπουργοὶ δέν ἐπληροφορήθησαν τάς ἐκτελέσεις. Καλούμενος. Μπελογιάννη. Ἠλ. Μπελογιάννης. τον Ηλ. γεγονός που οδήγησε στη σύλληψη και την εκτέλεση του Νίκου Μπελογιάννη (ένθετη φωτογραφία) και έξι ακόμα συντρόφων του. Μπισμπιάνος. Ο χειριστής του ασύρματου Νίκος Βαβούδης αυτοκτόνησε στην κρύπτη. 218 τις 14 Νοεμβρίου 1951 βρέθηκε από τις αρχές ασφαλείας σε κρύπτη της οικίας Καλουμένου (στην οδό Λυκούργου) στην Καλλιθέα παράνομος ασύρματος. Ἀργυριάδη. Δ. παρὰ μόνον ἀφοῦ αὗται ἔγιναν». Δ. Λαζαρίδης. Ηλ. Ν.

Εθνικής Ψυχής.11 Εγκρίθηκαν επίσης ανάλογα ποσά οικονομικής στήριξης του Συνδέσμου Φίλων Στρατού.Κ. το δημοτικό συμβούλιο εκδίδει ψήφισμα διαμαρτυρίας εναντίον του Δήμου Αθηναίων. ο Σύλλογος Επαγγελματιών και Εμπόρων Τροφίμων στέλνει επιστολή βάσει της οποίας αρνείται την αναγκαστική ερανική εισφορά που τους επέβαλε ο δήμος.8 Στα τέλη του καλοκαιριού του 1951 το δημοτικό συμβούλιο προβαίνει στη σύσταση Καλλιτεχνικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας. πολλές οικογένειες με επιστολές ζητούσαν από τους δημοτικούς άρχοντες να επέμβουν και να απαγορεύσουν την είσοδο στον Ιππόδρομο των παιδιών τους. Πράγματι. όπως υποστηρίζεται. Μακροσκελείς συζητήσεις προκάλεσε η αμφισβητούμενη δράση της λέσχης Παλλάδιον. Δημητριάδου).. καθώς άλλοι θεωρούσαν ότι πρόκειται για οργάνωση πλούσιων δημοτών και άρα δεν πρέπει να υποστηριχθεί οικονομικά από τον δήμο και άλλοι ότι είναι φιλόπτωχο σωματείο με μεγάλη φιλανθρωπική δράση. 219 .12 Παράλληλα άρχισαν και οι διαμορφώσεις δρόμων και ασφαλτοδρομήσεις που υποσχέθηκε ο δήμαρχος προεκλογικά. λόγω της οικονομικής κρίσης προτάθηκε από τον δήμαρχο η αναγκαστική φορολόγηση μόνο των οικονομικά εύρωστων οικογενειών του δήμου.ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΣΤΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ 1950-1974 δημοτικό συμβούλιο αποφασίζει να επιβάλλει «δημοτικὸ τέλος ἐπὶ τῶν ἐκδιδομένων λογαριασμῶν τῶν κέντρων διασκεδάσεως στις Τζιτζιφιὲς». Αγίας Βαρβάρας. καθώς με απόφαση του δημοτικού συμβουλίου εγκρίθηκε η επισκευή όλων των οδών που ήταν κάθετες στον ποταμό Ιλισσό και των οδών γύρω από τη Σχολή Πολιτικών Επιστημών.7 Λίγες μέρες αργότερα. Αγίου Νικολάου). στο απλό θέμα της επιβολής ερανικής εισφοράς από τον δήμο. του Συλλόγου Κωνσταντινουπολιτών. Δημητριάδου). Καλλιθαϊκού. πλαισιωμένος από δύο συμβούλους του έξω από το δημαρχείο Καλλιθέας τη δεκαετία του 1950 (αρχείο Ρ. Ηρακλή. η ασφαλτοδρόμηση μέρους της λεωφόρου Θη- Ο δήμαρχος Νικόλαος Σκανδαλάκης. ενώ εγκρίνεται πίστωση για την οικονομική ενίσχυση των αγώνων που διοργανώνει το Ζηρήνειο Αθλητικό Γυμναστήριο Κηφισιάς. ενώ οι σύμβουλοι της αντιπολίτευσης αντιπρότειναν τη βαριά φορολόγηση των εκατό περίπου βιομηχάνων της Καλλιθέας.9 Στις αρχές του φθινοπώρου. ο οποίος έχαιρε προνομιακής μεταχείρισης στην κατανομή του κρατικού «κονδυλίου ὑπὲρ τῶν Δήμων καὶ Κοινοτήτων» (χρήματα που προέρχονταν από την αμερικανική βοήθεια).6 Από τους πρώτους μήνες της ανάληψης της δημαρχίας από τον Νικόλαο Σκανδαλάκη.Ε. Στην ίδια συνεδρίαση παρέχονται από τον δήμαρχο οι διαβεβαιώσεις ότι το ρέμα της Κατσιποδούς θα διευθετηθεί εντός της τετραετίας. Η πρότυπη κλινική του ιατρού Νικολάου Σκανδαλάκη στη συμβολή των οδών Φορνέζη και Θησέως (αρχείο Ρ. Αιολικού.10 Το ίδιο διάστημα ανακοινώνεται η διακήρυξη δημοπρασίας για την ανέγερση ηρώων Καλλιθεατών. Έτσι. προκειμένου να προφυλαχτούν οι νέοι από τις κακές επιρροές του Ιπποδρόμου. όμως. στον οποίο εντάσσει και τη Φιλαρμονική του δήμου. καθώς και όλων των αθλητικών σωματείων του δήμου (Έσπερου. καθώς. έντονη ήταν η αντιπαράθεση μεταξύ των συμβούλων κατά τη διάρκεια των συζητήσεων. Α. των συλλόγων Αργοναυτών. οι θαμώνες αυτών των κέντρων αυξάνονται με μεγάλους ρυθμούς και τα κέντρα έχουν πολλά έσοδα. ενημερώνοντας τους συμβούλους ότι η Εταιρεία Υπονόμων έχει καταθέσει μελέτη για το έργο αυτό και ότι για την αποπεράτωσή του θα συμβάλει και η Ένωση Βιομηχάνων Καλλιθέας σε μεγάλο ποσοστό. που καταστρέφονταν οικονομικά εξαιτίας της κακής συνήθειας να στοιχηματίζουν στον Ιππόδρομο. Αργώ.

14 Λίγες εβδομάδες αργότερα. Τον Δεκέμβριο του ίδιου χρόνου το δημοτικό συμβούλιο εγκρίνει την ενοικίαση οικήματος από τον δήμο για τη στέγαση της Σχολής Ξυλογλυπτικής και Αγιογραφίας Εθνικού Ιδρύματος. σύμφωνα με τον προϋπολογισμό του δήμου. που θα περιλάμβανε την απομάκρυνση του σιντριβανιού και τη διαπλάτυνση των διαβάσεων της πλατείας. η οποία στεγαζόταν σε ιδιόκτητο κτήριο μαζί με το Α΄ Δημοτικό Σχολείο Καλλιθέας.13 Το ίδιο διάστημα εγκρίνεται και η αίτηση δανείου 3.000 δραχμών.15 Στην αρχή του νέου έτους επίσης. υπολογίζεται ότι 4. η αντιπολιτευτική πολιτική ομάδα του δημοτικού συμβουλίου οξύνει καθημερινά τις συζητήσεις των συμβούλων.ΚEΦΑΛΑΙΟ IX Στην οδό Ιφιγενείας είχε την έδρα του το εκδρομικό σωματείο Ζέφυρος στα μέσα της δεκαετίας του 1950. ο οποίος στις 16 Ιανουαρίου 1952 στέλνει ευχαριστήρια επιστολή στο δημοτικό συμβούλιο για την παραχώρηση τελικά δημοτικού οικοπέδου για τη δημιουργία παραρτήματος του Εθνικού Ιδρύματος. έπειτα από επίσημη πρόταση του τότε βασιλιά Παύλου Α΄. Δημητριάδου).16 Εισάγεται επίσης στον προϋπολογισμό η ετήσια οικονομική χορηγία στην Ειδική Εστία (ΠΙΚΠΑ).500. Στο μεταξύ.5 δισεκατομμύρια δραχμές θα διατεθούν για ασφαλτοδρομήσεις κεντρικών οδών της πόλης. Ο Μαστρογιαννάκος στην εφημερίδα Θάρρος . Κάθε Τετάρτη διοργάνωνε ημερήσιες εκδρομές (αρχείο Ρ. ένα για την ανέγερση σχολής ξυλογλυπτικής και ένα για τη δημιουργία δημοτικού σταθμού αυτοκινήτων. 220 σέως και η διαμόρφωση της κεντρικής πλατείας Καλλιθέας. το δημοτικό συμβούλιο θα εγκρίνει πίστωση για την αγορά δύο οικοπέδων. Στα επόμενα χρόνια η Ειδική Εστία θα προσφέρει συσσίτιο σε δεκάδες παιδιά του δήμου. που προορίζεται κυρίως για τεχνικά έργα στις Τζιτζιφιές.

23 Το ίδιο καλοκαίρι εγκαταστάθηκαν στην Καλλιθέα πρόσφυγες από τη Ρουμανία. τον Δεκέμβριο του 1953. όμοιο ακριβώς με εκείνο που θα κατασκευάσει στην Καστοριά. Δαβάκη. Λίγο αργότερα. προπυλαίων. προτρέποντάς τους να αγοράσουν τα έργα των Καλλιθεατών ζωγράφων. ύψους 2.60 μ. δεν συμφωνεί όμως να επιληφθεί του θέματος η ελληνική Δικαιοσύνη. οργής και αγανάκτησης των Καλλιθεατών για το ίδιο θέμα. ενώ κατηγόρησε τον δήμαρχο ότι δεν συμβάλλει στην ομόνοια του συμβουλίου. Σύσσωμο το δημοτικό συμβούλιο εκφράζει την ευχή περί αυτοδιάθεσης της Κύπρου και ένωσής της με την Ελλάδα. στην Εταιρεία των Τραμ και στον Σύλλογο Αυτοκινητιστών. στον ίδιο χώρο εγκρίνεται η κατασκευή οστεοφυλακείου. και αναψυκτηρίου-περιπτέρου. Τους κάνει γνωστό ότι τα δύο έργα θα κατασκευαστούν στην Ιταλία.ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΣΤΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ 1950-1974 δήλωσε ότι το δημοτικό συμβούλιο Καλλιθέας δεν κάνει τίποτα για να νοικοκυρέψει τον δήμο. επειδή δεν επελέγη από τον ίδιο για να δημοσιεύει ανακοινώσεις του δήμου.17 Καθόσον το συγκοινωνιακό πρόβλημα της πόλης δεν είχε λυθεί οριστικά και στο δημαρχιακό κατάστημα συνεχώς έφταναν επιστολές διαμαρτυρίας. Απέστειλε επιστολές σε όλα τα αρμόδια υπουργεία. το δημοτικό συμβούλιο προέβη στη συγκρότηση Επιτροπής Αγώνα. Δημητριάδου).. Σκανδαλάκης εκνευρισμένος αποκαλύπτει ότι η εφημερίδα προέβη στον χαρακτηρισμό αυτό. Θέλοντας να στηρίξει την καλλιτεχνική κίνηση της Καλλιθέας. γι’ αυτό θα πρέπει να αποφασίσουν την άμεση χρηματοδότησή του. Αποφασίζει να αγοράσει δύο έργα και στέλνει επιστολές προς όλους τους βιομηχάνους και τους συλλόγους της Καλλιθέας.22 Τον ίδιο μήνα ο δήμαρχος αντιμετωπίζει τον χαρακτηρισμό του «δικτατορίσκου» από τον τοπικό Τύπο. σε μαρμάρινο βάθρο 1. πολλοί σύμβουλοι θα στραφούν εναντίον του και ο δήμαρχος δηλώνει ότι αδυνατεί να επικοινωνήσει με την ομάδα αυτή των συμβούλων που αρνούνται να συνομιλήσουν μαζί του ή να εκφράσουν τη γνώμη τους στο δημοτικό συμβούλιο.60 μ. προκειμένου να γίνει η κλήρωση προσφυγικών οικιών και οικοπέδων (αρχείο Ρ.19 Την άνοιξη αποφασίζεται η δημιουργία κέντρου παιδικής χαράς στην πλατεία Τζιτζιφιών «πρὸς ψυχαγωγίαν τῶν παιδιῶν». Απέργης υποβάλλει αίτηση στο δημοτικό συμβούλιο ζητώντας να κατασκευάσει χάλκινο ανδριάντα του Κ. συ- Ο Νικόλαος Σκανδαλάκης χαιρετίζει το πλήθος μετά τη δεύτερη συνεχή νίκη του στις εκλογές του 1954 (αρχείο Ρ. Όπως ήταν λογικό. ασκώντας πολιτική κομματικής εξυπηρέτησης. Ο Ν.18 Στην ίδια συνεδρίαση αναγιγνώσκεται στο δημοτικό συμβούλιο έγγραφο της Νομαρχίας Αττικής. με το οποίο ζητείται να καταρτιστούν όροι για την επιβολή δικαιωμάτων χρήσεως χώρων του δημοτικού νεκροταφείου Καλλιθέας.. Δημητριάδου).20 Τον Μάιο ο καλλιτέχνης Αχ. το δημοτικό συμβούλιο συμμετέχει οικονομικά στην έκθεση ζωγραφικής που διοργανώνεται από τον Σύλλογο «Εθνική Ψυχή». προκειμένου να πάψει να είναι πλημμελής η συγκοινωνία της Καλλιθέας.21 Στην ίδια συνεδρίαση το δημοτικό συμβού- λιο συντάσσει ψήφισμα «Ὑπὲρ τῆς Ἑνώσεως Κύπρου μὲ τὴν Ἑλλάδα» για να το αποστείλει σε όλα τα δημοτικά συμβούλια των πόλεων της Μεγάλης Βρετανίας. Τον Φεβρουάριο του 1952 εγκρίνεται δαπάνη για την κατασκευή προτομής του Καλλιθεάτη ποιητή Ιωάννη Γρυπάρη με αφορμή τη συμπλήρωση δέκα ετών από τον θάνατό του και χρηματική επιχορήγηση για την ανέγερση των ιερών ναών Ευαγγελιστρίας της Θεοτόκου και Αγίου Νικολάου. Το δημοτικό συμβούλιο Καλλιθέας υποδέχεται στην πόλη τον υπουργό Κοινωνικής Προνοίας Αδαμόπουλο. Το δημοτικό συμβούλιο από την πλευρά του στηρίζει τον δήμαρχο μεν. 221 . Το δημοτικό συμβούλιο συμφωνεί να ανατεθεί το έργο στον καλλιτέχνη που είχε αναλάβει νωρίτερα την κατασκευή ανάλογου έργου από τον Δήμο Καστοριάς.

24 Επιπλέον. στο ρέμα της Κατσιποδούς (οδός Ιφιγενείας) και την ασφαλτοδρόμηση εξαρχής των οδών Μαντζαγριωτάκη και Λασκαρίδου. Το Υπουργείο Προνοίας και Αντιλήψεως χρηματοδοτεί τον δήμο προκειμένου να κατασκευάσει δρόμους και αποχετευτικά έργα γύρω από τον εν λόγω οικισμό. το δημοτικό συμβούλιο αποφασίζει να τοποθετήσει το άγαλμα του Δαβάκη στην κεντρική πλατεία της Καλλιθέας. Ο Νικόλαος Σκανδαλάκης με την οικογένειά του σε εκδήλωση του δήμου (αρχείο Ρ. Οι πρόσφυγες έμεναν σε σκηνές σ τα Παλαιά Σφαγεία.32 ενώ το καλοκαίρι του ίδιου χρόνου το δημο- . 222 γκροτώντας άλλον έναν οικισμό στην πόλη.28 Το φθινόπωρο του 1952. μέσα σε άθλιες συνθήκες.000 δρχ.ΚEΦΑΛΑΙΟ IX Το 6ο Δημοτικό Σχολείο στην οδό Σωκράτους.720 πήχεων για την ανέγερση του Εθνικού Ιδρύματος26 και η αναγκαστική απαλλοτρίωση γηπέδου για τη δημιουργία Δημοτικού Γυμναστηρίου στον λόφο Σικελίας 28. και την υπόσχεση για οικονομική στήριξη ύψους 600. προκειμένου να αρχίσουν οι εργασίες για την κάλυψη του ρέματος της Κατσιποδούς. Δημητριάδου).5 στρεμμάτων. ο Δήμος Καλλιθέας εξασφαλίζει την έγκριση δανείου από το Υπουργείο Δημοσίων Έργων 200.000.29 Έπειτα από μακροχρόνιες συζητήσεις και αντιπαραθέσεις.000 δρχ. Το ίδιο διάστημα ψηφίστηκε πίστωση για τον ηλεκτροφωτισμό των νέων οδών31 και την κατασκευή της λεωφόρου Βενιζέλου μέχρι Συγγρού. από την οδό Ατθίδων προς τη λεωφόρο Συγγρού (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας).25 Παράλληλα.27 Προγραμματίζεται και η διάνοιξη και ασφαλτοδρόμηση 75 οδών της πόλης. στις 24/5/1953.000. εγκρίνονται πιστώσεις για την κατασκευή υπονόμων σε όλες τις κεντρικές οδούς. από τον Σύλλογο Βιομηχάνων Καλλιθέας. αποφασίζεται η αγορά ενός οικοπέδου 3.30 Τα αποκαλυπτήρια έλαβαν χώρα λίγους μήνες αργότερα.

οι οποίοι ζητούν άμεσα τη στήριξη του δήμου. τα αθλητικά σωματεία και τους άπορους και άνεργους Καλλιθεάτες. τικό συμβούλιο συζητεί την επανασύσταση της Δημοτικής Βιβλιοθήκης με την επωνυμία «Γρυπάρειος». Σκανδαλάκης έχαιρε της εμπιστοσύνης των υπουργών της τότε κυβέρνησης και καθημερινά τους ενοχλούσε για να συμβάλουν στην ικανοποίηση των ψηφισμάτων του δήμου. Σ’ όλη τη διάρκεια του έτους το δημοτικό συμβούλιο αποφασίζει επεκτάσεις του δικτύου ύδρευσης.33 Η λειτουργία της Γρυπαρείου Βιβλιοθήκης. περιγράφοντας 223 . της αποχέτευσης και της οδοποιίας. προκειμένου να εγκαταλείψουν τις σκηνές και να μπορέσουν να ενοικιάσουν κανονικές οικίες.ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΣΤΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ 1950-1974 Διαμόρφωση του αύλειου χώρου του Ιερού Ναού Αγίων Πάντων στις αρχές της δεκαετίας του 1950 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). Η πρωτοβουλία αυτή του δημάρχου βάλλεται έντονα από την αντιπολίτευση μέσα στο δη- μοτικό συμβούλιο προκαλώντας διαμάχες και δημόσιες λογοδοτήσεις του δημάρχου σχεδόν κάθε μήνα. το δημοτικό συμβούλιο εγκρίνει την απόδοση μεγάλου ποσού στους Ρουμάνους πρόσφυγες. Ο δήμαρχος υποστηρίζει ότι με δάνεια όλοι οι δήμοι κάνουν έργα στην Ελλάδα και επιβεβαιώνει την εμπιστοσύνη των συμβούλων του θέτοντας σε ψηφοφορία όλες τις προτάσεις για σύναψη δανείων.35 Το 1954 συνεχίστηκε η δανειοληπτική πολιτική του Δήμου Καλλιθέας36 προκειμένου να ολοκληρωθούν τα έργα που ξεκίνησαν αλλά και να υποστηριχθεί η κατασκευή νέων. ενώ ενδιαφέρον παρουσιάζει η σύσταση Συλλόγου Απόρων. του ηλεκτροφωτισμού.34 Στο τέλος του Δεκεμβρίου του 1953. Να σημειωθεί ότι ο Ν. που στεγάστηκε στα δύο δωμάτια του πρώτου ορόφου της οικίας του Γρυπάρη. Παράλληλα αρχίζει η υποβολή αιτήσεων εκατοντάδων πολιτών που ζητούν τη μεταδημότευσή τους στην Καλλιθέα. ανάμεσα στα άλλα κονδύλια του Δήμου Καλλιθέας προς τους συλλόγους. άρχισε τον Δεκέμβριο του 1953.

Ροκανάς. Ο δήμαρχος εκλεγόταν και πάλι από το δημοτικό συμβούλιο. Παπαγεωργίου. Η νέα ρύθμιση παραχωρούσε τα 2/3 του δημοτικού συμβουλίου στον συνδυασμό που είχε συγκεντρώσει το 40% των ψήφων. Δημητριάδου). Μπαρού. Μαστρογιαννάκος. Γιακουμίδης. Νωρίτερα είχε τεθεί σε εφαρμογή νέος Δημοτικός και Κοινοτικός Κώδικας.ΚEΦΑΛΑΙΟ IX Πρώτη επίσημη εμφάνιση της δημοτικής Φιλαρμονικής Καλλιθέας στις 6/1/1955 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). Λαριτζάκης. Ε. Ν. Σ. Γ. Καρδιασμένος. Δ. Πολίτης. Ε. Λυμπερόπουλος. Χ. Μακρής. Το δημοτικό συμβούλιο Καλλιθέας στον Σύλλογο Ποντίων «Αργοναύται . Παυλόπουλος. Καραγιάννης. Κουτρόπουλος. Γεννηματάς.37 Η δεύτερη θητεία του Νικολάου Σκανδαλάκη Σ ΤΙΣ 21 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 1954 διεξήχθησαν με καθυστέρηση ενός μήνα περίπου οι δημοτικές εκλογές. Ρούσος. Δ. Χαιρέτας και Αριστέα Κωνσταντιανού. Λέφα. 224 σε επιστολές τούς άσχημους όρους διαβίωσης που καλούνται να αντιμετωπίσουν. Σαπφούς και Λυσικράτους και της παραχώρηση μέρους αυτού στο Πυροσβεστικό Σώμα για την εγκατάσταση του Πυροσβεστικού Σταθμού Καλλιθέας. Στη διάρκεια της δεκαετίας του 1950 ο δήμος χρηματοδοτεί τον σύλλογο και από κοινού προβαίνουν στη διανομή ρουχισμού σε παιδιά απόρων (αρχείο Ρ. Ροντήρη. Καραγιάννης. Π. Χ. Ν. Ι.Κομνηνοί». Γ. Γ. που συγκαλούνταν από τον νομάρχη και τους εκλεγέντες δημοτικούς συμβούλους. μεταξύ της λεωφόρου Βενιζέλου και των οδών Αγαμέμνονος. Μακρίδης. Βιτσάρας. Κασιάνης. Γ. Ε. Γ. Λ. Λ. Γ.38 ο οποίος καταργούσε το αναλογικό εκλογικό σύστημα και καθιέρωνε το πλειοψηφικό. Ν. Δ.μ. Βουρλούμη. Α. Σταυρόπουλος. Ανάμεσα στις σημαντικότερες αποφάσεις ήταν και αυτή της απαλλοτρίωσης γηπέδου 373 τ. Σ. οι οποίες ανέδειξαν πάλι πλειοψηφούντα συνδυασμό αυτόν του Νικολάου Σκανδαλάκη. Κακουλίδης. Δημοτικοί σύμβουλοι εξελέγησαν οι Χ. .

Η Καλλιθέα ήταν πλέον ένας από τους πέντε μεγαλύτερους δήμους. πρὸ ὀλίγων μηνῶν. θὰ εἴδατε τὴν λεωφόρο Βενιζέλου (Θησέως) τὴν κεντρικωτάτη ἀρτηρίαν ποὺ συν- δέει τὸν Πειραιᾶ μὲ τὴν Ἀθῆνα. ενημερώνει τους συμβούλους και τον εκπρόσωπο του κράτους για τα γενικά ζητήματα της Καλλιθέας: «[. Οι διαφωνίες στο δημοτικό συμβούλιο συνεχίστηκαν πιο έντονα κατά τη νέα τετραετία και ο δήμαρχος σε κάθε συνεδρίαση εξηγούσε αναλυτικά κάθε πρόταση που έθετε προς ψηφοφορία.] Κατερχόμενος πρὸς τὶς Τζιτζιφιές. Καθημερινῶς δυστυχήματα. Στη συνεδρίαση της 15ης Ιουνίου 1956. κυρίως εργάτες. Ράλλη. Λόγῳ τῶν πλημμυρῶν δὲν ἠδυνήθημεν νά τὸ τακτοποιήσουμε. οἱ φυλακές σήμερα τῆς Καλλιθέας εἶναι συνέχεια. δὲν ἐπιτρέπει τὴν εὐχερῆ συγκοινωνία τοῦ προαστείου μας. πρέπει να προλάβουμε τὸν χειμῶνα γιατὶ ἂν βρέξῃ θὰ καταστραφῇ ὁλοσχερῶς. Σύντομα θα γιορτάσει τη νέα του νίκη (αρχείο Ρ. πολλές φορές δίνοντας 17 ξεχωριστές απαντήσεις σε ισάριθμους συμβούλους. 225 . συγκεντρώνοντας εκατοντάδες νέους κατοίκους. Δημητριάδου).ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΣΤΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ 1950-1974 Το εκλεγμένο δημοτικό συμβούλιο Καλλιθέας μετά τις εκλογές του 1954 (αρχείο Ρ. Δυστυχῶς ὁ μόνος κλάδος. τῶν φυλακῶν ποὺ ἐγκατέστησαν οἱ Ἰταλοὶ καὶ δυστυχῶς ἀκόμη τὸ κράτος μας ἐξακολουθεῖ νὰ τὶς διατηρῇ καὶ να ἔχῃ μέσα γύρω στους 150 μὲ 180 καταδίκους καὶ νὰ ἀποστερῇ μίαν περι- Ο Νικόλαος Σκανδαλάκης στο εκλογικό κέντρο κατά τις εκλογές της 21ης Νοεμβρίου 1954. παρουσία του γενικού γραμματέα του Υπουργείου Εσωτερικών Κ. Εὐτυχῶς. ὁ δρόμος αὐτὸς εἰσῆλθε εἰς τὸ Ταμεῖον Ἐπαρχιακῆς Ὁδοποιίας καὶ ἐλπίζομεν ὅτι σιγά-σιγὰ θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ τὸν ὁλοκληρώσουμε. επιβεβαιώνοντας την πολιτική και οικονομική κρίση που μάστιζε τη χώρα κατά την περίοδο αυτή... χάρις εἰς τὸν τότε Ὑπουργὸν Δημοσίων Ἔργων τὸν κ. διότι ὁ ἄλλος κλάδος ὁ ἀριστερὰ τοῦ κατερχομένου εἷναι εἰς ἀθλιεστάτη κατάστασιν.. ο Νικόλαος Σκανδαλάκης. Δημητριάδου).] Ὅπως θὰ ξέρετε. Εὐταξίαν. Παρ’ όλα αυτά σε έγγραφο που κατέθεσαν κάποιοι δημοτικοί σύμβουλοι υποστηριζόταν ότι κατά το 1955 το ποσοστό της ανεργίας στην πόλη άγγιξε το 70%.. ἀλλὰ πρὸ ἔτους σχεδὸν ἤρχισε ἡ κατασκευὴ τοῦ τμήματος ἀπὸ τὶς φυλακές μέχρι τῆς Ἁγίας Ἐλεούσης. δυστυχῶς. Οι κατηγορίες της αντιπολίτευσης στηρίχθηκαν επίσης στο γεγονός της πρόσληψης ετεροδημοτών ωρομίσθιων εργατών στον δήμο για την αποπεράτωση κυρίως των έργων οδοποιίας. [. ὁ ὁποῖος ἐπιδέχεται τὴν συγκοινωνίαν ἀπὸ Ἀθήνας εἰς Πειραιᾶ λόγῳ τῶν μεγάλων λεωφορείων.

Το δημοτικό συμβούλιο Καλλιθέας κατά τα αποκαλυπτήρια του αγάλματος του Κ. 226 .ΚEΦΑΛΑΙΟ IX Η πλατεία Δαβάκη στα τέλη της δεκαετίας του 1950 (αρχείο Ρ. Δημητριάδου). Δημητριάδου). Δαβάκη το 1959 (αρχείο Ρ.

πῶς θὰ ἦταν δυνατὸν νὰ ἐπεκταθῇ ὁ ἐγκιβωτισμὸς τοῦ Ἰλισσοῦ καὶ νὰ φύγῃ αὐτὴ ἡ βρώμα ποὺ ἐκθέτει εἰς κίνδυνον τὴν ὑγείαν τῶν κατοίκων τῆς περιοχῆς αὐτῆς».. ἔπαψε πλέον ἡ παράγκα καὶ τὸ πισόχαρτο.] Θὰ σᾶς ἔκανε ἀσφαλῶς τὴν χειρίστην ἐντύπωσιν ἡ θέα τοῦ τμήματος ἐκείνου τοῦ ποταμοῦ Ἰλισσοῦ καὶ γιὰ αὐτὸ ἀγωνίζομαι ἀπὸ διετίας. [.. για το ρέμα της Κατσιποδούς κάποιοι σύμβουλοι κατηγορούν τους αστυφύλακες της Καλλιθέας ότι μηνύουν τους απλούς κατοίκους που πετούν σκουπίδια στο ρέμα και δεν κινούνται εναντίον των βιομηχάνων που ρίχνουν τα λύματα των εργοστασίων τους. μόνο ὑποσχέσεις ὅμως ἔλαβα.. Κατέβαλα κάθε προσπάθεια στο Ὑπουργεῖο Παιδείας καὶ Οἰκονομικῶν πῶς θὰ εἶναι δυνατὸν να φορολογήσουμε τὸν Ἰππόδρομο. Δυστυχῶς τὰ οἰκονομικὰ δὲν ἐπιτρέπουν νὰ τακτοποιήσω καὶ τοὺς δρόμους καὶ τὸ νερὸ τους διότι στην Ἑταιρεία Ὓδρευσης χρωστάμε ἕνα ποσὸν καὶ ἀρνεῖται νὰ μᾶς ἀρχίσῃ ἐργασίες. Επίσης.. τὸν ὁποῖον ἤθελα νά πᾶτε να τὸν δῆτε. Τὸ 1952 ἐπειδὴ ἐνόμισα ὅτι ἔπρεπε νά ἀνεβάσουμε ὁπωσδήποτε τὸ πνευματικὸ ἐπίπεδο τῶν συνδημοτῶν μας ἐδημιουργήσαμε ἕναν Καλλιτεχνικὸ Ὀργανισμό. στὸ Σκοπευτήριον..ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΣΤΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ 1950-1974 φέρειαν ὁλοκληρη τοῦ οἰκήματος αὐτοῦ τὸ ὁποῖον θὰ στεγάση τὸ Γυμνάσιον ἀρρένων γιὰ νὰ μπορέσουμε νὰ βγάλουμε Ἕλληνες μορφωμένους μὲ παλμὸ ἐθνικό. 227 . βάζοντας 5% ἐπὶ τοῦ εἰσιτηρίου. [.. ἔγινε τώρα ἕνας ὡραιότατος Συνοικισμός. νὰ κάνῃ διάφορες δημόσιες ἐμφανίσεις διὰ νὰ μπορέσουμε νὰ δείξουμε κι ἐμεῖς ὅτι εἴμεθα πολιτισμένοι [. Προτείνουμε διαρκῶς τὴν μεταφοράν τῶν καταδίκων στὶς φύλακες Ἀβέρωφ.] ἀλλὰ δυστυχῶς τὰ οἰκονομικὰ μας εἶναι τόσο λίγα γιὰ νὰ μπορέσουμε νὰ πληρώσουμε τοὺς πέντε μουσικοὺς τοῦ Ὀργανισμοῦ καὶ τὸν ἀρχιμουσικό. Ἀκριβῶς πίσω ἀπὸ τὸ Γυμνάσιον ὑπάρχει ἓνας συνοικισμός. ὁ ὁποῖος θὰ μποροῦσε νὰ δημιουργήσῃ φιλαρμονικὴ χορωδία. καὶ οἰκοδομήθηκαν ὡραιότατα σπίτια. Περιγράφεται ως ηθικό ζήτημα που πρέπει να λυθεί σύντομα.] Χάρι στὶς προσπάθειες τῆς Κυβερνήσεως τακτοποιήθησαν σιγὰ σιγὰ καὶ τὰ θέματα τῶν συνοικισμῶν.39 Ο δήμαρχος ζήτησε άμεση έγκριση δανείου για να ολοκληρωθούν τα έργα πριν έρθει ο χειμώνας και η κακοκαιρία καθυστερήσει την αποπεράτωσή τους.

