You are on page 1of 17

a aar een nieuwe parochie

Vroegste geschiedenis

Een duizendtal jaren geleden strekte zich ten oosten van Mechelen tot Duffel en tot voorbij Heist-op-den-Berg een
groot woud uit tussen de Dijle en de beide Neten. Dat was het Waverwoud: het was een ruw en verlaten gebied
met aan de zuidkant een lager gedeelte vol moerassige putten en meren. In deze wildernis hadden zich op de
meest geschikte en droge plaatsen de eerste kleine Frankische gemeenschappen gevormd. Een driehoekig plein met
een poel in 't midden en met enkele schamele woningen eromheen vormde de bescheiden dorpskern.
In het Waverwoud lagen drie Waverdorpen: Onze-Lieve-Vrouw-Waver, Sint-Katelijne-Waver en Sint-Niklaas-
Waver. In het zuidoostelijke gedeelte van Sint-Niklaas-Waver lag het gehucht Grasheide, wat in Putte door
iedereen uitgesproken wordt als "Gèshaa".

Er zit een tegenspraak in de naam Gras-heide: een heide waar gras groeit, is immers moeilijk
aanneembaar.
De historicus Kanunnik Doctor M. A. Nauwelaerts ging op zoek naar de oorsprong van deze
contradictie. We citeren uit zijn kleine studie, die gestaafd werd door vakkundige opzoekin-
gen in betrouwbare documenten: "...In het testament van augustus 1827, geschreven door de
Putse pastoor Bernardus Martinus Speeckaert staat heel duidelijk: Gasheyde."
Zoals het meermaals gebeurt, is hier de plaatsnaam onafscheidelijk verbonden met de fami-
lienaam. In dit geval betreft het de familie Gast, die goederen te Putte bezat, gelegen in het
zuidwesten van de gemeente.
Volgens de stichtingen van jaargetijden, vermeld in het oudste manuaalboek van de
parochiekerk Sint-Niklaas van Putte (1556, authentieke kopie in 1594) zijn er drie generaties
Jan Gast geweest: "die van Jan Gast, van den middelen Jan Gast en van den lesten Jan Gast."
Een manuaalboek is een schriftje waarin alle verplichtingen over missen en plechtigheden van
pastoors opgetekend zijn: de jaargetijden, weekse missen, de loven enz.
Over deze stichtingen zijn ook nog een schepenbrief van de schepenen van Schriek en
Grootlo, 5 februari 1571, bewaard en over de fundatie van "Jan Gast" een reeks extracten
uit oude manuaalboeken, die teruggaan tot het jaar 1448:
Extrckt vwijt seker manuaelboecken
Hebbende den titel als hier naer volcht.
Item int jaer xiiijcxlviij xxv dage in meij is gemackt
Den chijns ende pacht toebehorende den H.Gheest van
Putte hier nae bescreven, inden eersten alwaer
Staet folio 9° articulo 5° als hier naer volcht, ende was
Gescreven op het percament met duijster letteren
Die qualijck waren om lesen.
Ittem Jan Gast over Willem Gast over Wouter Pauwels
➤ "Oudste vermelding van Jan
Gast in een extract uit een ma- Goet was vijff quarteel roxs, repeto v quarteel roxs.
nuaalboek dd. 25 mei 1448." Extrackt vwijt een ander manuael boeck
Oock in het percament cui titulus
Dit is het oude heijlige gheest

9
De gemeenteraad besluit tevens aan Schriek te vragen voor enige jaren de noodzakelijkheid zich zal voordoen van eenen
een vijfde tussen te komen in de kosten, aan de Bestendige onderpastoor te benoemen op Grasheide en dat het plan met dat
Deputatie te vragen plans op te maken en subsidies aan te vooruitzicht is opgemaakt..." Het bestek bedroeg 20 060 fr.
vragen bij provincie en staat. De werken vingen aan op 15 april 1909 en waren voltrok-
Met eenzelfde argumentatie besliste de gemeenteraad van ken op 1 oktober 1909.
Schriek op 13 december 1906 tussen te komen in de kosten Belangrijk om weten is dat blijkbaar - in tegenstelling tot de
voor een vijfde. gronden voor het kerkhof - deze voor de pastorij nooit zijn
De gemeenteraad van Putte van 31 juli 1907 keurde de plans afgestaan aan de gemeente. Dit brengt mee dat de pastorij is
en het bestek goed. De gemeente overwoog "dat binnen gebouwd door de gemeente op gronden, eigendom van de
kerkfabriek.

Het kerkhof
Op 1 november 1906 richtte pastoor Van Eyck een schrij-
ven aan de gemeente met het verzoek een kerkhof in te
richten op Grasheide.
De gemeenteraad van Putte dd. 19 december 1906 over-
weegt dat het nodig is om een kerkhof op te richten:
"...daar men de lijken dier parochianen zeker op meer dan 5
kilometers afstand moet vervoeren of overgedragen worden..."
en dat de kerkfabriek in het bezit is van de nodige gronden Zicht op het oude kerkhof en de pastorij.
welke kosteloos aan de gemeente zouden afgestaan worden.
Men overweegt aan Schriek te vragen om te delen in de
kosten en de deputatie te verzoeken de grond te laten
onderzoeken en plannen op te maken.
De Schriekse gemeenteraad van 13 december 1906
besluit voor een vijfde tussen te komen in de oprichting
en onderhoud van een kerkhof op voorwaarde dat er
ook voor een vijfde tussenkomst is in de opbrengst van
de grondvergunningen.
Op 30 mei 1907 vergadert de kerkfabriek en meent
"...dat, daar de grond reeds is goedgekeurd door de
bevoegde overheid en daar 't gedacht van de geefster
geweest is dat dien grond voor kerkhof zou dienen, de
grond kosteloos af te staan aan de gemeenten Putte en
Schriek, ten voordele van Staat, provincie en gemeenten
voor het op te richten kerkhof."
De geneeskundige commissie van Mechelen brengt
op 11 april 1907 gunstig advies uit over de bodem
en stelt na onderzoek ter plaatse dat "...De aange-
duide grond ligt tegen eenen nieuwe steenweg en is
een weinig boven de aanpalende landen verheven.
Onder eene laag plantenaarde van ruim 25 cen-
timeters dikte, treft men tot eene diepte van meer
dan twee meters enkel zavel aan. In twee der drie
putten die men had laten graven, was tydens het

Toelating om overledenen te begraven op het kerkhof naast de kerk. Uniek zicht op de kerk en de ommuring - de "kerkestikken" - omstreeks 1936.

40 41
Mogelijk zijn er wel conflicten geweest, want het Pieter Leo Jan Aertssens
zelfgeschreven gedicht op zijn doodsprentje laat wel enige Deze kwam op 4 maart 1946 als vierde pastoor naar
verbittering doorschemeren. Grasheide. Hij werd geboren te Antwerpen op 27 juni 1908
en priester gewijd te Mechelen op 26 december 1931. Hij
'n Priesterleven. overleed op 5 september 2002 in het RVT Sint-Jozef te
Het priesterleven kan soms zwaar zijn Heer, Wiekevorst.
wanneer zelfs d'overheid niet wil verstaan In een in memoriam konden we lezen: “Pieter Aertssens was
dat al het tobben en het denken priester in hart en nieren. Vanaf jonge leeftijd groeide bij
dat al het zwoegen en het werken hem het verlangen om priester te worden. Meer dan 10 jaar
dat alles is voor U gedaan. gaf hij les aan het Onze-Lieve-Vrouwcollege en de handelss- Pastoor Aertssens wordt feestelijk in zijn parochie binnengereden.
chool van Boom. In 1944 werd hij onderpastoor te
Het leven kan soms zwaar zijn Heer, Huldenberg en in 1946 - voor meer dan 30 jaar - pastoor te
wanneer men dertig, veertig jaar Grasheide. Hier lag zijn levenswerk. Hij hield van zijn paro-
altijd in Uwen dienst gestaan, chianen en van de streek zoals dat een goede herder past.
nog geen attentie krijgt van hen, Pastoor Aertssens was punctueel en zijn liturgie was altijd
die Uw vervangers zijn in 't aards bestaan. fijn verzorgd. Hij kwam er voor uit trouw te zijn aan kerk en
Het leven kan soms pijn doen Heer, Vaticaan. Dit maakte dat hij afkeurend kon staan tegenover
wanneer het lichaam afgekracht voorbarige vernieuwingen. Sommigen omschreven hem als
u zegt: 't is tijd, ga heen, beslist iemand met gezag. Achter zijn correctheid schuilde veel
en dat men dan te horen krijgt liefde en pastorale bezorgdheid. Je wist wat je aan hem had.
we hebben ons in u vergist. Hij was trots en fier Vlaming te zijn. Op zijn priesterkelk
staat te lezen: "Alles voor Vlaanderen en Vlaanderen voor
Het leven kan soms pijn doen Heer Christus." Na zijn rijk herdersschap in Grasheide, was hij 20
wanneer ge op of ziek of ouder bent jaar aalmoezenier in het rusthuis Heilige Familie te Heist-
en veel van hen die in U dienst staan Heer op-den-Berg. In 1993 verhuisde hij naar het RVT van Massale belangstelling aan het Bareeltje bij de blijde intrede van pas-
en naar Uw woord ons broeders zijn, Wiekevorst waar hij nog 9 jaar verbleef. Op tweede kerstdag toor Aertssens.
niet eens een daad van broederliefde stelt. 2001 droeg hij daar zijn laatste mis op ter gelegenheid van
1943; Pater Gerard Van Looy, pastoor Demarsin
zijn - dag op dag - 70-jarig priesterjubileum.
en pater August Bruynseels. Het leven kan soms schoon zijn Heer, Op 5 september 2002 is hij vredig ingeslapen."
wanneer we doen wat Gij hebt voorgedaan, Pastoor Aertssens was een rustig en stipt man, die zorgde
het vieren van het eucharistisch maal voor een mooie communiebank en biechtstoelen in neo-
waar Gij U geeft, lichaam en bloed romaanse stijl. Hij kocht de zaal "Ons Huis" aan als parochie-
aan hen voor wie Gij hebt geboet. zaal, werd bouwheer van een nieuwe parochiezaal. Onder
zijn herderschap werd ook een nieuw kerkhof aangelegd.
Het leven kan soms schoon zijn Heer, Over zijn kleurenblindheid zijn een paar anekdotes bekend:
wanneer een kind, een mens ons schenkt aangezien hij de kleuren van de aardrijkskundige kaarten
een warme blik, een gulle lach, een blijde groet, niet kon onderscheiden, moest hij in zijn onderwijsperiode
omdat men Gods gezant erkent, terugvallen op een pientere, betrouwbare leerling om dan de
die door zijn hand kleuren stiekem in potlood te noteren!
maar door Uw kracht de vrede brengt. Ook in zijn parochiewerk speelde zijn kleurenblindheid hem
parten: in de liturgische gewaden had hij de kleur laten In de stoet bij de intrede van pastoor Aertssens: juffrouw Pauline,
Het leven kan nog schoon zijn Heer. innaaien en bij huisbezoeken had hij steevast problemen als Hilda Van de Weyngaerdt, Maria Saellaerts, Maria Van Camp,
Jeanne Bosmans, Elsa Van Aken, Anna Van de Weyngaerdt, Angèle
Zelfs met de avond in 't verschiet men hem naar ‘het huis met die groene deur stuurde’!
Sweeck, Florentine Sweeck, Malvine Vermeulen, Leonie De
omdat op 't einde van die bedevaart Einde jaren ’40 besloot pastoor Aertssens om een dennenbos
Ceuster, Margaretha Baetens, onbekend, Maria Van Hove,
Gij ons verwacht in alle heerlijkheid aan te planten op een deel van de parochiegronden in het cen- Leopoldine Op de Beeck, Simone De Windt, Malvine Volkaerts,
met als geschenk, de plaats bij U bereid. trum van het dorp. Wellicht speculeerde hij op de opbrengst van Rachel Van der Veken, Malvine Verreth, Anna De Wachter, Irmine
A. Demarsin het dennenhout ten behoeve van gerief en stutmateriaal voor de Verreth.
steenkoolmijnen. Vol trots zag mijnheer pastoor dat zijn jonge

