A PANTASMA ENCERRADA NA MÁQUINA.

1. A alma no templo e na natureza Todos temos medo a morrer. Aínda que en ocasións alguén poida desexar a morte porque a súa vida sexa insoportable, ese temor non desaparece. O coñecido monólogo de Hamlet advírtenos que soportamos a pesada carga da nosa vida, as súas tristezas, sufrimentos, frustracións, etc., precisamente polo peso que ten ese temor ao que descoñecemos, a morte: “Morrer, durmir, durmir...Soñar seica! Que difícil! Pois no soño da morte, que soños sobrevirán cando desposuídos de ataduras mortais atopemos a paz? Velaí a razón pola que tan lonxeva chega a ser a desgraza?” As preocupacións de Hamlet, isto é, o medo á destrución total do eu, xunto co desexo dunha pervivenza feliz máis aló da morte do corpo, son o fundamento do recurso a esa realidade inmortal e inmaterial que é a alma. Unha doutrina relixiosa grega do século VI a.C., o Orfismo, sostiña que a alma humana viaxaba, logo da morte do corpo que habitaba, a outro corpo. Esta doutrina coñécese co nome de metempsícosis, e tivo influencia en filósofos gregos como os Pitagóricos ou Platón. É, en principio, unha doutrina sobre a vida de ultratumba, é dicir, unha descrición máis ou menos detallada das posibilidades da alma de encarnarse nun ou outro corpo, pois o feito de que a alma emigre a un ser determinado (incluso moi diferente) depende da dignidade moral coa que viva. Así, certas transmigracións poden considerarse como unha condena e outras, en cambio, como un premio, porque o camiño que debe percorrer a alma é o da purificación, e esta consúmase cando un ser alcanza a perfección que lle é propia. Pero ademais, a doutrina da metempsícosis pode interpretarse como unha invitación á moderación dos costumes, é dicir, a certa austeridade: o home xusto pode esperar unha vida futura máis nobre que a que lle tocará en sorte ao home inmoderado ou inxusto. Así mesmo a mitoloxía grega ocúpase da alma, e represéntaa como unha sombra, como unha imitación do que foi o individuo en vida que perdeu forza ou viveza. As almas vagan polo Hades, que é a rexión dos mortos, descrición de Homero que influíu decisivamente na tradición popular ou folklore. Por exemplo: por que os aparecidos de todas as lendas populares teñen sempre ese aire desvaído, canso? Por non falar da súa natureza; por que podemos atravesalos e velos simultaneamente? Por que son máis etéreos que nós? Toda doutrina que afirme a existencia de dous tipos de realidade, por exemplo, materia e espírito, pode denominarse DUALISTA. Por unha banda atopámonos co corpo mortal, corruptible, material... doutro lado, a alma, inmortal, inmaterial, máis nobre, ata divina. Pero se o dualismo sostén a existencia de dous tipos de realidade calitativamente diferenciais, por exemplo, alma e corpo, fronte ao dualismo, o MONISMO afirma máis ben un só tipo de sustancia ou entidade permanente. 2. Platón: a alma na cárcere Platón recolleu a perspectiva dualista na súa concepción do ser humano. Considera que a alma presenta tres funcións distintas. A alma concupiscible, é a sede e o principio motor dos nosos impulsos innobres -gula, luxuria-; a alma irascible, é a sede e o principio motor da coraxe, da determinación na loita, do valor; finalmente, a alma intelixible, intelectual ou racional, sede da intelixencia. A alma sobrevive á destrucción do corpo porque é a nosa parte máis nobre, eterna ou divina. O ser humano esta composto en Platón por estas dúas entidades: o corpo, que é material, e a alma, que é inmaterial. Pero o material é composto, e como todo o composto está integrado por unha diversidade que pode separarse ou desintegrarse, e por este motivo o material é corruptible, é dicir, perece. En cambio, a alma é simple, é inmaterial, non é divisible e, en consecuencia, non está sometida a corrupción ou destrucción, é eterna. 3. Descartes: a pantasma encerrada na máquina Non é estraño que alguén estea especialmente orgulloso dunha parte específica do seu corpo ou que, pola contra, non lle agrade demasiado. A cuestión é que podemos imaxinarnos a nós mesmos con características físicas diferentes das que o espello pon de manifesto. Así alguén podería pensar: “gustaríame ter o nariz de 1

do corpo. que nesta hipótese 2 . Poderiamos resumilo así: moitas veces cremos atoparnos no medio dun val. de modo que toda a nosa experiencia perceptiva explícase en termos de ideas . sobrevoando un espeso bosque. pertence á conciencia. Supoñamos que un científico tolo. que existe materialmente. Para iso había que partir de cero. cousa que non ocorre. de que sexamos unicamente cerebros en cubetas conectados polas súas terminacións nerviosas a unha gran computadora. posto que o contido da nosa experiencia. ao dualismo antropolóxico de Descartes: o meu eu é distinto e independente do meu corpo. É evidente que nestes casos as nosas representacións mentais. por moi certo que sexa o feito de que algúns aspectos da mesma. nunha praia. ou se se quere. o certo é que a nosa identidade persoal non podería conservarse se alterásemos completamente todos os trazos da nosa personalidade. dependen as nosas características fisiolóxicas. a súa cor por exemplo. as nosas ideas. Máis aínda. non físicosdiferentes dos nosos. Cando afirmamos que o mundo externo é substancial. O argumento do soño está encamiñado a facernos ver que o realismo inxenuo pode poñerse en dúbida. é dicir. Isto parece indicar que a nosa identidade persoal descansa en maior medida nos trazos que adoitamos denominar mentais que nos que chamamos físicos. dubidar de todo o coñecemento que se tomaba por tal. co que reclamamos tamén a identidade persoal de Z. non un fin en si mesmo. non se corresponden cos obxectos reais. Así Descartes chamaba idea a calquera contido da mente. Tratábase de cuestionar o conxunto das verdades adquiridas ata onde fose posible. Agora ben. o escepticismo só é aquí un medio orientado a asentar de xeito definitivo as verdades do sistema de coñecementos. Putnam suxírenos a posibilidade. cando en realidade estabamos durmindo na nosa habitación rodeados do mobiliario da mesma. etc. que só teñen existencia subxectiva ou de primeira persoa. podemos seguir pensándonos como nós mesmos baixo unha aparencia física completamente distinta da que temos: “querería ter o corpo de Z”. Teñamos en conta que as distintas sensacións relacionadas cos sentidos se aprehenden na mente. é esaxerada ou hiperbólica precisamente porque atenta contra o sentido común.X” ou “as pernas de Y”. á mente. Putnam e que recibe o nome da hipótese dos cerebros nunha cubeta. É metódica porque o obxectivo é deixar de dubidar. como vimos. Descartes propúxose reconstruír o sistema da filosofía da súa época. certamente extravagante. A esta procura da certeza chámaselle dúbida metódica ou método hiperbólico. é subxectivo. E é hiperbólico ou esaxerado porque consiste en concibir como falso todo aquilo que puidese poñerse en dúbida. isto é. argumentos que constitúen o que chamamos a parte escéptica da filosofía cartesiana. cos trazos da nosa aparencia física. Ata podemos imaxinarnos como nós mesmos pero con certos trazos da personalidade -é dicir. entendendo polo anterior algo distinto de “gustaríame ser Z”. etc. Dito doutro xeito: Descartes non é un filósofo escéptico. Do anterior despréndese que o sentido común está máis próximo ao realismo inxenuo -a presunción de que percibimos directamente o mundo externo obxectivo tal e como é. Por esta razón Descartes permítese dubidar da existencia do mundo externo aínda que o sentido común non nolo permita.. Por existir obxectivamente entendemos un tipo de existencia á marxe do observador. Hai unha formulación contemporánea moi coñecida do argumento cartesiano do soño que debemos a H. Esta é a poderosa intuición que subxace á concepción dualista do ser humano. Así por exemplo: “gustaríame ser tan intelixente como Einstein” ou “querería ser máis xeneroso cos demais”. O caso é que podemos pensarnos mantendo a nosa identidade persoal sen conservar ningún dos trazos da nosa aparencia física. A primeira das verdades adquiridas que se pon en dúbida é a existencia do mundo externo. O argumento escéptico do soño está tamén orientado a este obxectivo.que ao fenomenalismo -a idea de que estamos en contacto directo con imaxes ou fenómenos dun hipotético mundo externo que teñen lugar na nosa conciencia. é dicir. estamos presupoñendo que aos contidos da nosa conciencia correspóndenlles certas entidades que existen obxectivamente. porque levado ao seu extremo condúcenos a preguntarnos ata que punto hai unha correspondencia entre as nosas percepcións. o seu escepticismo é só provisional ou metodolóxico. tanto interna como externa. A dúbida metódica. Descartes utilizou numerosos argumentos para pór en dúbida un bo número de suposicións aceptadas acriticamente. o tipo de existencia que o sentido común atribúe aos obxectos do noso entorno perceptivo: ninguén pode pensar en serio que a mesa deixa de existir cando deixamos de percibila. que teñen existencia obxectiva ou de terceira persoa. e os obxectos externos. na súa pretensión de atopar un criterio absoluto de certeza. por moi extravagante que poida resultar a mesma dúbida ou as suposicións que a fundamentan.

A mente ou res cogitans é independente absolutamente da res extensa. A teña a experiencia privada de rascarse a cabeza. Dito doutro xeito. o corpo. é dicir. Estamos suxeitos á férrea necesidade das ciencias físicas en tanto que máquinas. Descartes recoñecía dous tipos de sustancia: a res cogitans ou sustancia pensante. pero o que de ningún modo podo imaxinar é que non imaxino ou non penso. Descartes era mecanicista no que respecta á sustancia extensa. a nosa experiencia sería idéntica a como é. que está máis aló da dúbida porque se coñece por intuición intelectual.podería identificarse con Deus. B e C teñan as respectivas experiencias privadas de que A ráscase a cabeza. A alma non é senón pensamento: unha sustancia finita cuxo único atributo ou esencia é o pensamento e que se manifesta de múltiples modos: xulgar. dunha verdade que se impón de modo absoluto. o home está suxeito ao determinismo da concepción mecanicista do universo: as leis da natureza.. por exemplo. isto é. A concepción cartesiana do home é. sentir. Que é o que caracteriza ao argumento escéptico do soño de Descartes? Trátase dun argumento mentalista porque. de dúas sustancias irreconciliables. todos eles actos conscientes do pensamento. Sendo como somos res extensa. á terceira persoa. e a res extensa ou sustancia extensa. querer.. dualista. Poderiamos explicalo doutro xeito: o experimento consiste en facer que as experiencias privadas ou de primeira persoa. De inmediato xorde unha pregunta: están en condicións A. así como o de calquera outro obxecto que poida poboar o infinito espazo xeométrico. a mente. como sustancia independente cuxa esencia consiste en pensar. trátase. a alma. Podemos dubidar non só da existencia do mundo externo senón tamén das verdades matemáticas. continuidade. tomando como referencia a reformulación de Putnam. grazas a unhas relacións entre suxeitos con vistas ao coñecemento. presenta os trazos fundamentais de figura e movemento. pero non conservariamos os nosos trazos físicos. ocupando un espazo. B e C tres cerebros en cubetas que comparten o seu entorno. non podemos apelar en ningún sentido a ningún aspecto da nosa experiencia co obxecto de confirmar que non somos cerebros en cubetas. razoar. B e C de afirmar con rotundidade que non son cerebros en cubetas? Ou tamén: estamos nós en condicións de afirmar tal cousa? A forza da suposición de Putnam radica precisamente neste punto. eu son un ser cuxa esencia consiste en pensar. senón tamén facer que as experiencias dos distintos cerebros sexan coherentes entre si. De que modo? Sendo A. posto que a propia acción da dúbida é un acto do pensar: penso. para Descartes. Non podemos ter certeza acerca de se somos ou non cerebros en cubetas pola sinxela razón de que a nosa experiencia sensorial coincidiría punto por punto e en todos os casos coa dos supostos cerebros. poidan ser traducibles ao obxectivo. o científico pretende conseguir que cando.. Podo finxir mentalmente que non teño corpo e que non dependo do espazo e do tempo.(ou con Matrix). obxecto físico. dado que pensar isto xa sería un acto mental consciente. dado que se o fósemos e o experimento concibido polo científico tivese éxito. non saberiamos que somos cerebros en cubetas. inmaterialidade. conclúe Descartes. en cambio. O científico logrará o seu obxectivo cando consiga provocar a ilusión do mundo externo grazas á intersubxetividade. O corpo. pero non respecto da sustancia pensante. de tal modo que varios deles poidan coincidir nos seus xuízos. A concepción cartesiana do home fai deste un composto do que os gregos chamaban contrarios. Isto quere dicir que en tanto que corpo somos unha máquina ou sistema mecánico no que a explicación dáse en termos cuantitativos ou de referencia a certa relación entre as distintas partes que compón o sistema. o eu. pode identificarse con todo aquilo que nos caracteriza e que é diferente ao comportamento dun sistema 3 . o pensamento. non é senón extensión. precisamente porque esa é a intención do científico cando leva a cabo o seu experimento. Do que non podemos dubidar en absoluto é do pensamento mesmo. a alma. do eu. o noso corpo.. crea en nós a ilusión do mundo externo no seu laboratorio. o material. tamén rexen o comportamento do noso corpo. É todo aquilo que. Que son? Unha sustancia cuxo predicado fundamental é o pensamento. neste caso. logo son. aínda que fósemos cerebros en cubetas seguiriamos tendo estados mentais. Así. o mental. ou iso que chamamos conciencia. É unha especie de ponte entre a subxetividade e a obxectividade. Así se explica que Descartes considere como primeira verdade do seu sistema a afirmación do mental. Supoñamos tamén que os seus medios técnicos son tan refinados que lle permiten non só crear en cada un dos cerebros a ilusión do mundo que nos rodea. Niso consiste a dificultade do experimento do científico e salvala constitúe o seu éxito. pois. e entre cuxas propiedades atopamos a simplicidade. Por iso. En síntese. o subxectivo.

.. enviado antes de tempo a este latente mundo. privado desta bela proporción. Flema. terminado a medias...... Tan arraigada e estendida está a nosa tendencia a correlacionar o somático e o mental...... Kretschmer asociou diversos tipos corporais a duas das máis importantes enfermidades mentais: esquizofrenia e psicose maníaco-depresiva. Esta formulación revela a dependencia do cartesianismo respecto de certas doutrinas relixiosas. dado que é unha máquina programada para executar unha orde.. Bilis..C.... pola sinxela razón de que carece da posibilidade de obrar de modo alternativo a como o fai..... Humor corporal. pero dificilmente poderemos consideralo culpable ou responsable máis aló da mera responsabilidade física.. Melancólico: triste.. Temperamento Sangue. esa intuición fixo madeixa nas nosas expresións máis comúns.. Por exemplo...) comezou a historia das tipoloxías ao asociar catro tipos de temperamento ou carácter ás catro clases de líquidos ou humores do corpo... na medida en que podemos escapar ao determinismo mecanicista e facer uso do noso albedrío. 4. Terminator viaxa no tempo para matar a Sarah Connors.. eu. deforme.. ata o punto de que a súa tipoloxía resulta inxenua de puro basta. É obvio que á formulación hipocrática subxace unha intuición. Colérico: irascible.. Por exemplo. Non é estraño que o dualismo cartesiano sexa representado coa metáfora da pantasma encerrada na máquina..... se non monista... deprimido.. e a de tipo pícnico xovial....... Flemático: apático A teoría hipocrática é un precedente clásico dunha serie de tipoloxías nas que se vinculan estreitamente certos trazos somáticos ou do corpo con algúns carácteres da personalidade.... e xa en 1936... é unha galiña». a pantasma correspóndese co eu.. o detector de mentiras e os estados cerebrais Hipócrates (400 a. así como o ámbito enteiro da moralidade. ou «Ese tipo non ten sangue...... Por este motivo utilizamos expresións como as que seguen: «Asómbrame a túa flema.. O medicamento antigo.. Sangíneo: optimista.. pois somos axentes morais en tanto que somos libres.. Kretschmer xeneralizou esta tipoloxía á poboación normal.. Bilis negra.. A pesar diso..... que podemos rastrexala en múltiples manifestacións culturais.. o maníaco-depresivo propende a ter un corpo breve..... onde. «Sempre estás cuspindo a túa bilis sobre os demais». É obvio que se adoptásemos o punto de vista mecanicista en exclusiva.. na nosa filosofía non terían cabida o libre albedrío e a responsabilidade moral. Por exemplo: «Eu... O esquizofrénico adoita ter un corpo delgado.... tímida e retraída. de interpretar a realidade. evidentemente. posto que os distintos tipos de temperamento non son máis que o predominio dalgún dos humores.. coa alma... si polo menos reduccionista. adiposo e con tórax en tonel. A vixencia da intuición que guía a tipoloxía hipocrática pode constatarse facendo referencia a outras que teñen a mesma raíz que aquela....... con extremidades longas e estreito de peito... ou tamén. e iso é como dicir que se incorporou de forma definitiva ao noso modo ordinario.. bulliciosa. co mental....... Ninguén sensatamente podería responsabilizar moralmente a un sistema mecánico ou facelo culpable de algo que consideremos inmoral...... afirmando que hai patróns claramente diferentes de trazos da personalidade ligados bioloxicamente a estes dous tipos somáticos.. Teñamos en conta que ao lado da pantasma atópase a liberdade e a intencionalidade... groseramente construído e sen a maxestuosa xentileza para pavonearme ante unha ninfa de libertina desenvoltura. sen acabar. Dicíase que a persoa de tipo asténico era sensitiva.mecánico.... ou noutras palabras.. É obvio que a fisioloxía cambiou moito desde Hipócrates..... a reducir o mental ao somático. O certo é que o dualismo cartesiano serviu de fundamentación filosófica dalgúns dogmas crave da doutrina da Igrexa: só pola pantasma podemos condenarnos ou salvarnos.. esperanzado. sociable e inclinada a fluctuacións do ánimo... porque unicamente a liberdade da vontade pode garantir a nosa responsabilidade na elección dos nosos actos. precientífico... nunca pareces alterado». que Kretschmer chamou tipo asténico. chamado tipo pícnico.. desprovisto de todo encanto pola pérfida natureza......... da mente.. e iso tan 4 ...

o mental. Este afán obxectivista fai 5 . Trátase dun termo que designa un concepto máis amplo que o do seu uso coloquial. Hamlet planea que o rei presencie unha representación teatral na que os feitos son moi similares ao crime que o espectro lle atribúe. a segregación de sustancias relacionadas coas alteracións emotivas. é o CONDUCTISMO. De feito. isto é. entre o temperamento. De modo que a deformidade física entraña deformidade moral. Os trazos da personalidade teñen un reflexo. etc. afirma o seguinte: «Suplícoche que. certas contraccións súbitas do rostro cun estado mental de sorpresa? Garántennos as bágoas a presenza da tristeza ou da alegría? Evidentemente. Tamén o conductismo ten a súa raíz nunha intuición popular arraigada e estendida. como a adrenalina. determinei portarme como un vilán e odiar os frívolos praceres destes tempos». Poderiamos correlacionar por exemplo. pois. Calquera reacción do organismo que poida ser medida. Así por exemplo. non teórico. que lle revela que foi vilmente asasinado polo seu tío. o do seu pai. Ricardo é un home deforme e. 6. por exemplo. O Conductismo Outra forma de reduccionismo. O Materialismo constitúe un punto de vista esencialmente ontolóxico. O conductismo está ligado a unha concepción da psicoloxía como saber científico. senón máis ben intuitivo. o conductismo deixa por dilucidar unha cuestión fundamental: ata onde pode levar a correlación entre o mental e o conductual? Desde logo que é unha tarefa non exenta de dificultades nin de posibles graves erros. a garantía só é parcial. e a moralidade do individuo. porque está seguro de que os xestos. Que é o que está supoñendo Hamlet? Indubidablemente unha certa correlación entre os estados mentais e a conducta. presentan un índice de erro bastante elevado. O Materialismo Reduccionista ou monismo reduccionista rexeita a existencia de todo o que é irreductiblemente privado. está incluída na noción conductista de conducta. o polígrafo ou detector de mentiras. A pantasma cartesiana. para entreter estes belos días de galantería. (. Volvemos a Shakespeare para ilustralo: Hamlet tivo un encontro cun espectro. colérico e envexoso. pois toda experiencia consciente éo de alguén. É bastante probable que mediante estas analoxías nos equivoquemos ao atribuír aos distintos suxeitos certos estados mentais que acompañan á súa conducta. É dicir. Parece que o conductista aborda con poucas variables un problema que require da consideración doutras moitas. É evidente que aquí opera un principio. Pero se buscamos a precisión que debe proporcionar unha investigación rigorosa.. que o Materialismo ligárase tradicionalmente ás concepcións mecanicistas do universo e ao ateísmo. Monismo reduccionista Poderiamos definir o MATERIALISMO como a doutrina que sostén que a microestructura da realidade está composta exclusivamente de partículas materiais. Neste fragmento de Ricardo III. por exemplo. Un asasino sen escrúpulos. o ritmo cardíaco. por exemplo. Falando con Horacio. nega a posibilidade de que exista algo parecido ao que Descartes chamou res cogitans. a exclusión do mental ten que ver coa posibilidade de aplicar o método experimental das ciencias. Así que todo o que existe é de natureza física. dáse en termos de primeira persoa. estamos lonxe de conxurar o erro. unha pegada no corpo: a cara é o espello da alma.. 5. o feito de que se produzan certas alteracións nun organismo.. cando chegue ese momento. tampouco pode selo noutros sentidos. E precisamente isto é o que caracteriza a conciencia. Materialismo.imperfectamente e fóra da moda. Só hai un tipo de realidade: a materia. inmaterial e inmutable. que é quen agora ostenta o trono de Dinamarca. ou subxectivo. En calquera caso. que exclúe o mental.. a suor. que os cans ládranme cando ante eles me paro. perverso. xa que non podo mostrarme como un amante. quizá un involuntario. a salivación. Non é estraño. Shakespeare alude explicitamente a tal correlación entre o somático e o carácter. Para unha boa comprensión do conductismo é necesario ter en conta que é o que se entende neste contexto por conducta. ) E así. o aumento das pulsacións. non existe. que levado ao seu extremo converteríanos en conductistas: todo estado mental ten un correlato conductual. o pulso. aínda que non poida ser observada a primeira ollada. con toda a intensidade da túa alma observes ao meu tío». os artefactos que teñen como fundamento algunha destas correlacións. Non é difícil supor onde se atopa o fallo do detector de mentiras: do mesmo xeito que as lágrimas non son garantía necesaria de tristeza ou alegría. acabarán delatando a súa culpabilidade. en consecuencia.

por exemplo. posto que o aspecto fenomenolóxico e irreductiblemente subxectivo da dor non está presente nunha descrición de eventos neurofisiolóxicos. trazos neurofisiolóxicos do cerebro. o engadido dun gran de area a unha praia non modifica cualitativamente a esta. por exemplo.que os partidarios do monismo reduccionista identifiquen os estados de conciencia con certos patróns obxectivos. non pode poñerse en pé de igualdade coa reducción da calor ao movemento molecular. ou unha delas pode excitar ou inhibir á outra. Bunge e J. Por que é satisfactoria a reducción anterior da calor ao movemento molecular? Por unha razón moi simple: o que nos interesa da calor non é o seu aspecto fenomenolóxico ou subxectivo. nunca utilizarían unha expresión do tipo «Coidado!. por que a nosa linguaxe soborda de terminoloxía mentalista? Por que non utilizamos as expresións fisicalistas equivalentes? O materialista adoita responder ao anterior apoiándose na nosa ignorancia achega do funcionamento do cerebro. outro filósofo contemporáneo. establece unha distinción moi importante entre propiedades resultantes e propiedades emerxentes: «Cando dous ou máis cousas combínanse formando unha terceira. así o expón Searle. Afirman que se tivésemos un coñecemento adecuado do mesmo. poden sincronizar as súas actividades. subxectivo. Pero esta “reducción” materialista presenta serias dificultades. En consecuencia. simplemente denomínanos doutro xeito. De modo que o que chamamos mental acaba sendo reducido ao material. dicimos que sentimos calor. No caso da calor. Neste sentido. e para iso necesitamos un código que require dun coñecemento do noso organismo que quizais non estea ao noso alcance. É certo que poderiamos redefinilo en termos da actividade neuronal que ten lugar cando se producen as sensacións subxectivas de dor. É a conciencia un trazo especial dalgúns seres vivos? O Monismo Emerxentista. Noutras palabras: non é o mesmo afirmar «Teño un fortísimo dor de moas» que «foron estimuladas as miñas fibras-C». sentímonos inclinados a preguntar: por que cando observamos un cerebro vivo non vemos os pensamentos? Parece obvio que é necesario correlacionar os estados mentais cos seus respectivos estados neuro-fisiológicos. como por exemplo a actividade neuronal ou. iso vaiche a doer!». O Emerxentismo supón un intento de fraguar unha concepción do mundo non mecanicista ou fisicista.R. Por outra banda. Habería que sinalar que este tipo de reducción non é análogo ao que pretenden os materialistas respecto do mental. Na dor. cando o que máis nos interesa é precisamente o aspecto fenomenolóxico. que son propios de toda noción científica físico-matemática. Por exemplo. Pero se o mental pode reducirse ao físico. Pero esa reducción é insatisfactoria. As nosas nocións preteóricas ou precientíficas adoitan facer referencia aos trazos subxectivos dos estados mentais. O problema xorde. Pero agora situémonos na perspectiva da reducción materialista. que é a noción que tomamos como exemplo. na nosa linguaxe non terían cabida as expresións coas que designamos o mental. senón aquilo que podemos considerar unha causa física ou obxectiva do mesmo. como afirma Searle. En cambio. esta pode ou non posuír propiedades que caracterizan aos seus precursores. vas estimular as túas fibras-C!». Pero se dúas neuronas conéctanse entre si. Por exemplo. Os “Antípodas”. entón. Searle. de certas experiencias conscientes. son esas sensacións subxectivas o que nos interesa. Por unha banda. que ten como representantes máis ilustres a M. a desaparición dos trazos mentalistas das nosas expresións é só unha cuestión de tempo e de coñecemento. 7. O tratamento mecanicista consiste na reducción desta sensación subxectiva a unha serie de carácteres obxectivos ou numéricos. a descrición das sensacións que poida producir en nós. De modo que se pode dar cabida á conciencia e aos estados mentais en xeral como propiedades emerxentes do sistema nervioso central. aínda que os “Antípodas” utilizan terminoloxía fisicalista para referirse aos seus estados mentais. un autor chamado Rorty propón un exemplo curioso: no outro extremo da nosa galaxia unha comunidade intelixente ten un coñecemento tan refinado do seu propio organismo que na súa linguaxe non existen expresións que fagan referencia ao mental. porque os estados mentais son idénticos aos estados físicos do cerebro. o certo é que non por iso deixan de telos. senón que dirían algo como: «Coidado!. de modo que se eliminan os trazos subxectivos do concepto. e o proceso da súa aparición chámase “emerxencia”. en xeral. Por esta razón o Materialismo Reduccionista recibe o nome de TEORÍA DA IDENTIDADE. este acaba reducíndose ao movemento molecular. tal e como os chama Rorty. privado ou aparente. as propiedades dun sistema que tamén son posuídas polos seus compoñentes chámanse “resultantes”». 6 . Estas propiedades sistémicas chámanse “emerxentes”.

Segundo Descartes a glándula pineal é a solución ao problema. a diferenza do Materialismo Reduccionista. Pero se isto é así. lamentablemente. O seguinte texto do filósofo arxentino Mario Bunge explica de xeito claro esta posición fronte á típica disociación dualista entre os fenómenos mentais e os procesos cerebrais: «Ao recordar o anaco de melón doce que comín esta mañá sinto ganas de comerme outra porción. non podemos consideralo máis que un dogma ideolóxico. a que tipo de sustancia pertence dita glándula? Se é res extensa entón está ao lado do físico e dificilmente podería entrar en contacto co mental. Se é res cogitans está ao lado da mente ou do eu. 8. En cambio o psicólogo fisiolóxico propón unha explicación científica plausible e que pode someterse ao control experimental. executalo. molecular e celular das capacidades e os problemas mentais. Esta teoría é monista porque mantén que os procesos ou estados mentais son procesos ou estados do sistema nervioso central. sostén que o cerebro é un biosistema irreductible ás células que o forman ou ás súas propiedades físicas. Un dos problemas relevantes que xera é o da coexistencia e interacción das dúas sustancias. unha cuestión de fe. dado que o dualismo é inconsistente coa ciencia. O certo é que o radicalismo da formulación dualista cartesiano fai imposible salvar este tipo de dificultades. O dualista explica este fenómeno como resultado da acción do mental sobre o orgánico. Por outra banda. Pero non propón ningún mecanismo. trazos físicos do organismo. concibe o mental como a función dunha mente independente e non como unha función do sistema nervioso central. a glándula pineal é unha noción claramente creada máis co obxecto de liquidar un problema na concepción filosófica cartesiana que como consecuencia dos principios da mesma. En primeiro lugar. o dualismo non recoñece a evidencia do fundamento neuro-fisiolóxico. Pero. nos actos intencionais: podo pensar en realizar un certo movemento co meu brazo e. o adicto non só se 7 . a continuación. entendendo por tal algo que non pode ser reducido a unha certa mecánica entre as partes integrantes do conxunto. expón unha serie de problemas de difícil solución. na súa orixe. unha verdade suposta sen fundamento racional algún. como pode ser que mente e corpo interactúen sincronizadamente? Por exemplo. un lugar de contacto entre o mental e o extenso. non sofre cambios na súa personalidade? En consecuencia. como é posible que a nosa personalidade. de modo que non ofrece unha explicación propiamente dita. é dicir. Descartes era consciente de que o carácter antitético das dúas sustancias facía dificultosa a explicación de algo tan común como o anterior. Esta noción emerxentista pode explicarse por referencia á emoción estética que poida desencadear en nós un determinado conxunto de sons. Ata parece haber aquí unha certa relación de causalidade. non temos por que crerlle. É dicir. corees etc. que son.O Monismo Emerxentista pretende superar ao Monismo Reduccionista porque considera que o mental ou a conciencia é un trazo emerxente de certos sistemas complexos que chamamos cerebros. podemos reducir un preludio de Bach ao conxunto de notas que o integran ou a algún tipo de relación mecánica entre as mesmas? Esta parece ser a noción central do Monismo Emerxentista. É dicir. a nosa conducta. Polo tanto. Ao deixar de aspirar cocaína. Pero o Monismo Emerxentista. poida verse alterada substancialmente polo efecto das drogas ou a cirurxía cerebral? Un home ao que lle sexan amputadas varias extremidades.ou como separación da alma que abandona o corpo. Trátase de algo así como un órgano que pode transmitir a información desde a orde do mental ao do físico e viceversa. mente e corpo. Estas deberían ser consideradas como posesión por parte dun espírito maligno posesión demoníaca. Ademais. é dicir. Do mesmo xeito que o Materialismo Reduccionista entende que o mental non pode interpretarse como unha entidade independente do material. e dificilmente podería entrar en contacto co extenso. Nin sequera dilucida o concepto mesmo de acción do inmaterial sobre o material. Pero. Sendo a mente autónoma e antitética do corpo. Tampouco propón experimentos nos que se controle as variables psíquicas sen tocar as orgánicas. os estados mentais senón estados neuronais? Outro dos problemas consiste na incapacidade do dualismo para ofrecer unha explicación satisfactoria das enfermidades mentais. a solución cartesiana é cuestionable. O dualismo como dogma de fe O dualismo.

********************************************************* EXERCICIOS 1.. senón que enferma obxectivamente. 8 . polo menos a grandes trazos. constitúe un argumento de moito peso contra este. Que diferencias hai entre a conciencia. Por conseguinte. Agora ben. acerca dos tipos de realidade. cousa que. ou dos tipos de seres ou do ser en xeral. xa que as moléculas non escoitan». Explica a diferencia entre o Monismo Emerxentista e o Materialismo Reduccionista.. o certo é que o monismo pode compatibilizarse co discurso da ciencia. Que tipo de argumentos favorecen. o dualismo non é unha teoría científica senón un dogma de fe. Explica e compara o dualismo en Platón e Descartes. Como afirma Bunge. tal e como é descrita por Searle. Pero tampouco o monismo é unha teoría científica. non científicas. ( . fracasa. segundo o texto? 4. 3. pois se trata máis ben dunha tese ontolóxica. en termos de cambios químicos que alteran a conectividade neuronal e activan ou inhiben subsistemas do cerebro. e a “pantasma” cartesiana? 5. a pesar de que dualismo e monismo sexan categorías filosóficas.priva de pracer. Que vantaxes aporta o punto de vista Conductista a investigación do mental? ¿En que prexuízo cae. non ocorre co dualismo. ás teorías monistas e ás teorías dualistas? 7. o cal. ) O dualista non explica eses cambios de talante que o monista explica. Que teoría te parece a máis convincente? Explica por que. Non debemos pensar. Que características adoitan considerarse peculiares dos actos psíquicos por oposición os físicos ou corporais? 2. polo tanto. respectivamente. sen dúbida. 6. cando o dualista intenta curar os trastornos psicóticos por medios puramente verbais. isto é. como vimos. O seu equilibrio enteiro altérase tanto coma se privase de auga. que o monismo é nalgún sentido unha teoría científica.

y no. que viera cómo el corazón sigue latiendo y que el cuerpo está cálido. desde que la civilización de los bosques prosperó en la isla. Por último. Como japonés. el individuo debe expresar claramente por escrito el deseo de donar sus órganos como un acto de amor budista. los descubrimientos de la propia ciencia biológica que intenta comprender la vida a través de mecanismos matemáticos y físicos han tendido a revocar los principios de Descartes. mi vocación básica es clarificar verdades sobre la vida y sobre la muerte. Se celebra un funeral para acompañar a los desconsolados (familiares). la sociedad japonesa también ha sido influida por el budismo. Ésta debe ser una condición absoluta. ¿sería posible? Creo que debe ser posible y que es deseable. a través del budismo Mahayana. Sin embargo. maridos y esposas. los seres humanos no tienen derecho a gobernar sobre otras cosas vivas. Yo sugeriría que. A veces. el cuerpo se enfría. Todos tenemos la misma constitución básica. plantas y animales son todas iguales. una máquina orgánica que puede ser manejada y manipulada a través de la sustitución de sus partes. pueden decir: “Está persona está muerta”. Irónicamente. que ve como algo bueno el dar el propio cuerpo a una persona enferma. El reconocimiento de la muerte cerebral implicaría teóricamente el rechazo de la vida carente de conciencia humana porque esa vida sería considerada materia sin espíritu. sólo los médicos. ¿Estaría dispuesta una familia. Según la creencia sintoísta.UNA VISIÓN JAPONESA . y esto supone un serio obstáculo para aceptar la idea occidental de que morimos cuando nuestra mente deja de funcionar. debe respetarse la voluntad de la familia. Si se considera muerte la muerte cerebral. el espíritu cuya esencia se recicla eternamente está en el cuerpo y en todas las cosas vivas. y sólo si en vida la persona redacta un testamento antes de empezar a agonizar donde especifica que a su muerte los órganos pueden ser donados a alguien que los necesite. nuestros ojos se dilatan y nuestro cuerpo se enfría. Según la doctrina sintoísta. no lleva a cabo trasplantes de órganos? Dado que la medicina de trasplantes puede curar pacientes. Muchos cristianos japoneses están a favor del trasplante de órganos. el deseo de la modernidad reciente de prolongar la vida a través de la ciencia puede proporcionar el punto de partida para reintroducir pertinentemente la muerte y la naturaleza en el centro del sistema filosófico posmoderno. ¿no merece nuestra simpatía? ¿No debería Japón unirse a otros países del mundo avanzado y aceptar la "muerte cerebral". Se volverá secreta. porque requieren necesariamente que revisemos nuestra definición de los límites de la vida y la muerte de la persona. cuyos corazones siguen bombeando sangre a los órganos del cuerpo aunque la mente se haya ido irreversiblemente? ¿Debería Japón cambiar la definición de “muerte cardiaca” que ha aceptado durante miles de años para que puedan llevarse a cabo trasplantes de órganos? Mi opinión es que la arrogante “teoría de la muerte cerebral” de la ciencia occidental que se deriva de la separación cartesiana entre mente y materia ignora el misterio de la vida y debe ser rechazada. en cambio. el pulso cesa. la mayoría de los japoneses practica el sintoísrno y. Es precisamente esta falta de asombro ante toda vida -vida que comparte la misma esencialo que ha llevado a Occidente a la oscura noche de su alma. las vidas de personas. Las personas próximas a la muerte luchan por respirar. Esta actitud es resultado del sentido cristiano del amor. Hoy día. a desconectar la respiración artificial y ver cómo el corazón se detiene y el cuerpo se enfría? Paradójicamente. en el sentido de que comparten la misma esencia que fluye a través de estas diversas formas en cielos eternos. Takeshi Umehara (EL PAÍS) ¿Por qué Japón. al mismo tiempo. uno tiene que sácricicar el beneficio propio en aras del beneficio del prójimo. Naturalmente. Padres. yo heredé estos conceptos sintoístas y budistas. se construye a partir de diferentes combinaciones de ADN. que ha dado forma al pensamiento japonés durante miles de años. Si alguien que se sume en un estado de muerte cerebral quiere ayudar a otros que están sufriendo donándoles sus órganos. El descubrimiento del ADN muestra que toda forma de vida. luego existo”. Se apropiarán de la muerte. que ha permitido a la raza humana construir la civilización moderna y dominar cualquier otra forma de vida. de acuerdo con la idea budista de actos Bodhisattva que benefician a otros. pero la muerte es inevitable. luego pienso” está mucho más cerca del modo en que percibimos la realidad. antes de convertirse en muerto cerebral. No obstante. ambos están tan profundamente entrelazados con la vida cotidiana de los japoneses que pasan casi inadvertidos al nivel de la conciencia. la idea de que lo que beneficia a uno mismo también tiene que beneficiar a los denás. los animales y los seres humanos. El punto de partida es el rechazo de la noción fundamental que subyace tras toda la idea del trasplante de órganos y muerte cerebral: que el hombre está separado de la naturaleza en virtud de su conciencia centrada en la mente y que su cuerpo no es nada más que materia. todos mueren. como hemos sostenido durante mucho tiempo. les toma el pulso y declara: “Su muerte está próxima”. Los importantes progresos registrados recientemente en la investigación del ADN han demostrado a los escépticos modernos lo que ya sabía el antiguo pueblo de los bosques de esta isla: que todas las cosas vivas tienen la misma vida. de gran interés. Si se permitieran los trasplantes de órganos podrían prolongar su vida muchos años. una moderna nación industrializada. Sin embargo. Y a la inversa. al margen de lo intenso que sea el deseo del individuo donante. Si la familia se opone. La interpretación del misterioso hecho de la muerte que todos pueden ver es lo que dio origen a la religión y la filosofía. “Existimos. todas comparten la misma esencia combinada de diferentes maneras. Las cuestiones de la muerte cerebral y el trasplante de órganos son. madres. Pero están volviéndose relevantes para todo el mundo. si ese acto se decide antes del inicio de la muerte cerebral. Por eso los seres humanos deben abandonar su egoísmo y vivir en armonía con la naturaleza. Como filósofo. que apoya los actos de generosidad en beneficio de otros. aunque no consiguieran una recuperación total. igual que estaba en el centro de la antigua doctrina estructurada en torno a los preceptos del sintoísmo y el budismo. La respiración se detiene. Luego vienen el llanto y la tristeza. de manera que puedan obtenerse los órganos más frescos de los “muertos en vida” -lo que en Estados Unidos llaman biomorts-. por consiguiente. Si se acepta la “muerte cerebral” como muerte. Sólo en estas circunstancias. incluso hasta el punto del sacrificio. el hacerlo también debería estar prohibido. Sus allegados lo lamentan y lloran. porque cambiar el modo en que morimos cambiará para siempre el modo en que vivimos. atrapado en una crisis del espíritu interno y del entorno. El budismo aportó dos cosas al espíritu japonés: la idea de igualdad y. que respira y está cálido. pero se vuelven inexpresivos. 9 . desde la ameba hasta las plantas. Pero nosotros seguiremos viendo que el cuerpo que hemos conocido y amado yace ahí. El médico llega. el budismo. actuando como sumos sacerdotes versados en el arcano arte de la medicina. sería aceptable para los japoneses practicar el trasplante de órganos. En esta doctrina. y no sólo en la mente egoísta que postula: “Pienso. aunque el hacerlo sólo prolongara la vida de esa persona un día. Quienes no dudan en definir la muerte como "muerte cerebral" no han hecho sino sucumbir al poder de la ciencia y la tecnología. lo que más temo es que se venga abajo la claridad de la muerte. una oscura sombra está empezando a proyectarse sobre esta civilización como resultado de la crisis interna del espíritu y de la crisis externa del entorno natural. Esta sombra advierte que ha llegado la hora de la verdad para la civilización moderna. si la familia quiere donar órganos después de la muerte de un ser querido en ausencia de un testamento en vida por parte del donante. Los ojos siguen abiertos. la muerte es el paso del espíritu de una forma a otra a través del tiempo. este acto Bodhisattva implica una condición previa: el fuerte deseo del individuo de llevar a cabo este acto sin presión por parte de los médicos. En la actualidad hay muchos pacientes que padecen enfermedades crónicas de corazón. cuando nuestro pulso y nuestra respiración se detienen. de riñón y de hígado. Son los actos conocidos como Boddhisattva.