44 Το ίδιο διάστημα ολοκληρώνεται η διαμόρφωση της πλατείας Χαροκόπου.000. Δημητριάδου).41 Με χρήματα του δανείου αγοράζεται και μια έκταση 19.48 Ακόμα το δημοτικό συμβούλιο εγκρίνει την αγορά και πέμπτου απορριμματοφόρου. ενώ το φθινόπωρο εγκρίνεται νέο δάνειο από το Υπουργείο Εσωτερικών για να εκτελεστούν έργα φωτισμού και αποχέτευσης. στον Άγιο Δημήτριο προκειμένου να επεκταθεί το δημοτικό νεκροταφείο. η Εταιρεία Ιπποδρόμου οφείλει τεράστια ποσά στον Δήμο Καλλιθέας. Μετά την προσφυγή των δήμων στη Δικαιοσύνη.42 Στις αρχές του 1957 ο δήμαρχος περιχαρής ανακοινώνει στο δημοτικό συμβούλιο ότι εκδόθηκε η απόφαση του δικαστηρίου υπέρ των δήμων Καλλιθέας. ως συνυπεύθυνη τη βρετανική κυβέρνηση. γιατί η Νομαρχία Αττικής είχε στο μεταξύ απαγορεύσει στις τοπικές αυτοδιοικήσεις να θέτουν ψηφίσματα διαμαρτυρίας ή να συζητούν για θέματα που άπτονται της κυβερνητικής πολιτικής. Το 1958 τα οικονομικά του δήμου είναι πενιχρά. Η αντιπολίτευση πιέζει τον δήμαρχο να ζητήσει από τους αρμόδιους υπουργούς να εκδώσουν εντάλματα προσωπικής κράτησης εναντίον των υπευθύνων της εταιρείας. της αξιοπρέπειας και της ιδιοκτησίας του ελληνικού πληθυσμού της Κύπρου. Καταδικάζει. στη γωνία των οδών Αριστείδου και Φιλαρέτου.μ. οι καβγάδες οξύνονται στις . με τα οποία ελπίζει ο δήμαρχος να χρηματοδοτήσει τη διαμόρφωση του δημοτικού γηπέδου. μετά την αποπληρωμή των δύο τελευταίων. είχε διαταχθεί η απόδοση στους δήμους του 5% επί των εισιτηρίων του Ιπποδρόμου.49 Επίσης. η διαμόρφωση του οποίου διαρκώς καθυστερούσε λόγω οικονομικής δυσχέρειας.997 τ. απαιτώντας να φτάνουν τα τρόλεϊ μέχρι τις Τζιτζιφιές και όχι έως την πλατεία της Καλλιθέας.000 δραχμών που οφείλει στον δήμο και εξακολουθεί να μην τα αποπληρώνει. ενώ αποφασίζεται η αποστολή ψηφίσματος διαμαρτυρίας προς το Υπουργείο Συγκοινωνιών. ολοκληρώνεται η διαμόρφωση της πλατείας Κύπρου.45 Στα τέλη Δεκεμβρίου γνωστοποιείται η επικείμενη συγκέντρωση διαμαρτυρίας του λαού της Καλλιθέας σχετικά με την εγκατάσταση θερμοπυρηνικών όπλων-πυραύλων στην Κρήτη από τους Αμερικανούς και ζητείται από μερικούς συμβούλους να συμμετέχει και το δημοτικό συμβούλιο στη συγκέντρωση. Όμως το αίτημα για συζήτηση του θέματος απορρίπτεται από τον πρόεδρο του δημοτικού συμβουλίου.ΚEΦΑΛΑΙΟ IX Ο Νικόλαος Σκανδαλάκης με τους δημάρχους της Αθήνας στο Δ΄ Συνέδριο Δήμων και Κοινοτήτων (αρχείο Ρ. ενώ ψηφίζεται η ανέγερση της Σολωμονίδιας Παιδικής Εστίας σε οικόπεδο που έχει παραχωρήσει στον δήμο το Δημόσιο. Νέας Σμύρνης και Φαλήρου.46 Η μόνη ελπίδα του δήμου είναι η καταβολή από την Εταιρεία Ιπποδρόμου αποζημίωσης της τάξης του 1. μάλιστα. 228 Λίγες μέρες μετά εγκρίνεται νέο δάνειο για τη χρηματοδότηση αντιπλημμυρικών έργων και αποχέτευσης.43 Για να υδροδοτηθεί ο συνοικισμός Σκοπευ- τηρίου συνάπτεται νέο δάνειο από το Ταμείο Παρακαταθηκών και Δανείων τον Μάρτιο του 1957. χωρίς όμως να γίνεται καμία είσπραξη.47 Την ίδια περίοδο ο δήμος παραχωρεί οικόπεδο στο Σώμα Ελλήνων Προσκόπων Καλλιθέας υπό την προϋπόθεση να παραμείνει στον δήμο το δικαίωμα να χτίσει άνωθεν του κτίσματος που θα ανεγείρει το Σώμα.49 Στο μεταξύ. το δημοτικό συμβούλιο εκδίδει ψήφισμα διαμαρτυρίας στο Υπουργείο Εξωτερικών.40 Παράλληλα. Από το 1952 με απόφαση του τότε υπουργού Εσωτερικών. με το οποίο καταδικάζει τη θηριώδη και αναχρονιστική στάση των Τουρκοκυπρίων για τα εγκλήματα εις βάρος της ζωής.

ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΣΤΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ 1950-1974 Όψεις της Καλλιθέας του 1950 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). 229 .

Σκανδαλάκη. σύμφωνα με τον οποίο τα έσοδα των δήμων τα διαχειρίζεται το Υπουργείο Εσωτερικών. έγιναν ασφαλτοστρώσεις 19. κατά την οκταετία 1951-1958. Λόγω της υβριστικής συμπεριφοράς του απέναντι στον δήμαρχο και στους συμβούλους.53 Κατά τα άλλα. Ο δήμαρχος γνωστοποιεί στο δημοτικό συμβούλιο ότι πέτυχε τη χορήγηση δανείου από το Υπουργείο Οικονομικών προς τον δήμο για τη χρηματοδότηση της ανέγερσης σχολικών διδακτηρίων. το πρώτο στα Παλαιά Σφαγεία και το δεύτερο στις Τζιτζιφιές. η οποία του επιβάλει τρίμηνη αργία από τα καθήκοντά του. Το Κόμμα των Φιλελευθέρων με επικεφαλής τον υποστράτηγο ε. Σκανδαλάκη εξελέγησαν οι Χ. Επίσης επεκτάθηκε το δίκτυο ύδρευσης της πόλης κατά 5. Παυλόπουλος. Δημητριάδου). ο Νικόλαος Σκανδαλάκης εφάρμοσε «δανειοληπτική πολιτική». Ροκανάς.672.000 δραχμές. μὲ τὴν πεποίθησιν ὅτι ἡ ἀπόδοσις τῶν ἐκτελεσθέντων ἔργων θὰ ἔχει μεγαλυτέραν οἰκονομικὴν ἀξίαν ἀπὸ τοὺς τόκους καὶ τὰ τοκοχρεωλύσια. με την προσθήκη εκατοντάδων νέων φώτων σε κεντρικά σημεία του δήμου.51 ο Μαστρογιανάκος παραπέμπεται στην κρίση της Νομαρχίας. ὅπως ἔπραξαν οἱ προηγούμενοι ἡμῶν Κοινοτικοὶ καὶ Δημοτικοὶ Ἄρχοντες». εἰς τὰ ὁποῖα θὰ ὑπεβάλλετο τὸ Δημόσιον Ταμεῖον. Στ. συνελεύσεις του δημοτικού συμβουλίου. Σκανδαλάκη στις εκλογές του 1959. στις 29 Μαρτίου 1959: «Δὲν ἐδιστάσαμεν νὰ ἀκολουθήσωμεν καὶ δανειοληπτικὴν πολιτικήν.000 μέτρα και συμπληρώθηκε ο ηλεκτροφωτισμός.588 έγκυρες ψήφους.52 Στις 21/11/1958 το Υπουργείο Οικονομικών ενέκρινε την παραχώρηση στο Υπουργείο Παιδείας δύο κατάλληλων οικοπέδων για ανέγερση δύο σχολικών κτηρίων στην Καλ- λιθέα. ενώ για εξωραϊστικά και κοινωφελή έργα διατέθηκαν 1. ο Νικόλαος Σκανδαλάκης κέρδισε και τις επόμενες εκλογές. δηλαδή το 45% του συνόλου. Γεώργιο Φραντζεσκάκη ενσωμάτωσε στο ψηφοδέλτιό του τους αντιπολιτευτές του Ν.769. ο συνδυασμός του έλαβε τις 10. επειδή οι ανάγκες του δήμου ήταν μεγάλες και τα έσοδα ελάχιστα. Ἐπροτιμήσαμεν νὰ δανεισθῶμεν καὶ νὰ κάνωμεν ἔργα παραγωγικὰ παρὰ νὰ διατηρήσωμεν τὸ οἰκονομικὸν ἰσοζύγιον καὶ νὰ ἀφήσωμεν τὴν Καλλιθέαν εἰς τὴν τύχην της. όπως ο ίδιος υποστήριξε σε σχετικό άρθρο της εφημερίδας Έρευνα. επί δημαρχίας Νικολάου Σκανδαλάκη. ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑ ΣΤΑ ΕΡΓΑ ΥΠΟΔΟΜΗΣ Γ ια την εκτέλεση του προγράμματος της πρώτης οκταετίας. Από τις 23. 1957 (αρχείο Ρ.54 Συνολικά. που έγιναν στις 5 Απριλίου 1959. Σκανδαλάκη (αρχείο Ρ. ενώ αποφασίστηκε η κατασκευή εκατοντάδων κρασπεδορείθρων και υπονόμων ομβρίων υδάτων. 230 . Η αντιπολίτευση κατηγορεί τον δήμαρχο για κωλυσιεργία στην είσπραξη των τεράστιων ποσών που οφείλονται στον δήμο και για την αδιαφορία που επιδεικνύει μπροστά σε ένα νόμο του κράτους. Π. Έχοντας πραγματοποιήσει πολλά από τα έργα που υποσχέθηκε μέσω των δανείων που συνήψε.ΚEΦΑΛΑΙΟ IX Θεμελίωση έργου από τον δήμαρχο Ν. Δημοτικοί σύμβουλοι από τον συνδυασμό του Ν. Δενδροφύτευση στην πλατεία Κύπρου από τον Ν. συνεχίστηκε η επέκταση του δικτύου ηλεκτροφωτισμού και αποχέτευσης.α. Δημητριάδου). Πιερρουτσάκος.160 μέτρων.

231 .ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΣΤΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ 1950-1974 Όψεις της Καλλιθέας τη δεκαετία του 1950 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας).

Η οδός Πραξιτέλους στις Τζιτζιφιές κατά τη διαμόρφωσή της.ΚEΦΑΛΑΙΟ IX Πεζογέφυρα στον Ιλισσό. στις αρχές της δεκαετίας του 1950 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). 232 . δεκαετία του 1950 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας).

Η. Παύλος και Φρειδερίκη. Κοκοτός. Οδ. Κακουλίδης. Μπαλάσκας. Η βιομηχανία είχε ζητήσει προ μηνών να της παραχωρηθεί από τον δήμο τμήμα της οδού Ασκληπιού. με τη συνεργασία των Δήμων Καλλιθέας. Χ.Μ.56 Από το 1959 μέχρι το 1961 ο δήμος παρουσίασε αξιόλογο έργο. Κασιάνης. το δημοτικό συμβούλιο καλείται το φθινόπωρο να αποφασίσει για την τύχη του δημοτικού αυτού ιδρύματος. Σωτηριάδης. ο Σάββας Νικολαΐδης. 233 . Καρατζαφέρης. σε δεύτερη φάση.58 Ο Νικόλαος Σκανδαλάκης μετέβη το φθινόπωρο του 1959 στη Βερόνα της Ιταλίας για να επισκεφτεί το εκεί εργοστάσιο βιομηχανοποίησης απορριμμάτων και στα τέλη του ίδιου έτους ζήτησε από το δημοτικό συμβούλιο να υπογράψει τη σύμβαση για την ίδρυση εργοστασίου επεξεργασίας και εκμετάλλευσης απορριμμάτων στην Αττική. Θαλασσινός. Παράλληλα. Ε. Αβραμέα. Ε. ενός δημιουργήματος του γνωστού γλύπτη Περαντινού. Μουστάκης. Επίσης. λύνοντας το μεγάλο συγκοινωνιακό πρόβλημα των Καλλιθεατών. Ν. καθώς είχε κλείσει λόγω απουσίας του μοναδικού υπαλλήλου. Επίσης. Παρά το γεγονός ότι ο δήμος εμπλούτιζε τη βιβλιοθήκη με βιβλία. έως την παραλία. Χ. έντονο παρουσιάζεται το ενδιαφέρον των δημοτικών αρχόντων για την τύχη της Δημοτικής Βιβλιοθήκης. Γ. οι οποίοι και αντικαταστάθηκαν με γραμμές τρόλεϊ. Νέας Σμύρνης και Παλαιού Φαλήρου. Ι. Το καλοκαίρι του 1959 αποφασίζεται η διαπλάτυνση της λεωφόρου Θησέως από την πλατεία Δαβάκη μέχρι τη γέφυρα του Ιλισσού και το νέο δημοτικό συμβούλιο εκφράζει τις ευχές του να συνεχιστεί το έργο. Χαμπέρης. και το τότε βασιλικό ζεύγος. Μακρής. Ι. Ε. Δημητριάδου). που τοποθετήθηκε στην πλατεία της Αγίας Βαρβάρας. τοποθετήθηκαν φανοστάτες. η Ειρήνη Γάλλου (σύζυγος του μετέπειτα δημάρχου) και η Ευαγγελία Ιατρίδου. προκειμένου να ηλεκτροφωτιστεί μεγάλο τμήμα της λεωφόρου Συγγρού. από την κεντρική πλατεία Καλλιθέας μέχρι τις Τζιτζιφιές. η Φρόσω Μυλωνάκου. Γ. έπειτα από πρόσκληση των δημοτικών αρχών. Π. Στην τελετή παρευρέθηκε. επετεύχθηκε η επαναφορά της λεωφορειακής γραμμής Νέου Φαλήρου – Αθηνών και η γραμμή Ε. Ηλιόπουλος.57 Την άνοιξη του ίδιου έτους. Το Υπουργείο Παιδείας ζήτησε να υπαχθεί το ίδρυμα στο Δημόσιο λόγω οικονομικής αδυναμίας του δήμου. Την ίδια εποχή με αλλεπάλληλα διαβήματα του δημοτικού συμβουλίου προς το Υπουργείο Συγκοινωνιών. Δ. Βασικό χαρακτηριστικό των πρακτικών του έτους 1960 είναι οι εκατοντάδες αιτήσεις για μεταδημότευση και για μόνιμη εγκατάσταση στην Καλλιθέα που κατατίθενται κάθε μήνα. Δαυίδης. Α. άρχισαν να αποσύρονται οι τροχιόδρομοι από την Καλλιθέα. Α. Μακρίδης. προκει- Η δημοτική αρχή στα εγκαίνια των νέων εγκαταστάσεων της βιομηχανίας ΙΖΟΛΑ στα μέσα της δεκαετίας του 1950 (αρχείο Ρ. Ν. Βουρλούμη.55 Το ίδιο διάστημα το Υπουργείο Παιδείας ζητά από το δημοτικό συμβούλιο να προβεί στην πρόσκτηση της κυριότητας ενός οικοπέδου στις Τζιτζιφιές για να ανεγερθεί Δημοτικό σχολείο στην περιοχή. Μακρές συζητήσεις προκάλεσε και το θέμα που έφερε στις αίθουσες του δημοτικού συμβουλίου το εργοστάσιο ΙΖΟΛΑ. από τον συνδυασμό των Φιλελευθέρων εξελέγησαν οκτώ δημοτικοί σύμβουλοι: ο Γ. Φραντζεσκάκης. Πάνω από 150 αιτήσεις καλούνται να υπογράψουν ο πρόεδρος του δημοτικού συμβουλίου και ο δήμαρχος σε κάθε σχεδόν συνεδρίαση.59 Την ίδια εποχή πραγματοποιήθηκαν από τον Δήμο Καλλιθέας τα αποκαλυπτήρια του «Ηρώου των πεσόντων υπέρ πίστεως και πατρίδος». Ξηροτύρη. Το πρόγραμμα κατασκευής δρόμων που καταρτίστηκε από το δημοτικό συμβούλιο για το έτος 1959 ήταν η ασφαλτόστρωση πολλών οδών της πόλης. ο Σταμάτης Μαστρογιαννάκος.ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΣΤΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ 1950-1974 Χ. Τσιμένη. έπειτα όμως από πολύωρες συζητήσεις το δημοτικό συμβούλιο απέρριψε το αίτημα.

τέλη δεκαετίας του 1950 (αρχείο Ρ.ΚEΦΑΛΑΙΟ IX Η τελετή των αποκαλυπτηρίων Μνημείου Ηρώων το 1959 στην Καλλιθέα από τον Ν. 234 . Δημητριάδου). Ομιλία «περί δελτίων απορίας» του δημάρχου Καλλιθέας στις εργασίες του Δ΄ Συνεδρίου Δήμων και Κοινοτήτων Ελλάδας (αρχείο Ρ. Σκανδαλάκη (αρχείο Ρ. Δεξιά: Το δημοτικό συμβούλιο υποδέχεται στην οδό Σιβιτανίδου μέλη της κυβέρνησης. Δημητριάδου). Δημητριάδου).

ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΣΤΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ 1950-1974 235 .

Την ίδια μέρα γνωστοποιείται το γεγονός ότι οι υπάλληλοι του δήμου παραμένουν απλήρωτοι για ένατο μήνα και η κατάσταση των οικονομικών του δήμου κρίνεται ιδιαίτερα δυσχερής. υπό αυτές τις συνθήκες. τα 2/3 του συμβουλίου συντάσσουν ευχαριστήρια επιστολή προς τον Πρόεδρο της τότε κυβέρνησης Κωνσταντίνο Καραμανλή. • Η απόδοση των δέκα λεπτών από τα εισιτήρια των λεωφορείων. μια ενδεχόμενη απόρριψη του αιτήματος ίσως να σήμαινε και το κλείσιμο του εργοστασίου στην Καλλιθέα και τη μεταφορά του σε άλλη περιοχή. Έναν μήνα αργότερα. • Η κατάργηση των υποχρεωτικών εισφορών προς το Δημόσιο. Ανδρεόπουλου). Υποβάλλεται λοιπόν ψήφισμα προς την Τοπική Ένωση Αυτοδιοίκησης.60 Τον Οκτώβριο του ίδιου έτους κι ενώ επίκειται Πανελλήνιο Συνέδριο Δήμων και Κοινοτήτων της χώρας στα Χανιά. • Να πάψει η συνεχής μεταπολεμική αφαίρεση αρμοδιοτήτων και δικαιωμάτων της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. ο δήμαρχος χτυ- .ΚEΦΑΛΑΙΟ IX O βασιλιάς Παύλος και η βασίλισσα Φρειδερίκη με τα υπόλοιπα μέλη της βασιλικής οικογένειας στην τελετή των αποκαλυπτηρίων του Μνημείου Ηρώων στην Καλλιθέα (αρχείο Ρ. Παρ’ όλα αυτά.61 Έως τα τέλη του έτους. Η συμβολή των οδών Κρέμου και Χαροκόπου στις αρχές της δεκαετίας του 1960 (αρχείο Α. κατατίθεται στη Βουλή νομοσχέδιο. 236 μένου να επεκτείνει τις εγκαταστάσεις της. εκφράζοντας την ικανοποίησή τους για την ευνοϊκή μεταχείριση που τυγχάνει η Καλλιθέα από το σύνολο των υπουργών. Σύμφωνα με την τελευταία επιστολή που απεστάλη στον δήμο από τον διευθυντή της εταιρείας. τον Νοέμβριο του 1960. αφού αποστερεί τους δήμους από τους φυσικούς και οικονομικούς τους πόρους και τους μεταβάλλει σε γραφεία διεκπεραιώσεως δημοτικών υποθέσεων. το οποίο χαρακτηρίζεται από το 1/3 των συμβούλων ως αντιδημοτικό. το δημοτικό συμβούλιο κάνει λόγο για χρεωκοπία της Αυτοδιοίκησης και οικονομική εκμετάλλευση των δήμων από τις εκάστοτε κυβερνήσεις. με το οποίο διατυπώνονται τα εξής αιτήματα: • Η απόδοση του 50% της φορολογίας επί του καπνού. Δημητριάδου). το δημοτικό συμβούλιο ψήφισε την απόφαση υπέρ της ΙΖΟΛΑ. Ομόφωνα.

Τον Αύγουστο του 1961 χρέη αναπληρωτή δημάρχου αναλαμβάνει ο Χ.Ε. όμως. αντιπρόεδρος και γραμματέας του δημοτικού συμβουλίου.64 Αντίθετα. τον Δεκέμβριο του 1961 δήμαρχος εξελέγη ο Χάρης Παυλόπουλος.65 Το ίδιο διάστημα αντικαθίστανται οι νομάρχες και απορρίπτεται το αίτημα του δημοτικού συμβουλίου για τέλεση μνημοσύνου υπέρ των Καλλιθεατών πεσόντων στην Εθνική Αντίσταση. Ο όμιλος. με διάλυση. με επιστολές διαμαρτυρίας στον Ο. επομένως ίσχυσε το πρόγραμμα του προηγούμενου έτους. 237 .). Σκανδαλάκης παραιτείται από το αξίωμα του δημάρχου Καλλιθέας έπειτα από δέκα χρόνια θητείας. Τελικά το Ταμείο Παρακαταθηκών και Δανείων ενέκρινε το δάνειο τον Ιανουάριο του 1961. Χάρης Παυλόπουλος (1961-1964) Ο ΧΑΡΗΣ ΠΑΥΛΟΠΟΥΛΟΣ. αλλά και στη Γενική Γραμματεία Αθλητισμού και στο Υπουργείο Δημοσίων Έργων.Κ. Την ίδια άποψη διατύπωσαν και πολλοί δημοτικοί σύμβουλοι της Καλλιθέας κατά τη συνεδρίαση του δημοτικού συμβουλίου της 8ης Φεβρουαρίου 1962. Δεν λείπουν επίσης οι έντονες πολιτικές συζητήσεις μεταξύ των συμβούλων: θίγεται το θέμα της σύλληψης δύο δημοτικών συμβούλων (της Μυλωνάκου και του Μακρίδη) λίγο μετά τις βουλευτικές εκλογές του 1961. αντιμετώπισε μεγάλες πολιτικές διαμάχες. οι σύμβουλοι αναλώνονται σε πολιτικές διενέξεις και αντιπαραθέσεις. Ενδεικτικό είναι το γεγονός ότι μέχρι το 1963 σχεδόν καμία απόφαση δεν ελήφθη από το δημοτικό συμβούλιο Καλλιθέας για την εκτέλεση νέων έργων. διέκοψε τη συζήτηση. Ο δήμαρχος.62 Το 1961 συνεχίστηκε η ασφαλτοδρόμηση και η επέκταση του υδροδοτικού και ηλεκτρικού δικτύου και αποπερατώθηκε ο Δημοτικός Σταθμός Αυτοκινήτων. Ο δήμαρχος. οπότε και εξελέγη βουλευτής Λακωνίας με το ψηφοδέλτιο της Ε.Κ. που είχε ιδρυθεί από το 1944 σε παραθαλάσσιο χώρο του Δέλτα Φαλήρου.Λ.Π. αφού ο Ν.Ρ. ματαιώνει τελικά την έξωση. οπότε και αρχίζουν οι εργασίες σταδιακής διαμόρφωσης. όπως άλλωστε είχε διαταχθεί και από τον νομάρχη Αττικής λίγους μήνες νωρίτερα.ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΣΤΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ 1950-1974 πά πολλές πόρτες υπουργείων προκειμένου να πετύχει την έγκριση νέου δανείου που επρόκειτο να διατεθεί για αποζημιώσεις των οικοπεδούχων του Δημοτικού Σταδίου. Χαμπέρης. Στον ίδιο χώρο ο Οργανισμός Λιμένος Πειραιώς (Ο. επειδή είχαν ισχυριστεί ότι το αποτέλεσμα των εκλογών ήταν προϊόν νοθείας.Ο. Ο Χάρης Παυλόπουλος. γιατί κανένα έργο του προϋπολογισμού του 1963 δεν έγινε. Τελικά. ενώ στα τέλη του ίδιου έτους δεν κατατίθεται από τον δήμαρχο νέο πρόγραμμα εκτελεστέων έργων για το 1964.) ανεγείρει πολυτελές κέντρο διασκέδασης απειλώντας τον Ν. διαμαρτυρήθηκε με έγγραφο ότι εκεί έχει τις εγκαταστάσεις του και ότι εκεί ελλιμενίζονται 120 σκάφη. κατά τις τρεις προηγούμενες εκλογικές αναμετρήσεις είχε εκλεγεί δημοτικός σύμβουλος του συνδυασμού του παραιτηθέντος δημάρχου και είχε διατελέσει διαδοχικά πρόεδρος. τα οικονομικά όλων των δημοτικών ταμείων ήταν σε άσχημη κατάσταση. όπως άλλωστε και ο προκάτοχός του.Π.63 Τον Μάιο του 1961 ο Δήμος Καλλιθέας ματαιώνει την έξωση από το Δέλτα Φαλήρου του Ναυτικού Ομίλου Καλλιθέας (Ν. Το δημοτικό ιατρείο κινδυνεύει να κλείσει.66 Στη συνεδρίαση της Χαρακτηριστική φιγούρα στην Καλλιθέα του 1960 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). Την ίδια εποχή. για να θέσει υποψηφιότητα στις βουλευτικές εκλογές της 29ης Οκτωβρίου του ίδιου έτους. καθώς δεν κα- ταβάλλονται οι μισθοί των ιατρών ούτε των λιγοστών νοσηλευτών.Ο. Κατά τη διάρκεια της θητείας του. καθώς απαγόρευε την ενασχόληση των συμβούλων του με πολιτικά ζητήματα.Λ. οι οποίοι οδηγήθηκαν στην Ασφάλεια. δήμαρχος Καλλιθέας την περίοδο 1961-1964.

Στέφανο Οταπασίδη. Θεόδωρο Παπαδόπουλο και Γεώργιο Πετρακάκη. Ο συνδυασμός της Δ. Ροκανάς.4% των ψήφων (8. Δημοτικοί σύμβουλοι από τους άλλους συνδυασμούς εξελέγησαν οι Χάρης Παυλόπουλος. 238 Ο 1964 ΣΤΗΝ ΚΑΛΛΙΘΕΑ ο συνδυασμός της Δημοκρατικής Δημοτικής Ενότητας με υποψήφιο δήμαρχο τον Ιωάννη Γάλλο κέρδισε τις εκλογές με ποσοστό 32% (8.197). Σταυρόπουλος. της προηγηθείσης συμφωνίας ήταν να εκλεγεί δήμαρχος Καλλιθέας ο Ιωάννης Γάλλος και πρόεδρος του . Νικόλαο Μακρίδη. Στον εκπρόσωπο της Ένωσης Κέντρου Λεωνίδα Μαλαχία αντιστοιχούσε το 30. Πιερρουτσάκος. Ν. όπου βρέθηκαν εκτοπισμένοι την περίοδο της Επταετίας (αρχείο Δ. λοιπόν.67 Ιωάννης Γάλλος (1964-1967) Τ Ο Ιωάννης Γάλλος.789 ψήφους) έναντι 31% (8. Μαλαχίας. Γεώργιο Σαρακηνίδη. Ε. οι οποίοι και τελικά υποστήριξαν την εκλογή του Ιωάννη Γάλλου στο αξίωμα του δημάρχου. εξέλεξε στο 25μελές δημοτικό συμβούλιο δέκα δημοτικούς συμβούλους. Χ. Κοκονάς. Σταύρο Αμηρά. Σ. Λ. δήμαρχος Καλλιθέας (1964-1967). Θεόδωρο Χρυσανθόπουλο.ΚEΦΑΛΑΙΟ IX 23ης Ιανουαρίου του 1964. Θ. Γ. Αποτέλεσμα. Κακουλίδης. Η εκλογή του νέου δημάρχου θα κρινόταν από τη στάση που θα κρατούσαν οι εκπρόσωποι της Ένωσης Κέντρου. Γάλλου). τους Ιωάννη Γάλλο.Δ. με την οποία γνωστοποιείται η διαταγή του νομάρχη να μην προβούν οι υποψήφιες παρατάξεις σε καμία προεκλογική εκστρατεία προκειμένου να διεξαχθούν αδιάβλητες δημοτικές εκλογές. Λέφα. Γ. Π. Π.Ε. Εμμ. Χαμπέρης. Ευαγγελόπουλος. Η εξαιρετικά μικρή διαφορά ψήφων ασφαλώς αποδεικνύει τη μεγάλη κομματική πόλωση της περιόδου. Κασιάνης. Αβραμέα. Ο Ιωάννης Γάλλος με συγκρατουμένους του στη Γυάρο. Ε. Γ.369) που απέσπασε ο Χάρης Παυλόπουλος. Μουστάκης. Ν. Καλοιδάς. φτάνει στον δήμο εγκύκλιος της Νομαρχίας. Δημήτριο Γεννηματά. Δ. Μικρόπουλος. Σταμάτη Μαστρογιαννάκο. Γαζής. Οι συνδυασμοί του Λεωνίδα Μαλαχία και του Χάρη Παυλόπουλου εκπροσωπήθηκαν στο νέο δημοτικό συμβούλιο με οκτώ συμβούλους ο καθένας.

