You are on page 1of 16

O podjeli drustvenog rada( Dirkem) FUNKCIJA PODJ ! "ADA # $OD %A OD" &I'ANJ O(J FUNKCIJ )misao rije*i +,unk-ija.

/ "ije* ,unk-ija upotre0ljava se na dva prili*no ra1li*ita na*ina/ Ona *as o1na*ava sistem 2ivotni3 pokreta 0e1 o01ira na nji3ove posljdi-e4 a *as i1ra2ava odnos u1ajamne saglasnosti koji postoji i1me5u ti3 pokreta i i1vijesni3 potre0a organi1ma/ Funk-ija podjele rada nije proi1vod -ivili1a-ije/ Posljedi-e podjele rada6 pove7avanje proi1vodni3 snaga i umje8nost radnika4 ona je 0itan u1rok du3ovnog i materijalnog ra1vi7a dru8tva9 ona je i1vor -ivili1a-ije/ Umjetnost je apsolutno protivna svemu 8to podsje7a na neku o0ave1u4 s o01irom da u njoj vlada slo0oda/ Nasuprot tome moral je neop3odan minimum4 krajnja nu2nost4 0e1 koje dru8tva ne mogu da 2ive/ U pravom smislu rije*i umjetnost sama po se0i nije moralna/ #e5u svim elementima -ivili1a-ije nauka je jedina koja predstavlja moralno o0ilje2je/ Dru8tvena solidarnost je moralna pojava koja se4 sama po se0i4 opire ta*nom posmatranju i naro*ito mjerenju/ $amo gdje dru8tvena solidarnost postoji4 ona4 uprkos svojoj nematerijalnoj prirodi4 ne ostaje u stanju *iste mogu7nosti4 nego potvr5uje svoje prisustvo uo*ljivim posljedi-ama/ $amo gdje je sna2na ona sna2no upu7uje ljude jedne prema drugima4 *esto i3 dovodi u ve1u4 umno2ava prilike koje oni imaju da 1asnuju u1ajamne odnose/ :to su *lanovi jednog dru8tva u ve7oj mjeri solidarni4 oni utoliko u ve7oj mjerio dr2avaju ra1ne odnose 0ilo jedni s drugima4 0ilo s grupom kao -jelinom/ (roj ti3 odnosa nu2no je sra1mjeran 0roju pravni3 pravila koja i3 uslovljavaju/ Op8ti 2ivot dru8tva ne mo2e da se pro8iri na neko polje4 a da se na njega u isto vrijeme i u istoj sra1mjeri ne pro8iri i pravni 2ivot/ Dru8tveni odnosi se mogu ustaliti4 a da pri tome ne u1mu na se0e pravni o0lik/ Ima i3 *ije ure5enje ne dosti2e do tog stanja *vrstine i ta*nosti9 oni 10og toga ne ostaju neodre5eni4 nego4 umjesto da 0udu regulisani pravom4 0ivaju regulisani o0i*ajima/ Podjela prava6 jasno i privatno pravo9 1a prvo se smatra da ure5uje odnose pojedin-a sa dr2avom4 drugo odnose pojedina-a i1me5u nji3/ )vako pravo je privatno4 u tome smislu 8to su uvijek i svuda pojedin-i ti koji su prisutni i koji

postupaju9 ali naro*ito svako pravo je javno4 u tome smislu 8to je ono dru8tvena ,unk-ija i 8to su svi pojedin-i4 iako po ra1nim osnovama ,unk-ioneri dru8tva/ Pravna pravila tre0a ra1vrstati prema ra1li*itim sank-ijama koje su im pridodate/ Nji3 ima dvije vrste/ Jedne se sastoje prije svega u nekom 0olu4 ili4 u najmanju ruku4 u nekom u8tr0u koji se nanosi u*inio-u4 njima je svr3a da ga pogode u njegovoj imovini4 ili u njegovoj sre7i4 ili u njegovoj slo0odi4 da ga li8e neke stvari koju u2iva/ Ka2emo da su one ka1nene9 to je slu*aj krivi*nog prava/ )ank-ije koje prate isklju*ivo moralna pravila nose isto o0ilje2je9 samo one se primjenjuju na jedan di,u1an na*in4 od strane -ijeloga svijeta 0e1 ra1like4 dok se sank-ije krivi*nog prava primjenjuju posredstvom odre5enog organa4 one su organi1ovane/ Pravna pravila ra1vrstavamo u dvije velike grupe4 prema tome da li one povla*e so0om organi1ovane ka1nene sank-ije4 ili samo restitutivne sank-ije/ Prva o0u3vata -ijelo krivi*no pravo4 druga gra5ansko pravo4 trgova*ko pravo4 sudske postupke4 upravno i ustavno pravo4 sa i1u1etkom krivi*ni3 propisa koji se u njima mogu na7i/ "estitutivno pravo ne povla*i so0om nu2no patnju *inio-a4 on 0iva li8en svake dru8tvene vrijednosti/ # ;ANI<KA )O!IDA"NO)$ I!I )O!IDA"NO)$ PO )!I<NO)$I#A 'e1a dru8tvene solidarnosti kojoj odgovara ka1neno pravo je ve1a *ije prekidanje sa*injava krivi*no djelo/ Jedina o0ilje2ja 1ajedni*ka svim krivi*nim djelima koja su ili koja su 0ila pri1nata kao takva su ova6 = krivi*no djelo vrije5a osje7anja i s3vatanja koja imaju svi normalni pojedin-i posmatranog dru8tva9 = ta osje7anja i s3vatanja su sna2na9 = ona su odre5ena/ Krivi*no djelo je dakle *in koji4 vrije5a sna2na i odre5ena stanja kolektivne svijesti/ )vako pisano pravo ima dvostruku svr3u6 da nalo2i i1vjesne o0ave1e4 da odredi sank-ije koje su im pridodate/ Krivi*no pravo4 i1ri*e samo sank-ije4 ali ne ka2e ni8ta o o0ave1ama na koje se one odnose/ Dijeljenje ka1nene pravde uvijek te2i da ostane vi8e ili manje di,u1no/ U vrlo ra1li*itim tipovima dru8tva4 nju ne vr8i organ nekog pose0nog suda4 nego u njoj u*estvuje u u2oj ili 8iroj mjeri -ijelo dru8tvo/ U primitivnim dru8tvima4 u kojima je -jelokupno pravo krivi*no4