56 57
De priesters worden betaald door de staat. Daar heeft Napoleon voor gezorgd.
De leden van de kerkfabriek komen regelmatig samen. Een bondig verslag van elke vergade-
ring vinden we terug in het eerbiedwaardige notulenboek. Voor de jaarlijkse begroting en
het financieel verslag zijn er speciale documenten beschikbaar.
Louis van Stienekes vertelt uit de vroegste geschiedenis van de parochie: “Den eerste pastoor
was Van Eyck. Daar heb ik mijn plechtige communie bij gedaan. Dat was nen brave mens
maar ne kwaaie mens ook. Want als er ene kwam preken, en vroeger stonden ze vanachter en
dat stond daar toen vol en hij ging achterom. De mensen bleven staan in plaats van op ne stoel
te gaan zitten. Dan moesten ze geen stoelgeld betalen. En dan ging hij eens langs achter kijken
en Nare Liekens heeft er nog ne slag van tegen zijn oren gehad: gij zijt er ook altijd bij zei de
pastoor. Dat waren altijd dezelfste die daar stonden. Hij kwam achterin en dan schoten ze alle-
maal naar voren. En Jefkesdikke ging om stoelgeld rond. De vader van Polleke van Jefkesdikke.
En Sis De Preter dat was nen oude vent die altijd schrijnwerker was geweest, want die heeft den
biechtstoel gemaakt en de preekstoel. Gratis gemaakt. Allemaal
met de hand. En als Jefkesdikke rondging, dan stompten ze
tegen Sus want die lag te slapen. En als er ene was die niet kon
betalen zei Jefkesdikke: ‘Ga dan van die stoel maar af’. Vroeger ➤ Aanstelling van de leden van
had ge stoele in de kerk staan daar moest ge jaarlijks van betal- de kerkfabriek door de kerkelijke
en. Mensen hadde nen eigen stoel en daar mocht ge niet gaan overheid.
Gezien het Koninklijk besluit van
opzitten. Dat werd veel gedaan. Dat waren meestal zwarte
1 september 1905 bevattende de
stoelen en met kleine koperen nageltjes de naam. En ge had er oprichting der succursale paro-
ook met kussentjes. Monsieur had van voor op de eerste rij ook chie van den H. Gerardus Majella
enen staan. Den tweede pastoor was Lavrijsen en den derde was in het gehucht Grasheide onder
Demarsin en dan Aertssens. T’ waren allemaal goei. Den beste de gemeenten Putte en Schriek.
dat er was, was Demarsin. Dat was nen echte volksmens. Dat Overwegende dat, ingevolge van
was nen echte duivenmelker. Ze waren duiven aan’t keuren en artikel 2 van gemeld koninklijk
Suske zei tegen hem: gij kijkt niet naar de ogen En de pastoor besluit een Fabrieksraad van deze
succursale moet genoemd wor-
zei: ‘Als ik nu ne zwarte frank heb of ne witte, welk is dan den
den, in overeenkomst met artikel
beste?’ Hij wou zeggen: de ogen, dat speelt gene rol. En als ze 6 van het Keizerlijk Decreet van
aan het kegelen waren en hij ging daar voorbij dan dé hij alle 30 december 1809: hebben wij
gauw eens mee voor een pint.” goedgevonden te noemen, gelijk
wij door deze noemen tot leden
van den bovenvermelden Raad,
de Heeren Van Uffel Adrianus,
rentenier te Schriek; Bogaerts Jo-
sephus Dionysius, landbouwer te
Putte en Geens Joseph, land-
bouwer te Putte, die volgens de
ons toegekomen inlichtingen, de
vereischte hoedanigheden daar-
toe bezitten. Deze Heeren zullen
hunne bediening uitoefenen met
de twee leden door den Heer
Gouverneur der Provincie Ant-
werpen te noemen.
Gegeven te Mechelen, den 7
october 1905
P.L. Goossens. Aartsb. van Me-
chelen
Herinneringsprentje van Petrus Bosmans. Bij bevel Arm. Lonein, sec.

76 77
1906 19 mei
Mevr. de Wouters de Bouchout schenkt een perceel grond dat gunstig gelegen is om er een
kerk op te bouwen. De kerkraad aanvaardt de gift.
1907 30 mei
Buitengewone zitting van de raad: Bespreking van het bouwen van een nieuwe kerk.
De Raad besluit kosteloos grond af te staan voor een kerkhof.
1908 19 januari
1. De plannen voor de nieuwe kerk van Mr. Careels met een bestek van 86898,90 franken
worden goedgekeurd.
2. De financiële middelen (toelagen, inbreng van Putte en Schriek, eigen inbreng) worden
toereikend bevonden. Toch wil men: "De Provincie en de Staat nog ootmoedig te verzoeken
toelagen te willen verlenen tot het bedrag der ontbrekende som in aanmerking nemende de
noodzakelijkheid van den bouw en de weinig middelen bestaande in eene nieuwe opgerichte
Parochie, grotendeels samengesteld uit geringe menschen."
1908 5 april
De Heer Minister van Rechtswezen laat via de gouverneur weten dat de grond voor een
kerkhof niet kosteloos mag worden afgestaan. De kerkfabriek van Grasheide besluit dan de
grond af te staan voor de geschatte waarde van "...drijhonderd franken..."
1909 1 april
De aanbesteding van de kerk wordt toegekend aan
de Heren Buisseret en Verhoeven mits de som van "…85830 franken..."
1952 Zaal "Ons Huis" wordt aangekocht voor
200 000 fr. en 35 000 fr. beschrijfkosten.
Het gezin van Jef Geens, medestichter van de parochie en lid van de kerkfabriek: Bertha (Bekke), Frans (Zone De zusters kopen de zaal in de school.
van de Geens), Stephanie (Nieke), Jef Geens, Jules, Philomena (Meen), Florentina Engels, Elisabeth (Lies) en 1955 18 september
Irma (Maria (zuster Heliodora ontbreekt) omstreeks 1918. Toewijzing van de werken voor de herstelling van
het kerkdak aan de firma Frans & François Heyndrickx
van St-Niklaas voor de prijs van
231 803,50 fr. De werken werden in de loop
Voorzitters van de kerkfabriek van Grasheide van 1956 uitgevoerd.
Adriaan Van Uffel 22 oktober 1905 tot overlijden 1955 Nieuwe communiebank en biechtstoelen
Constant Vermeylen van 2 juli 1916 tot 4 april 1920 in de stijl van de preekstoel en het hoofdaltaar.
Petrus Bosmans van 4 april 1920 tot 8 april 1945 1968 Kruisweg in terracotta: 37 500 fr.
Louis Bosmans van 8 april 1945 tot 07 april 1968 1968 Nieuw altaar
Jules Van Looy van 7 april 1968 tot 22 augustus 1976 (58 000 fr.) gemaakt door vader en zoon Damen uit
Frans Vervloesem van 2 januari 1977 tot 6 juli 1986 Antwerpen. Er werden onderdelen van de commu-
Jozef De Veuster vanaf 6 juli 1986 niebank gebruikt. Credenstafel 29 000 fr.
Gegevens uit het verslagboek van de kerkfabriek. Cezenaar 24 000 fr.
1905 1 september 1976 4 juli
Eerste blad van het verslagboek van de kerkfabriek. De Kerkraad vraagt de toelating om schilderwerken uit
INSTELLING EN SAMENSTELLING VAN DEN KERKENRAAD DER PAROCHIE te voeren. Er komt een begrotingswijziging voor de
GRASHEIDE OPGERICHT DOOR KONINKLIJK BESLUIT VAN 1 SEPTEMBER 1905 aankoop van een elektronisch orgel met zitbank.
1905 22 oktober 1978 9 januari
Instelling van de Raad Aanvang van de schilderwerken in de kerk. De zus-
Tijdens deze vergadering wordt het besluit van de gouverneur tot benoeming van twee leden ters van Putte-centrum schenken een groot kruis
van de Kerkraad, nl. Jacobs Jan-Baptist en De Wachter Victor, beiden van Putte, voor boven het altaar, een mooie kruisweg en een
meegedeeld. Adriaan Van Uffel werd tot voorzitter gekozen en Bogaerts Josephus Dyonisius orgel.
werd de eerste secretaris.
Statie uit de terracotta-kruisweg.