άλλωστε. Ο Δήμος Καλλιθέας. Από αστυνομικά όργανα του ΙΑ΄ Αστυνομικού Τμήματος. Εἶναι ἔγκλημα κύριοι ὅτι οἱ ἀριστεροὶ ἐψήφισαν τὸν κύριο Γάλλον. τόσο η κρίση στα πολιτικά πράγματα του δήμου κορυφωνόταν. 239 . ο νέος δήμαρχος και οι συνεργάτες του δεν κατάφεραν να αλλάξουν την πορεία του δήμου και την κατάσταση της πόλης. Διανύομεν τὸ 1964 καὶ ἑπομένως ἡ συνεργασία μας θὰ εἶναι συνεργασία δημοκρατική. προκειμένου να υλοποιηθούν τα προγραμματισμένα έργα. Η δημοτική αρχή της περιόδου 1964-1967 (αρχείο Δ. Στα τρία χρόνια από την εκλογή του Ιωάννη Γάλλου μέχρι την επιβολή της στρατιωτικής δικτατορίας (1964-1967). Σφοδρή υπήρξε. Εἶναι ἐμπόδιο ἀνθρώπων μὲ παρωπίδες καὶ πολὺ σκουριασμένα μυαλά. ζητώντας ταυτόχρονα και την απομάκρυνση του διοικητή του ΙΑ΄ Αστυνομικού Τμήματος. χωρίς αρμοδιότητες και οικονομικά μέσα. με αποτέλεσμα κάθε φθινόπωρο οι δρόμοι. τιμία. Οι συλληφθέντες υποστήριξαν ότι ο δήμος είχε το αναφαίρετο δικαίωμα να προβεί σε εκσκαφή δημοτικών οδών. Όσο όμως το πολιτικό σκηνικό στην Ελλάδα εκτρεπόταν προς τη δικτατορία. εξακολουθούσαν να ελέγχονται από τους εκάστοτε νομάρχες. η αντίδραση του πρώην δημάρχου λόγω της συνεργασίας. το δημοτικό συμβούλιο εξέδωσε ψήφισμα διαμαρτυρίας για τις συλλήψεις.ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΣΤΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ 1950-1974 δημοτικού συμβουλίου ο Λεωνίδας Μαλαχίας κατά την ψηφοφορία της 13ης Σεπτεμβρίου του 1964. εφόσον δεν ενέκριναν κανένα αίτημα της διοίκησης του δήμου.69 Επομένως. καθώς δεν υποστηρίζονταν από τους αρμόδιους κρατικούς φορείς. Ο Χάρης Παυλόπουλος διαφώνησε με τις αποφάσεις του δημοτικού συμβουλίου και αποχώρησε από τη συνεδρίαση μαζί με τέσσερις συμβούλους της παράταξής του. εἶναι σήμερον βουλευταὶ τῆς Ἑνώσεως Κέντρου. Τελικά ο Ιωάννης Γάλλος τιμωρήθηκε με τρίμηνη αργία από τα καθήκοντά του. ήρθε από την αρχή σε άμεση σύγκρουση με τους κρατικούς φορείς. Σε έκτακτη συνεδρίασή του στις 10 Ιουνίου 1965. Χαρακτηριστική περίπτωση υπήρξε το πρόβλημα της αποχέτευσης των ομβρίων υδάτων και των ακάθαρτων λυμάτων της πόλης. ἀρραγής. στις 8 Ιουνίου του 1965 συνελήφθησαν ο δήμαρχος Ιωάννης Γάλλος και ο πρόεδρος του δημοτικού συμβουλίου Λεωνίδας Μαλαχίας και οδηγήθηκαν στον εισαγγελέα με την κατηγορία της κατασκευής παράνομων υπονόμων. κυρίως στις Τζιτζιφιές.66 Ωστόσο. λοιπόν. Πόσοι σήμερον Ὑπουργοὶ δὲν συνεργάσθησαν μὲ τὴν Ἀριστερὰν […] Πόσοι δὲν ἦσαν βουλευταὶ μὲ τὴν Ἀριστεράν. ὑλικὴ ὑπὲρ τοῦ λαοῦ τῆς Καλλιθέας […]». Ο Χάρης Παυλόπουλος συνεχάρη τον νεοεκλεγέντα δήμαρχο και την παράταξή του «διὰ τὴν δεξιοτεχνίαν μὲ τὴν ὁποίαν κατώρθωσαν νὰ ἀξιοποιήσουν τὴν μειοψηφίαν τοῦ 1/3 εἰς Διοίκησιν» και κατηγόρησε τον Λεωνίδα Μαλαχία και την ομάδα του ότι «ἐπρόδωσαν τὴν ἐμπιστοσύνη τῶν Καλλιθεατῶν. Αντιδήμαρχος τοποθετήθηκε ο Σταμάτης Μαστρογιαννάκος. ψυχική. Οι προσπάθειες του δημάρχου κατέληξαν σε ποινική δίωξη εναντίον του. Ο Λεωνίδας Μαλαχίας. Γάλλου). η ανάγκη για την κατασκευή των αγωγών ήταν άμεση. σε όλη τη διάρκεια της μεταπολεμικής δημοτικής ιστορίας της Καλλιθέας. Οι Οργανισμοί Τοπικής Αυτοδιοίκησης άλλωστε. Σύμφωνα με πλήθος δημοσιευμάτων και αφηγήσεων των παλαιότερων Καλλιθεατών. καθοδηγούντες τὸ αποτέλεσμα εἰς μίαν παρά φύσιν λύσιν». Η μεγάλη πολιτική πόλωση ανάμεσα στους δημοτικούς συμβούλους των διαφορετικών παρατάξεων ήταν εμφανής. πρόεδρος του δημοτικού συμβουλίου (1964-1967). στην πόλη δεν υπήρχε τέτοιο δίκτυο. ο ο πρόεδρος του δημοτικού συμβουλίου αντέκρουσε την επίθεση: «…ἀλλὰ ἐρωτῶ. εἰλικρινής. […] Αὐτὸ σημαίνει ὅτι ἡ δημοκρατικὴ συνείδησις ἀνεπτύχθη εἰς τὸν λαὸν καὶ δὲν ἀποτελεῖ ἐμπόδιον ὅταν τὰ κοινωνικὰ ῥεύματα εἶναι ἀκάθεκτα πρὸς τὰ ἐμπρὸς. όπως φαίνεται από τα πρακτικά της πρώτης συνεδρίασης. να πλημμυρίζουν και να προκαλούν συχνά μεγάλες καταστροφές.

240 προδικτατορική περίοδος σηματοδοτεί την έναρξη μιας πολυετούς προσπάθειας του Δήμου Καλλιθέας για την αξιοποίηση της οικίας Λασκαρίδου. Η ζωγράφος είχε πεθάνει το 1965.ΚEΦΑΛΑΙΟ IX Η ΟΙΚΕΙΑ ΛΑΣΚΑΡΙΔΟΥ . Με απόφαση του δημοτικού συμβουλίου70 συστάθηκε Νομικό Πρόσωπο Ιδιωτικού Δικαίου και άρχισε να λειτουργεί τον Απρίλιο του 1966 με 20 νήπια.72 . Στον υποχρεωτικά σύντομο απολογισμό της πρώτης υπό τον Ιωάννη Γάλλο δημοτικής περιόδου. συνεχίστηκε η διαμόρφωση του Δημοτικού Σταδίου. ο οποίος έλαβε το όνομά του από τον δωρητή και ιδιοκτήτη της εταιρείας Παναγιώτη Δράκο. αποπερατώθηκε η γέφυρα του Ιλισσού και μέχρι τα τέλη του 1966 ολοκληρώθηκε οριστικά η κάλυψη του ρέματος της Κατσιποδούς. αφήνοντας ρητή εντολή στη διαθήκη της να εγκατασταθεί στο πατρικό της σπίτι μια διαρκής έκθεση ζωγραφικής. Επίσης. Η Η προθήκη όπου φυλάσσονται προσωπικά αντικείμενα της Σοφίας και της Αικατερίνης Λασκαρίδου στη Δημοτική Πινακοθήκη Καλλιθέας (φωτ. ενισχύθηκε ο Καλλιτεχνικός Οργανισμός και θεσπίστηκαν ετήσια βραβεία σε Καλλιθεάτες λογοτέχνες και εξωραϊστικούς συλλόγους. συμπεριλαμβάνονται η οριστική απομάκρυνση των φυλακών τον Σεπτέμβριο του 1966 και η κατεδάφιση του Σκοπευτηρίου. η εταιρεία ΙΖΟΛΑ δώρησε στον δήμο τον Δράκειο Δημοτικό Παιδικό Σταθμό. Την ίδια περίοδο. όπου άρχισε να λειτουργεί το 1966 θερινό θέατρο)71 και ανασυγκρότησης της δημοτικής χορωδίας με επικεφαλής την Τερψιχόρη Παπαστεφάνου. Τέλος. Επίσης. Παναγιωτόπουλος).ΚΛΗΡΟΔΟΤΗΜΑΤΑ Δράκειος Παιδικός Σταθμός. Οι σχετικές ενέργειες του δήμου είχαν ασφαλώς αρχίσει επί δημαρχίας Νικολάου Σκανδαλάκη και είχαν συνεχιστεί από τον Χάρη Παυλόπουλο. ορίζοντας ακόμη και τις ώρες λειτουργίας της. άρχισαν οι διαδικασίες σύστασης Δημοτικού Θεάτρου (διατέθηκε χώρος πίσω από το Δημοτικό Στάδιο. υπό τον τίτλο «Πινακοθήκη Σοφίας Λασκαρίδου». Παραχωρήθηκε από τον ιδιοκτήτη της ΙΖΟΛΑ στον Δήμο Καλλιθέας. Σπ.

Διαμαρτυρόμεθα διὰ πράξεως διχασμοῦ καὶ καταπατήσεως δικαιωμάτων Αὐτοδιοικήσεως [. ἂν τυχὸν ἐπιχειρήσει νὰ μιλήσῃ ὁ Πρόεδρος (Λ.]». Την ίδια μέρα αναγιγνώσκονται τηλεγραφήματα συμπαράστασης από την Ένωση Επαγγελματιών και Βιοτεχνών Καλλιθέας.. Καραμάνος Κ. Πρόεδρος τοῦ Συλλόγου. “Έχουμε διαταγὲς ἀπὸ πάνω”. ὁδηγήθηκαν ὑπὸ τὸ πρόσχημα ἐξακριβώσεως ταυτοτήτων εἰς τὸ ΛΓ΄ παράρτημα Ἀσφαλείας.] Συνελήφθησαν δὲ κατὰ καιροὺς αὐθαιρέτως καὶ παρανόμως ὁ κ..74 Σύμφωνα με την εισήγηση του δημάρχου στις 27 Μαρτίου: «Δυστυχῶς τὸ βράδυ τῆς παραμονῆς (τῆς Ἐθνικῆς Γιορτῆς) κατέφθασαν στὸ γραφεῖο μου οἱ διοικητὲς τῶν τμημάτων τάξεως καὶ ἀσφαλείας καὶ μὲ ἐπιτακτικὸ ὕφος λένε: “Αὔριο. Σπανόπουλος Θεόδωρος (Ἀντιπρόεδρος). Τοὺς εἶπα: “Ἐσεῖς ὑπερβάλλετε τὶς διαταγὲς τώρα τελευταία. ὑπέστησαν ἐπανειλημμένως ἐξονυχιστικὰς ἐρεύνας. Γαβαλᾶ Καίτη.. Ἀπευθυνόμεθα πρὸς ὑμᾶς ὡς οὐσιαστικὴν ἀρχὴν τῆς πόλεως Τζιτζιφιῶν τῆς Καλλιθέας καὶ παρακαλοῦμεν ὅπως φροντίσητε ἐπειγόντως διὰ τὴν προστασίαν καὶ ἐξασφάλισιν τῶν ἀπειλουμένων δικαιωμάτων καὶ ἐλευθεριῶν ὑμῶν καὶ λοιπῶν δημοτῶν τῆς πόλης μας καὶ ἐνεργήσητε διὰ τὴν μετάθεσιν καὶ τιμωρίαν τῶν παρανομησάντων ὀργάνων. Γάλλος. Ἀθανασιάδης Σ. το δημοτικό συμβούλιο συνεδριάζει εκτάκτως για να πληροφορηθεί από τον δήμαρχο τα γεγονότα που συνέβησαν εναντίον μελών εξωραϊστικού συλλόγου κατά τη διάρκεια της ετήσιας κοπής πίτας του συλλόγου σε παραλιακό κέντρο των Τζιτζιφιών: «Σὲ παραθαλάσσιο κέντρο Τζιτζιφιῶν “ὁ Γιῶργος” συνελήφθησαν τμηματικὰ ἀπὸ ὄργανα τοῦ ΛΓ΄ παραρτήματος Ἀσφαλείας Τζιτζιφιῶν παραμονευόντων καθ’ ὁμάδας ἔξωθεν τοῦ Κέντρου οἱ: Βογιατζῆς Μιχαὴλ (πρόεδρος Διοικητικοῦ Συμβουλίου ἐξωραϊστικοῦ Συλλόγου). Καραμάνου Π... καθὼς καὶ 40 ἄλλοι κάτοικοι τῶν Τζιτζιφιῶν»..73 Στις 9 Μαρτίου.75 Επιπλέον αναγιγνώσκεται ένα έγγραφο διαμαρτυρίας του Συλλόγου Εργαζομένων Μαθητών Μέσης Εκπαίδευσης. το Συνδικάτο Εργατοτεχνικών Δομικών Εργασιών και Οικοδόμων: «Συμπαριστάμεθα εἰς τὸν ἀδικηθέντα Πρόεδρον Δημοτικοῦ Συμβουλίου κύριον Μαλαχίαν “Πάμπλουτον Ἐθνικῶν Περγαμηνῶν”.]”. Μαλαχία και στέλνουν σε όλους τους δημότες και τους συλλόγους της Καλλιθέας τις προσκλήσεις. διότι ἐμεῖς δὲν θὰ τοῦ τὸ ἐπιτρέψουμε”. 241 .ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΣΤΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ 1950-1974 Λίγο πριν από το πραξικόπημα Σ ΤΙΣ 16 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ ΤΟΥ 1967.. Πουλασικίδης Ν. Μαντᾶ Θ.. μᾶς περικύκλωσαν καὶ κατέλαβαν τὸ μικρόφωνο... τὸ μόνο ποὺ μπορούσαμε νὰ κάνουμε ἦτο νὰ ἀποχωρήσωμε σιωπηρῶς καὶ ἀξιοπρεπῶς». Ὅταν εἴδαμε αὐτὴν τὴν κατάστασιν ἐκεῖ μέσα... Βογιατζῆς. εἶστε ὅμως προθυμότατοι νὰ ἐμποδίσητε τὸ ἔργον τοῦ Δήμου σὲ πλεῖστα ζητήματα [. Διότι ἔχουμε καὶ προηγούμενα.. ορίζουν ομιλητή τον Λ. Ὅτι εἶστε ἐναντίον τοῦ Δήμου τὸ ξέρουμε. Μάρτυρας τῶν γεγονότων ὁ Δήμαρχος Ι. [. μοῦ εἶπαν. Μακρίδης Ν. Μπίτσικας Δ. Ανδρεόπουλου). ἤτοι Διοικητοῦ ΛΓ΄ παραρτήματος Ἀσφαλείας καὶ δύο ἀστυφυλάκων τοῦ ἰδίου τμήματος. στην αμέσως επόμενη συνεδρίαση του δημοτικού συμβουλίου οι σύμβουλοι καταρτίζουν το πρόγραμμα των εορταστικών εκδηλώσεων για την εθνική επέτειο της 25ης Μαρτίου. κύριε Δήμαρχε. Παπαρρηγόπουλος Δ. η δημοτική αρχή κατάφερε να ικανοποιήσει ένα πάγιο αίτημα των κατοίκων και να πετύχει την απομάκρυνση των Β΄ Δικαστικών Φυλακών από την Καλλιθέα (αρχείο Α. το οποίο περιγράφει ανάλογη κατάσταση και στον χώρο της εκπαίδευσης. Μαλαχίας) θὰ κατέβουν τὰ καντήλια τῆς ἐκκλησίας. δεδομένου ὅτι συχνῶς διαπράττουν τοιαύτας ἀντισυνταγματικὰς ἐνεργείας εἰς βάρος τῶν δημοτῶν τῆς πόλεως. Τὴν ἐπαύριον ὅταν εἰσήλθαμε εἰς τὴν ἐκκλησίαν ἐπιδεικτικότατα οἱ κύριοι Διοικηταὶ μαζὶ μὲ μεγάλη δύναμη τῆς Ἀστυνομίας. ἐκρατήθησαν ἐπὶ τριώρου.. μετὰ τοῦ ἀδελφοῦ του Γεωργίου. Στο νυχτερινό Γυμνά- Λίγο πριν από το πραξικόπημα.

την έλλειψη διδακτικού προσωπικού. Μαλαχία. Δημοτικές αρχές της Δικτατορίας (1967-1974) Τ Α ΞΗΜΕΡΩΜΑΤΑ της 21ης Απριλίου ο δήμαρχος Ιωάννης Γάλλος συλλαμβάνεται και οδηγείται στην Ασφάλεια. Δημήτριο Ευαγγελόπουλος. Το δημοτικό συμβούλιο αποτελούσαν οι Χάρης Παυλόπουλος. Γεώργιος Κόκκονας και Νικόλαος Μικρόπουλος. Η πρώτη συνεδρίαση του δημοτικού συμβουλίου μετά την 21η Απριλίου έλαβε χώρα στις 4 Μαΐου 1967. Παπαδόπουλος. βαθμιαῖα ανάπλαση τῆς διοίκησης. την απαράδεκτη κατάσταση των σχολικών κτηρίων και να καταδικάσουν το πρόγραμμα σπουδών ως απαρχαιωμένο και άκρως συντηρητικό. ἀπόλυτο σεβασμό πρὸς τὰ δίκαια αἰτήματα τῶν πολιτῶν. Αβραμέα. Θ. Λεωνίδας Μαλαχίας. Γάλλου). Ελένη Λέφα. Δραγουμάνος. Χρήστος Χαμπέρης. Εμμανουήλ Μουστάκης. Σταυρόπουλος. Πιερρουτσάκος.76 Ύστερα από την παύση και του Σταμάτη Μαστρογιαννάκου. Γ. από τις 7 Μαΐου 1967 έως τις 4 Νοεμβρίου 1967 καθήκοντα δημάρχου άσκησε ο Χάρης Παυλόπουλος. Εμ. τὴν ἠθικήν καὶ ὑλικὴν ἐξύψωσιν τοῦ κοινωνικοῦ συνόλου καὶ ἰδιαιτέρως τῶν ἀγροτῶν. Ν.]. διορισμένος δήμαρχος Καλλιθέας την περίοδο της Δικτατορίας. Στυλιανός Παττακός. από τη σύνθεση του οποίου είχαν εξαιρεθεί οι εκπρόσωποι της Αριστεράς. Ευαγγελόπουλος. Γεώργιος Παπαδόπουλος. Μαστρογιαννάκο και πρόεδρο τον Λ. Σᾶς διαβεβαιοῦμεν ὃτι θὰ ἐπιβάλλωμεν ἀληθή ευνομίαν.ΚEΦΑΛΑΙΟ IX Ο Ι. και από εκεί.. Νικόλαος Σταυρόπουλος. Π. Εκεί αναγιγνώσκεται η νέα εγκύκλιος που απέστειλε ο τότε υπουργός Εσωτερικών. ἐργατῶν καὶ ἀσθενεστέρων τάξεων καὶ μετὰ πάσης στοργῆς ἀντιμετώπισιν τῶν προβλημάτων τῆς νεολαίας καὶ τὴν δημιουργίαν τῶν καταλλήλων προϋποθέσεων διὰ τὴν ἐπάνοδον τῆς χώρας εἰς τὸν Κοινοβουλευτισμόν ἐπί ὑγιοῦς βάσεως [. Δ. προς όλους τους δήμους και κοινότητες της χώρας: «Ἡ κυβέρνησις διὰ τῶν προγραμματικῶν της δηλώσεων ἐξήγγειλεν τὴν λῆψιν μέτρων ἀποσκοπούντων εἰς τὴν ἐφαρμογήν ἀληθοῦς εὐνομίας. Τους επτά μήνες της θητείας του Χάρη Παυλόπουλου πρόεδρος του δημοτικού συμβουλίου τοποθετήθηκε ο Π. Σ. Τέθηκε επικεφαλής δεκαπενταμελούς δημοτικού συμβουλίου μέχρι τον διορισμό του ταξιάρχου Θεόδωρου Καφίρη. Κακουλίδης. . Δημοτικοί σύμβουλοι διετέλεσαν οι Γ. Παύτηκε από το αξίωμα του δημάρχου. Γεώργιος Καλοϊδάς. μαζί με δεκάδες άλλους πολίτες της Καλλιθέας. ενώ για έντεκα μέρες το αξίωμα αυτό ανέλαβε ο αντιδήμαρχος Σταμάτης Μαστρογιαννάκος (από τις 25 Απριλίου 1967 μέχρι τις 6 Μαΐου 242 1967) με ένα διορισμένο δημοτικό συμβούλιο. ενώ ο σύλλογος έχει στο ενεργητικό του πλούσια μορφωτική και πολιτιστική δραστηριότητα. Παναγιώτα Αβραμέα. τὴν ἐπαναφοράν τῆς ἐσωτερικῆς γαλήνης ταύτης καὶ ἡσυχίας. με αναπληρωτή δήμαρχο τον Σ. με την κατηγορία ότι είχε υπογράψει τη Διακήρυξη της Τοπικής Ένωσης Δήμων και Κοινοτήτων Αττικής κατά του αυλικού πραξικοπήματος και των αποστατών. Μουστάκης. Μεταφέρθηκε από την Ασφάλεια στον Ιππόδρομο. Κουτσουφλάκης. Τρεις μαθητές τόλμησαν να καταγράψουν τα προβλήματα της εκπαίδευσης. Ζήσης. πήρε τον δρόμο της εξορίας.. σιο Καλλιθέας από το 1962 κυκλοφορούσε η εφημερίδα Μαθητική όπου αρθρογραφούν πολλοί μαθητές. Ι. Ο Θεόδωρος Καφίρης. Σταύρος Πιερρουτσάκος. στον χώρο συγκέντρωσης πολιτικών κρατουμένων. Γάλλος κατά την προεκλογική του εκστρατεία στις αρχές της δεκαετίας του 1960 (αρχείο Δ. Ἐπιδιώκομεν τὴν ἀπολύτρωσιν τῶν διοικουμένων ἐκ τῆς φθοροποιοῦ ἐπιδράσεως τῶν δημαγωγῶν και ἀνατρεπτικῶν στοιχείων». Ν. Κοντακιώτης.

. Ο βουλευτής της Ε. Τα τεθωρακισμένα των πραξικοπηματιών στον προαύλιο χώρο του Κοινοβουλίου το πρωινό της 21ης Απριλίου 1967 (αρχείο εφημερίδας Καθημερινή). που διαδέχονταν η μία την άλλη. Η στρατιωτική δικτατορία της 21ης Απριλίου 1967 επέφερε στην Ελλάδα πολλά δεινά με αποκορύφωση τον διαμελισμό της Κύπρου. καθώς καθιερώθηκε ο τύπος της άναρχης. 243 . που στηρίχθηκε στον εσωτερικό και διεθνή δανεισμό.Δ. Η άνοδος του Γεωργίου Παπανδρέου στο πρωθυπουργικό αξίωμα το 1963 και το 1964 αντιμετωπίστηκε με νέες αυλικές παρεμβάσεις που κατέληξαν στην αποπομπή του Γεωργίου Παπανδρέου από την πρωθυπουργία και τον σχηματισμό βασιλικών κυβερνήσεων από το 1965. Ακολούθησαν εκκαθαρίσεις στις Ένοπλες Δυνάμεις και όλοι οι δήμαρχοι και κοινοτάρχες που δεν ήταν «εθνικόφρονες» παύτηκαν και αντικαταστάθηκαν με άλλους πρόθυμους να ακολουθήσουν την πολιτική των δικτατόρων. σε απόλυτη εξάρτηση αποικιοκρατικού τύπου από το ξένο κεφάλαιο και των επεκτατικών επιδιώξεων των Η. ευθύνεται για την εφαρμογή μιας οικονομικής πολιτικής. απέδειξε την ύπαρξη μηχανισμών που δρούσαν ανεξάρτητοι και ανεξέλεγκτοι από την επίσημη κυβέρνηση. Γρηγόρης Λαμπράκης. Αμέσως σχεδόν οι δικτάτορες κατάργησαν στην Αθήνα 161 σωματεία και εργατικές οργανώσεις. δασκάλους. στη Θεσσαλονίκη το 1962. Το δικτατορικό καθεστώς. (Ενιαίας Δημοκρατικής Αριστεράς).Δ. δικαστικούς και οιονδήποτε «μη νομιμόφρονα πολίτη». απέλυσαν καθηγητές πανεπιστημίων. Οι συνέπειες αυτής της πολιτικής. έγιναν ιδιαίτερα αισθητές στα μεγάλα αστικά κέντρα. δημόσιους υπαλλήλους.Α.Π.Α. καταρράκωσαν κάθε έννοια πολιτικού βίου στη χώρα και πρόσφεραν το πρόσχημα για την επιβολή εξωκοινοβουλευτικών λύσεων. Οι κυβερνήσεις αυτές. Γρηγόρη Λαμπράκη.Α. η οποία επιδείνωσε δραματικά τους δείκτες της κοινωνικής και οικονομικής ανάπτυξης του τόπου. κερδοσκοπικής δόμησης.ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΣΤΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ 1950-1974 Η ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ 1967-1974 Η δολοφονία του βουλευτή της Ε. που ουσιαστικά κατέστρεψε το περιβάλλον και επιδείνωσε τις συνθήκες διαβίωσης στις πόλεις.

ΚEΦΑΛΑΙΟ IX 244 .

Κάτω: Η πλατεία στα μέσα της δεκαετίας του 1970 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). Αριστερά: Αδιαμόρφωτη αλάνα στις αρχές της δεκαετίας του 1950 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). 245 .ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΣΤΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ 1950-1974 Ο χώρος όπου σταδιακά και σε διάστημα μιας εικοσαετίας διαμορφώθηκε η πλατεία Δαβάκη.

Θ. Σπανός. Κουτσουφλάκης. Μ.Ε. καθώς και η μεταφορά του αμαξοστασίου στον σταθμό Αττικής έδωσαν προβάδισμα στον εμπορικό χαρακτήρα της οικονομικής ζωής της. Ι. Καλοϊδάς. Σκουνδρής. Π. Σαγιάννου-Χαραλαμπίδου. Α. καθώς και η διαμόρφωση της πλατείας Κύπρου.77 Σε μία από τις πρώτες συνεδριάσεις του το συμβούλιο εγκρίνει και υπογράφει τη σύμβαση ηλεκτροφωτισμού της λεωφόρου Θησέως με τη Δ. Μάλιστα. Φορνέζης. Κατακιώτης. Ευ. Κασσιάνης. Σταυρόπουλος. 246 τες. το κλείσιμο των μεγάλων βιομηχανικών μονάδων. αντιδήμαρχος ο Τάκης Παπαδόπουλος. Ολόκληρη η Τοπική Αυτοδιοίκηση παύτηκε από την επιβολή του στρατιωτικού πραξικοπήματος. Ελ.Η.80 Πληθυσμιακή σύνθεση της Καλλιθέας κατά τη δεκαετία του 1960-1970 Μ ΕΤΑ ΤΗ ΔΕΚΑΕΤΙΑ ΤΟΥ 1960. 1969 (σήμερα πλατεία Ηρώων Πολυτεχνείου). Γ. Π. τμήμα του οποίου ήταν οι δήμοι και οι κοινότηΗ πλατεία της 21ης Απριλίου στις Τζιτζιφιές. Γαζής. Φορνέζης. έτσι ώστε να υπενθυμίζεται καθημερινά στους Καλλιθεάτες η νέα πολιτική κατάσταση. με αποτέλεσμα το ποσοστό των ανειδίκευτων εργατών και των εργατοτεχνιτών του ιδιωτικού τομέα να μειωθεί κατά πολύ σε σχέση . Π.79 Μέχρι το 1974 θα διατηρηθούν τα ίδια άτομα στο συμβούλιο του Δήμου Καλλιθέας.ΚEΦΑΛΑΙΟ IX Δ.. Ν. Δραγουμάνος. Λ. Το μόνο αξιόλογο έργο που επετεύχθη κατά τη διάρκεια της Δικτατορίας στην Καλλιθέα ήταν η απομάκρυνση του αμαξοστασίου το 1968. όπως Πειραϊκή Πατραϊκή. Κ. Παναγιώτου. Παπαδόπουλος και δημοτικοί σύμβουλοι οι Ν. Μικρόπουλος. γραμματέας ο Π. Π.78 Από τα πρακτικά της 18 ης συνεδρίασης στις 17 Νοεμβρίου 1967. ΙΖΟΛΑ και Γλάρος. Καραχάλιος. Ελβιέλα. Γ. μέσα στο οποίο σχημάτισαν με λουλούδια την ημερομηνία 21η Απριλίου. Δ. Παναγιώτου. Σέψας. Έτσι. εκατοντάδες εργατικές οικογένειες έχασαν τις δουλειές τους. Ν. Ο κρατικός μηχανισμός. Ι. Μαλαχίας. μετατράπηκε σε στήριγμα του δικτατορικού καθεστώτος. Δ. Ν. Λιακόπουλος. ενώ έως τον Νοέμβριο του 1967 τροποποιεί τους όρους δόμησης σε κεντρικές οδούς και επεκτείνει το σχέδιο πόλεως. Αλλά. η Καλλιθέα συνεχίζει να δέχεται εσωτερικά μεταναστευτικά ρεύματα. Παπαδόπουλος. Ιωνάς. Κοκκόνας. Γ. πρόεδρος του δημοτικού συμβουλίου ο Π. Ν. Σεψάς. στην ίδια πλατεία. Κονδύλης. Δήμαρχος διορίστηκε ο Θεόφιλος Καφίρης. Ζαχείλας. πληροφορούμαστε τα διορισμένα μέλη του νέου δημοτικού συμβουλίου. σε περίοπτη θέση οι διορισμένοι δημοτικοί άρχοντες της Δικτατορίας διαμόρφωσαν ένα κηπάριο.

