Prawo Rzymskie KuBiSHi tuning enjoy.

Prawo Rzymskie
Rozdział I:
Znaczenie nauki Prawa Rzymskiego Znaczenie terminu „Prawo Rzymskie” Włoski uczony Riccardo Orestano podaje znacze! "Prawa Rzymskiego#$ % Prawo &istoryczne Rzymu % 'radycja romanistyczna w &istorii (ormowania si)* prawodawstw opartyc& na prawie rzymskim % "Prawo powszec&ne# tj. system prawny stworzony w +redniowiecznej ,uropie na gruncie m.in. prawa rzymskiego % "Pandektystyka# traktowana jako wsp-łczesne prawo rzymskie % .auka prawa rzymskiego % "romanizm# % idea wykorzystywana raz jako potwierdzenie swoic& racji* /0o prawo rzymskie 0yło niema1 doskonałe2* a nieraz w zupełnie odwrotnym ce1u*

Rozdział II: Rzymskie definicje Prawa, systematyzacje prawa i poj ę cia prawne
Pojęcia wstępne
Jus, fas 3 prawo/+wieckie4ko+cie1ne2 Justitia 3 sprawied1iwo+5 Aequitas 3 słuszno+5 Jus naturale 3 Prawo natura1ne Jus gentium 3 Prawo narod-w Jus civile 3 Prawo o0ywate1i Negotaia stricti iuris % czynno+ci prawne wywodz6ce si) z poprawa cywi1nego

Elementy definicji prawa w tekstach jurystów rzymskich
Ulpian: Prawo$ "'ermin prawo wywodzi si) od sprawied1iwo+ci# Sprawied1iwo+5$ "sprawied1iwo+5 3 okre+1ona i stała wo1a rozdzie1ania ka7demu* to* co mu si) na1e7y#

Zasadami prawa s68 "7y5 sz1ac&etnie* innym nie szkodzi5* da5 ka7demu to* co mu si) na1e7y# .auka prawa$ "jest znajomo+ci6 spraw 0oskic& i 1udzkic&* wiedz6 o tym* co słuszne i nie słuszne# Celsus: „Prawo to sztuka stosowania tego* co do0re i słuszne”

Podziały prawa rzymskiego
1) Zasada terytorialności i personalności prawa % Zasada personalności – nie za1e7nie gdzie o0ywate1 pa!stwa*w kt-rym o0owi6zuje ta zasada si) znajduje zawsze pod1ega prawu swojego pa!stwa. % Zasada terytor alności ! o0ywate1 pa!stwa*w kt-rym o0owi6zuje ta zasada zawsze pod1ega prawu pa!stwa* w* kt-rym si) znajduje. ") #us ci$ile % Było prawem o0ywate1i rzymskic& nieza1e7nie czy dotyczyło zagadnie! prawa pu01icznego czy prywatnego* stopniowo jednak prawo to zacz)ło si) odnosi5 do prawa prywatnego/0yło to prawo 0ardzo (orma1ne i mocno zwi6zane z tradycj629zgromadzenia 1udowe %1eges i zgromadze! p1e0ejskic&: %) #us &entium % O0ejmowało uregu1owania prawne* kt-re wg Rzymian 0yły wsp-1ne d1a wszystkic& narod-w/prawo du7o 0ardziej e1astyczne od ;us ci<i1e2 pocz6tkowo słu7yło ty1ko do kontro1i o0rotu gospodarczego i oc&rony stosunk-w maj6tkowyc& mi)dzy peregrynami i mi)dzy peregrynami a rzymianami ') #us (onorarium % Prawo pretorskie* wydawane przez pretor-w d1a załatania 1uk prawnyc& )) #us $etus – #us no$um % =us <etus 3 prawo stare/pozostało+ci praw ius gentium* ius ci<i1e i ius &onorarium po nadaniu o0ywate1stwa wszystkim mieszka!com imperium2 % ;us no<um % prawa wprowadzane przez cesarzy.

#) Podzia* prawa na #us strictum i #us ae+uum % #us strictum – Prawo* w kt-rym 0ezwzg1)dnie musiała 0y5 przestrzegana przez s)dzi-w 1itera prawa/(ormułki procesowej otrzymanej przez s)dziego od pretora2. % #us ae+uum ! – Prawo* w kt-rym nie musiało 0y5 przestrzegane przez s)dzi-w po1ecenie pretor-w/(ormułki procesowej2* oraz wł6czenie do procesu czynnik-w poza prawnyc& o c&arakterze etycznym ##) Podzia* prawa na pu,liczne i prywatne % Prawo pu,liczne -#us pu,licum) – normy odnosz6ce si) do ustroju/organizacja i działa1no+5 pa!stwa$ zakres kompetencji* administracja porz6dek wewn)trzny i 0ezpiecze!stwo2 % Prawo prywatne -#us pri$atum) 3 to te* kt-re odnosi si) do interes-w poszczeg-1nyc& jednostek/stosunki mi)dzy oso0ami zar-wno rodzinne jak i maj6tkowe* własno+5 zo0owi6zania stanowisko prawne os-0 i dziedziczenie2. ###) .ctiones in rem oraz .ctiones in personam % .ctio in rem-erga omnes prawo skuteczne wo,ec wszystkic()/ – gdy pow-d zmierza do wykazania* 7e przysługuje mu prawo skuteczne wo0ec wszystkic& władania rzecz6 materia1n6/nie wa7ne* kto zawinił wa7ne* kto jest aktua1nie posiadaczem spornej rzeczy29własno+5 rzeczy* władza nad oso0ami wo1nymi np. "ojcowska#* zastaw: % .ctio in personam-inter partes) prawo skuteczne wo,ec określonyc( os0,)/ ! w przypadku nie wywi6zywania si) z umowy /dotyczyła +ci+1e okre+1onej oso0y2 >&roniła prawa podmiotowe o c&arakterze wzg1)dnym* okre+1ane mianem zo0owi6za!. Podstaw6 stosowania 0yło istnienie stosunku zo0owi6zaniowego* czy1i w)zła zo0owi6zaniowego ł6cz6cego dwie +ci+1e okre+1one oso0y 3 wierzycie1a i dłu7nika.

Rzymskie systematyzacje prawa prywatnego
Ustawa 1" 1a,lic 1.23#C4 1!%) Prawo procesowe ' i cz5ściowo )) wewn)trzna organizacja rodziny Rzymskiej )) Prawo spadkowe 6) Stosunki gospodarcze mi)dzy rodzinami Rzymskimi 7) Prawa s6siedzkie 8) Przest)pstwa naruszaj6ce interes o0ywate1a 9 – 1:) niekt-re normy prawa sakra1nego sakra1nego pu01icznego 11 – 1") r-7ne normy 4dykt pretorski ?. Zasady dotycz6ce zakresu działania pretora i post)powania przed jego urz)dem @. i A. Przypadki udzie1ania przez pretora oc&rony prawnej przez udzie1anie skargi pow-dztwa B. Sposo0y egzekwowania orzecze! s6dowyc& ;ystematyka naukowa 1< #dee Cycerona dotycz=ce sposo,u przedstawiania prawa Wg >ycerona prawo powinno 0y5 spisane* podzie1one na niewie1k6 1icz0) kategorii* kt-re nast)pnie powinny 0y da1ej dzie1one a7 do e1ement-w podstawowyc& łatwyc& do opisania i zde(iniowania. "< ;ystematyka instytuc i >aiusa Caius podzie1ił prawo na dotycz6ce$

% % %

Rzeczy/materia1ne9res corpora1es: i nie materia1ne9res incorpora1es:2 Os-0 Skarg/in rem in personem2

=FS/prawo2

P,RSO.GH,/oso0owe2

R,S/rzeczy2

G>'=O.,S/skarg2

H=B,R=

S,RI=

>orpora1es

=ncorpora1es

=n rem

=. P,RSO.,E

Działania prawne – pojęcie i klasyfikacja
Po 5cie Działanie prawne mog6 0y5 niezgodne z o0owi6zuj6cym prawem. Eog6 0y5 te7 zgodne z o0owi6zuj6cym prawem. .azywane s6 o0ecnie czynnościami prawnymi 1u0 aktami prawnymi. >zynno+5 prawn6 mo7na okre+1i5 jako o+wiadczenie wo1i zmierzaj6ce do wywołania okre+1onyc& skutk-w prawnyc& Czynności ?ormalne i nie ?ormalne % Czynności ?ormalne to takie* w kt-ryc& o+wiadczenie wo1i musiało 0y5 zło7one w +ci+1e okre+1onej (ormie. Fc&y0ienie tej (ormie powodowało niewa7no+5 czynno+ci. % Czynności nie?ormalne to takie* do kt-ryc& zawarcia 0yło wymagane porozumienie o0u stron. O+wiadczenie wo1i mogło 0y5 zło7one w dowo1nej (ormie. Czynności edno – i dwu –stronne % @ednostronne % c&arakteryzowały si) tym* 7e do dokonania danej czynno+ci wystarczy o+wiadczenie Wo1i ty1ko jednej strony/np. testament zawłaszczenie itp.2 % Awustronne ! wyma&a = zgodnego o+wiadczenia wo1i dw-c& stron /np. umowy2. Czynności mi5dzy By =cymi-inter $i$ios) i na wypadek śmierci-mortis causa) % #nter $i$os 3 wywołuj6 skutki za 7ycia o0u stron/kupno* sprzeda7 itp.2 % Cortis causa 3 wywołuj6 skutki dopiero z c&wi16 +mierci. Czynności rozporz=dza =ce i zo,owi=zu =ce % Rozporz=dza =ce – powoduj6 natyc&miastow6 zamian) maj6tku % Zo,owi=zu =ce – rodz6 zo0owi6zanie do dokonania w przyszło+ci czynno+ci rozporz6dzaj6cyc&. Czynności odp*atne i nieodp*atne % Ddp*atne – po1egaj6 na tym* 7e o0ie strony uzyskuj6 korzy+ci maj6tkowe. % Eieodp*atne – gdy ty1ko jedna ze stron uzyskuje korzy+ci maj6tkowe. Czynności przyczynowe i a,strakcy ne

% % Czynności ?induc arne %

Przyczynowe ! to takie* kt-ryc& wa7no+5 uza1e7niona jest od istnienia przyczyny ic& dokonania* czy1i ce1u gospodarczego c&ronionego przez prawo. .,strakcy ne – to takie* kt-re s6 wa7ne nieza1e7nie od istnienia causa % przyczyny Oparte na zau(aniu czynno+5 taka miała odpowiedni6 k1auzu1e np.* 7e o0darowana oso0a zac&owa si) w okre+1ony spos-0 w stosunku do na0ytej rzeczy* prawa czy oso0y.

Elementy czynno ci prawnej
4ssentialia ne&otii – istotne e1ementy tre+ci czynno+ci prawnej Eaturalia ne&otii – postanowienia słuszne i poprawne* wynikaj6ce z słusznego o0rotu prawnego .ccidentalia ne&otii – czynno+ci nietypowe* najcz)+ciej dodawane to$ warunek* termin i po1ecenie$ % Farunek % to zdarzenie przyszłe i niepewne od* kt-rego za1e7y skuteczno+5 czynno+ci prawnej/wa7na od samego pocz6tku* a1e jej skuteczno+5 jest ograniczona w czasie2 warunki dzie1imy na$ ?. Zawieszaj6ce i rozwi6zuj6ce % Z.F#4;Z.@GC4 ! ;kutki prawne powsta = dopiero po ziszczeniu si5 przysz*e&o niepewne&o zdarzenia % RDZF#GZU@GC4 – czynnośH prawna od razu skuteczna i usta e wraz z spe*nieniem warunku @. Potestatywne* kazua1ne i mieszane % PD14;1.1IFE4 3 kiedy spe*nienie warunku zaleBy od warunkowo uprawnione&o< % J.ZU.3E4 – kiedy spe*nienie warunku w o&0le nie zaleBy od warunkowo uprawnione&o< % C#4;Z.E4 – cz5ściowo zaleBne a cz5ściowo niezaleBne od woli warunkowo uprawnione&o A. dodatnie i ujemne % ADA.1E#4 3 pole&a = na zmianie stanu rzeczy % U@4CE4 – pole&a = na utrzymaniu stanu rzeczy % 1ermin ! zdarzenie przyszłe pewne od* kt-rego za1e7y skuteczno+5 czynno+ci prawnej % Z.F#4;Z.@GCI ! ;kutki prawne powsta = dopiero po ziszczeniu si5 przysz*e&o pewne&o zdarzenia % RDZF#GZU@GCI – czynnośH prawna od razu skuteczna i usta e wraz z spe*nieniem terminu % Polecenie – nakładał o0owi6zek/ty1ko mora1ny2 wykonania jakie+ czynno+ci

! wiadczenie woli
;ymulac a czynno+5 pozorowana gdy strony umawiaj6 si) mi)dzy so06* 7e czynno+5 nie 0)dzie miała skutk-w prawnyc& 1u0 wła+ciwyc& skutk-w prawnyc&. Reser$atio mentatialis jednostronna niezgodno+5 wo1i z o+wiadczeniem /czynno+5 wa7na2 4rror my1ne wyo0ra7enie o istniej6cej rzeczywisto+ci/czasami po dokładnym z0adaniu anu1owano czynno+ci2 4rror ?acti nieznajomo+5 oko1iczno+ci (aktycznyc&/czasami po dokładnym z0adaniu anu1owano czynno+ci2 Aaulus-podst5p) strona podst)pne zac&owanie (ałszywe intencje /nie anu1owano czynno+ci* prawo pretorskie dawało oc&ron) przed negatywnymi skutkami2 Cetys-&roK,a) 3 /nie anu1owano czynno+ci* prawo pretorskie dawało oc&ron) przed negatywnymi skutkami2

ularum) 3 Pierwsza z ustaw zajmuj6cyc& si) prawem prywatnym. Ustawa M## ta. Zwycza – Pocz6tkowo prawo rzymskie opierało si) na zwyczajac& wywodz6cyc& si) z tradycji* a nie na prawie stanowionym. Eog6 prowadzi5 do na0ycia praw. @. 3 @J P.lic -leN duodecim ta. .ustyniana = /@KB % L L2 'ródła Prawa w okresie w okresie archaicznym ?.e.n.n.2 Dkres klasyczny – od pocz6tku pryncypatu do cezara Diok1ecjana/@J p.e.n.2 Dkres przedklasyczny – od = wojny punickiej do ko!ca repu01iki /@ B p. 3e&es re&iae -ustawy kr0lewskie) 3 normy ogłaszane przez ko1ejnyc& władc-w Rzymu A. % Pytał zgromadzonyc& czy przyjmuj6 projekt % Cłosowanie pocz6tkowo jawne p-Nniej tajne % Przyj)ta ustawa wymagała pocz6tkowo zatwierdzenia przez senat . Powstała w 1atac& BL? 3 BLM p. 3 @KB n.e.e.e.a0ycia praw dzie1imy na$ % P#4RFD1E4 3 Cdy nie wywodzi si) ic& z praw poprzednika % PDCLDAE4 3 Cdy wywodzi si) ic& z praw poprzednika % Pod tytułem szczeg-1nym 3 jedno szczeg-1ne uprawnienie % Pod tytułem og-1nym 3 na0ywa si) og-ł praw i o0owi6zk-w G tak7e$ % 'rans1atywny% uprawnienia 0ez zmian % Konstytutywny% nowy zestaw praw &astępstwo Rozdział III: Ź r ó dła Prawa Periodyzacja Prawa Rzymskiego % % % % Dkres arc(aiczny – od zało7enia Rzymu do pierwszej wojny punickiej /@ B p.n."odyfikacja niewa#nej czynno ci prawnej >zynno+5 prawna powinna odpowiada5 stawianym jej wymog6 inaczej 0yła niewa7na. 3e&es i Ple.2 Dkres poklasyczny – od Diok1ecjana do .* kiedy to p1e0ejusze domaga1i si) spisania prawa zwyczajowego* zwyczajowego ce1u jego kody(ikacji i 7e0y 0yło ono znane. >zasami na wniosek stron mo7na 0yło udzie1i5 konwers i /poprawi5 czynno+5 przez zamian) na inn6 prawnie poprawn62 1u0 konwalidac i /niewa7na czynno+5 z c&wi16 +mierci darczy!cy na0ierała mocy) oraz rati&a0itio $kutki zdarze% prawnych Skutkiem zdarze! prawnyc&* a zwłaszcza czynno+ci prawnyc& jest powstanie* zmiana 1u0 zga+ni)cie stosunku prawnego.e. B.n.iscita 3 zgromadzenia 1udowe Procedura$ % Fprawniony urz)dnik/konsu1* try0un* dyktator2 wyst)pował z wnioskiem o uc&wa1enie ustawy.

Lex posterior $erogat priori – ustawa p&'nie(s!a uc)"la wc!eśnie(s!*+ Lex retro non agit – ustawa nie $!ia.yli prawnikami/ wi5c w tworzeniu edykt0w opierali si5 na radac( i wskaz0wkac( os0.ej uc&wa1enia % Rogatio – wła+ciwy tekst % Sanctio –sankcja w przypadku jej nie przestrzegania .&ere 3 udzie1anie pomocy stronom w tocz6cym si) procesie. W momencie wy0oru ogłasza1i sw-j program* czy1i zapowiada1i jak 0)d6 korzysta5 ze swojej władzy9mie1i oni swoist6 władze wykonawcz6:.iscita – uc&wały p1e0su 'ródła prawa w okresie przedklasycznym W okresie prawa przedk1asycznego Nr-dłami prawa nada1 0yły$ a2 zwycza 02 le&es i zr-wnane urz)dnik-w nimi p1e0iscyty . Prawo Pretorskie mogło pełni5 (unkcje$ % Fspoma&aH ! -ad u$are) rea1izacje przepis-w % Uzupe*niaH ! -supplere) % PoprawiaH ! -corri&ere) niesłuszne według pretora normy Wpływ juryst-w na rozw-j i doskona1enie prawa Pretorzy nie zawsze .a wstec!+ Consilia ple.anctio ze wz&l5du na kary ustawy dzieli*y si5 na: % Lex perfecta – nieważnoś c!"nności % Lex minus quam perfecta – #ar" !a $o#onanie c!"nności % Lex imperfecta – %e! #ar" 3eN #ulia Papia – wsp-1na nazwa dw-c& ustaw uc&wa1onyc& w r-7nym okresie dotycz6cyc& tej samej kwestii* kt-re w zwi6zku z tym si) poł6czyły. . % Respondere 3 udzie1anie porad prawnyc& . .dykty urz)dnik-w Magistratus – urz)dnicy Edicta – edykty Pretorzy ! 0y1i to urz)dnicy sprawuj6cy jurysdykcje/władzeO2* mie1i prawo wydawania edykt-w/nakaz-w2.ie&*yc( w prawie< Prawnicy okresu repu01iki zajmowa1i si)$ % Ca$ere % układanie (ormu1arzy akt-w prawnyc& % .s – zjazdy p1e0ejuszy Ple.'ekst ustaw$ % Praescripto – zawierała imi) wnioskodawcy* date zgromadzenia i inne dane dot.

enatus cosulta 3 pocz6tkowo ro1e zgromadze! 1udowyc& przej6ł senat. % No e!!ae "ostheodosianae # konstytucje wydane w 1atac& BAK % B K @.iory konstytuc i cesarskic( 3 pod koniec === wieku n./Prawo SS2 % Codex Hermogenianus – uzupełnienie do poprzedniego z roku @RL. C. Hecz senat* mimo pocz6tkowego wzrostu znaczenia /jego uc&wały uzyskały moc ustawy2 te7 stopniowo tracił na znaczeniu. Podr)cznik miał B ksi)gi$ % # ksi5&a – Prawo dotycz6ce os-0 % ## i ### ksi5&a ! Prawo dotycz6ce rzeczy % #O ksi5&a ! Prawo dotycz6ce pow-dztw 'ródła prawa w okresie poklasycznym ?. . W p-Nniejszy okresie senat uc&wa1ał wszystko to* co cesarz im dał* a jeszcze p-Nniej uc&wały cesarskie nie pod1egały głosowaniu.y uporz=dkowania $us % w okresie pok1asycznym opinie wszystkic& juryst-w k1asycznyc& uwa7ano za o0owi6zuj6ce s)dzi-w* a nie ty1ko tyc& co mie1i ius respon$en$i. %< Uporz=dkowanie edykt0w 3 na po1ecenie cesarza Hadriana* Sa1<ius =u1ianus skody(ikował edykty pretorskie* edy1a kuru1nego oraz namiestnik-w. . Pierwsze z.aj0ardziej znana jest konstytuc a rawePska /o0owi6zuj6ce s6 ty1ko pisma L juryst-w k1asycznyc&$ Caiusa* Papinaiana* Pau1usa* F1piana* Eodestyna2.1I – wskaz-wki d1a urz)dnik-w/uprawnienia2 A4JR41I – rozstrzygni)cia spraw spornyc&/wyroki2 R4. powstały dwa prywatne z0iory konstytucji czy1i kodeksy$ % Codex Gregorianus – z0i-r konstytucji carskic& od cesarza Hadriana do @RA r.e.a pocz6tku pryncypatu istniały dwie szkoły prawa zało7one przez Marcus’a Antistius’a Labeo /p-Nniej zwana Proku1ia!sk62 i Gaius’a Ateius’a Capito /p-Nniej zwana Sa0inia!sk62. 6< #nstytuc e >aiusa 3 Podr)cznik do nauki prawa napisany przez jednego z najwy0itniejszyc& prawnik-w tamtyc& czas-w Caiusa.'ródła prawa w okresie klasycznym 1< Zaprzestanie uc(walania le&es "< .ajwy0itniejsi prawnicy$ >e1sus* =u1ianus* Pomponius* Caius* Papinianus* Pau1usa* F1pian* Eodestinus. konstytucje cesarskie*/czy1i og-ł uprawnie! prawodawczyc& cesarza2 % % % % 4AIJ1I – postanowienia prywatno%pu01iczne i kwestie administracyjne. Draz p0Knie sze: % Codex Theodosianus – powstał w BAK z inicjatywy cesarza 'eodezjusza == i zawierał konstytucje/gł-wnie prawo pu01iczne2 od A?@ 0ył to z0i-r o(icja1ny i p-Nniejsze konstytucje 0yły do niego dołanczane.zko*y prawa i na wy. >z)sto zdarzało si) wi)c* 7e strony dawały s)dziom opinie r-7nyc& prawnik-w 0)d6ce z so06 sprzeczne wła+nie temu miały zapo0iec ustawy o cytowaniu. . Pr0.EA.JRIP1I – pisemna odpowiedN cesarza na zapytania prawne )< Prawotw0rcza dzia*alnośH prawnik0w % Jus respondenci – wy0itni prawnicy otrzyma1i od władcy prawo udzie1ania wi676cyc& d1a s6du % .itnie si uryści – . Pretor /tw-rca i wykonawca prawa2 PQPretor/wykonawca2 '< Jonstytuc e cesarskie -constitutiones2 3 w miejsce z1ikwidowanyc& zjazd-w i edykt-w powstał tzw.

y po manie przez korsarzy . .1. (cho!ia (inaitica 3 (ragment komentarza zawieraj6cy kr-tkie o0ja+nienia do dzieła F1piana Li%ri a$ Sa%inom Rozdział IV: Prawo dotycz ą ce os ó b Prawo dotycz(ce osó) w systematyce *aiusa Podział instytucji Caiusa opiera si) na wyodr)0nieniu trzec& podstawowyc& grup zagadnie!: os0.* z0i-r opinii prawnyc& oparty na Pauli Sententiae i wy0ranyc& konstytucjac& z kodeks-w gregoria!skic&. Leges (aecu!ares 3 ksi)ga syryjsko%rzymska* z I w.C@.E#4 E#4FD3# . E#4FD3E#JRF W prawie prywatnym niewo1nik nie miał 7adnyc& praw/nie m-gł posiada5 maj6tku2.I1U.y kody?ikac i Leges i $us %ragmenta &aticana 3 koniec =I w.* zawierała (ragmentu -us i leges Consu!atio eteris cuiusdam iurisconsu!ti 3 I w.1QPE4 W pa!stwie rzymskim tak jak w innyc& krajac& staro7ytnyc& poło7enie prawne oso0y za1e7ało od tego czy 0yła wo1na czy nie PDF. "ecu!im – maj6tek powierzany przez pan-w niewo1nikom do swo0odnego zarz6dzania/1ecz 0ył to nada1 maj6tek wła+cicie1a2 $nstrumen)um oca!e – inna nazwa niewo1nika P narz)dzie m-wi6ce. Eimo* 7e wła+cicie1a dawa1i czasami niewo1nikom swo0od) w o0rocie peculium* to nigdy nie odpowiada1i za zadłu7enia w wyniku działa1no+ci niewo1nika* mog1i czerpa5 ty1ko korzy+ci PQ* 7e niewo1nicy mog1i kupi5 rzecz a1e nie mog1i za ni6 zapłaci5 0o wi6zało si) to z ograniczeniem maj6tku wła+cicie1a PQ nikt nie c&ciał zawiera5 z nimi um-w.># F. % Actio tributoria 3 w przypadku* gdy pecu1io 0yło przeznaczone na ce1e &and1owe* dzie1ił pecu1io mi)dzy wierzycie1i wprost proporcjona1nie do ic& wierzyte1no+ci. PR. zawierała wyj6tki z pism Papiniana* F1epiana i Pau1usa oraz konstytucje cesarskie /gł-wnie Diok1ecjana2 Co!!atio !egum Mosaicarum et 'omanarum 3 por-wnawcze zestawienie przepis-w prawa Eoj7eszowego i rzymskic& zasad prawnyc&.kazany na doBywotni= prace w kopalni % Dso.1) ") %) ') )) %< Upadek urysprudenc i i kultury prawne '< Przed ustyniaPskie pr0.-personae)/ rzeczy-res)* i skar& – pow0dztw -actiones)< +olni i niewolnicy UF.iewo1nikiem /servus2 mo7na 0yło zosta5 na skutek$ % Urodzenia si5 w niewoli % Pokonani wro&owie % Eiewyp*acalny d*uBnik % .FE. ') wad) zacz)ło ogranicza5 prawo pretorskie. Pretor udziela* skar&i-np< roszczeP w*aścicielowi zap*at5) przeciw w*aścicielowi niewolnika: -str<7") % Actio de pecu!io – odpowiadał za zo0owi6zania do wysoko+ci pecu1ium* m-gł jednak najpierw potr6ci5 swoje wierzyte1no+ci.

Dzieci z takic& zwi6zk-w 0yły własno+ci6 pana matki.iście< W +wiet1e prawa rzymskiego niewo1nicy nie mo&li . o i1e w ci6gu 1at dostarczył statkiem o okre+1onej pojemno+ci z0o7e z . Wła+cicie1 miał nad niewo1nikiem prawo Bycia i śmierci-ius itae ac necis)< Sormalne i nie?ormalne sposo. sesterc-w2 na wy0udowanie domu w Rzymie I. W o0u przypadkac& niewo1nik stawał si) wo1ny z c&wi16 kiedy zacz6ł działa5 testament i patronem stawał si) zmarły.yH w zwi=zku ma*BePskim* a ic& zwi6zki contu%ernium nie rodziły skutk-w prawnyc&.PQ W takim przypadku wła+cicie1 a10o sam ponosił konsekwencje /musiał zapłaci5 okre+1on6 sum) pieni)dzy2 a10o oddawał niewo1nika. .y wyzwolenia niewolnik0w -str<7') Sytuacja prawna os-0 wyzwo1onyc& 0yła r-7na w za1e7no+ci od r-7nyc& kwestii /czy urodzi1i si) wo1ni* czy od urodzenia 0y1i niewo1nikami2. .ie mog1i sporz6dza5 testamentu ani na0ywa5 niczego na podstawie testamentu. Actio de in rem erso – je+1i w wyniku zawartej przez niewo1nika czynno+ci powi)kszy si) maj6tek wła+cicie1a* odpowiadał on do wysoko+ci przysporzenia.ie mog1i sporz6dza5 testamentu ani na0ywa5 niczego z testamentu. Prowadził przez A 1ata młyn w Rzymie mie16cy okre+1on6 1icz0) z0o7a  "eregrini deditctii 3 oso0y* kt-re przed wyzwo1eniem 0yły kr)powane wi)zami w ce1u ukarania 1u0 kt-rym wypa1ano pi)tno czy do+wiadczono torturami oraz ci kt-rzy wa1czy1i na arenie.% % % % Actio *uo iussu – w przypadku* gdy niewo1nik działał na po1ecenie panajego wła+cicie1 odpowiadał na wysoko+5 całej kwoty. o i1e po+wiecił połowe swego maj6tku /1icz6cego co najmniej @MM ty+.li%eri/  FyzwolePcy 3 niewo1nicy otrzymuj6cy wo1no+5  Po wyzwoleniu stawali si5:  o0ywate1ami rzymskimi . Hatyn m-gł zosta5 o0ywate1em rzymskim je+1i wykonał procedur)$ =. . DdpowiedzialnośH noksalna -str< 7%) – pod67ała za sprawc6 czynu* czy1i odpowiedzia1no+5 wła+cicie1a niewo1nika 91u0 Pater familias: za de1ikty /przest)pstwa prawa cywi1nego2 niewo1nik-w /1u0 os-0 a1ieni iuris2.giptu do Rzymu =I. Wła+cicie1 m-gł te7 po1eci5 wyzwo1enie własnego* 06dN cudzego/w takim przypadku na1e7ało go najpierw . Za 7ycia 0y1i uwa7ani za oso0y wo1ne a1e po +mierci ic& maj6tek przypadał 0yłym wła+cicie1om.Latini/% od Lex -unia wyzwo1e!cy nie(orma1ni 1u0 wyzwo1e!cy nie maj6cy jeszcze AM 1at stawa1i si) Hatynami junia!skimi. od0y5 sze+cio1etni6 słu70) wojskow6 /p-Nniej A2 w stra7y miejskiej w Rzymie ===.igdy nie mog1i si) sta5 o0ywate1ami rzymskimi* nie mog1i prze0ywa5 w Rzymie 1u0 o0r)0ie setnego kamienia mi1owego inaczej znowu stawa1i si) niewo1nikami. po+1u0ił o0ywate1k) rzymsk6 1u0 1atynk) i ma z ni6 jednoroczne dziecko9w przypadku je+1i on nie zd67y to o o0ywate1stwo mo7e stara5 si) jego 7ona: otrzymywał wraz z rodzin6 status cives romanis+ ==. Sormalne sposo. Odpowiedzia1no+5 noksa1na 0yła Actio -n rem /O2 Za przest5pstwa prawa pu.ci es 'omani/ 3 je+1i niewo1nik został wyzwo1ony przez o0ywate1a rzymskiego za pomoc6 jednego z uznawanyc& przez ius civile sposo0-w$ manumissio testamento* censu 1u0 indicta+  Hatynami . Actio exercitoria – za zo0owi6zania niewo1nika 0)d6cego kapitanem statku odpowiadał wła+cicie1 Actio institoria – tak samo jak powy7ej ty1ko niewo1nik kierownik przedsi)0iorstwa.liczne&o niewolnik odpowiada* oso.y wyzwolenia niewolnik0w:  Manumissio testamento – wyzwo1enie niewo1nika w testamencie* poprzez u7ycie odpowiednic& sł-w/0anumissio testamentaria $irecta2* 1u0 poprzez ustanowienie go spadko0ierc6. Podział os-0 wyzwo1onyc&$  Folnourodzeni 3 ci co urodzi1i si) wo1ni .