78 79
b orlogen
Binnen de 100-jarige geschiedenis van onze parochie situeren zich ook twee wereldoorlogen.
De getuigen die de miserie van deze zwarte periodes aan den lijve ondervonden worden schaars. De littekens
blijven, maar de tijd smeerde de balsem van verwerken en vergeten over de feiten.
Wij noteerden, los van elkaar, een aantal dingen, die nu ver weg en niet zo wereldschokkend lijken, maar die ons
misschien toch aanzetten tot bezinning over en relativering van onze eigen dagdagelijkse problemen.

Naar het leger voor de Eerste Wereldoorlog

Jan Van der Veken vertelde dat hij in 1909 moest gaan loten te Heist-op-den-Berg. Met
milde humor, maar ook met Grasheidens realisme evoqueert hij de sfeer van toen: "...We
waren gekomen op het einde van 1909. Al kan de jonkheid van vandaag het moeilijk geloven,
maar het was loten gaan. Dat gebeurde jaarlijks rond Lichtmis. Twee maanden van tevoren
moest men zich aanbieden, het is te zeggen u laten meten en wegen. Dat was daags na Putte
jaarmarkt en dat heb ik ook meegemaakt. We waren in Putte met 53 mannen. Die tijd was de
mode een moustache te dragen en hier en daar was er al ene die ze kon krullen. Er werd dan
hard getrokken aan de neige pijltjes op hun bovenlip. Ik voelde bij mij nog niks als ik erover
wreef.
Als men zich was gaan aangeven, de voorbode van te gaan loten, dat wilde nogal wat zeggen.
Het loten gebeurde te Heist-op-den-Berg. Alle dorpen van het kanton waren verenigd.
Die dag trok iedereen al zingend in groten getale erop af.
Zij die erin geloot waren bleven samen, zij die eruit geloot waren ook . Elke groep had er zijn
afzonderlijk liedje voor. Ze lieten zich dan met rozen besteken, van onder tot boven en er werd
dan voor drie dagen gezongen en gebrast. Hoe hezer ze waren, hoe meer ze dachten man te zijn.
En het ging als volgt:
"En piottekens die moeten er wezen,
en piottekens moeten er zijn,
en zolang we zullen leven
zullen er piottekens zijn."
En als ze dan zo drie dagen hadden rondgebrast, was er geen enkel kind die het niet kon na-
zingen. Natuurlijk werd er door die huisgezinnen veel plezier of verdriet gemaakt, al naarge-
lang ze eruit of erin geloot waren.
In 1903 moest onze Lowie loten. Allé, ik en ons Marie naar de mis. Het dichtste bij was naar
Beerzel. Door onderweg veel te gapen naar de lotelingen die optrokken, kwamen we in de mis
aan als ze bijna uit was. Onze Lowie lootte erin. Daar hij niet kon gemist worden heeft ons dat
veel geld gekost om hem thuis te houden, en dat door onze schuld dachten we, omdat we de mis
verzuimd hadden.
Voor degenen die in 1890 geboren waren, kwam de tijd dichtbij. Maar hola, op einde december
stierf de koning en het loten was afgelopen. Was dat niet erg voor de jongens die van tevoren op
elkander riepen: "Zeg jongen , nog zoveel weken of dagen en we zijn erbij!" Dat is nu ineens rats
afgelopen. Het was erg..."

102 103
jaren geleden actief is gezocht naar de familie van Alfons
De Eerste Wereldoorlog november 1918 werd er geen opeising gedaan.
Een aantal jonge mensen waren in het leger. Hun familie Geleyns, maar tevergeefs.
bleef de hele tijd zonder nieuws van hen. Na de Wapen- In het boek van Frank Seberechts "Er was Vlaamsch
Over de toestand te Grasheide tijdens de Eerste Wereld-
stilstand van 11 november bereikten de droeve berichten leven..." over de Vlaamse beweging en Vlaams-Nationalisme
oorlog kunnen we weinig opvallende gebeurtenissen ver-
over de gesneuvelden het dorp. in Beerzel, Grasheide, Peulis en Putte (1914-1940) lezen we
melden. Zoals voor gans de Belgische bevolking zal die pe-
Alfons Geleyns, geboren te Rotselaar op 30 januari 1887, dat op dinsdag 4 september 1928, ter gelegenheid van
riode voor de mensen van Grasheide een harde tijd geweest
soldaat van de Derde Carabiniers is in Grasheide voor het Grasheide kermis er een dodenhulde was op het graf van de
zijn. Het was een voortdurende opgave om voor voldoende
vaderland gesneuveld op 25 september 1914. Hij werd be- gesneuvelde soldaat Alfons Geleyns. Het sermoen van pas-
voedsel en kleding te zorgen. Daarbij kwamen nog de ver-
graven op het kerkhof rond de kerk van Grasheide en later toor Joseph Lavrijsen leidde tot incidenten met de aan-
plichtingen van de bezetter voor het leveren van voorraden
mee overgebracht naar het nieuwe kerkhof. Jarenlang was wezige Vlaams-nationalisten. Ward Hermans, een van de lei-
aan het Duitse leger. Vooral het opeisen van de paarden
het graf van Alfons Geleyns de plaats waar de oud-strijders dende figuren, nam buiten de kerk het woord om het
kwam hard aan bij de landelijke bevolking. Die dieren waren
naartoe trokken om hun gesneuvelde strijdmakkers te betoog van de pastoor te weerleggen. Er moet heel wat
immers onmisbaar bij het bewerken van het land.
gedenken en te huldigen. polemiek gevoerd zijn over die kwestie.
De Duitsers zijn in 1918 de inventaris van de klokken
Denise Cornelis herinnert zich: "...De soldaat die op De hulde aan de oud-strijders op 11 november aan het graf
komen maken. Omwille van de Wapenstilstand op 11
van Alfons Geleyns vond plaats tot in de jaren zeventig.
Toen de meeste bezielers van deze dodenhulde ook gestor-
ven waren, hield deze traditie op te bestaan.
Uit het dagboek van Jan Van der Veken: "...Ons leven werd
losser, met het schoon vooruitzicht dat onze schuld bijna afbe-
taald was. God almachtig, de oorlog brak uit en we werden
nogal gedrild door die smerige Duitsers. Alle jonkheid van 16
tot 45 jaar moest maandelijks de ‘control’ passeren. En wee
degenen die niet gehoorzaamden! Velo rijden was verboden en
de kermissen werden afgeschaft. Kennismaken met een gezellin
was onmogelijk. Onder die vier oorlogsjaren is bij mijn weten
geen enkel paar getrouwd. Ge zou zeggen, dat kan de jonkheid
geen vier jaar uithouden. Roggebrood, patatten en botermelk
eten daar gaf ik niet om. Hoevelen hebben niet aan de
Hollandse grens hun leven gelaten..."
Veel details over soldaten van Grasheide die meevochten in
de "Grote Oorlog" hebben we niet kunnen opsporen. Als
Het graf van de gesneuvelde uit de Eerste Wereldoorlog op het kerkhof voorbeeld van wat ook nog andere jongens van ons eigen
van Grasheide. Grasheide kunnen meegemaakt hebben, reconstrueerden we
de militaire loopbaan van een van hen.
Grasheide begraven ligt, is in de ergens aan de Korte Wel- Jan Frans Bogaerts Oudstrijder van 14-18
vaart gesneuveld. Hij werd jarenlang door de oud-strijders Jan Frans Bogaerts was een telg uit het geslacht van
herdacht. Tante Mitje zorgde telkens voor een bloemstuk van "Spiekes" (Sus van Spiekes). Hij werd geboren te Putte op
witte chrysanten en eikenbladeren. De fanfare trok na de mis 13 maart 1891 en overleed aldaar op 19 maart 1967. Hij
naar het kerkhof en speelde de Brabançonne als eerbetoon. Ik volbracht zijn militaire dienst in de periode 1911-1912. Zijn
geloof zelfs dat pastoor Aertssens ook mee ging naar het kerkhof militair zakboekje vermeldt dat hij 1,72 m groot was,
om een gebed uit te spreken..." donker haar had en zijn stamnummer was 17 138. Bij het
Volgens Jan De Vocht werd de man dood aangetroffen uitbreken van de Eerste Wereldoorlog in 1914 werd hij,
tegen het huis van Jules Rymenants (Juul Mol), gelegen op zoals alle reservisten, terug opgeroepen.
de hoek van de Bakestraat en de Putsebaan, schuin tegen- Zijn strijdersleven als frontsoldaat zag er als volgt uit:
over café Klein Kontich. 5 januari 1915: tegenwoordig in het korps: 2de Cavalerie-
Oud-burgemeester Georges Jennen zegt: "Ik stond er inder- divisie / 3de Brigade / 1ste Regiment der Gidsen / 1ste
Ook op de Blenzehoeve waren de paarden opgeëist en daarom gebruikte men andere lastdieren: een muilezel en een os. We herkennen Jan, Mandus tijd op dat het graf onderhouden werd en dat er op 1 en 11 Escadron / ruiter 2de en 1ste klas.
en vader Sooi Van der Veken. november een bloemstuk op gelegd werd." Hij weet ook dat er 28 mei 1917: gekwetst te Stuivenskerke