narodna skup8tina je ta koja dijeli pravdu/ Krivi*no pravo se te2e mijenja nego o0i*aji4 ono predtavlja o0last po1itivnog prava koja se navi8e odupire promjeni/ )kup vjerovanja i osje7anja 1ajedni*ki3 prosje*nom *lanu jednog istog dru8tva *ini odre5en sistem koji ima svoj sopstveni 2ivot9 mo2emo ga na1vati kolektivna ili 1ajedni*ka svijest/ Ako je de,ini-ija krivi*nog djela ta*na ona mora o0ja8njavati sva o0ilje2ja ka1ne/ Odre5ivanje ti3 o0ilje2ja6 = ka1na je reak-ija strasti stupnjevite ja*ine9 = ta reak-ija strasti dola1i od dru8tva9 = ta reak-ija se vr8i posredstvom jednog organi1ovanog tijela/ Na prvom mjestu4 ka1na se sastoji u reak-ij strasti/ Primitivni narodi ka2njavaju radi ka2njavanja4 nanose patnju kriv-u jedino da 0i ga i1lo2ili patnji i ne o*ekuju7i 1a se0e nikakvu korist od patnje koju mu nanose/ Doka1 1a ovo je 8to oni ne tra2e ni da pravedno ka1ne ni da korisno ka1ne4 nego samo da ka1ne/ Ali danas4 ka1na je i1mijenila prirodu9 dru8tvo ne ka2njava vi8e da se osveti4 nego da se 0rani/ (ol koju ono 1adaje odsada je u njegovim rukama samo mudro oru2je 1a8tite/ Ka1nu vi8e ne odre5uje srd20a4 nego smi8ljena opre1nost/ Ka1na je ostala4 0ar djelimi*no4 djelo osvete/ )a nepopravljivim kradljiv-em postupalo 0i se kao sa nepopravljivim u0i-om/ Pravila koja sank-iono8e ka1neno pravo i1ra2avaju naj0itnije dru8tvene sli*nosti9 prema tome4 ono odgovara dru8tvenoj solidarnosti koja proisti*e i1 sli*nosti i mijenja se kao i ona/ U nama postoje dvije svijesti6 jedna sadr2i samo stanja koja su li*na svakome od nas i koja *ine da se ra1likujemo od drugi34 dok su stanja koja o0u3vata druga svijest 1ajedni*ka -ijelome dru8tvu/ Prva predstavlja i sa*injava samo na8u individualnu li*nost4 druga predstavlja kolektivni tip i4 prema tome4 dru8tvo 0e1 koje on ne 0i postojao/ #e5utim4 iako su odvojene4 ove dvije svijesti su pove1ane jedna s drugom4 po8to na kraju krajeva *ine samo jedno4 0udu7i da 1a o0je postoji samo jedna i istovjetna organska podloga/ One su dakle solidarne/ Otuda proisti*e jedna solidarnost suis generis koja4 nastala i1 sli*nosti4 neposredno ve1uje pojedin-a 1a dru8tvo/ $o je ona solidarnost koju i1ra2ava ka1neno pravo/

)O!IDA"NO)$ P"OI)$ K!A I% PODJ ! "ADA I!I O">AN)KA )O!IDA"NO)$ Po8to su pravila pra7ena restitutivnom sank-ijom tu5a 1ajedni*koj svijesti4 odnosi koje ona reguli8e ne pripadaju onim pravilima koja se ti*u svi3 0e1 ra1like9 to 1na*i da se ti odnosi 1asnivaju neposredno4 ne i1me5u pojedina-a i dru8tva4 nego i1me5u ograni*eni3 i pose0ni3 dijelova dru8tva koje ti odnosi pove1uju jedne s drugima/ $i odnosi su veoma ra1li*iti od oni3 koje ure5uje ka1neno pravo4jer ovo pojedina*nu svijest ve1uje direktno i 0e1 posrednika 1a kolektivnu svijest4 to jest pojedin-a 1a dru8tvo/ Ovi odnosi mogu do0iti dva veoma ra1li*ita o0lika6 *as su negativni i svode se na *isto u1dr2avanje9 *as su po1itivni ili odnosi saradnje/ Negativni odnos koji mo2e da poslu2i kao o0ra1a- dru8tvima jeste onaj koji ve1uje stvar 1a li*nost/ )tvari sa*injavaju dio dru8tva potpuno onako kao i li-a4 igraju u njemu pose0nu ulogu/ Pravni-i ra1likuju dvije vrste prava6 jednima daju ime stvarni34 drugima ime li*ni3 prava/ Pravo svojine4 3ipoteka pripadaju prvoj vrsti4 pravo potra2ivanja drugoj/ )tvarna solidarnost neposredno ve1uje stvari 1a li-a4 ali ne i li-a me5uso0no/ U krajnjem slu*aju4 *ovjek mo2e da vr8i neko stvarno pravo vjeruju7i da je sam na svijetu4 ne vode7i ra*una o drugim ljudima/ )tvarna prava ne dola1e u suko04 neprijateljstva su otklonjena4 ali nema aktivnog sudjelovanja4 ne postoji -onsensus/ Pravo svojine je nji3ov najsavr8eniji o0ra1a-/ Pravo pojedina-a4 kako njima samima tako i na stvarima4 mogu se odrediti samo 1a3valjuju7i dogovorima i u1ajamnim ustup-ima9 jer sve ono 8to se dodjeljuje jednima nu2no se napu8ta od drugi3/ Odnosi koje reguli8e kooperativno pravo pra7eno restitutivnim sank-ijama i solidarnost koju ti odnosi i1ra2avaju proisti*e i1 podjele rada/ :to su dru8tva primitivnija4 me5u pojedin-ima ima utoliko vi8e sli*nosti9 tjelesne sli*nosti4 psi3i*ke sli*nosti/ )uprotno mi8ljenje4 dola1i otud 8to se kolektivni tipovi mije8aju sa individualnim tipovima/ Prvi se4 u stvari4 gu0e4 dok se drugi mno2e i postaju i1ra1itiji/ ) druge strane4 podjela rada4 u po*etku nepostoje7a4 stalno se dalje ra1vija/ P"O>" )I'NA NAD#O? O">AN)K )O!IDA"NO)$I I NJ N PO)!J DIC