 Manumissio in ecc!esia 1 /okres pok1asyczny2wyzwo1enie dokonane w ko+cie1e wo0ec 0iskupa i gminy.W>G  0roni5 wyzwo1e!ca w s6dzie*  Patron miał prawo odwołania wyzwo1enia kiedy niewo1nik okazywał jawn6 niewdzi)czno+5 Dso. 'y1ko wyzwo1e! (orma1nyc&: • .ia Caninia 3 /odnosiła si) do wyzwo1e! w testamencie2 ograniczała 1icz0) wyzwo1onyc& niewo1nik-w w za1e7no+ci od stanu posiadania wła+cicie1a. ?MM ty+ sesters-w: jak jego dzieci* 1u0 w przypadku kiedy wyzwo1eniec miał A dzieci nie dziedziczył PG'RO. .FD P. Dzi)ki czemu otrzymywa1i status Latini -uniani2 za 7ycia 0y1i uwa7ani za oso0y wo1ne 1ecz po +mierci ic& maj6tek przec&odził na rzecz 0yłego pana. na wyzwo1e!cac& ci67yło PR. Bez ograniczenia mo7na 0yło tyko wyzwo1i5 dw-c& niewo1nik-w* po czym ty1ko ułamkow6 cz)+5 og-łu* g-rna granic6 0yło stu. E=GT OBOW=UZ. Lex Ae!ia (entia 3 niewo1nik nie m-gł mie5 mniej ni7 AM 1at 1u0 kiedy wyzwa1aj6cy miał mniej ni7 @M 1at/je+1i jeden z nic& miał mniej to trze0a 0yło powoła5 specja1ne consilium i poda5 specja1ne przyczyny wyzwo1enia29dot. munera/ 9do* kt-ryc& zo0owi6zywał si) jeszcze przed wyzwo1eniem:* • kiedy patron nie miał na własne utrzymanie musiał mu pomaga5/ • nie m-gł pozywa5 patrona do s6du 0ez zgody pretora* • Patron dziedziczył tez po 0ogatym wyzwo1e!cu 9pow.iewo1nik m-gł si) jednak zgłosi5 z pro+06 o oc&ron) do pretora /w razie kon(1iktu z 0yłym panem jego wo1no+5 za1e7ała od do0rej wo1i pretora2* nazywano ic& te7 wyzwo1e!cami pretorskimi. • Lex %u.> WVZWOH. Ustawodawstwo .K WOB.ytuac a prawna wyzwolePc0w Poza ograniczeniami w prawie pu01icznym oraz zakazowi zawierania zwi6zk-w mał7e!skic& z oso0ami na1e76cymi do stanu senatorskiego.1U: Patron ! 0yła to oso0a wyzwa1aj6ca wo0ec kt-rej niewo1nik miał o0owi6zki$ • Fsługi .y in mancipio i stany podo. Były to oso0y wo1ne a1e przez swego zwierzc&nika (ami1ijnego odsprzedane w ce1u uzyskania korzy+ci maj6tkowyc&.odkupi52 niewo1nika spadko0iercy 1u0 zapiso0iorcy/0anumissio testamentaria in$irecta2  Manumissio censu – podczas spis-w o0ywate1i rzymskic& wła+cicie1 prosił cenzora o wpisanie imienia niewo1nik do spisu o0ywate1i.u&usta dotycz=ce os0. Pocz6tkowo m-gł 0y5 on przywr-cony do stanu niewo1i /vin$icato in servitutem 2. Eie?ormalne metody wyzwolenia niewolnik0w  w gronie przyjaci-ł /inter amicos2  przez napisanie 1istu /per epistu!am2  podczas 0iesiadnej uczty zasadzał go mi)dzy go+5mi /per mensam2 W takim przypadku wła+cicie1 dawał niewo1nikowi ty1ko praktyczn6 a nie (aktyczn6 wo1no+5.ne "ersonae in mancipio 3 oso0y 0)d6ce pod władz6 pater familias w wyniku mancypacji. /raz na pi)5 1at 0ył spis2  Manumissio indicta – pozorowany proces o to* 7e niewo1nik nie jest wo1ny* o0ro!ca wo1no+ci stwierdzał* 7e oskar7ony jest wo1ny a wła+cicie1 nie wnosił sprzeciwu.$ona.1RDE. Sytuacja podo0na 0yła u$ .

ui iuris 3 oso0y niepod1egaj6ce niczyjej władzy w rodzinie .lieni iuris 3 oso0y pod1egaj6ce władzy pater (ami1ias Pater ?amilias 3 oso0a stoj6ca na cze1e rodziny rzymskiej/m-gł nim 0y5 ty1ko m)7czyzna o0ywate1 rzymski2 Canus 3 władza rodzicie1ska Pater (ami1ias nad rodzin6 Pater potestas 3 Władza nad dzie5mi Canus % władza nad 7on6 Aominica potestas 3 władza nad niewo1nikami Personae in mancipio 3 oso0y wo1ne* sprzedane nacze1nikowi rodzinny przez innego pater familias PokrewiePstwo .O0ywate1e .3ives Romanis .W drodze nadania /na zgromadzeniu 1udowym nadawano o0ywate1stwo całym grupom narodowym2 .ywatelom rzymskim przys*u&iwa*y: .ywatelstwo rzymski na. przez emancipatio tako oso0a nie pod1egała ju7 prawu spadkowemu 9pocz6tkowo: . Podzia* ludności: .Yorma1nie wyzwo1ony niewo1nik ..Fprawnienia po1ityczne .urodzenie /matka musiała 0y5 rzymiank6 1u0 mał7e!stwo gdzie jedna oso0a 0yła rzymianinem2 .adział grunt-w ...Latini /nieco inne prawa ko1oni+ci zakładaj6cy ko1onie na prawie 1aty!skim* Latini coloniari i od czas-w Gugusta Latini -uniani 9wyzwo1e!cy:2 .Za 0o&aterskie czyny Lex $u!ia et "!auta "apiria 3 pierwsze masowe nadanie o0ywate1stwa rzymskiego wszystkim o0ywate1om =ta1ii Constituto Anatominia 3 nadanie o0ywate1stwa rzymskiego wszystkim mieszka!com -mperium Romanum przez >esarza Karaka11) w @?@ r.&nacy ne – pokrewie!stwo po1egaj6ce no pod1eganiu władzy wsp-1nego przodka Oso06 sui iuris mo7na 0yło zosta5 w spos-0$ . n.Peregrini .Fprawnienia w zakresie rzymskiego prawa prywatnego D.ywa*o si5 przez: .Eaturalny 3 w wyniku +mierci pater familias ./?X2 Addictus 3 dłu7nik oddany wierzycie1owi na mocy per manus iniectionem* a7 do odpracowania zas6dzonej kwoty /@X2 'edemptus ab hostibus 3 człowiek wykupiony z cudzej niewo1i a7 do uiszczenia kwoty wykupu /AX2 Liber homo bona %ide ser ines 3 oso0a wo1na kt-ra słu7yła jako niewo1nik na własna zgod) /BX2 "o!onus % oso0a wo1na przywi6zana do ziemi* kt-rej nie wo1no 0yło jej opuszcza5 !)ywatele rzymscy – nieo)ywatele 1ylko o.iewo1nicy !so)y sui iuris i alieni iuris . e.ztuczny 3 np.

ja* ojciec *dziadek* pradziadek itd.li+ua – pokrewie!stwo w 1ini 0ocznej 3 wsp-1ny przodek P krewni zst5pni-descendenci2 .2 Pkrewni wst5pni-ascendenci) 3inea trans$era $el o.Pokrewie%stwo kognacyjne PokrewiePstwo ko&nacy ne 3 pokrewie!stwo krwi 3inea recta 3 spokrewnienie w 1inii prostej /np.topieP pokrewiePstwa T i1e urodze! taki stopie! Powinowactwo – stosunek powstały w wyniku mał7e!stwa .

2 "iae causae -economus 3 zarz6dca maj6tkiem (undacji Rozdział V: Rodzina &aręczyny(ponsa!ia – zar)czyny Zar)czyny 0yło to uroczyste przyrzeczenie zawarcia mał7e!stwa w przyszło+ci. posiadało zdo1no+5 prawn6 . Curator entris – kurator* kt-ry miał 0roni5 praw dziecka /nienarodzone dziecko uwa7ało si) za narodzone je+1i c&odziło o jego korzy+ci2 Captis deminutio 3utrata status /powodowała utarte zdo1no+ci prawnej2 Captis deminutio maxima 3 najwi)ksze uszczup1enie praw jednostki P kiedy tracił o0ywate1stwo i wo1no+5 np. W okresie k1asycznym zadatek . Były one zawierane w (ormie kontraktu słownego przez ojc-w os-0 zar)czaj6cyc& si) 1u0 przez samyc& zar)czaj6cyc& si) o i1e 0y1i sui iuris /w przypadku nie dotrzymania mo7na 0yło si) u0iega5 o odszkodowanie2. prawna ZdolnośH prawna 3 sytuacja kiedy kto+ mo7e 0y5 podmiotem w sprawie.  O podo0nej sytuacji maj6tkowej.ertatis .Samiliae Cia* on wolny o. W prawie prywatnym zdo1no+5 prawn6 otrzymywało si) z c&wi16 +mierci pater familias /je+1i ojciec umarł przed urodzeniem dziecka* dziecko otrzymywało zdo1no+5 prawn6 w c&wi1i urodzenia2 1u0 w przypadku kiedy dziecko wywodziło z nieprawego ło7a z c&wi16 urodzenia.3i. W prawie rzymskim podmiotowo+5 w prawie pu01icznym mie1i wszyscy pełno1etni o0ywate1e.ywatel/ nie zaleBa*a ani od wieku ani od p*ci< . P-Nniej 0yło te7 nie(orma1ne nudus consensus 3 ic& zerwanie nie powodowało 7adnyc& konsekwencji. Posiadanie zdolności prawne zaleBa*o od trzec( rzeczy-status): .ictio !egis corne!iae /o0ywate1a rzymskiego kt-ry tra(ił do niewo1i uwarzono za zmarłego2 !so)y prawne Dso. Były to zwi6zki os-0$  Wykonuj6cyc& wsp-1ny zaw-d.ienarodzone dziecko/nasciturus2 miało prawo spadkowe o i1e urodziło si) 7ywe według proku1ian-w musiało krzykn65* Sa0inianom wystarczył jakiko1wiek znak 7ycia.Ci$itatis . P-Nniej oso0ami prawnymi 0yły te7$  Cminy  Stowarzyszenia/w okresie pryncypatu2zakładane za zgod6 senatu.  Zwi6zane ku1tem re1igijnym Do zało7enia stowarzyszenia prawo wymagało co najmniej trzec& os-0     %iscus % maj6tek pa!stwowy zostawiony do dyspozycji cesarza Areanium % maj6tek pa!stwowy na1e76cy do narodu =nstytucje ko+cie1ne /okres c&rze+cija!stwa2 Yundacje do0roczynne/I%I= w.a Prawna 3 grupa os-0 posiadaj6ca podmiotowo+5 prawn6 Pa!stwo jako z0iorowo+5 wszystkic& o0ywate1i posiadało maj6tek i mogło nim zarz6dza5 tzn.&dolno . popadni)cie w niewo1) /taki o0ywate1 miał ius post!imini /prawo powrotu2 i .

$tosunki oso)iste i maj(tkowe między mał#onkami . .a skutek +mierci 1u0 utraty o0ywate1stwa Con entio in manum Fe ście Bony do rodziny a&nacy ne m5Ba: • Con. W takim przypadku 7ona dziedziczyła po m)7u tak jak jego dzieci.repudium2 w przypadku kiedy 7ona weszła pod władze m)7a conventio in manum m-gł tego dokona5 ty1ko m67  .iste . Eał7e!stwo przestawało istnie5 gdy$  Doc&odziło do zgodnego porozumienia do rozwi6zania -di ortium)  B6dN gdy jedno z mał7onk-w wyra7ało wo1) zerwania zwi6zku .ustum matrimonium Ae?inic e ma*BePstwa $ustum matrimonium – mał7e!stwo Ca*BePstwo to zwi6zek mi)dzy m)7czyzn6 i ko0iet6 stanowi6cy wsp-1not) całego 7ycia zar-wno według prawa 0oskiego jak i 1udzkiego Zawarcie ma*BePstwa Prawo nie regu1owało sposo0u zawierania mał7e!stwa /czynno+5 prywatna i nie(orma1na2 Warunki zawarcia mał7e!stwa$ . • 0sus – roczne nieprzerwane prze0ywanie w domu m)7a Co/mptio .arreatio – w o0ecno+ci kapłan-w i ?M +wiadk-w* przez o(iarowanie jowiszowi c&1e0a orkiszowego /ty1ko patrycjusze2 • Co/mptio – przez emancypacje w o0ecno+ci L +wiadk-w i 1i0erpensa za pomoc6 sym0o1icznej zapłaty d1a pater familias 1u0 7ony je+1i 0yła sui iuris.ectio marita!is 3 wo1a pozostawania w zwi6zku mał7e!skim  P-Nniej zakaz zawierania mał7e!stw mi)dzy r-7nowiercami Rozwi=zanie ma*BePstwa Eał7e!stwo istniało tak długo p-ki istniało A.ectio marita!is – trwała zgoda o0u stron na pozostanie w zwi6zku mał7e!skim .W przypadku os-0 alieni iuris potrze0na 0yła te7 zgoda zwierzc&nik-w (ami1ijnyc& Fymo&i #ustum matrimonium Eał7e!stwo 0yło uwa7ane za wa7ne według Prawa cywi1nego kiedy spełniało warunki$  Conubium – Eo71iwo+5 zawarcia mał7e!stwa uznanego w prawie rzymskim /posiadanie o0ywate1stwa* 1u0 zgody ius conu0ium P nieo0ywate1e2/p1e0ejusze nie mie1i conu0ium patrycjusze Z== ta01ic2/0rak conu0ium mi)dzy krewnymi w 1inii prostej zawsze w 0ocznej do B stopnia2  Fiek c&łopcy ?B 1at* dziewczyny 1at ?@  A.A.zar)czynowy/archa sponsa!icia2* je+1i zerwał młody tracił zadatek je+1i narzeczona* zwracała go poczw-rnie* a p-Nniej potr-jnie.iduicae causa – sztuczne wej+cie pod władze m)7a 7e0y poz0y5 si) niewygodnego tutora.tosunki oso.ectio marita!is.

[ona nie dziedziczyła w swojej starej rodzinie agnacyjnej ty1ko w nowej* a cały maj6tek na1e7ał do m)7a. W przypadku kiedy 0yło 3onventio in manum 0yła wsp-1nota maj6tkowa. Uona uzyskiwa*a: • 'ytuł mater familias • Dzie1iła status społeczny m)7a /)onor matrimoni2 Cia*a o. Posa& ustanawiano w ?ormie: -str< 97)  1otis datio – przeniesienie własno+ci  1otis dictio – jednostronne przyrzeczenie posagu  1otis promissio – przyrzeczenie posagu w (ormie stypu1acji Zwrot posa&u • • dos recepticia % Zo0owi6zanie m)7a do zwrotu całego posagu w drodze stypu1acji PQ pretor dawał actio ex stipulatu+ Actio rei uxoriae – s#arga pr!eciw m4żowi o zwrot majtku po potr6ceniu cz)+ci na wyc&owanie dzieci /retentionis 3 nie wi)cej ni7 połowa posagu2 i niekoniecznie od razu.tosunki ma =tkowe W przypadku kiedy mał7e!stwo nie 0yło 3onventio in manum 0yła rozdzie1no+5 maj6tkowa. 1onatio ante nuptis 3 darowizny przed mał7e!skie 1onatio propter nuptis – darowizny podczas mał7e!stwa /ty1ko prawo justy!a!skie2 /stawodawstwo mał#e%ski 0ugusta • Lex $u!ia de adu!teriis coercendis – 5wprowadzało# przest)pstwo 6+ adu!torium – stosune# ! !am4żn* #o%iet* 7+ stuprum – stosune# ! w$ow* lu% pann* jako przest)pstwo prawa pu01icznego pod kar6$ ?. 1os ad enticia – inna oso0a np. Posa& % 1os • • 1os pro.ie miał prawa 7ycia i +mierci • W 3onventio in manum sprawował na 7on6 władze s6dow6 /tzw. Aonatio ante nuptis Zakaz darowizn mi)dzy mał7onkami.owi=zki i powinności • Zamieszkiwa5 z m)7em • Wyc&owywa5 dzieci zgodnie ze wskaz-wkami m)7a • Doc&owywa5 mu wierno+ci /cudzoł-stwo P a$ulterium 2 nawet +mier52 Uprawnienia m5Ba w stosunku do Bony • . E67 0ył zo0owi6zany zwr-ci5 w trzec& rocznyc& ratac& rzeczy zamienne inne od razu.ectcia – posag od ojca 1u0 dziadka 7ony. 7ona* jej dłu7nik itp.'e erentia – o%owi6zek wzajemnego szacunku P zakaz wnoszenia przeciw so0ie skarg in(amuj6cyc&. =udicium domesticumP s6d domowy2 • Reszta podo0nie jak w władzy nad dzie5mi . /w przypadku ojca maj6cego władze rodzicie1sk6 nad c-rk62 nawet +mierci c-rki i cudzoło7nika .

Gdoptowany nie wc&odził pod jego władze rodzicie1sk6* a1e otrzymywał prawo do poza testamentowego dziedziczenia. Adrogatio – taka oso0a musiała 0y5 sui iuris* traciła podmiotowo+5 prawn6* wszystkie oso0y 0)d6ce pod jej władz6 rodzicie1sk6 wraz z nim przec&odziły do nowej rodziny agnacyjnej. . Wprowadzono te7 zakaz wyc&odzenia za m67 mi)dzy senatorami i ic& potomstwem i wyzwo1e!cami oraz mi)dzy wo1nourodzonymi a ko0ietami o nagannej reputacji /aktorki* str)czycie1ki cudzoło7nice2 1onku)inat Concubinatus 3 konku0inat 3 stałe po7ycie mi)dzy ko0iet6 i m)7czyzna mi)dzy* kt-rymi nie istniało conu%ium 1u0 Afectio maritalis. .0 P!2E$20$ +ej cie pod patria potestas Urodzenie z #ustum matrimonium Ojciec na0ywał patria potestas nad dzieckiem ty1ko je+1i 0yło ono zrodzone z iustum matrimonium jego 1u0 jego syna o i1e ten pozostawał pod jego władz6. Gdoptowany zrywał wsze1kie stosunki A$rogatio z dotyc&czasow6 rodzin6. Konsekwencjami 0yły$ .ienie: adoptio i adro&atio .• • • @. W przypadku +mierci jednej ze stron m)7czyNni musie1i natyc&miast si) o7eni5* ko0ietom zostawiano pewien okres /vacatio2 przypadku niedotrzymania warunk-w kar6 0yło poz0awienie praw dziedziczenia /cae%lis2 Lex "apia "oppaea – o0owi6zek posiadania dzieci* w przypadku nieposiadania dzieci kar6 w przypadku +mierci wsp-łmał7onka 0yło otrzymanie ty1ko połowy przysporzenia /or%i2. /w przypadku m)7a2 +mierci cudzoło7nika A. 'akie przysposo0ienie od0ywało si) ty1ko przy udzia1e zgromadzenia 1udowego. Domniemania$ .Adoptio minus p!ena 3 adoptuj6cy 0ył oso0a "o0c6#.Dzieci nie 0yły pod władz6 rodzicie1sk6 Po7ycie m)7czyzny i ko0iety z kt-ryc& c&o50y jedno 0yło niewo1nikiem nazywano contu%erium P02R.Ojcem dziecka jest m67 matki Przysposo.Eo71iwo+5 o0darowywania si) . Przez pozorny proces windykacyjny /podo0nie jak w manussimo vin$icta2.Dziecko musiało si) urodzi5 nie wcze+niej ni7 w ?K@ dniu mał7e!stwa i nie p-Nniej ni7 w AMM dniu po jego rozwi6zaniu . Lex $u!ia de maritandis ordinibus – nakładała na m)7czyzn w wieku @L 3 M i ko0iety @M 3 LM o0owi6zek pozostawania w zwi6zku mał7e!skim. po M dniac& mog1i wnie+5 skarg) 9proces karnym accusatio iure extreani: przy strupum od razu wszczynano proces karny/accusatio iure pu%lico2* kar6 0yło wygnanie na wysp) i kon(iskata cz)+ci maj6tku.Brak dziedziczenia dzieci w przypadku 0raku testamentu . W prawie justy!a!skim dokonał si) podział na$ . P-Nniej w drodze reskryptu. Oso0y maj6ce wi)cej ni7 jedno dziecko otrzymywały przywi1ej ius trium li%eroum PQ ko0ieta uzyskiwała pełn6 zdo1no+5 czynno+ci prawnyc&8 m)7czyNni mog1i si) uc&y1i5 od piastowania tute1i i kurate1i.doptio – adoptowa5 mo7na 0yło ty1ko oso0) alieni iuris.Adoptio p!ena 3 kiedy adoptuj6cym 0ył krewny wst)pny adoptowanego.

Dzieci nie mogły mie5 maj6tku* a1e ojciec m-gł im wydzie1i5 pecu1ium.8mancipatio 3 A razy sprzedany syn* ? raz c-rka i wnuki PQ po trzeciej sprzeda7y zau(ana oso0a odsprzedawała dziecko ojcu /za pomoc6 emancypacji* 1u0 wyzwa1ał go za pomoc6 manumissio2 a ten go wyzwa1ał otrzymuj6c prawo patronatu. Wsze1ki darowizny spadko0rania nie wc&odziły do maj6tku ojca. Pecu1ium castrense tj. W razie +mierci syna i 0raku testamentu ojciec dziedziczył cało+5.E)7czyNni zajmuj6cy k1uczowe miejsca w pa!stwie . P-Nniej powstało Pecu1ium ]uasi castrense tj.e #o%iet" . naj01i7szyc& krewnyc&2* kt-re musiało zaapro0owa5 wyrok Eo7no+5 porzucenia 1u0 sprzeda7y dziecka O0owi6zek utrzymania dzieci O0owi6zek wyc&owania dzieci zgodnie z do0rymi o0yczajami /%oni mores2 Wykształcenie zgodne z jego poc&odzeniem* stanem maj6tkowym* zasadami mora1nymi i prawnymi     +yj cie spod patria potestas Sposo0y wyj+cia spod patria potestas$ Eaturalne: .>-rki kiedy zostawały westa1kami . Ponosił te7 odpowiedzia1no+5 naska1n6. 9ilius familias – ograniczona zdo1no+5 prawna dotyczyła swo0odnego zarz6dzania Pecu1ium castrense i Pecu1ium ]uasi castrense Powołanie opiekuna W przypadku* gdy oso0a sui iuris nie 0yła w stanie sama pokierowa5 swymi czynami wyznaczano jej opiekuna 1u0 kuratora. Tute!a – opieka dzie1iła si) na$  Tute!a impuberum – niedojrzałe ko0iety i m)7czyNni  Tute!a mu!ierum – $o(r!a. -u$icium $omesticum /tj.W zawieszeniu gdy ojciec dostawał si) do niewo1i . 'ak6 sam6 jak w przypadku niewo1nika/m-gł go wyda59no\ae datio:1u0 zapłaci5 zas6dzon6 sum)2. P-Nniej ty1ko to co syn dostał od ojca na1e7ało do zarz6dzania przez ojca. $ytuacja prawna osó) )ęd(cych pod patria potestas Pocz6tkowo 0yła 0ardzo podo0na do sytuacji niewo1nik-w.Cdy ojciec tracił o0ywate1stwo . Za zadłu7enia kontraktowe odpowiadał tak samo jak w przypadku niewo1nika./prawnienia i o)owi(zki wynikaj(ce z patria potestas D ciec mia*:  Prawo 7ycia i +mierci nad dzie5mi  zakazano za0ija5 dzieci przed A rokiem 7ycia  m-gł za0i5 ka1ekiego noworodka /powinien je najpierw pokaza5 s6siadom2  kiedy c&ciał za0i5 starsze dziecko* powinien przeprowadzi5 +1edztwo w o0ecno+ci tzw. maj6tek kt-ry posiadał w zwi6zku z piastowaniem (unkcji pa!stwowyc&. maj6tek na0yty podczas słu70y wojskowej/jego prywatna własno+5* kt-r6 m-gł zarz6dza52.Po +mierci ojca . . Syn miał te7 tzw.ztuczne: .P-Nniej w prawie pok1asycznym mo7na 0yło dokona5 emancipatio poprzez reskrypt cesarski* w tym przypadku nie dziedziczył.

Do oc&rony interes-w dziecka pocz)tego .Pupi1 osi6gał pełno1etnio+5 W przypadku niewła+ciwej opieki tutora nad pupi1em m-gł on 0y5 poci6gni)ty do odpowiedzia1no+ci np. Opieka gasła* gdy$ . W p-Nniejszym okresie pretor m-gł nawet zmusi5 tutora na wyra7enie zgody /interpositio autortatis tutoris2 1uratela Cdy na1e7ało zad0a5 nie o oso0) 1ecz o maj6tek* prawo rzymskie posługiwało si) instytucj6 kuratora.Do strze7enia nieo0j)tej masy spadkowej ."uberes minores iginti *uin*ue amnis – oso0y dorosłe kt-re nie uko!czyły @L 1at . W p-Nniejszym okresie pretor wyznaczał kuratora w zwi6zku z konkretnymi sprawami$ . na mocy$ .giptu* otrzymywała przywi1ej ius trium !iberorum* kt-ry pozwa1ał jej poz0y5 si) tutora.Accusatio suspecti tutoris 3 tj. .Powołanie opiekuna mogło nast6pi5 w testamencie /tute!a testamentaria2* 1u0 na mocy ustawy Z== ta01ic naj01i7si krewni agnacyjni /tute!a !egitimia28 1u0 pretor /namiestnik na prowincji* a p-Nniej pretor tutelaris2 kiedy 0rakowało krewnyc& /tute!a dati a2 2utela impu)erum Tutor impuberis 3 zarz6dzał maj6tkiem pupi1a i uczył go jak prowadzi5 sprawy maj6tkowe* w wieku J 1at pupi1 uzyskiwał prawo do podejmowania czynno+ci przysparzaj6cyc& w przypadku czynno+ci rozporz6dzaj6cyc& i zarz6dzaj6cyc& potrze0ował zgody tutora /interpositio auctoritatis2.Actio tute!ae – w kt-rej zar-wno pupi1 jak i 'utor doc&odzi1i swyc& praw 2utela mulierum Dojrzała ko0ieta 0)d6ca pod opiek6 tutora* sama zarz6dzała swym maj6tkiem a zgody tutora /interpositio auctoritatis tutoris2 potrze0owała ty1ko w najwa7niejszyc& sprawac&$ wyzwo1enie niewo1nika* testament* emancypacja zaci6gni)cie zo0owi6zania o wie1kiej wadze. W okresie ustawy Z== ta01ic pre(ekt* a p-Nniej r-wnie7 pre(ekt Rzymu i namiestnik prowincji przeprowadza1i post)powanie .a pocz6tku o podj)ciu krok-w w ce1u powstania kurate1i decydowała rada rodziny. .Cura prodigi – nad marnotrawcami .Do załatwiania spraw os-0 nie o0ecnyc& .Do pomocy starcom . /ko0ieta * kt-ra urodziła troje 9wyzwo1enia czworo: dzieci* p-Nniej tak7e ko0ieta* kt-ra dostarczyła statek do przewozu z0o7a z . W przeciwie!stwie do opiekuna* kurator 0ył traktowany jako zast)pca a minor m-gł go poci6gn65 do odpowiedzia1no+ci za pomoc6$ actio negotiorum gestoru. P-Nniej opiek6 kuratora 0yły o0ejmowane$ . skargi popu1arnej miała ona za zadanie odsun65 nieuczciwego tutora testamentowego testamentowego na nieuczciwego tutora +ci6gało in(amie.curator minorum % minor m-gł poprosi5 o udzie1enie mu kuratora do pomocy przy zawieraniu czynno+ci prawnyc&.2.Actio rationibus distrahendis – wytyczał pupi1 po doj+ciu do dojrzało+ci przeciw opiekunowi ustawowemu* kt-ry rozmy+1nie sprzeniewie7ył jego maj6tek* otrzymywał podw-jn6 warto+5 sprzeniewierzonego maj6tku.Cura . .uriosi – nad c&orymi psyc&icznie .ajstarsz6 (orm6 kurate1i 0yły$ . Kuratorami pocz6tkowo 0y1i naj01i7si krewni agnacyjni p-Nniej kognacyjni.'utor 1u0 pupi1 umierał /captis $eminutio2 .cognitio/ zako!czone dekretem poz0awiaj6cym c&orego czy marnotrawc) zarz6du maj6tkiem i wyznacza1i mu kuratora.Do pomocy ułomnym i c&orym .

