You are on page 1of 4

Εισαγωγή στο έργο του D.W.

Winnicott
«∆εν ενδιαφερόµαστε µόνο για την αρρώστια ή για τις ψυχικές διαταραχές.
Ενδιαφερόµαστε και για τον πλούτο της προσωπικότητας και τη δύναµη του
χαρακτήρα, για την ικανότητα για ευτυχία, καθώς και για επανάσταση και εξέγερση.»
(1987: 46).
«∆ιαπιστώνουµε ότι τα άτοµα είτε ζουν δηµιουργικά και αισθάνονται ότι η ζωή είναι
άξια να τη ζει κανείς είτε δεν µπορούν να ζήσουν δηµιουργικά και αµφιβάλλουν για
την αξία της ζωής. Αυτή η µεταβλητή στις ανθρώπινες υπάρξεις συνδέεται άµεσα µε
την ποιότητα και την ποσότητα της πρόνοιας του περιβάλλοντος στο ξεκίνηµα, ή στις
πρώιµες φάσεις των εµπειριών της ζωής του βρέφους.» (2)
Το έργο του Winnicott εστιάζεται κυρίως στη µελέτη της ανάδυσης του εαυτού µέσα
στο πλαίσιο των σηµαντικών σχέσεων. Μελετά σηµαντικές όψεις της ανθρώπινης
ζωής όπως είναι η δηµιουργικότητα, το παιχνίδι, η πολιτιστική εµπειρία, η ικανότητα
για χαλάρωση, για δηµιουργικό αυθορµητισµό, για ευχαρίστηση και για µια γεµάτη
«ζωντανή» ζωή.
Η θεωρία του Winnicott εστιάζεται τη διαλεκτική ανάµεσα στην επαφή και στη
διαφοροποίηση στο σχηµατισµό του εαυτού.
Θεωρεί ότι η βασική ανθρώπινη ενόρµηση – και η οποία οδηγεί σε σταδιακά
αυξανόµενη οργάνωση του εαυτού - αναζητά «αντικείµενα», δηλαδή τη δηµιουργία
σχέσεων µε άλλους ανθρώπους, και όχι την ικανοποίηση των ενορµήσεων.
Η σηµασία των σχέσεων στην εξέλιξη του εαυτού
«∆εν υπάρχει τέτοιο πράγµα όπως το µωρό. Εάν ξεκινήσει κανείς να περιγράφει ένα
µωρό, θα βρεθεί να περιγράφει ένα µωρό και κάποιον άλλο. Το µωρό δεν µπορεί να
υπάρξει µόνο του αλλά είναι στην ουσία µέρος µιας σχέσης» (1964:88).
Η θεωρία του έχει ως πλαίσιο αναφοράς όχι τις διαδικασίες που λαµβάνουν χώρα
«µέσα» στο παιδί, αλλά στο πεδίο σχέσεων ανάµεσα στο παιδί και στους ανθρώπους
που το φροντίζουν.
Θεωρεί ότι στην αρχή της ζωής υπάρχει ο «πραγµατικός εαυτός» εν δυνάµει, που
περιέχει τις διεργασίες ωρίµανσης, δηλαδή την εγγενή δυνατότητα να γίνουµε αυτό
που είµαστε. Ο πραγµατικός εαυτός, σε αυτή τη φάση, συνδέεται άρρηκτα µε τη
σωµατική εµπειρία και χρειάζεται τη στήριξη ενός διευκολυντικού περιβάλλοντος για
να αναπτυχθεί.
Τα στοιχεία του διευκολυντικού περιβάλλοντος

Η πρωταρχική µητρική φροντίδα – η ψυχονοητική κατάσταση
αφοσίωσης και ταύτισης της µητέρας µε το βρέφος της κατά τους πρώτους
µήνες της ζωής

µέσω της επιθυµίας του. µη παρεµβατική και µη απαιτητική παρουσία κατά τη διάρκεια φάσεων ηρεµίας. Η µεταβατική εµπειρία συνδέεται µε την ικανότητα του παιδιού να παίξει και την ικανότητα του ενήλικου να δηµιουργήσει. ενδιάµεσο και µεταβατικό βασίλειο ανάµεσα στους δυο αυτούς κόσµους. που σταδιακά οδηγεί στην –ικανότητα να παραµένει µόνο του–. Οι σχέσεις µε τα µεταβατικά αντικείµενα συνιστούν ένα τρίτο.υποστηρίζει ότι είναι πολύ σηµαντικό η µητέρα να παρέχει στο βρέφος µια σταθερή. οδηγεί στην ανάπτυξη της ικανότητας αποχωρισµού. Το µεταβατικό αντικείµενο βοηθά το παιδί να διαχειριστεί τη µετάβαση από την κατάσταση συγχώνευσης σε αυτήν της αυτονοµίας καθώς και το άγχος του αποχωρισµού. ο Winnicott τονίζει: • • • Το γεγονός της εξάρτησης – δηλαδή τη σταδιακή εξέλιξη από την απόλυτη εξάρτηση προς την αυτονοµία την ικανότητα να µένει κανείς µόνος . της διαφοροποίησης και της ανάπτυξης δεξιοτήτων και δράσης Όσο αφορά πορεία ανάπτυξης του εαυτού. αυτό που έχει ανάγκη • Η επιβίωση της µητρικής φιγούρας παρόλο το µέγεθος και την ένταση των αναγκών του µωρού • Η µη-εκδικητικότητα της µητέρας απέναντι στις (φαντασιακές) επιθέσεις του µωρού εναντίον της • Η σταδιακή περιβαλλοντική αποτυχία – όταν γίνεται σε ρυθµό ανεκτό από την εξελικτική φάση του παιδιού. καθώς δείχνει ότι το παιδί έχει εσωτερικεύσει µια σταθερή εικόνα του εαυτού -σε-σχέση. ικανότητα που εκφράζει σηµαντική συναισθηµατική ωριµότητα.να-υπάρχει–. Αυτό επιτρέπει στο µωρό να βιώσει φάσεις κατά τις οποίες απλώς –συνεχίζει.• Το –κράτηµα– – η διατήρηση αίσθησης ασφάλειας/ προστασίας και η φροντίδα και εκπλήρωση των αναγκών του µωρού µέσω της ενσυναίσθησης • Το καθρέφτισµα – αναφέρεται στην ακριβή και γοργή ανταπόκριση της µητέρας στις επιθυµίες του µωρού καθώς αυτές αναδύονται • Η παρουσίαση αντικειµένων – µε ρυθµό κατανοήσιµο για το βρέφος που οδηγεί στην ψευδαίσθηση της παντοδυναµίας δηλαδή στην ψευδαίσθηση ότι το µωρό δηµιουργεί. . Αυτή η εµπειρία δίνει στο µωρό την ευκαιρία να αισθάνεται ασφαλές στην παρουσία κάποιου άλλου. Το ρόλο του πατέρα – που «κρατά» το ζεύγος µητέρας-βρέφους στη διαδικασία ωρίµανσης Τα µεταβατικά αντικείµενα και τα µεταβατικά φαινόµενα Η ανάδυση του εαυτού περιέχει µια κίνηση ανάµεσα στην ψευδαισθησιακή παντοδυναµία και την αντικειµενική αντίληψη.

αλλά όπου η ενορµητική διέγερση είναι υπερβολική ή ο αισθησιασµός καταναγκαστικός. η επικοινωνία και η ψυχοθεραπεία. • Το παιχνίδι προϋποθέτει εµπιστοσύνη στο περιβάλλον και την ικανότητα να είναι κανείς µόνος στην παρουσία κάποιου άλλου • Το παιχνίδι σχετίζεται µε το σώµα. • Η σηµασία της ενασχόλησης/ απορρόφησης στο παιχνίδι των µικρών παιδιών • Στο παίξιµο το παιδί χειρίζεται εξωτερικά αντικείµενα στην υπηρεσία του ονείρου και επενδύει σε επιλεγµένα εξωτερικά φαινόµενα µε ονειρικά συναισθήµατα και νοήµατα. –µεσα συνδεδεµένο µε αυτό είναι το γεγονός ότι µόνο στο παίξιµο είναι δυνατή η επικοινωνία». η πολιτισµική εµπειρία. και µόνο σε αυτό. τότε δεν µπορεί να υπάρξει παίξιµο • Το παιχνίδι είναι κατά βάση και εγγενώς ικανοποιητικό • Το παιχνίδι µπορεί να φτάσει σε όριο κορεσµού • Το παιχνίδι συµβαίνει ανάµεσα σε αυτό που είναι υποκειµενικό και σε αυτό που είναι αντικειµενικά αντιληπτό • Τα παιδιά κάνουν φίλους και εχθρούς κατά τη διάρκεια του παιχνιδιού ενώ δεν κάνουν εύκολα φίλους εκτός παιχνιδιού. όπου συµβάλλουν τόσο η εσωτερική πραγµατικότητα όσο και η εσωτερική ζωή». Είναι ο «χώρος» ανάµεσα στο εγώ και στο µη-εγώ. και από αυτό στις πολιτιστικές εµπειρίες. . η δηµιουργικότητα. Το παίξιµο «Στο παίξιµο. • Υπάρχει µια άµεση εξέλιξη από τα µεταβατικά φαινόµενα στο παίξιµο. αλλά και σε συνάρτηση µε µια τρίτη περιοχή: «το τρίτο µέρος µιας ανθρώπινης ύπαρξης. το παιδί ή ο ενήλικος είναι ικανός να είναι δηµιουργικός και να χρησιµοποιεί όλη του την προσωπικότητα· και µόνον όταν είναι δηµιουργικό το άτοµο ανακαλύπτει τον εαυτό του. Αυτή την περιοχή την ονοµάζει «εν δυνάµει χώρο» ή περιοχή της ψευδαίσθησης. ένα µέρος που δεν µπορούµε να αγνοήσουµε. είναι µια ενδιάµεση περιοχή εµπειρίας. στον οποίο λαβάνουν χώρα το παίξιµο. και από το παίξιµο στο παίξιµο που µοιραζόµαστε µε άλλους.Η περιοχή της ψευδαίσθησης ή ο «εν δυνάµει (δυνητικός) χώρος» Κατά τον Winnicott δεν είναι αρκετό να οριστεί η ανθρώπινη φύση σε συνάρτηση µόνο µε την εξωτερική και εσωτερική ψυχική πραγµατικότητα.

έχοντας µια ιδιαίτερη ευαισθησία στο να καταλαβαίνει τα συναισθήµατα των άλλων και πώς να τους ικανοποιεί Πρέπει να σηµειωθεί ότι ο διαχωρισµός ανάµεσα στον «αληθινό» και τον «ψευδή» εαυτό δεν είναι απόλυτος. αλλά περισσότερο στο να κάνει τους άλλους να το παρηγορούν και να τα καταφέρνουν για αυτό. αποκρύπτεται σε ένα περιβάλλον που το βιώνει ως εχθρικό. που χαρακτηρίζεται είτε από υπερβολική συµµόρφωση και προσαρµοστικότητα είτε από έντονη αντιδραστικότητα. δαµασµένη και υπερβολικά –καλή–. Η έννοια του ψευδούς εαυτού αποτελεί το βασικό διαγνωστικό άξονα για το Winnicott. δείχνοντας µια νοητική υπερλειτουργία και µια απόσταση από τη συναισθηµατική και σωµατική εµπειρία • αναπτύσσει ιδιαίτερα ευαίσθητες «συναισθηµατικές κεραίες». είτε αντικοινωνική συµπεριφορά. το παιδί αναπτύσσει είτε µια υποταγµένη. . µαθαίνει να αναγνωρίζει πιο εύκολα το τι επιθυµούν οι άλλοι από το τι επιθυµεί το ίδιο. εξαρτηµένες και ανασφαλείς σχέσεις δε δείχνει ενδιαφέρον για να εξερευνήσει το περιβάλλον του και έτσι δεν εξασκείται στις δεξιότητες που θα του επέτρεπαν να ελέγχει το περιβάλλον του άµεσα. Έτσι. οργανώνεται ο «ψευδής εαυτός». • βασίζεται υπερβολικά στις γνωστικές λειτουργίες για να προβλέπει και προλαµβάνει τις παρεµβολές του περιβάλλοντός του. Χαρακτηριστικά του ‘ψευδούς εαυτού‘ Το άτοµο που έχει αναπτύξει την άµυνα του ψευδούς εαυτού σε µεγάλο βαθµό: • • κάνει έντονες. Ως αποτέλεσµα ο «αληθινός εαυτός».Ο ψευδής εαυτός ως άµυνα Ο Winnicott διέκρινε δύο τύπους περιβαλλοντικής αποτυχίας: Τη µηεκπλήρωση των ψευδαισθησιακών δηµιουργιών του µωρού όταν αυτό βρίσκεται σε κατάσταση διέγερσης και την παρεµβολή στην ήρεµη εµπειρία του «είµαι κατά τη διάρκεια φάσεων ηρεµίας. Παράλληλα.