Õ¿¿õýä áàãààñàà àëèâàà ç¿éëèéí ñàéí ìóóã ÿëãàí ñàëãàæ, çºâ áóðóóã óõààð÷ îéëãîõ íü òýäíèé çàí

òºëºâøèëä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áàéäàã. Ýíýõ¿¿ íîì íü õ¿¿õäèéí òºëºâøèëä ¿íýòýé õóâü íýìýð
îðóóëàõ, ѪÁÁ-ûí áàãø àæèëòàí, ýöýã ýõ÷¿¿äèéí ãàðûí àâëàãà áîëæ ÷àäàõóéö á¿òýýë áîëñîí áàéíà.
Í.Íàðàíãýðýë
ÑÕÄ, 90-ð öýöýðëýãèéí àðãàç¿é÷
Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí áîäëîãîä øèíý÷ëýë õèéãäýæ ýõëýñýí áîëîâ÷ ñóðãàëòûí ãàðûí àâëàãà
ìàòåðèàë äýýð äîðâèòîé á¿òýýë áàéõã¿é áàéíà. Ýíý á¿òýýë íü îð÷èí ¿åèéí õ¿¿õäèéí òàíèí ìýäýõ,
ñóðàëöàõ õýðýãöýýíä òîõèðñîí øèíýëýã á¿òýýë áîëñîí òºäèéã¿é õ¿¿õäèéí õ¿ì¿¿æèë, òºëºâøèëä ¿íýòýé
õóâü íýìýð îðóóëíà ãýäýãò èòãýæ áàéíà. Öààøèä Ìîíãîëûí áàãø ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýã÷, ñóäëàà÷èä
õàìòðàí ѪÁ- ûí øèíý÷ëýãäñýí áîäëîãîä íèéöñýí ñóðãàëòûí àãóóëãà õºòºëáàð äýýð äîðâèòîé àæèëëàõ
øààðäëàãàòàé áºãººä ýíý òàëûí àæëûã òºð çàñãààñ áîäëîãîîð äýìæèõ ¸ñòîé ãýæ áîäîæ áàéíà.
Ç.Óóãàíáàÿð
Óâñ àéìãèéí, Óëààíãîì ñóìûí 2-ð öýöýðëýãèéí ýðõëýã÷
ѪÁÁ-ààñ õ¿¿õäýä îëãîæ áóé äàäàë, õýâøëèéã ýöýã ýõ÷¿¿ä òýð á¿ð ìýääýãã¿é. Òèéìýýñ ýíý á¿òýýë íü ýöýã
ýõ÷¿¿äèéí øèðýýíèé íîì áàéæ, õ¿¿õäýä çºâ äàäàë õýâøèë, çºâ çàí ÷àíàðûã ýçýìø¿¿ëýõýä íü òóñëàõ,
õ¿¿õäèéí ñîíèðõëûã òàòàõóéö ºí㺠¿çýìæ ñàéòàé ñàéí íîì áîëæýý.
Á.Îþóí÷èìýã
ÁÃÄ, 85-ð öýöýðëýãèéí áàãø

Õàð ¯õýðò
ÆÀÌÑÐÀÍÆÀÂÛÍ ÕÎÐËÎÎ

ÑÀÉÍ ÌÓÓà ßËÃÀß
Ýöýã ýõ, áàãø ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýã÷, áàãà íàñíû
õ¿¿õäýä çîðèóëñàí çóðàãò ãàðûí àâëàãà