&dolno .antes % Dzieci do J roku 7ycia 0yły poz0awione zdo1no+ci do czynno+ci prawnyc& poza dro0nymi aktami 7ycia codziennego  $mpuberes % oso0y w wieku J%?B /c&łopcy2 J%?@ dziewcz)ta miały prawo do czynno+ci przysparzaj6cyc&* oraz za zgod6 tutora rozporz6dzaj6cyc& i zarz6dzaj6cyc&. wełna na owcy %ructus separati – rzeczy oddzie1one od rzeczy macierzystej %ructus ci i!es – doc&ody uzyskiwane z rzeczy w drodze czynno+ci prawnej* np. $n.  'es extra patrimonium – rzeczy znajduj6ce si) poza maj6tkiem wła+cicie1a. 'es corpora!es – 'es incorpora!es  . Rozdział VI Rzeczy i ich podziały Po#ytki 3fructus4 %ructus – 0yły to rzeczy oddzie1one od jakie+ innej rzeczy w drodze norma1nej eksp1oatacji gospodarczej i stanowi6ce przyc&-d z tej rzeczy Rzymianie okre+1a1i jako po7ytki /owoce2 natura1ne . czynsz z tytułu najmu Podziały rzeczy 3str5 6674  'es in patrimonio – 'es extra patrimonium  'es in patrimonio – rzeczy znajduj6ce si) w maj6tku wła+cicie1a. do czynno ci prawnychZdolnośH do czynności prawnyc( – zdo1no+5 do samodzie1nego składania i przyjmowania o+wiadcze! wo1i wywołuj6cyc& skutki prawne* 0yła czym+ zupełnie odr)0nym od zdo1no+ci prawnej.inter$ictio %onorum/ od0ierał marnotrawcy pocz6tkowo w og-1e mo7no+5 zarz6du maj6tkiem* w p-Nniejszym za+ czasie ograniczał jego zdo1no+5 do czynno+ci prawnyc&. D&raniczenie zdolności prawnyc( ze wz&l5du na:  Fiek  $n. W przypadku czynności kule =ce przysparzaj6cej i rozporz6dzaj6cej jednocze+nie* na kt-r6 tutor nie wyraził zgody* czynno+5 ta 0yła wa7na ty1ko w aspekcie przysporzenia* mogła si) sta5 w pełni skuteczna po osi6gni)ciu przez pupi1a pełno1etnio+ci i jej zatwierdzeniu /nast)powało wtedy rati&i0itio2  "uberes % E)7czyNni powy7ej ?B roku 7ycia pełnia zdo1no+5 do czynno+ci prawnyc&* 1ecz do @L roku posiada1i kuratoraP doradc)4zast)pc)  . Oso0a dotkni)ta in(ami6 nie mogła 0y5 +wiadkiem przy czynno+ciac& uroczystyc&* nie mogła wyst)powa5 w imieniu innyc& ani ustanawia5 zast)pc-w.amia 3 utrata czci o0ywate1skiej. ?@ 0ył ty1ko (unkcj6 sym0o1iczn6 patrz tute1a mu1ierum naci+nij prawym przyciskiem myszy i otw-rz &iperł6cze  Carnotrawstwo -prodigus) pretor pocz6tkowo za pomoc6 . Eogła powsta5 0ezpo+rednio na skutek popełnienia czynu &anie0nego 1u0 w spos-0 po+redni na skutek wyroku w procesie karnym 1u0 cywi1nym.tan umys*owy oso0y c&ore psyc&icznie traciły czasowo zdo1no+5 do czynno+ci prawnyc&* 1ecz podczas "prze0łysk-w#* kiedy oso0a uznawana 0yła za zdrow6 odzyskiwała t6 zdo1no+5.  P*eH – ko0iety powy7ej 1at J 0yły pod opiek6 tutora* 1ecz pow.fructus naturales/ %ructus natura!es – po7ytki /owoce2 natura1ne %ructus pendentes – owoce stanowi6ce cz)+5 rzeczy* np.

Przy przeniesieniu własno+ci res mancipi na1e7ało dokona5 (orma1nyc& akt-w mancipatio 1u0 in iure cessio* za+ własno+5 res nec mancipi mo7na 0yło przenie+5 za pomoc6 nie(orma1nej tra$itio. 0udynek* w-z2  Rzeczy z. . Rzeczy zuBywalne – rzeczy niezuBywalne  Rzeczy zuBywalne – to takie kt-ryc& norma1ne u7ywanie prowadzi do ic& zu7ycia /np.iorowe  Rzeczy po edyncze – stanowiły cało+5 tak pod wzg1)dem (izycznym jak i prawnym/0e1ka* niewo1nik2  Rzeczy z*oBone – to rzeczy na* kt-re składa si) ki1ka pojedynczyc& e1ement-w* poł6czonyc& ze so06 w spos-0 trwały tak* 7e stanowi6 cało+5 tak pod wzg1)dem ekonomicznym jak i prawnym/np.res inmobi!es) Rzeczy oznaczone co od &atunku -negus) – rzeczy oznaczone&o co do toBsamości -species)  Oznaczone co do gatunku 3 0yły rzeczami zamiennymi/to co mo7na zwa7y5* po1iczy5* zmierzy52* nie posiadaj6cymi 7adnyc& szczeg-1nyc& cec& wyr-7niaj6cyc& je od reszty  Oznaczone co do to7samo+ci 3 inaczej niezamienne* 0yły to rzeczy wyr-7niaj6ce si) jakimi+ szczeg-1nymi cec&ami. F*asnośH kwirytarna – przysługiwała ty1ko o0ywate1om rzymskim.res mobi!es) – nieruchomo2ci . Dotyczyła ona tak res mancipi jak i nec mancipi.iorowe – rzeczy (izycznie samodzie1nyc& istniej6cyc& jako cało+5 ty1ko w sensie prawno% ekonomicznym/0i01ioteka* stado zwierz6t2    Rozdział VII: Władanie rzeczami +łasno .  'es corpora!es /rzeczy materia1ne2 – rzeczy* kt-re mo7na pozna5 za pomoc6 dotyku /niewo1nik* sza(a* złoto2 'es incorpora!es /rzeczy niemateria1ne2 – rzeczy* kt-ryc& nie mo7na dotkn65 /spadko0ranie* u7ytkowanie* zo0owi6zania2    'es mancipi – res nec mancipi  'es manipi – rzeczy wymagaj6ce mancypacji  'es nec mancipi – rzeczy nie wymagaj6ce emancypacji 'uchomo2ci . wino o1iwa2  Rzeczy niepodzielne ! to takie* kt-ryc& nie mo7na podzie1i5 na cz)+ci 0ez zmiany ic& wła+ciwo+ci i warto+ci /np.7ywno+5* pieni6dze2  Rzeczy niezuBywalne – to takie* kt-re nie u1egaj6 zu7yciu na skutek ic& norma1nego u7ycia Rzeczy podzielne – Rzeczy niepodzielne  Rzeczy podzielne – to takie* kt-re mo7na podzie1i5 na cz)+ci 0ez zmiany ic& wła+ciwo+ci i warto+ci /np. 'y1ko wła+cicie1om kwirytarnym przysługiwała oc&rona według prawa cywi1nego$ rei vin$icatio i actio negatoria+ . o0raz* rzeN0a* ko!* owca2 Rzeczy po edyncze – rzeczy z*oBone – rzeczy z. 3władztwo prawne4 1ominium V proprietas – Własno+5 'em meam esse ex iure 3uiritium aio – rzecz jest moja według prawa kwiyt-w Erus V dominus V proprietarius – Wła+cicie1 "!ena in re potestas – pełne władztwo nad rzecz6 Rodzaje własno ci ?.

Eieruc(omości w Prowinc ac( – na1e7ały 06dN do cesarza* 06dN do 1udu rzymskiego.onitarna – powstawała w wyniku nie(orma1nego przekazania res mancipi /np. Communio pro indi iso –/wsp-łwłasno+5 w cz)+ciac& idea1nyc&2 wsp-łwłasno+5 kiedy ka7dy z wsp-łwła+cicie1i miał sw-j udział w cz)+ci ułamkowej. 1up!ex dominium podw-jna własno+5. /do @?@r. Yaktycznie jednak na1e7ały do os-0 prywatnyc&. Posiadanie -possessio) – własno+5 (aktyczn6 Przesłanki posiadania$  Corpore possidere – trzymanie rzeczy swoic& r)kac&  Animus rem sibi habendi – wo1a zac&owania rzeczy d1a sie0ie  4onae . F*asnośH pere&ryn0w 3 W +wiet1e ius civile nie mog1i 0y5 posiadaczami* a ic& "własno+5# 0yła c&roniona przez pretora 1u0 namiestnika prowincji.ezwz&l5dne – wył6czenie ingerencji innyc& os-0* nikomu nie wo1no wkracza5 w s(er) uprawnie! wła+cicie1a +spółwłasno . Prawo . /Karaka11a22 /prawnienia wła ciciela i ich ograniczenia 3str5 6894 UprawnieniaW  $us possidendi 3 prawo posiadania  $us utendi – u7ywania  $us abutendi 3 zu7ycie rzeczy  $us . Przed zasiedzeniem istniała tzw. przez traditio2 na0ywcy* wed1e prawa wła+cicie1em nada1 0ył z0ywca* na0ywca miał ty1ko rzecz w swoim maj6tku* rzecz taka stawała si) własno+ci6 na0ywcy dopiero w drodze zasiedzenia /Actio Pu%liciana 3 oc&rona pretorska własno+ci 0onitarnej przed wła+cicie1em2. Posiadaniem i jego rodzaje 3władztwo faktyczne4 str56:. F*asnośH .idei – posiadanie w do0rej wierze Aetenc a – corpus /posiadanie rzeczy2 0ez animus /wo1a posiadania rzeczy2 Posiadanie wadliwe 3 posiadanie na0yte od przeciwnika potajemnie* sił6* 1u0 prekayjnie <a)ycie własno ci 3str56::4 Ea. B. Powstawała na skutek dziedziczenia* z tytułu sp-łki* zmieszania rzeczy jednorodnyc&.@.rutendi – po0ierania po7ytk-w  $us disponendi – rozporz6dzania rzecz6 D&raniczenia:  Ograniczenia pu01iczne  Sanitarne  Budow1ane  Komunikacyjne  Gdministracyjne  Ograniczenia o0yczajowe /zanied0ywanie uprawy ro1i2  Ograniczenia wynikaj6ce z prawa s6siedzkiego  >i)7ary pu01iczne  Prawa na rzeczy cudzej Prawo elastyczne – po odpadni)ciu jakiego+ ograniczenia prawo własno+ci wracało do swyc& pierwotnyc&* nieograniczonyc& rozmiar-w.ycie pierwotne i poc(odne . A. =c& władztwo* c&o5 dziedziczne* z0ywa1ne* 0ezwzg1)dne nie 0yło okre+1ane w Nr-dłac& jako ic& własno+5.

ustyniana2   0sucapio pro herede – miała zmusi5 )ere$es extranei do szy0kiego wypowiedzenia si) czy przyjmuj6 maj6tek spadkowy.ides – do0ra wiara /przy rozpocz)ciu zasiedzenia2 "ossessio – oznaczało* 7e do zasiedzenia prowadziło ty1ko władanie rzecz6 z wo16 zatrzymania jej d1a sie0ie* sprawowane w spos-0 nie przerwany. Eancypacja wyszła z u7ycia w okresie prawa pok1asycznego.inducia cum creditore contracta2* 06dN w ce1u przec&owania 1u0 u7yczenia rzeczy /.  (peci.iducia cum amico contracta2. W razie z1ania pieni)dzy wła+cicie1em stawał si) posiadacz. /Do .  Tempus – odpowiedni czas zasiedzenia  -ccupatio -zaw*aszczenie) – na0ycie rzeczy niczyjej /zawładni)cie dzikimi zwierz)tami* złowienie ry0y* zawładni)cie rzeczami wyrzuconymi przez morze* mienie na1e76ce do nieprzyjacie1a znajduj6ce si) na terytorium rzymskim w c&wi1i wy0uc&u wojny* rzeczy +wiadomie porzucone przez wła+cicie1a2  Accessio -po*=czenie) – do poł6czenia za1iczano$-nieruc(omośH z nieruc(omości=)/ przymu1isko/rzeka osadzaj6ca piasek2* oderwanie kawałka gruntu* koryto wysc&ni)tej rzeki* starorzecze* wyspa na rzece8 a tak7e -ruc(omośH z nieruc(omości=) -super.icatio -przetworzenie)      .  $n iure cesssio – pozorny proces windykacyjny  Traditio – przeniesienie prawa własno+ci % /res nec manicpi2 nie(orma1ne wr)czenie rzeczy z r)ki do r)ki.icies so!o cedit 3 rzecz trwa1e zwi6zana z gruntem jest własno+ci6 wła+cicie1a gruntu2$ postawienie domu* zasadzenie drzewa* zasianie /Ruc(omości z ruc(omości=) po poł6czeniu rzecz stawała si) własno+ci6 wła+cicie1a rzeczy gł-wnej.a. W kody(ikacji justynia!skiej słowo mancipatio zostało zast6pione przez tra$itio.inianie: wła+cicie1em jest wła+cicie1 produkt-w .  Longi temporis preascriptio – pocz6tkowo 0yła ty1ko +rodkiem procesowym* skutecznym tak długo* jak długo pozwany 0ył w posiadaniu gruntu. Zasiedzenie testamentu /nie wymagano tytułu i pocz6tkowo do0rej wiary2 zasiedzenie w przypadku nieo0j)ci spadku przez spadko0ierc).Sposo0ami na0ycia własno+ci s6$  Mancipatio – Gkt uroczystego kupna sprzeda7y* kt-rego dokona5 mog1i ty1ko o0ywate1e rzymscy w o0ecno+ci L +wiadk-w* li%erpensa /trzymaj6cego wag)2* mancipio accipiens/kupuj6cy2. i manu – doc&odziła do skutku kiedy oso0a na0ywaj6ca rzecz 0yła ju7 jej wła+cicie1em  Constitutum possessorium – z0ywca przenosił własno+5 na na0ywc) 0ez jej wydawania.induciae causa – po1egała na odzyskaniu przez zasiedzenie własnej rzeczy* kt-ra została przeniesiona (iducjarnie na inn6 oso0) 1u0 0yła za0ezpieczeniem wierzyte1no+ci /. Z czasem stała si) instytucj6 prawa materia1nego 3 spos-0 na0ycia własno+ci grunt-w prowincjona1nyc&. 0sureceptio . W razie z1ania płyn-w 1u0 ciał stałyc& powstawała wsp-łwłasno+5 w stosunku do warto+ci materiał-w. Cdy rzecz zna1azła si) w jakiko1wiek spos-0 w r)kac& poprzedniego wła+cicie1a* w-wczas 0ez wzg1)du na tytuł i do0r6 wiar) odzyskiwał on własno+5 przez zasiedzenie 1u0 je+1i spłacił sw-j dług. W przypadkuy złej wiary poszkodowany dysponował skargami$ actio furti* con$ictio furtiva.  Traditio !onga manu – przekazanie rzeczy 0ez (izycznego kontaktu /poprzez wkazanie2  Traditio s)mbo!ica – sym0o1iczne przeniesienie własno+ci /przekazanie k1uczy do składu2  0sucapio i !ongi temporis praescriptio  0sucapio -zasiedzenie) – ? rok ruc&omo+ci @ 1ata nieruc&omo+ci.  Przes*anki zasiedzenia: 'es habi!is – to rzecz* kt-ra nadawała si) do zasiedzenia Titu!us – posiadanie musiało si) opiera5 na słusznym i prawdziwym tytu1e 4ona . Potrze0ne 0yły jednak przesłanki /z0ywca 0ył wła+cicie1em* istnienie zgodnej wo1i* a wr)czenie rzeczy nast6piło na zasadzie zgodnego tytułu 9po0udki* ce1u:2  Traditio bre natura1nym.

>&y0a 7e nie c&ciał wyda5 rzeczy wła+cicie1 0onitarny kopiował ekscerpcj)/je+1i kupił rzecz 06dN dostał j6 z innego tytułu2. Była to oc(rona wz&l5dna tzn. Zwrot po7ytk-w$ je+1i posiadacz 0ył w złej wierze musiał zwr-ci5 r-wnowarto+5 wszystkic& owoc-w* je+1i w do0rej ty1ko od momentu ugruntowania sprawy.  %ructus – po7ytki* na1e7ały do wła+cicie1a rzeczy 1u0 w niekt-ryc& przypadkac& innym8 em(iteucie z c&wi16 odł6czenia od rzeczy macierzystej a usus(ruktuarjuszowi i dzier7awcy z c&wi16 o0j)cia. e. . Kwesti) po7ytk-w i nakład-w rozwi6zywano podo0nie do rei <indicatio.2 skarga posiadała (ikcj) upływy czasu potrze0nego do zasiedzenia a wi)c s)dzia musiał traktowa5 powoda jak wła+cicie1a kwiryta1nego. Pow-d musiał udowodni5* 7e jest wła+cicie1em kwiryta1nym a pozwany* 7e ma prawo narusza5 własno+5 powoda. Pow-d je+1i wygrał miał prawo do odszkodowania z zniszczenia spowodowane przez pozwanego oraz do Za0ezpieczenia w (ormie stypu1acji* 7e si) to nie powt-rzy  Actio "ub!iciana – Słu7yła do oc&rony własno+ci 0onitarnej/? p.a czas procesu Pretor powierzał rzecz jednej ze stron* kt-ra musiała za0ezpieczy5 drug6/o0ieca5 oddanie rzeczy* dr)czycie1e odpowiada1i za przekazanie rzeczy powrotem* p-Nniej wytworzyła si) inna (orma sponsio praeiudicia1is przyrzeczenie zapłaty2. W takim procesie s)dzia m-gł ty1ko zas6dzi5 okre+1ona sum) odszkodowania* 7e0y odzyska5 rzecz pozwany musiał podczas sprawy zrzec si) rzeczy/klauzula ar. Prokulianie: rzecz na1e7ała do przetw-rcy  P-Nniej złoty +rodek$ je+1i mo7na 0yło przywr-ci5 do stanu pierwotnego* wła+cicie1 materiału* a je+1i nie* przetw-rca. <a)ycie posiadania Do na0ycia posiadania potrze0ny 0ył corpus i animus !chrona własno ci 3ochrona petytoryjna4 3str5 6=>4  'ei indicatio – Słu7yła d1a oc&rony własno+ci kwiryta1nej* kiedy jej wła+cicie1 został poz0awiony jej posiadania* przeciw posiadaczowi* kt-ry twierdził* 7e rzecz jest jego/contra$indicatio2.  Actio negatoria – wytyczał wła+cicie1 kwiryta1ny* kt-ry nie utracił posiadania rzeczy* a naruszaj6cy twierdził* 7e ma do niej prawo i w zwi6zku z tym naruszał posiadanie tej rzeczy.itralna2. Dw-c& 0onitarnyc&$ ?2 je+1i na0y1i od jednej oso0y ten* kt-ry na0ył pierwszy* miał 1epsze prawo @2 je+1i na0y1i od dw-c& r-7nyc& os-0 nie 0)d6cyc& wła+cicie1ami to wygrywał ten* kt-ry rzecz miał aktua1nie* Gctio pu01iciana m-gł wytoczy5 te7 wła+cicie1 kwiryta1ny je+1i wiedział* 7e nie uda mu si) przeprowadzi5 dowodu wymaganego przy rei<indicatio* a tak7e peregryn /w tym przypadku powstawała te7 (ikcja 0ycia o0ywate1em2.  Thesaurus – zna1ezienie skar0u /rzeczy* kt-ra miała kiedy+ wła+cicie1a a1e 0yła tak długo ukryta* 7e nie mo7na 0yło go usta1i52* pocz6tkowo wła+cicie1em skar0u 0ył wła+cicie1 nieruc&omo+ci* poNniej własno+5 pa!stwa* p-Nniej po połowie zna1azcy i wła+cicie1owi gruntu. ty1ko w stosunku do gorzej uprawnionyc& d1atego* je+1i pozwanym 0ył wła+cicie1 kwiryta1ny prawie zawsze on wygrywał. Wygrywaj6cy musiał zwr-ci5 pozwanemu nakłady wło7one w rzecz 1u0 zezwo1i5 na ic& za0ranie.ytkowe-impensae $oluptuariae) zdo0i6ce mogły 0y5 za0rane je+1i 0yło to mo71iwe 0ez uszkodzenia rzeczy. Pozywany musiał udowodni5* 7e rzecz jest jego a wi)c musiał udowodni5 prawa wszystkic& poprzednik-w do rzeczy* a7 do na0ycia pierwotnego* wi)c najcz)+ciej udowadniał* 7e zasiedział rzecz. ?rodki ochrony wynikaj(ce ze stosunków s(siedzkich 3str5 6@84  Actio a*uae p!u iae arcendae – skarga przeciwko wła+cicie1owi gruntu* kt-ry zmienił natura1ny spływ wody i pogorszył tym stan s6siada . n. Pow-d musiał udowodni5* 7e istniej6 wszystkie przesłanki potrze0ne do zasiedzenia opr-cz upływu czasu. Posiadaczowi w do0rej wierze musiał zwr-ci5 nak*ady konieczne -impensae necessariae) i nak*ady uByteczne -impensae utilis)< Eak*ady za.

W prawie justynia!skim interdykt $e vi armata i interdykt un$e vi poł6czono w jeden +rodek procesowy.e+1i sp-r dotyczył pasa szerszego ni7 L st-p na1e7ało wytoczy5 rei vi$icatio. $łu#e)no ci gruntowe 3str5 6@74 .*uBe.  #nterdykt utrubi – odnosił si) do ruc&omo+ci* gł-wnie niewo1nik-w. Pretor nakazywał w nim 0y przy posiadaniu pozostał ten* kt-ry w ci6gu roku 0ył dłu7ej posiadaczem w spos-0 niewad1iwy.*uBe.  #nterdykt de precario – 0ył skierowany przeciwko prekarzy+cie* kt-ry nie zwracał rzeczy oddanej mu w prekarium  #nterdykty adipiscendae possessiois – Słu7yły do uzyskania posiadania  #nterdykt .  Cautio damni in.  #nterdykt unde i – przysługiwał niewad1iwemu posiadaczowi* kt-rego wyzuto z posiadania sił6 /w ci6gu roku od wyrzucenia z posiadania2  #nterdykt de i armata – przysługiwał wad1iwemu posiadaczowi kt-rego wyzuto z posiadania sił6 z0rojn6* mo7na go 0yło wnie+5 nawet po upływie roku.onorum – umo71iwiał dziedzicom prawa pretorskiego wej+cie w posiadanie rzeczy spadkowyc& &miany w prawie poklasycznym i Austynia%skim 3str5 6@>4 W prawie pok1asycznym interdykty posesoryjne stały si) pow-dztwami. Actio .ności &runtowe -ser itutes praediorum) – stanowiły o0ci67enie jednego gruntu na rzecz drugiego /nie 0yły zwi6zane z oso0ami2. .opus/ na gruncie s6siada !chrona posiadania 3interdykty4 3str5 6@=4  #nterdykty retinendae possessionis – słu76ce do utrzymania naruszanego posiadania  #nterdykt uti possidetis – dotyczył nieruc&omo+ci* pretor nakazywał 0y przy posiadaniu pozostał ten* kt-ry w c&wi1i wydania interdyktu 0ył posiadaczem niewad1iwym /tzn.ności &runt0w wie skic( – czy1i te* kt-re miały si) przysłu7y5 uprawie  iter – prawo przec&odzenia pieszo 1u0 konno przez grunt s6siada  actus – prawo przep)dzenia zwierz6t poci6gowyc& i przejazdu wozem  ia – iter ^ actus  a*uae ductus – prawo doprowadzenia wody przez cudzy grunt  a*uae haustus – słu7e0no+5 czerpania wody  pecoris ad a*uam adpu!sus – dopuszczenia 0ydła do wody  ius pascendi – prawo wypasania  ca!cis co*uendae – wypa1ania wapna  harenae .odiendae – kopania piasku .  .  #nterdykty recuperandae possessionis – słu76ce do odzyskania posiadania.inium regundorum – skarga o wytyczenie zatartyc& granic. Wyzuty siła m-gł ty1ko w ci6gu roku doc&odzi5 zwrotu posiadania nieruc&omo+ci* a 76daniu temu nie mo7na 0yło przeciwstawi5 zarzutu posiadania wad1iwego. Oznaczało to* 7e ka7dorazowy wła+cicie1 jednego gruntu /władn6cy2 m-gł w +ci+1e okre+1ony spos-0 korzysta5 z gruntu s6siada /słu7e0ny2.ecti – za0ezpieczenie przed szkod6 zagra7aj6c6 z s6siedniego gruntu [6danie kaucji zło7onej w (ormie stypu1acji o pokrycie ewentua1nyc& szk-d* je+1i nie pretor wprowadzał wła+cicie1a zagro7onego gruntu w czasowe posiadanie tego kawałka gruntu/missio =n possessionem e\ prima decreto2 po roku wc&odził w 0ezterminowe posiadanie w drodze do zasiedzenia  -peris no i nuntiatio – zakaz da1szego wznoszenia nowej 0udow1i . nie na0ył przemoc6* podst)pem* prekaryjnie2.alwiaPski – dotyczył wej+cia w posiadanie zastawionego przy umowie dzier7awy inwentarza  #nterdykt +uorum .

iewykonywanie przez długi okres czasu !chrona słu#e)no ci 3str5 6>64 Wszystkie słu7e0no+ci pod1egały oc&ronie za pomoc6 skargi in rem. Słu7e0no+ci gruntowe powinny 0y5 ustanawiane na gruntac& s6siednic& .essoria* 0yła kierowana przez maj6cego słu7e0no+5 najcz)+ciej przeciw wła+cicie1owi* kt-ry uniemo71iwiał wykonanie słu7e0no+ci.  Habitatio – prawo mieszkania w cudzym 0udynku  -perae ser orum et anima!ium – prawo korzystania z pracy cudzego niewo1nika /stanowienie i wyga nięcie słu#e)no ci 3str5 6>64 Ustanowienie:  -n iure cessio  0ancipatio /grunty wiejskie2  Przeniesienie praw  'estament  Zasiedzenie Fy&aśni5cie  Zniszczenie rzeczy  Z0ieg z prawem własno+ci  Zrzeczenie si)  . kto naruszył uprawnienie maj6cego dan6 słu7e0no+5.ie mo7e istnie5 słu7e0no+5 na słu7e0no+ci A. Przedmiotem 0yły rzeczy niezu7ywa1ne np. nieruc&omo+ci* niewo1nicy.ności oso.ności &runt0w mie skic( – czy1i te* kt-re zwi6zane 0yły z za0udow6  (er itutes oneris .erendi – prawo oparcia własnego 0udynku o +cian) s6siada.ie m-gł go odst6pi5 innej oso0ie  3uasi 0sus. nie mo7na mie5 słu7e0no+ci na własnej rzeczy L. W ce1u za0ezpieczenia wła+cicie1a usus(ruktuariusz zawierał z nim stypu1acj) gwarancyjn6 /cautio ususfructuaria2. . Słu7e0no+5 nie po1ega na działaniu. powinny przynosi5 gruntowi władnemu stałe korzy+ci &astaw 3str5 6>84 Zastaw – rea1ne za0ezpieczenie wierzyte1no+ci .*uBe. Wła+cicie1 ty1ko powstrzymuje si) od działania /non facere2 1u0 znosi cudze działanie /pati2 @.  0sus.  0sus – Prawo po0ierania po7ytk-w z rzeczy* a1e ty1ko na własne codzienne potrze0y. skutecznej erga omnes. . Było to pow-dztwo przeciwne do actio negatoria+ &asady dotycz(ce słu#e)no ci 3str5 6>84 ?..ructus – kiedy przedmiotem umowy 0yły te7 rzeczy zu7ywa1ne* usus(ruktua(iusz zo0owi6zywał si) zwr-ci5 tak6 sam6 1icz06 i tego samego rodzaju co rzeczy zu7ywa1ne.iste – (er itutes personarum 3 w swej konstrukcji z01i7one 0yły do słu7e0no+ci gruntowyc& ty1ko* 7e przysługiwały konkretnej oso0ie* a nie 0yły przypisane do gruntu nieza1e7nie od oso0y nim władaj6cej* przez czas okre+1ony. Słu7e0no+5 na1e7y wykonywa5 og1)dnie /w spos-0 jak najmniej uci671iwy d1a wła+cicie1a2 B.*uBe. Skarga ta* zwana indicatio ser itutis 1u0 actio con. .  (er itutes tigni immittendi – prawo wpuszczenia 0e1ki w 0udynek s6siada  (er itutes sti!!icidii – prawo +ciek-w i okap-w* czy1i kierowania ic& na grunt s6siada  (er itutes a!tius non to!!endi – ograniczenia wysoko+ci 0udynku 0y nie zasłaniał sło!ca s6siadowi $łu#e)no ci oso)iste 3str5 6@B4 .ructus – Prawo po0ierania po7ytk-w z rzeczy 0ez naruszania jej su0stancji.