104 105
en dat
at ik u wet
Met deze la
ond zijn
og goed gez
wij allen n
lfde.
van u hetze
en ik denk
ordig veel
er tegenwo
Aangezien
orlog,
ordt van o
gesproken w zinken.
w ij o n ze moed niet
laten
3 juni 1917: overgebracht naar het hospitaal te Adinkerke r voort.Sus, het is te wenschen dat gij uw geld in gerustheid moge opleven en binnen enige dagen met veel
altijd maa
Wij werken an- moge thuiskomen. Een goede dag in naam van heel ons huisgezin.
3 juni 1917: doorgestuurd naar het hospitaal te Virval e graplezier
ebben wij en
Vandaag h
, denk ik,
22 juni 1917: naar het hospitaal te Reques Jos-Denis Bogaerts, landbouwer te Putte bij Mechelen
en morgen
29 juni 1917: genezen, ontslagen uit het hospitaal, gaat naar de tweede compagnie der mijt gezet,
innenvo-
et overige b
afgedeelden (waarschijnlijk voor rustperiode) zullen wij h Een tweede brief dateert van 8 september 1915
n u re d el ijk goed
19 juli 1917: gekomen van het tweede detachement van de tweede Cavaleriedivisie, gaat eren. Het is Teerbeminden zoon Francis Bogaerts
naar de groepering der gidsen van de tweede Cavaleriedivisie Met groote vreugde hebben wij de 3 september uwen brief ontvangen van 23 juli gedagtekend. Wij
droog. n
gesproke
9 april 1918: gekomen van het eerste Escadron / Groepering der Gidsen en gaat naar het eden week zijn allen nog goed gezond en onze streek is tamelijk rustig.
Gij hebt verl aatde rosse koe hebben wij behouden en die heeft over 14 dagen weer gekalfd en is redelijk goed
mandSus,
opleidingscentrum der Artillerie / vijfde Batterij zal er een
van geld. Ik egen us
. Dgeven.
20 april 1918: gekomen van de vijfde batterij van het opleidingscentrum der Artillerie en
tw in ti g fr anken bijvo van Het kalf zijn wij weer aan 't mesten. De twee jongen meutens die wij hadden zijn ook
gaat naar CI SL AA / batterij der afgedeelden (CI= centre d'instruction, AA =anti-avion) van a a r
ten min 't leven gebleven. Dien grijzen is nu vier maanden vol kalf. Dien witte van de rosse koe heeft
n weerskan
wij zullen va r
aaal...
Hij zou dus in de luchtverdediging terechtgekomen zijn. leven. M ook
moed voort
9 oktober 1918: overgeplaatst naar het 7de artillerieregiment / Eerste Artilleriedivisie met goede Wij
jds hebben kostelijk koren gewonnen, redelijk gewas en goed van stuk, wij bakken er brood van
en n ie t d at het somti
Hij werd met de volgende eretekens bekleed: 8 frontstrepen, herinnerings- en overwin- wij wet arom
gelijk "krems" De aardappelen dat is redelijk, maar niet gelijk verleden jaar. Toen was het iets
rl ij k ka n worden. Da bijzonders op het hoog land, nu zijn ze wat bevrozen geweest. Voeder te velde hebben wij van alles
ningsmedaille, het IJzerkruis, het oorlogskruis met palm, vuurkruis, orde van Leopold II geva a
en om voor
met palm. o g en w ij niet verget wat: beet, raapkolen en peeën, alle goed in de was, redelijk zuiver en tamelijk gemest. Er is nog
m , 's
Via geheime kanalen, die o.a. langs Nederland liepen kon het thuisfront af en toe ez a li g h ei d te zorgenschoonen jonge klaver aankomen tegen het volgend jaar.
onze ziel en
istekenHet
per brief in verbinding komen met de jongens die aan het front waren. In n goed kru hooi in de beemden is dit jaar gemein geweest, het mesten is nu wat moeilijker als vroeger, 't is
morgens ee ff er en en
o po
omgekeerde richting, van achter de IJzer naar huis, was er ook wel contact n aan God wat kostelijker. Het meel voederen aan de koei is ook niet meer gelijk vroeger, varkens worden er
onze werke it va ll en. meer gehouden.
mogelijk. wel goed u weinig
n za l a ll es
da e Bee deckgraanmijt is gedekt geweest niet gelijk verleden jaar. De geburen rijden met enen ezel en
s Op dSus,
ar Ludovicu
Op 3 augustus 1914 schreef Jozef Denis Bogaerts een brief aan zijn zoon, Gij hebt na vanhebben ook een jonge ezel gekocht om mede te rijden.
erd is wij
ven. Zijn pe
Jan Frans Bogaerts, die als reservist opgeroepen was. ook geschre er zijn het
Sus, veelis nu van verleden jaar half oogst geleden dat wij malkander nog gezien hebben, we zijn
a g vo o r g oed weg en
Sus, zond om zo te dzeggen
, twee van
e van een gescheiden, maar niet met het gedacht. Want geen dag gaat er voorbij
Met deze laat ik u weten dat wij allen nog goed gezond zijn en ik denk van a te n b in nengeroepen dat wij u niet indachtig zijn in onze gebeden, en de kinderen naar de kerk sturen om u aan-
sold
n en Fr a ns van Dore
Groene Ja
u hetzelfde. Aangezien er tegenwoordig veel gesproken wordt van oorlog, dachtig te zijn in hunnen gebeden onder de Heilige Mis.
n so o rt en . Ze moeten
laten wij onze moed niet zinken. Wij werken altijd maar voort. Vandaag en ko Sus laten wij ons tezamen onder de bescherming stellen van de Heilige Familie en onze christelijke
Vercammen u kun nen voor-
hebben wij ene graanmijt gezet, en morgen, denk ik, zullen wij het overige er ie ts zo plichten zoveel mogelijk volbrengen. Want er staat in 't evangelie geschreven: zoek eerst het rijk
dat
tog vrezen w il le n
en
ar sommig
binnenvoeren. Het is nu redelijk goed droog. Gods en zijne gerechtigheid en het overige zal u toegeworpen worden.
vallen, ma ie t za l
Gij hebt verleden week gesproken van geld. Ik zal er een mandaat van nog nSus na lijden komt verblijden zegt het spreekwoord, daarom laten wij de moed niet zinken,
at ons land
besluiten d nzen
twintig franken bijvoegen. Dus wij zullen van weerskanten maar met goede de greaangezien wij nu nog goed gezond zijn en wij hopen van u hetzelfde en stellen ons betrouwen op
ten, maar
moeten vech
l tog altijd
moed voortleven. Maar wij weten niet dat het somtijds gevaarlijk kan worden. Gods almacht.
aar het za
Daarom mogen wij niet vergeten om voor onze zielezaligheid te zorgen, 's mor- bewaken. M we er daar
Ik heb gezien dat gij een schoon aplookje (werkje) aan de hand hebt. Tracht dit te behouden. Dit
d el ij k zi jn . Maar als
gens een goed kruisteken en onze werken aan God opofferen en dan zal alles wel scha zal ua zeker
l voordeel doen.
zi jn , d a n zal het nog
f
goed uitvallen. mede vana Sus, een goede dag aan al uwe vrienden en kennissen van onze streek en wensch hun veel geluk in
Gij hebt naar Ludovicus Op de Beeck ook geschreven. Zijn peerd is van zondag voor de toekomst.
gaan. G rash eide (pas-
goed weg en er zijn veel soldaten binnengeroepen, twee van de Groene Jan en Frans van P a st o o r va n Gij hebt gesproken over de jaarmerkten. Die zijn gelijk vroeger geweest, maar wat zedelijker, geen
Den ou d en
st o o r o p rust te
Dore Vercammen en konsoorten. Ze moeten tog vrezen dat er iets zou kunnen voorvallen, en Bruel, pa spel of bal. De jonge mannen besteden hun tijd meest in 't kegelen. Heden is het bij ons kermis.
toor Van d ke rk ) ndaag
is vawordt
Sus Bogaerts als soldaat. maar sommigen willen besluiten dat ons land nog niet zal moeten vechten, maar de grenzen ch to ve r d e Dien het best bezocht van 't volk, maar ook geen bal. Als wij zo mogen blijven voortboeren
re
Grasheide, m te st er ve n
bewaken. Maar het zal tog altijd schadelijk zijn. Maar als we er daar mede vanaf zijn, dan zal ziet, o als het niet slechter wordt, mogen wij zeggen: wij zijn in 't land van belofte, volgens den tijd dien
en. Sus, ge
ook gestorv us
o dbeleven.
het nogal gaan. zijn. Zowij
een oorlog
Den ouden Pastoor van Grasheide (pastoor Van den Bruel, pastoor op rust te Grasheide, recht- moet het g ven, en d
Laten anmet
wij met kloeken moed in Gods naam voorts gaan met ons werk dat wij te verrichten hebben.
a st en vo oral goed le
over de kerk) is vandaag ook gestorven. Sus, ge ziet, om te sterven moet het geen oorlog zijn. Zoo opgep doen wat er
In afwachting van malkander persoonlijk te mogen zien en trachten de hand te mogen drukken
es te n ie ve r al maar
dus opgepast en vooral goed leven, en dan met de besten iever al maar doen wat er voorkomt, en de b zodanig
niets te
of ik ze van nu af gevoelde.
en d a n h ebben wijEen
dan hebben wij niets te vrezen. voorkomt, goed dag in naam van geheel het huisgezin.
Als alles goed gaat denkt gij ook binnen enige dagen naar huis te komen, maar dat zou wel enige Jos Denis Bogaerts
vrezen. gij ook bin
nen
dagen langer kunnen duren. Daarom, als gij de kans hebt, laat het ons nog eens weten hoe het bij o ed g aat denkt Landbouwer te Putte bij Mechelen
Als all es g , maar dat
u tegenwoordig gaat, want van ander mensen praat kunnen wij niet veel geloven. n a a r h u is te komen
enige dagen nen duren
.
e d a g en langer kun
ig
zou wel en t, laat het
ons
, a ls g ij d e kans heb
Daarom u tegenwoo
rdig
w et en hoe het bij
nog ee n s at kunnen
106
n a n d er mensen pra 107
va
gaat, want
eloven.
11 november 1918 Tot eeuwig aandenken der gesneuvelde helden van Grasheide: tweede bataljon van het regiment zich door het eerste
1914-1918 Emiel De Keuster, Leopold Roggemans, Alfons vijandelijke vaandel buit te maken op het Duitse
In een treinwagon nabij Compiègne wordt op de 11de dag Van Roosbroeck, Juul Verreth, Florimond Verstraeten, Peer Grenadiersregiment nr. 89. Na hardnekkige gevech-
van de 11de maand te 11 uur de Wapenstilstand getekend. Vervoort. ten en de val van de stellingen werd het 12de linie-
Dit betekende het einde van de Eerste Wereldoorlog. Met het overschot werden drie Belgische renten van nomi- regiment naar Antwerpen gezonden waar het deel-
nale waarde aangekocht met een intrest van ongeveer 12 fr. nam aan de verschillende uitvallen die ons leger nog
Die som diende om een plechtige herdenkingsmis te doen ondernam. Leopold sneuvelde in de eerste dagen
op de derde kermisdag in september. van de oorlog op donderdag 6 augustus 1914 te
Franciscus Emiel De Keuster, geboren te Putte op 25 Herstal en werd er begraven. Later werd hij herbe-
oktober 1891, overleden te Sint-Marc (Namen) op zondag graven op de gemeentelijke begraafplaats van Rhees.
23 augustus 1914, 22 jaar oud. Alfons Van Roosbroeck, geboren te Keerbergen
Voor Emiel de Keuster heeft de oorlog niet lang geduurd, in op 12 oktober 1891, begon zijn legerdienst op 2
het totaal 23 dagen. oktober 1911 en overleed te Werchter op 25
Bij de algemene mobilisatie werd hij terug opgeroepen en augustus 1914, 22 jaar oud.
moest zich melden bij het 8ste linieregiment, dat behoorde Door allerlei besparingen binnen het leger werd Juul Alphons Verreth.
tot de 4de leger divisie. hij meerdere malen voor langere periodes naar
Dit regiment vatte post in huis gezonden. Op 28 maart 1914 werd hij voor
augustus 1914 in de nabij- een maand opgeroepen en op 10 april 1914 ging
heid van Namen, waar het hij terug met verlof. Omdat Alfons in actieve dienst was, behoorde hij bij de
slag leverde met het 2de eersten die aan de gevechten deelnamen in augustus 1914. Alfons werd gewond rond
Duitse leger, aangevoerd Haacht. Hij overleed te Werchter, waar hij begraven werd in graf nummer 13.
door Van Bülow. Emiel Rond 1926 werden alle soldaten uit deze regio ontgraven en herbegraven op de Belgische
werd zwaar gekwetst en Militaire Begraafplaats van Veltem-Beisem. Daar rust Alfons in graf nummer 747.
men voerde hem af tot in Juul Alphons Verreth werd geboren te Putte op 22 september 1893 en overleed te
Sint-Marc, waar hij over- Boortmeerbeek op 12 september 1914, 20 jaar oud.
leed aan de verwondingen. Na de gevechten in de regio Haacht kreeg het 12de linieregiment het bevel zich terug te
Hij werd begraven op de trekken in de richting Antwerpen. Te Duffel aangekomen kregen ze een tegenbevel: ze
plaatselijke begraafplaats. moesten terug naar de Hansbrug te Haacht. Dit is de brug over de Dijle te Haacht-
In 1926, bij de aanleg van Keerbergen. Onvoldoende uitgerust en slecht bevoorraad keerden ze terug door de
de Belgische Militaire gietende regen. Hun opdracht was nu de terugtrekkende brigades te verdedigen. Tijdens
Begraafplaats van Cham- Franciscus Emiel De Keuster. deze gevechten werd Juul gewond te Haacht en stierf te Boortmeerbeek. Daar werd hij
pion werden alle lichamen Florimond Verstraeten.
voorlopig begraven. Nu rust hij op de Belgische
uit deze streek daar ge- Militaire begraafplaats te Veltem-Beisem in graf
groepeerd. Emiel werd nummer 70.
herbegraven en rust daar Florimond Verstraeten werd geboren te Keerbergen
nog steeds in graf F-0009. op vrijdag 22 oktober 1886 en overleed te Asnabrück
Leopold Roggemans op 18 juli 1918.
werd geboren te Mechelen Florimond was kanonnier op het fort van Namen. Bij
De gedenksteen achteraan in de kerk met de oorlogsslachtoffers van op 23 maart 1884. de val van dit fort werd hij krijgsgevangen genomen
onze parochie.Na de Tweede Wereldoorlog werden de namen van Hij werd opgeroepen tij- en naar Duitsland gedeporteerd. Van hem bestaat
August Michiels, gesneuvelde, en Rosa Verschueren, burgerlijk slachtof- dens de algemene mobili- geen militair dossier meer. De oorzaak van zijn over-
fer, bij op de gedenkplaat gezet. satie en vervoegde het lijden is onbekend.
12de linieregiment in juli Hij werd na de oorlog overgebracht naar de Bel-
In 1919, een jaar nadat de vrede getekend werd te Versailles, 1914. Dit regiment stond gische Militaire Begraafplaats te Leopoldsburg. Daar
werd er door de oud-soldaten een omhaling gedaan om een in voor de verdediging van rust hij in graf nummer B 029.
gedenksteen ter nagedachtenis van de gesneuvelden achter- de forten rond Luik. Bij de Peer Vervoort werd geboren te Putte op 10 oktober
aan in de kerk te plaatsen. Op die gedenksteen vinden we de gevechten van Visé en 1888 en is overleden te Breendonk op 4 september
volgende namen: Herstal onderscheidt het Leopold Roggemans. Alfons Van Roosbroeck. 1914. Peer Vervoort.