Ýíýõ¿¿ íîì íü ñóðãóóëèéí ºìíºõ íàñíû õ¿¿õäýä çºâ äàäàë õýâøèë îëãîõîä èõýýõýí õóâü íýìýð îðóóëàõààð,
ñàéí á¿òýýë áîëñîí áàéíà. Öààøèä “Øèíý ¿åèéí õ¿¿õä¿¿äèéí çàí òºëºâ, õàíäàãûí ñóäàëãàà”-í äýýðýý
¿íäýñëýí ýöýã ýõ, áàãø íàðò çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà á¿òýýãýýðýé! Àìæèëò õ¿ñüå!
Ý.Øèíýñî¸ë
ÁÃÄ, 85-ð öýöýðëýãèéí áàãø
Ýíý íîì ìàø èõ òààëàãäëàà. Çóðàã, òàéëáàð ñàéòàé. Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí õýí íü ÷ õ¿¿õýääýý óíøèæ ºã÷,
õàðèëöàí ÿðèëöàæ, îéëãîëöîõîä äºõºì, ñîíèðõîëòîé ñàéõàí íîì áîëæýý. Áàÿðëàëàà.
Í.Áàò-ªëçèé
ÁÃÄ, 85-ð öýöýðëýãèéí, Áýëòãýë-Á á¿ëãèéí ýöýã ýõ
2013- 2014 îíû õè÷ýýëèéí æèëýýñ ýõëýí ѪÁ-ûí Ñóðãàëòûí áîäëîãîä ººð÷ëºëò îðæ, ºìíºõ øèíæëýõ
óõààíæñàí, õè÷ýýëæñýí áàéäëààñ òàòãàëçàí, õ¿¿õýä íýã á¿ðèéí õºãæèë òºëºâøèëð¿¿ àíõààðàõ áîëñîí.
Ò¿¿í÷ëýí áîëîâñðîëûí ÷àíàðûã õ¿¿õäèéí ýçýìøñýí ìýäëýã ÷àäâàð, òºëºâøëèéí àõèöààð ¿íýëäýã áîëñîí
ýíý öàã ¿åä áàãà íàñíû õ¿¿õäýä çºâ äàäàë õýâøèë, õ¿ì¿¿æëèéí ýåðýã õàíäëàãà òºëºâøèõºä ÷óõàë à÷
õîëáîãäîëòîé, öàã ¿åý îëñîí ѪÁÁ-ä ÷óõàë õýðýãöýýòýé íîì áîëñîí áàéíà.
Ñ.Äàøìàà
×Ä, 39-ð öýöýðëýãèéí àðãàç¿é÷

Õ¿¿õäèéí 5 õ¿ðòëýõ íàñàíä èðýýä¿éí çàí ÷àíàðûíõ
íü 70-90% íü á¿ðýëäýí òîãòäîã.

1

ÒÀ Õ¯¯ÕÄÝÝ ÕÝÍ ÁÎËÃÎÕÛà կÑ× ÁÀÉÍÀ?!

www.yaruusetgegch.com

Óëààíáààòàð 2014 îí

Õ¿¿õýä àëèâàà ç¿éëèéí óòãà ó÷èð, ìºí ÷àíàðûã îëæ ìýäýýã¿é, “ßàãààä?” ãýäãèéã îéëãîîã¿é ¿åäýý
çºð¿¿äëýõ õàíäëàãàòàé áàéäàã. Ýíýõ¿¿ çºð¿¿äëýõ õàíäëàãà íü ÿâñààð “Ǻð¿¿ä õ¿¿õýä”, “Õýö¿¿ õ¿¿õýä”
ãýæ õî÷ëîãäîõ õ¿¿õä¿¿äèéã áèé áîëãîäîã. Òýãâýë ýíýõ¿¿ íîì íü àëèâàà ç¿éëèéí óòãà ó÷èð, øàëòãààíûã
òîäîðõîé òàéëáàðëàí îéëãóóëæ ºãñíººðºº ºíäºð à÷ õîëáîãäîëòîé íîì áîëæýý.
Á.Áóäæàâ
×Ä, 39-ð öýöýðëýãèéí áàãø
ѪÁ-ä ìîíãîë õ¿¿õäèéí îíöîãò òîõèðóóëàí á¿òýýñýí íîì ìàø õîâîð áàéäàã. Õàðèí ýíý íîì íü Ìîíãîë
õ¿¿õäèéí õóâèéí îíöëîã, íàñ ñýòãýõ¿éä òîõèðñîí, ºíººãèéí áîäèò àìüäðàëûí ä¿ð òºðõèéã òóñãàæ
ºãñíººðºº ºíäºð à÷ õîëáîãäîëòîé áîëæýý. Áàãø ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýã÷ áèä ¿éë àæèëëàãààíäàà àøèãëàí
àíãèéí ä¿ðìèéã äàãàæ ìºðäºõ òàë äýýð èë¿¿ äºõºìòýé, õ¿¿õýä, áàãø, àñðàí õàìãààëàã÷äàä ãàðûí àâëàãà
áîëæ ÷àäàõóéö íîì á¿òýýñýíä áàÿðòàé áàéíà. Òà á¿õíèé öààøäûí àæèëä ºíäºð àìæèëò õ¿ñüå.
Ñ.Îòãîíöýöýã
ÁÇÄ, 129-ð öýöýðëýãèéí áàãø
ªãºðøèæ õóâõàéðñàí ìîäûã ÿàæ ÷ àð÷èëæ òîðäîîä öýöýãë¿¿ëýõã¿éí àäèë õ¿¿õýä õýìýýõ ¿ðèéã àíõíààñ
íü çºâ óðãóóëàí òºëæ¿¿ëæ öýöýã æèìñýýð ä¿¿ðýí õ¿÷èðõýã ìîä áîëãîí óðãóóëúÿ. Õ¿¿õäèéã õýí áîëîõ âý
ãýäãèéã íü òîéðîí õ¿ðýýëæ áóé îð÷èí íü øèéäýæ áàéäàã.
Æ.Ëóâñàíäîðæ
Õ¿íèé õºãæëèéí çºâëºõ