W razie niespełnienia powy7szyc& punkt-w wła+cicie1 miał prawo odwoła5 em(iteuz). $uperficies Prawo na rzeczy cudzej 3 dziedziczne i z0ywa1ne prawo do odpłatnego korzystania z 0udynku wzniesionego na cudzym gruncie. W przypadku &ipoteki* kiedy 0yło wi)cej ni7 jeden zastaw ustanowionyc& jednocze+nie pocz6tkowo ro1) uprzywi1ejowan6 miał ten* kt-ry miał rzecz* p-Nniej prawa wszystkic& si) zr-wnały.e+1i tego nie zro0ił otrzymywał @_ ceny uzyskanej przez em(iteuzie. Słu7yła do tego actio (er iana skuteczna wo0ec wszystkic&. W pewnyc& typowyc& sytuacjac& nie trze0a 0yło nawet umowy* gdy7 uwa7ano* i7 zastaw został ustanowiony mi1cz6co* na podstawie zwyczaju 1u0 przepisu prawa. Zastaw m-gł ustanowi5 r-wnie7 s)dzia w ce1ac& egzekucyjnyc&. sprzeda5 rzecz* a nie m-gł sta5 si) jej wła+cicie1em /pactum de endendo22* nadwy7k) wynikł6 ze sprzeda7y musiał zwr-ci5 dłu7nikowi. W przypadku &ipoteki na1e7ało najpierw wej+5 w posiadanie rzeczy.a mocy konstytucji cesarza Cordiana* ustanowiono prawo wierzycie1a do zatrzymania przedmiotu zastawu* nawet po zapłaceniu za0ezpieczonego nim długu* je+1i wierzycie1 miał wo0ec tego samego dłu7nika inn6* niezrea1izowan6 jeszcze wierzyte1no+5 /tzw. pignus :or$ianum/ Przedmiot zastawu 3str5 6>@4 Przedmiotem zastawu mogły 0y5 poszczeg-1ne rzeczy materia1ne.  Zastaw umowny -(ipoteka) % /stanowienie i wyga nięcie zastawu 3str5 6>=4 Zastaw ustanawiano najcz)+ciej w drodze nie(orma1nej umowy mi)dzy dłu7nikiem i wierzycie1em. u7ytkowaniu. %iducia – dłu7nik d1a za0ezpieczenia rea1izacji swojego długu* przenosił za pomoc6 czynno+ci (iducjarnej na wierzycie1a własno+5 rzeczy. Emfiteuza 3str5 6>94 Emph)teusis ! wieczysta dzier7awa* istniała dop-ki dzier7awca i jego spadko0iercy płaci1i czynsz % ectiga!. W przypadku r-7nyc& okres-w pierwsze!stwo miał ten u kt-rego dłu7nik zadłu7ył si) najwcze+niej. G0y za0ezpieczy5 interesy dłu7nika zacz)to dodawa5 nie(orma1ne porozumienie pactum . Wierzycie1 pocz6tkowo nawet po spłacie długu miał ty1ko mora1ny o0owi6zek oddania rzeczy.urtum usus+ E-gł je u7ywa5 ty1ko w drodze dodatkowej umowy z zastawc6 pactum antichreticum< W razie niespełnienia +wiadczenia w okre+1onym terminie wierzycie1 m-gł zaspokoi5 sw6 wierzyte1no+5 z zastawionej rzeczy* na warunkac& okre+1onyc& przez umow) /Zastawnik m-gł m-c np. Zastaw 0)d6c prawem akcesoryjnym gasł w c&wi1i wyga+ni)cia zo0owi6zania* kt-rego wykonanie za0ezpieczał. . Stan prawny .m(iteuty 0ył niema1 taki sam jak wła+cicie1a. Yorma1nie wyodr)0niła si) dopiero za czas-w cesarza Zenona. W okresie cesarstwa pojawił si) zastaw na całym maj6tku dłu7nika$ (ipoteka &eneralna< Zacz)to te7 ustanawia5 zastaw na poszczeg-1nyc& rzeczac& niemateria1nyc& 3 prawac&* np. . Realizacja zastawu 3str5 6>@4 Zastawnik maj6c possesio naturalis m-gł rzecz odda5 w podzastaw* a1e nie m-gł jej u7ywa5. Eusiał on ty1ko płaci5 czynsz i musiał powiadomi5 o p1anowanym z0yciu wła+cicie1a* kt-ry m-gł skorzysta5 z prawa pierwokupu.iduciae5 na mocy kt-rego* zastawnik 0ył ju7 zo0owi6zany do oddania zastawionej rzeczy /actio .induciae directa 3 in(amuj6ce pow-dztwo o odzyskanie zastawionej rzeczy2  Zastaw r5czny -pignus) – powstawał na skutek zawarcia kontraktu rea1nego* w kt-rym zastawca przenosił na zastawnika jedynie detencj)* czy1i possesio naturalis zastawianej rzeczy* zatrzymuj6c prawo własno+ci.m(iteuty ty1ko nie musiał powiadamia5 wła+cicie1a o sprzeda7y 0udynku a Wła+cicie1owi nie przysługiwało prawo pierwokupu. . W przypadku u7ytkowania zastawionej rzeczy popełniał . . /O2 Budynek na ziemi cudzej* podo0ne do .ie m-gł te7 pogarsza5 rzeczy.

@. . ?. Heres stawał si) dziedzicem z mocy prawa* a agnaci i wenty1e musie1i prosi5 pretora o wprowadzenie ic& w posiadanie czy1i o %onorum possessio+ ##< powodem powstania dziedziczenia pretorskiego 0yły spory mi)dzy dziedzicami* kt-rzy pretendowa1i do spadku na podstawie ius ci<i1e.padko. .ranie -hereditas) – jest wej+ciem w og-ł praw* jakie posiadał zmarły. Seme1 &eres temper &eres 3 kto raz zostanie dziedzicem pozostanie nim na zawsze *eneza )onorum possessio 3str5 6964 Spadko0ierc6 stawała si) oso0a powołana do spadku zgodnie z ius civile jednak ju7 w prawie pok1asycznym z dziedziczeniem cywi1nym wsp-łistniało dziedziczenie oparte na prawie pretorskim -bonorum possessio)< #< w prawie Z== ta01ic ty1ko jedna oso0a mogła sta5 si) &eres* i mogła ni6 zosta5 ty1ko oso0a 0)d6ca pod władz6 spadko0iercy da1si krewni powołani do spadku /poximi aganti* gentiles2* otrzymywa1i ty1ko maj6tek.4 . Powołanie to -de!atio hereditatis) nast)powało 06dN na podstawie testamentu /e\ testamento2* 06dN na podstawie przepis-w prawa /ad intestato2. Z czasem ingerencja pretorska na0rała kształt uzupełniania 1uk w prawie. ###< inn6 tez6 powstania %onorum possessio 0yła stosunkowo mała 1icz0a dziedzic-w według ius civile i zwi6zane z tym cz)ste przypadki wyst)powania &ereditas iacens tzn spadku 1e76cego czy1i nie o0j)tego przez uprawnionego dziedzica .a czas sporu pretor przyznawał 0onorum possessio tej oso0ie* kt-ra jego zdaniem miała najwi)ksze szanse wygra5 proces.iercy -heres) z1ewał si) z maj6tkiem wraz ze wsze1kimi zwi6zanymi z tym konsekwencjami.ako rozporz6dzenie ostatniej wo1i m-gł 0y5 a7 do +mierci testatora zmieniany. Rodził skutki dopiero z c&wi16 +mierci spadkodawcy A. Eaj6tek spadko. Wraz z +mierci6 oso0y gasły ty1ko uprawnienia dotycz6ce prawa rodzinnego/np. Od ustawy Z== ta01ic spadko0ierc6 mogła si) sta5 ty1ko oso0a powołana do spadku. Fstanowienie dziedzica stanowiło pocz6tek i podstaw) całego testamentu L. Pojęcie testamentu 1estament to jednostronne rozporz6dzenie ostatniej wo1i na wypadek +mierci* zawieraj6ce ustanowienie dziedzica.. patria potests* manus* tute1a2. Pretor dawał mu +rodki oc&rony ana1ogiczne do tyc& kt-re miał )eres* 0yły to$ inter$ictum quorum %onorum 3 o wydanie maj6tku spadkowego* oraz skargi z zastosowaniem (ikcji 06dN z przestawionymi podmiotami /w przypadku oc&rony własno+ci i doc&odzenia wierzyte1no+ci2.a spadko0ierc) przec&odziły nie ty1ko rzeczy materia1ne a1e i uprawnienia a tak7e o0owi6zki zmarłego. Dziedzic powinien 0y5 ustanowiony do cało+ci spadku W prawie pok1asycznym w przpadku ustanowienia wi)kszej 1icz0y )ere$es* te dodatkowe postanowienia zacz)to traktowa5 jako wskaz-wki przy podzia1e spadku na podstawie actio familiae erciscun$ae.Rozdział VIII: Spadki Cereditas 3str569. . . W prawie arc&aicznym na spadko0ierc) przec&odziły te7 o0owi6zki wynikaj6ce z prawa sakra1nego. $ytuacja prawna dziedzica prawa pretorskiego Według przewa7aj6cyc& opinii dziedzic prawa pretorskiego /%onorum possessor2 nie 0ył sukcesorem uniwersa1nym* jakim 0ył dziedzic prawa cywi1nego 3 )eres+ Stawał si) ty1ko posiadaczem niekt-ryc& przedmiot-w wc&odz6cyc& w skład spadku* kt-re m-gł dopiero zasiedzie5 /usucapio pro )ere$e2. Eusiał zawiera5 ustanowienie dziedzica 3 )ere$is institutio B. Powołana oso0a powinna wyrazi5 wol5 przy 5cia spadku -ac*uisitio hereditatis) przez cały okres prawa rzymskiego /z wyj6tkiem prawa pok1asycznego2 dziedzicem mogła 0y5 ty1ko jedna oso0a* z pewnymi wyj6tkami testamencie 7ołnierskim* oraz dziedziczeniu przeciwtestamentowym.

2estament pretorski 3str5 69@4 Pod koniec repu01iki dwie pierwsze sposo0y spadku pu01icznego zanikły. . Fstanowienie dziedzica musiało 0y5 na pocz6tku testamentu. 2estamenty w okresie poklasycznym Wyłoniły si) pu01iczne (ormy testamentu$  testamentum apud acta conditum % wpisaniu ostatniej wo1i testatora do akt s6dowyc&  testamentum principi ob!atum % zło7enia ostatniej wo1i w kance1arii cesarza  testamentum tripertitum – prywatna (orma testamentu pisemnego  testament (olo&ra?iczny 3 własnor)cznie sporz6dzony i podpisany przez testatora 2estament #ołnierski 'estament 7ołnierski 0ył wa7ny nawet 0ez wyznaczenia dziedzica* poprzez rozporz6dzenie 1egat-w. Eo7na 0yło wyznaczy5 dziedzica do poszczeg-1nyc& rzeczy* mo7na 0yło te7 doda5 termin 1u0 warunek rozwi6zuj6cy* mo7na 0yło ustanowi5 dziedzicem peregryna czy 1atyna* pomini)cie sui )ere$es nie powodowało 7adnyc& reperkusji* tracił wa7no+5 w rok po zwo1nieniu ze słu70y wojskowej.a0ywca przekazywał po +mierci maj6tek testatora za pomoc6 mancypacji spadko0iercy.n. W = w.ami!iae 0yło (orm6 (inducjarn6. Wyznaczona oso0a powinna 0y5 indywidua1nie okre+1ona np. Dziedzic powinien 0y5 ustanowiony do cało+ci spadku 1u0 jego ułamkowej cz)+ci. Ceredis institutio 3str5 69>4 Fstanowienie dziedzica w okresie prawa przedk1asycznego i k1asycznego musiało nast6pi5 w słowac& imperatywnyc&$ niec& 'ytus 0)dzie 1u0 nakazuje 0y 'ytus został8 mniej stanowcze s(ormułowania powodowały niewa7no+5 testamentu. Nuncaptio zacz)to wydawa5 w (ormie pisemnej. "ancipio familiae – testament mancypacyjny 3str5 69=4 Mancipatio . 1estament mancypacy ny ! Z 0iegiem czasu decyduj6cego znaczenia na0rała nie sama mancypacja nuncupatio* w zwi6zku z tym familiae emptor nie na0ywał własno+ci maj6tku ty1ko stawał si) wykonawc6 testamentu. Dokument ten natyc&miast po sporz6dzeniu piecz)towano a na sznurku wi676cym ta01iczki z tekstem przykładało swe piecz)ci L +wiadk-w. Spadkodawca (ikcyjnie sprzedawał sw-j maj6tek zau(anej oso0ie* aktem emancypacji przy* kt-rym dodawał ustne po1ecenie 0y po jego +mierci przekazał maj6tek wskazanej w ustnym po1eceniu /nuncupatio2 oso0ie.e.0rchaiczne formy testamentu Prawo okresu Z== ta01ic znało dwie pu01icznie* ustne (ormy tworzenia testamentu$  Testamentum ca!atis comitiis – m-gł 0y5 sporz6dzony w czasie pokoju na zwoływanyc& dwa razy do roku zgromadzeniac& 1udowyc&* do jego wa7no+ci potrze0na 0yła apro0ata zgromadzenia /nie 0yło jednostronnym o+wiadczeniem wo1i2  Testamentum in procinctu – po1egał na jednostronnym o+wiadczeniu wo1i testatora wo0ec ki1ku naj01i7ej stoj6cyc& w szyku 0ojowym +wiadk-w. Oso0y prawne mogły zosta5 dziedzicami dopiero w okresie pok1asycznym. m-j najstarszy syn. Postanowienia poprzedzaj6ce ustanowienie dziedzica uwa7ano za niewa7ne /proku1ianie uwa7a1i* 7e ustanowienie tutora mo7e wyprzedzi5 )ere$is institutio2. p. powstał testament pretorski Podstaw6 jego skuteczno+ci 0yła zapowiedN pretora w edykcie* 7e udzie1i %onorum possessio ka7demu kto przedło7y pisemny dokument opatrzony piecz)ciami J +wiadk-w /L +wiadk-w* familiae emptor i li%erpens2 W okresie k1asycznym testamenty sporz6dzano w (ormie testamentu pretorskiego 1u0 testamentu mancypacyjnego. 'y1ko dzi)ki interpretacji wo1i testatora mo7na 0yło uzna5 inny zapis ni7 cz)+5 ułamkow6 prze1iczaj6c j6 na cz)+5 ułamkow6. .

testamentu 3str5 6784 Oso0a sporz6dzaj6ca testament powinna 0y5 do tego uprawniona /dojrzała sui iuris/wyj6tek stanowiła oso0a rozporz6dzaj6ca pecu1ium$ castrense* quasi castrense* oraz a$veniticium22. . Fniewa7nienie testamentu mogło nast6pi5 ty1ko poprzez ustanowienie nowego testamentu.u.stytuc a pupilarna – pupi!!aris ! ustanawiano j6 d1a niepełno1etniego na wypadek nie doj+cia jego do 1at pełno1etnic& ! . . . miał tzw. 'acy testatorzy 0y1i traktowani jak oso0y działaj6ce w zamroczeniu umysłu* a taki testament 0ył nazywany testamentum inofficiosum i mo7na go 0yło o0a1i5. testamenti .e+1i oso0ami uwzg1)dnionymi w testamencie 0yły oso0y sui )ere$es w-wczas pomini)ta oso0a dziedziczyła swoj6 cz)+5 testamentow6* je+1i za+ 0yły to oso0y postronne* to pomini)ta oso0a 3y dziedziczyły ` spadku. . F sc&yłku repu01iki utworzono now6 skarg) *uere!a ino.iciosi testamenti /w ci6gu L 1at oso0a uprawniona do %onorum possessio a$ intestato2 wytoczenie tej skargi prowadziło do o0a1enia testamentu 9dzieci i da1si krewni zst)pni w 1inii m)skiej8 parentes8 0rat i siostraaje+1i spadko0ierc6 0yła oso0a niegodziwab: wy7ej wymienione oso0y mogły wyst6pi5 z t6 skarg6 wtedy gdy w norma1nyc& warunkac& 0y dziedziczy1i a ze spadku nie otrzyma1i co najmniej minima1nego udziału zwanego zac(owkiem -pars !egit)ma/ portio debita) do .ustynian okre+1ił przypadki kiedy mo7na 0yło wydziedziczy5 syna* oraz okre+1ił 7e dziedzice całkowicie pomini)ci w testamencie mog1i wnie+5 querela inofficiosi testamenti a ci co dosta1i za mały zac&owek skarg) o uzupełnienie zac&owka actio a$ supplen$am legitimam+ <iewa#no . +ydziedziczenie 3exheredatio4 i tzw5 Dziedziczenie przeciwtestamentowe5 3str5 67. W prawie . ! .ustyniana ?4A * wyj6tkowo?4@2 tego co dana oso0a 0y otrzymała przy dziedziczeniu 0eztestamentowym* w przypadku 0raku zac&owka oso0a do niego uprawniona mogła o0a1i5 testament wnosz6c querela inofficiosi testamenti po czym doc&odziło do dziedziczenia 0eztestamentowego /mo71iwo+5 o0a1enia testamentu z tego powodu dziedziczenie przeciwtestamentowe materialne2.stytuc a -subsitutio) czy1i podstawienie testamencie ustanawiano ki1ka stopni spadko0ierc-w na wypadek kiedy pierwszy z nic& nie m-gł 1u0 nie c&ciał przyj65 maj6tku. Pocz6tkowo dziedzic prawa cywi1nego m-gł wnie+5 skarg) przeciw dziedzicom testamentowym o wydanie spadku /)ere$itas petitio2 przeciw dziedzicowi testamentowemu.stytuc a pospolita – u!garis ! ustanowienie ki1ku stopni spadko0rania na wypadek kiedy pierwszy i nast)pni nie mog1i 1u0 nie c&cie1i wzi65 spadku na ko!cu zazwyczaj stawiano niewo1nika* kt-ry stawał si) wo1ny< ! ..$u)stitutio 3str5 6974 Fstanowienie dziedzica mogło nast6pi5 pod warunkiem zawieszaj6cym.nne postanowienia zawarte w testamencie 3str5 69B4 Farunek potestatywny zawiesza =cy u emny -Cautio Muciana) W tym przypadku dziedzic powinien otrzyma5 spadek dopiero po +mierci* jury+ci rozwi6za1i t6 spraw)$ dziedzic otrzymywał spadek pod warunkiem* 7e przyrzekł w drodze stypu1acji zwrot maj6tku je+1i nie dotrzyma warunku.stytuc a +uasi pupilarna – *uasi pupi!!aris ! 0yła to su0stytucja d1a umysłowo c&orego.ustynian postanowił* 7e wszystkie dzieci i wnuki /po synu2 powinny 0y5 wydziedziczone imiennie a niedokonanie tego powodowało dziedziczenie 0eztestamentowe.e+1i za+ pomin6ł inne oso0y testament 0ył wa7ny a1e pomini)te oso0y dziedziczyły kosztem wymienionyc& w testamencie. i nieskuteczno .4 DE W przypadku kiedy testuj6cy nie c&ciał* 7e0y kto+ po nim dziedziczył musiał go wyraNnie wydziedziczyH -exheredatio) podo0nie kiedy c&ciał ty1ko jedno ze swoic& dzieci ustanowi5 dziedzicem pozostałe dzieci musiał wydziedziczy5 po imieniu 1u0 inny wyraNny spos-0. 'estament pocz6tkowo wa7ny m-gł straci5 swoj6 moc gdy po sporz6dzeniu aktu powi)kszyła si) 1icz0a os-0 0)d6cyc& pod władz6 testuj6cego. 'estament m-gł sta5 si) 0ezskuteczny gdy ustanowiony w nim dziedzic nie c&ciał 1u0 nie m-gł przyj65 spadku.ustyniana c /od .u.actio passi a2 ka7dy o0ywate1 rzymski.e+1i nie wydziedziczył syna testament uwa7ano za niewa7ny i doc&odziło do dziedziczenia pozatestamentowego. . 'ypowym przykładem 0yła su. Pocz6tkowo ojciec powinien wydziedziczy5 ty1ko oso0y 0)d6ce pod jego władz6 p-Nniej musiał wydziedziczy5 wszystkie dzieci i ic& potomstwo w 1inii m)skiej /Pretorskie dziedziczenie pozatestamentowe2.u.e+1i testator nie wydziedziczył kogo+* doc&odziło do dziedziczenia przeciwtestamentowe&o ?ormalne&o< . 'estament musiał te7 zawiera5 dziedzica. . Dziedzicem m-gł zosta5 /tzn. P-Nniej pod koniec repu01iki zacz)to uwa7a5* 7e wydziedziczenie naj01i7szyc& zwłaszcza sui )ere$es na rzecz os-0 postronnyc& jest sprzeczne z natura1nym porz6dkiem rzeczy.

. Wewn6trz tej k1asy dziedziczyło si) podo0nie jak w przypadku dziedziczenia ustawowego.pretorskim zniszczenie testamentu uwa7ano za jego uniewa7nienie. Po 1atynac& dziedziczy1i jego 0y1i wła+cicie1e.gentiles/ 3 genty1e. Od pierwszego wieku emancypowany syn musiał si) podzie1i5 z rodze!stwem czystym maj6tkiem* podo0nie o0j)to p-Nniej t6 zasad6 c-rki ze wzg1)du na otrzymany posag /collatio $otis2* czy dziedzica * kt-ry za 7ycia spadkodawcy otrzymał darowizn) .e+1i ic& nie miał dziedziczył patron 1u0 potomstwo patrona. W przypadku kiedy o %onorum possessio u0iegał si) emancypowany syn i jego dzieci dzie1i1i si) po połowie. D1atego w testamentac& umieszczano cz)sto k1auzu1e kodycy1arn6* kt-ra w razie o0a1enia go na podstawie nieodpowiedniej (ormy 1u0 tre+ci utrzyma5 go w mocy jako kodycy1.mancypowany syn m-gł u0iega5 si) o spadek ty1ko pod warunkiem collatio %onorum /za1iczenia na dział spadkowy2.e+1i naj01i7szy krewny nie przyj6ł spadku nie o(erowano go da1szym krewnym ty1ko stawał si) spadkiem 1e76cym /hereditas iacens2 i do czas-w Gugusta ka7dy m-gł go zasiedzie5* od czas-w Gugusta przepadał na rzecz skar0u pa!stwa. Dopiero w prawie . Dziedziczenie według ustawy F. jego dzieci dzie1iły si) cz)+ci6 rodzica /in stripes2  W przypadku 0raku sui )ere$es do spadku powoływano naj01i7szyc& krewnyc& agnacyjnyc& proximi agnati czy1i te oso0y* kt-re pozostawały wcze+niej pod władz6 jednego przodka /rodze!stwo* oraz matka je+1i 0yła pod władz6 m)7a2 krewni agnacyjni tego samego stopnia dziedziczy1i według gł-w* 01i7si krewni odsuwa1i od dziedziczenia da1szyc& krewnyc&* w przypadku 0raku rodze!stwa dziedziczy1i synowie zmarłego 0rata 3ci według in stripes.collatio $onationis/  W razie 0raku 1u0 niezgłoszenia si) nikogo z pierwszej k1asy do dziedziczenia doc&odziła druga k1asa unde !egitimi 3 krewni agnacyjni* kt-rzy dziedziczy1i według ius civile  W trzeciej k1asie 3 unde cognati ! do dziedziczenia 0y1i dopuszczeni wszyscy krewni kognacyjni* zar-wno 1inii m)skiej jak i 7e!skiej do stopnia /J w przypadku prawnuk-w rodze!stwa2  W czwartej k1asie 3 unde ir et uxor dziedziczy1i po so0ie mał7onkowie. Dziedziczenie według edyktum pretorskiego 3str5 67@4  W pierwszej k1asie 3 unde !iberi 3 powołane do spadku po zmarłym 0yły wszystkie jego dzieci* o i1e nie weszły do nowej (ami1ii oraz da1si zst)pni w 1inii m)skiej. . W razie +mierci syna maj6cego dzieci* wnuki* itd.e+1i zmarły 0ył oso06 wo1no urodzon6 . ta)lic Według ustawy Z== ta01ic po zmarłym dziedziczy1i ty1ko krewni agnacyjni. G spadko0iercy w nim ustanowieni 0y1i traktowani jako (ideikomisariusze uniwersa1ni. . Ka7de dziecko dostawało ty1e samo według gł-w /in captia2. Rozporz6dzenia te mogły zawiera5 r-7ne nie(orma1ne zapisy /(ideikomisy2 i wszystkie inne dyspozycje testamentowe opr-cz ustanowienia dziedzica i wydziedziczenia. Po zmarłym wyzwo1e!cu /a tak7e emancypowanym synu2 dziedziczyły jego dzieci.  Cdy 0rakowało poximi agnati* według ustawy Z== ta01ic do spadku 0y1i powoływani członkowie rodu . 1odycyl 3str5 67:4 Od czasu Gugusta przyj)to* 7e pewne postanowienia na wypadek +mierci mo7na 0yło zawrze5* w (ormie pro+0y w nie(orma1nym 1i+cie zwanym kodycylem /codoci!!i2 skierowanym do spadko0ierc-w testamentowyc& /je+1i sporz6dził testament2 06dN 0eztestamentowyc& /je+1i nie sporz6dził testamentu2..ustyunia!skim dozwo1ono uniewa7nienie testamentu 0ez pisania nowego. Dziedziczenie )eztestamentowe 3ab intestato4 wstęp W przypadku kiedy zmarły nie zostawił testamentu 1u0 kiedy jego testament 0ył niewa7ny doc&odziło do dziedziczenia 0eztestamentowego* zwanym r-wnie7 dziedziczeniem ustawowym. . .ingennus/* dziedziczono po nim w nast)puj6cej ko1ejno+ci$  W pierwszej ko1ejno+ci dziedziczyły te oso0y* kt-re z c&wi16 +mierci spadkodawcy stawały si) oso0ami sui iuris /sui heredes2 /wszystkie dzieci z iustum matrimonium* adrogowane* adoptowane* nienarodzone i 7ona je+1i 0yła pod manus m)7a2.

Od ?JK po zmarłej matce dziedziczyły wszystkie jej dzieci* nawet nie+1u0ne. Zakazał te7 wst)pnym wydziedzicza5 zst)pnyc& 0ez podania odpowiedniej przyczyny.icium separationis bonorum – oddzie1enie maj6tk-w przez pretora. .ustynian d1a dziedzic-w % bene.o&ie Bony – je+1i 7ona 0yła u0oga miała prawo do czwartej cz)+ci spadku* je+1i dziedziczyło wi)cej ni7 troje dzieci 7ona dziedziczyła na r-wni z nimi. Powołano B k1asy krewnyc& kognacyjnyc&  Liberii !egitimi 3 dzieci* a zamiast nie7yj6cyc& wnuki itd. <a)ycie spadku i $ytuacja spadkodawcy 3str5 67B4 Samo powo*anie do spadku -de!atio hereditatis ) nie powodowało na0ycia spadku. W takim przypadku jednak doc&odziło ty1ko do sukcesji syngu1arnej. Działanie za spadko0ierc) /pro herede gestio2 wyst6pienie w ro1i dziedzica A. Pod koniec repu01iki sui )ere$es mog1i prosi5 pretora o bene. /tak7e c-rki2. &miany w dziedziczeniu )eztestamentowym w okresie pryncypatu 3str5 6794 >esarz K1audiusz przyznał prawo dziedziczenia matce posiadaj6cej ius trium li%erorum prawo do dziedziczenia po jej dzieciac& je+1i nie wyprzedziły jej* jej wnuki ojciec 1u0 matka m)7a.parentes i li%erii w ci6gu roku2 1ransmis a -transmissio) % prawo przyj)cia spadku /w okre+1onym terminie2 nie przez powołanego a1e przez jego spadko0ierc-w.a0yty spadek m-gł 0y5 ode0rany spadko0iercy ty1ko wtedy* kiedy okazał si) on oso06 niegodn6 dziedziczenia. . . Yorma1ne o+wiadczenie dziedzica o przyj)ciu spadku /cretio2* konieczne p-Nniej w wypadku wyznaczenia takiej (ormy w testamencie.akieko1wiek nie(orma1ne o+wiadczenie wo1i o przyj)ciu maj6tku /nuda o!untate2. heredes extranei a0y na. /Skoro Z wyznaczył mnie dziedzicem postanawiam przyj65 spadek2 @.iegodno+5 stwierdzano w post)powaniu extra or$inem* a ode0rany spadek przypadał z reguły (iskusowi. Do dziedziczenia mogły doj+5 dzieci z konku0inatu /otrzymywały ?4 spadku po ojcu2. 4ene. Wszyscy inni tzw.  Rodze!stwo rodzone i przyrodnie* rodzone wyk1uczało przyrodnie /nie wnukowie przyrodnic&2  Wszyscy inni krewni kognacyjni Jwarta u. . . Postanowienie K1audiusza potwierdzono w senatus consultum .ertullianum /za Hadriana2.  Ascendenci % krewni wst)pni i rodzone rodze!stwo ojca a tak7e dzieci po zmarłyc& 0raciac& i siostrac&.yH spadek -ac*uisitio hereditatis) musie1i wyrazi5 swoj6 wo1)* d1atego nazywani 0y1i heredes o!untarii< Caius wymienia trzy sposo0y wyra7enia wo1i$ ?. . Zr-wnanie w prawac& do dziedziczenia m)7czyzn i ko0iet.(uccessio ordinum et graduum je+1i w okre+1onym czasie do spadku nie zgłosi1i si) 01i7si krewni* pretor o(erował go da1szym krewnym w tej samej k1asie 1u0 dziedzicom z nast)pnej k1asy. St6d ic& nazwa$ dziedzice konieczni -heredes necessarii) dziedzicem koniecznym 0ył te7 niewo1nik wyzwo1ony i wyznaczony na spadko0ierc).icium in entarii – dziedzic m-gł w odpowiedniej (ormie sporz6dzi5 inwentarz rzeczy spadkowyc& i ty1ko do tej kwoty odpowiada5 za długi. Ka7dy spadko0ierca m-gł te7 po przyj)ciu spadku sprzeda5 go / enditio hereditatis2.ustynian dał go ka7dej matce. W okresie prawa k1asycznego* niewo1nik kt-ry stał si) dziedzicem m-gł prosi5 pretora o separatio bonorum czy1i mo71iwo+5 oddzie1enia maj6tk-w* ograniczaj6c jego odpowiedzia1no+5 za długi spadkowe jedynie do spadku.icium abstinendi czy1i do0rodziejstwo powstrzymania si) od na0ycia spadku. Do momentu wyznaczonego przez pretora W prawie pretorskim wszyscy musie1i prosi5 pretora o ic& wprowadzenie w posiadanie maj6tku w ci6gu ?MM dni . [yj6cy rodzice wyk1ucza1i dziadk-w je+1i nie 0yło rodzic-w jedn6 połow) otrzymywa1i wst)pni ojca a drug6 wst)pni matki. 'y1ko sui )ere$es na0ywa1i spadek z mocy prawa /ipso iure2* cz)sto 0ez swej zgody. Beztestamentowy )eres extraneus m-gł jeszcze przed przyj)ciem spadku odst6pi5 przed pretorem powołanie do spadku /in iure cessio hereditatis2. Cdy nie 0yło dzieci z iustum matr"monium ani wnuk-w itp. Dziedziczenie według nowel Austynia%skich 3str5 6794 >ałkowite zniesienie pokrewie!stwa agnacyjnego na rzecz kognacyjnego.