Dana8nja nadmo7 kooperativnog prava nad represivnim pravom doka1uje da su dru8tvene ve1e koje proisti*u i1 podjele rada danas 0rojnije od oni3 koje proisti*u i1 dru8tveni3 sli*nosti/ Ono po *emu se mjeri relativna snaga dvaju dru8tveni3 ve1a jeste nejednaka lako7a s kojom se one raskidaju/ #anje otporna je o*igledno ona koja se kida pod manjim pritiskom/ #e5utim4 ta kidanja su na*e87a i najlak8a u ni2im dru8tvima4 u kojima je solidarnost po sli*nosti jedina ili skoro jedina/ )asvim druk*ije 0iva ukoliko se rad vi8e dijeli/ "a1li*iti dijelovi skupine4 1ato 8to ispoljavaju ra1li*ite ,unk-ije4 ne mogu se la3ko ra1dvojiti/ U isto vrijeme dok su manje *vrste4 ve1e koje proisti*u i1 sli*nosti popu8taju ukoliko dru8tvena evolu-ija ide naprijed/ U stvari4 me3ani*ka solidarnost 1avisi od tri uslova6 @/ Od relativnog o0ima kolektivne (1ajedni*ke) svijesti i individualne svijesti/ Oni imaju utoliko vi8e snage ukoliko prva potpunije pokriva drugu/ A/ Od ja*ine stanja kolektivne svijesti/ B/ Od stepena odre5enosti stanja i1 koji3 se sastoji kolektivna svijest/ #e5utim4 dok prvi od ovi3 uslova ostaje u najve7oj mjeri stalan4 dva ostala opadaju/ )na2na i odre5ena stanja kolektivne svijesti su korijeni ka1nenome pravu/ U jednostavnim dru8tvima4 u kojima je predanje svemo7no i u kojima je skoro sve 1ajedni*ko4 i najdjetinjastiji o0i*aji postaju silom navike imperativne du2nosti/ U Kini ka2njava se ljekar koji nije pravilno propisao lijek/ Naj1na*ajniji gu0itak koji je pretrpilo ka1neno pravo jeste gu0itak i1a1van potpunim ili skoro potpunim i8*e1nu7em prestupa protiv religije/ )va ili skoro sva krivi*na djela sastoje se u *injenju4 ne u propu8tanju/ >lavna koja se navode4 su ova6 pori-anje vjere u 0ogove4 i nji3ovo postojanje4 i nji3ov udio u ljudskim stvarima4 oskvrnu7e sve*anosti4 prino8enje 2rtava4 igara4 3ramova i oltara9 povreda prava uto*i8ta4 propu8tanje ili naru8avanje vjerski3 o0reda od strene sve8tenika4 posje7ivanje 3ramova od strane oni3 kojima je pristup u nji3 1a0ranjen/ U Atini4 oskrvnu7e 3ramova4 uno8enje najmanjeg nereda pri 0ogoslu2enjima4 ponekad *ak najmanja povreda o0reda4 0ili su ka2njavani smrtnom ka1nom/

Ponekad se tvrdi kako 1lo*ini protiv individualne li*nosti nisu 0ili pri1nati kod ni2i3 naroda4 da su kra5a i u0istvo kod nji3 *ak 0ili uva2avani/ Od trenutka kad ljudi o0ra1uju dru8tvo4 ma koliko ono 0ilo tek u povoju4 moraju postojati pravila koja ure5uju nji3ove odnose4 te dosljedno tome4 i i1vjestan moral koji4 iako nije sli*an na8em4 pri svemu tome postoji/ ) druge strane4 ako ima nekog pravila 1ajedni*kog svim tim stepenima morala4 to je 1a-ijelo pravilo koje 1a0ranjuje 1lo*ine protiv li*nosti9 jer ljudi koji su sli*ni jedni drugima ne mogu 2ivjeti 1ajedno4 a da svaki od nji3 ne osje7a prema se0i sli*nima neku simpatiju koja se odupire svakom postupku podo0nom da i1a1ove nji3ovu patnju/ U -jelini4 1ajedni*ka svijest sadr2i sve manje i manje sna2ni3 i odre5eni3 osje7anja i s3vatanja9 ra1log tome je 8to srednja ja*ina i srednji stepen odre5eni3 kolektivni3 stanja stalno opadaju/ )tanja 1ajedni*ke svijesti4 oso0ito sna2na do0ijaju religijsko o0ilje2je4 me5utim4 religija o0u3vata sve manju o0last dru8tvenog 2ivota/ %akon je 3istorije da me3ani*ka solidarnost4 koja je u po*etku jedina ili skoro jedina4 postepeno gu0i tle4 a da organska solidarnost maloCpomalo postaje nadmo7na/ Ali kad se mijanja na*in na koji su ljudi solidarni4 mora se mijenjati i sklop dru8tva/ Ako poku8amo da 1amislimo idealan tip nekog dru8tva *ija 0i ko3e1ija proisti-ala isklju*ivo i1 sli*nosti4 mogli 0ismo ga pojmiti kao potpuno jednorodnu masu *iji se dijelovi ne ra1likuju jedni od drugi34 te prema tome ne 0i 0ili me5uso0no raspore5eni4 kao masu koja 0i4 rije*ju4 0ila li8ena svakog odre5enog o0lika i svake organi1a-ije/ )kupina s takvim o0ilje2jima na1iva se 3orda/ Jedan skoro savr8eno *ist o0ra1a- te dru8tvene organi1a-ije nala1imo kod Indijana-a u )jevernoj Ameri-i/ Na1iv klan dajemo 3ordi koja je prestala 0iti na1avisna da 0i postala sastavni dio 8ire grupe4 a na1iv segmentna dru8tva sastavljena od klanova narodima koja su postali putem udru2ivanjem klanova/ Klan je porodi-a4 u tome smislu 8to se svi *lanovi koji ga sa*injavaju smatraju kao da su ro5a-i jedni drugima4 i 8to su u stvari4 ve7im dijelom4 krvni srodni-i/ )rodstvo koje stvara krvna ve1a uglavnom je ono 8to i3 dr2i u 1ajedni-i/ Ali4 s druge strane4 to nije porodi-a u pravom smislu rije*i9 jer da 0i *ovjek njoj pripadao4 nije nu2no da sa ostalim *lanovima