ÑÀÉÍ ÌÓÓà ßËÃÀß
Íýãä¿ãýýð äýâòýð

Çîõèîã÷
Õàð ¿õýðò Æàìñðàíæàâûí Õîðëîî (Áîëîâñðîë ñóäëàëûí ìàãèñòð)
Çóðàà÷
Íàéìàí øàðãà Âàíäàíãèéí Óíäðàà (http://undraa.com)
Ǻâëºõ¿¿ä
Õàð ¿õýðò Æàìñðàíæàâûí Ëóâñàíäîðæ (ßðóó ñýòãýã÷ õ¿íèé õºãæëèéí íýãäëèéã ¿¿ñãýí áàéãóóëàã÷)
Îëãîíóóä Ñàíæààäîðæèéí Äàøìàà (×Ä, 39-ð öýöýðëýãèéí àðãàç¿é÷, ѪÁÁ-ä 36 æèë áàãøèëæ, 4
äýõ æèëäýý àðãàç¿é÷ýýð àæèëëàæ áàéíà. Áîëîâñðîëûí òýðã¿¿íèé àæèëòàí, Õºäºëìºðèéí õ¿íäýò
ìåäàëüò, Àðä ò¿ìíèé ãàâüÿàò áàãø)
Îëõîíóóä Õóáààãèéí Öýöýãñ¿ðýí (ÑÁÄ, 143-ð öýöýðëýãèéí áàãø, ѪÁÁ-ä 25 æèë áàãøèëæ áàéíà.
Áîëîâñðîëûí òýðã¿¿íèé àæèëòàí, Õºäºëìºðèéí õ¿íäýò ìåäàëüò)
Áîðæèãîí Íàìæèëûí Ñýðæìÿäàã (ÁÃÄ, 179-ð öýöýðëýãèéí áàãø, ѪÁÁ-ä 23 æèë áàãøèëæ áàéíà.
Áîëîâñðîëûí òýðã¿¿íèé àæèëòàí, Çààõ àðãà÷ áàãø)
Çîõèîã÷òîé õîëáîãäîõ
9915-8825, 8817-7575
horloo_j@yahoo.com
www.yaruusetgegch.com
Íîìûí çîõèîã÷èéí ýðõèéã © 2014 Æàìñðàíæàâûí Õîðëîî
Õýâëýëèéí ýðõèéã © 2014 “ßðóó ñýòãýëãýýíèé ýðèí” ÒÁÁ ýçýìøèíý
BCI õýâëýëèéí ¿éëäâýðò ýõèéã áýëòãýæ õýâëýâ.
ISBN 978-99973-63-13-8

DDC
305.233
X-482

© Ýíýõ¿¿ íîìûã çîõèîã÷ Æàìñðàíæàâûí Õîðëîî áîëîí “ßðóó ñýòãýëãýýíèé ýðèí” ÒÁÁ-èéí
çºâøººðºëã¿éãýýð á¿òíýýð íü áîëîí õýñýã÷ëýí ôîòî çóðãààð, ýëåêòðîí áóþó áóñàä õýëáýðýýð õýâëýí
íèéòýëæ îëøðóóëàõûã õîðèãëîíî. Á¿õ ýðõ õóóëèàð õàìãààëàãäñàí áîëíî.
www.yaruusetgegch.com õàÿãààð áèäýíòýé õîëáîãäîîðîé.