#nterdicum +uorum . Eo7na 0yło zapisa5 rzecz spadkodawcy 1u0 spadko0iercy.n. /Przysługiwała mu actio ex testamento2. dziedziców 3str5 6B64 Fsp0*dziedzice -coheredes) ! ka7dy z dziedzic-w powoływany 0ył do całego spadku 1ecz otrzymywał ty1ko cz)+5* poniewa7 jego uprawnienia 0yły ograniczane przez uprawnienia innyc& wsp-łdziedzic-w.5dzie zo.e.  Legat per praeceptionem – Fstanawiano w słowac& niec( uprzednio weKmie* i mo71iwy 0ył ty1ko pomi)dzy wsp-łdziedzicami /przysługiwała mu actio familiae erciscun$ae* 06dN actio vin$icatio2.+ielo . Eo7na 0yło zapisa5 cudz6 rzecz. Sideikomis uniwersalny – pro+0a do spadko0iercy o przekazanie cało+ci 06dN cz)+ci ułamkowej spadku. Lex %a!cidia % BM p. Rozdział IX Zobowi ą zania .owi=zania:  Fz&l5dny c(arakter – ł6czy ty1ko +ci+1e oznaczone oso0y$ wierzycie1a /creditor2 i dłu7nika /debitor2  Xwiadczenie 3 o0owi6zek dłu7nika jego wykonania* mogło po1ega5 na o 1are % zapewnieniu wierzycie1owi wył6czno+ci władania rzecz6* o %acere % podejmowaniu okre+1onyc& działa!. ty1ko d "czystego# spadku mogły 0y5 rozporz6dzone za pomoc6 1egat-w Gideikomisy 3fideicommissa4 3str5 6B>4 Sideikomis – nie(orma1na pro+0a do spadko0iercy o wydanie przysporzenia maj6tkowego.y 1ytus za.ierca . 4lementy zo.  3e&at damnacy ny -per damnationem) – Fstanawiano w słowac& Aa 5V wyda 5 zapis ten w 7aden spos-0 nie powodował powstania własno+ci kwiryta1nej* 1ecz powodował wierzyte1no+5 1egatariusza wo0ec spadko0iercy. Podo0nie jak powy7ej powodowało to zo0owi6zanie* w kt-rym wierzycie1 miał sam so0ie za0ra5 rzecz. /Przysługiwała mu skarga actio ex testamento2. W dawnym prawie sui )ere$es mog1i kontynuowa5 jedno+5 maj6tku tworz6c consortium ercto non cito* kt-re mogło 0y5 zniesione w ka7dej c&wi1i przez skarg) actio . Od Gugusta wydanie rzeczy stało si) o0owi6zkiem. &apisy testamentowe 3legaty4 3str5 6B:4  3e&at windykacy ny -per indicationem) – Fstanawiano w słowac&$ Aa 5V zapisu e i powodowało to* 7e z c&wi16 przej)cia przez spadko0ierc) spadku 1egatariusz stawał si) wła+cicie1em kwiryta1nym rzeczy.owi=zany do zezwolenia/ . /Przysługiwała mu rei vin$icatio2.owi=zanie -ob!igatio) – Stosunek prawny* w kt-rym jedna strona jest zo0owi6zana wo0ec drugiej do +wiadczenia./possessor pro )ere$e 3 ten* kt-ry ro+cił so0ie prawo do maj6tku2 1u0 w okresie procesu (ormułkowego przeciw temu kto kwestionował prawo /possessor pro possessore2. Yideikomisem mo7na 0yło o0ci67y5 ka7d6 oso0)* kt-ra co+ dostała ze spadku.onorum – interdykt c&roni6cy posiadanie dziedzica prawa pretorskiego. Wi)c je+1i kto+ z jaki+ powod-w nie przyj6ł spadku ani nie przekazał go innej oso0ie* ani nie 0yło su0stytuta* to pozostałe cz)+ci automatycznie si) powi)kszały w cz)+ciac& proporcjona1nyc& do ic& udział-w prawo przyrostu -ius accrescendi)/ .omina temper sunt di<isa /wagi wstępne 3str5 6BB4 Zo.ra* i mia*. non facere – powstrzymanie si) od działania .ami!iae erciscundae< !chrona spadko)iercy 3str5 6B84 Hereditatis petitio – skarga do oc&rony praw dziedzica /dziedzic prawa cywi1nego2* słu7yła do wydania spadku jako cało+ci.  Legat sinendi modo – ustanawiano w słowac& niec( m0 spadko. Stron) uprawnion6 nazywamy wierzycie1em* a zo0owi6zan6 dłu7nikiem.

@. +wiadczenie musiało 0y5 wyraNnie okre+1one a10o nadawa5 si) do okre+1enia w przyszło+ci.74 Zo.o "raestare % wzg1)dne zapłacenie odszkodowania  ZaskarBalnośH 2eorie genezy o)ligatio 3str5 8.ie stwarzało jednak jego własnej odpowiedzia1no+ci* kt-r6 na1e7ało uwzg1)dni5 ko1ejn6 czynno+ci6* po1egaj6c6 na ustanowieniu dr)czycie1a. Podziały zo)owi(za% 3str5 8.  Zo.  Zo. Według pierwszej teorii powstania zo0owi6za! jej pocz6tk-w na1e7 dopatrywa5 si) w odpowiedzia1no+ci za czyny niedozwo1one* pocz6tkowo stosowano zemsty rodowe* p-Nniej władza ograniczała je do kary ta1ionu* p-Nniej dozwo1ono jednak na do0rowo1nej ugody mi)dzy stronami @. +wiadczenie musiało 0y5 prawnie i (aktycznie mo71iwe do wykonania. Wy0-r +wiadczenia za1e7ał w zasadzie do dłu7nika* c&y0a 7e .:4  @ednostronne i dwustronne  Zo.owi=zek spe*nienia określone&o świadczenia< +ymagania dotycz(ce wiadczenia 3str5 8..re wiary  Zo. +wiadczenie nie mogło 0y5 sprzeczne z do0rymi o0yczajami* ani te7 0y5 oparte na złej przyczynie.owi=zania dwustronne3 ma miejsce wtedy* gdy o0ie strony stosunku s6/1u0 mog6 0y52 zar-wno wierzycie1ami jak i dłu7nikami.94 ?.owi=zania cywilne – zaskar7a1ne  Zo.atomiast +wiadczenie rzeczy oznaczonej co do to7samo+ci* stawało si) niewa7ne z c&wi16 zniszczenia przedmiotu* c&y0a* 7e została zniszczona z winy dłu7nika.74 ewiadczenie rzeczy co do gatunku 0yło zawsze wa7ne* nawet je+1i rzecz została zniszczona nie z winy dłu7nika. +wiadczenie musiało mie5 warto+5 maj6tkow6* daj6c6 si) wyrazi5 w pieni6dzac&.owi=zania naturalne – niezaskar7a1ne Pojęcie i rodzaje wiadcze% Podstawowym e1ementem ka7dego +wiadczenia jest o.ob!igatio uni!atera!is) 3 maj6 miejsce wtedy* gdy ty1ko jedna strona jest wierzycie1em* a druga jest ty1ko dłu7nikiem. G dopiero p-Nniej dozwo1ono 0y dłu7nik 0ył sam swoim dr)czycie1em.  Cywilne i naturalne  Zo. Wtedy +wiadczenie przemieniało si) w o0owi6zek odszkodowania. A.owi=zania ednostronne . A. . ?wiadczenie rzeczy oznaczonej co do gatunku i co do to#samo ci 3str5 8.  Xcis*e&o prawa i do.owi=zanie przemienne 3 jest to zo0owi6zanie z* kt-rego tre+ci wynika wi)cej ni7 jedno +wiadczenie* spełnienie jednego z nic& zwa1niało dłu7nika z zo0owi6zania.idei ! udzie1ano (ormułki procesowej umo71iwiaj6cej s)dziemu zas6dzenie tego co si) na1e7ało poszkodowanemu z uwzg1)dnieniem zasad do0rej wiary.  R0wnoczesne – ob!igationes bi!atera!es ae*ua!es -synala&matyczneVwza emne) – poprzez sam (akt powstania zo0owi6zania* o0owi6zku spełnienia przez strony wzajemnyc& +wiadcze!.owi=zania stricti iuris – pisana d1a s)dziego (ormułka 0yła z0udowana w ten spos-0* 7e s)dzia musiał trzyma5 si) +ci+1e tre+ci w niej zawartej. .owi=zania bonae .4 ?.  Eier0wnoczesne – powstawały wtedy gdy w c&wi1i powstania +wiadczenia jedna ze stron 0yła uprawniona a druga zo0owi6zana. Według drugiej teorii o01igatio wyłoiło si) z arc&aicznyc& akt-w dokonywanyc& za pomoc6 spi7u i wagi* z kt-ryc& dopiero wyłoniła si) odpowiedzia1no+5 de1iktowa. Ko1ejna twierdzi* 7e pocz6tkowo zaci6gni)cie zo0owi6zania stwarzało jedynie o0owi6zek dłu7nika* zwany długiem. B. &o)owi(zanie przemienne i upowa#nienie przemienne 3str5 8.

olidarnośH . 'akie +wiadczenie zanika kiedy nie jest mo71iwe wykonanie +wiadczenia gł-wnego. W zamieszczonym w digestac& justynia!skic& (ragmencie innego dzieła Caiusa Res >ottidiantae uzupełnia dw-j podział przekazany w instytucjac& trzeci6 grup)$ "R-7ne inne oko1iczno+ci powstania zo0owi6za!# 1lasyfikacja Hródeł zo)owi(za% w . Podzielno .olidarnośH . W rzymskim prawie okresu k1asycznego o0owi6zywała zasada nominalizmu kontraktowe&o< Oznaczało to* 7e ty1ko +ci+1e okre+1one prawnie rodzaje działa! mog6 zawi6za5 taki stosunek.B4 PodzielnośH .iemo7no+5 spełnienia jednego +wiadczenia nie powoduje wyga+ni)cia +wiadczenia ty1ko mo71iwo+ci wy0oru.nne klasyfikacje Hródeł zo)owi(za% 3str5 86=4 F1pian przeprowadza podział Nr-deł zo0owi6za! na$ ?2 wynikaj6ce kontraktu* @2 ze zdarzenia* A2 na podstawie stanu (aktycznego. Przy +wiadczeniu niepodzie1nym +wiadczenie wykonywał jeden z dłu7nik-w na rzecz jednego z wierzycie1i. .nstytucjach Austynia%skich 3str5 86:4 =nstytucje .strony um-wiły si) inaczej.o&acenie. W tym przypadku* m-gł 76da5 spełnienia +wiadczenia od jednego z dłu7nik-w* co zwa1niało pozostałyc&. Eodestyn wymienia natomiast$ ?2 wr)czenie rzeczy* @2 wypowiedzenie sł-w* A2 samo wyra7enie porozumienia* B2 przepis ustawy* L2 prawo pretorskie* 2 konieczno+5 J2 czyn niedozwo1ony.olidarnośH czynna – wie1o+5 wierzycie1i* ka7dy m-gł 76da5 od dłu7nika co zwa1niało go ze +wiadczenia wo0ec pozostałyc&. . *eneza i rozwój rzymskiego systemu kontraktowego 3str5 8694 Pocz6tki Rzymskiego systemu kontraktowego zwi6zane 0yły z najstarszymi aktami prawnymi* takimi jak sponsio czy nexum* kt-re dawały podstaw) do oc&rony procesowej actio in personam. 1lasyfikacja Hródeł zo)owi(za% przedstawiona przez *aiusa w instytucjach i jej rozwój w Res Iottidianae Podział zo0owi6za! w instytucjac& Caiusa* dzie1ił je na Jontrakty i Aelikty* a p-Nniej c&o5 nie wprost* dodaje jeszcze trzeci6 kategori) .e7e1i przedmiot +wiadczenia 0ył rzecz6 podzie1n6 +wiadczenie dzie1ono na i1o+5 dłu7nik-w 1u0 wierzycie1i.est to przypadek gdy w tre+ci +wiadczenia jest ty1ko jedno +wiadczenie* a1e dłu7nik mo7e je zast6pi5 innym* kt-rego nie ma w tre+ci. . UpowaBnienie przemienne – . wiadczenia i solidarno . Wła+ciwy rozw-j rzymskiego systemu o01igacyjnego wi6zał si) ze zwyci)stwem systemu (ormułkowego* kt-ry dał szerokie uprawnienia pretorowi w dziedzinie interpretacji (akt-w i s6downictwie. 3str5 8.ustynia!skie wprowadziły czw0rpodzia* na$ ?2 powstaj6ce z kontrakt-w* @2 jak0y z kontrakt-w /]uasi kontrakt-w2* A2 z de1ikt-w B2 jak0y de1ikt-w /]uasi de1ikt-w2. .ezpodstawne wz. .ierna – wie1o+5 podmiot-w po stronie dłu7nika.

 Jupno – sprzedaB -emptio enditio) – str< ""6  Ea em -!ocatio conductio) – str< ""9  .krypty d*uBnicze -chirographa5 s)ngraphae)  Fpis do ksi5&i rac(unkowe -nomina transcripticia5 expensi!atio)  Eie?ormalne wyraBenie z&ody przez strony 3 /kontrakty konsensua1ne2 ic& istot6 0yło uznanie za rodz6cy skutek prawny nie(orma1nyc& porozumie! o tre+ci okre+1onej przez prawo. Za Wespazjana zakazano dawania po7yczek pieni)7nyc& synom pod1egaj6cym patria potestas. Wierzycie1 m-gł domaga5 si) zwrotu po7yczki ty1ko wtedy* gdy statek szcz)+1iwie dopłyn6ł do portu* z tego powodu wierzycie1 m-gł zastrzec płacenie wysokic& odsetek* mogło 0y5 ono uczynione pod nie(orma1n6 umow) 3 pactum. Dłu7nik 0ył zo0owi6zany do zwrotu takiej samej 1icz0y rzeczy* tego samego gatunku jaki otrzymał.J1I R4. Po7yczka stwarzała zo0owi6zanie jednostronne stricti iuris. Wierzycie1owi do zwrotu długu przysługiwało legis actio per manus iniectionem.  PoByczka -mutuum) – str< "19  UByczenie -commodatum) – str< ""1  Przec(owanie -depositum) – str< """  Zastaw r5czny -pignus) – str< """  Fypowiedzenie oznaczonyc( s*0w – str< ""% /kontrakty słowne2  (ponsio  (tipu!atio  %idepromissio  %ideiussio  Cautio  Zawarcie kontrakt0w w ?ormie pisemne – str< "") /kontrakty 1itera1ne2  . F7ytkownik miał prawo korzysta5 z rzeczy 1ecz nie miał prawa po0iera5 z niej po7ytk-w* 0ył te7 zo0owi6zany zwr-ci5 rzecz w stanie nienaruszonym* 0ył te7 zo0owi6zany strzec rzeczy ze szczeg-1na staranno+ci6.iducia cum amico contracta+ W rozwini)tym prawie rzymskim u7yczenie stało si) kontraktem rea1nym po1egaj6cym na oddaniu przez komodanta rzeczy oznaczonej indywidua1nie komodatariuszowi w nieodpłatne władanie (aktyczne na okre+1ony czas. .iducia cum amico contracta. Kontrakt ten po1egał na tym* 7e udzie1aj6cy po7yczki /mutuum dans2 przenosił na własno+5 0ior6cego /mutuum accipiens2 pewn6 sum) pieni)dzy 1u0 okre+1on6 1icz0) rzeczy zamiennyc&.3E4 -str< "19) Po#yczka 3mutuum4 3str5 86B4 Rzymska po7yczka wywodzi si) z arc&aicznego aktu nexum* dokonywanego za pomoc6 spi7u i wagi w o0ecno+ci L +wiadk-w i li%ripensa. Komodantowi przysługiwała actio comodati directa* a komodatariuszowi actio comodati contraria+ Przechowanie 3depositum4 3str5 8884 Przec&owanie wywodziło si) podo0nie jak komodat z . Punktem wyj+cia d1a p-Nniejszego u7yczenia 0yła . 'akie zo0owi6zanie 0yło dwustronne nie r-wnoczesne* oparte na do0rej wierze.1lasyfikacja kontraktów 3str5 8674  Fydanie rzeczy – /kontrakty rea1ne2 po1egały na wydaniu rzeczy i przeniesieniu własno+ci 1u0 posiadania. Wierzycie1owi przysługiwała$ conditio certae creditae pecuniae /pieni6dze2* conditio certae rei /rzeczy2 PoByczka morska – zac&odziła wtedy gdy kto+ zawierał po7yczk) na zakup towar-w przewo7onyc& morzem. /#yczenie 3commodatum4 3str5 8864 F7yczenie podo0nie jak zastaw* wywodziło si) z dokonywanyc& za pomoc6 mancipatio 1u0 in iure cessio akt-w powierniczyc&. W rozwini)tym prawie rzymskim po7yczka doc&odziła do skutku za pomoc6 kontraktu rea1nego mutuum. [e0y m-c po0iera5 odsetki trze0a 0yło zawrze5 oddzie1ny akt /stipu!atio usurarum2.p0*k5 -sociates) – str< "%1  Zlecenie -mandatum) – str< "%% JDE1R.

. Zastawnik miał o0owi6zek przec&owywa5 rzecz z zac&owaniem szczeg-1nej ostro7no+ci oraz zwr-ci5 j6 po zwr-ceniu przez zastawc) długu.3E4 -str< "")) W k1asycznym prawie rzymskim (orma pisemna 0yła rzadko spotykana8 w ksi)gac& rac&unkowyc& prowadzonyc& przez zamo7nyc& rzymian wyst)powały dwa rodzaje wpis-w$ nomina arcaria oraz nomina transcripticia+ Pierwsze z nic& nie tworzyły zo0owi6zania* miały one ty1ko znaczenie dowodowe* potwierdzaj6ce istnienie jakiego+ zo0owi6zania. . taki wpis powodował przekształcenie istniej6cego zo0owi6zania w zo0owi6zanie a0strakcyjne* mogło dotyczy5 tyc& samyc& os-0 1u0 zmieni5 dłu7nika 1u0 wierzycie1a. W okresie pok1asycznym pojawiły si) w Rzymie skrypty dłu7nicze* zwane chirographa i s)ngraphae+ JDE1R. Deponentowi przysługiwało actio depositi directa* a depozytariuszowi actio depositi contraria+ Szczeg-1nymi (ormami depozytu 0yły$ ?.J1I JDE.azwy poszczeg-1nyc& kontrakt-w poc&odziły od u7ywanyc& przy ic& zawieraniu sł-w np. Aepozyt konieczny . Był to kontrakt rea1ny.J1I .atomiast w o0rocie z peregrynami dominowało nie(orma1ne porozumienie stron* kt-re z czasem wyparło mancypacj).U. Fdział +wiadk-w nie 0ył tu niez0)dny d1a wa7no+ci aktu* 1ecz m-gł mie5 znaczenie jedynie dowodowe. Doc&odził on do skutku przez przeniesienie posiadania natura1nego rzeczy przez zastawce na zastawnika* w ce1u za0ezpieczenia okre+1onej wierzyte1no+ci.3E4 -str< ""6) 1upno sprzeda# 3emptio Jenditio4 3str5 88>4 W czasac& arc&aicznyc& aktu kupna sprzeda7y dokonywano za pomoc6 aktu mancypacji. Aepozyt sekwestrowy .J1I 3#14R. Sponsio 0yła dost)pna ty1ko d1a o0ywate1i rzymskic& i rodziła zo0owi6zania jednostronne stricti iuris+ .4E.W rozwini)tym prawie rzymskim przec&owanie stało si) kontraktem rea1nym* po1egaj6cym na oddaniu rzeczy ruc&omej* oznaczonej indywidua1nie przez deponenta w (aktyczne władztwo depozytariuszowi w ce1u nieodpłatnego jej przec&owania.YDFE4 -str< ""%) Kontrakty wer0a1ne wywodz6 si) ze sponsio /na pytanie przyszłego wierzycie1a odpowiadał* 7e przyrzeka2.iducia cum creditore contracta+ W rozwini)tym prawie rzymskim wykształcił si) zastaw r)czny 3 pignus. Aepozyt nieprawid*owy /$epositum irregulare/3 przeniesienie na własno+5 depozytariusza rzeczy oznaczonyc& gatunkowo.$ stipulatio* fi$eipromissio* fi$eiussio+ Do doc&odzenia na1e7no+ci z tytułu sponsio słu7yła w procesie 1egis1acyjnym !egis actio per iudicis postu!ationem8 w procesie (ormułkowym 0yły stosowane condictio certae creditae pecuniae* conditio certae rei* oraz actio ex stipu!atu+ W ce1u zapewnienia dowodu zawarcia stypu1acji strony sporz6dzały cz)sto dokument zwany cautio.$epositum misera%ile/ 3 0ył przyjmowany w sytuacji przymusowej* w jakiej zna1azł si) deponent. Depozytariusz 0ył zo0owi6zany zwr-ci5 rzecz depozytariuszowi na ka7de jego 76danie* nie miał prawa u7ywania rzeczy* a przy jej przec&owywaniu 0ył zo0owi6zany do zac&owania zwykłej staranno+ci. Było to zo0owi6zanie dwustronne nie r-wnoczesne* oparte na do0rej wierze. @. JDE1R. A. JDE1R. Powodował zaostrzon6 odpowiedzia1no+5 depozytariusza* na podw-jna wysoko+ci szkody. Zastawcy przysługiwało actio pigneraticia directa* a zastawnikowi actio pigneraticia contraria+ Szczeg-1nym przypadkiem 0ył zastaw antyc(retyczny 3 zastawnik po0ierał po7ytki na poczet długu.sequestrum/ 3 miał miejsce gdy rzecz została przyjmowana przez oso0) trzeci6* na czas sporu mi)dzy stronami &astaw ręczny 3str5 8884 Zastaw ten wywodził si) z umowy powierniczej 0yła to . Wła+ciwym kontraktem 1itera1nym* 0ył dokonywany w ksi)gac& rac&uJnkowyc& wpis (ikcyjnyc& wpłat i wypłat /najpierw dostawał* p-Nniej oddawał t6 sam6 kwot)2 expensi!atio.

Eusiał on pomaga5 na0ywcy w procesie wydo0ywczym przeciw oso0ie trzeciej* w przypadku nieudzie1ania pomocy 1u0 przegrania procesu płacił on podw-jn6 warto+5 rzeczy.Rzymska sprzedaB konsensualna 0yła czynno+ci6 rodz6c6 zo0owi6zania ty1ko mi)dzy stronami. Sprzedawcy przysługiwała actio enditi* a na0ywcy actio empti+ >ena według Proku1ian-w powinna 0y5 usta1ona w +ci+1e oznaczonej kwocie pieni)7nej /Sa0inianie dopuszcza1i cen) w innym towarze2. .ie 0ył odpowiedzia1ny za wady jawne. Zo0owi6zanie z kupna sprzeda7y 0yło aktem dwustronnym r-wnoczesnym* po1egaj6cym na do0rej wierze. Za wady ukryte odpowiadał je+1i o nic& wiedział i podst)pnie je zataił. odpowiedzialnośH sprzedawcy za wady ?izyczne 3 za1e7ała od rodzaju wad i jego +wiadomo+ci. Odpowiedzia1no+5 sprzedawcy za wady ukryte 0ez wzg1)du na jego +wiadomo+5 została wprowadzona w edykcie edy1-w kuria1nyc&. W sprzeda7y mancypacyjnej odpowiedzia1no+5 wynikała z samego prawa. Sam (akt zawarcia umowy nie przenosił własno+ci rzeczy. Przy sprzeda7y konsensua1nej sprzedawca nie ponosił odpowiedzia1no+ci c&y0a* 7e zostało to zawarte w umowie. @. Kupno rzeczy przyszłej /empatio rei speratae % kupno przyszłyc& p1on-w2* ten rodzaj kupna sprzeda7y 0ył traktowany jak kontrakt pod warunkiem zawieszaj6cym. W przypadku kiedy rzecz oznaczona indywidua1nie u1egła zniszczeniu 1u0 pogorszeniu skutki ponosi na0ywca. Z 0iegiem czasu zacz6ł on odpowiada5 nawet 0ez dodatkowej umowy. 'owarem mogła 0y5 ka7da rzecz przeznaczona do o0rotu prawnego ju7 istniej6ca jak i taka* kt-ra ma powsta5 w przyszło+ci /kupno ry0 z połowu2 czy1i kupno szansy /emptio spei2* kt-re doc&odziło do skutku nawet je+1i nie powstała ta rzecz. . Odpowiedzia1no+5 sprzedawcy za wady rzeczy$ ?. DdpowiedzialnośH za wady prawne 3 wtedy kiedy sprzedawca nie 0ył wła+cicie1em rzeczy /a kupuj6cemu j6 ode0rano2* 1u0 sprzedał rzecz o0ci67on6 zastawem a10o innym prawem na rzeczy cudzej.