klana ima odre5ene odnose krvnog srodstva/ Dovoljno je ako ima neku spolja8nju o1naku koja se po pravilu sastoji u *injeni-i da nosi isto pre1ime/ Klan je osnovna politi*ka jedini-a4 starje8ine klanova su jedine dru8tvene vlasti/ Ova organi1a-ija 0i se mogla na1vati i politi*koCporodi*nom/ Ali4 na ma koji na*in da je na1ovemo4 ova organi1a-ija4 potpuno kao i organi1a-ija 3orde4 *ije je samo prdu2enje4 ne sadr2i drugu solidarnost do one koja proi1la1i i1 sli*nosti4 po8to je dru8tvo o0ra1ovano i1 sli*ni3 segmenata i po8to se ovi4 sa svoje strane4 sastoje islju*ivo i1 jednorodni3 elemenata/ Po1nato je da religija u njima pro2ima -jelokupan dru8tveni 2ivot4 ali ra1log tome je 8to se dru8tveni 2ivot tu sastoji skoro isklju*ivo i1 vjerovanja i 1ajedni*ki3 o0i*aja koji 1a3valjuju7i jednodu8noj saglasnosti do0ijaju sasvim oso0itu sangu/ Kod primitivni3 naroda pojavila se podjela rada/ #e5utim4 ve1a koja4 spaja pojedin-a sa starje8inom istovjetna je sa onom koja4 u na8e vrijeme4 ve1uje stvar 1a li*nost/ $i odnosi nemaju ni*ega od one u1ajamnosti koju stvara podjela rada/ )olidarnost je uvijek me3ani*ka dokle god se podjela rada ne ra1likuje u ve7oj mjeri/ Organi1ovani tip odgovara organskoj solidarnosti/ )asvim je druk*iji sklop dru8tava u kojima preovladava organska solidarnost/ Ona se sastoje4 ne i1 redanja sli*ni3 i jednorodni3 segmenata4 nego i1 odre5enog sistema ra1li*iti3 organa od koji3 svaki ima pose0nu ulogu4 a koji se i samo sastoje od di,eren-irani3 dijelova/ Dru8tveni elementi nisu poredani ni linijski kao prstenovi u lan-u4 niti su uklopljeni jedni u druge4 nego su koordinovani i pot*injeni jedni drugima oko jednog istog sredi8nog organa/ U ovom dru8tvenom tipu pojedin-i se grupi8u4 ne vi8e po nji3ovim odnosima potomstva4 nego po pose0noj prirodi dru8tvene djelatnosti kojoj se posve7uje/ Nji3ova priroda i nu2na dru8tvena sredina nije vi8e rodna sredina4 nego pro,esionalna sredina/ Ono 8to o0ilje2ava mjesto svakome4 nije vi8e krvna ve1a4 stvarna ili prirodna4 nego ,unk-ija koju vr8i/ )tanovni8tvo se vi8e ne dijeli prema krvnom srodstvu4 stvarnom ili 1ami8ljenom4 nego prema podjeli teritorije/ )egmenti nisu vi8e porodi*ne skupine4 nego teritorijalne jedini-e/ $eritorijalne jedini-e te2e da se spe-ijali1uju u o0liku ra1li*iti3 tkiva4 organa ili aparata4 sasvim kao nekad klanovi/ O">AN)KA )O!IDA"NO)$ I U>O'O"NA )O!IDA"NO)$ "a1likovanje organske solidarnosti i industrijske solidarnosti kod g/)pensera4 ova posljednja 0i 0ila islju*ivo ugovorna/ $a*no je da u industrijskim dru8tvima g/)pensera4 sasvim kao i u organi1ovanim dru8tvima4 dru8tveni sklad nu2no proisti*e i1 podjele rada/ Njega odlikuje to 8to se sastoji u saradnji koja se o0avlja automatski4 samim tim 8to svako ide 1a svojim sopstvenim koristima/

Dovoljno je da se svaki pojedina- posveti pose0noj ,unk-iji da 0i postao4 silom prilike4 solidaran sa ostalima/ %a g/)pensera4 industrijska solidarnost4 kako je on na1iva4 predstavlja dvije sljede7e odlike6 po8to je ona samonikla nema potre0e ni 1a kakvim prinudnim aparatom ni da 0i se stvorila niti da 0i se odr2ala/ Dru8tvo se dakle ne mije8a da 0i o0e10ijedilo saradnju koja se uspostavlja potpuno sama/ +)vaki *ovjek mo2e da se i1dr2ava svojim radom4 da ra1mjenjuje svoje proi1vode 1a tu5e proi1vode4 da pru2a svoju pomo7 i da prima naknadu4 da ula1i u ovo ili ono udru2enje da 0i vodio predu1e7e4 malo ili veliko4 ne povinjavaju7i se upravi dru8tva u njegovoj -jelini./ U tim uslovima jedina ve1a4 koja ostaje me5u ljudima jeste ptpuno slo0odna ra1mjena/ #e5utim4 redovni o0lik ra1mjene je ugovor/ Ugovorom na1ivamo svako pristupanje koje pojedina-4 kad odraste4 vr8i prema dru8tvu u kome je ro5en4 samim tim 8to nastavlja da u njemu 2ivi/ Po tome mi8ljenju4 nema dru8tva ni u sada8njosti ni u pro8losti4 koje nije ili koje nije 0ilo ugovorno9 jer nijedno ne 0i moglo opstati pod isklju*ivim dejstvom prinude/ Ali ako vi8a dru8tva ne po*ivaju na nekom osnovnom ugovoru koji o0u3vata op8ta na*ela politi*kog 2ivota4 ona 0i imala ili 0i te2ila da imaju 1a jedinstvenu osnovu4 prema g/)penseru4 prostran sistem pose0ni3 ugovora koji me5uso0no ve1uju pojedin-e/ Ovi 0i 1avisili od grupe jedino u mjeri u kojoj 0i 1avisili jedni od drugi34 a 1avisi li 0i jedni od drugi3 isklju*ivo u mjeri o0ilje2enoj privatnim i slo0odno 1aklju*enim ugovorima/ Dru8tvena solidarnost ne 0i dakle 0ila ni8ta drugo do spontan spora1um pojedina*ni3 interesa4 spora1um kome su ugovori prirodan i1ra1/ Po pri1nanju g/)pensera4 industrijsko dru8tvo nigdje ne postoji u *istome stanju9 to je jedan djelimi*no idealan tip koji se sve vi8e i1gra5uje tokom evolu-ije4 ali koji jo8 uvijek nije potpuno ostvaren/ $a*no je da ugovorni odnosi4 koji su u po*etku 0ili rijetki ili i3 uop8te nije 0ilo4 postaju sve 0rojniji ukoliko se dru8tveni rad vi8e dijeli/ Ali ono 8to g/)penser4 i1gleda4 nije primijetio4 jeste da se istovremeno ra1vijaju i neugovorni odnosi/ Prije svega4 1namo da je porodi*ni 2ivot4 od prostog kakav je 0io u po*etku4 postajao sve slo2eniji4 to jest da su ra1ne vrste pravni3 odnosa koje nastaju i1 porodi*nog 2ivota daleko 0rojnije nego ranije/ I1ra1 0ra*ni3 odnosa su 0rak i usvojenje4 a to su ugovori/ Ali *injeni-a je upravo4 8to se vi8e pri0li2avamo najvi8im dru8tvenim tipovima4 da istovremeno i te dvije pravne ustanove gu0e