108 109
Deze bloemlezing is zeer onvolledig, maar geeft een beeld van de oorlogs- "Den boom"
ervaringen van een groot aantal jonge mensen uit onze gemeenschap.
De meeste 65-plussers van deze tijd herinneren zich van de oorlogsjaren Iedere inwoner van Grasheide kent wel de plaats in de August
een aantal details, die meer betrekking hadden op het ongewone, op de Van Eyckdreef waar zich in het midden van een kruispunt een
dingen die voor kinderen in die tijd boeiend, sensationeel en dikwijls ook acaciaboom bevindt. Aan deze boom zit een verhaal vast dat
afschrikwekkend waren. teruggaat naar het begin van de Tweede Wereldoorlog.
Toen was de straat nog een smalle zandweg, die door fietsers en
De roof van de grote klok voetgangers, vooral door schoolkinderen, gebruikt werd om
sneller naar het centrum van Grasheide te gaan. In deze buurt
Op 15 september 1943, om 4 uur in de namiddag zou de grote klok op bevond zich tijdens de oorlog afweergeschut ter verdediging
bevel van de Duitsers weggenomen worden door de firma Van Campen- van de gemeente. Er waren veel schuilputten voor de soldaten.
hout. De dag voordien werd dit aangekondigd, waarop men, als enig Op 4 juni 1941 begaven de gebroeders Mon en Fons Rijme-
mogelijk protest, de klokken een hele dag liet luiden. De dag zelf was er De klokkenroof. nams zich van school naar huis via de huidige August Van
een grote toeloop van mensen die dit spektakel niet wilden missen. Ook Eyckdreef. Op de plaats waar nu de boom staat, bevonden zich
de schoolkinderen waren van de partij. verschillende schuilputten. Daar aangekomen liet Mon aan zijn
De klok werd verwijderd via één van de galmgaten, dat eerst diende open- broer een handgranaat zien die hij een paar dagen voordien
gebroken te worden. Via een kabel die gevonden had en weggestopt. Fons raadde zijn broer aan om
gespannen werd vanop het dat ding te laten waar het was en de bevoegde instanties te ver-
kerkhof, dat zich in die tijd wittigen, maar Mon had hier geen oren naar. Op een bepaald
nog rondom de kerk moment begon de obus te roken. Fons raadde zijn broer aan
bevond, werd de klok om ze weg te gooien, maar het tuig ontplofte, terwijl hij het
naar beneden gebracht. nog vasthad. Mon werd nog overgebracht naar een ziekenhuis
Bij het dalen werden de in Mechelen, maar hulp kon niet meer baten.
steenboorden van de Rond 1950 werd de hele wijk verkaveld en ter nagedachtenis
kerk beschadigd. Dit is van Mon werd een boom geplant op initiatief van Laura Van
nog te merken langs de der Borght, omdat de jongens er school liepen. Deze zou
kant van de Meester geregistreerd staan en zou zelfs moeten vervangen worden,
Van der Borghtstraat. indien hij afsterft. Of dit laatste waar is hebben we nog niet
De klok werd op een kunnen achterhalen, maar volgens Fons Van Looy van
vrachtwagen geladen Saffraanbergen, die de boom mee hielp planten, zou dit zo zijn.
en bedolven onder Tegenwoordig is de boom bij de meeste mensen van Grasheide
bloemen weggebracht bekend door de jenevertent die rond de jaarwisseling in zijn
naar een onbekende buurt wordt opgesteld. Dit is echter een initiatief van de buurt-
bestemming in Duits- bewoners ten voordele van school of jeugdbeweging en heeft
land om daar ver- niets te maken met de historische achtergrond van de plaats.
werkt te worden in de
oorlogsindustrie. Razzia
Op 5 september
1950 wordt de klok De véloclub van Grasheide bestond al voor de Tweede Wereld-
op staatskosten ver- oorlog. Ze was opgericht voor "Jeppe Hendrickx", die toen de
vangen door een lokale renner was.
nieuwe klok. Naar jaarlijkse gewoonte werd hiervoor een bal ingericht, ook
tijdens deze barre dagen. Dit ging door in zaal "Ons huis",
gelegen recht tegenover de Berkenlei.
Enkele collega-renners uit de buurtgemeentes staken een hand-
je toe tijdens het bal, o.a. Lode Dockx, later uitbater van café
Na de verwijdering van de klok moesten De boom in de August Van Eyckdreef, geplant "215.000 schaaltjes" aan Beerzel Dries en Omer Geeraerts,
de galmgaten weer dichtgemetseld worden. ter nagedachtenis van Mon Rijmenams. Gommer.