P-Nniej sp-łki tzw. Eandatariusz doc&odził zwrotu koszt-w poniesionyc& przy wykonywaniu z1ecenia oraz zwo1nienia ze zo0owi6za! zaci6gni)tyc& w zwi6zku z wykonywaniem mandatu za pomoc6 actio mandati contraria. >onductor zwa1niał si) z +wiadczenia dopiero po wr)czeniu "dzieła# 1okatorowi. . O podzia1e zysku decydowała umowa* a nie wysoko+5 wkład-w* ani praca. Eandat tworzył zo0owi6zanie dwustronne nie r-wnoczesne oparte na do0rej wierze. daniu rzeczy w u7ywanie* wykonaniu usługi* 1u0 wykonaniu +wiadczenia. Ea em dzie*a -!ocatio conductio operis) – po1egało na zo0owi6zaniu do wykonania dzieła /con$uctor2 na zam-wienie /locator2* w zamian za odpowiednie wynagrodzenie /locator2. Do doc&odzenia roz1icze! z tytułu sp-łki słu7yła actio pro socio* po zas6dzeniu tworzyła rozwi6zanie sp-łki i in(amie oskar7onego. Fmowa okre+1ała te7 prawa i o0owi6zki. Eandatariusz powinien wykona5 z1ecenie w +ci+1e usta1onyc& granicac&. Hokator miał o0owi6zek utrzymywa5 rzecz w stanie nadaj6cym si) do u7ytku przez czas najmu. Z1ecenio0iorca m-gł przyj65 do0rowo1ne &onorarium* 1ecz nie m-gł si) go domaga5 /dopiero w okresie pryncypatu m-gł 76da5 zapłaty2. . . &lecenie 3mandatum4 3str5 8::4 Było kontraktem* w kt-rym z1ecenio0iorca /mandatarius2 zo0owi6zywał si) na rzecz z1eceniodawcy /mandans2 wykona5 nieodpłatnie okre+1on6 czynno+5 prawn6 (aktyczn6.iedopuszcza1na 0yła 1wia sp-łka* w kt-rej jeden z członk-w uczestniczył ty1ko w stratac&. Wzajemne roz1iczenia actio locati i actio con$ucti+ $półka 3societas4 Rzymska sp-łka wywodzi si) ze wsp-1no+ci maj6tkowej mi)dzy wsp-łdziedzicami /consortium ercto non cito2. Wo0ec os-0 trzecic& odpowiedzia1no+5 ponosiła ty1ko oso0a 0ezpo+rednio z nimi zwi6zana* gdy7 sp-łka rodziła skutki ty1ko pomi)dzy wsp-1nikami. ewiadczenie drugiej strony mo7e po1ega5 na np. Ea em pracy -!ocatio conductio operarum) – po1egało na zo0owi6zaniu +wiadczeniu pracy /locator2 na rzecz pracodawcy /con$uctor2* w zamian za płacone okresowo wynagrodzenie. . Z1ecenie powodowało skutki ty1ko pomi)dzy jego stronami* d1a innyc& os-0 z1ecenio0iorca wyst)pował we własnym imieniu. Przedmiotem o0rotu 0yły ty1ko rzeczy niezu7ywa1ne* indywidua1nie oznaczone. Hokator ponosił tez ryzyko przypadkowej utraty. A. (ocietas pub!icanorum zacz)ły tworzy5 oso0owo+5 prawn6 /wsp-1na kasa maj6tek* zarz6dca nie wygasały wraz ze +mierci6 jednego członka* so1idarno+5 wsp-1nik-w2. Sp-łki mo7na podzie1i5 na$ ?. 'ransakcji okre+1onego rodzaju 3 (ocietas a!icuius negotionis Sp-łka rodziła zo0owi6zania dwustronne* r-wnoczesne i do0rej wiary. . Straty przysporzone przez jednego wsp-1nika o0ci67ały ty1ko t) cz)+5 zysku* kt-ra na niego przypadała. Z1ecenie gasło po +mierci jednej ze stron. Hokatorowi przysługiwała zapłata gdy z przyczyn nieza1e7nyc& od sie0ie nie m-gł +wiadczy5 czynno+ci* a zgłaszał tak6 gotowo+5. Wsp-1nicy odpowiada1i cu!pa !e is in concreto. >zynno+5* kt-r6 z1ecał musiała 1e7e5 w interesie z1eceniodawcy 1u0 w interesie innyc& os-0. na em rzeczy -!ocatio conductio rei) – po1egało na wydaniu przez 1okatora conductorowi rzeczy do czasowego u7ywania* w zamian za co konduktor zo0owi6zywał si) płaci5 odpowiednie wynagrodzenie w pieni6dzac&. Eandansowi przysługiwało actio mandati directa. Dotycz6ce całego maj6tku 3 societas omnium bonorum @. emier5 jednej ze stron powodowała rozwi6zanie sp-łki* tak samo wo1a jednej ze stron. Dotycz6ce jednej ty1ko transakcji – societas unius rei A. /1okatorowi 3 udost)pniał swoje do0ra przysługiwała mu actio !ocati 9przy najmie dzieła płacił za dzieło:* conductor płacił odpowiednie wynagrodzenie* przysługiwała mu actio conductio 9przy najmie dzieła wykonywał dzieło:2 ?. @. Była to czynno+5 dwustronna r-wnoczesna oparta na do0rej wierze.ajem transportu morskiego* !ex 'hodia de iactu w przypadku zrzucenia cz)+ci ładunku w ce1u uratowania statku* wła+cicie1e ładunk-w uratowanyc& płaci1i proporcjona1nie odszkodowanie wynagradzaj6ce straty.ie mogła 1e7e5 w interesie ty1ko z1ecenio0iorcy.<ajem 3locatio conductio4 3str5 88B4 Podo0nie jak w kontrakcie kupna sprzeda7y jest to kontrakt płatny.a podstawie tego aktu mogły 0y5 tworzone do0rowo1ne wsp-1noty maj6tkowe na podstawie zgodnej wo1i stron. Kontrakt doc&odził do skutku poprzez nie(orma1ne porozumienie stron* w kt-rym wsp-1nicy zo0owi6zywa1i si) do osi6gni)cia okre+1onyc& ce1-w gospodarczyc& poprzez wniesienie wkład-w rzeczowyc& 1u0 własnej pracy.

nie(orma1n6 umow) darowizny . Ostatni6 (orm6 powstania kontrakt-w rea1nyc& nienazwanyc& 0yło wprowadzenie pow-dztwa o wypełnienie +wiadczenia wzajemnego actio praescriptis erbis+ W prawie .ajwa7niejszymi kontraktami rea1nymi nienazwanymi s68 ?. Pewn6 skuteczno+5 mogły uzyska5 pacta a$iecta czy1i umowy dodawane do kontrakt-w do0rej wiary w c&wi1i ic& zawierania.atum.ustynia!skic& starano si) j6 podci6gn65 pod kontrakty rea1ne nienazwane.Rozszerzenie rzymskiego systemu kontraktowego 3str5 8:=4 Rzymski system kontraktowy* stopniowo odc&odził od nomina1izmu kontraktowego* co przejawiało si) w udzie1eniu zaskar7a1no+ci niekt-rym nowym umowom.ie(orma1na umowa o zło7enie do0rowo1nej przysi)gi w post)powaniu in iure. Przeniesienie własno+ci rzeczy w zamian za wykonanie jakie+ czynno+ci (aktycznej /do ut ?acias2 A. B. Przeniesienie własno+ci rzeczy w zamian za przeniesienie własno+ci innej rzeczy$ "daj)* a0y+ dał#/do ut des2 @. A.ustynia!skim kontrakty rea1ne nienazwane zostały za1iczone do czterec& sc&emat-w$ ?. 1ontrakty realne nienazwane 3contractus reales innominati4 3str5 8:@4 W rzeczywisto+ci stanowiły rozwini)cie rzymskic& syna11agmatycznyc& kontrakt-w konsensua1nyc&. W+r-d tzw. Prawo pretorskie uznało z 0iegiem czasu zaskar7a1no+5 /przez udzie1enie actio in factum2 niekt-ryc& nie(orma1nyc& porozumie!* wyraNnie przewidzianyc& w edykcie pretorskim. U&oda -transactio)/ za1iczana jest do sc&ematu factio ut facia. . Konstytucje carskie rozszerzyły /pacta !egitima2$ ?. Wykonanie pewnej czynno+ci (aktycznej w zamian za przeniesienie własno+ci /?actio ut des2 B. nie(orma1n6 umow) o wypełnienie zo0owi6zania ju7 istniej6cego* zwan6 constitutum debiti< Eogła dotyczy5 zapłaty swojego własnego długu* dzi)ki czemu dodawała dodatkow6 skarg) actio $e pecunia constituta. Wykonanie pewnej czynno+ci (aktycznej w zamian za wykonanie innej czynno+ci /?actio ut ?acias2 . Powodowało to mo7no+5 wykorzystania ic& jako zarzut-w procesowyc&. pakt-w pretorskic& /pacta pretoria2 wymienia si) zazwyczaj$ ?. Przysługiwała przeciw 0ankierowi actio recepticia. receptum nautarum5 cauponum5 stabu!ariorum nie(orma1ne o+wiadczenie zło7one przez wła+cicie1i statk-w* zajazd-w i stajen gwarantuj6ce ic& zwi)kszon6 odpowiedzia1no+5 za przedmioty wniesione przez podr-7nyc&* podnosiło to odpowiedzia1no+5 za rzeczy nawet o sił) wy7sz6. kontrakt estymacy ny -aestimatum)/ kt-ry mo7na za1iczy5 do r-7nyc& sc&emat-w* po1egał na oddaniu innej oso0ie rzeczy oszacowanej w ce1u jej sprzeda7y. Otrzymuj6cy rzecz powinien w razie jej sprzeda7y ui+ci5 um-wion6 kwot)* w przeciwnym razie powinien j6 odda5. Pocz6tkowo spełnienie +wiadczenia jednej ze stron i nie wypełnienie +wiadczenia wzajemnego stwarzało jedynie mo7no+5 stosowania skargi o zwrot 0ezpodstawnego wz0ogacenia* mogły 0y5 te7 stosowane actio do!i i pretorska actio in . "recarium – za czas-w . nie(orma1n6 umow) o usta1enie posagu @. @. Eogła r-wnie7 dotyczy5 zapłaty cudzego długu stanowiła wtedy rodzaj zo0owi6zania dodatkowego* z01i7onego w skutkac& do por)czenia. zamiana -permutatio)/ za1iczan6 do sc&ematu $o ut $es @. A. Po1egał na wzajemnym zrezygnowaniu przez strony z roszcze! B. W tyc& kontraktac& odpowiedzia1no+5 opierała si) na idei* 7e umowa o spełnienie +wiadczenia wzajemnego rodziła zo0owi6zanie po spełnieniu +wiadczenia jednej ze stron. P-Nniej została ograniczona do przypadkowej utraty rzeczy. receptum argentarii czy1i nie(orma1ne zo0owi6zanie 0ankiera gwarantuj6ce pokrycie długu jego k1ienta wo0ec os-0 trzecic&. Pacta 3str5 8:>4 Da1sze rozwini)cie rzymskiego systemu kontraktowego wi6zało si) z przyznaniem zaskar7a1no+ci nie(orma1nym porozumieniom /o i1e nie s6 sprzeczne z zasadami uczciwo+ci i przepisami prawa2.

. Pupi1owi przysługiwała skarga actio tute!ae directa. W tekstac& przekazanyc& w kody(ikacji justynia!skiej wymienione s6 nast)puj6ce "jak0y kontrakty#$ negotiorum gestio* tutela.4 Zo0owi6zanie wynikaj6ce z wykonywania opieki. Podejmowanie cudzyc& spraw przez negotiorum gestora powinno 0y5 podejmowane w interesie zast6pionego i d1a niego u7yteczne. Eo71iwo+5 76dania zwrotu niena1e7nego +wiadczenia otworzyła mo71iwo+5 wnoszenia skarg z tytułu 0ezpodstawnego wz0ogacenia. Pojęcie jak)y kontraktów 3str5 8:B4 Rzymskie prawo nie wydzie1iło "jak0y kontrakt-w# jako wyraNnie okre+1onej kategorii.A. W doktrynie g1osator-w poj)cie kontrakt-w uto7samiono zostało ze wsze1kimi porozumieniami nie(orma1nymi. Wprost ta zasada została przyj)ta w para(razie kodeksu . Było to zo0owi6zanie jednostronne* +cisłego prawa. Okre+1enie negotiorum gestio wyst)powało w Nr-dłac& wie1okrotnie jako okre+1enie wsze1kiej działa1no+ci po1egaj6cej na prowadzeniu cudzyc& spraw* tak7e wtedy gdy 0yła ona prowadzona na podstawie kontraktu z1ecenia. W przypadku +wiadomego przyj)cia niena1e7nego +wiadczenia mogła wyst)powa5 actio . Przede wszystkim to poj)cie odnosi si) do prowadzenia cudzyc& spraw 0ez z1ecenia* gł-wnie w sytuacji nieo0ecno+ci* 1u0 +mierci. Było to zo0owi6zanie dwustronne nier-wnoczesne* do0rej wiary doc&odzone przez dominus negotii /zast)powany2 actio negotiorum gestorum directa* gestor w przypadku poniesienia koszt-w* actio negotiorum gestorum contraria+ 2utela 3str5 8=. Przeciw dziedzicowi mo7na 0yło stosowa5 !egis actio per manus iniectionem i w procesie (ormułkowym actio ex testamento. Condictio ob rem dati i condictio ob causa non secuta – stosowane przy kontraktac& rea1nyc& nienazwanyc& @.urti* w przypadku kiedy nie 0ył +wiadomy stosowano skarg) zwan6 condictio indebiti< Było to zo0owi6zanie jednostronne* +cisłego prawa. legatum per $amnationem i solutio in$e%iti+ <egotiorum gestio 3str5 8:B4 Prowadzenie cudzyc& spraw 0ez z1ecenia.4 Zo0owi6zanie spadko0iercy wo0ec 1egatariusza /ty1ko 1egatum$ per $amnationem i sinnen$i mo$o2. Podj)cie si) takic& czynno+ci zo0owi6zywało gestora do ic& zako!czenia* powinien te7 stara5 si) zawiadomi5 zast)powanego* w przypadku potwierdzenia nie m-gł kwestionowa5 u7yteczno+ci gestora. >ec&y c&arakterystyczne wyr-7niaj6ce "jak0y kontrakty# dotyczyły zawsze okre+1onego stanu (aktycznego.ustynia!skiego* 'eo(i1a. $olutio inde)iti 3str5 8=. Condictio .4 . Rozszerzenie pojęcia kontraktów 3str5 8:74 Proces zacierania si) r-7nic pomi)dzy kontraktami nazwanymi a nienazwanymi /przyznanie zaskar7a1no+ci porozumieniom nie(orma1nym* nadanie skuteczno+ci prawnej dokumentom pisanym2 doprowadziło do stworzenia za .est to zo0owi6zanie wynikaj6ce z wypełnienia niena1e7nego +wiadczenia. nie(orma1n6 umow) o powierzenie prywatnemu ar0itrowi rozstrzygni)cia sporu mi)dzy stronami /warunkiem skuteczno+ci 0yło uprzednie mo71iwe usta1enie kar w (ormie wzajemnyc& stypu1acji2. Opiekun w przypadku poniesienia nakład-w m-gł stosowa5 actio tute!ae contraria++ Kegatum 3str5 8=. Condictio ob trupem causam – stosowana w przypadku przyj)cia przysporzenia w ce1u powstrzymania si) od działania &anie0nego 1u0 wykonywania o0owi6zku prawnego A.ustyniana zasady* 7e porozumienie zawarte mi)dzy stronami w ce1u zawarcia zo0owi6zania* takie zo0owi6zanie tworzy. St6d i z p-Nniejszyc& dzieł wynika zasada* 7e porozumie! trze0a dotrzymywa5.urti a – stosowana przeciwko złodziejowi* kt-rego maj6tek powi)kszył si) o warto+ci uzyskan6 po sprzedaniu rzeczy skradzionej. /condictiones2$ ?. Opieka taka tworzyła* zo0owi6zanie z01i7one do z1ecenia8 0yło to zo0owi6zanie dwustronne* nier-wnoczesne* do0rej wiary.

urtum rei2 wła+cicie1owi* a1e te7 0ezprawne u7ywanie rzeczy /. u7ywanie rzeczy przez depozytariusza2 oraz .urtum mani.urti prohibiti 3 skarga przeciwko so0ie* kt-ra utrudniała poszukiwanie rzeczy skradzionej* taka oso0a odpowiadała na czterokrotn6 warto+5 rzeczy. Zo0owi6zanie to 0yło c&ronione za pomoc6 actio in personam+ Gurtum 3str5 8=@4  Surtum w ustawie M## ta. Prawo pretorskie złagodziło odpowiedzia1no+5 wprowadzaj6c zamiast kary pu01icznej prywatn6 kar) pieni)7n6* płacon6 poszkodowanemu w wysoko+ci czterokrotnej warto+ci rzeczy.urti concepti et ob!ati 3 skarga przeciwko przec&owuj6cemu skradzion6 rzecz /podw-jna warto+5 rzeczy2.urtum usus 3 np. Przest)pstwa je+1i godziły w do0ro og-łu pod1egały sankcji pu01icznej rea1izowanej przez władz) pa!stwow6 /crimen ! z0rodnia2. Actio . .urtum possessionis /np.urti* do powstania odpowiedzia1no+ci wymagane 0yły tak7e$ zły zamiar* po1egaj6cy na ce1owym nieuczciwym działaniu sprawcy* maj6cym na ce1u osi6gni)cie zysku. Kradzie7 0yła jawna kiedy$ złapano złodzieja na gor6cym uczynku* sc&wytano złodzieja w miejscu gdzie popełnił przest)pstwo* sc&wytano go w czasie przenoszenia rzeczy w miejsce gdzie miał j6 dostarczy5. Warunkiem koniecznym 0yło powstanie stosunku zo0owi6zaniowego pomi)dzy sprawc6 a poszkodowanym. Rewizja taka musiała 0y5 przeprowadzona przez nagiego człowieka /ty1ko przepaska na 0iodrac&2* kt-ry w r)kac& trzymał mis). >e1em skargi 0yło uzyskanie od sprawcy kary pieni)7nej* z kt-r6 mogło si) wi6za5 odszkodowanie.lic i w prawie przedklasycznym Fstawa Z== przewidywała dwa gł-wne rodzaje kradzie7y8 ?. JradzieB nie awna % ". Pojęcie czynu niedozwolonego w prawie pretorskim 3str5 8==4 Drugim Nr-dłem zo0owi6za! 0yły de1ikty /de!icta2 czy1i przest)pstwa prawa prywatnego. Rodziły one odpowiedzia1no+5 sprawcy w postaci o0owi6zku zapłaty kary prywatnej* na rzecz poszkodowanego 1u0 w niekt-ryc& przypadkac& na rzecz ka7dego kto wni-sł odpowiedni6 skarg). Skargi $ ?. Szczeg-1nie surowa kara spotykała złodzieja złapanego na gor6cym uczynku noc6* ustawa dozwa1ała za0icie takiego złodzieja na miejscu pod warunkiem* 7e poszkodowany podni-sł krzyk* je+1i został złapany w dzie! ty1ko wtedy* kiedy 0ronił si) u7ywaj6c nie0ezpiecznego narz)dzia. JradzieB awna % ".  Surtum w prawie klasycznym Kradzie7 0yła de(iniowana jako " nieuczciwe dotkni)cie cudzej rzeczy w ce1u osi6gni)cia z tego powodu korzy+ci* a10o przez za0-r samej rzeczy* a10o przez jej u7ywanie* a10o posiadanie. za0ranie rzeczy przez zastawc) zastawnikowi2* mie+ciło si) w tym te7 +wiadome przyj)cie niena1e7nego +wiadczenia oraz zniszczenie dokumentu dotycz6cego jakiego+ uprawnienia* tak7e przywłaszczenie oszustwo* paserstwo* u7ywanie cudzej rzeczy* pr-0a popełnienia kradzie7y.urtum nec mani.B. Condictio sine causa 1u0 condictio ob iniustam causam – stosowane w przypadku wypełnienia zo0owi6zania* kt-re 0yło poz0awione podstawy prawnej 1u0 opierało si) na niesłusznej przyczynie pot)pianej przez prawo pretorskie. Fprawnionymi do wniesienia skargi poza wła+cicie1em 0yły oso0y zo0owi6zane do szczeg-1nego strze7enia rzeczy* a opiewało na dwukrotn6 1u0 czterokrotn6 warto+5 rzeczy. @.estum# 3 wed1e ustawy Z== ta01ic 0yła karana kar6 pu01iczn6. @. Actio . >zyny przest)pne godz6ce 0ezpo+rednio w interesy oso0iste i maj6tkowe poszczeg-1nyc& os-0 /de!ictum2.# Kradzie76 0yło wi)c nie ty1ko za0ranie rzeczy /. 'aka kradzie7 musiała od0y5 si) w0rew wo1i uprawnionego do wniesienia actio .estum# 3 to co nie 0ył kradzie76 jawn6* zas6dzano podw-jn6 warto+5 rzeczy.urtum rei suae zwane tak7e . >złowiek wo1ny pod1egał c&ło+cie* a nast)pnie 0ył oddawany oso0ie poszkodowanej /zostawał niewo1nikiem 1u0 pozostawał w (aktycznej za1e7no+ci2* niewo1nika po wyc&łostaniu karano +mierci6.

Prawo pretorskie poprzez udzie1enie actio ex lege Aquilia utilis 1u0 actio in fatum umo71iwiało rozci6gni)cie odpowiedzia1no+ci r-wnie7 na przypadki kiedy sprawca oddziaływał na zniszczon6 rzecz jedynie po+rednio* 1u0 przyczynił si) do powstania szkody przez zaniec&anie.e. wprowadzał odpowiedzia1no+5 oso0y* kt-ra w 0ezpo+rednim kontakcie za0iła cudzego niewo1nika4 zwierze czworono7ne za1iczane do pecus /res mancipi2. Eusiała zapłaci5 r-wnowa7no+5 strat poniesionyc& przez wierzycie1a gł-wnego. przy u7yciu siły. Szkoda musiała nast6pi5 w wyniku 0ezpo+redniego działania oskar7onego na rzecz @. Fstawa nie odnosiła si) do odpowiedzia1no+ci za szkody maj6tkowe wyrz6dzone na cie1e wo1nej oso0y. Regu1ował odpowiedzia1no+ci oso0y* kt-ra w wyniku działania okre+1onego w rozdzia1e pierwszym zraniła cudzego niewo1nika 1u0 zwierz). A. Wymagała okre+1enia wysoko+ci poniesionej szkody* według rynkowej warto+ci rzeczy L. p. Odszkodowanie wynosiło najwy7sz6 warto+5 rzeczy w ci6gu ostatniego roku. Za co kar6 0yło @L as-w. Działanie to musiało 0y5 0ezprawne/oceniana o0iektywnie2 A. /jeden z pierwszyc& p1e0iscyt-w po !ex Hortensia2. Rzecz musiała 0y5 rzeczywi+cie zniszczona 1u0 uszkodzona B. actio de arboribus succissis 3 skarga przysługuj6ca wła+cicie1owi nieruc&omo+ci* kt-remu zniszczono rosn6ce na niej drzewo 1u0 krzew. .n. Fstawa Z== ta01ic nie przewidywała specja1nej kary @. @. /w (ormułce trze0a zawsze 0yło skar7y5 o wyci)cie drzewa2 @. Fszkodzenie ciała cudzego niewo1nika 3 uszkodzicie powinien zapłaci5 kar) ?LM as-w. Wprowadzała specja1n6 skarg)* zwan6 acto damni iniuriae ex !ege A*ui!ia* kt-ra mogła 0y5 stosowana w przypadkac& zamieszczonyc& w trzec& rozdziałac& ustawy$ ?.Wysoko+5 kary za1e7ała od sposo0u popełnienia przest)pstwa.  Rozw0 odpowiedzialności z !ex a*ui!ia w prawie pretorskim i klasycznym ?. ?. do wniesienia skargi 0ył 1egitymowany pocz6tkowo ty1ko wła+cicie1 kwirytarny rzeczy. Przes*anki: ?.urti a. Szkoda musiała nast6pi5 w wyniku działania sprawcy* a nie w wyniku jego zaniec&ania.  DdpowiedzialnośH za wyrz=dzenie szkody wed*u& !ex a*ui!ia Lex A*ui!ia została uc&wa1ona w @K r. Damnum iniuria datum 3str5 8=B4  DdpowiedzialnośH za wyrz=dzenie szkody w cudzym ma =tku wed*u& ustawy M## ta. Regu1ował odpowiedzia1no+5 adstypu1atora /wierzycie1a dodatkowego2* kt-ry nieuczciwie umorzył podst)pnie dług dłu7nika wo0ec wierzycie1a gł-wnego. . Kradzie7 zwyczajna 3 podw-jna8 kradzie7 jawna 3 czterokrotna8 popełnienie kradzie7y opr-cz odpowiedzia1no+ci pena1nej nie wyk1uczało mo71iwo+ci stosowania skarg odszkodowawczyc&* rei indicatio* i conditio . Pod koniec repu01iki pretor wprowadził actio i bonorum raptorum* kt-ra przewidywała kar) prywatn6 poszkodowanemu przez ra0usia* mogła 0y5 stosowana ty1ko w ci6gu roku po kradzie7y.  Surtom w prawie poklasycznym Powa7niejsze rodzaje kradzie7y 0yły +cigane w drodze cognitio extra ordinem i zacz)ły 0y5 karane jako z0rodnie karane kar6 pu01iczn6. Odszkodowanie wynosiło najwy7sz6 warto+5 rzeczy w ci6gu ostatnic& trzydziestu dni. Rozszerzenie odpowiedzia1no+ci o0ejmowało te7* przypadki kiedy wła+cicie1 poni-sł szkod) nie przez zniszczenie rzeczy a1e przez to* 7e utracił nad ni6 (aktyczne władztwo.lic Przypadkami wymienionymi w ustawie Z== ta01ic 0yły$ ?. Rapina 3str5 8=B4 Ra0unek stanowił kwa1i(ikowan6 (orm) popełnienia kradzie7y tj.

1a. Fwzg1)dniona 0yła te7 w ustawie Z== ta01ic kara za układanie złyc& pie+ni /ma!a carmina2* kt-ryc& ce1em 0yło sprowadzenie +mierci* c&oro0y 1u0 o0ra7enie godno+ci. A. @. zasada winy* o0ejmowała wszystkie stopnie winy8 po1egała ona na niezac&owaniu jakiejko1wiek staranno+ci8 o0ejmuje te7 najdro0niejsz6 win).iat* wprowadziła odpowiedzia1no+5 przeciwko ka7demu* kto w jakiko1wiek spos-0 o0raził inna oso0).niuria 3str5 8@=4 Po 5cie iniuria 3 "Wszystko to co jest czynione niezgodnie z prawem* og-1nie nazywa si) 0ezprawiem. Ko1ejny edykt Ne *uid in. "Zniewaga morze dotyczy5 ciała człowieka a10o jego godno+ci* a10o zniesławienia#.@.% trwałe uszkodzenie ciała8 kara ta1ionu c&y0a* 7e strony uzgodniły kar) pieni)7n6. 1a. B. L. " P F1pian. Dodano te7$ ?.amandi causa . Dotyczyła te7 zauroczenia p1on-w.lica 8 i ' – dotyczyła naruszenia nietyka1no+ci cie1esnej 0ez wyraNnego uszkodzenia ciała* @L as-w. Znacznemu rozszerzeniu u1egło poj)cie warto+ci rzeczy* poprzez wprowadzenie odpowiedzia1no+ci na rzeczywist6 szkod) jak6 poni-sł poszkodowany. A. Została wprowadzona przesłanka winy tzw. . W razie nieskuteczno+ci actio iniuriarum uniewinniony m-gł wytoczy5 przeciwko oskar7ycie1owi contrario iniuriarum iudicium domagaj6c si) zapłaty ?4?M warto+ci 76dania.lica 8 i " 3 regu1owała odpowiedzia1no+5 za membrum ruptum. W szczeg-1nym znaczeniu iniuria oznacza czasami zniewag)* czasem win)* czasem niesłuszno+5 i niesprawied1iwo+5.lica 8 i % – dotyczyła przest)pstwa zwanego os .  Przestępstwa prawa pretorskiego uwagi wstępne Przest)pstwa prawa pretorskiego to$ metus5 do!us5 .dykt 1e con icio – kto sprzecznie z do0rymi o0yczajami o0raził inn6 oso0) @. Pretorska skarga mogła 0y5 wytyczona nie ty1ko przez poszkodowanego* a1e i pater familias* za zniewagi wo0ec jego potomk-w i 7ony /nieza1e7nie od manus2. B.raus creditorum i ser i corruptio .  #niuria w ustawie M## ta. Pretor rozszerzył r-wnie7 zakres os-0 1egitymowanyc& do wniesienia skargi.dykt 1e adtemptata pudicitia 3 o0raza przez zaczepienie* mo1estowanie 1u0 natr)tne c&odzenie za ko0iet6 do0ryc& o0yczaj-w w miejscu pu01icznym. Eogła 0y5 stosowana w przypadku szk-d maj6tkowyc& wynikłyc& z uszkodzenia ciała oso0y wo1nej.actum* d1a 0onitarnyc& i niekt-ryc& os-0 władaj6cyc& rzecz6 /u7ytkownik* dzier7ycie12 . .  DdpowiedzialnośH kryminalna za iniuria W okresie niepokoj-w pod koniec repu01iki została wprowadzona konkuruj6ca z pu01iczn6 krymina1na odpowiedzia1no+5 za uderzenie* wyc&łostanie i naj+cie domu. 1a. Cdzie zapowiedział udzie1enie skargi actio iniuriarum aestimatoria* kt-ra odc&odziła od +cisłyc& stawek kar* a s)dziowie 0y1i zo0owi6zani udzie1a5 odszkodowa! wed1e zasad słuszno+ci i sprawied1iwo+ci* nie mogła jednak 0y5 wy7sza od kary wskazanej przez samego poszkodowanego. O0ok pierwszej opartej na lex Aquilia ty1ko d1a kwirytarnyc&* została dopuszczona pretorska actio in .  $niuria w prawie pretorskie i klasycznym Prze0udowy odpowiedzia1no+ci de1iktowej dokonał pretor w edykcie de iniuriis.ractum 3 uszkodzenie ciała8 człowieka wo1nego 3 AMM as-w niewo1nika ?LM as-w.lic ?.

actum o odzyskanie warto+ci na jak6 pozwany si) wz0ogacił.urto.ustynia!skim została wprowadzona actio Pauliana* kierowana przeciwko oso0om* kt-re osi6gn)ły zysk w nieuczciwym o0rocie maj6tkiem dłu7nika. Dopiero prawo pretorskie wzi)ło pod oc&ron) oso0) działaj6c6 pod wpływem metus. W prawie . Graus creditorum 3str5 8>.n. S)dzia prywatny otrzymywał uposa7enie na podstawie !itis contestatio* kt-rego skutkiem 0yło powstanie zo0owi6zania s)dziego do os6dzenia sprawy oraz stron do 0rania udziału w post)powaniu s6dowym i zastosowania si) do przyszłego wyroku.acere na miejsce dotyc&czasowego dłu7nika* wc&odził nieudo1ny s)dzia.2 .ustynia!skic& zawsze opisuj6 "zo0owi6zywa5 si) jak0y z de1ikt-w#.4 W+r-d przest)pstw prawa pretorskiego wymienione jest podejmowanie przez dłu7nika akt-w uszczup1aj6cyc& maj6tek w ce1u uniemo71iwienia egzekwowania przez wierzycie1a swyc& na1e7no+ci. ">o zostanie zawarte pod wpływem strac&u tego nie uznam# KM p.udeN Oui litem suam fecit 3str5 8>64 >zy1i odpowiedzia1no+5 s)dziego.ecit* e. /w takim procesie zas6dzenie zwyk1e r-wne 0yło* warto+ci przedmiotu procesowego pierwotnego.raudatorium/ skierowanego do oso0y* kt-ra +wiadomie na0yła maj6tek dłu7nika. Dolus 3podstęp4 3str5 8@B4 Podo0nie jak groN0a w prawie cywi1nym nie miał znaczenia* d1a wa7no+ci czynno+ci* d1atego te7 prawo pretorskie 0rało w oc&ron) oso0) zagro7on6 przez do!us* przyznaj6c jej zarzut procesowy exceptio do!i. =c& cec&6 wyr-7niaj6ca jest to* 7e dotyczyły poszczeg-1nego (aktu a nie całej grupy* poza tym odpowiedzia1no+5 z jak0y de1ikt-w opierała si) na winie a nie na podst)pie % $olus. 'eksty zamieszczone w digestac& i instytucjac& .2* kt-ra 0yła skarg6 pena1n6* przyznawan6 poszkodowanemu 1u0 jego dziedzicom przeciwko sprawcy szkody* zas6dzenie opiewało na wysoko+5 szkody oraz poci6gało za so06 in(ami)* mogła 0y5 wniesiona w ci6gu roku od powzi)cia wiadomo+ci o podst)pie drugiej oso0y 1u0 oso0y trzeciej. W tekstac& justynia!skic& wymienione s6 cztery zo0owi6zania jak0y z de1ikt-w$ iudex *ui !item suam .usum e! deiectum* positum aut suspensum oraz execitores na is aut cauponae aut tabu!i de damno aut . $erJi corruptio 3str5 8>. Pojęcie LAak)y deliktówM 3str5 8>.4 Corszenie cudzego niewo1nika* mogło po1ega5 na niekorzystnym wpływie na jego psyc&ik). Dłu7nik pozwany w procesie z czynno+ci dokonanej pod wpływem metus m-gł si) 0roni5 przez exceptio *uod metus causa* natomiast ten kto poni-sł ju7 szkod) na skutek działania metus m-gł zwr-ci5 si) do pretora o udzie1enie restitutio in integrum 1u0 pretorskie skargi actio *uod metus causa o odzyskanie czterokrotnej warto+ci rzeczy* przed wydaniem wyroku m-gł do0rowo1nie zwr-ci5 rzecz co zwa1niało go z pozostałyc& +wiadcze! rzeczy* mogła 0y5 wniesiona ty1ko w ci6gu roku od ustania zagro7enia* po roku ty1ko actio in .e. Pocz6tkowo wierzycie1e zapo0iega1i temu restitutio in integrum 1u0 specja1nego interdyktu interdictum . Pretor m-gł w razie 0raku innyc& mo71iwo+ci udzie1i5 specja1nej skargi actio do!i / p.e.n. W razie pomy+1nego przeprowadzenia post)powania !item suam . W takic& przypadkac& pretor m-gł udzie1i5 panu niewo1nika pena1nej skargi actio ser i corrupti przesłank6 odpowiedzia1no+ci 0ył zły zamiar gorszycie1a oraz rzeczywiste zgorszenie niewo1nika..4 Prawo rzymskie nie wyr-7niało ic& jako oddzie1nej kategorii. F1pian uza1e7nia odpowiedzia1no+5* od jego podst)pnego nieuczciwego działania. Caius opiera odpowiedzia1no+5 s)dziego na samej niestaranno+ci w wykonywaniu swyc& o0owi6zk-w."etus 3groH)a4 3str5 8@74 W dawnym prawie rzymskim po0udki dokonywania czynno+ci nie miały znaczenia* tak wi)c czynno+ci dokonane pod wpływem groN0y 0yły wed1e prawa wa7ne. Sprawca 0ył zas6dzony na podw-jn6 wysoko+5 zmniejszenia warto+ci zgorszonego niewo1nika. .