το 1970 και ἡ ἐπί τῆς πλατείας Κύπρου οἰκία Βωτύ». η γεωγραφική της θέση.Κομνηνοί»). Το 1967 κατεδαφίσθη ἡ οικία Κρέμου. επισημαίνονταν τα εξής: «Γιγαντιαῖα κτήρια ὑψώθησαν παντοῦ. ως πέρασμα από την Αθήνα στον Πειραιά. Κατά τὴ σημερινήν ἐποχὴν τῶν πολυκατοικιῶν καί τῶν διαμερισμάτων. Ο Τριαντάφυλλος Τριανταφυλλίδης παρατηρεί: «[…] Ἀπὸ τοῦ 1967-68 καὶ ἐντεῦθεν. σε συζητήσεις των δημοτικών συμβούλων στα τέλη της δεκαετίας του 1970. τον Περισσό και αλλού. ἐπεκτάθη δὲ κατὰ τὰ ἑπόμενα χρόνια.81 Επιπλέον.ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΣΤΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ 1950-1974 με τις προηγούμενες δεκαετίες. ευνόησε την ανάπτυξη αυτή. όπως ήταν αναμενόμενο. ἡ δὲ κίνησις των τροχοφόρων εἰς τὸ κέντρον δημιουργεῖ ὡρισμένας ὥρας ἐντύπωσιν φρενίτιδος. ελεύθεροι επαγγελματίες και μικροεισοδηματίες.82 Η πόλη αναδείχθηκε σε ένα πολύ μεγάλο εμπορικό κέντρο που κάλυπτε όχι μόνο τις δικές της ανάγκες αλλά και τις αντίστοιχες των γύρω συνοικισμών. όπως επίσης και η λειτουργία του Ιπποδρόμου με τους 5. είχε αλλάξει από τα τέλη της δεκαετίας του 1960. ἡ ὕψωσις πολυκατοικιῶν ἐγενικεύθη καθ’ ὅλην τὴν πόλιν. τον Ταύρο. Η πλειονότητα των κατοίκων κατά τη δεκαετία του 1970 ήταν υπάλληλοι του ευρύτερου δημόσιου τομέα.000 εργαζομένους και τους χιλιάδες επισκέπτες του. επαγγελματοβιοτέχνες. Εἰς τὴν διαρκῶς ἐξελισσομένην αὐτὴν μεγάλην ἐμπορικήν πόλιν ἡ ζωὴ προσαρμόζεται εἰς τὸν σύγχρονον ἒντονον μηχανικόν ρυθμὸν τῆς προόδου». Η εικόνα της Καλλιθέας. Εξάλλου. ὁ ἄλλοτε συσχετισμός (μεταξὺ τῶν παλαιῶν καὶ τῶν νέων κατοίκων τῆς πόλης) εἶναι δύσκολος καὶ ἀδύνατος. Συγκέντρωση των ποντιακών συλλόγων της Καλλιθέας για την ανέγερση ηρώου αφιερωμένου στον ποντιακό αγώνα (Σύλλογος Ποντίων «Αργοναύται . ὁμοίως δὲ. 247 . Αξιοσημείωτο είναι και το γεγονός ότι κατά την ίδια περίοδο πολλές προσφυγικές οικογένειες παίρνοντας τα δάνεια αυτοστέγασης εγκατέλειψαν την Καλλιθέα και εγκαταστάθηκαν στη Νέα Σμύρνη. Η σύνθεση του πληθυσμού της πόλης πλέον θα αλλάξει.

One year later. E. During the period 1951-1954. Mastrogiannakos. D. Vitsaras. . L. covering the Katsipodou stream. improving the electricity. Papadakes. As the Municipality of Kallithea lacked adequate funds. Ch. Vourloume. Lyberopoulos. Giannas. S. while the residents of remote areas and the refugees’ districts suffered lack of electricity. G. Ch. Paulopoulos. Kosmides.CHAPTER IX KALLITHEA DURING THE PERIOD 1950-1974 by Anna Mourouglou Kallithea after the Civil war T HE SITUATION AT KALLITHEA after the end of the Civil War was quite discouraging. and officially presented to the public in 24 May 1953. Nikolaos Skandalakes (1951-1961) Τ HE MUNICIPAL ELECTIONS held in April 1951 were won by Nikolaos Skandalakes. the Municipality had streets and an elementary drainage system constructed in the area. Th. Municipal authorities during 1951-1967 Τ Nikolaos Skandalakes giving a speech (R. H. A. Nikolaos Skandalakes was re-elected Mayor of Kallithea in November 1954. “Izola”. According to the legislation of that time.000 residents. Barou. Iakoumides. Lefa. Haberes and E. S. The Municipal Council included Ch. Nikolaos Skandalakes set about developing Kallithea’s infrastructure by constructing and repairing streets. who had been involved in the Municipality’s administration since the mid-1940s. the Municipal Cultural Organisation of Kallithea was founded. Andreiomenos. Laritzakes. Η. Karagiannes. the works were sponsored by means of loans. Kallithea was covered by blocks of flats and numerous shops. but from the municipal councellors. During the summer of 1952 refugees from Romania arrived at Kallithea and settled in tents at Palaia Sfageia. T. Zervos.g. In late 1953. G. P. watering and drainage systems in many areas. In the summer of 1951. adequate watering and proper drainage. Kallithea had 47. the Municipality of Kallithea provided the Romanian refugees with significant financial support that would allow them to rent flats. According to the 1951 census. Varlas. during the 1950s and 1960s. HE FIRST POST-WAR elections were held in 15 April 1951. Only the central streets were asphalted. L. Tsimenes. Th. In December 1953 the Municipal Library was re-established. Kakoulides. G. completing the construction of numerous refugees’ houses etc. E. Gradually. “Vika” and others. Demetriadou collection). Iatrides.000. Malahias. while its population increased significantly. Ch. cultural associations. Moraitides. The statue was placed at the central square of Kallithea. e. “Peiraike-Patraike”. charities and sports clubs were provided with municipal financial support. in 1971 this number had risen to 85. I. Kassianes. “Elviela”. Thus. the Municipal Council consisted of Ch. N. Paulopoulos. Makrides. the Kallithean sculptor Achilleas Aperges was commissioned to create a copper statue of colonel Konstantinos Davakes. Rontere. many Kallithean organisations. It was accommodated at the former residence of the pœt Ioannes Grypares. G. Vitsaras. K. currently known as Davake Square. This phenomenon should be viewed as a result of the multiple migratory waves from the Greek countryside towards the large urban centres. The large number of workers that had concentrated at Kallithea was employed in the various industries surrounding it. By means of governmental funds. I. a doctor originating from Laconia. 248 G. I. the mayors were not directly elected by the public. Lyberopoulos. Roussos. A. Makrides. Iakoumides. E.

KALLITHEA DURING THE PERIOD 1950-1974 Roadworks at Tzitzifies during the 1950s (Municipality of Kallithea Cultural Organisation collection). flood-control. Haberes. N. P. Polites. I. N. Iatride. so as to participate at the parliamentary elections that would take place in the coming October. Koutropoulos. Mylonakou. During the period 1955-1958. in order to obtain loans and gather the funds necessary for the construction of a municipal stadium on Sikelia Hill. N. Gennematas. Moustakes. Pierroutsakos. I. school buildings were erected and Kyprou and Harokopou Squares were re-constructed. O. Kassianes. Laritzakes. in order to fund systematic infrastructure works such as the development of drainage. and water and electricity supplying systems. E. E. During the years 1960 and 1961. the Heroon monument. many streets were tarred. as well as the intense conflict among the members of Municipal Council. L. Kakoulides. D. Eliopoulos. Tsimene. created by the renowned sculptor Perantinos and located at Kyprou Square. G. Rontere. Lefa. Ch. E. S. Balaskas. D. Davides. Konstantianou. Rokanas. Skandalakes continued his borrowing policy. the Mayor worked hard. G. Papageorgiou. Nikolaos Skandalakes was elected Mayor of Kallithea for a third time at the municipal elections of April 1959. Vourloume. Karatzaferes. Kardiasmenos. D. This was due to the Municipality’s particularly low financial status. Rokanas. Ch. I. P. Karagiannes. which was initiated in January 1961. Kokotos. G. Kassianes. A. Soteriades. Hares Paulopoulos (1961-1964) Η ARES PAULOPOULOS. Gallou and E. Barou. Paulopoulos. was presented to the Kallithean public. N. E. St. Nikolaides. N. G. S. Makrides. Frantzeskakes. Thalassinos. A. The latter re- 249 . Only a limited amount of works were undertaken during Paulopoulos’ mayoralty. P. was elected Mayor of Kallithea in December 1961. Hairetas and A. A. Mastrogiannakos. who remained Deputy Mayor until December 1961. Ch. During the same year. the construction of the municipal parking station was completed. S. In the autumn of 1959. F. Mastrogiannakos. G. Makres. Makres. G. He was replaced by Ch. Systematic infrastructure work continued. Nikolaos Skandalakes resigned from office. This was done in a formal ceremony attended by king Paul and queen Frederike. Makrides. E. In August 1961. Municipal Councillor since 1951. Moreover. E. Kserotyre. S. Stauropoulos. The new Municipal Council consisted of H. Haberes. Avramea.

when Ioannes Gallos and Leonidas Malahias were arrested by the police. Mastrogiannakos. who died in 1965. Subsequently. Ameras. Gallos was replaced by Vice-Mayor Stamates Matstrogiannakos for eleven days. Moreover. Similar phenomena were observed among military and municipal officials. G. P. on the grounds that they had had sewage disposal pipes installed.Komnenoi” during the 1950s (Association of Pontians “Argonautai . Euaggelopoulos. Makrides. while numerous “non law-abiding” professors. S. Together with many other disobedient Kallitheans. Ch. Kaloidas. they were all sent into exile. The Municipal Council decided to officially claim the Laskarides mansion. in order to create a municipal gallery. D. Additionally. G. the Municipal Cultural Organisation of Kallithea received considerable financial support. The conflict between the new municipal authority and the Greek government became particularly evident. The painter. Kokonas and N. N. Subsequently. Ioannes Gallos was arrested. N.ΚEΦΑΛΑΙΟ IX flected directly the turbulence characterising Greek political life in general. Gallos served as Kallithea Mayor from 1964 until 1967. Moustakes. some significant decisions were eventually taken. Petrakakes. had declared in her testament that she wished her house to become a gallery accommodating a permanent exhibition of her paintigs. Chrysanthopoulos. Kassianes. Due to the complete lack of governmental support to the new municipal authorities of Kallithea. The members of the Municipal Council had been 250 . E. The disobedient functionaries were replaced by people sharing the dictators’ chauvinist beliefs. Kakoulides. Th. Rokanas. S. P. was also particularly obvi- ous in the conflict among various Municipal Councillors. The dictatorship. Stauropoulos. Paulopoulos. owner of the “Izola” factory. judges etc were made redundant. Sarakenides. the Ilissos bridge constructed and the covering of the Katsipodou stream finally completed. Ioannes Gallos (1964-1967) Τ Distinguished guests visiting the Association of Pontians “Argonautai . Gallos was suspended for three months. D. The Municipal Council consisted of S. This was in accordance to the late Aikaterine Laskarides’ will. without bothering to obtain permission from the Prefect of Attica first. E. G. Pierroutsakos. G. 1967-1974 Ε ARLY IN THE MORNING of 21 August 1967. HE 1964 ELECTIONS WERE won by Ioannes Gallos’ “Demokratike Demotike Enoteta”. H. L. Haberes. teachers. Gazes.Komnenoi” collection). the municipal choir was revived and the Municipal Theatre was established. Papadopoulos. on the grounds that he had signed a manifesto condemning the junta issued by the Local Union of Attica Municipalities and Communities. Gallos failed to make a substantial contribution to the town’s development. Municipal authorities during the dictatorship. when the military dictatorship was established. Reaching a unanimous decision within a reasonable amount of time was something beyond imagination. During Gallos’ mayoralty the Skopefterion was demolished. Mikropoulos. Nevertheless. Gennematas. Avramea. civil servants. he was brought to the Faleron Racecourse’s grounds. Th. Lefa. 1967-1974 Ι N 21 APRIL 1967 a military dictatorship was established in Greece. the Drakeios Municipal Playschool was established by means of funds provided by Panagiotes Drakos. E. G. more than one hundred and fifty labour unions and associations in Athens were abolished. Malahias. The political polarisation characterising Greek society at that time. Th.

Ionas. G. Fornezis. Kokkonas. Papadopoulos. Avramea. Stauropoulos. D. Theofilos Kafires became mayor. the municipal authorities were replaced once more. During the 1970s Kallithea’s population mainly included civil servants. Th. Malahias. the closure of most of Kallithean industrial during the 1970s. Sagiannou-Haralabidou. Ch. D. Pierroutsakos. D. Nevertheless. Kaloidas. Dragoumanos. G. N. Kontakiotes. No left-wingers were included and the new Council consisted of the following: L. Avramea. Th. Kaloidas. S. Panagiotou. No substantial work was undertaken during the period 1967-1974. Kassianes. Many refuge families obtained housing loans and moved to Nea Smyrne. S. abandoned Kallithea. N. transformed Kallithea into a commercisl centre. 251 . Moustakes. G. P. The Municipal Council consisted of P. P. N. Sepsas. G. N. Papadopoulos. while P. G. Sepsas. Spanos. Stauropoulos. Kondyles. P. as well as the reconstruction of Kyprou Square are noteworthy developments. Euaggelopoulos. Haberes. E. K. In 7 May 1967 Mastrogiannakos was replaced by Hares Paulopoulos. Katakiotes. A. Stauropoulos. Kakoulides. Nevertheless. Tauros. Kokkonas and N. No more changes would take place until 1974. M. D. Papadopoulos. G. Mikropoulos. E. P. Mikropoulos and P. Dragoumanos. P. Euaggelopoulos. appointed by the dictatorial government. N. In November 1967. Fornezes. Koutsouflakes. I. Koutsouflakes. Malahias. the removal of the tram station in 1968. P. Panagiotou and D. tradesmen and freelancers. H. Lefa. L. Liakopoulos. Many workers lost their jobs and. as the authority of all Local Self-Government institutions had been minimised by the dictators. Karahalios. Zaheilas. E. who remained Mayor of Kallithea until November 1967. N. Moustakes. E. I. G. Papadopoulos. Paulopoulos. as well as the concentration of many stores in the area. The population of Kallithea during the 1960s and 1970s Μ ORE AND MORE internal immigrants looking for jobs in the factories kept arriving at Kallithea throughout the 1960s. I.KALLITHEA DURING THE PERIOD 1950-1974 A typical Kallithean residence during the 1960s (Municipality of Kallithea Cultural Organisation collection). consequently. Pierroutsakos. G. Perissos and elsewhere. Zeses. Skoundres. N. E. Gazes. N.

Έργο της Σοφίας Λασκαρίδου (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). Ελαιογραφία.«Από το παράθυρο του atelier μου στο Παρίσι». .

σὲ κάθε πολιτιστικὴ ἐνέργεια. καθώς πλήθος καλλιτεχνών διέμενε στην περιοχή κατά την περίοδο 1945-1970. Αρχικά είχε τοποθετηθεί στην πλατεία Κύπρου. Λιόντη). κρατάει τὰ σκῆπτρα τῆς πνευματικῆς καὶ φιλανθρωπικῆς κινήσεως τοῦ τόπου μας καὶ ἐμφανίζεται μεταξὺ τῶν πρώτων σὲ κάθε πατριωτικὴ προσπάθεια. Μὲ τὶς τόσες τολμηρὲς ἐξορμήσεις του καὶ τὶς πλούσιες σὲ ἀπόδοση πρωτοβουλίες του. Νέος πρόεδρος εξελέγη ο Πρόδρομος Γιαννάς που έγραψε στο πρωτοχρονιάτικο τεύχος του Παλλαδίου (1947): «Φέτος γιορτάζουμε τὰ δεκαπεντάχρονα καὶ ὑπερηφανευόμαστε λιγάκι. Πρωτοπόρο σὲ κάθε εὐγενῆ ἐκδήλωση. μποροῦμε νὰ ποῦμε ὅτι ξεπέρασε πιὰ τὰ στενὰ ὅρια δράσης ἑνὸς κοινοῦ Σωματείου καὶ παίρνει μορφὴ Ἐθνικοῦ Ἱδρύματος». εκθέσεις και φιλολογικά μνημόσυνα Καλλιθεατών λογίων. σημείωσε ανάλογη επιτυχία. τὸ «Παλλάδιον» βρίσκεται πάλι στις ἐπάλξεις.3 Σε αυτούς που δημιουργούσαν στην Καλλιθέα πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο . Η έκθεση.2 Ο χαρακτηρισμός «ελληνική Μονμάρτη» αρμόζει και στη μεταπολεμική Καλλιθέα. Ἡ πολύμορφη δράση ποὺ ἀνέπτυξε σ’ ὅλο αὐτὸ τὸ διάστημα θὰ μείνει ἱστορικὴ στὰ χρονικὰ τῆς Καλλιθέας. σὲ μιὰ ἐποχὴ ἐθνικῆς ἀνασυγκροτήσεως καὶ περισυλλογῆς. Τώρα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η έκθεση Καλλιθεατών ζωγράφων που πραγματοποιήθηκε το 1953 με πρωτοβουλία του συγγραφέα και δημοσιογράφου Ελευθέριου Κασιάνη στις αίθουσες του Συλλόγου Εθνική Ψυχή.1 Εκτός από το «Παλλάδιο» και οι άλλοι πολιτιστικοί και φιλανθρωπικοί σύλλογοι της Καλλιθέας συνέχισαν τη δράση τους εμπλουτίζοντας την κοινωνική ζωή των Καλλιθεατών με διαλέξεις. προφανώς εμπνευσμένη από την έκθεση Καλλιθεατών ζωγράφων του 1934. μουσικές βραδιές. Η πνευματική και καλλιτεχνική κίνηση μετά την Απελευθέρωση ΠΕΙΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑ ΤΙΣ ΔΕΚΑΕΤΙΕΣ 1950 ΚΑΙ 1960 η πνευματική και καλλιτεχνική κίνηση της Καλλιθέας συνεχίστηκε αμείωτη. αλλά και όλοι οι νεότεροι ζωγράφοι της Καλλιθέας.ΚΕΦΑΛΑΙΟ Χ Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΚΙΝΗΣΗ 1945-1975 της Αναστασίας Λερίου Ε Προτομή του Φρεντερίκ Μιστράλ. Η Λέσχη Καλλιθέας ανασυντάχθηκε. την 1η Δεκεμβρίου 1957 (αρχείο Κ. Έλαβαν μέρος η Σοφία Λασκαρίδου και ο Αλέξανδρος Χριστοφής. σήμερα στην πλατεία Αγίας Ελεούσας. συνέταξε νέο καταστατικό και μετονομάστηκε «Παλλάδιον». […].

Κάρβουνο. Έργο της Σοφίας Λασκαρίδου (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας).ΚΕΦΑΛΑΙΟ Χ «Ο ζητιάνος». 254 .

Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΚΙΝΗΣΗ 1945-1975 «Τοπίο». Ελαιογραφία. Έργο της Σοφίας Λασκαρίδου (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). 255 .

Δημήτριος Παπαγεωργίου. Μαρία Ρουσσέα. Μαρία Ράμφου. Γρηγόρης Θεοχαράκης.ΚΕΦΑΛΑΙΟ Χ Οίκημα στη συμβολή των οδών Εσπερίδων και Ιφιγενείας. Άννα Κοντογιώργη. Ντιάνα Αντωνακάτου και άλλοι. Αντώνης Κέπετζης. Γεώργιος Δημητρακόπουλος. Μάριος Αγγελόπουλος. Φώτης Παληκαράς. Σόλων Φραγκουλίδης. Βάλιας Σεμερτζίδης. Γεωργία Γιαννοπούλου-Τερλίδου. Φίλντα-Μαρία Νιαμονιτάκη. Αχιλλέας Βαρβαρέσσος. όπου στεγάστηκε το Παλλάδιο μετά την Κατοχή. Χαρά Βιέννα. Απόστολος Γεραλής. Δημοσθένης Κοκκινίδης. Μέλη της Λέσχης Παλλάδιον σε φιλανθρωπική εκδήλωση για την αποστολή δεμάτων σε ακριτικά χωριά στις αρχές της δεκαετίας του 1970. . Λάζαρος Βασιλειάδης. Νίκος Αμβράζης. 256 προστέθηκαν οι ζωγράφοι και χαράκτες Εμμανουήλ Ζέπος ή Αλαφούζος.

κυρίως τοπία ή ανθρώπινες μορφές.7 «Πελοπόννησος Νο Ι». Σπούδασε στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών στην Αθήνα κοντά στον Νικόλαο Λύτρα. επηρεασμένο αρχικά από τον Παρθένη. η οποία επιτυγχάνεται με την ασάφεια των περιγραμμάτων. κυρίως ξυλογραφίες. τον Γιώργο Ιακωβίδη και τον Κωνσταντίνο Παρθένη.Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΚΙΝΗΣΗ 1945-1975 Εμμανουήλ Ζέπος Ο ΖΩΓΡΑΦΟΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΣ Εμμανουήλ Ζέπος (1905-1995)4 γεννήθηκε στον Πύργο της Ανατολικής Ρωμυλίας. παρατηρείται η μετάβαση από τη δυναμική αντίθεση μεταξύ άσπρου και μαύρου σε πιο ιμπρεσιονιστικές εκφράσεις. αποδίδονται αρχικά με έντονες χρωματικές αντιθέσεις και εξπρεσιονιστικές τάσεις. Ελαιογραφία του Εμμανουήλ Ζέπου. βασισμένο σε σπιριτουαλιστικές αποκαθάρσεις και λυρικούς συμβολισμούς. Αργότερα η έκφραση γίνεται πιο πνευματική και τείνει προς την αφαίρεση. Επίσης κατά την περίοδο 1962-1967 είχαν το εργαστήρι τους στην οικία του ζωγράφου Οδυσσέα Φωκά. Οι εικόνες του Ζέπου. Το έργο του Ζέπου. που είχε κληροδοτηθεί στην Εθνική Πινακοθήκη. βρήκε σταδιακά ένα προσωπικό τρόπο έκφρασης. «Σκορπιός».5 Νίκος Στεφάνου6 και Αλέκος Φασιανός. 257 . Ξυλογραφία σε όρθιο ξύλο του Εμμανουήλ Ζέπου. Στα χαρακτικά του έργα. οι ζωγράφοι Βασίλης Σπεράντζας.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Χ Η οικία του ζωγράφου Οδυσσέα Φωκά επί των οδών Αραπάκη και Σκίπη στην Καλλιθέα. Οι ζωγράφοι Αλέκος Φασιανός. στην οικία του ζωγράφου Οδυσσέα Φωκά. 258 . Βασίλης Σπεράντζας και Νίκος Στεφάνου δημιουργούν στο ατελιέ της Καλλιθέας.

ζωγράφοι. που το ενοικίαζε σε νέους ζωγράφους προκειμένου να το χρησιμοποιήσουν ως ατελιέ. για μια ζωγραφική που βγαίνει από την αίσθηση της πραγματικότητας. κατά την περίοδο 1962-1967. Η δυνατή «χημεία» που αναπτύχθηκε μεταξύ των τριών καλλιτεχνών μετέτρεψε την έπαυλη του Φωκά σε κέντρο ουσιαστικών καλλιτεχνικών ζυμώσεων και πόλο έλξης του πνευματικού και καλλιτεχνικού κόσμου της Αθήνας. που δείχνουν βίλλες του 1920 με φαντάσματα. υπήρξε τόπος δημιουργικής συνάντησης των Βασίλη Σπεράντζα. Λίγο αργότερα. φιλοξένησαν το ατελιέ του ζωγράφου και αρχιτέκτονα Αντώνη Κέπετζη από τα μέσα της δεκαετίας 1950 και έως τις αρχές της επόμενης δεκαετίας. σαν αυτά που βλέπαμε σε κάτι ταινίες φρίκης και τρόμου. ο Άναλις και πολλοί άλλοι […]. Νίκου Στεφάνου και Αλέκου Φασιανού. ο Καρούζος. ο Τσαρούχης. Στην Καλλιθέα είχαμε βρει ένα σπίτι δυτικού τύπου. μας επισκεπτόντουσαν πολλοί φίλοι ποιητές. ο Εμπειρίκος. που είχε χτιστεί κατά τα τέλη του 19ου αιώνα. η Βακαλό. 259 . Το σπίτι αυτό είχε μεγάλο κήπο με φοινικόδεντρα. φιλότεχνοι και περίεργοι. Ο Καλλιθεάτης ζωγράφος Οδυσσέας Φωκάς κληροδότησε το σπίτι του επί των οδών Αραπάκη και Σκίπη στην Εθνική Πινακοθήκη.Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΚΙΝΗΣΗ 1945-1975 ΤΟ ΑΤΕΛΙΕ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ Ελαιογραφία του Βασίλη Σπεράντζα.8 Έτσι τα ευρύχωρα και ψηλοτάβανα δωμάτια αυτής της μεγαλοπρεπούς έπαυλης. Ερχόταν συχνά ο Ταχτσής. ο Σινόπουλος. Σ’ αυτό το ατελιέ. Η νοσταλγική αναπόληση του Φασιανού μάς δίνει μια ιδέα για την ατμόσφαιρα που επικρατούσε στο καλλιτεχνικό «άντρο» της Καλλιθέας: «Εκεί αναπτυχθήκαμε με έμπνευση και ενθουσιασμό.

Χαρτιά. Είχε πολύ μεγάλο ατελιέ. σχέδια. ψαλμωδίες. Στο επάνω πάτωμα υπήρχε και ένας μεγάλος καθρέφτης. Γυρίσαμε μικρά φιλμάκια με δράκουλες και μπουζούκια. κουβέντες ατελείωτες. ένιωθα σαν να βρισκόμουν μακριά από τον κόσμο με τα προβλήματα και τις έγνοιες του. στη μετέπειτα ζωή μου». φυλακίζοντας τους άλλους απ’ έξω. πολύν καιρό. Τα νέα για το ατελιέ μαθεύτηκαν κι είχαμε επισκέψεις καθημερινά.10 Και ο Στεφάνου ολοκληρώνει την εικόνα: «Μόλις κλείναμε πίσω μας τη βαριά καγκελένια πόρτα και μπαίναμε μέσα.11 260 . αισθανόμαστε. σα να ξεχυθήκαμε στον Παράδεισο.ΚΕΦΑΛΑΙΟ Χ ΤΟ ΑΤΕΛΙΕ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ Ελαιογραφία του Νίκου Στεφάνου. για να στολίσουν τις πόρτες με τα κλαριά τους. περνώντας το κατώφλι. που κάθε εθνική επέτειο ερχόντουσαν χωροφύλακες και τα κόβανε.9 Ο Σπεράντζας συμπληρώνει: «Όταν βρισκόμουν εκεί. στην απόλυτη ελευθερία. ήταν σημαντική στο να ζήσω τότε εκεί αξέχαστες εμπειρίες που μ’ ακολούθησαν. Κάναμε μεταμφιέσεις. όπου όλα ήταν άνω-κάτω. μία πρέσα λιθογραφική κτλ. γύρω μου. Με τον Σπεράντζα μέναμε στο πάνω πάτωμα και ο Στεφάνου στο κάτω. Το μόνο που με απασχολούσε ήταν η ζωγραφική. Εκεί. σ’ αυτό το σπίτι της Καλλιθέας. πάρτυ ασφυκτικά αλλά και δουλειά». γεννήθηκε ο πρώτος ποδηλάτης καπνίζων». Η ατμόσφαιρα του σπιτιού και του κήπου βοήθαγε να ξυπνήσει μέσα μου η επιθυμία για δημιουργία και η παρουσία των φίλων.

261 .Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΚΙΝΗΣΗ 1945-1975 Έργα του Αλέκου Φασιανού.

γνωστός στο ευρύ κοινό ως Αρχέλαος. Αχιλλέας Απέργης. Θανάσης Απάρτης Ο ΘΑΝΑΣΗΣ ΑΠΑΡΤΗΣ ή Απάρτογλου (1899-1972)12 γεννήθηκε στη Σμύρνη και φοίτησε στην εκεί Ευαγγελική Σχολή. Γεντέκος. Εν τω μεταξύ. Έργο του Θανάση Απάρτη. προκειμένου να σπουδάσει γλυπτική. Βάνια Μαντζουβάνη και Δήμητρα Τσερκέζου. όμως. Χαλκός. Αν και έζησε πολλά χρόνια στη γαλλική πρωτεύουσα. η οικογένειά του εγκαταστάθηκε στην Καλλιθέα το 1922 μετά τη Μικρασιατική καταστροφή. ενώ παρακολουθούσε μαθήματα και στα εργαστήρια των Μαγιόλ και Ντεσπιώ. 262 . «Κορμός αθλητή». Γύψος. Πολύ σύντομα. καθώς και ο γνωστός γελοιογράφος Αρχέλαος Αντώναρος. Λίγο πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ήρθε και ο ίδιος στην Καλλιθέα και οργάνωσε το εργαστήρι του στην οδό Σωκράτους 114. Ευάγγελος Μαρκαντώνης. Το 1961 εξελέγη κα«Μάνα και κόρη». Γ. είχε στενή επαφή με τα καλλιτεχνικά πράγματα στην Ελλάδα. επέστρεψε στο Παρίσι. Παρακολούθησε γλυπτική στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών του Παρισιού και στις ελεύθερες ακαδημίες Ζυλιάν και Γκραντ Σωμέρ. Το 1949 συμμετείχε στην ίδρυση της ομάδας Ελλήνων Ζωγράφων και Γλυπτών. Έργο του Θανάση Απάρτη. Το 1919 έφυγε για το Παρίσι με υποτροφία της Έλενας Βενιζέλου.ΚΕΦΑΛΑΙΟ Χ Στην Καλλιθέα δημιούργησαν και οι γλύπτες Θανάσης Απάρτης. Γεώργιος Γεωργιάδης.

