You are on page 1of 195

ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ
ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

απαγορεύεται η αναπαραγωγή της στοιχειοθεσίας. που κυρώθηκε με το ν. ISBN 978-960-446-196-7 .Ε.22. σύμφωνα με τις διατάξεις του ν.ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΚΕΙΜΕΝΟΥ Διονυσία Ζάφειρα ΜΑΚΕΤΑ ΕΞΩΦΥΛΛΟΥ Πέτρος Τσαλπατούρος © Copyright 2012 Γιώργος Ρούσης .38. 210.Fax: 210. Επίσης.Ε. 2121/1993. 100/1975. σελιδοποίησης.gr Απαγορεύεται η αναδημοσίευση ή αναπαραγωγή του παρόντος έργου στο σύνολό του ή τμημάτων του με οποιονδήποτε τρόπο. σύμφωνα με το άρθρο 51 του ν.govostis.38. 2121/1993 και της Δ ιε­ θνούς Σύμβασης Βέρνης-Παρισιού.gr http://www.16. Ζωοδόχου Πηγής 73 Τηλ.15.661 e-mail: cotsos@govostis. ηλεκτρονικές ή οποιεσδήποτε άλλες μεθόδους. καθώς και η μετάφραση ή διασκευή του ή εκμετάλλευσή του με οποιονδήποτε τρόπο αναπαραγωγής έργου λόγου ή τέχνης.38.Γκοβόστης Εκδοτική Α . εξωφύλ­ λου και γενικότερα της όλης αισθητικής εμφάνισης του βιβλίου. με φωτοτυπι­ κές.251 .433.Β. 210.

ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗ Σ Α Π Ο Τ Η Μ ΚΡΙΣΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ .

.

Σ τη ν α γα πημένη μ ο υ Μ α ριλίζ .

.

«Π έρ α σ μ α από τον π ό λεμ ο ελιγμώ ν (κ α ι από τη μ ετω ­ πική επ ίθεσ η ) στον π ό λεμ ο θέσεω ν ακόμα και στο π ο λ ι­ τικό π εδ ίο . Κρώξιμο σ ’ ένα σπουδαστήριο . Μου φ α ίνετα ι ό τι αυτό είνα ι το π ιο σ ημα ντι­ κό π ρό βλημα της μ ετα π ο λ εμ ικ ή ς π εριό δου και που είνα ι το δυσκολότερο να λ υ θ εί σω στά ». Παρελθόν καί παρόν «Θ α ’θελα λίγο δυναμίτη θα ’θελα μιαν έκρηξη που θα σ κορπ ίσ ει το χ ειρ ό τερο θάνατο στα βο λ έμ α τα σ α ς». Νίκος Καρούζος. Αντόνιο Γκράμσι.

/ .

........ Οι δυσκολίες εκδήλωσης της επανάστασης στη Δύση σε σχέση μ ε την Ανατολή ........... ..............................................» 7 1 2..... » 94 ...... Από την αποπομπή κατάρα...... ..........................5· Επιρροές από προηγούμενους και σύγχρονούς του στοχαστές.............ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Ευχαριστίες... 6g 2 ............ 4 · Η αναγκαιότητα της επανάστασης......... » 21 ι ... στην αποπομπή ευλογία ............................................ 1 3 Εισαγωγή................................3· Η ανεπάρκεια της οικονομικής κρίσης για την επαναστατικοποίηση της συνείδησης.......................................... 2 .............. .....» 15 ΚΕΦΑΛΑΙ Ο I Η ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΧΕΙΡΑΦΕΤΗΣΗ ΩΣ ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΣΤΑ ΒΑΘΥΤΕΡΑ ΑΙΤΙΑ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ.................. Οι αρνητικές εκβάσεις προηγούμενων επαναστάσεων........................j ............. » 2 1 ι ....................... σελ... οι συνέπειες και η αναποτελεσματικότητά το υς......... » 42 1. » 92 2.................ι.... ................ Η αποπομπή ζωντανής εργασίας θεμελιακή γενεσιουργός αιτία της κρίσης..........4· Η επικράτηση του φασισμού στην Ιταλία ......2 ...............» 59 ΚΕΦΑΛΑΙ Ο 2 ΤΑ ΕΡΕΘΙΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΓΚΡΑΜΣΙΑΝΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ ΘΕΣΕΩΝ... Τρόποι αντιμετώπισης της κρίσης από το κεφάλαιο.........ι............... » 54 ι..... 6g 2 ................. » 84 2...................................................................

..... » 1 32 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΓΙΑ ΜΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ ΘΕΣΕΩΝ.... ........................... Διδάγματα από την διπλή ήττα ευρωκομμουνισμού και «υπαρκτούσοσιαλισμού».............. Μέσα διεξαγωγής του πολέμου 9έσεων...........ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΚΡΙΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΓΚΡΑΜΣΙΑΝΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ ΘΕΣΕΩΝ......... » 1 1 3 3 -2 . Οι αντιφατικές σε σχέση με την επαναστατικοποίηση της συνείδησης συνέπειες της κρίσης..... ...... ........... » ι 68 Επίλογος............................... ............... 1 1 3 3 · ι................. : 89 j ............ Βασικές αδυναμίες και κίνδυνοι τους οποίους εγκυμονούν.............................................................. » 162 4·3· Πλαίσιο ανάπτυξης ενός σύγχρονου πολέμου 9έσεων.......................................... » ι 57 4 ·ΐ............................... ......... σελ... » 1 2 1 3 -3 ............................» 1 5 7 4 -2 ........................... Περιεχόμενο και στόχευση του πολέμου 9έσ εω ν...........

δίχως κανέναν ενδοιασμό. . συνέβα­ λαν σημαντικά τόσο στη σύλληψή του. εκδίδει τα αιρετι­ κά βιβλία μου. όσο και στην τ ε­ λική του διαμόρφωση.ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Κώστα Γκοβόστη που χρόνια τώρα. Τέλος ευχαριστώ όλους τους συντρόφους και φίλους οι οποίοι. και τον Πέτρο Τσαλπατούρο για το εξώφυλλο. τιμώντας την παράδοση των Εκδόσεων Γκοβόστη. Επίσης ευχαριστώ από καρδιάς την Διο­ νυσία Ζάφειρα για την επιμέλεια του κειμένου και την περίσσεια υπομονή που επέδειξε στις συνεχείς διορθω­ τικές μου παρεμβάσεις. μέσα από τις ανταλλαγές των απόψεών μας γύρω από τα θέματα που θίγονται στο βιβλίο.

) .

και από την άλλη δεν αμφισβητείται η αναγκαιότητα της επανάστασης για την ανατροπή του καπιταλισμού και το πέρασμα στην κομμουνιστική κοινωνία. ήταν η διαπίστωση ενός σημαντικού κενού στο χώρο του σύγχρονου αριστερού ριζοσπαστικού προβλη­ ματισμού. και όχι στη χειραφέτηση του ανθρώπου μέσω επαναστατικής ρήξης. το ότι αυτό δεν απα­ σχολεί ούτε την αριστερά εκείνη που διακηρύσσει ότι προσβλέπει στην κομμουνιστική χειραφέτηση.ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ε ΝΑΥΣΜΑ ΓΙΑ ΝΑ ΑΣΧΟΛΗΘΩ με το θέμα του τίτ­ λου. πρόκειται για το κενό που υπάρχει στους προβληματισμούς σχετι­ κά με το πώς θα οδηγηθούμε στον κομμουνισμό και στην απαραίτητη για την πρόσβαση σε αυτόν κοινωνική επανάσταση. Μάλιστα αυτή η παράλειψη γίνεται ακόμη πιο εντυ­ πωσιακή στο βαθμό που από τη μια ο σοσιαλισμός-κομμουνισμός θεωρείται ως η μοναδική διέξοδος-λύση απέ­ ναντι στην σύγχρονη βαρβαρότητα. που κάποτε θα προκύψει μέσα από τους 15 . Όσο περίεργο κι αν φαντάζει αυτό. πέρα από την προσμονή της μυθικής Μεγά­ λης Νύχτας. Όμως και σε αυτήν την περίπτωση. πιο ανθρώπινο καπιταλισμό. να μην ασχολείται με αυτό το ζήτημα. προϊόν διαταξικής διαπραγμάτευσης και συμβιβασμού. Και ναι μεν είναι αναμενόμενο η ρεφορμιστική-σοσιαλδημοκρατική αριστερά. μια και ευθαρσώς πια δηλώνει ότι στοχεύει σε έναν πιο δίκαιο. είναι όμως άξιον απορίας.

Θεωρώ ότι αυτό το κενό. Το γεγονός ότι στις αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες. Και αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι και οι καταπιεσμένοι διέπονται σε μεγάλο βαθμό από τις αστι­ κές αξίες και ηγεμονεύει και σε αυτούς η αστική ιδεολο­ γία. όχι μόνον από ευρύτερες λαϊκές μάζες. παρόλο που είναι αναγκαία και εφικτή η δυνατότητα κατάκτησης της χειραφέτησης του ανθρώπου. όχι μόνον οι θεωρητικές περί επαναστατικής διαδικασίας αναζητήσεις. είναι για να τιμήσουν επετείους. ή δια­ φορετικά η επαναστατική στρατηγική με την καθημερι­ νή πάλη. τοποθετήσεις και αντιπαραθέσεις σχετικά με το χαρακτήρα και το περιεχόμενο της μελλούμενης σο­ σιαλιστικής κοινωνίας. η οποία είναι πολύ δύσκολο να ανατραπεί. αλλά ακόμη και οι απλές αναφορές σε αυ­ τήν. Και όταν αυτές υπάρχουν. μια δυσκολία που με τη σειρά της είναι απόρροια μιας θεμε­ λιώδους αντίθεσης της εποχής μας. όπως η Κομμούνα ή η Ρώσικη επανάσταση. δεν διευκρινίζεται με ποιο τρόπο μπορεί να συνδεθεί η μεν με τους δε. έστω και περιορισμένες. αλλά ούτε καν από την πλειοψηφία του εν δυνάμει επα­ ναστατικού υποκειμένου. και όχι για να προετοιμάσουν τις επαναστάσεις του μέλλοντος μας. δηλαδή από τη σύγχρονη ερ­ γατική τάξη. όσο η αστική τάξη θα είναι κυρίαρχη οικονομικά τάξη. ενώ.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ καθημερινούς-ταξικούς αγώνες. δεν υπάρχει κάτι αντίστοιχο σχε­ τικά με την επαναστατική γέφυρα που οδηγεί σε αυτήν την κοινωνία. στο βαθμό βεβαίως που η στόχευση του κομμουνιστικού οράματος είναι ειλικρι­ νής. Και το χειρότερο είναι ότι λείπουν. υπάρχουν ανα­ ζητήσεις. Ποια είναι αυτή. εντούτοις δεν διεκδικείται. 16 . Ακόμη. οφείλεται στη δυσκολία αντιμετώπισης αυτού του κομβικού ζητήματος της επαναστατικής μετάβασης.

όπως ο πόλεμος θέσεων. 17 . διότι παρόλο που και ο ίδιος ο Λένιν επεσήμανε πρώτος την ευκολία εκδήλωσης της επανά­ στασης στη Ρωσία σε σχέση με τη Δύση. Ακολουθώντας λοιπόν το νήμα της σκέψης αυτού του μεγάλου επαναστάτη στοχαστή.ΑΠΟ THN ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ Σημαίνει μήπως αυτό ότι βρισκόμαστε μπρος σ’ ένα αδιέξοδο.1 Σε αυτά τα πλαίσια. και αναλύονται στο βι­ βλίο μου με τίτλο 0 Μαρξ γεννήθηκε νωρίς*. απλώς τα παραθέτω εδώ. πρότεινε τη στρατηγική του πολέμου θέσεων ως την πιο κατάλληλη στρατηγική για να οδηγηθούμε στη σοσιαλιστική επανάσταση. Έτσι όσα αντιμετωπίζο­ νται εδώ αποτελούν κατά κάποιο τρόπο συνέχεια των προβληματισμών αυτού του προηγούμενου βιβλίου μου. γύρω από το θέμα που απασχολεί τούτη τη μελέτη. που της αποδίδει ο Γκράμσι στα Τετράδια της Φυλακής. επιγραμματικά. Διευκρινίζω ότι ορισμένα απ’ όσα είναι αναγκαία για την ανάπτυξη του προβληματισμού. είναι δυνατόν να εφαρμο­ στεί με επιτυχία στην εποχή μας. τουλάχιστον με το επικρατέστερο περιεχόμενο. Από αυτήν τη σκοπιά είναι μάλλον εύστοχος ο χαρα­ κτηρισμός του Γκράμσι ως θεωρητικού της επανάστα­ σης των αναπτυγμένων χωρών της Δύσης. Και εκκινώ από μια γκραμσιανή κατηγορία. Η απάντηση που δίνω στο παραπάνω ερώτημα μέσα από τούτη την προσπάθεια. η διαφορετικά ότι το δίλημμα κομμουνισμός ή βαρβαρότητα θα λυθεί υπέρ της βαρβαρότητας. είναι ότι μέσω μιας επανα­ στατικής αξιοποίησης της γκραμσιανής στρατηγικής του πολέμου θέσεων είναι δυνατόν να οδηγηθούμε στην επανάσταση και τον κομμουνισμό. ο Γ κράμσι είναι εκείνος που προσπάθησε να αντιμετωπίσει συστηματικά αυτό το ζήτημα και να βρει κάποια λύση. επιχειρώ να διερευνήσω με ποιο τρόπο αυτή η στρατηγική.

και αναλύεται το πώς αυτός οδη­ γεί στην βαρβαρότητα η οποία είναι μακροπρόθεσμα αναποτελεσματική και για το ίδιο το Κεφάλαιο. παρουσιάζονται τα εναύσματα που οδήγησαν τον Γκράμσι να αναζητήσει μια στρατηγική που θα άνοιγε τον δρόμο στην επαναστατι­ κή ανατροπή του καπιταλισμού στις αναπτυγμένες κα­ πιταλιστικές χώρες. είναι δυνατόν να μετατραπεί σε ευλογία και να αξιοποιηθεί για την απελευθέρωση των ανθρώπων από τα δεσμά της κυριαρχίας της καταναγκαστικής ερ­ γασίας. Με άλλα λόγια υποστηρίζω ότι η λύση στην κρί­ ση είναι το πέρασμα στην κομμουνιστική κοινωνία. κατα­ γράφεται ο τρόπος με τον οποίο επιχειρεί να την αντιμε­ τωπίσει το Κεφάλαιο. είναι η θεμελιακή αιτία της δο­ μικής κρίσης του καπιταλισμού την οποία διανύουμε από το 2008.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ Η μελέτη αυτή αποτελείται από τα ακόλουθα τέσσε­ ρα κεφάλαια: Ένα πρώτο. Σε ένα δεύτερο κεφάλαιο. Αυτά. δη­ λαδή στην κοινωνία όπου θα κυριαρχεί ο ελεύθερος δη­ μιουργικός χρόνος. Αυτός ο προσδιορισμός αποτελεί απαραί­ τητη προϋπόθεση για να τεκμηριωθεί στη συνέχεια ότι δεν είναι δυνατόν να υπάρξει λύση παραμένοντας στα καπιταλιστικά πλαίσια. Στη συνέχεια αναλύεται με ποιο τρόπο η αποπομπή ζωντανής εργασίας που αποτελεί κατάρα για τη συντρι­ πτική πλειοψηφία των ανθρώπων στα πλαίσια του καπι­ ταλισμού. στο οποίο επιδιώκεται αρχικά να καταδειχτεί ότι η νομοτελειακή αποπομπή ζωντανής εργα­ σίας από την παραγωγή. πέρα από μια γενικότερη 18 . Σε αυτό το πρώτο κεφάλαιο εκτός των αιτιών και του χαρακτήρα της κρίσης. Το κεφάλαιο αυτό κλείνει με την υπόμνηση της αναγκαιότητας της επανάστασης ως το μέσο που θα μας οδηγήσει στον σοσιαλισμό και στη χει­ ραφέτηση του ανθρώπου.

μπορεί να αποτελέσει μια επαναστατική στρα­ 19 . τα οποία. οι δυσκολίες εκδή­ λωσης της επανάστασης στη Δύση σε σχέση με την Ανα­ τολή. και τέλος η επι­ κράτηση του φασισμού στην Ιταλία. οι εναλ­ λακτικοί θεσμοί. διερευνά ται με ποιο τρόπο ο πόλεμος θέσεων. της Παρισινής Κομ­ μούνας. Στο τρίτο κεφάλαιο εντοπίζεται η γενική στόχευση και το επικρατέστερο. Στη συνέχεια παρουσιάζονται τα μέσα όπως το κόμμα. ο διεθνισμός. όπως εκείνο της δυνατότητας κατάκτησης από το προλεταριάτο της ηγεμονίας στην πλειοψηφία της κοινωνίας στα πλαίσια της αστικής εξουσίας. αξιοποιώντας τις αντιφατικές στο επίπεδο της συνείδησης συνέπειες της κρίσης. πέρα του ότι εγκυμονούν σοβαρούς κινδύνους παρερμηνείας της και ρεφορμιστικής ανάγνωσής της. λαμβάνοντας υπόψη τα δι­ δάγματα από την διπλή ήττα τόσο του «υπαρκτού σο­ σιαλισμού» όσο και του ευρωκομμουνισμού. περιεχόμενο του πολέμου θέσεων στο έργο του Γκράμσι. της Γερμανικής Επανάστασης και του κινήμα­ τος των εργοστασιακών Συμβουλίων.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ αντιμετώπιση του μαρξισμού όχι ως μιας θετικιστικής. Τέλος αναδεικνύονται ορισμένα αδύνατα ση­ μεία της γκραμσιανής στρατηγικής. η χρήση βίαιων και μη μορφών. το μέτωπο. κάτι που επικρατούσε στα πλαίσια της Δεύτερης Διεθνούς. Στο ίδιο κεφάλαιο παρατίθενται και οι θετικές και αρνητικές επιρροές προηγούμενων στοχαστών στη διαμόρφωση της γκραμσιανής στρατηγικής του πολέμου θέσεων. ή χυδαίας υλιστικής θεωρίας. Στο τέταρτο κεφάλαιο. πιο ειδικά η ανεπάρκεια της οικονομικής κρίσης για την επαναστατική συνειδητοποίηση. που θεωρούνται απαραίτητα για την διεξαγωγή αυτού του πολέμου. είναι οι αρνητικές εκβά­ σεις των επαναστάσεων του 1848. αφήνουν αναπάντη­ τα σημαντικά ερωτήματα.

0 Γκράμσι και το κράτος. μια στρατηγική που θα οδηγεί την εργατική τάξη στην κατάληψη όλο και περισσότερων και πιο σημαντι­ κών αντίπαλων οχυρών. για την ανατροπή -συντριβή του αστικού κράτους και το πέρασμα στην κατώτερη φάση του κομμουνισμού. κάτι που κατά την γνώμη μου δεν έχει κανένα απολύτως νόημα για τις αναπτυγ­ μένες χώρες στην εποχή μας. 14. Βλέπε Μπύσι-Γκλύσμαν. 1984. στην ούτως ή άλλως απαραίτητη τελική επαναστατική ρήξη. Και για να είμαι σαφής ευθύς εξαρχής. Αντίθετα. και θα αποδυνα­ μώνει αντίστοιχα τη θέση και την ηγεμονία της αστικής τάξης. Θεμέλιο .ΠΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ τηγική διεξόδου από αυτήν. τόσο ιδεολογικά όσο και γενικότερα. Εκδόσεις Γκοβόστη. 20 . δηλώνω με τον πλέον κατηγορηματικό τρόπο ότι σε καμιά περίπτω­ ση δεν αντιμετωπίζω τον πόλεμο θέσεων ως μέσο για να οδηγηθούμε σε κάποιο μεταβατικό στάδιο ανάμεσα σε καπιταλισμό και σοσιαλισμό. δεύτερη έκδοση 2011. Με άλλα λόγια εξετάζεται κατά πόσο ένας σύγχρονος πόλεμος θέσεων. ανοίγοντας έτσι το δρόμο. 2. τον αντιμετωπίζω ως μια στην κυριολεξία πολεμική-πολιτική στρατηγική. η οποία θα ενισχύει τη θέση της εργατικής τάξης και τον ηγεμονικό της ρόλο. σελ. ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ 1. 2008. μπορεί από τη μια να συμβάλλει στην ανατροπή του υπάρχοντος αρ­ νητικού γενικού και ιδεολογικού συσχετισμού δυνάμεων και τελικά να συμβάλλει στο να αδράξει η ανθρωπότητα τη δυνατότητα της χειραφέτησης που της προσφέρεται.

Οι φιλοκαπιταλιστές οικονομο­ λόγοι και πολιτικοί -αντί να λουφάξουν μετά την αποκά­ λυψη της ανεπάρκειας της αστικής πολιτικής οικονομίας και των αστικών κυβερνήσεων να την προβλέψουν— έσπευσαν να την αποδώσουν στην τεμπελιά των Ελλή­ νων. Ηαποπομπή ζωντανής εργασίας θεμελιακή γενεσιουργός αίτια της κρίσης. στους καταχραστές και στο μεγάλο δημόσιο τομέα μας που λειτουργούσε στη βάση πελατειακών σχέ­ σεων.1. Αργότερα όταν όλες οι χώρες της Νότιας Ευρώπης παρουσίασαν λίγο πολύ τα ίδια προβλήματα με την Ελ­ λάδα —η ανεργία στην Ισπανία τον Ιούνιο του 2012 έφτασε το 24.Κ Ε Φ Α Λ Α ΙΟ 1 Η ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΧΕΙΡΑΦΕΤΗΣΗ ΩΣ ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΣΤΑ ΒΑΘΥΤΕΡΑ ΑΙΤΙΑ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ 1. και σε ηλικίες κάτω των 25 ετών ξεπερνά 21 . στην κακή διαχείριση ειδικά εκ μέρους των Ελλήνων πολιτικών. Το 2008 η κρίση που ενδημούσε από τις αρχές τις δεκαε­ τίας του ’70 σε παγκόσμιο επίπεδο.8%. εκδηλώθηκε με άγρια πια μορφή στη χώρα μας.

ενώ το χρέος της χώρας έφτασε το 2011 στα 2. δίχως τα ελλείμματα στα τα­ μεία κοινωνικής ασφάλισης και συντάξεων. έγινε πια κοινώς αποδε­ κτό ότι η κρίση δεν είναι αποκλειστικά ελληνική. αλλά νοτιοευρωπαϊκή.. Στη Γαλλία η αεροπορική εταιρία Air Mediterranee απολύει τους εργαζόμενούς της και τους ζητά να επαναπροσληφθούν στη θυγατρική που ίδρυσε στην Ελλάδα. ενώ το χρέος της Ιταλίας το Γενάρη του 2012 έφτασε τα 1.935.1%· Ταυτόχρονα ανάλογα με το Νότο μέτρα. ή έστω της Ιρλανδίας και της ευρωπαϊ­ κής περιφέρειας. Στο Βέλγιο μόνο. με ελληνικούς μισθούς. Είναι λοιπόν σαφές ότι δεν είναι μόνον ο Νότος που νοσεί. επεκτάθηκε η ελαστικόποίηση της εργασίας. πάγωσαν οι συντάξεις.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ το 40%*.088 δις ευρώ. Όμως και σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση η ανερ­ γία προσεγγίζει το 12%. ενώ για τους νέους κάτω των 25 η ανεργία βρίσκεται κατά μέσο όρο στο 22.5% την πρώτη δεκαετία του 2000. λαμβάνονται και στον σκληρό πυρήνα της ΕΕ. Στη Σουηδία επιχειρείται η εξομοίωση των μεροκάματων και των ερ­ γασιακών δικαιωμάτων με εκείνα των χωρών της Βαλτι­ κής. δηλαδή 19 εκατομμύρια. αλλά ολόκληρη η ΕΕ. για να συνεχίσουν την ίδια δου­ λειά που έκαναν και προηγουμένως. αποτράπηκε η λήψη σκληρών αντεργατικών μέ­ τρων. μειώ­ θηκαν τα επιδόματα ανεργίας. Ας μην ξεχνάμε ότι αυτή ξέσπασε πρώτα στις ΗΠΑ με τη μορφή της αδυναμίας πληρωμής των στεγαστικών δανείων και με το σμπάρο του κολοσ22 . χάρη στη μεγάλη γενική απεργία που έγινε μετά από 16 χρόνια.8 δις ευρώ2-.. Έτσι στη Γερμανία οι μισθοί μειώθηκαν κατά 4. Αλλά ούτε μόνον σε αυτήν περιορίζεται η κρίση. χωρίς να συνυπολογίζονται σε αυτούς οι υποαπασχολούμενοι ή η νέα κατηγορία των απλήρωτων εργαζομένων.

και το 30% σε εξαγωγή θέσεων εργασίας προς το Μεξι­ κό. ξεπέρασε το 2008 το φράγμα των 10. Συνεπώς πρόκειται για παγκό­ σμια καπιταλιστική κρίση. η ανερ­ γία φτάνει το 15.000 δις δο­ λάρια.000 δις δολάρια.1%. Αξίζει τέλος να επισημανθεί κάτι που έχει ιδιαίτερη σημασία για την περαιτέρω επιχειρηματολογία μας. αν υπολογιστεί η μερική απασχόληση και οι λεγόμενοι «απογοητευμένοι απόκληροι».4 Επίσης το χρέος των ΗΠΑ.000 δις δο­ λαρίων και αυξάνεται από τότε κάθε επτάμηνο ανά 1. ότι το 60% των θέσεων εργασίας που χάθηκαν στις ΗΠΑ τα τελευταία χρόνια.7Προβλέπεται ότι θα υπάρχει κρίση διαρκείας ως προς την απασχόληση. την Κίνα κ. 23 .6% το 2011 εκ των οποίων το 29% είναι άνεργοι πάνω από ένα χρόνο.000 δις. στο οποίο κατέχουν την παγκόσμια πρωτιά. ότι το μέσο εισόδημα ανά κάτοικο θα μειώνεται αντί να αυξάνεται σε παγκόσμιο επίπεδο. και σχεδόν το 100% του ΑΕΠ. όπως άλλωστε και όσον αφορά στο έλλειμμά τους.8% πριν από την κρίση του 2007. έφθασε το 8. για να φθάσει το 2012 τα 15.5 Κι ενώ δεκαπέντε ευρω­ παϊκές χώρες βρίσκονται υπό επιτήρηση. και ότι το παγκόσμιο χρέος εκτιμάται ότι είναι περίπου 50 τρις δολάρια.ΑΠΟ THN ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ σου της Lehman Brothers.λπ. Επι­ πλέον στις ΗΠΑ. με δεύτερη την Ιαπωνία με 3. και όσο αυτή βαθαίνει και επεκτείνεται θα είναι όλο και πιο δύσκολο να το αρνηθούν και οι πλέον φανατικοί υπέρμαχοι του καπιταλισμού. ενώ το αντί­ στοιχο ποσοστό ήταν 5.6 Αλλά και σε παγκόσμιο επίπεδο τα στοιχεία που πα­ ραθέτουν ο ΟΗΕ και το Διεθνές Γραφείο Εργασίας είναι απογοητευτικά. οφείλονται σε τεχνολογικές αλλαγές. οι ίδιες οι ΗΠΑ έπαψαν να αξιολογούνται με τρία Α. το Σεπτέμβρη του 2008.3Κι ενώ πριν από την κρίση το 2007 ήταν 5.8%.

Για κρίση χρέους. είτε επειδή από την ίδια τους την ταξική θέση αντιμετωπίζουν την κρίση από την οπτική γωνία της κυκλοφορίας. είτε από μια τεχνοκρατική θετικιστική περί οι­ κονομίας αντίληψη είτε από άγνοια. Είναι όμως έτσι τα πράγματα. οι υπέρμαχοι του καπιταλισμού επιλέγουν μεν όλο και περισσότερο να αποδεχτούν τον παγκόσμιο χαρα­ κτήρα της κρίσης.κεφαλαίου. οι μετοχικές εταιρίες και τα χρηματιστήρια δεν είναι πραγματικά. Ας πάρουμε όμως τα πράγματα με τη σειρά. Πού και πώς προκλήθηκε όμως. Για κρίση υπερσυσσώρευσης -αλλά σε σχέση με τ ι. αν καταλή­ ξουμε στο συμπέρασμα ότι η αιτία της κρίσης εντοπίζε­ ται στην ίδια την καπιταλιστική παραγωγή υπό τη στενή έννοια. είτε ανάγοντας τις συνέπειες σε αιτίες. δεν αποδέχονται όμως ότι αυτή προ­ κύπτει από τον ίδιο τον πυρήνα της καπιταλιστικής πα­ ραγωγής. Για κρίση του λεγόμενου κα­ πιταλισμού του καζίνο. είτε από κάποιο συνδυασμό των παραπά­ νω.Ή για κρίση της ίδιας της καπιταλιστικής παραγωγής.τότε γίνεται προφανές ότι αυτή δεν είναι δυνατόν να αντιμετωπιστεί παρά μόνο με την ανατροπή του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής που την προκαλεί και όχι με κάποια καλύτερη εφαρμογή του. Για κρίση που οφείλεται στις μίζες. και έτσι να αποκρύψει την ου­ 24 . τις κλοπές και τη διαφθορά. Για κρίση που προκαλείται από την ανεπαρκή ζήτηση.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ Έτσι. Όπως ο καθένας μπορεί να καταλάβει. Και ας ξεκινήσουμε από την πιο απλοϊκή ερμηνεία. είτε από δόλο για να διασώσουν το σύστημα. Πρόκειται αρχικά για κρίση χρηματοπιστωτική. η οποία εντέχνως προβάλλεται από τα κυρίαρχα ΜΜΕ για να γίνει κοινή συνείδηση. ή τη λεγάμενη «πραγματική οικονομία» -λες και οι τράπεζες. η απάντηση στο παραπάνω ερώτημα είναι κομβική διότι.

Βεβαίως θα αντιτάξει κάποιος ότι υπάρχει το νόμιμο και το παράνομο κέρδος. τις μίζες και τις υπεξαιρέ­ σεις δημόσιου χρήματος. αποδεικνύοντας στη δεύτερη περίπτωση. Επίσης η διαφθορά των πολιτικών και η γενικότερη διαφθορά. όποιος δεν δέ­ χεται μια εκ φύσεως κακή ανθρώπινη φύση. Άλλωστε πιο ειδικά οι μίζες αποτελούν συνήθη πρα­ κτική των εμπορικών συναλλαγών στα πλαίσια του κα­ πιταλισμού. Συνεπώς το όριο ανάμεσα στη τυπικά νόμιμη και τυπικά παράνομη κλοπή είναι μάλλον σαθρό και εύκολα υπερβάσιμο από πλευράς ηθικής. Όμως το ίδιο το νομιμοποιημένο κέρδος δεν είναι τίποτα άλλο από κλοπή. καταρχάς. δηλαδή ότι πρόκειται για κρίση οφειλόμενη στην διαφθορά. η οποία αποτελεί θεμελιακή αρχή του καπιταλισμού.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ σία του προβλήματος. Όμως. Κλοπή ξένης εργασίας. δεν είναι άσχετη με τη γενίκευση της εμπορευματοποίησης-ιδιωτικοποίησης των πάντων για την οποία θα μιλήσουμε στη συνέχεια. είναι εύκολο να καταλάβει ότι όλα αυτά δεν είναι τίποτα άλλο παρά επιβεβαίωση της λογικής της με κάθε μέσο και τρόπο αποκόμισης κέρδους.8 25 . και με αυτόν τον τρόπο. Όταν όλα ανάγονται σε εμπόρευμα. Ακόμη και η αμφισβητούμενης αντικειμενικότητας μη κυβερνητική οργάνωση «Διεθνής Διαφάνεια» αναφέρει σε έκθεσή της ότι το 2008 στο 75% των διεθνών συναλ­ λαγών παρέχονταν από τις επιχειρήσεις μίζες που στόχο είχαν να κερδηθούν αγορές. γιατί να μην αναχθεί και η όποια συναλ­ λαγή. Πράγματι αυτό συμβαίνει. Αναμφισβήτητο γεγονός είναι ότι όλα αυτά υπάρχουν σε παγκόσμιο επίπεδο. αλλά και σε εκείνα του «υπαρκτού». τον μη σοσιαλιστικό του χαρακτήρα.

αν και κατά την ανάλυση των αιτιών της κρίσης αναδεικνύει το ρόλο της πτωτικής τάσης του ποσοστού κέρδους και ξε­ καθαρίζει ότι αιτία της δεν είναι η υποκατανάλωση. μέσω ακρι­ βώς της ενίσχυσης της ζήτησης. ή εκείνων που λιμοκτο­ νούν. ο φίλος και σύντροφος Νίκος Μπογιόπουλος. καθώς και ο Desai.9 Τέλος. οι οποίοι με τη σειρά τους υποστήριζαν ότι οι κρίσεις προκαλούνται από μια υπερπαραγωγή πράγμα που σημαί­ νει από μια υποκατανάλωση.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ Το ωραίο είναι ότι η ίδια αυτή η οργάνωση καταγγέλ­ λεται ότι κατηγορεί για διαφθορά τις κυβερνήσεις που αρνούνται να ανοίξουν τις πόρτες των χωρών τους στις πολυεθνικές. μια θέση που παλαιότερα είχε βρει ανταπόκρι­ ση και είχε υποστηριχτεί ακόμη και από επαναστάτες στοχαστές. Ας περάσουμε τώρα σε μια κριτική θεώρηση της θέ­ σης ότι πρόκειται για κρίση που οφείλεται στο έλλειμμα ζήτησης. Αυτή υποστηρίζεται στην εποχή μας μεταξύ άλλων από το βραβείο Νόμπελ 26 . πρέπει να επισημανθεί με βάση τα στοιχεία της ίδιας οργάνωσης ότι ο τζίρος ο προερχόμενος από τη διαφθορά είναι μεν τεράστιος σε σύγκριση με τις απο­ λαβές των απλών εργαζομένων. τον οποίο κανείς από εκείνους που καταγγέλλουν τη διαφθορά. Στην ίδια λογι­ κή κινήθηκαν αργότερα και οι αριστεροί ριζοσπάστες οι­ κονομολόγοι Barran και Sweezy. αρ­ χικά φαίνεται να ταυτίζει και αυτός την κρίση με την έλ­ λειψη ζήτησης. είναι όμως αμελητέος σε σχέση με το νόμιμο τζίρο των καπιταλιστών.10 Μάλιστα. δεν θίγει και πολύ περισσό­ τερο δεν προσδιορίζει ως αιτία της κρίσης.11 Η ίδια συλλογιστική αποτελεί θεμελιακό στοιχείο μιας κεϋνσιανής αντιμετώπισης της κρίσης. όπως η Ρόζα Λούξεμπουργκ. στο βιβλίο του Είναι ο Καπιταλισμός ηλίθιε.

υπάρχουν και άλλα πολύ περισσότερα αποσπάσματα στο Κεφάλαιο που.13ή από μετακεϋνσινούς στοχαστές όπως ο Joan Robinson.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ οικονομίας 2008 Paul Krugman. παρά η πε­ ριορισμένη ζήτηση. αλλά η πραγματοποίησή του στην αγορά που αποτελεί την αιτία των περιοδικών κρίσεων του καπιταλισμού.18 Πράγματι.σε πραγμα­ τικότητα.12για τον οποίο «οι ανε­ πάρκειες της συνολικής ζήτησης» κατά την κεϋνσιανή διατύπωση. σαν να αποτελείται το όριό της μόνο από την απόλυτη ικανότητα κατανάλωσης της κοινωνίας»14. αποτελούν την αιτία της κρίσης. όπως θα δούμε παρακάτω. αρχι­ κά η Ρόζα Λούξεμπουργκ υποστήριξε ότι δεν είναι η πα­ ραγωγή του κέρδους. αποδίδουν την κρίση στην παραγωγή. Στη βάση ενός αποσπάσματος από το Κεφάλαιο όπου ο Μαρξ κάνει λόγο για την περιορισμένη ζήτηση ως τελι­ κή αιτία των κρίσεων. Άλλωστε. Αξίζει να αναφερθεί ότι. Πάντως με μια προσεκτικότερη ανάγνωση του παραπάνω αποσπάσματος προβάλλεται ως γενε­ σιουργός αιτία των κρίσεων η εγγενής αντίθεση της κα­ πιταλιστικής παραγωγής να θέλει να επεκταθεί πέρα από τα όρια των καπιταλιστικών σχέσεων. όπως εύστοχα παρατηρεί ο Andrew Kliman. στο πλαίσιο της αντίθεσης ανάμε­ σα στην ένδεια των μαζών και «την τάση της καπιταλι­ στικής παραγωγής να αναπτύσσει έτσι τις παραγωγικές δυνάμεις. 27 . και όπως πα­ ρατηρεί ο Σταύρος Μαυρουδέας. αντίθετα με το προηγούμενο. σε αντίθεση με την Ρόζα.16το εν λόγω απόσπασμα δεν αναφέρεται στις θεμελιακές συνθήκες που μετατρέπουν αυ­ τήν τη δυνατότητα -εκδήλωσης της κρίσης. υποστήριζε ότι είναι εφι­ κτή μια αρμονική και απεριόριστη συσσώρευση του συ­ νολικού κεφαλαίου. ο Otto Bauer εξίσου εσφαλμένα.

αλλά σε εκείνο του χρηματοπιστωτικού συστήματος. λί­ γο πριν αυτή ξεσπάσει. είναι λάθος να ανάγεται σε γενεσιουργό αιτία της κρίσης. Αυτό όμως. Το ίδιο θα αποδειχθεί και για την κρίση χρέους. καθώς αυτή καθυστερεί μεν την προοδευτική εκ­ δήλωση της αδυναμίας του συστήματος. οπότε και θα καταδειχθεί ότι η χρηματοπιστωτική κρίση είναι το απο­ τέλεσμα και όχι η αιτία της κρίσης. αυτή τη φορά όχι στο πεδίο της ζήτησης.17 Βεβαίως δεν είναι λάθος να υποστηρίζεται ότι η ανερ­ γία προκαλεί μείωση της ζήτησης. υποστήριζαν ότι με την μέχρι τότε ενίσχυση της ζήτησης «το κύριο πρόβλημα της πρό­ ληψης της ύφεσης έχει επιλυθεί στην πράξη». Το ερώτημα αυτό θα απαντηθεί διεξοδικά μέσα από την τοποθέτησή μας για την αιτία της κρίσης. ή άλ­ λων ενδιάμεσων στρωμάτων. η ζήτηση είχε αυξηθεί με το παραπάνω με τα δάνεια και την εξάπλωση του πλαστικού χρήματος. την επιτείνει δε σε βάθος χρόνου. Μήπως όμως παρ’ όλα αυτά. Ας θυμηθούμε ότι για μια μεγάλη πε­ ρίοδο προτού ξεσπάσει η κρίση. όπως πράττουν μια σει­ ρά οικονομολόγοι και πολιτικοί. είναι ξεκάθαρο ότι είναι η θεω­ ρία της αξίας που αποτελεί τη λυδία λίθο της πολιτικής οικονομίας. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι υποστηριχτές της άποψης ότι η ελλιπής ζήτηση είναι η αιτία της κρίσης. Για τον Μαρξ. λοιπόν. τα οποία όμως αντί να λύσουν το πρόβλημα οδήγησαν νοικοκυριά και κράτη στην υπερ­ χρέωση. έστω και αν με τη σειρά του επηρεάζει αρνητικά την παραγωγή. Αυτός ο νόμος δεν είναι δυνατόν να αλλάξει 28 . η προώθηση της ζήτησης δεν αποτελεί λύση. πρέπει να αναζητήσου­ με την αιτία της κρίσης και πάλι στη σφαίρα της κυκλο­ φορίας. η οποία μόνον σε πε­ ριορισμένο βαθμό μπορεί να καλυφθεί από την αυξημέ­ νη ζήτηση των λίγων σε αριθμό κεφαλαιοκρατών.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ Έτσι λοιπόν.

με βάση το νόμο της αξίας. ο οποίος έθεσε στο επίκεντρο το ζήτημα της πτωτικής τάσης του ποσοστού κέρδους. το οποίο είχε αποκηρύξει η Ρόζα Λούξεμπουργκ ως αι­ τία της κρίσης. Σημαντική συμβολή στην επαναφορά της συζήτησης περί συσσώρευσης στο πεδίο των σχέσεων παραγωγής είχε ο Henryk Grossman.21 Το σταθερό λοιπόν κεφάλαιο αυξάνεται σε σχέση με 29 . «το ποσοστό κέρ­ δους [είναι] το «κεντρί της κεφαλαιοκρατικής παραγω­ γής»20. Και όπως πολύ γλαφυρά αναφέρεται στο Κεφάλαιο.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ από τις όποιες πραγματικές κατηγορίες της καπιταλι­ στικής οικονομίας.18 Υπενθυμίζω λοιπόν ότι. είναι το κίνητρό της. τα οποία φαινομενικά τον αντιβαί­ νουν. μας λέει ότι η αστική τάξη δεν μπορεί να υπάρξει δίχως να επαναστατικοποιεί διαρκώς τα μέσα παραγωγής. Έτσι λοιπόν η σχέση κεφαλαίου-εργασίας περικλείει μέσα της όλες τις δυσκολίες και είναι εκείνη που ορίζει τα όρια της διαδικασίας αναπαραγωγής του κεφαλαίου ως διαδικασίας κυκλοφορίας του κεφαλαίου. Ακόμη κι αν δεχτούμε ότι δεν υπήρχε κανένα πρόβλημα πραγμα­ τοποίησης. η κεφαλαιοκρατική παραγωγή βασίζεται στην εκμετάλ­ λευση της εργατικής δύναμης και στην απόσπαση από αυτήν μιας αξίας πρόσθετης από εκείνην που απαιτείται για την αναπαραγωγή της. Ο ίδιος λοιπόν ο Μαρξ στο Μανιφέστο. ούτε να αναιρεθεί από διάφορα φαι­ νόμενα της αγοράς.19Και αυτό συμ­ βαίνει διότι ο άγριος ανταγωνισμός οδηγεί νομοτελειακά σε καινοτομίες με στόχο βεβαίως πάντοτε την αποκόμι­ ση του μεγαλύτερου δυνατού κέρδους. δηλαδή της υπεραξίας. οι αντιθέσεις που προκύπτουν από τις σχέ­ σεις παραγωγής θα συνέχιζαν να υπάρχουν και να αποτελούν την αιτία των κρίσεων.

) από την άλλη. κάτι που πραγματοποιείται με την εκμηχάνιση. όπως και πάλι επισημαίνει ο Μαρξ. Και πράγματι αυτές οι καινοτομίες πριν γενικευτούν. πρώτες ύλες κ. τότε το γενικό ποσοστό κέρδους έχει την τάση να πέφτει και μαζί με αυτό πέφτει από ένα σημείο και μετά και η μάζα του κέρδους. μια και αυτή με αυτήν την αύξηση γίνεται πιο παραγωγική. Αυτό είναι και το ποσοστό κέρ­ δους: Κ'=υ/(σ+μ). σε σχέση με το κεφάλαιο που δαπανήθηκε δηλαδή με το άθροισμα της αξίας αναπαραγωγής της εργατικής δύναμης από τη μια και της αξίας του σταθερού κεφαλαίου (πάγιες εγκαταστάσεις. Το κεφάλαιο έχει τότε ανάγκη από λιγότερη εργασία. από την άλλη όμως αυτό έχει σαν συνέπεια 30 . Εκείνο λοιπόν που πρωτίστως ενδιαφέρει το κεφά­ λαιο είναι η σχέση της υπεραξίας που αποσπά. για ένα διάστημα αποδίδουν πρόσθετα κέρδη στον κεφαλαιοκράτη που τις χρησιμοποιεί. παρόλο που η δική του ανάλυση δεν λαμβάνει υπόψη τον ανθρώπινο παρά­ γοντα.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ το μεταβλητό με στόχο της αποκόμιση μιας πρόσθετης υπεραξίας. κυκλοφορούν κεφάλαιο. εκείνο που ενδιαφέρει τους κεφαλαιοκράτες εί­ ναι η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων. όταν αυτές γενικευτούν. ε ί­ ναι ότι από τη μια έχει την τάση να αυξάνει την παρα­ γωγικότητα της εργασίας εκσυγχρονίζοντας τα μέσα παραγωγής. Με άλλα λόγια.λπ. αλλά αποδεικνύει και ο Ρικάρντο. Το μέγα λοιπόν πρόβλημα της κεφαλαιοκρατικής πα­ ραγωγής καθ’ όλη τη διάρκεια της ύπαρξής της υπό συν­ θήκες πραγματικής υπαγωγής της εργασίας στο κεφά­ λαιο. Στη συνέχεια όμως. αλλά για να αυξηθούν τα κέρδη τους. όχι βέβαια για να εξυπηρετηθούν οι ανθρώπινες ανάγκες ή για να βελτιωθεί η ζωή των ανθρώπων.

Αν λοιπόν αυξηθεί το g και το ποσοστό υπερα­ ξίας-εκμετάλλευσης παραμείνει σταθερό. Αυτό ε ί­ ναι που αποτελεί και την αιτία της εκδήλωσης της πτω­ τικής τάσης του μέσου ποσοστού κέρδους. αλλά γιατί γίνεται πιο παραγωγική » . Αν αυξηθεί το σταθερό κεφάλαιο και από 50 γίνει 100 μονάδες και το μ καθώς και η υπεραξία παραμείνουν σταθερά. η οποία από τη μια αντιστρατεύεται 31 .50χ100%=50%. γιατί η εργασία γίνεται λιγότερο παραγωγική.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ να μειώνει την αξία του μεταβλητού κεφαλαίου δηλαδή της εργατικής δύναμης -μόνης παραγωγού υπεραξίαςσε σχέση με εκείνην του σταθερού κεφαλαίου. το οποίο είναι ίσο με το κλάσμα υ/(σ+μ). τότε μειώνε­ ται το Κ". τότε θα έχουμε ποσοστό κέρδους Κ'=100/200 = 0. οπότε θα έχουμε Κ'=υ/μ-^σ/μ+μ/μ= υ'/g+l όπου υ' είναι το ποσο­ στό υπεραξίας και g η οργανική σύνθεση του κεφα­ λαίου. Ένας άλλος τρόπος για να αποδειχτεί μαθηματικά ότι η αύξηση της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου έχει σαν συνέπεια την πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους. Έτσι λοιπόν «το ποσοστό του κέρδους δεν πέφτει. Αν λοιπόν έχουμε μια σταθερή υπεραξία = 1 0 0 μονάδες και αντίστοιχα το σ= 50 και το μ=100 τότε το ποσοστό κέρδους Κ > 100/150= 0. σ το σταθερό κεφάλαιο και μ το μεταβλητό. είναι να διαιρέσουμε τον αριθμητή και τον παρονομαστή του κλάσματος του ποσοστού κέρδους με μ. όπου υ είναι η υπεραξία.22 Με απλά μαθηματικά αυτό αποδεικνύεται με τον ακόλουθο τρόπο: Ας ξεκινήσουμε από το ποσοστό κέρδους Κ'. Βεβαίως το κεφάλαιο είτε συνειδητά είτε και μόνον από την ίδια του τη φύση παίρνει ορισμένα μέτρα ή ακο­ λουθεί μια πορεία.66x100%= 66%.

από την άλλη όμως οξύνει περαιτέρω την αντίθεση που την προκαλεί. Η πρώτη είναι ότι ακριβώς λόγω του σύγχρονου επι­ 32 . τι ιδιαίτερο συμβαίνει στην εποχή μας. ή διαφορετικά αντιστρατεύονται αυτήν την πτώση. αν αυτή ήταν μέχρι σήμερα η κυρίαρχη τάση στο πλαίσιο της εκμηχάνισης της παραγωγής και της κλασικής μεγά­ λης βιομηχανίας. Εκείνο όμως που έχει σημασία. είναι η μέχρις ενός σημείου αντιστάθμισή της από την αύξηση του βαθμού εκμετάλλευσης την οφειλόμενη στη αύξηση του απόλυτου αριθμού των εργαζομένων. αντισταθμίζεται από αύξηση σε αξία που μπορεί να αποφέρει ένας μεγαλύτερος αριθμός εργατών. Υποστηρίζω ότι η σύγχρονη ανάπτυξη των υλικών πα­ ραγωγικών δυνάμεων έχει δυο σημαντικές συνέπειες. Με άλλα λόγια. Εν προκειμένω η σχετική μείωση της αξίας του μεταβλητού κεφαλαίου σε σχέση με το σταθερό. Πώς όμως λειτουργεί ο εκσυγχρονισμός του κεφαλαίου και ποιες οι συνέπειες της αποπομπής της ζωντανής εργα­ σίας που τον συνοδεύουν στην εποχή μας. Αυτός είναι και ο λόγος που ο νόμος αυτός εκδηλώνεται ως τάση και όχι με απόλυτο τρόπο.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΙΗΣ αυτήν την τάση. Στα μέτρα αυτά θα αναφερθούμε πιο αναλυτικά στη συνέχεια. αποδεικνύοντας και μέ­ σω αυτού του τρόπου τον ιστορικά περιορισμένο χαρα­ κτήρα του. στην εποχή της πληροφορικής και της βιοτεχνολογίας. κάτι που σημαίνει ότι εκείνο που χάνεται λόγω της αύξησης της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου αντισταθμίζεται σε ένα βαθμό από εκείνο που κερδίζεται από την εκμετάλλευση μιας απόλυτα μεγαλύτερης μάζας εργατών. ή διαφορετικά στην εποχή της γενίκευσης της αυτοματο­ ποίησης της άυλης παραγωγής και της μετατροπής της επιστήμης σε άμεση παραγωγική δύναμη. είναι ότι ένας από τους βασικούς παράγοντες που επιβραδύνουν.

24 Ενώ όπως παραθέτει ο Robert Brener στα τρία πιο σημαντικά ιμπεριαλιστικά κέντρα (ΗΠΑ.3.23 Έτσι. είναι η μείωση του μερι­ δίου των μισθών στις προστιθέμενες αξίες κατά εφτά μονάδες.9 στο 0. έχουμε μια συνεχή μείωση των εργατικών αμοιβών σε σταθερές τιμές που στις ΗΠΑ ήταν από 4. Με άλλα λόγια έχουμε φθάσει στο σημείο που περι­ γράφει ο Μαρξ στο Κεφάλαιο: «Με την πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους. στην Ιαπωνία από 6. Ιαπωνία). ενώ σε παγκόσμιο επίπεδο παρατηρείται αύ­ ξηση της μισθωτής εργασίας ως συνέπεια από τη μια της εκμηχάνισης των ανερχόμενων βιομηχανικά χωρών και από την άλλη της υπαγωγής στην μισθωτή εργασία όλο και περισσότερων «ελεύθερων» επαγγελματιών.ΑΠΟ THN ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ πέδου αυτών των δυνάμεων.25 Κατά τον Shaikh η πτώση του ποσοστού κέρδους κα­ 33 . έχουμε φθάσει σε τέτοιο σημείο ώστε η μείωση της αξίας του μεταβλητού κεφα­ λαίου. Τα τεράστια ποσοστά ανερ­ γίας που προαναφέρθηκαν επιβεβαιώνουν αυτήν την άποψη.3. αλλά και απόλυτη. παράλληλα παρατηρείται μια αύξηση της ανεργίας και της μη σταθερής εργασίας. Συνέπεια αυτής της ανεργίας στις αναπτυγμένες χώ­ ρες. από τη δεκαετία του ’60 έως εκείνη του 2000. που παίρνει μέρος στην παραγωγική διαδικασία να μην είναι μόνον σχετική. Γερ­ μανία. Από αυτό το δεδομένο αυτή η σύγκρου­ ση θα πρέπει συνεχώς να ξεπερνιέται από κρίσεις».5 στο -0.4 στο 1. από το 1980 έως το 2007. δηλαδή μείωση σε σχέση με την αύξηση της αξίας του σταθερού κεφαλαίου.7 και στην Γερμα­ νία από 2. η ανάπτυξη της παραγωγικής δύναμης γεννά ένα νόμο ο οποίος κάποια στιγμή έρχεται σε απόλυτη αντίθεση με την ίδια αυτή ανάπτυξη της πα­ ραγωγικότητας.

αλλά με απόλυτο τρόπο. «γενική διάνοια». ενώ είχαν ακόμη μεγαλύτερη πτώση σε Γερμανία και Ιαπωνία. σε σχέση με τις δεκαετίες του ’50 και του ’60. από μια ασήμαντης πραγματικής αξίας σταθερό κεφάλαιο -π.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ τά την περίοδο 1965-1978 ήταν για τις ΗΠΑ 30% για την Ιαπωνία 33% και για την Γερμανία 19%. δηλαδή από τη συλλογική κοινωνική γνώση της κοινω­ νίας ή. Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι στην εποχή μας αυτή η τάση μπορεί να αντιστρατευτεί από τη δεύτερη συνέ­ πεια της σύγχρονης ανάπτυξης των παραγωγικών δυνά­ μεων.χ. τα μικροτσίπ και τα κομπιούτερ.28 Αυτό έχει σαν συνέπεια μια ισχυρή αποδυνάμωση ενός βασικού παράγοντα αντιστράτευσης της πτωτικής τάσης του ποσοστού κέρδους και την εκδήλωσή του όχι πια ως τάσης. όπως την αποκαλεί ο Μαρξ. Αυτό θα παίξει υπέρ της χειραφετημέ­ νης εργασίας και αποτελεί την προϋπόθεση αυτής της χειραφέτησης». το σταθερό κεφάλαιο αντικαθίστα­ ται σε ένα βαθμό στην διαδικασία τόσο της υλικής πα­ ραγωγής όσο και σε εκείνη της άυλης -π. την πρώτη πενταετία του 2000 τα ποσοστά κέρδους ήταν στις ΗΠΑ κατά 1/3 χαμηλότερα.και από την άλλη από την επιστήμη και την τεχνική που μετατρέπονται σε άμεσες παραγωγικές δυνάμεις. πληροφόρη­ ση.26 Ακόμη και με πιο συντηρητικούς υπολογισμούς. που συνίσταται στο ότι πέρα από το κλασικό «υλικό» κεφάλαιο. «Το κεφάλαιο -εντελώς δίχως τη θέλησή του.χ.μειώνει την ανθρώπινη εργασία.από τη μια. τη δαπάνη [εργατικής] δύναμης σε ένα ελάχιστο. Στην προκειμένη περίπτωση πράγματι παράλληλα με 34 .27 Υποστηρίζω ότι σήμερα βρισκόμαστε σε μια τέτοια κατάσταση πραγμάτων όπως εκείνη που προφητικά αναλύει ο Μαρξ στα Grundrisse.

από την παράλληλη με αυτήν πτώση της πραγματικής αξίας σταθερού κεφαλαίου. Από την άλλη η ιδιωτική ιδιοποίηση της γνώσης και της γενικής διάνοιας. και η συνεπακόλουθη ένταξή της από το κεφάλαιο στη λογική απόσπασης υπεραξίας. όπως π. Και αυτή η τελευταία. οι οποίοι εν προκειμένω πια τοποθετούνται στη θέση του κλασικού σταθερού κεφαλαίου. τους επιτρέ­ πει να πουλούν τα προϊόντα τους πολύ πάνω από την αξία τους στις επιχειρήσεις που τα χρησιμοποιούν. μακροπρόθεσμα όμως την εντείνει διότι πλήττει στα θεμέλιά της την βα­ σική προϋπόθεση άντλησης κερδών που. ενώ στην κάθε περίπτωση δεν είναι δυνατόν να αντισταθμι­ στεί η απόλυτη πια απώλεια σε ζωντανή εργασία.χ. δεν είναι άλλη από την αύξηση της παραγω­ γικότητας.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ την απόλυτη μείωση του μεταβλητού κεφαλαίου. η οποία στην πραγματικότητα ανήκει σε όλη την ανθρωπότητα. τα ανταγωνίζονται και εν δυνά­ μει τα απειλούν σοβαρά.χ. δεν 35 . μικροεπεξεργαστές) και μια αντικατάστασή του από τη γνώση και τους ανθρώπινους φορείς της. Το πρώτο θα μπορούσε θεωρητικά να σημάνει την αντιστάθμιση της πτώσης του ποσοστού κέρδους την οφειλόμενη στην αποπομπή ζωντανής εργασίας. Όμως αυτό συμβαίνει μόνον σε ορισμένους κλάδους της σύγχρονης παραγωγής. Ταυ­ τόχρονα ελεύθερα λογισμικά όπως το Linux πλανώνται πάνω από τα ιδιωτικά. εν προκειμένω. που προέρχεται από την αποπομπή ζωντανής εργασίας λόγω αυτοματοποίησης. ναι μεν μπορεί να αναπληρώνει πρόσκαιρα την πτώση του ποσοστού κέρδους. όπως είδαμε στην αρχή. έχουμε και μια μείωση της αξίας του πάγιου κεφαλαίου (π. ενώ κατά δεύτερο λόγο υπάρχουν περιπτώσεις που η μονοπωλιακή θέση ορισμέ­ νων επιχειρήσεων. της Microsoft.

διότι ναι μεν ο Μαρξ υποστηρίζει στα Grundrisse ότι η γενική διάνοια αποτελεί κοινωνικό αγα­ θό και ότι. Και με αυτήν την έννοια «το κεφάλαιο δραστηριοποιείται για την ίδια του την αυτοδιάλυση ως κυρίαρχη μορφή της παραγωγής». δεν είναι δυνατόν μια επιστημονική γνώση. κάθε άλλο όμως παρά αποκλείει την προσπάθεια του κεφαλαίου να χρησιμοποιήσει «π α­ ρά φύση» τη γενική διάνοια ως ιδιωτική ιδιοκτησία. όταν φθάσει να λειτουργεί ως άμεση παρα­ γωγική δύναμη. υποστηρίζει ότι ο Μαρξ δεν μπόρεσε να προβλέψει τη δυνατότητα ιδιωτικό ποίησης της γενικής διάνοιας και ακόμη ότι αυ­ τή η ιδιωτικοποίηση επιτρέπει στον μεταβιομηχανικό καπιταλισμό όχι μόνον να συνεχίζει να επιβιώνει αλλά και να μεγιστοποιεί τα κέρδη του.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ μπορεί να επιτευχθεί παρά. σ’ ένα κείμενό του που θυμίζει σύγχρονη εκδοχή της κα­ τά Galbraith κυριαρχίας των τεχνοκρατών. μια πληροφορία. το αποτέλεσμα μιας έρευνας που μπορεί να τα μοιραστεί η ανθρωπότη­ τα ολάκερη να επιδιώκεται από το κεφάλαιο να χρησι­ μοποιούνται σαν μηχανές που μπορεί να περιοριστούν σε ένα συγκεκριμένο τόπο.29 Έτσι λοιπόν κάθε άλλο παρά δίκιο έχει ο Ζίζεκ όταν. Και αυτή η χρήση της είναι «παρά φύση». με την ανάπτυ­ ξη των ίδιων των ανθρώπων φορέων της γενικής διά­ νοιας και. Ακόμη δεν είναι τόσο εύκολο 36 . διότι δεν είναι δυ­ νατόν να χρησιμοποιηθεί η γενική γνώση της ανθρωπό­ τητας που βρίσκεται στα μυαλά των ανθρώπων. με την ελεύθερη διάδοση και εμπλουτισμό της και όχι με τη φυλάκισή της στα στενά όρια της ιδιωτικής ιδιοκτησίας. από την άλλη. όπως οι μηχανές σαν ιδιωτική ιδιοκτησία.30 Και έχει άδικο. από τη μια. αυτό σημαίνει ότι η ανθρωπότητα έχει τη δυνατότητα να περάσει στην κυριαρχία της ελεύθε­ ρης δραστηριότητας απέναντι σε εκείνην της καταναγκαστικής εργασίας.

Άλλωστε ο ίδιος ο Μαρξ στα Grundrisse κάνει λόγο για προσπάθεια του κεφαλαίου να περιορίσει τις γιγάντιες κοινωνικές δυνάμεις που δημιουργήθηκαν με αυ­ τόν τον τρόπο και να τις φυλακίσει στα όρια που απαι­ τεί η παραγωγή που στηρίζεται στην ανταλλακτική αξία.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ να απομονωθούν οι άνθρωποι από τις πηγές αυτής της γνώσης. Καταρχάς η κρίση αυτή. έχει ως συνέπεια αφε­ νός την ένταση της συγκεντροποίησης του κεφαλαίου 37 .32 Το γεγονός λοιπόν ότι το κεφάλαιο επιτυγχάνει να αποκομίζει κέρδη από αυτήν την ιδιωτική χρήση της γ ε­ νικής διάνοιας θα πρέπει να συνδυαστεί με το ότι μα­ κροπρόθεσμα αυτό οξύνει αντί να επιλύει τις αντιθέ­ σεις και την κρίση του συστήματος και κάθε άλλο παρά το εδραιώνει όπως φαίνεται να διατείνεται ο Zizek. έτσι ώστε να αποκομίζουν από αυτές αυξήσεις της υπεραξίας πάνω από το γενικό επίπεδο. όπως είναι για παράδειγμα το διαδίκτυο.31 Αλλά και στο Κεφάλαιο όπου αναφέρεται ειδικά στη γενική διάνοια. αναφέ­ ρει ότι οι καπιταλιστές επιδιώκουν να αξιοποιήσουν ιδιωτικά τις εφευρέσεις κ.λπ.33 Αυτή η προσπάθεια ιδιωτικής ιδιοποίησης της γνώσης και της γενικής διάνοιας. προτού αυτές γενικευ­ τούν. είτε ακόμη από τους υπολογιστές. Ας δούμε τώρα πως αυτή η πτώση του ποσοστού κέρδους έχει σαν συνέπεια από τη μια τη χρηματοπι­ στωτική κρίση κι από την άλλη πως επιτείνει την κρίση χρέους. αποτελεί ακριβώς το σημείο κορύφωσης της αντίθεσης του κοινωνικού χαρακτήρα των παραγωγικών δυνάμεων. με την ιδιωτική σχέση ιδιοκτησίας. όπως συνέβαινε με τα μη­ χανήματα της κλασικής βιομηχανικής περιόδου. ακριβώς στο τμήμα εκείνο που κάνει λό­ γο για την πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους.

στο Κεφάλαιο και μάλι­ στα στα ελληνικά σε ένα συνδυασμό υπερπληθυσμού και «πληθώρας» κεφαλαίου.αρχικά λόγω της αποπομπής τους από την παραγωγή και στη συνέχεια λόγω της συρρίκνωσης των 38 . την υπολειτουργία ή και το κλείσιμο παραγωγικών μο­ νάδων. αυτή η υπερσυσσώρευση μηχανών και υλικών παραγωγής και συνεπώς παραγωγής.. και η συνεπαγόμενη πτώση του ποσοστού κέρδους.34 Αυτό σημαίνει ότι η απελευθέρωση ζωντανής εργασίας. ακόμη και την καταστροφή κεφαλαίων. από την ανεπάρκεια της ζήτησης των μισθωτών . οδηγεί. λοιπόν. αλλά με την έννοια ότι ένα τμήμα του δεν το συμφέρει να λειτουργή­ σει με το μειωμένο ποσοστό κέρδους. Αυτήν ακριβώς την υπερσυσσώρευση κεφαλαίων. ή διαφορετικά το πε­ ρίσσευμα συσσώρευσης σε σχέση με τα κέρδη. λόγω αύξησης της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου. όπως το καταγράφει ο Μαρξ. ενώ πλήττει κυρίως τους κεφαλαιοκράτες μικρότερης εμβέλειας. από την άλλη. από τη μια.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ στα χέρια εκείνης της μερίδας του. που λόγω της ήδη ισχυρής της θέσης μπορεί να την αντέξει. Στις «Βασικές γραμμές της κριτικής της πολιτικής οι­ κονομίας» έχανε εν προκειμένω λόγο.35 Έτσι. πτώση με­ τοχών και ομολόγων. για δυνητικά άμετρη φάση συσσώρευσης χρήματος και δυνητικά πε­ ριορισμένες εκφάνσεις υλικής δραστηριότητας. προκαλείται από την πτώση του ποσοστού κέρδους και. όχι σε σχέση με τις ανάγκες της κοινωνίας. και αφετέρου την απαξίωση μιας μερίδας του κεφαλαίου.. με άλλα λόγια την υποτίμηση μιας μερίδας του κεφαλαίου. κλείσιμο γραφείων και μαγαζιών αναξιοποίητο χρήμα. Ταυτόχρονα υπάρχει υπερσυσσώρευση κεφαλαίου. είχε επισημάνει ο Μαρξ στο Κεφάλαιο ως θεμέλιο των κρίσεων υπερπαραγωγής.

ΑΠΟ THN ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

απολαβών τους που, όπως θα δούμε αμέσως μετά, χρη­
σιμοποιεί μεταξύ άλλων το κεφάλαιο ως μέσο για να
αντισταθμίσει την πτώση του ποσοστού κέρδους.
Είναι κάτω από αυτές τις συνθήκες που ένα τμήμα
του «περισσεύοντος» κεφαλαίου μετατοπίζεται προς
τον χρηματοπιστωτικό τομέα με προοπτική μέσα από
την σπέκουλα να αντλήσει από εκεί κέρδη. Όπως μας
λέει ο Μαρξ, πρόκειται για τη στροφή ορισμένων από
τα κεφάλαια που πλήττονται περισσότερο από την
κρίση, στο δρόμο των περιπετειών της κερδοσκοπίας,
της πιστωτικής αγυρτείας, της απάτης με τις μετοχές.36
Με άλλα λόγια πρόκειται για τη στροφή προς τα
«χαρτιά» αντί της παραγωγής στην οποία προαναφερθήκαμε. Η διαδικασία αυτή ενισχύθηκε από την εποχή
της εφαρμογής του μονεταρισμού, των «σκληρών» νομι­
σμάτων και της απελευθέρωσης της κίνησης των κεφα­
λαίων.
Υπολογίζεται ότι τα τελευταία τριάντα χρόνια τα χρη­
ματοοικονομικά στοιχεία τριπλασιάστηκαν στο παγκό­
σμιο ΑΕΠ.37 Επειδή όμως αυτά δεν έχουν καμιά ανταπό­
κριση με πραγματικές αξίες κάποια στιγμή αποβαίνει
αναπόφευκτο να εκδηλωθεί η χρηματοπιστωτική κρίση.
Έτσι λοπόν, παρόλο που υπάρχουν και κρίσεις καθα­
ρά χρηματοπιστωτικές, στην προκείμενη περίπτωση,
ούτε πρόκειται για κάτι τέτοιο, ούτε η αιτία της κρίσης
εντοπίζεται σε αυτό το επίπεδο, πόσω μάλλον «η γενε­
σιουργός αιτία της κρίσης [δεν] ήταν ένα παγκόσμιο
κραχ στην αγορά ακινήτων», όπως διατείνεται ο David
Harvey μετατρέποντας απλοϊκά μια δευτερεύουσα συ­
νέπεια σε αιτία.38
Ας μην ξεχνάμε ότι ο όποιος τόκος και η όποια αποκό­
μιση τοκογλυφικού κέρδους, δεν μπορεί παρά να στηρίζε­
ται στην παραγόμενη από την εκμετάλλευση της μισθω­
39

ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΝΣ

τής εργασίας παραγόμενη υπεραξία και όχι στο χρήμα
αυτό καθεαυτό. Ο τόκος και η τοκογλυφία δεν είναι τελι­
κά παρά μια μορφή διανομής της παραγόμενης υπερα­
ξίας και δεν θα μπορούσαν να υπάρχουν δίχως αυτήν.
Έτσι, αν δεν υπήρχε ο στυγνός εκμεταλλευτικός της εργα­
τικής δύναμης καπιταλισμός, δεν θα μπορούσε να υπάρ­
χει «καπιταλισμός καζίνο», θα ήταν αέρας φρέσκος, που­
κάμισο αδειανό, όπως αποδεικνύει η ίδια η κρίση του
χρηματοπιστωτικού συστήματος.
Όπως λοιπόν έχει καταδείξει με αξεπέραστο τρόπο η
μαρξιστική ανάλυση, η πραγματική αιτία της κρίσης
εντοπίζεται στη σφαίρα της παραγωγής. Και ακριβώς
επειδή σε αυτήν τη σφαίρα δεν ικανοποιούνταν πια
επαρκώς η απληστία για κέρδος, το κεφάλαιο μεταφέρ­
θηκε στο χρηματοπιστωτικό επίπεδο και, μέσω κυρίως
των λεγάμενων παραγώγων, λειτούργησε ως «καπιταλι­
σμός καζίνο». Και επειδή τα κέρδη που αποκτήθηκαν
με αυτόν τον τρόπο δεν αντιστοιχούσαν με την παραγω­
γή, δηλαδή δεν είχαν καμιά αντιστοιχία με πραγματικές
αξίες, αλλά μόνο με αξίες σε χαρτιά, ή με πλασματικές
αξίες (βλ. κρίση ακινήτων σε Ντουμπάι ή κρίση στεγα­
στικής πίστης στις ΗΠΑ), η κρίση έσκασε σαν φούσκα σε
αυτό το επίπεδο, για να επιστρέφει και πάλι στη βάση
της που δεν είναι άλλη από την παραγωγή.
Όπως θα δούμε στη συνέχεια, τα αστικά κράτη εγκαταλείποντας πριν αλέκτωρ λαλήσει τις νεοφιλελεύθερες
αρχές της μη κρατικής παρέμβασης, έρχονται τότε να
ενισχύσουν αφειδώς τόσο το τραπεζικό κεφάλαιο όσο
και το βιομηχανικό, όχι μόνον μην αυξάνοντας τη φορο­
λογία του και ενισχύοντας τα κίνητρά του, αλλά και με
τη μείωση των μισθών και το ξεπούλημα σε αυτό της δη­
μόσια περιουσίας κ.λπ.
Αυτή η ενίσχυση από το κράτος της καπιταλιστικής
40

ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

κερδοφορίας αποτελεί την βασική αιτία εκτίναξης των
ελλειμμάτων και του χρέους.39Έτσι αυξάνονται τα δη­
μόσια χρέη και δημιουργείται η κρίση χρέους το οποίο
ήδη είχε διογκωθεί, όπως άλλωστε εκείνο των νοικοκυ­
ριών λόγω της ενίσχυσης της ζήτησης.
Και αυτήν την τελευταία, όπως και γενικότερα την
προώθηση της χρηματικής ρευστότητας, την επιχειρούσε
το κεφάλαιο, όχι βεβαίως για να διευκολύνει τους εργα­
ζόμενους, αλλά για να προωθήσει την κατανάλωση και
τις επενδύσεις ελπίζοντας στη μελλούμενη απόσπαση
υπεραξίας.
Τέλος μια άλλη συνέπεια αυτής της πτώσης του πο­
σοστού κέρδους είναι, όπως επισημαίνει ο Μαρξ, ότι
«όσο όλα πάνε καλά ο ανταγωνισμός [...] παίζει πρακτι­
κά το ρόλο μιας φιλικής σύμπραξης της τάξης των καπι­
ταλιστών, η οποία μοιράζει συλλογικά την κοινή λεία
[...] Αντίθετα όταν ξεσπά η κρίση «καθένας αναζητά
όσο είναι δυνατόν να μειώσει το μερίδιό του [από αυτή]
και να το εναποθέσει στις πλάτες των γειτόνων του».40
Ταυτόχρονα, εντείνονται οι γενικότερες ιμπεριαλιστι­
κές αντιθέσεις -οι οποίες ανάμεσα σε ΗΠΑ και Ευρώπη
περιέχουν και τον ανταγωνισμό για το ποιο από τα δυο
νομίσματα, δολάριο ή ευρώ, θα ηγεμονεύει-, που κανείς
δεν μπορεί να προβλέψει το βαθμό βιαιότητας της επί­
λυσής τους.
Ειδικά για την Ελλάδα ισχύουν όλα τα παραπάνω,
υπάρχουν όμως και ορισμένες ιδιαιτερότητες που επι­
τείνουν την κρίση. Η κύρια από αυτές δεν είναι, όπως
προσπαθούν επίμονα να μας πείσουν τα κυρίαρχα ΜΜΕ,
τα λαμόγια υψηλού ή χαμηλού επιπέδου των οποίων οι
έτσι κι αλλιώς καταδικαστέες ατασθαλίες είναι ψίχουλα
στον ωκεανό, ούτε η υπερδιόγκωση του δημόσιου το­
μέα, ο οποίος έτσι κι αλλιώς λειτουργούσε και αυτός
41

οι συνέ­ πειες και η αναποτελεσματικότητά τους. με τη σύμπραξη των ελληνικών κυβερνή­ σεων.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ σαν κρίκος νόμιμης ή παράνομης μεταβίβασης αξίας προς το κεφάλαιο. Και αυτή η ιμπεριαλιστική εξάρτηση γίνεται ακόμη πιο βαριά σε περίοδο κρίσης. αλλά το σχετικά χαμηλότερο επίπεδο ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας σε σχέση με τις αναπτυγμένες ευρωπαϊκές χώρες. με αντάλλαγμα την πλήρη υποταγή της Ελλάδας και του λαού της σε αυτήν. Προτρέχω να υποστηρίξω κάτι που θα αναπτυχθεί διεξοδικά στο τελευταίο κεφάλαιο. οπότε ο σκληρός πυρήνας του ευρωπαϊκού κεφαλαίου επιδιώκει και μέχρι σήμερα πετυχαίνει. 1. και η επιλογή της ελ­ ληνικής αστικής τάξης να συμπλεύσει με την ευρωπαϊκή για να καρπωθεί ένα μικρό έστω τμήμα της λείας της. Ακόμη και ο Σταύρος Ψυχάρης υποχρεώθηκε να πα­ ραδεχτεί ότι ο Κωνσταντίνος Καραμανλής για να πετύχει το στόχο της ένταξης στην Ε Ε «συχνά αναγκάστηκε να ενδώσει σε οικονομικές απαιτήσεις που εξέφραζαν ανενδοιάστως γνωστοί πολιτικοί ηγέτες»41 [εκπρόσωποι του ευρωπαϊκού κεφαλαίου]. Αρχικά το κεφάλαιο στο πλαίσιο της κλασικής βιομηχα­ νικής του φάσης αντιμετώπιζε αυτές τις κρίσεις στο πλαίσιο του κρατικομονοπωλιακού καπιταλισμού42 με 42 . Τρόποι αντιμετώπισης της κρίσης από το κεφάλαιο. τη μετατόπιση του μεγαλύτερου κόστους της κρίσης στις πλάτες των λαών των πιο αδύναμων χωρών όπως η δική μας.2. ότι και γι’ αυτόν το λόγο η άμεση έξοδος από την Ε Ε αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση της όποιας φιλολαϊκής προο­ πτικής.

είναι αναγκαίο να ξεκαθαριστεί ότι. και κυρίως το ρίσκο όξυνσης της ταξικής πάλης που αυτό θα προκαλούσε. και δη των μεταναστών από την ύπαιθρο. κοινωνικής πο­ λιτικής. άγριας εκμετάλλευσης της εργατικής τάξης. από ένα σημείο και μετά. είναι ακόμη εφικτές οι κεϋνσιανές πολιτι­ 43 . υποχρεώθηκε παρά το όποιο πολιτικό κό­ στος. που με δεδομένη την συ­ ναίνεσή της προς την κυρίαρχη καπιταλιστική τάξη πραγμάτων. φυσικά εντός του καπιταλιστικού συστήματος. το κεφάλαιο υποχρεώθηκε να αλλά­ ξει ρότα και να στραφεί. Έτσι.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ μια πολιτική Welfare State. και δικτατορικής κατα­ στολής τους. κάτι όμως που κατέληξε περί τα τέλη της δε­ καετίας του ’60 και πάλι σε μια συστημική κρίση η οποία πια. να στραφεί προς αυτόν. μοναδική παραγωγό υπεραξίας. αλλά και σύμπασα η σοσιαλδημοκρατία. άρχισε να αντιμε­ τωπίζεται με τη νεοφιλελεύθερη στροφή. Από αυτήν την άποψη δεν είχε άδικο η Μάργκαρετ Θάτσερ όταν δήλω­ νε ότι «δεν υπάρχει εναλλακτική»43. Αντίθετα σε χώρες όπως η Κίνα όπου οι δυνατότητες άντλησης μεγάλων ποσοστών κέρδους λόγω χαμηλού επιπέδου ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων. όχι λόγω κακής βούλησης ή διαχειριστικής ανικανότητας των κυβερνώντων. εκτός από την πολιτική που ακολουθούσε. Και αυτό το έπραξε όχι μόνον η δεξιά. λοιπόν. προς το νεοφιλελευθερισμό. των πολιτικών τρυ εκπροσώ­ πων ομοφωνούντων. που το κεφάλαιο δεν είχε πια την πολυτέλεια να μοιράζει έστω και ψίχουλα στις λαϊκές μάζες. μια πολιτική ενίσχυσης της ζήτησης ανάπτυξης του δημόσιου τομέα. Και αυτό συνέβη διότι η σύγχρονη ανάπτυξη των πα­ ραγωγικών δυνάμεων στις αναπτυγμένες καπιταλιστι­ κές χώρες. οδηγεί σε μια τέτοια ποσοτική αποπομπή ζω­ ντανής εργασίας.

εκτός από την σπέκουλα επι­ διώκει καταρχάς τη με κάθε τρόπο μετατόπιση του βά­ ρους της κρίσης στις πλάτες των εργαζομένων. Όμως όπως θα δούμε. και συνε­ πώς μακροπρόθεσμα σε μια αναποτελεσματική λύση και για το ίδιο το κεφάλαιο το οποίο δεν είναι δυνατόν να συνεχίσει να κυριαρχεί για πολύ κάτω από αυτές τις συνθήκες. κάτι που προφανώς δεν θα έλυνε οριστικά το πρόβλημα. λοιπόν. που περιγράφει ο Μπρεχτ στην Όπερα της Πεντάρας. αλλά θα το μετέθετε χρονικά επιδεινώνοντάς το. Αντί να επιλέξει τον επώδυνο για το ίδιο τρόπο της απαξίωσης ενός τμήματος του συσσωρευμένου παλιού κεφαλαίου. στη βαρβαρότητα το υπόλοιπο πλην των κεφαλαιο­ κρατών συντριπτικό κομμάτι της κοινωνίας. Και ως προς αυτήν την πτυχή. τα μέσα αυτά οδηγούν σε αδιέξοδο ή.44 Έτσι. «Το κεφάλαιο μοιάζει με το μάγο εκείνο που δεν καταφέρνει πια να κυριαρχήσει πάνω στις καταχθό­ νιες δυνάμεις που κάλεσε το ίδιο».45 Ποια λοιπόν είναι αυτά τα βάρβαρα και αδιέξοδα μέ­ τρα που παίρνει το κεφάλαιο. Αξίζει να σημειώσουμε εδώ ότι ένας από τους λόγους που επέτειναν την κρίση της πτωτικής τάσης του ποσο­ στού κέρδους ήταν και το γεγονός ότι. ακριβέστε­ ρα. η ευρηματικότητα του κεφαλαίου θυμίζει εκείνη την αξεπέραστη φαντασία που αναπτύσ­ σει. κυρίως κατά το διάστημα 19681973 αλλά και σε μικρότερο βαθμό τη δεκαετία του ’80. φτάνει να αυξήσει τα κέρδη του.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ κές.48 44 . το κεφάλαιο δεν κατορθώνει να αντισταθμίσει την πτώ­ ση του ποσοστού κέρδους από μια μείωση των μισθών. απέναντι σε αυτήν του την κρίση. λόγω του ταξικού συσχετισμού δυνάμεων. το κε­ φάλαιο χρησιμοποιεί διάφορα μέσα για να αντισταθμί­ σει την πτώση του ποσοστού κέρδους. Έτσι 600 δις δολάρια δαπανήθηκαν από το κράτος μόνον για έργα υποδομής.

είτε με μείωση μισθών και μεροκά­ ματων.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ Βεβαίως. Παρατηρούσε.. καθώς κατά τη μεταπολεμική πε­ ρίοδο είχαμε παράλληλα ανάκαμψη των μισθών και του ποσοστού κέρδους. ο Μαρξ στο Κεφάλαιο: «Ένας Άγγλος συγγραφέας του 18ου αιώνα έγραφε: “ Στη Γαλ­ λία η εργασία είναι κατά ένα ολόκληρο τρίτο φτηνότερη 45 . είτε με την εκ περιτροπής απασχόληση που πλη­ ρώνεται συχνά κάτω από το κόστος αναπαραγωγής της εργατικής δύναμης. Το κεφάλαιο λοιπόν επιδιώκει να εντείνει την εκμε­ τάλλευση αξιοποιώντας και την ανεργία. αυξάνοντας έτσι τον πραγματικό απλήρωτο χρόνο εργασίας. Η αλήθεια είναι ότι τότε δεν μπορούσα να προβλέψω την ένταση της επερχόμενης κρίσης. ούτε των μέτρων που θα έπαιρνε το κεφά­ λαιο και οι πολιτικοί του εκπρόσωποι για την αντιμετώ­ πισή της. με τίτλο «Ολοταχώς προς κινέζικα μεροκά­ ματα». είτε με την εντατικοποίηση της εργα­ σίας. [.] Και φυσικά για να τα επιβάλλει όλα αυτά προσαρμόζει ανάλογα την εργα­ τική νομοθεσία επί το αντιδραστικότερο καταργώντας δικαιώματα δεκαετιών. όπου αναφερόμουν στην ανάλυση του Μαρξ. αυτό σε καμιά περίπτωση δεν σημαίνει ότι η γενεσιουργός αιτία της κρίσης ήταν η αύξηση ή η σταθε­ ρότητα των μισθών. τη σχετική με την επιδίωξη του κεφαλαίου να ρίξει όσο πιο κάτω γίνεται τα μεροκάματα. Ας μου επιτραπεί να αναπαραγάγω εδώ ένα τμήμα ενός σχολίου που είχα δημοσιεύσει στον Ριζοσπάστη έξι χρόνια πριν. λοιπόν. είτε με απλή­ ρωτη στην κυριολεξία εργασία είτε παρατείνοντας την εργάσιμη μέρα και γενικότερα τον χρόνο εργασίας όσων εργάζονται -κατάργηση πενθήμερου και μείωση χρόνου διακοπών-. είτε μεταφέροντας τις δραστηριότητές του σε χώρες με χαμηλά μεροκάματα..

48 Και με βάση αυτήν τους τη συμπερι­ φορά οι Βέλγοι θα έπρεπε να αποτελούν παράδειγμα προς μίμηση. Σε μια υποσημείωση στην τρίτη έκδοση του Κε­ 46 . «υποδείγματα εργατών» για τους «προνο­ μιούχους» Άγγλους εργάτες. όσο και στην Ολλαν­ δία” » . δεν είναι όμως αδύνατο να την πετύχουμε. Άγγλοι ιδιοκτήτες ορυχείων έγραφαν στους Times το 1866 και 1867 για τους Βέλγους εργάτες ότι «δε ζητούσαν και δεν έπαιρναν περισσότερα ή λιγότερα από τα απολύτως απαραίτητα που χρειάζο­ νται για να ζουν». δε βλέπω πώς ο εργατικός πληθυσμός της Ευρώπης θ’ αντέξει στον αγώ­ να.49 Μάλιστα ο Μαρξ αναφέρεται πιο ει­ δικά στην τάση υποβιβασμού των ευρωπαϊκών μεροκά­ ματων στο επίπεδο των κινέζικων.] έτσι που πράγματι ξοδεύουν καταπληχτικά λίγο χρήμα” . Ακολουθεί μια λεπτομερής περιγρα­ φή των “ ταπεινών” διατροφικών συνηθειών των Γάλλων εργατών και το κείμενο συνεχίζει: “ Φυσικά είναι δύσκο­ λο να πετύχουμε μια τέτοια κατάσταση. έτσι όπως αυτή προβλεπόταν από το μέλος του Αγγλικού κοινοβουλίου. πράγμα που το αποδείχνει η ύπαρξή της τόσο στη Γαλλία.. Τα παραπάνω τα παραθέτει ο Μαρξ για να τεκμη­ ριώσει ότι «το πιο ενδόμυχο μυστικό» του αγγλικού κε­ φαλαίου. Αλλά και ο ίδιος ο Μαρξ συμφωνεί με αυτήν την πρό­ βλεψη.τι στην Αγγλία: Γιατί οι Γάλλοι φτωχοί (εργάτες) εργάζονται σκληρά ενώ η τροφή και το ντύσιμό τους εί­ ναι πενιχρά [.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΉΣ απ’ ό. έγραφε ο Στάμπλτον.47 Προς την ίδια κατεύθυνση. κυ­ ρίου Στάμπλτον το 1873. αλλά και «η μόνιμη τάση του (κεφαλαίου γενι­ κότερα) είναι να υποβιβάσει τους εργάτες ίσαμε το μη­ δενικό επίπεδο». χωρίς να κατέβει ίσαμε το επίπεδο των ανταγωνι­ στών του». «Αν η Κίνα γίνει μεγάλη βιο­ μηχανική χώρα..

όπως η Κίνα. αλλά κινέζικα μεροκάματα. από την άλλη. αυτός είναι τώρα ο σκοπός που επιδιώκει το αγγλικό κεφάλαιο». «η υπερεργασία ενός τμήματος της εργατικής τάξης γίνεται η προϋπόθεση για την πλήρη ανεργία του άλλου τμήματος της εργατικής τάξης»51.] Όχι πια ηπειρωτικά. Όμως με αυτόν τον τρόπο είναι προ­ φανές ότι όχι μόνον δεν αντιμετωπίζεται η κρίση αλλά επιτείνεται.50 Και αυτή η τάση της προς τα κάτω ισοπέδωσης ενισχύεται πέρα από τον ανταγωνι­ σμό με τα μικρότερα μεροκάματα χωρών. Όπως πολύ εύστοχα παρατηρεί ο Ένγκελς. από τη μια. με τη δραματι­ κή συρρίκνωση των εισοδημάτων εργαζομένων και συ­ νταξιούχων.53 το κεφάλαιο επιδιώκει να αξιοποιήσει και αυτόν το συναγωνισμό για να ρίξει όσο γίνεται τα μεροκάματα και τους μισθούς και αυτό γίνεται από τη μια αξιοποιώντας την ανεργία και από την άλλη τα κινέ­ ζικα μεροκάματα. εφόσον «η μισθωτή εργασία στηρίζεται αποκλειστικά στο συναγωνισμό ανάμεσα στους ίδιους τους εργάτες».52 προσφέρει τη δυνατότητα στο κεφάλαιο να πατάει πάνω της για να ρίχνει τους μισθούς και τα μεροκάματα όσων εργάζο­ νται. Έτσι. Με τη ραγδαία αύξηση της ανεργίας. και από την ανεργία στις ίδιες τις αναπτυγμένες χώρες.. λοιπόν. με τον περιορισμό του κράτους πρόνοιας. αλλά και το δραστικό περιορισμό των δημοσίων επενδύ­ σεων..τι τα καρφιά του Ηφαίστου κάρφωσαν τον Προμηθέα στο βράχο».ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ φαλαίου γράφει σχετικά: «σήμερα προχωρήσαμε πολύ πιο πέρα χάρη στο συναγωνισμό που γίνεται στην πα­ γκόσμια αγορά [. και γενικότερα να χειροτερεύει τις συνθήκες της δουλειάς τους. με δε­ δομένο ότι αυτή η ανεργία «καρφώνει τον εργάτη στο κεφάλαιο πιο γερά απ’ ό. είναι σαφές ότι περιορίζεται η αγοραστική δύναμη 47 .

2).Έτσι γίνεται φανερό ότι η αστική τάξη είναι ανίκανη να παραμείνει άλλο κυρίαρχη τάξη της κοινωνίας και να επιβάλει στην κοινωνία σαν ρυθμιστικό νόμο τους όρους ύπαρξης της τάξης της. «Αυτό γίνε­ ται όχι γιατί δεν θα μπορούσε απολύτως καθόλου να χρησιμοποιηθεί στο εσωτερικό [...ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ των εργαζομένων. τα αντιλαϊκά μέτρα δεν μπορεί παρά να οδηγήσουν σε μια όξυνση του αυταρχισμού. αλλά γιατί μπορεί να απασχοληθεί στο εξωτερικό με μεγαλύτερο ποσοστό κέρδους».55 Αξίζει να θυμηθούμε ότι παλιότερα στο όνομα της φτηνής εργατικής δύναμης ενισχύονταν ποικιλότροπα από τις αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες η μετανά­ στευση προς αυτές. Η κοινω­ νία δεν μπορεί πια να ζήσει κάτω από την κυριαρχία της αστικής τάξης. Είναι ανίκανη να κυριαρχεί γιατί είναι ανίκα­ νη να εξασφαλίσει στο σκλάβο της την ύπαρξη. η Σουηδία από την Γιουγκο­ 48 . Ταυτόχρονα υπάρχει μια φυγή κεφαλαίων προς χώρες όπως η Κίνα.54 Από μια άλλη οπτική γωνία είναι βέβαιο. Πρόκειται για μια κατάσταση σαν κι εκείνη που περιγράφεται στο Μανιφέστο: « 0 εργάτης πέφτει στην αθλιότητα και η μαζική αθλιότητα αυξάνει ακόμα πιο γρήγορα από τον πληθυσμό και τον πλούτο. αύξηση της εσωτερικής ζήτησης. γιατί είναι υποχρεωμένη να τον ρίξει ως την κατάσταση που θα χρειάζεται να τον τρέφει αυτή αντί να τρέφεται η ίδια απ’ αυτόν. και συνεπώς η.]. απαιτούμενη για την όποια ανάκαμψη. ακόμα και μέσα στη σκλαβιά του. Έτσι τα τέλη της δεκαετίας του ’60 η Γαλλία χρηματοδοτούσε τη μετανάστευση από τη Βόρεια Αφρική. δηλαδή η ύπαρξη της αστικής τάξης δεν συμβιβάζεται άλλο με την κοινωνία». όπως θα δούμε πιο αναλυτικά στη συνέχεια (στο κεφάλαιο 4. η Γερμανία προωθούσε τη μετανά­ στευση από την Τουρκία.

προς τις ΗΠΑ. κάτι που δεν μπορεί παρά να αποβεί εναντίον μιας ανταγωνιστικότη­ τας που στηρίζεται στην εσωτερική της εξαθλίωση.57 Όμως και η υπερεκμετάλλευση της εργατικής δύνα­ μης έχει τα όριά της. έχει και αυτή τα όριά της.χ.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ σλαβία. και κατ’ επέκταση της απόσπασης υπεραξίας. με χαμηλότερα όμως μεροκάματα από πριν. 49 . όπως η Κίνα ή Ινδία ή η Βραζιλία. Με τη ίδια λογική στο εσωτερικό αναπτυγμένων χωρών όπως οι ΗΠΑ παρατηρείται μια μετακίνηση παραγωγι­ κών δραστηριοτήτων από τις εκβιομηχανοποιημένες και σωματειακά ισχυρές περιοχές όπως οι βορειοανατολικές και μεσοδυτικές ΗΠΑ προς το νότο και τη Δύση. στην αυτοκινητοβιο­ μηχανία. σε μεγάλο βαθμό οφείλεται και σε αυτήν την τάση εξισορρόπησης του ποσοστού κέρδους. συμβάλλοντας έτσι στην κατά μέσο όρο. Το γεγονός ότι ήδη έχει αρχίσει μια επιστροφή κεφα­ λαίων από λιγότερο αναπτυγμένες χώρες. κάτι όμως που και αυτό δεν λύνει παρά πρόσκαιρα το πρό­ βλημα της πτωτικής τάσης του ποσοστού κέρδους και αυτό διότι νομοτελειακά η μετάθεση επενδύσεων σταθε­ ρού κεφαλαίου σε αυτές τις χώρες από ένα σημείο και μετά ανεβάζει και σε αυτές την οργανική σύνθεση του κεφαλαίου. ενίσχυση της τά­ σης πτώσης του ποσοστού κέρδους. ούτε να δουλεύουν δίχως να πληρώνονται. Το ίδιο συμβαίνει και όταν χώρες όπως η Κίνα επιδιώκουν να ενισχύσουν την εσωτερική τους ζήτηση. διότι οι εργαζόμενοι ούτε μπορούν να δουλεύουν ασταμάτητα. σε παγκόσμιο πια καπιταλιστικό επίπεδο. έτσι η αύξηση της υπερεργασίας. όπως π. η Μεγάλη Βρετανία από τις παλιές αποικίες της·56 Σήμερα έχουμε μετατόπιση του κεφαλαίου εκεί όπου υπάρχει πλεόνασμα φτηνής εργατικής δύναμης.

ο οποίος πάσχιζε να επιβάλει ιδεολογικά την υπεροχή του ατόμου και της αγοράς απέναντι στο κράτος. πέρα από τον αδήλωτο στόχο της αύξησης της εκμετάλλευσης με την ακολουθούμενη πολιτική έχουν αποτύχει όλοι οι πο­ σοτικοί στόχοι που έχουν τεθεί. το κράτος πα­ ρεμβαίνει απροσχημάτιστα πια υπέρ του κεφαλαίου. ενώ στην πραγματικότητα θα μας οδηγήσουν ακόμη πιο βαθιά σε αυτήν. Αν και είναι προ­ φανές ότι αυτό αποτελεί κατάφωρη παραβίαση των δια­ κηρυγμένων αρχών του νεοφιλελευθερισμού. όπως καταδείχνουν και τα αποτελέσματα της αντιμετώπισης της κρίσης στην Ελλάδα. Από αυτήν τη σκοπιά είναι ενδεικτικό ότι η Ευρωπαϊ­ κή Κεντρική Τράπεζα δάνειζε στις διάφορες τράπεζες με επιτόκιο 1% για να δανείζουν οι ίδιες τα διάφορα κράτη με επιτόκια έως και 6%! Αυτή όμως η ενίσχυση οδηγεί στον υπερδανεισμό και στην εκτίναξη των ελ­ λειμμάτων και του χρέους.59 Ένας άλλος τρόπος που χρησιμοποιεί το κεφάλαιο είναι η ακόμη μεγαλύτερη και απροσχημάτιστη πια άμεση ενίσχυσή του από το κράτος. 50 .61 Έτσι. όπως άλλωστε ο κλασικός φιλελευθε­ ρισμός από εποχής Locke. ουσιαστικά έθετε πάντοτε το κράτος πάνω από την προσωπικότητα. για παράδειγμα. και επιδιώκεται να θρέψουν τους λαούς με την αυταπάτη ότι οι ίδιοι θα μας βγάλουν από αυτήν. την ενίσχυση της αυ­ τοκινητοβιομηχανίας σε ΗΠΑ. οι ΗΠΑ εδώ και κάμποσα χρόνια δανείζονται με ρυθμό 2 δις δολάρια ημερησίως. παρόλο που στην πραγματικότητα.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΜΣ Συνολικά.58 Το ίδιο δε συμβαίνει και σε παγκόσμιο επίπεδο. Στην πραγματικότητα ενισχύονται με αυτόν τον τρόπο αυτοί που είναι υπεύθυνοι για την κρίση.60 Έτσι για παράδειγμα έχουμε τη σκανδαλώδη ενίσχυ­ ση τραπεζών σε Ευρώπη και ΗΠΑ.

υπερβαίνουν τα επιτρεπτά όρια. Η με­ ταπώληση περισσέματος δυνατότητας ρύπανσης. λες και πρόκειται για μεταφορά συντελεστή δόμησης. διότι κατά τους ισχυρισμούς της. της έκλε­ 51 . έφταναν το 2008 τα 65 δις δολάρια!62 Μάλιστα πολύ συχνά οι διεθνείς κανονισμοί φτιάχνονται με κριτήριο όχι την παύση εκπομπής ρύπων. τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας ή να επεκτείνουν όσο περισσότερο μπορούν τα copyright. ή ότι το κό­ στος απαξίωσης των επικρατούντων θα είναι τέτοιο που δεν θέλουν να το επιφορτιστούν. που κρίνουν ότι δεν θα αποφέρουν άμεσα κέρδη. συντάξεις). αλλά τη με­ γιστοποίηση είσπραξης προστίμων από χώρες υπό έντο­ νη βιομηχανοποίηση όπως η Κίνα. όχι μόνον τείνει να απαλλαγεί πλήρως από την όποια ευθύνη κάλυψης της κοινωνικής αναπαραγωγής (υγεία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι προσφυγές της Apple κατά της Google και κάποιων εταιριών κινητής τηλεφωνίας. Ακραίο χαρακτηριστικό παράδειγμα προς αυτήν την κατεύθυνση είναι η εμπορευματοποίηση των τοξικών απόβλητων και πιο ειδικά του ανθρακικού οξέος. μέρος της οποίας έτσι κι αλ­ λιώς ήταν και το ίδιο που την επωφελούνταν. με βά­ ση τους κανονισμούς.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ Ταυτόχρονα γενικεύεται η ιδιωτικοποίηση. Επίσης ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτά η ιδιωτικοποίηση της γνώσης η οποία και εκδηλώνεται από τις προσπά­ θειες των κεφαλαιοκρατών να κατοχυρώσουν τις πατέ­ ντες τους. την ώρα βεβαίως που αποτρέπουν την ανάπτυξη νέων τεχνολογιών. ή τα ποσά των προστίμων που επι­ βάλλονται σε όσους -ιδιώτες ή κράτη. παιδεία. αλλά επι­ διώκει μέσω της εμπορευματοποίησής της να αποκομί­ σει κέρδη και από αυτήν. Προς αυτήν την κατεύθυνση το κε­ φάλαιο.εμπο­ ρευματοποίησα σε τομείς που αυτή δεν κυριαρχούσε πριν από την κρίση.

Μετά από αυτά τα συμβάντα. διότι παραβίασαν τη σχετική με τις πατέντες νομοθεσία. Παράλληλα. το κεφάλαιο επεκτείνει χωρικά. Όμως ενάντια στην πρώτη προσέφυγαν δικαστικώς οι ΗΠΑ και ενάντια στη δεύτερη 39 φαρμακευτικές εταιρίες.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ ψαν και εμπορεύτηκαν δικές της ανακαλύψεις. Έφθασαν μάλιστα στο σημείο οι ανθρωποκτόνοι. όπου ακόμη αυτή δεν 52 . Στην Αφρική από τους 22 εκατομμύρια φορείς του ιού του AIDS. Για την Ζιμπάμπουε αυτό το κόστος είναι της τάξης του 256% του ΑΕΠ της. επειδή τόλμη­ σαν να παράγουν γενόσημα φάρμακα για να σώσουν τον πληθυσμό τους. μόνον 10. μόνο και μόνο γιατί αυτό επέβαλαν τα συμφέροντα των φαρμα­ κευτικών και ασφαλιστικών εταιριών. που μαστίζεται από το AIDS. Τέτοιες διαμάχες και προσπάθειες κατοχύρωσης δικαιωμάτων αποκλειστικότητας είναι ιδιαίτερα έντονες και ανάμεσα στις φαρμακευτικές εταιρίες οι οποίες στην κυριολεξία κάνουν εμπόριο στην πλάτη των ανθρώπινων ζωών.000 έχουν μια θεραπευτική αγωγή.000 φορείς με συνέπεια να μειωθεί η θνησιμότητα κατά το ήμισυ. μια και το κόστος της θεραπείας ξεπερνά τις δυνατότητες των αφρικανικών χωρών. Η Βραζιλία λοιπόν κατόρθωσε παράγοντας δικά της φάρμακα να παρέχει άμεσα φαρμακευτική αγωγή σε 90. Το ίδιο επιχείρησε να κά­ νει και η Νότια Αφρική. να μη­ νύσουν τη Βραζιλία και τη Νότια Αφρική.63 Από την άλλη στις ΗΠΑ διακόπηκαν οι έρευνες για τον καρκίνο. κατοχυρώθηκε διεθνώς το δικαίωμα για εικοσαετή κατοχή των δικαιωμάτων ευρεσιτεχνίας από τις φαρμακευτικές εταιρίες.000 από τους 500. οι οποίες αναμένονταν σε σύντομο χρονικό διάστημα να οδηγήσουν στην πετυχημένη θεραπεία της πλειοψηφίας των περισσότερων μορφών του. με παρέμβαση των φαρμακευτικών εταιριών και συμφω­ νία ΗΠΑ και Ε Ε .

επιστρέφουν ατόφια και πολλαπλάσια είτε στους δανειστές της είτε στο ντόπιο κυρίως τραπε­ ζιτικό κεφάλαιο. όταν αφαιρείται κάθε δυνατότητα άσκησης στοιχειώ­ δους αυτοτελούς πολιτικής.66 Όσον αφορά πιο ειδικά την ελληνική κρίση δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς ότι η αντιμετώπισή της από το διεθνές και ντόπιο κεφάλαιο οδηγεί νομοτελεια­ κά σε επιδείνωση της κρίσης και σε ένα αδιέξοδο φαύλο κύκλο. εξάγοντας σε αυτές τα προϊόντα του πάνω από την αξία τους. ρίχνοντας έτσι την αξία ενός στοιχείου του σταθερού κεφαλαίου. όταν τα δάνεια που υποτίθεται ότι της δίδονται για να ενισχύσουν την οικονομία της.6% το 2012).64 Πέραν τούτου το κεφάλαιο των αναπτυγμένων οικο­ νομικά καπιταλιστικών χωρών συνεχίζει να εκμεταλ­ λεύεται τις υπανάπτυκτες χώρες.1% του ΑΕΠ το 2013 έναντι 175. ότι η φιλελεύθερη δημοκρατία έχει περιορί­ σει την επιθετικότητα και τη βία και κατ’ επέκταση τα κίνητρα του ιμπεριαλισμού. βυθίζεται όλο και βαθύτερα σε αυτό (189.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ επικρατεί πλήρως. αντί να απελευθερώνεται από το βραχνά του χρέους. Διαψεύδεται έτσι παταγωδώς η διαπίστωση του Fukuyama. Και πώς θα μπορούσε να είναι διαφορετικά όταν η Ελλάδα. ενώ ταυτόχρονα παραβιάζεται βάναυ­ σα ακόμη και αυτή η περιορισμένη λαϊκή κυριαρχία και εντείνεται παραπέρα η εξάρτηση και για δεκαετίες. Προς απόδειξη των ανωτέρω δεν χρειάζεται παρά να λάβουμε υπόψη μας ότι το τελευταίο κούρεμα. την κεφαλαιοκρατική εμπορευματική παραγωγή και επιδιώκει να την καταστήσει κυ­ ρίαρχη ενώ επιδιώκει να επεκτείνει τις αγορές του. ή δια­ γραφή χρέους των 105 δις ευρώ αντικαταστάθηκε από 53 . ενώ εισάγει από αυτές φτηνές πρώτες ύλες.

και σε μια μακροπρόθεσμη ύφεση δίχως καμιά ορατή ακόμη και μακροπρόθεσμα διέξοδο από αυτήν. υφίστανται σοβαρές απώλειες δίχως να προβλέπεται το πώς αυτές θα καλυ­ φθούν.τι είχε απομείνει στο Δημόσιο. στην αποπομπή ευλογία. σε εθνικές κεντρικές τράπεζες 36 δις και 30 δις σε πιστωτές που εκπροσωπούνται από το Διεθνές Ινστιτούτο Χρηματοπι­ στωτικής που θα αποζημιωθούν στο ακέραιο για τα ελ­ ληνικά ομόλογα των οποίων είναι κάτοχοι και τα οποία μπορεί να απέκτησαν σε πολύ χαμηλότερες τιμές από τη δευτερογενή αγορά. Όλα αυτά. Ποιος λοιπόν μπορεί να είναι ο άλλος δρόμος διεξόδου από την κρίση εκτός από το παραπάνω αδιέξοδο που 54 . Από την αποπομπή κατάρα.3. οδηγούν σε μια παραπέρα σε βάθος χρόνου αποσάθρωση του παραγωγικού ιστού σε σχέση με εκείνη που έτσι κι αλλιώς συντελέστηκε με την είσοδο στην ΕΕ και στην Ευρωζώνη.66 Ταυτόχρονα η δανειακή σύμβαση η οποία και παρα­ πέμπει στο αγγλικό και όχι στο ελληνικό δίκαιο οδηγεί νομοτελειακά στην κατάσχεση της δημόσιας περιουσίας και σε περαιτέρω ξεπούλημα από εκείνο που ήδη συντελείται στο όνομα του περιορισμού του ελλείμματος.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ ένα μεγαλύτερο δάνειο 137 δις ευρώ. εκ των οποίων θα αποδοθούν στις Ελληνικές τράπεζες 48 δις. 1. Την ίδια ώρα τα ασφαλιστικά ταμεία ή τα πανεπιστήμια -το πιο συχνά δίχως τη θέλη­ σή τους. σε συνδυασμό με το ξεπούλημα από ό. σ’ ένα παραπέ­ ρα βάθεμα της εξάρτησης.με τη μορφή ουσιαστικής υπεξαίρεσης εκ μέ­ ρους της Τραπέζης της Ελλάδας.

δηλαδή τον ίδιο τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ στα πλαίσια μιας μονοδιάστατης κυρίαρχης σκέψης προσπαθούν να μας επιβάλλουν στην πράξη και ιδεολο­ γικά οι κυρίαρχοι. είναι ταυτόχρονα και αναποτελεσματική. όπως καταδείχτηκε από την κρίση του 1973-1975 που εκδηλώθηκε μετά από μια μακρά περίοδο κεϋνσιανών πολιτικών. οι εργαζόμενοι στα τοπικά καπνεργοστάσια και οι ιδιοκτήτες των μικρών καπνοβιοτεχνιών αντιδρώντας στην εισαγωγή μηχανών ζητούσαν από την κυβέρ­ νηση να τις αποσύρει και μάλιστα προσφέρονταν να συμβάλουν στην εκ μέρους της αγορά τους. και δη στον νεοκεϋνσιανισμό που είναι πολύ πιο συντηρητικός από τον κλασικό κεϋνσιανισμό. Θυμίζω εν­ δεικτικά ότι το 1910. και έτσι οδηγηθήκαμε στη νεοφιλελεύθερη μεταστροφή. και κυρίως διότι δεν θίγει την βασική αιτία της κρίσης. στην ιδιαίτερη πατρίδα μου την Κέρκυρα. πέρα του ότι είναι αδύ­ νατη διότι το κεφάλαιο δεν έχει πια τα περιθώρια εφαρ­ μογής της. οι οποίοι και κατέστρεφαν τις μηχανές για να μην χάσουν τη δουλειά τους από αυτές. Όπως εύστοχα παρατηρεί ο Κυριάκος Κατσαρός. Αναφέραμε ήδη ότι η επιστροφή στον Keynes. και όχι του ίδιου του καπιταλισμού ε ί­ ναι παραπλανητική.67 Συνεπώς η διεκδίκηση της υπέρβασης του νεοφιλελευθε­ ρισμού και μόνον. «ο νεοφιλελευθερισμός θα στυλωθεί ορμώμενος από την πρακτική αδυναμία του κεϋνσιανισμού μπροστά στις υφεσιακές εξελίξεις και μέσω αυτής της «αποτυχίας» από τη συνεπακόλουθη θεωρητική αυτοακύρωσή του». διό­ τι εφαρμόστηκε και απέτυχε. Μια ανάλογη τέτοια αντί55 . Μήπως λοιπόν η λύση είναι η αμυντική υπεράσπιση των θέσεων εργασίας με τον τρόπο που το έπρατταν οι Λουδιστές. και οδηγεί σε αδιέξοδο. φτάνει να μην χάσουν τη δουλειά τους.

] αυτές καθαυτές ευκολύνουν την εργασία. ενώ όταν χρησιμοποιούνται καπιταλιστικά παρατείνουν την εργάσιμη ημέρα. με τέτοιο τρόπο έτσι ώστε από κατάρα που την έχει καταστήσει το κυρίαρχο καπιταλι­ στικό σύστημα να μετατραπεί σε ευλογία. έτσι και σήμερα το επίπεδο της επιστήμης και της τεχνολογίας είναι ικανά να απαλλάξουν την αν­ θρωπότητα από τη σύγχρονη μισθωτή σκλαβιά. οι μηχανές εξεταζόμενες αυτές καθαυτές περιο­ ρίζουν το χρόνο εργασίας. δηλαδή να την οδηγήσουν στην κομμουνιστική χειραφέτηση. θα ήταν βαθιά συντηρητική. ενώ όταν χρη­ σιμοποιούνται καπιταλιστικά αυξάνουν την εντατικότητά της... [.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ δράση σήμερα. δηλαδή να αξιοποιηθεί έτσι ώστε να περιοριστεί ο χρόνος της καταναγκαστικής εργασίας και να αυξηθεί ο ελεύθερος χρόνος.] αυτές καθαυτές αποτελούν νίκη του ανθρώ­ που πάνω στις δυνάμεις της φύσης ενώ όταν χρησιμο­ 56 . «. θαυμάζοντας τις μηχανές του Ήφαιστου και τις αντίστοιχες περιγραφές του Ομήρου... όπως άλλωστε και τότε. θεωρούσε ότι αυτές θα μπορούσαν να αντικαταστήσουν τους δούλους και να απαλλάξουν την ανθρωπότητα από την δουλεία.. [.. Ήδη σχετικά με την εκμηχάνιση ο Μαρξ στο Κεφά­ λαιο επεσήμαινε τις αντιφάσεις ανάμεσα στις δυνατότη­ τες που πρόσφερε αυτή καθαυτή και στην καπιταλιστι­ κή της αξιοποίηση. η οποία συνίσταται ακριβώς σε αυτήν την κυριαρχία της ελεύθερης δημιουργικής δραστηριότητας απέναντι στην καταναγκαστική εργασία. Όπως ο Αριστοτέλης. ο χρόνος της δημιουργικής δραστηριότητας. Αντίθετα αυτό που απαιτούν οι καιροί είναι να αξιοποιηθεί το σύγχρονο επίπεδο ανάπτυξης των υλικών πα­ ραγωγικών δυνάμεων και η συνεπαγόμενη απελευθέρω­ ση ζωντανής εργασίας.

αν πάψει να κυριαρχεί το φαίνεσθαι απέναντι στο Είναι.»68 Παρ’ όλα αυτά η εκμηχανισμένη παραγωγή αποτελούσε την υλική βάση μιας ουσιαστικής υπαγωγής της εργασίας στο κεφάλαιο. αλλά ταυτόχρονα σαν «το χέρι του ανθρώπινου είδους που ταξιδεύει σε αυτό 57 . Αυτός είναι σήμερα πραγματοποιήσιμος στις ανα­ πτυγμένες καπιταλιστικές χώρες. αν οι άνθρωποι πάψουν να δουλεύουν για να παράγουν υπεραξία.] αυτές καθαυτές αυξάνουν τον πλούτο του παραγωγού ενώ όταν χρησιμοποιούνται καπιταλιστικά εξαθλιώνουν τον παραγωγό κ. ή δια­ φορετικά αν πάψει κυρίαρχη αξία να είναι το χρήμα και γίνει ο άνθρωπος. και που πρώτος. Όμως. αν εκλείψουν οι στρατιωτικές δαπάνες. από τη μια θα πρέπει να προσλάβει διαφορετικά ποιοτικά χα­ ρακτηριστικά από εκείνα που είχε όταν ήταν υποταγμέ­ νη στη λογική του κέρδους. η μετατροπή της επιστήμης σε άμεση παραγωγική δύναμη. αν εν­ σωματωθούν στην παραγωγή οι άνεργοι.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ποιούνται καπιταλιστικά υποδουλώνουν τον άνθρωπο σε αυτές [. ανέδειξε ο Walter Benjamin είναι ότι η ίδια η ανάπτυξη των υλικών παραγωγικών δυνάμεων. αν αλλάξουν οι καταναλωτι­ κές συνήθειες που έχει επιβάλει ο καπιταλισμός. και η τάση κυριαρχίας της γενικής διάνοιας αποτελεί την υλική βάση του κομμουνισμού.. Παράλληλα κάτι που δεν επεσήμανε αρκούντως ο Μαρξ. η σύγχρονη μεταβιομη­ χανική ανάπτυξη. όπως το πράττει ο Μαρξ. η αλήθεια είναι με μια ρομαντι­ κή χροιά. αν πάψει να κυριαρχεί η αποκόμιση του κέρδους και γίνει η ελεύθερη ανάπτυξη της προσω­ πικότητας.λπ. Με αυτήν την έννοια η επανάσταση δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνον σαν την ατμομηχανή της ιστο­ ρίας.. και από την άλλη θα πρέπει να πάψει να είναι ξέφρενη και να αντιμάχεται τη φύση.

ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΜΣ το τρένο [της ιστορίας] και τραβάει το φρένο έκτακτης ανάγκης». Αυτός όμως ο σοσιαλισμός στην εποχή μας δεν μπορεί να είναι ο «σοσιαλισμός» που γνωρίσαμε. ή και της προσπάθειας κοινωνικοποίησης μιας χα­ μηλού κοινωνικού χαρακτήρα παραγωγής. προσωπικοτήτων που βαθμιαία θα απαλλαγούν από τη συνήθεια των κυρίαρχων αστικών 58 . να πλουτίζει και να προάγει τη ζωή των εργατών». σε συνδυασμό με την αποπομπή ζωντανής εργασίας. όπως συμβαίνει στο πλαίσιο του καπιταλισμού. αν δεν διαβεί το στάδιο του σοσιαλισμού. αλλά με κυρίαρχη αποστολή τη διαμόρφωση. στην κομμουνιστική κοινωνία η συσσωρευμένη εργασία [μετατρέπεται] μονάχα σ’ ένα μέσο για να ευρύνει. διότι εν προκειμένω. Αντί λοιπόν η αύξηση του σταθερού κεφαλαίου. όπως εκείνη της αγροτικής παραγωγής της Ρωσίας του 1917. τα οποία όπως γράφει ο Karl Polayni είναι τελικά «ο ύστε­ ρος φορέας της ιστορίας της κοινωνίας». η εργατική τά­ ξη εκφράζει τα συμφέροντα όλης της κοινωνίας. «στην αστική κοινωνία η ζωντανή δουλειά [να] είναι μο­ νάχα ένα μέσο για να αυξάνει η συσσωρευμένη εργασία. αντί. Και όχι μόνον των εργατών. λύνει το πρόβλημα της ανεργίας. πόσω μάλλον οι πιο σκοτεινές περίοδοί του. όπως αναφέρει το Μανιφέστο.69 για να σταματήσει την ανάπτυξη εκείνων των τεχνολογιών που στρέφονται κατά του ανθρώπου και της φύσης.70 Βεβαίως είναι αδύνατον να οδηγηθεί άμεσα η κοινω­ νία σε μια τέτοια κατάσταση πραγμάτων. να γ ί­ νεται η αφορμή κρίσεων. κυρίως μέσα από την εμπειρία τους. ο οποίος ήδη χάρη στη σχεδιοποίηση που καθίσταται δυνατή με την κοινωνικο­ ποίηση των μέσων παραγωγής. δεν μπορεί να είναι ένας σοσιαλισμός με κυρίαρχη αποστολή την πάση θυσία ανάπτυξη των υλικών παραγωγικών δυνά­ μεων.

να πάψουν να προσφεύγουν σε κοσμοϊστορικές αναμνή­ σεις. Διαφορετικά. Η αναγκαιότητα της επανάστασης. όπως γράφει ο Μαρξ στην 18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη. και συνεπώς δεν μπορούν να αρχί­ σουν «προτού σβήσουν όλες τις προλήψεις σχετικά με το παρελθόν». ότι.71 1. Το ερώτημα που προκύπτει είναι αν μπορούμε άραγε να οδηγηθούμε στο σοσιαλισμό δίχως κοινωνική και πο­ λιτική επανάσταση. που δεν θα είναι μια φάρσα μιας προηγούμε­ νης τραγωδίας. και παραμείνουν στραμμένες προς «τους περιορισμένους όρους ύπαρξης του [παλιού συστήμα­ τος] αναγκαστικά αποτυχαίνουν». ενώ λόγω της δομικής κρίσης τού κα­ 59 . για να μπορέσουν να αποκτήσουν το δικό τους πε­ ριεχόμενο. αν δηλαδή δεν επιχειρηθεί αυτή η απαλλαγή. αυτή η προς το μέλ­ λον ενατένιση. Οι σύγχρονες επαναστάσεις θα πρέπει «να αφήσουν τους νεκρούς να ενταφιάσουν τους νεκρούς τους». αλλά ο πραγματικά νέος κόσμος που έχει ανάγκη η ανθρωπότητα. προτού απαλλαγούν από κάθε δεισιδαιμο­ νία απέναντι σε αυτό το παρελθόν. οι σύγχρονες ανα­ γκαίες επαναστατικές αλλαγές δεν είναι δυνατόν «να αντλήσουν την ποίησή τους από το παρελθόν αλλά μό­ νον από το μέλλον». δηλαδή δίχως την βίαιη ανατροπή της εξουσίας των κεφαλαιοκρατών.4. Η απάντηση ήταν. Με άλλα λόγια. είναι και θα είναι αρνητική.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ αξιών και θα μπορέσουν έτσι να οικοδομήσουν τη νέα αταξική κοινωνία. Και γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο μια από τις αντιφάσεις της επο­ χής μας είναι.

Θυμίζω ότι «ο ι μεταρρυθμί­ σεις είναι παραχωρήσεις που αποσπώνται από την κυ­ ρίαρχη τάξη. σημαίνει διάλυση της παλιάς εξουσίας. η επανάσταση. [ενώ] η επανάσταση είναι η ανατροπή της κυρίαρχης τάξης». και. ρήξη και «βαθιά κρί­ 60 . Από αυτήν την οπτική γωνία το να κάνει λόγο κάποι­ ος για μη βίαιη επανάσταση σημαίνει όπως γράφει ο ν ν Zizek. ότι εκφράζει την επιθυμία «να έχουμε επανάστα­ ση δίχως επανάσταση». Αντίθετα. η οποία και συνιστά μερική επανάσταση. με την κοινωνική έννοια. σε αντίθεση με την μεταρ­ ρύθμιση. με την πολιτική έννοια.τι στο παρελθόν. πέρα από την ειρηνική ή ένοπλη μορ­ φή που μπορεί να προσλάβει. έναν τρόπο που ακριβώς λόγω του γεγονότος ότι το σύστημα έχει οδηγηθεί στα όριά του. οι περισσότερες από αυτές και δη οι κοινοβουλευτικές. με την έννοια ότι η αστική τάξη δεν πρόκειται να παραδώσει με τη βούλησή της την εξουσία και τα πλούτη της.74 Τέλος. η οποία αρχικά τουλάχι­ στον.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ πιταλιστικού συστήματος γίνεται όλο και πιο επιτακτική η επαναστατική ανατροπή του. όλο και λιγότερο γίνεται λόγος για επανάσταση. είναι ακόμη πιο αναποτελεσματικός και αδιέξοδος απ’ ό. Αξίζει λοιπόν τον κόπο να ασχοληθούμε με τη σχέση μεταρρύθμισης-επανάστασης έτσι όπως αυτή διαμορ­ φώνεται στην εποχή μας. αντιδρούν σε αυτό με ρε­ φορμιστικό τρόπο. όταν οι δυ­ νάμεις της ευρύτερης αριστεράς δεν έχουν πλήρως εν­ σωματωθεί στο σύστημα. ήταν ειρηνική. διάλυση της παλιάς κοινω­ νίας. ενώ διατηρείται η κυριαρχία της. τόσο στην Γαλλική επανάσταση του 1789 όσο και στην Ρώσικη του 1917.73 Θυμίζω ακόμη ότι επανάστα­ ση. δεν μπορεί παρά να είναι πάντοτε βίαιη.72 Αυτή η τελευταία. πόσω μάλλον όλο και λιγότερο προετοιμάζεται αυτή στην πράξη. σημαίνει ποιοτικό άλμα.

αυτές δεν μπορεί παρά να έχουν αντικαπιταλιστικό-αντιιμπεριαλιστικό χαρακτή­ ρα. Όπως θα δού­ με στο τέταρτο κεφάλαιο. στο βαθμό που οι μεταρρυθμίσεις και η πάλη για αυτές εντάσσονται στην πράξη σε μια επαναστατική στρατη­ γική.76 Έτσι. όπως π. «η μεταρ­ ρύθμιση και η επανάσταση δεν είναι λοιπόν διαφορετι­ κές μέθοδοι της ιστορικής προόδου. έχει φθάσει στα όριά του και του είναι αδύνατον να προβεί σε ου­ σιαστικές προοδευτικές μεταρρυθμίσεις.75 σημαίνει ότι διαρρηγνύεται το συνεχές της ιστορίας».ΑΠΟ THN ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ση τόσο πολιτική όσο και οικονομική». Όπως επισημαίνει η Ρόζα Λούξεμπουργκ. οι οποίες ορίζουν και συμπληρώνουν η μια την άλλη. συμπληρωματικές.77 Στην εποχή μας. διότι όπως είδαμε οι κυρίαρχοι ως 61 . Ταυτόχρονα όμως αλληλοαποκλείονται. το κεφαλαιοκρατικό σύστημα λόγω των εσωτερικών του αντιθέσεων και πιο ειδικά λόγω των προβλημάτων που προκύπτουν για αυτό. Και είναι αδύνατον σήμερα να υπάρξουν ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις σε προοδευτική κατεύθυνση δίχως ρή­ ξεις με το κυρίαρχο σύστημα στις αναπτυγμένες καπι­ ταλιστικές χώρες. από τη μια. η μεταρρύθμιση και η επανάσταση είναι αντίθετες μεταξύ τους έννοιες.χ. από την άλλη και κάτω από ορισμένες προϋποθέσεις. που μπορεί κανείς να τις διαλέξει από τον μπουφέ της ιστορίας σαν ζε­ στούς ή κρύους μεζέδες. αλλά διαφορετικές ροπές στην εξέλιξη των ταξικών κοινωνιών. ο Νότιος και ο Βόρειος Πό­ λος». χάρη στην αντίθεση ανάμεσα στην νομοτελειακή λόγω του ανταγω­ νισμού αποπομπή ζωντανής εργασίας και το γεγονός ότι αυτή είναι η μοναδική παραγωγός αξίας. οπότε και δεν θα είναι δυνατόν να γίνουν συναινετι­ κά αποδεκτές από τους κυρίαρχους.

ότι στην «πορεία της κεφαλαιοκρατικής παραγωγής αναπτύσσεται μια εργατική τάξη. που από αγωγή. ή. ο υποκειμενι­ κός παράγοντας ο οποίος καλείται να επιτελέσει αυτόν το μετασχηματισμό δεν φαίνεται ακόμη να τον επιδιώ­ κει. το πρώτο πράγμα που επιδιώκουν είναι η ένταση της εκμετάλλευσης των εργα­ ζομένων από τη μια και η επέκταση του κεφαλαιοκρατι­ κού τρόπου παραγωγής από την άλλη. να χρησιμο­ ποιείται αυτός μόνον και μόνον σαν πρόσχημα για να αποκλείονται όλοι όσοι έχουν διαφορετική περί αυτού αντίληψη. μα είναι ο μόνος σίγουρος και δίκαιος τρόπος. Επαναλαμβάνω εδώ μόνον. όχι βεβαίως τυχαία. δεν αρκεί να δίνονται στα λόγια όρκοι πίστης στο σοσιαλισμό.78Όμως. ακόμη χειρότερα. Ταυτόχρονα η ίδια η οργάνωση του διαμορφωμένου κεφαλαιοκρατικού προτσές παραγωγής σπάει κάθε αντίσταση. Και αυτό διότι. για μια σειρά λόγους που αναλύω δ ιε­ ξοδικά στο βιβλίο μου Ο Μαρξ γεννήθηκε νωρίς79 και που επαναλαμβάνω συνοπτικά στο 3. αποφεύγεται συστηματικά. παράδοση και συνήθεια αναγνωρίζει σαν αυτο­ νόητους φυσικούς νόμους τις απαιτήσεις του κεφαλαιο­ κρατικού τρόπου παραγωγής». και όχι ο εξαν­ θρωπισμός του. ενώ η ανεργία και ο βουβός εξαναγκασμός 62 . τη διαπίστωση του Μαρξ στο Κεφάλαιο. «η επα­ νάσταση σε μερικούς μπορεί να μην αρέσει. η οποία ακόμη και ως έννοια και όρος. αλλά θα πρέπει να προετοιμάζεται στην πρά­ ξη η επανάσταση. Από την άλλη. παρόλο που υπάρ­ χουν οι αντικειμενικές δυνατότητες για το πέρασμα στο σοσιαλισμό. όπως έλεγε και ο Μπάιρον. να καθαρίσεις απ’ το ρύπος τους ανθρώπους».3.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ αντίδραση στις αρνητικές γι’ αυτούς συνέπειες της απο­ πομπής της ζωντανής εργασίας.

eu.transparency.lesechos.81 Ας δούμε λοιπόν μέσα από ποια στρατηγική μπορεί να ξεπεραστεί αυτή η αποξένωση-ενσωμάτωση και να οδηγηθούμε στην επανάσταση.com.wordpresse.touteleurope. Nations Unies.. 3. 4. 10. 4. 6.fr/chiffres-economie/euscht-. 5. Βλέπε Anrew Kliman. Nations Unies Situation et perspectives de Γ economie mondiale 2012. Βλέπε http://www. ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ 1. 8.com ή ακόμη για αυτά τα στοιχεία και εκείνα που ακολουθούν και αφορούν στην ΕΕ ε ί­ ναι από το δικτυακό τόπο www.fr. μέσα στον πραγματικό αντικειμενικό κόσμο. http://www.org. ο δρόμος προς τη χειραφέτηση περνάει μέσα από εκεί­ νον της αποξένωσης. ό..lemonde. 5 και http://www. επισφραγίζουν την κυριαρχία του κεφαλαιοκράτη πάνω στον εργάτη».20minutes. 2. ό.fr. Crise du capitalisme mondial: surproduction ou baisse tendantielle du taux de profit? In http://sociol3.blog. Nations Unies Situation et perspectives de 1’ economie mondiale 2012 in http://www.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ των οικονομικών σχέσεων.fr/economie.statistiques-mondiales.lemonde. Με άλλα λόγια συμβαίνει κάτι ανάλογο με την πορεία του Εγελιανού Πνεύματος το οποίο πραγματώνει την ουσία του μέσα από την οδό της αλλοτρίωσής του.80 Έτσι λοιπόν όσο αντιφατικό κι αν φαντάζει αυτό.π.π. 63 . 7. Βλέπε finance. σελ. Βλέπε http://www. 9. σελ. 29 Septembre 2007.htm. Qui se cache derriere la tres opaque Transparency International? Riseau Voltaire. 4. σελ.org. http://www.

Εργατι­ κή Πάλη. 22. Αθήνα. σελ.com. Εκδοτικός Οίκος Λψάνη. 24. 123. σελ. 16. 96. The Falling Rate ofProfit and the Economic Crisis in the U. 2006. ό. Βλέπε Henry Grossman. 306.. Κ. 19.καλό για την Goldman Sachs είναι καλό για τις ΗΠΑ. nouvelle edition amplifiee. The Return of Depression Economics and the Crisis of 2008 . 14. Το αίνιγμα του Κεφαλαίου και οι κρίσεις του καπιταλισμού. To Κεφάλαιο. 1969) in http://bataillesocialiste.. Paul Boccara. Robert Brenner. 12. 2011. σελ. Καρλ Μαρξ. Βλέπε A. Ό. thSoricien de / ’ accumulation et de la crise (Mattick. 15. 28 για την αρχική διατύπωση και σελ. 328. Paul Boccara. Βλέπε Marc Harpon. page 312. 23. 2010. Verso. σελ.M. 18.π.τι είναι καλό για την Goldman Sachs εί­ 64 . Στο ίδιο.. σελ. 26. Note de la Fondation Gabriel Peri. Στο ίδιο.S. Paul Krugman. σελ. figure 15.τι είναι . Ν τέιβιντ Χάρβεϊ. Το Κεφάλαιο.8. Βλέπε Paul Boccara. La crise systemique. Νίκος Μπογιόπουλος. Είναι ο Καπιταλισμός ηλίθιε. σελ. The Economics of Global Turbulence. σελ.wordpress. τόμος 3ος.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΙΗΣ 11. Note de la Fondation Gabriel Peri. Οι ρίζες της σημερινής κρίσης. Βλέπε. La crise systimique: Une crise de civilisation ses perspectives et des propositions pour avancer vers une nouvelle civilisation. και στο Μπρένερ Ρόμπερτς. Μπρένερ Ρόμπερτς.. 5. Μαρξ.π. 13. Shaikh. Ό. 16. 1969) ό. Στο ίδιο. 1987. 42 για την ορθή αναίρεσή της. σελ. 27. 17. 25. ό. 20. 17. Εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή. Βλέπε Henry Grossman.wordpress..com. τόμος 3ος. σελ. theoricien de 1’ accumulation et de la crise (Mattick.. Unionfor Radical Political Economics.π. Crise du capitalisme mondial: surproduction ou baisse tendancille du taux de profit? in http://sociol3. 2010. 21. 610. 326-327. 303. La crise systemique: une crise de civilisation.10.

The revolt of the Salarian Bourgeoisie στο London Review of Books. La crise systemique: une crise de civilisation.com. Gutemberg. Grundrisse. σελ. 33. Ντέιβιντ Χάρβεϊ. σελ.. Ντέιβιντ Χάρβεϊ. 2011. Στο ίδιο. Note dela Fondation Gabriel Peri. 317 και 327. Θεοχαράκης. Βλέπε Paul Boccara. σελ. σελ. Βλάχου. Το Κεφάλαιο. τόμος 3. La loi de la baisse tendancielle du taux de profit in http://bruno-fomaciari. 42. Σταύρος Μαυρουδέας. La democratic radicale centre le consensus neoliberal. The Revolt of the Salaried Bourgeoisie in London Review of Books http://www. To αίνιγμα του Κεφαλαίου και οι κρίσεις του καπιταλισμού. To αίνιγμα του Κεφαλαίου και οι κρίσεις του καπιταλισμού.π. 4. 32.π. Βλέπε Slavoj Ziiek. Μαρξ.com. 40. σελ. 56. σελ. Κ. σελ. Μυλωνάκης (επιμέλεια). σελ. σελ. ό.π. ό. Fine Ben. Οι ρίζες της σημερινής κρίσης. 11/01/2012. Ν. στο ίδιο.. Ε Ε και Ελλάδα: καπιταλιστική κρίση και ιμπεριαλιστικοί ανταγωνισμοί in http://www. Antagonisme et hege- monie.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ναι καλό για τις ΗΠΑ. 189. 31. 38. 44. 37. 34. Grundrisse. σελ.over-blog. τόμος 2.. Slavoj Ziiek. 2..π. σελ.. in La revue Internationale des livres et des idees no 3. ό. 36. Το αίνιγμα του Κεφαλαίου και οι κρίσεις του καπιταλισμού. 20. To Βήμα 12/8/2012.. Οικονομική κρίση και Ελλά­ δα. τόμος 2. Ντέιβιντ Χάρβεϊ. Chantal Mouffe. 10. 30. 41. σελ. 39. Το Κεφάλαιο. σελ. Δ. 43. wordpress. 295.π. Εκδόσεις Καστανιώτη. Grundrisse. ό. Πέραν τηςχρηματιστικοποίησης στο Α.co. entretien avec Elke Wagner. 29. 30-31. 65 . ό..π. 28. 4. Bruno Fornaciari.π.uk. 317. 246. τόμος 3. σελ. 35. Μαρξ. ό. 193.stavrosmavroudeas. Μετάφραση Πέτρος Χατζόπουλος. 188. ό. Κ.lrb.

Κ. 621. Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμμα­ τος. Ε Ε και Ελλάδα: καπιταλιστική κρίση και ιμπεριαλιστικοί ανταγωνισμοί. σελ. Κ. εκδόσεις Οδηγητής. Φρ. Μακφέρσον. Κ. 1986.π. Βλέπε Κ. 1986. ό. 48. Στο ίδιο. σελ. Φρ.. Μεγάλοι κύκλοι της καπιταλιστικής οικονομίας και κυρίαρχα ρεύματα του αστικού φιλελευθερισμού. σελ. Μαρξ. 57. 4. 49. ό. εποχή της Επανάστασης. Βλέπε σχετικά κείμενο του Σπύρου Σακελλαρόπουλου. εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή. Ντέιβιντ Χάρβεϊ. 27. Η εξέλιξη του σοσιαλισμού από την ουτοπία στην επιστήμη. 2010. 55. ΔιαλεχτάΈργα. Το Κεφάλαιο. Μετάφραση Ελένη Κασιμάτη.com. Η Εποχή μας. 70. Βλέπε Κυριάκος Κατσαρός. 58. 61. Στο ίδιο. Το αίνιγμα του Κεφαλαίου και οι κρίσεις του καπιταλισμού. Εκδόσεις Παπαζήση. 324. 59.. Ένγκελς. 53. Κ. 207-208.. βιβλίο πρώ­ το. σελ. Μεθο­ δολογικές και φιλοσοφικές προϋποθέσεις της νεοφιλελεύθερης αντίληψης για το κράτος. και διδακτορική διατριβή του Γιώργου Μανιάτη με τίτλο. Η πολι­ τική θεωρία του πρώιμου φιλελευθερισμού ή από τον Hobbes ως τον Locke. Ένγκελς. 56. Ένγκελς. Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος. σελ. ό. 2012. 54. 52. εκδόσεις Γνώσεις. 49. Σταύρος Μαυρουδέας. Σταύρος Μαυρουδέας. Η αρχή του τέλους του ελληνικού δράμα­ τος. 50. Το Κεφάλαιο.π. εποχή της νίκης.π. 51. 1989. Μαρξ. τόμος δεύτερος.stavrosmavroudeas. 24. Μαρξ. in http://www. ό.com. Μαρξ.Ένγκελς. 47.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ 45. Μπ. Κ. σελ.π. σελ. βιβλίο πρώτο. 158. Μαρξ. Μαρξ. wordpress. Εκδόσεις Γνώση. τόμος 3.wordpress. σελ. 622. σελ. Κ. σελ. 60. 66 . σελ. Στο ίδιο. In stavrosmavroudeas. Φρ. Το Κεφάλαιο. σελ. Στο ίδιο. Το Κεφάλαιο. 668. 621. Αθήνα. 46. στο Μαρξ. 622. σελ. Ατομικισμός και ιδιοκτησία..

La transformation: Antonio Gramsci et Karl Polanyi in http://www. Σύγχρο­ νη Εποχή. Καλωσορίσατε στην έρημο του πραγματικού. 70. ιδίως στο κεφάλαιο 6. ό. σελ. Βλέπε Λεωνίδα Βατικιώτη. To τέλος της Ιστορίας καί ο τελευταίος άν­ θρωπος·. 68. Στο ίδιο βιβλίο. Εφη­ μερίδα Πριν. 4. in http://multitudes. τόμος πρώτος. τόμος 3. τόμος 40. Βλέπε Κυριάκος Κατσαρός. μετά­ φραση Βίκυ Ιακώβου. 66. Sur le concept d ’ histoire in Oeuvrs Gallimard. Avertisseur d ’ incendie: la critique de la technologie chez Walter Benjamin. βλέπε και μια εμπεριστατωμένη ανάλυση της σύνδεσης οικονομικής πραγ­ ματικότητας και επικράτησης του νεοφιλευθερισμού. 65. Κ. Μαρξ. 24 Μαρτίου 2012. 72. σελ. 78. 5.espaces-marx. Εκδ. 309-310.net.net. Notes preparatoires pour les Theses sur la philosophie de I’ histoire in Gesammelte Schiften. 2000. Δανειακή σύμβαση υποτέλειας. τόμος 1. 1993. σελ. 73. σελ. Σχέδιο απάντησης του ΚΚΡ. 77. 458 λ. Από τον Δον Ζουάν.actu-environnement. 63. 1232 αναφέρεται από τον Michael Lowy. σε μετάφραση Αρη Αλεξάνδρου.3 σελ. Μαρξ. Κ. 75. 2003.Ένγκελς. 441. 76. σελ. σελ. 409. Μαρξ. Απαντα. 218. σελ. 1. Μεγάλοι κύκλοι της καπιταλιστικής οικονομίας και κυρίαρχα ρεύματα του αστικού φιλελευθερισμού .. tome III. Το Κεφάλαιο. ό. Κοινωνική μεταρρύθμιση ή επανάσταση. 15. στο Άρης 67 . σελ. 64. Werke. Samizdat. σελ. ό. Βλέπε La guerre aux pauvres est declaree in http://ecorev. 58.com. Βλέπε www. σελ. Walter Benjamin. 113. στο γράμμα του ανεξάρτητου ΣΔ κόμματος. Σύγχρονη Εποχή. 67. Slavoj Zi2ek. Walter Benjamin. εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή. Λένιν. 71. 348-349. Καρλ Μαρξ. σελ. Απάντηση στις ερωτήσεις Αμερικάνου Δημοσιογράφου. Μετάφραση Δημήτρη Μαράκα.π. Άπαντα.. Ρόζα Λούξεμπουργκ.π. Λιβάνη. 44. Το Κεφάλαιο. 74. Λένιν. Walter Baier. σελ. Francis Fukuyama. τόμος 39.org. 69.ΑΠΟ THN ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ 62. εκδόσεις Scripta. Η 18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη..π.

Εκδόσεις Γκοβόστη. Φιλοσοφία της Ιστορίας. Χέγκελ. 1980. κυρίως σελ. Αθήνα. 1984. 81. Διάλεξα . Κείμενα.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ Αλεξάνδρου. Εκδόσεις Νεφέλη. ό.π. τόμος 1ος. Μετάφραση Αιμιλία Μανούση. 79. Κ. 223-282. επιμέλεια Καίτη Δρόσου. 762. Βλέπε Γκ. σελ. 2008.. Το Κεφάλαιο. Μαρξ. 80. 68 .

την επικρά­ τηση του φασισμού και την ευρύτερη αποδοχή του. Ουκρανία. ο Γκράμσι εκτιμούσε ότι «ποτέ η επαναστατική ορμή και ο επαναστατικός ενθουσιασμός δεν υπήρξαν πιο φλογε­ ροί στο προλεταριάτο της Δυτικής Ευρώπης». Οι αρνητικές εκβάσεις προηγούμενων επαναστάσεων. Είναι βέβαιο ότι ο Γκράμσι οδηγήθηκε στην αναζήτηση μιας στρατηγικής περάσματος στο σοσιαλισμό για τις αναπτυγμένες χώρες. Ενώ λοιπόν το 1919 υπό την επιρροή της αίγλης της Οκτωβριανής επανάστασης. αλ­ λάζει ρότα. Προηγουμένως οι ήττες των επαναστάσεων του 1848 και της Παρισινής Κομμούνας του 1870 έπαιξαν γενικό­ τερα καθοριστικό ρόλο στην αναθεώρηση της αντιμετώ­ πισης της επαναστατικής διαδικασίας. των επιτυχιών των εργατι­ κών Συμβουλίων σε Ουγγαρία.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΤΑ ΕΡΕΘΙΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΓΚΡΑΜΣΙΑΝΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ ΘΕΣΕΩΝ 2. αλλά και της ανοδικής πορείας του λαϊκού κινήματος στην Ιταλία. επηρεασμένος από τις ήττες των λαϊκών επαναστάσεων και κινημάτων στην Ευρώπη.1.1 αργότε­ ρα μετά την ήττα των ιταλικών συμβουλίων. 69 .

η στρατηγική του πολέμου θέσεων κάθε άλλο παρά σημαίνει για τον Γκράμσι αποκήρυξη της τακτικής των εργοστασιακών συμβουλίων. όπως θα δούμε στη συνέχεια. Με το ίδιο σθένος αντιμετώπισε και την αποτυχία του εργατικού κινήματος.2 Ορισμένοι μάλιστα έσπευσαν να κηρύξουν το τέλος της επανάστασης και την επικράτηση του ρεφορμισμού. Αντίθετα αυτά εντάσσονται πλήρως και πολλαπλά σε αυτήν τη στρατηγική. ρωσικής και ίσως κυρίως αυτής συμπεριλαμβανομένης. αναζήτησαν νέους δρόμους για να οδηγηθούμε σε αυτήν. και τα οποία μετά την κόκκινη διετία (ΐΐ biennio rosso) 1919-1920. Τέλος με τον ίδιο τρόπο αντιμετωπίστηκε από τον Γκράμσι. αντί να αποκηρύξουν τη σοσιαλιστική επανάσταση.3 Ο Γκράμσι όχι μόνον δεν ανήκει σε αυτήν την κατη­ γορία. Μάλιστα. η οποία «έσκασε 70 . η μεγάλη ελπίδα όλης της επαναστατικής αριστεράς. ακολουθήθηκαν από τον ερχομό του φασισμού το 1922. του κινήματος των συμβουλίων στην Ιταλία. του γραφειοκρατισμού και στην ενσωμάτωση των τριών τετάρτων των εργατικών «σοσιαλιστικών» κομμάτων. Η ηρωική παρισινή κομμούνα συνιστά το τέλος αυτής της ελπίδας. αλλά ήταν ο πλέον σημαντικός μεταξύ εκείνων που στη Δύση.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ Αυτές οι ήττες έπληξαν τις ελπίδες για μια διαρκή επανάσταση στη Δόση με την έννοια της συνέχισης της μεγάλης αστικοδημοκρατικής γαλλικής επανάστασης σε σοσιαλιστική. Ιδιαίτερα μετά το 1870-1871 άρχισε να κλονίζεται η πίστη στην αποτελεσματικότητα του συνόλου των αρχών της πολιτικής στρατηγικής και τακτικής που γεννήθηκαν πρακτικά το 1789. τα οποία για τον Γκράμσι ήταν κάτι σαν το ιταλικό ισοδύναμο των σοβιέτ. Ο Λένιν επισημαίνει αυτήν την εξέλιξη και αναφέρει ότι αυτές οι ήττες οδήγησαν στην άνοδο του ρεφορμισμού. ενός Γερμανικού Οκτώβρη.

ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ σαν μια σαπουνόφουσκα» κατά την έκφραση του Rosen­ berg. ένα διαχωρισμό ανάμεσα στους τύπους δεσμών που ενώνουν το κράτος με την κοινωνία των ιδιωτών.4 Βεβαίως. είχε επισημάνει και ο Λένιν.από τη συμμαχία των πιο αντιδραστικών δυ­ νάμεων με τους ρεφορμιστές. σε καμιά περίπτωση δεν αντιμετώπιζε την Οκτω­ βριανή Επανάσταση σαν μοντέλο προς αντιγραφή για όλες τις χώρες του κόσμου. Άλλωστε κάτι τέτοιο θα ερ­ χόταν σε πλήρη αντίθεση με τη μεθοδολογική αρχή. έχο­ ντας πλήρη συναίσθηση των ιδιαίτερων ρώσικων συνθη­ κών. με την ίδια «την ουσία. ήταν οι δυ­ σκολίες εκδήλωσης της επανάστασης στη Δύση σε σχέση με εκείνες της Ρωσίας. όπως θα δούμε πιο αναλυτικά και στη συνέ­ χεια. την ίδια δυσκολία εκδήλωσης της επανάστασης στην Δύση. οι οποίοι με πρώτο και καλύτερο το αυτοαποκαλούμενο αιματοβαμμένο σκυλί Noske την έπνιξαν στο αίμα. και μη αναπτυγμένες όπως η Ρωσία του 1917. ο οποίος.2. Και είναι σαφές ότι η διαφοροποίηση σε Ανατολή και Δύση δεν αποτελούσε για τον Γκράμσι ένα γεωγραφικό διαχωρισμό. Οι δυσκολίες εκδήλωσης της επανάστασης στη Δύση σε σχέση με την Ανατολή. τη ζωντανή ψυχή του μαρξισμού: τη 71 . συντριμμένη στην πραγματικότητα -για να μην ξε­ χνιόμαστε. 2. αλλά ένα διαχωρισμό ανάμεσα σε ανα­ πτυγμένες οικονομικά και κυρίως αστικοδημοκρατικά χώρες. Είναι επίσης βέβαιο ότι έναυσμα που οδήγησε τον Γκράμσι να αναζητήσει μια διαφορετική επαναστατική στρατηγική από εκείνη της Ρωσίας του 1917.

σε ένα βαθμό ιδεαλιστή ακόμη...] οπότε και «θα ήταν λαθεμένο και ανόητο [. όσον αφορά στην εκτίμηση της Ρώσικης Επανάστασης..8 Ένας από τους βασικούς λόγους αυτής της διαφοράς ανάμεσα στη Ρωσία και την Ευρώπη ήταν κατά τον Λένιν και το γεγονός ότι στη δεύτερη «ο καπιταλισμός έχει αναπτυχθεί κι έχει δώσει το δημοκρατικό πολιτισμό και τη δημοκρατική οργάνωση και στον τελευταίο άνθρωπο [. Καταρχάς θα πρέπει να επισημανθεί ότι. Αντιμετωπίζοντας διαλεκτικά την εξέλιξη της συλλο­ γιστικής του.7 ενώ «δεν μπο­ ρούσε παρά να είναι ξεκάθαρο ότι είναι ασύγκριτα πιο δύσκολο να αρχίσει στην Ευρώπη». με διαφορετικό τρόπο απ’ ό.5 που ο ίδιος απαρέγκλιτα ακολουθούσε.] να αρ­ χίσει κανείς χωρίς προετοιμασία την επανάσταση». μαρξιστή Γκράμσι. ταυ­ 72 . από εκείνην του ώρι­ μου πια.τι όταν έχει πια ωριμάσει ιδεολογικά. δηλαδή λαμβάνοντας υπόψη ότι. υπάρχει μια σαφέστατη διαφοροποίηση της άποψης του νέου.. ενώ υπερ­ βαίνει και αναιρεί παλαιότερες τοποθετήσεις του. Για τον Λένιν η επανάσταση στη Ρωσία «νίκησε τόσο γρήγορα [.. Γκράμσι.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ συγκεκριμένη ανάλυση της συγκεκριμένης κατάστα­ σης».9 Ας δούμε λοιπόν με ποιο τρόπο αντιμετωπίζει ο Γκράμσι αυτήν τη διαφορά ως προς τις δυσκολίες εκδή­ λωσης της επανάστασης ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση.] χάρη σε μια εξαιρετικά πρωτότυπη ιστορι­ κή κατάσταση». θεωρώ ότι αυτή η πρώτη του τοποθέτηση ερμηνεύει σε μεγάλο βαθμό και το πώς οδηγήθηκε στην πρόταση του για τον πόλεμο θέσεων. Παρόλο όμως που αρχικά αντιμετωπίζει την εκδήλω­ ση της Ρώσικης Επανάστασης.6 Αυτή η κατάσταση είχε σαν συνέπεια «να αρχίσεις την επανάσταση [στη Ρωσία] ήταν τόσο εύ­ κολο σαν να σηκώνεις ένα πούπουλο»..

η οποία αντικαθίσταται από μια πιο ώριμη πια υλιστική αντίλη­ ψη. Το Κεφάλαιο του Μαρξ ήταν στη Ρωσία περισσότερο το βιβλίο των αστών παρά των προλετάριων». μέσα από την οποία ο ρό­ λος του υποκειμένου. από την άλλη όμως διατηρείται ακέραιο το ενδιαφέ­ ρον του για τον ενεργό ρόλο του υποκειμένου. μα μονάχα αφηρημένα. Και αποσα­ φηνίζει αυτή του τη διατύπωση όταν γράφει: «Η επανά­ σταση των μπολσεβίκων είναι γεμάτη περισσότερο από ιδεολογία παρά από γεγονότα. Γι’ αυτό ο ιδεαλισμός. σε αντίθεση με τον υλισμό. όπως εκτιμούσε ο Μαρξ. ανέπτυξε τη δρώσα πλευρά. σαν πράξη. Τι ακριβώς λέει ο Μαρξ. τον αισθητό κόσμο (Sinnlichkeit).10 Ας δούμε όμως πώς αντιμετωπίζει αρχικά ο Γκράμσι την Ρώσικη Επανάσταση του 1917. Αξίζει λοιπόν να θυμηθούμε. γιατί ο ιδεαλισμός δε γνωρίζει φυσικά την πραγματική συγκεκριμένη δράση σαν τέτοια. ότι τον αναδείκνυαν οι ιδεαλι­ στές σε σχέση με τον Φόυερμπαχ. μό­ νο με τη μορφή του αντικειμένου (Objekt) ή με τη μορφή της εποπτείας (Anschauung). αυτήν την αρχική του θέση. έστω και εν συντομία. γι’ αυτό τελικά λίγο μας 73 . Πρόκειται μας λέει για «μια επανάσταση ενάντια στο Κεφάλαιο του Μαρξ. διαπι­ στώνουμε ότι ναι μεν ο Γκράμσι αναιρεί την πρώτη ιδεαλιστικά παρεκκλίνουσα τοποθέτησή του. Και αυτό το ενδιαφέρον του είναι έντονα παρόν σε όλο το μεταγε­ νέστερο έργο του.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ τόχρονα διατηρεί στοιχεία του παρελθόντος του. «Η κύρια έλλειψη όλου του προηγούμενου υλισμού -μαζί και του υλισμού του Φόυερ­ μπαχ. και όχι σαν ανθρώπινη συ­ γκεκριμένη δράση.είναι ότι αντιλαμβάνεται το πράγμα (Gegenstand). όχι υποκειμενικά. την πραγματικότητα. αναδεικνύεται με τον ίδιο τρόπο. ο οποίος τον εκμηδέ­ νιζε.

Είναι οι άνθρωποι. δεν συνέθεσαν πάνω στα έργα του δασκά­ λου μια επιφανειακή διδασκαλία δογματικών θέσεων που δεν δέχονται συζήτηση. δεν είναι μαρξιστές. Όπως εύστοχα παρατηρεί ο Λουτσιάνο Γκρούππι. είναι οι συνειδήσεις..12 Είναι βέβαιο ότι σε αυτές τις απόψεις υποβαθμίζο­ νται οι αντικειμενικές συνθήκες που οδήγησαν στην Οκτωβριανή Επανάσταση.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ ενδιαφέρει να μάθουμε περισσότερα από όσα ξέρουμε [για αυτήν]»..... βολονταριστική τοποθέτηση». «υπάρχει σε αυτήν τη νεανική γκραμσιανή θεώρηση της ρώσικης επανάστασης η προσφυγή σε ένα κανονιστικό ιδεώδες. «είναι ολοφάνερη εδώ η υποκειμενιστική. η επανάσταση του Οκτώβρη αντιμετωπίζεται από τον Γκράμσι ως η ζωντανή κριτική μιας λαθεμένης ντετερμινιστικής ερμηνείας του μαρξι­ σμού που ήθελε την επανάσταση να εκδηλώνεται χρονι­ κά και χωρικά ευθέως ανάλογα με τον βαθμό ανάπτυξης των διαφόρων χωρών.».. είναι το πνεύμα που πλάθει το εξωτερικό φαινόμενο και κατα­ λήγει πάντα στο να θριαμβεύσει». η αναγωγή σε ένα υψηλό ιδανικό..11 Ένα χρόνο αργότερα απ’ αφορμή την πρώτη επέτειο της επανάστασης.. Ζουν τη μαρξιστική σκέψη αυτή που δεν πρόκειται να πεθάνει. οι μηχανικές δυνάμεις δεν υπερισχύουν ποτέ στην ιστορία. 74 . ο Γκράμσι διατυπώνει την άποψη: «όχι.13 Και όπως επίσης εύστοχα παρατηρεί ο Αλέξανδρος Χρύσης..».14 Μια πιο επιεικής κριτική αυτής της νεανικής τοποθέ­ τησης του Γκράμσι θα ήταν να θεωρηθεί αυτή ως ανάλο­ γη της δήλωσης του ίδιου του Μαρξ ότι δεν είναι μαρξι­ στής. σημάδι μιας ιδεαλιστικά νοούμενης ηθικής.15 Τπό αυτό το πρίσμα. κάτι που ενισχύεται από την τοποθέτηση του ίδιου του Γκράμσι το 1917 ότι «ο ι μπολσεβίκοι..

η τακτική 75 . δηλαδή γεννήθηκε πάνω στο έδαφος ενός καθυστερημένου και πρωτόγο­ νου καπιταλιστικού πολιτισμού. ο οποίος υποστήριζε ότι στη Δύση λειτουργεί ο ιστορικός ντετερμινισμός και η αντικειμενικοποίηση σε σχέση με τον βολονταρισμό της Ανατολής ο οποίος και δεν χρειάζεται στη Δύση. οικονομιστική ερμηνεία του μαρξισμού. η οποία στρέφεται κυρίως κατά του θετικισμού. τόσο ο ίδιος όσο και ο Μαρξ δεν είναι παντε­ λώς ανεύθυνοι για την οικονομίστικη ανάγνωση του έρ­ γου τους.. κάτι που θα πράξει αργότερα. ότι ο Γκράμσι με αυτές του τις τοποθετήσεις. έστω κι αν λυγίζει την μπά­ ρα από την αντίστροφη πλευρά αντί να την ισιώνει.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ Παρ’ όλα αυτά είναι επίσης βέβαιο.πιστεύει πως η τακτική της Διεθνούς αντανακλά τη ρώσικη κατάσταση. έστω και τότε υπάρχουν περι­ πτώσεις που παρασύρεται στον ιδεαλισμό. Αξίζει να παραθέσουμε ένα εκτενές απόσπασμα από αυτό το γράμμα που δείχνει πώς ακριβώς αντιμετώπιζε ο Γκράμσι τη σχέση αντικειμενικών συνθηκών και υπο­ κειμενικής θέλησης. όπου εκφράζει τη διαφωνία του με τον Amadeo Bordigua.. Γι’ αυτόν. ο οποίος είναι κυρίαρχος στη Δεύτερη Διεθνή. από τη μια να διερευνήσει τους λόγους ενσωμάτωσης του εν δυνάμει επαναστατικού υποκειμένου στη Δύ­ ση. «Ο Αμαντέο . Σημειώνω ότι. όπως παραδέχεται και ο Ένγκελς. θέτει σε αμ­ φισβήτηση τη θετικιστική. και από την άλλη να αναζητήσει τους τρόπους διευ­ κόλυνσης της κατ’ εξοχήν υποκειμενικής παρέμβασης που συνιστά η επανάσταση. είναι που τον οδη­ γεί. Προς αυτήν την κατεύθυνση είναι χαρακτηριστικά όσα γράφει στην επιστολή του της 9ης Φεβρουάριου 1924.16 Αυτή λοιπόν η κατεύθυνση της σκέψης του Γκράμσι.

γιατί και το καθήκον που έχει το προβά­ δισμα. Νομίζω ότι η κατάσταση είναι τελείως διαφορετική [. στην κεντρική και τη δυτική Ευρώπη περιπλέ­ κεται από όλες εκείνες τις πολιτικές υπερδομές που δη­ μιούργησε η μεγαλύτερη ανάπτυξη του καπιταλισμούαυτό κάνει τη δράση των μαζών βραδύτερη και συνετό­ τερη. ακόμη και άχρη­ στη.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ τούτη είναι εξαιρετικά βολονταριστική και δραματοποιημένη. Πιστεύει πως η τακτική τού­ τη. για τις πιο αναπτυγμένες χώρες της κεντρικής και της δυτικής Ευρώπης είναι ανεπαρκής. αλλά επίσης και σαν συνέπεια έχει δημιουργήσει το υψηλότερο στρώμα την εργατική αριστοκρατία με τα παραρτήματά της στη συνδικαλιστική γραφειοκρατία και στις σοσιαλδημοκρατικές ομάδες. πρέπει να είναι η οργάνωση του κόμματος σαν αυτοσκοπού.17 Πιο ειδικά η εργατική αριστοκρατία χρησιμοποιείται από την αστική τάξη προκειμένου να γίνει «συνένοχη 76 . η ανάπτυξη του καπιταλισμού δεν έχει καθορίσει μονάχα τη διαμόρφωση των πλατιών προλεταριακών στρωμά­ των. Η επίδραση των αντικειμενικών όρων που στη Ρωσία ήταν άμεση και οδήγησε τις μάζες στους δρόμους για την επαναστατική εξέγερση. επειδή μονάχα με την έσχατη προσπάθεια της θέλησης ήταν δυνατό να πετύχει κανείς από τις ρώσικες μάζες την επαναστατική δραστηριότητα που δεν καθό­ ριζε η ιστορική κατάσταση. Στις χώρες αυτές ο ιστορικός μηχανισμός λειτουρ­ γεί σύμφωνα με καθιερωμένα σχήματα του μαρξισμού: υπάρχει σε αυτές ιστορικός ντετερμινισμός που έλειπε από τη Ρωσία.] στην κεντρική και τη δυτική Ευρώπη.. και γι’ αυτό απαιτεί από το επαναστατικό κόμμα μια στρατηγική και τακτική ολότελα πιο σύνθετες και μακροπρόθεσμες από εκείνες που χρειάζονταν οι μπολ­ σεβίκοι την περίοδο ανάμεσα στο Μάρτη και στο Νοέμ­ βρη του 1917»..

ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ στην αντιδραστική δικτατορία της». Η δε ρώσικη επανάσταση δεν συνιστούσε μόνον μια άλλη εξουσία ή οικονομική κυριαρχία. αλλά και «ένα άλλο έθιμο μια άλλη ηθική κουλτούρα.23 ασκούσε κριτική στην επανάσταση του 1917 θεωρώντας ότι αυτή δεν ακολούθησε ένα συμβιβαστικό δημοκρατικό δρόμο. αλλά ένα μπλανκικό-πραξικοπηματικό δρόμο. ήταν ακριβώς ότι μεταξύ άλλων έλειπε «το συνειδητοποιημένο κίνημα των μαζών». αυτή «έχει κανονικά ανάγκη. αλλά και του πολέμου θέσεων. σε αντίθεση με τον Γκράμσι που εκτιμούσε ότι οι μπολσεβίκοι «κατέχτησαν τη νόμιμη πλειοψηφία του ρώσικου λαού».21 Και είναι στο πλαίσιο αυτών ακριβώς των προβλημα­ τισμών που ο Γκράμσι αναδεικνύει και αναπτύσσει τις έννοιες της ηγεμονίας. δηλαδή ένα δρόμο αναντίστοιχο από ηθική σκοπιά.19 Άλλωστε για τον Γκράμσι ένας από τους λόγους απο­ τυχίας των επαναστάσεων στη Δύση. για τον Γκράμσι. Κατά τον Γκράμσι το ρούσικο βιομηχανικό προλε­ ταριάτο πέτυχε τον στόχο του διότι ήταν προετοιμασμέ­ νο για την μετάβαση στο σοσιαλισμό ακόμη και σε επί­ πεδο κουλτούρας. και στη Δόση είναι απαραίτητη η θέληση. η οποία κατά μια εκ­ δοχή του αγνόησε τον ιακωβινισμό που ήταν στενά συ­ ντεχνιακό ταξικός (κατά τσιφλικάδων και εργατικής τά­ ξης). για να διαμορ­ φωθεί μια μακρά διαδικασία τριχοειδών διεισδύσεων.18 Βλέπουμε λοιπόν ότι.22 Αυτός αρχικά (το 1918). Αξίζει να ανοίξουμε εδώ μια παρένθεση για να επισημάνουμε μια ανάλογη εξέλιξη στη σκέψη του Λούκατς. όμως σε αυτήν την περίπτωση. μια μεγάλης σειράς ταξικών εμπειριών». με τον επι77 . σε αντίθεση με τη Ρωσία.20 Έτσι λοιπόν εκείνο που αναδεικνύει ο Γκράμσι είναι η σημασία των πνευματικών παραγόντων και της ηθικής πτυχής της Ρώσικης Επανάστασης.

78 . όμως και για τους δυο το ενδια­ φέρον για τα ζητήματα της συνείδησης. όπως δηλώνει και ο Λούκατς στρέφεται κατά της Δεύτερης Διεθνούς. ο Λούκατς ανταπαντούσε «τόσο το χειρότερο για τα γ ε­ γονότα».27 εκφράζει απόλυτα και τη συλλογιστική του Γκράμσι. «όταν η τελική κρίση του καπιταλισμού έχει ξεκινήσει το πεπρωμένο της επα­ νάστασης (και μαζί με αυτήν εκείνο της ανθρωπότητας) εξαρτάται από την ιδεολογική ωριμότητα του προλετα­ ριάτου. η οποία. το ρόλο της «βούλησης» και του «πάθους» τα οποία παίζουν «το λιγότερο τον ίδιο ρόλο με τις αντικει­ μενικές συνθήκες».ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ διωκόμενο στόχο. Σ’ ένα ευρύτερο πεδίο ο Γκράμσι εντοπίζει τη δυσκο­ λία που απορρέει από το γεγονός ότι. συνεχίζουν να παρα­ μένουν στο επίκεντρο του προβληματισμού τους. αναδεικνύει το ρόλο του υποκειμενικού παράγο­ ντα. ο Λούκατς. στη Δύση είναι αναπτυγμένη μια σύνθετη κοινωνία των ιδιω­ τών μέσω της οποίας η κυρίαρχη τάξη κατορθώνει να επιβάλλει την ηγεμονία της στις κυριαρχούμενες τάξεις. Ταυτόχρονα όμως. Η τοποθέτηση του Λούκατς ότι.25 Αυτή η αρχική τους ιδεαλίζουσα κριτική. και αποτελεί μια σταθερά της σκέψης τους. και από την ταξική του συνείδηση». σε αντίθεση με τη Ρωσία όπου ήταν το κράτος μέσω του αυταρχισμού του που κατοχύρωνε την εξουσία της κυρίαρχης τάξης.26 ναι μεν παίρνει αργότερα ένα ώρι­ μο μαρξικό χαρακτήρα. του ιδεολογικού παράγοντα. Ποιοι είναι όμως κατά τον Γκράμσι οι παράγοντες εκείνοι που στην Δύση δυσκο­ λεύουν τον υποκειμενικό παράγοντα να παίξει το θετικό επαναστατικό ρόλο που έπαιξε στη Ρωσία. όπως ο Γκράμσι. της ενσωμάτωσης. αφορμώμενος απ’ τη Ρώσικη Επανάσταση του 1917.24 Μάλιστα σε όσους υποστήριζαν ότι οι αντικειμενικές συνθήκες δεν ήταν ώριμες για την επανάσταση του ’17.

ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

οι οποίες και αποδέχονται την αστική εξουσία όχι μόνο
λόγω του καταναγκασμού ή της βίας που τους ασκείται
αλλά και συναινετικά.
Πέρα από το γεγονός ότι η σχέση κράτους-κοινωνίας
των ιδιωτών, όπως επισημαίνει και ο Πέρι Άντερσον,
αντιμετωπίζεται στα γραπτά του Γκράμσι, αντιφατικά,
είναι βέβαιο ότι στη συλλογιστική του, στο επίπεδό της
είναι που λαμβάνουν χώρα οι περίπλοκες διαδικασίες
ενσωμάτωσης ευρύτερων λαϊκών στρωμάτων στο καπι­
ταλιστικό σύστημα, στο επίπεδο της είναι που διαπλάθεται η αστική ηγεμονία. Αυτή είναι κυρίως ο φορέας
της ηγεμονίας ενώ το κράτος εκείνος του καταναγκα­
σμού.
Για τον Γκράμσι το κράτος είναι ένα φρούριο γύρω
από το οποίο υπάρχει ένα σύνθετο σύστημα οχυρωμά­
των μέσα από το οποίο θεσμοί, όπως το σχολείο, τα
αστικά ΜΜΕ, τα κόμματα, η εκκλησία, διαμορφώνουν
ένα κλίμα συναίνεσης προς την αστική εξουσία. Σε αυ­
τήν την κοινωνία των ιδιωτών είναι που η κυρίαρχη αστι­
κή τάξη επιδιώκει να ασκήσει την ηγεμονία της στο σύ­
νολο της κοινωνίας, για να αποσπάσει έτσι τη συναίνεσή
τους στην εξουσία που ασκεί.28
Αυτή η σημαντική διαφορά, καθιστά στην Δύση πολύ
πιο δύσκολη και χρονοβόρα τη διαμόρφωση της επανα­
στατικής συνείδησης, και ακόμη καθιστά πιο δύσκολη
την επαναστατική εναντίωση των λαϊκών μαζών, εργατι­
κής τάξης πρωτοστατούσης προς το αστικό κράτος, το
οποίο έχει μια εκπληκτική αντοχή.29 Για τον Γκράμσι
λοιπόν η κύρια διαφορά στις δυο ζώνες Ανατολής-Δύσης
είναι ο ρόλος της κοινωνίας των πολιτών.30
«Στη Ρωσία το κράτος ήταν το παν, η κοινωνία των
πολιτών ήταν αρχέγονη και ζελατινώδης. Στη Δύση, όταν
το κράτος διαταρασσόταν, διακρινόταν αμέσως μια
79

ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ

ισχυρή δομή της κοινωνίας των πολιτών. Το Κράτος
ήταν μονάχα ένα εξωτερικό χαράκωμα πίσω από το
οποίο υπήρχε ένα πανίσχυρο δίκτυο από φρούρια και
οχυρά.31
Στη Τσαρική Ρωσία δεν υπήρχε καμιά νόμιμη πολιτι­
κή ελευθερία ούτε καμιά θρησκευτική ελευθερία. Κάτω
από αυτές τις συνθήκες η εξουσία στηριζόταν κυρίως
στην καταστολή, το αυταρχικό κράτος επιβαλλόταν
στους πολίτες μέσω του αυταρχισμού του και δεν υπήρ­
χε μαζική συναινετική ανοχή απέναντι του. Κάτω από
αυτές τις συνθήκες κάθε κρίση έτεινε να πάρει χαρακτή­
ρα αντιπαράθεσης με το κράτος δηλαδή είχαμε να κά­
νουμε με μια ευθεία μετωπική αντιπαράθεση.32
Επισημαίνω ήδη κάτι που θα αναπτυχθεί περισσότε­
ρο στο τέταρτο κεφάλαιο, ότι κατά την άποψή μου η
αστικοδημοκρατική συγκρότηση της Δύσης δεν συγκρο­
τεί όπως υποστηρίζει ο Πέρι Άντερσον,33 το κύριο στη
διαμόρφωση της μαζικής συναινετικής συνείδησης. Αντί­
θετα το κύριο που διαμορφώνει την ενσωματωμένη απο­
ξενωμένη συνείδηση είναι ο ίδιος ο τρόπος παραγωγής.
Όπως τις καταγράφει σχηματικά ο Πέρι Άντερσον, οι
κατά Γκράμσι διαφορές Ανατολής-Δύσης είναι οι ακό­
λουθες: Στην πρώτη έχουμε μια πρωτόγονη, ζελατινώδη
κοινωνία των πολιτών και στη δεύτερη μια αναπτυγμένη
και στέρεη, στην πρώτη ένα κράτος που στηρίζεται κυ­
ρίως στον καταναγκασμό ενώ στη δεύτερη στη συναίνε­
ση, στην πρώτη είναι πρωτεύουσα η κυριαρχία στη δεύ­
τερη η ηγεμονία. Με δεδομένες λοιπόν αυτές τις διαφο­
ρές στην πρώτη θα πρέπει να εφαρμόζεται άμεσα η κί­
νηση και η μετωπική επίθεση στη δεύτερη η παρατεταμένη πάλη και ο πόλεμος θέσεων μέχρι την τελική επίθε­
ση.34
Εκτός όμως από τον εντοπισμό αυτής της διαφοράς,
80

ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

στη σχέση ανάμεσα στο κράτος και στην κοινωνία των
πολιτών, ο Γκράμσι εντοπίζει και μια σειρά συγκεκριμέ­
νους παράγοντες, οι οποίοι δυσκολεύουν την επαναστα­
τική διαδικασία στην Δύση.
Ο πλέον θεμελιακός από αυτούς είναι το γεγονός ότι
η αυθόρμητη συνείδηση του λαού, ναι μεν έχει τη δυνα­
τότητα να εξελιχθεί σε επαναστατική συνείδηση, όμως
κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει αυτόματα και μηχανιστικά.
Αντίθετα η αστική τάξη κατορθώνει να αγκαλιάσει ιδεο­
λογικά ευρύτερα στρώματα και να κατευθύνει αυτήν
την αυθόρμητη συνείδηση έτσι ώστε να υιοθετεί την
εξουσία της.
Οι ιδέες των εργατών από την ίδια τους την ταξική
θέση «περιέχουν στοιχεία από τη Λίθινη Εποχή και
στοιχεία της πιο προχωρημένης επιστήμης, προκαταλή­
ψεις από όλες τις περασμένες φάσεις της ιστορίας, σε
τοπικό επίπεδο και θεσμούς μιας φιλοσοφίας του μέλλο­
ντος, μιας ανθρωπότητας ενωμένης απ’ άκρη σε άκρη
του κόσμου».35
Για τον Γκράμσι υπάρχει η ακόλουθη αντίφαση: «Ο
δραστήριος μαζικός άνθρωπος [ο εργάτης] [διαθέτει μια]
θεωρητική συνείδηση η οποία περιέχεται [...] έμμεσα στη
δράση του και η οποία τον ενώνει πραγματικά με όλους
τους συνεργάτες του, κατά τον πρακτικό μετασχηματι­
σμό [την εργασία] της πραγματικότητας» όμως αυτή η
συνείδηση, που αποτελεί την «κοινή λογική» δεν είναι
εκείνη που κυριαρχεί συνήθως στην εργατική τάξη. Και
αυτό συμβαίνει διότι «μια κοινωνική ομάδα (ενώ διαθέ­
τει μια δική της κοσμοαντίληψη) για λόγους υπαγωγής
και πνευματικής υποταγής δανείζεται από μια άλλη ομά­
δα μια αντίληψη η οποία δεν της ανήκει. Μπορούμε να
πούμε ότι υπάρχουν δυο θεωρητικές συνειδήσεις (ή μια
αντιφατική συνείδηση): η μια που ενυπάρχει έμμεσα
81

38 Και αυτή η ικανότητα της κυρίαρχης αστικής τάξης να ηγεμονεύει ιδεολογικά.39 «Όσο θα συνεχίσει να υπάρχει το αστικό καθεστώς (μονοπώλιο του Τύπου.. [Αυτή] δεν είναι [... αφομοιώνοντας στο πνευματικό και οικο­ νομικό της επίπεδο.]. της οποίας τελικά [η κουλτούρα] νίκησε τον χονδροειδή ρω­ μαϊκό νικητή». «γεννιέται “ ιστορικά” -κατά τον Γκράμσι-. Η αστική τάξη έχει λοιπόν την ικανότητα που δεν εί­ χαν οι προηγούμενες κυρίαρχες συντηρητικές τάξεις να «απορροφά. όπου οι αντιθέσεις της συνείδησης δεν επιτρέπουν καμιά δράση. η οποία στην πραγματικότητα είναι η λογική της κυρίαρ­ χης αστικής τάξης. με μια περισσότερο ή λιγότερο ενεργητική μορφή.).. επικρατεί μια χαοτική «κοινή γνώμη». τα αστικά κόμματα έχουν τη δυνατότητα να θέτουν τα πολιτικά προβλήματα από την σκοπιά των συμφερόντων τους τα οποία τα εμφανίζουν ως γενικό συμφέρον [. καμιά επιλογή και γεννούν μια κατάσταση παθητικότητας ηθικής και πολιτικής». όλη την κοινωνία». την οποία κληρονόμησε από το παρελθόν και αποδέχεται άκριτα. η άλλη επιφανειακά έμμεση ή προ­ φορική..] δίχως συνέ­ πειες: [επηρεάζει] τον προσανατολισμό της βούλησης. καμιά από­ φαση.36 Αντί λοιπόν της «κοι­ νής λογικής».. από το κύρος (και συνεπώς την εμπιστο­ σύνη) που αντλεί η κυρίαρχη ομάδα από τη θέση της στον κόσμο της παραγωγής». αλλά αυτή που είναι ακόμη ισχυρή και κυρίως πιο εκλεπτυσμένη και πιο γλείφτρα. επιδιώκει να αντιδράσει όπως αντέδρασε η ηττημένη Ελλάδα. η οποία μπορεί να φθάσει ένα τέτοιο σημείο.37 Μάλιστα ο Γκράμσι θεωρεί ότι ναι μεν ο μαρξισμός «αρχίζει να ασκεί μια πραγματική ηγεμονία πάνω στην παραδοσια­ κή κουλτούρα.] [Κάτω από αυτές τις συνθήκες] 82 ...ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ στην δράση του [.

διό­ τι θεωρεί ότι αυτές όπως και η αστική ιδεολογία δεν ε ί­ ναι αυθύπαρκτες.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ είναι αναπόφευκτο οι εργαζόμενες τάξεις να παραμένουν σε μια κατάσταση αποσύνθεσης ή διαφορετικά να έχουν πολλές [και όπως είδαμε αντιφατικές] βουλήσεις». Με δεδομένη τη μετέπειτα αξιοποίηση της σκέψης του Γ κράμσι από τον ευρωκομμουνιστικό ρεφορμισμό.42 Με αυτά λοιπόν τα δεδομένα ο Γκράμσι καταλήγει στο συμπέρασμα ότι τα γεγονότα του 1917 [αποτελούν] 83 . ενώ είμαστε ρεφορμιστές στη σκέψη. κριτικάρει αυτές τις ίδιες. την ενδεχόμενη κριτική επιβεβλημένη από τις περιστάσεις.41 Στην επικράτηση της αστικής κουλτούρας και ιδεολο­ γίας. «Είμαστε δηλητηριασμένοι από τη ρεφορμιστική δια­ παιδαγώγηση που τελμάτωσε τη σκέψη. Είμαστε επαναστάτες στην πράξη. Ενεργούμε καλά και σκεφτόμαστε άσχημα». Μεταξύ αυτών είναι η βία.40 Μάλιστα ο Γκράμσι ασκεί κριτική στη μεθοδολογία που ακολουθεί ο Μπουχάριν. συντείνουν κατά τον Γκράμσι και διάφοροι άλλοι παράγοντες. την αιώνια σκέψη που ανανεώνεται συνεχώς που όμως ταυτόχρονα διατηρείται αναλλοίωτη. αντί να αναζητά τις ρίζες που γεννούν τις θρησκείες ή τις διάφορες δεισι­ δαιμονίες και φιλοσοφίες. αλλά τις γεννά η κάθε φορά ισχύουσα πραγματικότητα. η πολιτική των υψηλών μισθών και η διαμόρφωση μιας εργατικής αρι­ στοκρατίας. γράφει ο Γκράμσι το 1917. ο Γκράμσι εντοπίζει τον ρεφορμισμό. αξίζει να παρατηρήσουμε ότι ανάμεσα στους παράγοντες που συμβάλλουν στην επικράτηση της αστικής ιδεολογικής ηγεμόνευσης. η ίδια η διάρθρωση της παραγωγής όπως αποδεικνύεται από την ιδεολογική αξιοποίηση του ταϋλορισμού και του φορντισμού την οποία επισημαίνει ο Γ κράμσι. ο οποίος.

και παρά το ότι διαταράζουν την συναινετική αποδοχή του. στον οποίο αναφερθήκαμε προηγουμένως· αυτή όμως τη φορά περισσότερο από τη σκοπιά της άρνησης του οικονομικού ντετερμινισμού. Αυτό το δεδομένο είχε σαν συνέπεια να ενισχύσει στον Γκράμσι την άποψη περί ενεργητικού ρόλου του υποκειμενικού παράγοντα. δεν οδηγούν αυτομάτως τις λαϊκές μάζες στην επανάσταση. Η ανεπάρκεια της οικονομικής κρίσης για την επαναστατικόποίηση της συνείδησης. όπως αυτός ακυρώνεται από τη μη άμεση σχέση κρίσηςεπανάστασης. και η άμεση κατά μέτωπο επίθεση.3.44 2. κάθε άλλο παρά οδηγούν αυτομάτως στην κατάρρευσή του.43 Υποστηρίζει ότι η διαρκής επανάσταση που υποστήριζε ο Τρότσκι. Ένας άλλος λόγος που συνέβαλε έτσι ώστε ο Γ κράμσι να προβληματιστεί ως προς την στρατηγική της σοσιαλιστι­ κής μετάβασης στη Δύση ήταν το γεγονός ότι οι κρίσεις του καπιταλισμού. ήταν καλά για την Ρωσία. όχι όμως και για τη Δύση.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ το τελευταίο γεγονός αυτού του είδους στην ιστορία της πολιτικής. την οποία λαθεμένα ο Γκράμσι θεωρούσε ότι ο Τρότσκι ταύτιζε με τον πόλεμο κινή­ σεων.45 84 . «Η αξίωση να παρουσιάζεται και να εκτίθεται κάθε διακύμανση της πολιτικής και της Ιδεολογίας ως άμεση έκφραση της υποδομής θα πρέπει να καταπολεμηθεί θεωρητικά ως ένας πρωτόγονος παιδισμός και πρακτικά θα πρέπει να καταπολεμηθεί με την αυθεντική μαρτυρία του Μαρξ. συγγραφέα συγκεκριμένων πολιτικών και ιστορικών έργων».

Καταρχάς.50για να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι: «υπάρχει μια αναγκαία σχέση δραστήριας αντίδρα­ σης του ανθρώπου επί της υποδομής».49 Μάλιστα ο Γκράμσι παραθέτει το απόσπασμα από τις «Θέσεις για τον Φόυερμπαχ».47 ή και το 1919 στο « L ’ Ordine Νιιονο» ότι η ιστορία είναι ταυτό­ χρονα ελευθερία και αναγκαιότητα». πέραν όσων ήδη επισημάνθηκαν απ’ αφορμή των τοποθετήσεων του Γκράμσι για τη Ρώσικη επανάσταση του ’17. στο να βλέ­ πεις το μέλλον σαν κάτι το ήδη στέρεα διαμορφωμένο.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ Όπως εύστοχα παρατηρεί ο Jacques Texier. στο να πιστεύεις σε καθορισμένα σχέδια». όπου ο Μαρξ κάνει λό­ γο για το ότι «τις συνθήκες τις αλλάζουν ακριβώς οι άν­ θρωποι και ότι πρέπει να διαπαιδαγωγηθεί και ο ίδιος ο διαπαιδαγωγητής». για τον Γκράμσι η δογματική αναγωγή του μαρξισμού σε ένα χυδαίο υλισμό. ο Γκράμσι κα­ τηγορεί τον Croce ότι παραχαράσσει και διαστρεβλώνει τον μαρξισμό όταν τον εμφανίζει να έχει ως «κρυμμένο θεό του την υποδομή» και να διαχωρίζει με στεγανά την υποδομή από την υπερδομή. είναι σημα­ ντικό να υπενθυμίσουμε ότι αυτός από τα νεανικά του ήδη κείμενα θέτει γενικότερα το ζήτημα του ρόλου που 85 . κάτι που κατά τη γνώμη του πράττει ο Μπουχάριν στο Λαϊκό Εγχειρίδιο.48 Και στο πλαίσιο αυτής της αντίληψης.46 Εκτιμώ ότι ο Γκράμσι σε όλη του τη ζωή έμεινε π ι­ στός σε αυτό που έγραψε το 1918 στο Avanti: «η ουτο­ πία συνίσταται στο να μην καταφέρνεις να αντιλαμβά­ νεσαι την ιστορία σαν ελεύθερη ανάπτυξη.51 Παράλληλα ο Γκράμσι αναβαθμίζει το ρόλο της κουλ­ τούρας και της ιδεολογίας. όπως αποκαλεί ο Γκράμσι το βιβλίο του Θεωρία του ιστορικού υλισμού ισοδυναμεί με την έκπτωσή του σε μια μεταφυσική της «ύλης».

πέρα από τις όποιες αντικειμενι­ κές συνθήκες.54 Και τέλος υποστηρίζει ότι αυτή η συνείδηση πρέπει να είναι μια «ενωτική συνείδηση»55. για την πραγματοποίηση της σοσιαλιστικής αλλαγής. Προς την ίδια κατεύθυνση ο νεαρός Γκράμσι διατυ­ πώνει την άποψη ότι «μ ε τον Μαρξ η ιστορία συνεχίζει να είναι κυριαρχία των ιδεών. της συνει­ δητής δραστηριότητας μεμονωμένων ή συνεργαζομένων ατόμων». με άλλα λόγια.57 86 . με τίτλο «Σοσιαλισμός και Κουλτούρα. που αναφέρεται στην ρώσικη επανάσταση του Φλεβάρη. «ηθική ατμόσφαιρα» και «κουλτούρα» που δημιούργησε μέσα από ένα -σε αντίθεση με τον ιακωβι­ νισμό. η οποία πέτυχε ακριβώς διό­ τι εκπλήρωνε τόσο αυτόν όσο και τον προηγούμενο όρο. αλλά «μόνο βαθμιαία και σταδιακά»53.56 ο Γκράμσι θέτει και πάλι το ζήτημα του ρόλου των «ηθι­ κών παραγόντων» στην επανάσταση και του χαρακτήρα της ως «ηθικής πράξης» και κάνει λόγο για ένα νέο «έθιμο». να αγκαλιάζει πέρα από το προλεταριάτο και ευρύτερες λαϊκές μάζες όπως συνέβη με την αστική συνείδηση πριν από τη γαλλική επανάσταση. Έτσι σ’ ένα σημαντικό κείμενο του Γενάρη του 1916. Στο ίδιο κείμενο υποστηρίζει ότι αυτή η νέα συ­ νείδηση δεν μπορεί να κατακτηθεί μονομιάς. έτσι ώστε να διαμορφωθούν «στοιχεία κουλτούρας ικανά να δημιουργήσουν εκείνες τις ψυχικές διαθέσεις που [είναι] έτοιμες να εκραγούν για ένα σκοπό». Σε ένα άλλο κείμενό του. ως αναγκαίο όρο. του πνεύματος.καθολικό πρόγραμμα που αγκάλιαζε τα συμφέ­ ροντα ευρύτερων μαζών.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ καλείται να παίξει η ιδεολογία και η κουλτούρα στον κοινωνικό μετασχηματισμό.52 θέτει το ζήτημα του ρόλου της πολιτισμικής κριτικής του καπιταλισμού και της κατάκτησης μιας συνείδησης και αξιών από το προλετα­ ριάτο. του Απρίλη του 1917.

69 Η επικούρεια θέση ότι «η ελευθερία είναι η ενυπάρχουσα δύναμη της ιστορίας. ηθικό χρέος».58 Συμπερασματικά για τον Γκράμσι δεν αρκούν οι αντικειμενικές συνθήκες για να οδηγηθούμε στην επα­ νάσταση και τον σοσιαλισμό.60 και η αγωνία του για τη δημιουργία των «φωτεινών μύθων».ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ Υπό αυτό το πρίσμα ο σοσιαλισμός δεν αντιμετωπίζε­ ται σαν «μια πράξη πίστης σ’ ένα φυσικό νόμο που ξε­ περνά το πνεύμα». πέρα από «επιστημονική θεμελίωση της πολιτικής και της οικονομικής δράσης της τάξης των εργαζομένων. παρα­ μένει σταθερή σε όλη τη ζωή του και ενσωματώνεται στην στρατηγική του πολέμου θέσεων. που κάνει να εκρήγνυται κάθε προκαθορισμένο σχήμα». που θα πρέπει να ενστερνιστούν ευρύτερες δυνατές λαϊκές μάζες. και ο ίδιος ο οικονομικός ντετερμινι­ σμός. 87 .62 Για τον Γκράμσι ο οικονομισμός αποτελεί το θεωρητικό υπόβαθρο τόσο του ρεφορμισμού όσο και του δογματι­ σμού. «Θέλουμε να μην είναι ο ρολογάς των επαναστάσεων ένα μηχανικό γεγονός σαν δημιουργός δυσάρεστης κατάστασης. κανόνας δράσης. αλλά να είναι η τόλμη του πνεύματος αυτή που δημιουργεί όλο και πιο ψηλούς και φωτεινούς κοινωνικούς μύθους». Αλλά και αργότερα προς την ίδια κατεύθυνση. [θεωρείται] πάνω απ όλα [ως] ιστορική αυτοσυνείδηση της εργαζόμενης τάξης. η «κά­ θαρση» γενικώς συνδέεται στη συλλογιστική του με το πέρασμα από το οικονομικό (εγωιστικό-χαραγμένο από πάθος) στο ηθικό-πολιτικό. παρά με την επικράτηση της ελευ­ θερίας στη θέση της αναγκαιότητας και του υποκειμένου στη θέση του αντικειμένου.61 Άλλωστε για τον Γκράμσι η ίδια η επανάσταση αντι­ μετωπίζεται σαν «ένα μεγάλο πολιτιστικό γεγονός». κάτι που δεν είναι δυνατόν να πραγματοποιηθεί. δηλαδή του κομμουνισμού.

η περίοδος που προηγήθηκε δεν ήταν μια περίοδος οικονομικής ύφε­ σης. «Παρά τις οποίες σοφές επιφυλάξεις των καλύτερων εκπροσώπων της. Σε αυτό το πλαίσιο μπορεί να ενταχθεί και η κριτική του προς τις δυνατότητες του αυθόρμητου κινήματος.63 Μάλιστα προς τεκμηρίωση των παραπάνω ο Γκράμσι φέρνει το παράδειγμα της Γαλλικής Επανάστασης της οποίας κατά τη γνώμη του -εσφαλμένα. αυτή η θεωρία κατέληγε σε τελευταία ανάλυση στην διαβεβαίωση ότι η σταθερή επιδείνωση της οικονομικής κατάστασης. που θεωρούσε ότι οι οικο­ νομικές κρίσεις οδηγούν άμεσα στην επανάσταση. ή «καταστροφισμό». την οποία ασκεί στην Ρόζα Λούξεμπουργκ και η οποία είναι ταυτόσημη με την κριτική που της ασκεί ο Lukacs. ασκεί κριτική και «στην “ οργανική” και επαναστατική θεωρία των αυθόρμητων αγώνων των μαζών». μια συ­ γκυριακή διακύμανση στη βάση της οποία συντελείται το πέρασμα στον πολιτικό συσχετισμό δυνάμεων και τε­ λικά αυτή η διαδικασία κορυφώνεται μ ε το πέρασμα στην αποφασιστική στρατιωτική σύγκρουση. με βάση τον οποίο το προλετα­ ριάτο θα κατακτήσει την πλειοψηφία του πληθυσμού και έτσι μέσω μιας αργής αύξησης θα οδηγηθεί στην εξου­ σία με καθαρά νόμιμα μέσα. Αυτές δεν αποτελούν παρά μια μερική πτυχή του ζητήματος των συσχε­ τισμών δυνάμεων στις διάφορες βαθμίδες τους. ο αναπόφευκτος ιμπερια­ λιστικός παγκόσμιος πόλεμος και η συνακόλουθη έλευ­ 88 . ιδιαίτερα διαδεδομένο στην εποχή του. Αυτός ο τελευταίος. αφού προηγουμένως κατακρίνει τον δεξιό οπορτουνισμό.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΜΣ Πιο ειδικά όσον αφορά στις κρίσεις θεωρεί ότι αυτές και δη οι θεμελιακές ιστορικές κρίσεις δεν καθορίζονται άμεσα από τις οικονομικές κρίσεις.64 0 Γκράμσι ασκεί δριμύτατη κριτική ειδικά στον ντετερμινισμό εκείνο.

αυθόρμητες δράσεις των μαζών μέσα στις οποίες τίθεται υπό δοκιμασία αυτή η ξάστερη οπτική των στόχων και των δρόμων της επανάστασης της ηγεσίας».λπ. ιδιαίτερα με τη μορφή της αμφισβήτησης του ίδιου του αστικού κρά­ τους.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ση της περιόδου των επαναστατικών μαζικών αγώνων. αλλά ως «αναπτύξεις» ή διαφορετικά ως υπό εξέ­ λιξη καταστάσεις.) [. κατά τον Γκράμσι. επειδή υπάρχει κρίση. στις αναπτυγμέ­ νες καπιταλιστικές χώρες «και οι πιο σοβαρές οικονομι­ κές κρίσεις δεν έχουν [άμεσο] αντίκτυπο στο πολιτικό πεδίο. οι δυνάμεις της εφόδου [οι λαϊκές δυνά­ μεις] οργανώνονται με μια ξέφρενη ταχύτητα στο χρόνο και τον χώρο. υφέσεις.. λοιπόν.] (κρίσεις.67 Όπως εύστοχα επισημαίνει η Buci Glucksmann. αντίστοιχα εκείνοι [η αστική τάξη και οι πολιτικοί της εκπρόσωποι] που δέχονται την επίθεση 89 . προκαλούν με μια ιστορική και κοινωνική αναγκαιότητα. απορροφώνται και αμβλύνονται οι όποιες αντιδράσεις από τις συνέπειες της κρίσης και έτσι αυτή παρεμποδί­ ζεται να μολύνει και την πολιτική σφαίρα. Η πολιτική βρίσκεται πάντοτε σε μεγάλη καθυ­ στέρηση σε σύγκριση με την οικονομία». Στις αναπτυγμένες χώρες η κοινωνία των ιδιωτών αντιστέκεται στις καταστροφικές «διεισδύσεις» [.. οι οποίες αποτελούν πεδίο της ταξι­ κής πάλης...] και δεν σημαίνει ότι.66 Για τον Γκράμσι. ανάμεσα στην οικονομική κρίση και την πολιτική της εκδήλωση. παρεμβάλλονται όλοι οι ανα­ στολείς που έχει μια αναπτυγμένη καπιταλιστική κοινω­ νία: οι οργανωτικές εφεδρείες της κυρίαρχης τάξης. κ.65 Έτσι ιδίως από το Τετράδιο 15 συνάγεται ότι οι κρί­ σεις δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζονται ως «συμβά­ ντα».68 Με άλλα λόγια. κι ακόμη λιγότερο ότι ανακτούν ένα επιθε­ τικό πνεύμα. στο επίπεδο της κοινωνίας των ιδιωτών.

αλλάζει πρόσωπα και προγράμματα.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ δεν απογοητεύονται.70 Ακόμη όμως και οι «οργανικές κρίσεις». Χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας τέτοιας περίπτω­ σης. την ενισχύει προς στιγμή. μας λέει ο Γκράμσι. οι άμεσες οικονομι­ κές κρίσεις προκαλούν θεμελιώδη γεγονότα [υποστηρί­ ζει] ότι αυτές δεν μπορούν παρά να διαμορφώσουν ένα πιο ευνοϊκό έδαφος στη διάδοση ορισμένων τρόπων 90 . δεν προκαλούν άμεσα επαναστάσεις. ήταν το κίνημα του Μάη του ’68.69 Η αστική τάξη. οι οποίες στη συλλογιστική του Γκράμσι είναι εκείνες που ξεπερ­ νούν το πεδίο της οικονομίας. Αντίθετα μπορούν να αξιοποιηθούν από την αστική τάξη για να ενισχύσει αυτή την εξουσία της. αλλά διατηρεί την εξουσία της. Μπορεί ακόμη να υπάρξει μια κρίση η οποία επεκτείνεται σε δεκάδες χρόνια και «οι πολιτικές δυνάμεις οι οποίες δουλεύουν θετικά για την διατήρηση και την υπε­ ράσπιση της υπερδομής να προσπαθούν να την αντιμε­ τωπίσουν στο εσωτερικό ορισμένων ορίων και να την ξεπεράσουν».71 Παρόλο λοιπόν που ο Γκράμσι θεωρεί πως «πρέπει να αποκλείουμε ότι από μόνες τους. για να διατηρήσει την ηγεμονία της και να ανακτήσει τον έλεγχο που κιν­ δυνεύει να χάσει. Αν χρειαστεί κάνει θυσίες εκτίθεται μέσω δημαγωγικών υποσχέσεων. τελικά ενίσχυσε το ντεγκωλικό κατεστημένο. δεν εγκαταλείπουν τα χαρακώμα­ τα τους συνεχίζουν τον αγώνα τους μέσα στα συντρίμ­ μια και δεν χάνουν την εμπιστοσύνη τους ούτε στη δύ­ ναμή τους ούτε στο μέλλον τους». για να συνθλίψει τον αντίπαλο. τρομοκρατεί με ένα σκοτεινό μέλλον.τι αντι­ δρούν οι κατώτερες τάξεις· αναπροσανατολίζεται και οργανώνεται. το οποίο παρά τις όποιες κατακτήσεις αποκόμισε η εργατική τάξη. αντιδρά πιο γρήγορα απ’ ό.

λπ.75 Στη βάση των παραπάνω εκτιμήσεων ο Γκράμσι κα­ ταλήγει στο συμπέρασμα ότι το άμεσο οικονομικό στοι­ χείο (κρίσεις.) δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζεται σαν «το πυροβολικό της υπαίθρου. με τα οικονομικά φαινόμενα των μαζών».73 Αυτό σημαίνει ακριβώς ότι. παρόλο που «τα ιδεολο­ γικά δεδομένα των μαζών βρίσκονται πάντοτε σε μεγά­ λη καθυστέρηση σε σχέση. αλλά μόνον “ κυρίαρχη” και κάτοχος μιας καθαρά καταναγκαστικής δύναμης». εφόσον οι υπερδομές επανασυνδέονται με τις δο­ μές. Κάτι τέτοιο όμως καθιστά πιθανή την ανάδειξη μιας «νέας κουλτού­ ρας». όχι μόνον δεν αφομοιώνει καινούργια στοιχεία αλλά χάνει και ένα κομμάτι της».λπ. Η κρίση συνίσταται ακριβώς στο γεγονός ότι το παλιό πεθαίνει και το νέο δεν μπορεί να γεννηθεί: ανάμεσα σε αυτό το μεσοδιάστημα παρατηρούμε τα πλέον ποικίλα νοσηρά φαινόμενα».74 μέσα από την κρίση «μεγάλες μάζες μπο­ ρεί να αποσπαστούν από τις παραδοσιακές ιδεολογίες. να θέσουν και να επιλύσουν τα ερωτήματα που αγκαλιάζουν όλη την κατοπινή εξέλιξη της ζωής του Κράτους».λπ. το οποίο στον πόλε­ 91 . Εν προκειμένω «επιστρέφουμε στην αντιμετώπιση του κράτους ως καθαρής δύναμης κ. κ.ΑΠΟ THN ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ σκέψης. Τότε η αστική τάξη είναι «κορεσμένη»: όχι μόνον δεν διευρύνεται αλ­ λά αποσυντίθεται. να μην πιστεύουν άλλο σε αυτό που πίστευαν μέχρι πρότινος κ.72 Από μια θετική σκοπιά λοιπόν η κρίση συμβάλλει κα­ τά τον Γκράμσι στην ανάπτυξη ενός σκεπτικισμού απέ­ ναντι στις κυρίαρχες ιδεολογίες και αυτό μπορεί να οδη­ γήσει στην αποστροφή από την πολιτική. δηλαδή με τις ταξικές Θέσεις/Ετσι η κρίση είναι δυ­ νατόν να οδηγήσει σε μια κατάσταση πραγμάτων όπου η αστική τάξη «δεν θα είναι πλέον “ διευθύνουσα”.

Ένας άλλος παράγοντας που κέντρισε τον Γκράμσι να διερευνήσει τη στρατηγική περάσματος στο σοσιαλισμό στη Δύση.4. ήταν η επικράτηση του φασισμού. «φασισμός και δημοκρα­ τία είναι οι δυο όψεις της ίδιας πραγματικότητας. ένα πέρα­ σμα ικανό για να καταστήσει δυνατή μια διείσδυση του στρατεύματος και να κατακτήσει μια οριστική (στρατη­ γική) επιτυχία.»76 2.. τον οποίο και έζησε στο πετσί του με τον πλέον άγριο τρόπο.78 Επίσης δεν ήταν δυνατόν να τον αφήσει αδιάφορο 92 . στη Ιταλία.. Η επικράτηση του φασισμού στην Ιταλία.77 Το γεγονός ότι πάνω από τρία εκατομμύρια εργαζό­ μενοι κατέβηκαν στον δρόμο μετά από κάλεσμα του Μουσολίνι στην πορεία του προς τη Ρώμη.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ μο ανοίγει ένα πέρασμα στην εχθρική άμυνα. αλλά μόνον η ιταλική ιστορία των τελευταίων χρόνων προσφέρει μια απόδειξη δίχως διφορούμενα». όπως ο ίδιος ο Γκράμσι αναφέρει. Φυσικά στην ιστορική επιστήμη η αποτελεσματικότητα του άμεσου οικονομι­ κού στοιχείου αντιμετωπίζεται ως πολύ πιο σύνθετη από εκείνη του βαρέος πυροβολικού στον πόλεμο κινή­ σεων. της δράσης που οδηγεί την αστική τάξη να σταματά την προλεταριακή τάξη στην πορεία της. ή το λιγότερο μια σημαντική επιτυχία στην στρατηγική κατεύθυνση. Για τον Γκράμσι του 1924. παρόλο που «ο Μουσολίνι κατάκτησε την εξουσία με την πλέον βίαιη και αυθαίρετη καταστο­ λή». δυο διαφορετικές μορφές της ίδιας δράσης. [Αυτή η αλήθεια] περιλαμβάνεται στις θέσεις της κομμουνιστικής Διεθνούς. δεν ήταν δυνατόν να τον αφήσει αδιάφορο.

83Όπως θα δούμε στη συνέχεια.80 «Στη σημερινή εποχή. το οποίο διηύθυνε ταυ­ τόχρονα το κόμμα. στη βάση βεβαίως ενός παντελώς διαφορετικού προγράμματος και με μια αντιθετική από εκείνη του φασισμού προο­ πτική. λοιπόν. την κυβέρνηση». για να προετοι­ μάσει αυτή τη λαϊκή κάθοδο. το κράτος. «να διαμορφώσει την οργανική ενότητα όλων των αστικών δυνάμεων σε έναν ενιαίο πολιτικό ορ­ γανισμό υπό ένα ενιαίο κέντρο. ο οποίος χρησιμοποίησε όλα τα δημοσιογραφικά και προ­ φορικά μέσα που είχε στη διάθεσή του. τον πόλεμο ελιγμών που διεξάχθηκε νικηφόρα από τον Μάρ­ τιο του 1917 ως τον Μάρτιο του 1921 τον διαδέχτηκε ένας πόλεμος θέσεων που εκπρόσωπός του τόσο ιδεολο­ γικός (στην Ευρώπη) όσο και πρακτικός (στην Ιταλία) είναι ο φασισμός». διότι εκτιμά ότι εκείνο που χαρακτηρίζει το φασισμό είναι ότι κατόρθω­ σε να διαμορφώσει μια μαζική οργάνωση της μικρής μπουρζουαζίας. που ήταν ο Μουσολίνι.82 κάτι που η εργατική τάξη δεν μπόρεσε να το πετύχει.79 Για τον Γκράμσι. είναι κατά τον Γκράμσι αναγκαίο να συγκρο­ τήσει και η εργατική με τους συμμάχους της. η οποία απο­ γοητευμένη προσχώρησε τελικά στην μεγάλη της πλειο­ ψηφία σε αυτόν. ο φασισμός δεν είναι άλλο παρά η κατάληξη ενός πολέμου θέσεων που ακολούθησε τις ήττες του εργατικού κινήματος και αντιπροσωπεύει μια παθητική επανάσταση. ανάλο­ γο μέτωπο με αυτό που κατόρθωσε να συγκροτήσει ο φασισμός.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ η απήχηση που είχε η προετοιμασία αυτού του «ηγέτη» του σοσιαλιστικού κόμματος. 93 . Έτσι ο φασισμός κατόρθωσε να προσελκύσει την ξε­ πεσμένη μικρή και μεσαία αστική τάξη.81 Και αυτό το υποστηρίζει ο Γκράμσι.

δεν αποτελεί προϊόν παρ­ θενογένεσης. Επιρροές από προηγούμενους και σύγχρονούς του στοχαστές. Είναι βέβαιο ότι αυτός. ή ακόμη της θέσης τους ότι οι άνθρωποι είναι αυτοί που φτιάχνουν την ιστορία τους. Η προβληματική του Γκράμσι σχετικά με τη στρατηγική περάσματος στο σοσιαλισμό. ήταν επηρεασμένος. Καταρχάς η γκραμσιανή προβληματική του πολέμου θέσεων είναι βαθιά χαραγμένη από τους κλασικούς του μαρξισμού. 0 Γκράμσι μένει πιστός στη θεμελιακή για τον μαρξι­ σμό διαλεκτική σχέση ανάμεσα σε αντικειμενική πραγ­ ματικότητα και ανθρώπινη-υποκειμενική δράση. εκτός των όσων αναφέραμε παραπάνω.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ 2. για παράδειγμα. από προηγούμε­ νους και σύγχρονούς του στοχαστές. αλλά και πιο ειδικά.5. ή ακόμη εκείνη για την αναγκαιότητα της εμφάνισης των συμφερόντων της εργατικής τάξης ως συμφερόντων ολόκληρης της κοινωνίας. Παρ’ όλα αυτά. για να μπορέσει αυτή να πετύχει τους στόχους της. τόσο σ’ ένα γενικότερο επίπεδο όσο και πιο ειδικά. Σε ένα πρώτο επίπεδο αυτό συμβαίνει μέ­ σω της υιοθέτησης από τον Γ κράμσι γενικότερων τοπο­ θετήσεων των κλασικών όπως. σε μια σειρά αναλύσεις και θέσεις των κλασικών όπως εκείνη για την αναγκαιότητα και το ρό­ λο του κόμματος. ενώ οι κλασικοί του μαρξισμού δεν αγνοούν το στοιχείο της συναίνεσης. εξ ου και το ότι αποκαλεί τον μαρξισμό φιλοσοφία της πράξης. ή των συμμαχιών της εργατικής τάξης. της θε­ μελιακής για αυτούς μεθοδολογικής αρχής της διαλεκτι­ κής σύνδεσης θεωρίας και πράξης. Όλα αυτά είναι βέβαιο ότι αποτελούν κομβικά συστατικά στοιχεία της γκραμσιανής ανάλυσης. και του ιδεολογι­ 94 .

καθώς και ορισμένων άλλων. Και αυτό επιβεβαιώνε­ ται από τις συχνές αναφορές σε αυτόν στα κείμενά του.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ κού ρόλου του κράτους το οποίο χαρακτηρίζουν ως την «μεγαλύτερη ιδεολογική δύναμη που υπάρχει». Θα ασχοληθούμε εδώ συνοπτικά με τη θεματική των δύο αυτών στοχαστών. Πέρα όμως από τους κλασικούς του μαρξισμού. 95 . στο βαθμό που αυτή η θεματική επηρέα­ σε άμεσα ή έμμεσα τη διαμόρφωση αυτής της στρατηγικής. Νικολό Μακιαβέλι χα­ ράζει βαθιά το γκραμσιανό έργο.85 Αντίθετα τον Γκράμσι μάλλον τον απασχολεί περισ­ σότερο η πτυχή της συναίνεσης δίχως και αυτός να πα­ ραβλέπει το στοιχείο της βίας. αλλά ακόμη και από την υιοθέτηση εκ μέρους του όρων όπως η ηγεμονία που πρώτος εκείνος χρησιμοποίησε. για να χαράξει τη δική του στρατηγική του πο­ λέμου θέσεων. Η σκέψη του συμπατριώτη του πρωτοπόρου. γράφει: «είμα ι αποφασισμένος να ανοίξω ένα καινούρ­ γιο δρόμο». αποδίδο­ ντας μάλλον έμφαση στο στοιχείο του καταναγκα­ σμού. συμβολαιακή-συναινετική.86Το ίδιο επιδιώκει και ο Γκράμσι.84 αντι­ μετώπιζαν το κράτος σε αντίθεση με μια εγελιανή ή ρουσωϊκή. Αξίζει να αναφερθεί ότι ο ίδιος ο Μακιαβέλι στον πρόλογο των «Λόγων για την πρώτη δεκαετία του Τίτου Λίβυου». από την παραπομπή στη συλλογιστική του για να τεκμη­ ριώσει τη δική του συλλογιστική. Να ανοί­ ξει στη δική του εποχή έναν καινούργιο δρόμο. ως προς τη σύγχρονη θεωρία του κράτους. αντίληψη. Ας ξεκινήσουμε λοιπόν από τον Μακιαβέλι. αναμφίβολα πρωτεύοντα ρό­ λο στην γκραμσιανή προβληματική έπαιξαν οι σχετικές αναλύσεις των Μακιαβέλι και Λένιν. από τους οποίους επηρεάστηκε θετικά ή αρνητικά ο Γ κράμσι.

στον δε Γκράμσι έλαβε τη συλ­ λογική μορφή του κόμματος. ή αλεπού. Πιο συγκεκριμένα. όπως και σε σχέση με τους κλασικούς του μαρξισμού. Το δεύτερο μακιαβελικό στοιχείο που με τον τρόπο του αξιοποίησε ο Γκράμσι. Άλλωστε η χρησιμοποίηση του όρου της ηγεμονίας για να αποδοθεί σε αυτήν το πε­ ριεχόμενο που θα δούμε αναλυτικά στη συνέχεια. είναι σαφές ότι ο Γκράμσι έχει επηρεαστεί από το δίπολο άνθρωπος -κένταυρος. και πιο ειδικά των χαρακτηριστικών που θα έπρεπε να έχει ένας ηγεμόνας για να πετύχει τους στόχους του. ήταν αυτή η ίδια η ιδέα του Ηγεμόνα. Η πρώτη ήταν εκείνη της αντιμετώπισης της εξουσίας ως δίπολου βίας-καταναγκασμού και δόλια αποσπασμένης συναίνεσης. είναι 96 . που τουλάχιστον στο έργο του Ο Ηγεμό­ νας. περισσότερο προς την πλευρά της συναίνεσης παρά σε εκείνη της βίας. Βεβαίως το ενδιαφέρον του Γκράμσι έγερνε και πάλι.88 είναι δεδομένο ότι ο Γκράμσι χρησιμοποίησε τη μακιαβελική διαλεκτική δύναμης-συναίνεσης για να κατανοήσει τη φύση της αστι­ κής εξουσίας και για να διαμορφώσει την ανατρεπτική στρατηγική του. η οποία στον μεν Μακιαβέλι είχε την μορφή ενός αυταρχικού ηγέτη. Όμως εκτός του ότι και για τον Μακιαβέλι αυτή η προτε­ ραιότητα του αυταρχισμού δεν αφορούσε παρά τις συ­ γκεκριμένες συνθήκες της Ιταλίας της εποχής του.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ Ο Γκράμσι περιέλαβε στους δικούς του προβληματι­ σμούς τρεις θεμελιακές στη συλλογιστική του Μακιαβέλι ιδέες.87 εκτός του ότι ο ίδιος ο Γκράμσι εκτιμά ότι και στον Ηγε­ μόνα και όχι μόνον στους Λόγους υπάρχουν αναφορές στην ηγεμονία και την συναίνεση. ήταν δεσπόζον για τον Ηγεμόνα του Μακιαβέλι. κάτι που αποτελούσε βασικό συστατικό των αναλύσεών του. όσον αφορά στο θέμα που μας απασχολεί.λιοντάρι του Μακιαβέλι.

ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ βέβαιο ότι δεν είναι άσχετη με τον τίτλο Ο Ηγεμόνας του έργου του Μακιαβέλι. οι Ιακωβίνοι είναι εκείνοι που κατόρθωσαν να συγκροτήσουν αυτήν τη εθνική ενότητα. κάτι που υπήρξε καθοριστικό για την επιτυχή έκβαση της Γαλλικής Επανάστασης. κατηγορώντας τον για αυτό. έμεινε πιστός στην λενινιστική 97 . και το εθνικό περιεχόμενο της λαϊ­ κής ενότητας επηρέασε τη θέση του για το περιεχόμενο της λαϊκής πατριωτικής ενότητας. και το οποίο δεν μπορεί παρά να περιλαμβάνει. όσον αφορά στον ιταλικό λαό και στην ίδια την πολυκατακερματισμένη Ιταλία. Δεν θα ήταν αυθαίρετο να υποθέσει κανείς ότι το ενωτικό πνεύμα. ο Μακιαβέλι υπήρξε ένας πρώιμος ιακωβινιστής στο βαθμό που κατά μια εκτίμησή του -διότι υπάρχουν και αντίθετες-. στόχος του οποίου ήταν ένα ενιαίο Ιταλικό κράτος. που διαπερνά όλο το έργο του Μακιαβέλι. ότι ο Γκράμσι έμεινε προσκολλημένος στον λενινισμό. έχει απόλυτο δίκιο ο Νίκος Πουλαντζάς.89 Όσον αφορά τώρα στον Λένιν. πέρα από άλλα. Θυμίζω ότι ο Μακιαβέλι μέσω της πρότασής του για κληρωτό στρατό στη θέση του μισθοφορικού. απέβλεπε στη συμβολή της αγροτιάς στη διαμόρφωση αυτής ακρι­ βώς της εθνικής-λαϊκής ενότητας. επηρέασε τη γκραμσιανή τοποθέ­ τηση περί μετώπου. στο οποίο θα αναφερ­ θούμε αναλυτικότερα στη συνέχεια. Τέλος ένα τρίτο στοιχείο είναι εκείνο της ενότητας του Ιταλικού λαού την οποία επεδίωκε ο Μακιαβέλι μέσω της συγκρότησης ενός ενιαίου Ιταλικού κράτους. σε αντίθεση με τον κατήγορό του. το οποίο θα έρχονταν να αντικατα­ στήσει την πολυδιασπασμένη τότε σε διάφορα κρατίδια Ιταλία. Από αυτήν τη σκοπιά για τον Γ κράμσι.90 όταν υποστηρίζει. διότι πράγματι ο Γκράμσι. και στοιχεία του εθνικού πολιτισμού.

όχι μόνον αρνείται ότι η κρίση είναι δίχως διέξοδο' για την αστική τάξη. από κάθε αμφιβολία ότι η επανάσταση είναι αδύνατη δίχως μια επαναστατική κατάσταση. ώστε να τσακίσει (ή να εξασθενί·* σει σημαντικά την παλιά κυβέρνηση που ποτέ. δράση αρκετά ισχυρή. αλλά ακόμη παραπέρα υποστηρί-' ζει από το 1915 ότι. Εκτός όμως από αυτήν τη θέση αρχής. «κάθε επαναστα­ τική κατάσταση δεν καταλήγει σε μια επανάσταση». δεν “ πέφτει” αν δεν την “ ρ ί ­ ξουν” ». Ήδη πήραμε μια πρώτη γεύση αυτής της επιρροής με' την αναφορά μας στις ταυτόσημες αναλύσεις των δυο επαναστατών στοχαστών σχετικά με τις δυσκολίες εκ-ί δήλωσης της επανάστασης στη Δύση σε σχέση με τη Ρω­ σία.93 γράφει ο Λένιν. ακόμη. και σε εποχή κρίσεων. ο Λένιν -«ο μεγαλύτερος σύγχρονος θεωρητικός της φιλοσοφίας της πράξης»—91. αν για έναν μαρξιστή είναι πέρα. έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη * της γκραμσιανής προβληματικής του πολέμου θέσεων. Ο Λένιν όχι μόνον αρνείται τον οικονομικό ντετερμινι­ σμό. Δίχως λοιπόν κάθ άλλο παρά να αμφισβητεί την αναγκαιότητα της επίθ© σης -όσοι το πράττουν θα πρέπει να διαγράφονται αμέ 98 .ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ επαναστατική λογική και δεν ακολούθησε τη λογική τουσυμβιβασμού και της βαθμιαίας μετατροπής του αστι­ κού κράτους σε σοσιαλιστικό. . όπως ο ίδιος ο Γκράμσι δηλώνει συχνά στα γραπτά του.92 «Μιλήσαμε για τη θεωρία της επίθεσης σχετικά μ μια εντελώς συγκεκριμένη χώρα σε μια εντελώς συγκε κριμένη περίοδο».? Για να συμβεί κάτι τέτοιο χρειάζεται η συνένωση μιας σειράς αντικειμενικών αλλαγών «μ ε τις υποκειμενικές αλλαγές και συγκεκριμένα: με την ικανότητα της επα­ ναστατικής τάξης να αναλάβει επαναστατική μαζική.

96 Από την ίδια οπτική γωνία. χαρακτήρα. τόσο από τον Πλεχάνωφ όσο και από τον Λένιν. θα ήταν λαθεμένο και ανόητο». θεμελιακό αιτιατό της συναίνεσης προς την αστική εξουσία και ταυτόχρονα αντικείμενο προς κατάκτηση κατά τη διάρκεια του πολέμου θέσεων. συνιστά για τον Γκράμσι. για να υποδηλώσει τόσο τον πρωτοπόρο-καθοδηγητικό ρόλο του κόμματος στον αγώνα για την κατάκτηση της εξου­ σίας. ως αστική και κυρίως ιδεολογική ηγεμονία. Όπως μας θυμίζει ο Πέρι Άντερσον το σύνθημα της ηγεμονίας του προλεταριάτου στην αστική επανάσταση ήταν ήδη μια κοινή κληρονομιά τόσο για τους μπολσεβί­ κους όσο και για τους μενσελβίκους στο δεύτερο συνέ­ δριο του ΣΔΕΚΠ το 1903. η οποία δεν μπορεί να έχει ένα μπλανκικό πραξικοπηματικό χαρακτήρα. από τον Λένιν. διαχωρίζοντάς τον από εκείνον της κυ­ ριαρχίας.94 Επίσης. ο Λένιν διατύπωνε την ταυτόσημη με τον Γκράμσι άποψη ότι το «να αρχίσει κανείς χωρίς προετοιμασία την επανάσταση σε μια χώρα όπου έχει αναπτυχθεί ο καπιταλισμός κι έχει δώσει το δημοκρατικό πολιτισμό και τη δημοκρατική οργάνωση και στον τελευταίο άν­ θρωπο.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ σως από το κόμμα μας λέει-. επαναστατικό. ο Λένιν χρησιμοποιεί τον όρο ηγεμονία. δια­ τυπώθηκε πριν από τον Γκράμσι. θέτει το θέμα της προετοι­ μασίας αυτής της επίθεσης.95Ήδη στον αγώνα κατά της απολυταρχίας. η έννοια της ηγεμονίας η οποία όπως θα δού­ με. όσο και τον ρόλο της εργατικής τάξης σε σχέση με τους συμμάχους της και δη την αγροτιά. τον Μάρτη του 1918. αλλά ένα μαζικό. γίνεται λόγος περί ηγεμονίας για να καταδειχτεί ο ηγετικός ρόλος του προλεταριάτου σε αυτόν τον αγώ­ να. (gospodstvo) για να υποδηλώσει ότι το προλε­ 99 . Θυμίζω ότι πιο ειδικά για τη Δύση.

εννοώντας με τη λέξη μά­ ζες το σύνολο των εργαζομένων και εκμεταλλευομένων από το κεφάλαιο».102 θυμίζει ότι στη Ρωσία η επανάσταση νίκησε διότι «μαζί μας δεν ήταν μόνον η συντριπτική πλειοψηφία της εργατικής τά­ 100 . Ο Λένιν λοιπόν στην ομιλία του αυτή. στραμμένης προς τις μάζες.97 Στο Τι να κάνουμε ο Λένιν απο­ δίδει στο προλεταριάτο το ρόλο του ηγέτη της δημοκρα­ τικής δικτατορίας του προλεταριάτου και της αγροτιάς και του ηγέτη. της «τεράστιας πλειοψηφίας» «όλης της μάζας των εργαζομένων και εκμεταλλευόμενων από το κεφά­ λαιο».98 Στο Δεύτερο Συνέδριο της Κομμουνιστικής Διεθνούς το 1920 ο Λένιν κάνει ήδη λόγο για αναγκαιότητα προ­ σέλκυσης από το κομμουνιστικό κόμμα της «συντριπτι­ κής». «πρωτοστάτη» στους αγώνες τους σχετι­ κούς με κάθε πανδημοκρατικό πρόβλημα.99Και ακόμη κάνει επίσης λόγο για εφαρμογή από όλα τα κόμματα που προσχωρούν στη Διεθνή του συνθή­ ματος «πιο βαθιά στις μάζες.101 «Αυτό είναι λάθος· τελείως αδιέξοδες καταστάσεις δεν υπάρ­ χουν». μετωπικής πολιτικής.100 Στο ίδιο συνέδριο ο Λένιν επισημαίνει ότι είναι λάθος τόσο η παρουσίαση της κρίσης από τους αστούς οικονο­ μολόγους ως μιας απλής αναταραχής όσο και η θέση των επαναστατών που προσπαθούν να αποδείξουν ότι η κρί­ ση δεν έχει καμία διέξοδο για την αστική τάξη.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ ταριάτο θα πρέπει να πείσει ότι είναι η πλέον συνεπής δημοκρατική δύναμη. Η αναγκαιότητα μιας μη σεχταριστικής. το ίδιο το σύνθημα «στις μάζες» επαναλαμβάνεται από τον Λένιν. αφού προηγου­ μένως επισημάνει την αναγκαιότητα «δημιουργίας πραγματικού κομμουνιστικού κόμματος». στην ομι­ λία του της 1ης Ιούλη στο τρίτο Συνέδριο της Κομμουνι­ στικής Διεθνούς το 1921.

105 Και επίσης «ο ίλ ιτ ς προώθησε τη φιλοσοφία στο μέ­ τρο που προώθησε την πολιτική σκέψη και πρακτική» και αυτό μέσω της πραγματοποίησης ενός ηγεμονικού μηχανισμού που διαμόρφωσε ένα νέο ιδεολογικό πε­ δίο. αλλά την πλειοψη­ φία όλων των εκμεταλλευομένων.103 Και ακόμη στην ίδια ομιλία του ο Λένιν επισημαίνει ότι. Αλλου είδους αντίλη­ ψη είναι απαράδεκτη για έναν επαναστάτη. όπως παρατηρεί ο Κρασνόφ [κοζάκος στρατηγός]. αλλά είμα­ στε εκείνοι που εφάρμοσαν στην πράξη το πρόγραμμα των εσέρων. θα πρέπει το κόμμα να ξεσηκώσει και να κερδί­ σει με το μέρος του «την πλειοψηφία. σε μικρό χρονικό διά­ στημα τα στρατεύματα μπορούσαν να συσσωρεύσουν άπειρες ποσότητες από πολεμοφόδια. κάθε άλλο νόημα της λέξης [μάζες] γίνεται ακατανόητο». και μάλιστα όχι την απλή πλειοψηφία των εργατών.106 Πιο συγκεκριμένα σχετικά με τον πόλεμο θέσεων να τι γράφει ο Γκράμσι για τον Λένιν: «Μου φαίνεται ότι ο Ίλιτς είχε καταλάβει ότι χρειαζόταν μια αλλαγή από τον πόλεμο κινήσεων που εφαρμόστηκε νικηφόρα στη Ανατολή το 1917. και τα 9/10 της αγροτικής μάζας μέσα σε μερικές εβδομάδες μετά την κατάληψη της εξουσίας από μας πέρασαν με το μέρος μας».] αλλά κι επειδή ο μισός στρατός εμμέσως.. στον πόλεμο θέσεων που ήταν ο μόνος δυνατός στην Ευρώπη όπου. και επίσης σημειώνει ότι νικήσαμε όχι διότι εφαρμόσαμε το δικό μας πρόγραμμα.104 Ο ίδιος ο Γ κράμσι γράφει σχετικά: ο Λένιν «σε αντί­ θεση με τις διάφορες οικονομίστικες τάσεις έκανε μια νέα αξιολόγηση του μετώπου της πολιτιστικής πάλης και οικοδόμησε τη θεωρία της ηγεμονίας ως συμπλήρω­ μα της θεωρίας του κράτους-δύναμη». όταν πια η επανάσταση είναι αρκετά προετοιμα­ σμένη.. όπου τα κοινωνι­ 101 .ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ξης [.

δεν υπάρχει στα γραφτά του Λένιν κάποια γενική θεωρία της αστικής δημοκρατίας. και οι ανάλογες απόψεις του Ζινόβιεφ. με στόχο την καθιέρωση μιας διαφορε­ τικής από την αστική. κλίμακας αξιών. που εκφράστηκαν πριν ακόμη ο ίδιος ο Γκράμσι καταλήξει στον πόλεμο θέσεων. Εκτός όμως από τον Λένιν.108 Βέβαια θα πρέπει να επισημάνουμε ότι.109 και αυτό το κενό έρχεται να καλύψει ο Γκράμσι. σίγουρα δεν μπορεί να τον άφησαν ανεπηρέαστο. και τις οποίες είναι βέβαιο ότι τις γνώριζε ο Γκράμσι. αποτελούσε κατά τον Γκράμσι το άνοιγμα των φυλακών και η απελευθέρωση των κρατούμενων μετά την επανάσταση του 1917. τεκμαίροντας την ημερή­ σια διάταξη της εργατοαγροτικής κυβέρνησης. ενός νέου πολιτι­ σμού. και η πετυχημένη προσπά­ θεια οικειοθελούς ενσωμάτωσής τους στη νέα κοινωνική πραγματικότητα. Χαρακτηριστικό δείγμα προς αυτήν την κατεύ­ θυνση.107 Αλλά και η μετεπαναστατική πολιτική των μπολσεβί­ κων υπό την ηγεσία του Λένιν αποτελεί για τον Γ κράμσι απόδειξη τού ότι η παρέμβασή τους δεν αφορά μόνον τα πεδία της οικονομίας ή της πολιτικής.110 102 .ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ κά πλαίσια ήταν ακόμη ικανά να μετατραπούν σε απόρθητα οχυρά. παρ’ όλα τα παραπάνω. αφού το­ νίσει ότι «η κυρίαρχη ιδέα του μπολσεβικισμού είναι η ηγεμονία του προλεταριάτου». Αυτό θαρρώ πως ήταν το νόημα της διατύ­ πωσης του «ενιαίου μετώπου». αλλά και εκείνο της κουλτούρας. 0 Ζινόβιεφ λοιπόν το 1923. τη συνδέει με τη δικτα­ τορία του προλεταριάτου: «Η έννοια της ηγεμονίας του προλεταριάτου στο κίνημα της χειραφέτησης είναι συνδεδεμένη με την ιδέα της δικτατορίας του προλεταριά­ του κατά την περίοδο της μετάβασης που καταλήγει στην κατάργηση του κράτους».

111 Μάλιστα. με την άποψη ότι επειδή «δεν υπήρχε χρόνος να οικοδομηθεί μια αστική κρατική μηχανή πάνω στα ερείπια του τσαρι­ κού φεουδαλικού μηχανισμού. ο Γκράμσι εντόπιζε το θετικό στοιχείο ότι αντιμετώπιζε την ιστορία όχι ως ιστορία της βίας και του κράτους. η ρώσικη εξέλιξη δεν μας προσφέρει μια εμπειρία για το πώς το προλεταριάτο μπορεί να ανατρέψει ένα φιλελεύθερο-κοινοβουλευτικό καπιταλιστικό κράτος που υπάρχει πολλά χρόνια και διαθέτει την ικανότητα να αμυνθεί». το προοίμιο για μια ανάκαμ­ ψη της φιλοσοφίας της πράξης». όπως ο ίδιος δηλώνει. ο Γκράμσι ταυτιζόταν απόλυτα σχετικά με τη διαφορά. ότι «όπως ο εγελιανισμός ήταν το προοίμιο της φιλοσοφίας της πράξης [του μαρξισμού] τον XIX αιώνα. της εκδήλωσης της επανάστασης ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση. παρά τις γενικότερες διαφωνίες τους. τον οποίο και ανήγαγε σε έναν οικονομικό ντετερμινισμό. κροτσεικές τάσεις. όταν ακόμη σε ένα βαθμό είχε. στις απαρχές του σύγχρονου πολιτισμού. έφτασε στο σημείο να υπο­ στηρίζει την άποψη.113 103 .112 Με τον επίσης συμπατριώτη του Amadeo Bordigua. όπως ο Giovanni Gentile.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ Μια άλλη προσωπικότητα που επηρέασε σημαντικά τον Γκράμσι ήταν ο Ιταλός νεοεγελιανός φιλόσοφος και πολιτικός Benedetto Croce. ο Γκράμσι παρά τις ουσιαστικές διαφορές τους εκτιμούσε αυτήν του την τοποθέτηση. η φιλοσοφία του Croce. παρόλο που ήταν ιδεαλιστής και αυστηρός κριτικός του μαρξισμού. Σε αυτόν. Και ακριβώς επειδή ο Croce απέδιδε ιδιαίτερη έμφα­ ση στον ρόλο της κουλτούρας και εκείνον της συναίνε­ σης. αλλά ως ηθικο-πολιτικό γίγνε­ σθαι. θα μπορούσε να είναι στις μέρες μας και για την γενιά μας. στις οποίες και θα αναφερθούμε αμέσως πιο κάτω.

η θρησκεία και η επιστήμη δεν είναι «διακοσμητικά στοιχεία. η τέχνη. και ότι αρνείται τη λογική των συνεργασιών και του Μετώπου με άλλα εργατικά κόμ­ ματα και κοινωνικές δυνάμεις. διαφαίνεται ξεκάθαρα. ακτινοβολίες και αντικατοπτρισμοί των υλικών συμφερόντων». κάτι που σημαίνει την υποβάθμιση της ιδεολογίας -με τη θετική έννοια του όρου. στην δε περί­ πτωση του Μπουχάριν μέσα από μια κριτική επικεντρω­ μένη στην περί μαρξικής φιλοσοφίας αντίληψή του. 104 . ο Γκράμσι σμίλευσε τη δική του θέση και μέσα από την κριτική που άσκησε σε διάφορους άλ­ λους επαναστάτες στοχαστές. ο Γκράμσι προσάπτει ότι είναι μαξιμαλιστής και υποστηρίζει μια τυχοδιωκτική πολιτική με­ τωπικής σύγκρουσης. είναι βέβαιο ότι μέσα από την κριτική που τους ασκεί ο Γκράμσι. η οποία θα ήταν καταστροφική για την εργατική τάξη.114 Πέρα όμως από αυτές τις θετικές επιρροές. Το αξιοσημείωτο είναι ότι η δική του θέση προκύπτει στην περίπτωση του Bordigua.και σε τελευταία ανάλυση την υποβάθμιση της ιδεολογικής παρέμβασης του κόμ­ ματος και του προλεταριάτου σε σχέση με στον οικονο­ μικό ντετερμινισμό και το νομοτελειακό πέρασμα στο σοσιαλισμό. μέσα από μια κριτική επικεντρωμένη στις πολιτικές του θέσεις. με την άποψη ότι η ηθι­ κή.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ Τέλος ο Γκράμσι ταυτιζόταν με την άποψη του πρω­ τοπόρου Ιταλού μαρξιστή Antonio Lambriola ενάντια στον μηχανιστικό ντετερμινισμό. ότι εκείνο που βρίσκε­ ται στο επίκεντρο του δικού του προβληματισμού είναι η αρμόζουσα στη Δύση επαναστατική στρατηγική. Στον Μπουχάριν προσάπτει ότι αντιμετωπίζει δίχως να τα συνδέει τον ιστορικό υλισμό και την διαλεκτική. Στον Bordigua. Όσον αφορά στους Bordigua και Μπουχάριν.

329. σχετικά με την από μέρους της αποτίμηση της ρώσικης επανάστασης του 1905. σελ.. σε ένα πετυχημένο ξεσηκωμό εναντίον του. κριτικά ποιο είναι το κυρίαρχο -γιατί υπάρχουν διάφορα και συχνά αντιφατικά. ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ 1. Ας δούμε όμως τώρα.περιε­ χόμενο που προσδίδει ο Γκράμσι στη στρατηγική του πολέμου θέσεων.115 Ακόμη θα πρέπει να επισημάνουμε την κριτική στάση του Γκράμσι απέναντι στον Τρότσκι.π. Ο Γκράμσι κρίνει ότι η Ρόζα εκτιμά λαθεμένα ότι το οικονομικό στοιχείο ή πιο συγκε­ κριμένα μια βαθιά οικονομική κρίση του συστήματος. Αξίζει να επισημάνουμε ότι την ίδια κριτική ασκεί στον Μπουχάριν και ο σύγχρονος του Γκράμσι.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ Για τον Γκράμσι όπως προκύπτει κυρίως από την κρι­ τική που του ασκεί στο δέκατο τετράδιο της φυλακής. Γκράμσι. Όμως αυτή στηρι­ ζόταν στην παντελώς άδικη και λαθεμένη εκ μέρους του απόδοση στον Τρότσκι της ταύτισης του πολέμου κινή­ σεων με την έννοια της Διαρκούς Επανάστασης. μπορεί να οδηγήσει άμεσα και αυθόρμητα τις λαϊκές μά­ ζες. στο Σοσιαλισμός και Κουλ­ τούρα. ο Μπουχάριν είναι «μηχανιστής» και «επιστημονιστής». Walter Benja­ min. ό. Στο ίδιο πλαίσιο κινείται και η κριτική που ασκεί στη Ρόζα Λοόξεμπουργκ την οποία κατά τα άλλα θαυμά­ ζει. 105 . δηλαδή τον πόλεμο θέσεων. Και στις δυο αυτές περιπτώσεις ο Γκράμσι αντιπαραβάλλει την εναλλακτική επαναστατική στρατηγική μιας μακρόπνοης πάλης για την αλλαγή του ηγεμονικού συσχετισμού δυνάμεων υπέρ της εργατικής τάξης μέσω μιας μετωπικής πολιτικής. Η κατάχτηση του κράτους.

Αλέξανδρος Χρύσης. σελ. τόμος δεύτερος. 229. σελ. 16.π. Στοχα­ στής. εκδόσεις Στοχαστής. Engels Correspondance. Γράμματα από μακριά . 89-90. σελ. 143. Στοχα­ στής. Βλέπε Razming Keucheyan. 14. σελ. στο Μαρξ-Ενγκελς. Για τον Γκράμσι. 4. Αντόνιο Γκράμσι. σελ. 8.. 7. ό. Κουίντιν Χόαρ. 10. σελ. 9. ό. 36. 17. 185. 136. ό. ό. La fabrique editions. ό. 467. 18. 44. 3. 35. 16. σελ. ό. 2011. textes choisis et presentes par Razming Keucheyan. 34-35. Γκράμσι. τ. τόμος 33. 11. 65. 13. textes Editions Sociales. Καρλ Μαρξ.. στο Σοσιαλισμός και Κουλτού­ ρα.. 15. Ο Gramsci και η Ρώσικη Επανάσταση του 1917. Μετάφραση Δήμος Βεργής. 12. 6. Τζέφρι Νόουελ Σμιθ. Θέσεις για τον Φόυερμπαχ. 1980. σελ.265. ό. Ένας χρόνος ιστορίας. σελ.. σελ. σελ. 6.π.. Το έβδομο έκτακτο συνέδριο του ΚΚΠ (μπ) Άπαντα. Άπαντα.π. γράμμα πρώτο.π. Βλέπε Gramsci. Λένιν. 7 Μάρτη 1918. στο Marx. 106 . 24. σελ. Στο ίδιο. σελ. 19. 10.. Moscou.π.. Οι θέσεις της Λυών. Εκδοτικός Οίκος Γνώσεις. Το έβδομο έκτακτο συνέδριο του ΚΚΠ (μπ) Πολιτική έκ­ θεση τηςΚΕ. σελ. Άπαντα. Μάρτης 1920. 5. σχόλια στο Guerre de mouvement et guerre de position. textes Editions Sociales.π. σελ. «Κομμουνισμός». Editions du Progres. Λοοτσιάνο Γκρούππι. Βλέπε Γράμμα του Ένγκελς στον Ζοζέφ Μπλοχ. Άπαντα. ό. Gramsci.π. Αθήνα 2008. 16. 15. σελ. Λένιν. 6. Τζέφρι Νόουελ Σμιθ.. σελ.270. Λένιν. Λονδίνο 21-22 Σεπτεμβρίου 1890. τόμος 41. σελ. Μετάφραση Δήμος Βεργής. Η επανάσταση ενάντια στο Κεφάλαιο στο Σοσιαλισμός και Κουλτούρα. Διαλεχτά έργα. τόμος 31. Γ κράμσι. Λένιν. τόμος 36. Κουίντιν Χόαρ.π.264-6.. σελ. Άπαντα. 1980. 3.π. Για τον Γκράμσι. Η έννοια της ηγεμονίας στον Γκράμσι.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ 2. Λένιν. ό. 441.

Gramsci. 297. PU F. για τη ζωή και το έργο του. sulla politica e sullo stato moderno. Μαρξιστικό Β ι­ βλιοπωλείο. 68 ή Gramsci Oeuvres choisis.. σελ. 20 . Μετάφραση Σταύρος Ορφανίδης. σελ. 28. 119-130. 59. Ο Γκράμσι και το κράτος. στο Σοσιαλισμός και κουλτού­ ρα. 26.π. 25. Georg Lukats. ό.. Einaudi. 31. 22. Editions de Minuit. Κρίστιν Μπύσι-Γκλύσμαν. 45. σελ. Τα λύτρα της ιστορίας. σελ. Μαρξιστική Συσπείρωση.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ 20. Σοσιαλισμός καί κουλτούρα. 1976. Πέρι Άντερσον. 1985. Βλέπε στο Λούκατς. 1960. σελ. σελ. 23. 21. σελ. La pensee politique de Gramsci. Οι Αντινομίες του Αντόνιο Γκράμσι. Βλέπε Note sul Machiavelli. 1972. Οι Αντινομίες του Αντόνιο Γκράμσι. Λούκατς. LU X / Humanites. no 68. 189. textes Editions Sociales. Βλέπε Jean-Marc Piotte. 24. σελ. Chris Harman. 2007. 268 ή A. σελ. Περιοδικό Ουτοπία. Αντόνιο Γκράμσι. 33. Βλέπε Michael Lowy. Μετάφραση Λέανδρος Μπόλαρης. 1964. σελ. Γκ. ό. σελ. Le bolchevisme comme probleme moral. σελ. Histoire et conscience de classe.. Μετάφραση Γιώργος Μαχαίρας-Tania Gori. Στοχαστής.π. Selectionfrom the Prison Notebooks. 27. Chris Bambery. σελ. in Michael Lowy Pour une sociologie des intellectuels revolutionnaire.π. Πέρι Άντερσον. Εισαγωγή Paolo Spriano. σελ. Gramsci. ό. Τακτική και Ηθική στο New Left Books. 31. Ιούλιος 1971. 1990. 95. 27. 107 . 30.. Η ζωή και οι ιδέες ενός επαναστάτη. 66. 2010. ό. London 1971. 29. 80. 5. 32. 2007. Μαρξιστικό βιβλιοπωλείο. New Left Review. σελ.π. Γκράμσι και Λούκατς. Η ζωή και οι ιδέες ενός επαναστάτη. Gyorgy Lukacs. 320 ή Αντόνιο Γκράμσι. 309. Γκράμσι. Μετά­ φραση Λέανδρος Μπόλαρης. σελ. Αντόνιο Γκράμσι.

Gramsci. Τετράδιο 11 & 27. 2011. σελ. 128. 99. 40. Gramsci. 11. 74. 71-76. 1990. Gallimard 1978.. textes choisis et presentes par Razming Keucheyan. 12. 48. Σοσιαλισμός και κουλ­ τούρα. Γκράμσι Τετράδιο 10 (II) & 74 στο Antonio Gramsci. Στοχαστής. σελ. Tania Gori. Εισαγωγή Paolo Spriano. Βλέπε Gramsci.. ό. 45. Γκράμσι. 324. 104. 179. σελ. Αντόνιο Γκράμσι. στο ίδιο. 52. ό.π. 35. Σοσιαλισμός και κουλτούρα. 241. Στο ίδιο. 44. 50. 13. Τετράδιο 12 &1. 44. 11 και 29. 112 και 125 και Jacques Texier. Oeuvres choisies. Seghers. traduction Gilbert Moget et Armand Monjo. σελ. σελ. σελ. Gramsci. 42. II materialismo storico e la filosofia di Benedetto Croce in Oeuvres Choisies. 151. 187. σελ.Gramsci.π. 41. σελ.π. σελ. fln ts Politiques. Γκράμσι Τετράδιο 10 (II) & 74 στο Antonio Gramsci. 1959. Στο ίδιο. ό. Επιμέλεια Ντάνυ Πιέρου. 38. σελ. Σοσιαλισμός και κουλτούρα. Μετάφραση-σχόλια Γιώργος Μαχαίρας. Selection from Prison Notebooks. σελ. 36. σελ. 108 . 35. Oeuvres Choisies. 46. Gramsci. Μαρξ.. 141. σελ. A. 1990. Cahiers de prison 10. Gramsci. 39. σελ. Στοχαστής. Gramsci et la philosophie du marxisme. στο Γκράμσι. Θέσεις για τον Φόυρεμπαχ στο Μαρξ. τόμος δεύτερος. presentes et annotes par Robert Paris. σελ. Cahier 8 in Antonio Gramsci. 51. 37. 11.π.π.Ένγκελς Διαλε­ χτά έργα.. σελ. 13. La fabrique editions. 1980. στο ίδιο. London. Γκράμσι. Guerre de mouvement et guerre de position. 49. A. Βλέπε Dialectiques No 4-5. 138. ό. Gramsci. σελ. 326. 43. σελ.. 1966.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ 34. ό. 109. σελ. Αναγνώσματα. Editions Sociales. σελ. 12. Gallimard. Mars 1974. Guerre de mouvement et guerre de position. 468. tome III (1923-1926) textes choisis. 75.π. 47. Guerre de mouvement et guerre de position. Εκδόσεις Γνώσεις.. Κ. 1971. Cahiers de prison 10. ό.

Georg Lukacs. σελ. Ο Γκράμσι και το κράτος.ΑΠΟ THN ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ 53.π. ό. 363-364. στο Σοσιαλισμός και κουλτούρα. Notes sur Machiavel. ό.π. σελ.. σελ. 12. 10. Στο ίδιο. Σημειώσεις για τη Ρώσικη Επανάσταση. 276-277. 63. σελ. 277. 281. 188.π. 65. σελ..π. σελ.π. Στο ίδιο.π. in Gramsci textes. Gramsci.π.π. Στο ίδιο. 11. 74. 1984. Θεμέλιο. 55. σελ. στο Σοσιαλισμός και κουλτού­ ρα. 72. σελ. Αντόνιο Γκράμσι. Gramsci. traduit par K.. 73. Les editions de minuit.. La costruzione del Partito comunista 1923-26 (Einaudi. 241. 58. Γκράμσι. 64..π.. σελ. 121. 60. 61. σελ. σελ. Κρίστιν Μπύσι-Γλύσμαν.. 121-125.. Guerre de mouvement et guerre de position. 56. ό. Gramsci. 309. 134.π. 54. 65. στο Σοσιαλισμός και κουλτούρα. ό.π. 71. Γκράμσι. ό. σελ. Axelos et J. Bois. ό. ό. 275. σελ. textes. Γκράμσι. 66. σελ. Notes sur Machiavel in Gramcsi.. Γκράμσι. Ο ρολογάς. 70. 192. στο Σοσιαλισμός και κουλτούρα. 75. 209. ο δικός μας Μαρξ. 165.. Κρίστιν Μπύσι-Γκλύσμαν. Cahiers de prison. Κράτος και Κυριαρχία. σελ. Γκράμσι. ό. Στο ίδιο. ό. Guerre de mouvement et guerre de position. Gramsci. Στο ίδιο. ό. 73. σελ. σελ. ό. ό. Ο Γκράμσι για το κράτος. Ουτοπία. 62.π. Τετράδιο 10 (II) & 6.. Gramsci. A. 57. 98. 1971). Guerre de mouvement et guerre de position. 342. σελ. Στο ίδιο. 44. Antonio Gramsci. A. 68. 69. Τετράδιο 13 & 23 στο A. 59. 13. σελ. Histoire et conscience de classe. 109 . στο Σοσιαλισμός καί κουλτούρα. σελ. 67.. Cahier 8 & 2 in Gramsci. σελ.

σελ. σελ. 81. 131. Βλέπε Engels. Κρίστιν Μπόσι-Γκλύσμαν.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ 74. Τετράδιο 10 & 12 στο Antonio Gramsci. σελ. PUF. Guerre de mouvement et guerre de position. 301. Γκράμσι. σελ.π. Socialismo efascismo. Βλέπε John Hoffman. Gramsci. σελ. σελ 79. Turin. Βλέπε κυρίως Αντόνιο Γκράμσι. 145. στον Gramsci.π. ikrits politiques. Γκράμσι. ό. Coercion and Consent in Marxist Political Theory. 91. 1.. Οι θέσεις της Λυών. 117. Einaudi. 75. Einaudi. Ατλαντίς. 21. N. Quaderni del Carcere. σελ.. Tome III. σελ. 97. Τετράδιο 3 & 34 in Gramsci.PMiade. εκδ. 96.π. L ’ Etat.. 1978. Cahier 8 & 2 in Gramsci. ό.. σελ. 196.. ό. ό.π. Gramsci. και Gramsci. L. 1975. Dimocratie et fascisme in Gramsci. Edizione Critica dell’ Istituto Gramsci.π. 1978. 80.. Guerre de mouvement et guerre de position.π. Gramsci. ό. Guerre de mouvement et guerre de position.228. Μάρτης 1974. Γκράμσι. Ο Γκράμσι και το κράτος. 63. σελ. σελ. Torino. 1984. Gramsci. II Risorgimento. 88. Gramsci. σελ. Τετράδιο 13 & 5 στο Gramsci. Feuerbach et la fin de la philosophic classique allemande. 179.380-381. 86. ό. Παρελθόν και παρόν. Gramsci. 79. Tome III. 90. Notes sur Machiavel.π. Guerre de mouvement et guerre de position. 76. Un «chef» στο Gramsci. 78. le Pouvoir. Machiavel. Einaudi 1955. στο ίδιο. 23. 83. σελ. itrits politiques.. σελ. 77. Gramsci.π. 85. 19231926. ό. La pensie politique de Gramsci. ό. 89. σελ. 82. 84. σελ. Sabine. Poulantzas. 283-284. σελ. ό. The Gramsian Challenge. Βλέπε G. νο 4-5.π. Sur la premiere decade deTite-Live. le Socialisme. 1923-1926.. Βλέπε Jean-Marc Piotte. 87. αναφέρεται στο αφιέρωμα της Dialectique Revue Trimestrielle. Basil Blackwell. 110 .H.. Ιστορία των πολιτικών θεωριών. 38. 377.

Λένιν 7ο συνέδριο του ΚΚ Ρωσίας. σελ. ό.π. σελ. Άπαντα. σελ 29.π. 109. Άπαντα. 305. Λόγος πάνω στο Ιταλικό ζήτημα. 196-197. τόμος 44. Πέρι Άντερσον. λήμμα «Hegimonie» στο Dictionnaire critique du marxisme.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ 92. 106. ό. 533. σελ.. Λένιν.. σελ 60. 95. La Correspon- dance intemationale. σελ. Jacobinisme et antijacobinisme de Gramsci in dialectiques no 4-5. ό. 30. σελ.π.π. σελ.π. σελ. ό. 257-266. σελ. 221. 94. ό.. Gramsci. ό. 6 avril 1923. τόμος 26. σελ. τόμος 41.π. Άπαντα.π. σελ. 104. Gramsci. Λόγος πάνω στο Ιταλικό ζήτημα. τόμος 6. Τι να κάνουμε. 66. Βλέπε Christine Buci-Gluckman.π. τόμος 9. 96. storico e la Filosofia di Benedetto Croce σ. 100.201. 97. Στο ίδιο. Λένιν. Οι Αντινομίες του Αντόνιο Γκράμσι. 93. Άπαντα ό. τόμος 36. Τετράδιο 10 & 12 στο Antonio Gramsci. Στο ίδιο. 184.. Λένιν. Notes sur Machiavel. 15-16. La doctrine de I 'hegimonie du proletariat. Γκράμσι. σελ. 30. 102.. G. in Gramsci textes. Zinoviev. PU F. 193. σελ.π.. σελ. II materialismo. 107. Λένιν. 31-32. τόμος 44. Guerre de mouvement et guerre de position. σελ. ό. 98. σελ. Αναφέρεται στο Κρίστιν Μπόσι-Γκλόσμαν. 108. 228.. Άπαντα. 36. III 13. Άπαντα. Δυο ταχτικές... Σύγχρονη Εποχή. 1985. Στο ίδιο.. 105. Θέσεις για το II Συνέδριο της κομμουνιστικής Διεθνούς. 28. Βλέπε Πέρι Άντερσον. 110.π.π. ό. Λένιν. 103. 18. Οι Αντινομίες του Αντόνιο Γκράμσι. Λένιν. Hugues Portelli. Άπαντα. 101. 99. ό. Στο ίδιο. 84 και 92. Ο Γκράμσι και το κράτος. σελ.. σελ. ό. Αναφέρεται 111 . Η Χρεοκοπία της II Διεθνούς.

19. ό. 307 κ. Αναφέρεται στο Πέρι Άντερσον. 42. Guerre de mouvement et guerre de position. Θεμέλιο. 112. Οι Αντινομίες του Αντόνιο Γκράμσι.ε.π. Τετράδιο 10 (I) & 11 στο στο Antonio Gramsci. Καστορινός. Βλέπε Αουτσιάνο Γκρούππι. ό. «Transformation»: Antonio Gramsci et Karl Polanyi in http://www. ό. 61. ό.π.. σελ. 62. Βλέπε σχετικά και Walter Polanyi. Βλέπε Κρίστιν Μπύσι-Γκλύσμαν. 111. σελ... Η έννοια της ηγεμονίας στον Γκράμσι .Δ.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ από τον Robert Paris στον πρόλογο του II τόμου Gramsci iirits politiques. 113. 114.π.π. σελ. . Ο Γκράμσι και το κράτος. σελ. 115. σελ.net.. Μετάφραση Π. Γκράμσι.espaces-marx.

Σε αυτές τις αντιφάσεις μεταξύ άλλων. Μέσα από αυτήν την καταγραφή διαγράφηκε και το πλαίσιο στο οποίο αυτή η στρατηγική καλεί­ ται να λειτουργήσει. γίνε­ ται συχνά αντιφατικά. καθώς και τα μέσα που πρέπει να χρησιμο­ ποιηθούν κατά την διεξαγωγή αυτού του πολέμου. και όταν αυτό συμβαίνει. Στο προηγούμενο κεφάλαιο καταγράψαμε τα εναύσματα που οδήγησαν τον Γκράμσι στην στρατηγική του πο­ λέμου θέσεων.1. μια και δεν προσδιο­ ρίζεται πάντοτε σαφώς. η στόχευση. δηλαδή τα χαρακτηριστικά εκείνα των αστικών κοινωνιών-κράτους και κοινωνίας των πο­ λιτών. οπότε δεν 113 . αναφέρεται εμπεριστατωμένα και διεξοδικά ο Πέρι Άντερσον στο βιβλίο του Οι αντινομίες του Αντόνιο Γκράμσι. που απαιτούν μιαν άλλη στρατηγική από εκείνη της Ανατολής. Ας δούμε λοιπόν τώρα ποιο είναι το περιεχόμενο.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΚΡΙΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΓΚΡΑΜΣΙΑΝΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ ΘΕΣΕΩΝ 3. Περιεχόμενο και στόχευση ίου πολέμου θέσεων. Το περιεχόμενο πρέπει να εντοπιστεί με την επικρατέστερη μορφή του στο έργο του Γκράμσι.

Στο γκραμσιανό έργο οι δυο αυτές έννοιες άλλοτε ταυ­ τίζονται. Στο επόμενο υπο­ κεφάλαιο θα αναλύσουμε εκείνες που σχετίζονται πιο άμεσα με την στρατηγική του πολέμου θέσεων και θα αναδείξουμε τις γενικότερες αδυναμίες τους και πιο ει­ δικά τους κινδύνους μιας ρεφορμιστικής ανάγνωσης που εγκυμονούν.1 Από την παρα­ πάνω αντινομία είναι προφανές ότι προκύπτει και η αντινομία των φορέων του καταναγκασμού και της συ­ ναίνεσης. Αυτός είναι ένας αγώνας της εργατικής τάξης. είναι ασαφές. δηλαδή του ποιος τελικά είναι ο φορέας του ενός και του άλλου ανάμεσα σε κράτος και κοινωνίας των ιδιωτών. Υπάρχουν κείμενα στα οποία αυ­ τή ταυτίζεται με την οικονομική υποδομή. για να έχει κατά νου ο αναγνώστης ότι το επικρατέστερο στο έργο του Γκράμσι περιεχόμε­ νο του πολέμου θέσεων που παρουσιάζω στη συνέχεια δεν είναι το μοναδικό στο έργο του. άλλοτε η κοινωνία των ιδιωτών φαίνεται να περιέχεται στο κράτος και άλλοτε το κράτος έρχεται σε αντίθεση με την κοινωνία των ιδιωτών. Αλλά και το ίδιο το περιεχόμενο της κοινωνίας των ιδιωτών. των αναπτυγμένων καπιταλιστικών χωρών ενάντια στην αστική τάξη.2 Παρά λοιπόν αυτή και άλλες αντιφάσεις μέσα από το γκραμσιανό έργο μπορούμε να συναγάγουμε το ακόλουθο γενικό περιεχό­ μενο και στόχο του πολέμου θέσεων.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ έχει νόημα να τις επαναλάβουμε εδώ. Μια λοιπόν σημαντική ανάμεσα σε αυτές τις αντινο­ μίες είναι η σχέση κράτους και κοινωνίας των ιδιωτών. Προτρέχω να επισημάνω εδώ ορισμένες βασικές από αυτές τις αντινομίες. ενώ άλλα που αυτή έχει διαφορετικό περιεχόμενο. με αρχικό στόχο την σταδιακή αποδυνάμω114 . έστω θεωρούμενης ως διαφορετικής από το κράτος.

Αυτό μου φαίνεται ότι είναι το πλέον σημα­ ντικό ζήτημα της πολιτικής θεωρίας που τέθηκε μετά τον πόλεμο. 0 Γ κράμσι την ενστερ­ νίστηκε με πιο σαφή τρόπο και την ανέπτυξε παραπέρα σε συνδυασμό ακριβώς με εκείνην του μετώπου από το 1925. Αλλά ας δούμε πιο αναλυτικά πώς προσδιορίζεται το περιεχόμενο της στρατηγικής του πολέμου θέσεων. και το πιο δύσκολο να λυθεί με σωστό τρό­ πο». ακόμη και στον πολι­ τικό τομέα. πολιτιστικής. Σε αυτό το ερώτημα θα απαντήσουμε στο επόμενο υποκεφάλαιο. με προο­ πτική την επαναστατική-βίαιη ανατροπή της αστικής τάξης και την κατάχτηση της εξουσίας από την εργατι­ κή. Καταρχάς. αξιακής.4 Να πως περιγράφει ο ίδιος ο Γκράμσι την αναλο­ 115 .ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ση της ιδεολογικής.3 «Πέρασμα από τον πόλεμο (ελιγμών) και της μετωπι­ κής επίθεσης στον πόλεμο θέσεων. της ηγεμόνευσης επί της κοινωνίας και κατ’ επέκταση της συναινετικής αποδοχής της κυριαρχίας της από ευ­ ρύτερα στρώματα του πληθυσμού. πνευματικής. αξίζει να επισημάνουμε ότι χρονολογικά η ιδέα της στρατηγικής του πολέμου θέσεων κυοφορείται στον χώρο της κομμουνιστικής αριστεράς από την πε­ ρίοδο της υιοθέτησης εκ μέρους της κομμουνιστικής Διε­ θνούς του ενιαίου μετώπου. και την κατάκτηση αυτής της ηγεμονίας από την εργατική τάξη. (1922) ασχέτως αν αυτή πέρασε από τα μύρια όσα κύματα. Προτρέχω να παρατηρήσω ότι από τα παραπάνω προκύπτει το ερώτημα τού κατά πόσο ο Γκράμσι υπο­ στηρίζει ότι αυτή η ηγεμονία είναι δυνατόν να κατακτη­ θεί επί του συνόλου της κοινωνίας πριν από την κατά­ κτηση της πολιτικής εξουσίας. όταν θα γίνε­ ται λόγος για τις αδυναμίες της γκραμσιανής στρατηγι­ κής του πολέμου θέσεων.

αυτόν σε στρα­ τηγική και τον πόλεμο κινήσεων σε τακτική.]». η οποία φαίνονταν ότι θα κα­ τέστρεφε το σύνολο του αμυντικού συστήματος του εχθρού.5 Χρονολογικά ο Γκράμσι εκτιμά ότι «η Ευρώπη γνώ­ ρισε μια κατάσταση πολιτικού πολέμου κινήσεων από το 1789 έως το 1870. οι επιτιθέμενοι βρίσκονταν μπροστά σε μια ακόμη αποτελεσματική αμυντική γραμμή.. Συνέβαινε κατά τη διάρκειά του μια έξαλλη επίθεση του πυροβολικού.6 «Τα γεγονότα του 1917 είναι τα τελευταία του είδους 116 . Αρχικά αναφέρεται στην αποτυχία εφαρμογής της μετωπικής επίθεσης ή του πολέμου κινήσεων. σε αντίθεση με ό. Οι υπερδομές της κοινωνίας των πολιτών αποτελούν το ισοδύναμο του συστήματος των οχυρών στον σύγχρονο πόλεμο.. εναντίον ισχυρών στρατών με μεγάλα αποθέματα δυνάμεων σε όπλα και ανθρώπινο δυναμικό κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο.τι επικρατούσε έως τότε. με επίκεντρο την Γαλλική επανά­ σταση. και μια μακρά περίοδο πολέμου κινήσεων από το 1815 στο 1870. στην πραγματικότητα όμως κατόρθωνε να κα­ ταστρέψει μόνον την εξωτερική του επιφάνεια και έτσι. Στη συνέχεια υποστηρίζει ότι το ίδιο πρέπει να συμβεί «και στην πολιτική επιστήμη τουλάχιστον όσον αφο­ ρά τα πιο αναπτυγμένα κράτη στα οποία η “ ιδιωτική κοινωνία” έχει εξελιχθεί σε μια πολύ σύνθετη δομή. Ενώ στη σύγχρονη εποχή ο πόλεμος κινήσεων εξελίχθηκε πολιτικά από τον Μάρτη του 1917 έως τον Μάρτη του 1921 και ακολουθήθηκε από έναν πόλεμο θέσεων [. η οποία οδήγησε τους ειδικούς του πολέμου να υιοθετήσουν τον πόλεμο θέσεων και να αναγάγουν.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΜΣ γία ανάμεσα στον πόλεμο θέσεων ως στρατιωτική και ως πολιτική στρατηγική. την ώρα της προώθησης της επίθεσης.

σε κάτι «μερικό»... για να είναι απο­ τελεσματικός.9 του οποίου στις σύγχρονες αναπτυγμέ­ νες χώρες επιβάλλεται να προηγηθεί. αλλά από τη μια απαιτεί «μεγάλες θυσίες» εκ μέρους «απεριόριστων μαζών» του πληθυσμού.10 Στόχος λοιπόν αυτού του πολέμου θέσεων. η οποία σε προηγούμενες εποχές ή σε μη αναπτυγμένες χώρες.11 Αυτή η έννοια της ηγεμονίας είναι κομβική σε σχέση με την κα­ τανόηση του πολέμου θέσεων.* Για τον Γκράμσι. ο πόλεμος θέσεων. «είναι να καταστραφεί μια ηγεμονία και να δημιουργηθεί μια καινούργια». καθιστούν την κίνησημετωπική επίθεση. Μάλιστα ο ίδιος ο Γκράμ117 .7 Από τότε και ύστερα χρειάζεται να προηγηθεί της τ ε­ λικής επίθεσης μια πολιτική και ιδεολογική προετοιμα­ σία μακράς πνοής. γρήγορης.]». 0 δεύτερος στοχεύει στην κατάκτηση της πρώτης. «Από τη στιγμή [όμως] που αυτός ο πόλεμος φτάσει να κερδηθεί στο πολιτικό επίπεδο αυτό θα είναι οριστικά αποφασιστι­ κό». ο ίδιος ο χαρακτήρας των σύγχρονων δημοκρατιών με τις άμυνες που έχουν ανα­ πτύξει υπέρ της αστικής τάξης. Αυτός ο τελευταίος δεν είναι βεβαίως ένας υγιεινός περίπατος.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ [μιας άμεσης. λοιπόν. όπως ο ίδιος ο Γκράμσι δηλώνει. προετοιμασμένη οργανικά έτσι ώστε να διεγερθούν τα λαϊκά πάθη και να καταστεί δυνατή η συγκεντροποίηση [των δυνάμεων] και το ταυτόχρονο ξέ­ σπασμα [. από την άλλη συνιστά μια στρατηγική μακράς διαρκείας αποδυνάμωσης της αστικής τάξης. ήταν «όλος» ο πόλεμος. επίθεσης] στη ιστορία της πολιτικής. Πρέπει λοιπόν να μελετήσουμε σε “ βάθος” ποια είναι τα στοιχεία της ιδιωτικής κοινωνίας που αντιστοιχούν στα συστήματα άμυνας στον πόλεμο θέσεων». συγκεντροποιημένης οριστικής.

γράφει ακόμη. «μπορεί να υπάρξει μια πολιτι­ σμική μεταρρύθμιση δηλαδή μια πολιτισμική ανύψωση 118 . και δημιουργία και νίκη της εργατι­ κής. όχι μόνον. είναι εκείνη που δημιουργεί τη ιδεολογία». η απάντηση είναι. στην παραγωγική της βάση. «Δεν είναι οι ιδεολογίες που δημιουργούν την κοινωνική πραγματικότητα. οπότε και μεγιστοποιείται ο ρόλος των μηχανιστικών αιτιών. τι ακριβώς εννοεί. Βεβαίως ο Γκράμσι δηλώνει ότι απορρίπτει τόσο τον υπερβάλλοντα «οικονομισμό» ή δογματισμό. όσο και τον υπερβάλλοντα «ιδεολογισμό» οπότε μεγιστο­ ποιείται ο ρόλος του βολονταρισμού και του ατόμου. κάτι που συμβαίνει όταν υπερτονιστεί η συγκυρία. έστω απλουστευτικά και σχηματικά εξέφραζε τη γκραμσιανή συλλογιστική. αλλά κυρίως.14 Τπό αυτό το πρίσμα ο Γκράμσι τοποθετείται αντί­ στροφα απ’ ό. αλλά η κοινωνική πραγματικότητα. όσο και για να καταδείξει ότι η οικονομική αλλαγή αποτελεί προϋπόθεση της πολιτισμικής αλλαγής. Στ’ αλήθεια.τι ο Max Weber κατά τον όποιο ήταν η προτεστάντικη ηθική που γέννησε τον καπιταλισμό. ο Nicola Sarkozy όταν δήλωνε στην Figaro λίγο πριν από τις προεδρικές εκλογές του 2007 ότι «κατά βάθος ενστερνίστηκα την ανάλυση του Γκράμσι: η εξουσία κερδίζεται μέσω των ιδεών». τις αντίστοιχες ιδεολογίες. Από αυτήν τη σκοπιά.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ σι υποστηρίζει ότι «ο πόλεμος θέσεων στην πολιτική εί­ ναι η έννοια της ηγεμονίας»!12 Όταν όμως ο Γκράμσι κάνει λόγο για καταστροφή της αστικής ηγεμονίας. συχνά πυκνά ο Γκράμσι προβάλλει την προ­ τεραιότητα της οικονομικής βάσης σε σχέση με την ιδεο­ λογία και αυτό τόσο για να υποδηλώσει ότι η ιδεολογία γεννιέται στον τόπο παραγωγής. Συνοπτικά. κάτι που υπερισχύει αν υπερτονιστεί η οργανική κίνηση.13 Ακόμη.

πρέπει να είναι οικονομική να στηρίζεται στην αποφασι­ στική λειτουργία που ασκείται από την ηγετική ομάδα στον αποφασιστικό πυρήνα της οικονομικής δραστηριό­ τητας». δεδομένου ότι ο Γκράμσι εκτιμά ότι «οι άνθρωποι συνειδητοποιούν ιδεολογικά την αντίθεση ανάμεσα σε περιεχόμενο και εξωτερική μορφή του τρό­ που παραγωγής. πνευματική. έμφαση στην πολιτισμική.18 Εντούτοις.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ των καταπιεζόμενων στρωμάτων της κοινωνίας δίχως μια προηγούμενη οικονομική μεταρρύθμιση και δίχως μια προηγούμενη αλλαγή στην κοινωνική θέση και στον κόσμο της οικονομίας. στη σφαίρα των ιδεολογιών».20 119 . του Τετραδίου 22 με την επωνυμία «Αμερικανισμός και Φορντισμός»..19 από τη μια επεκτείνει σε σχέση με τον Λένιν την προβληματική της ηγεμονίας. Με αυτά τα δεδομένα τοπο­ θετήσεις του τύπου ο Γκράμσι «εγκαταλείπει τον υλι­ σμό και αυτό σημαίνει ότι θεωρεί ότι η ιδεολογία δεν εί­ ναι πια η αντανάκλαση των υλικών και οικονομικών συν­ θηκών» αποτελούν χυδαία διαστρέβλωση των απόψεών του. από την ηγεμονία του προλεταριάτου σε εκείνη της αστικής ηγεμονίας. όπως είδαμε.. και πόσο καθοριστικές είναι για τη διαμόρφωσή της οι δοσμένες οικονομικές σχέσεις αλλά και η ίδια η οργάνωση της πα­ ραγωγής. δείχνουν πόσο συνέδεε την οικονομική πραγματικότητα με τις υπερδομές και πιο ειδικά με την κουλτούρα.'7 Ακόμη.16 «Η ηγεμονία γεννιέται στο εργοστάσιο». οι αναλύσεις του. Επίσης είναι αλήθεια πως ο Γκράμσι επαναλαμβάνει συχνά ότι η ηγεμονία δεν αποτελεί αποκλειστικά καθα­ ρά πολιτισμικό φαινόμενο.»15 Και ακόμη: «. ηθική.αν η ηγεμονία είναι ηθική πολιτική. από την άλλη δίνει. ιδεολογική πτυχή της.

ως θεμελιακή κοινωνική ομάδα θα πρέπει να επιδιώξει να κατακτήσει την «πνευματική και ηθική ηγεμονία» σε σύμμαχές της κοινωνικές ομάδες. να την ανα­ πτύξει παραπέρα. [από την κυρίαρχη ιδεολογία]. να την καταστήσει ομογενή.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ Ο στόχος λοιπόν του πολέμου θέσεων είναι να σπάσει την ενότητα που στηρίζεται στην παραδοσιακή ιδεολο­ γία.22 Η εργατική τάξη. Αλλά και προοπτικά το προλεταριάτο πρέπει να προετοιμάζεται διότι «πλάι από την κατάκτηση της πο­ λιτικής και οικονομικής εξουσίας θα πρέπει να καταλά­ 120 . δηλαδή η προοδευτική κατάκτηση της συνείδησης της δικιάς της ιστορικής προσωπικότητας. ο πό­ λεμος θέσεων καλείται να προωθήσει τα θετικά στοιχεία που υπάρχουν στην αυθόρμητη συνείδηση. προκειμένου να οδηγηθούμε στο σημείο όπου «οι περισσότεροι άνθρωποι θα θεωρούν προφανή και λογική μια μεγάλη κοινωνική αλλαγή». Κατά τη διάρκειά του θα πρέπει να επιδιωχθεί «το πνεύμα της απόσχισης. και συμμε­ ρίζεται ο Γκράμσι. όπως γράφει ο Barbus το 1919 στο πρώτο τεύχος της Clarti. κάτι που αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση προκειμένου να μπορέσουν οι νέες δυνάμεις να έχουν συνεί­ δηση της ανεξάρτητης προσωπικότητάς τους.23 «να ερ­ γάζεται ασταμάτητα για την πνευματική ανύψωση όλο και ευρύτερων λαϊκών στρωμάτων».25 κάτι που απο­ τελεί προϋπόθεση της εκπλήρωσής της.2* Από τη σκοπιά της κατάκτησης της εργατικής ηγεμονίας.. όπως θα δούμε πιο αναλυτικά στη συνέχεια.] στις συμμαχικές τάξεις»..24 Επίσης κατά τη διάρκεια του πολέμου θέσεων η ερ­ γατική τάξη πρέπει να αποκτήσει εμπιστοσύνη στον εαυτό της και να καταλάβει ότι μπορεί να ζήσει δίχως τα αφεντικά. πνεύμα απόσχι­ σης που θα πρέπει να διευρυνθεί [.

ή με άλλα λόγια ο μαρξισμός. όσο κι αν αυτό δεν αρέσει σε ορισμένους μελετητές του Γκράμσι. Η αλήθεια είναι ότι ο Γκράμσι. δεν αποσκοπεί στο να κρατήσει τους «απλούς» [ανθρώπους] στην πρωτόγονη φιλοσοφία της κοινής αντίληψης αλλά αντίθετα να τους οδηγήσει σε μια ανώτερη περί ζωής αντίληψη. νέα ψυχολογία. Πριν απ’ όλα. Ποια μέσα όμως είναι εκεί­ να που κατά τον Γκράμσι θα πρέπει να χρησιμοποιη­ θούν για την διεξαγωγή αυτού του πολέμου. το κόμμα. όπως ο ίδιος αυτοκριτικά θα δηλώσει αργότερα (το 1924).2. ζωής. αυτόν τον μακρόπνοο πόλεμο δεν μπορεί να τον φέρει σε πέρας παρά μόνο η εργατική τά­ ξη ως κοινωνικό υποκείμενο και ο σύγχρονος ηγεμόνας της. προλήψεις και θρησκείες.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ βει και την ιδεολογική εξουσία» [πράγμα που σημαίνει] να «διαμορφώσει νέα ήθη. σαν ένας νέος τρόπος σκέψης ο οποίος θα πρέπει να αντικαταστήσει τις παλιές ιδεολογίες.26 Άλλωστε η φιλοσοφία της πράξης. που να είναι χαρακτηρι­ στικοί της εργατικής τάξης». την περίοδο της 121 . να παίξει έναν λυτρωτικό-μεσσιανικό ρόλο. Τπό αυτήν την έννοια ο μαρξισμός μπορεί να παίξει για τον Γκράμσι το ρόλο μιας νέας πίστης-θρησκείας στην υπηρεσία των καταπιεσμένων. ανάλογο με εκείνον που του αποδίδει ο Walter Benjamin. Μέσα διεξαγωγής του πολέμου θέσεων.28 κατά τον Γκράμσι. οι οποίοι τείνουν να το εξαφανί­ σουν από τις αναλύσεις τους του γκραμσιανού έργου.27 Τέλος αξίζει να παρατηρήσουμε ότι και ο ίδιος ο μαρ­ ξισμός αντιμετωπίζεται από τον Γκράμσι. νέους τρό­ πους αντίληψης. σε αντίθεση με τον καθολικισμό. 3. σκέψης.

. θα υποβαθμίσει το ρόλο του κόμ­ ματος.30 Αυτό είναι ταυτόχρονα ο «συλλογικός διανοούμενος» -μια έκφραση αρχικά του Togliatti..και ο ενοποιητής θεω­ ρίας και πρακτικής. ένας από τους βασικούς ρόλους του κόμματος είναι να ανυψώσει την αυθόρμητη συνείδηση στο επίπεδο της φιλοσοφίας της πράξης.29 και μόνον αργότερα θα υιοθετήσει πλέρια την λενινιστική περί αυτού αντίληψη. στο οποίο έχει ήδη αρχίσει να συγκεκριμενο­ ποιείται μια συλλογική βούληση [.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ κόκκινης δεκαετίας των εργοστασιακών συμβουλίων (1919-1920) παρασυρμένος πιθανώς από την δυναμική και τις επιτυχίες τους.] [και αυτό το στοι­ χείο] δεν είναι άλλο από το κόμμα. Είναι σαφές ότι στο γκραμσιανό έργο η ηγεμονική λειτουργία του κόμματος παίζει πρωτεύοντα ρόλο σε σχέση με τη λειτουργία κυριαρχίας του. Για τον ώριμο Γκράμσι. Στο Κόμμα χρειάζεται να υπάρχει «μια ελίτ31 [πνευ­ ματική] για την οποία η αντίληψη που περιέχεται έμμε­ σα στην ανθρώπινη δραστηριότητα [δηλαδή το επίπεδο συνείδησης που προκύπτει από την παραγωγική θέση και λειτουργία της εργατικής τάξης] έχει ήδη εξελιχθεί σε ένα βαθμό σε σύγχρονη συνείδηση συνεκτική και συ­ στηματική σε ακριβή και στέρεη θέληση».32 και αυτό διότι «το λαϊκό στοιχείο “ νοιώθει” μα δεν καταλαβαίνει. και αυτό μέσα από το δρόμο της ομογενοποίησης της αυθόρμητης χαοτικής φιλοσοφίας του πλή­ θους. Ας δούμε λοιπόν ποιος ο ρόλος του κόμματος ειδικά όσον αφορά στον αγώνα για την ηγεμονία κατά τη διάρκεια του πολέμου θέσεων. ή δεν γνωρίζει πάντοτε· ή ακόμη δεν νοιώθει πάντοτε».33 122 . ο σύγχρονος ηγεμόνας δεν μπορεί να είναι όπως εκείνος του Μακιαβέλι ένα πρόσω­ πο αλλά ένας οργανισμός «ένα σύνθετο στοιχείο της κοινωνίας. Από την σκοπιά που μας απασχολεί εδώ.

Η διαφορά είναι ότι κατά τον Γκράμσι. δηλαδή στη δέουσα εκείνη βούληση στην οποία οδηγεί η αληθινή περί πραγματικότητας αντί­ ληψη. ή κατά Καντ να μετατραπεί το είναι σε δέον είναι. συμβάλλοντας έτσι ώστε η κατά Ρουσσώ εσφαλμένη βούληση της πλειοψηφίας να μετατραπεί σε «γενική βούληση». και συνεπώς ο ρόλος των διανοουμένων -ως οργανικών διανοουμένων της εργατι­ κής τάξης και του κόμματος ως συλλογικού διανοουμέ­ νου της.είναι να ωθήσουν αυτήν τη συνείδηση προς της επαναστατικοποίηση και όχι να την διαπλάσουν εκ του μηδενός. η οποία και σε αντίθεση με τους δεσμώτες του πλατωνικού σπηλαίου.34 Υπογραμμίζω ότι αυτή η αντισεχταριστική επιμονή του Γκράμσι όσον αφορά στο χαρακτήρα του ίδιου του κόμματος. στη βάση της αρχι­ κής της συνείδησης και της εμπειρίας της κατέχει ήδη σπέρματα μη στρεβλής συνείδησης. αλλά η ίδια η εργατική τάξη. ή με άλλα λόγια εί­ ναι εν δυνάμει επαναστατική. σε αντίθεση με τον Πλάτωνα. 123 . δεν είναι οι φιλόσοφοι-διανοούμενοι που μετατρέπονται σε λυτρωτές της ανθρωπότητας. συνδέεται άμεσα με την μετωπική πολιτική η οποία υποστηρίζει ότι πρέπει να ακολουθηθεί από αυτό κατά τη διάρκεια του πολέμου θέσεων. Το Κόμμα για να μπορέσει να συμβάλει πετυχημένα στην αποκαθήλωση της αστικής ηγεμονίας και στην επι­ κράτηση της εργατικής πρέπει ως Κόμμα της εργατικής τάξης να είναι «Κόμμα των μαζών και όχι μια σέχτα εντελώς αποκομμένη από τις μάζες και απολιθωμένη μέσα στην επανάληψη μιας επαναστατικής φρασεολο­ γίας κενής κάθε περιεχομένου».ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ Θυμίζω εδώ ότι για τον Γκράμσι οι διανοούμενοι κα­ λούνται να παίξουν έναν ανάλογο ρόλο με εκείνο των φι­ λοσόφων στη πλατωνική παραβολή του σπηλαίου των δεσμωτών.

ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ Βεβαίως Κόμμα των μαζών για τον Γκράμσι. κάθε άλλο παρά σημαίνει Κόμμα το οποίο θα υποτάσσεται στις μάζες και στο όποιο αυθόρμητο κίνη­ μά τους. «Η αρχή κατά την οποία το Κόμμα διευθύνει την ερ­ γατική τάξη δεν θα πρέπει να ερμηνεύεται μηχανιστικά*" Δεν θα πρέπει να θεωρείται ότι το Κόμμα μπορεί να δι·ί ευθύνει την εργατική τάξη επιβαλλόμενο σε αυτήν απ^ έξω με αυταρχικό τρόπο [. δεν πραγματοποιεί παρά τη βούληση της πρωτοπορίας «που επιδιώκει την ανατροπή του υπάρχοντος καθε­ στώτος με επαναστατικά μέσα για να θεμελιώσει τον κομμουνισμό». θα πρέπει να προηγείται των μαζών. δεν προκύπτει κατά τον Γκράμσι από τη δήλωση του Κόμ­ ματος ότι τις ασκεί αλλά θα πρέπει να κατακτηθεί στην πράξη.36Έτσι λοιπόν το Κόμμα πρέπει να επι­ διώκει την «ενότητα του “ αυθόρμητου” και της συνειδη­ τής διεύθυνσης». λαμβάνοντας ταυτόχρονα αντικειμενικά υπόψη του την ύπαρξη αυτών των καθυστερημένων στρωμάτων».] αυτές οι παρεκκλίσεις οδη< 124 . όπως ήδη προκύπτει από όσα αναφέραμε προηγουμένως για την αντιμετώπιση του αυθόρμητου εκ μέρους του Γκράμσι.37 Αυτή όμως η πρωτοπορία και διεύθυνση του Κόμμα­ τος ακόμη και σε σχέση με την ίδια την εργατική τάξη πόσω μάλλον σε σχέση με ευρύτερες λαϊκές μάζες. «Το προλεταριακό Κόμμα δεν μπορεί να ρυμουλκείται από τις μάζες.. με δεδομένο όμως ότι αυτές βρί­ σκονται σε κατάσταση αποσύνθεσης λόγω του ότι κυ­ ριαρχούνται από την αστική ιδεολογία -κάτι που «θα συμβαίνει όσο διατηρείται το αστικό καθεστώς»..35Ναι μεν το Κόμμα «αντιπροσωπεύει» τα συμφέροντα των εργαζομένων μαζών.και «αναζητούν τη συνεργασία με την αστική τάξη».

αλλά από το γεγονός ότι κατορθώνει «πραγματικά» ως κόμμα της εργατικής τάξης να παραμείνει συνδεδεμένο με όλα τα στρώματα αυτής της ίδιας τάξης.. γιατί τα προβλήματα που αφορούν στην εργατική τάξη μπορούν να λυθούν μόνον με την ανατροπή του καπιταλιστικού συστήματος και με τη γε­ νική δράση από μέρους όλων των αντικαπιταλιστικών δυνάμεων. να ωθήσει τις μάζες προς την επιθυμητή και την πλέον ευνοϊκή κατεύθυνση με δεδομένες τις αντικειμενι­ κές συνθήκες.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ γούν σε μια αυθαίρετη και τυπολατρική υπερεκτίμηση του διευθυντικού ρόλου του Κόμματος [.. αλλά να δίνει απάντηση στα άμεσα προβλήματα που απασχολούν τις μάζες.. Εχει επίγνωση τού ότι είναι αδύνατον να βελτιωθούν σοβαρά ή με διάρκεια οι συνθήκες των εργα­ ζομένων. την περίοδο του Ιμπεριαλισμού και πριν την ανατροπή του καπιταλιστικού συστήματος. αυτό «αντι­ μάχεται την αντίληψη σύμφωνα με την οποία πρέπει κα­ νείς να απέχει από την υποστήριξη ή τη συμμετοχή σε μερικότερες μάχες.. Ωστόσο. η Κινητοποίηση γύρω από ένα πρόγραμμα άμεσων απαιτή­ σεων και η στήριξη των μερικότερων μαχών είναι ο μόνος 125 . Όπως αναφέρεται στις Θέσεις της Λυών που αποτελούν το πιο σημαντικό γκραμσιανό ντοκουμέντο για το Κόμμα.38 Για να πετύχει όμως αυτόν του το σκοπό το Κόμμα δεν θα πρέπει να επικαλείται το σοσια­ λισμό και την επανάσταση.] Η ικανότητα να διευθύνει η εργατική τάξη δεν προκύπτει από το ότι το Κόμμα της «αυτοανακηρύσσεται» στο επαναστατικό της όργανο.] Αυτή η δράση μέσα στις μάζες αποτε­ λεί μια απαίτηση η οποία υπερνικά κάθε κομματικό «πατριωτισμό». Η αναγνώριση εκ μέρους των μαζών [του Κόμματος] ως «δικού τους» Κόμματος (κατάκτηση της πλειοψηφίας) δεν είναι παρά το αποτέλεσμα της δράσης ανάμεσά τους [. και γράφτηκαν στις αρχές του 1926.

Είναι σαφές ότι το κόμμα δραστηριοποιείται και στον τομέα της οικονομίας και σ’ εκείνον της πολιτικής και πάνω απ’ όλα προετοιμάζει την επανάσταση. αυτό δεν σημαίνει βεβαίως ότι η δραστηριότητά του περιορίζεται σε αυτό.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ______________________ τρόπος για να προσεγγίσει κανείς τις πλατιές μάζες και να τις κινητοποιήσει ενάντια στο κεφάλαιο» . Σε αυτό κατέληξε μετά από πολλές διακυμάνσεις.40 Αν όμως αυτός είναι ο ρόλος του κόμματος σε σχέση με την ιδεολογική πάλη που μας απασχολεί εδώ. μέσο που ο Γ κράμσι θεωρεί απαραίτητο να χρησιμοποιηθεί κατά τη διάρκεια του πολέμου θέσεων είναι εκείνο του μετώπου. όταν οι Λένιν και Τρότσκι στο III Συνέδριο της Διεθνούς το 1921 υιοθετούσαν τη γραμμή του Ενιαίου Μετώπου. οργανώνοντας και κινητοποιώντας γύρω από το προλεταριάτο όλες τις δυνάμεις.41 Ένα άλλο. 126 . Θυμίζω ότι ο Γκράμσι αρχικά. στρεφόμενοι κυρίως ενάντια σε εκείνους που στην Γερμανία ήταν οπαδοί μιας τυχοδιωκτικής άμεσης επίθεσης για την εξουσία και ενά­ ντια στον Terracini που υποστήριζε ότι δεν απαιτείται η πλειοψηφία του προλεταριάτου για να πραγματοποιηθεί η επανάσταση. όπως άλλω­ στε ολόκληρη η ηγεσία του Ιταλικού Κόμματος. όπως άλλωστε και ολόκληρο το κομμουνιστικό κίνημα. οργα­ νώνοντας και ενοποιώντας το βιομηχανικό και αγροτικό προλεταριάτο. Δεν είναι παρά αργότερα που αντιμετώπιζε τους οπαδούς της άμεσης επίθεσης ως χαρακτηριστικούς αντιπροσώπους του «πολέμου κινήσεων». αυτήν την τακτική. ο Γκράμσι αρνούνταν ακόμη. θέτοντας «το πρόβλημα της εξέγερσης ενάντια στο αστικό Κράτος και τον αγώνα για την προλεταριακή δικτατορία».39 Έτσι λοιπόν ρόλος του κόμματος είναι να «συνδέει κάθε άμεση απαίτηση με τον επαναστατικό του στό­ χο». εκτός του Κόμματος.

που το ταυτίζει με τον πό­ λεμο θέσεών του. Όταν λοιπόν ο Γκράμσι διατυπώνει τη φόρμουλα του πολέμου θέσεων αναφέρεται στο Ενιαίο Μέτωπο της δε­ καετίας του ’20 και ταυτόχρονα ασκεί κριτική σε όσους στην ηγεσία του Ιταλικού ΚΚ την αρνούνται. παρ’ όλα αυτά είναι αλήθεια ότι πάντοτε έβλεπε με καχυποψία όχι δα το Μέτωπο εργατιάς.43 και εκτιμά ότι η αρχική υιοθέτηση από τον Λένιν αποτελούσε δείγμα της εκ μέρους του κα­ τανόησης μιας αλλαγής στρατηγικής από εκείνην που ακολουθήθηκε στην Ρωσία το 1917. Όταν οι Quintin Hoare και Geoffrey Nowell-Smith. δεν απομακρύνθηκε ξεκάθαρα από την αντιμετωπική θέση του Bordigua μπορεί να μην έχουν δίκιο.44 διατυπώνουν την άποψη ότι ο Γκράμσι μέχρι τη σύλλη­ ψή του. αγροτιάς και ευρύτερων λαϊκών δυνάμεων.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ Στη συνέχεια μετά την αποτυχία του 1923 στην Γερ­ μανία αυτή η τακτική εγκαταλείφθηκε υπέρ μιας σεχταριστικής στάσης. Και αυτό το Μέτωπο όταν θεωρούσε ότι θα έπρεπε να υπάρξει για την αντιμετώπιση ιδιαίτερων συνθηκών όπως ο φασισμός. αλλά το Μέτωπο με τους ρεφορμιστές με τους οποίους ας θυμηθούμε ότι είχε θεωρήσει ότι οι κομμουνιστές έπρεπε να διασπαστούν και να ιδρύσουν το δικό τους Κόμμα. για να επανέλθει στο προσκήνιο στο V Συνέδριο το 1924. και από την άλλη για να εκθέσει την ασυνέπεια της ρεφορμιστικής ηγεσίας και 127 . είναι ξεκάθαρο ότι ο Γκράμσι το απο­ δέχεται για να τους δεσμεύσει στην κοινή δράση από τη μια για να κινητοποιηθούν όλο και περισσότερες μάζες στην πάλη κατά του κεφαλαίου.42 Από ’κεί και πέρα η σημασία του Ενιαίου Μετώπου είναι τέτοια για τον Γκράμσι. αλλά ακόμη και αργότερα. με κύριο εκπρόσωπο της τον Ζινόβιεφ.

47 Το Μέτωπο θα πρέπει να απευθύνεται κοινωνικά. Η επι­ τυχία αυτής της τακτικής σχετίζεται με το βαθμό στον οποίο προηγήθηκε ή συνοδεύτηκε από μια αποτελεσματι­ κή ενοποίηση και κινητοποίηση των μαζών. ακόμη και όταν πρότεινε ένα τέτοιο Μέτωπο με την σοσιαλδημοκρατία. οπότε και θα πρέπει να ενισχύσει το πνεύμα διάσπασης με την κυρίαρχη τάξη.. και με εν δυ­ νάμει σύμμαχές της τάξεις. πρέπει όσον αφορά στην ιδεολογία της και στην πολιτική της λει­ τουργία.46 Το Ενιαίο Μέτωπο λοιπόν είχε πέραν των άλλων σαν στόχο «να παλέψει ολοκληρωτικά ενάντια στον κίνδυνο που αντιπροσωπεύουν αυτοί οι σχηματισμοί». σε σύμμαχες προς την εργατική τάξη δυνάμεις -την εποχή του Γκράμσι στην Ιταλία κυρίως στην φτωχή αγροτιά του Νότου-. κάτι που είναι δύσκολο να πετύχει από μόνη της.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ να απεγκλωβίσει από αυτήν τα λαϊκά στρώματα που επηρεάζει.45 «Η τακτική του ενιαίου μετώπου σαν πολιτική δραστη­ ριότητα (ελιγμός) που είναι σχεδιασμένη να ξεσκεπάζει τα αυτοαποκαλούμενα προλεταριακά και επαναστατικά κόμ­ ματα και οργανώσεις που έχουν μια μαζική βάση [. ήταν ξεκάθαρο ότι αυτή «παρόλο που σε μεγάλο βαθμό διατηρεί ακόμη την κοινωνική της βάση στο προλεταριάτο. την οποία πρέπει να ξεσκεπάζουμε αλύπητα στα μάτια των μαζών». με στόχο να ενισχύσει τον αγώνα της εργα­ τικής τάξης στην κατάληψη οχυρωμάτων και αναχωμά­ των της κυρίαρχης τάξης. να θεωρείται όχι ως η δεξιά πτέρυγα του εργα­ τικού κινήματος.. Για τον Γκράμσι.48 128 . που επιτεύχθη­ κε από το κόμμα μέσω της δράσης από τα κάτω».] η κα­ τά μέτωπο πάλη εναντίον τους δεν είναι αρκετή για να μας προσφέρει γρήγορα και εκτεταμένα αποτελέσματα. αλλά ως η αριστερή πτέρυγα της μπουρζουαζίας.

άλλοτε για να πει ότι αυτή πέτυχε ακρι­ βώς επειδή κατορθώθηκε να επιτευχθεί ένα ευρύτερο λαϊκό μέτωπο γύρω από την αστική τάξη. αλλά και της διαμόρφωσης της ηγεμονίας της. Με αυτήν την έννοια το μέτωπο θα πρέπει να έχει έναν χαρακτήρα «εθνικολαϊκό». Το μέτωπο αυτό η εργατική τάξη και το Κόμμα της για να το πετύχουν θα πρέπει να υπερβούν τα στενά συ­ ντεχνιακά συμφέροντα. κάτι που αποτελεί το βασικό θεμέλιο αυτής της εξουσίας.ΑΠΟ THN ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ Μάλιστα ο Γκράμσι για να ενισχύσει την τακτική του Μετώπου αναφέρεται συχνά και αντιφατικά στην πολι­ τική που ακολούθησε ο Ροβεσπιέρος κατά την Γαλλική Επανάσταση. Από αυτήν τη σκοπιά ο Γκράμσι κατηγορεί αδίκως τον Τρότσκι σαν κοσμοπολίτη. ο οποίος έλαβε υπόψη του τις ιδιαίτερες ρώσικες συνθήκες.49 δίχως αυτό να σημαίνει ότι θα πρέπει να υποχωρούν σε ζητήματα αρχών. Αυτό σημαί­ νει ότι δεν θα πρέπει να υποχωρούν ιδιαίτερα όσον αφο­ ρά σε ζητήματα που έχουν να κάνουν με την οικονομική εξουσία της αστικής τάξης. Αλλά και η ίδια η επανάσταση δεν μπορεί κατά τον Γκράμσι παρά να έχει και έναν εθνικό χαρακτήρα. και αυ­ 129 .50 Επίσης θα πρέπει να λαμβάνονται σοβαρά υπόψη οι ανά χώρα παραδόσεις και πολιτισμοί και οι εθνικές ιδιαιτερότητες. άλλοτε για να δηλώσει ότι σε αντίθεση με τους Ιακωβίνους. οι οποίοι υπεράσπιζαν εγωιστικά τα στενά συμφέροντα της αστι­ κής τάξης. η εργατική τάξη θα πρέπει να υπερασπίζεται τα ευρύτερα λαϊκά συμφέροντα και έτσι θα μπορέσει να κατακτήσει την ηγεμονία ευρύτερων λαϊκών στρωμά­ των. σε αντίθεση με τον Λένιν. Και ο Γκράμσι για να ενισχύσει αυτήν του τη θέση επισημαίνει ότι σε πολλές γλώσσες οι όροι «εθνικό» και «λαϊκό» είναι ταυτόσημοι.

51 Ένα άλλο ιδιαίτερα σημαντικό μέσο αλλά και υπό κα­ τάκτηση στόχος. να αρχίσει ήδη να διαμορφώνεται το έδαφος για την μετάβαση στην εργατική εξουσία. τα οποία και ουδέποτε απαρνήθηκε. να κερδί­ σει η εργατική τάξη αυτοπεποίθηση και να καταλάβει ότι είναι ικανή να ασκήσει την εξουσία. Αυτός ο στόχος αποτελεί συνδετικό κρίκο ανάμεσα στον Γκράμσι του Ordine Nuovo και της κόκκινης διε­ τίας. κατά τη διάρκεια του πολέμου θέσεων. και από την άλ­ λη.. Υπόδειγμα έκφρασης ενός τέτοιου «εθνικο-λαϊκού» αισθήματος αποτελουσε για τον Γκράμσι ο Ντοστογιέφσκι..ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ τός είναι ένας από τους λόγους που πέτυχε η επανάστα­ ση. ήταν κατά τον Γκράμσι. Είναι λοιπόν λάθος να θεωρείται η γκραμσιανή περίο­ δος των συμβουλίων ως επαναστατική. Όσον αφορά στη μορφή του ενιαίου μετώπου ο Γκράμσι έχει τη θέση ότι δεν θα πρέπει να υποστηρίζου­ με δογματικά και να φετιχοποιούμε μια και μοναδική μορφή αλλά όλες εκείνες τις μορφές που συμβάλλουν έτσι ώστε «να οδηγηθούμε στην πιο πλατιά οργανική ενότητα των δυνάμεων. κάτι ανάλογο του οποίου δεν είχε να επιδείξει η Ιτα­ λία. [. τον Γκράμσι των εργοστασιακών συμβουλίων.] εκμεταλλευόμενοι όλες τις αιτίες που μπορεί να προκαλέσουν κινητοποιήσεις». η συγκρότηση εργα­ τικών θεσμών όπως τα εργατικά συμβούλια. Από τη μια. και εκείνη του 130 . Αυτά έχουν έναν διπλό στόχο. έστω κι αν όπως είδα­ με αργότερα θεώρησε ότι έπρεπε να αλλάξει η στρατη­ γική και να αναβαθμιστεί ο ρόλος του κόμματος. και τον Γ κράμσι του πολέμου θέσεων. εκτός από την υπεράσπιση των δημοκρατικών δικαιωμάτων και ελευθεριών -«εξαιρετι­ κό πεδίο αγκιτάτσιας και μερικότερων μαχών»-52 και των θεσμών λαϊκής εκπροσώπησης.

στους οποίους εφαρμόζονται οι τεχνικές και διοικητικές ικανότητές τους.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ πολέμου θέσεων ως ρεφορμιστική. ο πόλεμος θέ­ σεων πέρα από καταστροφικός απέναντι στην αστική ηγεμονία και κυριαρχία είναι ταυτόχρονα και δημιουργι­ κός. οι οποίες ως πραγματικές συμμετοχικές μορφές θα αντι­ καταστήσουν τις κίβδηλες αστικές μορφές. προσδίδουν στις μάζες αυτοπεποίθηση και τις κάνουν να νοιώθουν ότι μπορεί να γίνουν ανεξάρ­ τητες από τους κρατούντες.58 131 . λέει ο Γκράμσι. πρέπει κατά τη διάρκειά του να διαμορφώνονται από την εργατική τάξη θεσμοί που προοιωνίζονται την εργατική εξουσία. λοιπόν. κράτους ως κατασταλτικού μηχανισμού.55 Χρειάζεται λοιπόν να διαμορφώνονται νέες μορφές διαχείρισης-τύπου σοβιέτ ή εργοστασιακών επιτροπών. Αντίθετα η εμπειρία των εργοστασιακών συμβουλίων αποτελούσε για τον Γ κράμσι μορφή σύνδεσης οικονομικών και πολιτικών αι­ τημάτων. οι «πληβείοι» κα­ τακτούν το «γνώθι σ’ αυτόν». αυτή.54 Από την άλλη επειδή για τον Γκράμσι. Για τον Γκράμσι «τα εργατικά εργοστασιακά συμβούλια αποτελούν το μοντέλο του προλεταριακού κράτους». μορφή σύνδεσης του αγώνα ενάντια στο παλιό και τον αγώνα για τη δημιουργία του καινούργιου. όπως ήθελε να το πράξει ο Σόλωνας μέσω του ρητού του. Από την μια. καθώς και άλλες μορφές γέννησης θεσμών από την ζωντανή εμπειρία των μαζών. και μάλιστα ως εξουσία η οποία έχει στόχο την εξαφάνιση του.53 Με αυτόν τον τρόπο. το οποίο στη συνέχεια οικειοποιήθηκε ο Σωκράτης.

δεν είναι άμοιρη ευ­ θυνών μιας ρεφορμιστικής ανάγνωσής της. 4) με μια εθνικιστική απόκλιση και την αντίστοιχη απαξίωση του διεθνισμού. Η αλήθεια είναι ότι και η ίδια η γκραμσιανή σκέψη μέσα από τις αντιφάσεις της. Παρ’ όλα αυ­ τά όπως θα δούμε αμέσως. Πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας τέτοιας ρεφορμιστικής ανάγνωσης ήταν εκείνο του ευρωκομμουνισμού ο οποίος οδήγησε τα κομμουνιστικά κόμματα που τον ακολούθησαν στην πλήρη ενσωμάτωσή τους στο κυρίαρχο αστικό σύστημα και τελικά στην καταβαράθρωσή τους ή ακόμη και στην πλήρη διάλυσή τους. Ας ξεκινήσουμε λοιπόν πρώτα από το ρόλο του οικο­ νομικού παράγοντα.3. 2) με την υποβάθμιση του ρόλου της βίας και της αναγκαιότητας της επαναστατι­ κής αλλαγής.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ 3. 3) με μια ρεφορμιστική ερμηνεία της με­ τωπικής πολιτικής. τις αδυναμίες της και ίσως κυρίως μέσα από τις εμφάσεις της. Ιδιαίτερα σε σχέση με την προβληματική του πολέ­ μου θέσεων που μας απασχολεί εδώ εντόπισα πέντε ση­ μαντικά ζητήματα πάνω στα οποία υπήρξε μια τέτοια παραποίηση. Αυτά σχετίζονται με 1) με την υποβάθμιση του ρόλου του οικονομικού παράγοντα. Η γκραμσιανή στρατηγική του πολέμου θέσεων αλλά και γενικότερα η γκραμσιανή σκέψη δυστυχώς ερμηνεύ­ τηκε το πιο συχνά ρεφορμιστικά. Βασικές αδυναμίες και κίνδυνοι τους οποίους εγκυμονούν. και 5) με τη δυνατότητα κατάκτησης της ηγεμονίας πριν από την κατάκτηση της εξουσίας. 132 . το πιο συχνά αυτή η ανά­ γνωση αποτελεί προϊόν διαστρέβλωσης της σκέψης του Γκράμσι και μάλιστα συχνά χυδαίας παραποίησής της.

στο βαθμό που δεν θεω­ ρούν ως κομβική για το πέρασμα στο σοσιαλισμό την κατάργηση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας στα μέσα παρα­ γωγής. ο οποίος στο πλαίσιο της θεωρίας του της συνεξέλιξης τοποθετεί φύρ­ δην μίγδην στο ίδιο επίπεδο τις διανοητικές αντιλήψεις. Ενδεικτικά αναφέρω σε αυτήν την κατεύθυνση τις το­ ποθετήσεις του πολύκροτου David Harvey. και κατ’ επέκταση να εξομοιώσει το ρόλο της ιδεο­ λογίας και της οικονομίας. Τέλος σε άρθρο της Γαλλικής Figaro αναφέρεται ότι «ο Γκράμσι. τόσο για την κοινωνική θεωρία όσο και για τη λαϊκή αντίληψη. την καθημερινότητα και τις ανα­ παραγωγικές πρακτικές. την κατάληψη των θεσμών και την επαναστατι­ κή μετεξέλιξή τους. υποστηρίζει ότι «η υπερδομή (ιδεολογικές και πολιτι­ σμικές σχέσεις) είναι σε ένα βαθμό αυτόνομη σε σχέση 133 . τη σχέση με τη φύση. τις κοινωνικές σχέσεις. τις τ ε­ χνολογίες και τις οργανωτικές δομές. διατυπώνει τη άποψη ότι «ο κίν­ δυνος. υπερεκτιμούν το ρόλο αυτών των στοιχείων και υποτιμούν εκείνο της οικονομικής βάσης με συνέ­ πεια στο πεδίο της πολιτικής να επανεισάγουν το ρε­ φορμισμό από την πίσω πόρτα. και. σε αντίθεση με τον μαρξισμό αλλά και τον Γκράμσι.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ Δεν είναι λίγοι εκείνοι που στο όνομα της άρνησης του οικονομικού ντετερμινισμού και της ανάδειξης του ρόλου στοιχείων του εποικοδομήματος που επιχειρεί ο Γκράμσι. τείνει και αυτή να τα ισοπεδώ­ σει. τις εργασιακές σχέσεις. είναι να εκληφθεί μια από [αυτές] τις σφαίρες ως καθοριστική».57 Αναφέρω ακόμη μια από τις πιο γνωστές μελετήτριες του έργου του Γκράμσι την Κρίστιν Μπύσι-Γκλύσμαν.58 η οποία στο όνομα της υπέρβασης της διχοτόμησης «βάσης-εποικοδομήματος». σε αντίθεση με τον ορθόδοξο μαρξισμό.

Έτσι ναι μεν ο Γ κράμσι εύστοχα όπως προαναφέραμε παρατηρεί ότι «η ηγεμονία πρέπει υποχρεωτικά να στη­ ρίζεται στην καθοριστική λειτουργία που ασκεί η διευθύνουσα ομάδα στον καθοριστικό πυρήνα της οικονομι­ κής δραστηριότητας».60 ή ότι «η ηγεμονία γεννιέται στο εργοστάσιο»61 ή όπως είδαμε ότι η ηγεμονία θα πρέπει να ασκείται και στον αποφασιστικό πυρήνα της οικονο­ 134 . Και αυτά για να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι ο Γκράμσι απαξιώνει τον κλασικό λενινισμό και τη θεωρία της επαναστατικής σύγκρουσης. σε ορισμένες περιπτώσεις. μια και μέσω κυρίως της ιδεολογικής διαπάλης μπορεί να αλλάξει η κοινωνία. είναι η πρώτη που καθορίζει τη μορφή της δεύτερης».ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ με την υποδομή (οικονομικές σχέσεις) [κάτι που είναι σωστό. παρόλο που όπως είδαμε γνωρίζει καλά ότι ένας πόλεμος θέσεων εκτός του πεδίου των οικονομικών σχέσεων παραγωγής είναι ανεπαρκής και συνεπώς ότι χρειάζεται να κατακτηθούν και στο επίπεδο των επιχειρήσεων νέες σχέσεις-εργατικά συμβούλια κ. στο βαθμό που υπονοείται ότι η ιδεολο­ γία είναι ο καθοριστικός παράγοντας αυτής της σχέσης.λπ. και την κυριαρχία της πρώτης.. αλλά και που κάθε άλλο έρχεται σε αντίθεση με τον μαρξισμό] και ότι. έτσι ώστε η κυρίαρχη ιδεολογία να πληγεί και σε αυτό το επίπεδο. Στην πραγματικότητα ο Γκράμσι. πέρα του ότι με σαφή­ νεια διατυπώνει και ο ίδιος την άποψη ότι η ιδεολογική ηγεμόνευση της αστικής τάξης απορρέει από την οικο­ νομική της κυριαρχία. είναι αλήθεια ότι δεν αποδίδει την πρέπουσα διάσταση στο γεγονός ότι η θεμελιακή πηγή της αστικής ιδεολογικής κυριαρχίας εντοπίζεται στην κυριαρχία της ιδιωτικής ιδιοκτησίας στα μέσα παραγω­ γής και στην εμπορευματική παραγωγή και συνεπώς στο διαχωρισμό στις μορφές της αφηρημένης και της συ­ γκεκριμένης εργασίας.59 κάτι πού είναι λάθος.

Αυτή «σαν δημιουργός αξιών χρήσης.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ μικής δραστηριότητας. [. αλλά και να επηρεάζονται από αυτήν και φαινόμενα της ευρύτερης κοινωνικής ζωής. δηλαδή τη διπλή φύση της εργασίας.. σαν ωφέλιμη εργασία.62 Η συγκεκριμένη εργασία αφορά στην ποιοτική πτυχή της εργασίας. Στο βαθμό λοιπόν που αυτή η δεύτερη μορφή της αφηρημένης εργασίας είναι που δημιουργεί την εμπορευματική αξία. έχει σαν συνέπεια να προσλαμβάνουν αυτόν τον διττό χαρακτήρα όχι μόνον όλα τα οικονομικά φαινόμενα. Έτσι για παράδειγμα έχουμε το διαχωρισμό σε συγκεκρι­ 135 . αυτό σημαί­ νει ότι το κριτήριο της ποσότητας κυριαρχεί εκείνου της ποιότητας. αιώνια φυ­ σική ανάγκη». Κατά τον Μαρξ λοιπόν σε όλα τα ιστορικά στάδια της κοινωνικής εξέλιξης η εργασία εμ­ φανίζεται από τη μια με τη μορφή μιας χρήσιμης σκόπι­ μης δραστηριότητας από την άλλη ως δαπάνη φυσικής και πνευματικής δύναμης.] είναι ανεξάρτητη από κάθε κοι­ νωνική μορφή όρος ύπαρξης του ανθρώπου. Ας υπενθυμίσουμε και πάλι συνοπτικά τη σχετική μαρξική ανάλυση. όλα όμως αυτά δεν φτάνει να τα αντιμετωπίσει από την ίδια ριζική οπτική γωνία του Μαρξ. Αυτός ο διαχωρισμός της εργασίας. Αυτός ο δυϊσμός προσλαμβά­ νει τη μορφή της συγκεκριμένης και αφηρημένης εργα­ σίας μόνον κάτω από τις συνθήκες της εμπορευματικής παραγωγής. δηλαδή το γενικό «ξόδεμα ανθρώπινης εργατι­ κής δύναμης».63 Αντίθετα η μορφή της αφηρημένης ερ­ γασίας.. και που συνεπώς είναι κυρίαρχη στον καπιταλισμό. που ενδιαφέρει το κεφάλαιο. η οποία ας μην το ξεχνάμε αποτελεί την θεμελιακή συνιστώσα της ανθρώπι­ νης οικονομικής δραστηριότητας.64 αφορά στην ποσοτική πτυχή της εργα­ σίας σαν δημιουργού αξίας.

αλλά μέσω αφηρημένων οντοτήτων -παραγωγών αφηρημένης εργασίας. έτσι όπως αυτή διενεργείται στα πλαίσια του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Και αυτή η αξιακή.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ μένους ανθρώπους και στην αφηρημένη έννοια του πολί­ τη. Γι’ αυτό οι κοινωνικές σχέσεις των ατομικών τους ερ­ γασιών φαίνονται στους τελευταίους αυτό που είναι. ως εμπράγματες σχέ­ σεις των προσώπων και ως κοινωνικές σχέσεις των πραγμάτων».και αυτό το τελευταίο όχι άμεσα αλλά μέσω της ανταλλαγής εμπορευμάτων. Υπάρχει όμως και μια άλλη πτυχή αυτού του διαχωρι­ σμού σε αφηρημένη και συγκεκριμένη εργασία. Πρόκει­ ται για το γεγονός ότι αυτή αποτελεί έκφραση της αντί­ θεσης ανάμεσα στην ατομική μορφή και το κοινωνικό περιεχόμενο της εργασίας. ποσοτική λογική διέπει ως κυρίαρ­ χη αξία όλες τις κοινωνικές δραστηριότητες. τα ει­ δικά κοινωνικά χαρακτηριστικά των ατομικών τους ερ­ γασιών [προϊόντα της συγκεκριμένης εργασίας τους] φανερώνονται μονάχα μέσα στα πλαίσια αυτής της ανταλλαγής. μα αντίθετα. δη­ λαδή όχι ως άμεσα κοινωνικές σχέσεις των προσώπων στις δουλειές τους. Με άλλα λόγια οι ατομικές εργασίες δρουν στην πράξη ως μέλη της συνολικής εργασίας της κοινω­ νίας μόνο μέσω των σχέσεων που η ανταλλαγή φέρνει τα προϊόντα της εργασίας μεταξύ τους και μέσω αυτών των προϊόντων τους ίδιους τους παραγωγούς.65 Σε αυτά τα πλαίσια η κοινωνική σχέση είναι αποξε­ 136 . Εν προκειμένω η κυριαρχία της αφηρημένης εργασίας σημαίνει ότι ο κοινωνικός χαρακτήρας των ανθρώπων δεν εκφράζεται μέσω των σχέσεων των συγκεκριμένων ανθρώπων -παραγωγών συγκεκριμένης εργασίας. «Οι παραγωγοί έρχονται σε κοινωνική επαφή μόνο με την ανταλλαγή των προϊόντων της εργασίας τους.

ο μεγάλος Ιταλός διανοητής αποδεικνύει. Μη διεισδύοντας μέχρι αυτό το επίπεδο. το κρυμμένο μυστικό της επιτυχίας της. μια και σε αυτήν είναι που διαμορφώνεται πρωταρχικά η ψευδής συνείδη­ ση.87 αλλά σίγουρα ότι ο υλισμός του δεν οδηγείται πάντοτε στο απαιτούμενο βάθος.68 137 .ΑΠΟ THN ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ νωμένη «δηλαδή ενσωματωμένη σε μια παρακαταθήκη αντικειμένων (πρώτες ύλες. ενώ ο ίδιος ο άνθρωπος συστατικό στοιχείο αυτής της σχέσης.)»66.λπ. Τούτο σημαίνει ότι τελικά είναι στην ίδια τη βάση της κεφαλαιοκρατικής παραγωγής που θα πρέπει να εντο­ πιστεί η ρίζα της αστικής ιδεολογικής ηγεμόνευσης. κ. Σε μια ακραία εκδοχή ο Αυστριακός οικονομολόγος Walter Baier παραποιώντας ολοκληρωτικά τη γκραμσιανή σχέση πολέμου κινήσεων-πολέμου θέσεων την ερ­ μηνεύει ως μια διαλεκτική ανάμεσα στην επανάσταση και τη μεταρρύθμιση. μέσα παραγωγής. ο Sarkozy αποδίδουν στον Γκράμσι την απολυτοποίηση του ρόλου της ιδεολογικής πάλης για την κατάληψη της εξουσίας. αν όχι ότι ο ιδεαλισμός της νιότης του δεν τον έχει ολοκληρωτικά εγκαταλείψει ούτε στην ωριμότητά του. που αλληλοσυμπληρώνονται στην κατεύθυνση μιας «πραγματικής διαλεκτικής υπέρβασης αυτής της αντίθεσης». λειτουργεί μέσα σε αυτήν ως αφηρημένη ατομι­ κότητα και όχι ως συγκεκριμένη προσωπικότητα. Έτσι και πάλι ενδεικτικά ορισμένοι μεταξύ των οποίων. με συνέπεια η σκέψη του να επιδέχεται ιδεαλιστικές παρερμηνείες. Μια δεύτερη συνήθης στρέβλωση της γκραμσιανής συλ­ λογιστικής είναι εκείνη της υποβάθμισης έως και της εξαφάνισης του ρόλου της βίας και της αναγκαιότητας της επανάστασης σε αυτήν. κάτι που παρατηρεί και ο Luciano Gruppi. όπως προαναφέραμε. θεμέλιο αυτής της ηγεμόνευσης.

Αλλά και σε απόψεις όπως εκείνες του Negri ή του Holloway περί ανατροπής του καπιταλισμού δίχως την ί κατάληψη της εξουσίας υποβόσκει η άποψη ότι μπορούμε να οδηγηθούμε ειρηνικά στη χειραφέτηση στο βαθμό που θα έχουμε κατορθώσει. Και κατά βάθος αυτή η συλλογιστική διαπερνούσε.1 μελητής της αξιόλογης κατά τα άλλα συλλογής με τίτλο Γκράμσι «πόλεμος κινήσεων και πόλεμος θέσεων» Razmig Keucheyan.j τερικό του κράτους.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ Εισχωρώντας βαθύτερα στην γκραμσιανή πρόβλημα. σε συνδυασμό με τη διαμόρφωση. αλλά σε εκείνο της κοινωνίας των 1 ιδιωτών και τελικά έτσι δεν αποκηρύσσει την επανάσταση για την ανατροπή του αστικού κράτους. μα. αντί της αναγκαιότητας συντριβής του. I Αξίζει να επισημάνουμε ότι ακόμη και ο ίδιος ο επι. όλο το ευρωκομμουνιστικό ρεύ.ί ρά της ευρωκομμουνιστικής διαστρέβλωσης με βάση την 138 i . δεν την εφαρμόζει στο εσω.| σμού. η κοινωνία να κυριαρχείται ιδεολογικά από την | εργατική ιδεολογία. στο πλαίσιο του καπιταλι.69 ορίζοντας ο ίδιος το κράτος | ως συνισταμένη ενός συσχετισμού δυνάμεων ανάμεσα · στις τάξεις και σε τμήματά τους. εναλλακτικών 1 από τις αστικές.. αφήνει ανοιχτή την πόρτα σε έναν μετασχηματισμό της φύσης του μέσω της I εξέλιξης αυτού του συσχετισμού. j υπό διάφορες εκδοχές. | και πάλι στο πλαίσιο του καπιταλισμού. φλερτάρει με την άποψη ότι : η κατάληψη της κρατικής εξουσίας ναι μεν χρειάζεται. Αυτός άλλωστε είναι ένας από τους ί λόγους που κατηγορεί τον Γκράμσι ως προσκολλημένο στον λενινισμό.70 Τέλος ο John Hoffman. σε πρόσφατη συνέντευξή του απ’ αφορμή αυτήν την έκδοση. δεν είναι όμως κάτι το πρωτεύον. εύστοχα επισημαίνει μια πλευ. διότι παρά την στρατηγική του πολέμου ? θέσεων την οποία προτείνει. μορφών διαχείρισης.| τική ο Ν ίκος Πουλαντζάς.

Με αλλά λόγια ο πόλεμος θέσεων συμπεριλαμβάνει και μά­ λιστα ως κορύφωσή του την μετωπική επίθεση και δη όπως προαναφέραμε με την ένοπλη μορφή της. γενικώς. Αλ­ λά και γενικότερα ο Γκράμσι επέκρινε τον Croce διότι παρέβλεπε κατά την ανάλυσή του της Ευρωπαϊκής Ιστορίας τις στιγμές και το ρόλο της βίας και αναδείκνυε μονομερώς τις ηθικές πτυχές. θεωρείται από τον Γκράμσι ως η «αποφασιστική».ΑΠΟ THN ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ οποία το ζητούμενο είναι ένα «δημοκρατικό» μοντέλο. και εκτιμώ ότι σε όλη του τη ζωή έμεινε πιστός σε αυτήν του τη θέση. βίαια ή παθητικά. δίχως κατανα­ γκασμό. η «κορυφαία» 139 . Η επανάσταση είναι κάτι μεγάλο και τρομερό. και μάλιστα η ένοπλη σύγκρουση.. δεν είναι παιγνιδάκι για ερα­ σιτέχνες και ρομαντικούς τυχοδιώκτες». του Κρά­ τους των εργατών και των αγροτών»73 έγραφε ο Γκράμσι το Μάη του 1921 στην Ordine Nuovo. μιας σοσιαλιστικής κοινωνίας. και τελικά και της επανάστασης. ο οποίος οδήγησε στην επιτυχία τους μπολσεβίκους. 0 πόλεμος θέσεων αντιμετωπίζεται από αυτόν όχι ως άρνηση του πολέμου κινήσεων. να σήμαινε και άρνηση της βίας. για τη δημιουργία ενός νέου Κράτους.71 Προκύπτει λοιπόν το ερώτημα μήπως πράγματι η άρ­ νηση εκ μέρους του Γκράμσι της άμεσης κατά μέτωπο επίθεσης κάτω από τις συνθήκες των αναπτυγμένων κα­ πιταλιστικών χωρών. Και αυτό διότι «η μπουρζουαζία θα αντισταθεί μέχρις εσχάτων στο σοσιαλιστικό κράτος με ανοιχτό ή πλάγιο τρόπο. που κινείται ανάμεσα σε σταλινισμό και σοσιαλ­ δημοκρατία..74 Η βία. Η απάντηση του ίδιου του Γκράμσι σε αυτό το ερώτημα είναι σαφέστατη. αλλά ως «στιγμή» του.72 «Αυτό που χρειάζεται είναι όλοι οι άλλοι αγώνες να υποταχθούν στον αγώνα για την κατάκτηση της εξου­ σίας.

ο Γκράμσι αντιμετωπίζει τον καταναγκασμό και τη συναίνεση που στηρίζουν την αστική εξουσία.76 Παρ’ όλα αυτά είναι βέβαιο ότι ο Γκράμσι αποδίδει ιδιαίτερη βαρύτητα στην κοινωνία των ιδιωτών απέναντι στο κράτος όταν τα αντιμετωπίζει ως ξέχωρα.75 Προς αυτήν την κα­ τεύθυνση είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι αποδίδει ιδιαίτερη βαρύτητα στην «διαρκή» προετοιμασία «του στρατού» της «οργανωμένης δύναμης» για αυτήν την τελική σύγκρουση. Με άλλα λόγια όπως προαναφέραμε. σε αντίθεση με τους ρεφορμιστές. και παραλλήλως δρώντες. σε αντίθεση με τον Μαρξ για τον οποίο ο διαχωρισμός συναίνεσης-κατανα 140 . Και από αυτήν λοιπόν τη σκοπιά. και στην πολιτιστική ηγεμονία του κεφαλαίου απέναντι στην άμεση και έμμεση πολύμορφη βία που αυτό ασκεί. υποστηρίζει ότι η στιγμή της καταστροφής και η επαναστατική ρήξη αποτελούν απαραίτητες προϋ­ ποθέσεις του περάσματος στο σοσιαλισμό. όχι ως διαλεκτικά αλληλοεξαρτώμενους παράγοντες. όπως ορθά υπογραμμίζει ο John Hof­ fman. είναι αλήθεια ότι ο Γκράμσι. αλλά μάλλον ως αυτόνομους τον ένα από τον άλλο. στρέφει την μπάρα προς την αντίθετη πλευρά απ’ ότι οι κλασικοί του μαρξισμού και ο Μακιαβέλι. και έτσι εύκολα μπορεί κάποιος να οδηγηθεί στο να υπο­ βαθμίσει το ρόλο της βίας και στην αυταπάτη ότι δίχως βίαιη ρήξη ή ακόμη και μέσω μιας εκλογικής πλειοψηφίας μπορούμε να οδηγηθούμε στο σοσιαλισμό. ο Γκράμσι δεν απο­ μακρύνεται από το λενινισμό και. της αστικής τάξης και των συμμά­ χων της από τη μια.r ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ στιγμή της σύγκρουσης ανάμεσα στις αντιμαχόμενες κοινωνικές δυνάμεις. Ακριβέστερα. και της εργατικής τάξης και των δι­ κών της συμμάχων από την άλλη. και αυτό μπορεί να οδηγήσει σε παρερμηνείες. Ταυτόχρονα.

ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ γκασμού έχει «μεθοδολογικό» και μόνον χαρακτήρα. οι θεωρητικοί του ευρωκομμουνισμού έτειναν να τις αντιμετωπίσουν σαν ξεχωριστές στρατηγικές εκδοχές. συναίνεση) φαίνεται να είναι μάλλον εξωτερική παρά σύμφυτη. ενώ ο ίδιος ο Γκράμσι ενσωματώνει τη στρατη­ γική του πολέμου θέσεων σε εκείνη της επανάστασης ή του πολέμου κινήσεων. μέσω της φθοράς της συναινετι­ κής της αποδοχής.77 Η αλήθεια είναι ότι ο Γκράμσι δεν παραβλέπει ότι ο καταναγκασμός που επιβάλλει η κοινωνική εξέλιξη απαιτεί και ένα αντίστοιχο συναινετικό στήριγμα. Αυτή η μεθοδολογική αδυναμία της γκραμσιανής συλλογιστικής. λειτουργεί «ως μια εξωτερική μορφή πειθούς και συναίνεσης στην ενυπάρχουσα χρήση βίας». δίχως να χρειαστεί και η βίαιη επανα­ στατική ανατροπή της. σε συνδυασμό με τον ούτως ή άλλως αναβαθμισμένο ρόλο που αποδίδει ο Γκράμσι στη συ­ ναίνεση. όπως για παράδειγμα η πουριτανική ιδεολο­ γία. στον Γκράμσι προσλαμβάνει έναν «οργανικό» χαρακτή­ ρα και η συναίνεση αντιμετωπίζεται ως συμπληρωματική της χρήσης του καταναγκασμού και ως όχι ως συμ­ φυής σε αυτόν. Μπορεί να οδηγήσει στο εσφαλμένο συμπέρασμα ότι είναι δυνατή η ανατροπή της αστικής κυριαρχίας και εξουσίας μόνον μέσω της φθοράς και τελικά της ανατροπής της ιδεολο­ γικής της ηγεμόνευσης. και ενώ ο Γκράμσι αντιμετώπιζε την ηγεμονία με τη βία σαν εξίσου αναγκαίες για το πέ­ 141 . Αυτό το δεύτερο.78 Ωστόσο η συνάφεια ανάμεσα στις δυο (βία. κάτι που όμως κάθε άλλο παρά ήταν στις προθέσεις του ίδιου του Γκράμσι. Έτσι. ως του μονα­ δικού μέσου περάσματος στον σοσιαλισμό. μπορεί εύκολα να οδηγήσει σε ευρωκομμουνιστικού τύπου απολυτοποιήσεις και στην αναγωγή της συναίνεσης και του δημοκρατικού δρόμου.

Και αυτό διότι από τη μια ο Γκράμσι υποστη­ ρίζει τη θέση ότι «το κοινοβούλιο αντικατοπτρίζει προς τις μάζες την πλαστή ενότητα του έθνους σαν να ήταν 142 . μέσω των αντι­ νομιών που περιλαμβάνονται στο έργο του. όπως η ακό­ λουθη: «Η ζωή του κράτους είναι υπό συνεχή διαμόρφω­ ση και ένα συνεχές ξεπέρασμα ασταθών ισορροπιών [. Επίσης σε μια τέτοια ερμηνεία του έργου του όπως αυτή του Πουλαντζά μπορεί να συμβάλουν συγκεκριμέ­ νες αναφορές του για τη φύση του κράτους. μπορεί να οδηγήσει σε ένα τέτοιο εσφαλμένο δρόμο. στη διαμόρφωση μιας συναινετικής συνείδη­ σης.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ ρασμα στο σοσιαλισμό. δηλαδή δίχως να οδηγείται στο στενό οικονομικοσυντεχνιακό συμφέρον».81 ασκεί κριτι­ κή στον Γκράμσι διότι υποτιμά το ρόλο του αστικού κοινοβουλευτισμού σε σχέση με το σχολείο. και το πι­ θανότερο και ένοπλης. ο Πέρι Άντερσον. δί­ χως σε καμιά περίπτωση ο ίδιος να αρνείται το ρόλο της βίας και της επανάστασης. σύγκρουσης με το κεφάλαιο. εκείνοι μηχανικά αποσπούσαν την πρώτη και την ανήγαν σε ξεχωριστό δρόμο περά­ σματος στο σοσιαλισμό..λπ.] ανάμεσα στα συμφέροντα της θεμελιακής κοινωνικής ομάδας που υπερισχύει αλλά μέχρι ένα ορισμένο ση­ μείο. τη δικαιο­ σύνη κ..80 Από μια αντίθετη οπτική γωνία. εντοπίζοντας μάλιστα εύ­ στοχα με ποιο τρόπο ο ίδιος ο Γκράμσι.. και ακόμη του ασκεί κριτική διότι δεν αναδείχνει το ότι: «η αστική δημοκρατία είναι η ίδια το κύριο ιδεολο­ γικό στήριγμα του δυτικού καπιταλισμού».79 Και βεβαίως μια τέτοια εσφαλμένη εκτίμηση αναπό­ φευκτα οδηγεί και στην υποτίμηση ή και στην εγκατά­ λειψη της προετοιμασίας της σίγουρα βίαιης.82 Εκτιμώ ότι μάλλον ο Άντερσον υπερεκτιμά αυτόν τον ρόλο της αστικής δημοκρατίας παρά τον υποτιμά ο Γκράμσι.

δεν είναι λίγοι εκείνοι που στηριζόμενοι στην προβολή εκ μέρους του Γκράμσι 1) των αμοιβαίων ιδιαιτεροτήτων Ανατολής και Δύσης. 2) του εθνικο-λαϊκού περιεχομένου του μετώπου το οποίο 143 .83 από την άλλη ναι μεν η μορφή της δημοκρατίας συμβάλλει σημαντικά στην επι­ κράτηση της αστικής ιδεολογίας.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ δική τους αυτοκυβέρνηση». δεν αποτελεί όμως το κύριο στήριγμά της το οποίο επιμένω ότι εντοπίζεται στον ίδιο τον τρόπο παραγωγής. Από την άλλη όμως διαφωνεί κάθετα με την αντίληψη που θέλει το κόμμα ένα εκλογικό σωμα­ τείο. Επίσης θεωρεί ότι το «να περιμένεις ν’ αντιπροσω­ πεύεις το 50% συν μια ψήφο πρόκειται για πρόγραμμα θεοσεβούμενων πνευμάτων που περιμένουν το σοσιαλι­ σμό από ένα βασιλικό διάταγμα.84 Μια τρίτη εσφαλμένη ερμηνεία στην οποία μπορεί να οδηγήσει η γκραμσιανή συλλογιστική απορρέει από το περιεχόμενο της μετωπικής πολιτικής που αυτός προ­ τείνει και η οποία από τη μια μπορεί να οδηγήσει σε πα­ ρεκκλίσεις εθνικιστικού τόπου. Γι’ αυτό και έρχε­ ται σε αντίθεση με τον Bordiga που ήταν υπέρ της απο­ χής στις εκλογές. από την άλλη να οδη­ γήσει στην αντικατάσταση της πάλης των τάξεων είτε από μια θολή πάλη του ακαθόριστου πλήθους εναντίον του κεφαλαίου. υπογραμμένο από δυο υπουργούς». Έτσι λοιπόν με πρώτο και καλύτερο και πάλι το ευρωκομμουνιστικό ρεύμα. είτε σε ανίερες συμμαχίες αντίπαλων ταξικά κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων. Ταυτόχρονα ο Γκράμσι κάθε άλλο παρά υποτιμά την αξιοποίηση των δυνατοτήτων που παρέχει το αστικό κα­ θεστώς για την ανάπτυξη των αγώνων και πιο ειδικά του κοινοβουλευτισμού. Για τον Γκράμσι το κοινοβούλιο αποτελεί ένα σημα­ ντικό πεδίο αγώνα για την ηγεμονία.

85 Η ίδια αυτή θέση. Όμως σε αντίθεση με την παραπάνω θέση. 144 . αποτελούσε σαφή πρόοδο σε σχέση με τον φεου­ δαρχικό «τοπικισμό». όπως γίνεται εύκολα αντιληπτό. ο οποίος είχε την θέση ότι το έθνος (ή η περιφέρεια -δηλαδή η Λατινική Αμερική-) αποτελεί πρωτεύουσα οντότητα στην κοινωνική ζωή και έχει μεγαλύτερη ελκτική δυναμική από τις τάξεις και τους κοινωνικούς ανταγωνισμούς. εκείνο που επεδίωκε ο Γκράμσι στην εποχή του. η Bachelet στην Χιλή. Αυτήν την πολιτι­ κή ακολουθούν απροκάλυπτα ο Lula στην Βραζιλία. σε σχέση με άλλες Δυτικοευρωπαϊκές χώρες. στο όνομα της εθνικής ενότητας. η οποία αντιμετωπίζε­ ται ως αναγκαία για την ανάπτυξη. για το πέρασμα σε ένα απώτερο μέλλον στο σοσιαλισμό. επεκτείνεται και σε εκείνη της υπεράσπισης της σύ­ μπλευσης και συνεργασίας αστικής και εργατικής τάξης. Ακραία τοποθέτηση προς αυτήν την κατεύθυνση εί­ ναι εκείνη του Αργεντινού πολιτικού και συγγραφέα Abelardo Ramos. οδηγούνται σε μια εθνικιστι­ κή αντιμετώπιση της στρατηγικής της σοσιαλιστικής με­ τάβασης. ενός ανθρώπου με ευρύτερη απήχηση στην Λατινική Αμερική.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ προτείνει και 3) της εκ μέρους του αποδοχής του σοσια­ λισμού σε μια μόνον χώρα. και για ορισμένους ως αναγκαίο καπιταλιστικό στάδιο. ο Tabare Vazquez στην Ουρουγουάη και δυστυχώς ο άρδην μεταλλαγμένος Ortegua στην Ν ικαράγουα. Πράγματι με βάση τα παραπάνω είναι δυνατόν κρίνοντας στη βάση των σημερινών δεδομένων ορι­ σμένοι να κατηγορήσουν τα Τετράδια ότι είχαν μια εθνι­ κιστική απόκλιση. ο οποίος σε μεγάλο βαθμό μάστι­ ζε ακόμη την Ιταλία η οποία άργησε να ενοποιηθεί. ήταν να ενοποιήσει τα ιταλικά λαϊκά συμφέροντα και η έννοια «εθνικο-λαϊκό».

Στην ίδια κατεύθυνση και πάλι η Μπύσι-Γκλύσμαν. στόχο είχε την κατάκτηση από την εργατική τάξη -αναμφισβή­ τητη για τον Γκράμσι πρωτοπόρα κοινωνική δύναμη.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ Ακόμη τόσο η στάση του Γκράμσι απέναντι στη Διε­ θνή όσο και οι τοποθετήσεις του για τον διεθνιστικό χα­ ρακτήρα της προλεταριακής δράσης -«Κ άθε προλετα­ ριακή δράση πρέπει να είναι υποταγμένη ή συντονισμέ­ νη με τον διεθνισμό.. «ο κομμουνισμός θα υπάρξει όταν και μόνο στο βαθμό που θα είναι διεθνής». της ηγεμονίας. αναιρούν τις περί εθνικισμού κατηγορίες εναντίον του. αλλά εκείνο που ο Γκράμσι αποκαλεί πόλεμο θέσεων». οι οποίοι σε μια «μεταμαρξιστική» τοποθέτησή τους. σαν τμή­ μα ενός πολέμου θέσεων σε διεθνές επίπεδο.και από το κόμμα της. όπως υποστηρίζουν ορισμένοι.88 Όσον αφορά στην πολιτική συμμαχιών ενδεικτικά και πάλι αναφέρω την θέση των Ernesto Laclau και Chantal Mouffe. πρέπει να μπορεί να έχει διεθνιστικό χαρακτήρα [. υποστηρίζουν ότι ο Γκράμσι μας οδηγεί να σπά­ σουμε τους δεσμούς με τον εργατισμό του μαρξισμού και να εισαγάγουμε τον πλουραλισμό στην ταξική πάλη.87 Με αυτά τα δεδομένα δεν είναι άστοχη μια ερμηνεία που αντιμετωπίζει το χτίσιμο του «σοσιαλισμού σε μια μόνο χώρα». το οποίο ο Γκράμσι φαίνεται να αποδέχε­ ται συμφωνώντας ως προς αυτό με τον Στάλιν. ναι μεν δεν αρνείται το ρόλο που αποδίδει ο Γκράμσι 145 . κάτι άλλωστε που τον οδήγησε και στην αναγκαιότητα συγκρότησης του μετώπου.89 «κάτι που δεν απαιτεί ριζοσπαστικές ρήξεις. αν όχι] θα πρέπει να καταπολεμηθεί αμείλικτα»-86. Άλλωστε και για τον Γκράμσι.. αρχικά επί των σύμμα­ χων δυνάμεων της. όπως για τους κλασι­ κούς και τον Λένιν και όχι μόνον για τον Τρότσκι.90 ξεχνώντας ότι όλη η στρατηγική της ηγεμονίας του Γκράμσι.

να είναι ιθύνουσα προτού κιόλας κατακτήσει την κυβερνητική εξουσία. θα καταφέρει το Κόμμα να κάνει τις τελευταίες να το αναγνωρίσουν σαν “ δικό τους” Κόμμα (κερδίζοντας την πλειοψηφία)». επιχειρώντας ταυτόχρονα και να αποκαλύψει τον ρόλο τους και να απεγκλωβίσει από αυτές.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ στην ταξική πάλη.03 146 . ο Γκράμσι γράφει σχετικά: «Μόνον σαν αποτέλεσμα της δραστηριότητάς του ανά­ μεσα στις μάζες. ενώ αντίθετα απορρίπτει εκείνες των αστικών κομμάτων. κάτι που προφανώς σημαίνει ότι η πλειοψηφία των μαζών έχει ενστερνιστεί τις θέσεις του. όταν ασκεί την εξουσία και μάλιστα αν την κρατάει γερά στα χέρια της. κάτι που σημαίνει κατεξοχήν αντιμαρξιστικά. γίνεται κυρίαρχη. και μάλιστα πρέπει. Αυτό αποτελεί μια από τις κύριες προϋποθέσεις για την ίδια την κατάκτηση της εξουσίας. λαϊκές δυνάμεις που επηρεάζουν. κυρίως για να αντιμετωπίσει τον φασισμό. πέρα από τη μελέτη των συγκεκριμένων κάθε φορά συνθηκών. που όπως είδαμε ο Γκράμσι υποστηρίζει από μια περίοδο και μετά.91 Σε αυτά τα πλαίσια πραγματικά εκτός τόπου και χρόνου. Στις Θέσεις της Λυών.92 Η παραπάνω θέση επιβεβαιώνεται και από τη θέση ότι το κομμουνιστικό Κόμμα μπορεί να κατακτήσει την πλειοψηφία. η οποία και αυτή μπορεί να οδηγήσει σε μια ρεφορμιστική ανάγνωση του απορρέει από την κρίσιμη διατύπωσή του: «Μια κοινωνική ομά­ δα μπορεί. ανάγεται σε γενική στρατηγική. υποτιμά όμως και αυτή με τη σειρά της την πάλη ανάμεσα στις δυο βασικές δυνάμεις (αστι­ κή τάξη-προλεταριάτο). Ύστερα. Μια τέταρτη σημαντική και ουσιαστική αδυναμία της συλλογιστικής του Γκράμσι. αλλά πρέπει να εξακολουθεί να είναι και ιθύνουσα». η συνεργασία με ρεφορμιστικές δυνάμεις.

. ο Γκράμσι φαίνεται να εκτιμά ότι μέσω του πολέμου θέσεων στο επίπεδο της κοινωνίας των πολι­ τών. αυτοκριτικά. από την άλλη όμως δεν ερμηνεύει πως είναι δυ147 .] δημιουργήσει τη δική του ηθική». πριν ανατραπεί η αστι­ κή τάξη.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ Και όλα αυτά παρόλο που ο ίδιος ο Γκράμσι διατυ­ πώνει και αντίθετες απόψεις όπως ότι: «η συνείδηση της εργατικής τάξης ως τέτοιας δεν πρόκειται να αλλάξει παρά μόνον όταν αλλάξει ο τρόπος ζωής της ίδιας της εργατικής τάξης. η εργατική τάξη -η οποία σήμερα τείνει τουλάχι­ στον στις αναπτυγμένες Δυτικές κοινωνίες να γίνει από μόνη της συντριπτική πλειοψηφία.είναι δυνατόν να κα­ τακτήσει την ιδεολογική ηγεμονία επί της πλειοψηφίας του συνόλου της κοινωνίας πριν αυτή κατακτήσει την πολιτική εξουσία.96 και άλλοι μαρξιστές στο­ χαστές..τι υποστηρίζει ο φί­ λος μου Αλέξανδρος Χρυσής. δηλαδή όταν το προλεταριάτο θα γίνει κυρίαρχη τάξη». σε σχέση με προγενέστερες τοπο­ θετήσεις μου. με τις προηγούμενες τοποθετήσεις και με δεδομένο ότι ήδη στην εποχή του -κι ακόμη πε­ ρισσότερο σήμερα.η πλειοψηφία της κοινωνίας δεν ήταν αστοί.98 Με αυτό τον τρόπο ο Γκράμσι απαντά καταφατικά στο ακανθώδες ερώτημα αν είναι δυνατόν η πλειοψηφία των ανθρώπων να έχει απαρνηθεί την κυρίαρχη αστική ιδεολογία και τις αστικές αξίες.94 Μάλιστα προχωρά ένα βήμα παραπέ­ ρα υποστηρίζοντας ότι «το προλεταριάτο δεν μπορεί όσο διαρκεί το αστικό καθεστώς να [. και σε αντίθεση απ’ ό.95 Παρ’ όλα αυτά.97 εκτιμώ ότι εν προκειμένω έχει δίκιο ο Νίκος Πουλαντζάς όταν αποδίδει στον Γκράμσι τη θέση για δυνατότητα κατάκτησης της ηγεμονίας στο σύνολο της κοινωνίας πριν από την ανατροπή της αστικής εξου­ σίας. Έτσι.