120 121
[ et onderwijs te Grasheide
Naar school te Putte

Voor er sprake was van onderwijs te Grasheide moesten de kinderen van het gehucht in de buurgemeenten naar
school gaan. De meesten zullen dit waarschijnlijk gedaan hebben te Putte, omdat Grasheide toen nog deel uit-
maakte van de parochie Sint-Niklaas.
Enkele eeuwen geleden was het nog de taak van de koster om de kinderen te onderwijzen. De stukken uit het Putse
kerkarchief vermelden pas in de 16de eeuw iets over deze kerkbedienaar. Zo lezen we daar dat in 1754 de koster
jaarlijks 13 mokens koren kreeg. In geld omgerekend vertegenwoordigde dit toen 7 Rijnse gulden.
Van het kleine vaste inkomen, het "kosterkoren", kon de Putse koster niet leven, maar er waren gelukkig nog
andere bronnen van inkomsten. Een ervan was het schoolgeld dat door bemiddelde ouders voor hun schoolgaande
kinderen werd betaald. Voor het onderwijs van de arme kinderen kreeg de koster geld uit de kas van de armen of
uit de gemeentekas.

In 1718 werd Servaes Vloebergh benoemd als koster-schoolmeester te Putte. Naast zijn
dienst in de kerk moest hij het hele jaar door school houden, dagelijks van 9 tot 11 uur 's
morgens en van 13 tot 15 uur 's namiddags in de "Duytsche Schole" (Vlaamse School) aan-
wezig zijn. De kinderen moet hij "prompt leeren lesen ende schrijven, ende goede manieren
leren", hij moet hun het Onze Vader en het weesgegroet, de twaalf artikelen en de tien
geboden doen bidden bij het uitgaan van de school.
De koster moet ook de ganzenpennen van de kinderen snijden. Mocht er oorlog zijn dan
mag er geen school worden gehouden en de meester zal dan ook de wacht moeten houden
zoals de andere burgers. Hoe ging het er nu aan toe in de Putse volksschool, meer dan twee
eeuwen geleden?
Jongens en meisjes komen samen naar school: de jongens zitten aan de ene kant, de meisjes
aan de andere kant. De les wordt gegeven in een kamer van het woonhuis van de koster dat
een huis van de gemeente is.
In de kamer zijn er lage zitbanken langs de muur en in het midden.Daarop zitten de
kinderen met hun ABC-plankje of -boekje in de hand de eerste beginselen van de letters te
leren. Andere kinderen die wat ouder zijn en al eerder de school hebben bezocht, spellen en
lezen uit hun catechismusboekje of uit hun eerste leesboekje. Nog andere jongens en meisjes
zitten moeizaam met een ganzenveder letters te schrijven. Misschien beschikken deze over
een voorbank of anders schrijven zij op het houten schrijfkastje dat ze op de knie leggen.
Alle leeftijden van kinderen, van zes tot elf of twaalf jaar, zijn in de klas vertegenwoordigd.
In de winter is het druk in de school van koster Vloebergh. In de zomer blijven veel
kinderen weg; zij moeten thuis helpen. Ofwel lopen zij met de koe langs de magere graskan-
ten ofwel gaan zij met de schapen naar de heide. Omstreeks die tijd komt de aardappelteelt
op. De kinderen moeten de aardappelen rapen of nog andere kleine werkjes opknappen.
Dikwijls moeten zij op de jongste kinderen passen om moeder de vrije hand te laten voor het
werk in huis of op het veld.
Zo ging het dus in de 18de eeuw.

137
Zo verbleef Henri Michaux eenvoudig, gezien de overdreven lange tijd dat het al stilstaat. Niet eenvoudig voor 't beeld,
samen met zijn broer op niet eenvoudig voor mij. Een grote afstand scheidt ons, dat besef ik maar al te goed. Ik ben
"Pensionaat Van der Borght". niet zo dom dat ik dat niet besef.
Deze Michaux zou later uit- Maar je kunt niet alle troeven in handen hebben. Dus vooruit maar.
groeien tot een gekende Van belang is dat zijn eerste stap goed gaat. Alles hangt af van die eerste stap. Dat weet ik.
schrijver in Frankrijk. Op Dat weet ik maar al te goed. Vandaar mijn angst. Vandaar dat ik oefen. Ik oefen als nooit
Grasheide resten ons als tevoren.
herinnering aan dit verblijf Ik ga op een volstrekt identieke manier naast hem staan, mijn voet geheven zoals hij en
alleen nog eerste communie- stram als een stok in de grond.
prentjes van hemzelf en van Helaas is het nooit precies gelijk. Of het nu de voet is, of de
zijn broer. welving, of de houding of de stijl, er mankeert altijd
Henri Michaux wordt in iets aan en het vertrek, waar we allebei zo naar
1899 geboren in een burger- verlangen, kan niet plaatsvinden."
lijke familie, die nogal wat Michaux leidde een vrij teruggetrokken
advocaten en architecten bestaan. Weinig interviews,
telde. Hij is een fragiel, eenzelvig, bleek kind dat "met weerzin" eet. De leerlingen poseren hier fier met hun rijwielen waarvan nauwelijks of geen foto's.
vooral de grote “guidons” opvallen en rechts springt de
Over zijn eerste kindertijd in Vlaanderen schrijft hij: "Een triestig en Illustratief is ook zijn weigering
sportwagen in het oog. Links zien we café “De
overbevolkt land, overal wijds maar niet leeg. Waar enkel vuile rivieren om in 1965 in Frankrijk de Prix
Bombardon” (Hoek Venstraat) en achteraan in het midden
stromen, traag, en die niet weten waar te gaan, een perfect plat land staat het huis met het kafkot waar in 1886 de National des lettres in ont-
waar de wind van het noorden hard en oppermachtig passeert als een “Kafkotkermis” gehouden werd. vangst te nemen.
scheermes". Henri Michaux overleed in
Over zijn verblijf van 1906 tot 1910 te Putte-Grasheide schrijft hij - 1984.
in telegramstijl - het volgende: Jozef Weyns, stichter en con-
"Gehucht gesitueerd in de Kempen. servator van het Openlucht-
Vijf jaar op pension. Studies in het Vlaams. museum Bokrijk, liep school bij
Zijn medeleerlingen zijn zonen en dochters van kleine boeren. Van der Borght. Uit zijn
Gesloten... biografie: “Van 1925 tot 1927
Afgezonderd ging hij naar het familiepensionaat
Beschaamd voor wat hem omringd, voor al wat hem omringt, voor alles Van der Borght te Putte-Grasheide.
wat hem sinds zijn geboorte heeft omringd, beschaamd voor zichzelf, Daar leerde hij juffrouw Leontine (Van
maar te zijn wat hij is, misprijzen ook over zichzelf en over alles wat hij de Weyer, van Haacht) kennen. Zij was
tot op heden kent. een uitmuntende onderwijzeres die hem de
Hij gaat voort met afkeer te hebben voor eten, het voedsel verborgen in liefde voor Felix Timmermans en Ernest Claes
papier in zijn zakken en een enkele keer buiten in de grond gestopt." bijbracht en hem ook bewust Vlaamsgezind maakte.”
Vele auteurs hebben zich gewaagd aan een analyse van het werk van Op een warme zomerdag konden Jef Van den Eynde: “Als oud-leerling van de school Van der borght kan ik enkele persoonlijke
Michaux. Eenvoudig was dat niet. We pikken er enkele kentrekken uit de leerlingen een verfrissende herinneringen ophalen.
zoals die door "deskundigen" links en rechts beschreven worden. duik nemen in het Ven onder het In september 1942 zaten we met '47 leerlingen in het eerste leerjaar bij juffrouw Delphine. We
De teksten die hij schrijft zijn fragmentarisch en niet duidelijk naar toeziende oog van juffrouw leerden daar lezen met de methode Van Hoof. Leen en Rik waren de hoofdpersonages. In het
Laura.
genre te onderscheiden. Ze lijken op prozagedichten of columns. De tweede leerjaar kregen we les van juffrouw Maria.(echtgenote van Gustaaf De Bie) en in het
stijl is gebroken. De zinnen zijn kort en enkelvoudig. derde leerjaar hadden we juffrouw Clara als leerkracht. (echtgenote van Floran Van der
Michaux parodieert literaire tradities en springt ironisch om met Auwera). Juffrouw Marieke (echtgenote van meester Frans Van Looy) gaf in het vierde leerjaar
bepaalde genres. Hij experimenteert veel en zo ontstaat de typische les. Madame Alice, haar moeder, was toen net met pensioen. In het vijfde leerjaar stond juf-
Michaux-stijl. frouw Clemence voor de klas. In het zesde leerjaar hadden we voor het eerst een mannelijke
Zijn werk, dat een droomachtig karakter heeft, sluit nog het beste aan leerkracht. Meester Jos volgde juffrouw Jeanne op, die aan een ernstige ziekte overleed.
bij het surrealisme. Meester Frans gaf les in het zevende leerjaar en was daarbij ook nog waarnemend schoolhoofd.
Volgend stukje laat ons kennismaken met zijn stijl: Wanneer hij het zeer druk had, kwam juffrouw José (achtste leerjaar) samen met haar leerlingen
"Het standbeeld en ik ➤ Communieprentje van Henri in de klas van meester Frans om les te geven. Juffrouw José ontfermde zich ook na haar dagtaak
In mijn verloren ogenblikken leer ik een standbeeld lopen. Dat is niet Michaux. samen met meneer Jan over de interne leerlingen. Donderdagnamiddag gaf ze ook nog piano-