δημοσίευσε τα πρώτα του σκίτσα στην εφημερίδα Μακεδονία σε ηλικία μόλις δεκαπέντε ετών. όπως το Μπουκέτο. τη Γαλλία και την Αγγλία. το Πάνθεον. Παράλληλα. τον Μιχάλη Τόμπρο και τον Κ. Ο Απάρτης. Η γλυπτική του Απάρτη. διακρίνονται δύο τάσεις: η διάπλαση των μορφών με αρχιτεκτονικότητα και στέρεη εσωτερική δομή και η αφαιρετική πλαστική απομόνωση του ουσιώδους. Το έργο του περιλαμβάνει υπερρεαλιστικές συνθέσεις που αποτελούνται από ραβδωτά συμπλέγματα από σίδερο. Παρουσίασε το έργο του σε πολυάριθμες ατομικές και ομαδικές εκθέσεις στην Ελλάδα και το εξωτερικό. όπως και ο Απέργης. Αφού ολοκλήρωσε τις σπουδές του. 263 . Οι γελοιογραφίες του Αρχέλαου –λιτά σκίτσα με βιαστικές γραμμές– ήταν και κοινωνικές αλλά και πολιτικές. Στο έργο του. Το είδος εμφανίστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα και άνθησε ιδιαίτερα κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου. που περιλαμβάνει αρκετά πορτρέτα σημαντικών προσωπικοτήτων των ελληνικών τεχνών και γραμμάτων. «Βέργες». Με την «πλακατζίδικη» διάθεση και τον λεπτό σαρκασμό του έγινε ιδιαίτερα δημοφιλής στο ευρύ κοινό. το Ρίζον της Δευτέρας και από το 1951 και εξής με την Αθηναϊκή που έκανε τις γελοιογραφίες του πρωτοσέλιδες. δημοσίευε γελοιογραφίες στον Ριζοσπάστη μέχρι και την απαγόρευση της κυκλοφορίας του. Αχιλλέας Απέργης Ο ΑΧΙΛΛΕΑΣ ΑΠΕΡΓΗΣ (1909-1986)13 γεννήθηκε στην Κέρκυρα. ταξίδεψε στην Ιταλία. Φοίτησε στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας κοντά στον Θωμά Θωμόπουλο. Ο Δήμος Καλλιθέας έχει τιμήσει τον Θανάση Απάρτη δίνοντας το όνομά του στο Πολιτιστικό Κέντρο που βρίσκεται στη γωνία των οδών Ηρακλέους και Αγνώστου Στρατιώτου. Σίδηρος. που ήταν δυναμικός φορέας του παρισινού ανανεωτικού πνεύματος. χαλκό και ξύλο τοποθετημένα έτσι. περιλαμβάνει συμπαγείς όγκους και μνημειώδεις μορφές. ώστε να δημιουργούν ρυθμικές σχέσεις μέσα στον χώρο. Από το 1946 και εξής ο Απέργης στράφηκε προς τη σύγχρονη τέχνη. Το 1939 κατέβηκε στην Αθήνα. το Τραστ του Γέλιου. Μαζί με τον Μιχάλη Τόμπρο (1889-1974). θεωρούνται οι κατεξοχήν εκσυγχρονιστές της νεοελληνικής γλυπτικής κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. προκειμένου να σπουδάσει. Δύο χρόνια αργότερα γράφτηκε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. γύψο. Αρχέλαος Αντώναρος Ο ΓΕΛΟΙΟΓΡΑΦΟΣ Αρχέλαος Αντώναρος (1921-1998)14 αποτέλεσε μία από τις πλέον σημαντικές μορφές στα εικαστικά πράγματα της μεταπολεμικής Καλλιθέας. Γεννημένος στη Θεσσαλονίκη. Οι πρώτες σατίριζαν τη νεοελληνική κοινωνία και τις ανθρώπινες αδυναμίες. το Ρομάντζο. Μετά την Απελευθέρωση άρχισε συνεργασίες με διάφορα περιοδικά. καλλιτέχνης με μεγάλο εκφραστικό δυναμισμό και πολλαπλότητα έκφρασης. Το γεγονός ότι το 1952 ο γελοιογράφος Σκίτσο του Γήση Παπαγεωργίου για τον γελοιογράφο Αρχέλαο. επηρέασε σημαντικά την εξέλιξη της νεοελληνικής γλυπτικής.Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΚΙΝΗΣΗ 1945-1975 θηγητής στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών. επηρεασμένη από την αιγυπτιακή και την αρχαϊκή τέχνη. εφημερίδες και σατιρικά έντυπα. Κατά την περίοδο της Κατοχής δραστηριοποιήθηκε φιλοτεχνώντας αντιστασιακές αφίσες και σκιτσάκια. Έργο του Αχιλλέα Απέργη. τον Θησαυρό. Το 1960 παρασημοφορήθηκε με τον Ταξιάρχη του Φοίνικος και το 1967 έγινε αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Καλών Τεχνών της Γαλλίας. Δημητριάδη (1881-1943). Απομακρύνθηκε από τις αρχές της παραστατικής γλυπτικής και διαμόρφωσε μια ανεικονική τεχνοτροπία.

οι οποίες έφερναν μεγάλο μέρος του αθηναϊκού θεατρόφιλου κοινού στην Καλλιθέα. Επιστολή του Άγγελου Σικελιανού στον Γιάννη Χατζίνη. Γνωστοί ηθοποιοί και σκηνοθέτες ανέβαζαν αξιόλογες παραστάσεις. η οποία συνεχίστηκε αμείωτη μέχρι τη δεκαετία του 1960 και κατά περιόδους στη δεκαετία του 1970. κατασκευή κουτιών και τετραδίων. αίθουσες με μηχανήματα. Το εργοστάσιο αυτό ανήκε πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στον Κ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ Χ Χαρακτηριστικά σκίτσα του Αρχέλαου από τον περιοδικό Τύπο. Ο Αρχέλαος έχει δημιουργήσει πάνω από εξήντα χιλιάδες γελοιογραφίες. Ο Φοίνικας έπαψε να λειτουργεί το 1963. Υπήρχαν αρκετές χειμερινές ή και θερινές θεατρικές σκηνές. Ο Δήμος Καλλιθέας τον τίμησε δίνοντας το όνομά του στο Πολιτιστικό Κέντρο της οδού Γρυπάρη 195. Επρόκειτο για εκτεταμένη λιθογραφική μονάδα στου Χαροκόπου. Παρήγαγε όλα τα είδη λιθογραφίας και κατασκεύαζε κουτιά τσιγάρων. Στεγαζόταν σε ιδιωτικό κτήριο που περιλάμβανε αποθήκες. ατελιέ. Από αυτόν το αγόρασαν οι Εβραίοι Σεζάν και Μπενβενίστε και προώθησαν σημαντικά την επιχείρηση αποκτώντας σύγχρονα μηχανήματα και προσλαμβάνοντας έμπειρους τεχνίτες. Σημαντικός είναι και ο αριθμός των ατομικών του εκθέσεων. Ο πρόεδρος του δικαστηρίου τον αθώωσε χαρακτηρίζοντάς τον «μεγάλο παιδί». στη μεταπολεμική Καλλιθέα είχε αναπτυχθεί σημαντική θεατρική κίνηση. εγκαταστάσεις για βιβλιοδεσία. κάποιες από τις οποίες είχαν καθιερωθεί ήδη από την περίοδο του Μεσοπολέμου.15 Παράλληλα με τα εικαστικά. θα κλείσουμε την αναφορά στα εικαστικά δρώμενα της μεταπολεμικής Καλλιθέας με μια αναφορά στο λιθογραφείο του Φοίνικα. επί της οδού Ανακρέοντος 7. Πολιτιστικός Οργανισμός Δήμου Καλλιθέας). 264 δικάστηκε εξαιτίας δύο γελοιογραφιών που διακωμωδούσαν τον Παπάγο και τον Μαρκεζίνη είναι ενδεικτικό της καυστικότητας του χιούμορ του. περιοδικά. αφίσες. γραφεία. Κατά τα χρόνια της ακμής του απασχολούσε περίπου 200 άτομα. 14/9/1940 (αρχείο Γ. και σε αναρίθμητες διεθνείς εκθέσεις. Ο συγγραφέας και σκηνοθέτης του . Καρύδη. Εξέδωσε πέντε λευκώματα και πήρε μέρος σε όλες τις εκθέσεις γελοιογραφίας που πραγματοποιήθηκαν στην Ελλάδα από το 1950 και μετά. γραμματόσημα και αγιογραφίες. τετράδια. Χατζίνη. Τέλος.

Κύριος στόχος του υπήρξε η ανάδειξη και η προώθηση νέων θεατρικών δυνάμεων. Χατζίνη. τον ποιητή Παντελή Μυλωνογιάννη. ενώ η δραστηριότητά του στην Καλλιθέα εντασσόταν στην προσπάθειά του για θεατρική αποκέντρωση. ο Γιάννης Χατζίνης. η Σοφία ΜαυροειδήΠαπαδάκη. που από το 1947 και για τέσσερα συνεχή καλοκαίρια ανέβαζε παραστάσεις νέων Ελλήνων συγγραφέων αρχικά στο «Παλλάδιο» επί της οδού Κρέμου και μετά στο θέατρο «Διονύσια» στη Θησέως. ο Γιώργος Βαλέτας και άλλοι. τους εκπαιδευτικούς και λογοτέχνες Κατίνα Παΐζη-Ζωγράφου. μεταφραστή και διευθυντή της Βιβλιοθήκης της Ακαδημίας Αθηνών Ιωάννη Παμπούκη. τον ιστορικό. Επίσης την Καλλιθέα είχαν ως βάση τους ο δημοσιογράφος και θεατρικός συγγραφέας Παύλος Παλαιολόγος (Βήμα) και οι δημοσιογράφοι Νίκος Καπνάς (Καθημερινή). έχουμε τον ιστορικό και διευθυντή της Βιβλιοθήκης της Βουλής Διονύσιο Καλογερόπουλο. τον λογοτέχνη Γιώργο Ρουμή. συγγραφέα Ροζέ Μιλλιέξ. Βασίλειος Σπανόπουλος (Καθημερινή. τον ποιητή και πεζογράφο Χρήστο Κουλούρη. Πανδώρα.16 Ιδιαίτερα σημαντική ήταν και η προσφορά του πρωτοπόρου σκηνοθέτη Αδαμάντιου Λεμού. Επαμεινώνδας Καούρης (Νέα Εστία.Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΚΙΝΗΣΗ 1945-1975 Δωδεκάχρωμες λιθογραφίες τυπωμένες στο λιθογραφείο του Φοίνικα το 1944. Βραδυνή). Ο Λεμός ήταν μαθητής και συνεργάτης του Κάρολου Κουν. 16/11/1959 (αρχείο Γ. τον ποιητή και μεταφραστή Κώστα Παπα- δάκη. τη συγγραφέα Τατιάνα Γκρίτση-Μιλλιέξ και τον φιλέλληνα σύζυγό της. όπως η Έλλη Αλεξίου.18 Επιστολή του Γιώργου Θεοτοκά στον Γιάννη Χατζίνη. Πολιτιστικός Οργανισμός Δήμου Καλλιθέας). τον κριτικό λογοτεχνίας και δημοσιογράφο Ηλία Ζιώγα. τον ποιητή και δημοσιογράφο Γιάννη Ιωαννίδη. θεάτρου Σωκράτης Καραντινός (1906-1979) αποτέλεσε την πλέον εξέχουσα μορφή στο πλαίσιο της καλλιθεϊκής θεατρικής κίνησης.17 Εξίσου σημαντικές εξελίξεις σημειώθηκαν και στον τομέα των γραμμάτων κατά την περίοδο 1945-1970. τον συγγραφέα Νίκο Βελιώτη. ο Μάρκος Αυγέρης. Σοφία Αμαριώτου και Νικόλαο Ζαφειρίου και τη Θάλεια Καλλιγιάννη. ο Γιάννης Κορδάτος. Μιχάλης Χανούσης και Βασίλης Κοραχάης (Τα Νέα). 265 . Καλλιθέα). Πλάι στους Καλλιθεάτες εκπρόσωπους των δεκαετιών 1930 και 1940 που ζούσαν και δημιουργούσαν ακόμα.

Λ.Α. Χρονικό ενός εφιάλτη (1966-1971). Σπαράγματα (Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος.) και της Εταιρείας Κριτικών Εικαστικών Τεχνών. Γκρίτση). 1982). Αλλάζουμε; (Κρατικό Βραβείο Διηγήματος. Σπούδασε μουσική και τραγούδι στο Ελληνικό Ωδείο και γαλλικά στο Γαλλικό Ινστιτούτο. Επέστρεψε στην Ελλάδα μετά τη Μεταπολίτευση και εργάστηκε ως δημοσιογράφος. Το αλώνι της Εκάτης (διηγήματα. 1951). Από την άλλη όχθη του Χρόνου (μυθιστόρημα. του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου (Ε. 1973). ενώ το 1959 ακολούθησε τον σύζυγό της στη Γένοβα και έπειτα στην Κύπρο. Αναδρομές (Κρατικό Βραβείο Διηγήματος.Ι. όπου παρακολούθησε μαθήματα Ιστορίας της Τέχνης. 1993) και Οδοιπορικό στην Ινδία (1996). Κατά τη διάρκεια της Κατοχής ανέπτυξε αντιστασιακή δράση. Εξέδωσε μυθιστορήματα. Στην περίοδο 1945-1946 βρέθηκε στο Παρίσι. Παντρεύτηκαν το 1939. 1957). όπου γνώρισε τον λόγιο φιλέλληνα Ροζέ Μιλλιέξ. Κατά την περίοδο 1981-1986 χρημάτισε πρόεδρος της Στέγης Καλών Τεχνών και Γραμμάτων. Γκρίτση). Το πατρικό της βρίσκεται στη γωνία των οδών Αγίων Πάντων και Λασκαρίδου. 1950).ΚΕΦΑΛΑΙΟ Χ Τατιάνα Γκρίτση-Μιλλιέξ Η Η Τατιάνα Γκρίτση-Μιλλιέξ σε νεαρή ηλικία στην Καλλιθέα (αρχείο Ι. Κοπιώντες και πεφορτισμένοι (διηγήματα. 266 . 1976) Βυθοσκοπήσεις (1978). 1988). διηγήματα. Κατά τη διάρκεια της Επταετίας ανέπτυξε σημαντική αντιδικτατορική δράση στη Γένοβα και το Παρίσι. ποικίλες μελέτες και μεταφράσεις μυθιστορημάτων και θεατρικών έργων. Καταχώριση στην Καθημερινή (φύλλο 10/10/1995) για το έργο της Τατιάνας Γκρίτση-Μιλλιέξ (αρχείο Ι. Η Τρίπολη του Πόντου (Βραβείο Ακαδημίας Αθηνών. 1958). ΤΑΤΙΑΝΑ ΓΚΡΙΤΣΗ-ΜΙΛΛΙΈΞ (19202005)19 γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Καλλιθέα. Υπήρξε ιδρυτικό μέλος της Εταιρείας Συγ- γραφέων. Τα πιο γνωστά έργα της είναι: Στο Δρόμο των Αγγέλων (μυθιστόρημα. Σε πρώτο πρόσωπο (διηγήματα.

Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΚΙΝΗΣΗ 1945-1975 Η Τατιάνα ΓκρίτσηΜιλλιέξ με τον συζυγό της Ροζέ Μιλλιέξ (αρχείο Ι. 267 . Γκρίτση).

τη Νίνου. Πάλι όμως γινόταν χαλασμός κόσμου. την Ντάλια και βάλε. τη Σεβάς Χανούμ. ο οποίος είχε περάσει τα παιδικά και εφηβικά του χρόνια στις Τζιτζιφιές ως προσφυγόπουλο από την Κίο της Μικράς Ασίας. Σας λέω ότι δεν μπόραγε να περάσει άνθρωπος ούτε απ’ έξω. Ο τελευταίος. Ο Γιάννης Παπαϊωάννου με τον Τ. ο Κερομύτης. αξέχαστες. […] Πόσοι δεν πέρασαν από τις Τζιτζιφιές και δεν δούλεψαν. Στο μαγαζί του κουμπάρου μου του Καλαματιανού ήτανε η μεγαλύτερη ορχήστρα. […] Αλλά και μετά στις Τζιτζιφιές. οι περισσότερες εφημερίδες που εκδόθηκαν κατά τα πρώτα χρόνια μετά την Απελευθέρωση είχαν πολιτικό-προεκλογικό χαρακτήρα και συνεπώς περιορισμένη διάρκεια. τη Χρυσάφη. Πώς να τις θυμάσαι. ο Ροβερτάκης. με τον Τσιτσάνη. Οι Τζιτζιφιές είναι ένα μεγάλο κομμάτι από την ιστορία της λαϊκής μουσικής. Καλλέργη έξω από το κέντρο «Βάσκα» στις Τζιτζιφιές το 1966. δηλαδή γύρω στα μέσα της δεκαετίας του 1940. ο Κοριός. διάφορα νυχτερινά κέντρα με μπουζούκια άρχισαν να ανοίγουν ξανά στις Τζιτζιφιές. ο Χατζηχρήστος.20 Ο καλλιθεϊκός Τύπος κατά την περίοδο 1945-1975 Μ ΕΤΑ ΤΟ ΤΕΛΟΣ της γερμανικής κατοχής άρχισαν ξανά να κυκλοφορούν εφημερίδες και περιοδικά στην Αθήνα. Μετά έγιναν και άλλα μαγαζιά αλλά εμείς βασιλεύαμε. Εμείς βασιλεύαμε τότε εκεί. δεκαετία του 1960. ο Μάρκος. Αρχικά εβδομαδιαία. Πρωτοπόροι σε αυτήν την κίνηση ήταν οι μουσικοσυνθέτες Μάρκος Βαμβακάρης και Γιάννης Παπαϊωάννου (1914-1972). Βέβαια. τη Μπέλλου. το μεγαλύτερο συγκρότημα. Μεγάλη δουλειά!». Ποιος πέρασε από τις Τζιτζιφιές και τις ξέχασε.ΚΕΦΑΛΑΙΟ Χ Διαφημιστικό έντυπο (1947) του κέντρου «Ο Καλαματιανός» στις Τζιτζιφιές. το Χιώτη. όπως η εφημερίδα του Τριαντάφυλλου Τριανταφυλλίδη με τίτλο Η Καλλιθέα. φασαρία. χρονογραφήματα καθώς και . ο Περιστέρης. ο Ποτοσίδης. ο Αργύρης. λέμε. ο Μοσχονάς και άλλοι. συζητήσεις και άρθρα σχετικά με τον Δήμο Καλλιθέας και τους γειτονικούς δήμους.21 Παρ’ όλα αυτά υπήρχαν και εξαιρέσεις. Ιστορίες ολόκληρες. 268 Η νυχτερινή διασκέδαση στις Τζιτζιφιές Α ΜΕΣΩΣ ΜΕΤΑ την Απελευθέρωση. ο Ρούκουνας. που κάθε βράδυ γινόταν λαϊκό προσκύνημα. αργότερα δεκαπενθήμερη και κατά τη δεκαετία του 1980 μηνιαία. η Καλλιθέα περιελάμβανε τοπικές ειδήσεις. ο Μητσάκης. Ένα πολύ μεγάλο κομμάτι. για το ποιος θα προλάβει να μπει μέσα. κακό. στο οποίο εμφανίζονταν σχεδόν όλα τα μεγάλα ονόματα της λαϊκής μουσικής. Δεξιά: Ταβέρνα στην Καλλιθέα. Ιστορίες. που υπήρξε το μακροβιότερο μεταπολεμικό έντυπο της περιοχής (1945-1989). Εγώ. Χιλιάδες κόσμος ερχόταν να μας ακούσει. αναφέρει: «Οι Τζιτζιφιές ήτανε ναός. ο Μαρσέλος. Από πού ν’ αρχίσεις και πού να τελειώσεις.

που κυκλοφόρησε έως το 1961. Κλειδωνόπουλος). η Δημοκρατική Καλλιθέα (1964. ο Γιάννης Χατζίνης. Δ. Γιάννης Γάλλος). Λ. 1994-σήμερα). η Εφημερίς της Καλλιθέας (1961-1965. Ν. Πρόκειται για το δελτίο του Συλλόγου «Παλλάδιον». Κώστας Ροκανάς). Αδαμόπουλος και Άννα Λερίκου-Μωραΐτου). Ζαχαρίας Νικολακάκης) και η Ενημέρωση (1974-1975. είναι η εβδομαδιαία Έρευνα του Χρήστου Παπάζογλου (1959-1960. η Φωνή της Καλλιθέας (1977. Πολύβιος Αλεξάκης). το Θάρρος (1951-1952. σε γενικές γραμμές. και μάλιστα από τον ίδιο εκδότη. ο Αγών της Καλλιθέας (1954. το Καλλιθαϊκόν Βήμα (Αθανάσιος Άτλας). Κατά τη μεταπολεμική περίοδο εκδόθηκαν και κάποια περιοδικά. η Φωνή της Καλλιθέας (1953-1955. Το 1946 ο δημοσιογράφος και λογοτέχνης Γιάννης Θεοδωρίδης ξεκίνησε την έκδοση της εβδομαδιαίας εφημερίδας Τα Χρονικά της Καλλιθέας. Μ. καθώς επίσης και τρία λογοτεχνικά περιοδικά (Θεσσαλική Εστία και Πνευματική Ζωή. 1964-1967. με διευθυντή τον Ξενοφώντα Ακόγλου). τα Νέα της Καλλιθέας (1958. ο Γιάννης Χατζίνης και ο Παύλος Παλαιολόγος. Στην έκδοση της Καλλιθέας συνέβαλαν συχνά ο Σωτήρης Σκίπης.Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΚΙΝΗΣΗ 1945-1975 λογοτεχνικές και καλλιτεχνικές στήλες. ο Σωτήρης Σκίπης. για περιοδικές εκδόσεις των μεγάλων προσφυγικών συλλόγων της Καλλιθέας (Κωνσταντινουπολίτικα Θέματα – Ενημερωτική Επιθεώρηση του Συλλόγου Κωνσταντινουπολιτών. Δελτίο του Συλλόγου Ποντίων «Αργοναύται . το Βήμα της Καλλιθέας (1966). 269 . εκδότης Μιχάλης Σταφυλάς και Αιολικά Γράμματα. Έτσι το 1949 ο υπότιτλός της μετατράπηκε από «πολιτική ανεξάρτητος εφημερίδα» σε «πολιτικο-λογοτεχνική εφημερίδα». Η μόνη μεταπολεμική εφημερίδα που εκδίδεται μέχρι σήμερα. Στα Χρονικά της Καλλιθέας συνεργάζονταν ο Παύλος Παλαιολόγος. Ελευθέριος Κασιάνης). με περιεχόμενο. ανάλογο με αυτό της Καλλιθέας. Άλλες εφημερίδες που εκδόθηκαν κατά τις δεκαετίες 1940-1970 ήταν η Ηχώ της Καλλιθέας (1947. εκδότης Κωστής Βαλέτας· τα δύο τελευταία εξακολουθούν να εκδίδονται). 19731983. Παυλόπουλος). Σταμάτης Λιάκος). ο Κούλης Αλέπης και άλλοι Καλλιθεάτες λογοτέχνες.Κομνηνοί» και Χρονικά του Πόντου. αν και οι συντάκτες της έδιναν περισσότερη έμφαση στις τέχνες και τα γράμματα. Οι τίτλοι των κυριότερων τοπικών εκδόσεων της περιόδου 1945-1975.

Besides Palladion. It was based on an idea by the journalist Eleutherios Kassianes and meant to recreate the artistic atmosphere of the 1st Kallithea Painters Exhibition that took place in the winter of 1934. the writers . cards. Hara Vienna. almost all pre-war cultural associations. Georgia GiannopoulouTerlide. Demetra Tserkezou and the popular cartoonist Archelaos Antonaros (1921-1998) were also based at Kallithea. clubs and charities recommenced organising lectures. Maria Roussea and Diana Antonakatou. Kallithea accommodated the writers Tatiana Gritse-Milliex (1920-2005) and Roger Milliex. Nikos Amvrazes. director of the Greek Parliament’s library. the following painters and engravers were added: Emmanouel Zepos or Alafouzos (19051995). Achilleas Varvaressos. posters etc during the 1950s and early 1960s. Filda-Maria Niamonitake. 1945-1975 by Annastasia Leriou Tatiana Gritse-Milliex (I. meeting. musical events etc. G. the writers Chrestos Kouloures. One of the leading figures in this movement was Socrates Karantinos (1906-1979). Markos Augeres. during the period 1962-1967. Marios Aggelopoulos. Kallithea remained a significant intellectual centre during the period 19451970. Moreover. 270 T Intellectual and artistic activity after the Liberation HE LIVELY CULTURAL ACTIVITY that characterised life at Kallithea during the 1920s and 1930s was resumed immediately after the Liberation. Tatiana’s philhellene husband. the poets Kostas Papadakes. exhibitions. Demosthenes Kokkinides. Vania Mantzouvanes. the literary critic and journalist Elias Ziogas. Last but not least. Gritses collection). Panteles Mylonogiannes and Thaleia Kalligiannes. as many artists used to live there during 1945-1970. Nikos Veliotes and Giorgos Roumes. Furthermore. One of the 1950s most successful cultural events was the Kallithea Painters Exhibition in 1953. some of which had been operating since the Mid-War period. There were many theatres. Valias Semertzides. Giorgos Valetas and Giannes Kordatos. the painters Vasiles Sperantzas. stamps. Apostolos Gerales. Lazaros Vasileiades. during the period 1947-1951 the innovative director Athanasios Lemos was presenting newly-written Greek plays. Solon Fragoulides. director and theatrical writer. Demetrios Papageorgiou.CHAPTER X POST-WAR CULTURAL ACTIVITY AT KALLITHEA. Maria Ramfou. Theatrical activity was particularly vigorous at post-war Kallithea. Georgios Georgiades. young and experimental at that time. Antones Kepetzes. Fotes Palekaras. Dionysios Kalogeropoulos. the lithographic studio “Phoenix” at Harokopou was producing highly artistic lithographs for magazines and newspapers. at the premises of the charity “Ethnike Psyche”. Giannes Ioannides. Post-war Kallithea retained the characterisation “Greek Monmarte”. initially at “Palladion” and later at “Dionysia”. The Kallithea Social Club was revived and provided with a new name: Palladion. The sculptors Thanases Apartes (1899-1972). many young Kallithean painters took part at the exhibition. Sofia MauroeidePapadake. Moreover. It was housed in the former residence of the painter Odysseus Fokas. Anna Kontogiorge. To the artists living at Kallithea since the 1920s and 1930s. Evaggelos Markantones. Gregores Theoharakes. Achilleas Aperges (1909-1986). Ioannes Pamboukes. shared a studio at Kallithea. Georgios Demetrakopoulos. Giannes Chatzines. Besides the renowned Sophia Laskaridou and Alexandros Christofes. Nikos Stefanou and Alekos Fasianos. The numerous plays that were being presented were attracting many Athenians at Kallithea. Besides Elle Alexiou. poet and journalist. historian and translator. Gentekos.

limited duration. Nevertheless. Kleidonopoulos). Frequently “E Kallithea” hosted articles written by Soteres Skipes. 1973-1983. 1994-today. Frequently. Ioannes Gallos). Adamopoulos and Anna Lerikou-Moraite). Eleftherios Kassianes). Sofia Amariote and Nikolaos Zafeiriou and the journalists Paulos Palaiologos. Michales Hanouses and Vasiles Korahæs. Kostas Rokanas). “E Kallithea” published by Triantafyllos Triantafyllides has been the post-war newspaper with the longest duration (1945-1989). L. Zacharias Nikolakakis). many halls with live bouzouki music appeared at Tzitzifies. It included local news. Giannes Chatzines. M. Giannes Chatzines and Paulos Palaiologos. Nikos Kapnas. 1964-1967. Oil-painting by Vasiles Sperantzas. Chrestos Papazoglou). Polyvios Alexakes). there were some exceptions. Of similar content to “E Kallithea” was “Ta Chronika tes Kallitheas” published by Giannes Theodorides from 1946 until 1961. Stamates Liakos) and “Ereuna” (1959-1960. N. “Enemerosi” (1974-1975. Leading figures in this movement were the famous composers Markos Vamvakares and Giannes Papaioannou (19141972). Vasileios Spanopoulos. newspapers reappeared in Athens. articles on municipal issues and columns on art and literature. Tzitzifies by night Ι MMEDIATELY AFTER the Liberation. “Tharros” (1974. Koules Alepes and other Kallithean intellectuals. “Efemeris tes Kallitheas” (1961-1965. Soteres Skipes. Paulopoulos). Other newspapers published during the 1940s-1970s were “Echo tes Kallitheas” (1974. “Vema tes Kallitheas” (1966). Epameinondas Kaoures. Cartoon by Archelaos published at “Thesauros” during the 1950s (Municipality of Kallithea Cultural Organisation collection). it featured contributions by Paulos Palaiologos. Tzitzifies remained a significant bouzouki music centre until the 1970s. Most of the first post-war newspapers were of electoral character and. “Agon tes Kallitheas” (1954.POST-WAR CULTURAL ACTIVITY and educators Katina Paize-Zografou. 271 . “Kallitheikon Vema” (Athanasios Atlas). therefore. Kallithean Press during the period 1945-1975 Ι MMEDIATELY AFTER the end of the German Occupation. “Fone tes Kallitheas” (1953-1955. “Fone tes Kallitheas” (1977. “Demokratike Kallithea” (1964. “Nea tes Kallitheas” (1958. D.

Ανδρεόπουλος). Α. .Αεροφωτογραφία της Καλλιθέας στα τέλη της δεκαετίας του 1990 (φωτ.

Μαστρογιαννάκος. δήμαρχος Καλλιθέας επανεξελέγη ο Ιωάννης Γάλλος επικεφαλής του συνδυασμού Δημοκρατική Δημοτική Ενότητα. Θ. Στις εκλογές του 1975 στο δημοτικό συμβούλιο εξελέγησαν οι: Α. Νικολαΐδης. Αβραμέα. την ανέγερση σχολικών κτηρίων και νέου δημαρχιακού μεγάρου. Κακουλίδου. καθώς ο συνδυασμός έλαβε το 52. Π. Ιω. Στ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧI H ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΑΛΛΙΘΕΑ 1975-2005 των Αναστασίας Λερίου και Θεόδωρου Ψαλιδόπουλου Η Ο Ιωάννης Γάλλος επανεξελέγη δήμαρχος της Καλλιθέας το 1975. Ψαλιδόπουλος. ώστε να αποτιμηθεί με ολοκληρωμένο τρόπο. μπορεί να θεωρηθεί η μακρόχρονη θητεία του Ιωάννη Γάλλου. Δημαρχική θητεία Ιωάννη Γάλλου (1975-1985) ΝΕΟΤΕΡΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΕΙΝΑΙ. Μάνος. Πουλόπουλος. Η νίκη ήταν θριαμβευτική. Κ. Κίτσιος. Χαριτίδης. Μουστάκης. Οταπασίδης. Στον στόχο αυτό προεξέχουσα θέση είχε η αναβάθμιση του θεσμού της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Ροκανάς. Στ. Δ. Σ. τις πρώτες μετά την πτώση της Δικτατορίας και την επάνοδο του κοινοβουλευτισμού. Α. Λαμέρας. Π. το 1978 και το 1982 (αρχείο Δ. Αμηράς. Βαλέτας. Γ. Γάλλου). Παπαδόπουλος. Στις δημοτικές εκλογές που διεξήχθησαν τον Μάρτιο του 1975. Μικρόπουλος. Παναγιωτόπουλος. την εξυγίανση της παραλίας και του ρέματος του Ιλισσού. του 1975. Στ. Ζήκα-Νεοφωτίστου. Γ. Στις προεκλογικές προγραμματικές θέσεις του ο Ιωάννης Γάλλος είχε συμπεριλάβει τη διευθέτηση του αποχετευτικού συστήματος. Π. Ιω. συσπειρώνοντας τις δυνάμεις που επιθυμούσαν να τον εκπροσωπήσουν. γνωρίζοντας την εκτίμηση και τον σεβασμό όλων ανεξαιρέτως των συμπολιτών του. Επανεκλεγόμενος διαδοχικώς στις εκλογές του 1964. Γ. υπήρξε ο δήμαρχος με τις περισσότερες εκλογικές επιτυχίες και ο μακροβιότερος στο αξίωμα αυτό. Π. Γ. Ν. Κατά τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης η ανάγκη για εκσυγχρονισμό της Καλλιθέας ήταν πολύ μεγάλη. Σκανδαλάκης (παραιτήθηκε). Εμμ. Πατσιλινάκος. ΙΣΩΣ. Γαζής. ως εργαλείου για την επίλυση των τοπικών προβλημάτων. Μ. Μακρίδης. Σαλασίδης. του 1978 και του 1982. Κακουλίδης. Ν. πάντως. Αφετηρία της. Ευθυμίου.66% των ψήφων από την πρώτη Κυριακή. την απομάκρυνση του Ιπποδρόμου. Δ. τη συμπλήρωση του οδικού δικτύου. ΠΟΛΥ πρόσφατη. . Ν. Σε αυτήν την εκλογική επιτυχία εκδηλώθηκε το μεγάλο κοινωνικό ρεύμα για τον εκδημοκρατισμό των κρατικών θεσμών και της δημόσιας ζωής. Γ.