Το επιχείρημα όμως αυτό είναι μάλλον σαθρό. και κατ’ επέκταση είναι αδύνατον όπως η αστική τάξη έπραξε με τον Διαφωτισμό να καλλιεργήσει τη δική της ιδεολογία. η σχέση κράτους και κοινωνίας των πολιτών. Στην πα­ ραπάνω συλλογιστική μπορεί κάποιος να αντιτάξει το επιχείρημα ότι παρ’ όλα αυτά έλαβαν χώρα τόσο οι αστικές επαναστάσεις όσο και η μεγάλη Οκτωβριανή επανάσταση. 148 . την οικονομική κυριαρχία. Και αυτό διότι στην περίπτωση των αστικών επαναστάσεων. όπου η κοινωνία των πολιτών παίζει πολύ πιο σημαντικό ρόλο.τι είναι σήμερα στις αναπτυγμέ­ νες καπιταλιστικές χώρες. Κάτι αντίστοιχο όμως είναι αδύνατον να συμβεί με την εργατική τάξη. είναι βέ­ βαιο ότι. αν δεν την είχε κιόλας κατακτήσει. όπως επισημαίνει ο ίδιος ο Γκράμσι. ακόμη και η ίδια η εργατική τάξη. μια και είναι αδύνατον αυτή να γίνει οικονομικά κυρίαρχη στα πλαίσια του καπιταλισμού. πριν καταλάβει την πολιτική εξουσία. οπότε και γινόταν ευ­ κολότερη η ανατροπή της μέχρι τότε κυρίαρχης φεου­ δαρχικής ιδεολογίας. πόσω μάλλον ο βασικός σύμμαχός της. Επίσης είναι βέβαιο ότι κατά την εκδήλωση της επα­ νάστασης του 1917. η αστική τάξη είχε ήδη αρχίσει να οικοδομεί.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ νατόν η κυρίαρχη ιδεολογία να βρίσκεται σε αναντιστοιχία πόσω μάλλον σε πλήρη αντίθεση και σύγκρουση με την κυρίαρχη οικονομική βάση της κοινωνίας. Όσον αφορά στην Οκτωβριανή επανάσταση. ήταν τότε στη Ρω­ σία διαφορετική απ’ ό. η φτωχή αγροτιά. Συνέπεια αυτού του αναβαθμισμένου ρόλου της κοινωνίας των πολιτών είναι ότι η αστική τάξη διαθέτει ένα ευρύτερο πεδίο-χώρο διάπλασης μιας συναινετικής προς αυτήν συνείδησης και στάσης.

Κάτω από αυτές τις συνθήκες ισχύει για το σύνολο της κοινωνίας «ο μα­ 149 .»102 Επίσης. και ρυθμίζουν την παραγωγή και διανομή των ιδεών της εποχής τους». όπως είδαμε. επομέ­ νως ανάμεσα στα άλλα κυριαρχούν και σαν στοχαστές. ο φετιχισμός του εμπο­ ρεύματος και του χρήματος. από την ιδεολογία της κυ­ ρίαρχης οικονομικά τάξης. 0 πρώτος είναι ότι οι αστοί «στο βαθμό που κυριαρ­ χούν σαν τάξη και καθορίζουν όλη την έκταση μιας επο­ χής είναι αυτονόητο ότι το κάνουν αυτό παντού.. η ίδια η βάση των κεφαλαιο­ κρατικών σχέσεων είναι τέτοια που δεν οδηγεί τους ερ­ γαζόμενους σε μια ορθή αντίληψη της πραγματικότητας. η πραγμοποίηση. Οι κυρίαρ­ χες ιδέες μιας εποχής ήταν πάντα μονάχα οι ιδέες της κυρίαρχης τάξης». Παραθέτω εδώ συνοπτικά αυτούς τους λόγους. για μια σειρά λόγους στους οποίους άμεσα ή έμ­ μεσα αναφέρονται οι κλασικοί του μαρξισμού..ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ μάλλον αιτήματα όπως η ειρήνη. Όμως όσον αφορά στις αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες. πρόβαλαν παρά είχαν κατά νου μια κομ­ μουνιστική προοπτική. γράφουν στο Μανιφέστο οι Μαρξ και Ένγκελς. είναι απόρροια αυτής της αντιστροφής της εικόνας της πραγματικότητας στην οποία οδηγεί η ίδια της η συγκρότηση." δεν ε ί­ ναι δυνατόν η κυρίαρχη ιδεολογία να είναι διαφορετική στο σύνολο της κοινωνίας. διαθέτει ταυτόχρονα τα μέσα της πνευματικής παραγω­ γής.101 Ειδικότερα οι κλασικοί υποστηρίζουν ότι «η τάξη που έχει στη διάθεσή της τα μέσα της υλικής παραγωγής.100 «Τ ι άλλο δείχνει η ιστορία των ιδεών. παρά ότι η πνευματική παραγωγή μεταβάλλεται μαζί με την υλική παραγωγή. το ψωμί και το μοίρασμα της γης. σαν παραγωγοί ιδεών. Η αποξένωση.

η κυριαρ­ χία μιας «πραγμοποιημένης συνείδησης». ιδιαίτερα όσον αφορά στην απο­ δοχή της αστικής κρατικής μορφής οργάνωσης της κοι­ νωνίας. επισημαίνουν το σημαντικό ρόλο που παίζει η δύναμη της συνήθειας. μπορεί όμως να προκόψει και αυτό από τις αδυναμίες και τις αντιφάσεις της συλλογι­ στικής του. Αλλά και το επιχείρημα ότι στα πλαίσια του «υπαρ­ κτού» μπόρεσε και κυριάρχησε η αστική ιδεολογία.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ γεμένος αναποδογυρισμένος και με το κεφάλι κάτω κό­ σμος». Τέλος αναφέρονται στο ρόλο της εργατικής αριστο­ κρατίας ως παράγοντα ενσωμάτωσης ενός τμήματος της εργατικής τάξης στο κυρίαρχο σύστημα. ένα ρόλο που όπως είδαμε προηγουμένως εντοπίζει και ο Γκράμσι. καθώς και η με διάφορους τρό­ πους εμφάνιση του κράτους ως ουδέτερου αντί ταξικού. τότε εί­ ναι εύκολο να οδηγηθούμε και πάλι στη ρεφορμιστική θέση μιας ομαλής εξέλιξης στο σοσιαλισμό δίχως ρήξη και επανάσταση. κρατούντος του καπιτα­ λισμού.103 ισχύει όπως επισημαίνει ο Λούκατς. Αν λοιπόν δεχτούμε τη δυνατότητα ιδεολογικής επι­ κράτησης της εργατικής τάξης. δεν στέκει. κάτι που ναι μεν ήταν αντίθετο στις προθέσεις του Γκράμσι. όπως αποδείχτηκε από το ότι η πλειοψηφία των πολιτών των χωρών αυτών κάθε άλλο παρά υποστήριξε τη σο­ σιαλιστική ιδεολογία την περίοδο της κατάρρευσης των καθεστώτων του «υπαρκτού» -και μάλλον φαίνεται να επιθυμούσαν μετά από 45 έως 70 χρόνια «σοσιαλισμού» τις πλέον σημαντικές από τις αξίες του καπιταλισμού-. οι κλασικοί. Απομένει να διερευνήσουμε αν. παρόλες αυτές τις 150 . και συνάμα αποδεχτούμε ότι η ιδεολογική ηγε­ μόνευση αρκεί για την κατάκτηση της εξουσίας. Αντίθετα αποτελεί απόδειξη τού γεγονότος ότι δεν είχαμε να κάνουμε με σοσιαλισμό.104 Ακόμη.

π.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ αδυναμίες και αντιφάσεις. ό. Ο Γκράμσι για το κράτος. 42. Γκράμσι. ό. 9. σελ. 6. 225. ό. Τετράδιο 6 & 138 στο Antonio Gramsci Guerre de mouvement et guerre de position. Τετράδιο 10 (I) & 9. 363. ό. Textes.. 13. 15. 13. Gramsci. Πέρι Άντερσον. σελ. 12. για να προωθήσει την αναγκαία για το πέρασμα στο σοσιαλισμό επανάσταση. Γκράμσι. είναι αξιοποιήσιμη κάτω από τις παρούσες συνθήκες. ό.. σελ. La ρεηεέε politique de Gramsci. Gallimard. 4. 303. σελ. 119. 41. 365. 3. 13. 223-224. 11.π. 7.. ό.. σελ. Gallimard 1978. Cahiers de prison 10. Gramsci.π. 59-60. 8. Jean-Marc Piotte. Τετράδιο 8 & 52 στο Κρίστιν Μπύσι-Γκλόσμαν. σελ.π. ό. ilditions sociales.π. 5. Γκράμσι. τόμος 2. &11. ό. 307.. σελ. 11. 2..π. σελ. σελ.π. 12.. Γκράμσι. Στο ίδιο. 11. 10.π..π. 12. Γκράμσι. 223-224. ό. Οι αντινομίες του Αντόνιο Γκράμσι. 1978. στο Antonio Gramsci Guerre de mouvement et guerre de position. ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ 1. Gramsci. στο Antonio Gramsci Guerre de mouvement et guerre de position... Introduction στο ikrits politiques. Cahiers de prison 10. Σε αυτό το ερώτημα επιδιώκω να απαντήσω στο τ ε­ λευταίο κεφάλαιο. Τετράδιο 13 &17. σελ. 11. ό. σελ.π. Cahiers de prison 10. 13. 256-257. Βλέπε Robert Paris. Τετράδιο 6 & 138 στο Antonio Gramsci Guerre de mouvement et guerre de position. 189. σελ. ό. Τετράδιο 13 & 24 στο Antonio Gramsci Guerre de mouvement et guerre de position. 12. σελ. η γκραμσιανή στρατηγική του πολέμου θέσεων. 41 και Gramsci. σελ.π. 151 .. σελ.

Texier. Smith (Ed. 15.. O. Τετράδιο 13 & 1 στο Antonio Gramsci Guerre de mouvement et guerre de position. 135. Berlin. 15. O. 172. 20. Gramscian Challenge. σελ. 27. 30.) Lawrence and Wishant. Augusto Del Noce. 2010). Gramsci. σελ. 90-91. ό. 17. Hegemony and Marxism (Brill. 500. Gramsci.π. σελ. Γ anti-boukharine. Τετράδιο 13 & 1. σελ. 26. 1991.C. ό. Σο­ σιαλισμός και κουλτούρα.π. Cronache di cultura. 103-104. ό. Gramsci. σελ. 146. 161. Gramsci.π. Βλέπε Εισαγωγή του Paolo Spriano. ikrits politiques III 1923-1926. ό. Notes sur Machiavel. σελ. 24. Τετράδιο 4 & 15 στο Κρίστιν Μπόσι-Γκλύσμαν.. σελ. ό. Philosophy.. 272. 223. 23. 31. 2009 / Haymarket. στο Scriti 1915-1920.π. 2010. Gramsci.π. Textes. Carnets de prison.. τετράδιο 11 στο Gramsci. 16. 203. ό. 21... Gramsci. σελ. σελ. 28. στο Αντόνιο Γκράμσι. Στο ίδιο. σελ. 33. σελ. 31. N. 131. ό. Αντόνιο Γκράμσι. σελ. 29. Στοχαστής. σελ.π. The Gramscian Moment. 155.2. 98. 176. 34. Q. Η υπογράμμιση του ίδιου του Γκράμσι. Gramsci.. 55. Μετάφραση Θανάσης Αθανασίου. Παρελθόν και παρόν.. A. Q. Selections from the Prison Notebooks.. Ο Γκράμσι για το κράτος. Hoare C. σελ. σελ. σελ. Gramsci. Γκράμσι.1 Quadernide «il Corpo» 1968. ό. σελ. σελ. 92. Ο Γκράμσι και το κράτος. Gramsci ou le «suicide de la revolution » CERF. σελ. Γκράμσι. 32. Τετράδιο 11 & 1. 18.C. Βλέπε για παράδειγμα Peter Thomas. textes ό. A.. John Hoffman. 127-128. στο Antonio Gramsci Guerre de mouvement et guerre de position.C.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ 14.π. Avanti. 120. Τετράδιο 13 & 20. στο Antonio Gramsci Guerre de mouvement et guerre deposition. σελ. ό. 19. Gramsci. 25. τόμος 3.π. La nuit surveillie. 14 Ιουνίου 1920.π. Texier.π. 152 . Κρίσιν Μπύσι-Γκλύσμαν. σελ. 111-112. 22. London 1986. Γκράμσι.

ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ
35. Στο ίδιο, σελ. 188.
36. Στο ίδιο, σελ. 187-188.
37. Gramsci, Cahiers de prison 1, 2, 3, 4, 5, Gallimard 1996, σελ. 294295.
38. Gramsci, La situation italienne et les taches du PC d ’ Italie, in MA
Macciocchi, Pour Gramsci, Seuil, 1974, σελ. 363-364.
39. Αντόνιο Γκράμσι., Οι θέσεις της Λυών, ό.π., σελ. 52.
40. Στο ίδιο, σελ. 53.
41. Στο ίδιο, σελ. 36.
42. Βλέπε Antoine Artous, Daniel Bensaide A Γ Ouest, questions de

strategie in http//quefaire.lautre.net.
43. Gramsci, Selection from the Prison Notebooks, London 1971, σελ.
237.
44. Κουίντιν Χόαρ και Τζέφρι Νόουελ Σμιθ, Γ ια τον Γκράμσι, Στο­

χαστής, ό.π., σελ. 53.
45. Αναφέρεται στο Chris Harman, Chris Bambey, Αντόνιο Γκράμσι

Η ζωή και οι ιδέες ενός επαναστάτη, ό.π., σελ. 68α.
46. Αντόνιο Γκράμσι, Θέσεις της Λυών, ό.π., σελ. 57.
47. Στο ίδιο, σελ. 57.
48. Gramsci, Passato e Presente, Einaudi 1974, σελ. 172-173.
49. Gramsci, ilcrits politiques, tome III, ό.π., σελ. 313.
50. Gramsci, Τετράδιο 13 & 18, σελ. 201-202, στο Antonio Gramsci,

Guerre de mouvement et guerre de position, ό.π., σελ. 201 -202.
51. Gramsci, La situation italienne et les taches du PC d ’Italie in MA
Macciocchi, Pour Gramci, Seuil 1974, σελ. 363-364.
52. Στο ίδιο, σελ. 54.
53. Βλέπε Γκράμσι, irrits politiques, tome II ό.π., σελ. 117 και Cahiers

deprison 10, 11, 12, 13, ό.π., σελ. 119-120.
54. Αντόνιο Γκράμσι, Σοσιαλισμός και κουλτούρα, ό.π., σελ. 72.
55. Γκράμσι, Τετράδιο 6 & 88 στο σελίδες στο Antonio Gramsci,

Guerre de mouvement et guerre de position, ό.π., σελ. 39-40.
56. Gramsci, ilcrits politiques, tome I, ό.π., σελ. 10.
57. Ν τέιβιντ Χάρβεϊ, Το αίνιγμα του κεφαλαίου και οι κρίσεις του

153

ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ

καπιταλισμού, Εκδόσεις Καστανιώτη, Μετάφραση Πέτρος Χατζόπουλος, 2011, κυρίως σελ. 136-141.
58. Κρίστιν Μπύσι-Γκλύσμαν, Ο Γκράμσι και το κράτος, ό.π., κυ­
ρίως σελ. 87 κ.ε.
59. Alain de Benoit, Gramsci et la conquete du pouOoir culturel, Figaro

magazine, 11-12 Mars 1978.
60. Gramsci Selection from Prison Notebooks. Q. Hoare-G. N. Smith,
Lawrence and Wishart, London, 1986, σελ. 182-183.
61. Gramsci, Q.C ό.π., τ. 2, σελ. 146.
62. V. Afanasyev, A. Galchinsky, V. Lantsov, Karl M arx’s Great

Discovery, The Dual-Nature of Labour Doctrine: Its Methodological
Role, Progress Publishers, Moscow 1980, σελ. 15.
63. Κ. Μαρξ, To Κεφάλαιο, ό.π., τόμος I, σελ. 57.
64. Στο ίδιο, σελ. 58.
65. Στο ίδιο, σελ. 86.

66. Κ.

Μαρξ, Οικονομικά και ΦιλοσοφικάΧειρόγραφα, ό.π., σελ. 36.

67. Αουτσιάνο Γκρούππι, Η Έννοια της ηγεμονίας στον Γκράμσι,
ό.π., σελ. 139.

68. Βλέπε

Walter Bair Antonio «Tranformation» : Gramsci et Karl

Polanyi in http://www.espaces-marx.net.
69. Βλέπε Nikos Poulantzas, La crise de I ’ &at, P .U .F 1976, σελ. 38.
70. Βλέπε http://sectionpcfdefrontignanlapeyrade.over-blog.com.
71. John Hoffman, Gramscian Challenge, ό.π., σελ. 12. Την ίδια άποψη
εκφράζει μεταξύ άλλων και ο Stuart Hall, στο Gramsci’s Relevance

for Race and Ethnicity in Antonio Gramsci Critical assessments of
leading political philosophers, Ed. James, 2012, σελ. 297 κ.ε.
72. Gramsci, Ordine nuovo, Lo Stato e il Socialismo dans Cristine Buci
Gluckmann, Gramcsi and the State, Lawrence and Wishart, 1980, σελ.
380-382 i.
73. Gramsci, ifcrits politiques, tome I, ό.π., σελ. 119.
74. Gramsci, Textes, ό.π., σελ. 120-121.
75. Βλέπε Gramsci, Notes sur Machiavel, sur la politique et sur le prince

moderne (cahiers 13, 14, 15) in Gramsci, textes ό.π., σελ. 278.

154

ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΊΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ
76. Βλέπε Πάολο Σπριάνο, Εισαγωγή στο Αντόνιο Γκράμσι. Σοσια­

λισμός και κουλτούρα, ό.π., σελ. 15.
77. John Hoffman, Gramscian Challenge, ό.π., σελ. 85.
78. Gramsci, Selection from the Prison Notebooks, London, Lawrence
and Wishart, 1971, σελ. 229.
79. John Hoffman, Gramscian Challenge, ό.π., σελ. 150.
80. Γκράμσι, Τετράδιο 13 & 17 στο Gramsci, Guerre de mouvement et

guerre de position, ό.π., σελ. 195.
81. Πέρι Άντερσον, Οι αντινομίες του Αντόνιο Γκράμσι, ό.π., σελ.
46, 47, 48.
82. John Hoffman, Gramscian Challenge, ό.π., σελ. 31.
83. Πέρι Άντερσον Οι αντινομίες του Αντόνιο Γκράμσι, ό.π., σελ. 31,
32.
84. Αναφέρεται στο Μ.A Macciochi,Pour Gramsci, ό.π., σελ. 170.
85. Βλέπε Claudio Katz Socialisme ou ηέο-developpentisme in http://
orta.dynalias.org, σελ. 10.

86. Γκράμσι,

στο Σοσιαλισμός και κουλτούρα, ό.π., σελ. 246.

87. Στο ίδιο, σελ. 313.

88. Chris Harman Chris

Bambery, Αντόνιο Γκράμσι η ζωή και οι ιδέ­

ες ενός επαναστάτη, ό.π., σελ. 93.
89. Βλέπε Ernesto Laclau et Chantal Mouffe, Hegemonie et strategic

socialiste. Vers une politique democratique radical, Les Solitaires
Intempestifs, 2009.
90. Chantal

Mouffe,

Entretien

avec

Elke

Wagner,

in http://

www.revuedeslivres.onoma6.com, σελ. 5.
91. Κρίστιν Μπόσι-Γκλόσμαν, Ο Γκράμσι και το κράτος, ό.π., σελ.
132 κ.ε.
92. Gramsci, II materialismo storico di Benedeto Croce, Editori Riuniti
1971, σελ. 70. Βλέπε και Κρίστιν Μπόσι-Γκλόσμαν, Ο Γκράμσι

και το κράτος, ό.π., σελ. 76.
93. Αντόνιο Γκράμσι, Οι Θέσεις της Λυών, Η ιταλική κατάσταση και

τα καθήκοντα του Κομμουνιστικού Κόμματος Ιταλίας, Μαρξι­
στικό Βιβλιοπωλείο, 2011, σελ. 50.

155

Histoire et conscience de classe.org.. tiditions de Minuit. Μαρξ. 1992. τεύχος 40. in http://www. Φρ.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ 94. Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμμα­ τος. σελ. 94. τόμος τρίτος. Κ. 104. σελ. 94. 4. Gramsci. Gramsci. Περιοδικό Θέσεις . Εκδόσεις Οδηγητής 1986. σελ. Κ. Μαρξ. ό. 95. 1960. Gramsci and revolution: a necessary clarification. σελ.. στο ίδιο. σελ. 329. 35. σελ.π. Το Κεφάλαιο. Ένγκελς Η Γερμανική ιδεολογία. σελ. Πουλαντζά. Einaudi 1972.019. Φρ.isj. Ρούση. τόμος πρώτος. Βλέπε N. Βλέπε Αλέξανδρου Χρύση. Γερμανική ιδεολογία. 97. Μαρξ. Ηγεμονία και πολιτική συμμαχιών. 1975. Κ. Βλέπε για παράδειγμα Roberto Robaina. 99. 103. 102. 1. εκδόσεις Gutenberg. εκδ. 54.π. 100. 156 . Georg Lukacs. σελ. La Construzione del Partito communista Ed. 72. Ένγκελς. Μαρξ. Πολιτική εξουσία και κοινωνικές τάξεις . 101. 96. Θεμέλιο. Κ. Ο Μαρξ γεννήθηκε νωρίς ή η ετεροχρονισμένη επικαι- ρότητα της κομμουνιστικής χειραφέτησης. 223-271. 98.Ένγκελς. σελ. Εκδόσεις Γκοβόστη. σελ. Φρ. ό. Γ. 155.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ

4

ΓΙΑ ΜΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ
ΤΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ ΘΕΣΕΩΝ

4.1. Διδάγματα από την διπλή ήττα ευρωκομμουνισμού και «υπαρ­
κτού σοσιαλισμού».

Το 1981, δηλαδή πριν από την καπιταλιστική παλινόρ­
θωση στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, ο Russell
Jacoby αμερικανός στοχαστής, καθηγητής στην Καλιφόρνια, έγραψε ένα βιβλίο με τίτλο Dialectic of Defeat,
Contours of Western Marxist, (Διαλεκτική της ήττας, Περι­
γράμματα του Δυτικού μαρξισμού) 1 Ο στόχος του, όπως
ο ίδιος τον προσδιόριζε, ήταν να αναδείξει τις αλήθειες
που περιείχε ο λεγόμενος Δυτικός μαρξισμός (και πιο
συγκεκριμένα η συλλογιστική των Ρόζα Λουξεμπουργκ,
Karl Korsch, Anton Panekouk, Herman Gorter, Amadeo
Bordiga, Αντόνιο Γκράμσι, των στοχαστών της σχολής
της Φραγκφούρτης), ο οποίος σε σχέση με τον Σοβιετικό
μαρξισμό, «νικητή» και κυρίαρχο στην πράξη, ήταν ηττημένος και αποτυχημένος. Σ’ ένα γενικότερο επίπεδο ο
Jacoby προσπάθησε να αποδείξει ότι, σε αντίθεση με αυ­
τό που συμβαίνει τόσο με τους επαναστάτες όσο και με
τους καπιταλιστές, το κριτήριο της αλήθειας δεν θα πρέ­
157

ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ

πει να είναι η επιτυχία. Το αντίθετο μάλιστα- υποστήρι­
ζε ότι για μας σήμερα, οι ήττες κατά το παρελθόν ενδέ­
χεται να είναι πιο γόνιμες από τις νίκες.
Μεταξύ άλλων λοιπόν και, πέρα από τις συγκεκριμέ­
νες συνεισφορές των επιμέρους στοχαστών, ο Jacoby
εντοπίζει τη μεγάλη συνολική προσφορά του «ηττημένου» Δυτικού μαρξισμού στην ανάδειξη από μέρους του,
του μη υποδειγματικού, για τις χώρες της Δυτικής Ευρώ­
πης, χαρακτήρα της Ρώσικης επανάστασης, ή διαφορετι­
κά το γεγονός ότι η Ρώσικη επανάσταση δεν θα έπρεπε
να αποτελεί πρότυπο προς μίμηση, και ότι στη Δύση η
πορεία προς τον κομμουνισμό θα είναι διαφορετική. Κα­
τά δεύτερον εντόπιζε την ανάδειξη από μέρους του Δυτι­
κού μαρξισμού μιας σειράς άλλων ζητημάτων, πέρα των
οικονομικών, και πιο ειδικά της ανάπτυξης των υλικών
παραγωγικών δυνάμεων, που είχε την τάση να προβάλ­
λει μονόπλευρα ο ορθόδοξος μαρξισμός, ταυτίζοντας το
μαρξισμό με έναν υλισμό δίχως υποκείμενο, και υποβαθ­
μίζοντας έτσι το ανθρωποκεντρικό του περιεχόμενο.
Από αυτήν τη σκοπιά για τον Jacoby, εκείνος που διέ­
σωσε την ουτοπική και ρομαντική νότα του μαρξισμού, η
οποία και έρχονταν σε αντίθεση με το «γυμνό οικονομι­
κό προσανατολισμό» του ορθόδοξου μαρξισμού που τον
παρέλυε, ήταν ο Ernst Bloch.
Τέλος ο Jacoby επεσήμανε, ότι ο Δυτικός μαρξισμός
έθεσε στο επίκεντρο της προβληματικής του το μέγα
πρόβλημα που προέκυπτε από τη ροπή της εργατικής
τάξης προς την ενσωμάτωση και πιο ειδικά από την
αποξένωση που προκαλεί από την ίδια του τη φύση το
κεφαλαιοκρατικό σύστημα. Και είναι ακριβώς ο εντοπισμός αυτού του προβλήματος που, κατά τη γνώμη του,
μπορεί να ερμηνεύσει το ερώτημα που έθετε ο Andon
Panekouk, δηλαδή γιατί παρά την αριθμητική του ανωτε­
158

ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

ρότητα το προλεταριάτο δεν είχε καταλάβει την εξου­
σία, από την μικρή εκμεταλλεύτρια αστική τάξη.
Όλα λοιπόν αυτά τα ζητήματα, όπως ορθά επισημαί­
νει ο Jacoby, υποβαθμίστηκαν αν όχι αγνοήθηκαν παντε­
λώς, από τον «ορθόδοξο» μαρξισμό και θα πρέπει σή­
μερα να αναδειχτούν και πάλι.
Και εκτιμώ ότι η στρατηγική του πολέμου θέσεων του
Γκράμσι ακριβώς επειδή συμπεριλαμβάνει όλη αυτήν
την προβληματική αποτελεί ένα ιδιαίτερα πρόσφορο
τρόπο επικαιροποίησής τους.
Βεβαίως ο Δυτικός μαρξισμός είχε και αυτός τις αδυ­
ναμίες του τις οποίες η αλήθεια είναι ότι ο Jacoby σε με­
γάλο βαθμό παραβλέπει.
Και αν θέλουμε να τον αξιοποιήσουμε σωστά θα πρέ­
πει να λάβουμε υπόψη μας και αυτές τις αδυναμίες οι
οποίες στο μεν θεωρητικό, φιλοσοφικό επίπεδο οδήγησαν
συχνά σε αδιέξοδα -όπως για παράδειγμα συνέβη με την
πλειονότητα των στοχαστών της Σχολής της Φραγκφούρτης- στο δε πολιτικό-πρακτικό επίπεδο, σε μεγάλο
βαθμό στον καταστροφικό ευρωκομμουνισμό και στην
ενσωμάτωση.
Να όμως που λίγα χρόνια αργότερα απ’ όταν ο
Jacoby έγραψε το βιβλίο του, δεν ανήκε μόνον ο Δυτικός
μαρξισμός στους ηττημένους, αλλά και ο «ορθόδοξος»
Σοβιετικός μαρξισμός, και αυτό μέσω της κατάρρευσης
του «υπαρκτού σοσιαλισμού». Έτσι λοιπόν τώρα πια
μπορούμε να κάνουμε λόγο για διαλεκτική της διπλής
ήττας, δηλαδή τόσο του Δυτικού, όσο και του «ορθόδο­
ξου» μαρξισμού.
Και στο βαθμό που θέλουμε να είμαστε μεθοδολογι­
κά συνεπείς και αποδεχόμαστε ότι, αν μη τι άλλο, οι
οποίες επιτυχίες-νίκες δεν αποτελούν κριτήριο αλήθειας,
όπως αντίστροφα και οι οποίες αποτυχίες-ήττες κριτή­
159

ό. Ο πρώ­ τος είναι αυτές οι ήττες να μην μας οδηγήσουν στον ρε­ φορμισμό και την ενσωμάτωση. Απορρέει τόσο από την ελπίδα που έρχεται απ’ το μέλλον (Ernest Bloch) όσο και από το ηττημένο μας παρελθόν (Walter Benjamin).2 Ο δεύτερος όρος είναι οι ήττες να μην οδηγήσουν σε μια παρηγορητική μοιρολατρία η οποία τελικά. μετά και από αυτήν την ήττα εγκατέλειψαν την όποια προσδοκία για ένα καλύτερο μέλλον. Τούτο σημαίνει ότι σε αντίθεση με όσους. 160 . και είναι πολλοί.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ ριο λάθους. διδαγμένες από την πείρα που τους έδωσαν οι ήττες». αποτελεί και αυτή μια άλλη πιο συγκαλυμμένη μορφή ρεφορμισμού. γόνιμα στοιχεία για το σοσιαλισμό του μέλλοντος μας. όσο περίεργο κι αν φαντάζει αυτό. όπως επεσήμανε ο Λένιν. ή με όσους συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν τον «υπαρκτό» σαν προς επανάληψη θριαμβευτικό επίτευγμα. η δύναμή μας απορρέει πέρα των άλλων και από τη μέ­ χρι τώρα αδυναμία μας να νικήσουμε. Τπό αυτό το πρίσμα. συνέβη μετά τις ήττες των ευρωπαϊκών επαναστάσεων και δη της Κομμούνας.τι γόνιμο έχουν να μας προσφέρουν για ένα καλύτερο αύριο. τα μεγάλα καθήκοντα των επαναστάσεων εκπληρώνονται μόνο γιατί οι πρωτο­ πόρες τάξεις επαναλάβαιναν όχι μια και δυο φορές την έφοδό τους και κέρδιζαν τη νίκη. παρά την φαινομενική επαναστατικότητά της. θα πρέπει να γνωρίζουμε ότι: «οι μεγάλοι πόλεμοι στην ιστορία. θα πρέπει να αντλήσουμε και από αυτήν τη δεύτερη ήττα. Αντίθετα όπως και πάλι έγραφε ο Λένιν μετά την επανάσταση του 1905. κάτι που. θα πρέπει να αποδεχόμα­ στε μεν τις ήττες ως τέτοιες. Αυτό όμως μπορεί να συμβεί υπό δυο όρους. ταυτόχρονα όμως να επι­ διώκουμε να αντλούμε από αυτές. λες και δεν κατέρρευσε σαν χάρτινος πύργος.

Ας αποφύγουμε λοιπόν αυτές τις παγίδες και. όσο και εκείνο του επαναστατικού μετασχηματισμού ολόκληρης της κοινωνίας.5τα οποία δείχνουν ότι η επανάσταση και ο σοσια­ λισμός δεν σηματοδοτούν μια άμεση συνέπεια της οικο­ 161 . της θείας πρόνοιας κ. η οποία εμφανίζεται σαν ένα υποκατάστατο του πεπρω­ μένου. αλλά η δύναμη των πραγμάτων δουλεύει μακροπρόθεσμα υπέρ μου.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ Σχετικά με αυτόν τον κίνδυνο ο ίδιος ο Γκράμσι έγρα­ φε: «Μπορούμε να παρατηρήσουμε με ποιο τρόπο το φαταλιστικό [μοιρολατρικό] στοιχείο3 υπήρξε ένα άμεσο ιδεολογικό «άρωμα» της φιλοσοφίας της πράξης [του μαρξισμού] μια μορφή θρησκείας και διεγερτικού (αλλά με τον τρόπο των ναρκωτικών).λπ. επιμένοντας μαρξιστικά. κ. ο μηχανιστικός ντετερμινισμός μετατρέπεται σε μια καταπληκτική δύναμη ηθικής αντίστασης. σε μια εμπειρι­ κή και πρωτόγονη μορφή παθιασμένης τελεολογίας. ή εκείνο του σαπίσματος της κοινωνίας αν υπάρχει αναντιστοιχία ανάμεσα στην ωρίμανση της επανάστασης και την ανεπάρκεια των επαναστατικών δυνάμεων του Λένιν. ας προσπαθήσουμε να αξιοποιήσουμε τη γκραμσιανή στρατηγική του πολέμου θέσεων. συνοχής και επίμονης υπομονής. με στόχο να λυθούν θετικά τόσο το δίλημμα σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα της Ρόζα Λούξεμπουργκ.».λπ. “ Είμαι ηττημένος στιγμιαία. είτε της από κοινού καταστροφής των αντι­ πάλων τάξεων του Κομμουνιστικού Μανιφέστου4. το οποίο έγινε απαραί­ τητο και δικαιώθηκε ιστορικά από τον “ υποδεέστερο” χαρακτήρα καθορισμένων κοινωνικών στρωμάτων. Όταν δεν έχουμε την πρωτοβουλία στον αγώνα και συνεπώς ο ίδιος ο αγώνας καταλήγει να ταυτίζεται με μια σειρά ήτ­ τες.” Η πραγματική θέληση μεταμφιέζεται σε πί­ στη σε μια ορισμένη λογική της ιστορίας.

Καταρχάς θα πρέπει να επισημάνουμε ότι πριν εκδηλω­ θεί η κρίση. από την άλλη τίθεται. εργατικής τάξης συμπεριλαμβανομένης. Έτσι λοιπόν.2. στην εποχή μας και με το πέρασμα του χρόνου. παρά τις όποιες σταθερές. Όπως είδαμε στα προηγούμενα κεφάλαια υπάρχουν μια σειρά παράγοντες που διαπλάθουν και αναπαρά­ γουν την αστική ιδεολογική ηγεμόνευση. άλλοι αποδυναμώνονται. η ηγεμονία. έτσι ώστε να εκμεταλλευτούμε τη νέα κατάσταση για να αποδυναμώσουμε αυτήν την αστική ηγεμόνευση. από τη μια αποκτά μια ακόμη πιο βαρύνουσα σημασία. 162 . 4. πριν από το ξέσπασμα της κρίσης η αστική ιδεο­ λογία στις αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες είχε διαπεράσει ακόμη πιο έντονα τους πόρους της κοινωνίας των ιδιωτών. ή ακόμη και του Althusser. Σε περιόδους κρίσης ορισμένοι από αυτούς ενισχύονται. Το ζήτημα είναι να εντοπίσουμε αυτήν την αντιφατικότητα και να παρέμβουμε μέσω του πολέμου θέσεων. αλλά μια δυ­ νατότητα που προσφέρεται στην ανθρωπότητα. τις οποίες θα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας για να προσδιορίσουμε το περιεχόμενο ενός σύγχρονου πολέμου θέσεων. Οι αντιφατικές σε σχέση με την επαναστατικοποίηση της συ­ νείδησης συνέπειες της κρίσης. κάτω από διαφορετικούς όρους από εκείνους της εποχής του Γκράμσι. Ας δούμε όμως τώρα και ποιες είναι οι αντιφατικές για την επαναστατικοποίηση της συνείδησης συνέπειες της κρίσης. ενώ εμφανίζονται και νέ­ οι που και αυτοί λειτουργούν αντιφατικά.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ νομικής κρίσης όσο βαθιά κι αν είναι αυτή.

7 Προς αυτήν την κατεύθυνση λειτουργούν και οι νέες εργασιακές σχέσεις που οδηγούν σε διαπροσωπικές συμφωνίες κεφαλαίου-εργασίας. Η αποκέντρωση της παραγωγής. στην εσωτερίκευση της οικονομικής αθλιότη­ τας. αντιμετωπίζεται «σαν μια θύελλα πόνων και οδύνης». Αυτή η εξαθλίωση και η αβεβαιότητα για το μέλλον. επειδή πάντοτε υπάρχει μια δυναμική κοι­ νωνικοποίησης. 163 .ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ Πρώτος παράγοντας είναι η ραγδαία επιδείνωση της κατάστασης όλο και ευρύτερων λαϊκών στρωμάτων. ή και της κατάθλιψης. η εξ’ αποστάσεως δουλειά μέσω υπολογιστών κ. Στην ίδια κατεύθυνση συμβάλλει και η αποδυνάμωση του συνδικαλισμού όχι μόνον λόγω διαπροσωποποίησης των σχέσεων κεφαλαίου-εργασίας. που είναι έμφυτη στους ανθρώπους. συμβάλλουν επίσης στην ίδια κατεύθυνση. το οποίο πια με δοσμένα τα επίπεδα ανεργίας. αλλά ακόμη λόγω της ανεργίας αλλά και λόγω των ιδιωτικοποιήσεων στο βαθμό που στον ιδιωτικό τομέα δυσκολεύεται όλο και περισσότερο η συνδικαλιστική δράση. η δουλειά στο σπίτι.. όπως λέει ο Γκράμσι. και στο βαθμό που τα κόμματα και οι οργανώσεις της Αριστεράς είναι ανίκανα να καλύψουν αυτήν την ανάγκη. Τέλος το ξεπού­ λημα των συνδικαλιστικών ηγεσιών συμβάλλει και αυτό στην ίδια κατεύθυνση. Βεβαίως. οι οποίες έτσι κι αλ­ λιώς υπό το φάσμα της ανεργίας τείνουν να κυριαρχή­ σουν.6 είναι πολύ πιθανόν να λειτουργήσει στην κα­ τεύθυνση της λογικής ο σώσων εαυτόν σωθήτω και στον ατομισμό. του καταναγκασμού και της αβεβαιότητας με τη μορφή του φόβου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα προς αυτήν την κατεύ­ θυνση αποτελεί η ανοχή που δείχνουν όλο και περισσό­ τεροι εργαζόμενοι στην πρόσκαιρα απλήρωτη εργασία με την ελπίδα ότι κάποτε θα πληρωθούν.λπ.

όπως κατά το παρελθόν. οι παραθρησκευτικές οργανώσεις. όπως και πάλι γράφει ο Γκράμσι. αυτό είναι δυνατόν να οδηγήσει σε μια μοιρολατρική αντιμετώπιση της νέας δεινής πραγματικότητας. Κάτω από αυτές τις συνθήκες είναι βέβαιο ότι δια­ 164 . οι ομάδες χούλιγκαν. Και επειδή στη συνείδηση της εργατικής τάξης δεν υπάρχει απόλυτη και μηχανι­ στική συνέχεια από γενιά σε γενιά. κοινωνικοί δεσμοί. αλλά θα τους πείθουν ότι πρέπει να είναι και ευτυχείς επειδή τις έχουν. όχι μόνον. διότι διαμορφώνεται ως κυρίαρχη τάση.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ είναι δυνατόν και να αναπτυχθούν κόντρα στον ατομικι­ σμό. οι οποίοι τείνουν να μετατραπούν σε πλειοψηφική κοινωνι­ κή τάξη. Μια άλλη αρνητική συνέπεια της εξαθλίωσης αφορά στη νέα γενιά η οποία μεγαλώνοντας σε συνθήκες βαρ­ βαρότητας. οι σύγχρονοι προλετάριοι. των αναπτυγμένων χωρών. όπως εκείνοι που προσφέρουν οι φασιστικές οργανώσεις. εθίζεται σε αυτές. Μισόκλεισε τώρα μια άλλη πόρτα την πόρτα εκείνη της ζωής [έτσι] η παθητικότητα οργανώνεται σε [κριτική] σκέψη για να αμυνθεί». δηλαδή επειδή θα έχουν το προνόμιο ενός κινέζικου μεροκάμα­ του. έστω και στρεβλοί. στο να «χάσει το καθεστώς την ενστικτώδικη και ευκολόπι­ στη εμπιστοσύνη των αδιάφορων γιατί έκλεισε πολλές πόρτες. οι συμμο­ ρίες των γειτονιών κ. δεν θα έχουν να χά­ σουν παρά τις αλυσίδες τους. που σαν τάση είχε προβλέψει ο Μαρξ.λπ.8 Αυτή η επίθεση ενάντια στο βιοτικό επίπεδο των ερ­ γαζομένων μπορεί να συμβάλει θετικά στην αποκάλυψη της φύσης της αστικής εξουσίας. μια κατάσταση κατά την οποία. μια και η κρίση εντείνει στο έπακρο τον κοινω­ νικό διπολισμό. Αντίστροφα αυτή η ένταση της εκμετάλλευσης μπο­ ρεί να οδηγήσει.

9 Άλλωστε το ίδιο δεν υποστήριζε και ο Μαρξ. προσ­ διορίζοντας το προλεταριάτο ως τον «αρνητικό εκπρό­ σωπο της κοινωνίας» το «οποίο επειδή δεν είναι τίποτε πρέπει να γίνει τα πάντα». αλλά στα περιθωριακά στρώματα της κοινωνίας. όταν υποστήριζε ότι «η δυστυχισμένη συνείδηση είναι η μόνη που μπορεί να νοιώσει την απόλυτη ανάγκη του μετα­ σχηματισμού και της υπέρβασης της δεδομένης τάξης πραγμάτων».λόγω της κα­ κής σοδειάς του 1788 και της εμποροβιομηχανικής κρί­ σης του 1787-1789 μόνο στο Παρίσι οι άνεργοι και οι ζη­ τιάνοι είχαν φθάσει σχεδόν στο ένα τρίτο του πληθυ­ σμού. -και αυτό σε αντίθεση από τις εκτιμήσεις του Γκράμσι. ότι την περίοδο πριν την εκδήλωση της Γαλλικής Επανάστασης.10 Θυμίζω. Ταυτόχρονα οι αγρότες καταστρέφονταν και απαλλοτριώνονταν σε τεράστια έκταση. όχι στην εργατική τάξη. δίχως αυτό να υπονοεί κάποιο αυτόματο μη­ χανιστικό πέρασμα από την εξαθλίωση στη επανάστα­ ση. Η πείνα είχε αγκαλιάσει 20 κυβερνεία με πλη­ θυσμό 24 εκατομμύρια. έστω και αν λαθεμένα προσέδιδε αυτήν τη συνείδηση και κατ’ επέκταση το ρόλο της πρωτοπο­ ρίας.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ μορφώνεται μια δυστυχισμένη συνείδηση για μεγάλες κατηγορίες του πληθυσμού των αναπτυγμένων χωρών.12 165 . που όπως είδαμε εσφαλμένα θεωρούσε ότι δεν υπήρχε κρίση πριν την επανάσταση. Υπήρχε μεγάλη ανεργία ενώ χειροτέρεψαν ραγδαία οι συνθήκες εργασίας των εργατών και πολλοί μικροί και μεσαίοι επιχειρηματίες καταστράφηκαν.11 Το ίδιο πριν την πρώτη ρώσικη επανάσταση του 1905 η οικονομική κρίση του 1900-1903 είχε τραντάξει ολό­ κληρο το σύστημα του ρώσικου καπιταλισμού. Έτσι λοιπόν μπορεί να μην είχε άδικο ο Marcuse.

η κυριαρχία της ποσότητας πάνω στην ποιότητα.. όσο περισσότερο αποδυναμώνεται ο συναι­ νετικός πόλος στήριξης του συστήματος. Αυτή η αυταρχικοποίηση είναι αναπόφευκτη στο βαθμό που. ο ιδεολογικός συνασπισμός έχει την τάση να στε­ νεύει και το αυθόρμητο το διαδέχεται ο καταναγκα­ σμός». για να αξιοποιηθεί στην επιβολή αξιών του κυρίαρχου συστήματος. που όπως είδαμε αναδείχνει ο Γκράμσι. με άλλα λόγια. μια σχετι­ κή ευημερία ευρύτερων κοινωνικών στρωμάτων. σε βάρος του ρόλου του ως (πάντο­ τε ταξικού) οργανωτή της κοινωνίας. Όμως το γεγονός ότι το κράτος συρρικνώνει την κοι­ νωνική του παρέμβαση κάτι που αποτελούσε για την κοι­ νή συνείδηση έναν από τους βασικούς λόγους της ίδιας του της ύπαρξης και ενισχύει το ρόλο του ως οργάνου της κυρίαρχης τάξης. Το ίδιο συμβαίνει και λόγω του ότι έχει ενταθεί και θα ενταθεί ακόμη παραπέρα ο αυταρχισμός του συ­ στήματος.13 γι’ αυτό όπως λέει και ο Λένιν μια τάξη είναι 166 . η θε­ οποίηση του κέρδους. όπως ο ανταγωνισμός. τμημά­ των της εργατικής τάξης συμπεριλαμβανομένων. «Όταν όμως η κυρίαρχη τάξη εξαντλεί την αποστολή της. αλλά και κατ’ αναλογία του ρόλου του «αμερικανισμού» και του «φορντισμού». διευκολύνει την αποκάλυψη του πραγματικού ταξικού του χαρακτήρα. Και ο συναινετικός πόλος αποδυναμώνεται απλού­ στατα διότι με την κρίση πλήττεται η ίδια η αντικειμενι­ κή βάση η οποία το έθρεφε ή. ακόμη και το­ μέων όπως η παιδεία ή η υγεία χρησιμοποιείται από το κεφάλαιο όχι μόνον για την αποκόμιση πρόσθετων κερ­ δών. είναι βέβαιο ότι αυτό θα στηρίζεται όλο και περισσότερο στην βία..ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ Από μια άλλη οπτική γωνία το κύμα των ιδιωτικοποιήσεων και της εμπορευματοποίησες.

15 Στο ίδιο το επίπεδο της ιδεολογικής διαπάλης σημα­ ντικό ρόλο παίζει η αστική προπαγάνδα. ώστε να οδηγηθούν σε παραίτηση. όπως και πάλι επισημαίνει ο Γκράμσι. η οποία πε­ ρισσότερο από ποτέ επιδιώκει απροκάλυπτα. ενώ εντείνεται στο έπακρο ο ρόλος του φόβου της βίας.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ηγεμονική στην προοδευτική της φάση αλλά γίνεται κα­ τασταλτική στην αντιδραστική της φάση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ψυχολογικής βίας απο­ τελεί το σχέδιο που εκπονήθηκε από την Γαλλική France Telecom. κατάθλιψη. η ψυχολογική. ταπείνω­ ση. παραίτηση.000 άτομα. Αυτό οδήγησε σε 85 αυτοκτονίες έως το 2010. Για να πραγματοποιη­ θεί όμως κάτι τέτοιο. να καθιερώσει την αστική ιδεολογία ως μονοδιάστατη σκέψη. υποβοηθούμενη σε αυτό από την εντεινόμενη ιδιωτικοποίηση της ενημέρωσης και της παιδείας. εκπονήθηκε το σχέδιο Next με βάση το οποίο θα έπρεπε να ακολουθηθεί το τρίπτυχο.14 Μάλιστα πέρα από τις κλασικές μορφές βίας. «θα ήταν ηλίθιο να απαιτούμε οι καπιταλιστές να δη­ μιουργούν [και μάλιστα σε μια περίοδο που επιδιώκουν να περάσουν άγρια αντιλαϊκά μέτρα] πρόσφορες συνθή­ κες για τους εργατικούς αγώνες και να μην σκέφτονται να ενισχύσουν πριν απ’ όλα την ίδια τους την εξουσία όταν αυτή απειλείται στα θεμέλιά της». Σε αυτά τα πλαίσια από τη μια χιλιάδες εργαζόμενοι υποχρεώνονταν να αλλάξουν τόπο εργασίας και από την άλλη να δουλεύουν υπό τρα­ γικές συνθήκες ψυχολογικών πιέσεων. επειδή η εταιρία είχε ένα ημικρατικό χαρακτήρα και δεν μπορούσαν να γίνουν άμεσα μαζι­ κές απολύσεις. Ταυτόχρονα. Αυτό είχε σαν στόχο να μειωθεί το προσωπικό της εταιρίας κατά 22. την πολιτική 167 . η αστι­ κή εξουσία αναπτύσσει και νέες μορφές όπως η ιδεολο­ γική.

λόγω της αδυναμίας των εκεί κοινω­ νιών των ιδιωτών να απορροφήσουν τους κραδασμούς. μπορεί από μια σκοπιά να ερμηνευτούν και ως άμεση μετατόπιση της κρίσης που μάστιζε αυτές τις χώ­ ρες στο πολιτικό επίπεδο. Πλαίσιο ανάπτυξης ενός σύγχρονου πολέμου θέσεων. και να ενσωματώσει την όποια αντίδραση σε αυτήν. Εν προκειμένω ο καπιταλισμός λειτουργεί στην κυ­ ριολεξία σαν ένας τυφλοπόντικας που σκάβει τα ίδια τα θεμέλια της ιδεολογικής του ηγεμόνευσης.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ που ακολουθείται ως μονόδρομο. Είναι λοιπόν στο πλαίσιο αυτών των αντιθέσεων που θα πρέπει να κινηθεί θεωρητικά. Όμως η ίδια η αναποτελεσματικότητα των αντιλαϊκών μέτρων που παίρνονται και η συνεχής επιδείνωση της κατάστασης όλο και ευρύτερων στρωμάτων. Όλα λοιπόν τα παραπάνω μπορεί από τη μια να διευ­ κολύνουν το κεφάλαιο στην άσκηση της αντιλαϊκής πο­ λιτικής του. διευκολύνουν την κατάρρευση του μύθου της ουδετερότητας του κράτους. αλλά και κυρίως μέσω της δράσης της η ριζοσπαστική αριστερά. Αν οι Αραβικές εξεγέρσεις.3. 4. διευκολύνουν την πολιτικοποίηση των αγώνων και την στροφή τους ενάντια στο ίδιο το αστικό κράτος. και ως άμεση επίθεση ενα­ ντίον του κράτους. από την άλλη όμως διευκολύνουν την απο­ κάλυψη των ορίων της αστικής δημοκρατίας και του αντιπροσωπευτικού της συστήματος. διευκολύνουν την αποκαθήλωση της αστικής ιδεολογικής ηγεμόνευσης. 168 . κλονίζουν αυτήν την μοναδικότητα. παρά την όποια κατάληξή τους.

την οποία θα πρέπει να έχουν οι επαναστατικές δυνάμεις για να πετύχει η επανάσταση και να μην καταλήξει η κρίση στο σάπισμα ολόκληρης της κοινωνίας.16 Αυτήν λοιπόν η διαδικασία θα πρέπει να προωθηθεί κατά τη διάρκεια ενός πολέμου θέσεων και πιο ειδικά να προωθηθεί και να επιταχυνθεί η απόκτηση της απα­ ραίτητης αν και όχι αρκετής. Στο βαθμό λοιπόν που απορρίπτεται η παραπομπή κάθε λύσης στον σοσιαλισμό. των σκεπτόμενων και των πολιτικά δραστήριων εργατών) να καταλάβει πέρα για πέρα την ανάγκη της επανάστασης [.17 Από αυτήν λοιπόν τη σκοπιά η γκραμσιανή συλλογι­ 169 .. και με δεδομένο ότι δεν μπορούν να υπάρχουν ιστορικά κενά.. να πετύχουμε ώστε η πλειοψηφία των εργατών (ή πάντως η πλειοψηφία των συνειδητών. εξασθενεί την κυβέρνηση και κάνει δυνατή για τους επαναστάτες τη γρήγορη ανατροπή της». δίχως άμεσες προτάσεις και ακόμη δίχως να διευκρινίζεται με ποιο τρόπο θα οδηγηθούμε στην αναγκαία για αυτόν επανάσταση και ταυτόχρονα απορρίπτονται η ενσωμάτωση αλλά και η ομαλή δίχως ρήξεις και ανατροπή μετάβαση στον σοσια­ λισμό..] Επομένως για την επανάσταση πρέπει. πρέπει οι άρχουσες τάξεις να περνούν κυ­ βερνητική κρίση που τραβά στην πολιτική ακόμη και τις πιο καθυστερημένες μάζες. «ηθικής δύναμης» «όρου προετοιμασίας του εδάφους για την εξέγερση». θα πρέπει να διαμορφωθεί μια σύγχρονη πρόταση προώθησης της επαναστατικής διαδικασίας. πρώτον.] δεύτερο.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ είναι βέβαιο ότι για την ώρα δεν συμβαίνει το ίδιο στις αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες. Θυμίζω ότι για τον Λένιν «μόνον όταν “ οι κάτω” δεν θέλουν το παλιό και οι πάνω δεν μπορούν να ζουν και να κυβερνούν με τον παλιό τρόπο μόνο τότε μπορεί να νική­ σει η επανάσταση [..

εκείνο που θα πρέπει να επιδιωχθεί είναι η προώθηση του επιπέδου συνείδησης της εργατικής τάξης και γενικότερα των λαϊ­ κών μαζών..19 Ο ίδιος μας θυμίζει ότι ένα από τα σημαντικά προσό­ ντα του Μαρξ ήταν ακριβώς ότι και στις πιο «άχαρες και βαλτωμένες εποχές [. της επαναστατικότητας και της ικανότητας για τον αγώνα και τη νίκη» μας λέει ο Λένιν. επαναστα­ τικών καθηκόντων του».20 Έτσι λοιπόν όταν για παράδειγμα αρχίζει και διαμορ­ φώνεται μια κοινή λαϊκή αντίληψη για έξοδο από το ευ­ ρώ. είναι ακριβώς αν θα υπάρχει μια συνεχής επαναστατική δουλειά στις μάζες.] ήξερε να διαισθάνεται την προσέγγιση της επανάστασης και να ανεβάζει το προλε­ ταριάτο ως την επίγνωση των προοδευτικών. αποτελεί ένα έξοχο σημείο επανεκκίνησης της στρατηγικής σκέψης.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ στική. Μάλιστα ένα από τα κριτήριά του. μάλλον χαμηλώνεις το επίπεδο συ- . όπως και την εποχή του Γκράμσι. και όπως ορισμένα τμήμα­ τα της Αριστεράς δηλώνεις ότι είσαι ο καλύτερος υπε­ ρασπιστής του ευρώ.18 Ακόμη.. αν θα γίνει η όχι η επανάσταση. Καταρχάς ο σύγχρονος πόλεμος θέσεων πρέπει να αντιμετωπίζεται ως γέφυρα προς την επανάσταση ως προετοιμασία της και όχι ως αντικατάστασή της από έναν ομαλό δίχως ρήξεις δρόμο. Ας συνοψίσουμε λοιπόν τους βασικούς στόχους οι όποιοι θα πρέπει να επιδιωχθούν κατά τη διάρκεια ενός σύγχρονου πολέμου θέσεων. ή ακόμη και από την ΕΕ. δίχως από μόνη της να δίνει την λύση. «Όλο το πρόβλημα είναι να ξέρεις να εφαρμόζεις αυ­ τήν την τακτική έτσι που να ανεβάζεις και όχι να χαμη­ λώνεις το γενικό επίπεδο της προλεταριακής συνειδητότητας.