152 153
initiatie. Mijn broer Jan en Wanneer we meester Louis
ik volgden bij haar pianoles, Wijns van ver zagen aan-
maar wij waren niet muzi- komen met de fiets, namen
kaal genoeg om er daad- we vlug de biezen.
werkelijk iets van te bakken! Het beeld van meester Van
Zij gaf ook lessen in werke- der Borght, zittende aan het
lijkheidsonderricht. De leer- slaapkamervenster, staat ook
lingen werden in groepen nog op mijn netvlies ge-
ingedeeld. Iedere groep kreeg brand. Wanneer we de
een map met een bepaald schoolpoort binnengingen,
thema, zoals bijvoorbeeld groette hij ons vriendelijk en
over planten, dieren, vruch- stak bijwijlen zijn hand op.
ten, actualiteit... We vulden Die kinderen waren op dat
onze map met leerrijke docu- ogenblik zijn kinderen...
mentatie en krantenknipsels. Het volgende is mij ook nog
Tijdens het derde trimester bijgebleven. Periodisch klonk
hing op de speelplaats een er op de speelplaats een
bord met flesjes, gevuld met krachtig fluitsignaal. We
water, dagelijks stak men er moesten ons dan in alle stilte
bloempjes uit de natuur in verzamelen rond juffrouw
met vermelding van de Laura. Zij gaf ons dan tips
naam en vindplaats. Zo werd onze interesse voor de natuur gewekt. Het plein in de Venstraat was de over veiligheid en beleefdheid.
In die periode was ik misdienaar met Jef Van Looy en Jef De Weerdt en mocht sporadisch de klas geliefde uitwijkplaats van de leer- Vooral dat laatste was haar
lingen van het pensionaat om tij- Rozeke Van de Looze, Celine De Mayer (Lin van den Buts), Stans Van de Grune, Laura Van der Borght en stokpaardje. We moesten niet
verlaten om een begrafenismis te dienen. Ik kan mij nog herinneren dat juffrouw Laura
dens de vrije tijd te ravotten. Berdien van Jef Saellaerts als keukenpersoneel tijdens de Vlaamse kermis. alleen binnen de school be-
stiekem een geldbriefje in mijn broekzak stak en zei: "Jefke, steek dit in de offerblok en zeg het
Voetbal was een van de gelief- leefd zijn, maar ook daar-
niet voort!"
koosde bezigheden. De kinderen
Bij meester Jos of bij juffrouw José konden de leerlingen gratis Franse les volgen.Die lessen wer- buiten. Dat droeg bij tot de
van het dorp waren ook welkom.
den tijdens de middag facultatief gegeven. Op bepaalde dagen werd de speelplaats in twee delen goede naam van de school.”
De eerste trainingen van de jonge
verdeeld. voetbalploeg van Grasheide gin- Jef Wijns: “Tante Laura
De Nederlands- en Franssprekenden werden gescheiden met een lijn. Aan de taalgrens ontston- gen omstreeks 1970 ook op dit had iets uitgevonden: een
den vaak taaldiscussies, die weleens in schermutselingen uitmondden. De leerkracht van dienst terreintje door. blokje hout, de gage, dat
had dan de handen vol om de orde weer te herstellen. werd doorgegeven aan al wie
Tijdens de oorlog (1940-1945) vlogen regelmatig vliegende bommen "V1" met hels lawaai over op de kleine speelplaats geen
onze speelplaats en wanneer dan het geronk van een van die tuigen verminderde, moesten we Frans sprak. De namen van
vliegensvlug plat op de grond liggen. Wanneer dat tijdens de lessen gebeurde, kropen we bevend de overtreders werden opge-
onder onze eiken lessenaar. Daar voelden we ons veiliger. tekend en ’s avonds werden
De grootste straf in onze school was "inblijven". Na de lessen moesten we strafschrijven. Het erg- we bestraft. Dat was extra
ste was dat we thuis die straf nog eens extra moesten overdoen. Vraag dit maar eens aan Gust huiswerk of een “leçon parti-
De Wachter! Ik herinner mij nog dat ik op een donderdagnamiddag boven in de toren van het culière”, een extra les Frans,
schoolgebouw moest doorbrengen. Ik had een liefdesbriefje van een pensionair over de muur op de al was dat geen slecht idee
speelplaats van de meisjesschool gegooid. Op het briefje stond: "In het zonnetje zat Ivonnetje, zo'n natuurlijk, maar wij had-
schatje als een kind,door mij alleen bemind." In de toren stond een bak met appelsienen en daar den daar toen een hartsgron-
heb ik er één van opgegeten. De schrijver van het liefdesgedichtje mocht die avond niet mee naar dige hekel aan.
het plein gaan voetballen.Op het plein waren er twee voetbalpleinen. De vier doelen had Marcel Ik woonde maar een stap van
van Lorreke daar geplaatst. Daar waren ook nog een wip, een dubbele schommel, een paarden- de school, maar ik was op kost-
molen, een tennisveld en zandputten voor de kleintjes. Meneer Jan hield daar keurig toezicht.In school: dat was een idee van
de vakantieperiode was het plein op slot. Enkele kapoenen waaronder Gerard, Frans, Jules, Jan tante Laura, wij mochten niet
Vlaamse kermis bij Van der Borght met Jef Wijns aan de tombola. op straat rondhangen!”
en ik kenden daar een gat in de haag en hebben daar nog vele uren voetbalpret beleefd.

154 155
➤ Foto in de kloostertuin van de Martha Van Looy, Marieke Verelst, Jeanne Bosmans, Rachel Van der Veken, Rosa Van Nuffelen
derde graad tijdens schooljaar en ik. Er bestaat nog een foto van ons groepje bij de prijsuitreiking, genomen in de tuin van de
1946-1947, de meisjes zijn zusters. De zusters waren streng op de lengte van onze kleren: we moesten op de grond knielen en
geboren in 1935 en 1936.
als de zoom van onze rok of schort niet tot op de grond reikte, moest die uitgelaten worden. Na de
Eerste rij: Malvine Volkaerts,
Francine Verschueren, Magdalena
cursus huishoudkunde was mijn schooltijd definitief voorbij: van dan af moest ik thuis werken!”
Liekens. In augustus 1947 vertrok zuster Marie-Immolata naar Relst en de kleintjes werden toever-
Tweede rij: Marie-Rose Ervijn, trouwd aan zuster Marie-Gratilia. Juffrouw Keuppens werd vervangen door juffrouw Van
José Van der Auwera, Hilda Meel van Schriek.
Vercammen, Paula Van Looy, Op 14 augustus kwam zuster Marie-Alvera om moeder te helpen in de klas. Heel onver-
Julia Verstraeten, Magdalena Van wacht, in januari 1948, werd zuster Wendelina verplaatst naar Sint-Pieters-Lille en zuster
Looy. Marie-Huberta naar Rijmenam. Zuster Emilienne moest dan zorgen voor de grootste
Derde rij: Eliza Saellaerts, Ivonne
kleuters en deed ook het werk in de keuken. Tijdens de zomervakantie van 1948 vertrok
Van Hove, Maria Badts, Maria De
Preter, Pugusta Truyts, José Op
zuster Marie-Alvera naar Holsbeek-Centrum en zuster Emilienne naar Holsbeek-Plein.
de Beeck, Leopoldine Broes, Zuster Marie-Damiana mocht nu de vijfjarigen leiden en zuster Claudia mocht voor de novi-
Lydie Van den Broeck. cen zorgen.
Vierde rij: ... Vermeulen, Hilda Op 9 augustus 1949 werd moeder Marie-Veneranda, de knappe bestuurster waarbij de school
Op de Beeck, Anny Cornelis, een ongewone bloei kende, geroepen om in Kampenhout als overste en bestuurster te fun-
Paula Van Looy, Agnes Heylen, geren. Ze werd vervangen door moeder Frida van Kontich-Kazerne. Tijdens het bestuur van
Valerie Van Hoof, José Van Looy, deze overste werd de parochiezaal, die nog altijd in de lokalen van de school was, overge-
Margaretha De Coster, Roza Van
plaatst naar zaal "Ons Huis". De vrijgekomen ruimte werd omgebouwd tot twee kleuter-
Roosbroeck.
Achteraan: Delphine Verschoren,
klassen.
Julia Jennen, Martha De Coster, Zuster Claudia vertrok op 5 augustus 1950 naar Berbroeck en werd in de keuken vervangen
José Lens, Ida Liekens, Chantal door zuster Maximilla. Eveneens in 1950 werd zuster Gerardine gemeenteonderwijzeres
Ervijn. benoemd in Schaffen. Zuster Philbertine kwam als interimaris tot 30 december. Ze hield

De klasgenoten kwamen op
initiatief van Agnes Heylen in Met de fiets naar school…
1991 samen in feestzaal Van der in het midden Jos Op de Beeck
Borght. Het opzoekingswerk en
de voorbereidingen werden mee
gedragen door José Van Looy,
Roza Van Roosbroeck en
Francine Verschueren.
De ontmoeting was zo’n succes
dat het nog verschillende malen
werd overgedaan.
Bovenaan: Agnes Heylen, José
Van Looy, Anny Cornelis, Mar-
tha De Coster, José Lens.
Midden: Ivonne Verschueren,
Delphine Verschoren, Maria Van
Itterbeeck, Ida Verschoren, Mar-
guerite Mahieu, Julia Verstraeten,
Paula Van Looy, José Van der
Auwera, Ivonne Van Hove, Paula
Van Looy, José Timmermans,
Malvine Volkaerts, Hilda Ver-
cammen, Lydia Van den Broeck, Maria De Preter, Leopoldine Broes, Leopoldine Broes,Ida Liekens, Roza Van
Roosbroeck, Godelieve Liekens, Magdalena Liekens.
Vooraan: Maria Badts, Francine Verschueren, Zuster Immolata, Zuster Veneranda, Zuster Damiana.
Hilda Op de Beeck, Eliza Saellaerts en Valerie Van Hoof waren reeds overleden.

