You are on page 1of 7

XI .

ZakońCzenie
obłęd ujednostkijest czymś rzadkim - atoli u grup,
stronnictw, ludów i epok regułą'
Friedrich Nietzsche (1886b: I 10, $ 156)

Z powodu względności w ocenie stanu zdrowia psychicznego (liminalnego charakteru szaleństwa) nie można W prosty i jednoznaczny sposób odpowiedziećna pytanie, Czy w przypadku tego czy innego ,,szalonego'' mistyka mamy do czynienia z zachowaniem ekscentrycznym, czy też autentycznym ,,szaleńStwem'', z grą Ze światem czy z kryzysem psychotycznym,bądź czy słowo ,,szaleństwo'' nie pojawia się jako obelga Ze Strony innych, z przedstawicielami wład'zy włącznie. Sama obserwacja zachowania danego człowieka bez badań klinicznych nie spowoduje wiarygodnych rezultatów, a i te częSto nie dają jednoznacznych odpowiedzi.Zresztąustaleniajednego psychiatry rnoże zakwestionować inny psychiatra, to bowiem, co dla jednego jest cechą zdrowia lub/i normalności, innemu może się jawić jako symptom choroby lub/i anormalności. Najbardziej istotne zaśjest to, że wielu psychologów i psychiatrów przeczy istnieniu ścisłejgranicy między zdrowiem a chorobą psychiczną czy między normalnością a anormalnością i głosi, że indyr'r,'iduum zdrowe i normalne nie istnieje, poniewaŻw kaŻdym człowieku zdrowym czy normalnym kryje się potencjalny ekscentryk bądź,,szaleniec''. W toku badań potwierdzona została Wstępna hipoteza badawcza (vuryrażona w Sieradzan 2000b), mówiąca o związku szaleństwa z dualną naturą bóstwa' Dokładna analiza pokazała, że bogowie są częSto amoralni i mają ambiwalentną naturę. Thką naturę mają bogowie,greccy (s. l30_133 książki), w tym Dionizos (162, 164-165), Jahwe (196-202), Siwa (362-364), Kriszna (390), inni bogowie hinduscy (350-351, 419-420), Allah (493-494), aw pewnym sensie równieżJezus Chrystus (242-246). Ę dualną naturę Boga podkreślali mistycy: Heraklit (frg. 867, r. V2), avLorzy hebrajscy (zob. p. 1273), J. Bóhme (p. 472), J' Bauthumley (p' 2142), oraz śiwaici (r. VIII.4.2-3, 5.5) i baulowie (r. 6.3), któr,zy v,ryróżniali w Absolucie jasne i mroczne aspekty. Podobieństwa istnieją też w stosunku tradycji żydowskiej i hinduskiej do demonów, traktowanychjako przejawy gniewu Boga, odpowiednio: Jahwe (p. 1303) i Brahmy (p. 2332)' Zarówno Heraklit (frg. B58, r. V.2), jak i mistyk islamski Attar (MPt 3338, s. 300) uważa_ li, Że z perspekryrł.y bóstwa dobro i zło są tym samym. Szaleństwo bogów przejawia się w tym, że często bez żadnego powodu gubią swoich czcicieli' Dotyczy to bogów greckich (s. l30-l3l książki), Jahwe (t97199) oraz indyjskich bogów: Siwy (366) i Wisznu (tutaj chodzi o jego ucieleśnienie w postaci Buddy, ,,złą" awatarę teologii hinduskiej). W chrześcijaństwie