αντί να την προωθεί προς την γενική βούληση. κάτι που σημαίνει ότι από τη μια δεν θα υποτάσσεται στο επίπεδο συνειδητότητας του λαού. δηλαδή για το πρωτοπόρο κόμμα είναι να διαμορφώνει και να προβάλλει εκείνο το προγραμματικό περιεχόμενο που 1) ανταποκρίνεται στη σύγχρονη λεπτή σχέση με­ ταρρύθμισης και επανάστασης. Και το ίδιο συμβαίνει με την παύση πληρωμών του χρέους και μια σειρά άλλα αιτήματα που αντί να προωθούνται παραπέρα με τέτοιες τοποθετήσεις αποδυναμώνονται. Το κρίσιμο λοιπόν ζήτημα για τον σύγχρονο ηγεμόνα. προω­ θώντας ταυτόχρονα τον απώτερο σκοπό και 2) ανταποκρίνεται στο κρίσιμο ζήτημα που συνιστά την ουσία της πολιτικής παρέμβασης στην επαναστατική διαδικα­ σία. είναι τα 171 . δηλαδή της ανύψωσης της συνείδησης με βάση το δοσμένο επίπεδό της. ναι μεν και σωστά μπορεί να γίνει επίκληση της λενινιστικής αλήθειας με βάση την οποία «ο κρατικομονοπωλιακός καπιταλισμός είναι η πληρέ­ στερη υλική προετοιμασία του σοσιαλισμού.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ νειδητότητας παρά το ανυψώνεις. Στην αντίθετη περίπτωση της παραπομπής των πά­ ντων στο σοσιαλισμό. Θυμίζω. ότι ήταν κάτω από αυτές τις συνθή­ κες που η Ρόζα Λούξεμπουργκ οδηγήθηκε να προτιμά το αυθόρμητο κίνημα ακριβώς απέναντι σε αυτό το ρε­ φορμιστικό συνειδητό πολιτικό υποκείμενο. κά­ τι που για παράδειγμα έπραττε η γερμανική σοσιαλδη­ μοκρατία. από την άλλη δε θα πετάει στα σύννεφα αδιαφο­ ρώντας για αυτό το επίπεδο. και να απαντά στο άμεσο. μια σχέση που στην εποχή μας αντικειμενικά τις έχει οδηγήσει να προσεγγί­ ζουν η μία την άλλη. Μάλιστα το χειρότερο θα ήταν το κόμμα στο όνομα της πρόσβασης στην κυβερνητική εξουσία να πηγαίνει πίσω ακόμη και από τη βούληση της λαϊκής πλειοψηφίας.

και ταυτόχρονα να προετοιμάζει το έδαφος για την κατάκτηση της αντίστοιχης εργατικής και αυτό μέ­ σω της επίτευξης στόχων που θα παρουσιάσουμε παρα­ κάτω. από την άλλη όμως. που ανάμεσα σε αυτό και στο σκαλοπατάκι που λέγεται σοσιαλισμός.22 172 . γύρω από τους οποίους μπορεί άμεσα να διαμορ­ φωθεί μια πλατιά λαϊκή πλειοψηφία. δεν υπάρχουν άλλα ενδιάμεσα σκαλοπάτια” . Ποια όμως μπορεί να είναι η προοπτική αυτού του αγώνα όταν κανείς δεν υιοθετεί την κυρίαρχη γκραμσιανή αντίληψη με βάση την οποία μπορεί η μαρξιστική ιδε­ ολογία να γίνει κυρίαρχη πριν την κατάληψη της εξου­ σίας από την εργατική τάξη. κάτι που εκτιμώ ότι δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί ούτε καν στα πρώτα χρόνια του σοσιαλισμού.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ πρόθυρά του.21 μιας αλήθειας που στην εποχή μας ισ­ χύει ακόμη περισσότερο. Και αυτό γιατί για να πραγματοποιηθεί η επανάσταση χρειάζεται όχι η απλή πλειοψηφία των εργατών αλλά όλων των εργαζο­ μένων. δεν πρέπει να του βάζουμε να ακούει τα έξοχα αλλά κάπως δύσκολα τελευταία κουαρτέτα του Μπετόβεν. Επίσης σε αυτήν τη δεύτερη περίπτωση δεν λαμβάνεται υπόψη ότι. αλλά κάτι πιο εύληπτο. Αυτός ο αγώνας θα πρέπει να έχει στόχο να φθείρει όσο γίνεται περισσότερο την κυρίαρχη κουλτούρα και αξίες. «Άλλου είδους αντίληψη είναι απαράδεκτη για ένα επαναστάτη». είναι το σκαλοπατάκι εκείνο της ιστορικής κλίμακας. όπως σε κάποιον που δεν έχει καμιά σχέ­ ση με την κλασική μουσική για να μυηθεί σε αυτήν. Κατ’ αναλογία θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη το υπάρχον επίπεδο συνειδητότητας. αυτή η αλήθεια αντιμετωπίζεται μηχανιστικά και δεν προσδιο­ ρίζονται ούτε το περιεχόμενο ούτε τα μέσα περάσματος από το ένα στο άλλο.

και αυτό είναι ακόμη πιο σημαντικό. του ήταν αδύνατον να φανταστεί ότι μπορούσε να ζήσει στα ελεύθερα βοσκοτόπια. Όσον αφορά στην πρώτη περί­ πτωση θα πρέπει να θυμόμαστε ότι η άγρα ψήφων και η εκλογολαγνεία στην υπηρεσία της πάση θυσία συμμετο­ χής στην αστική κυβερνητική εξουσία. το γεγονός ότι σήμερα η πλειοψηφία (64%) των Γάλλων πολιτών είναι κατά της Συνθήκης του Μάαστριχτ. για να αλλάξουμε το σύστημα από τα μέσα. συμβάλλοντας να πειστούν ότι η αστική ιδεολογία.23 Όλα αυτά προϋποθέτουν πριν απ’ όλα ένα σύγχρονο Κομμουνιστικό κόμμα για τους λόγους που ανέλυσε ο Γκράμσι. Έτσι είναι δυνατόν να οδηγηθούμε σε μια τέτοια κατάσταση. αλλά πισωγύρισε τη συνειδητότητά τους. 173 . σε βάθος χρόνου αυτή η στρατηγική όχι μόνον απογοήτευ­ σε τις λαϊκές μάζες. όπου μια ευρύτερη πλειοψηφία να πάψει να αντιδρά όπως αυτό το μικρό αλογάκι. ο Ντιαμαντίνο. ενώ παράλληλα καθιέρωσε τις κομμουνιστι­ κές ηγεσίες σε πρωτοπόρα εργατική αριστοκρατία. όσο και των γραφειοκρατικών δογ­ ματικών μορφωμάτων. όπως για παράδειγμα κατέδειξαν τα αποτελέσματα των δημοψη­ φισμάτων σε Γαλλία και Ολλανδία για το Ευρωπαϊκό Σύνταγμα. και το οποίο θα πρέπει να λάβει σοβαρά υπόψη του τις αρνητικές εμπειρίες τόσο των ευρωκομμουνιστικών κομμάτων. στο οποίο αναφέρεται ο Γκράμσι. το οποίο επειδή είχε γεννηθεί μέσα σε ένα ανθρακωρυχείο από μια φοράδα που τραβούσε τα βα­ γόνια. οι αντιδράσεις των Αργεντινών και Ισλανδών κα­ τά του ΔΝΤ και των τραπεζών-ληστών. αποδείχτηκε περίτρανα ότι μάλλον οδήγησε στην ενσωμάτωση σε αυτό παρά στην φθορά του.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ Κάτι τέτοιο είναι απολύτως εφικτό. να πραγματο­ ποιηθεί ενάντια στην κυρίαρχη προπαγάνδα. ου­ ρά του συστήματος. Ταυτόχρονα.

Άλλο παράδειγμα προς αποφυγήν τα γραφειοκρατικά ως προς αυτό όσο και τα ευρωκομμουνιστικά-δογματικά «ορθόδοξα» κομμουνιστικά κόμματα. Με άλλα λόγια αυτή η οπισθοχώρηση του πολιτικού υποκειμένου οδήγησε και σε οπισθοχώρηση της ταξικής συνείδησης συμβάλλοντας στην διεύρυνση της κοινωνι­ κής συναίνεσης σε μια αντιδραστική πολιτική. ή στην κυριαρχία των νέων κομμουνιστικών αξιών. με την ίδια την γραφειοκρατική-αντιδημοκρατική διάρθρωση και τρόπο λειτουργίας τους στην μεταλενινιστική περίοδο. είναι επίσης προς αποφυγήν. ο δογματι­ σμός τους. αλλά οδήγησαν την πλειο­ ψηφία των λαών τους να υποδέχονται ως απελευθερωτι­ κή την επιστροφή στον καπιταλισμό.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ η μονοδιάστατη αστική σκέψη. και την απόσπασή τους από την εργατική τάξη και τις λαϊκές μάζες. Μια βασική προϋπόθεση για να μην επαναληφθούν τα παραπάνω είναι να εφαρμοστούν και στο εσωτερικό του κόμματος τα αντιγραφειοκρατικά μέτρα της Κομμούνας και του Λένιν και πάνω απ’ όλα η εναλλαγή του ανώτερου δυναμικού τους. εκεί που είχαν την εξουσία. «όλα ή τίποτα». αλλά και η αδυναμία τους να συνδέσουν την στρατηγική με την τακτική ακο­ λουθώντας μια αδιέξοδη λογική. ο σεχταρισμός τους. Αυτά. 174 . λειτούρ­ γησε στην πράξη ως αριστερό ανάχωμα του συστήματος όχι μόνο στο πολιτικό αλλά και στο κοινωνικό επίπεδο. η νοσταλγία που τρέφουν για τον «υπαρκτό». και τελικά ότι ο καπιταλισμός αποτελεί το τέλος της ιστορίας. όχι μόνον δεν συνέβαλαν στη διαμόρφωση μιας νέας κοινωνικής προσωπικότητας. Όσο για τα αδελφά τους κόμματα της Δύσης τα οποία μπορεί να μην ενσωματώθηκαν τουλάχιστον με τον ξε­ διάντροπο τρόπο των ευρωκομμουνιστικών κομμάτων. ο αστικός τρόπος ζωής είναι αναντικατάστατα.

γιατί θα αποτελούσε καθαγίαση της αστικής τάξης πραγμάτων.] ότι τάχα αυτό το πράγμα είναι καταρχήν απαράδε­ κτο. Αξίζει να θυμίσουμε εδώ τι έγραφε σχετικά ο Αένιν τον Ιούλιο του 1905: Δηλώνουμε «κατηγορηματικά ότι καταρχήν επιτρέπεται η συμμετοχή της σοσιαλδημοκρα­ τίας στην προσωρινή επαναστατική κυβέρνηση (στην εποχή της δημοκρατικής επανάστασης. κάθε άλλο όμως παρά απέκλειε γενικά τη συμμετοχή στην κυβέρνηση. να πάψει το καταστροφικό κυνήγι κάθε κριτικής σκέψης που ιδιαίτερα για τη νέα γενιά σημαίνει τελικά αποδοχή των κυρίαρχων αξιών. Να εγκαταλειφθεί η λογική «λίγοι και καλοί» και να ακολουθηθεί η λενινιστική και γκραμσιανή αρχή «στις μάζες». Με την δήλωση αυτή διαχωρι­ ζόμαστε αμετάκλητα και από τους αναρχικούς..ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ Ακόμη θα πρέπει να πάψει η θεωρία να χρησιμοποιεί­ ται μόνον και μόνον για να θεωρητικοποιείται η όποια ειλημμένη πολιτική τακτική. » 24 175 .. και από [όσους διαφωνούν] μέσα στη σοσιαλδημοκρατία [. Ταυτόχρονα θα πρέπει να εφαρμοστεί μια με­ τωπική πολιτική που να ανταποκρίνεται στις σύγχρονες απαιτήσεις. Ως προς αυτό το τελευταίο θυμίζω τη στάση του Λένιν ο οποίος ναι μεν απέκλειε κάθε συμμετοχή σε αστική κυβέρνηση. ούτε ακόμη να αποκλείει την εφαρμογή της από μια αριστερή αντικαπιταλιστική κυ­ βέρνηση και τη συμμετοχή σε αυτήν. ούτε πόσο μάλλον είχε ποτέ ταχθεί κατά του «κυβερνητισμού». να έχει μια κοινωνική και μια πολιτική απεύθυνση.. δίχως να προβάλλει μονοσήμαντα την πρώτη για να αποκλείει τη δεύτερη. στην εποχή του αγώνα για δημοκρατία)..] Με τη δήλωση αυτή [απορρίπτουμε] αμετάκλητα τη σκέψη [. όρο που πρόσφατα ανακάλυψε για να τον καταγγέλλει γενικώς και αορίστως τμήμα της εξωκοινοβουλευτικής αριστεράς.

Με ποιο φιλοσοφικούς όρους. θα πρέπει να αξιοποιηθεί επαναστατικά η άρνηση όλο και ευρύτερων λαϊκών στρωμάτων απέναντι σε αξίες και καταστάσεις.τι η θέση (σοσιαλι­ σμός) διότι ο μεν καπιταλισμός αποτελεί το Είναι των ανθρώπων. αντιιμπεριαλιστικό περιεχόμε­ νο. ο δε σοσιαλισμός το δέον Είναι τους. Ο δεύτερος λόγος είναι ότι όλο και ευρύτερες λαϊκές μάζες τείνουν να συνειδητοποιήσουν την παραπάνω αλήθεια. τέτοιο που αν επιτευχθεί θα σημαίνει στη γκραμσιανή ορολογία την κατάκτηση σημαντικών οχυρών στον πόλεμο θέσεων. και τη διευκόλυνση και επιτάχυνση του επαναστατικού περάσματος στο σοσιαλισμό. που επικρατούσαν μέχρι σήμε­ ρα. Ο πρώτος είναι. όπως προανέφερα. ότι υπεύθυνος για την κρίση είναι ο ίδιος ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής. Ο τρίτος λόγος είναι ότι. Για τέσσερεις λόγους. αυτός είναι που πρέπει να καταπολεμηθεί. ότι με δεδομένο όπως αναλύσαμε στο πρώτο κεφάλαιο. Γιατί αντικαπιταλιστικό και αντιιμπεριαλιστικό περιεχόμενο. ή με άλλα λόγια να αξιοποιηθεί η σε ένα βαθμό κατανίκηση της δύναμης της συνήθειας και πάνω στα θετικά για το Είναι αποτελέσματα αυτής της άρνησης να 176 . το οποίο μάλιστα δεν υπάρχει για την ώρα πουθενά.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ Εκείνο λοιπόν που χρειάζεται είναι ένα πρόγραμμα με αντικαπιταλιστικό. αυτή η αντικαπιταλιστική λύση μπορεί να δείξει ότι υπάρχει άλλος δρόμος που προοπτικά βελτιώνει στην πράξη αντί να επιδεινώνει την κατάσταση των εργαζομένων. κάτι που διευκολύνεται από το ίδιο το νέο Είναι τους. θα έλεγα ότι η άρνηση της άρνησης (του καπιταλισμού) γίνεται πιο άμεσα απο­ δεκτή από την κοινή συνείδηση απ’ ό. Έτσι λοιπόν όχι μηχανιστικά αλλά με όρους διαλεκτι­ κής.

. εγκατάλειψη της υπόθεσης της επανάστασης και του σοσιαλισμού. ή η Βολιβία του Morales για τις οποίες παρά τα θετικά βήματα που έχουν γίνει. Στην εποχή μας η μείωση αυτών των αντικαπιταλιστικών πια καθηκόντων είναι. από πολιτική άποψη. το περιεχόμενο της ίδιας διαδικασίας για τις αναπτυγ­ μένες καπιταλιστικές χώρες. ο εθνικισμός. γελοιογραφία του μαρξισμού και φιλισταιϊκή διαστρέ­ βλωσή του25 και.26 Μάλιστα το θολό θεωρητικό υπόβαθρο του σο­ σιαλισμού του 2Ιού αιώνα του Dieterich. στην εποχή μας οπότε και η αστική δημοκρατία είναι ήδη κυρίαρχη. από θεωρητική άποψη. η εκμετάλ­ λευση. και μάλιστα με ακραίες μορφές. κυρίαρχες αξίες. και το οποίο ούτε καν αναφέρεται στην κομμουνιστική χειραφέτηση. η τάξη.. λες και ο 177 . Τέλος ο τέταρτος λόγος είναι ότι αν δεν υπάρξει ένας τέτοιος ουσιαστικά αντισυστημικός αριστερός πόλος.27 που κατά δή­ λωση του ακολουθεί ο Chavez. ο ανταγωνισμός. διότι στρέφονται κατά του πολιτικού κατεστημένου και όπως η Λεπέν κατά των ξένων ιμπεριαλισμών.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ προωθηθεί η αναγκαιότητα της σοσιαλιστικής-κομμουνιστικής θέσης. από την άλλη εμφανίζονται ως αντισυστημικές. Αν λοιπόν το νόημα της διαρκούς επανάστασης ήταν παλιότερα ο συνδυασμός σε μια ενιαία διαδικασία της αστικής με τη σοσιαλιστική επανάσταση. η βία.. το κενό αυτό θα έλθουν να το καλύψουν φασιστικές δυνά­ μεις. οι οποίες από τη μια ενστερνίζονται. δεν μπορεί να είναι άλλο από το πέρασμα από την αντικαπιταλιστική κατάσταση πραγμάτων στο σοσιαλισμό. όπως ο ρατσισμός. κάθε άλλο παρά είναι ακόμη ξεκάθαρο προς ποια κατεύθυνση θα οδηγηθούν τελικά. Αυτό ισχύει και για χώρες όπως η Βενεζουέλα του Chavez.

Αυτή η στάση στη συλλογιστική του Μαρξ -όπως κα­ ταδεικνύει και το απόσπασμα «η αστική κυριαρχία προ­ σφέρει στο προλεταριάτο εντελώς νέα όπλα για να πο­ λεμήσει ενάντια στους καπιταλιστές». Πιο ειδικά για την Ελλάδα. τα δεκάδες αντιβοναπαρτικά άρθρα του κατά τη διάρκεια της Δεύτερης Αυτοκρατορίας. πέρα από τη σημασία που απέ­ διδε στα νεανικά του άρθρα υπέρ της ελευθερίας του Τύπου. ώριμος πια κομμουνιστής. Θυμίζω. μάλλον συσκοτίζει. Ας θυμηθούμε ότι ο Μαρξ το 1850. να δημοσιεύσει νεανικά του κείμενα που αφο­ ρούσαν στην υπεράσπιση των δημοκρατικών δικαιωμά­ των και ελευθεριών. Εξάλλου και οι μάχες του Μαρξ κατά τη διάρκεια όλης της ζωής του για τις δημοκρατικές ελευθερίες και δικαιώματα.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ σοσιαλισμός είναι αυτοσκοπός.εντάσσεται στην 178 . τη στάση του κατά τη διάρκεια του πολέμου Βορείων-Νοτιών στην Αμερική. και του πρωσιανισμού. θα πρέπει κατ’ αρχήν το πρόγραμμα αυτό να προβλέπει την αγωνιστική υπερά­ σπιση κεκτημένων δικαιωμάτων και ελευθεριών. είναι ενδεικτικές του ότι κάθε άλλο παρά τα υποτιμούσε. παρά ξεκαθαρίζει την μελλοντική πορεία της μπολιβαριανής δημοκρατίας.. επιτρέπει στον Herman Becker. αλλά αντίθετα τον εντάσσει στον αγώνα για τον κομμουνισμό.. αλλά στην αξιοποίησή τους για την υπέρβασή τους. στα πλαίσια της αστικής δημοκρατίας. τη στάση του τη δεκαετία του ’50 υπέρ των χαρτιστών. Έτσι και με αυτόν τον τρόπο αποδεικνύει ότι κάθε άλλο παρά απαρνείται την αναγκαιό­ τητα αυτού του αγώνα. τη θέση του περί του βαθύτατα δημοκρα­ τικού χαρακτήρα ης Παρισινής Κομμούνας. δίχως όμως να στο­ χεύει στην παγίωσή τους. τον αγώνα του κατά του τσαρισμού.

Αυτή πριν απ’ όλα απαιτεί να ξετινάξουμε τη θηλιά που μας έχουν κρεμάσει και η οποία μας απαγορεύει ακόμη και την πιο στοιχειώδη ελεύθερη κίνηση. Πέραν όμως από αυτήν την αμυντική πολιτική που συνίσταται στην μη απώλεια κατακτημένων εδώ και δε­ καετίες οχυρών. Και ως προς αυτό δεν αρκεί ούτε η παύση πληρωμών. εντάσσοντας τα σε μια ελεγχόμενη από αυτήν κινεζοποιημένη ζώνη. ούτε η έξοδος από το Ευρώ. η οποία μεθοδευμένα την οδήγησε στην σημερινή παρα­ γωγική κατάντια και στην εξάρτηση από το εξωτερι­ κό. .28 Επίσης εντάσσεται στη λογική του Λένιν.Στη σκακιέρα των ενδοϊμπεριαλιστικών αντιθέσεων. .Η ΕΕ αποτελεί θεμελιακή συνιστώσα της Τρόικας που μας καταδυναστεύει και μας έχει περάσει αυτή τη θη­ λιά. όπως καθ’ υπερβολή πρόβλεπε τη δεκαετία 179 . . Και αυτό διότι: . που αυτόν τον αγώνα τον αντιμετώπιζε και για να αποκαλυφθεί το περιορισμένο περιεχόμενο της αστικής δημοκρατίας.Η ΕΕ είναι ένας κατεξοχήν ιμπεριαλιστικός σχηματι­ σμός και δεν είναι δυνατόν να μεταμορφωθεί από τα μέσα σε λαϊκό.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ίδια λογική με εκείνη του Πλάτωνα ο οποίος προτιμούσε το παρεκβατικό για αυτόν πολίτευμα της δημοκρατίας. ως το καταλληλότερο για να περάσει στην ιδανική του Πολιτεία.Η διάλυση του παραγωγικού ιστού της χώρας οφείλεται κατά κύριο λόγο στη συμμετοχή της στην ΕΕ. η Γερμανία θα θυσιάσει το πιόνι της Ελλάδας όπως και άλλα. Το κρίσιμο είναι η έξοδος από το λάκκο των λεόντων της ΕΕ. -Μπορεί. επιβάλλεται και μια επιθετική πολιτική. της ΕΕ.

Επίσης απαγο­ ρεύονται και οι ποσοτικοί περιορισμοί στις εισαγωγές και εξαγωγές. διότι με βάση την ελεύθερη κίνηση αγαθών. -Προστατευτικά μέτρα έτσι ώστε για παράδειγμα να έχουν τα supermarket αντί βελγικές και πολωνικές ντο­ μάτες. καθορίζονται από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στη βάση πρότασης της Κομισιόν (άρθρα 28-37). Πέραν όμως αυτών υπάρχει ακόμη ένας σημαντικός λό­ γος για άμεση αποχώρηση από την ΕΕ: Η υλοποίηση επιμέρους προοδευτικών μεταρρυθμίσεων. ενώ η πλήρης εναρμόνιση της εμπορικής πολιτικής με τον ΠΟΕ. Εντελώς ενδεικτικά παραθέτω ορισμένες από αυτές: -Έλεγχος της κίνησης των κεφαλαίων. από ευρωπαϊκά κέντρα. αντίστοιχα ελληνικά προϊόντα. να μην είναι το 80% των νόμων που αντί από τα εθνικά κοινοβούλια. λαμβάνονται παντελώς αντιδημοκρατικά. καθίσταται απαγορευτική όσο η χώρα παραμένει δέσμια της ΕΕ. Αυτή πέρα ελάχιστων εξαιρέσεων 180 . είναι πάντως ένα σημαντικό ποσοστό τους. αλλά όταν αυτοί υπάρχουν για τρίτες χώρες. πρόεδρος της ευρωπαϊκής επιτροπής την περίοδο 1985-1994. όχι μόνον απαγορεύονται οι δασμοί. Αυτός είναι απαγορευτικός στα πλαίσια της ΕΕ διότι μια από τις τέσσερις βασικές της αρχές είναι η ελεύθερη διακίνηση του κεφαλαίου (Άρθρο 63 της Ευ­ ρωπαϊκής Συνθήκης). ο Jacques Delors. ο οποίος είναι απαραίτητος για να δοθεί τέλος στην πολύμορφη φυγή τους. ή αιγυπτιακές πατάτες.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ του ’80. που μάλιστα αφορά στους πλέον κρίσιμους τομείς. σημαίνει μια ευρύτερη απαγό­ ρευση περιορισμών ακόμη και για προϊόντα χωρών όπως η Κίνα. .Ενίσχυση από το κράτος δημοσίων ή και μικρών ιδιωτι­ κών επιχειρήσεων. Αυτό δεν είναι δυνατόν.

πιο πρόσφατα οι σιδηρό­ δρομοι. όπως οι τηλεπικοινωνίες. διότι θεωρείται ότι νοθεύει τον ανταγω­ νισμό.νομιμοποίηση των ιδιωτικών πανεπιστημίων. τις εργασιακές σχέσεις. η ενέργεια. που δεν μπορούν να ευνοούν εγχώριες έναντι ευρωπαϊκών επιχειρήσεων. να είναι ένας απλός μέτοχος. Αλλά και όσον αφορά στην εξέλιξη των μισθών. με δοσμένο το σύγχρονο επίπεδο ανάπτυξης 181 . Το ίδιο ισχύει και όσον αφορά στις προμήθειες κρατικών προϊόντων.λπ. θεσπίζουν την «απελευθέρωση» όλο και περισσότερων τομέων της οικονομίας. στην Ελλάδα. μπορεί να πε­ ριορίσει τις δαπάνες για δημόσια σχολεία. ή νοσοκομεία κ. στην κυριολεξία. διά της ευνοϊκής μεταχείρισης αυτών των επιχει­ ρήσεων (άρθρο 107). -Εθνικοποιήσεις. η Ε Ε αντί να κάνει βήματα προς τα μπρος όπως θα ήταν λογικό να συνέβαινε.. με βάση το Σύμφωνο σταθερότητας και τα πρόσφατα νομοθετήματα για την οικονομική διακυβέρνηση. όπου το κράτος δεν μπο­ ρεί πια παρά στην καλύτερη περίπτωση. πανεπιστή­ μια. πέρα του ότι απαγορεύουν το κρατικό μονοπώλιο. Πέρα από το άρθρο 119 πάμπολλες ευρωπαϊκές διατάξεις. και γι’ αυτό επι­ διώκεται η πάση θυσία -συντάγματος συμπεριλαμβα­ νομένου. Η Συνθήκη του Δου­ βλίνου απαγορεύει τη χορήγηση ταξιδιωτικών εγγρά­ φων στους μετανάστες για να μεταβούν στη χώρα της επιλογής τους.ΑΠΟ TUN ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ απαγορεύεται.. και σύντομα το νερό. το χρόνο συνταξιοδότησης. Αλλά και η δυνατότητα παρέμβασης της Ε Ε στην τρο­ ποποίηση των εθνικών προϋπολογισμών. και έτσι μας υποχρεώνει να τους φυλα­ κίζουμε. -Αντιμετώπιση μεταναστευτικού. Μάλιστα με βάση την οδηγία Μπολκεστάιν πέρα από τα διάφορα επαγγέλματα. «απελευ­ θερώνονται» τομείς όπως η παιδεία.

αλλά και για την άμεση αντιμετώπιση της βαρβαρότητας. Πόροι μεταξύ άλλων μπορούν να βρεθούν από: -Τ ην απαλλαγή μας από τους διεθνείς τοκογλύφους. 182 . και από το κατά πόσο αυτή. Ακόμη και το δικαίωμα της απεργίας περιορί­ ζεται ασφυκτικά. θα εξαρτάται πια με βάση την πρόταση για τον Κανονισμό Μόντι II. Προκύπτει το ερώτημα: Αν βγούμε από το ευρώ και την Ε Ε και σταματήσουμε να πληρώνουμε το χρέος. ή με άλλα λόγια την κερδοφορία του μονοπωλιακού κεφαλαίου!29 Με αυτά τα δεδομένα γίνεται σαφές ότι η έξοδος από την Ε Ε . για να μην κατηγορηθώ ότι υπεκφεύγω την ερώτηση.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ των παραγωγικών δυνάμεων. πού θα βρεθούν οι πόροι για να εισάγουμε τα αναγκαία προϊόντα που δεν μπορεί να παραχθούν εδώ. . απαντώ πολύ σύντομα. από τα χέρια των εκμεταλ­ λευτών σε εκείνα των παραγωγών του. παρεμποδίζει την ελεύθερη λει­ τουργία της αγοράς. ραγδαία πισωδρόμηση. Παρόλο που η απάντηση σε αυτό το ερώτημα ξεφεύγει από τα πλαίσια αυτής της μελέτης.Από τις κοινωνικοποιήσεις που σημαίνουν επαναφορά του κλεμμένου πλούτου. κι ακόμη για να καλύψουμε τις λειτουργικές μας ανάγκες. πέραν των άλλων. . είναι αναγκαία όχι μόνο για την επίτευ­ ξη του πιο επίκαιρου από ποτέ στόχου της οικοδόμησης των Ενωμένων Σοσιαλιστικών Πολιτειών της Ευρώπης.Από την παύση των εκροών προς το αδηφάγο τραπεζι­ κό κεφάλαιο. σε συντονισμό με τους άλλους λαούς της Ευρώ­ πης. δηλαδή από την ίδια την παύση πληρωμών και τη δια­ γραφή του χρέους. μια και ο «καταχρηστικός» χαρακτή­ ρα μιας απεργίας. που και αυτοί δίχως καμιά εξαίρεση είναι θύματα της πολιτικής της Ε Ε . επιβάλλει.

θα έπρεπε προ πολλού να ανήκουν στον Ελληνικό λαό. . παιδεία κ.λπ. . με λεφτά του Δημο­ σίου. πολλές φο­ ρές με κραυγαλέα σκανδαλώδη τρόπο.Από την εξοικονόμηση που θα προκόψει από την απο­ δέσμευση μας από τους περιορισμούς στις εμπορικές μας συναλλαγές που μας επιβάλλει η ΕΕ. -Α πό τη μείωση των αλόγιστων και υπέρογκων στρα­ τιωτικών δαπανών. τα οποία δεν μπορεί παρά να περιέχει και στοιχεία σοσιαλισμού. όπως είναι για παράδειγμα: . . Αυτή η έξοδος θα πρέπει να συνδυαστεί με μέτρα που θα μπορούσε να υλοποιήσει μια αριστερή αντικαπιταλιστική κυβέρνηση. . θα πρέπει να επιδιωχθεί να αγκα­ 183 . όπως έγινε με την υποτιμημένη αγορά-δωρεά.η εθνικοποίηση των τραπεζών.Από τον εργατικό έλεγχο που σημαίνει φωτιά και τσε­ κούρι για τους καταχραστές.Από τον περιορισμό των εισαγωγών μέσω της παρα­ γωγικής ανασυγκρότησης της οικονομίας που μας κα­ τέστρεψε η ΕΕ.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ -Α πό τον δραστική φορολόγηση των κερδών του εναπομείναντος μεγάλου κεφαλαίου. Και αυτό σε συνδυα­ σμό με τον έλεγχο της κίνησης των κεφαλαίων και μια ελεγχόμενη διολίσθηση του νομίσματος . δίχως την οποία κάθε σχεδιοποιημένη ανάπτυξη είναι αδύνατη . οι οποίες έτσι κι αλλιώς με όσα έχουν αφαιμάξει από το Δημόσιο. πώληση της Αγροτικής.η εθνικοποίηση των στρατηγικών τομέων της οικονο­ μίας.Από τη λαϊκή αξιοποίηση της εκκλησιαστικής περιου­ σίας.μια γενικότερη πολιτική αποεμπορευματοποίησης και διεύρυνσης των δημοσίων υπηρεσιών που πέρα από υγεία.

σε τομείς όπως το περιβάλλον. όταν αυτοί προκύπτουν από το αυθόρμητο κίνημα να μην λοιδορούνται. δεν είναι δυνατόν να μην υπάρχει μια ορ­ γανωμένη παρέμβαση στις δυνάμεις καταστολής. Εκτός από τα παραπάνω μέτρα. και τούτο διότι δεν θα έχει ακόμη γκρεμιστεί. δεν εί­ ναι όμως αρκετά για να γίνει λόγος για σοσιαλισμό. 184 . και ένταξη των ανέργων στην παρα­ γωγή μια αναθεώρηση του Συντάγματος στην κατεύθυνση της ουσιαστικοποίησης της δημοκρατίας και της διεύ­ ρυνσης των ελευθεριών Όλα αυτά ναι μεν κινούνται σε μια σοσιαλιστική κατεύ­ θυνση και αυτό πρέπει να δηλώνεται ευθαρσώς.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΜΣ - - λιάζει σε ορισμένες περιπτώσεις ολόκληρη την ανθρω­ πότητα. Ακόμη. τσακιστεί η αστική κρατική μηχανή. όπως ο στρατός και η αστυνομία. τα τρόφιμα.30 αν και από αντίθετους δρόμους. είναι ακόμη ανα­ γκαίο να προωθηθούν νέοι θεσμοί εργατικής λαϊκής δια­ χείρισης και. η αιολική. την ενέργεια. η θαλάσσια που στον τόπο μας αφθονούν μια σχεδιοποιημένη παραγωγική ανασυγκρότηση άμεσα μέτρα ανακούφισης των εργαζομένων δραστική μείωση του χρόνου εργασίας και του απαιτούμενου χρόνου για συνταξιοδότηση. και δεν θα έχει αντικατασταθεί από την εργατική εξουσία. δίχως μείωση των απολαβών. το νερό. Οι εμπειρίες από την Ρώσικη επανάσταση. αν πράγματι θέλουμε να κάνουμε λόγο για επανάσταση. αλλά να αγκαλιάζονται και να συντονίζονται από το οργανωμένο. αποδεικνύουν τη σημασία αυτής της παρέμβασης. τις μεταφορές. τα φάρμακα δημόσια αξιοποίηση μορφών ενέργειας όπως η ηλιακή. αλλά και πιο πρόσφατα από την Βενε­ ζουέλα και την Χιλή.

στο βαθμό που γίνεται αποδεκτό ότι η κρίση δεν είναι μόνον ελληνική ούτε προϊόν κάποιας διεθνούς συνωμοσίας κατά της Ελλάδας. Επίσης σε κοινωνικό επίπεδο το σύγχρονο μέτωπο δεν θα είναι μόνον ή και κυρίως μέτωπο της βιομηχανι­ κής εργατικής τάξης με τη μικρή αγροτιά όπως εκείνο του Γκράμσι. στηριγμένη βεβαίως από ένα αντί­ στοιχο κοινωνικό συσχετισμό δυνάμεων. στο στρα­ τόπεδο των αναφανδόν υποστηρικτών του καπιταλισμού αν όχι σ’ εκείνο των πλέον ακραιφνών νεοφιλελεύθερων. η οποία όμως δεν μπορεί να έχει τα χαρακτηρι­ στικά που είχε η διττή εξουσία που στόχευε να ανατρέψει τον Τσάρο. Η μια είναι ότι ο άμεσος στόχος δεν μπορεί παρά όπως προείπαμε να είναι η ρήξη με τον καπιταλισμό με προοπτική την ανατροπή του. των μικρομεσαίων στρωμάτων της πόλης που τείνουν να προλεταριοποιηθούν ή και να περιθωριοποιηθούν. αλλά μέτωπο της ίδιας της διευρυμένης και διαστρωματοποιημένης σύγχρονης εργατικής τάξης. και αυτό από δυο σκοπιές. της νεολαίας και της προοδευτικής διανόησης και βεβαίως της μικρής και μεσαίας αγροτιάς. Ακόμη. και η δεύτερη ότι η προς τα δεξιά μετακίνηση της κλασικής σοσιαλδημοκρατίας την έχει μεταφέρει στο αντίπαλο στρατόπεδο. Ακόμη το Μέτωπο αυτό δεν μπορεί να έχει το χαρακτήρα του Ενιαίου Μετώπου της Διεθνούς και αργό­ τερα του Γκράμσι. αλλά όπως προαναφέρθηκε δομική κρίση του ίδιου του καπιταλιστικού συστή­ 185 .ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ Τέλος είναι αναγκαίο να υπάρχει ένας προγραμματι­ σμός για μια πιθανή υποχώρηση. μια μετωπική εξουσία. Από τη φύση του. αυτό το πρόγραμμα δεν μπορεί να υλοποιηθεί παρά μόνον από μια αντικαπιταλιστική μετω­ πική πολιτική εξουσία. ούτε εκείνα ενός πανδημοκρατικού Μετώπου σαν εκείνα που συγκροτήθηκαν για την αντιμετώπιση του φασισμού.

το μέτωπο κατά του ξε­ πουλήματος της δημόσιας περιουσίας. το μέτωπο της υπε­ ράσπισης των εργατικών καταχτήσεων ως προς τις εργα­ σιακές σχέσεις. το οποίο όμως προσδιορίζει μια αντίθεση όχι με τους άλλους λαούς και τον ιδιαίτερο πολιτισμικό τους πλούτο. εκείνο της υπεράσπισης των δημοκρατι­ . κάθε άλλο παρά θα πρέπει να αποκλείουν στο εσωτερικό τους την αντικαπιταλιστική ζύμωση. Και αυτού του τύπου οι συμμαχίες. τα μέτωπα κατά των χαρατσιών. Και στα πλαίσια τέτοιων συνεργασιών στόχος των αντικαπιταλιστικών δυνάμεων θα πρέπει να είναι και η κατάκτηση της ιδεολογικής ηγεμόνευσης απέναντι στους όποιους συμμάχους του. στο βαθμό που αυτές οι συνεργασίες διευκολύνουν και προωθούν την αντικαπιταλιστική προοπτική. αλλά με τα ιμπε­ ριαλιστικά κέντρα. το Μέτωπο δεν είναι δυνατόν να εκλάβει εθνικι­ στικά χαρακτηριστικά. το μέτωπο κατά των απολύσεων. Τέτοια επιμέρους μέτωπα μπορεί να είναι ανάμεσα στα άλλα. Συνεπώς το σύγχρονο Μέτωπο δεν μπορεί παρά να έχει αντικαπιταλιστικό-αντιιμπεριαλιστικό χαρακτήρα και να συγκροτείται από εκείνες τις πολιτικές δυνάμεις που στον ένα ή τον άλλο βαθμό κινούνται προς αυτήν την κατεύθυνση. Βεβαίως κάτι τέτοιο δε αποκλείει και συνεργασίες με ευρύτερες δυνάμεις για επιμέρους ζητήματα ή θεματι­ κές. Αντίθετα θα πρέπει να κινείται σ’ ένα πλαίσιο διεθνισμού και συντονισμού του αγώνα με όλους τους λαούς. Βεβαίως ο ίδιος ο αντιιμπεριαλιστικός του χαρακτήρας εμπεριέχει το λάίκό-πατριωτικό στοιχείο.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ ματος. το μέτωπο κατά των ιδιωτικοποιήσεων και της υπεράσπισης του δημόσιου χαρακτήρα το­ μέων όπως η υγεία ή η παιδεία.

Καρλ Μαρξ. Introduction Traduction Albert Baraquin. 5. 116. Εκδόσεις Μέλισσα. Ελληνική έκδοση Νησίδες. Αντόνιο Γκράμσι. ficrits politiques II. σελ. σελ. τόμος ΣΤ. Λόγος και Ιστορία στο Τέλος της Ουτοπίας. 440-441. ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ 1. 9. τόμος 17.. Γκράμσι. Ακαδημία Επιστημών της ΕΣΣΔ. σελ. σελ. Marx. 71. 11. 1980. 10. 8. 3. ό. σελ.π. 6. Εκδόσεις Ύψιλον. ό. 187 . μετάφραση Βασίλης Τομανάς. Η τελευταία λέξη της «ισκρικής» τακτικής.π. Παγκόσμια Ιστορία. 368. Ύψιλον σελ.. σελ. 11. 116 στο Antonio Gramsci Guerre de mouvement et guerre de position. Θεσσα­ λονίκη 2009.. Λένιν. 368. Στη Λεωφόρο. σελ. ό. 1960. 103.. ό. Σε αυτό το κεντρικό πολιτικό μέτωπο και αυτές τις επιμέρους συμμαχίες ο σύγχρονός ηγεμόνας-το κόμμα.. σελ. 13.. σελ. σελ. 7. 10-11. στο βαθμό που κακώς δεν παίρνει το ίδιο την πρωτο­ βουλία συγκρότησης τους. Χορκχάιμερ. Μαρκούζε. εκείνο της υπεράσπισης της ανεξαρτησίας από τα όποια ιμπεριαλιστικά κέντρα. Gramsci. iHitions Sociales. σελ. 81. 132. 26. Λένιν. ό. Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος. 1984. Άπαντα. Κ.π. Βλέπε Μαξ. 135. Υποσημείωση IV. Στο ίδιο τόμος Ζ. τ. ό. 4. Gli Inellettuali. Σοσιαλισμός και κουλτούρα. βιβλία.π. σελ. Φρίντριχ Ένγκελς. Άπαντα.. 209. Τετράδιο 11 & 12. Critique du droit politique hegelien.. Εξουσία και οικογένεια.π.π. στο Φιλοσοφία και Κοινωνική Κριτική.π. θα πρέπει τουλάχιστον να συμμετέχει ενεργά και να επιδιώκει να κατακτά την ηγεμονία.ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ κών δικαιωμάτων και ελευθεριών. 12. σελ. 44 στο Κρίστιν Μπύσι-Γκλύσμαν Ο Γκράμσι και το κράτος. 2.. ό. Antonio Gramsci.

π. 166-167.fr. ό. Λένιν. Λένιν. ό. 20. 26. τόμος 11. τόμος 41 ό. Άπα­ ντα.leparisien. σελ. ό. σελ. 103. Άπα­ ντα. τόμος 34.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ 14. τόμος 41. σελ. 6-7. 320. παιδική αρώστια του κομμουνισμού.π.π. Σοσιαλισμός και κουλτούρα. 23.01net. ό. ό..org. 368-369. σελ. σελ. 27.π. in http://rebelion. To III Συνέδριο της κομμουνιστικής Διεθνούς. Antonio Gramsci.. ηλεκτρονική έκδοση Εργατικός Αγώνας. 22.com και http://www. Πιο ειδικά για την Βενεζουέλα. 24. 199. 25. 16. Κράτος και Δίκαιο στη Β ε­ νεζουέλα του Ούγκο Τσάβες.π. 151-199. 390. Η καταστροφή που μας απειλεί και πως πρέπει να την κα­ ταπολεμήσουμε. Λένιν. Βλέπε Λένιν. Εκδόσεις Ξιφαράς. 188 .. Λένιν. τόμος 11. 69-70. 29. 30.π. Dieterich Η. Αριστερή πολιτική.. τόμος 20. Άπαντα..π. ό. τόμος 44. Άπαντα. 17.Αένιν. 28. Ο Αριστερισμός. Λένιν 0 Αριστερισμός. 59.. Άπαντα. Άπα­ ντα. Το δί­ λημμα της μπολιβαριανής δημοκρατίας.. ficrits politiques. Βλέπε ανάλογη τοποθέτηση του Λένιν στο Δύο τακτικές της σο­ σιαλδημοκρατίας στη δημοκρατική επανάσταση. σελ. Πρόλογος στη ρώσικη μετάφραση των γραμμάτων του Κ. II ό. σελ. 15. Μόνον εκτός Ε Ε στο «Π ριν» 27/5/20012. 17. El socialismo del siglo 2001. σελ.. 2012. ό. τόμος 14. Ο ρεφορμισμός στη ρώσικη σοσιαλδημοκρατία Άπα­ ντα. 326.π.. παιδική αρώστια του κομμουνισμού.. ό.. Βλέπε http://www. ό. Η τελευταία λέξη της «ισ κρικ ής»» τακτικής. 19. 18.π. Μαρξ. Αντόνιο Γκράμσι. Δυο τακτικές της σοσιαλδημοκρατίας στη δημοκρατική επανάσταση.. Άπαντα. Βλέπε σχετικά Δημήτρη Καλτσώνη. Πλάτωνος Πολιτεία 557d.π. Άπαντα.π. σελ. 2009. σελ. 21. βλέπε Δημήτρης Καλτσώνης. σελ. Λένιν. Η κυβέρνηση της «λαϊκής ενό­ τητας» στη Χιλή 1970-1973. σελ. Βλέπε Γιώργος Βασάλος.

όχι μόνο δεν ξόφλησε. ο γνωστός Γάλλος τηλεφιλόσοφος.ΕΠΙΛΟΓΟΣ Κ ΑΤ’ ΑΝΑΛΟΓΙΑ ΕΚΕΙΝΩΝ που έσπευσαν να κάνουν λόγο για τέλος της ιστορίας. Η γκραμσιανή πολιτική του πολέμου θέσεων επικαιροποιημένη με βάση τη σύγχρονη πραγματικότητα. είναι ίσως η μόνη που μπορεί να οδηγήσει στη λύ­ ση της αντίθεσης ανάμεσα στις αντικειμενικές δυνατό­ τητες της εποχής μας για πέρασμα της ανθρωπότητας στην περίοδο της χειραφέτησης και τη συνειδητοποίηση. Bernard Henri Levy. τα οποία εύκολα μπορεί να οδηγήσουν σε μια ρεφορμιστική ανά­ γνωση και εφαρμογή της. σ’ ένα άρθρο του το 1974. έσπευδε να δηλώσει ότι «ο Γκράμσι τελείωσε». τις αδυναμίες. αλλά είναι πιο επίκαιρη από ποτέ και τούτο.1 Η πραγματικότητα είναι ότι ο Γκράμσι και πιο ειδικά η περί πολέμου θέσεων στρατηγική του. τα κενά της. διεκδίκηση και υλοποίηση αυτής της δυνατότητας εκ μέ­ ρους της εργατικής τάξης και των συμμάχων της. πα­ ρά τις αντιφάσεις. σε αντίθεση από την μπερνσταϊκή τακτική «η κίνηση είναι . Αν όμως αυτή η στρατηγική ενταχθεί σε μια επανα­ στατική λογική και προσαρμοστεί στις σύγχρονες συν­ θήκες. ακραιφνής υποστηριχτής του κυρίαρχου συστήματος.

Ταυτόχρονα πλανώνται πλάνη οικτρά. του δογματικού σεχταρισμού. αποτελεί τη μεγαλύτερη ψευδαίσθηση. το άμεσο με το μα­ κροπρόθεσμο. κατορθώνουν μέσω της φαινομενικά αντισυστημικής. αν όχι δόλιο στο βαθμό που δεν αποτελεί μια πρόφα­ ση για μια προσχηματική άρνηση κάθε μετώπου. και όσοι περι­ μένουν τη σωτηρία από το αυθόρμητο κίνημα. και την τακτι­ κή του «όλα ή τίποτα». είναι εξίσου ουτοπι­ κό. και την απαλοιφή ακόμη και του συνθήματος του σοσιαλισμού. την αγωνία του κόσμου για τα άμεσα προβλήματά του και για το αύριο το δικό του και των παιδιών του. θεαματικής δρά­ σης τους να οικοδομούν μια ευρύτερη λαϊκή ηγεμονία. Το να περιμένει κάποιος τη σωτηρία από μια εκλογι­ κή νίκη και μάλιστα να ευελπιστεί ότι θα επιτευχθεί κα­ θησυχάζοντας τους πιο συντηρητικούς ψηφοφόρους του. είναι πολύ πιθανόν ένα τμήμα του να παρεκτραπεί προς την πλευρά φασιστικών δυνάμεων. πέρα του ότι κινδυνεύει να συνθλί­ βει. ακόμη και διαλόγου ανάμεσα στις αριστερές δυ­ νάμεις. με όρκους πίστης στην ΕΕ. 190 . και παραπέμποντας στου «Αγίου σοσιαλισμού». συνερ­ γασίας. οι οποίες εκμε­ ταλλευόμενες την αδράνεια της αριστεράς. και μέσα από μια δια­ δικασία ταξικών συμβιβασμών. Από την άλλη το να θεωρείται ότι μπορούμε να οδηγηθούμε στην επιτυχία. που ακολουθεί με διάφο­ ρες παραλλαγές το ρεφορμιστικό ρεύμα. συνδυάζοντας διαλεκτι­ κά την τακτική με την στρατηγική. που προφανώς κάπως όπως οι άλλες γιορτές θα έλθει και αυτή.ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΗΣ το παν και ο σκοπός τίποτα». αν όχι συνειδητή απάτη. Αυτό αν αφεθεί στην τύχη του. επειδή επιβεβαιώνονται οι καταστροφολογικές προβλέψεις μας. είναι η μόνη που τόσο θεωρητικά όσο και πολιτικά μπο­ ρεί να οδηγήσει σε μια διέξοδο.

ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ Απέναντι σε αυτές τις αδιέξοδες προοπτικές και βε­ βαίως την βαρβαρότητα στην οποία οδηγεί ο καπιταλι­ στικός μονόδρομος υπάρχει ο σύγχρονος πόλεμος θέ­ σεων. Η κατάσταση αναμονής έχει ξεπεράσει τα όριά της. πρελούντιο της βίαιης ανατροπή τους. Απέναντι στον άγριο πόλεμο που το κεφάλαιο κήρυ­ ξε στους λαούς για να αυξήσει τα κέρδη του. άλλος δρό­ μος δεν υπάρχει παρά ο οικονομικός. ας προχωρήσουν θαρραλέα και δίχως άλλες χρονοτριβές στην συγκρότηση αυτών των αναγκαίων για τον πόλεμο θέσεων μέσων. πόλεμος των λαών ενάντια στο κεφάλαιο και τους διεθνείς και ντόπιους πολιτικούς του εκπροσώπους. πολιτικός. ένας πόλεμος θέσεων. ξεκόβοντας οριστικά και αμετάκλητα με τη λογική της αυτοσυντήρησης των μικρόκοσμών τους. Le Quotidient de Paris. 5 Juillet 1974. Όλες λοιπόν οι δυνάμεις που κατανοούν αυτήν την αναγκαιότητα. ΠΑΡΑΠΟΜΠΗ 1. δίχως την ύπαρξη του σύγχρονου ηγεμόνα-κόμματος και τη δια­ μόρφωση ενός πολιτικού αγωνιστικού μετώπου με αντικαπιταλιστικό περιεχόμενο. 191 . ιδεολο­ γικός. Αυτός όμως δεν είναι δυνατόν να ξεκινήσει πόσω μάλλον να κερδηθεί από τις λαϊκές δυνάμεις.

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ TOY ΓΙΩΡΓΟΥ ΡΟΥΣΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΠΟΛΕΜΟΣ ΘΕΣΕΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΟΘΕΤΗΘΗΚΕ ΚΑΙ ΣΕΛ1Δ0Π01ΗΘΗΚΕ ΣΤΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΤΩΝ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΓΚΟΒΟΣΤΗ ΚΑΙ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ ΤΟ 2012. .

Οι ερευνητικές-συγγραφικές ανησυ­ χίες του.ι γεννήθηκε στην Κέρκυρα το 1948. Σύγχρονη Εποχή) • Κομμουνισμός τέλος ή αρχή της ιστο­ ρίας (Στάχυ) • Το κράτος: Από τον Μακιαβέλι στον Βέμπερ: Μια κριτική παρουσίαση των σημαντικότερων κλασικών θεωριών για το σύγχρονο κράτος (Γκοβόστης) . Είναι καθηγητής Πολιτικής Θεωρίας στο Γενικό Τμήμα Δικαίου του Παντείου Πανεπιστημίου. Έ χει δημοσιεύσει πολλά άρθρα και βι­ βλία. Είναι γνωστός αγωνιστής-διανοητής της κομμουνιστικής Αριστερός. Τα πιο σημαντικά από τα βιβλία του είναι: • Ο Λένιν για τη γραφειοκρατία (Σύγχρονη Εποχή) • Ασιατικός τρόπος παραγωγής και σο­ σιαλισμός: Κοινά σημεία και διαφορές (Κέντρο Μαρξιστικών Ερευνών. στρέφονται κυ­ ρίως σε ζητήματα που αφορούν στο κράτος και στην κοινωνική χειραφέτη­ ση. σι οποίες αντιμετωπίζονται από μαρξιστική σκοπιό.

Καρλ Μαρξ (Εισαγωγική μελέτη) (Γκοβόστης) • Μαρξ-Μπακούνιν: Για το Σοσιαλιστικό Κράτος (Γκοβόστης) .• Ο Λόγος στην Ουτοπία: Για μια αν­ θρωποκεντρική κοινωνία πέρα από το φαύλο κύκλο της αποξένωσης και της αστικής ηγεμονίας (Γκοβόστης) • Αρχαία Δημοκρατία για πάντα νέα: Ή η σύγχρονη δημοκρατία ως τερατογέ­ νεση της αρχαίας αθηναϊκής δημο­ κρατίας και της φιλοσοφικής κριτι­ κής της (Γκοβόστης) • Σύγχρονη Επαναστατική Διανόηση (Γκοβόστης) • Ο Μαρξ γεννήθηκε νωρίς (Γκοβόστης) • Για το Εβραϊκό Ζήτημα.

και προϋπόθεση για τη μετατροπή από κατάρα σε ευλογία της αποπομπής της ζωντανής εργασίας από την παραγωγή. παρά τις αντιφάσεις τις αδυναμίες.Λ Ι ί Γ Ν Λ Κ ' Ί ! >11 !ΙΝ Π Α Γ Κ Ο IVil/i ! ( Ι Ί > Ι ! Ι Ο Υ Κ Λ . και παρά τη μέχρι σήμερα ρεφορμιστική αξιοποίησή της αποτελεί ίσως την καλύτερη αφετηρία για να ξαναπιάσουμε το νήμα του επαναστατικού προβληματισμού όοον αφορά στις αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες και να ανιχνεύσουμε αυτόν τον δρόμο. . Αυτή αποτελεί τη μοναδική λύση διεξόδου από τη βαρβαρότητα. Σε αδιέξοδο οδηγεί. θεωρούμενου ως πρελούντιο της επανάστασης η σύγχρονη εργατική τάξη. Η στρατηγική του πολέμου θέσεων του Γκράμσι. επίσης. αντλώντας δύναμη και από τις μέχρι τώρα ήττες της και με κύρια όπλα το κόμμα της το λαϊκό μέτωπο. καλείται με την πάλη της να αξιοποιήσει τις αντι­ φατικές για την διαμόρφωση της λαϊκής συνείδησης συνέπειες της κρίσης με στόχο να αποσαρθρώσει την αστική ιδεολογική ηγεμόνευση και να οικοδομήσει τη δική της Με αυτόν τον τρόπο και σε συνδυασμό με τις πρόσφορες αντικειμενικές συνθήκες είναι δυνατόν το δίλημμα σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα να λυθεί υπέρ του πρώτου. στο αυθόρμητο λαϊκό κίνημα και μόνον. Ακολουθώντας τον Γκράμσι. Π Ι Ί Λ Λ Ι Σ Μ Ο Υ . ο σκοπός δεν είναι τίποτα». Με αυτά τα δεδομένα προκύπτει άμεσα η αναγκαιότητα να αναπτυχθεί ένας προβλη­ ματισμός σχετικά με τον δρόμο που θα μας οδηγήσει οτην αναγκαία για την ανατρο­ πή. η εναπόθεση των ελπίδων για ένα καλύτερο αύριο. τις μονόπλευρες εμ­ φάσεις της. του μεγάλου αυτού «θεωρητικού της επανάστασης στη Δύση». του υπαίτιου για την κρίση. καπιταλιστικού συστήματος. δηλαδή μιας στρατηγικής δίχως τακτική. επανάσταση. όσο και εκείνη του «όλα ή τίποτα». τόοο η αρχή «η κίνηση είναι το παν. δηλαδή ένας τακτικισμός δίχως στρατηγική. οδηγούν σε αδιέξοδο. τη δια­ μόρφωση νέων εργατικών θεσμών. κατά τη διάρκεια αυτού του πολέμου.