ÒÀËÀÐÕÀË
2006 îíîîñ “ßðóó ñýòãýã÷” õ¿íèé õºãæëèéí àíõíû ñîíèíã ýðõëýí õýâë¿¿ëæ, îþóòàí çàëóóñûí
í¿äèéã íýýæ, ñýòãýëãýýíèé øèíý ýðèíã òàíèóëñàí òóñ ñîíèíû ýðõëýã÷ Æ.Ëóâñàíäîðæ,
2008- 2009 îíä ßðóó ñýòãýã÷ ñîíèíû äýðãýäýõ “Õºãæèë” õ¿íèé õºãæëèéí òºâèéã áàéãóóëàí,
ýõ îðíûõîî èðýýä¿é áîëñîí çàëóóñûí õºãæëèéí òºëºº ñýòãýë íýãäýí õàìòðàí àæèëëàñàí
Ò.Ãàíòóëãà, Î.Áóëãàíõàíãàé, Ì.Íîìèíñóâä, Á.Õàëèóí, Á.Õàíäìàà, Ã.Íàñàíöýöýã, Õ.Íîìèíçîë,
Ä.Ýðäýíýáààòàð íàð,
2010 îíä “Èíäèãî” õ¿¿õäèéí õºãæëèéí òºâèéã áàéãóóëàõ ñàíààã òàëàðõàí õ¿ëýýí àâ÷
äýìæèí òóñàëñàí õàéðò õàíü Ä.Áîëä, õàäàì ààâ Î.Ä¿¿ðýíáèëýã, õàäàì ýýæ Á.Áàÿðñàéõàí,
ýýæ Ì.×èìýäðàã÷àà, õóóðàé ýã÷ Î.Àëèìàà, àõ Ë.Ýíõáàÿð, óóãàí àõ Æ.Áýãçñ¿ðýí, áýðãýí ýã÷
Á.̺íãºíñî¸ìáî, àõ Æ.Ãàíæóóðäàëàé, áýðãýí ýã÷ Ë.Ýíýáèø, îòãîí ä¿¿ Æ.Äàìäèíäîðæ, áýð
ä¿¿ Ã.Ýíõöýöýã, ä¿¿ Ä.Áîëä-Ýðäýíý íàðòàà, òóñ òºâä áàãøèëæ, õàìòðàí àæèëëàñàí çºâëºõ
áàãø Ñ.Äàøìàà, àõìàä áàãø Á.Àëòàíöýöýã, çàëóó áàãø Î.Íàðàí, Ý.Øèíý÷èìýã, ñýòãýë ç¿é÷
Á.Áàò-ªëçèé, òîãîî÷ Î.Ýíõòóÿà íàð,
2010 îíä àíõ óäàà, Ìîíãîë õ¿¿õäèéã ãýðëýí áèåýð íü îíîøèëæ ñóäàëñàí “ªíãºò õ¿¿õä¿¿ä”
àÿíä íýãäýí õàìòðàí àæèëëàñàí “Àóðà ñòóäè”-èéí çàõèðàë Æ.Îòãîíáààòàð, 2010 îíä
“Ìàíäóõàé õàòàí” ÕÕÊ-èéí 20 æèëèéí îéä çîðèóëàí “Ìàíäóõàé õàòàí ýýæ¿¿ä” àÿíû õ¿ðýýíä
çîõèîãäñîí “Àç æàðãàëòàé ñàéõàí ãýð á¿ëèéã á¿òýýí áîñãîõ àðãà óõààí” ñýäýâò çàëóó÷óóäàä
ãýð á¿ëèéí áîëîâñðîë îëãîõ öóâðàë ëåêöýíä õàìòàð÷ îðîëöñîí ãàâüÿàò áàãø Ö.Ò¿âøèíòºãñ,
ÀÁÒÀ àõìàä áàãø Ä.Íîííà, ãýð á¿ë ñóäëàà÷ Ë.Íàðàíòóÿà,
2010 îíîîñ “Øèíý ¿åèéí õ¿¿õä¿¿äèéí çàí áàéäàë, õàíäëàãûã èëð¿¿ëýõ”, “Ýöýã ýõ÷¿¿äèéí
õ¿¿õýä õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ àðãà áàðèëûã èëð¿¿ëýõ”, “Àõìàä áàãø íàðò òóëãàìäñàí àñóóäëûã
èëð¿¿ëýõ” çýðýã áèäíèé ñóäàëãààíä èäýâõè ç¿òãýë ãàðãàí õàìòðàí àæèëëàñàí ÁÃÄ-í
179-ð öýöýðëýãèéí áàãø Í.Ñýðæìÿäàã, Õ.Íàðàíæàðãàë, 120-ð öýöýðëýãèéí áàãø
Ö.Îþóí÷èìýã, Ý.Çîëçàÿà, 114-ð öýöýðëýãèéí àðãà ç¿é÷ Ä.Ãàíöýöýã áîëîí íèéò áàãø íàðò,
ÁÃÄ-í 85-ð öýöýðëýãèéí áàãø Ý.Øèíýñî¸ë, Á.Îþóí÷èìýã, ÑÕÄ-èéí 104-ð öýöýðëýãèéí
áàãø Ç.Ëèéíà, Ì.ªñºõáàÿð, ÑÁÄ-í 143-ð öýöýðëýãèéí ýðõëýã÷ Õ.Òýãøçàÿà, áàãø
Õ.Öýöýãñ¿ðýí, 75-ð öýöýðëýãèéí àðãàç¿é÷ Ã.Óóãàíæàðãàë, ×Ä-í 83-ð öýöýðëýãèéí ýðõëýã÷
Æ.Áààñàíñ¿ðýí, áàãø Î.ªëçèéòîãòîõ, 87-ð öýöýðëýãèéí àðãàç¿é÷ Ð.Ëõàìõ¿¿ áîëîí
íèéò áàãø íàðò, 103-ð öýöýðëýãèéí ýðõëýã÷ Ä.Áóÿíõèøèã áîëîí íèéò áàãø íàðò, 39-ð
öýöýðëýãèéí ýðõëýã÷ Á.Îþóíãýðýë áîëîí íèéò áàãø õàìò îëîíä, ÁÇÄ-í 129-ð öýöýðëýãèéí
ýðõëýã÷ Ñ.Àëàãàà áîëîí íèéò áàãø íàðò, Óâñ àéìãèéí Óëààíãîì ñóìûí 2-ð öýöýðëýãèéí
ýðõëýã÷ Ç.Óóãàíáàÿð áîëîí íèéò áàãø íàðò, Äîðíîä àéìãèéí Õýðëýí ñóìûí òýðã¿¿íèé 11-ð
öýöýðëýãèéí áàãø Ä.Îòãîíáàÿð íàð,
“Øèíý ¿åèéí õ¿¿õýä õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ àðãóóä”, “Õ¿¿õýä- ýöýã ýõèéí òóñãàë” öóâðàë ñóðãàëòûã
õàìòðàí çîõèîí áàéãóóëæ, ýöýã ýõ÷¿¿ääýý øèíý ¿åèéí õ¿¿õäèéí îíöëîã áîëîí õ¿¿õýä
õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ ýåðýã àðãà áàðèëä ñóðàëöàõ áîëîìæ îëãîñîí ×Ä-í õàðúÿà 12 äóíä ñóðãóóëü
áîëîí ×Ä-í 9-ð öýöýðëýã, 39-ð öýöýðëýã, ÁÇÄ-í 129-ð öýöýðëýã, ÑÁÄ-í 143-ð öýöýðëýã,
ÑÕÄ-í 104-ð öýöýðëýãèéí õàìò îëîí,
“Ñàéí ìóóã ÿëãàÿ!” íîìûí ñàíààã òàëàðõàí õ¿ëýýí àâ÷ òóñ íîìûí çóðàà÷ààð àæèëëàñàí
çóðàà÷ Â.Óíäðàà, õÿíàí ø¿¿æ, çºâëºñºí ×Ä-í 39-ð öýöýðëýãèéí àðãàç¿é÷ Ñ.Äàøìàà, ÑÁÄ-í
143-ð öýöýðëýãèéí áàãø Õ.Öýöýãñ¿ðýí, ÁÃÄ-í 179-ð öýöýðëýãèéí áàãø Í.Ñýðæìÿäàã, “ßðóó
ñýòãýëãýýíèé ýðèí” ÒÁÁ-ûí òýðã¿¿í Æ.Ëóâñàíäîðæ, íîìûí ôîòî çóðàãèéã ìýðãýæëèéí
ò¿âøèíä àâ÷ ºãñºí Íüþ Ìåäèà Êðåéòèâ Ñòóäèéí çóðàã÷èí Õ.¯íýíáàÿð íàðòàà áîëîí òóñ
íîìûí òàëààð ñýòãýãäëýý áè÷èæ, ¿íýòýé ñàíàë çºâëºãºº ºãñºí õ¿í á¿õýíä ã¿í òàëàðõàë
èëýðõèéëüå!

Çîõèîã÷

Æàìñðàíæàâûí Õîðëîî