że Ęcie pustelnika jest . W tym znaczeniu. Nin (1994:53). Bliżsi prawdy od nich są ci mistycy. stała się autorska koncepcja o szaleństwie jako wyznaczniku człowieczeństwa.byli przez ludzi dysponująrych pozaracjonalnym wglądern rozpoznawani jako autentyczni mistrzowie duchowi. a sam eremita jest . Siikala l97B:28-30. co jest normą dla niektórych ascetów hinduskich. Tomasz z Akwinu czy al-Ghazali). motto do r. nie tylko w religii hinduskiej (353). ale także Ądowskiej (202) i chrześcijańskiej (idea przebóstwienia). jest.boskie szaleństwo'' uznaje się za szczególny dar łaski Boga (zob. to teolodzy.ukrytych sług'' (s.poruSzane przez Ducha Swiętego iu całości pochodzące od Boga''. którzy abstrahują od nich i próbują je racjonalizować (np.). saloitów (276. Wincentego ) Paulo (249) czy Teresy z Avila (326-32?).święteSZaleńStWo'' czy teŻ. autorów Biblii Hebrajskiej (196)' chrześcijańskich świętych:Wawrzyńca Justyniani (229).Szaleństwo'' mistyków częSto stanowi rezultat dogłębnego wglądu w tę dualną naturę bóstwa. .. omawiając poglądy lzaaka ? Niniwy flr/Il w. antropologów i szamanologów. gestem czy pantomimą.3076 a przez to również z szaleństwem.. Naturalną konsekwencjąpowiązaria z sobą mitów o pierw- Wskazaliśmy też na rozliczne rwiązki łączące omawiane religie z szamaniz- szych hominidach jako szaleńcach oraz wspólnych poglądów mitografów i antropologów o kazirodczym charakterze pier-wotnej populacji. Heraklita (s.szalonych'' misryków możnauznać za postacie szamanopodobne.. Warto też dodać. Widać to szczególnie u tych autoróW-mistyków. 130 książki). opisujących czci- cieli wpędzonych w szaleństwo przez Śiwę (387). omawianych w książce mistyków teistycznych' którym Bóg wraz z łaską kontemplacji wlewa swoje. koreańskiego mistrza son . Z kolei np. hinduskich paśupatów (386). Winkęlman 2000:110). którzy ją akcentowali.szaleństwem'' dla ascety indyjskiego. w oczach chrześcijanina może się jawićjako . s. pomijająjego najgłębszą. trakĘe się jako metafory. Jeżeli bóstwojest połączeniem sprzeczności. Innymi słowy: szaleństwo było ceną.607 ..szaleństwo''. co dla ascety chrześcijańskiegojest normą (biczowanie ciała)... czyli ekscentrycznejbądź . 330-340). którzy piszq szaleństwem a|bo komunikują innym tę najgłębszą naturę językiem paradoksu..którzy jawili się jako .1.. które uznają za społecznie użyteczne (Arbman 1963:2.jakby szalony'' (podkr. że w ostatnich latach zarówno szaleństwo (Padel 1981: t05.szalonej''. Krisznę (393-394) czy teŻ Kali (412). jest praktycznie niemożliwe.szaleństwo''.. Te słowa można też odnieśćdo pozostałych. [lem. Katolicki mnich M.sza|eitcy". (Szalona) asceza czyni człowieka (szalonym?) bogiem. Szamani zm z szaleitstwem wiążą nie tylko współczesne badania etnografów.274-275 książki).. wieloletnie stanie z podniesionymi do góry rękoma. 52-64. J' S. jak i szamanizm (Ripinsky-Naxon l993. jaką człowiek zapłacił Za prawo stania się odrębnym gatunkiem. Thk było w przypadku chrześcijańskich . Nierzadko ci. stwierdził.279-280). oraz autorów indyjskich. odróżnienie ascezy norma- tywnej od nienormary'rłnej. pierwotną naturę. ale także starożyt\e mity. 9. 273). Środkiem do uzyskania tego wglądujest asceza.. bądźkrzykiem. które składają się na swego rodzaju przedstawienie teatralne. gdyż podobniejak szamani realizują się przez podejmowanie pewnej roli czy ról. Zawsze zależy ono od kontekstu: to. np. 112).Zakończenie 525 .).

ry $L3. a) b) c) na ostracyzm i upokorzenia (s. 2989). Swoją nagoŚć tłumaczyli (lub tfumaczono ją): ascezą (s. o) chcąc rozbawić innych (99). l) w celach dydaktycznych (l94. np. 876). jurodĘch. SzaleńStwo Symulowano: 477). s) chcąc doświadczyć błogości(s.339). j) w celach ascetycznych (s.293. p) w celu zdobycia słav.ukrytych'' ascetów stanowi całkowite przeciwieństwo hipokryzji oficjalnej kultowości. Nawet wśród . n) aby czerpaćztego zyski (l49). 516. k) w celach terapeutycznych (87).293. 185. hajdari i dżawali (islam). prawości.. 3g). 320. po to' aby ukazać. v) ze współczucia wobec innych (477). h) aĘ uciec od konieczności przestrzegania rygorystycznego prawa religijnego (s.. 210.. q) aby stać się człowiekiem wolnym (p. 518-520).2g3-2g4. 2I9. Praktykują nocą. Nie brak ich było wśród saloitów. aby wystawić się 44L.262). 1842). u) aby wzbudzić współczucie (249). ajeśli czyniąto w obecności innych ludzi. 320).5I7. 386 książki). p. że majądo czynienia zludźmi całkowicie oddanymi duchowej dyscyplinie. albo dostać pracę (w tymwypadku błazna) (519). i) w celach rytualnych (91. . jakby w ogóle nie interesowali się tym. 440-441.2g5. co dla innychjest religią.278. 29B). 1216). ekscentryczny ubiór. m) aĘ zachować normalnośći wewnętrzną integralność(16. 475. 44I. aby uniknąć prześladowań (332. Do tych drugich należeli: niektórzy anabaptyści. W pracy omówiono także przypadki szaleństwa udawanego. rybetańskich .szalonych'' mistyków można dopatrzeć się podziału na tradycjonalistów i radykałów.298. 0 na chwałę Boga (227. to ci z reguły nie wiedzą. e) chcąc całkowicie oddać się praktyce religijnej (2B0. 3l8.526 Zakończenie Pjonjanga ongi (458). 0 aĘ spełnić oczekiwania społeczne (37) g) aĘ uniknąć wypełniania obowiązków wobec społeczeństwa (l49.szaleństwo'' świata(416). malamati. 2BB. szaleni'' mistycy realizowali ptzez odrzucenie społecznych konwencji: nieprzestrzeganie prawa religijnego. I49. oznakąwolności. arogancką albo wulgarną mo]Mę czy zachowanie uznane zawyzywające. 225. aby ocalić życie w sytuacji jego zagrożenia (16.. 1a9). r) aĘ zwa|czyć pożądanie (p. d) ogólnie: z przyczyn religijnych (2Bl). Zachowanię. Swój trans gresywny charakter. p. kwakrzy iranterzy (chrześcijaństwo) oraz kalandarzy.4I5).5IB).518).. a Zapewne wciąż istnieją wśród joginów tybetańskich i praktykujących dzogczien (p. 298).298. Sprawiają wrażenie.ukrytych joginów'' (477) i muzułmańskich malamatich (505-506).

3010)' powrotem do stanu dziecięcej niewinności. ile rozpoznanie. dla innych może być oznaką szałeństwa (lub głupoty). 378' 391. jego dosko- 1965:290). całkowitym brakiem prrywiązania do świata(s. Niewiedza.Szaleństwo'' może być rezultatem gnostyczne. znakiem opróżnienia umysfu prawdy i świętości z wszelkich treści. u twórcy Teatru okrucieństwa (73). takiego. zostali zmuszeni mówić. 3025-3026). saloitów (276.240I). w cz'anie (450). . 2879). p. w którym bezpośrednio poznaje się sens istnienia i jego cel. dziaŁać i Ąć jak szaleńq. będąca dla hermetyków jedynym złem (s. w: Garin Ęle sam fakt rozpoznania szaleństwa boga. 388. co jednym wydaje się normą (lub mądrością). 2120.. 3) Niektórzy . 4) Mistykowi przerażający wydawał się nie nĄm.. p.świętych''albo ..go wglądu w ukrytą naturę światai/lub bóstwa. 2879) i szaleństwem (s..Świat oszalał.y * niewiedzy ogóŁ ludzkości) oraz ich samych.240I). 3025. Gdy ego znika. Autor doszedł też do kilku innych wniosków: l) Z powodu podkreślanejzarówno przez mistykóq jak i psychiatrów czy z jednej strony. partycypujących w boskim szaleństwie swojego bóstwa. hinduistów (354.Zakończenie 527 (p.wrazz nim znika teżjego doskonĄ obraz' Thmilski siddha Agappejar pisał: Już nie istnieję: nie ma mnie ani Pana! . 2879)' rezultatem otrzymania inicjacji bezpośrednio od bóstwa (p.Hieronima (227-228)...boskich'' szaleńców. 221). paśupatów (p. buddyzmie tybetańskim (467. Iecz za początek istnienia pełnego i autentycznego. 2392). że to światjest . Nachmana z Bracławia (347) i Mansura al-HalLadża (520).szaleństwa'' drości''i .szalony''. 264. ogólnie: u hinduistów (387-388..szalonych'' mistyków: kyników (l89). których nie stać za zakup ubrania (p' 2879. Sami mistycy nie uważali jednak śmierciego za kres istnienia w ogóle.' odwołaniem się do pierwotnej. 472. jurodĘch (297). 21 książki).normalnoŚci'' z drugiej. 407 -4I|. protestem przeciw prawu religlnemu (s. urzeczywistnieniem pierwotnej i boskiej natury (335). to.szalony" mistyk' można zna|eźćw poglądach niektórych psychiatrów (75). 331. Jak pisał T Campanella: .jaką płaci się za wewnętrzną przemianę. 1206) i Sarmada (p. ceną. v ufr4psychologów względnościpojęć i 'gfupoty'' .wiarą w niepodatność na zranienia w bitwach (p.atakżeusamych. a nie .koniecznym do osiągnięcia mistycznego wglądu i spotkania z bóstwem (s' 2l9. Mądrośćmisryka i jego bóstwa jest w oczach świataszaleństwem bądź głupotą i aice uersa.2262). św.. choć w głębi duszy zupełnie inne są ich przekonania'' (cyt. Kabira (401).. p' 2262). że po wygaśnięciu osobowego . złłaszcza do zmysłowości (p. odczuwaniem wewnętrznego żaru uniemożliwiającego noszenie przyodziewku (p. relig|jnym nakazem w wypadku dżinlskich digambarów (p. 477) oraz u bł. jest szaleństwem dla niektórych gnostyków (201). 393. współczuciem wobec ubogich. Jakuba z Todi (317). 401) i buddystów (467). czystościąumysłu (376). rajskiej nagości (s.ja'' znika również osobowy bóglzo1z Bóg okazpvał się tylko projekcją osobowego .ja''. 415-416).szale(tcy" dzielili ludzi na zwykĘch szaleńców (ryją. p. 2936). Koncepcję mówiącą. 280). 2) . wyidealizowanym obrazem. teoretykapostacibłazna (103). a mędrcy pragnący go uzdrowić.

że u wszystkich ludzi tnożna znaleźćoznaki szaleństwa (AN 2.. s. religii historycznych. rzeczyrvistym szaleństwem jest przywiązanie do poglądów.. Buddyzm jest też jedyną ścieżką. Wśród nich nauka Buddyjest nie tylkojeĄqą nieteistycznąścież[ą':o7sJest także jedyną. który powiedział: . będziesz dryfować po morzu narodzin i śmierci. pragnienie..3080 \M pozostĄch religiach kulryr. aby zrozulnieć słowa chińskiego mistrza cz'anLin-czi. 7) Z punktu widzenia . że w przypadku ..'ześrodko_ uważności wanie'' rozproszonych w rłyniku doświadczenia psychotycznego cząstek jaźni. LS 3.. pragnień. 9) W toku badań pojawiło się zagadnienie wyjątkowości buddyzmu na tle innych tradycji.dla człowieka współczesnego religie _ zwłaszcza chrześcljańsnvo i buddyzm .vacja '.boskiego szaleństwa''.szalonej'' naturze. a nawet religlnie rozumianego zbawienia (wyzwolenia' oświecenia). Moreno (I970:43).ja''.. niedualistycznej mądrości. którzy w interesie doraźnych celów prześladują i zabijają innych tylko dlatego. Świadczą ich niezwykłe umiejętnoŚci: odporność na działanie żyviołów' głód. ale także pojawienie się współczucia. a nade wszystko umiejętnośćdoprowadzania do przemiany wewnętrznej innych.) umoż|iwia nie tylko ponownie zebranie i . jak i w tantrajanie) traktowane jako sym- . L42) czy mandale bóstw w przypadku joginów tantryCznych (ŻT L46). Za prawdziwie obłąkanych . a nienawidzisz tego.lecz polityków i dogmatyków. Millsa (200I:22I) pokazały..szalone''. Byli też zbyt przywiązani do dychotornli sacrum/profanum. musi partycypować w jego . mistyk chcący upodobnić się do niego albo zjednoczyć się z nim.B) i że źródłęrn tęgo Szaleństwa są iluzje ego. Nie przeczy temu fakt obecności bósrw w mahajanie i tantrajanie i nłłiązanego z nimi .528 Zakończenie Nie ma żadnego .szaleni'' mistycy uznawali nie relig|jnie nastawione jednostki.Są Systemami uzdrawiającymi choroby psychiczne''.'Boskie'' szaleństwo stanowi alternatyrłlny sposób pracy z własnym kryrysem psychicznymi może prowadzić do osiągnięcia zdrowia psychicznego. ap. 390. W podobny sposób dla poetki Anne Waldman medytacja buddyjska to metoda uporania się z własną paranoją (Sieradzan 1993a:153). co od samego początku udawało się buddystom. Nierzadko towarzyszą temu manifestacje świetlne: sfupy ognia widziane nad mistykami chrześcljańskimi (ap.157..boskiego szaleństwa'' jest ćzymśzbożnylrrl skoro bóstwo jest . 65. które nikomu szkody nie czynią. Badania psychologa klinicznego N. Nie ma też więc żadnego Sadguru!3078 5) o tym jednak. zdolności jasnowidzące i prekognitywne. która z takim naciskiem podkreśla. gdyż są one (zarówno w śunjawadzie.Jeśli kochasz to.która umoż|iwia trwałq realizację Stanu poza szaleństwem.a w końcu w nim utoniesz'' (Kozyra 2004:260). Żę civryznają odmienny światopogląd albo stoją na drodze ich obłąkańczejwizjt' B) Mistycy chrześcijańscy od Antoniego Pustelnika do Pio Forgionego nienawidzili szatana jako bytu rzeczywistego i odrębnego od ich jaźni. jak i plemiennych trancerów i ekstatyków.. co doczesne.szalonej''. co święte. Dotyczy to na równi mistyków tzw. Jak zauważył A.szalonych'' świętychnie mamy do czynienia zę zruyk\mi obłąkanymi. Borkowska 1994:278. wątpliwościitp. 6) . że praktyka buddyjskiej medytacji (pal' aipassand. zamiast rozpoznać go jako pĄekcję własnej niewiedzy.

szaleńców'' od fałszywych..szalonych'' mistyków koresponduje ujęcie G.Błażenny'' (Wodziński 2000c: 160)..szalonych'' mistyków szaleństwo jest istotą bytu. co działo się z nimi w SEl a . rezultatem pierwotnego kazirodztr.cruvn to Stan umyshr. albo. pogrąŻa się w rozpaczy i zablja" (97).Zakoitczente 529 bolizacje Stanó\^/ wglądu. ten problem znikistniała ludzkość' Dopiero nie... jak i hinduscy .mlryk|i'' szaleńcy tego nie pamiętają. Jest albo trywialnym szaleńStwem codzienności. gdy ogarnia nas szaleństwo: jakże inaczej moglibyśmy ją usĘszeć?'' Człowiek razpoznaje wtedy.. kiedy o tym powiem'' (93). .kiedy wszyscy Staną Się buddami. Bastide I972:I92) albo schizofrenicznej (Girard 1982:299) i autorska konStatacja.. 1585). Z perspektywy buddyjskiej. . np. 3061) i Ramakriszna (P.Najistotniejsze jest kresem możliwego' kiedy sam Bóg już nie wie. które nie prowadzą do dogłębnej i trwałej transformacji psychiki. 1 l3)' ukazują się przy zmianie wcześniejszej wizji świata. Tym niemniej bezlitośnie ujawniali oni rozproszenie umysłów ludzi. którzy w świątyni zamiast zajrnować się wyłącznie religią. a te. albo obłędem choroby psychicznej. a także swobodny stosunek do spraw seksu kyników orazBraci i Sióstr Wolnego Ducha. p.boscy sza|eńcy" (p.. odpowiedź na najistotniejsze.lecz Stanową tylko pewnego rodzaju paliatywy.ego czŁowieka. Jeśli prawdziwe sąi teza Stawiająca znak równości między człowĘzeńStwem a szaleństwem (szczególnie silnie podkreślanaWe wszystkich kierrrnkach buddyzmu). .fałszywi".satori. Zwizją.. Tak postąpili: jurodĘ Wasyl . są Zawsze obecne (zob. rozmyślali o swoich'prywatnych sprawach. 11) Pewne znaczenię dla samych mistyków ma odróżnienie autentycznych .Sza|eficy" byli zawsze obecni. opinie..3o8l a takŻe w wyszczególnionych powyżej przypadkach symulacji. Że wszelkie ryfiary socjalizujące i psuedoinicjacje religii. 12) Dla .. było prekursorskie.Szalonego'' współczucia bodhiSatt\Ąy' będącego niekiedy jego efektem. że zarówno autentyczni mistycy chrześcijańscy (zob.. c'zyli .iest nieodłącznie rwiązane z szaleństwem. patrząC np.aby zakwestionować jakieś Status quo... ronwiązania prowizory czne i niedoskonałe. co Stało się normą w XX w. dopóki będzie kiem (s. 10) Zachowanie wielu tych. Zycie hażl. Uważa się. anonimowy mistyk muzułmański (p. których uważano za sza|eńc6w. które umożliwia wgląd. jaką ludzkośćzapłac1ła za stante się odrębnym gatunto szaleństwo będzie istniało dopóty. s 257 książki).. najbardziej rudymentarne pytania dotyczące ludzkiej egzystencji pojawia się tylko podczas olśnieniamiStycznego czy doświadczenia transcendentalnego: kenśo. że również bóstwo. jest szalone: . antycypo\^/ało to. oznacza to. publiczne jedzenie kyników. Tfumaczy to pojęcie .. że szaleństwo jest wyznacznikiem człowieczeństwa.w chwili. które określają kulturę zachodnią mianem schizoidalnej (May 1969:30-38. Bataille'a (1943): ''Mo_ je doświadczenie boskości jest tak szalone.va i ceną. Dla .szalonych'' mistyków sa. albo boskim szaleńsfwem religijnej gnozy (oświecenia). a nie miejsce w przestrzeni. Różnica rniędzy prawdzĘm a fałszywym mistykiem w chrześciiaństwie jest analogiczna do różnic między . Pojawiają się nie tylko w okresach liminalnośCi. 2551) pamiętają to. iluminacji itp. nie są w stanie usunąć tkwiącego w każdym człowieku i genetycznie przekazywanego potencjału szaleństwa i doprowadzić do dogłębnej przemiany człowieka. l82-183 książki) .boskim'' a mvyĄm szaleńcem w hinduizmie. że śrniaćsię będą ze mnie. jak pisał Bataille.

sal) guru. które istniało wyłącznie w ich umysłach. ze względu na ich zrracznLą liczbę.nieporuszonym umysłem (Padel 1995: 128). 3080 Istniejejednak pewne podobieństwo w podejściu do antytezy zdrowie/szalEństwo w religii greckiej i buddyzmie. W ńerawadzie jest to realizacja nibbany. nieuwanrnkowanej śunjaty 1= pustki).podobnie jak w buddyzmie . a zdrowie psychiczne (sdphrott') ze sPokojnym. 3077 Analogiczne doświadczenie wygaśnięcia ago jest znane mistykom buddyjskim. 3079 Bóstwa mahajany i tantrajany są uważane za przejawy oświeconego umysfu samego jogina' a nie za zewnętrznie istniejące byty.szaleńcami". zostĄ tutaj Pominięte.. Montanus i e. gdyż byli Zydami.. kwestionującymi judaizm. TĘ tradycje (dżinizm.Przygotowuje osobne' kompleksowe opracowanie szamanizmu ze szcze$óInym uwzględnieniem wątkóvi szamańskich w omawia_ nych w tej książce religiach. 308l Jezus i Paweł z Thrsu byli . nieuszko_ dzonym i .szaleńcami''. Grecy utożsamiali szaleń_ stwo z wędrowaniem. czyli Bóg (Francis 1990:28).remici byli . gdyż|iczyli na ziszczenie się Królesnł'a Bożego na ziemi. 3076 Ą1116p . wątki te. 3078 sadguru to najwyższy (skt. zrównoważonym. buddyzm i adżiwikowie) pojawiĘ się w okresie wielkich zmian w Indii. a w mahajanie czystej.