Παναγιωτόπουλος. Η συστηματική δράση για τη δημοκρατική αναδιοργάνωση του Δήμου Καλλιθέας έφερε τη νέα νίκη της Δημοκρατικής Δημοτικής Ενότητας στις δημοτικές εκλογές του 1978. Λεοντόπουλος. Γαζής. πραγματοποιήθηκε κάτω από δύσκολες συνθήκες και εμπόδια που αντιμετωπίσαμε από την Κεντρική Διοίκηση. Π. Τα προβάλαμε και διεκδικήσαμε τη λύση τους αγωνιστικά. Καραμάνος. Στις εκλογές του Οκτωβρίου 1978 ο συνδυασμός έλαβε το 54. Μακρίδης. Βαλασάκος. Γ. Το δημοτικό συμβούλιο συνέθεσαν οι: Α. Στο δημοτικό συμβούλιο εξελέγησαν οι: Στ. Το αναπτυξιακό πρόγραμμα της Δημοκρατικής Δημοτικής Ενότητας συνεχίστηκε και κατά την περίοδο 1979-1983. Άνθης. 274 την αναδιαμόρφωση πλατειών και χώρων πρασίνου. Αγγ. Καλοειδάς. δίνοντας έμφαση σε όλα τα παραπάνω ζητήματα. Γάλλου).96%. Ο δήμαρχος Ιωάννης Γάλλος στα εγκαίνια δημοτικού έργου. Ν. που αναμφισβήτητα αποτέλεσε το στήριγμα στον αγώνα μας. Ψαλιδόπουλος. Στ. Γ.1 Με επικεφαλής τον Ιωάννη Γάλλο η δημοτική αρχή εργάστηκε συστηματικά για τη βελτίωση της ζωής των Καλλιθεατών. Μ. Θ. Ιω. Απ. ο οποίος απέσπασε το 45. Και μπορούμε να πούμε ότι με την πρόθυμη συμπαράσταση του δημοκρατικού λαού της Καλλιθέας. Κακουλίδου. Ευ. Γ. Δεν θα ήταν υπερβολή αν λέγαμε ότι πετύχαμε και τον δεύτερο αντικειμενικό μας σκοπό: να κάνουμε δηλαδή το μεγαλύτερο ποσοστό του λαού της Καλλιθέας να συνειδητοποιήσει ότι τα προβλήματά του λύνονται με τους αγώνες του κι όχι από τους διάφορους ρουσφετολόγους». Σ. Βλ. . ο συνδυασμός έλαβε το 54. πετύχαμε σημαντικό έργο. Μπαρού. Αθανασιάδου. Χ. Γ. Κασβίκης. Βάλβης. Στ. Κ. Ξυραφίδης. Νικολαΐδης. Θ. Ο Ιωάννης Γάλλος.27% των ψήφων και ο Ιωάννης Γάλλος εξελέγη δήμαρχος Καλλιθέας για τρίτη φορά. τη δημιουργία παιδικών χαρών και τη δημιουργία φορέων πολιτισμού και κοινωνικής πρόνοιας.04% των ψήφων έναντι του Πάνου Κοντογεώργη (συνδυασμός Αλλαγή-Δημοκρατική Συνεργασία). Στον δεύτερο γύρο της αναμέτρησης. Σ. Ιω. Γάλλου). Μακρίδης. Πιερρουτσάκος. Μαργαρίτης. Κούτρας. Γεωργουλέα-Μορφοπούλου. Κ. Παπανικολάου.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧI Ο δήμαρχος Ιωάννης Γάλλος με δημοτικούς συμβούλους και εκπροσώπους αθλητικών οργανώσεων στον χώρο του Δημοτικού Σταδίου (αρχείο Δ. Στ. Α. κέρδισε τις δημοτικές εκλογές για τέταρτη φορά τον Οκτώβριο του 1982. Αμηράς. Λάλας. Σε προεκλογική Διακήρυξη προς τον λαό της Καλλιθέας ο Γάλλος αναφέρει: «Παλαίψαμε για την επίλυση των τοπικών λαϊκών προβλημάτων. Ταγματάρχου. δεκαετία του 1970 (αρχείο Δ. που όπως ανέφερα πρόσφατα στον δημόσιο απολογισμό. επικεφαλής της Δημοκρατικής Δημοτικής Ενότητας.

Ιω. προκειμένου να αυξηθεί ο ελλιπής αριθμός σχολικών αιθουσών. Γαζής. ΓεωργουλέαΜορφοπούλου. Α. Φιλιππίδης. Χαριάδης. Η δημοτική υπηρεσία καθαριότητας αναδιοργανώθηκε και ενισχύθηκε με περισσότερο προσωπικό. Η δημοτική αρχή έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την εξυγίανση της περιοχής του Ιλισσού. 275 . Δέκα χρόνια αργότερα ξεκίνησε η τοποθέτηση πλαστικών κάδων για τα σκουπίδια σε όλες τις συνοικίες της Καλλιθέας. Γ. ουσιαστικά την πλέον υποβαθμισμένη περιοχή της Καλλιθέας. Επίσης. Νικολαΐδης. Οταπασίδης. Μαρίτσας. Αλεξανδράκης. Απ. Π. Ο Ιλισσός είχε μετατραπεί σε πραγματικό έλος και οι όχθες του σε δυσώδη σκουπιδότοπο. Καλοειδάς. κυριολεκτικά. Π. Χρ. Μαργαρίτης. Μ. Αλεξόπουλος. Γ. όπου διαπραγματεύτηκε και συμφώνησε την αγορά ειδικών απορριμματοφόρων αυτοκινήτων σε δεύτερη χρήση. Γάλλου). Γ. Αναγνώστου. Ιω. Π. σε ολόκληρη την έκταση του Δήμου Καλλιθέας δημιουργήθηκαν δεκαέξι παιδικές χαρές. Γ. το 1985 ο Ιωάννης Γάλλος δεν κατάφερε να ολοκληρώσει την τέταρτη δημαρχική θητεία του. Ολοκληρώθηκαν τα έργα οδοποιίας και οδικής σηματοδότησης. επισκευή των αντιπλημμυρικών τοιχίων του ποταμού. Φ. Αναγνωστοπούλου. της ΙΖΟΛΑ και της Πειραϊκής-Πατραϊκής και την απαλλοτρίωση των οικοπέδων από τον Οργανισμό Σχολικών Κτηρίων. Ψαλιδόπουλος.Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΑΛΛΙΘΕΑ 1975-2005 Αμηράς. επέκταση του δικτύου ηλεκτροφωτισμού και αποχέτευσης ομβρίων. ενώ δραστικά μέτρα πάρθηκαν και στο θέμα της αποκομιδής των απορριμμάτων. Γάλλου). Κ. Κοντογεώργη (παραιτήθηκε). Κακουλίδου. Το μεγάλο πρόβλημα της έλλειψης πρασίνου. Αντωνακάκης. Κ. Σπ. Μια σπάνια φωτογραφία. Ο Δήμος Καλλιθέας υλοποίησε σχέδιο εξυγίανσης και εξωραϊσμού που περιλάμβανε εκτεταμένη δενδροφύτευση. Π. Παναγιωτόπουλος. η Καλλιθέα μετατράπηκε σε δήμο με εκσυγχρονισμένες υποδομές και ποικίλους φορείς για την ικανοποίηση των αναγκών και την επίλυση των προβλημάτων των Καλλιθεατών. Κασβίκης. τις όχθες του Ιλισσού και. Παναγιωτίδης. Μουτεσίδης. Λ. Α. Θ. Βούλγαρης. αποχέτευσης ακαθάρτων. Θ. Παράλληλα. Δ. ουσιαστικά απόρροια της έλλειψης κοινόχρηστων χώρων. Κούτρας. Κατά τα δέκα χρόνια που ο Ιωάννης Γάλλος υπηρέτησε το δημαρχικό αξίωμα. την εξυγίανση της παραλίας των Τζιτζιφιών και την εξάλειψη του φράγματος που υψώθηκε εκεί κατά τη διάρκεια της Δικτατορίας. Σκανδαλάκης. Λόγω σοβαρής ασθένειας. Μητσέας. Σ. Βακαλοπούλου. Ψαλτάκος. Αναγκάσθηκε να παραιτηθεί και στη θέση του εξελέγη από την ομάδα της πλειοψηφίας ο τότε αντιδήμαρχος Γεώργιος Ψαλιδόπουλος. Π. Χαριτίδης. Μακρίδης. Κασαλιάς. Κατά το 1975 ο ίδιος ο Ιωάννης Γάλλος ταξίδεψε στο Άαχεν της Γερμανίας. προωθήθηκαν συστηματικά τα αιτήματα για την απομάκρυνση του Ιπποδρόμου. Γ. Π. Ανδρεάδης. Πιερρουτσάκος. αντιμετωπίσθηκε με όσο το δυνατόν πιο εκτεταμένη δενδροφύτευση στην παραλία. Ο Ιωάννης Γάλλος σε πολιτική εκδήλωση στη δεκαετία του 1960 (αρχείο Δ. Ευ. η δημοτική αρχή αγωνίστηκε σθεναρά για την απομάκρυνση των εργοστασίων του Γλάρου. Σ. Γ. Επίσης. Ν. Στ. Στ. Μακρίδης. κατάσταση που καθιστούσε τη ζωή των περιοίκων ιδιαίτερα δύσκολη. Χρ. Αρουτσίδης. Σ. Κατά τη διάρκεια της δημαρχίας Γάλλου προωθήθηκε σημαντικά η κατασκευή του νέου δημαρχιακού μεγάρου επί της οδού Μαντζαγριωτάκη με Ο δήμαρχος Ιωάννης Γάλλος σε εκδήλωση του δήμου για τη διεκδίκηση των ακτών (αρχείο Δ. ύδρευσης και ηλεκτροφωτισμού της πόλης. Κοντογεώργης (παραιτήθηκε). Αβραμέα. Ευ. σε κάθε ελεύθερη γωνιά.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧI 276 .

Ανδρεόπουλος). Α. Σήμερα. Η αναμόρφωση της περιοχής και η αξιοποίηση του χώρου προς όφελος των κατοίκων απασχόλησε τον Δήμο Καλλιθέας επί σειρά ετών. Ανδρεόπουλος). σήμερα. στεγάζονται εκεί το 1ο Γυμνάσιο και το 1ο Λύκειο Καλλιθέας (φωτ. στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος (φωτ. Α. Η αποκατάσταση των χώρων άθλησης. που δημιούργησε ο Δήμος Καλλιθέας.Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΑΛΛΙΘΕΑ 1975-2005 Αριστερά: Ο Ιλισσός στη δεκαετία του 1980. 277 . Άνω: Το κτήριο του εργοστασίου της ΙΖΟΛΑ. Τμήμα της παραλίας των Τζιτζιφιών στη δεκαετία του 1980. καθώς και η αξιοποίηση της περιοχής για πολιτιστικές δραστηριότητες και αναψυχή βρίσκονται.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧI Η ναυταθλητική παράδοση της Καλλιθέας. έγινε το Νοέμβριο του 1985 και τα εγκαίνιά του έπειτα από πέντε χρόνια. ανασυγκροτήθηκε η Δημοτική Βιβλιοθήκη και παραχωρήθηκαν χώροι στον Καλλιτεχνικό Οργανισμό Καλλιθέας. φωτογρα- φίας. μία έκθεση βιβλίου από τη Δημοτική Βιβλιοθήκη. Ιδρύθηκαν και οργανώθηκαν τρία πνευματικά κέντρα. θεάτρου. 278 βάση το κληροδότημα του Κωνσταντίνου και Ελένης Μαντζαγριωτάκη. φορέα λειτουργίας της Δημοτικής Φιλαρμονικής. δηλαδή του σημερινού δημαρχείου Καλλιθέας. Επί δημαρχίας Γάλλου ετέθη επίσης σε εφαρμογή εκτεταμένο πρόγραμμα για τη δημιουργία ικανοποιητικής αθλητικής υποδομής. έπειτα από πολλές προσπάθειες και χωρίς καμία κρατική ενίσχυση η δημοτική αρχή αγόρασε κτήριο και το εξόπλισε έτσι ώστε να αποτελέσει το Δημοτικό Θέατρο Καλλιθέας. Το Στέκι Νεολαίας είχε ιδιαίτερη απήχηση. υπήρξαν ιδιαίτερα σημαντικό γεγονός για τους Καλλιθεάτες. θεατρικές παραστάσεις. που έγιναν στις 20 Μαρτίου 1977. όχι μόνο στους νέους αλλά και στο σύνολο των κατοίκων της Καλλιθέας. Η δημοτική αρχή τοποθέτησε εκεί ένα φορητό κυλικείο. μεγάλο μέρος των οποίων κατάγονταν από τον Πόντο. Ο χώρος φιλοξένησε συναυλίες. Το καλοκαίρι του 1984 ξεκίνησε η λειτουργία του πρωτότυπου Στεκιού της Νεολαίας στην πλατεία Δαβάκη. στον εορτασμό των Θεοφανίων. Στην τελετή των αποκαλυπτηρίων είχε παρευρεθεί και ο τότε Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Τσάτσος. επί Ιωάννη Γάλλου κατασκευάστηκε το Παμποντιακό Ηρώο στην πλατεία Δαβάκη. μία εξέδρα πολιτιστικών εκδηλώσεων και ηχητική εγκατάσταση με μεγάφωνα. τη δεκαετία του 1980 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). Τα αποκαλυπτήρια του μνημείου. τραπέζια για ψυχαγωγικά παιχνίδια. ενώ καθιερώθηκε σειρά πολιτιστικών θεσμών. λογοτεχνίας) για παιδιά και ενηλίκους. εικαστικών. αλλά και συζητήσεις. Η θεμελίωση του νέου κτηρίου. Τέλος.2 Μεγάλη ανάπτυξη γνώρισε η Καλλιθέα και στον τομέα του πολιτισμού. όπου λειτούργησαν δωρεάν ομάδες ερασιτεχνικής δημιουργίας (εργαστήρια χορού. μουσικής. Επίσης. Επίσης. .

στη δεκαετία του 1980. ενώ δόθηκε ειδική χρηματοδότηση στα σχολεία. Ο Δήμος Καλλιθέας υπήρξε από τους πρώτους που προχώρησαν στη διεξαγωγή εκλογών του θεσμού (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). προκειμένου να ενισχύσουν τις αθλητικές τους εγκαταστάσεις. μπαλέτου και επιτραπέζιας αντισφαίρισης. γηπέδων καλαθοσφαίρισης. τα οποία στόχευαν στη λεπτομερέστερη καταγραφή και. τα μέλη των οποίων αναδείχθηκαν μετά από τις ειδικές εκλογές του 1984. 279 . την πιο ικανοποιητική επίλυση των τοπικών ζητημάτων των Καλλιθεατών. Στην περίοδο αυτή άρχισε και η λειτουργία Άνω αριστερά: Η παιδική χαρά της πλατείας Δαβάκη. συνεπώς. καθώς και δημοτικού αθλητικού κέντρου με τμήματα γυμναστικής. Στα τέλη του 1984 ιδρύθηκε και το Δημοτικό Σκακιστικό Κέντρο. τη δεκαετία του 1980 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). Εφαρμόζοντας το νέο θεσμικό πλαίσιο της εποχής. που έλαβε το όνομα του Γρηγόρη Λαμπράκη. δημοτικού γηπέδου ποδοσφαίρου στην παραλία των Τζιτζιφιών. ένας από τους μεγαλύτερους διοικητικούς νεωτερισμούς κατά τη διάρκεια της δημαρχίας του Ιωάννη Γάλλου ήταν η συγκρότηση και λειτουργία των συνοικιακών συμβουλίων. Κάτω: Γραφείο Συνοικιακών Συμβουλίων. Κατά το 1983 το δημοτικό συμβούλιο Καλλιθέας θέσπισε σε σαράντα συνοικίες αντίστοιχα συνοικιακά συμβούλια με διετή θητεία. Ολοκληρώθηκε η κατασκευή του Δημοτικού Σταδίου.Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΑΛΛΙΘΕΑ 1975-2005 Το Στέκι Νεολαίας στην πλατεία Δαβάκη. Επιχορηγήθηκαν τα καλλιθεατικά αθλητικά σωματεία.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧI 280 .

Κάτω: Ο Γεώργιος Κακουλίδης. Ανδρεόπουλος). Ο δήμαρχος Ιωάννης Γάλλος προσφωνεί τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Άνω: Στιγμιότυπο από τα αποκαλυπτήρια του Παμποντιακού Ηρώου. εγκαινιάστηκε τον Μάρτιο του 1977 από τον τότε Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κωνσταντίνο Τσάτσο (φωτ. έργο του γλύπτη Ευθυμίου Καλέβρα. Α. 281 . σημείο αναφοράς του ποντιακού ελληνισμού.Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΑΛΛΙΘΕΑ 1975-2005 Αριστερά: Το Παμποντιακό Ηρώο στην πλατεία Δαβάκη. πρόεδρος του Σωματείου Ανεγέρσεως του Παμποντιακού Ηρώου.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧI Άνω: Το κτήριο της Δημοτικής Ββιλιοθήκης στις δεκαετίες του 1980 και 1990. έπειτα από την αναδιοργάνωσή του στη δεκαετία του 1980 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). 282 . Κάτω: Στιγμιότυπα από τα εγκαίνια του χώρου.

που εγκαινιάστηκε το 1990 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). Αριστερά: Το Δημοτικό Θέατρο Καλλιθέας. όταν αγοράστηκε από τον δήμο στη δεκαετία του 1980. Σήμερα. στεγάζει Νομικά Πρόσωπα και Δημοτικές Επιχειρήσεις (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας).Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΑΛΛΙΘΕΑ 1975-2005 Το παλιό δημαρχείο της Καλλιθέας. στη συμβολή των οδών Κρέμου και Φιλαρέτου. 283 . Επάνω: Η μακέτα του κτηρίου του νέου δημαρχείου.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧI 284 .

Ευχετήρια κάρτα του Δήμου Καλλιθέας με απεικόνιση της πλατείας Δαβάκη στην παλιά της διαμόρφωση (αρχείο Δ. έργο του γλύπτη Δημήτρη Αρμακόλα. Γάλλου).Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΑΛΛΙΘΕΑ 1975-2005 Αριστερά: Η πλατεία Δαβάκη όπως είναι σήμερα. Επάνω: Η προτομή του δημάρχου Ιωάννη Γάλλου. 285 . Α. στην κεντρική πλατεία. δωρεά του Ροταριανού Ομίλου Καλλιθέας (φωτ. Ανδρεόπουλος).

Αντωνακάκης. Δ. Η. Ζέρμας. Αξιοποιώντας θετικές προς την κατεύθυνση αυτή ρυθμίσεις και πιέζοντας για την παραχώρηση νέων αρμοδιοτήτων στον θεσμό. Μουτεσίδης. έπειτα από την παραίτηση του Ιωάννη Γάλλου. ενώ ιδιαίτερη άνθηση γνώρισαν οι τομείς της πολιτιστικής και αθλητικής δραστηριότητας του δήμου. ο οποίος συνήψε συμφωνίες αδελφοποίησης με τους Δήμους του Χάσκοβο (Βουλγαρία). Ευ. Κακουλίδης. Αναγνωστοπούλου. Α. Μακρίδης. Έτσι. Βαγγέλης. Ν. Η δημαρχία Γεωργίου Ψαλιδόπουλου (1985-1990) Ο Ο Γεώργιος Ψαλιδόπουλος. Ερμίδης. Ο Ιωάννης Γάλλος με τον Γεώργιο Ψαλιδόπουλο. Αμηράς. Αβραμέα. επικεφαλής της παράταξης Δημοκρατική Δημοτική Ενότητα. Χρ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧI των Δημοτικών Επιχειρήσεων. Στόχος τους ήταν η παροχή κοινωφελών υπηρεσιών στους κατοίκους της πόλης. Αθ. Στην ίδια περίοδο εγκαινιάστηκαν το νέο δημαρχείο και το Κλειστό Γυμναστήριο «Έσπερος». Χατζηνικολαΐδης. ιδρύοντας και τη Δημοτική Επιχείρηση Πολιτιστικής και Κοινωνικής Ανάπτυξης. Παπαθανασόπουλος. της Σαρτρουβίλ (Παρίσι. το 1985 (φωτ. Βακαλοπούλου. Μ. Στις δημοτικές εκλογές του 1986 επανεξελέγη δήμαρχος. Στ. Μακρίδης. Φ. Σταμούλη. Γ. ιδρύθηκε η πρώτη δημοτική επιχείρηση κυλικείου με παραρτήματα στο Κοιμητήριο. Κ. Γ. Π. Χρ. Κ. Σπ. τη διακοπή της λειτουργίας του ρυπογόνου εργοστασίου «Φοίβος». Δημόπουλος. ενώ ο δήμος συμμετείχε και στην ίδρυση διαδημοτικού ραδιοφωνικού σταθμού. Κατά τις εκλογές του 1986 στο δημοτικό συμβούλιο εξελέγησαν οι: Γ. Π. Ιω. Αλεξανδράκης. Σ. Αθ. Θ. την απόκτηση νέων ελεύθερων χώρων με σκοπό την κατασκευή σχολικών κτηρίων. την πλατεία Δαβάκη και τον Δημοτικό Σταθμό Αυτοκινήτων. Χρ. Γαλλία) και της Κράσναγια Πρέσνια (Μόσχα). Χαριάδης. Θ. Η. η διοίκηση προώθησε τη λειτουργία των Δημοτικών Επιχειρήσεων. Ασκούνης. Μπακάλης. Παπαρούπας. Η θητεία του Γεωργίου Ψαλιδόπουλου στο δημαρχικό αξίωμα συνέπεσε με μια περίοδο έντονου πολιτικού προβληματισμού για την ενίσχυση του ρόλου της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. άρχισαν να θεσμοθετούνται προγράμματα κοινωνικής πρόνοιας και να σημειώνεται η ενεργοποίηση του Δήμου Καλλιθέας για την αντιμετώπιση του προβλήματος των ναρκωτικών. Ιω. 286 ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΨΑΛΙΔΟΠΟΥΛΟΣ εξελέγη στο δημαρχικό αξίωμα από το δημοτικό συμβούλιο το 1985. Καρύτσας. Ευ. Σκανδαλάκης. Στο δεύτερο ήμισυ της δεκαετίας του 1980 προωθήθηκε. την απομάκρυνση του Ιπποδρόμου και την αξιοποίηση της παραλίας των Τζιτζιφιών. η διεθνής συνεργασία του δήμου. Χαριτίδης. . Π. Ν. Κασαλιάς. Νικολαΐδης. Ανδρεάδης. εντάθηκαν ιδιαίτερα οι κινητοποιήσεις για τη διάσωση και την απόκτηση της οικίας Λασκαρίδου. Η. Παράλληλα. Ψαλτάκος. Κούτσης-Τσούτσης. Κύρκος. Χρ. Στ. Κυριόπουλος. Γ. Δ. επίσης. Πεζούλας. Καρακασίδης. Κουτσαυτίκης). στο Δημοτικό Στάδιο. Σ. Γεωργουλέα-Μορφοπούλου. Πιερρουτσάκος.

Αριστερά: Εγκαίνια του Μουσείου Εθνικής Αντίστασης. Αριστερά: Γελοιογραφία της εποχής. στην οδό Μπιζανίου. εν όψει των δημοτικών εκλογών του 1986 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας).Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΑΛΛΙΘΕΑ 1975-2005 Η απομάκρυνση του Ιπποδρόμου από την Καλλιθέα βρέθηκε στο επίκεντρο των κινητοποιήσεων του δήμου στη δεκαετία του 1980. Κάτω: Το εξώφυλλο καταλόγου Έκθεσης Γελοιογραφίας. 287 . Άνω: Το δημοτικό συμβούλιο σε ανοιχτή συνεδρίαση στη μάντρα του Ιπποδρόμου.

Στη φωτογραφία (από αριστερά) ο Ιω. Μανώλης Γλέζος και Γεώργιος Ψαλιδόπουλος. μετά τις δημοτικές εκλογές του 1990. 288 . οι ιερείς και ο Γ. Δημόπουλος. οι οποίοι εικονίζονται με τον πρεσβευτή της Ρωσίας Αντρέϊ Βντόβιν (φωτ. έργο του γλύπτη Γιώργου Λαμέρα. Για τα χαρακτηριστικά του έργου ομιλεί ο δημοτικός σύμβουλος Δημήτρης Νεόφυτος.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧI Δεξιά: Η τελετή θεμελίωσης του νέου δημαρχείου. Κυριόπουλος. Ψαλιδόπουλος. ο Χρ. Με το μετάλλιο των 60 χρόνων της Αντιφασιστικής Νίκης τιμήθηκαν το 2005 οι Μίκης Θεοδωράκης. Κάτω: Η αναμνηστική πλάκα θεμελίωσης. Τελετή στη ρωσική πρεσβεία. ο Π. Στιγμιότυπο από τα εγκαίνια του νέου δημαρχείου. ο Γ. EUROKINISSI). στις 10 Νοεμβρίου 1985. Γάλλος. από τον επίτιμο δήμαρχο Ιωάννη Γάλλο και τον Γεώργιο Ψαλιδόπουλο. Σκανδαλάκης.

Δ. Γ. Σπ. κατά τις οποίες ως επικεφαλής του συνδυασμού Αλλαγή-Δημοκρατική Συνεργασία είχε εκλεγεί δημοτικός σύμβουλος Καλλιθέας. Κλαψιανός. Κ. Ερμίδης. Β. Δ. Αντωνάτου. Π. Ρουχωτά-Γκαρδιακού. Δημάκος. Μουσταφέλλου. Χρ. προ- Ο Ιωάννης Γάλλος και ο Γιώργος Ψαλιδόπουλος. Σκανδαλάκης. Καββαδίας. Ν. αρκετοί δρόμοι μετατράπηκαν σε πεζόδρομους και διαμορφώθηκαν ανάλογα. η κατασκευή της ιστοσελίδας του Δήμου Καλλιθέας και. Ιωακειμίδου. Χαριάδης. Γαβαλά. Αβραμίδης.23% των ψήφων έναντι του συνδυασμού Καλλιθέα-Νέα Πόλη του Χρ. Δ. Π. Στο δημαρχικό αξίωμα παρέμεινε δύο τετραετίες. Κασαλιάς. Χαριάδης. αλλά και αντιπλημμυρικά έργα. Χρ. Τριανταφυλλίδης. Κ. Ο Γεώργιος Κυριόπουλος. Επιπλέον. Γάλλος. Κερκύρας. Β. Η ενεργός ενασχόληση του Γεωργίου Κυριόπουλου με την Τοπική Αυτοδιοίκηση ξεκίνησε αμέσως μετά τις δημοτικές εκλογές του 1986. Π. σε διάφορες περιοχές αγοράστηκαν οικόπεδα. καθώς η παράταξη της οποίας ηγούνταν επικράτησε και στις δημοτικές εκλογές του 1994. Το δημοτικό συμβούλιο συνέθεσαν οι: Κ. Β. Κορμποπούλου. Καλλιοτζής.Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΑΛΛΙΘΕΑ 1975-2005 Η δημαρχία Γεωργίου Κυριόπουλου (1991-1999) Σ ΤΙΣ ΔΗΜΟΤΙΚΕΣ ΕΚΛΟΓΕΣ που διεξήχθησαν τον Οκτώβριο του 1990 επικράτησε ο συνδυασμός Αλλαγή-Δημοκρατική Συνεργασία με επικεφαλής τον Γεώργιο Κυριόπουλο. Μαργαρίτη. Η αναπτυξιακή πολιτική του Γ. Πολυχρονίδης. Κ. Θ. Μ. η Δέσπω Διαμαντίδου. Μακρίδου. Καλλιοτζής. Αθ. τον Δεκέμβριο του 1992. Γεωργακόπουλος. Αριστερά: Η Φάνη ΠάλληΠετραλιά. των αγωγών αποχέτευσης. Απ. Κασαλιάς. Δ. Κατά τις επαναληπτικές εκλογές απέσπασε το 53. Αλεξόπουλος. Παπανδρέου. ΡουχωτάΓκαρδιακού. Σ. Παπαρούπας. Μ. Γ. Παπαδοπούλου. Παυλίδης. Σπ. Γ. Γ. Β. Ηλιάκης. Ν. Μ. Πολυχρονίδης. Παπαδοπούλου. Καλαϊτζίδης (παραιτήθηκε). Ά. Ιδιαίτερα χαρακτηριστικά αυτής της επιλογής ήταν η συστηματική μηχανοργάνωση των δημοτικών υπηρεσιών. Παπαθανάσης. η Μελίνα Μερκούρη. Σκανδαλάκης. σε εκδήλωση του Δήμου. Η. Δημόπουλος. Εμμ. Αν. Χρ. το οποίο οργάνωσε ο δήμος το 1992 (αρχείο Γ. Πιερρουτσάκος. Παυλίδης. Ευ. Κ. Βασιλόπουλος. Ιω. Ουρανής. Χρ. Αβραμίδης. Βασιλόπουλος. Αν. Σ. Π. Κ. Α. Αν. Στόχος του Γεώργιου Κυριόπουλου ήταν η συστηματική αναβάθμιση και ανάπτυξη της Καλλιθέας. η διοργάνωση του Αναπτυξιακού Συνεδρίου για την Αναβάθμιση της Καλλιθέας. Παπανδρέου. Δ. Κατά τις επαναληπτικές εκλογές έλαβε το 55. Δ. Αλεξανδράκης. Κυριόπουλου). των εγκαταστάσεων ηλεκτροφωτισμού. Αντωνακάκης. Δ. Κακουλίδης. Α. Στο δημοτικό συμβούλιο εξελέγησαν οι: Ν. Καραγιάννης (απεβίωσε κατά τη διάρκεια της τετραετίας). Ν. Παπαθανασόπουλος. Αλεξόπουλος. Κ. συντήρηση και επισκευή του οδικού δικτύου. Πολίτης (παραιτήθηκε). Η. Κ. Σπ. Πιερρουτσάκος. Ασκούνης. Κάτω: Το εξώφυλλο του Αναπτυξιακού Συνεδρίου. Χρ. Α. Αρτίκης. Η. Γ. κατά τη δεκαετία του 1980. Ηλιάδης. Αρ. Ασκούνης. Κακουλίδης. Ηλιάκης.67% των ψήψων. Γ. Γαλανόπουλος. Κερκύρας. Κυριόπουλου περιέλαβε την επέκταση. έναντι του Τάκη Σκανδαλάκη και του συνδυασμού Μαζί για την Καλλιθέα. Αλεξανδράκης. κυρίως. 289 . Κασαλιάς. Παπαθανάσης. Ψαλιδόπουλος. Αρ. Κ. Φωτόπουλος. Φωτόπουλος. Μαγγανιάς. Ν. Ιωακειμίδου. Βασιλείου. ο Ζυλ Ντασέν με τον Γεώργιο Κυριόπουλο σε εκδήλωση στο αίθριο του δημαρχείου (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). Παπαδάκης. Χρ. Η. Χρ. Προκειμένου να διευκολυνθεί η ανετότερη κυκλοφορία των Καλλιθεατών. Μ. Ν. Μ. Βασιλείου. Μαρίνος. Δημόπουλου. Γ.

Ο Γεώργιος Κυριόπουλος επιδίδει το Χρυσό Μετάλλιο του δήμου στον επίτιμο αρχηγό ΓΕΝ Πέτρο Αραπάκη. κόρη του δημάρχου Νικολ. τους πρωταγωνιστές της δημοτικής ιστορίας. επικεφαλής των δυνάμεων του Ε. σύζυγο του δημάρχου Ιωάννη Γάλλου.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧI ΚΑΛΛΙΘΕΑ.Σ. στην Καλλιθέα. Ο βουλευτής και δημοτικός σύμβουλος Τάκης Σκανδαλάκης επιδίδει το Χρυσό Μετάλλιο του δήμου στη Ρένα Δημητριάδου. 8. Ο δημοτικός σύμβουλος Χρήστος Κασαλιάς απονέμει το Χρυσό Μετάλλιο του δήμου στον πρώην δήμαρχο Καλλιθέας Χάρη Παυλόπουλο. την οποία είχε οργανώσει ο Πολιτιστικός Οργανισμός με τη συμμετοχή της Εθνικής Συμφωνικής Ορχήστρας της ΕΡΤ. Ο επικεφαλής της «Δημοκρατικής Δημοτικής Ενότητας» Αριστείδης Αβραμίδης απονέμει το Χρυσό Μετάλλιο του δήμου στην πρώην δημοτική σύμβουλο Ανθούλα Κακουλίδου. Ο Δημήτρης Χαριάδης απονέμει το Χρυσό Μετάλλιο του δήμου στον πρώην αντιδήμαρχο Σάββα Νικολαΐδη. 70 ΧΡΟΝΙΑ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ Σ ε μια συγκινητική εκδήλωση. Ο Γεώργιος Κυριόπουλος επιδίδει το Χρυσό Μετάλλιο του δήμου στην Ειρήνη. 3. 5. ο Δήμος Καλλιθέας τίμησε τον χειμώνα του 1994. 6. 2. με την ευκαιρία της συμπλήρωσης 70 χρόνων από την ίδρυση της Κοινότητας Καλλιθέας. 7. Ο αντιδήμαρχος Δημήτρης Χαριάδης επιδίδει το Χρυσό Μετάλλιο στον Γιώργο Μαλαχία. επί δημαρχίας Γεωργίου Κυριόπουλου. γιο της πρώην δημοτικής συμβούλου Παναγιώτας Αβραμέα.Λ. Σκανδαλάκη.Α. Ο Τάκης Σκανδαλάκης επιδίδει το Χρυσό Μετάλλιο στον Μιχάλη Αβραμέα. 4. 290 1. Ο Γεώργιος Κυριόπουλος απονέμει το Χρυσό Μετάλλιο του δήμου στον προκάτοχό του Γεώργιο Ψαλιδόπουλο. 9. γιο του δημάρχου Ιωάννη Αραπάκη. γιο του πρώην προέδρου του δημοτικού συμβουλίου Λεωνίδα Μαλαχία. .

επί της οδού Αραπάκη 33.Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΑΛΛΙΘΕΑ 1975-2005 Το Πολιτιστικό Κέντρο «Μελίνα Μερκούρη». Κυριόπουλου. Σήμερα. Α. στην οδό Μεγίστης. Δεξιά: Το κτήριο του Κέντρου Απεξάρτησης «Θησέας». Ανδρεόπουλος). χρησιμοποιείται εντατικά στην πολιτιστική δραστηριότητα του δήμου. Επάνω: Στιγμιότυπο από εκδήλωση του Πολιτιστικού Οργανισμού στον κήπο. 291 . το οποίο άρχισε τη δράση του το 1990 (φωτ. δημιουργήθηκε επί δημαρχίας Γ.

το κλείσιμο και τη συνακόλουθη απομάκρυνση του εργοστασίου «Φοίβος» στις Τζιτζιφιές. Την ίδια περίοδο προωθήθηκαν τα αιτήματα για την απομάκρυνση του Ιπποδρόμου και τη μετατροπή των εγκαταστάσεων σε χώρο πρασίνου. Αξιοσημείωτη δραστηριότητα σημειώθηκε και στον τομέα του πολιτισμού. Κυριόπουλος στο βήμα συνεδρίου για την παιδεία. 292 κειμένου να διαμορφωθούν ως κοινόχρηστοι χώροι.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧI Το Δημοτικό Ωδείο Καλλιθέας ιδρύθηκε το 1995. Κυριόπουλου. το 2004 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). Το 2004 έλαβε το όνομα του διακεκριμένου μουσικού Οδυσσέα Δημητριάδη. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στον αγώνα κατά των ναρκωτικών με την ίδρυση του σωματείου «Θησέας» για την αντιμετώπιση της εξάρτησης και την υλοποίηση εξειδικευμένων προγραμμάτων στους τομείς της πρόληψης. Σε συνεργασία με το ΥΠΕΧΩΔΕ καλύφθηκε η κοίτη του Ιλισσού. Δημιουργήθηκε το Πολιτιστικό Κέντρο Μελίνα Μερκούρη. έπειτα από τη συμφωνία μεταξύ του ΥΠΕΧΩΔΕ και του Δήμου Καλλιθέας για την αγορά του. ευαισθητοποίησης και κοινωνικής επανένταξης. που στόχευε στην προαγωγή της ψυχικής υγείας των νηπίων. Κυριόπουλο. Το έργο ολοκληρώθηκε το 1999. Κύπρου και Αγίας Ελεούσας. ενώ πάνω από το ποτάμι διαμορφώθηκε σχετικά εκτεταμένος χώρος πρασίνου με χώρους αναψυχής και άθλησης. Κατά την περίοδο 1991-1998 η δημοτική αρχή προώθησε σημαντικά την ανέγερση νέων σχολικών κτηρίων και τη συντήρηση των παλαιών. την κάλυψη του Ιλισσού. των παιδιών και των εφήβων. Ο Γ. Ο δήμαρχος Κ. δεκαετία του 1990 (αρχείο Δήμου Καλλιθέας). Το 1996 εγκαινιάστηκε και το Συμβουλευτικό Κέντρο Οικογένειας του Δήμου Καλλιθέας. την απόκτηση μέρους του οικοπέδου ΙΖΟΛΑ για την κατασκευή κολυμβητηρίου. Δρομολογήθηκε η αγορά της οικίας Σοφίας Λασκαρίδου. τη ματαίωση της κατασκευής καζίνο στην παραλία. επί δημαρχίας Γ. . ενώ το καλοκαίρι του 1992 άρχισε να λειτουργεί το Σινέ Ταράτσα. ενώ αναμορφώθηκαν οι πλατείες Δαβάκη. Ασκούνης απονέμει το Χρυσό Μετάλλιο του δήμου στον προκάτοχό του Γ. στο δημαρχείο. Αναζητώντας τη νέα ταυτότητα του σχολείου.

Χρ.33% των ψήφων στον δεύτερο γύρο. Κύρκου-Αλεξοπούλου και Χρ. Πολυχρονίδης. Κακουλίδης. Κ. Γάλλος. Αντωνάτου. το δημοτικό συμβούλιο αποτέλεσαν οι: Π. Φωτόπουλος. Π. Δ. Παπαθανάσης. Αρ. Υποψήφιοι δήμαρχοι ήταν επίσης η Μαρία Σταμούλη. Χρ. Κακουλίδης. Πιερρουτσάκος. Κάρναβος. ο Βασίλης Δημόπουλος. Ει. Κωνσταντόπουλος. 2005 (φωτ. Ο δήμος και οι O Κώστας Ασκούνης. ο Αριστείδης Αβραμίδης. ο τότε απερχόμενος δήμαρχος Γιώργος Κυριόπουλος. Κ. Ιω. Μαργαρίτη. Η. επικεφαλής του συνδυασμού Καλλιθέα. Ιωακειμίδου. Η. Ποιότητα Ζωής. Μαυρίδης. το αξίωμα του δημάρχου είχαν επίσης διεκδικήσει ο Νίκος Παπαθανάσης. με ποσοστό 12. ο οποίος συγκέντρωσε το 6. Δ. Δ. Ηλιάκης. καταλαμβάνοντας τη δεύτερη θέση στο δημοτικό συμβούλιο. Ν. Κατά τις περιόδους της θητείας του σημερινού δημάρχου. Στιγμιότυπο από κοινή συνέντευξη Τύπου των εκπροσώπων των δημοτικών παρατάξεων εναντίον της εμπορικής εκμετάλλευσης της παραλίας των Τζιτζιφιών. Παπαχρήστος. Γ. Σ. Ανδρεόπουλος). Γάλλος. Σοφιανίδης. Χρ. Σκούρας. επικεφαλής του συνδυασμού Ανεξάρτητη Κοινωνική Δημοτική Κίνηση. μια ολυμπιακή πόλη και συμμετείχε ενεργά σε αυτό το παγκόσμιας σημασίας αθλητικό γεγονός. Ιω. Β. Κ. Δημόπουλος. Βούλγαρης.9% και η Χρυσάνθη Αντωνάτου. Β. Β. Αρχ.37% των ψήφων. Ζαλκαζάνης. Ιωακειμίδου.Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΑΛΛΙΘΕΑ 1975-2005 Η δημαρχία Κώστα Ασκούνη (1999-2006) Ο ΣΗΜΕΡΙΝΟΣ ΔΗΜΑΡΧΟΣ Καλλιθέας. ο οποίος κατέλαβε τη θέση της δεύτερης επιλαχούσας παράταξης με το 23.4% των ψήφων. Η. Αλεξόπουλος. Β. Γ.4% των ψήφων. Γ. συγκεντρώνοντας ποσοστό 38. Μαργαρίτη. επικεφαλής του συνδυασμού Καλλιθέα 2004. Αγγ. Μπαρμπάκος. Η. Γεωργούσης. Επικεφαλής του ίδιου συνδυασμού. Κωνσταντόπουλος. Χαριάδης. Αδαμοπούλου. Κυριόπουλος. Κασαλιάς. Αν. Θ. Θ. Τσιτίνης. Κοντοβά. Γ. Παπαποστόλου. Χαριάδης. Π. Ηλιάκης. Γ. Γ. Κοττέας. Όραμα και Έργο. Ιω. επικεφαλής της Δημοκρατικής Δημοτικής Ενότητας. τόσο εν όψει όσο και μετά την τέλεση των Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας το 2004. Α. Γ. Μουστάκη. Μαρώσης. Μπάμπαλης. Δ. 293 . Κάρναβος. Ζ. Μ. Βούλγαρης. Β. Ηλιάδης. Δ. με ποσοστό 3. Μαργωμένος. Μπάμπαλης. Ευ. Κ. όπως και στους πρώτους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1896. Σταμούλη. Μετά τις εκλογές του 2002. εξελέγη για πρώτη φορά στις δημοτικές εκλογές του Οκτωβρίου 1998. Ιω. Γαλανόπουλος.85% των ψήφων στον πρώτο και 40.3% των ψήφων στον πρώτο και 55. Β. Χρ. Τσιτίνης. το δημοτικό συμβούλιο αποτέλεσαν οι: Π. Δ. Ιω. Αδαμοπούλου. Β. Ν. Σ. Ν. επικεφαλής του συνδυασμού Συνεργασία για την Καλλιθέα. ο Χρήστος Κασαλιάς. Αλεξόπουλος. Ως κεντρικό θέμα για την αναπτυξιακή προοπτική της Καλλιθέας αναδείχθηκε ο ρόλος των ολυμπιακών εγκαταστάσεων στην παραλία των Τζιτζιφιών και τον χώρο του τέως Ιπποδρόμου. Αντωνακάκης.67% των ψήφων στον δεύτερο γύρο. Κλαψιανός. Χατζόπουλος. Ψαλιδόπουλος. Η. επικεφαλής της Δημοκρατικής Δημοτικής ενότητας. Μαγγανιάς. Κοττέας.2% των ψήφων στον δεύτερο γύρο. Πολυχρονίδης. ο Κώστας Ασκούνης επανεξελέγη δήμαρχος Καλλιθέας και στις δημοτικές του Οκτωβρίου 2002. Μ. Σοφιανίδης. Ζ. η οποία συγκέντρωσε ποσοστό 29. Στις ίδιες εκλογές. Καρβούνης. με ποσοστό 8. Αβραμίδης. Δ. Καββαδίας. Γ. Χατζόπουλος. Καστάνης. επικεφαλής του συνδυασμού Ελπίδα για την Καλλιθέα. Ν. Γαλανόπουλος. Καββαδίας. Π.7% και η Μαρία Μπενέκου. Ψαλιδόπουλος. ο οποίος συγκέντρωσε το 13. Αν.8% των ψήφων στον δεύτερο γύρο της αναμέτρησης. Η Καλλιθέα γινόταν και πάλι. Μπενέκου.06% των ψήφων στον πρώτο και 59. Μ. Π. Αν. επικεφαλής του συνδυασμού Καλλιθέα. Μετά τις εκλογές του 1998. ο δήμος οργάνωσε την εντατικοποίηση της παρέμβασής του σε όλους τους τομείς της δημόσιας ζωής της πόλης. Δημάκος. στον πρώτο και το 44. Π. Δ.1%. Κώστας Ασκούνης. συγκεντρώνοντας ποσοστό 49. Η. Δεδούσης. Β. Παπαχρήστος. Δημάκος. επικεφαλής του συνδυασμού Ενωτική Ανεξάρτητη Κίνηση.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧI 294 .

Ανδρεόπουλος). επανεντασσόμενοι στο δίκτυο των σχετικών δραστηριοτήτων του δήμου. ώστε να αποτραπεί η αρχικώς σχεδιαζόμενη κατασκευή λυομένων αθλητικών εγκαταστάσεων στον χώρο του τέως Ιπποδρόμου. Η υπόθεση αυτή βρίσκεται σε εξέλιξη. η οποία ήταν δυνατόν να επιβαρύνει την εξέλιξη της πόλης. ωστόσο. Στην ίδια τελετή. πολιτισμού και αναψυχής. Ο χώρος παρέμεινε τελικώς ελεύθερος από κτηριακές εγκαταστάσεις και. να κινητοποιηθούν για τον τρόπο αξιοποίησης και των ολυμπιακών εγκαταστάσεων της παραλίας. Στεφανόπουλος ανακηρύχθηκε επίτιμος δημότης Καλλιθέας (φωτ. χρειάστηκε να εντείνουν την προσοχή τους. Α. εξάλλου.Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΑΛΛΙΘΕΑ 1975-2005 Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωστής Στεφανόπουλος εγκαινίασε τον Δεκέμβριο του 2001 τη Δημοτική Πινακοθήκη «Σοφία Λασκαρίδου». εν όψει 295 . επί δημαρχίας Κώστα Ασκούνη. στην παραλία των Τζιτζιφιών. προκειμένου να αποτραπεί η σχεδιαζόμενη εμπορική τους εκμετάλλευση και να χρησιμοποιηθούν ως χώροι άθλησης. κάτοικοι. χρησιμοποιήθηκε μόνο για τη στάθμευση οχημάτων που εξυπηρέτησε τις ανάγκες των γηπέδων μπιτς βόλεϊ και τάε κβο ντο. στην περίοδο των Αγώνων. Η απομάκρυνση του Ιπποδρόμου. Ο δήμος και οι κάτοικοι χρειάστηκε. ο Κ.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧI 296 .

ο Δήμος Καλλιθέας τοποθέτησε στο πάρκο στη συμβολή της λεωφόρου Συγγρού και της οδού Φιλαρέτου το μνημείο των Σοβιετικών στρατιωτών. ο Ρώσος υπουργός Γεωργίας Αλεξέϊ Γκορντέεφ και ο Ρώσος υφυπουργός Αμύνης στρατηγός Βλαντίμιρ Ισακώφ (φωτ. Κατά τις περιόδους της θητείας του σημερινού δημάρχου. καθώς η προβλεπόμενη Προγραμματική Σύμβαση μεταξύ του δήμου και των αρμόδιων κρατικών υπηρεσιών είναι δυνατόν να συμβάλει αποφασιστικά στη δημιουργία νέων κοινοχρήστων και κοινωφελών χώρων. Α. ένα σημαντικό πρόγραμμα εξαγοράς και αξιοποίησης οικοπέδων. εγκαινίασαν ο υφυπουργός Εξωτερικών Παναγιώτης Σκανδαλάκης. Το μνημείο. ο δήμος προώθησε. δωρεά προς τον Δήμο Καλλιθέας. 297 . διανοίγει τώρα νέες προοπτικές. Η παραχώρηση της χρήσης του χώρου στον Δήμο Καλλιθέας. καθώς και την ουσιαστική ενίσχυση της αθλητικής και πολιτιστικής υποδομής της Καλλιθέας.Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΑΛΛΙΘΕΑ 1975-2005 των Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας. σηματοδότησε το οριστικό τέλος μιας μεγάλης περιόδου υποβάθμισης της περιοχής των Τζιτζιφιών και ικανοποίησε ένα ιστορικό αίτημα των κατοίκων και του δήμου. το οποίο βρίσκεται σε εξέλιξη και αποσκοπεί να συμβάλει στην αύξηση των ελεύθερων χώρων της πόλης και Με την ευκαιρία της συμπλήρωσης των 60 χρόνων της Αντιφασιστικής Νίκης. πεσόντων για την Ελευθερία και την Ανεξαρτησία της Ελλάδος 1941-1944. με απόφαση του διοικητικού συμβουλίου της Κτηματικής Εταιρείας του Δημοσίου το 2004. εξάλλου. Ανδρεόπουλος). έργο του γλύπτη Βιατσελάβ Κλίκοβ.

298 . Ανδρεόπουλος).ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧI Άνω: Η παραλία των Τζιτζιφιών όπως ήταν διαμορφωμένη τις δεκαετίες του 1980 και του 1990. Κάτω: Ο δήμαρχος Κώστας Ασκούνης υποδέχεται στην Καλλιθέα την ολυμπιακή φλόγα. τον Αύγουστο του 2004 (φωτ Α.

Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΑΛΛΙΘΕΑ 1975-2005 να θέσει τη χρήση τους προς όφελος των κατοίκων. όπου τον Δεκέμβριο του 2001 εγκαινιάστηκε από τον τότε Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κωνσταντίνο Στεφανόπουλο η Δημοτική Πινακοθήκη «Σοφία Λασκαρίδου». εξάλλου. Η ίδρυση του δημοτικού Κέντρου Υγείας στο διατηρητέο κτήριο των Παλαιών Λουτρών. Αντιπροσωπευτικό γεγονός της περιόδου αυτής στον τομέα της πολιτιστικής δραστηριότητας του δήμου υπήρξε. Η ναυταθλητική μαρίνα στην παραλία των Τζιτζιφιών. φιλοξενώντας έκτοτε σειρά εκθέσεων εικαστικών τεχνών και άλλων πολιτιστικών εκδηλώσεων. ασφαλώς. η δημιουργία νέων παιδικών χαρών και πάρκων. το Συμβουλευτικό Κέντρο Οικογένειας και άλλες δράσεις ανέδειξαν τον πρωταγωνιστικό ρόλο του δήμου σε αυτόν τον τομέα. στη σύγχρονη διαμόρφωσή της (φωτ. Σημαντικό γεγονός των τελευταίων ετών θεωρείται. όπως το «Βοήθεια στο Σπίτι». η παραχώρηση των κρατικών Παιδικών Σταθμών στην Τοπική Αυτοδιοίκηση. Ανδρεόπουλος). Α. καθώς και άλλα τεχνικά έργα στηρίζουν αυτόν τον στόχο. επέτρεψε τελικώς την πρωινή λειτουργία των σχολικών μονάδων όλων των βαθμίδων της εκπαίδευσης. Την ίδια περίοδο ενισχύθηκε ιδιαίτερα το δίκτυο όλων των τομέων της Κοινωνίας Πρόνοιας του δήμου. σε συνδυασμό με την κατασκευή νέας και τη συντήρηση της υπάρχουσας κτηριακής υποδομής τους. Η κατασκευή σειράς νέων σχολικών κτηρίων. η ανακαίνιση της οικίας Λασκαρίδου. Μεταξύ των αξιοσημείωτων γεγονότων της εξεταζόμενης περιόδου κατατάσσεται επίσης η οριστική επίλυση του προβλήματος της διπλής βάρδιας των σχολείων της πόλης. 299 . ανάμεσα σε άλλα και αυτού στον χώρο του τέως εργοστασίου ΙΖΟΛΑ. για την οποία επίσης απαιτήθηκε η κινητοποίηση του δήμου και των κατοίκων. όπων και νέων ΚΑΠΗ. του πάρκου της πλατείας Δαβάκη και της Χαροκόπου. η οριστική απομάκρυνση του ρυπογόνου εργοστασίου «Φοίβος» από τις Τζιτζιφιές. η αξιοποίηση κοινοτικών προγραμμάτων κοινωνικής μέριμνας. Η ανάπλαση της πλατείας των Τζιτζιφιών. η οποία επί δεκαετίες είχε απασχολήσει τους κατοίκους.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧI Άνω: Ο Κώστας Καραμανλής. Μ. ως αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης στον Δήμο Καλλιθέας. Παπαθανάσης. Στούντιο Μωϋσιάδη). και ο Ροζέ Μιλλιέξ σε εκδήλωση προς τιμήν της συγγραφέως Τατιάνας Γκρίτση-Μιλλιέξ. πρόεδρος του Πανεπιστημίου της Ευρώπης. Διακρίνονται (από δεξιά) οι Ν. Σαβουλιάν). Μαγγανιάς. 300 . Κ. το 2006 (φωτ. Κάτω: Η Ελένη ΓλύκατζηΑρβελέρ. Ασκούνης (φωτ. Γ. Σκανδαλάκης. Π.

Κάτω: Ανοιχτή συνεδρίαση του δημοτικού συμβουλίου στην οδό Ευριπίδου. ο δημοτικός σύμβουλος Χρήστος Κασαλιάς (φωτ. Α. Στο βήμα.Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΑΛΛΙΘΕΑ 1975-2005 Άνω: Ο πεζόδρομος του Ιερού Ναού Ευαγγελιστρίας. μετά την τελευταία διαμόρφωσή του. με μοναδικό θέμα την απομάκρυνση του εργοστασίου «Φοίβος» από την Καλλιθέα. Ανδρεόπουλος). 301 .

οι οποίες υπήρχαν και στην αρχική χάραξη πολεοδομικού σχεδίου της περιοχής. Κανακίδη . το πάρκο Χαροκόπου μπροστά από το Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο με παιδική χαρά. Περιφορά Επιταφίου στο Δημοτικό Νεκροταφείο Καλλιθέας (φωτ. στο οποίο υπάρχει και παιδική χαρά. Α. η πλατεία Αγίας Ελεούσας. Η πλατεία Δαβάκη έχει μετατραπεί σε πάρκο πρασίνου. ηρώο και μικρό μνημείο αφιερωμένο στην ανεξαρτησία της Κύπρου. του μνημείου των εκτελεσθέντων στη συμβολή των οδών Ανδρομάχης και Σπάρτης. πάρκα και χώροι πρασίνου Ο Ι ΠΙΟ ΣΗΜΑΝΤΙΚΕΣ πλατείες της Καλλιθέας είναι η Δαβάκη και η Κύπρου. Ανδρεόπουλος). άγαλμα του στρατηγού Δαβάκη και το περίφημο παμποντιακό ηρώο. όπως το πάρκο Σφαγείων στην περιοχή Χαροκόπου (μεταξύ των οδών Γ. Α. Πλατείες.Θ. Στην πλατεία Κύπρου υπάρχει διαμορφωμένος χώρος πρασίνου ενός στρέμματος. στη συμβολή της λεωφόρου Συγγρού και της οδού Φιλαρέτου. Σαρανταπόρου και Χαλδαίων). Χαλκιδώνος. Ανδρεόπουλος). Κοσμερίδη. Σε όλη την έκταση του Δήμου Καλλιθέας υπάρχουν μικρότερες πλατείες και πάρκα. καθώς και του μνημείου των πεσόντων στην Ελλάδα Σοβιετικών στρατιωτών κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. 302 Εξάλλου. προτομή του Ιωάννη Γάλλου. όπου . ως αξιοσημείωτη συμμετοχή του δήμου στη διάσωση της ιστορικής μνήμης της πόλης θα πρέπει να θεωρηθεί η κατασκευή του μνημείου των πεσόντων στο μπλόκο (επί της συμβολής των οδών Μαντζαγριωτάκη και Δοϊράνης).ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧI Όψη του μικρού πάρκου στον πεζόδρομο της οδού Κρέμου και Μεγαλουπόλεως. η τοποθέτηση της προτομής του δημάρχου Ιωάννη Γάλλου (δωρεά του Ροταριανού Ομίλου Καλλιθέας) στην πλατεία Δαβάκη. δίπλα στο σχολικό συγκρότημα της Αγίας Ελεούσας (φωτ.

τα δύο μικρά πάρκα επί των οδών Μεγαλουπόλεως και Κρέμου και των οδών Λάμπρου Κατσώνη και Σωκράτους και ο χώρος πρασίνου στον λόφο Σικελίας. το κηπάριο απέναντι από τον κινηματογράφο Τροπικάλ (Σπάρτης. 303 . καθώς και το παλαιό μνημείο στην οδό Μπιζανίου. Επιπλέον. Συγγρού.Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΑΛΛΙΘΕΑ 1975-2005 Σύγχρονη όψη της πλατείας Κύπρου (αρχείο Κ. Ο αρχαιότερος από αυτούς είναι η εκκλησία της Αγίας Ελεούσας στην ομώνυμη συνοικία. υπάρχουν το μνημείο εκτελεσθέντων στο μπλόκο (Μαντζαγριωτάκη και Δοϊράνης). υπάρχουν και είκοσι πέντε παιδικές χαρές. ενώ αργότερα τον παραχώρησε στον Δήμο Αθηναίων. Τσαλδάρη. φρόντισε για την τοιχογράφησή του και τον εξόπλισε με ιερά σκεύη. Κατά το 1900 η Αγία Ελεούσα περιήλθε στην κατοχή του Ηλία Σπυράκη. Εικονογραφικό Οδοιπορικό στους Ναούς της Καλλιθέας. Μετά τη δεκαετία του Εξώφυλλο της έκδοσης του Πολιτιστικού Οργανισμού του Δήμου. όπου βρίσκεται το μνημείο Ελευθερίας και Ειρήνης. της Σαλαμίνος από το ύψος της Ευαγγελιστρίας έως και την οδό Μεγαλουπόλεως. Φιλαρέτου και Μυκηνών). στα βόρεια του δημοτικού σταδίου. όταν το μεγαλύτερο μέρος της Καλλιθέας αποτελούνταν από αγρούς και χωράφια. Εκτός από τους ενοριακούς ναούς. Άλλοι χώροι πρασίνου είναι το πάρκο Φιλάρετου με το ηρώο των Σοβιετικών στρατιωτών πεσόντων στην Ελλάδα κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο (Λεωφ. Η οικογένεια Σπυράκη τον επισκεύασε. Πρόκειται για μικρό ναό που οικοδομήθηκε κατά τον 19ο αιώνα. ο οποίος αγόρασε το αγρόκτημα. έχει στηθεί η προτομή του φιλέλληνα λογίου Φριδερείκου Μιστράλ και η πλατεία Τζιτζιφιών. Λιόντη). Ο ναΐσκος λειτούργησε ως παρεκκλήσιο του ναού της Μεταμορφώσεως Σωτήρος της Πλάκας. μεταξύ των οποίων και όσες αναφέρθηκαν παραπάνω. ενώ διάφορα παρκάκια και παρτέρια υπάρχουν κατά μήκος παλαιότερων και νέων καλύψεων της κοίτης του Ιλισσού επί της Π. Τέλος. μέσα στο οποίο βρισκόταν εγκαταλελειμμένος ο ναός. μεγάλο πάρκο υπάρχει γύρω από το γυμναστήριο «Άτλας». τα μνημεία των εκτελεσθέντων στη συμβολή των οδών Σπάρτης και Ανδρομάχης και τα Περόνια. Ναοί και ενορίες Η ΚΑΛΛΙΘΕΑ ΥΠΑΓΕΤΑΙ στην Η΄ Αρχιεπισκοπική Περιφέρεια της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αθηνών και αποτελείται από επτά ενορίες. στα όρια του δήμου υπάρχουν έξι ακόμα χριστιανικοί ναοί. Τέλος. Βενιζέλου). έκδοση του 2006 (αρχείο Πολιτιστικού Οργανισμού Δήμου Καλλιθέας). εκτός από τα μνημεία που έχουν ήδη αναφερθεί. Μεταμορφώσεως και Ελ.

Α.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧI Άνω: Ο καθεδρικός Ιερός Ναός των Αγίων Πάντων. 304 . Κάτω: Ο Ιερός Ναός Ευαγγελιστρίας. Ανδρεόπουλος). σύμβολο της πίστης των Μικρασιατών προσφύγων (φωτ.

σύμφωνα με την παράδοση. Το παρεκκλήσιο επεκτάθηκε σταδιακά κατά τη δεκαετία του 1920.4 Ο ενοριακός ναός των Αγίων Αποστόλων στις Τζιτζιφιές (Αγίων Αποστόλων 4 και Λεωφ. Νέα επέκταση και τροποποίηση που πραγματοποιήθηκε κατά τη δεκαετία του 1970 σε σχέδια του Γ. Καβαδά και ολοκληρώθηκε το 1961. Ο τελευταίος. που αποτελεί και έδρα ενορίας με περίπου 30. Το 1910 αναγνωρίστηκε ως ενορία και αποτέλεσε την πρώτη ενορία της Καλλιθέας.Α. Κατά τα πρώτα χρόνια του 20ού αιώνα χτίστηκε παρεκκλήσιο. το 1843 οι καλλιεργητές που ζούσαν στην περιοχή της Αγίας Ελεούσας παραχώρησαν έκταση γης. ενώ το απολυτίκιό του ψαλλόταν μαζί με αυτό της Μεταμόρφωσης μέχρι το 1946. είχε με θαύμα απαλλάξει τους κηπουρούς από σμήνος ακρίδων.Ε.000 ενορίτες.Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΑΛΛΙΘΕΑ 1975-2005 1930 περιήλθε στο Ταμείο Ασφαλίσεως Ορθοδόξου Κλήρου της Ελλάδος ( Τ.3 Νοτιοδυτικά της Αγίας Ελεούσας βρίσκεται ο ναός της Μεταμόρφωσης Σωτήρος (Μεταμόρφωσης και Υψηλάντου). σύμβολο του ποντιακού ελληνισμού στο κεντρικότερο σημείο της πόλης (αρχείο Κ. Είναι ο πιο παλιός ναός της Καλλιθέας μετά από την Αγία Ελεούσα. προκειμένου να ανεγερθεί εκκλησία αφιερωμένη στη Μεταμόρφωση του Σωτήρα και τον Όσιο Σεραφείμ Λεβαδείας. έδωσε στον ναό τη σημερινή του μορφή. Νομικού. όπου υπάγεται μέχρι σήμερα. 305 . Η ανοικοδόμηση ξεκίνησε το 1936 σε σχέδια του Μ.Κ. Όπως έχει ήδη σημειωθεί. Λιόντη). ). Η εικόνα του Οσίου Σεραφείμ υπήρχε στο τέμπλο του ναού μαζί με αυτή της Μετα- μόρφωσης. Βενιζέλου) χτίστηκε το 1903 με δωρεά Ο Ιερός Ναός του Αγίου Νικολάου Μύρων. όπου εκκλησιάζονταν οι πρώτοι κάτοικοι της Καλλιθέας. ενώ το 1935 αποφασίστηκε η ανέγερση νέου ναού.

Σήμερα η ενορία αριθμεί πάνω από 4.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧI Ο Ιερός Ναός Μεταμορφώσεως Σωτήρος.500 ενορίτες. που σήμερα ξεπερνούν τους 5. 306 του Δημητρίου Μάτσα. Βενιζέλου και Αγίων Πάντων) βρίσκεται πολύ . Η ανέγερση του σημερινού λιθόκτιστου ναού χρηματοδοτήθηκε από εισφορές των ενοριτών. ο οποίος είχε κάνει σχετικό τάμα στη Μονή Παντάνασσας στη Λευκωσία. αλλά το 1917 αναγνωρίστηκε ως ενοριακός ναός. Χτίστηκε στις αρχές της δεκατίας του 1920 ως ξύλινο παράπηγμα από τους Μικρασιάτες πρόσφυγες που είχαν εγκατασταθεί στην περιοχή. Σήμερα η ενορία Παντάνασσας Τζιτζιφιών έχει πάνω από 7.5 Κοντά στους Αγίους Αποστόλους βρίσκεται ο ναός της Παντάνασσας . Α. Αργότερα οικοδομήθηκε ο σημερινός λιθόκτιστος ναός σε οικόπεδο που παραχωρήθηκε από το κράτος. Τα έξοδα ανέλαβε ο Κύπριος Σταυρίδης.500 ενορίτες. Ανδρεόπουλος).6 Ανάλογη με αυτή της Παντάνασσας είναι και η ιστορία του ναού του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου (Σαπφούς και Ευαγγελιστρίας) στη συνοικία Χαροκόπου.7 Ο μεγαλοπρεπής καθεδρικός ναός των Αγίων Πάντων στη συνοικία Χαροκόπου (Ελ. Και αυτός ο ναός αρχικά δεν ήταν τίποτα περισσότερο από ένα ξύλινο παράπηγμα οικοδομημένο το 1925. Αρχικά λειτούργησε ως παρεκκλήσιο της Μεταμορφώσεως. ο οποίος εικονίζεται εντός των έργων διαμόρφωσης της περιοχής (φωτ. που είχε φέρει μαζί του από τη Μικρά Ασία ο ιερέας Δωρόθεος. Εκεί τοποθέτησαν την εικόνα του προφήτη Ηλία.000 σε αριθμό. προκειμένου να καλύψει τις εκκλησιαστικές ανάγκες των Μικρασιατών προσφύγων που κατοικούσαν στον συνοικισμό των Παλαιών Σφαγείων.Προφήτη Ηλία (Αγησιλάου και Πραξιτέλους). ο οποίος παραχώρησε και το οικόπεδο. Η ανοικοδόμηση της εκκλη- σίας ολοκληρώθηκε κατά το 1936.

Επιπλέον. Βενιζέλου και Φιλαρέτου) κοντά στην πλατεία Δαβάκη είναι ο μεγαλύτερος στην Καλλιθέα. την εικόνα της οποίας είχε βρει στη γενέτειρά του. Φαλήρου και Γλυφάδας. καθώς ο καθολικός πληθυσμός της περιοχής είχε αυξηθεί ση- μαντικά μετά την έλευση των προσφύγων από τη Μικρά Ασία.000 ενορίτες. Κυδωνιάτη. Οι σχετικές πηγές μάς ενημερώνουν ότι ο ξύλινος ναός χτίστηκε μέσα σε ένα τριήμερο με προσωπική εργασία των προσφύγων και μέσα σε ατμόσφαιρα θρησκευτικής έξαρσης. 307 . Ανεγέρθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1920. Πρόκειται για τρουλαίο σταυροειδή ναό με πλούσια τοιχογράφηση στο εσωτερικό. καθώς και μονάδα νοσηλευτικής φροντίδας. Τα εγκαίνια τελέστηκαν το 1930. Η ομώνυμη ενορία αριθμεί πάνω από 20. τα σχέδια της οποίας εκπονήθηκαν από τον αρχιτέκτονα Βρασίδα Πόγγη. Νομικού θεμελιώθηκε το 1952 και ολοκληρώθηκε τέσσερα χρόνια αργότερα. που λειτουργεί από τον Οκτώβριο του 2000 στο διατηρητέο κτήριο των παλαιών λουτρών (Ανδρομάχης 100).8 Μαζί με τους Αγίους Πάντες. ο Άγιος Νικόλαος ήταν αρχικά ξύλινο παράπηγμα κατασκευασμένο από τους πρόσφυγες κατά τις παραμονές του Πάσχα του 1930.9 Ο ενοριακός ναός των Αγίων Γεωργίου και Στεφάνου (Δημοσθένους 5 και Ευαγγελιστρίας) είναι χτισμένος στους νοτιοδυτικούς πρόποδες του λόφου Σικελίας. ενώ υπάρχει και η παλαιοημερολογίτικη εκκλησία της Κοίμησης της Θεοτόκου (Πετμεζά 5). Την εκκλησία είχε χτίσει ο εισαγγελέας Γ. υπάρχουν διαιτολογικό και αντικαπνιστικό τμήμα. ενώ έναν χρόνο αργότερα θεμελιώθηκε ο σημερινός λιθόκτιστος ναός σε σχέδια του Κ. Στο Δημοτικό Κέντρο Υγείας λειτουργούν παθολογικό. η ενορία αριθμεί γύρω στους 20.000 πολίτες.11 Η καθολική εκκλησία του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου (Πλωτάρχου Ασλάνογλου 138) είναι ο ενοριακός ναός των καθολικών Καλλιθέας. παιδιατρικό. Υγεία. Ο ναός είναι ρυθμού βασιλικής. ο ναός του Αγίου Νικολάου (Ελ. γυναικολογικό. Ιδρύθηκε το 1934 ως ξύλινο παράπηγμα. ο Δήμος Καλλιθέας δημιούργησε το Δημοτικό Κέντρο Υγείας.Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΑΛΛΙΘΕΑ 1975-2005 κοντά στη Χαροκόπειο Σχολή. Αγγελέας μέσα στον περίβολο του σπιτιού του προς τιμήν της Αγίας Βαρβάρας. Βενιζέλου 201) και των Αγίων Θεοδώρων στο κοιμητήριο Καλλιθέας. Σήμερα. Όπως οι ναοί της Ευαγγελιστρίας και της Παντάνασσας. Αποτελεί Κέντρο Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας και στοχεύει στην κάλυψη των αναγκών των Καλλιθεατών όσον αφορά την πρόληψη και τη θεραπεία. πνευμονολογικό. Τα επίσημα εγκαίνια του ναού έγιναν τον Δεκέμβριο του 1931.10 Ο μικρός και ιδιαίτερα κομψός ναός της Αγίας Βαρβάρας (πλατεία Κύπρου) ανήκει στο Πατριαρχείο Ιεροσολύμων. Επικεφαλής της προσπάθειας ήταν ο Παύλος Σερράος. Η ανέγερσή του ολοκληρώθηκε το 1948. στα όρια του Δήμου Καλλιθέας λειτουργούν τέσσερα Το Πρότυπο Εθνικό Νηπιοτροφείο συνεχίζει την παράδοση της συμβολής στην κοινωνική πρόνοια της πόλης (αρχείο Γραφείου Τύπου Δήμου Καλλιθέας).12 Τέλος. Η ανέγερσή του ολοκληρώθηκε το 1926. Ο σημερινός λιθόκτιστος ναός σε σχέδια του Γ. Νέας Σμύρνης. Αποτελεί την έδρα της δεύτερης μεγαλύτερης ενορίας της Καλλιθέας. ενώ ο αρχιτέκτων Αθανάσιος Κωνσταντινίδης ήταν ο τεχνικός σύμβουλος. καθώς περιλαμβάνει πάνω από 28. Κατά το 1925 ο Αγγελέας δώρησε τον ναό στο Πατριαρχείο Ιεροσολύμων.000 ενορίτες. στους χριστιανικούς ναούς της Καλλιθέας εντάσσονται και ο ναός της Αγίας Παρασκευής στον περίβολο του Κέντρου Εκπαίδευσης και Αποκατάστασης Τυφλών (Ελ. Ακόμα. καρδιολογικό ιατρείο και οδοντιατρείο. πρόνοια και φορείς κοινωνικής μέριμνας Ο ΝΤΑΣ ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ευαισθητοποιημένος σε ζητήματα υγείας.

το Νοσοκομείο Παίδων (Λεωφ.Τ. Συγγρού 356). Οι υπηρεσίες που προσφέρει το εξειδικευμένο προσωπικό που το στελεχώνει περιλαμβάνουν φροντιστηριακή εκπαίδευση σε παιδιά προσχολικής και σχολικής ηλικίας.Κ.Ε. όπου φοιτούν ή θα φοιτήσουν.Ε. Επίσης παρέχεται η δυνατότητα αθλητισμού. Βενιζέλου 210). Το Κ.Τ.Τ. 308 υποκαταστήματα του Ιδρύματος Κοινωνικών Ασφαλίσεων.Τ.Α. Επρόκειτο για ίδρυμα με φιλανθρωπικό χαρακτήρα και στόχο την προστασία και εκπαίδευση των τυφλών ατόμων. ιδρύθηκε το 1906 και αρχικά ονομαζόταν Οίκος Τυφλών. Κατά το 1979 μετατράπηκε σε Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου και έλαβε την τωρινή του επωνυμία. η Θεραπευτική Κλινική Αθηνών (Λεωφ. ψυχολογικής υποστήριξης και λειτουργεί τμήμα Κινητικότητας .Τ. υπάρχει νηπιαγωγείο και δημοτικό σχολείο για τυφλά παιδιά και ειδικό δημοτικό σχολείο για τυφλόκωφα παιδιά. Το Κ.Α.Α. υπάρχει η Περιφερειακή Επιτροπή του Ερυθρού Σταυρού. το Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο (Λεωφ. Τέλος.Ε. δραστηριοποιείται σε διάφορους τομείς με στόχο τη συστηματική και αποτελεσματική στήριξη των τυφλών ατόμων. Συγγρού και Αγίων Πάντων). Τέλος. Σημαντική βοήθεια σε πανελλαδικό επίπεδο προς άτομα με προβλήματα όρασης προσφέρει το Κέντρο Εκπαίδευσης και Αποκατάστασης Τυφλών (Κ.Ε. Συγγρού 290).Ε. καθώς και εκπαιδευτικός υγειονομικός σταθμός. κατά τη διάρκεια του σχολικού έτους λειτουργεί οικοτροφείο για μαθητές πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με προβλήματα όρασης που κατάγονται από την επαρχία ή αντιμετωπίζουν σοβαρά οικογενειακά προβλήματα. Επιπλέον..ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧI Το Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο (αρχείο Γραφείου Τύπου Δήμου Καλλιθέας). Ελ. το Κέντρο Ψυχικής Υγείας (Εσπερίδων 84 και Μενελάου) και ο Συνεταιρισμός Δραστηριοτήτων Ψυχικής Υγείας (Αγίων Πάντων και Γρυπάρη). Στο πλαίσιο του Κ. Εδώ λειτουργούν ιατρεία.Α. ώστε αυτά να μπορέσουν να ακολουθήσουν τον ρυθμό των σχολείων. «Τειρε- . έχει δημιουργήσει το αναγνωρισμένο από το κράτος Ι.Ε. το Κ.Προσανατολισμού και Δεξιοτήτων Καθημερινής Διαβίωσης.Α. που στεγάζεται σε κτήριο παραχωρηθέν από τον Δήμο Καλλιθέας (Ξενοφώντος 167).

Α. τυπογραφείο για τη μεταγραφή ελληνικών και ξενόγλωσσων βιβλίων στο σύστημα Braille και πλούσια βιβλιοθήκη με βιβλία στο σύστημα Braille και ηχογραφημένα βιβλία. το Κ. καθώς και στην επαγγελματική τους αποκατάσταση.Ε. Ανδρεόπουλος). Επίσης υλοποιεί ή συμμετέχει σε σειρά προγραμμάτων έρευνας με στόχο την ενημέρωση γονέων και παιδιών. ο Δήμος Καλλιθέας έχει δημιουργήσει μια σειρά φορέων με στόχο την πρόνοια και την κοινωνική μέριμνα. υπάρχουν ειδικές υπηρεσίες για την κοινωνική και ψυχολογική στήριξη των ατόμων με προβλήματα όρασης και των οικογενειών τους. Ο Φάρος Τυφλών της Ελλάδος είναι στελεχωμένος με εξειδικευμένο προσωπικό και διαθέτει άρτιο και σύγχρονο τεχνικό εξοπλισμό.Α.Ε.Τ.Τ. Σε συνεργασία με εκπαιδευτικούς φορείς. για την ανακούφιση των ατόμων με προβλήματα όρασης συμπληρώνεται από τον Φάρο Τυφλών της Ελλάδος. Μια σύγχρονη χρήση του διατηρητέου κτηρίου.Τ. Λειτουργούν ειδικά εργαστήρια και σχολές. ψυχολογική και κοινωνική υποστήριξη των τυφλών ατόμων. Πρόκειται για ειδικά αναγνωρισμένο μη κερδοσκοπικό σωματείο που εδρεύει στην Καλλιθέα (Αθηνάς 17) και στοχεύει στη φυσική. Η δράση του Κ. Ιδιαίτερα σημαντική πρωτοβουλία για τον αγώνα εναντίον των ναρκωτικών υπήρξε η θέσπιση και οργάνω- 309 . Εκτός από το Δημοτικό Κέντρο Υγείας. Το 1984 ο Φάρος Τυφλών ίδρυσε το πρωτοποριακό Μουσείο Αφής. ειδικούς επιστήμονες και με την αρωγή κέντρων και ιδρυμάτων της Ελλάδας ή του εξωτερικού.Ε. καθώς και την ανάπτυξη νέων ευκαιριών για τα άτομα με προβλήματα όρασης. σίας». στούντιο ηχογράφησης ομιλούντων βιβλίων. δανειστική βιβλιοθήκη. γυμναστήριο. τυπογραφείο Braille. λεπτομέρειες για το οποίο αναφέρονται παρακάτω.Α. διοργανώνει ειδικά προγράμματα επιμόρφωσης για το προσωπικό ιδρυμάτων και φορέων που σχετίζονται με την υποστήριξη ατόμων με προβλήματα όρασης. σκακιστική λέσχη. που τέσσερα χρόνια αργότερα έλαβε τον Έπαινο του Ευρωπαϊκού Μουσείου της Χρονιάς. προς όφελος των πολιτών (φωτ. Τέλος. στο Κ.Α.Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΑΛΛΙΘΕΑ 1975-2005 Το Δημοτικό Κέντρο Υγείας. στο διατηρητέο κτήριο των Λουτρών. συμβουλευτική υπηρεσία για γονείς παιδιών με προβλήματα όρασης.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧI Άνω: Το κτήριο όπου στεγάζεται το Κέντρο Πρόληψης της Εξάρτησης «Σταθμός» επί της οδού Γρηγορίου Ε΄ 65 (φωτ. Α. Κάτω: Ο Παιδικός Σταθμός επί της οδού Σωκράτους 131 (αρχείο Δήμου Καλλιθέας). Ανδρεόπουλος). 310 .

Εδώ. Στις δραστηριότητες του «Σταθμού» συμπεριλαμβάνονται η εφαρμογή προγραμμάτων πρόληψης και προαγωγής της υγείας για εκπαιδευτικούς και μαθητές. Ζερβού 20. Στον τομέα της πρόληψης των ουσιοεξαρτήσεων εντάσσεται και το Κέντρο Πρόληψης της Εξάρτησης των Δήμων Καλλιθέας. Προκειμένου να διευκολυνθούν οι εργαζόμενοι γονείς. η διεξαγωγή σεμιναρίων ευαισθητοποίησης και πρόληψης για εκπαιδευτικούς και γονείς. η πληροφόρηση μελών ομάδων υψηλού κινδύνου και η λειτουργία εθελοντικών ομάδων και ομάδας αυτοβοήθειας.Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΑΛΛΙΘΕΑ 1975-2005 ση του Ανοικτού Θεραπευτικού Προγράμματος «Θησέας» κατά το 1990. 311 . Ισμήνης και Αιγέως και Ευριπίδου 60).ά. Γρηγορίου Ε΄ 65). υπάρχουν τρία Κέντρα για παιδιά ηλικίας από τριών έως πέντε ετών (Ν. δύο βρεφονηπιακοί σταθμοί για παιδιά από δυόμισι έως έξι ετών (Εσπερίδων 20 και Σαπφούς 94) και πέντε παιδικοί σταθμοί για παιδιά από δυόμισι έως έξι ετών (Σωκράτους 74. που ιδρύθηκε κατά τον Μάρτιο του 2001 (Π. στελεχωμένο από εξειδικευμένο και έμπειρο προσωπικό. Ηρακλέους 144 και Αγνώστου Στρατιώτη και Αφροδίτης 4) και τρία Κέντρα Δημιουργικής Απασχόλησης για Το καινούργιο κτήριο του 13ου Δημοτικού Σχολείου (αρχείο Γραφείου Τύπου Δήμου Καλλιθέας). Μοσχάτου και Ταύρου «Σταθμός». Σωκράτους 131. αλλά και άτομα με κάθε είδους εξαρτήσεις (τυχερά παιχνίδια.). διαδίκτυο κ. Εσπερίδων 74Α. αλλά και να προαχθεί η κοινωνικότητα και δημιουργικότητα των παιδιών. στον Δήμο Καλλιθέας λειτουργούν ένας βρεφικός σταθμός για παιδιά από οκτώ μηνών έως δυόμισι ετών (Κρέμου 110). η διοργάνωση ομιλιών και εκδηλώσεων. μπορούν να απευθυνθούν χρήστες τοξικών ουσιών και αλκοολικοί. οικογένειες και φίλοι χρηστών και άτομα που ενδιαφέρονται να ενημερωθούν για σχετικά θέματα. Επίσης. Ο «Θησέας» στεγάζεται σε αναπαλαιωμένο νεοκλασικό κτήριο (Αραπάκη 33)· αποτελεί ευρωπαϊκό πρόγραμμα για την αποτελεσματική αντιμετώπιση των ουσιοεξαρτήσεων.

των παιδιών και των εφήβων. η Δημοτική Επιχείρηση Κοινωνικής και Πολιτιστικής Ανάπτυξης (Δ. 312 παιδιά του Δημοτικού σχολείου (Πεισιστράτου 60.Ε. Το Συμβουλευτικό Κέντρο Οικογένειας έχει αναγνωριστεί από το Τμήμα Έρευνας και Αξιολόγησης του Υπουργείου Υγείας και Πρόνοιας ως «πρότυπη υπηρεσία καλής πρακτικής για την στήριξη της οικογένειας» σε πανελλήνιο επίπεδο. Ανδρεόπουλος). Το Π. διαθέτει και παιδικό σταθμό. τμήμα παιδιών έως δώδεκα ετών (Ευαγγελιστρίας 78) και τμήμα εφήβων (Ανδρομάχης 100).1ου Λυκείου Καλλιθέας στον χώρο του εργοστασίου της ΙΖΟΛΑ (φωτ.Ν. Τα προγράμματα παρέχουν νο- . Α. Το Π.Π. προκειμένου να διευκολύνει τους εργαζόμενους γονείς. Όσον αφορά την προστασία και διευκόλυνση των ηλικιωμένων. είναι η κοινωνικοποίηση των παιδιών και η ομαλή επανένταξή τους στη φυσική τους οικογένεια ή σε κάποια ανάδοχο οικογένεια.Ε. Αθηνάς 87 και Ευριπίδου 60). το παράρτημα του Πατριωτικού Ιδρύματος Κοινωνικής Προνοίας και Αντιλήψεως (Π. που αποτελούν ιδιαίτερα ευαί- σθητες ομάδες πληθυσμού. δημοτικά σχολεία.Ε.Α. Το Πρότυπο Εθνικό Νηπιοτροφείο αποτελεί μετεξελιγμένη μορφή του Εθνικού Ορφανοτροφείου Πολέμου. υγείας. Παράλληλα.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧI Το σχολικό συγκρότημα του 1ου Γυμνασίου .). λειτουργούν και τέσσερις κρατικοί παιδικοί σταθμοί. Μέχρι τώρα έχουν βοηθηθεί 4. ψυχολογικών. Η χρηματοδότησή τους γίνεται από την Ευρωπαϊκή Ένωση σε συνεργασία με το Υπουργείο Απασχόλησης και Κοινωνικής Προστασίας.Π. τα οποία δεν είναι δυνατό να μείνουν κοντά στους γονείς τους λόγω προβλημάτων οικονομικών. φιλοξενεί παιδιά προσχολικής ηλικίας.Κ.Ε. κοινωνικών ή άλλων.Ν.Κ. Στόχος του Π. παρέχει συμβουλές σε γονείς και οργανώνει σεμινάρια σε νηπιαγωγεία.800 καλλιθεάτικες οικογένειες. Το καταρτισμένο προσωπικό του εφαρμόζει σύγχρονες μεθόδους ψυχολογικής θεραπείας και ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης σε παιδιά και εφήβους. που ιδρύθηκε το 1912 με σκοπό τη στέγαση και περίθαλψη των άπορων ορφανών παιδιών του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου. Κατά το 1996 ξεκίνησε τη λειτουργία του το Συμβουλευτικό Κέντρο Οικογένειας του Δήμου Καλλιθέας με στόχο την προαγωγή της ψυχικής υγείας των νηπίων.Α.Ν.) και το Πρότυπο Εθνικό Νηπιοτροφείο (Π. γυμνάσια και λύκεια.Ι. Στο πλαίσιο του Συμβουλευτικού Κέντρου Οικογένειας λειτουργεί τμήμα υποδοχής βρεφών και νηπίων για παιδιά έως τεσσάρων ετών (Ευαγγελιστρίας 82-84).Ε.) υλοποιεί δύο προγράμματα Κοινωνικής Μέριμνας και τρία προγράμματα Βοήθεια στο Σπίτι.Ν.

που στοχεύει στη διευκόλυνση και ανακούφιση των ποικίλων αναγκών των Ποντίων που έχουν έρθει από την πρώην Ε. Το Κέντρο Πληροφόρησης Νέων παρέχει προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης.Τ. ενημέρωση και συμβουλευτική. ψυχολογική υποστήριξη και διασύνδεση με διάφορους φορείς και υπηρεσίες. στην Καλλιθέα λειτουργούν τέσσερα Κέντρα Ανοιχτής Προστασίας Ηλικιωμένων (Κ. Τα προγράμματα αυτά απευθύνονται σε άπορους ή και μοναχικούς ηλικιωμένους. Τέλος.Π. Τα προγράμματα πρόνοιας περιλαμβάνουν ειδικές εκδηλώσεις για τους απόρους τα Χριστούγεννα και το Πάσχα. καθώς διαθέτει τριάντα νηπιαγωγεία. αλλά και σε άτομα κάθε ηλικίας που έχουν ανάγκη από κάποιου είδους βοήθεια σε δεδομένη χρονική περίοδο. Πρόκειται για το μεγαλύτερο σχολείο για παιδιά με προβλήματα όρασης στην Ελλάδα. Έτσι. Στο Κ.). συμβουλευτική.Ε.Α. Μόρφωση και εκπαιδευτικά ιδρύματα Ο ΠΟΛΥΠΛΗΘΗΣ Δήμος Καλλιθέας χαρακτηρίζεται από αυτάρκεια όσον αφορά τα εκπαιδευτικά ιδρύματα. λειτουργεί ειδικό δημοτικό σχολείο και νηπιαγωγείο. φυσικοθεραπευτήτρια και εργοθεραπευτήρια (Ευαγγελιστρίας 104.Α. Επίσης. ιατροφαρμακευτική κάλυψη. Το έντονο ενδιαφέρον του Δήμου Καλλιθέας για την αποκατάσταση των άνεργων νέων είναι εμφανές στη συμμετοχή του σε σχετικό διαδημοτικό πρόγραμμα μαζί με τους γειτονικούς Δήμους Ταύρου και Μοσχάτου. καθώς και στην ομαλή ένταξή τους στην καλλιθεάτικη κοινωνία. Ε. ειδικό δημοτικό σχολείο για τυφλόκωφα παιδιά. που δημιουργήθηκε το 2001 από τον Δήμο Καλλιθέας με τη συμμετοχή της Γραμματείας Νέας Γενιάς και του Υπουργείου Δημόσιας Διοίκησης και Αποκέντρωσης.Α. Κέκροπος 37.Σ. 6ος όροφος). Τέλος. καθώς και ψυχοκοινωνική στήριξη. Μεταξύ αυτών υπάρχει ένα εσπερινό γυμνάσιο και ένα εσπερινό λύκειο. Επιπλέον. αλλά και οικογένειες.Η. στην Καλλιθέα υπάρχουν ιδιωτικά σχολεία 313 . Βενιζέλου 165. κατάρτισης. πρόσβαση στο διαδίκτυο καθώς και σε Τράπεζα Πληροφοριών και στο Δημόσιο Ηλεκτρονικό Σύστημα Πληροφόρησης της Γενικής Γραμματείας Νέας Γενιάς.. κοινωνικές υπηρεσίες. από τον Σεπτέμβριο του 2003 λειτουργεί στο Κ.Σ.Δ. Από το 2001 λειτουργεί και το Κέντρο Στήριξης Ποντιακού Ελληνισμού (Πλάτωνος 45). θεμελιώθηκε το Κέντρο Συνοδευτικών Υποστηρικτικών Υπηρεσιών (Ελ. τη διανομή έκτακτων οικονομικών βοηθημάτων και την κάλυψη των εξόδων ταφής των απόρων. Ανάλογος είναι ο χαρακτήρας του Κέντρου Πληροφόρησης Νέων (Ιφιγενείας 85). που παρέχει προγράμματα ενημέρωσης. Το Γραφείο Κοινωνικής Πρόνοιας του Δήμου Καλλιθέας (Ανδρομάχης 100) στοχεύει στην ανακούφιση των οικονομικά αδύνατων κατοίκων και παρέχει υπηρεσίες οικονομικής φύσεως. στα οποία υπάρχουν και ιατρεία. υπάρχουν προγράμματα κοινωνικής πολιτικής για παιδικές κατασκηνώσεις και θαλάσσια μπάνια και παρέχεται ψυχοκοινωνική στήριξη και συμβουλές σε μεμονωμένα άτομα.Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΑΛΛΙΘΕΑ 1975-2005 σηλευτική και οικιακή φροντίδα. Μεταμορφώσεως 80 και Ιφιγένειας 44).Α. είκοσι οκτώ δημοτικά σχολεία.Ε. Επιπλέον.Τ. το Γραφείο Κοινωνικής Πρόνοιας οργανώνει και προγράμματα αιμοδοσίας.Δ. Για την υλοποίηση των παραπάνω προγραμμάτων διατίθεται και αυτοκίνητο για τις περιπτώσεις που υπάρχει ανάγκη μετακίνησης. δεκαπέντε γυμνάσια και εννέα ενιαία λύκεια. στήριξη σε νέους ελεύθερους επαγγελματίες και ενημέρωση για διαθέσιμες θέσεις εργασίας σε συνεργασία με τον Ο.

Κάτω: Το Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο σε σύγχρονη λήψη (αρχείο Κ. Λιόντη).ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧI Άνω: Το κτηριακό συγκρότημα της Σιβιτανιδείου Σχολής. 314 .

Προσφέρει μαθήματα που σχετίζονται με την Οικιακή Οικονομία και Οικολογία και τη Διαιτολογία-Διατροφή.Κ. στην Καλλιθέα λειτουργεί και η Σιβιτανίδειος Τεχνική Σχολή Τεχνών και Επαγγελμάτων. 315 . ιδιαίτερα σημαντικός είναι ο εκπαιδευτικός ρόλος του Κέντρου Επαγγελματικής Κατάρτισης (Κ.Υ.).Κ.Π. Τέλος. ουσιαστικά αμείωτη. Πιστοποιήθηκε για πρώτη φορά από το Εθνικό Κέντρο Πιστοποίησης Δομών Συνεχιζόμενης Επαγγελματικής Κατάρτισης και Συνοδευτικών Υποστηρικτικών Υπηρεσιών (Ε. διοίκησης. Πρόκειται για αμιγή δημοτική επιχείρηση με μοναδικό μέτοχο τον Δήμο Καλλιθέας. Αστικής και Περιφερειακής Ανάπτυξης.Α.Ε.Κ. ιδίως με το Κέντρο Πληροφόρησης Νέων. παροχής υπηρεσιών και των τουριστικών επαγγελμάτων. Το πρώτο ιδρύθηκε το 1929 (Χαροκόπειος Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή Θηλέων) και από το 1990 λειτουργεί ως Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα (Α. Το Κ. Δράση 3. το οποίο στοχεύει στην αποτελεσματική εκπαίδευση των ατόμων με προβλήματα όρασης στον χειρισμό τηλεφωνικών κέντρων εξυπηρέτησης πελατών.).Ε. Περιλαμβάνει πέντε Τεχνικά Επαγγελματικά Εκπαιδευτήρια ( Τ.Ε. Οι δραστηριότητες του Κ.) και ένα Ενιαίο Λύκειο. πρόσφυγες και μετανάστες και την πρ