Odpowiedzia1no+5 por)czycie1a nie mogła 0y5 wi)ksza od . W przypadku uszkodzenia ciała wo1nego człowieka kara 0yła przydzie1ana według uznania s)dziego. Odpowiedzia1no+5 noksa1na @. Ostatni6 (orm6 za0ezpieczenia 0yła &ipoteka.nne przypadki zaliczane do Ljak)y deliktówM 3str5 8>=4 ?. W najdawniejszym prawie rzymskim przenoszono własno+5 przedmiotu na wierzycie1a /.aj0ardziej typow6 (orm6 zawierania tego typu por)czenia dokonywane 0yło za pomoc6 kontraktu wer. .alne&o /sponsio5 .usis e! deiectis. Positum aut suspensum 3str5 8>:4 Wydany przez pretora edykt de positis aut suspensis m-wił o odpowiedzia1no+ci na wysoko+5 ?M MMM sesterc-w oso0y* kt-ra wywiesiła 1u0 wystawiła na okapie jaki+ przedmiot* nad miejscem* w kt-rym norma1nie przec&odz6 1udzie* je+1i mogło to spowodowa5 szkod). wła+cicie1 zniszczonej 1u0 uszkodzonej rzeczy m-gł si) domaga5 podw-jnej warto+ci rzeczy wyrz6dzonej szkody* odszkodowania mog1i tez domaga5 si) dziedzice poszkodowanego.iducia cum creditore contracta2. !so)owe umocnienie zo)owi(za% 3str5 8>>4 Oso0owe (ormy za0ezpieczenia po1egały na tym* 7e opr-cz dłu7nika za wykonanie zo0owi6zanie odpowiedzia1ne 0yły inne oso0y /por)czycie1e2.dykt pretorski przewidywał trzy przypadki odpowiedzia1no+ci oso0y zajmuj6cej pomieszczenie w 0udynku za szkody wyrz6dzone przez wyrzucenie 1u0 wy1anie czego+ na u1ic). odpowiedzia1no+5 za szkody maj6tkowe wyrz6dzone przez zwierz)ta /wydanie zwierz)cia 1u0 pokrycie szkody2 A. . A. Sponsio ty1ko o0ywate1* i podo0nie jak fi$eipromissio nie przec&odziło takie zo0owi6zanie na dziedzic-w. Rzeczowe umocnienie zo)owi(za% 3str5 8>@4 Były dokonywane poprzez oddanie wierzycie1owi rzeczy na1e76cej do dłu7nika 1u0 innej oso0y.ie 0yła 0adana przyczyna* wina* 1ecz skarga opierała si) na samym (akcie wypadni)cia czego+ z 1oka1u zajmowanego przez oskar7onego. odpowiedzia1no+5 za gorszenie cudzyc& niewo1nik-w .ideipromissio5 . 9i$eiussio słu7yła do umocnienia wszystkic& zo0owi6za!* r-wnie7 natura1nyc&* a w p-Nniejszyc& czasac& nawet de1iktowyc&* i 0yła dziedziczna. . ENercitores naJis aut cauponae aut sta)uli de damno aut furto 3str5 8>=4 Odpowiedzia1no+5 wła+cicie1i statk-w* zajazd-w i stajen za uszkodzenia i kradzie7e przedmiot-w wniesionyc& przez k1ient-w* dokonane przez persone1 tyc& zakład-w.dykt wprowadził te7 odpowiedzia1no+5 za oso0y sta1e zamieszkuj6ce w zakładzie. . Actio de positis aut suspensis* 0yła skarg6 pena1n6* gasn6c6 w c&wi1i +mierci odpowiedzia1nego* skarg) wnie+5 m-gł ka7dy o0ywate1.ntercessio 3str5 8>@4 Fmocnienie zo0owi6za! okre+1ane jest terminem intercessio* kt-re oznacza zar-wno za0ezpieczenie oso0owe jak i rzeczowe* to jest stworzenie dodatkowego zo0owi6zania* w kt-rym oso0a trzecia zwana r)czycie1em zo0owi6zywała si) spełni5 +wiadczenie w miejsce dłu7nika.Effusum Jel deiectum 3str5 8>84 =nnym rodzajem odpowiedzia1no+ci z01i7onej do de1iktowej 0yła wprowadzona przez pretora actio de e. . Poszkodowany m-gł wyst6pi5 zawsze* ze skarg6* m-gł te7 wyst6pi5 ka7dy w ci6gu roku. Kara 0yła r-wna LM MMM sesters-w. @.ideiussio2. Zastaw r)czny /pignus2 0ył pierwszym rodzajem za0ezpieczenia* 0)d6cym ograniczonym prawem na rzeczy cudzej. Zo0owi6zanie por)czycie1a 0yło akcesoryjne /trwało tak długo jak trwało zo0owi6zanie dłu7nika2.. Przeciwko wła+cicie1owi zakładu mogła 0y5 stosowana 0yła pena1na skarga in dup!um* podstaw6 odpowiedzia1no+ci 0yła wina wła+cicie1a w złym o0iorze persone1u. W przypadku +mierci wo1nego człowieka* zapłaty m-gł si) domaga5 ka7dy kto pierwszy wni-sł skarg)* w ci6gu roku. ?.

$zkoda maj(tkowa i odszkodowanie 3str5 8>B4 Warunkiem odszkodowania 0yło powstanie rzeczywistej szkody maj6tkowej. . &włoka 3str5 8>B4 . Odpowiedzia1no+5 za niewykonanie zo0owi6zania oparta 0yła na przesłankac& o. Do okre+1enia warto+ci poniesionej szkody mo7na 0yło do1iczy5 zysk jaki wła+cicie1 rzeczy utracił w zwi6zku z jej uszkodzeniem.u. W rozwini)tym prawie rzymskim. Zwłoka miała miejsce w przypadku nie wykonania +wiadczenia w terminie.iewykonanie 1u0 niena1e7yte wykonanie zo0owi6zania rodziło skutki ty1ko wtedy* kiedy dłu7nikowi mo7na 0yło zarzuci5 win). Zwłoka powodowała zaostrzenie odpowiedzia1no+ci dłu7nika. Zwłoka dłu7nika powodowała tzw.iekorzystne skutki ustawały kiedy dłu7nik zao(iarował wierzycie1owi +wiadczenie* je+1i wierzycie1 nie c&ciał go przyj65 sam popadał w zwłok). Rodziła odpowiedzia1no+5 na r-wni z do1us. Eogła poci6ga5 za so06 zmian) +wiadczenia. $kutki niewykonania zo)owi(za% 3str5 8>>4 Podstawowym o0owi6zkiem dłu7nika 0yło prawidłowe wykonanie +wiadczenia* zgodne z jego tre+ci6.iewykonanie 1u0 niena1e7yte wykonanie +wiadczenia powodowało w zasadzie odpowiedzia1no+5 dłu7nika. Kiedy niemo7no+5 wykonania +wiadczenia wynikała z przyczyn* za kt-re dłu7nik nie odpowiadał* uniewa7niało to zo0owi6zanie /siła wy7sza* zdarzenie przypadkowe2.a zakres odpowiedzia1no+ci mogła te7 wpłyn65 zwłoka dłu7nika 1u0 wierzycie1a. cu!pa !e is in abstracto – niedoc&owanie staranno+ci jakiej mo7na 0yło oczekiwa5* od starannego ojca rodziny. Podstawy odpowiedzialno ci za niewykonanie zo)owi(zania 3str5 8>94 ?. Przy zo0owi6zaniac& de1iktowyc& dłu7nik od powstania zo0owi6zania 0ył w zwłoce.iektywizac a prawa nast6piła na pocz6tku na gruncie odpowiedzia1no+ci za czyny niedozwo1one. 'ej odpowiedzia1no+ci nie mo7na 0yło wył6czy5. . Szczeg-1ne znaczenie miała tu lex Aquilia. /odpowiadał dłu7nik* gdy czerpał zyski z kontraktu2 B. A. do!us – dłu7nik 0ył zawsze odpowiedzia1ny za +wiadome i podst)pne niewykonanie zo0owi6zania. Eusiała si) ona da5 wyrazi5 w pieni6dzac&. Zw*oka d*uBnika -mora debitoris) 3 wyst)powała* gdy dłu7nik z przyczyn od niego za1e7nyc& i zawinionyc& nie wykonał +wiadczenia.iektywnyc( /wina nie miała znaczenia2. . . Warto+5 rzeczy 0yła usta1ana w oparciu o rynkow6 warto+5 rzeczy zniszczonej 1u0 nie na0ytej rzeczy. Odpowiadał on te7 za sił) wy7sz6* c&y0a 7e udowodnił* i7 szkoda powstała0y nawet wtedy* gdy0y spełnił +wiadczenie w terminie.odpowiedzia1no+ci dłu7nika* po wykonaniu +wiadczenia przez por)czycie1a m-gł si) on domaga5 zwrotu koszt-w od dłu7nika gł-wnego na podstawie kontraktu z1ecenia. cu!pa !ata – gru0e nied0a1stwo* czy1i nie doc&owanie jakiejko1wiek staranno+ci* wymaganej od człowieka. @. W prawie k1asycznym odpowiedzia1no+5 o0iektywna istniała ju7 ty1ko w wyj6tkowyc& przypadkac&. cu!pa !e is in concreto – niedoc&owanie staranno+ci* jak6 przejawiała w stosunku do własnyc& rzeczy. W arc&aicznym prawie rzymskim. perpetuatio ob!igationes /uwiecznienie zo0owi6zania2* co miało skutek* 7e zo0owi6zanie dłu7nika miało 0y nada1 skutek nawet je+1i stało 0y si) niemo71iwe do wykonania. Wysoko+5 zas6dzanego odszkodowania za1e7ała od s)dziego. . Odsetki za zwłok) mogły 0y5 pocz6tkowo zas6dzane ty1ko ze zo0owi6za! do0rej wiary /w justynia!skim nie ty1ko2.

actiones vin$ictam spirantes /zo0owi6zanie z iniuria2.4  Fykonanie świadczenia – Wyga+niecie zo0owi6zania nast)powało najcz)+ciej z c&wi16 wykonania +wiadczenia przez dłu7nika /so!utio2. W okresie repu01iki i pryncypatu iuris$ictio w zakresie prawa prywatnego* oznaczała udzie1enie skargif pow-dztwa /dare actionem2* co oznaczało upowa7nienie do rozstrzygni)cia sprawy przez s)dziego 1u0 s)dzi-w prywatnyc&. Skargi pow-dztwa* kt-re 0yły przydzie1ane stronom dzie1iły si) na iudica !egitima -w Rzymie i w od1egło+ci ? mi1i od Rzymu* gdy stronami 0y1i o0ywate1e Rzymu i gdy s)dzia 0ył jednooso0owy8 sprawa miała 0y5 rozstrzygni)ta w ci6gu roku i miesi)cy) i iudica *uae imperio continentur -gdy spraw) spełniaj6ca warunki iudicium !egitimum s6dził zesp-ł s)dziowski* proces poza granicami Rzymu 1u0 c&o5 jedna ze stron 1u0 s)dzia miał o0ywate1stwo rzymskie) Actio – skar&a ! pow0dztwo – Rzymski termin actio odpowiada dzisiejszemu pow-dztwu. Con. Zwolnienie z d*u&u – . Zwłoka wierzycie1a zmniejszała zakres odpowiedzia1no+ci dłu7nika* stawał si) odpowiedzia1ny ty1ko za $olus* dłu7nik miał te7 prawo sprzeda5 przedmiot +wiadczenia. – w przypadku de1ikt-w* +mier5 dłu7nika. EiemoBliwośH wykonania świadczenia – 'y1ko w przypadku w* kiedy nie 0yło to za1e7ne d dłu7nika.ie(orma1ny akt* zwa1niaj6cy z długu* a tak7e zmieniaj6cy w zakres odpowiedzia1no+ci.li&atory nym o Zmiana d*uBnika – ty1ko w no<atio intern no<a personas o Zmiana wierzyciela ! no<atio intern no<a persona i prymy ustanowienie zast)pstwa procesowego* kt-ry otrzymał od poprzedniego wierzycie1a prawa zac&owania długu. =naczej miała si) sprawa w prawie karnym* gdzie urz)dnik rozstrzygał spraw) i zas6dzał kar) pu01iczn6. sponsio <s. No atio – przemiana zo0owi6zania w nowe/kontrakty wer0a1ne i 1itera1ny /nomen transcripticium/ o Eo$atio inter easdem personas – zmiana przedmiotu +wiadczenia o Eo$atio intern persona ! zmiana os-0 Zmiana stron w stosunku o. Accepti!atio "czy otrzymałe+S. W przypadku aktu zawartego za pomoc6 spi7u i wagi 1u0 przez wydanie wyroku* zo0owi6zanie umarzała so!utio per aes et !ibram /Oddawanie przez dłu7nika przedmiotu +wiadczenia wierzycie1owi za pomoc6 emancypacji i wypowiedzeniu uroczystyc& sł-w.O#8 "otrzymałem#2. W arc&aicznym prawie /kiedy zostało zawarte aktem (orma1nym2 (orma1ne zwo1nienie dłu7nika z zo0owi6zania nast)powało dopiero pod dokonaniu (orma1nego aktu zwo1nienie dłu7nika ze +wiadczenia /stanowił odwrotno+5 aktu* kt-ry tworzył zo0owi6zanie 9contrarius actus: np. emier5 wierzycie1a powodowała wyga+ni)cie zo0owi6zania ty1ko w przypadku zo0owi6za!* z kt-ryc& wynikały tzw. =naczej jednak ni7 wsp-łcze+nie rzymskie pow-dztwo nie musiało wynika5 z wyraNnie okre+1onego uprawnienia podmiotowego .usio – z1anie oso0y dłu7nika i wierzycie1a XmieH os0. /sociates man$atum te7 wygasały2 Por5czenie – Wzajemne za1iczenie dług-w i wierzyte1no+ci /compensatio2.        Rozdział X: Ochrona praw prywatnych Podstawowe pojęcia z zakresu procesu prywatnego 3str5 8994   @urysdykc a -iurisdictio) – poj)cie jurysdykcji w prawie rzymskim wi6zało si) z działa1no+ci6 urz)dnik-w jurysdykcyjnyc& /gł-wnie pretora2. +yga nięcie zo)owi(za% 3str5 89.Zw*oka wierzyciela -mora creditoris) 3 kiedy wierzycie1 0ez uzasadnionyc& przyczyn nie c&ciał przyj65 +wiadczenia. /0ankierzy i 0onorum posesorzy przed procesem musie1i potr6ci5 długi pozywanyc&2. Eogło 0y5 zawarte na podstawie stosownego kontraktu* 1u0 przez s)dziego w procesie* poprzedzonym zarzutem pozwanego.

trony – Wyst)puj6ce w procesie strony okre+1ane s6 mianami pozwanego/reus2 i powoda /actor2. 3e&itymac a procesowa – czy1i uprawnienie do wyst)powania w c&arakterze strony w konkretnej sprawie* za1e7ała w Rzymie od tego czy oso0a wyst)powała jako pozwany /le&itymizac a . Z 0iegiem czasu wykształci1i si) zast)pcy jako$ przedstawiany przed s6dem o(icja1nie cognitor/ oraz działaj6cy na podstawie nie(orma1nego z1ecenia procurator< Skutki działania cognitora spadały 0ezpo+rednio na zast)powanego* za+ czynno+ci prokuratora musiały 0y5 zatwierdzone* d1atego prokurator musiał da5 za0ezpieczenie* 7e jego działania zostan6 zatwierdzone.ie oznaczało to jednak tego* 7e pretor nie m-gł si) nie zgodzi5 z nadu7yciem prawa przez powoda* odmawiaj6c mu udzie1enia oc&rony procesowej* 1u0 c&roni6c pozwanego poprzez danie mu zarzutu procesowego. Został on okre+1ony jako post)powanie nadzwyczajne /cognitio extra ordinem2. Jontradyktory nośH 3 strony decydowały samodzie1nie o 1osac& post)powania procesowego i o stawianyc& wnioskac& dowodowyc&. Ci5Bar dowodu 3 >i)7ar dowodu zawsze spoczywał na tym kto twierdził.) została uznana za post)powanie zwyczajne.ierna2 czy pow-d /le&itymizac a czynna) mogła wyst)powa5 w takim c&arakterze na podstawie konkretnego stosunku prawnego. post5powanie le&islacy ne – . Przesłanki wyst)powania w c&arakterze strony$ ?. dow0d z dokumentu ! na0rał znaczenia dopiero w okresie pok1asycznym '< przysi5&a sk*adana przez powoda lu. ZdolnośH procesowa ! czy1i mo71iwo+5 wyst)powania w procesie* za1e7ała w Rzymie od posiadania zdo1no+ci do czynno+ci prawnej. pozostało jedynym post)powaniem zwyczajnym. @. @. pozwane&o<   Przemiany postępowania s(dowego w Rzymie 3str5 8764 W &istorii prawa rzymskiego oc&rona praw prywatnyc& rea1izowana 0yła poprzez trzy post)powania s6dowe$ 1egis1acyjne* (ormułkowe i kognicyjne. W post)powaniu apu$ iu$icem s)dzia nie m-gł wyj+5 poza zakres upowa7nienia zawarty w litis contestatio. p. Rodzaje dowod-w$ 1< zeznania świadk0w "< . ?.ormu!a2* stanowi6cej instrukcj) d1a s)dziego. Był post)powaniem niezmiernie ?ormalistycznym< Skuteczno+5 działa! stron za1e7ała od dokładnego wypowiedzenia +ci+1e oznaczonyc&* wymienionyc& przez ius civile (ormuł słownyc&. Post5powanie ?ormu*kowe – nazwa wywodzi si) od udzie1anej przez pretora (ormułki /.ajstarszy rodzaj post)powania s6dowego* mo7na w nim zna1eN5 wie1e e1ement-w pomocy własnej 0yło to tzw. Dozwo1one 0yło ty1ko mi)dzy o0ywate1ami. W AB@ ostatecznie z1ikwidowane zostało to post)powanie dzi)ki cesarzom. Zdo1no+5 procesowa os-0 Alieni iuris stopniowo u1egała rozszerzeniu.n. /pow-d musiał udowodni5 (akt zamieszczony w (ormułce8 ewentua1nie pozwany musiał udowodni5 exceptio2.e. Peregryni otrzyma1i zdo1no+5 procesow6 dopiero w procesie (ormułkowym.n. . W przypadku kiedy w ius civile nie 0yło odpowiedniego umocowania prawnego* pretor zgodnie z zasadami słuszno+ci i sprawied1iwo+ci m-gł udzie1i5 oc&rony. znajduj6cego podstawy w przepisac& ius civiles /actio 3 wniosek zgłoszony przez powoda do s6du o przeprowadzenie procesu przeciwko wskazanej oso0ie* zwanej pozwanym2. . p. Pocz6tkowo stosowana 0yła mi)dzy o0. Poprzez !ex Aebutia -== w.ie&li rzeczoznawcy A. Proces ko&nicy ny – zacz6ł powstawa5 w okresie cesarstwa* jako spos-0 rozstrzygania spor-w przez urz)dnik-w cesarskic&. A. W arc&aicznym prawie rzymskim nie dozwo1one 0yło zast)pstwo procesowe. . post)powanie zwyczajne /iudicium !egitimum2* do połowy @ w.e. peregrynami i o0ywate1ami* p-Nniej zacz)to stosowa5 je tak7e do rozstrzygania spor-w mi)dzy o0ywate1ami.

Do niekt-ryc& spraw 0y1i powoływani s)dziowie ko1egia1ni$ ?.iekiedy 0yło mo71iwe danie za0ezpieczenia pieni)7nego w (ormie stypu1acji. Dopiero jej dokonanie dawało s)dziemu prywatnemu 1egitymacj) do działanie w procesie. Skutkiem litis contestatio 0yło powstanie o0owi6zku stron do poddania si) wyrokowi* stwarzała r-wnie7 o0owi6zek po stronie s)dziego do wydania wyroku. Zo0owi6zanie powstałe w wyniku litis contestatio 0yło okre+1one zwrotem condemnari oportere. W procesie 1egisakcyjnym po wysłuc&aniu (ormuł stron i w oparciu o ic& prawn6 poprawno+5 pretor udzie1ał 1u0 nie udzie1ał skargi. oportere2 i 9przemian6 go w zo0owi6zanie z con$emnari oportere. $n iudico 6 apud iudicem – od0ywało si) przed s)dziom prywatnym* kt-rego zadaniem 0yło merytoryczne rozstrzygni)cie sporu. facere.!gólna charakterystyka postępowania legisakcyjnego i formułkowego 3str5 87=4  Podzia* post5powania na dwa stadia: a. W przypadku gdy przedmiotem sporu 0yło zo0owi6zanie oparte na prawie pretorskim 1u0 gdy c&odziło o naruszenie praw władczyc&* zo0owi6zanie nie gasło 1ecz pozwanemu przysługiwała w ko1ejnym procesie exeptio+ Litis contestatio stanowiła ostateczny moment ugruntowania si) przedmiotu sporu i wsze1kie p-Nniejsze zmiany w przedmiocie sprawy jak np. Yorma1ne wezwanie pozwanego do stawienia si) przed urz)dnikiem w okre+1onym terminie /in ius ocatio2 0yło aktem o c&arakterze prywatnym. 0. zwr-cenie rzeczy nie mogły 0y5 przez s)dziego uznawane. prastare. Pozwany m-gł te7 da5 powodowi za0ezpieczenie* 7e przyjdzie* po1egało ono na usta1eniu dr)czycie1a. . . Był to najcz)+ciej s6d jednooso0owy.akłonienie pozwanego 0y stawił si) przed s6dem w ce1u przeprowadzenia pierwszej (azy procesu na1e7ało ty1ko do powoda. $n iure 3 od0ywało si) przed urz)dnikiem sprawuj6cym jurysdykcj) /pocz6tkowo ty1ko pretor miejski* w p-Nniejszym okresie tak7e pretor d1a peregryn-w a tak7e edy1owie kuru1ni na targowiskac&2. Po zastosowaniu takiego wezwania pozwany musiał stawi5 si) przed s6dem* pocz6tkowo pozwany miał prawo u7y5 przemocy wo0ec pozwanego* kt-ry nie uczynił zado+5 temu 76daniu. W procesie (ormułkowym przed (orma1nym zło7eniem in ius ocatio pow-d miał o0owi6zek poin(ormowa5 pozwanego o zamiarze wytyczenia mu procesu /editio actionis2. @. Pretor wyznaczał w o0ecno+ci i za zgod6 stron s)dziego. recuperatores – sprawy na1e76ce do pretora do spraw peregryn-w i niekt-re sprawy de1ikt-w.  Litis contestatio Pierwsze stadium post)powania in iure ko!czyło si) (orma1nym ugruntowaniem sporu* zwanym !itis contestatio.  Pozew prywatny . Dokonanie litis contestatio 0yło* mo71iwe ty1ko przy udzia1e o0u stron.ensus -oso0a* kt-ra si) nie 0roni)< W skargac& in personam pretor zezwa1ał na za0ranie pozwanego do wi)zienia prywatnego /$uctio2* 06dN wprowadzał powoda w maj6tek pozwanego/missio in %ona2* do czasu kiedy zgodził si) na litis contestatio. W przypadku gdy przedmiotem sporu 0yło doc&odzenie wierzyte1no+ci opartej na ius civile* doc&odzonej w iu$icium legitimum* dokonanie litis contestatio powodowało wyga+ni)cie pierwotnego zo0owi6zania /z $are. ?. W procesie (ormułkowym to pretor w oparciu o postu1aty stron i własn6 wiedz) o prawie pisał (ormułk)* a skarg) udzie1ał w oparciu o ocen) prawn6 zdarzenia a nie (ormułki. W przypadku nie zgłoszenia si) pozwanego pretor m-gł udzie1i5 powodowi specja1n6 skarg) o zapłacenie kary prywatnej 1u0 te7 zezwo1enie na zaj)cie całego maj6tku pozwanego. centum iri – sprawy spadkowe i o nieruc&omo+ci. decem iri st!itibus iudicandis – orzekaj6cy w sporac& o wo1no+5 A. W przypadku gdy przedmiotem procesu 0yło zo0owi6zanie* pozwany* kt-ry nie c&ciał dokona5 litis contestatio 0ył traktowany jak inde.