svoje *isto ugovorno o0ilje2je/ Ne samo u ni2im dru8tvima4 nego i u samom "imu4 do kraja -arstva4 0rak ostaje *isto privatan posao/ $o je po pravilu4 prodaja4 stvarna kod primitivni3 naroda4 prividna kasnije4 ali koja je punova2na samim pristankom stranaka datim na vjerodostojan na*in/ Ni sve*an o0lik 0ilo kakve vrste4 niti u*e87e 0ilo koje vlasti nisu tada 0ili potre0ni/ (rak do0ija druk*ije o0ilje2je tek sa 3ri87anstvom/ ;ri87ani su stekli naviku da nji3ovu ve1u 0lagoslovi neki sve8tenik/ Donesen je 1akon da se 0rak vi8e ne 1aklju*uje slo0odno4 nego posredstvom jedne javne sile4 naime Crkve4 a uloga ove se ne svodi samo na ulogu svjedoka4 nego je ona i isklju*ivo ona ta koja stvara pravnu ve1u 1a *ije je 1asnivanje dotle 0ila dovoljna samo volja pojedina-a/ Poslije toga4 gra5anska je vlast 1amijenila u ovoj ,unk-iji religijsku vlast4 u isto vrijeme je 0io pro8iren udio dru8tvene interven-ije i nu2ni3 ,ormalnosti/ Kod Ara0ljana4 prije #u3ammeda4 usvojenje je *esto slu2ilo da se 1asnuju prave porodi-e/ <esto se doga5alo ve7em 0roju li-a da se u1ajamno usvoje9 ona su tada postajala 0ra7a ili sestre jedni drugima4 i srodstvo koje i3 je ve1ivalo 0ilo je tako sna2no kao da vode porijeklo od 1ajedni*kog pretka/ Na istu vrstu usvojenja nala1imo i kod )lovena/ 'rlo *esto4 *lanovi ra1ni3 porodi-a u1imaju se 1a 0ra7u i sestre i o0ra1uju ono 8to se na1iva po0ratimstvo/ $a dru8tva se ugovaraju slo0odno i 0e1 ,ormalnosti4 1a nji3ovo osnivanje dovoljan je spora1um/ #e5utim4 ve1a koja spaja tu 0ra7u po i10oru4 *ak je ja*a od ve1e koja poti*e i1 prirodnog 0ratstva/ Dok porodi*ne o0ave1e postaju 0rojnije4 one istovremeno do0ijaju javni karakter/ Ne samo da4 na*elno4 one nemaju ugovorno porijeklo4 nego i uloga koju tu igra ugovor 0iva stalno sve manja/ (e1 sumnje4 kad se ljudi ve1uju ugovorom4 ra1log je 8to oni4 usljed podjele rada4 0ilo proste4 0ilo slo2ene4 imaju potre0e jedni 1a drugima/ Ali4 da 0i skladno sara5ivali4 nije dovoljno da stupaju u odnose4 *ak ni da osje7aju stanje u1ajamne 1avisnosti u kome se nala1e/ Potre0no je da du2nosti i prava svakog 0udu utvr5eni4 ne samo s o01irom na prilike koje su postojale u trenutku sklapanja ugovora4 nego i s o01irom na okolnosti koje mogu nastati i i1mijeniti i3/ Podjela rada interese ne mije8a4 ako i3 *ini solidarnim9 ona i3 ostavlja da 0udu odvojeni i suparni*ki/ Ugovor4 ka2e g/)penser4 ima 1a predmet da radniku o0e10ijedi naknadu ravnu tro8ku koji mu je prou1rokovao njegov rad/ Ka2emo da je upravno pravo skup pravila koja odre5uju na prvom mjestu ,unk-ije sredi8nog organa4 i nji3ove odnose4 1atim ,unk-ije organa koji su neposredno pot*injeni pret3odnome4 nji3ove odnose jedni3 s drugima4 sa

prvima i s di,u1nim ,unk-ijama dru8tva/ ;istorija poka1uje da je upravno pravo4 redovno4 utoliko ra1vijenije ukoliko dru8tva pripadaju vi8em tipu9 naprotiv4 8to se vi8e vra7amo u pro8lost4 ono je sve manje ra1vijeno/ U%"OCI I U)!O'I NAP" CI U PODJ !I "ADA I U )" ?I Kojim u1ro-ima se mogu pripisati napre-i u podjeli radaD Prema najrasprostranjenijoj teoriji4 njen jedini i1vor 0ila 0i 2elja koju ima *ovjek da neprekidno pove7ava svoju sre7u/ Po1nato je4 da do3odak 0iva sve ve7i 8to se rad sve vi8e dijeli/ )redstva koja nam on stavlja na raspolaganje su o0ilnija4 isovremeno su i 0oljeg kvaliteta/ Nauka se o0ra5uje 0olje i 0r2e9 umjetni*ka djela su mnogo0rojnija i istan*anija9 industrija proi1vodi vi8e i njeni proi1vodi su savremeniji/ A *ovjek osje7a potre0u 1a svim tim stvarima4 *ini se dakle da 0i on morao 0iti utoliko sretniji ukoliko i3 ima u ve7em 0roju4 te da je dosljedno tome4 ra1umljivo podstaknut da te2i 1a njima/ U svakom trenutku 3istorije4 sre7a 1a koju smo sposo0ni da je u2ivamo ograni*ena je/ Ako podjela rada ne 0i imala drugi3 u1roka4 ona 0i se dakle 0r1o 1austavila4 kad jednom dostigne grani-u sre7e/ $a grani-a u1mi*e ukoliko se *ovjek preo0ra2ava/ Ali ti preo0ra2aji4 pod pretpostavkom da nas *ine sretnijima4 nisu nastali radi posti1anja toga re1ultata9 jer4 dugo vremena4 oni su 0olni i 0e1 naknade/ Ako 0i podjela rada stvarno napredovala jedino da 0i pove7ala na8u sre7u4 ona 0i ve7 davno postigla svoju krajnju grani-u4 kao i -ivili1a-ija koja i1 nje prois3odi4 te 0i se i jedna i druga 1austavile/ )ama kon-entra-ija *ovjeka4 u1eta u svakom pojedinom trenutku 3istorije ograni*ava ljudsku sre7u/ Imaju7i u vidu njegov prirodni sklop4 stepen tjelesnog i moralnog ra1voja do kojeg je on stigao4 postoji odre5en maksimum sre7e kao i maksimum aktivnosti koje on ne mo2e da preva1i5e/ Da 0i potre0a 1a ve7om sre7om mogla o0jasniti ra1voj podjele rada4 0ilo 0i dakle potre0no da je taj ra1voj istovremeno 0io i u1rok promjenama koje su se postepeno odigravale u ljudskoj prirodi4 da su se ljudi preo0ra2avali radi toga da postaju sretniji/ Ali4 pod pretpostavkom *ak da su ti pro0ra2aji kona*no imali takav is3od4 nemogu7e je da su oni i nastali u takvom -ilju4 te4 prema tome4 oni 1avise od nekog drugog u1roka/ %aista4 svaka promjena u 2ivotu4 0ila ona i1nenadna ili pripremljena4 predstavlja uvijek 0olnu kri1u4 jer vrije5a ste*ene nagone koji pru2aju otpor/ #ogu7e je da 2ivot ve1an 1a jedno stalno mjesto pru2a vi8e mogu7nosti 1a sre7u nego nomadski 2ivot9 ali kad se4

vijekovima4 nije vodio drugi osim ovog posljednjeg4 onda ga se nije la3ko oslo0oditi/ Jedna iskustvena *injeni-a koja doka1uje da je 2ivot u na*elu do0ra stvar jeste da ga daleko najve7i 0roj ljudi vi8e voli od smrti/ Da 0i tako 0ilo4 potre0no je4 da u prosje*nom *ovje*ijem 2ivotu4 sre7a prete2e nad nesre7om/ )amou0istvo se uglavnom pojavljuje sa -ivili1a-ijom/ Odnosno4 jedino samou0isvo koje se 1apa2a u ni2im dru8tvima kao stalna pojava pru2a sasvim pose0na o0ilje2ja koja *ine od njega spe-ijalan tip *ije 1na*enje nije isto/ Ono nije *in o*ajanja4 nego odri-anja/ Ako kod nekada8nji3 Dana-a4 kod Kelta4 kod $ra*ana4 stara- koji je dospio u du0oke godine udu1ima se0i 2ivot4 on to *ini 8to mu je du2nost da svoju dru2inu oslo0odi jedni3 nekorisni3 usta/ Pravo samou0istvo4 u0istvo i1 o*aja4 je stalna 0oljka -ivili1ovani3 naroda/ U1ro-i od koji3 1avisi porast samou0istava kod -ivili1ovani3 naroda nose nesumljivo o0ilje2je op8tosti/ )amou0istvo se ne doga5a na i1dvojenim ta*kama4 u i1vijesnim dijelovima dru8tva u1 isklju*enje ostali36 ono se 1apa2a svuda/ $o 1na*i da je sre7a *ije opadanje potvr5uje ra1vitak samou0itava4 prosje*na sre7a/ U%"OCI U1ro-i koji u1rokuju podjelu rada6 @/ I8*e1avanje segmentnog tipa4 to jest pove7avanje moralne gustine dru8tva4 oli*ene u pove7avanju materijalne gustine/ A/ Pove7avanje o0ima dru8tava4 pod uslovom da je ono pra7eno pove7avanjem gustine/ Porast podjele rada je dakle posljedi-a te *injeni-e 8to dru8tveni segmenti gu0e od svoje individualnosti4 8to pregrade koje i3 ra1dvajaju postaju poro1nije4 jednom rije*i 8to se me5u njima o0avlja jedno sra87ivanje koje dru8tvenoj gra5i daje slo0odu da ula1i u nove mogu7nosti/ Potpuno 1gu8njavanje dru8tava tokom 3istorijskog ra1voja o0avlja se na tri osnovna na*ina/ @/ Dok se ni2a dru8tva rasprostiru na povr8inama koje su ogromne s o01irom na 0roj pojedina-a koji i3 sa*injavaju4 stanovni8tvo se u napredniji3 naroda sve vi8e 10ija/

A/ O0ra1ovanje gradova i nji3ov ra1voj je drugi 1nak4 jo8 karakteristi*niji4 1a istu pojavu/ Porast prosje*ne gustine mo2e 0iti isklju*ivo posljedi-a stvarnog pove7anja ra5anja4 te se4 prema tome4 mo2e uskladiti s veoma sla0om kon-entra-ijom4 veoma uo*ljivim odr2avanjem segmentnog tipa/ B/ (roj i 0r1ina sredstava sao0ra7aja i transmisije/ Podjela rada se mijenja u pravoj sra1mjeri sa o0imom i 1gusnuto87u dru8tava4 i ako tokom dru8tvenog ra1voja neprekidno raste4 ra1log toga je 8to dru8tva stalno postaju sve 1gusnutija4 i naj*e87e o0imnija/ Podjela rada nastaje samo u krilu ,ormirani3 dru8tava/ P"O>")I'NA N OD" & NO)$ %AJ DNI<K )'IJ )$I I NJ NI U%"OCI Podjela rada mo2e napredovati jedino ako se individualna promjenljivost pove7ava4 a ova se pove7ava jedino ako 1ajedni*ka svijet opada/ #nogo0rojni su primjeri u kojima se mo2e neposredno posmatrati taj potiru7i uti-aj 1ajedni*ke svijesti na podjelu rada/ Dokle god 1akon i o0i*aji 0udu od neotu5ivosti i nedjeljivosti nepokretne svojine *inili jednu strogu o0ave1u4 uslovi koji su nu2ni 1a podjelu rada ne7e se ostvariti/ )vaka porodi-a o0ra1uje *vrstu 10ijenu masu4 i sve se one odaju istom 1animalju4 iskori8tavanje nasljednog imanja/ Kako se dru8tvena sredina 8iri4 kolektivna svijest se sve vi8e udaljava od konkretni3 predmeta te4 postaje apstraktnija/ Neodre5enost ostavlja vi8e mjesta individualnoj promjenljivosti/ #e5utim4 8to 1ajedni*ka svijet postaje op8tija4 ona utoliko vi8e mjesta ostavlja individualnim ra1likama/ )nagu kolektivni3 stanja ne *ini samo to 8to su ona 1ajedni*ka sada8njem nara8taju4 nego naro*ito 8to su4 najve7im dijelom4 1avije8tanje raniji3 nara8taja/ %ajedni*ka svijest se stvara veoma sporo i tako isto sporo se i mijenja/ Ukoliko se dru8tvo 8iri i usredsre5uje4 ono o0avija pojedin-a sa sve ve7e daljine te je4 dosljedno tome4 u stanju da s manje uspje3a o0u1dava ra1la1ne te2nje koje se javljaju/ 'eliki pokreta* pa2nje4 naime interes4 nedostaje vi8e ili manje potpuno/ #i 2elimo da sa1namo djela i postupke neke li*nosti samo ako njena slika 0udi u nama sje7anja i u10u5enja koja su 1a nju ve1ana4 i ta 2elja je utoliko 2ivlja

ukoliko su tako pro0u5ena stanja svijesti 0rojnija i ja*a/ Ako je4 naprotiv4 u pitanju neko koga mi vi5amo tek s vremena na vrijeme i u1gred4 ono 8to se na njega odnosi4 s o01irom da ne i1a1iva u nama nikakav odjek4 ostavlja nas 3ladnim4 te4 prema tome4 nismo podstaknuti ni da se o0avje8tavamo o onome 8to se njemu doga5a4 niti da pratimo 8ta on radi/ Kolektivna rado1nalost je utoliko 2ivlja ukoliko su li*ni odnosi me5u pojedin-ima postojaniji i *e87i9 s druge strane4 jasno je da su oni utoliko rje5i i kra7i ukoliko je svaki pojedina- u odnosima s ve7im 0rojem drugi3/ to 10og *ega se pritisak mnjenja osje7a s manje snage u velikim -entrima/ "a1log je 8to je sva*ija pa2nja rasuta u suvi8e velikom 0roju ra1li*iti3 prava-a4 i 8to se4 u1 to4 ljudi me5uso0no manje po1naju/ NA)!J DNO)$ Nasljednost je prepreka napre-ima podjele rada/ Pojedina- sti*e ro5enjem sklonosti i sposo0nosti koje ga predodre5uju 1a i1vjesne ,unk-ije vi8e nego 1a ostale4 i te predodre5enosti svakako da imaju i1vjesnog uti-aja na na*in na koji se 1ada-i raspore5uju/ Kako su te uro5ene sklonosti na nas prenesene putem na8i3 predaka4 one se ne odnose na uslove u kojima se pojedina- sad nala1i4 nego na uslove u kojima su 2ivjeli njegovi pre-i/ One nas dakle ve1uju 1a na8u rasu4 kao 8to nas kolektivna svijest ve1uje 1a na8u grupu4 i time sputavaju slo0odu na8eg kretanja/ Nasljednost gu0i svoj uti-aj jer se sastoji i1 sve 1na*ajniji3 na*ina postupanja koji nisu nasljedno prenosivi/ Doka16 a) ne stvaraju se nove rase9 0) nasljednost uspje8no prenosi samo op8te i proste sposo0nosti/ N P"A'I!NI O(!ICI PODJ !A ANO#I<NO> "ADA Nepravilni slu*ajevi u privrednom 2ivotu9 industrijske kri1e su *e87e ukoliko se rad vi8e dijeli9 suparni8tvo rada i kapitala/ Prvi slu*aj ove vrste pru2aju nam idustrijske i trgova*ke kri1e4 preko ste*ajeva koji istovremeno predstavljaju djelimi*na kidanja organske solidarnosti9 neke dru8tvene ,unk-ije nisu prilago5ene jedne drugima/ Neprijateljstvo i1me5u rada i kapitala pru2a drugi4 jo8 uo*ljiviji primjer4 1a istu pojavu/ Ukoliko se industrijske ,unk-ije vi8e spe-ijali1uju4 0or0a postaje 2e87a4

o poja*anju solidarnosti nema ni rije*i/ U srednjem vijeku4 radnik svuda 2ivi pored svog gospodara4 sara5uju7i s njim/ O0oji-a su pripadala istom esna,u i 2ivjela istim 2ivotom/ I jedan i drugi 0ili su skoro jednaki9 svako ko je i1u*io 1anat mogao je4 0ar u mnogim 1animanjima4 da otvori radnju ako je imao s *im/ )a E' vijekom4 stvari po*inju da se mijenjaju/ sna, nije vi8e 1ajedni*ko uto*i8te9 on je u isklju*ivoj vlasti ga1da koje u njemu o svemu odlu*uju sami/ Od toga do0a4 ustanovljava se op8ta grani-a i1me5u gospoara i radnika/ <im 0i radni-i na8li da imaju ra1loga da se 2ale4 oni 0i stupali u 8trajk4 ili 0i progla8avali 1a0ranu 1apo8ljavanja 1a odre5eni grad4 1a odre5enog poslodav-a4 i svi su 0ili o0ave1ni da se pridr2avaju 1ajedni*ke 1apovijedi/ )naga udru2ivanja pru2ala je radni-ima sredstvo da se istim oru2jem 0ore protiv svoji3 ga1da/ #e5utim4 stvari su 0ile daleko od toga da su ve7 tada stigle do ta*ke na kojoj su danas/ "adni-i su se 0unili da 0i postigli ve7e nadni-e ili neku drugu i1mjenu u uslovima rada4 ali nisu gledali u ga1di svog vje*itog neprijatelja kome se pokoravaju 1ato 8to su na to prinu5eni/ U E'II po*inje tre7e ra1do0lje ove 3istorije radni*ki3 klasa6 nastanak velike industrije/ "adnik se potpuno odvaja od poslodav-a/ )vako ima svoj posao i sistem podjele rada je napredovao/ Dr2ava se kao organ ravija s podjelom rada4 ne da 0i joj predstavljala protivte2u4 nego usljed i1vjesne me3ani*ke nu2nosti/ Nije dr2ava ta koja mo2e4 u svakom *asu4 da odre5uje uslove ra1ni3 tr2i8ta4 da utvr5uje -ijene stvarima i uslugama4 da dovodi u sklad proi1vodnju s potre0ama potro8nje itd/ Ako podjela rada ne stvara solidarnost4 ra1log tome je 8to odnosi organa nisu regulisani4 8to se oni nala1e u stanju anomije/ Po8to odre5en skup pravila predstavlja kona*an o0lik koji vremenom do0ijaju odnosi koji se spontano uspostavljaju i1me5u so-ijalni3 ,unk-ija4 mo2e se re7i a priori da je stanje anomije nemogu7e svuda gdje su solidarni organi u dovoljnom i u dovoljno trajnom dodiru/ Istovremeno sa 8irenjem tr2i8ta4 pojavljuje se i velika industrija/ Ona ima 1a posljedi-u da preo0ra2ava odnose poslodava-a i radnika/ #a8inski rad 1amjenjuje ljudski rad9 rad u ,a0ri-i rad u maloj radioni-i/ "adnik je i1gu0ljen u gomili drugi3 radnika4 otrgnut je od svoje porodi-e preko -ijelog dana9 2ivi sve vi8e odvojen od onoga ko ga 1apo8ljava itd/ $i novi uslovi industrijskog 2ivota 1a3tijevaju novu organi1a-iju9 ali kako su se ti preo0ra2aji i1vr8ili i1varedno 0r1o4 interesi u suko0u jo8 nisu imali vremena da se uravnote2e/ Podjela rada pretpostavlja da radnik ne gu0i i1 vida svoje saradnike4 da djeluje na nji3 i da prima nji3ov uti-aj/ On dakle nije ma8ina 8to ponavlja pokrete

kojima ne vidi smjera4 nego on 1na da oni vode u nekom prav-u4 ka nekom -ilju koji on vi8e ili manje ra1govjetno s3vata/ On osje7a da slu2i ne*emu/ PODJ !A I%NU& NO> "ADA Ustanova klasa ili kasta sa*injava jednu organi1a-iju podjele rada4 i to je organi1a-ija strogo ure5ena pravnim pravilima9 me5utim4 ona je *esto i1vor ra1dora/ Ni2e kase 0udu7i da nisu ili da vi8e nisu 1adovoljne ulogom koju im je dodjelio o0i*aj ili 1akon4 *e1nu 1a ,unk-ijama koje su im 1a0ranjene i poku8avaju da i3 odu1mu onima koji i3 vr8e/ Otuda unutra8nji ratovi koji su i1a1vani na*inom na koji je rad raspodjeljen/ Da 0i podjela rada proi1vela solidarnost4 nije dovoljno da svako ima svoj 1adatak4 potre0no je jo8 da mu taj 1adatak i odgovara/ Ako ustanova klasa ili kasta dovodi do 0olni3 trenja4 umjesto da stvara solidarnost4 ra1log tome je 8to raspodjela dru8tveni3 ,unk-ija na kojoj se ona 1asniva ne odgovara4 ili 0olje re7i vi8e ne odgovara raspodjeli prirodni darova/ Ni2e klase na kraju krajeva ne 2ude 1a 2ivotom vi8i3 klasa jedino i1 sklonosti 1a ugledanjem/ Ugledanje samo po se0i nije u stanju ni8ta da o0jasni4 jer ono pretpostavlja i ne8to drugo sem samog se0e/ Ono je mogu7e samo i1me5u 0i7a koja su ve7 sli*na i u mjeri u kojoj su sli*na9 ono ne nastaje i1me5u ra1li*iti3 vrsta ili podvrsta/ Da 0i se potre0e jedne klase pro8irile na drugu4 nu2no je da su ra1like4 koje su te klase prvo0itno ra1dvajale4 i8*e1le ili da su se smanjile/ Podjela i1nu5enog rada predstavlja dakle drugi 0olestan tip na koji naila1imo/ Ono 8to *ini prinudu nije svaka vrsta reglementa-ije4 po8to4 podjela rada4 ne mo2e da 0ude 0e1 reglementa-ije/ <ak i onda kad se ,unk-ije dijele do unaprijed postavljeni3 pravila4 dio0a nije nu2na posljedi-a neke prinude/ $o se doga5a *ak i pod kastinskim ure5enjem4 sve dok je ono 1asnovano na prirodi dru8tva/ Podjela rada stvara solidarnost jedino ako je spontana i u mjeri u kojoj je spontana/ Pod spontano87u tre0a ra1umjeti odsustvo4 ne samo svakog otvorenog i o*iglednog nasilja4 nego svega onog 8to je u stanju sputavati4 *ak i posredno4 slo0odan ra1vitak dru8tvene snage koju svako nosi u se0i/ Postepeno opadanje kasta4 od trenutka kad se pojavila podjela rada4 jeste 1akon 3istorije9 jer kako su kaste pove1ane s politi*koCporodi*nom organi1a-ijom4 one nu2no na1aduju s tom organi1a-ijom/

Ugovorni odnosi se nu2no ra1vijaju s podjelom rada4 po8to ona nije mogu7a 0e1 ra1mjene kojoj je ugovor pravni o0lik/ Jedna od 1na*ajni3 podvrsta organske solidarnosti jeste ono 8to 0i se moglo na1vati ugovornom solidarno87u/ U datome dru8tvu4 svaki predmet ra1mjene ima4 u svakom trenutku4 odre5enu vrijednost koja 0i se mogla na1vati dru8tvenom vrijedno87u/ U prvo vrijeme4 svaki ugovor4 1aklju*en u propisanom o0liku4 o0ave1uje4 0e1 o01ira kako je do njegovog 1aklju*enja do8lo/ Da 0i ugovor postojao4 potre0no je i dovoljno je da se o0ave odre5ene sve*ane radnje4 da se i1govore odre5ene rije*i4 i priroda o0ave1a je ustanovljena4 ne putem namjere stranaka4 nego putem upotre0ljeni3 ,ormula/ %adatak najnapredniji3 dru8tava je ostvarenje pravde/