170
Traditionele groepsfoto van onder-
wijzend personeel: de leerkrachten
van de Vrije Gesubsidieerde Meisjes-
school van 1959. De zusters zijn nog
zeer streng ingepakt in het authen-
tieke kloosterhabijt.
We herkennen staande van links naar
rechts: Alfonsine Van Meel, zuster
Anania en Pauline Van Looy, zit-
tend van links naar rechts: zuster
Damiana, moeder Maria Veneranda
en zuster Gilbertine.

tijdelijk de derde graad, terwijl moeder Frida voorgoed zuster Gerardine verving in de vierde Schoolfeesten zijn een ingewor-
graad. Op 30 december 1950 stuurde Eerwaarde Moeder zuster Rodolpha naar Weelde om telde traditie in de meisjesschool
als vastbenoemde onderwijzeres de derde graad op te richten. Zuster Philbertine vertrok die van Grasheide. Vooral aan dansjes
werd veel zorg besteed. Dat was
dag naar Kontich.
dus ook zo tijdens de viering van
Op 5 januari 1951 werd zuster Maximilla naar Westmalle geroepen en zuster Marie-Leona het vijftigjarig bestaan van de
van Westmalle werd de keukenzuster. Op 5 augustus 1952 vertrok zuster Marie-Gratilia naar school in 1960.
Hoboken-Moretusburg. De openstaande plaats werd tijdelijk ingenomen door mevrouw
Jacobs-Smets van Bonheiden. Op 26 augustus 1952 vertrok zuster Marie-Leona naar Merk-
sem en zuster Marie-Louisa kwam als keukenzuster. Juffrouw Aline Bogaerts, bijzondere
leermeesteres sinds 1949 vertrok naar Congo. Ze werd vervangen door juffrouw Maria
Hofmans. De vierde graad werd ontdubbeld en juffrouw Josepha Boogmans werd er be-
noemd. Ze bleef er tot in 1955, wanneer de bijgevoegde klas terug afgeschaft werd.
Op 13 oktober 1953 vertrok zuster Marie-Louisa. Ze werd vervangen door zuster Mansueta
die op haar beurt op 13 augustus 1953 als keukenzuster vervangen werd door zuster Marie-
Bernadette van Halle-Booienhoven. Op 29 augustus 1953 kwam zuster Gilbertine uit Kon-
tich-Kazerne om de plaats van mevrouw Jacobs in te nemen in de kleuterschool. Enkele
maanden later, op 31 januari 1953, werd juffrouw Hofmans als bijzondere leermeesteres ver-
vangen door Gaby Bijdekerke. Moeder Frida werd op 11 augustus 1955 verplaatst naar
Hoeleden. Moeder Veneranda kwam terug uit Kampenhout. Tijdens schooljaar 1956-1957
Het zevende leerjaar uit 1959 met moeder Marie Veneranda. werd ze ernstig ziek en tijdelijk in de klas vervangen door mevrouw Holemans-Sels (van 4
Op de bovenste rij: Monique Wouters, Annie Van Looy, Maria Van der Auwera, Rosa Van de Vondel, Maria Van der Auwera, Annie Meulders. februari tot 7 juni 1957).
Geknield op de tweede rij: Maria Vercammen, Maria Meulders, Yvonne Van den Broeck, Anny Van der Auwera, Nicole Van der Veken. Op 26 augustus 1957 vertrok zuster Rodolpha naar de school van Gestel, zuster Anania
Zittend op de grond: Gerda Thijs, Hilda De Bie, Hilda Timmermans, Christiane Claes, Gaby Van den Broeck, Maria Van Hoof. verving haar in de klas. Op 1 september 1957 werd juffrouw Gaby Bijdekerke, bijzondere

172 173
i erenigingsleven
Fanfare Deugd Verheft

Stichting

Enkele jaren na de stichting van de parochie Grasheide
kwamen enkele inwoners op het idee om een fanfare op
te richten. In een dorp als Grasheide was er toch ook een
muziekvereniging nodig zoals op de meeste plaatsen.

De eerste naam van de muziekmaatschappij in 1910 was:
"Fanfaremaatschappij 'Eendracht' Putte-Grasheide". Het
oorspronkelijke reglement luidt als volgt:
Art. 1: De fanfare bestaat uit spelende en werkende leden;
de spelende leden betalen 0,50 fr. per maand, de
werkende leden 1 fr. per maand.
Art. 2: Al de bazen zijn verplicht een instrument te hebben
of hebben geen recht op repetitie.
Art. 3: Al de leden die een instrument bespelen van de
maatschappij staan er voor in of worden niet meer
aangenomen.
Art. 4: De leden zijn verplicht gehoorzaam te zijn als hij
(de chef) op zijn pupiter klopt of anders boet te
betalen.
Art. 5: Al de bazen die er bij komen zullen de repetitie op
toer hebben, gelijk zij wonen, als het oude leden zijn.
Art. 6: De commissie zal maandelijks bijeenkomen ten
voordele der maatschappij.
Art. 7: De wapens mogen niet geleend worden zonder toe-
lating.
Art. 8: De uitstap zal streng gevolgd worden met 1 fr. boet
per keer, feestmaal en serenade tot 3 fr. boet, zonder
ziekte of wettelijke reden en zonder ons te verwittigen.
Art. 9: De bazen staan in voor de wapens buiten de
repetitie.
Art. 10: Er mag geen twist bestaan onder malkander of
men is verplicht de twisters er uit te doen blijven.
Art. 11: De spelende leden zijn verplicht te blijven tot de
tijd gesteld is of anders 0,20 fr. boet; zij moeten alle
repetities bijwonen, de werkende eens per 4 repeti-
ties en de bazen alle repetities binnen het dorp.

➤ Optocht van de fanfare in 1910, het stichtingsjaar.
➤ Het eerste reglement van de eerste fanfare De pas opgerichte fanfare 'Deugd Verheft' aan de kerkmuur.
'De Eendracht' Ereleden zittend: Emiel Van de Weyngaerdt (Mil van Jefkes Janneke), Jef Verschoren (de
Schatter), Jaak Van de Vondel, Jozef Van Groenegem, Leonard Vervloesem (Nare van Liske
Bran), Guillelmus Van de Vondel, Jozef De Keuster, Antoon Van de Weyngaerdt, Louis
Moris, Jan-Baptist Van de Weyngaerdt, Louis Van de Wijngaerdt (Lonkes van de Grune).
Tweede rij: Jongetje Louis Pepermans, tamboer Francis Huybrechts, Louis Van Looy (Muskes
Witte), Pol Van de Wijngaert (Polleke van den Dikke), Karel Verschueren, …, Jules Moris
(den Drieskens), Jozef Déaspé, …, Sooi Van der Veken, Victor Brabants (Fic van de Pres),
Muziekchef Eugeen Vervloesem (Geen van Pikkel Jannekes).
Derde rij: Poliet Huybrechts, Koster Jozef Bruynseels, Jan-Baptist Vermeulen (den Titte),
Louis Geeraerts, Emiel Van de Weyngaerdt (Mil van Jefkes Jan), Jan Huybrechts (Muskes
Jan), Corneel Van der Auwera (de witte Kasseier), …, Jozef van den Wijngaert (Jefkes Dikke),
Mus Verschoren.
Vierde rij: Jozef Van den Wijgaert (Jefke van Rozekes), Jakke Volkaerts, Eduard Pepermans
(de Lemme), maalder Jozef Liekens, Frans Volkaerts, Aloïs Op de Beeck (Lonkes), Jan-Baptist
Van de Weyngaert (Heuksels Tist), Amandus Van der Auwera (Mandus Kernijn), …, Leopold
Hendrickx (de Loze), jongetje met de triangel vooraan in het midden is Jules Huybrechts
De mannen in de vensternissen: Jozef Jacobs en Alfons Brabants (Fonke Pres).


Art. 12: Het teren zal jaarlijks door de commissie beslist worden.
Art. 13: Met teren zal elk lid een uitstap hebben als er een zoon van bij is, maar geen knecht.
Art. 14: Er zal met het teren eene andere commissie gekozen worden als de leden het willen.
Art. 15: Er zal niemand aangenomen worden zonder ervoor te stemmen en men moet
meerderheid van stemmen bekomen; ieder lid is verplicht zijn ontslag in te brengen
in geval hij er uit blijft.
Art. 16: De uitstappen en serenaden zullen door de commissie beslist worden.
Art. 17: De repetitie zal op een uur bepaald worden, als er een stuk gespeeld is, zal er boet op
staan als men niet “présent” roept.
Art. 18: Het is op straffe van boet streng verboden straatlawijt te maken op den dag van
repetitie of uitstap.
Art. 19: Het reglement zal stipt gevolgd worden; ieder lid zal een reglement krijgen om te
zien wat hij te doen en te laten heeft; er heeft niemand iets te zeggen als hij in fout is.
Art. 20: Al de boeten en uitleggen moeten voor het teren uitgelegd worden. Voor het slot van
het reglement de wapens zullen aan de zes laatste leden blijven.
Getekend: De schrijver, Leopold Huybrechts; De voorzitter, Ed. Pepermans

194 195