Pozwany m-gł tez przed pretorem zakwestionowa5 (orma1n6 prawidłowo+5 wyroku. Zas6dzenie w tym procesie wi6zało si) z zapłaceniem podw-jnej warto+ci przedmiotu sporu. iusiurandum in iure 3 czy1i przysi)ga składana przez pozwanego* 7e roszczenie powoda nie istnieje. D1a strony przegrywaj6cej wydanie wyroku /iudicatum2 stwarzało o0owi6zek jego wykonania* powstaj6ce z wyroku zo0owi6zanie zast)powało powstaj6ce w wyniku litis contestatio. . Postępowanie legisakcyjne ogólna charakterystyka 3str5 8B. W post)powaniu in iure jako podstaw) pozwany podawał istnienie wyroku i (akt jego niewykonania.undum* kt-ry po+rednio zmuszał pozwanego do wdania si) w sp-r. B.@. 'o znaczyło* 7e miała zastosowanie do wszystkic& nieokre+1onyc& w ustawac& spraw. Post)powanie in iure sprowadzało si) do u7ycia ki1ku (ormuł słownyc& /!egis actiones2* kt-re musiały 0y5 wypowiedziane przed pretorem 0ez najmniejszyc& pomyłek ani zaj6kni)5* w przeciwnym razie pow-d tracił mo71iwo+5 wniesienia skargi.  Post5powanie e&zekucy ne W przypadku nie wykonania przez dłu7nika wyroku wierzycie1 m-gł przyst6pi5 do egzekucji przez dokonanie nowej in ius ocatio. W przypadku gdy pozwany ukrył rzecz przed pretorem* miała miejsce specja1na skarga actio ad exhibendum* stwarzała o0owi6zek wdania si) w sp-r* ewentua1ny wyrok miał wysoko+5 warto+ci rzeczy. W przypadku kiedy przedmiotem sporu 0yła nieruc&omo+5* przeciwko pozwanemu mo7na 0yło stosowa5 interdictum *uem . Podstaw6 wszcz)cia tego post)powania 0yło przyznanie si) do winy 1u0 wydanie wyroku. =stot6 tego post)powania 0yło wypowiedzenie +ci+1e okre+1onyc& (ormuł słownyc&* za pomoc6 kt-ryc& strony stwierdzały sp-r do istnienia* 06dN nieistnienia pewnego uprawnienia.essio in iure2 @.  Fyrok S)dzia musiał trzyma5 si) +ci+1e upowa7nienia zawartego w !itis contestatio+ Ocena dowod-w na1e7ała do s)dziego* wyrok 0ył ostateczny i nie pod1egał zaskar7eniu. Roszczenie przysi)gi mogło 0y5 przerzucone na powoda* 7e jego roszczenie istnieje. Rozstrzygni)cie to . Pozwany uznał 76dania powoda w trakcie post)powania in iure /con. legis actio per con$ictionem oraz legis actio per pignoris capionem Poszczególne legis actions 3str5 8B64  Legis actio sacramento – według Caiusa okre+1ana jako skarga og-1na /actio genera!is2. Da1ej mogło istnie5 post)powanie z krzywoprzysi)stwa. W przypadku uznania wyroku doc&odziło do e(ektywnej egzekucji /przedmiotem 0yło w 1egisakcyjnym dłu7nik* w (ormułkowym maj6tek dłu7nika2. Strony zgadzały si)* 7e0y słuszno+5 ic& roszcze! os6dził s)dzia prywatny wyznaczany za ic& zgod6 przez pretora. Do !itis contestatio nie doc&odziło gdy$ ?. W przypadku kiedy przedmiotem sporu 0yła rzecz 1u0 oso0a 0rak litis contestatio m-gł powodowa5 udzie1enie powodowi posiadania nad rzecz6 /ty1ko wtedy przedmiot przyni-sł pretor2. Kiedy wygrał pozwany otrzymywał on warto+5 rzeczy.ast)pnie strony wyznaczały zakład przez wyznaczenie okre+1onej o(iary* pocz6tkowo zwierz)ta p-Nniej pieni6dze. A. S)dzia os6dzał ty1ko słuszno+5 06dN nie pozwu. W tym przypadku doc&odziło ponownie do !itis contestatio* kt-rego przedmiotem nie mogła 0y5 zasadno+5 pierwszego wyroku* mo7na 0yło ty1ko wysnuwa5 argumenty odnosz6ce si) do niewa7no+ci post)powania. Zło7enie przysi)gi przez pozwanego mogło zako!czy5 proces 1u0 da5 mu exceptio. Dzi)ki Caiusowi znamy pi)5 !egis actiones$ 6+ legis actio sacramento 7+ legis actio per manus iniectionem <+ legis actio per iu$icis =+ legis actio postulationem L.4 >ec&6 c&arakterystyczn6 post)powania 1egisakcyjnego 0yła niezwykła (orma1istyka* w szczeg-1no+ci przy nawi6zaniu sporu przed pretorem. >i)7ar udowodnienia niewa7no+ci post)powania na1e7ał w tym procesie do pozwanego.

e7e1i nikt nie wykonał długu za dłu7nika* pow-d m-gł go sprzeda5 poza o0r)0 Rzymu. ka7da ze stron wypowiadała da1sze (ormuły* z kt-ryc& miało wynika5* 7e okazała zgodnie z prawem sw6 władz) nad przedmiotem J. W niekt-ryc& przypadkac& pozwany m-gł sam odtr6ci5 r)k) powoda.e7e1i dłu7nik kwestionował zasadno+5 dokonania na jego oso0ie manus iniectio* m-gł poprosi5 oso0) trzeci6 . . Eogła słu7y5 do doc&odzenia zo0owi6za! wynikaj6cyc& z wyrok-w s6dowyc& oraz niekt-ryc& uprzywi1ejowanyc& wierzyte1no+ci /po7yczki dokonywanej spi7em i wag6* z zapisu testamentowego z niekt-ryc& de1ikt-w2* kt-re stwarzały o0owi6zek okre+1any zwrotem $amnas esto . W przypadku kiedy 7adne sacramentum nie zostało uznane za słuszne* przepadały one na własno+5 pa!stwa a rzecz pozostawała u dotyc&czasowego wła+cicie1a. Pocz6tkowo nie wykonanie tego zo0owi6zanie 0yło zagro7one przymusem wygrywaj6cego p-Nniej now6 skarg6 !egis actio per manus iniectionem. Pozwany musiał si) stawi5 przed pretorem wraz z przedmiotem sporu 1u0 jego sym0o1em A.  Legis actio per iudicis postu!ationem Była skarg6 in personam mogła 0y5 doc&odzona do +ci+1e okre+1onyc& wierzyte1no+ci pieni)7nyc&* w +ci+1e okre+1onyc& przez ustaw) przypadkac&. B. P-Nniej doszło do złagodzenia post)powania wo0ec dłu7nik-w. Pocz6tkowo m-gł tez go nawet za0i5. Pow-d wzywał pozwanego do uznania 1u0 zaprzeczenia długu. @. W post)powaniu przed s)dziom ka7da ze stron udowadniała* 7e przysługuje jej prawo do spornej rzeczy. wła+cicie1 rzeczy 1u0 maj6cy prawo władcze nad oso06* kt-ry został poz0awiony (aktycznego władztwa nad rzecz6 1u0 oso06* wzywał oso0) posiadaj6c6 jego rzecz 1u0 u kt-rej znajdowała si) oso0a do stawienia si) przed pretorem @. Po wyznaczeniu s)dziego pretor oddawał rzecz w tymczasowe posiadanie jednej ze stron* kt-ra wyznaczała dr)czycie1i. Legis actio in personam nie mamy szczeg-łowyc& re1acji z jej prze0iegu a1e musiała prze0iega5 ana1ogicznie /0rak 0yło contravin$icatio2* ci)7ar dowodu na1e7ał wył6cznie do powoda* niemo71iwe 0yło te7 uznanie o0ydwu sacramentum za niesłuszne. >in$ex i dłu7nik ryzykowa1i w procesie podw-jn6 warto+ci6 rzeczy a wierzycie1* kt-ry niesprawied1iwie wszcz6ł post)powanie* 0ył on zo0owi6zany zapłaci5 pozwanemu r-wnowarto+5 przedmiotu sporu. Post)powanie za pomoc6 !egis actio in rem od0ywało si)$ ?. W przypadku odtr6cenia r)ki doc&odziło do litis contestatio i procesu gdzie s)dzia miał rozstrzygn65 czy manus iniectio 0yła zasadna. Pow-d dokonywał /manus iniectio2 przed pretorem* nało7enia r)ki na oso0) dłu7nika* wypowiadaj6c (ormuł) stwierdzaj6c6 i7 pow-d dokonuje nało7enia r)ki na dłu7nika z powodu nie wywi6zania si) przez niego z o0owi6zku* kt-ry na nim ci67ył.tworzyło mi)dzy stronami zo0owi6zanie zwane iudicatum* kt-re powinno 0y5 do0rowo1nie wykonane przez stron) przegrywaj6c6. R. K. /na wykonanie +wiadczenia i zapłacenie sacramentum2  Legis actio per manus iniectionem Była to skarga in personam.vin$ex/ o odtr6cenie r)ki powoda i wdanie si) w sp-r. ??. Pozwany musiał post6pi5 ana1ogicznie/inaczej nie doc&odziło do 1itis contestatio2 /contravin$icatio2 L. Pretor zezwa1ał na za0ranie dłu7nika do domu powoda w ce1u wykonania egzekucji. Poza o0owi6zkiem zapłaty sacramentum* 0ył tez o0owi6zek wydania spornej rzeczy ?@. S)dzia usta1ał czy sacramentum jednej ze stron zostało ustanowione słusznie* tym samym sacramentum drugiej 0yło ustanawiane niesłusznie. Pow-d wypowiadał przed pretorem +ci+1e okre+1one przez ustaw) słowa i dotykał przedmiotu sporu/to działanie <indicatio2. A. Wzajemne wezwanie do usta1enia sacramentum i zgadzały si) na jego ustanowienie. Pretor zakazywał zaprzestanie wa1ki o przedmiot /"pozostawcie o0ydwaj rzecz4człowieka#2 .$amnatio2 ?. ?M. W . .

Postępowanie formułkoweP ogólna charakterystyka 3str5 8B>4 Post)powanie (ormułkowe 0yło zdecydowanie mniej (orma1istyczne ni7 1egisakcyjne. Zaj)cia dokonywano przy udzia1e +ci+1e oznaczonyc& sł-w. Dotyczyło ty1ko do oznaczonyc& nie1icznyc& przypadk-w doc&odzenia na1e7no+ci.przypadku kiedy pozwany zaprzeczył prosił on pretora o ustanowienie s)dziego prywatnego. Pretor w oparciu o istniej6cy stan prawny i zasady słuszno+ci pisał (ormułk)* wyznaczał s)dziego i dawał mu upowa7nienie do osadzenia sprawy. W przypadku kiedy pozwany zaprzeczył prosił on pretora o ustanowienie s)dziego prywatnego. Cdzie rozstrzygni)cie sporu mogło si) wi6za5 ze zmian6 . Condemnatio – cz)+5 (ormułki* w kt-rej daje si) s)dziemu prawo do zas6dzenia a10o uwo1nienia. Wyrok m-gł w zasadzie opiewa5 ty1ko na pieni6dze. Pow-d wzywał pozwanego do uznania 1u0 zaprzeczenia długu. Nominatio – wyznaczenie s)dziego prywatnego* 0yło dokonywane w (ormie imperatywnej na pocz6tku (ormułki. . @. /zapłata 7ołdu* na1e7no+ci podatkowyc&* oraz wynikaj6cyc& z prawa sakra1nego2.itralna -restytucy na) upowa7niaj6ca s)dziego* a0y przed wydaniem ostatecznego wyroku stwierdził* czy pow-d ma racj). Powstała w === w. >zasami znajdowała si) klauzula ar. @.n.  Cz5ści zwycza ne ?ormu*ki – >z)+ci kt-re musiały zna1eN5 si) w (ormułce$ ?. na mocy dw-c& ustaw Lex Licinia do doc&odzenia +ci+1e oznaczonyc& wierzyte1no+ci pieni)7nyc& oraz Lex 3alpurnia o +wiadczenie +ci+1e oznaczonyc& rzeczy innyc& ni7 pieni6dze. p. Strony ju7 nie musiały d67y5 do tego a0y doszło do litis contestatio wypowiedzie5 okre+1onyc& (ormuł słownyc&* strony przedstawiały ty1ko w spos-0 nie(orma1ny pretorowi swoje racje* na tej podstawie pretor decydował o udzie1eniu 06dN nie skargi. $ntentio – cz)+5 (ormułki* w kt-rej pow-d zawiera swoje 76dania. W intentio actio in personam wymienieni 0y1i wierzycie1 i dłu7nik* kwota 1u0 przedmiot +wiadczenia.  Legis actio per pignoris capionem Było to pozas6dowe zaj)cie przedmiot-w na1e76cyc& do dłu7nika w ce1u zmuszenia go do dokonania 76danego +wiadczenia. Adiudicatio – 0yła cz)+ci6 (ormułki przyzwa1aj6c6 s)dziemu na przys6dzenie rzeczy* kt-rej+ ze spieraj6cyc& si) stron. >o umo71iwiało wykonanie +wiadczenia. Słu7yła do doc&odzenia gł-wnie wierzyte1no+ci zawartyc& w (ormie sł-w /pyta! i odpowiedzi2 oraz przy roz1iczeniac& wsp-łdziedzic-w /w tym przypadku s)dzia P ar0iter2* r-wnie7 z tytułu wsp-łwłasno+ci  Legis actio per condictionem Była skarg6 in personam. W intentio actio in rem zawarte 0yło ty1ko nazwisko powoda oraz opis przysługuj6cego mu uprawnienia władczego nad rzecz6 1u0 oso06* kt-rego naruszenie 0yło powodem wszcz)cia procesu. Zazwyczaj intentio wyst)powało ł6cznie z con$emnatio jedynie w skargac& działowyc& i tyc&* kt-ryc& ce1em 0yło usta1enie istniej6cego prawa nie 0yło z ni6 poł6czona. Yormułka 0yła zwyk1e pisemna* po jej napisaniu pretor wr)czał j6 stronom i w tym momencie nast)powało litis contestatio+ Gormułka 3str5 8B>4  #stota ?ormu*ki ! stanowiła instrukcj) d1a s)dziego* jakie oko1iczno+ci ma usta1i5 i jaki ma wyda5 wyrok* miała zazwyczaj (orm) zdania warunkowego. /'e skargi nazywamy pre udyc alnymi/ 0ez kary ty1ko o istniej6ce mi)dzy stronami uprawnienia2 >z)+ciami zwyczajnymi wyst)puj6cymi tylko w niekt0ryc( ?ormu*kac( 0yły$ ?. A. Pow-d przed pretorem wymieniał wierzyte1no+ci i m-wił* 7e je+1i w ci6gu AM dni nie zostan6 wyr-wnane to pozwany powinien si) stawi5 przed pretorem w ce1u wyznaczenia s)dziego.e.ego pierwsza cz)+5 0ył to warunek /opis stanu (aktycznego na* kt-rego t1e doszło do sporu2 druga stanowiła propozycj) wyroku* kt-ry s)dzia miał o0owi6zek wyda5. 1emonstratio – cz)+5 znajduj6ca si) na pocz6tku przedstawiaj6ca sprawc).

zniesienie wsp-łwłasno+ci* podział maj6tku spadkowego w sporze o wytyczeniu granic2.kar&i pretorskie a. Actiones in personam 3 przysługiwały wierzycie1owi* mogły 0y5 stosowane ty1ko przeciwko dłu7nikowi. 0. exceptio – czy1i zarzut procesowy* dawała pretorowi mo71iwo+5 przeciwdziałania krzywdz6cym stron) pozwan6 skutkom* kt-re mogły wynika5 z restrykcyjnego stosowania norm ius civile np.2 W odpowiedzi na exceptio pow-d m-gł prosi5 o umieszczenie w (ormułce replicatio stanowi6cej ustosunkowanie si) do zarzutu procesowego. Podniesienie w procesie e\ceptio 0yło zwi6zane z o0owi6zkiem udowodnienia @.kar&i cywilne i . "< . W przypadku kiedy wła+cicie1 kwirytarny rzeczy na1e76cej do res mancipi sprzedał j6 a nast)pnie wydał przez tra$itio nie tracił swego prawa własno+ci opartego na prawie cywi1nym. Skargi cywi1ne % 0yły udzie1ane przez pretora na podstawie uprawnie!* kt-ryc& oc&ron) przewidywało ius civile. Actiones in rem 3 słu7yły do doc&odzenia praw o c&arakterze władczym nad rzeczami 1u0 oso0ami. W przypadku kiedy wła+cicie1 po wydaniu wyroku w procesie in rem a nawet po samym litis contestatio* wytoczył proces o zwrot rzeczy przeciwko tej samej oso0ie* z kt-r6 ju7 raz $o#ona.icticiae – Fmo71iwiały udzie1enie skargi poprzez przyj)cie (ikcji* i7 zostały spełnione wymogi przewidziane w istniej6cyc& ju7 unormowaniac& prawnyc& . actiones uti!es – pretor udzie1ał te skargi* gdy 0rakowało jednej przesłanki potrze0nej do wytyczenia ius civile+ @.=4 7+ Actiones in rem5 Actiones in personam a. "raescriptio – mogła wyst6pi5 w (ormie pro reo/ kt-ra spełniała tak6 sam6 ro1) co exceptio* 1u0 w (ormie pro actore czy1i zastrze7enia na korzy+5 powoda* zastrze7enie to umieszczone przed intentio umo71iwiało powodowi doc&odzi5 cz)+ci wierzyte1no+ci nie uniemo71iwiaj6c doc&odzenia pozostałej cz)+ci. a. Przykłady formułek 3str5 :. oso0a* kt-ra wypełniła +wiadczenie z tytułu zo0owi6zania powstałego przez akt (orma1ny* 0yła zwo1niona dopiero po wydaniu odpowiedniego aktu* 0ez niego wierzycie1 m-gł0y ci6g1e 76da5 procesowo wykonanie +wiadczenia /przeciwdziała exceptio $oli 9podst)p:2 0. litis contestatio /exceptio rei iu$icatae vel in iu$icium $e$uctae. 0.64 EEE 1lasyfikacja skarg 3str5 :.  Cz5ści nadzwycza ne ?ormu*ki ?.istniej6cyc& stosunk-w prawnyc& przez s)dziego /np. = m-gł na podstawie ius civile 76da5 wydania rzeczy /exceptio rei ven$itae ac tra$itae2 e. Actiones . Zo0owi6zanie zawarte przez akt (orma1ny /np. sponsio2 i zawarcie przez wierzycie1a z dłu7nikiem nie(orma1nej umowy o odroczenie zapłaty 1u0 darowanie długu* co 0yło prawnie niewa7na /exceptio pacti 9porozumienie:2 c. Skargi pretorskie dzie1iły si) na$ ?. 'ego rodzaju zarzuty mogły 0y5 ponawiane w postaci dup!icatio /w interesie pozwanego2 trip!icatio /powoda2. W przypadku czynno+ci zawartyc& pod wpływem $olus 1u0 metus* czynno+5 zgodnie z ius civile rodziła skutki prawne/exceptio $oli 1u0 exceptio quo met"s causa2 d.

a0ywca maj6tku 0ył traktowany jako uniwersa1ny nast)pca dłu7nika /bonorum emptor2. Odpowiadał przed wierzycie1ami do wysoko+ci sumy usta1onej podczas 1icytacji. .e7e1i pozwany uznał zasadno+5 actio iu$icati doc&odziło do e(ektywnej egzekucji enditio bonorum* ?.74 W okresie procesu (ormułkowego egzekucja od0ywała si) w drodze nowego post)powania actio iudicati< . E-gł te7 doc&odzi5 wierzyte1no+ci upadłego dłu7nika stosuj6c actio Rutiliana z przedstawionymi podmiotami w (ormułce.ie mogły 0y5 stosowane wo0ec dziedzic-w poszkodowanego )< #nne podzia*y skar& -str< %:7) a. Actiones privatae 3 czy1i skargi* kt-re mogły 0y5 wnoszone jedynie przez oso0y* kt-rym uprawnienie takie przysługiwało ze wzg1)du na stosunek prawny* kt-rego 0yły stronom 1u0 naruszenie przysługuj6cemu im prawa władczego. Proscriptio miała dodatkowy skutek in(amuj6cy. Stricti iuris 3 s)dzia 0ył zo0owi6zany +ci+1e trzyma5 si) tre+ci (ormułki 0.e7e1i pozwany kwestionował przed pretorem słuszno+5 wszcz)cia post)powania* doc&odziło do litis contestatio i oddania sprawy s)dziemu i w razie przegrania procesu zapłat) podw-jnej warto+ci rzeczy. Actiones populares* kt-re m-gł wnie+5 ka7dy o0ywate1. Rozpoczynała si) od wprowadzenia wierzycie1a w cały maj6tek dłu7nika /missio in . . Fmo71iwiała zmian) dłu7nika 1u0 wierzycie1a 0ez potrze0y dokonywania odnowy zo0owi6zania.kar&i ścis*e&o prawa i skar&i do. >e1em skarg odszkodowawczyc& 0yło pokrycie poniesionej szkody 0. Actiones perpetuae % czy1i skargi wieczyste* 0ez ograniczenia w czasie i Actiones . Po zako!czeniu proscriptio pozosta1i wierzycie1e wy0iera1i spo+r-d sie0ie magistra %onorum* m-gł on w ce1u przywr-cenia umniejszonego maj6tku upadłego dłu7nika prosi5 pretora o udzie1enie restitutio in integrum 1u0 inter$ictum frau$atorium /za0ezpieczenie skuteczno+ci czynno+ci dłu7nika zmierzaj6cyc& do pokrzywdzenia wierzycie1i2 B. . . O0ok tego rodzaju egzekucji pojawiła si) egzekucja syngu1arna po1egaj6ca na sprzeda7y poszczeg-1nyc& rzeczy a7 do zaspokojenia wierzyte1no+ci.actum – skargi za pomoc6* kt-ryc& pretor c&ronił jaki+ stan (aktyczny* kt-ry nie znajdował 7adnego unormowania w ius civile %< . '< .emporales* kt-re mo7na 0yło wnosi5 jedynie w okre+1onym czasie.A. Postępowanie egzekucyjne 3str5 :. . W ponownym procesie* prowadzonym na podstawie actio iudicati* s)dzia miał jedynie mo7no+5 0adania (orma1nej wa7no+ci iu$icatum* a nie zasadno+ci 76dania* kt-re 0yło podstaw6 pierwszego procesu. Przeprowadzał sprzeda7 całego maj6tku dłu7nika w drodze pu01icznej 1icytacji. . Wył6cznie na imperium pretora opierały si) actiones in . >e1em skarg pena1nyc& 0yło wymierzenie kary prywatnej. Dłu7nik m-gł unikn65 skutku in(amuj6cego je+1i do0rowo1nie wydał cały sw-j maj6tek wierzycie1om /cessio bonorum2* w tym przypadku m-gł zac&owa5 cz)+5 maj6tku niez0)dn6 do prze7ycia.ona2 @.re wiary -str< %:6) a. A.kar&i odszkodowawcze i skar&i penalne a. 0. Podaniem tego do wiadomo+ci pu01icznej /proscriptio bonorum2* co rwało od ?L do AM dni* miało to na ce1u poin(ormowanie pozostałyc& dłu7nik-w i umo71iwienie im przyst6pienia do post)powania. L.kar&i z przestawieniem podmiot0w w ?ormu*ce – kt-re po1egały na przedstawieniu w con$emnatio nazwiska innej oso0y ni7 ta* kt-ra wyst)powała w intentio jako pow-d 1u0 pozwany. Do0rej wiary 3 w skargac& do0rej wiary s)dzia 0ył zo0owi6zany wzi65 pod uwag) wszystkie oko1iczno+ci* nawet je+1i nie znajdowały si) one w (ormułce. Była te7 udzie1ona dziedzicowi rektorskiemu 1u0 na0ywcy maj6tku upadłego dłu7nika.

ie zgłoszenie si)* kt-rejko1wiek ze stron do s6du dawało podstaw) do zawi6zania sporu 0ez pozwanego. J. W przypadku stawienia si) o0u stron przed s)dziom nast)powało litis contestatio. S)dzia nie 0ył zwi6zany tre+ci6 (ormułki* orzekał r-wnie7 na podstawie dowod-w r-wnie7 powołanyc& z urz)du. Pozew dor)czał pow-d z upowa7nienie s)dziego* a p-Nniej przez urz)dnika s6dowego B. Z 0iegiem czasu stał si) jedyn6 (orm6 doc&odzenia spraw prywatnyc&. pupi1 i sprawy o &onorarium z mandatu. Zawi6zanie sporu nast)powało po zre(erowaniu sprawy przez powoda i ustosunkowanie si) przez pozwanego.2. Odmienna pozycja s)dziego 3 0ył urz)dnikiem reprezentuj6cym cesarza* s)dzia zacz6ł dominowa5 nad stronami. Był jednak zwi6zany (orma1n6 ocen6 dowod-w /dokument pu01iczny* dokumenty prywatne sporz6dzone przez notariusza* zeznania +wiadk-w 9od =I w. Yorm6 dominuj6c6 staj) si) egzekucja na cz)+ci maj6tku dokonywane przez $istractio %onorum a nie genera1na. Wie1e zmian wprowadził te7 . . Wyrok nie musiał opiewa5 na pieni6dze a tak7e wydanie rzeczy 1u0 spełnienie okre+1onego +wiadczenia ?M. Pierwszymi sprawami pod1egaj6cymi temu post)powaniu 0yły sprawy o nie(orma1ny zapis powierniczy* ustawionego na wypadek +mierci* nast)pnie niekt-re sprawy opiekun <s. . Była to działa1no+5 prowadzona zgodnie z procedur6 usta1on6 d1a okre+1onego rodzaju spraw np. Z 0iegiem czasu taki spos-0 rozstrzygania spraw stał si) zwyczajny. Frz)dnicy cesarscy ju7 w pocz6tkowym okresie rozpoznawa1i sprawy* kt-ryc& oc&rona 0yła przewidziana w konstytucjac& cesarskic& i kt-re nie pod1egały oc&ronie w try0ie post)powania zwyczajnego. >zynno+ci dokonywane przez s)dziego 0yły protokołowane.ystem s=d0w cesarskic( – W pocz6tkowym okresie rozstrzyganie okre+1onyc& rodzaj-w spraw na1e7ało do specja1nyc& urz)dnik-w repu01ika!skic&. Wyr-7nia si) ki1ka okres-w kształtowania si) procesu. @. . W okresie dominatu pozwanie dokonywano zwyk1e pisemnie* pismo to 0yło dor)czane pozwanemu przez urz)dnika zwanego exsecutor. W razie nieo0ecno+ci pozwanego s)dzia m-gł wyda5 wyrok zaoczny. Rozpoznawanie spraw w procesie kognicyjnym 3str5 :664  .B4  Rozw0 post5powania ko&nicy ne&o 3 Rozw-j trzeciej (ormy post)powania s6dowego w Rzymie 3 zwanego cognitio extra ordinem 1u0 procesem ko&nicy nym % wi6zał si) z powstaniem urz)d-w cesarskic&.Postępowanie kognicyjne ogólna charakterystyka 3str5 :. Strona mogła si) odwoła5 do wy7szego urz)dnika ??.gzekucja traci c&arakter egzekucji prywatnej* pojawiaj6 si) urz)dnicy egzekwuj6cy prawomocne wyroki. Od czas-w Oktawiana cesarze podejmowa1i si) sami* 1u0 za po+rednictwem pod1egłyc& im urz)dnik-w* prowadzenia proces-w w sprawac&* o rozstrzygni)cie kt-ryc& prosiły zainteresowane strony. praetor fi$eicommissarius. poni7ej pisemnyc&:*itd.  Rozpocz5cie procesu – pozew zaczynał si) od dor)czenia pozwanemu pozwu -urz)dniczego 1u0 p-ł urz)dniczego wezwania do stawienia si) przed odpowiednim s)dziom* ustne 9pow-d: 06dN pisemne 9urz)dnik:)< Kiedy nie wiadomo 0yło gdzie pozwany si) znajduje dokonywano pozwu przez ogłoszenie pu01icznie. Pojawiaj6 si) domniemania* kt-ryc& nie mo7na o0a1i5. Pierwszym z nic& jest okres do AB@ kiedy konkurowało ono z post)powaniem (ormułkowym* drugie od AB@ kiedy stało si) post)powaniem zwyczajnym. S)dzia 0ył coraz 0ardziej zwi6zany (ormuł6 przeprowadzenia post)powania K.ustynian  Cec(y c(arakterystyczne procesu ko&nicy ne&o ?. W okresie pryncypatu 0yło ono traktowane jako nadzwyczajne* wo0ec powszec&nego (ormułkowego.ie dzie1iło si) ju7 na dwie strony A. W okresie dominatu wykształciła si) &ierarc&ia i kompetencje s6d-w cesarskic&* na gminy* prowincje* diecezje* oraz B pre(ektury.  Rozprawa – s)dzia m-gł na własn6 r)k) przeprowadzi5 post)powanie dowodowe. . Z czasem Zwi6zana cena dowod-w R. . Hitis contestatio stała si) momentem nawi6zania sporu* przedmiot i warto+5 sporu 0ył ostatecznie usta1ony w c&wi1i litis contestatio+ L.

S)dzia 0ył zo0owi6zany przekaza5 akty sprawy* wraz z jej pisemny zre(erowaniem* s)dziemu wy7szej instancji. . W niekt-ryc& przypadkac& mogło doj+5 do uproszczenia post)powania po1egaj6ce na skr-ceniu post)powania 1u0 odej+ciu od pisemnej (ormy akt-w /summatim cognoscere2. Konstantyn wprowadził kar) utraty połowy maj6tku.  . 're+ci6 wyroku nie musiały 0y5 ty1ko pieni6dze* a1e te7 wydanie rzeczy. Fyrok – Wyrok 0ył odczytywany na pu01icznym posiedzeniu s6du. Strona przegrywaj6ca 0yła zo0owi6zana zwr-ci5 wygrywaj6cemu koszty procesu. Frz)dnik s6dowy % apparitor* m-gł r-wnie7 dokonywa5 zaj)cia poszczeg-1nyc& przedmiot-w na1e76cyc& do dłu7nika* a nast)pnie dokonywa5 ic& sprzeda7y* m-gł te7 dokonywa5 egzekucji przez przymusowe wydanie rzeczy. !chrona pozaprocesowa znaczenie 1< F okresie post5powania le&isakcy ne&o i ?ormu*kowe&o< @. $zczególne rodzaje postępowania 3str5 :6@4 Proces reskryptowy – skierowanie przez zainteresowan6 stron) zapytania do cesarza o wydanie oceny prawnej przedstawionego mu stanu (aktycznego. Postępowanie egzekucyjne 3str5 :6=4 Podstawow6 (orm6 0yła egzekucja maj6tkowa* mogła 0y5 ona przeprowadzona w o0ecno+ci urz)dnika s6dowego przez zaj)cie całego maj6tku dłu7nika* a nast)pnie sprzeda7 poszczeg-1nyc& przedmiot-w* a7 do uzyskania zaspokojenia wierzycie1i.ustynian wprowadził jedynie zwykłe koszta. Szczeg-1nym rodzajem post)powania 0yło powierzenie sprawy orzecznictwu 0iskupa /episcopa!is audientia2 9musiały wyrazi5 zgod) o0ie strony:. F okresie post5powania ko&nicy ne&o . 'estitutio in integrum 3 +rodek nadzwyczajny* wywodz6cy si) z prawa pretorskiego* stał si) w procesie kognicyjnym sposo0em zaczepienia wyrok-w niewa7nyc&. W post)powaniu przed wy7szym s)dziom strony mogły przedstawia5 nowe dowody i wysnuwa5 nowe 76dania. Opinia cesarza 0yła swoistym wyrokiem warunkowym.pelac a – Od wyroku w procesie kognicyjnym istniała ape1acja do s6du wy7szej instancji* dokonywano tego poprzez zło7enie 76dania ponownego rozpatrzenia sprawy* s)dziemu do protokołu 1u0 na pi+mie* zwanym !ibe!!us appe!!ationis. W prawie justynia!skim mogła 0y5 stosowana actio Pauliana w ce1u za0ezpieczenia skuteczno+ci akt-w prawnyc& dłu7nika* kt-re umniejszały0y jego maj6tek* uniemo71iwiaj6c tym samym zaspokojenie wierzycie1i. W zasadzie 0yły dozwo1one dwie instancje czasami jeszcze trzecia do cesarza. S)dzia kt-remu strona przedstawiła reskrypt cesarski musiała ty1ko sprawdzi5 (akt. Zło7enie ape1acji 0yło zwi6zane z du7ym ryzykiem* d1a ape1uj6cego* gdy7 w razie przegranej pocz6tkowo musiał on zapłaci5 czterokrotn6 warto+5 rzeczy.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful