Περιοδική ἔκδοση ἱστορικῆς-ἀρχαιολογικῆς καί λαογραφικῆς ἐνημέρωσης καί καταγραφῆς

ΕΤΟΣ ΚΣΤ΄, Τεῦχος 101, Ὀκτώβριος-Δεκέμβριος 2013

ΑΠΟΨΕΙΣ-ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ-ΣΧΟΛΙΑ
Ἡ στήλη στό τεῦχος αὐτό
παραχωρεῖται στόν κ. Ἀστ. Πανιώρα
Περιοδική ἔκδοση ἱστορικῆςἀρχαιολογικῆς καί λαογραφικῆς
ἐνημέρωσης καί καταγραφῆς
630 74 ΑΡΝΑΙΑ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ
ΚΩΔΙΚΟΣ 3677
Ἰδιοκτήτης–Ἐκδότης
Διευθυντής–Συντάκτης
Ὑπεύθυνος–Ἐπιμελητής Ὕλης:
ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Θ. ΚΥΡΟΥ
Φιλόλογος-Θεολόγος
Τηλέφωνο:
23720 22 127 ΑΡΝΑΙΑ
Κινητό τηλέφωνο: 6943 441419
ΔΙΑΝΕΜΕΤΑΙ ΔΩΡΕΑΝ
Συνδρομές προαιρετικές

Ἐπιστολές-Ἐπιταγές-Ἐμβάσματα:
Δημ. Θ. Κύρου, 630 74 ΑΡΝΑΙΑ
Ἀριθμός Λογαριασμοῦ:
Ε.Τ.Ε. 326/747879-84
ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΙΟ «ΜΕΛΙΣΣΑ»
ΑΣΠΡΟΒΑΛΤΑ. ΤΗΛ. 23970 23 313

Ἡ φωτογραφία τοῦ ἐξωφύλλου:
Ἡ οἰκία τῶν κληρονόμων Δημητρίου καί Ἰωάννη Τσόχα. (Ἡ ἀποκατάσταση ἔγινε ἀπό τήν Κ ΤΕΧΝΙΚΗ).

2

ΣΥΓΧΑΡΗΤΗΡΙΑ
Πρόσφατα στήν Ἀρναία ὁλοκληρώθηκε ἡ κατασκευή
ἑνός ἔργου ἰδιαιτέρου κάλους. Ἀναφέρομαι στήν ἀνάπλαση καί διαμόρφωση τῆς πλατείας, πού βρίσκεται
πάνω ἀπό τήν κεντρική πλατεία, ἀνάμεσα σέ δυό πολύ
ἐνδιαφέροντα Μουσεῖα, τό Ἱστορικό καί Λαογραφικό
Μουσεῖο καί τό Μουσεῖο Ὑφαντικῆς. (Βλ. καί περιοδ.
«ΑΡΝΑΙΑ», τχ. 100/Ἰούλ.-Σεπτ. 2013, σ. 37).
Ὡς «παλαίμαχος» κατασκευαστής καί ἐργολήπτης δημοσίων ἔργων θά ἤθελα νά ἐκφράσω τά θερμά μου συγχαρητήρια σέ ὅλους ὄσοι συνέβαλαν μέ ὁποιονδήποτε
τρόπο στήν ἐκτέλεση τοῦ ἔργου αὐτοῦ. Ἰδιαίτερη μνεία
θεωρῶ ὅτι πρέπει νά γίνει στόν ἀρχιτέκτονα μηχανικό Δημήτριο Ἀλεξάνδρου γιά τήν ἐξαιρετική μελέτη ἐκτέλεσης
τοῦ ἔργου, στούς ἐργολῆπτες δημοσίων ἔργων καί κατασκευαστές Χρῆστο Σαραντούδη καί Νικόλαο Χατζηλαζάρου γιά τήν ἄρτια κατασκευή καί στόν ἀρχιτέκτονα
τοπίου Παῦλο Κολιώτσα γιά τήν ἐμπεριστατωμένη καί ἄριστη ἐπίβλεψη τῶν ἐργασιῶν.
Ἡ ἀνάπλαση τοῦ χώρου, ὡς ἀποτέλεσμα τῆς ὁμαδικῆς αὐτῆς ἐργασίας, μπορεῖ νά χαρακτηριστεῖ πραγματικό κομψοτέχνημα, πού κοσμεῖ τόν παραδοσιακό
ἱστορικό ἰστό τῆς Ἀρναίας, εὔχομαι δέ ἡ προπάθεια αὐτή
νά συνεχιστεῖ προκειμένου ἡ Ἀρναία μας νά ἀναβαθμιστεῖ ἀκόμη περισσότερο.
Μέ ἰδιαίτερη ἐκτίμηση
ΑΣΤΕΡΙΟΣ Κ. ΠΑΝΙΩΡΑΣ
Συνταξιοῦχος Τεχ/γος Πολιτικός Μηχανικός
Ἐργολήπτης Δημοσίων Ἔργων

ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΑΡΧΕΙΩΝ
Τοῦ Δημ. Θ. Κύρου
Θεολόγου-Φιλολόγου
Στήν Ἀρναία ὑπάρχουν ἀρκετά ἀρχεῖα παλιῶν ἑλληνικῶν Ἐγγράφων (στήν πλειοψηφία
τους οἰκογενειακά). Ἡ στήλη αὐτή καταγράφει-καταλογογραφεῖ κατά χρονολογική σειρά
ὅσα ἀπ’ αὐτά ἔχουν ἐντοπισθεῖ καί ἐνδιαφέρουν.
ΚΖ΄. ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΓΓΡΑΦΩΝ ΑΡΧΕΙΟΥ
ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΡΗΓΑ*
1. Ὁμόλογο, Λιαρίγκοβη, 18 Ἀπριλίου 1877, φ. 1, 200Χ290.
Οἱ θυγατέρες τοῦ Ἀστερίου Ρήγα1 Μαρία2, Μπηγίνα3 καί Αἰκατερίνη4 ὁμολόγησαν στόν ἐπίσκοπο Ἱερισσοῦ καί ἉγίουὌρους Θεόκλητο, ὅτι ἔλαβαν «τό προικεῖον5 αὐτῶν καί τό ἐπιβάλον τῆς πατρικῆς αὐτῶν περιουσίας» καί θεωροῦν «κυρίαν τῶν κάτω σημειουμένων κτημάτων πατρικῶν τήν μικροτέραν αὐτῶν ἀδελφήν Εὐαγγελίτσαν6», δηλαδή: Μία οἰκία 2 δωματίων καί 2 κατωγείων, δύο ἀμπέλια στίς τοποθεσίες «Ἀμπελούδια»7 καί «Παπάδικα»8, ἕναν κῆπο στήν τοποθεσία «Μοχός9», δύο λειβάδια στίς τοποθεσίες «Ἀστρα-

ποκαϋμένον δένδρον10» καί «Γεφυρούδι11», τέσσερα χωράφια στίς τοποθεσίες «Παλαιοχωρινόν»«Τούνια12», ἕνα γήπεδο στό «χωροστάσι»16 καί «εἴ τι ἄλλο ὑπάρχει ἀναγνωριζόμενον πατρικόν ὑπάρχει τῆς ῥηθείσης ἀδελφῆς αὐτῶν Εὐαγγελίτσας ἐξαιρουμένου ἑνός χωραφίου εἰς Κομεράδα17 καί ἑνός
ἐργαστηρίου18 εἰς Μπηγελίκον19, ἅπερ ἀνήκουσιν εἰς τάς ἄλλας ἀδελφάς». Γι’ αὐτό «συνετάχθη τό
παρόν, ἐμαρτυρήθη παρά τῶν ἐντίμων μαρτύρων κ(αι)΄ ἐπικυρώθη» ἀπό αὐτές «(και)΄ κατεχωρήθη ἐν
τῷ τῆς Ἱερᾶς ἐπισκοπῆς Κώδικι»20.
(Τό Ἔγγραφο ὑπογράφουν οἰ ἀδελφές τῆς Εὐαγγελίτσας ὡς ἑξῆς: «μαρία αστερίου πούγιατζη21
(διά τοῦ συζύγου μου) νικολάου χαδευτοῦ καί ιποφένομε, πιγίνα αστεριου πογιατζη δια του σιζιγού
μου νικολαου Ἰωαννου, Ἰποφένομε, ἐκατερήνα ἀστερίου πογιατζή διά τοῦ σιζίγου μου διμητρίου κ(αι)΄
Ἰποφένομε» καί οἱ μάρτυρες Κων. Ἀποστόλου22, Δῆμος Γεωργίου23 καί ἕνας ἀκόμη, πού τό ὄνομά του
ἦταν γραμμένο στό ἀποκομμένο σημεῖο του χαρτιοῦ.
Τό Ἔγγραφο ἐπιβεβαιώνεται ἀπό τόν
ἐπίσκοπο Ἱερισσοῦ καί Ἁγίου Ὄρους
Ἀμβρόσιο, ὁ ὁποῖος δίπλα στήν ὑπογραφή
του θέτει τή σφραγίδα τῆς ἐπισκοπῆς24, καί
χαρτοσημαίνεται μέ ἕνα ὀθωμανικό χαρτόσημο. Τό Ἔγγραφο εἶναι ἀρκετά φθαρμένο καί ταλαιπωρημένο καί λείπει τμῆμα
τοῦ κειμένου).
2. Ὁμολογία πώλησης, Λιαρίγκοβη 24 Αὐγούστου 1887, φ. 1, 202Χ295.
«Ἡ Εὐαγγελίτσα θυγάτηρ τοῦ ἐκ Λιαριγκόβης Ἀστερίου βαφέως καί ἡ μήτηρ αὐτῆς Ἀναστασία25
ὡμολόγησαν στόν ἐπίσκοπο Θεόκλητο καί στή δημογεροντία, ὅτι ἡ μέν Εὐαγγελίτσα πωλεῖ τῷ ἰδίῳ
αὐτῆς ἀνδρί Γεωργίῳ»26 μία οἰκία, ἕνα ἀμπέλι στήν τοποθεσία «ἀμπελούδια», ἕνα ἀμπέλι στήν τοποθεσία «Παπάδικα», ἕναν κῆπο στήν τοποθεσία «Παπάδικα», ἕναν κῆπο στήν τοποθεσία «Μοχός», ἕνα
κῆπο στό «Χοροστάσι» «ἀνάλογον τεσσάρων μεριδίων», ἕνα λειβάδι στήν τοποθεσία «Ἄστρα (ποκαμμένο δένδρο)», ἕνα λειβάδι τήν τοποθεσία «Τούντα», ἕνα χωράφι στήν τοποθεσία «Παλαιόμυλος»,
ἕνα χωράφι στήν τοποθεσία «Κιρτσάδικο», ἕνα χωράφι στήν τοποθεσία «Παλιοεκκλησία» «ἡ δέ μήτηρ αὐτῆς Ἀναστασία, ὅτι πωλεῖ οἰκείᾳ θελήσει τό ἀναλογῆσαν αὐτῇ μερίδιον ἐκ τοῦ συζύγου της τῷ
γαμβρῷ αὐτῆς καί συζύγῳ τῆς Εὐαγγελίτσας Γεωργίῳ» γιά 1000 γρόσια.
(Τό Ἔγγραφο συνέταξε καί τό «ἐπιβεβαιοῖ» ὁ ἐπίσκοπος Ἱερισσοῦ καί Ἁγίου Ὄρους Θεόκλητος,
ὑπογράφουν ἡ Ἀναστασία τοῦ θανόντος Στέριου μαζί μέ τή θυγατέρα της Εὐαγγελία «διά χιρός τοῦ
δημητρίου Νικολάου27» ὡς ἀγράμματη καί οἱ συγγενεῖς (ὡς μάρτυρες) Αἰκατερίνη28 «διά χιρός» τοῦ
συζύγου της, Πηγίνα29 «διά χιρός» τοῦ συζύγου της καί Μαρία30 καί οἱ μάρτυρες Δημήτριος Γεωργίου, Δῆμος Γεωργίου, Μανασσῆς Ἰωάννου31, (...) Κωνσταντίνου καί Δημήτριος Παύλου, ἐπικυρώνει ἡ
Κοινότητα μέ τόν μοχτάρη Χα(τζη) Γ. Ἰωάννου32, ὁ ὁποῖος τό σφραγίζει μέ τή μοχταρική σφραγίδα
3

καί τό χαρτοσημαίνει μέ 2 ὀθωμανικά χαρτόσημα καί λείπουν τμήματα τοῦ κειμένου).
3. Πωλητήριο, Λιαρίγκοβη 14 Φεβρουαρίου 1882, φ. 1 (φ. 1β΄ κενό), 200Χ292.
Ὁ Ἰωάννης Ρήγας33 «κάτοικος Λιαριγκόβης» πωλεῖ στόν Νικόλαο Χαϊδευτ. Πάχτα34, ἐπίσης κάτοικο
Λιαρίγκοβης ἕνα λειβάδι 5 στρεμμάτων περίπου στήν τοποθεσία «Μέγα Πηγάδι»35 μέ συνορίτες τόν
Ἰωάννη Ζῶμπο καί τόν (...) Στόϊκο γιά πέντε ὀθωμανικές λίρες, πού τίς ἔλαβε «ἄχρις ὀβολοῦ» καί στό
ἑξῆς ὁ ἀγοραστής «θέλει ἀναγνωρίζεσθαι τέλειος ἰδιοκτήτης» τοῦ λειβαδιοῦ.
(Τό Ἔγγραφο εἶναι γραμμένο σέ ἄπταιστη καθαρεύουσα καί ἀπόλυτα ὀρθογραφημένο. Τό ὑπογράφουν ὁ πωλητής Ἰωάννης Δημητρίου Ρήγας καί τά παιδιά του Δημήτριος36 καί Μαυρουδής37 καί
οἱ μάρτυρες Μανασσῆς Ἰωάννου (καί ἴσως συντάκτης του), Ἰωάννης πα(πα) Γεωργίου38, Μιχαήλ Κώνστα Κιράτζου, Δῆμος Γεωργίου, (...) Θεοδοσίου καί Ἰωάννης Βασιλείου. Χαρτοσημαίνεται μέ ὀθωμανικό
χαρτόσημο καί σφραγίζεται μέ τή μοχταρική σφραγίδα).
4. Χρεωστικόν ὁμόλογον, Λιαρίγκοβη 26 Μαρτίου 1884, φ. 1 (φ. 1β κενό), 200Χ262.
Ὁ Δημήτριος Νικολάου εἶχε ἕνα χρεωστικό ὁμόλογο στά χέρια τοῦ μακαρίτη Ἰωάννη Χρίστου πα(πα)
Διονυσίου39 21 ὀθωμανικῶν λιρῶν μέ ἡμερομηνία 11 Ἰανουαρίου 1881 καί τριετῆ προθεσμία ἀποπληρωμῆς του. Σέ περίπτωση πού δέν θά μποροῦσε νά ἐξοφλήσει τό παραπάνω ποσό θά ἔδινε τόν
ἰδιόκτητο σπιτότοπο, πού βρισκόταν στή θέση «χοροστάσι» καί εἶχε συνορίτες τόν Χριστόδουλο Κοϊμτζή καί τόν Ἰωάννη Ρίγα, στόν δανιστή του νά γίνει «τέλειος» ἰδιοκτήτης του. Ἐπειδή ὅμως τόν σπιτότοπο τόν εἶχε ἀγορασμένο «ἀπό τή Σουλτάνα Γεωργίου40 γυνῆ τοῦ Γιουβάνη Λιοῦτα41», ἀλλά δέν
εἶχε στά χέρια του «τά ἀπαιτούμενα ἔγραφα τῆς Σεβαστῆς Κυβερνήσεως ὁς ἰδιοκτήτης», ἐπιστρέφει στόν πωλητή τό ἔγγραφο, πού ἔχει στά χέρια του μέ χρονολογία 25 Νοεμβρίου 1874, θεωρούμενο «ἄκυρον κ(αι)΄ ὡς ἁπλοῦν χαρτίον», μέ τό δικαίωμα «ἡ ρηθεῖσα Σολτάνα νά πολίση τόν σπητότοπον ὅπου θέλει», παίρνοντας πίσω τά χρήματα πού ἔδωσε «μέχρι ὀβολοῦ», μέ τό ὁποῖο ἐξόφλησε
«τήν χρεωστικήν ὁμολογίαν» τοῦ δανειστῆ του.
(Τό Ἔγγραφο ὑπογράφει ὁ Δημήτριος Νικολάου μέ τό χέρι τοῦ .., ὁ ὁποῖος εἶναι καί μάρτυρας, καί
ἕνας ἀκόμη μάρτυρας, ὁ ... Γεωργίου καί χαρτοσημαίνεται μέ 2 ὀθωμανικά χαρτόσημα. Εἶναι καλογραμμένο καί ἔχει μερικά ὀρθογραφικά λάθη. Συντάκτης του εἶναι μᾶλλον ὁ Χατζῆ Γεώργιος Ἰωάννου).
5. Πωλητήριον, Λιαρίγκοβη 26 Μαρτίου 1884, φ. 1 (φ. 1β΄ κενό), 197Χ292.
Ἡ Σουλτάνα Γεωργίου «γυνή τοῦ Γιουβάνη Λιούτα» πωλεῖ στόν Γεώργιο Ἰωάννου Ρίγα42π «ἕναν
σπιτότοπον» στή θέση «χοροστάσι» μέ συνορίτες τόν Χριστόδουλο Κοϊμτζή καί τόν Ἰωάννη Ρίγα γιά
17 ὀθωμανικές λίρες, πού τίς ἔλαβε «μέχρι ὀβολοῦ» καί στό ἑξῆς ἀποσύρεται «τοῦ δικαιώματος τοῦ
κατέχιν τόν σπιτότοπον αὐτόν».
[Τό Ἔγγραφο ἔχει ἀρκετά ὀρθογραφικά καί γραμματικά λάθη. Τό ὑπογράφει ἡ πωλήτρια «διά χιρός τοῦ (Παπᾶ Ἀγγέλου Κοσμαρᾶ;)43, ὁ ὁποῖος εἶναι καί μάρτυρας. Ἄλλοι μάρτυρες εἶναι οἱ: Χα(τζῆ)
Γ. Ἰωάννου καί συντάκτης του Δημήτρης Νικολάου, Δῆμος Γεωργίου, Ἰωάννης Βασιλείου (μοχτάρης)44,
Μανασσής Ἰωάννου, Ἰωάννης πα(πα) Γεωργίου, Νικόλαος (...) καί Δημήτριος (...).
Τό Ἔγγραφο ἐπικυρώνεται «διά τῆς μοχταρικῆς σφραγίδας» καί χαρτοσημαίνεται μέ 2 ὀθωμανικά χαρτόσημα).
6. Μαρτυρικόν, Λιαρίγκοβη 26 Μαρτίου 1884, φ. 1 (φ. 1β΄ κενό), 194Χ292.
«Ὁ Μοχτάρις45 κ(αι)΄ τό δημοτικόν συμβούληον» δηλώνουν, ὅτι ἡ συγχωριανή τους Σουλτάνα Γεωργίου «γυνή τοῦ Γιουβάνη Λιούτα» ἔχοντας
ἕνα σπιτότοπο στή θέση «χοροστάσι» μέ συνορίτες τόν Χριστόδουλο Κοϊμτζή καί τόν Ἰωάννη Ρίγα
τόν πούλησε στόν Γεώργιο Ἰωάννου Ρίγα γιά 17
ὀθωμανικές λίρες, «τάς ὁποίας ἐμέτρησεν μέχρι
ὀβολοῦ» καί ἔλαβε ἀπ’ αὐτήν τό σχετικό ἰδιοκτησιακό ἔγγραφο «τῆς βασιλικῆς Κυβερνήσεως».
[Τό Ἔγγραφο εἶναι γραμμένο ἀπό τόν ἴδιο, ὅπως παραπάνω (ἀρ. 4 καί 5), συντάκτη καί τό ὑπογράφει
ἡ δημοτική ἀρχή χαρτοσημαίνοντάς το μέ 2 ὀθωμανικά χαρτόσημα καί σφραγίζοντάς το μέ τήν ὑπηρεσιακή σφραγίδα].
7. Συμβόλαιο, Λιαρίγκοβη 18 Ἀπριλίου 1911, φ. 1, 201Χ262.
Οἱ γιοί τοῦ μακαρίτη Ἰωάννη Ρίγα Δημήτριος, Γεώργιος καί Βασίλειος46 μέ τήν νύφη τους Δέσπω47,
σύζυγο τοῦ μακαρίτη ἀδελφοῦ τους Μαυρουδῆ48 , συνεβάλλοντο τά ἑξῆς»: α΄) Οἱ εἰρημένοι υἱοί μετά
4

τῆς εἰρημένης νύμφης των, ἔχοντες ὑπό τήν κατοχήν των καί ἐξουσίαν των κληρονομικήν πατρικήν
των οἰκίαν μετά τῆς καλύβης ἀπεφάσισαν οἰκείᾳ βουλῇ καί προαιρέσει καί διένειμον τήν πατρικήν των
οἰκίαν πρό ἐτῶν οἱ ἀδελφοί Δημήτριος καί Γεώργιος μετά [τοῦ] ἀμφιθαλοῦς μακαρίτου ἀδελφοῦ των
Μαυρουδῆ ἐξ ἴσου». «Παρουσιασθείς ὁ πρό εἴκοσι καί δύο ἐτῶν ἄφαντος ἀδελφός των Βασίλειος καί
ἀσπασάμενος τήν τε περίθαλψιν καί γηροκόμησιν τοῦ μακαρίτου πατρός του (ὁ ὁποῖος ἐπί ἔτη διετέλει κληνίρης) «ζητεῖ ἀπό τά ἀδέλφια του καί τή νύφη του «ἀνάλογον τῆς πατρικῆς του κληρονομικῆς οἰκίας καί καλύβης» 10 ὀθωμανικές λίρες, τίς ὁποῖες ἀμέσως αὐτοί τοῦ τίς δίνουν, β΄) Λαμβάνοντας ὁ Βασίλειος τήν ἀνάλογη κληρονομική περιουσία ἀπό τούς ἀδελφούς του καί τή νύφη του
«ἀπαλλοτριοῦται τοῦ λοιποῦ τῆς κατοχῆς καί ἐξουσίας ἐπ’ αὐτῶν αὐτός τε καί οἱ κληρονόμοι καί διακηρύττονται κάτοχοι καί ἐξουσιασταί ἀπό τοῦδε οἱ μνημονευθέντες συμβαλλόμενοι τῷ ἀγοραστῇ,
ἵνα νέμονται καί διαθέτονται αὐτήν ὠς βούλονται» καί γ΄) Ὁ πωλητής ὀφείλει καί ὑποχρεοῦται ... ἅμα
τῇ διαταγῇ καί ἀναζητήσει τῶν συμβαλλομένων ἀγοραστῶν του διά τήν μεταγραφήν τοῦ κτήματος
ἐπ’ αὐτῶν ἀμέσως νά ἐμφανίζεται καί νά δίδῃ τόν λόγον εἰς τό ἀγζί ἰκράρι49, ὅπως ἐξαχθῶσιν καί οἱ
αὐτοκρατορικοί τίτλοι ἐπ’ ὁνόματι αὐτῶν».
(Τό Ἔγγραφο ὑπογράφουν ὁ Β. Ἰω. Ρήγας, σημειώνοντας: «Ἔλαβον τό μερίδιόν μου ἀπό τούς ἀδελφούς μου κ(αι)΄ ἐξόφλησαν», ὁ Μοχτάρης Ἰω. Κοτσιάνης50, ὁ ὁποῖος τό χαρτοσημαίνει μέ 2 ὀθωμανικά χαρτόσημα καί τήν σφραγίζει μέ 2 ὑπηρεσιακές σφραγίδες καί οἱ μάρτυρες Κ. Δ. Μήτσιου51, Κ.
Δ. Μαχαιρᾶς52 καί Κ. Ἀποστολούδας).
8. Δωρεά αἰτία θανάτου, Λιαρίγκοβη 9 Ἰουνίου 1915, φφ. 2 (φ. 2β΄ κενά), 200Χ292.
Στό εἰρηνοδικειακό Κατάστημα τῆς οἰκίας κληρονόμων Γεωργίου Κοκκαλιάρη53 ἐμφανίσθηκε στόν
Συμβολαιογραφοῦντα εἰρηνοδίκη Ἄρνης Ἀνδρέα Μηχαλόπουλο54, μέ τήν παρουσία καί τῶν δυό
γνωστῶν του μαρτύρων «πολιτῶν Ἑλλήνων ἐνηλίκων καί μή ἐξαιρετέων» Θεοχάρη Κατσαροῦ55, καφεπώλη, καί Γεωργίου Κυρούδη, δικολάβου56, κατοίκων Λιαριγκόβης, ὁ ἄγνωστος σ’ αὐτόν, «γνωστός
δέ καί μή ἐξαιρετέος» στούς μάρτυρες «Γεώργιος Ἰωάννου Μούσους57, γεωργός, κάτοικος Λιαριγκόβης» καί δήλωσε, ὅτι «ἔχων πρό ὀφθαλμῶν τόν θάνατον δωρεῖται αἰτία θανάτου: Α΄) Στή σύζυγό
του Ἐλευθερία «τό γένος Γεωργίου Πάχτα» 1. Τή μισή οἰκία του, 2. ἕνα ἀμπέλι ἑνός στρέμματος στήν
τοποθεσία «Κουντουλακούδη»58 μέ συνορίτες τούς Γεώργιο Δήμκα59, Θεόδωρο Ζάκα60 καί Ἰωάννη Καλαϊτζῆ61, 3. Ἕναν κῆπο τριῶν σποριῶν μέ τά δέντρα του «πλησίον τοῦ κάτωθι μέρους τῆς κοινοτικῆς
ἐκκλησίας “Ἅγιος Στέφανος”» μέ συνορίτες τόν Νικόλαο Κοτσάνη62, Θεόδωρο Ζάκα καί Δημήτριο Ρήγα,
4. «Ἅπαντα τά ἐν τῇ οἰκίᾳ ἔπιπλα καί λοιπά κινητά, ἤτοι κυψέλαι μελισσῶν πλήρεις, ἵππος, βόες, μόσχοι καί αἰγοπρόβατα, ἅτινα ἤθελον εὑρεθεῖ κατά τόν θάνατόν του» Β΄) Στόν γιό του Ἰωάννη63 τήν
ἄλλη μισή οἰκία του μέ συνορίτες τήν σύζυγό του καί τούς Δημήτριο Κουδούνη64 καί Γεώργιο Παπατζῖκο65. Γ΄) Στή θυγατέρα του Μαρία, σύζυγο Ἰωάννη Πραβίτα66, «οὐδέν δωρεῖται, καθ’ ὅσον ταύτην ἐπροίκισε κατά τόν γάμον εἰς μετριτά λίρας ὀθωμανικάς καί εἰς διάφορα ροῦχα ἀξίας περίπου
πεντήκοντα ὀθωμανικῶν λιρῶν», Δ΄) Στόν γιό του Κωνσταντῖνο «υἱοθετηθέντα παρά τοῦ Χρίστου Γεωργίου Πασχαλᾶ ἐκ Παλαιοχώρας67 μία ὀθωμανική λίρα, «ἥτις ἀποτελεῖ τήν νόμιμον μοῖραν». Ἐπίσης
δήλωσε, ὅτι ἡ δωρεά ἔγινε «λόγῳ τῶν πολλαπλῶν περιποιήσεων, ἅστινας παρά τῶν μνημονευθέντων
υἱῶν καί συζύγων του ἔσχεν».
[Τό Ἔγγραφο εἶναι ἀντίγραφο «αὐθημερόν» ὑπογράφεται ἀπό τόν δωρητή καί τούς μάρτυρες καί
ἐπικυρώνεται ἀπό τόν Συμβολαιογραφοῦντα Εἰρηνοδίκη, ὁ ὁποῖος τό ὑπογράφει, τό σφραγίζει μέ τήν
ὑπηρεσιακή σφραγίδα68 καί τό χαρτοσημαίνει στό φ. 1α΄ μέ τρία χαρτόσημα τῆς “Ἑλληνικῆς Διοικήσεως”, τῶν 50 λεπτῶν (τά δύο) καί τῶν 25 λεπτῶν (τό ἕνα).
9. Δωρεά αἰτία θανάτου, Λιαρίγκοβη 28 Δεκεμβρίου 1920, φφ. 2(φ. 2β΄ κενό), 200Χ295.
Στό Εἰρηνοδικειακό Κατάστημα τῆς οἰκίας κληρονόμων Γεωργίου Κοκκαλιάρη ἐμφανίσθηκε στόν
Συμβολαιογραφούντα Εἰρηνοδικούντα Γραμματέα Ἄρνης Δημήτριο Νάστο69, μέ τήν παρουσία καί τῶν
δύο γνωστῶν του μαρτύρων Νικολάου Νάκου70, ἐργατικοῦ, καί Κωνσταντίνου Λεωνίδα Ζωγράφου71,
βαφέα, κατοίκου Λιαριγκόβης, ὁ γνωστός σ’ αὐτόν καί στούς μάρτυρες Γεώργιος Ἰωάννου Ρήγας, κτηματίας, κάτοικος Λιαριγκόβης, καί ζητώντας τήν σύνταξη τοῦ Συμβουλίου δήλωσε, ὅτι: α΄) τή διώροφη
λιθόκτιστη οἰκία του, πού συνορεύει μέ τίς οἰκίες Κωνσταντίνου Κοκκαλιάρη72 καί Χριστοδούλου Κλειδαρᾶ73, δωρίζει ἀπό μισή στούς γιούς του Ἰωάννη74 καί Ἀστέριο75, β΄) τή διώροφη λιθόκτιστη οἰκία
του, πού συνορεύει μέ τίς οἰκίες Ἰωάννου Μαυρ. Ρήγα76 καί Χριστοδούλου Κλειδαρᾶ δωρίζει στόν γιό
του Παντελῆ77, γ΄) τόν κῆπο του στήν τοποθεσία «παπάδικα», ἡ ὁποία συνορεύει μέ τούς κήπους Νικολάου Μήτσιου78, Γεωργίου Κουρῆ79 καί Ἰωάννη Τσιαπρασλῆ80, δωρἰζει στή θυγατέρα του Ἀναστα5

σία Δημητρίου Κοτσάνη81, δ΄) τόν ἀμπελότοπο στήν τοποθεσία «Ἀμπελάκια», πού συνορεύει μέ τούς
ἀμπελότοπους Ἰωάννη Πιτέρη82 καί Γεωργίου Παπατζίκου, δωρἰζει στή θυγατέρα του Μπηγίνα Χρήστου Τσιακνάκη83, καί ε΄) τήν καλύβα του, πού βρίσκεται μέσα στόν οἰκισμό καί συνορεύει μέ τίς οἰκίες
Ἰωάννη Μ. Ρήγα καί Χριστόδουλον Κλειδαρᾶ, δωρἰζει στή σύζυγό του Εὐαγγελῆ, καί ὅτι ἡ δωρεά «ἐγένετο ὑπό τόν ὅρον, ὅπως οἱ δωροδόχοι ἀδελφοί Ἰωάννης, Ἀστέριος καί Παντελῆς διατρέφωσιν κ(αι)΄
περιποιοῦνται τόν τε δωρητήν .... καί τήν σύζυγον αὐτοῦ ... μέχρι τοῦ θανάτου αὐτῶν καί ... μετά τόν
θάνατον τοῦ δωρητοῦ ἕκαστος ἀναλόγως πληρώσωσιν» στίς ἀδελφές τους Ἀναστασία καί Μπηγίνα
200 καί 100 δραχμές ἀντίστοιχα.
[Τό Ἔγγραφο ὑπάρχει σέ τρία ἀκριβῆ ἀντίγραφα μέ τόν ἀριθμό 528 καί μέ τίς παρακάτω γραφειοκρατικές διαφοροποιήσεις: α΄) Τό 1ο Ἀντίγραφο στό φ. 1α´ στό πάνω περιθώριο χαρτοσημαίνεται μέ
τρία χαρτόσημα τῆς “Ἑλληνικῆς Διοικήσεως”, τῆς μιᾶς δραχμῆς (τό ἕνα) καί τῶν 50 λεπτῶν (τά δύο),
καί στό φ. 2α΄ ὁ Συμβολαιογραφῶν Εἰρηνοδικῶν Γραμματεύς ἐκδίδει ἀντίγραφο τοῦ Ἀντιγράφου «αὐθημερόν» καί τό ὑπογράφει σφραγίζοντάς το καί μέ τή σφραγίδα τῆς Ὑπηρεσίας. Τό 2ο Ἀντίγραφο στό
φ. 1α΄ στό πάνω περιθώριο χαρτοσημαίνεται μέ πέντε χαρτόσημα τῆς “Ἑλληνικῆς Διοικήσεως”, τῶν
2 δραχμῶν (τό πρῶτο), τῶν 50 λεπτῶν (τό δεύτερο) καί τῶν 10 λεπτῶν (τά ὑπόλοιπα τρία) καί στό φ.
2α΄ ὀ Συμβολαιογραφῶν Εἰρηνοδίκης Ἄρνης Δ. Θεοδωρίδης84 ἐκδίδει ἀντίγραφο τοῦ Ἀντιγράφου μέ
ἡμερομηνία 4 Ἰουλίου 1924 καί τό ὑπογράφει σφραγίζοντάς το καί μέ τή σφραγίδα τῆς Ὑπηρεσίας.
Τό 3ο Ἀντιγραφο στό φ. 1α΄ στό πάνω περιθώριο χαρτοσημαίνεται μέ δύο χαρτόσημα τῆς “Ἑλληνικῆς
Διοικήσεως”, τῆς μιᾶς δραχμῆς καί στό φ. 2α΄ μετά τήν ὑπογραφή τοῦ Δ. Νάστου καί τήν ὑπηρεσιακή σφραγίδα ὁ «Εἰρηνοδίκης γραμματεύς Ἄρνης κ(αι)΄ μεταγραφοφύλαξ Γ. Βαρετός (;)85 στίς 17-71924 σημειώνει τά ἑξῆς: «Μετεγράφη εἰς τό βιβλίον μεταγραφῶν Εἰρηνοδικείου Ἄρνης ὑπ’ αὔξ. ἀριθ.
181 τῇ δεκάτῃ ἑβδόμῃ (17η) Ἰουλίου τοῦ χιλιοστοῦ ἐννεακοσιοστοῦ εἰκοστοῦ τετάρτου (1924) ἔτους»
καί στή συνέχεια τά ὑπογράφει καί τά σφραγίζει μέ τήν ὑπηρεσιακή σφραγίδα].
Σημειώσεις:
* Στό τεῦχος 98/Ἰαν.-Μάρτ. 2013, σσ. 16-19 δημοσιεύθηκε τό Γενεαλογικό δένδρο τοῦ γένους Ρήγα ἀπό τόν
θεολόγο-φιλόλογο κ. Δημήτριο Ἰωάννου Ρήγα. Ἀρκετοί κλῶνοι τοῦ δένδρου αὐτοῦ ἀναφέρονται καί στά παρουσιαζόμενα Ἔγγραφα τοῦ Ἀρχείου τοῦ κ. Δημ. Ρήγα, τά ὁποῖα ἦταν βοηθητικά γιά τήν σύνθεση τοῦ γενεαλογικοῦ δένδρου.
1. Βλ. Δημητρίου Ἰω. Ρήγα, Τό γενεαλογικό δένδρο τοῦ γένους Ρήγα, ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 98/Ἰαν.-Μάρτ. 2013, σσ.
17 καί 18 (Σημ. 4α΄).
2. Βλ. Δημ. Ἰω. Ρήγα, ὅ.π., σσ. 17 καί 18 (Σημ. 9).
3. Βλ. Δημ. Ἰω. Ρήγα, ὅ.π., σσ. 17 καί 18 (Σημ. 10).
4. Βλ. Δημ. Ἰω. Ρήγα, ὅ.π., σσ. 17 καί 18 (Σημ. 11).
5. Δηλ. τήν προῖκα της, τά προικιά της.
6. Βλ. Δημ. Ἰω. Ρήγα, ὅ.π., σσ. 17 καί 18 (Σημ. 12).
7. Τοποθεσία 1 χλμ. Δ. τῆς Ἀρναίας. Παλιότερα ὑπῆρχαν ἐκεῖ μικρῆς ἔκτασης ἀμπέλια. (Βλ. Δημ. Παπαγιάννη,
Λαογραφικά Ἀρναίας. Τοπωνύμια Ἀρναίας. Φυτωνύμια-Ὑδρωνύμια-Ναωνύμια, χ.τ. καί χ., σ. 11).
8. Τοποθεσία 2 χλμ. Δ. τῆς Ἀρναίας μέ ἄγριες λεῦκες. (Βλ. Δημ. Γρ. Παπαγιάννη, ὅ.π., σ. 10, μέ τήν προσθήκη,
ὅτι «ἡ περιοχή ἀνῆκε σέ παπάδες»).
9. Μοχός (Μ’χός). Τοποθεσία παλιότερα ἔξω ἀπό τόν οἰκισμό, τώρα μέσα στόν οἰκισμό (κοντά στά Λύκεια).
Ὁ μο(υ)χός ἤ ἀλλιῶς μο(υ)χάδι εἶναι τό βρύο.
10. Δέν γνωρίζουμε ποῦ βρίσκεται ἡ τοποθεσία αὐτή.
11. Τοποθεσία Α. τῆς Ἀρναίας, ὅπου ὑπῆρχε μικρό γεφύρι, πού κατασκευάσθηκε λόγῳ τοῦ μαλακοῦ καί βαλτεροῦ ἐδάφους. (Βλ. Δημ. Γρ. Παπαγιάννη, ὅ.π., σ. 6).
12. Τοποθεσία ΝΑ. τῆς Ἀρναίας, ὅπου ὑπάρχουν καί κτήματα κατοίκων τοῦ Παλαιοχωρίου. (Βλ. καί Δημ. Γρ.
Παπαγιάννη, ὅ.π., σ. 6). (Δέν γνωρίζουμε, ἄν ἡ Τούνια εἶναι ἡ ἴδια τοποθεσία μέ ἄλλη ὀνομασία).
13. Δέν γνωρίζουμε ποῦ βρίσκεται ἡ τοποθεσία αὐτή.
14. Τοποθεσία κοντά στό ἐξωκκλήσι τοῦ Ἁγίου Μοδέστου, Δ. τῆς Ἀρναίας 3 περ. χλμ. Δέν γνωρίζουμε, ἄν
ἡ ἀναφερόμενη ἀπό τόν Δημ. Γρ. Παπαγιάννη, ὅ.π., σ. 7, τοποθεσία Κιρτσάς εἶναι ἡ ἴδια ἤ διαφορετική.
15. Δέν γνωρίζουμε ποῦ βρίσκεται ἡ τοποθεσία αὐτή, ἡ ὁποία προέρχεται ἀπό κάποια παλιά ἐκκλησία (μᾶλλον
ἐξωκκλήσι), πού βρισκόταν ἐκεῖ.
16. Πλατεία τῆς Ἀρναίας, ὅπου παλιότερα κατά τίς Κυριακές καί τίς μεγάλες γιορτές στηνόταν χορός. Βρίσκεται μπροστά ἀπό τό παλιό Σχολειό (Διδακτήριο τοῦ 1871) καί ἀπό τό 1989 Δημοτικό Κατάστημα. Δυστυχῶς
6

μέ τήν κατασκευή νησίδας πρασίνου ἔπαψε νά εἶναι λειτουργική πλατεία καί πρέπει σύντομα νά ἐπανέλθει στήν
κανονική καί ἱστορική μορφή της. (Βλέπε φωτογραφία τοῦ ±1885 στή σελ. 14).
17. Τοποθεσία ΒΑ 3 χλμ. τῆς Ἀρναίας, γνωστή γιά τό παχί κόκκινο χῶμα της. (Βλ. Δημ. Γρ. Παπαγιάννη, ὅ.π.,
σ. 9, μέ τήν ὀνομασία Γκουμιράδα).
18. Δέν γνωρίζουμε τί εἴδους ἐργαστήριο ἦταν αὐτό.
19. Συναντιέται καί μέ τίς παραλλαγές Μπιγλίκ(ι) καί Πιγλί. Ἴσως ἡ λέξη προέρχεται ἀπό τήν τουρκική μπέης (= ὀθωμανός ἀξιωματοῦχος) καί σημαίνει ἕδρα τῆς τοπικῆς ὀθωμανικῆς ἀρχῆς ἤ ἀπό τή λατινική vigilia, πού
στή βυζαντινή ἐποχή ἔγινε βίγλα = παρατηρητήριο. Βρίσκεται μέσα στόν οἰκισμό (στά Κοσμαράδικα).
20. Ὁ Κώδικας αὐτός δυστυχῶς δέν σώζεται στό Ἀρχεῖο τῆς Μητρόπολής μας. Φαίνεται πώς εἶχε τήν τύχη
πολλῶν παλιῶν ἀντικειμένων σπιτιῶν καί Ὑπηρεσιῶν! (Πῦρ, χωματερή, Καραγιάνναινας λάκκος καί ἄλλα μέσα
ἤ τόποι ἤ τρόποι ἐξαφάνισης καί καταστροφῆς της!).
21. Τό ἐπώνυμο τοῦ Ἀστερίου ἦταν Ρήγας (βλ. Σημ. 1) καί τό ἐπάγγελμά του ἦταν βαφέας (τουρκιστί βoyaci, ἀπό ὅπου προῆλθε καί τό ἐπώνυμο Βογιατζής, πού ἔχει ἄλλο γένος λιαριγκοβινό).
22. Πρόκειται γιά τόν Κωνσταντῖνο Ἀποστόλου ἤ Ἀποστολούδα, ὁ ὁποῖος ἦταν μέλος τῆς Ἐπιτροπῆς ἀνεγέρσεως τοῦ ἐξωκκλησίου τῆς Ἁγίας Παρασκευῆς τό 1895 καί τό 1899 καί ἀναγράφεται ὡς συνδρομητής τοῦ
ἐξωκκλησίου στόν σχετικό Κατάλογο τοῦ 1902, χρημάτισε Ἐκκλησιαστικός Ἐπίτροπος τοῦ Ἱ. Ν. Ἁγ. Στεφάνου
ἀρκετά χρόνια καί ὑπογράφει σέ πολλά Ἔγγραφα οἰκογενειακῶν Ἀρχείων τῆς Ἀρναίας. [Βλ. ἐνδεικτικά καί συνοπτικά: Δημ. Θ. Κύρου, Τό ἐξωκκλήσι τῆς Ἁγίας Παρασκευῆς Ἀρναίας (Ἀπό τό ξύλινο παράπηγμα τοῦ 1880
στό πέτρινο περικαλλές οἰκοδόμημα τοῦ 1903-1904), ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 100/Ἰούλ.-Σεπτ. 2013, σσ. 12, 14, 21 (Σημ. 12)
καί 22 (Σημ. 21), ὅπου ὑπάρχει καί ἄλλη Βιβλιογραφία].
23. Δέν ἔχουμε ἄλλες πληροφορίες γι’ αὐτόν.
24. Στό Ἔγγραφο αὐτό ὑπάρχει τό παρακάτω περίεργο καί ἀνεξήγητο φαινόμενο ὡς πρός τή χρονολογία
καί τήν ἐπιβεβαίωση (ἐπικύρωσή) του! Ὁ ἐπίσκοπος Ἀμβρόσιος ἀρχιεράτευσε ἀπό τόν Μάρτιο τοῦ 1875 μέχρι τόν Φεβρουάριο τοῦ 1877 καί ὁ ἐπίσκοπος Θεόκλητος ἀρχιεράτευσε ἀπό τόν Μάρτιο τοῦ 1877 μέχρι τόν
Μάρτιο τοῦ 1879. Πῶς, λοιπόν, ὁ Ἀμβρόσιος «ἐπιβεβαιοῖ» τό Ἔγγραφο, πού ἔχει ἡμερομηνία 18 Ἀπριλίου 1877,
ἀφοῦ τόν Φεβρουάριο εἶχε μετατεθεῖ στήν ἐπισκοπή Πλαταμῶνος; Μία ἄποψη εἶναι (τοῦ κατόχου τοῦ Ἀρχείου, θεολόγου κ. Δημ. Ρήγα), ὅτι ὑπῆρχαν στήν ἐπισκοπή κενά φύλλα μέ μόνη τήν ὑπογραφή τοῦ ἐπισκόπου
Ἀμβροσίου, ἕνα ἀπό τά ὁποῖα χρησιμοποιήθηκε, λόγω γενικῆς προφανῶς ἀνεπάρκειας χαρτιοῦ, ἀπό τόν ἐπίσκοπο Θεόκλητο, δημιουργώντας ὅμως (συνεχίζουμε ἐμεῖς) ἄθελά του, ἱστοριογραφικό πρόβλημα, διότι οἱ βιογράφοι τῶν δύο ἐπισκόπων θά ἐρίζουν σχετικά μέ τίς ἡμερομηνίες ἀρχιερατείας τους στήν ἐπισκοπή Ἱερισσοῦ καί Ἁγίου Ὄρους! Ἡ σφραγίδα εἶναι στρογγυλή διαμ. 3,2 ἑκ. Κυκλικά ἀναγράφεται τό λογότυπο: «ΙΕΡΑ
ΕΠΙΣΚΟΠΗ ΙΕΡΙΣΣΟΥ ΚΑΙ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ» καί στό κέντρο ἔχει τήν παράσταση τοῦ Σταυροῦ μέ κλαδιά «κυκλῶθεν»
καί τόν δικέφαλο ἀετό «ἄνωθεν» (Βλ. εἰκόνα).
25. Βλ. Δημ. Ἰ. Ρήγα, ὅ.π., σ. 18 (Σημ. 4α΄).
26. Δέν ἔχουμε ἄλλες πληροφορίες γι’ αὐτόν. [Βλ. καί Δημ. Ἰ. Ρήγα, ὅ.π., σ. 18 (Σημ.12)].
27. Δέν ἔχουμε ἄλλες πληροφορίες γι’ αὐτόν. (Βλ. καί Ἔγγραφο ἀρ. 4).
28. Ἡ Αἰκατερίνη ἦταν θυγατέρα τῆς Ἀναστασίας. (Βλ. Σημ. 4).
29. Ἡ Πηγίνα ἤ Μπηγίνα ἦταν θυγατέρα τῆς Ἀναστασίας. (Βλ. Σημ. 3).
30. Ἡ Μαρία ἦταν θυγατέρα τῆς Ἀναστασίας. (Βλ. Σημ. 2).
31. Πρόκειται γιά τόν μετέπειτα ἱερέα Μανασσῆ.
32. Χρημάτισε μοχτάρης τό 1877.
33. Βλ. Δημ. Ἰω. Ρήγα, ὅ.π., σσ. 16, 17 καί 18 (Σημ. 3).
34. Δέν ἔχουμε ἄλλες πληροφορίες γι’ αὐτόν.
35. Τοποθεσία 2 περ. χλμ. Α. τῆς Ἀρναίας. Ὁ Δημ. Γρ. Παπαγιάννης, ὅ.π., σ. 16, γράφει, ὅτι «ἡ πηγή εἶναι κατασκευασμένη ἀπό τό 1680 μέ πέτρα καί κορασάνι».
36. Βλ. Δημ. Ἰω. Ρήγα, ὅ.π., σσ. 16, 17 καί 18 (Σημ. 5).
37. Βλ. Δημ. Ἰω. Ρήγα, ὅ.π., σσ. 16, 17 καί 18 (Σημ. 7). Τόν Αὔγουστο τοῦ 1883 συμφώνησε μέ τήν Ἐκκλησιαστική Ἐπιτροπή τοῦ Ἱ. Ν. Ἁγ. Στεφάνου γιά τήν ἐνοικίαση μαγαζιοῦ τῆς Ἐκκλησίας. (Βλ. «Κατάστιχον τῆς
ἐκλησίας τοῦ ἁγίου Στεφάνου» 1882-1889, σ. 28).
38. Οἱ λέξεις παπα-Γεωργίου σημαίνουν ὅτι ὁ Ἰωάννης εἶχε πατέρα τόν ἱερέα (παπα) Γεώργιο. Τόν καιρό ἐκεῖνο
δύο ἱερεῖς ὑπῆρχαν μέ τό ὄνομα Γεώργιος. Ὁ ἕνας ἀναφέρεται σέ Ἔγγραφα τῶν ἐτῶν 1837, 1838, 1843 καί
1846 καί ὁ ἄλλος ἀναφέρεται σέ Ἔγγραφα τῶν ἐτῶν 1874, 1883 καί 1918. Δέν γνωρίζουμε ποιός ἀπό τούς δύο
εἶναι ὁ ἀναφέρομενος στό Ἔγγραφο τοῦ 1882. (Βλ. Δ. Θ. Κύρου, Ἐφημέριοι τοῦ Ἐνοριακοῦ καί Μητροπολιτικοῦ Ναοῦ Ἁγίου Στεφάνου Ἀρναίας (1812-5.9.2005), ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 67-68/Ἀπρ.-Σεπτ. 2005, σ. 22).
7

39. Ὁ παπα-Διονύσιος ἀναφέρεται σέ Ἔγγραφα τῶν ἐτῶν 1882 καί 1885. (Βλ. Δ. Θ. Κύρου, Ἐφημέριοι ...,
ὅ.π.,).
40. Δέν ἔχουμε ἄλλες πληροφορίες γι’ αὐτήν. 41. Δέν ἔχουμε ἄλλες πληροφορίες γι’ αὐτόν.
42. Βλ. Δημ. Ἰω. Ρήγα, ὅ.π., σσ. 16-17 καί 18 (Σημ. 6).
43. Ὁ παπᾶ Ἄγγελος Κοσμαρᾶς εἶναι πολύ γνωστός στίς Πηγές καί στή Βιβλιογραφία γιά τή ... ζωηρή δραστηριότητά του στά χρόνια τῆς ἀρχιερατείας 6 ἐπισκόπων Ἱερισσοῦ καί Ἁγίου Ὄρους, ἡ ὁποία (δραστηριότητα) τόν ὁδήγησε σέ ἀπεργία, σέ ἀργία καί σέ ἐξορία! Στά Ἀρχεῖα τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου, τῶν Μητροπόλεων Θεσσαλονίκης καί Ἱερισσοῦ, Ἁγίου Ὄρους καί Ἀρδαμερίου καί τοῦ Ἁγίου Ὄρους ὑπάρχει πληθώρα
σχετικῶν Ἐγγράφων. Μιά γνωστή ... ζωηράδα του ἦταν ἡ ὑποκίνηση σέ ἀπεργία τῶν ἱερέων τῆς Λιαρίγκοβης
ἀπό τά ἐκκλησιαστικά τους καθήκοντα τό 1914! (Βλ. Δημ. Θ. Κύρου, Ἀπεργία ἱερέων στή Λιαρίγκοβη (Ἀρναία)
τοῦ 1914, στά Πρακτικά τοῦ Πρώτου Πανελληνίου Συμποσίου Ἱστορίας καί Ἀρχαιολογίας τῆς Χαλκιδικῆς, τῆς
Ἱστορικῆς καί Λαογραφικῆς Ἑταιρείας Χαλκιδικῆς, Πολύγυρος 7-9 Δεκεμβρίου 1984, Θεσσαλονίκη 1987, σσ.
389-401). Περισσότερα βλέπε: Δημ. Θ. Κύρου, Ὁ Μητροπολίτης Ἱερισσοῦ, Ἁγίου Ὄρους καί Ἀρδαμερίου Σωκράτης Σταυρίδης (1866-1944), Ἀρναία 2011, σ. 100, Σημ. 99, ὅπου ὑπάρχει ἱκανοποιητική Βιβλιογραφία.
44. Χρημάτισε μοχτάρης Λιαριγκόβης τό 1883 καί τό 1884.
45. Βλ. τήν προηγούμενη Σημείωση.
46. Βλ. Δημ. Ἰω. Ρήγα, ὅ.π., σσ. 16-17 καί 18 (Σημ. 8).
47. Βλ. Δημ. Ἰω. Ρήγα, ὅ.π., σσ. 18 (Σημ. 7).
48. Βλ. Δημ. Ἰω. Ρήγα, ὅ.π., σσ. 16-17 καί 18 (Σημ. 7).
49. Τουρκική φράση, πού συναντιέται σέ παλιά ἔγγραφα καί σημαίνει προφορική (μέ τό στόμα) ὁμολογία,
ἐπιβεβαίωση [ağiz (γεν. ăgzi) ikrar].
50. Ὁ Ἰωάννης Κοτσάνης χρημάτισε μοχτάρης καί τό 1912. (Βλ. Δ. Θ. Κύρου, Ἡ Ἀπελευθέρωση τῆς Ἀρναίας καί τῆς Βόρειας Χαλκιδικῆς ἀπό τόν τουρκικό ζυγό (1912) καί οἱ πρῶτες ἠμέρες ἐλεύθερης ζωῆς, Ἀρναία
2007, σ. 25).
51. Χρημάτισε Ἐκκλησιαστικός Ἐπίτροπος τοῦ Ἱ. Ν. Ἁγ. Στεφάνου κατά τά ἔτη 1904/1905 καί 1905/1906. [Βλ.
Δημ. Θ. Κύρου, Ἐκκλησιαστικοί Ἐπίτροποι τοῦ Ἐνοριακοῦ καί Μητροπολιτικοῦ Ναοῦ Ἁγίου Στεφάνου Ἀρναίας (1835-1947), ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 77/Ὀκτ.-Δεκ. 2007, σ. 18, ὅπου ἀπό παραδρομή δέν ἀναγράφεται τό ἔτος 1905/1906],
μέλος τῆς Ἐπιτροπῆς ἀνεγέρσεως τοῦ Ἱ. Ν. Ἁγ. Ἀναργύρων τό 1918/19 [Βλ. Δημ. Θ. Κύρου, Ἡ Ἱστορία τοῦ Ἱεροῦ
Ναοῦ τῶν Ἁγίων Ἀναργύρων ἀπό τήν ἵδρυσή του (1919) ὥς τήν ἀνακήρυξή του σέ ἐνοριακό ναό (1982), στόν
συλλογικό τόμο «Ἱερός Ναός Ἁγίων Ἀναργύρων Ἀρναίας», Ἀρναία 2002, σσ. 33, 35-39, 41 καί 59-61] καί «Πρόεδρος τῆς διαχειριστικῆς Ἐπιτροπῆς περιουσίας ἁγίων Ἀναργύρων» (βλ. Δημ. Θ. Κύρου, Ἡ Ἱστορία τοῦ Ἱεροῦ
Ναοῦ ..., ὅ.π., σ. 65).
52. Χρημάτισε Ἐκκλησιαστικός Ἐπίτροπος (γραμματέας) τοῦ Ἱ. Ν. Ἁγ. Στεφάνου τό 1911/1912. (Βλ. Δημ. Θ.
Κύρου, Ἐκκλησιαστικοί Ἐπίτροποι ..., ὅ.π.). Ὁ ἀείμνηστος συμπατριώτης μας Νικόλαος Ρουκᾶς σέ ἀφήγησή
του στόν γράφοντα ἀνέφερε ὅτι ὁ Κ. Δ. Μαχαιρᾶς ἦταν μουχτάρης (κοινοτάρχης) τό 1912, ἀναφορά, ἡ ὁποία
δέν εὐσταθεῖ, διότι τότε μοχτάρης ἦταν ὁ Ἰωάννης Κοτσάνης. (Βλ. Δημ. Θ. Κύρου, Ἡ Ἀπελευθέρωση τῆς Ἀρναίας καί τῆς Βόρειας Χαλκιδικῆς ἀπό τόν τουρκικό ζυγό (1912) καί οἱ πρῶτες ἡμέρες ἐλεύθερης ζωῆς, Ἀρναία
2007, σσ. 14 καί 25.
53. Ἡ οἰκία βρίσκεται στό χοροστάσι, σχεδόν ἀπέναντι ἀπό τό Διδακτήριο τοῦ 1871 (πού τώρα εἶναι δημοτικό κατάστημα) καί δίπλα ἀπό τήν οἰκία Ἀλεξάνδρου, ὅπου στίς 15 Ὀκτωβρίου τοῦ 1912 ἔγινε ἡ τελευταία μάχη
μεταξύ Ἑλλήνων καί Τούρκων καί ἀπό τότε οὐσιαστικά ἡ Λιαρίγκοβη ἦταν ἐλεύθερη. Ἡ οἰκία αὐτή (τριώροφη) χρησμοποιήθηκε μετά τήν Ἀπελευθέρωση (ἀπό τό 1915) ὡς χῶρος λειτουργίας (μέ ἐνοίκιο) τοῦ νεοσύστατου Ἡμιγυμνασίου (διτάξιο τότε). (Βλ. Ἠλέκτρας Παπαθανασίου, Ἡ Ἀρναία ἡ παλιά Λιαρίγκοβα. Ὄψεις ἀπό
τήν σχολική της ἐκπαίδευση καί τή κοινωνία της στό τέλος τοῦ 19ου καί ἀρχές τοῦ 20οῦ αἰῶνα. Θεσσαλονίκη 1999, σ. 145). Ὁ ἰδιοκτήτης γιός τοῦ Βασιλείου χρημάτισε Ἐκκλησ. Ἐπίτροπος τοῦ Ἱ. Ν. Ἁγ. Στεφάνου κατά
τά ἔτη 1890/1891, 1900/1901 καί 1903/1904 (βλ. Δ. Θ. Κύρου, Ἐκκλησιαστικοί Ἐπίτροποι .... ὅ.π., σ. 17) καί μουχτάρης τό 1906.
54. Δέν ἔχουμε ἄλλες πληροφορίες γι’ αὐτόν.
55. Δέν ἔχουμε ἄλλες πληροφορίες γι’ αὐτόν.
56. Ἦταν γιός τοῦ Βασιλείου καί γεννήθηκε τό 1864. (Βλ. «Μητρῷον τῶν Ἀρρένων τῆς Κοινότητας Ἀρναίας τοῦ Νομοῦ Χαλκιδικῆς καταρτισθέν ἐν ἔτει 1925»). [Περισσότερα βλέπε Δ. Θ. Κύρου, Ὁ Μητροπολίτης Ἱερισσοῦ ..., ὅ.π., σσ. 71 καί 107 (Σημ. 161)].
57. Ὑποθέτουμε ὅτι ὁ παππούς του Γεώργιος γενήθηκε περίπου τό 1800 (καί ὑπογράφει σέ Ἔγγραφο τῶν
ἐτῶν 1859 καί 1846) καί αὐτός γεννήθηκε περίπου τό 1830-1840.
58. Τοποθεσία Α. τῆς Ἀρναίας. Ἡ λέξη σημαίνει μικρό ρυάκι. (Βλ. Δημ. Γρ. Παπαγιάννη, ὅ.π., σ. 7).
8

59. Στό «Μητρῷον τῶν Ἀρρένων ...» τό ἐπώνυμο καταγράφεται ὡς Δήμηκας στήν περίπτωση τοῦ γιοῦ του
Δήμου, πού γεννήθηκε τό 1878. Ὁ Γεώργιος δέν ἀναφέρεται στό «Μητρῷον ...», πού ἀρχίζει ἀπό τό 1862.
60. Ἤ Ζιάκας. Ἦταν γιός τοῦ Ἰωάννη. Χρημάτισε Ἐκκλ. Ἐπίτροπος τοῦ Ἱ. Ν. Ἁγ. Στεφάνου κατά τά ἔτη
1907/1908, 1912-1914 (ταμίας) καί 1920 (ταμίας) (Βλ. Δ. Θ. Κύρου, Ἐκκλησιαστικοί Ἐπίτροποι, ὅ.π., σ. 18).
61. Ἦταν γιός τοῦ Ἀναγνώστη. Χρημάτισε ἱεροψάλτης τοῦ Ἱ. Ν. Ἁγ. Στεφάνου (κατά τά ἔτη 1912-1914,
1916,1918 καί 1921-1924) καί Ἐκκλ. Ἐπίτροπος (ταμίας) τοῦ ἴδιου Ναοῦ (κατά τά ἔτη 1914-1916). Ἦταν φανατικός παλαιοημερολογίτης καί γιά τόν λόγο αὐτό τό 1924 διέκοψε τήν ἱεροψαλτική του δραστηριότητα. [Περισσότερα βλ. Δημ. Θ. Κύρου, 1. Τά “Χρονικά Ναοῦ Ἁγίου Στεφάνου Λιαριγκόβης (Ἀρναίας)» τοῦ Μητροπολίτη Ἱερισσοῦ, Ἁγίου Ὄρους καί Ἀρδαμερίου Σωκράτη (1911-1944), ΑΡΝΑΙΑ, τχχ. 78/Ἰαν.-Μάρτ. 2008, σσ. 5
καί 11 (Σημ. 13) καί 80/Ἰούλ.-Σεπτ. 2008, σσ. 3 καί 6 (Σημ. 263), καί 2. Ὁ Μητροπολίτης Ἱερισσοῦ ..., ὅ.π., σσ. 64.
77, 89 (Σημ. 13) καί 118 (Σημ. 277), ὅπου ὑπάρχει ἱκανοποιητική Βιβλιογραφία].
62. Ἦταν γιός τοῦ Κωνσταντίνου καί γεννήθηκε τό 1869. (Βλ. «Μητρῷον τῶν Ἀρρένων ...»).
63. Γεννήθηκε τό 1878. (Βλ. «Μητρῷον τῶν Ἀρρένων ...»).
64. Γι’ αὐτόν γνωρίζουμε μόνο ὅτι εἶχε γιό Δημήτριο, πού γεννήθηκε τό 1898, (Βλ. «Μητρῷον τῶν Ἀρρένων
...»).
65. Γι’ αὐτόν γνωρίζουμε μόνο ὅτι εἶχε 4 γιούς, τόν Κωνσταντῖνο (γενν. 1864), τόν Χριστόδουλο (γενν. 1869),
τόν Ἀθανάσιο (γενν. 1872) καί τόν Ἰωάννη (γενν. 1884) καί ἀδελφό Νικόλαο, ὁ ὀποῖος εἶχε 3 γιούς, τόν Ἰωάννη (γενν. 1864), τόν Δημήτριο (γενν. 1873) καί τόν Κωνσταντῖνο (γενν. 1874). (Βλ. «Μητρῷον τῶν Ἀρρένων ...»).
66. Ἦταν γιός τοῦ Γεωργίου καί γεννήθηκε τό 1879. (Βλ. «Μητρῷον τῶν Ἀρρένων ...»).
67. Δέν ἔχουμε πληροφορίες γιά τόν Κωνσταντῖνο καί τούς θετούς γονεῖς του.
68. Ἡ σφραγίδα εἶναι στρογγυλή.
69. Δέν ἔχουμε ἄλλες πληροφορίες γι’ αὐτόν.
70. Πιθανότατα πρόκειται γιά τόν νεωκόρο τοῦ Ἱ. Ν. Ἁγ. Στεφάνου (1889-1924) γνωστός ἀπό τή φωτογράφησή του μέ 6 ἱερεῖς τῆς Λιαρίγκοβης στίς ἀρχές τοῦ 20οῦ αἰ.
71. Γεννήθηκε τό 1878. («Βλ. Μητρῷον τῶν Ἀρρένων ...»).
72. Ἦταν ἀδελφός τοῦ Γεωργίου. (Βλ. Σημ. 53).
73. Ἦταν γιός τοῦ Κωνσταντίνου καί γεννήθηκε τό 1878. (Βλ. «Μητρῷον τῶν Ἀρρένων ...»).
74. Βλ. Δημ. Ἰω. Ρήγα, ὅ.π., σσ. 17 καί 18 (Σημ. 19).
75. Βλ. Δημ. Ἰω. Ρήγα, ὅ.π., σσ. 17 καί 18 (Σημ. 18).
76. Βλ. Δημ. Ἰω. Ρήγα, ὅ.π., σσ. 17 καί 18 (Σημ. 22).
77. Βλ. Δημ. Ἰω. Ρήγα, ὅ.π., σσ. 17 καί 18 (Σημ. 20).
78. Ἴσως νά πρόκειται γιά τόν γιό τοῦ Γεωργίου, ὁ ὁποῖος (γιός) γεννήθηκε τό 1878 (βλ. «Μητρῷον τῶν Ἀρρένων ...») καί χρημάτισε Ἐκκλ. Ἐπίτροπος τοῦ Ἱ. Ν. Ἁγ. Στεφάνου τό 1914/1915. (Βλ. Δ. Θ. Κύρου, Ἐκκλησιαστικοί Ἐπίτροποι ..., ὅ.π., σ. 18).
79. Πρόκειται γιά τόν Γεώργιο Διαμαντούδη τοῦ Χρήστου. Ἦταν μελισσοτρόφος στό ἐπάγγελμα. [Περισσότερα βλέπε Δ. Θ. Κύρου, Καταγραφή Ἀρχείων. ΚΣΤ΄. Κατάλογος Ἐγγράφων Ἀρναίας Γεωργίου Δημ. Διαμαντούδη, ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 98/Ἰαν.-Μάρτ. 2013, σσ. 3 καί 6 (Σημ. 327)].
80. Ἦταν γιός τοῦ Εὐθυμίου καί πατέρας τοῦ γνωστοῦ Κοινοτάρχη στή 10ετία τοῦ 1940. Γεννήθηκε τό 1872.
(Βλ. «Μητρῷον τῶν Ἀρρένων ...»). Χρημάτισε Ἐκκλ. Ἐπίτροπος τοῦ Ἱ. Ν. ῾Αγ. Στεφάνου τό 1916/1917 ( Βλ. Δημ.
Θ. Κύρου, Ἐκκλησιαστικοί Ἐπίτροποι ..., ὅ.π., σ. 18). Στίς 19-6-1919 στάλθηκε (ἀνεπιτυχῶς) ἀπό τήν Ἐπιτροπή
ἀνεγέρσεως τοῦ Ἱ. Ν. Ἁγ. Ἀναργύρων στόν Ἴσβορο (Στρατονίκη), γιά νά παρακαλέσει τόν ἐκεῖ εὑρισκόμενο
ἐπίσκοπο Σωκράτη (πού ἦταν χολωμένος, ἐπειδή δέν ἤθελε νά κτισθεῖ στό μέρος ἐκεῖνο ὁ Ναός) νά ἐπιστρέφει
στήν Λιαρίγκοβη, γιά νά ψάλλει τήν Ἀκολουθία τῆς θεμελίωσης τοῦ Ναοῦ. (Βλ. Δ. Θ. Κύρου, Ἡ Ἱστορία τοῦ
Ἱεροῦ Ναοῦ..., ὅ.π., σσ. 38 καί 39).
81. Ἦταν γιός τοῦ Νικολάου καί προύχοντας. Χρημάτισε Ἐκκλ. Ἐπίτροπος (ταμίας) τό 1908/1909. (Βλ. Δ. Θ.
Κύρου, Ἐκκλησιαστικοί Ἐπίτροποι ..., ὅ.π., σ. 18, καί φωτογραφία του βλέπε στό ἐμπροσθόφυλλο τοῦ τχ. 26/1995
τοῦ περιοδικοῦ «ΑΡΝΑΙΑ», ὅπου φωτογραφίζεται μέ τούς προύχοντες Γεώργιο Μήτσιου καί Βασίλειο Σαραφιανό).
Στίς 29 Μαρτίου 1909 ἦταν ἀνάδοχος στή βάφτιση τῆς θυγατέρας τοῦ Κωνσταντίνου καί τῆς Ὄλγας Κατερινάρη Αἰκατερίνης. (Βλ. Δ. Θ. Κύρου, Καταγραφή Ἀρχείων. Ε΄. Κατάλογος Ἐγγράφων Ἀρχείου Ἰωάννας Κ.
Κατερινάρη, ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 5/Σεπτ.-Δεκ. 1989, σσ. 4 καί 6). Εἶχε μιά θυγατέρα, τήν Μαρία, ἡ ὁποία ἦταν μέλος
τῆς Ἕνωσης Ἑλληνίδων Λιαριγκόβης “Ἡ Ἁγία Παρασκευή”» 1918. [Βλ. Δ. Θ. Κύρου, Τό Σωματεῖο «Ἔνωσις Ἑλληνίδων Λιαριγκόβης “Ἡ Αγία Παρασκευή”»: Ἡ ἵδρυση τό 1918, τό Καταστατικό καί τά πρῶτα μέλη του. (Πληροφορίες ἀπό τρία ἀνέκδοτα Ἔγγραφα τοῦ Ἱστορικοῦ Ἀρχείου Μακεδονίας), ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 99/Ἀπρ.-Ἰούν. 2013,
σσ. 10, 12, 13 καί15 (Σημ. 23)].
9

Ο ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΑΡΝΑΙΑΣ
ΣΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΤΩΝ 200 ΕΤΩΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΕΓΕΡΣΗ ΤΟΥ
Γράφει ὁ Δημ. Θ. Κύρου
Συνέχεια ἀπό τό τεῦχος ἀρ. 99

Θά κλείσω τήν ἀναφορά μου στήν Ἱστορική καί Ἐκκλησιαστική πορεία τοῦ δισαιωνόβιου Μητροπολιτικοῦ Ναοῦ μέ μερικά σημαντικά στιγμιότυπα (εὐχάριστα καί δυσάρεστα) ἀπό τήν ἐκκλησιαστική καί λατρευτική ζωή τοῦ Ναοῦ ἀπό τό 1821 μέχρι σήμερα, πολλά ἀπό τά ὁποῖα θά τά ἀκούσετε γιά
πρώτη φορά. [Τά στιγμιότυπα τῶν ἐτῶν 1918-1924 εἶναι παρμένα ἀπό τό ἀνέκδοτο Ἡμερολόγιο τοῦ
Λιαριγκοβινοῦ Γεωργίου Παν. Γεωργιάδη († 1934)].
Συγκεκριμένα:
• Ἀπό τό 1823 μέχρι τό 1911 ἔχουμε στόν Ναό τίς ἐνθρονίσεις ἕνδεκα ἐπισκόπων Ἱερισσοῦ καί Ἁγίου Ὄρους.
• Στίς 29 Ὀκτωβρίου τοῦ 1912 γιά τήν Ἀπελευθέρωση τῆς Θεσσαλονίκης τελέσθηκε στόν Ναό πανηγυρική ἀρχιερατική Θ. Λειτουργία μέ ἱερουργό τόν Ἐπίσκοπο Σωκράτη, ἀφοῦ προηγήθηκε
Ὄρθρος, κατά τόν ὁποῖο ψάλθηκε ἡ Ἀκολουθία τῆς ἑορτῆς τοῦ Εὐαγγελισμοῦ τῆς Θεοτόκου (25ης
Μαρτίου).
• Στίς 24 Ἰουνίου τοῦ 1918 τελέσθηκε στόν Ναό ἀρχιερατική Θ. Λειτουργία μέ ὅλους τούς ἱερεῖς
καί 40νθήμερο Μνημόσυνο γιά τόν φονευθέντα στή μάχη τοῦ Σκρᾶ Ἀρναιώτη Μιχαήλ Κωδούνη μέ
καταθέσεις στεφάνων.
• Στίς 26 Αὐγούστου τοῦ 1918 ὁ Στρατηγός Ἰωάννου, καταγόμενος ἐκ πατρός ἀπό τήν Ἀρναία, ἐπισκέφθηκε τόν Ναό, ὅπου σύμφωνα μέ τόν αὐτόπτη μάρτυρα «ἀσπάσθηκεν τόν Ἰησοῦν Χριστόν, τήν
Παναγίαν καί τόν Ἅγιον Στέφανον, εἰς τόν ὁποῖον ἐδώρισεν πενήντα φράγγα καί ἀμέσως ἐξῆλθεν αὐτός
μέ ὅλον τό πλῆθος, ἐθαύμασε δέ πάρα πολύ τό μέγεθος τοῦ Ναοῦ, ὅπου εἰς κανένα μέρος δέν εἶδε
τόσον μέγαν Ναόν».
• Στίς 30 Αὐγούστου τοῦ 1918, ἡμέρα μνήμης τοῦ Ἁγίου Ἀλεξάνδρου καί τῆς ὀνομαστικῆς ἑορτῆς
τοῦ βασιλιᾶ Ἀλεξάνδρου, τελέσθηκε στόν Ναό Θ. Λειτουργία καί Δοξολογία μέ τό πολυχρόνιο τοῦ βασιλιᾶ μέ τήν παρουσία τοῦ Στρατηγοῦ Δημ. Ἰωάννου καί πλήθους λαοῦ, διότι ἦταν ἀργία.
• Στίς 7 Σεπτεμβρίου τοῦ 1918 κατά τόν αὐτόπτη μάρτυρα «ἐτελέσθη μεγάλη δοξολογία εἰς τήν
ἐκκλησίαν διά τήν μεγάλην νίκην, ὅπου ἔγινεν κάτω εἰς τό δυτικόν μέτωπον τῆς Γαλλίας ... Ἔγινε μεγάλη τελετή μέ ὅλον τό ἐπιτελεῖον τῆς γαλλικῆς Ἀστυνομίας καί μέ ἕναν ἀξιωματικόν τῆς καταδιώξεως τοῦ ἀποσπάσματος καί τόν νοματάρχην. Ἦταν καί στρατιῶται τοῦ ἀποσπάσματος εἴκοσι, οἱ πρόκριτοι ὅλοι μετά τοῦ παρέδρου, διδασκάλων, διδασκαλίσσης, μαθητῶν, μαθητριῶν ὅλων. Μετά τήν
Δοξολογίαν καί τό Πολυχρόνιον ἀμέσως λόγος ἐπίσημος τοῦ κ. Διευθυντοῦ Πετρίδου. Κατόπιν ὡμίλησεν καί ὁ ἀξιωματικός τῆς γαλλικῆς ἀστυνομίας γαλλιστί, κατόπιν ὁ γραμματικός τῶν Γάλλων κ. Ἰωσήφ
ἐξήγησεν τόν λόγον τοῦ ἀξιωματικοῦ».
• Στίς 20 Σεπτεμβρίου τοῦ 1918 ψάλθηκε στόν Ναό Δοξολογία μεγάλη κατά τόν αὐτόπτη μάρτυρα «διά τήν εἰρήνην τῆς πτώσεως τοῦ βουλγαρικοῦ καί βαρβαρικοῦ στοιχείου. Ἐσήμαναν τρεῖς φορές οἱ καμπάνες ἀπό τό κωδωνοστάσιον, ἐκατέβη ὅλον τό πλῆθος τοῦ λαοῦ ἀπό χιλίους ἀνθρώπους,
οἱ πρόκριτοι, ὁ ἀνθυπασπιστής, ὁ νοματάρχης καί τό ἐπιτελεῖον ὅλον τῆς γαλλικῆς Ἀστυνομίας, οἱ διδάσκαλοι, μαθητῶν καί μαθητριῶν περίπου ἀπό πεντακόσια μέ ὀκτώ σημαίας, ὅλοι οἱ πολυέλαιοι ἀναμμένοι. Ἐψάλθη ἡ Δοξολογία καί μετά τό Πολυχρόνιον τοῦ βασιλέως μας Ἀλεξάνδρου ἀμέσως λόγος
τοῦ διδασκάλου Ποιμενίδη ἀπό μισή ὥρα. Κατόπιν ἀπόλυσις».
• Στίς 19 Ἰουλίου τοῦ 1920 ἔγινε Δοξολογία στόν Ναό γιά τήν κατάληψη τῆς Ἀνδριανούπολης ἀπό
τόν ἑλληνικό στρατό.
• Τήν Κυριακή 2 Αὐγούστου τοῦ 1920 ἔγινε Δοξολογία στόν Ναό, γιατί ὑπογράφηκε συνθήκη μέ
τήν Τουρκία καί δόθηκαν στήν Ἑλλάδα πολλά κατακτημένα ἀπό τούς Τούρκους καί τούς Ἰταλούς μέρη.
Γράφει σχετικά ὁ αὐτόπτης μάρτυρας: «Ἀμέσως μετά τήν θείαν Λειτουργίαν κατόπιν μιᾶς ὥρας ἤρχι10

σαν οἱ καμπάνες ἀπό τό κωδωνοστάσιον ὅλες νά κτυποῦν. Ἐσυναθροίσθηκεν ὅλον τό πλῆθος ἕως δύο
χιλιάδες ψυχές, χωρίς τῶν μαθητῶν καί μαθητριῶν, μέ τάς 8 Σημαίας ἀπό ὅλα τά Σωματεῖα καί ἀπό
ἐκεῖ κατεβαίνοντας πρός τήν ἐκκλησίαν, διά νά ψαλθῇ ἡ μεγάλη Δοξολογία. Ἤρχισαν τέσσερες ψάλται νά ψάλλουν τό χαροποιόν τροπάριον, τό “Χριστός Ἀνέστη”, ἀργόν, μετά τό “Ἀναστήτω ὁ Θεός” καί
τό “Ἀναστάσεως ἡμέρα καί λαμπρυνθῶμεν τῇ πανηγύρει”. Ἐφθάσαμεν εἰς τήν ἐκκλησίαν μέ τήν φωτοχυσίαν ὁλονῶν τῶν πολυελαίων, ὡσάν Δευτέρα Ἀνάστασις, καί ἀμέσως Δοξολογία μεγάλη, τό Πολυχρόνιον καί λόγος ἔκτακτος τοῦ Κυρίου Δ. Τσιολάκη διδασκάλου».
• Στίς 9 Ὀκτωβρίου τοῦ 1920 ἔγινε στόν Ναό, σύμφωνα μέ τόν αὐτόπτη μάρτυρα, συλλείτουργο
ἀπό ὅλους τούς Ἱερεῖς ὑπέρ ὑγείας τοῦ βασιλέως Ἀλεξάνδρου, πού τόν εἶχε δαγκώσει μιά μαϊμού.
Μετά τή Θ. Λειτουργία «κατεβάσαμεν τήν εἰκόνα τῶν Ἁγίων Ἀναργύρων ὑποκάτω εἰς τόν Πολυέλαιον,
ὁ Πολυέλαιος φωτοχυσία. Ἐψάλθη ἡ Παράκλησις τῶν Ἁγίων Ἀναργύρων μέ μεγάλην συγκίνησιν τῶν
ἀνθρώπων, διότι εἶχαν κλείσει ὅλα τά μαγαζεῖα καί κατέβηκαν ὅλοι, οἱ δέ ἱερεῖς μέ τάς τρεῖς εὐχάς
εἰς τά βημόθυρα κατανυκτικάς ὑπέρ τῆς ὑγείας τοῦ Βασιλέως». (Τελικά δέν τή γλύτωσε ὁ βασιλιάς!).
• Στίς 25 Μαρτίου τοῦ 1921 μετά τή Θ. Λειτουργία ψάλθηκε Δοξολογία γιά μία ὥρα μέ τήν παρουσία τοῦ Κοινοτικοῦ Συμβουλίου, τόν σταθμάρχη, τούς χωροφύλακες, πλήθους κατοίκων «μετά τῶν
μαθητῶν καί μαθητριῶν καί διδασκάλων καί διδασκαλίσσης καί πολλές Σημαῖες». Ἡ Δοξολογία αὐτή
δέν ἔγινε μόνο γιά τήν ἐτήσια ἐθνική Ἐπέτειο τῆς 25ης Μαρτίου τοῦ 1821, ἀλλά καί γιά τήν Ἑκατονταετία
ἀπό τήν ἔναρξη τοῦ Ἀγῶνα γιά τήν Ἀνεξαρτησία τῆς Ἑλλάδας.
• Στίς 21 Μαΐου τοῦ 1921 γιορτάσθηκε μεγαλοπρεπῶς στόν Ναό ἡ ὀνομαστική γιορτή τοῦ Βασιλιᾶ
Κωνσταντίνου μέ Δοξολογία καί μέ τή συμμετοχή τῶν διδασκάλων καί τῶν μαθητῶν μέ τίς Σημαῖες.
• Στίς 7 Ἰουλίου τοῦ 1921 γιά τήν κατάληψη τῆς Κιουτάχειας ἀπό τόν Ἑλληνικό Στρατό «ἐτελέσθη
μεγάλη δοξολογία εἰς τήν ἐκκλησίαν μέ τό Κωδωνοστάσιον ἀδιάκοπον, ψάλται, ἱερεῖς, ὁ εἰρηνοδίκης,
ὀ Σταθμάρχης, οἱ χωροφύλακες, πλῆθος ἄπειρον λαοῦ. ῎Ηρκεσεν μία ὥρα καί μισή».
• Στίς 8 Ἰουλίου τοῦ 1921 ψάλθηκε στόν Ναό Δοξολογία καί τό Πολυχρόνιο τοῦ βασιλιᾶ Κωνσταντίνου
γιά τήν πτώση τοῦ φρουρίου Ἐσκῆ Σεχήρ μετά ἀπό ἐπίθεση τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ, μέ τή συμμετοχή
τοῦ λαοῦ, τῶν μαθητῶν καί πολλῶν σημαιῶν.
• Στίς 13 Ἰουλίου τοῦ 1921, μετά ἀπό τηλεγράφημα, πού ἔλαβε ὁ ἐπίσκοπος Σωκράτης, ὅτι ὑπογράφηκε ἡ Συνθήκη τῆς Λωζάνης, ὁ λαός μέ τόν δεσπότη, τόν Σταθμάρχη, τόν ἀνθυπαπιστή Χατζηγιάννη τοῦ ἀποσπάσματος καί τόν ἀνθυπομοίραρχο Ἰσβόρου, μέ σημαῖες καί μέ τίς καμπάνες τοῦ Κωδωνοστασίου «νά κρούουν δυνατά» ἔγινε Δοξολογία «μέ πολυελαίους» καί μέ λόγο τοῦ δεσπότη πολύ
«περί τῆς ἀποκαταστάσεως τῶν πραγμάτων».
• Τόν Σεπτέμβριο τοῦ 1923 ὁ Ναός ὑποδέχθηκε τό χέρι τοῦ Ἁγίου Στεφάνου, πού μεταφέρθηκε ἀπό
τήν Ἱ. Μ. Κωνσταμονίτου γιά προσκύνηση ἀπό τούς κατοίκους.
• Στίς ἀρχές Μαρτίου τοῦ 1924 προσαρμόσθηκε τό ἑορτολόγιο πρός τό νέο ἡμερολόγιο, τό ὁποῖο
ἄρχισε νά ἐφαμόζεται ἀπό τό 1923. Ἔτσι ἡ 10η Μαρτίου ὀνομάσθηκε 23η. Ὁ λαός τῆς Ἀρναίας θορυβήθηκε καί ἀντέδρασε (κυρίως οἱ γυναῖκες, πού δέν μποροῦσαν νά καταλάβουν πῶς ὁ Εὐαγγελισμός θά γιορταζόταν στίς 12 καί ὄχι στίς 25 Μαρτίου). Ὅπως γράφει ὁ ἐπίσκοπος Σωκράτης στά «Χρονικά Ναοῦ Ἁγίου Στεφάνου Λιαριγκόβης (Ἀρναίας)», οἱ κάτοικοι «ἐσκέπτοντο νά καταλάβουν τό κωδωνοστάσιον καί νά ἐμποδίσουν τόν κανδηλάπτην Νικόλαον Νάκον νά σημάνῃ. Ἐσκέπτοντο νά σταθοῦν πρό τῆς θύρας τοῦ ναοῦ καί νά ἐμποδίσουν τόν ἐπίσκοπον νά εἰσέλθῃ εἰς τόν ναόν πρός τέλεσιν τοῦ ἑσπερινοῦ. Ἡ ἑορτή τοῦ Εὐαγγελισμοῦ ἐτελέσθη χάριν εἰς τάς ἀπειλάς τῆς Ἀστυνομίας ἐν
ἡσυχίᾳ ἐκκλησιαστικῶς. Μόνον πολλοί δέν ἑώρτασαν ἐργασθέντες ἐκείνην τήν ἡμέραν. Εἰς τόν ναόν
ὀ ἐπίσκοπος ὡμίλησεν ὅτι πρέπει νά ὑπακούωμεν εἰς τούς ἐπισκόπους, διότι αὐτοί εἶναι οἱ φορεῖς τῆς
παραδόσεως, διότι αὐτούς φωτίζει τό πνεῦμα τό Ἅγιον καί διδάσκουν τό ἀληθές καί ὀρθόν. Πρέπει
νά ἔχῃ ὁ λαός ἐμπιστοσύνην εἰς αὐτούς... Ὅταν ἦλθεν ἡ 25η Μαρτίου κατά τό παλαιόν ἡμερολόγιον,
συνεννοηθείς μετά τοῦ Μητροπολίτου Θεσσαλονίκης ὁ ἐπίσκοπος ἀπηγόρευσε τήν λειτουργίαν ἐκείνην τήν ἡμέραν, ἀρτοκλασίαν, ὕψωμα, παράκλησιν. Ὁ λαός, ἰδίᾳ αἱ γυναῖκες, κατέκλυσαν τόν ναόν,
ἀλλά τίποτε δέν ἔγινεν εἰμή μόνον προσκύνησις τῆς εἰκόνος».
• Τήν 1η Μαΐου τοῦ 1924 γιορτάσθηκε μέ μεγαλοπρέπεια στόν Ναό τό Πολίτευμα τῆς Δημοκρατίας
μέ λόγους τοῦ Δεσπότη καί διδασκάλων καί μέ τή λαϊκή συμμετοχή καί μέ τήν ὁρκωμοσία 38 δημο11

σίων ὑπαλλήλων στό Εὐαγγέλιο κάτω ἀπ’ τόν πολυέλαιο ὑπέρ τῆς Δημοκρατίας καί ἐν ὀνόματι αὐτῆς.
• Κατά τόν ἑλληνοϊταλικό πόλεμο τοῦ 1940-1941 γίνονταν στόν Ναό Δοξολογίες σέ κάθε κατάληψη σπουδαίας θέσεως ἀπό τόν Ἑλληνικό Στρατό καί ἐκφωνοῦνταν λόγοι. Τόν πρῶτο λόγο ἐκφώνησε ὁ Μητροπολίτης Σωκράτης στίς 24-11-1940, μετά τήν πτώση τῆς Κορυτσᾶς στίς 22 Νοεμβρίου, ἐνῶ
τούς ἄλλους λόγους ἐκφώνησε ὁ καθηγητής τοῦ ῾Ημιγυμνασίου Ἰσίδωρος Μίχαλος.
• Τήν Κυριακή τῶν Μυροφόρων τοῦ 1941 ὁ Μητροπολίτης μετά τή Θ. Λειτουργία «ἔκαμε προσλαλιάν εἰς τούς ἐπανελθόντας στρατιῶτας ἐπαινέσας τήν ἀνδρείαν καί φιλοπατρίαν αὐτῶν».
• Μετά ἀπό λίγες ἡμέρες ἔγινε στόν Ναό τό Μνημόσυνον τῶν δύο φονευθέντων στόν πόλεμο Ἀρναιωτῶν, Μαυρουδῆ Ματζώλη καί Γεωργίου Λοκοβίτη, ἐκεῖ στό κόλλυβο κατατέθηκε στεφάνι ἀπό τήν
Ἐθνική Ὀργάνωση Νεολαίας καί ἐκφωνήθηκε λόγος ἀπό διδάσκαλο.
• Τό πρωΐ τῆς 17ης Σεπτεμβρίου τοῦ 1944 ὁ Μητροπολίτης Σωκράτης «ἐκοιμήθη». Τήν ἑπόμενη ἡμέρα (18 Σεπτεμβρίου) στόν Μητροπολιτικό Ναό ψάλθηκε ἡ νεκρώσιμη Ἀκολουθία μέ τή συμμετοχή ὅλου
τοῦ λαοῦ τῆς Ἀρναίας ἀπό τόν Μητροπολίτη Κασσανδρείας Εἰρηναῖο καί τούς ἱερεῖς καί ἐκφωνήθηκαν ἐπικήδειοι ἀπό τόν Μητροπολίτη, τόν δικηγόρο Μᾶνο Μανασσῆ, τόν μαθητή τοῦ Γυμνασίου Ἀρναίας Ἀθ. Σμαραγδῆ καί δύο ἐκπροσώπους τοῦ Ε.Α.Μ. καί τοῦ ΕΛΑΣ.
• Τά ἔτη 1945, 1951 καί 1960 πραγματοποιήθηκαν στόν Ναό οἱ τελετές τῶν ἐνθρονίσεων τῶν Μητροπολιτῶν Διονυσίου, Κυπριανοῦ καί Παύλου μέ τήν παρουσία Ἀρχῶν καί λαοῦ.
• Στίς16 Ἀπριλίου τοῦ 1981 ἔγινε στόν Ναό ἡ ἐνθρόνιση τοῦ μακαριστοῦ Μητροπολίτη Νικοδήμου
καί στίς 20 Ἀπριλίου (Κυριακή τῶν Βαΐων) τελέσθηκε ἡ πρώτη ἀρχιερατική του Θ. Λειτουργία.
• Στίς 19 Νοεμβρίου τοῦ 1998 ἐπισκέφθηκε τήν Ἀρναία ὁ Ἀρχιεπίσκοπος Ἀθηνῶν καί Πάσης Ἑλλάδος κυρός Χριστόδουλος καί στόν ναό ψάλθηκε Δοξολογία.
• Στίς 2 Ἰουνίου τοῦ 1999 ἐπισκέφθηκε τήν Ἀρναία ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαῖος, γεγονός πού συνέβη γιά πρώτη φορά στά Ἐκκλησιαστικά Χρονικά τῆς Ἀρναίας καί ὅλης τῆς Χαλκιδικῆς,
καί ψάλθηκε Δοξολογία στόν Ναό.
• Στίς 16 Σεπτεμβρίου 2012 «ἐκοιμήθη» ὁ Μητροπολίτης Νικόδημος καί ἡ πάνδημη κηδεία του τελέσθηκε στόν Ναό τοῦ Ἁγ. Στεφάνου στίς 18 τοῦ μηνός, ἐνῶ ὁ ἐνταφιασμός του ἔγινε πίσω ἀπό τήν
κόγχη τοῦ Ἱ. Βήματος τοῦ Ναοῦ, δίπλα στόν τάφο τοῦ Μητροπολίτη Σωκράτη.
Στίς 4-5 Νοεμβρίου 2012 ἐπισκέφθηκε γιά πρώτη φορά στά Ἐκκλησιαστικά Χρονικά τήν Ἀρναία ἡ
ἐφέστια εἰκόνα τοῦ Ἁγίου Ὄρους τῆς Παναγίας τοῦ «Ἄξιον Ἐστί» καί παρέμεινε γιά πολλές ὧρες στόν
Ναό γιά προσκύνηση τοῦ λαοῦ.
• Στίς 24 Νοεμβρίου 2012 ὁ Ναός δέχθηκε στόν ἀρχιερατικό του θρόνο τόν νέο Μητροπολίτη μας
κ. Θεόκλητο. Ἡ ἐνθρόνησή του ἔγινε μέ τήν παρουσία τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν κ. Ἱερωνύμου, πολλῶν
ἱεραρχῶν καί ἄλλων κληρικῶν, τοῦ Ὑπουργοῦ Ὑγείας, βουλευτῶν, τοῦ ἀντιπεριφερειάρχη Χαλκιδικῆς,
δημάρχων καί ἄλλων ἐκπροσώπων Ἀρχῶν καί Φορέων καί πλήθους λαοῦ. Τήν ἑπόμενη μέρα (Κυριακή) ὁ νέος Μητροπολίτης τέλεσε τήν πρώτη ἀρχιερατική του Θ. Λειτουργία.
«Σεβασμιώτατε, κλείνοντας τήν ὁμιλία μου θά μοῦ ἐπιτρέψετε νά ἀπευθυνθῶ ἰδιαίτερα στούς συμπατριῶτες μας καί νά τούς πῶ ἀπό καρδιᾶς τά ἑξῆς σημαντικά καί Ἀρναιώτικα: «Ἀγαπητοί συμπατριῶτες,
πιστεύω, ὅτι δέν κουρασθήκατε ἀπό τήν ὁμιλία μου. Ἄν ὅμως παρ’ ἐλπίδα κουρασθήκατε, δέν πειράζει!
Διότι δέν κουρασθήκατε μόνο ἐσεῖς, ἀλλά κουράσθηκα καί ἐγώ γράφοντας τό κείμενο αὐτό, ἀφοῦ
πρῶτα ἐρεύνησα νά βρῶ, ὅσα ἔγραψα, σέ διάφορες πηγές καί βοηθήματα, καί διαβάζοντάς το ἐπί 30΄
σέ σᾶς. Ὅμως ἡ κούραση αὐτή, καί ἡ δική σας καί ἡ δική μου, δέν μετρᾶ, διότι κουρασθήκαμε γιά
τήν ἐκκλησία τοῦ χωριοῦ μας, γιά τήν ἐκκλησία, ὅπου χτυπᾶ ἡ καρδιά τῆς Ἀρναίας. Στήν ἐκκλησία αὐτή
βαπτίσθηκαν οἱ παπποῦδες μας καί οἱ γονεῖς μας καί βαπτισθήκαμε καί ’μεῖς καί τά παιδιά μας καί τά
ἐγγόνια μας καί ἄλλοι συγγενεῖς μας. Στήν ἐκκλησία αὐτή πανδρεύθηκαν οἱ παπποῦδες μας καί οἱ γονεῖς μας καί πανδρευθήκαμε καί ’μεῖς καί πολλῶν ἀπό μᾶς τά παιδιά καί ἴσως κάποια ἐγγόνια μας καί
ἄλλοι συγγενεῖς μας. Στήν ἐκκλησία αὐτή κηδεύθηκαν οἱ παπποῦδες μας καί οἱ γονεῖς μας, τά ἀδέλφια, οἱ σύζυγοι καί τά παιδιά κάποιων ἀπό μᾶς καί ἄλλοι συγγενεῖς μας καί σ’ αὐτή τήν ἐκκλησία θά
κηδευθοῦμε καί ’μεῖς καί οἱ μετά ἀπό ’μᾶς, ὅταν τό ὁρίσει ὁ Θεός. Καί, τέλος, στήν ἐκκλησία αὐτή
ἐκκλησιάσθηκαν ἐπί 200 χρόνια οἱ παπποῦδες μας, οἱ γονεῖς μας καί οἱ συγγενεῖς μας καί ἐκκλησιασθήκαμε καί ’μεῖς καί θά συνεχίζουμε νά ἐκκλησιαζόμαστε, ὅσο ζοῦμε!».
12

Πρίν ἀπό 142 χρόνια
Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΟΥ ΠΑΛΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΗΡΙΟΥ ΤΗΣ ΑΡΝΑΙΑΣ
(μέ τή συνδρομή τῶν κατοίκων τῆς Λιαρίγκοβης καί τῶν
Φιλεκπαιδευτικῶν Συλλόγων τῆς τουρκοκρατούμενης Ἑλλάδας)
Γράφει ὁ Δημ. Θ. Κύρου
Πρίν ἀπό 142 χρόνια (τό 1871) συστάθηκε-ἱδρύθηκε στήν (τότε) Λιαρίγκοβη ἑλληνική Σχολή
καί στεγάσθηκε σέ περικαλλές πέτρινο κτίσμα, τό ὁποῖο σώζεται ἀναστηλωμένο ἀπό τό 1989 στό
χοροστάσι τῆς κωμόπολης, σέ ἐπαφή μέ τό Κωδωνοστάσιο τοῦ Μητροπολιτικοῦ καί Ἐνοριακοῦ
Ναοῦ τοῦ Ἁγίου Στεφάνου. Πρόκειται γιά τήν Ἀστική Σχολή Λιαριγκόβης, πού περιλάμβανε νηπιαγωγεῖο, προκαταρκτική τάξη, ἐξατάξιο δημοτικό σχολεῖο καί δύο ἤ τρεῖς γυμνασιακές τάξεις,
τό γνωστό «Παλιό Σχολειό», γιά τή διάσωση τοῦ ὁποίου στή 10ετία τοῦ 1970 ἔγινε μεγάλος ἀγώνας ἀπό τήν Πολιτιστική καί Ἐπιμορφωτική Ἑταιρεία Ἀρναίας, ἀπό ἄλλους φορεῖς καί πρόσωπα
(ὅπως ὁ γράφων καί ἄλλοι), ἐπειδή ἡ τότε Δημοτική Ἀρχή, παρά τό ὅτι εἶχε κριθεῖ διατηρητέο
μνημεῖο «χρῆζον τῆς κρατικῆς προστασίας», ἀποφάσισε νά τό κατεδαφίσει, γιά νά κτίσει ἐκεῖ «περικαλλές» (τσιμεντένιο) κτίσμα γιά τή στέγαση τοῦ Δημαρχείου, ἀφοῦ ὡς σχολεῖο εἶχε παύσει
νά λειτουργεῖ ἀπό τίς ἀρχές τῆς 10ετίας τοῦ 1930 μέ τήν ἔναρξη κατασκευῆς νέου σχολικοῦ κτιρίου τό 1930. Τελικά, τό 1989 ἡ τότε Δημοτική Ἀρχή μέ πρωτοστάτη τόν Δήμαρχο κ. Ἀστ. Καραστέριο καί τήν ὑποστήριξη τῆς (τότε) Ὑπουργοῦ Πολιτισμοῦ Μελίνας Μερκούρη ἀναστήλωσε τό κτίσμα τοῦ 1871 καί ἐκεῖ στεγάσθηκε τό Δημαρχεῖο Ἀρναίας μέχρι τό 2010, πού ὁ ἐπάρατος «ΚΑΛΛΙΚΡΑΤΗΣ» κατάργησε τήν ἕδρα καί τόν τίτλο τοῦ Δήμου δημιουργώντας τόν Δῆμο ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ μέ ἕδρα τήν Ἱερισσό!1
Ἡ θεμελίωση τοῦ Διδακτηρίου τοῦ 1871 πραγματοποιήθηκε στίς 10 Ἰουνίου. Τήν ἡμεροχρονολογία τῆς θεμελίωσης πληροφορούμαστε ἀπό τήν ἀνάγλυφη μαρμάρινη ἐπιγραφή, πού βρίσκεται πάνω ἀπό τήν κεντρική εἴσοδο τοῦ κτιρίου καί γράφει: «Τῶν φιλομούσων συνδρομητῶν
δαπάνῃ καί τῶν τάς μούσας ἐκτρεφόντων Συλλόγων ἀρωγῇ τά ἱερά ταῦθ’ ἱδρύθη. Ἰουνίου 10
1871»2, καί ἀπό τήν ἀνταπόκριση, πού ἔστειλαν στίς 12 Ἰουνίου στήν ἐφημερίδα «ΝΕΟΛΟΓΟΣ»
τῆς Κωνσταντινουπόλεως οἱ Ἔφοροι τῆς Σχολῆς Ἰωάννης Ν. Κουτσάνης, Δ. Γούτας, Ἠλίας Γρηγορίου Ἀλεξάκης, Ἰωάννης Δήμου καί Ἀναγν. Κωνσταντίνου καί δημοσιεύθηκε στίς 19 Ἰουνίου
(στό φύλλο ἀρ. 790 καί στή σελίδα 3), ὅπου ἀναφέρεται ἡ ἡμεροχρονολογία.
Ἡ ἀνταπόκριση τῶν Ἐφόρων τῆς Σχολῆς εἶναι ἀναλυτική καί λεπτομερής. Δημοσιεύεται στήν
ἐφημερίδα μέ τίτλο: «Σχολεῖα ἐν Μακεδονίᾳ» καί μέ τό Εἰσαγωγικό Σημείωμα: «Ἀσμένως δη-

μοσιεύομεν τήν ἑπομένην ἔκθεσιν περί τῶν ἐγκαινίων3 τῆς ἐν Λιαριγκόβῃ τῆς Μακεδονίας ἀρτισυστάτου ἑλληνικῆς σχολῆς. Ἀποδίδοντες τόν δίκαιον ἔπαινον τοῖς φιλομούσοις κατοίκοις τῆς
Ἡ ἐπιγραφή τοῦ Διδακτηρίου τοῦ 1871, ἡ
ὁποία εἶχε φωτογραφηθεῖ ὅταν τό κτίριο
ἦταν ἀσκεπές στή
10ετία τοῦ 1970, ὅταν
ἡ τότε Δημοτική Ἀρχή
προσπάθησε νά τό κατεδαφίσει, ἀντί
νά
γιορτάσει τήν ἑκατονταετηρίδα του, ἀλλά ἡ
κατεδάφιση διακόπηκε
μέ παρέμβαση τοῦ τότε Μητροπολίτη Παύλου (Φωτ. Δ. Κύρου).
13

κωμοπόλεως ταύτης εὐχόμεθα ἵνα τό παράδειγμα αὐτῶν μιμηθῶσι καί ἄλλαι ὁμόδοξοι κοινότητες»
καί ἔχει ὡς ἑξῆς:
Λιαριγκόβη,
12/24 ἰουνίου. –
Ὑπάρχει γνωστόν
ὅτι ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ
Κασσάνδρας4 (τῆς
Μακεδονίας) ὀλίγα
εἰσί τά σχολεῖα, ἐν
οἷς διδάσκεται ἡ
ἑλληνική γλῶσσα,
ἐξαιρουμένης τῆς
κωμοπόλεως Πολυγύρου, ἥτις ἔχει κατηρτισμένα σχολεῖα
καί διδασκάλους
πεπαιδευμένους 5
(χάρις εἰς τήν γενναίαν συνδρομήν
Τό Διδακτήριο τοῦ 1871 μέ τό χοροστάσι.
καί πρόνοιαν τήν
καταβαλλομένην
ὁσημέραι ὑπό τῶν ἐκεῖσε φιλομούσων ἐφόρων καί κατοίκων) οὐδεμία ἄλλη χώρα ἑλληνικόν ἤ
ἀλληλοδιδακτικόν ἔχει σχολεῖον, ἤ καί ἄν ὑπάρχωσιν οὐδένα ἔχουσι καταρτισμόν. Ἡ σεβαστή
λοιπόν κυβέρνησις, ἐπιθυμοῦσα τήν πρόοδον τῶν κατοίκων τῶν μερῶν τούτων, διέταξε τήν ἵδρυσιν ἐκπαιδευτικῶν σχολῶν· συνετῶς δέ ποιοῦσα διώρισε γενικόν διοικητήν Μακεδονίας τόν Σαβρῆπασσᾶν6, ἄνδρα διακεκριμένον ἐπί φρονήσει καί φιλομαθίᾳ. Εὐτυχῶς ἡ ἐπαρχία αὕτη ἀπέκτησε
καϊμακάμην τόν Μπεχσάτ βέην7 φιλόμουσον ἐπίσης καί γενναῖα διά τήν προαγωγήν φρονήματα
ἔχοντα, συντελοῦντα ἔργῳ τε καί λόγῳ εἰς τήν διάδοσιν τῆς μαθήσεως καί νουθετοῦντα τήν
ἵδρυσιν καί διατήρησιν σχολῶν· τά αὐτά τῷ καϊμακάμῃ φρονήματα καί ἀγαπῶντα τήν πρόοδον ἔχουσι καί ὁ Χακήμ ἐφένδης (καδῆς)8 καί ὁ μαλμουδίρης Γεώργιος ἐφένδης Ἀρμενούλης9·
ἅπαντες οὗτοί εἰσιν ἄξιοι παντός ἐπαίνου ὡς συντελεσταί τῶν καλῶν. Πρῶτον λοιπόν διάβημα τῆς ἱδρύσεως γενικῆς ἐκπαιδευτικῆς σχολῆς ἑλληνικῆς τε καί ἀλληλοδιδακτικῆς ἤρξατο
ἐκ τῆς κωμοπόλεως Λιαρίγκοβης (16 ὥρας τῆς Θεσσαλονίκης ἀπεχούσης).
Τήν 10/2210 ἰουνίου 4ην πρωϊνήν ὥραν (τουρκιστί)11 οἱ κώδωνες τῆς ἐκκλησίας12 ἀνήγγειλαν,
ἀντηχήσαντες τήν καταβολήν τοῦ θεμελίου λίθου τῆς νεοδμήτου σχολῆς, τό δέ πλῆθος συνέῤῥευσεν εἰς τό μέρος ἔνθα ἡ σχολή ἤρξατο· ὡς ἔθος θρησκευτικόν, ἐψάλη ὁ μέγας ἁγιασμός ἐκτελεσθείς μεθ’ ὅλης τῆς ἀπαιτουμένης μεγαλοπρεποῦς ἐκκλησιαστικῆς παρατάξεως ὑπό τοῦ προηγουμένου13 τῆς ἱερᾶς Μονῆς Ξηροποτάμου14 κυρίου Προκοπίου15 παρευρεθέντος μετά τοῦ
τιμίου Σταυροῦ16, προσφέροντος ταυτοχρόνως καί τήν γενναίαν αὐτοῦ συνδρομήν17· ἐν ὅλαις
ταῖς γωνίαις τοῦ οἰκοδομήματος ἐτέθησαν ἀγγεῖα πλήρη ἁγιάσματος· καί οὕτω ἐτελείωσεν ὁ
ἁγιασμός, ἀφοῦ ὁ πεπαιδευμένος οὗτος ἱερομόναχος ηὔξατο κατανυκτικώτατα ὑπέρ εὐοδόσεως καί ταχείας ἀποπερατώσεως τῆς σχολῆς. Δέν πρέπει νά παραλείψωμεν καί τόν πολλάκις συμβουλεύσαντα καί καταβαλόντα προσπαθείας διά τήν ἵδρυσιν σχολῶν, τόν ἀρχιμανδρίτην κ. Διονύσιον Ξηροποταμινόν18, ἄνδρα διαπρέποντα ἐν Ἄθῳ ἐπ’ ἀρετῇ καί παιδείᾳ.
Τελειωθέντος τοῦ ἁγιασμοῦ, ἤρξατο μεγάλη δοξολογία ὑπό τῶν μουσικῶν ὑπέρ τῆς Α.Α. Μεγαλειότητος τοῦ Σουλτάν-Ἀβδούλ Ἀξίζ Χάν19· ἀλλά μόλις ὁ πρῶτος μουσικός ἐτόνισε τό ὑψηλοτάτην ἔννοιαν ἔχον «Δόξα σοι τῷ δείξαντι τό φῶς», δάκρυα κατανύξεως κατέῤῥευσαν τῶν
ὀφθαλμῶν τῶν παρεστώτων ὡσανεί ἰδόντων τάς πρό πολλοῦ ἀποδημησάσας Μούσας ἐπανελθούσας εἰς τήν πατρίδα των. Ληξάσης καί τῆς μεγάλης δοξολογίας, ἀπηγγέλθη κατάλληλον καί συγκινητικόν λογύδριον ὑφ’ ἐνός τῶν διδασκάλων, τοῦ κ. Σ. Βουργαρέλη20. Συγχρό14

νως δέ ἀνεγνώσθησαν εἰς ἐπήκοον δύο προτρεπτικαί διαταγαί τοῦ ἐνδόξου καϊμακάμη Μαχσούτ βέη21, δι’ ὧν ἐξηγεῖτο ἡ ὑπέρ τῆς προόδου πάντων αὐτοκρατορική θέλησις, καί τά γενναῖα τοῦ καϊμακάμη αἰσθήματα διά τήν ἵδρυσιν τοῦ εὐεργετικοῦ τούτου καταστήματος· ἐπίσης ἀνεγνώσθη ἐπιστολή αὐτοῦ τε, τοῦ Χακήμ-ἐφένδου καί Γεωργίου ἐφένδου Ἀρμενούλη,
ἐξηγούντων τήν χαράν αὐτῶν διά τήν ἔναρξιν τῆς σχολῆς καί τήν εὐχήν, ὅπως αὕτη χρησιμεύσῃ
ὡς γυμνάσιον καί οὐχί ὡς δημοδιδασκαλεῖον, πρός δέ καί τήν ταχεῖαν ἀποπεράτωσιν αὐτοῦ.
Λυπούμενοι δέ διότι ἕνεκα διοικητικῶν ὑποθέσεων δέν ἠδυνήθησαν πρός τό παρόν νά μεταβῶσιν καί αὐτοί εἰς τήν κωμόπολιν καί παρευρεθῶσιν εἰς τόν θεμέλιον λίθον, ὑπέσχοντο ὅμως
μετ’ ὀλίγον νά τιμήσωσι καί αὐτοί οὗτοι τήν ἔναρξιν τῆς σχολῆς διά τῆς παρουσίας των. Δέον
ἵνα ἐν τῇ κωμοπόλει ταύτῃ συστηθῇ γυμνάσιον καθότι αὕτη κατέχει τήν κεντρικωτέραν θέσιν
τῶν πέριξ. Ἡ τελετή ὑπῆρξε μεγαλοπρεπής, ἡ ἡμέρα εὔδιος καί δροσερά, ἡ συῤῥοή τῶν κατοίκων, τῶν παρεπιδημούντων Θεσσαλῶν καί Ἠπειρωτῶν22, πολλή, ἡ ὁμήγυρις ἀφ’ ἑνός ἦτο
συγκινητική, ἀφ’ ἑτέρου σεβαστή· διότι ἔβλεπέ τις τούς ἱερεῖς23 προσευχομένους καί φοροῦντας
τά ἱερά ἄμφια, γέροντας πωγωνοφόρους ἀσκεπεῖς ἔχοντας τάς ἐκ τοῦ γήρατος κεκυφυίας κεφαλάς των ἀποκαθιστῶντας διά τῆς μεγάλης προσοχῆς των εἰς τό ἐκφωνηθέν λογύδριον σεβαστήν ἔτι τήν τελετήν· ἐν ἑτέρᾳ γωνίᾳ τόν ἀλληλοδιδάκτην διδάσκαλον24 μεθ’ ὅλης τῆς χορείας τῶν μαθητῶν, τούς νέους τῆς κωμοπόλεως εὐχομένους ἀπό καρδίας ὑπέρ τῆς εὐοδώσεως
τοῦ ἱεροῦ ἔργου.
Ἐσμέν βέβαιοι ὅτι εὑρήσομεν τήν γενναίαν συνδρομήν τῶν φιλομούσων ἀρχιερέων, τοῦ τε
Παναγιωτάτου ἁγ. Θεσσαλονίκης κ. Νεοφύτου25 καί τοῦ νῦν διορισθέντος Ἱερισσοῦ καί Ἁγίου Ὄρους κ. Διονυσίου26, ἀμφοτέρων φιλομούσων ὄντων καί μεριμνώντων διά τήν προαγωγήν
καί ἠθικήν ἀνάπτυξιν τῶν πνευματικῶν αὐτῶν τέκνων27.
Οἱ ἔφοροι τῆς Σχολῆς
ΙΩΑΝΝΗΣ Ν. ΚΟΥΤΣΑΝΗΣ28
Δ. ΓΟΥΤΑΣ29
ΗΛΙΑΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΑΛΕΞΑΚΗΣ30
ΙΩΑΝΝΗΣ ΔΗΜΟΥ31
ΑΝΑΓΝ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ32.
Σημειώσεις:
1. Τό ἱστορικό τῆς ἵδρυσης τῆς Σχολῆς (περιληπτικά) καί τά σχετικά μέ τήν ἀναστήλωσή του τό 1989 βλέπε
κυρίως: Δημ. Θ. Κύρου, Τό παλιό Σχολεῖο πού ἔγινε Δημαρχεῖο (1871-1992), ΜΗΚΟΣ-ΠΛΑΤΟΣ, τχ. 4/Μάϊος 1990,
σσ. 39-45).
2. Τό κείμενο τῆς ἐπιγραφῆς συνέταξε ὁ διδάσκαλος τῆς Σχολῆς Σπυρίδων Γ. Βουργαρέλης, (βλ. Σημ. 20), ὅπως
μαρτυρεῖ στό ἀνέκδοτο πόνημά του «ΤΑ ΜΑΔΕΜΟΧΩΡΙΑΚΑ» ὁ γιός του Νικόλαος. Γιά τήν ἐπιγραφή βλέπε κυρίως: Γ.Μ. Παπαθανασίου, Ἡ ἐπιγραφή τοῦ παλιοῦ Σχολείου, ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 4/Ἰαν.-Φεβρ. 1989, σ. 16, καί Ἠλ. Μ. Παθανασίου, Μιά ὄψη τῆς ἐκπαιδευτικῆς δραστηριότητας τῶν κατοίκων τῆς Χαλκιδικῆς στό τέλος τοῦ 19ου αἰῶνα,
ἐφημ. «ΤΑ ΧΑΛΚΙΔΙΚΙΩΤΙΚΑ ΝΕΑ», φ. 29-30/1990, σ. 8.
3. Λαθεμένα χαρακτηρίζεται ἡ τελετή τῆς θεμελιώσεως ὡς ἐγκαίνια.
4. Ἐννοεῖ τόν καζά Κασσάνδρας, ὁ ὁποῖος περιλάμβανε περίπου τόν χῶρο τοῦ σημερινοῦ Νομοῦ Χαλκιδικῆς.
5. Στόν Πολύγυρο τό 1869 ἀκμάζει ἡ «Κεντρική Ἑλληνοαλληλοδιδακτική Σχολή καί τό διάστημα 1875-1879 λειτουργοῦν Νηπιαγωγεῖο, τριτάξιο Ἑλληνικό Σχολεῖο καί Δημοτικό Σχολεῖο. [Γιά τήν ἐκπαίδευση στόν Πολύγυρο
στά χρόνια τῆς Τουρκοκρατίας βλέπε ἐνδεικτικά: Δημ. Θ. Κύρου, Ἡ Ἐκπαίδευση στόν Πολύγυρο στά χρόνια τῆς
Τουρκοκρατίας. (Πληροφορίες δημοσιευμένες σέ βιβλία, περιοδικά καί ἐφημερίδες μέχρι τό 1991), ΠΟΛΥΓΥΡΟΣ,
τχχ. 4/Μάϊ.-Ἰούν. 2001, σσ. 16-18, καί 5/Ἰούλ.-Αὔγ. 2001, σσ. 26-27, καί Πληροφορίες γιά τήν Ἐκπαίδευση στὀν Πολύγυρο στά χρόνια τῆς Τουρκοκρατίας ἀπό τούς ἀνέκδοτους Κώδικες τῆς Μητροπόλεως Κασσανδρείας, ΠΟΛΥΓΥΡΟΣ, τχ. 10/Μάϊ.-Ἰούν. 2002, σσ. 23-26, Ἐρατώς Ζέλλιου-Μαστοροκώστα, Ἡ παιδεία κατά τήν περίοδο τῆς
Τουρκοκρατίας, Πρακτικά τοῦ Τετάρτου Πανελληνίου Συνεδρίου, Θεσσαλονίκη 1998, σσ. 304-312, καί αὐτοτελῶς,
χ.χ., σσ. 59-66, καί Τάκη Κοσμᾶ-Δεμίρη, Ἡ Δευτεροβάθμια Ἐκπαίδευση στόν Πολύγυρο ἀπό τά μέσα τοῦ 19ου αἰῶνα
ἕως τό 1997, σσ. 25-148].
6. Δέν ἔχουμε ἄλλες πληροφορίες γι’ αὐτόν.
7. Πιό κάτω στό κείμενο τῆς ἀνταπόκρισης καταγράφεται ὡς Μαχσούτ βέης. Προφανῶς πρόκειται γιά τό ἴδιο
πρόσωπο, ἀλλά δέν γνωρίζουμε ποιά εἶναι ἡ ὀρθή γραφή, οὔτε ἔχουμε ἄλλες πληροφορίες γι’ αὐτόν.
8. Ὁ καδής (kadi = δικαστής) Χακήμ (ἤ Χακίμ) Ἐφένδης (efendi = κύριος, ἄρχοντας) ἀναφέρεται μέ τό ἀξίωμα
αὐτό καί τόν Μάϊο τοῦ 1877, παρευρισκόμενος μέ ὅλους τούς ὑπαλλήλους τήν Κυριακή 1 Μαΐου στόν καθεδρι15

κό ναό τοῦ Ἁγίου Νικολάου Πολυγύρου, ὅπου «ἀνεγνώσθησαν δεήσεις ὑπέρ τῆς εὐοδώσεως τοῦ Αὐτ(οκρατορικοῦ) στρατοῦ». [Βλ. ἐφημ. «ΕΡΜΗΣ» (Θεσσαλονίκης), φ. 198/6-5-1877, σ. 1, στήλη «ΔΙΑΦΟΡΑ», καί πρβλ. Δημ. Θ.
Κύρου, Πολυγυρινά στιγμιότυπα στά χρόνια τῆς Τουρκοκρατίας, ΠΟΛΥΓΥΡΟΣ, τχ. 28/Ἰούν.-Ἰούλ. 2005, σσ. 25 καί
27 (Σημ. 32).
9. Ὁ μαλμουδίρης (mal mudur = οἰκονομικός ἔφορος) Γεώργιος Ν. Ἀρμενούλης ἤ Ἀρμενόπουλος καταγόταν
ἀπό τήν Κοζάνη. (Βλ. ἀνέκδοτο Ἔγγραφο τοῦ Ἀρχείου τῆς Ἱ. Μονῆς Παντοκράτορος τοῦ Ἁγίου Ὄρους, πού
πρόσφατα ἐντοπίσαμε, τό ὁποῖο εἶναι ἐπιστολή τοῦ Φιλολογικοῦ καί Φιλεκπαιδευτικοῦ Συλλόγου Κοζάνης πρός
τή Μονή, ἀπό τήν ὁποία ζητεῖται οἰκονομική ἐνίσχυση γιά τόν Σύλλογο, τήν ὁποία παρακαλεῖται νά στείλει «πρός
τόν ἐν Πολυγύρῳ συμπατριώτην καί ἐπίτροπόν» τους «κύριον Γεώργιον Ν. Ἀρμενόπουλον Μάλ Μουδίρην»). Κατεῖχε τό ἀξίωμα τοῦ οἰκονομικοῦ ἐφόρου Πολυγύρου, πρωτεύουσας τοῦ Καζᾶ Κασσάνδρας, μέχρι τόν Ἰούλιο
τοῦ 1879, ὁπότε προβιβάσθηκε σέ ἀντιεισαγγελέα Θεσσαλονίκης. [Βλ. ἐφημ. «ΕΡΜΗΣ» Θεσσαλονίκης, φφ.
228/20-9-1877, σ. 1, 286/14-4-1878, σ. 1, 341/27-10-1878, σ. 2, 390/1-5-1879, σ. 1, καί 414/27-7-1879, σ. 1, ὅπου ἡ ἰδιότητά του ἀναγράφεται ἄλλοτε ἑλληνοποιημένη (μάλ μουδίρης) καί ἄλλοτε μεταφρασμένη στά ἑλληνικά (οἰκονομικός ἔφορος) καί γίνεται λόγος γιά μεταβάσεις του στή Θεσσαλονίκη]. Μέ τήν ἴδια ἰδιότητα τόν συναντοῦμε καί
σέ ἀνέκδοτο Ἔγγραφο τοῦ Ἀρχείου τῆς Ἱ. Μονῆς Παντοκράτορος, τό ὁποῖο εἶναι Ἐπιστολή του (ἀπό 11-12-1877)
πρός τήν Ἐπιτροπή τῆς Μονῆς (ἡ ὁποία τότε ἦταν ἰδιόρρυθμη καί διοικεῖτο ἀπό Ἐπιτροπή), τήν ὁποία παρακαλεῖ
νά εἰδοποιήσει ὅλες τίς Μονές τοῦ Ἁγ. Ὄρους, πού ἔχουν μετόχια καί χειμαδιά στόν Καζᾶ Κασσάνδρας, νά ἐξοφλήσουν τά χρέη τους πληρώνοντας τόν φόρο γιά τά αἰγοπρόβατα.
10. Ἡ ἡμερομηνία ἀναγράφεται μέ βάση καί τά δύο ἡμερολόγια (τό Ἰουλιανό-παλαιό καί τό Γρηγοριανό-νέο,
τό ὁποῖο ἄρχισε νά ἐφαρμόζεται ἀπό τά τέλη τοῦ 16ου αἰ. καί διέφερε ἀρχικά κατά 12 ἡμέρες ἀπό τό παλαιό).
11. Δηλαδή περίπου στίς 10 τό πρωί.
12. Δέν γνωρίζουμε ποῦ βρισκόταν τό κωδωνοστάσιο τῆς ἐκκλησίας τοῦ Ἁγ. Στεφάνου τότε. Τό ὑπάρχον σήμερα διάδοχο ἐκείνου κτίσθηκε τό 1882. (Βλ. Δημ. Θ. Κύρου, Τό Κωδωνοστάσιο τοῦ Μητροπολιτικοῦ Ναοῦ Ἁγίου Στεφάνου, ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 64/Ἰούλ.-Σεπτ. 2004, σσ. 1 και 3, καί Ὁ Ἱερός Μητροπολιτικός Ναός τοῦ Ἁγίου Στεφάνου
Ἀρναίας, Ἀρναία 2008, σ. 34).
13. Δηλαδή ἑνός ἱερομονάχου μέλους (προϊσταμένου) τῆς Μοναστηριακῆς Συνάξεως.
14. Ἡ Ἱ. Μονή Ξηροποτάμου τοῦ Ἁγίου Ὄρους σύμφωνα μέ τίς ἱστορικές μαρτυρίες καί πηγές ἱδρύθηκε στό
τέλος τοῦ 10ου αἰῶνα ἴσως ἀπό τόν μοναχό Παῦλο. Ὁ Ναός της (τό καθολικό) τιμᾶται στή μνήμη τῶν Ἁγίων Τεσσαράκοντα Μαρτύρων. Τό 1871 ἡ Μονή ἦταν ἰδιόρρυθμη.
15. Δέν ἔχουμε ἄλλες πληροφορίες γι’ αὐτόν. Μήπως ἦταν Λιαριγκοβινός;
16. Ἡ Ἱ. Μονή Ξηροποτάμου κατέχει καί φυλάσσει τό μεγαλύτερο στόν κόσμο τεμάχιο Τιμίου Ξύλου. Ἐκτός
αὐτοῦ ὑπάρχουν καί ἄλλα μικρότερα τεμάχιά του, τά ὁποῖα κατά καιρούς ἀπό τά παλιά χρόνια μετακαλοῦνται καί
ἐξέρχονται τῆς Μονῆς καί τοῦ Ἁγίου Ὄρους μέ τή συνοδεία μοναχῶν γιά προσκύνηση σέ διάφορα μέρη, ὅπως
π.χ. στό χωριό Πετροκέρασα (πρ. Ραβνά) τῆς Θεσσαλονίκης (πρ. Χαλκιδικῆς) ἀπό τά μέσα τοῦ 18ου αἰ. κάθε χρόνο πρίν ἀπό τό Πάσχα. Γιά ἄλλη ἔλευση τοῦ Τ. Σταυροῦ στήν Λιαρίγκοβη ὑπάρχει γραπτή μαρτυρία σέ Ἔγγραφο
τοῦ Ἀρχείου τοῦ Μητροπολιτικοῦ Ναοῦ Ἁγ. Στεφάνου τοῦ 1877. (Βλ. Δημ. Θ. Κύρου, Τό Αρχεῖο Ἐγγράφων τοῦ
Μητροπολιτικοῦ Ναοῦ Ἁγίου Στεφάνου Ἀρναίας, ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 63/Ἀπρ.-Ἰούν. 2004, σ. 3, καί Ὁ Ἱερός Μητροπολιτικός Ναός τοῦ Ἁγίου Στεφάνου Ἀρναίας, Ἀρναία, 2008, σσ. 118 καί 121-122 (Σημ. 15).
17. Δέν γνωρίζουμε πόσο ... γενναία ἦταν ἡ συνδρομή του. Εὐκαιριακά θά πρέπει νά σημειώσουμε ἐδῶ, ὅτι:
α᾽) τόν προηγούμενο χρόνο (Ὀκτώβριος 1870) 26 κάτοικοι τῆς Λιαρίγκοβης, ὡς ἐκπρόσωποι τοῦ χωριοῦ, δανείσθηκαν γιά τίς ἀνάγκες τοῦ κοινοῦ ἀπό τόν προηγούμενο Λεόντιο Ξηροποταμινό 100 ὀθωμανικές λίρες μέ ἐτήσιο τόκο δέκα λίρες, β΄) τόν χρόνο τῆς θεμελίωσης τοῦ Σχολείου, λίγο μετά ἀπ’ αὐτήν (19-8-1871), πάλι 26 κάτοικοι
τῆς Λιαρίγκοβης δανείζονται γιά λογαριασμό τῆς Κοινότητας 500 «καισαροβασιλικά» φλουριά μέ ἐτήσιο τόκο 10%
ἀπό τόν Ἀρχιμανδρίτη Ναθαναήλ Ξηροποταμινό καί τή Συντροφία του, γ΄) τήν ἴδια ἡμεροχρονολογία οἱ ἴδιοι κάτοικοι δανείζονται γιά λογαριασμό τῆς Κοινότητας 200 «καισαροβασιλικά» φλουριά μέ ἐτήσιο τόκο 10% ἀπό τόν
ἴδιο Ἀρχιμανδρίτη καί δ΄) στίς 8-11-1871 15 πρόκριτοι τῆς Λιαρίγκοβης μέ ἐπικεφαλῆς τόν μουχτάρη Κωνσταντῖνο
Ν. Κοτσάνη, ἀδελφό τοῦ ἐφόρου Ἰωάννη Ν. Κοτσάνη (βλ. Σημ. 28) δανείσθηκαν ἀπό τόν μοναχό Ἀγάπιο Δοχειαρίτη 50 ὀθωμανικές λίρες μέ ἐτήσιο τόκο 8%. Προφανῶς τά παραπάνω χρήματα τά δανείσθηκαν οἱ Λιαριγκοβινοί γιά τό κτίσιμο τοῦ Σχολείου. (Γιά τούς παραπάνω δανεισμούς βλέπε: Δημ. Θ. Κύρου, Τό Ἀρχεῖο Ἐγγράφων τοῦ
Μητροπολιτικοῦ Ναοῦ ..., ὅ.π., τχ. 54/Ἰαν.-Μάρτ. 2002, σσ. 6-7, καί Ὁ Ἱερός Μητροπολιτικός Ναός ..., σσ. 67-69.
18. Δέν ἔχουμε ἄλλες πληροφορίες γι’ αὐτόν. Μήπως ἦταν Λιαριγκοβινός;
19. Σουλτάνεψε (!) ἀπό τό 1861 μέχρι τό 1876.
20. Ὁ Σπυρίδων Γεωργίου Βουργαρέλης καταγόταν πιθανότατα ἀπό τό χωριό Βουργαρέλι τοῦ Νομοῦ Ἄρτας.
Ἀργότερα φαίνεται, ὅτι μετοίκισε στό χωριό Μακρύνου τοῦ Νομοῦ Ἰωαννίνων, διότι στό Μητρῶο τῶν μαθητῶν
τῆς Ζωσιμαίας Σχολῆς (1871/1872), ὅπου καταγράφεται ὁ γιός του Νικόλαος ὡς μαθητής, ἀναγράφεται ὡς πατρίδα
τό Μακρύνου. Δίδαξε στά Σχολεῖα: Τῆς Λιαρίγκοβης (1871/1872 - 1875/1876), τῆς Ἱερισσοῦ (1876/1877 - ἴσως
1877/1878) καί στό Λειβάδι Χαλκιδικῆς, τώρα Θεσσαλονίκης, (1878/1879). (Περισσότερα γι’ αὐτόν βλέπε: Δημ. Θ.
Κύρου, Τό Ἀρχεῖο Ἐγγράφων τοῦ Μητροπολιτικοῦ Ναοῦ ..., ὅ.π., τχ. 63/Ἀπρ.-Ἰούν. 2004, σσ. 3-4, καί Ὁ Ἱερός Μητροπολιτικός Ναός ..., σσ. 119 καί 120-121, ὅπου ὑπάρχει καί ἄλλη Βιβλιογραφία καί ἀποκαθίστανται κάποια σφάλματα τῶν ἀναφερομένων σ’ αὐτόν καί στόν γιό του ἐρευνητῶν Δ. Κύρου, Ἐρατώς Ζέλλιου καί Ἠλ. Παπαθανασίου, ὅσον ἀφορᾶ στά ἔτη διδασκαλίας τους στή Λιαρίγκοβη). Δέν γνωρίζουμε ποιοί ἄλλοι διδάσκαλοι ὑπηρετοῦσαν
16

τότε στό Σχολεῖο τῆς Λιαρίγκοβης. (Βλ. καί Σημ. 24).
21. Βλ. Σημείωση ἀρ. 7.
22. Πιθανόν νά ἀναφέρεται σέ κατοίκους τῶν περιοχῶν Θεσσαλίας καί Ἠπείρου, οἱ ὁποῖοι μετακινήθηκαν καί
ἐγκαταστάθηκαν μόνιμα στή Λιαρίγκοβη (π.χ. Τρικαλιῶτες, Ζαγορίτες, Κοτσάνηδες κ.ἄ.).
23. Ἀπό τόν ὑπάρχοντα Κατάλογο [βλ. Δημ. Θ. Κύρου, Ἐφημέριοι τοῦ Ἐνοριακοῦ καί Μητροπολιτικοῦ Ναοῦ
Ἁγίου Στεφάνου Ἀρναίας (1812-5.9.2005), ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 67-68/Ἀπρ.-Σεπτ. 2005, σσ. 22-23, καί Ὁ Ἱερός Μητροπολιτικός Ναός ..., σ. 48] σχεδόν σίγουρα παρόντες θεωροῦνται οἱ ἱερεῖς: Δῆμος, Ἄγγελος παπα-Δήμου, Δημήτριος,
Ἰωάννης καί Γεώργιος.
24. Ἴσως νά πρόκειται γιά τόν διδάσκαλο Κ. Γ. Ἀστερίου, ὁ ὁποῖος ἀναφέρεται, ὅτι δίδαξε στό Σχολεῖο τῆς Λιαρίγκοβης κατά τά ἔτη 1873-1875 ὡς ἀλληλοδιδάσκαλος. (Βλ. Ἠλ. Παπαθανασίου, ὅ.π., σ. 91).
25. Ὁ Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Νεόφυτος Β΄ ἀρχιεράτευσε ἀπό τό 1861 ἕως τό 1874.
26. Ὁ ἐπίσκοπος Ἱερισσοῦ καί Ἁγίου Ὄρους Διονύσιος (Λεϊμοντσόγλου) χειροτονήθηκε στίς 21 Φεβρουαρίου τοῦ 1871. (Βλ. ἐφημ. «ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΣ ΑΣΤΗΡ» Κωνσταντινουπόλεως, φ. 858/18-3-1871). Τόν ἑπόμενο χρόνο μαζί
μέ τούς κατοίκους τῶν Ρεβενικίων (Μεγ. Παναγίας) ἀντιστάθηκε ἐπιτυχῶς στήν προσπάθεια τῶν Ρώσων νά καταλάβουν τήν ἐκκλησία τῆς Παναγίας. [Βλ. ἐφημ. «ΝΕΟΛΟΓΟΣ» Κωνσταντινουπόλεως, φ. 1088, 14/25-8-1872, σ.
1, καί πρβλ. Δημ. Θ. Κύρου, Ἡ προσπάθεια τῶν Ρώσων γιά τήν κατάληψη τοῦ Προσκυνήματος τῆς Μεγ. Παναγίας
(1871-1872), ΠΑΓΧΑΛΚΙΔΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ, τχ. 7/Ἀπρ.-Ἰούν. 2011, σ. 13-15]. Τόν Ἰούλιο τοῦ 1873 παρακάλεσε τήν Ἱ. Μονή
Βατοπαιδίου νά στείλει στήν ἐπαρχία του τήν Ἁγία Ζώνη, «διότι ἡ κατάρατος ἐπιδημική νόσος πολλάς ψυχάς εἰς
Ἅδην ἀποστέλλει». [Βλ. Δημ. Θ. Κύρου, Ἡ μετάκληση τῆς Ἁγίας Ζώνης τῆς Θεοτόκου ἀπό τό Ἅγιον Ὄρος στήν
ἐπισκοπική ἐπαρχία Ἱερισσοῦ καί Ἁγίου Ὄρους κατά τή δεύτερη πεντηκονταετία τοῦ 19ου αἰῶνα. (Πληροφορίες
ἀπό τό Ἀρχεῖο τῆς Ἱ. Μονῆς Βατοπαιδίου), ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 62/Ἰαν.-Μάρτ. 2004, σσ. 3 καί 4 (Σημ. ἀρ. 8-9]. Τόν ΜάρτιοἈπρίλιο τοῦ 1874 ἔπεσε θῦμα ληστείας δύο ἐνόπλων στήν περιοχή Βατόνιας, κοντά στό χωριό Ρεσετνίκια (Ἅγιος
Πρόδρομος) ἐπιστρέφοντας ἀπό τή Θεσσαλονίκη. (Βλ. ἐφημ. «ΝΕΟΛΟΓΟΣ» Κωνσταντινουπόλεως, φ. 1564, 8/204-1874, σσ. 2-3, στήλη «ΕΠΑΡΧΙΑΚΑ»). Λόγω διενέξεών του μέ τό ποίμνιό του καί δημιουργίας προβλημάτων γενικά στήν Ἐκκλησία παύθηκε τῶν καθηκόντων του τόν Μάρτιο τοῦ 1875. (Βλ. Ἀθανασίου Ἐ. Καραθανάση-Γεωργίου Τριανταφυλλίδη, Ἰωακείμ Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης. Ἡ ἐπίσημος ἀλληλογραφία (1874-1876), Θεσσαλονίκη 2002, σέ ἀρκετές σελίδες).
28. Ὁ Ἰωάννης Νικολάου Κοτσάνης ἦταν ἀδελφός τοῦ Κωνσταντίνου καί παππούς τοῦ Ἰωάννη Νικολάου Κοτσάνη, ὁ ὁποῖος ἦταν ἐξέχουσα προσωπικότητα τῆς Λιαρίγκοβης (μουχτάρης ἐπί τουρκοκρατίας, δήμαρχος τό 1912
κ.λπ.). Ὑποθέτουμε, ὅτι ἦταν ὁ ἐκφωνητής τοῦ ἐπικηδείου λόγου γιά τόν νεκρό λιαριγκοβινό ἀγωνιστή τοῦ 1821
καί ἀξιωματοῦχο, πού μᾶλλον ἦταν ὁ Δημήτριος Γούτας. (Βλ. ἑπόμενη Σημείωση). Στίς παραμονές τῆς ἐπανάστασης
τοῦ 1878 (Ὄλυμπος) συμμετεῖχε ὡς μέλος στήν «Ἐπαναστατική Ἐπιτροπή» Λιαριγκόβης, ἐπειδή ἦταν πρόκριτος.
[Βλ. Νικολάου Γκαρπολᾶ, Πῶς ἡ Μακεδονία παρέμεινεν ἑλληνική. Ἱστορικαί σελίδες, τόμ. Α΄, σσ. 92-236 (πρβ. Ἰωάννου Ἀ. Ἀποστολίδου, V. Ἀπό τάς ἐξεγέρσεις τῆς Χαλκιδικῆς εἰς τήν Ἐπανάστασιν τοῦ 1878, ΧΡΟΝΙΚΑ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ, τχ. 2, Θεσσαλονίκη 1961, σ. 205, ὅπου ἀναγράφεται ὡς Ἰ. Κότσιανος), καί Στεφάνου Κοτσιάνου, Ἡ συμμετοχή τῆς Χαλκιδικῆς εἰς τήν Ἐπανάστασιν τοῦ 1878, ΧΡΟΝΙΚΑ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ, τχ. 19-20, Θεσσαλονίκη 1970,
σ. 6].
29. Καταγόταν ἀπό τόν Πολύγυρο καί μετοίκησε στή Λιαρίγκοβη ἄγνωστο πότε. Χρημάτισε Ἐφοροεπίτροπος
τοῦ Ἱ. Ναοῦ Ἁγ. Στεφάνου κατά τά ἔτη 1871-1874. [Βλ. Δημ. Θ. Κύρου, Τό Ἀρχεῖο Ἐγγράφων τοῦ Μητροπολιτικοῦ Ναοῦ ..., ὅ.π., τχ. 63/Ἀπρ.-Ἰούν. 2004, σσ. 3 καί 4 (Σημ. 3), Ὁ Ἱερός Μητροπολιτικός Ναός ..., σσ. 53, 118 καί
120-121 (Σημ. 5), καί Ἐκκλησιαστικοί Ἐπίτροποι τοῦ Ἐνοριακοῦ καί Μητροπολιτικοῦ Ναοῦ Ἁγίου Στεφάνου Ἀρναίας (1835-1947), ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 77/Ὀκτ. -Δεκ. 2007, σ. 10]. Τό 1876 δώρισε στά σχολεῖα τοῦ Πολυγύρου «δεκάλιρον
ἐτήσιον συνδρομήν ἐφ’ ὅρου ζωῆς του». [Βλ. ἐφημ. «ΕΡΜΗΣ» Θεσσαλονίκης, φ. 70/27-1-1876, σ. 4, καί πρβλ. Δημ.
Θ. Κύρου, Πολυγυρινά στιγμιότυπα ..., ὅ.π., τχ. 27/Μάρτ.-Μάϊ. 2005, σσ. 18 καί 20-21 (Σημ. 9)]. Γιά ἄλλες πληροφορίες
γι’ αὐτόν βλέπε: Δημ. Θ. Κύρου, Ἐπικήδειος λόγος σέ ἕναν λιαριγκοβινό ἀγωνιστή τοῦ 1821 καί ἀξιωματοῦχο (17961886), ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 97/Ὀκτ.-Δεκ. 2012, σσ. 11-14.
30. Ἐπειδή ἦταν πρόκριτος συμμετεῖχε ὡς μέλος τῆς «Ἐπαναστατικῆς Ἐπιτροπῆς» Λιαριγκόβης στίς παραμονές
τῆς ἐπανάστασης τοῦ 1878 (Ὄλυμπος). (Βλ. Σημ. 28). Στίς ἀρχές τοῦ 1883 καταγράφεται ὡς συνδρομητής τῶν
σχολείων Λιαριγκόβης μέ 150 γρόσια. (Βλ. Κώδικα συνδρομητῶν τοῦ Κωδωνοστασίου καί τῶν Σχολείων τῆς Λιαρίγκοβης, σ. 7 ). Στίς 18 Ἰουλίου καί στίς 18 Νοεμβρίου τοῦ 1886 εἶχε οἰκονομικές δοσοληψίες μέ τήν Ἐκκλησιαστική Ἐπιτροπή τοῦ Ἱ. Ν. Ἁγ. Στεφάνου καί στίς 12 Αὐγούστου τοῦ 1887 κήδεψε τή θυγατέρα του πληρώνοντας
στήν Ἐκκλησιαστική Ἐπιτροπή 267 γρόσια . (Βλ. «Κατάστιχον τῆς ἐκλησίας τοῦ ἁγίου Στεφάνου» (1882-1889), σσ.
97, 109 καί 130].
31. Χρημάτισε Ἐφοροεπίτροπος τοῦ Ἱ. Ν. Ἁγίου Στεφάνου (1871-1874). (Βλ. Δημ. Θ. Κύρου, Ἐκκλησιαστικοί
Ἐπίτροποι ..., ὅ.π.). Ἦταν γιός τοῦ ἱερέα Δήμου.
32. Πρόκειται ἤ γιά τόν Ἀναγνώστη Κωνσταντίνου Κυράτσο, πού χρημάτισε Ἐκκλησιαστικός Ἐπίτροπος κατά
τά ἔτη 1885-1886 καί 1889-1890 (βλ. Δημ. Θ. Κύρου, Ἐκκλησιαστικοί Ἐπίτροποι ..., σ. 17, καί Ὁ Ἱερός Μητροπολιτικός Ναός ..., σ. 53), ἤ γιά τόν Ἀναγνώστη Κωνσταντίνου Δημητρακούδη, πού χρημάτισε μουχτάρης Λιαριγκόβης
κατά τά ἔτη 1883, 1887-1889, 1895-1897 καί 1899. [Βλ. ἐνδεικτικά: Δημ. Θ. Κύρου, Καταγραφή Ἀρχείων. ΚΣΤ΄ (4).
Κατάλογος Ἐγγράφων Ἀρχείου Γεωργίου Δημοσθ. Διαμαντούδη, ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 97/Ὀκτ. Δεκ. 2012, σσ. 5-6 καί 8 (Σημ.
313), ὅπου ὑπάρχει καί ἄλλη Βιβλιογραφία].
17

Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΕΙΣΟΔΟΥ ΣΤΟ ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ ΣΤΑ ΧΡΟΝΙΑ
ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΟΒΟΥΛΓΑΡΙΚΗΣ ΚΑΤΟΧΗΣ (1941-1944)
Ἡ περίπτωση τοῦ Ἀρναιώτη Γεωργίου Κ. Γάκη
Γράφει ὁ Δημ. Θ. Κύρου
Γιά νά ἐπισκεφθῆ κάποιος κάτοικος τῆς περιοχῆς Ἀρναίας τό Ἅγιον Ὄρος στά χρόνια
τῆς γερμανικῆς κατοχῆς (γιά προσκύνηση ἤ ἐργασία) ἔπρεπε νά πάρει σχετική ἄδεια ἀπό
τόν Ἔπαρχο Ἀρναίας, ὕστερα ἀπό γραπτή αἴτησή του.
Ἡ ἄδεια αὐτή ἐκδιδόταν μέ βάσει Διαταγές τοῦ Διοικητῆ Θεσσαλονίκης-Αἰγαίου, τῆς Γενικῆς Διοικήσεως Μακεδονίας καί τῆς Κράϊς Κομμαντατούρ (δηλ. τῆς Διοικήσεως περιφέρειας) Θεσσαλονίκης.
Στήν ἄδεια καταγραφόταν τό χρονικό διάστημα παραμονῆς στό Ἅγιον Ὄρος, τά διάφορα
προσωπικά στοιχεῖα τοῦ αἰτοῦντος (ὀνοματεπώνυμο, ἐπάγγελμα, μόνιμη κατοικία, ἀριθ. Δελτίου ταυτότητος, χρονολογία καί τόπος γεννήσεως, ὑπηκοότητα), ὁ τόπος ἀναχώρησης, ἡ
ἀκολουθητέα διαδρομή, ὁ λόγος τοῦ ταξειδιοῦ, ἡ μή στρατιωτική ἰδιότητα, μερικές παρατηρήσεις (ἄν «φέρει ἀνηλίκους συνοδούς», ἄν «ὑπέβαλε ἀλλαχοῦ παρομοίαν αἴτησιν» καί
ἄν “τυγχάνει Ἑβραῖος”1 ) καί ὁδηγίες σχετικές μέ τή μετάβαση στό Ἅγιον Ὄρος καί τήν ἐπιστροφή του.
Στό ἄρθρο αὐτό καταγράφεται ἡ περίπτωση ἑνός Ἀρναιώτη, πού ζητοῦσε ἄδεια εἰσόδου
στό Ἅγιον Ὄρος μέ διάρκεια παραμονῆς τριῶν μηνῶν (21.7.1943-21.10.1943). Σύμφωνα μέ
τίς πληροφορίες πού δίνει ἡ “Ἄδεια εἰσόδου εἰς Ἅγιον Ὄρος2” ὁ συμπατριώτης μας ὀνομαζόταν Γεώργιος Γάκης τοῦ Κωνσταντίνου, στό ἐπάγγελμα ἦταν ἔμπορος Δασικῶν προϊόντων καί μόνιμος κάτοικος Ἀρναίας, μέ ἀριθμό Δελτίου Ταυτότητος 3/49/16/23-8-42, πού
ἐκδόθηκε ἀπό τόν Σταθμό Χωροφυλακῆς Ἀρναίας, καί ὑπηκοότητα ἑλληνική. Ἐπίσης ἀπό
τήν “Ἄδεια ...” πληροφορούμαστε, ὅτι τόπος ἀναχωρήσεως ἦταν ἡ Ἀρναία καί θά ἀκολουθοῦσε τή διαδρομή ἀπό Ἀρναία μέσω Ἱερισσοῦ γιά τό Ἅγιον Ὄρος, ὅτι δέν ἦταν “μόνιμος
ἤ Ἔφεδρος Ἀξιωματικός τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ” καί ὅτι “δέν φέρει ἀνηλίκους συνοδούς”,
“δέν ὑπέβαλε ἀλλαχοῦ παρομοίαν αἴτησιν” καί “δέν τυγχάνει Ἑβραῖος”!
Στήν ἄδεια δέν συμπληρώνονται τά στοιχεῖα σχετικά μέ τή χρονολογία καί τόν τόπο γέννησής του καί τόν λόγο τοῦ ταξειδιοῦ του στό Ἅγιον Ὄρος. Γιά τό α΄ στοιχεῖο τό “Μητρῶον
τῶν Ἀρρένων τῆς Κοινότητος Ἀρναίας καταρτισθέν ἐν ἔτει 1925” μᾶς πληροφορεῖ μόνο,
ὄτι ὁ Γεώργιος Γάκης τοῦ Κωνσταντίνου εἶχε 4 γιούς, τόν Κωνσταντῖνο (γενν. 1923), τόν
Θωμᾶ (γενν.1925), τόν Εὐάγγελο (γενν. 1926) καί τόν Ἀθανάσιο (γενν. 1929), καί γιά τό β΄
στοιχεῖο ὑποθέτουμε, ὅτι ὁ συμπατριώτης μας πῆγε στό Ἅγιον Ὄρος, γιά νά δουλέψει γιά
τρεῖς μῆνες (ἐμπορευόμενος προφανῶς δασικά προϊόντα τοῦ Ἁγίου Ὄρους).
Αὐτούσια ἡ Ἄδεια εἰσόδου τοῦ Γεωργίου Γάκη στό Ἅγιον Ὄρος ἔχει ὡς ἑξῆς:
Ἄδεια εἰσόδου εἰς Ἅγιον Ὄρος
Ἔχοντες ὑπ’ ὄψιν τήν ἀπό 13-11-43 Δ/γήν τοῦ Δ/τοῦ Θεσ/νίκης-Αἰγαίου, τήν ὑπ’ ἀριθ. ...3
Δ/γήν τῆς Γεν. Δ/σεως Μακ/νίας ὡς καί τήν ἀπό 1-7-42 ὁμοίαν τῆς Κράις Κομμαντατούρ Θεσ/νίκης καί τό ὑπ’ ἀριθ. .... .... ...4
Χορηγοῦμεν
Ἄδειαν εἰσόδου διά Δευτέραν φοράν διαρκείας ... ... ...5 καί διά τό χρονικόν διάστημα ἀπό
τῆς 21-7-43 μέχρι καί τῆς 21-10-43.
Ὀνοματεπώνυμον: Γεώργιος Κων/νου Γάκης.
Ἐπάγγελμα: Ἔμπορος Δασικῶν προϊόντων.
Μόνιμος κατοικία καί ὁδός: Ἀρναία τῆς Ἐπαρχίας Ἀρναίας τοῦ Νομοῦ Χαλκιδικῆς.
Δελτίον ταυτότητος: Ὑπ’ ἀριθ. 3/49/16/23-8-42 Σταθ. Χωρ/κῆς Ἀρναίας.
18

Χρονολογία καί τόπος γεννήσεως:
Ὑπηκοότης: Ἑλληνική.
Τόπος ἀναχωρήσεως: Ἀρναία.
Διαδρομή διά ξηρᾶς ἀπό Ἀρναίας μέσῳ Ἱερισσοῦ διά .... ... ... 6.
Λόγος ταξειδίου:
Δέν τυγχάνει μόνιμος ἤ Ἔφεδρος Ἀξιωματικός τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ.
Παρατηρήσεις: Δέν φέρει ἀνηλίκους καί συνοδούς.
Δέν ὑπέβαλε ἀλλαχοῦ παρομοίαν αἴτησιν.
Δέν τυγχάνει Ἑβραῖος.
Ὁδηγίαι:
Ὁ κάτοχος τῆς παρούσης πρό τῆς εἰσόδου του εἰς Ἅγ. Ὄρος δέον νά παρουσιασθῇ εἰς
τόν Σταθμόν Χωρ/κῆς Ἱερισσοῦ, μετά τήν εἴσοδόν του εἰς Ἅγ. Ὄρος εἰς τόν Δ/ντήν τῆς Ἀστυνομίας Καρυῶν εἰς ὅν δέον νά παρουσιασθῇ ἐκ νέου μετά τήν ἀναχώρησίν του. Τό Δελτίον
διελεύσεως ἰσχύει μόνον μέχρι καί τῆς 27 Ὀκτωβρίου 1943 καί δή ἐν συναφεῖ μέ τό ἐπίσημον Δελτίον ταυτότητος μετά φωτογραφίας. Ἡ ἄδεια αὕτη μετά τήν χρησιμοποίησίν της
καί μετά τήν παρέλευσιν τῶν ὡς ἄνω προθεσμιῶν οὐδεμία ἔχουσα ἰσχύν δέον νά παραδίδεται εἰς τόν Σταθμόν Χωρ/κῆς Ἱερισσοῦ ὑπό τοῦ χρησιμοποιήσαντος ταύτην.
Ἐν Ἀρναίᾳ τῇ 20-7-43
Ὁ Ἔπαρχος
(Ὑπογραφή) Ἰω. Βλασίδης7
Σφραγίδα8

Σημειώσεις:
1. Ἦταν γνωστή ἡ ... συμπάθεια τῶν Γερμανῶν γιά τούς Ἑβραίους!
2. Τό Ἔγγραφο εἶναι δακτυλογραφημένο καί τά κενά συμπληρώνονται χειρόγραφα μέ μελάνη. Χαρτοσημαίνεται μέ 8 χαρτόσημα (6 τῶν 15 δραχμῶν καί 2 τῶν 5 δραχμῶν). (Βλ. εἰκόνα).
3. Μή ἀναγνώσιμο λόγῳ φθορᾶς τοῦ χαρτιοῦ.
4. Δεν συμπληρώνεται τό κενό.
5. Δέν συμπληρώνεται τό κενό μέ τίς λέξεις: τριῶν μηνῶν.
6. Δέν συμπληρώνεται τό κενό μέ τίς λέξεις: Ἅγιον Ὄρος.
7. Δέν ἔχουμε ἄλλες πληροφορίες γι’ αὐτόν.
8. Ἡ σφραγίδα εἶναι στρογγυλή διαμέτρου 3 ἑκ. Κυκλικά ἀναγράφεται τό λογότυπο: «ΕΠΑΡΧΙΑ ΑΡΝΑΙΑΣ» καί στό κέντρο τό λογότυπο: «ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΕΙΑ». (Βλ. εἰκόνα).

ΜΙΑ ΣΚΕΨΗ:
Ἄν οἱ προαιρετικές (ἀλλά ἀπαραίτητες) δέν θά εἶναι ἱκανοποιητικές-ἐπαρκεῖς τό περιοδικό μας ἀπό τό
2014 θά ἐκδίδεται ἀνά τετράμηνο καί ὄχι ἀνά τρίμηνο, ὅπως μέχρι τώρα.

ΨΗΦΙΑΚΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ!
Τό περιοδικό «ΑΡΝΑΙΑ» στό Διαδίκτυο φιλοξενεῖται στήν Ἰστοσελίδα:
http: //www.antilaloi-arnaias.blogspot.gr
19

ΟΙ ΣΕΙΣΜΟΙ ΤΟΥ 1932 ΣΤΗ Β. ΧΑΛΚΙΔΙΚΗ
Γράφει ὁ Δημ. Θ. Κύρου
(4η καί τελευταία συνέχεια)
Ἐφημερίδα «ΦΩΝΗ ΤΟΥ ΛΑΟΥ» (Ἀθηνῶν):
Τετάρτη 28/9
Οἱ καταστρεπτικοί σεισμοί τῆς Χαλκιδικῆς. Κατέρρευσαν ἄνω τῶν τριῶν χιλιάδων οἰκιῶν θάψασαι ὑπό τά
ἐρείπιά των ὑπερεκατόν εἴκοσι ἄτομα. ῾Ο Ὑπουργός τῆς Προνοίας εἰς τόν τόπον τῆς καταστροφῆς. Ἡ Κυβέρνησις ἔλαβεν ὅλα τά ἐνδεικνυόμενα μέτρα.
Αἱ λεπτομέρειαι τῆς φρικιαστικῆς καταστροφῆς. Ὁλόκληρος ἡ περιοχή μετεβλήθη εἰς σωρόν ἐρειπίων. Οἱ
ξένοι σεισμογράφοι πιστοποιοῦν ὅτι πρόκειται περί τοῦ ἰσχυροτάτου σεισμοῦ, πού ἐσημειώθη ἀπό διετίας.
(Στό κείμενο ἀναφέρεται: «Ἡ κατάστασις τόσον εἰς τήν Λιαρίγκοβην ὅσον καί καθ’ ἅπασαν τήν σεισμόπληκτον
περιοχήν προκαλεῖ ἀληθινήν φρίκην ... Τό ἥμισυ σχεδόν τῶν οἰκιῶν τῆς Ἀρνέας (sic) κατέρρευσεν, ὡς ἐπίσης καί ἡ μοναδική ἐκκλησία τῆς κωμοπόλεως. Αἱ ὑπόλοιποι οἰκίαι τῆς Ἀρνέας παρουσιάζουν ὄντως τρομακτικόν θέαμα, καθ’ ὅσον ὅλαι ἔχουν σχισμάς καί λόγῳ τῶν συνεχῶν μικροδονήσεων ὁλονέν καταρρέει
καί μία ἐξ αὐτῶν. Εἰς Ἀρνέαν ὑπάρχει μέχρι τῆς στιγμῆς ἕν μόνον θῦμα· μία νεαρή κόρη, ἡ ὁποία ἀπώλεσε τήν φωνήν καί τήν ἀκοήν της». Ἡ ἀνταπόκριση εἶναι τοῦ ἀπεσταλμένου τῆς ἐφημερίδας «ἀπό ΑΡΝΕΑ
- ΛΙΑΡΙΓΚΟΒΗ». Ὅμως ὁ καλός ἀλλά φοβιτσιάρης ἀπεσταλμένος ἔγραψε καί ὑπερβολές, ὅπως, π.χ. ὅτι «ἡ
μοναδική ἐκκλησία τῆς κωμοπόλεως», δηλ. ὁ Ἱ. Ν. Ἁγ. Στεφάνου, κατέρρευσε, πρᾶγμα ἀνακριβέστατον, διότι ὁ Ναός δέν ἔπαθε τίποτα!).
Πέμπτη 29/9
Ἐπανελήφθησαν εἰς τήν Χαλκιδικήν αἰ δονήσεις. Τήν 7ην ἑσπερινήν ἐσημειώθη σφοδρός σεισμός ὑπό τῶν
σεισμογράφων. Σκηναί φρίκης καί ἀγωνίας εἰς τόν τόπον τῆς τραγικῆς καταστροφῆς.
(Στό κείμενο ὑπάρχει καί φωτογραφία, πού εἰκονίζει μιά Ἀρναιώτισσα μέ παραδοσιακή στολή καί μέ τή
ρόκα στό χέρι, καί ἔχει τή λεζάντα: «Τύπος χωριατοπούλας τῆς Ἀρναίας»).
Παρασκευή 30/9
Τό δρᾶμα τῆς τρομερᾶς καταστροφῆς. Νέαι σφοδραί δονήσεις συγκλονίζουν τήν σεισμόπληκτον περιφέρειαν ... Ἀλλεπάλληλοι καταρρεύσεις ὁλοκλήρων χωριῶν. Ἡ ἀλλοφροσύνη τῶν κατοίκων.
Ἡ γῆ σείεται διαρκῶς εἰς τήν Χαλκιδικήν. Φρικτή κόλασις εἰς τόν τόπον τῆς καταστροφῆς ...
Τά σχηματισθέντα εἰς τήν Χαλκιδικήν ρήγματα δίδουν τήν ἐντύπωσιν, ὅτι ὁλόκληρος ἡ χερσόνησος ἀποσπασθεῖσα ἀπό τῆς ξηρᾶς θά βυθισθῇ εἰς τήν θάλασσαν.
Σάββατο 1/10
Αἱ σπαρακτικαί ἀφηγήσεις περί τῆς τρομερᾶς καταστροφῆς. Ἀπελπιστική ἡ κατάστασις εἰς ὁλόκληρον τήν
σεισμόπληκτον περιφέρειαν. Ὁ τραγικός πατέρας, πού εἶδε τά 4 παιδιά του νά θάπτωνται ὑπό τά ἐρείπια.
Ἐνῶ αἱ δονήσεις εἰς τήν Χαλκιδικήν καί τήν Θεσσαλονίκην ἐνσπείρουν τόν πανικόν καί τήν ἀγωνίαν.
... Αἱ καταρρεύσεις τῶν οἰκιῶν συνεχίζονται ...
... Αἱ δονήσεις ἐπανελήφθησαν χθές ἀλλά ἐλαφρότεραι.
(Στό κείμενο γράφει ὅτι: «Σήμερον ἐκτός τῆς τηλεφωνικῆς ἀπεκατεστάθη καί ἡ τηλεγραφική ἐπικοινωνία μετά τῆς Ἀρναίας»).
Δευτέρα 3/10
Συνεχίζονται ἀραιαί αἱ σεισμικαί δονήσεις ...
(Στό κείμενο ὑπάρχει ἀναφορά στήν Ἀρναία μέ τόν ὑπότιτλο: «Ἡ κατάστασις τῆς Ἀρναίας»).
Παρασκευή 7/10
Νέαι δονήσεις εἰς τήν Χαλκιδικήν. Τό πανελλήνιον ὑπέρ τῶν σεισμοπλήκτων.
Δευτέρα 10/10
... Φωσφορίζον νέφος προκαλεί πανικόν ...
(Στό κείμενο ἀναγράφεται ὅτι: «Ἀπεστάλησαν εἰς τήν Ἀρναίαν 80 σκηναί καί 2 αὐτοκίνητα ἄλευρα»).
Ἐφημερίδα «ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ ΤΗΣ ΒΟΡ. ΕΛΛΑΔΟΣ» (Θεσσαλονίκη)
Παρασκευή 7/10
Αἱ προξενηθεῖσαι ζημίαι ἐκ τῶν σεισμῶν εἰς τό Ἅγιον Ὄρος. Τά μέτρα διά τήν ἐνίσχυσιν τῶν σεισμοπαθῶν.
Ἡ περίθαλψις τῶν σεισμοπαθῶν ὑπό τῆς ἀποστολῆς τῆς κας Ἀλ. Μελᾶ. Ἐρρυθμίσθη τό ζήτημα τῆς στεγάσεως.
20

Μετετωπίσθη τό ἐπίκεντρον τῶν σεισμῶν εἰς τήν Δωρίδα καί τήν Βόρειον Εὔβοιαν. Πῶς ἀντιμετωπίζεται ἡ
περίθαλψις τῶν σεισμοπαθῶν.
Δευτέρα 10/10
Εἰς τήν περιφέρειαν Λαγκαδᾶ. 3715 οἰκίαι κατέστησαν ἀκατοίκητοι. Αἱ χθεσιναί σεισμικαί δονήσεις .... Ἐστάλη οἰκοδομήσιμον ὑλικόν. Ἔρχονται ἐξ Ἀθηνῶν συνεργεῖα.
(Στό κείμενο μέ ὑπότιτλο: «ΚΑΙ ΕΙΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΝ» ἀναγράφεται, ὅτι: «Ἡ Ὑποδιοίκησις Χωροφυλακῆς Ἀρναίας τηλεγραφεῖ εἰς τήν Ἀν. Διοίκησιν Χωροφυλακῆς, ὅτι ἐπανελήφθησαν ἀρκεταί ἰσχυραί σεισμικαί δονήσεις»).
Τετάρτη 12/10
Ἀνεχώρησαν εἰς τήν σεισμόπληκτον περιφέρειαν τέσσαρα ἐκ τῶν συνεργείων τῆς «φιλανθρωπικῆς ἀποστολῆς
Μελᾶ». Ἡ χθεσινή σύσκεψις ἐν τῇ Γ. Διοικήσει διά τήν τακτοποίησιν τῶν μεταφορῶν καί τῆς ἀνεγέρσεως.
Κυριακή 16/10
Οἱ κ.κ. Γονατᾶς καί Κλάδος εἰς Ἱερισσόν. Συνεκροτήθη σύσκεψις διά τάς ἀνάγκας. Θά συνεχισθῇ ὁ ἐπισιτισμός τῶν κατοίκων.
Ἡ Νάουσα ἐνισχύει πλουσιώτατα τούς σεισμοπαθεῖς τῆς Χαλκιδικῆς.
Δευτέρα 17/10
Ἤρχισεν ἡ ἀνέγερσις παραπηγμάτων διά τήν στέγασιν τῶν σεισμοπαθῶν Χαλκιδικῆς.
Ἔρανος εἰς τόν Νομόν Σερρῶν ὑπέρ τῶν σεισμοπαθῶν.
Τρίτη 18/10
Μεταβαίνουν εἰς τήν σεισμόπληκτον περιφέρειαν ὁ καθηγητής κ. Παρασκευόπουλος καί εἰδικοί μηχανικοί.
(Στό κείμενο μέ τίτλο: «Εὐχαριστίαι πρός τόν Δήμαρχον» ἀναγράφεται:
«Διά τηλεγραφήματος οἱ κάτοικοι τῆς Ἀρναίας ἐκφράζουν τήν εὐγνωμοσύνην των πρός τόν Δήμαρχον
κ. Βαμβακᾶν δι’ ὅσα ὁ Δῆμος Θεσ/κέων ἔπραξεν ὑπέρ αὐτῶν κατά τάς ἡμέρας τῆς δυστυχίας των»).
Ἡ ἀναβολή προσέλευσης κληρωτῶν τῆς σεισμοπλήκτου περιοχῆς. Ὁ κ. Ζαΐμης ὑπέρ τῶν σεισμοπαθῶν.
(Σ. σ.: Ἦταν Πρόεδρος τῆς Δημοκρατίας καί ἔδωσε ἀπό τό προσωπικό του ταμεῖο 20.000 δρχ.).
Τετάρτη 19/10
Ὅλα τά ὀνόματα τῶν νεκρῶν. Καί οἱ τραυματίαι τῆς σεισμοπλήκτου περιοχῆς. Σήμερον μεταβαίνει εἰς Ἀρναίαν ὁ κ. Κλάδος. (Σ.σ.: Ἦταν Διοικητής τοῦ Γ΄ Σ.Σ.).
Οἱ σεισμοί τῆς Χαλκιδικῆς ἀποτελοῦν τό προοίμιον ἀφαντάστων καταστροφῶν. Προβλέψεις Ἰταλοῦ σεισμολόγου. (Σ.σ.: Ἀφάνταστες οἱ βλακεῖες τοῦ φαντασμένου Ἰταλοῦ σεισμολόγου γιά ἀφάνταστες καταστροφές!).
Παρασκευή 21/10
Καί μετά τούς σεισμούς. Συνεχίζεται ἡ ὀλίσθησις τοῦ ἐδάφους τῆς Χαλκιδικῆς. Κινδυνεύει ἡ ἀνατολική ἀκτή.
Τά ρήγματα τοῦ φλοιοῦ τῆς γῆς.
Ἐκβάθυνσις τῆς θαλάσσης. Ἐκαλύφθη τμῆμα ἀκτῆς βάθους 6 μέτρων. Κίνδυνος νέων σεισμῶν.
Δευτέρα 24/10
Νέοι σεισμοί εἰς τήν Χαλκιδικήν.
Σημείωση:
Στά τεύχη 96-97(2012), 98 καί 101 (2013) τοῦ περιοδικοῦ «ΑΡΝΑΙΑ» καταγράψαμε τούς κυριώτερους τίτλους
ὀκτώ πανελλήνιων ἐφημερίδων, οἱ ὁποῖοι ἀναφέρονταν στό τραγικό γεγονός τοῦ μεγάλου σεισμοῦ τῆς 26ης
Σεπτεμβρίου 1932 στή Βόρεια (κυρίως) Χαλκιδική. Οἱ τίτλοι αὐτοί καί πολλοί ἄλλοι καταγράφηκαν καί σέ παρόμοια ἄρθρα καί μιά ἐπιστολή τοῦ γράφοντος σέ ἐφημερίδες καί περιοδικά καί συγκεκριμένα στίς ἐφημερίδες: 1) «ΑΝΤΙΛΑΛΟΙ ΤΗΣ ΑΡΝΑΙΑΣ» (φφ. 6 (101)-7 (102)/1992, 8(103)-11(106)/1993 καί 13(108)/1994, μέ τίτλο: «Οἱ σεισμοί τοῦ 1932 στή Β. Χαλκιδική, ὅπως τούς κατέγραψαν καί τούς παρουσίασαν οἱ ἐφημερίδες τῆς
ἐποχῆς ἐκείνης»), 2) «ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ» (Νεοχωρίου Χαλκιδικῆς) (φ. 37/1994, μέ τίτλο: Πρίν ἀπό 62 χρόνια. Οἱ σεισμοί τοῦ 1932 στή Β. Χαλκιδική), 3) ΓΝΩΜΗ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ (φ. 420/1998, μέ τίτλο: «Πρίν 66 χρόνια. Ἡ Χαλκιδική χόρευε στούς ρυθμούς τοῦ Ἐγκέλαδου (7 ρίχτερ). 26η Σεπτεμβρίου 1932, ὥρα 9:30 μ.μ.») καί στά περιοδικά: 1) «ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ» (Ἀθηνῶν) (τχ. 229/1987, σσ. 7-8, μέ τίτλο «Σεισμοί», ἐπιστολή), καί
2) «ΠΑΓΧΑΛΚΙΔΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ» (τχ. 13//2012, σσ. 33-35, μέ τίτλο: «26η Σεπτεμβρίου 1932, ὥρα 9.30 μ.μ.: Τά θεμέλια τῆς Βόρειας Χαλκιδικῆς «συνεταράχθησαν» ἀπό τόν Ἐγκέλαδο (7 Ρίχτερ). Πῶς κατέγραψαν σέ τίτλους
τόν μεγάλο σεισμό οἱ ἐφημερίδες τῶν τραγικῶν ἐκείνων ἡμερῶν»).
Ἡ συγκέντρωση τοῦ παραπάνω σεισμολογικοῦ ὑλικοῦ πραγματοποιήθηκε μέ ἔρευνα καί καταγραφή «διά
21

χειρός» πολλῶν «ἐργατοωρῶν» στίς παραπάνω 8 ἐφημερίδες στήν Ἐθνική Βιβλιοθήκη (Ἀθήνα, 3-7-1986, 306-1989, 5-6-1990, 20-6-1991, 25-6-1993 17-12-1993, 24/25-6-1994) καί στή Δημοτική Βιβλιοθήκη Θεσσαλονίκης
(12-2-1993, 6-5-1993 καί 23-6-1994).
Πρέπει νά σημειωθεῖ, ὅτι ἐκτός ἀπό τά παραπάνω ἄρθρα καί τήν ἐπιστολή, πού ἀναφέρονται στούς τίτλους
τῶν ἐφημερίδων, ὁ συντάκτης τοῦ παρόντος ἄρθρου ἔγραψε καί τά παρακάτω ἄρθρα, πού ἀναφέρονται γενικά στούς σεισμούς τοῦ 1932 μέ βάση τά σχετικά ἔγγραφα τοῦ Ἀρχείου τῆς Μητροπόλεως Ἱερισσοῦ, Ἁγίου
Ὄρους καί Ἀρδαμερίου:
1. Ἀπό τά Ἀρχεῖα τῆς Μητρόπολης Ἱερισσοῦ. Οἱ σεισμοί τοῦ 1932 στή Χαλκιδική, ἐφημ. «ΑΝΤΙΛΑΛΟΙ ΤΗΣ
ΑΡΝΑΙΑΣ», φφ. 46-47/1981 καί 48-51/1982, καί 2. Οἱ σεισμοί τοῦ 1932 στή Χαλκιδική, ἐφημ. «ΓΝΩΜΗ» (τῆς Χαλκιδικῆς), φφ. 1-4/1989.
Ἐπίσης πρέπει νά σημειωθεῖ, ὅτι ὁ γράφων πρίν ἀπό τρία χρόνια φωτογράφησε στήν Ἐθνική Βιβλιοθήκη ὄλα
τά δημοσιεύματα (τίτλους καί κείμενα) τῆς ἐφημερίδας «ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ», τά ὁποῖα ἀναφέρονται στούς
σεισμούς τῆς Χαλκιδικῆς ἀπό τίς 29/9 ἕως 31/10/1932. Μέ βάση τά δημοσιεύματα αὐτά ἔχει ἤδη γράψει ἕνα
πολυσέλιδο ἄρθρο, προορισμένο γιά δημοσίευση στό πρός ἔκδοση ἀπό τήν Περιφερειακή Ἑνότητα Χαλκιδικῆς
Λεύκωμα μέ τήν εὐκαιρία τῆς Ἐπετείου τῶν 100 ἐτῶν ἀπό τήν Ἀπελευθέρωση τῆς Χαλκιδικῆς ἀπό τόν τουρκικό ζυγό, ἀλλά δυστυχῶς ἡ ἔκδοση ματαιώθηκε!
Τά παραπάνω («ἐν Σημειώσει») γράφηκαν, γιά νά προβληθεῖ καί καταγραφεῖ στό σημεῖο αὐτό ἡ ἄποψη - γνώμη - πρόταση, ὅτι μέ βάση τό ἀναφερόμενο ὑλικό γιά τούς σεισμούς (σέ ὅλα τά σημειωθέντα καί δημοσιευθέντα ἄρθρα) καί τό ἑτοιμοπαράδοτο καί ἀδημοσίευτο μέχρι τώρα, θά μποροῦσε –ΑΝ ΥΠΗΡΧΑΝ ΧΡΗΜΑΤΑ
ΚΑΙ ΘΕΛΗΣΗ– νά ἑκδοθεῖ ἕνα πολυσέλιδο βιβλίο, πού θά παρουσιάζει, ἔστω καί περιληπτικά τό δρᾶμα καί τά
δρώμενα τῶν τραγικῶν ἐκείνων ἡμερῶν, ἡ ἀνάγνωση καί ἡ γνώση τῶν ὁποίων θά φέρνει στό μυαλό καί στά
χείλη τήν εὐχή: Νά μή ξανασυμβεῖ στήν περιοχή μας (καί πουθενά στόν κόσμο) τέτοια ἀνθρώπινη τραγωδία
καί νά μή ξανακουσθεῖ ἡ τραγική κραυγή τῆς Μεγαλοπαναγώτισσας μάνας:
«Τά παιδιά μου κρυώνουν στήν παράγκα.
Τά τρώει ἡ βροχή κι ἡ ὑγρασία.

Κάθε βράδυ τά ρίχνω βεντοῦζες.
Κάθε μέρα τά πηγαίνω στό γιατρό»,

ἀλλά καί ἡ τραγική κραυγή ὅλων τῶν σεισμοπλήκτων Χαλκιδικιωτῶν:
«Πανέλληνες σώσατε τάς ψυχάς μας!
Ἡ πνευμονία και ἡ πλευρίτις θά θερίσει καί ὅσους

ἔμειναν ζωντανοί ἀπό τήν μανίαν τοῦ Ἐγκελάδου.
Οἱ σωθέντες ἐκ τοῦ σεισμοῦ θ’ ἀποθάνωμεν ἀπό τήν
γρίππην».

ΟΙ ΣΥΝΔΡΟΜΗΤΕΣ ΜΑΣ
Γιά τή συνέχιση τῆς ἔκδοσης τοῦ περιοδικοῦ μας βοήθησαν οἰκονομικά καί εὐχαριστοῦμε οἱ:
• Παγχαλκιδικός Σύλλογος
Θεσσανίκης «Ο ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ»
• Σουλτάνα Γρηγ. Μπύρου Ἀρναία)
• Μαρία Καραστέριου-Κουκουμπῆ
(Θεσ/νίκη)
• Αἰκ. Καραστέριου-Βλάχτση
(Θεσ/νίκη)
• Ἀστέριος Πανιώρας (Ἀρναία)
• Γεώργιος Μπολίκας (Ἀθήνα)
• Σταμ. Ζωγράφος (Ἀρναία)

50 € (17.037 δρχ.)
50 € (17.037 » )
30 € (10.222 » )
20 €
20 €
20 €
20 €

( 6.815
( 6.815
( 6.815
( 6.815

»
»
»
»

)
)
)
)

• Δημ. Κωλέσσης (Πτολεμαΐδα)
• Αἰκ. Δημ. Τρικκαλιώτη (Ἀρναία)
• Ἀστέριος Λιούτας (Ἀρναία)
• Ἀπόστολος Κουμποτής (ΠευκοχώριΧαλκιδικῆς)
• Ἰωάννης Χαριστός (Ἀρναία)
• Ἀνώνυμος (Λάρισα)
• Φανή Μπέη (Λάρισα)
• Κων/νος Χρ. Τσιαμούρης
• Μπουζιᾶς Χρῆστος (Ἀρναία)

20 € ( 6.815 » )
20 € ( 6.815 » )
20 € ( 6.815 » )
20 €
10 €
10 €
10 €
10 €
05 €

( 6.815
( 3.407
( 3.407
( 3.407
( 3.407
( 1.704

»
»
»
»
»
»

)
)
)
)
)
)

«ΕΙΣ ΜΝΗΜΗΝ»
– Ὁ συμπολίτης μας (γαμπρός) κ. Δημήτριος Γερακούδης (σύζυγος κ. Ἀναστασίας Γ. Ξιούφη)
πρόσφερε στό περιοδικό «ΑΡΝΑΙΑ» 100 € (34.074 δρχ.) στή μνήμη τῶν γονέων του Κωνσταντίνου
καί Ἑλένης καί τοῦ ἀδελφοῦ του Παναγιώτη.
– Ἡ συμπατριώτισσα μας κ. Αὐγούστα Ναζίρη-Μανωλάρα πρόσφερε στό περιοδικό «ΑΡΝΑΙΑ»
50 € (17.034 δρχ.) στή μνήμη τῆς μητέρας της Μαρίας Ναζίρη, πού πέθανε πρίν ἕνα χρόνο.
Εὐχαριστοῦμε θερμά καί εὐχόμαστε ὁ Θεός νά ἀναπαύει τίς ψυχές τῶν προσφιλῶν τους προσώπων.
22

ΣΥΜΛΗΡΩΜΑΤΙΚΑ ΣΤΗ ΜΟΡΦΗ ΚΑΙ
ΤΗΝ ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΟΝΟΜΑΤΟΣ ΛΙΑΡΙΓΚΟΒΗ
Κωνσταντῖνος Γ. Σταλίδης
Στό ὁμώνυμο μέ τήν πόλη, ὅπου ἐκδίδεται, περιοδικό Ἀρναία ὁ Δημ. Θ. Κύρου, ἐκτός ἀπό τίς μορφές, ἀναφέρει διάφορες "ἐκδοχές καί ἀπόψεις", ὅπως τονίζει, γιά τήν ἐτυμολογία τοῦ ὀνόματος Λιαρίγκοβη, τοῦ παλαιοῦ
δηλαδή ὀνόματος τῆς πόλεως Ἀρναία τοῦ Νομοῦ Χαλκιδικῆς, γιά τήν ὁποία ἀναφέρει: "Στίς ἀρχές τοῦ 16ου
αἰῶνα μ. Χ. δημιουργήθηκε στήν περιοχή μας ἕνας μικρός ἀρχικά οἰκισμός μέ τήν ὀνομασία τοῦ κατά τόν 15ο αἰ.
ἐγκαταλειφθέντος οἰκισμοῦ Ραλίγκοβα, ὁ ὁποῖος ἀναπτύχθηκε οὐσιαστικά τόν 17ο αἰ. καί τότε μετονομάσθηκε
σέ Λιαρίγκοβη ἤ Λιαρίγκοβα".
Στήν παροῦσα σύντομη ἐργασία μας, ἐκτός ἀπό τίς μαρτυρίες καί τίς ἐτυμολογικές προτάσεις, τίς ὁποῖες ἀναφέρει ὁ Δημ. Θ. Κύρου, παραθέτουμε συμπληρωματικά καί μερικές ἄλλες μαρτυρίες γιά τή μορφή, καθώς καί
ἑρμηνευτική πρόταση γιά τήν ἐτυμολογία καί τή σημασία τοῦ ὀνόματος Λιαρίγκοβη.
1. Μορφή
Σέ ἔγγραφο τοῦ 14ου αἰ. μ. Χ. ἀναφέρεται: "εἰς τήν Ραληγγόβην μετόχιον"3. Εἶναι ἡ πρώτη φορά, ἀπό ὅσο γνωρίζουμε, πού μαρτυρεῖται γραπτῶς τό ὄνομα.
Ἔκτοτε, τό ὄνομα μαρτυρεῖται ἐπανειλημμένως καί μάλιστα σέ διάφορες μορφές4. Ἐνδεικτικῶς, ἀναφέρουμε:
1. Ὁ Ρῶσος Victor I. Grigorovits (1815-1876), ὁ ὁποῖος περνᾶ ἀπό τή Μακεδονία κατά τό χρονικό διάστημα 18441845, ἀναφέρει, ἀνάμεσα στίς ἄλλες πόλεις καί χωριά, καί τή Larigovi (Λαρίγκοβη), ὅπως τήν ὀνομάζει, γιά τήν
ὁποία, σέ μετάφραση ἀπό τά ρωσικά, ἀναφέρει: "Λαρίγκοβη, πόλη μέ 300 σπίτια"5.
2. Ὁ Βούλγαρος Vasil Kantsov, τό ἔτος 1900, ἀναφέρει ὅτι ἡ Ἀρναία, Lerigovo (Λερίγκοβο) ὅπως τήν ὀνομάζει, ἔχει 2.000 Ἕλληνες χριστιανούς κατοίκους, χωρίς νά μνημονεύει οὔτε ἕναν μωαμεθανό κάτοικο6.
3. Σέ πίνακα διδασκάλων τοῦ σχολ. ἔτους 1905-1906 ἀναφέρεται ὅτι στό χωριό Ζορμπάς (σημερινό Μικρό Μοναστήρι) τοῦ Νομοῦ Θεσσαλονίκης διδάσκει καί ἡ Ἀρναιώτισσα δασκάλα Θάλεια Γεωργίου ἀπό τή Λιαρίγκοβη,
ὅπως ἀναφέρεται στόν σχετικό πίνακα:
1

Ὄνομα καί
ἐπώνυμον

Πατρίς

Θρησκεία

Τόπος σπουδῆς

Χρόνος λήψεως
καί ἐπικυρώσεως
Ἀπολυτηρίου

[...] 18. Θάλεια
Γεωργίου διδ.

Λιαρίγκοβη

Χ.Ο

Παρθέν.
Θεσ/νίκης

1 Σεπτεμβρίου 1905.

Σύμφωνα μέ τή μαρτυρία τοῦ ἔτους αὐτοῦ (1905 - 1906) ἡ Ἀρναία ἐμφανίζεται μέ τή μορφή Λιαρίγκοβη.
4. Ὁ Ἀθ. Χαλκιόπουλος, τό ἔτος 1910, ἀναφέρει τήν Ἀρναία μέ τή μορφή Λαρίγγοβα, ὡς ἑξῆς: "Λαρίγγοβα,
2970 ὀρθόδοξοι Ἕλληνες"8.
1. Δημ. Θ. Κύρου, "Ἐπισκόπηση ἐκδοχῶν καί ἀπόψεων γιά τήν ἐτυμολογία τοῦ πατριδωνυμίου "Λιαρίγκοβη"",
περιοδ. Ἀρναία, ἔτ. ΚΣΤ', τεύχ. 100, Ἀρναία, Ἰούλιος – Σεπτέμβριος 2013, σ. 33-35, ὅπου καί σχετική βιβλιογραφία.
2. Κύρου, "Ἐπισκόπηση ἐκδοχῶν καί ἀπόψεων” γιά τήν ἐτυμολογία τοῦ πατριδωνυμίου "Λιαρίγκοβη", ὅ.π., σ.
35, σημείωση 1, ὅπου παραπέμπει σέ σχετική βιβλιογραφία.
3. N. Oikonomides, Actes de Kastamonitou, (Archives de l' Athos IX), Παρίσι 1978, σ. 82, 84, βλ. καί Lora Taseva,
Balgarska toponimija ot grătski i srabski sredovekovni dokumenti, Sofia 1998, σ. 252, λῆμμα (στά βουλγαρικά) Ralinkovo
(Ραλίνκοβο).
4. Βλ. ἐνδεικτ. καί Νίκος Ἐμμ. Παπαοικονόμου, "Ραλίγγοβα 1568 μ. Χ.", περιοδ. Ἀρναία, ἔτ. ΚΔ', τεῦχ. 93,
Ἀρναία, Ὀκτώβριος - Δεκέμβριος 2011, σ. 8-9, ὅπου καί σχετική βιβλιογραφία, Νίκος Ἔμμ. Παπαοικονόμου, "Ἡ δημογραφική ἐξέλιξη τῆς Λιαρίγκοβης μέσα ἀπό τίς ὀθωμανικές πηγές", περιοδ. Ἀρναία, ἔτ. ΚΔ', τεῦχ. 91, Ἀρναία,
Ἀπρίλιος - Ἰούνιος 2011, σ. 20-21.
5. V. I. Grigorovitš, Otšerk putešestvija po evropejskoj Turtsij, Moskva 1877, Sofia 1978, σ. 91 (στά ρωσικά). Ἐπειδή
ὁ Victor I. Grigorovits τή λέξη Larigovi τήν γράφει χωρίς τόνο, δέν γνωρίζουμε ἄν εἶναι Λαρίγκοβη ἤ Λαριγκόβη.
Ὅμως, θεωροῦμε ὅτι, σύμφωνα μέ τούς κανόνες τῆς σλαβικῆς γλώσσας, εἶναι Λαρίγκοβη μέ τόν τόνο στήν προπαραλήγουσα καί ἔτσι τήν μεταγράφουμε.
6. V. Kǎntšov, Makedonija. Etnografija i statistika, Sofia 19001, 19962, σ. 173, λῆμμα Lerigovo (στά βουλγαρικά).
7. Τιμ. Ἰ. Τιμοθεάδης, Ἡ Οὐνία Γιαννιτσῶν καί ἡ πολιτική τοῦ Βατικανοῦ χθές καί σήμερα, Γιαννιτσά 1992, σ.
59, βλ. καί Τιμόθεος Ἰ. Τιμοθεάδης, Ἡ παιδεία στόν καζά τῶν Γιαννιτσῶν (Περιφέρεια Γιαννιτσῶν καί Γουμενίσσης) 1870-1912, Θεσσαλονίκη 1998, σ. 86, 139, ὅπου ἀναφέρεται ἡ Ἀρναιώτισσα δασκάλα Θάλεια Γεωργίου.
8. Ἄθ. Χαλκιοπούλου, Ἡ Μακεδονία. Ἐθνολογική στατιστική τῶν βιλαετίων Θεσσαλονίκης καί Μοναστηρίου,
ἐν Ἀθήναις 1910, σ. 8, λῆμμα Λαρίγγοβα.
23

5. Ο Scultze – Jena Leonard, τό ἔτος 1927, ἀναφέρει τήν Ἀρναία μέ τίς μορφές Larigova (Λαρίγκοβα), Liaringovi
(Λιαρίνγκοβι)9.
6. O Max Vasmer, τό ἔτος 1940, ἀναφέρει τήν Ἀρναία στά ἑλληνικά μέ τό ὄνομα Λιαρίγκοβη10.
7. Οἱ Α. Δρακάκης καί Σ. Κούνδουρος, τό ἔτος 1940, τήν ἀναφέρουν μέ τή μορφή Λαρίγκοβα11.
8. Ο Todor Hristov Simovski, τό ἔτος 1997, ἀναφέρει τήν Ἀρναία στά σλαβικά μέ τή μορφή Larigovo (Λαρίγκοβο)
καί τήν ἐπαρχία τῆς Ἀρναίας ὡς Larigovska okolija12 (Λαρίγκοφσκα ὀκόλιγια)12.
9. Η Lora Emilova Taseva, τό ἔτος 1998, ἀναφέρει τήν Ἀρναία στά βουλγαρικά μέ τή μορφή Ralinkovo (Ραλίνκοβο).
10. Οἱ Μιχαήλ Σταματελᾶτος καί Φωτεινή Βάμβα – Σταματελάτου, ἀναφέρουν τήν Ἀρναία μέ τίς μορφές Λιαριγκόβη καί Λιαρίγκοβα14.
11. Ὁ Νίκος Ἐμμ. Παπαοικονόμου, τό ἔτος 2011, στηριζόμενος σέ τουρκικές μαρτυρίες, ἀναφέρει τήν Ἀρναία
μέ τή μορφή Ραλίγγοβα, ὅπως μαρτυρεῖται σέ πηγή τοῦ ἔτους 156815.
Ἐπίσης, ὁ ἴδιος ὁ Νίκος Ἐμμ. Παπαοικονόμου, στηριζόμενος ἐπίσης σέ τουρκικές πηγές, καταγράφει τήν
Ἀρναία καί μέ τή μορφή Ραλίγοβα, ὥσπου, μέσα στό πέρασμα τοῦ χρόνου, νά καταλήξει τό τοπωνύμιο γλωσσικά
καί ἐξελικτικά ἀπό τή μορφή Ραλήγγοβη στή μορφή Λιαρίγκοβη. Ἐπίσης, ἀναφέρει καί τό ὄνομα τῶν κατοίκων
μέ τή μορφή Λιαριγκοβινός16.
Βεβαίως, ὑπάρχουν κι ἄλλες μαρτυρίες17.
2. Ἐτυμολογία
Σχετικά μέ τήν ἐτυμολογία τοῦ ὀνόματος Λιαρίγκοβη, ἐκτός ἀπό τούς ἄλλους, τούς ὁποίους ἀναφέρει ὁ Δημ.
Θ. Κύρου, ἑστιάζουμε στούς ἑξῆς:
1. Ο Scultze – Jena Leonard ἐτυμολογεῖ τή λέξη Λιαρίγκοβη ἀπό τά τουρκικά "jaryγ + ova" ἤ, ὅπως τήν μεταφέρει ὁ καθηγητής τῆς Γλωσσολογίας Χαράλαμπος Π. Συμεωνίδης18, "jarιg ova"19, καί τήν ἑρμηνεύει ὡς "σχισμένη
στά δύο πεδιάδα".
1.1. Ἡ λέξη yarιk στά τουρκικά:
α. Κατά τό Τουρκοελληνικό Λεξικό σημαίνει: "1. ρῆγμα, σπάσιμο, ἄνοιγμα, 2. χαραμάδα, σχισμάδα, σχισμή,
ρωγμή, 3. ράγισμα, 4. σκάσιμο, 5. ραγισμένος, χαραγμένος, σκασμένος"20.
β. Κατά τό Tursko-Balgarski Retsnik (Τουρκοβουλγαρικό Λεξικό) σημαίνει: 1. τομή, σχισμάδα, ἄνοιγμα, 2. βαθούλωμα, κοίλωμα σέ σανίδι, σέ δοκό, σέ δοκάρι, 3. ἄνοιγμα μέσα ἀπό τό ὁποῖο περνᾶ δέσμη ἀκτίνων, 4. σχισμάδα, τομή21.
9. Scultze – Jena Leonard, Makedonien, Landschafts und Kulturbilder, Jena 1927, σ. 181 κ.ἑ.
10. Max Vasmer, Die Slaven in Griechenland, Leipzig 19411, 19702, σ. 206, λῆμμα Λιαρίγκοβη.
11. Α. Δρακάκης - Σ. Κούνδουρος, Ἀρχεῖα περί τῆς συστάσεως καί ἐξελίξεως τῶν δήμων καί κοινοτήτων 18361936 καί τῆς διοικητικῆς διαιρέσεως τοῦ κράτους, τόμοι 1-2, Ἀθήνα 1939-1940, σ. 719.
12. Todor Hristov Simovski, Atlas na naselenite mesta vo Egejska Makedonija, Skopje 1997, σ. 46, λῆμμα Larigovo
(στά σλαβικά). Στά σλαβικά ἡ λέξη Larigovska εἶναι ἐπίθετο τοῦ ὀνόματος Larigovo καί σημαίνει ὅ,τι ἔχει σχέση μέ
τό Larigovo, δηλαδή τήν Ἀρναία, ἐνῶ ἡ λέξη okolija σημαίνει ἐπαρχία, δηλαδή ἡ ἔκφραση Larigovska okolija σημαίνει "Ἐπαρχία Ἀρναίας".
13. Lora Taseva, Balgarska toponimija ot grtski i srǎbski sredovekovni dokumenti, ὅ.π., σ. 252, λῆμμα Ralinkovo (στά
βουλγαρικά). Η Lora Taseva στή λέξη Ralinkovo (Ραλίνκοβο) ἀνάμεσα στά γράμματα n καί k χρησιμοποιεῖ καί τό
βουλγαρικό φωνῆεν "ἔρ γκολιάμ", γιά τή χρήση τοῦ ὁποίου στή σύγχρονη βουλγαρική γλώσσα βλ. ἐνδεικτ. Ἰωάννου Θ. Λαμψίδη, Γραμματική της Βουλγαρικῆς Γλώσσης, Θεσσαλονίκη 1968, σ. 18-19.
14. Μιχαήλ Σταματελᾶτος - Φωτεινή Βάμβα – Σταματελάτου, Γεωγραφικό Λεξικό τῆς Ἑλλάδος, Ἀθήνα 2006,
τ. 1, σ. 145, λῆμμα Ἀρναία, βλ. καί τ. 3, σ. 112, λήμματα Λιαρίγκοβα, Λιαριγκόβη.
15. Παπαοικονόμου, "Ραλίγγοβα 1568 μ. Χ.", περιοδ. Ἀρναία, ἔτ. ΚΔ΄, τεῦχ. 93, ὅ.π., σ. 8-9.
16. Παπαοικονόμου, "Ἡ δημογραφική ἐξέλιξη τῆς Λιαρίγκοβης μέσα ἀπό τίς ὀθωμανικές πηγές", περιοδ.
Ἀρναία, ἔτ. ΚΔ', τεῦχ. 91, ὅ.π., σ. 20-21.
17. Βλ. ἐνδεικτ. καί Ὑδρία, Μεγάλη Γενική Ἐγκυκλοπαίδεια, Ἀθήνα, 1980, τ. 10, σ. 422-425, λῆμμα Ἀρναία,
ὅπου ἀναφέρονται οἱ μορφές Λαρίγκοβα, Λιαρίγκοβα, τ. 36, σ. 282, λῆμμα Λιαρίγκοβη, βλ. καί Google, ὅπου ἀναφέρεται μέ τή μορφή Λιαριγκόβη.
18. Χαράλαμπος Π. Συμεωνίδης, Ἐτυμολογικό Λεξικό τῶν Νεοελληνικῶν Οἰκωνυμίων, Κέντρο Μελετῶν Ἱερᾶς
Μονῆς Κύκκου, Λευκωσία – Θεσσαλονίκη 2010, τόμος πρῶτος, σ. 821, λῆμμα Λιαρίγκοβη, βλ. καί σ. 292, λῆμμα
Ἀρναία.
19. Scultze – Jena Leonard, Makedonien, ὅ.π., σ. 181 κ.ἑ.
20. Τουρκοελληνικό Λεξικό, Κέντρο Ἀνατολικῶν Γλωσσῶν καί Πολιτισμοῦ, Ἀθήνα 2000, σ. 818, λῆμμα yarιk.
21. Tursko-Bǎlgarski Retsnik, Sofia 1962, σ. 625, λῆμμα yarιk (στά βουλγαρικά), βλ. καί Ἀντωνίου Β. Θεοφυλακτίδου, Λεξικόν Τοῦρκο-Ἑλληνικόν, 1960, σ. 775, λήμματα yarι, yarιcι, Pars Tuglaci, Grand Dictionnaire Turc - Francais, Istanbul 1984, σ. 775, λῆμμα yarιk.
24

1.2. Ἡ λέξη ova στά τουρκικά σημαίνει "1. κάμπος, πεδιάδα, πεδίο, 2. πεδινός"22.
2. O Max Vasmer, ὅπως προαναφέραμε, ἀναφέρει τό ὄνομα μέ τήν ἑλληνική μορφή Λιαρίγκοβη23, δέν δέχεται
ὡς ὀρθή τήν ἐτυμολογία τοῦ Scultze – Jena Leonard, ὅτι δηλαδή ἔχει τουρκική προέλευση, καί προτείνει ὡς δεύτερο συνθετικό τό σλαβικό –ovo, ἀλλά δέν μπορεῖ νά βρεῖ τό πρῶτο συνθετικό τῆς λέξης Λιαρίγκοβη κι ἔτσι δέν
ἐτυμολογεῖ τή λέξη.
Πράγματι, τό σλαβικό –ovo προστίθεται ὡς δεύτερο συνθετικό – κατάληξη σέ γλωσσική ρίζα ὀνόματος - θέματος καί μᾶς δίνει ὀνόματα χωριῶν, πόλεων, τόπων κ.ἄ.
Φυσικά, ἡ ἄποψη αὐτή τοῦ Max Vasmer προϋποθέτει ὅτι ἔχουμε πιθανή σλαβική ἐγκατάσταση στήν περιοχή (κτηνοτρόφοι, ὑλοτόμοι κ.α.), ἀλλά τέτοιο γεγονός, σύμφωνα μέ τίς γνωστές πηγές, δέν ἀναφέρεται.
3. Τελικά, ὁ καθηγητής τῆς Γλωσσολογίας Χαράλαμπος Π. Συμεωνίδης, ἐξετάζοντας τά παραπάνω, ἀναφέρει
ὅτι "φωνητικά θά εὐοδωνόταν ἡ ἐξέλιξη ἑνός τουρκικοῦ yarιk ova "πεδιάδα μέ σχισμές" σέ “Λιαρίκοβα"26. Καί,
κατ' ἐπέκταση ἐξελικτικά, κατά τούς φωνητικούς κανόνες τῆς Ἑλληνικῆς Γλώσσας, καί στίς ἄλλες μορφές τοῦ
ὀνόματος Λιαρίγκοβα, Λιαρίγκοβη.
3. Συμπέρασμα
Ἐάν δεχθοῦμε, ὅπως ἀναφέρει ὁ καθηγητής τῆς Γλωσσολογίας Χαράλαμπος Π. Συμεωνίδης, ὅτι φωνητικά
εἶναι δυνατόν νά προέλθει ἀπό τό τουρκικό yarιk ova τό τελικό ἑλληνικό ὄνομα Λιαρίγκοβα, Λιαρίγκοβη τῆς καθημερινῆς ὁμιλίας, τότε μπορεῖ, ὅπως ἑρμηνεύσαμε παραπάνω τίς δύο αὐτές λέξεις, νά προέλθει καί σημασιολογικά ἡ ἑρμηνεία τοῦ ὀνόματος Λιαρίγκοβα, Λιαρίγκοβη.
Ἔτσι, μποροῦμε νά ἑρμηνεύσουμε ὅτι μέ τό ὄνομα αὐτό (Λιαρίγκοβα, Λιαρίγκοβη) δηλώνεται "ὁ τόπος, ὁ
ὁποῖος βρίσκεται σέ ἀνοιχτωσιά, σέ ἄνοιγμα, σέ ξέφωτο, ὅπου τό βρίσκουν οἱ ἀκτῖνες τοῦ ἥλιου. Εἶναι δηλαδή
ἕνας τόπος ξέφωτος, μία πεδινή ἔκταση ξέφωτη, ἕνα λιβάδι ἀνάμεσα σέ δασώδεις ἐκτάσεις καί ἀνάμεσα σέ ἀντικριστές ὀρεινές παρυφές" .
Ἄλλωστε, ἡ Ἀρναία (ἕως τό 1928 Λιαρίγκοβη)27 εἶναι κτισμένη σέ ὑψόμετρο 600 μέτρων, στούς πρόποδες τοῦ
πυκνόφυτου ὀρεινοῦ ὄγκου τοῦ Χολομῶντα, ἔχοντας μπροστά της πρός τά βορειοανατολικά μία κοιλάδα μέ καταπράσινα λιβάδια καί ἀπέναντι τά δάση τοῦ βουνοῦ Δρεβενῖκος.
Τήν παραπάνω ἑρμηνεία ἐνισχύει καί φωνητικά ἡ μορφή Λιαρίγκοβα, Λαρίγκοβα, ἡ ὁποία γλωσσικῶς εἶναι δυνατόν νά προέλθει ἀπό τό τουρκικό yarιk ova.
Ἐπίσης, ὡς ἱστορικό πλαίσιο, τήν ἐνισχύουν καί οἱ φορολογικές καταγραφές τοῦ 16ου αἰ. (1519, 1527, 1530
κ.ἄ.).
Ἰδιαιτέρως, ὅπως ἀναφέρει ὁ Νῖκος Ἐμμ. Παπαοικονόμου, ἡ φορολογική καταγραφή τοῦ ἔτους 1568 ἀναφέρεται σ' ἕναν μικρό οἰκισμό μέ τό ὄνομα Ραλίγγοβα, στόν ὁποῖο ἀναφέρονται 20 νοικοκυριά χριστιανῶν, οἱ ὁποῖοι
εἶναι καρβουνιάρηδες28. Ἐκμεταλλεύονται, δηλαδή, τήν ξυλεία τῆς περιοχῆς καί βγάζουν ἀπό τά καμίνια ξυλοκάρβουνα.
Φυσικά, τά καμίνια, στά ὁποῖα ἑτοιμάζουν τά ξυλοκάρβουνα οἱ καρβουνιάρηδες, προϋποθέτουν, ὡς γνωστόν,
μία πεδινή ἀνοιχτωσιά, ὅπου μεταφέρουν τά ξύλα ἀπό τίς κοντινές δασώδεις περιοχές. Κι αὐτό δηλώνει τό τουρκικό yarιk ova, ἀπό τό ὁποῖο, τελικά, προῆλθε τό ὄνομα Λιαρίγκοβα, Λιαρίγκοβη.
Ἀσφαλῶς, ἐάν δεχθοῦμε ὅτι ἡ λέξη προέρχεται ἀπό τό τουρκικό yarιk ova, τότε ἡ μορφή Λιαρίγκοβα, Λαρίγκοβα προηγήθηκε χρονικά καί γλωσσικά ἀπό τή μορφή Λιαρίγκοβη, μορφή πού εἶναι τελευταία στήν ἐξελικτική
γλωσσική πορεία τῆς λέξης καί πού ἡ μορφή αὐτή, δηλαδή ἡ μορφή Λιαρίγκοβη, ἀκούγεται ἀκόμα στήν καθημερινή ὁμιλία.
22. Τουρκοελληνικό Λεξικό, ὅ.π., σ. 559, λῆμμα ova, Tursko-Balgarski Retsnik, ὅ.π., σ. 427, λῆμμα ova, Θεοφυλακτίδου, Λεξικόν Τοῦρκο-Ἑλληνικόν, ὅ.π., σ. 523, λῆμμα ova, Pars Tuglaci, Grand Dictionnaire Turc - Francais, ὅ.π.,
σ. 530, λῆμμα ova.
23. Max Vasmer, Die Slaven in Griechenland, ὅ.π., σ. 206, λῆμμα Λιαρίγκοβη.
24. Βλ. ἐνδεικτ. Λαμψίδη, Γραμματική τῆς Βουλγαρικῆς Γλώσσης, ὅ.π., σ. 48, Gramatika na savremennija balgarski knizoven ezik, tom. 2 / Morfologija, Sofia 1983, σ. 75 (στά βουλγαρικά).
25. Παπαοικονόμου, "Ἡ δημογραφική ἐξέλιξη τῆς Λιαρίγκοβης μέσα ἀπό τίς ὀθωμανικές πηγές", περιοδ.
Ἀρναία, ἔτ. ΚΔ', τεῦχ. 91, ὅ.π., σ. 20-21.
26. Συμεωνίδης, Ἐτυμολογικό Λεξικό τῶν Νεοελληνικῶν Οἰκωνυμίων, ὅ.π., τόμος πρῶτος, σ. 821, λῆμμα Λιαρίγκοβη.
27. Μιχαήλ Σταματελάτος - Φωτεινή Βάμβα – Σταματελάτου, Γεωγραφικό Λεξικό τῆς Ἑλλάδος, ὅ.π., τ. 1, σ.
145, λῆμμα Ἀρναία, βλ. καί τ. 3, σ. 112, λήμματα Λιαρίγκοβα, Λιαριγκόβη.
28. Παπαοικονόμου, "Ραλίγγοβα 1568 μ. Χ.", περιοδ. Ἀρναία, ἔτ. ΚΔ', τεῦχ. 93, ὅ.π., σ. 8-9, ὅπου καί σχετική βιβλιογραφία. Βλ. καί A. Stojanovski, N. Tozi, A. Lape, Turski dokumenti za istorijata na makedonskiot narod: Opsiren popisen
defter za Solunskiot sandzak od 1568/1569 godina, tom IX. Drzaven arhiv na Republika Makedonija, 2002, σ. 215-216.
25

᾽Ενδιαφέρουσες Εἰδήσεις
(Ὅσες ἀναφέρονται στήν Ἱστορία καί στή Λαογραφία τῆς Ἀρναίας)
• ΤΟ ΝΕΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ ΔΗΜ. Θ. ΚΥΡΟΥ
Στά μέσα Ὀκτωβρίου ἐκδόθηκε καί κυκλοφορήθηκε τό βιβλίο τοῦ Δημ. Θ. Κύρου μέ τίτλο:
«Ἱερός Ναός Ἁγίου Ἀνδρέου Περιστερᾶς Θεσσαλονίκης. Οἱ ἐπικαλυμμένες ἀπό τούς Τούρκους
τόν ΙΕ΄ αἰῶνα τοιχογραφίες τοῦ Θ΄ αἰώνα καί ἡ θαυμαστή ἀποκάλυψή τους τόν Κ΄ αἰῶνα» μέ 40 σελίδες, μέ διαστάσεις 17Χ24 καί τόπο ἔκδοσης τήν
Ἀρναία (τυπικά). Τά ἐξώφυλλα κοσμοῦνται μέ φωτογραφία τοῦ Ναοῦ (2003), τοῦ Τεχνολόγου-Μηχανικοῦ καί τ. Δημάρχου Ἀρναίας κ. Ἀστερίου Καραστέργιου (ἐμπροσθόφυλλο) καί μέ ἀεροφωτογραφία τοῦ οἰκισμοῦ τῆς Περιστερᾶς μέ διαγραμμισμένη τή θέση τοῦ Ναοῦ, τοῦ Ἐθνικοῦ Κτηματολογίου Α.Ε. (ὀπισθόφυλλο) καί στή σελίδα 40 δημοσιεύεται φωτογραφία τοῦ Ναοῦ (1966), τοῦ Δ. Θ. Κύρου. (Πρέπει νά σημειωθεῖ ὅτι τό 2003 ἡ Ἑταιρεία Κ ΤΕΧΝΙΚΗ τοῦ κ. Ἀστερίου Θ. Καραστεργίου ἀνέλαβε τήν ἐκτέλεση τοῦ ἔργου: Ἀποκατάσταση,
στερέωση καί ἐπικάλυψη τῶν τρούλλων καί τῆς στέγης τοῦ Ναοῦ μέ σχιστολιθικές πλάκες).
• ΛΙΑΡΙΓΚΟΒΙΝΟΤΟΥΡΚΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ!
–Μέσα στόν Ὀκτώβριο ὁ Ἐκδότης-Διευθυντής τοῦ περιοδικοῦ μας παρακάλεσε, μέσω τοῦ γνωστοῦ
φίλου καί συνεργάτη τῆς κωμόπολης μας κ. Θανάση Καλαϊτζόγλου, τήν τουρκάλα ἀρχαιολόγο, πανεπιστημιακό, συγγραφέα καί ἐρευνήτρια κ. Neval konuk (γιά την ὁποία γράψαμε στό προηγούμενο τεῦχος,
σσ. 38-39) νά ἀναζητήσει στό Ἀρχεῖο τῆς Πρωθυπουργίας τῆς Κωνσταντινουπόλεως: α΄) Τό Ἔγγραφο
μέ ἡμερομηνία 16-10-1902, πού ἀναφέρεται στήν ἀνέγερση μιᾶς ἑλληνικῆς ἐκκλησίας στή Λιαρίγκοβη
(Ἀρναία), δηλαδή τοῦ ἐξωκκλησίου τῆς Ἁγίας Παρασκευῆς, β΄) ὁποιοδήποτε ἄλλο Ἔγγραφο ἀναφερόμενο στό ἴδιο ἐξωκκλήσι ἀπό τό 1899 μέχρι τό 1903 καί γ΄) τό σουλτανικό φιρμάνι (ἄδεια ἀνέγερσης)
τοῦ ἐξωκκλησίου αὐτοῦ καί, ἄν τά βρεῖ (ὅποια βρεῖ) νά μᾶς τά στείλει, γιά νά ἐνσωματωθοῦν στό ἄρθρο,
πού θά γραφόταν γιά τό ἐξωκκλήσι καί θά δημοσιευόταν στό περιοδικό «ΑΡΝΑΙΑ».
Δυστυχῶς, ἐνῶ τό ἄρθρο ἤδη ἔχει δημοσιευθεῖ στό τεῦχος ἀρ. 100/Ὀκτ.-Δεκ. 2013, ἡ κ. konuk δέν
ἔχει ἀπαντήσει ἀκόμα (θετικά ἤ ἀρνητικά). Ἐμεῖς θά περιμένουμε ἀπάντηση καί, ἄν αὐτή εἶναι θετική,
τά ὅποια σχετικά εὑρήματα τῆς ἔρευνάς της θά τά δημοσιεύσουμε ὡς συμπληρωματικά σέ ἑπόμενο
τεῦχος.
• ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΑΡΝΑΙΑΣ
Μέ τήν εὐκαιρία τῆς 101ης Ἐπετείου τῆς Ἀπελευθέρωσης τῆς Ἀρναίας ἀπό τόν τουρκικό ζυγό (1912)
καί παράλληλα μέ τήν πανήγυρη τοῦ Ἱ. Ναοῦ
Ἁγίων Ἀναργύρων Ἀρναίας ἀπό τό Δῆμο μας,
σέ συνεργασία μέ τήν Ἰ. Μητρόπολή μας, πραγματοποιήθηκαν οἱ παρακάτω ἐκδηλώσεις κατά
τό διήμερο 1-2 Νοεμβρίου:
• Ἐπίσημη Δοξολογία γιά τήν Ἀπελευθέρωση τῆς Ἀρναίας στόν ἑορτάζοντα Ἱ. Ναό μετά
τήν Ἀρχιερατική θεία Λειτουργία καί κατάθεση στεφάνων στόν χῶρο τοῦ Μνημείου τῆς Ἀπελευθέρωσης τῆς Ἀρναίας.
• Ὁμιλία μέ θέμα: «Ἡ Ἀπελευθέρωση τῆς
Ἀρναίας καί τῆς Β. Χαλκιδικῆς ἀπό τόν τουρκικό
ζυγό» ἀπό τήν ἀρναιώτισσα ἀρχαιολόγο κ.
26

Αἰκατερίνη Νίκου, μετά ἀπό τήν ὁποία (ὁμιλία)
ἀκολούθησαν μουσική ἐκδήλωση καί ἀπονομή
Τιμητικῶν Διακρίσεων στούς εἰσαχθέντας στήν
Τριτοβάθμια Ἐκπαίδευση τό 2013 ἀπό τό Γενικό Λύκειο καί τό Ἐπαγγελματικό Λύκειο Ἀρναίας στήν αἴθουσα τοῦ «Μητροπολίτης Σωκράτης» τοῦ Δημαρχείου, καί
• Χορευτικό Φεστιβάλ Ἀρναίας γιά τή συμπλήρωση 30 χρόνων ἀπό τήν ἵδρυση τῆς Χορωδίας Ἀρναίας τό βράδυ τῆς 1ης καί τῆς 2ας
Νοεμβρίου στό Πολιτιστικό Κέντρο Ἀρναίας.
Γιά τίς παραπάνω γιορταστικές ἐκδηλώσεις
ὁ Δῆμος τύπωσε καί κυκλοφόρησε 4σέλιδο
ἔντυπο μέ τήν Πρόσκληση τήν ὀποία ὑπογράφουν ὁ Δήμαρχος κ. Χρ. Πάχτας, ἡ Πρόεδρος
τοῦ Ἀριστοτελείου Πνευματικοῦ Κέντρου κ.
Κασσάνδρα Κατσαροῦ καί ὁ Πρόεδρος τῆς
(Δημοτικῆς) Κοινότητας κ. Ἀθ. Τσιάλας, καί τό
Πρόγραμμα. Στήν 1η σελίδα εἰκονίζονται σέ
ἔγχρωμες φωτογραφίες τό Μνημεῖο καί ὁ Ἱ. Ν.
Ἁγ. Ἀναργύρων καί στήν 4η σελίδα καταγράφεται περιληπτικά τό ἱστορικό τῆς Ἀπελευθέρωσης τῆς Ἀρναίας.
• ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΙΑΤΙΚΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗ
Ἡ Ἱ. Μητρόπολη Ἱερισσοῦ, Ἁγίου Ὄρους καί Ἀρδαμερίου καί ὁ Δῆμος Ἀριστοτέλη διοργάνωσαν καί
πραγματοποίησαν ἐπιτυχημένη Χριστουγεννιάτικη ἐκδήλωση στό Πολιτιστικό Κέντρο Ἀρναίας τήν Παρασκευή 27 Δεκεμβρἰου τό βράδυ. Τιμώμενο πρόσωπο τῆς Ἐκδήλωσης ἦταν ὁ καθηγητής τῆς Μουσικῆς
τοῦ Γυμνασίου Ἀρναίας, Πρωτοψάλτης τοῦ Μητροπολιτικοῦ Ἱ. Ναοῦ Ἁγίου Στεφάνου Ἀρναίας καί χοράρχης τῆς βυζαντινῆς χορωδίας τοῦ Συνδέσμου Ἱεροψαλτῶν τῆς Μητροπόλεως «ΡΩΜΑΝΟΣ Ο ΒΑΤΟΠΑΙΔΙΝΟΣ» καί τῆς χορωδίας Ἀρναίας κ. Βασίλειος Ἠλ. Κοκκαλιάρης.
Τό Πρόγραμμα περιλάμβανε σέ τρία μέρη: α΄) Ἀπόδοση ἐκκλησιαστικῶν ὕμνων τοῦ χριστουγεννιάτικου 12ημέρου ἀπό τή Βυζαντινή Χορωδία τοῦ Συνδέσμου Ἱεροψαλτῶν τῆς Μητροπόλεώς μας, β΄) Ὁμιλία ἀπό τόν Σεβ. Μητροπολίτη Ἱερισσοῦ κ. Θεόκλητο μέ θέμα: «Θεός ἐπί γῆς, ἄνθρωπος ἐν οὐρανῷ ...»
καί γ΄) Ἀπόδοση Χριστουγεννιάτικων Καλάντων διαφόρων περιοχῶν ἀπό τή Χορωδία τῆς Ἀρναίας.
Στή συνέχεια ὁ Μητροπολίτης καί ὁ Δήμαρχος κ. Χρ. Πάχτας ἐπέδωσαν στόν Πρωτοψάλτη καί χοράρχη
κ. Βασ. Κοκκαλιάρη μία μεγάλη εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ μέ «ἔνθεν καί ἔνθεν» Αὐτοῦ τόν Μέγα Βασίλειο καί
τόν Μεγαλομάρτυρα καί Πρωτοδιάκονο Στέφανο. Ὁ κ. Κοκκαλιάρης μιλώντας γιά τήν ἀποδοθεῖσα τιμή
στό πρόσωπό του ἀναφέρθηκε καί στή μεγάλη προσπάθεια, πού εἶχε αἴσιο τέλος, τῆς διάσωσης καί διάδοσης τῶν δημοτικῶν τραγουδιῶν τοῦ τόπου μας καί στήν ἔκδοση ἀπό τό Ἀριστοτέλειο Πνευματικό Κέντρο τοῦ Δήμου 8 ἠχητικῶν δίσκων (cd) ὡς συνέχεια τῆς ἐπιτυχημένης προσπάθειας τό 1992, ὁπότε μέ
τή βοήθεια τοῦ Δήμου Ἀρναίας, τοῦ Δημάρχου Ἀστ. Ζωγραφου καί εὐγενῶν χορηγῶν ἐκδόθηκε ὁ πρῶτος
διπλός δίσκος βινυλίου μέ τόν τίτλο «Μέσ’ τά στενά σοκάκια», κάνοντας μία ὀλιγόλεπτη παρουσίαση
τῆς Ἔκδοσης, πού ἔχει τόν τίτλο «Ἡ μουσική κληρονομιά τῆς Ἀρναίας. Τραγούδια καί σκοποί τοῦ τόπου μας».
Στό τέλος πῆρε τόν λόγο ὁ Δήμαρχος κ. Πάχτας, ὁ ὁποῖος ἀναφέρθηκε ἀναλυτικότερα στήν ἔκδοση ἀπό τή Δημοτική Ἀρχή τῆς Συλλογῆς τῶν δημοτικῶν τραγουδιῶν τῆς Ἀρναίας καί τῆς περιοχῆς σέ
8 δίσκους ἀκτίνας (cd) «μέ σκοπό νά ἀκούσουν περισσότεροι Ἕλληνες τή δική μας δημοτική μουσική,
τά δημοτικά τραγούδια τοῦ τόπου μας, διαφυλλάσσοντας τόν πολιτισμό καί τίς ἀξίες μας».
Ἡ ἐκδήλωση ἔκλεισε μέ τήν τιμητική προσφορά τῆς μουσικῆς ἔκδοσης στά μέλη τῆς Χορωδίας τῆς
Ἀρναίας καί τῆς Βυζαντινῆς Χορωδίας τοῦ Συνδέσμου Ἱεροψαλτῶν τῆς Μητροπόλεώς μας. (Παρουσίαση
τῆς δισκοθήκης βλέπε σέ ἄλλη σελίδα).
27

῾ Η ᾽ Αλληλογραφία

μας

ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΜΕ ΤΟΥΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ ΜΑΣ ΚΑΙ ΤΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΜΑΣ
ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ
• Ὁ Μακαριώτατος Ἀρχιεπίσκοπος Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος κ. Ἱερώνυμος μᾶς ἔστειλε τήν παρακάτω ἐπστολή-Ἔγγραφο:

Σημ. Σύνταξης: Εὐχαριστοῦμε θερμότατα, Μακαριώτατε, γιά τήν εὐμενῆ ἀποδοχή καί κριτική τοῦ πονήματός μας καί γιά τίς εὐχές Σας. Ὄντως ὁ μακαριστός καί ἀγαπητός στό ποίμνιό του Μητροπολίτης
Σωκράτης εἶχε οὐσιαστική πορεία καί προσωπικότητα καί πατριωτισμό μέ εὐαισθησία καί γνησιότητα. Ἡ
μνήμη τοῦ μακαριστοῦ Μητροπολίτη διασώζεται ἔντονα μέχρι τίς μέρες μας, ἐδῶ καί 70 χρόνια ἀπό τήν
κοίμησή του, καί τό πονημά μας ἁπλᾶ καί πραγματικά ἦταν «ἕνας ἐπιπλέον τρόπος» διάσωσής της. Χριστιανά τά ἔτη Σας, Μακαριώτατε!

28

• Ἀπό τόν Dr. Dieter Motzkus, φιλόλογο, φιλέλληνα καί ἑλληνιστή, πήραμε (Gőttingen-Γοττίγγη 29/8) τήν
παρακάτω ἐπιστολή:
Ἀγαπητέ κ. Δημήτριε,
Σ’ αὐτήν τή στιγμή πού ἔλαβα τά δύο τελευταῖα τεύχη τοῦ περιοδικοῦ σας, τό ὁποῖο κάθε φορά διαβάζω μέ μεγάλο ἐνδιαφέρον, θά ἤθελα νά σᾶς εὐχαριστήσω εἰλικρινά πού συνεχίζετε νά μοῦ στέλετε τό περιοδικό.
Μαθαίνω ἀπ’ αὐτό συνέχεια πολλά νέα στοιχεῖα γιά τό μέρος σας καί τήν ἱστορία του.
Ἴσως σᾶς ἐνδιαφέρει, ὅτι ἔχω μεταφράσει στά γερμανικά τό μυθιστόρημα ΘΑΝΟΣ ΒΛΕΚΑΣ τοῦ
Παῦλου Καλλιγᾶ, παλιό μέν ἔργο τῆς νεοελληνικῆς λογοτεχνίας, ἀλλά ἀπό μερικές ἀπόψεις καί πολύ ἐπίκαιρο. Πρόκειται νά κυκλοφορήσει σέ λίγο ἀπό τίς Ἐκδόσεις ΑΙΩΡΑ στήν Ἀθήνα.
Ἤδη πρίν ἀπό τέσσερα χρόνια κυκλοφόρησε ἡ γερμανική μου μετάφραση τῆς μικρῆς ἱστορίας Η ΚΑΜΠΑΝΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΑΣ τοῦ Θ. Πετσάλη/Διομήδη.
Ἐλπίζω νά μπορῶ νά συμβάλλω στήν καλύτερη κατανόηση τῶν Γερμανῶν ἀναγνωστῶν γιά τή σημερινή κατάσταση τῆς Ἑλλάδας μέ τίς μεταφράσεις μου.
Μέ πολλούς ἐγκάρδιους χαιρετισμούς στήν Ἀρναία, πόλη πιστή στίς γνήσιες ἑλληνικές παραδόσεις.
Φιλικά
Υ.Γ. Σᾶς παρακαλῶ νά λάβετε ὑπόψη τή νέα διεύθυνσή μου!
Σημ. Σύνταξης: Ἀγαπητε κ. Motzkus, εὐχαριστοῦμε καί μεῖς γιά τό ἐνδιαφέρον σας γιά τό περιοδικό μας
καί γιά τήν Ἱστορία τοῦ τόπου μας καί σᾶς συγχαίρουμε γιά τά νεώτερα πονήματά σας, πού εἶναι μεταφράσεις
στά γερμανικά ἔργων Ἑλλήνων λογοτεχνῶν, οἱ ὁποῖες σίγουρα θά συμβάλλουν «στήν καλύτερη κατανόηση
τῶν Γερμανῶν ἀναγνωστῶν γιά τή σημερινή κατάσταση τῆς Ἑλλάδας», ἡ ὁποία, ὅμως ξέρετε πολύ καλά
«ποτέ δέν πεθαίνει, μόνο λίγον καιρό ξαποσταίνει καί ξανά πρός τή δόξα τραβᾶ»! Καλή χρονιά!
• Ἀπό τήν Βιβλιοθήκη τοῦ Τμήματος Γλώσσας, Φιλολογίας καί Πολιτισμοῦ Παρευξείνειων Χωρῶν τοῦ Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης πήραμε (Κομοτηνή, 37/21.5) τήν παρακάτω ἐπιστολή:

Σημ. Σύνταξης: Ἡ ἐπιστολή αὐτή ἔπρεπε νά δημοσιευθεῖ στό τεῦχος 98, στό ὁποῖο δημοσιεύθηκε μόνο
ἡ ἑπόμενη, λόγω προσωρινῆς ἐξαφανίσεώς της! Τή δημοσιεύουμε τώρα γιά τούς τύπους καί γιά τήν ἱστορία! Πάντως ἡ οὐσία εἶναι, κ. Πρόεδρε, ὅτι ἀνταποκριθήκαμε θετικά στά αἰτήματά σας καί συμπληρώθηκαν
τά κενά τῆς σειρᾶς τῶν τευχῶν τοῦ περιοδικοῦ μας. Εὐχαριστοῦμε γιά τήν τιμή!
• Ὁ Ἀρχιτέκτονας κ. Ἀργύρης Πετρονώτης μᾶς ἔστειλε (Θεσ/νίκη, 27/8)) τήν παρακάτω ἐνδιαφέρουσα
καί συμπληρωματική τῶν ἱστορικοῦ περιεχομένου γραφομένων μας ἐπιστολή:
Φίλτατε συνάδελφε κ. Κύρου,
Σχετικά μέ ἀπορία; ποῦ ὑπαγόταν τό 50ό Σ.Π. [βλ. «ΑΡΝΑΙΑ», τχ. 99 (2013), σ. 7, σημ. 411] πληροφορῶ:
Τό 50ό Σ.Π., Σύνταγμα κατ’ ἐξοχήν Χαλκιδικῆς, φέρεται ἐπισήμως ὡς «50όν Σύνταγμα Ἐνεργόν Θεσσαλονίκης» τακτικῶς ὑπαγόμενον στή XI Μεραρχία (Πεζικοῦ) μέ ἕδρα τή Θεσσαλονίκη.
Ὡς πρός τόν πεσόντα συμπατριώτη σας τό 1940 (ἀναφερόμενο στό ὡς ἄνω τχ. τῆς «ΑΡΝΑΙΑΣ», σ. 9, σημ.
428) παρέχω τά ἀκόλουθα στοιχεῖα:
«Ματζόλης Μαυρουδῆς τοῦ Γεωργίου. Λοχίας. Γεννήθηκε στήν Ἀρναία Χαλκιδικῆς τό 1915 (=στοιχεῖα
29

Διευθ. Ἱστορίας Στρατοῦ/Γ.Ε.Σ.), τοῦ 66ου Σ.Π. Φονεύθηκε στή μάχη ὑψ. Μήτσανι τήν 1η Δεκεμβρίου 1940».
Τό 66ον Σ.Π. Ἐφέδρων Θεσσαλονίκης ἐπίσης ὑπαγόταν στήν XI Μεραρχία. Τό ὑψ. Μήτσανι βρίσκεται σέ
ἀπόσταση ἀνατολικά τῆς Πρεμετῆς.
Ἐλπίζω νά ὑπῆρξα χρήσιμος, ἀντιδωρούμενος.
Μετά τιμῆς
Ἀργύρης Πετρονώτης
Σημ. Σύνταξης: Εὐχαριστοῦμε θερμά, κ. Πετρονώτη, γιά τίς παρεχόμενες ἱστορικές-στρατιωτικές πληροφορίες, οἱ ὁποῖες ὅσον ἀφορᾶ στόν Μαυρουδῆ Ματζόλη (ἤ Ματζώλη) μᾶς ἦταν γνωστές καί παρμένες
ἀπό τίς παρακάτω πηγές: 1. Ἀπό τήν ἐφημερίδα «ΤΟ ΦΩΣ» (Θεσσαλονίκης), φ. 11216/31-1-1941 (βλ. Δημ.
Κύρου, «Τετιμημένοι νεκροί μας», Η ΑΡΝΑΙΑ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, τχ. 25/Ὀκτ.-Δεκ. 1994, σ. 13), 2. Διεύθυνση
Ἱστορίας Στρατοῦ τοῦ Γ.Ε.Σ. (ἀπ’ ὅπου τίς πήρατε καί σεῖς) [βλ. Δημ. Κύρου, Οἱ Ἀρναιῶτες πεσόντες στόν
ἑλληνοϊταλικό πόλεμο (1940-1941) (Μέ βάση τά στοιχεῖα τοῦ Γενικοῦ Ἐπιτελείου Στρατοῦ), ΑΡΝΑΙΑ, τχ.
57/Ὀκτ.-Δεκ. 2002, σσ. 3-4] καί 3. Ἀπό τόν συγγενῆ του κ. Δημ. Ἰω. Ματζιώλη.
Συμπληρωματικά βλ. καί Δημ. Κύρου, 1. Ἡ συμμετοχή τῆς Ἀρναίας στόν ἑλληνοϊταλικό πόλεμο τοῦ 19401941 (Ὀνόματα καί ἀφηγήσεις συμμετεχόντων Ἀρναιωτῶν. Μιά πρώτη καταγραφή), ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 65/Ὀκτ.Δεκ. 2004, σσ. 5 (ἀρ. 21), 10 (Σημ. ἀρ. 15, ὅπου ὑπάρχει καί ἄλλη Βιβλιογραφία) καί 32 (ὀπισθόφυλλο, ὅπου
ὑπάρχει φωτογραφία του), παρμένη ἀπό τήν ἐφημερίδα «ΤΟ ΦΩΣ», ὅ.π.), 2. Τά «Χρονικά Ναοῦ Ἁγίου Στεφάνου Λιαριγκόβης (Ἀρναίας) » τοῦ Μητροπολίτη Ἰερισσοῦ, Ἁγίου Ὄρους καί Ἀρδαμερίου Σωκράτη (19111944), ΑΡΝΑΙΑ, τχ. 81/Ὀκτ.-Δεκ. 2008, σσ. 8 καί 12 (Σημ. 404), καί 3. Ὁ Μητροπολίτης Ἱερισσοῦ, Ἁγίου Ὄρους
καί Ἀρδαμερίου Σωκράτης Σταυρίδης (1866-1944), Ἀρναία 2011, σσ. 85 καί 134 (Σημ. 428).
Παρά ταῦτα ἡ ἐπαναγνωστοποίηση καί ἡ ἐπανάληψη γνωστῶν γεγονότων δέν κάνει κακό. Ἀντίθετα κάνουν καλό, διότι τά ξαναθυμοῦνται οἱ παλιοί καί τά μαθαίνουν οἱ νέοι. Γι’ αὐτό ἡ ἐπιστολή σας, ἀγαπητέ κ.
Πετρονώτη, [πού εἶσθε γνωστός στήν Ἀρναία (ἄς τό ἐπαναγνωστοποιήσουμε εὐκαιριακά!) ἀπό τήν ὡραία
Εἰσήγηση, πού κάνατε τήν 1η Ἰουλίου 1997 στήν αἴθουσα τοῦ Δημαρχείου κατά τήν ἐκδήλωση γιά τά 60
χρόνια ἀπό τά ἐγκαίνια τοῦ Ναοῦ τῶν Ἁγίων Ἀναργύρων μέ θέμα: «Ὁ Ναός τῶν Ἁγίων Ἀναργύρων Ἀρναίας Χαλκιδικῆς. (“Ἐλεύθερος σταυρός” μετά τρούλλου, ἐπί σχεδίων τοῦ Ἀρχιτέκτονος Ἀναστασίου Κίμ.
Ὀρλάνδου», ἡ ὁποία δημοσιεύθηκε τό 2002 στό βιβλίο: Ἱερός Ναός Ἁγίων Ἀναργύρων Ἀρναίας, στίς σελίδες 73-85] εἶχε ἀξία καί ὄφελος!
• Ὁ κ. Δημήτριος Κωλέσης, συνάδελφος καί ὁμογάλακτος, μᾶς ἔστειλε (Πτολεμαΐδα 22/10) τήν παρακάτω
ἐπιστολή:
Ἀγαπητέ Δημήτρη Κύρου
Διεξερχόμενος τό πρόσφατο τεῦχος τῆς «ΑΡΝΑΙΑΣ», συνειρμικά συσχέτισα τή δική μου προσπάθεια στό
Περιοδικό μας «ΟΙ ΑΓΙΑΝΑΣΤΑΣΙΤΕΣ» μέ τή δική σου ἀφοσίωση στό περιοδικό σου. Τά μεγέθη, βεβαίως,
ποσοτικῶς καί ποιοτικῶς εἶναι δυσανάλογα ἀνάμεσα στίς δυό προσπάθειες. Ἡ πλάστιγγα κλίνει ἑτεροβαρῶς
ὑπέρ σοῦ, σέ ἱδρῶτα καί ἀγωνία.
Ἀλλ’ ὁ λόγος ἐδῶ δέν εἶναι ἡ συγκριτική, πού μπορεῖ νά ὁδηγήσει στίς χίμαιρες τῆς κριτικῆς. Πρόκειται
γιά ἕνα ἁπλό στοχασμό μου πάνω στήν πολλαχῶς διατυπούμενη στίς σελίδες τῆς «ΑΡΝΑΙΑΣ» ἀγωνίας σου,
γιά τή συντήρηση καί ἐξελικτική βελτίωση αὐτῆς τῆς ἐκδοτικῆς σου προσπάθειας, ἡ ὁποία προβάλλει «τήν
Ἱστορία, τήν Ἀρχαιολογία καί τή Λαογραφία τῆς Ἀρναίας» (Τ. 98, σ. 2).
Μπροστά στήν «ἀδιαφορία, ἀμέλεια καί τσιγκουνιά» (αὐτόθι) τῶν ἀποδεκτῶν τοῦ περιοδικοῦ σου, δέ θά
σοῦ ἀπευθύνω “Παραμυθητικόν” (δέν σοῦ χρειάζεται ἐξ ἄλλου). Θά πῶ μόνο, πώς αὐτή ἡ ἀφοσίωσή σου
εἶναι ἡ κλασσική περίπτωση τῶν ἀνθρώπων τοῦ πνεύματος, πού οἱ ἀπνευμάτιστοι δέν μποροῦν νά κατανοήσουν. Εἶναι ἡ περίπτωση πού δέν πτοεῖ μόνο, παρά καί προσελκύει. Ἐννοῶ πώς εἶσαι μόνος (ἘκδότηςΣυντάκτης-Ὑπεύθυνος-Ἐπιμελητής Ὕλης) κι’ ὅμως δέν εἶσαι μόνος. Ὁ ἄνθρωπος στό βάθος του εἶναι εἰδωλολάτρης. Τό νά μή ἐκτιμᾶ τό πνεῦμα –ἀπνευμάτιστος– σημαίνει βαριά μορφή εἰδωλολατρίας. Ἡ ἀντίδραση
τοῦ φιλοσοφημένου ἀνθρώπου εἶναι ν’ ἀπομακρύνει τήν εἰδωλολατρία πού κατακλύζει τόν κόσμο. Δέν εἶσαι,
λοιπόν, μόνος, γιατί τόσοι καί τόσοι ἀποδέκτες τῆς «ΑΡΝΑΙΑΣ» δέν εἶναι «εἰδωλολάτρες».
Ἀσφαλῶς, οἱ κυρίως ἀποδέκτες τῆς «ΑΡΝΑΙΑΣ», σέ ἐπίπεδο ἐντοπιότητας, θά περιμέναμε κάθε νέο
τεῦχος νά τό προσμένουν μέ ἐρωτική προσδοκία, νά τό διαβάζουν ἀπνευστί, γιά νά πληροφορηθοῦν, ν’
ἀναπολήσουν, νά θυμηθοῦν, νά συγκινηθοῦν, ν’ ἀναγνωρίσουν μορφές μέσα στήν ὁμίχλη τοῦ χρόνου, νά
ξαναζωντανέψουν μνῆμες ἀνεξίτηλες οἱ παλαιότεροι καί νά τίς πρωτοθαυμάσουν οἱ νεώτεροι, νά συναντηθοῦν μέ ἀσημένιες ὀμορφιές προσώπων πού πέρασαν ἀπό τήν εἰρηνική καί ταραχώδη ἐκτατική τῆς Λιαρίγκοβης.
Ὡστόσο, «ἀναγκαστήκαμε νά μειώσουμε κατά 500 τόν ἀριθμό τῶν ἀποδεκτῶν...» (αὐτόθι). Ἄν μέσα σ’’
αὐτή τή «μείωση» ὑπάρχουν καί Ἀρναιῶτες τῆς στενῆς καί εὐρύτερης περιοχῆς, τό φαινόμενο δέ φαντάζει εὐχάριστο. Ἀλλ’ ὄχι τόσο θλιβερό, ἐφ’ ὅσον στό φαινόμενο Δ. Κύρου οὔτε προγνωστικά, οὔτε χίμαιρες,
οὔτε εὐσεβεῖς πόθοι - πρβλ. τό «σκοτεινές δυνάμεις... (αὐτόθι)- μποροῦν νά μορφοποιήσουν τήν ἀγωνία
του σέ ἀγονία. Πρίν ἀπό κάθε ἀνάλυση ἡ ἀφοσίωσή σου, Δημήτρη, εἶναι ἕνα φαινόμενο. Κι’ ἕνα φαινόμενο μόνο ἄν ἀρνηθεῖς τήν ὕπαρξή του παύει νά σέ ἀπασχολεῖ. Ἡ ἄρνηση ἐκφράζει τήν ἄμορφη ἀδιαφορία.
Ὁ κόσμος εἶναι αὐτός πού εἶναι. Ποτέ πιό ἔξω.
Γι’ αὐτόν τόν κόσμο, πού ἡ «ΑΡΝΑΙΑ» τοῦ ἀνοίγει τά μάτια, ἡ μελαγχολία διασταυρώνει τό βλέμμα της
30

μόνο μέ τά σκοτάδια, τήν ἴδια στιγμή πού στόν πνευματικό ἄνθρωπο ἀνοίγει μιά μυστική πόρτα στό μεγαλεῖο.
Δημήτρης Κωλέσης
Σημ. Σύνταξης: Ἀγαπητέ Δημήτρη Κωλέση, σ’ εὐχαριστοῦμε γιά τόν βαθύ καί σύνθετο καί ὄχι ἀβαθῆ καί
ἁπλό στοχασμό σου μέ τήν εὐκαιρία τῶν ... ἀβαθῶν γραφομένων μας. «Ἀεί μέν μάλιστα δέ νῦν (Ἱερός Χρυσόστομος) οἱ βαθεῖς στοχασμοί σου ἄλλους τέρπουν, ἄλλους ἐνοχλοῦν καί ἄλλους προβληματίζουν γιά τό
«ἀμέτρητον βάθος» τους! Ἀπαντοῦμε .... ἀστόχαστα!
• Στήν «ἀδιαφορία, ἀμέλεια καί τσιγουνιά» προστέθηκε ἐσχάτως (ἄς ὄψονται οἱ αἴτιοι) καί ἡ ἀφραγγία
(σημ. ἀευρία= μή ὕπαρξη εὐρώ). Ἔτσι ἀπό ἀδήρητη ἀνάγκη διακόψαμε δυστυχῶς τή ἀποστολή τοῦ περιοδικοῦ καί σέ «Ἀρναιῶτες τῆς στενῆς καί εὐρύτερης περιοχῆς», οἱ ὁποῖοι ἀπό τίς τρεῖς πρῶτες κυρίως αἰτίες
δέν ἔδωσαν ποτέ καμμιά οἰκονομική ἐνίσχυση γιά τήν ἔκδοση τοῦ περιοδικοῦ.
• Δυστυχῶς, ὅπως διαπιστώνεται ἀπό τήν ἐκδοτική τοῦ περιοδικοῦ πορεία, ἐλάχιστοι Ἀρναιῶτες ἀποδέκτες του «προσμένουν μέ ἐρωτική προσδοκία, νά τό διαβάσουν ἀπνευστί ...».
Αὐτά τά ὀλίγα ἀστόχαστα σέ σχέση μέ τήν πληθώρα τῶν δικῶν σου στοχαστικῶν λόγων, ἀγαπητέ ὁμογάλακτε! Ἔρρωσο στοχαζόμενος! καί τακτικώτερα μέσω τοῦ περιοδικοῦ μας, διότι «λιγοστά μᾶς στέλνεις
τά λάχανα, τά ὡραῖα αὐτά χρυσολάχανα»! (Μέγας Βασίλειος πρός Ἅγιον Ἀμφιλόχιον Ἰκονίου).
• Ἀπό τόν Ἁγιορείτη μοναχό Μωυσῆ, πήραμε (Ἅγιον Ὄρος, 16.11.2013, ΝΗ) τήν παρακάτω ἐπιστολή:
Ἀγαπητέ κύριε Δημήτριε,
χαίρετε πάντοτε ἐν Κυρίῳ!
Ἔλαβα τό νέο τεῦχος καί τήν ἐπιστολή κι εὐχαριστῶ, καθώς καί γιά τίς εὐχές. Μέ τή βοήθεια τοῦ Παναγάθου Θεοῦ εἶμαι καλύτερα, ὕστερα ἀπό πολύμηνη δοκιμασία. Τό ἄρθρο σας γιά τούς νεομάρτυρες θά
δημοσιευθεῖ στό ἑπόμενο τεῦχος. Τό νέο ἔτος θά διακόψω τήν ἔκδοση τοῦ περιοδικοῦ, γιατί ἀδυνατῶ λόγῳ
τῆς ὑγείας μου. Καλό χειμώνα. Ὁ Θεός νά σᾶς ἐνισχύει πάντοτε πλούσια στή ζωή καί τό ὡραῖο ἔργο σας.
Μετά τιμῆς καί εὐχῶν ἐλάχιστος μοναχός
Μωυσῆς Ἁγιορείτης.
Σημ. Σύνταξης: Εὐχαριστοῦμε, σεβαστέ μου γέροντα π. Μωυσῆ, γιά τίς εὐχές σας.
Χαιρόμαστε πού ἡ κλονισθεῖσα ὑγεία σας καλυτέρευσε, ἀλλά λυπούμαστε ταυτόχρονα γιά τήν ἀπόφασή σας νά διακόψετε τήν ἔκδοση τοῦ ὠφελιμοτάτου πνευματικά περιοδικοῦ «ΠΡΩΤΑΤΟΝ», τοῦ ὁποίου εἶσθε
ὁ ἐκδότης καί ἡ ψυχή, γιά λόγους ὑγείας. Ἐκφράζουμε τήν ἐπιθυμία καί τήν διάπυρη εὐχή πρός τήν Ὑπεραγία Θεοτόκο, στό περιβόλι τῆς ὁποίας ἀσκεῖσθε, νά πρεσβεύσει στόν Υἱό της νά βελτιωθεῖ περισσότερο ἡ ὑγεία σας, πού θα σᾶς ἐπιτρέψει νά συνεχίσετε τήν ἔκδοση τοῦ περιοδικοῦ, ἤ –σέ ἀντίθετη περίπτωση– νά βρεθοῦν κάποιοι φίλοι καί συνεργάτες σας, γιά νά βοηθήσουν-συνεργασθοῦν στήν ἔκδοση τοῦ περιοδικοῦ, χωρίς νά ταλαπωρεῖσθε ἐσεῖς, πού τελικά θά εἶσθε «ὁ ἐπιβλέπων ἐπί τό περιοδικόν καί ποιῶν αὐτό
ἐκδίδεσθαι»!
Προσευχηθεῖτε νά ὑλοποιηθεῖ ἡ ἐπιθυμία μας καί ἡ εὐχή μας γιά τή μή διακοπή τῆς ἔκδοσης τοῦ περιοδικοῦ
«ΠΡΩΤΑΤΟΝ». Ἀξίζει! Ἀναμένοντας, εὐχόμαστε αἴσιο καί δημιουργικό πνευματικά τό νέο ἔτος 2014! Δύναμις!
• Ὁ Νικόλαος Β. Κανελλοπουλος μᾶς ἔστειλε (Ἀρναία 30/11) τήν παρακάτω ἐπιστολή:
Ἀγαπητέ Δημήτρη,
Καλά κάνεις, πού πλήν τῶν ἄλλων τόσο σπουδαίων, κρούεις συνεχῶς τόν κώδωνα τοῦ κινδύνου διά τά
καμώματα τοῦ σημερινοῦ κόσμου.
Τό ἀφυππεῦσαι κάλαμον χαλεπώτερον ἐστί τοῦ ἱππεῦσαι. ῞Ολα διά τήν σάρκα, μήν κακοπάθει τό σῶμα,
καί ἡ ἔρμη ἡ ψυχή ἄς λιμώττει καί γυμνητεύει ἐντελῶς. Μᾶς ἐπλάνεψε ἡ γλυκειά ζωή, ὁ ἀστερισμός τῶν
σουβλακίων, φραπέ καί καπουτσίνων, ποτῶν καί ἡδυπότων, μπουζουκίων καί τσιφτετελίων σέ κέντρα τῆς
νυκτός ἕως λυκαυγοῦς, ὅπου –ἡμεδαπή τις ἤ ἀλλοδαπή–λικνίζεται Σαλώμη! Πέντε (5) εὐρώ τόν χρόνο, διά
νά συνεχίσει ἡ ἔκδοση τοιούτου ἐντύπου, ὡς εἶναι τό δικό σου, ἀγαπητέ Δημήτρη. Τό Κράτος ἔκλεισε σωρείαν ἐφημερίδων καί περιοδικῶν τήν ὥρα πού ἐπιχορηγεῖ καί δίδει προκλητικῶς τό φιλί τῆς ζωῆς εἰς σωρείαν ἀνώφελων.
Ἔτσι θέλουν τό Ἑλλάδα οἱ ... ἐντεῦθεν, ἐκεῖθεν τῶν Ἄλπεων Γαλατίας καί οἱ πέραν τῆς δυτικῆς τοῦ Ἀτλαντικοῦ ὄχθεως φίλοι ἐπιστήθιοι, πού ἐν πόνοις καί κινδύνοις φίλους γινώσκουσι.
Καί οἱ πνευματικοί αὐτοῦ τοῦ τόπου ἄνθρωποι; Ἀλήθεια, ποῦ βρίσκονται αὐτές οἱ ψυχές, τρωγοπίνουν
καί καθεύδουν, νῦν δέ ἔχουν ἥσυχον τό συνειδός, διατί ὅ,τι εἶχον νά ποῦν τό εἶπαν μέ τό παραπάνω καί
τώρα νίπτουν χεῖρας καλῶς! Διεμήνυσαν τά τῆς κατρακύλας στεντορείως καί διαπρυσίως εἰς ... ἄπτερα, πλατώνυχα, λογικά θηλαστικά δίποδα ὄντα καί ἐξῆλθον τῆς ὑποχρεώσεως... μιά καί καλή!
Φιλτάτη, ἄτυχη πατρίς!
Μετά τιμῆς
Νικόλαος Β. Κανελλόπουλος
Σημ. Σύνταξης: Ἀγαπητέ Νικόλαε, σ’ εὐχαριστοῦμε γιά τήν ἀποδοχή τῶν «SOS» σχολίων καί ἀπόψεών
μας καί γιά τούς ἐπιτυχημένους δικούς σου σχολιασμούς «διά τά καμώματα τοῦ σημερινοῦ κόσμου». Συμφωνοῦμε ἀπόλυτα καί «οὐδέν ἕτερον σχόλιον»! Ὑγίαινε καί ... σχολίαζε!
31

• Ἀπό τόν καθηγητή τῆς Γεωπονικῆς Σχολῆς κ. Χαράλαμπο Ν. Λαζαρίδη τοῦ Α.Π.Θ. πήραμε (Θεσσαλονίκη 9/12) τήν παρακάτω ἐπιστολή:
Ἀγαπητέ Δημήτρη,
Ἔχοντας στά χέρια μου τό ἐπετειακό ἑκατοστό (!) τεῦχος τοῦ Περιοδικοῦ ΑΡΝΑΙΑ, τό ὁποῖο μέ τόσο
μεγάλη φροντίδα καί «στοργή» ὁλοκλήρωσες, αὐθόρμητα ἔρχονται στό νοῦ μου κάποιες σκέψεις. Οἱ σκέψεις αὐτές μέ πιέζουν καί μέ ἀναγκάζουν νά τίς ἐκφράσω δημόσια, γιατί κινδυνεύω νά συμπεριφερθῶ ὡς
«ἰδιώτης», ὡς πολίτης πού δέν ἐνδιαφέρεται γιά τά κοινά.
Καί «τά κοινά» δέν εἶναι τίποτα λιγότερο καί τίποτα περισσότερο ἀπό τήν ἱστορία καί τή λαογραφία τῆς
ἰδιαίτερης πατρίδας μας, γιά τά ὁποία προσωπικά ἔχεις διαθέσει χιλιάδες πολύτιμες ἀνθρωποῶρες, μία
ὁλόκληρη ζωή! Πρακτικά διέθεσες ὅλο τόν ἐλεύθερό σου χρόνο, ἀξιοποιώντας στό ἔπακρον τά ἐρευνητικά καί συγγραφικά τάλαντα πού γενναιόδωρα σοῦ ἔδωσε ὁ καλός μας Θεός.
Ὁ ζῆλος, ἡ ἐργατικότητα καί ἡ αὐταπάρνηση πού ἔδειξες (καί δείχνεις) γιά κάτι τόσο ὑψηλό καί εὐγενικό, ὅσο εἶναι ἡ ἱστορία τῆς γενέτειράς σου, εἶναι τόσο σπάνια καί τόσο πολύτιμα στούς χαλεπούς καιρούς
πού ζοῦμε, ὥστε εἰλικρινά θά εὐχόμασταν κάθε τόπος νά εἶχε τήν «πολυτέλεια» ἑνός τέτοιου πατριώτη ἐρευνητῆ (μέ ὅλη τή σημασία τῶν δύο αὐτῶν λέξεων).
Μέ ἀγάπη, μέ φιλότιμο, μέ ἐπιστημονική ὑπευθυνότητα, μέ σεβασμό στά ἱερά καί ὅσια τοῦ τόπου μας,
ἀναζήτησες, ἀνέδειξες καί κατέγραψες τήν ἱστορική ἀλήθεια, ἔτσι ὥστε νά θυμοῦνται οἱ παλιοί καί νά
μαθαίνουν οἱ νέοι τήν ἱστορία καί τό παρελθόν αὐτοῦ τοῦ εὐλογημένου τόπου, γιά νά μποροῦμε νά ἐκτιμοῦμε «τί χάσαμε, τί ἔχουμε, τί μᾶς πρέπει».
Γιά ὅσους βιαστοῦν νά ὑποτιμήσουν τήν ἀξία μιᾶς τέτοιας προσφορᾶς, καλό εἶναι νά ὑπενθυμίσουμε
ἕνα παγκόσμια παραδεκτό ἀξίωμα: Λαός πού δέν γνωρίζει τό παρελθόν καί τήν ἱστορία του, δέν ἔχει μέλλον, ἀφοῦ ἡ ἱστορία καί ὁ πολιτισμός ἑνός λαοῦ διαμορφώνει τήν ταυτότητά του. Ἡ ταυτότητα εἶναι ἀπόλυτη προϋπόθεση ἑνότητας, ἡ δέ ἑνότητα εἶναι ἀπόλυτη προϋπόθεση γιά τήν ἐπιβίωσή του.
Σέ ἐπίρρωση τῶν παραπάνω ἀξίζει νά θυμηθοῦμε τή συνταγή τοῦ Χένρυ Κίσινγκερ γιά τή διάλυση τῆς
Ἑλλάδας: «Χτυπῆστε τή γλώσσα, τήν ἱστορία καί τόν πολιτισμό της, γιά νά πάψει νά ὑπάρχει σάν κάτι τό
διαφορετικό».
Πολύ καλά κατάλαβε ὁ Κίσινγκερ ὅτι ἡ γλώσσα μας, ἡ ἱστορία μας, ὁ πολιτισμός μας, ὁ Ἑλληνο-Χριστιανικός μας πολιτισμός, πού συνοψίζεται στίς λέξεις Χριστός καί Ἑλλάδα, συνιστοῦν τήν πολύτιμη ταυτότητά μας, τήν χρυσή κληρονομιά καί παρακαταθήκη μας, πού σήμερα δυστυχῶς κινδυνεύει νά μείνει στά
ἀζήτητα (γιατί «περί ἄλλα τυρβάζουμε»). Εἶναι αὐτά πού μᾶς κάνουν τόσο διαφορετικούς ἀπό τούς ἄλλους
λαούς, ὥστε νά εἴμαστε «τό ἀγκάθι» πού πρέπει νά σπάσουν, τό «θεριό» πού πρέπει νά δαμάσουν γιά νά
ὁλοκληρώσουν ἀνενόχλητοι τό καταστροφικό τους ἔργο.
Ἄν ἔμεινε λοιπόν κάποια ἐλπίδα νά ἀγωνιστοῦμε καί νά διατηρήσουμε τήν ταυτότητα καί τήν ἑνότητά
μας, εἶναι χάρη στήν ἱστορία καί τόν πολιτισμό μας. Χωρίς αὐτά, ἡ πλήρης ἀλλοτρίωσή μας εἶναι περισσότερο ἀπό βέβαιη καί ἡ ἰσοπέδωσή μας θά εἶναι τό ὀδυνηρό τέλος μας, τά ὀψώνια τῆς «ἄφρονος καί παράφρονος» διαχείρισης μιᾶς πολύτιμης κληρονομιᾶς, τήν ὁποία δυστυχῶς δέν καταφέραμε νά ἀποτιμήσουμε.
Τά παραπάνω ὑπογραμμίζουν τήν τεράστια ἀξία τῆς προσφορᾶς σου, τόσο μέσα ἀπό τά 100 τεύχη τῆς
ΑΡΝΑΙΑΣ (εὐχόμαστε νά μᾶς ἀξιώσει ὁ Θεός νά γιορτάσουμε καί τά 200!), ὅσο καί μέσα ἀπό τά χρησιμότατα βιβλία πού ἔχεις συγγράψει, χωρίς νά ὑποτιμᾶται ἡ μεγάλη ἀξία τῶν δεκάδων διαλέξεων πού κατά καιρούς ἔδωσες σέ μία ποικιλία θεμάτων ἱστορικοῦ, θρησκευτικοῦ καί λαογραφικοῦ περιεχομένου.
Ἀγαπητέ Δημήτρη,
Γιά ὅλους ἐμᾶς πού συμβαίνει νά σέ γνωρίζουμε προσωπικά, ἡ παραγωγή ἑνός τόσο σημαντικοῦ ἐρευνητικοῦ καί συγγραφικοῦ ἔργου ἀποκτᾶ ἀκόμα μεγαλύτερη πνευματική ἀξία, καθώς τά τελευταῖα χρόνια
χρειάστηκε νά κάνεις κατάθεση ψυχῆς, γιά νά ξεπεράσεις δύσκολα οἰκογενειακά προβλήματα, πού ἀπείλησαν νά σέ ἀδρανοποιήσουν.
Θεωρῶ ὅτι μέ ὅλα τά παραπάνω ἐκφράζω τά συναισθήματα ὅλων τῶν Ἀρναιωτῶν ὅπου γῆς, ἀλλά καί
τοῦ πολυπληθοῦς ἀναγνωστικοῦ σου κοινοῦ. Ὅλοι μαζί λοιπόν ὀφείλουμε νά σέ συγχαροῦμε θερμά καί μέ
τή δέουσα εὐγνωμοσύνη νά σέ εὐχαριστήσουμε γιά τήν πολύτιμη προσφορά σου στήν ΑΡΝΑΙΑ μας, τή
Χαλκιδική μας, τήν Ἑλλάδα μας. Θέλουμε νά σοῦ εὐχηθοῦμε ὑγεία, δύναμη καί πνευματική καταξίωση, γιά
νά συνεχίσεις τό θεάρεστο ἔργο σου «εἰς ἔτη πολλά!», ἔτσι ὥστε νά ἀξιωθεῖς νά ἀκούσεις ἐπάξια τό «εὖ
δοῦλε ἀγαθέ καί πιστέ…»
Μέ ἀγάπη καί ἐκτίμηση
Χαράλαμπος Ν. Λαζαρίδης
Δημότης Ἀρναίας, Καθηγητής Α.Π.Θ.
Σημ. Σύνταξης: Εὐχαριστοῦμε θερμότατα, ἀγαπητέ Χαράλαμπε, γιά τά καλά σου λόγια καί γιά τίς εὐχές
σου, οἱ ὁποῖες μᾶς ἐνδυναμώνουν καί μᾶς ὠθοῦν σέ παραπέρα προσπάθειες γιά τήν ἀποκάλυψη ἱστορικῶν
καί λαογραφκῶν πληροφοριῶν γιά τήν Ἀρναία μας μέ τή βοήθεια καί συμπαράσταση ἀνθρώπων σάν καί σένα.
Νά εἶσαι καλά καί ὁ Θεός νά σοῦ δίνει δύναμη νά ἐργάζεσαι ἀπό τό μετερίζι σου γιά τό καλό τῆς Ἀρναίας
32

καί τῆς περιοχῆς της! Ἡ συγκίνησή μας γιά τά γραφόμενά σου ἐμποδίζουν τή γραφίδα μας νά συνεχίσει
γράφοντας ἀπαιτητικά σ’ αὐτά! ...
• Ὁ Κωνσταντῖνος Γ. Σταλίδης μᾶς ἔστειλε (Ἔδεσσα, 28/12) τήν παρακάτω ἐπιστολή:
Ἀγαπητέ Δημήτρη.
Σοῦ στέλνω τήν ἐργασία μου "Συμπληρωματικά στή μορφή καί τήν ἐτυμολογία τοῦ ὀνόματος Λιαρίγκοβη".
Ἐλπίζω νά συντελέσει κι αὐτή κατά τι στήν προσπάθεια γιά τήν ἐτυμολογία καί τή σημασία τοῦ ὀνόματος Λιαρίγκοβη.
Ἀγαπητέ Δημήτρη, σοῦ εὔχομαι νά συνεχίσεις μέ τόν ἴδιο ζῆλο καί τήν ἴδια εὐθύνη τό ἔργο σου, ὥστε
τό περιοδικό σου Ἀρναία, νά ξεπεράσει πολλά ἀκόμη ἐκδοτικά νούμερα. Κι ἐδῶ πού ἔφτασες, στό 100ό τεῦχος,
σοῦ ἀξίζει ὁ ἔπαινος. Ἄξιος, λοιπόν, ὁ μισθός σου.
Σοῦ στέλνω καί μιά φωτοτυπία, ἔστω καί κακέκτυπη, τοῦ λήμματος Λιαρίγκοβη ἀπό τό Ἐτυμολογικό Λεξικό τοῦ Χαρ. Π. Συμεωνίδη.
Σέ χαιρετῶ. Καλές γιορτές.
Μέ τίς καλύτερες εὐχές
Κωνσταντῖνος Γ. Σταλίδης
Σημ. Σύνταξης: Ἀγαπητέ Κωνσταντῖνε, σ’ εὐχαριστοῦμε γιά τήν ἀποστολή τοῦ ἄρθρου σου γιά τήν ἐτυμολογία τῆς Λιαρίγκοβης, τό ὁποῖο τιμᾶ τήν «ΑΡΝΑΙΑ», καί γιά τίς ἐπετειακές καί ἑόρτιες εὐχές σου. Τό
ἄρθρο σου, πού δημοσιεύεται στό τεῦχος αὐτό, καί οἱ εὐχές σου τονώνουν τό ἠθικό μας καί πάλι σ’ εὐχαριστοῦμε. Ὑγίαινε μακροημερεύων καί συγγράφων!
• Ἡ «Γεννάδειος Βιβλιοθήκη» (Ἀθήνα 12, 15, 27/8, 27/12) εὐχαριστεῖ γιά τήν ἀποστολή τῶν τευχῶν 97100/2013 τοῦ περιοδικοῦ μας.
• Ἡ «Κυπριακή Βιβλιοθήκη» (Λευκωσία-Κύπρος) εὐχαριστεί γιά τήν ἀποστολή τῶν τευχῶν 98-100/2013
τοῦ περιοδικοῦ μας.
• Ἡ Βιβλιοθήκη τοῦ Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, Τμῆμα Γλώσσας, Φιλολογίας καί Πολιτισμοῦ
Παρευξεινίων Χωρῶν (Κομοτηνή) εὐχαριστεῖ γιά τήν ἀποστολή τῶν τευχῶν 99 καί 100/2013 τοῦ περιοδικοῦ
μας.
• Τό Τμῆμα Κεντρικῆς Βιβλιοθήκης τῆς Διεύθυνσης Βιβλιοθηκῶν τοῦ Μουσείου τοῦ Δήμου Θεσσαλονίκης (Θεσσαλονίκη 20/11) μἐ «Ἀπόδειξη δωρεᾶς Περιοδικῶν», πού ὑπογράφει ἡ Προϊσταμένη τῆς Δ/νσης
κ. Εὐαγ. Ἀβτζῆ, εὐχαριστεῖ γιά τήν ἀποστολή τοῦ τεύχους 98/2013 τοῦ περιοδικοῦ μας.
ΕΥΧΕΣ
Πήραμε τίς παρακάτω ἑόρτιες εὐχές καί εὐχαριστοῦμε ἀντευχόμενοι ἀπό:
–Τήν Ἱερά Μονή Παντοκράτορος Ἁγίου Ὄρους.
–Τήν κ. Μαριάνθη Παλάζη (Ν. Ἐπιβάτες Θεσ/νίκης).
–Τόν Σύλλογο τῶν Ἁπανταχοῦ Ἀποικιανῶν τῆς Νήσου Ἄνδρου.
ΠΡΟΣΚΛΗΣΕΙΣ
Πήραμε τίς παρακάτω Προσκλήσεις καί εὐχαριστοῦμε ἀπό τούς:
• Ἑταιρεία Μακεδονικῶν Σπουδῶν (Θεσσαλονίκη).
• Περιφερειακή Ἑνότητα Χαλκιδικῆς (Πολύγυρος).
• Δῆμο Ἀριστοτέλη - Δημοτική Κοινότητα Ἀρναίας (Ἀρναία).
• Πολιτιστική καί Ἐπιμορφωτική Ἐταιρεία Ἀρναίας (Ἀρναία).
• Παγχαλκιδικό Σύλλογο Θεσσαλονίκης «Ο ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ» (Θεσσαλονίκη).
• Μητρόπολη Ἱερισσοῦ, Ἁγ. Ὄρους καί Ἀρδαμερίου-Ἵδρυμα Ἀγάπης-Οἶκος Εὐγειρίας «Παναγία Ἀκαθίστου» (Ἀρναία).
• Μητρόπολη Ἰερισσοῦ, Ἁγ. Ὄρους καί Ἀρδαμερίου-Σύνδεσμο Ἱεροψαλτῶν «ΡΩΜΑΝΟΣ Ο ΒΑΤΟΠΑΙΔΙΝΟΣ» (Ἀρναία).
• Δῆμο Ἀριστοτέλη-(Τοπική) Κοινότητα Γοματίου (Γομάτι).
• Μητρόπολη Ἱερισσοῦ, Ἁγ. Ὄρους καί Ἀρδαμερίου-Ἱ. Μονή Ἁγίου Κοσμᾶ Αἰτωλοῦ (Ἀρναία).
• Πανευρυτανική Ἕνωση (Ἀθήνα).
• Περιφέρεια Κεντρικῆς Μακεδονίας, Κέντρο Πολιτισμοῦ Θεσσαλονίκης τῆς Π.Κ.Μ., Ἀντιπεριφέρεια Χαλκιδικῆς, Δῆμο Ἀριστοτέλη, Πολιτιστική καί Ἐπιμορφωτική Ἐταιρεία Ἀρναίας καί Θέατρο ΓΕΝΝΕΣΙΣ
(Ἀρναία).
• Πολιτιστική Ἑταιρεία Πανελλήνων «ΜΑΚΕΔΝΟΣ» καί Σύνδεσμο Ξεναγῶν Θεσσαλονίκης (Θεσσαλονίκη).
• Δῆμο Θεσσαλονίκης-Βαφοπούλειο Πνευματικό Κέντρο καί ῞Ενωση Λογοτεχνῶν Βορείου Ἑλλάδος (Θεσσαλονίκη).
• Ἱ. Μητρόπολη Ἰερισσοῦ, Ἁγ. Ὄρους καί Ἀρδαμερίου-Δῆμο Ἀριστοτέλη (Ἀρναία).
33

Ο ΤΥΠΟΣ ΓΡΑΦΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ «ΑΡΝΑΙΑ»
• Τό περιοδικό «ΣΥΛΛΟΓΕΣ» (Ἀθήνα), τxχ. 333/Ἀπρ. 2013, σ. 420, 337/Αὔγ. 2013, σ. 952,
καί 340/Νοέ. 2013, σ. 1310 γράφει:

• Τό περιοδικό «ΑΡΧΕΙΟ ΕΥΡΥΤΑΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΩΝ» (Ἀθήνα), τχ. 11/Ἰαν.Ἰούν. 2013, σ. 73, γράφει:
ΟΙ ΠΡΩΤΑΓΩΝΙΣΤΕΣ ΤΗΣ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΗΣ (ΦΩΤ. 1-6) ΚΑΙ
ΤΗΣ ΕΠΙΣΗΜΗΣ (ΦΩΤ. 7-10) ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗΣ ΤΗΣ ΑΡΝΑΙΑΣ ΚΑΙ
ΓΕΝΙΚΑ ΤΗΣ ΒΟΡΕΙΟΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ (15/10 καί 2/11/1912)

Ὁ λοχαγός Βασ. Παπακώστας

Ὁ ὁπλαρχηγ. Ἀθ. Μινόπουλος

Ὁ ταγματάρχης
Γεώρ. Κολοκοτρώνης

Ὁ ὁπλαρχηγός Γιάν. Ράμναλης

Ὁ ὁπλαρχηγός Γεώρ. Γιαγκλής

Ὁ ἀνθυπολοχαγός
Ἰ. Ἀλεξάκης (1912)

Ὁ λοχαγός Γ. Γαλανόπουλος

Ὁ ὁπλίτης Ἀγαπητ. Πιτούλας

Ὁ ὑπολοχαγός
Λυμπέρης Καλαπόθος

Ὁ λοχαγός
Ἰωάννης Ζητουνιάτης

• Τό περιοδικό «ΠΡΩΤΑΤΟΝ» (Ἅγ. Ὄρος), τχ. 128/Ὀκτ.-Δεκ. 2012, σ. 156, στή στήλη «ΑΓΙΟΡΕΙΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ» καταγράφει (μέ ἀριθμ. 8529 καί 8651) σέ τίτλους δύο ἄρθρα τοῦ
περιοδικοῦ μας (τχ. 95/2012), πού ἔχουν ἀναφορές στό Ἅγιον Ὄρος, καί συγκεκριμένα τοῦ
Δ. Κύρου, Λιαριγκοβινοί μάρτυρες σέ δικαστικό ἀγώνα μεταξύ τῶν μονῶν Δοχειαρίου καί
Κωνσταμονίτου τοῦ Ἁγίου Ὄρους γιά τό μονύδριο τοῦ Καλλιγράφου, καί τοῦ Κων. Χιούτη, Πωλήσεις ἀκινήτων τοῦ ἱερέα Ἀγγέλου Κοσμαρᾶ.
34

Τέλος τά περιοδικά:
–Η ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ: Τχχ. 165/2012-2013, 166-167 καί 168-169/2013.
–ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΕΘΝΗΣ ΓΛΩΣΣΑ: Τχχ. 3(88)-4(89)/2012.
–ΠΑΓΧΑΛΚΙΔΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ: Τχχ. 14-17/2013.
–ΜΟΥΣΩΝ ΜΕΛΑΘΡΟΝ Τχχ. 29-31/2013.
καί οἱ ἐφημερίδες:
–ΟΡΘΟΔΟΞΟΣ ΤΥΠΟΣ: φφ. 1968, 1984 καί 1995/1913.
–ΧΑΛΚΙΔΙΚΙΩΤΙΚΑ ΝΕΑ: φφ. 142 καί 144/2013.
Παρουσίασαν τό περιοδικό μας σέ βιβλιογραφικές στῆλες τους.

ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΑΤΑ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΡΝΑΙΑ
(Ὅσα ἀναφέρονται, σέ τίτλους, στήν Ἱστορία καί στή Λαογραφία της)
Ἐπιμέλεια: Δημ. Θ. Κύρου
• Τό περιοδικό «ΠΑΓΧΑΛΚΙΔΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ» (Θεσσαλονίκη) γράφει:
Στό τχ. 12/Ἰούλ.-Σεπτ. 2012:
–Ἐρατώς Ζέλλιου-Μαστοροκώστα, Ἡ Ἀπελευθέρωση τῆς Χαλκιδικῆς τό 1912. (Ἀναφέρεται καί στήν
πορεία τμήματος τοῦ Ἑλλ. Στρατοῦ μέ ἐπικεφαλῆς
τόν Ἀνθυπολοχαγό Ἰω. Ἀλεξάκη στήν περιοχή Ἀρναίας-Ἱερισσοῦ), σσ. 9-10.
–Δημητρίου Θ. Κύρου, Ἡ Ἀπελευθέρωση τῆς Βορειοανατολικῆς Χαλκιδικῆς ἀπό τόν τουρκικό ζυγό
τό 1912. (Ἀναφέρεται στήν ἀπομάκρυνση τῶν Τούρκων ἀπό τήν Ἀρναία στίς 15 Ὀκτωβρίου ἀπό τούς
Προσκόπους καί στήν ἔλευση καί ὑποδοχή τοῦ
Ἑλλην. Στρατοῦ στήν Ἀρναία στίς 2 Νοεμβρίου μέ
ἐπικεφαλῆς τόν Ἀνθυπολοχαγό Ἰω. Ἀλεξάκη, πού τόν
συνόδευε καί ὁ Λοχαγός Λυμπέρης Καλοπόθος, καί
στό Μνημεῖο, πού στήθηκε στό χῶρο τῆς ὑποδοχῆς
τό 2004), σσ. 12-13.
–Γιώργου Ζωγραφάκη, Ἀπελευθέρωση Χαλκιδικῆς: Πρόσωπα Γεώργιος Κολοκοτρώνης-Ἰωάννης
Ἀλεξάκης. (Ἀναφέρεται καί στήν πορεία τοῦ Ἑλλην.
Στρατοῦ μέ ἐπικεφαλῆς τόν ἀνθυπολοχαγό Ἰω. Ἀλεξάκη πρός τό Ἅγιον Ὄρος καί στή διέλευσή του ἀπό
τήν Ἀρναία), σ. 19.
Στό τχ. 13/Ὀκτ.-Δεκ. 2012:
–Δημ. Θ. Κύρου, Πρίν ἀπό 80 χρόνια. 26η Σεπτεμβρίου 1932, ὥρα 9.30 μ.μ.: Τά θεμέλια τῆς Βόρειας
Χαλκιδικῆς «συνεταράχθησαν» ἀπό τόν Ἐγκέλαδο (7
ρίχτερ)! Πῶς κατέγραψαν σέ τίτλους τόν μεγάλο σεισμό οἱ ἐφημερίδες τῶν τραγικῶν ἐκείνων ἡμερῶν.
(Ἀναφέρεται καί στίς ζημίες, πού ἔπαθε ἡ Ἀρναία),
σσ. 33-35.
–Γιάννη Χ. Καραμίχου, Ἔτσι τούς φάνηκε. (Ἀναφέ ρεται σέ χριστουγεννιάτικα λαογραφικά στιγμιότυπα
τῆς Ἀρναίας τοῦ 1955), σσ. 6-7.
–Κων. Δ. Κοντογιανόπουλου, Ὁ Ἰωάννης Παυλίδης
μεγάλος εὐεργέτης ἀπό τόν Πολύγυρο. [Ἀναφέρεται
καί στή σύζυγο τοῦ Ἰ. Παυλίδη, Τριανταφυλλιά Παπακυρίτση, ἡ ὁποία καταγόταν ἀπό τόν Πολύγυρο (ἀπό
τόν πατέρα της) καί ἀπό τή Λιαρίγκοβη (ἀπό τή μητέρα της, πού συγγενεύει μέ τίς οἰκογένειες: Κυριαζῆ
Μαυρουδῆ, Παντελῆ Γεωργίου καί Χαϊδευτοῦ Ἰωάννη)], σσ. 35-36.

–Γιάννη Κανατᾶ-Χρίστου Γεροχρίστου, Σάν ἀπόψι
τέτοια μέρα ... (Παρατίθεται καί δημοσίευμα τῆς ἐφημεριδας «ΣΚΡΙΠ» τῆς 15-10-1916, μέ τίτλο: «Αἱματηραί συμπλοκαί ἐν Χαλκιδικῇ», ὅπου γίνεται ἀναφορά
στή σύλληψη τοῦ Λιαριγκοβινοῦ γιατροῦ καί βουλευτῆ Γρηγορίου Σαραφιανοῦ), σ. 37.
Στό τχ. 14/Ἰαν.-Μάρτ. 2013:
–Δημητρίου Θ. Κύρου, Ἡ Ὑποδιοίκηση τῆς Χαλκιδικῆς τό 1914. (Πληροφορίες ἀπό ἀνέκδοτα ἔγγραφα
τῆς Γενικῆς Διοίκησης Μακεδονίας), σσ. 12-13.
Στό τχ. 15/Ἀπρίλ.-Ἰούν. 2013:
–Κωνσταντίνου Θ. Χιούτη, Ἀποστολές τῆς Ἁγίας Ζώνης στή Βόρεια Χαλκιδική. [Γίνονται πολλές ἀναφορές
στή Λιαρίγκοβη γιά 12 ἐπισκέψεις τῆς Ἁγ. Ζώνης ἀπό
τήν Ἱ. Μ. Βατοπαιδίου, ὅπου φυλάσσεται, σ’ αὐτήν ἀπό
τό 1813 μέχρι τό 1920, μέ εἰδική ἀναφορά στήν ἐπίσκεψη τοῦ ἔτους 1865, ὅπου δημοσιεύεται ἐπιστολή
τῆς Κοινότητας πρός τή Μονή, τήν ὁποία (ἐπιστολή) μεταφέρουν ὁ Ἰωάννης Δημητρίου Ρίγας «ὁμοῦ μέ ἑτέρους δύο ἀνθρώπους». Γιά μερικές ἀπό τίς ἐπισκέψεις
αὐτές ἔγινε ἀναφορά καί στό περιοδικό μας παλιότερα μέ τά δύο παρακάτω ἄρθρα: α΄) Κων. Θ. Χιούτη, Μία
ζωϊκή ἀσθένεια στή Λιαρίγκοβη καί στήν εὐρύτερη περιοχή ἀντιμετωπίζεται μέ τήν μεταφορά τῆς Τιμίας Ζώνης καί τῆς Κάρας τοῦ Ἁγίου Μοδέστου (1920), τχ.
56/2002, σσ. 8-9, καί β΄) Δημ. Θ. Κύρου, Ἡ μετάκληση
τῆς Ἁγίας Ζώνης τῆς Θεοτόκου ἀπό τό Ἅγιον Ὄρος
στήν ἐπισκοπική ἐπαρχία Ἱερισσοῦ καί Ἁγίου Ὄρους
κατά τή δεύτερη πεντηκονταετία τοῦ 19ου αἰῶνα. (Πληροφορίες ἀπό τό Ἀρχεῖο τῆς Ἱ. Μονῆς Βατοπαιδίου),
τχ. 62/2004, σσ. 9-10], σσ. 21-22.
–(Συντάξεως), Ἡ δράση τοῦ Συλλόγου μας ... Παρουσίαση βιβλίου: Ὁ Ἅγιος Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός, ὁ
Ἅγιος τῆς Παιδείας, τοῦ Κώστα Παπάζογλου. Τετάρτη 3-4-2013, σσ. 26 (φωτογραφίες) καί 36 (εἰδησεογράφημα).
Στό τχ. 16/Ἰούλ.-Σεπτ. 2013:
–Νίκου Παπαοικονόμου, Τά ἀριστεῖα τοῦ Ὄθωνα
πρός τούς Χαλκιδικιῶτες ἀγωνιστές τοῦ 1821. (Ἀναφέρονται καί οἱ Λιαριγκοβινοί ἀγωνιστές Ἐλευθέριος
Ἰωάννου καί Δημήτριος Στάμου), σ. 13.
Στό τχ. 17/Ὀκτ.-Δεκ. 2013:
–Ἀθανασίου Γουλιᾶ, Μακεδονικός Ἀγώνας. Ἡ μάχη
35

τοῦ ἀντάρτικου. [Ἀναφέρεται καί ὁ «ΚΕΝΤΡΙΚΟΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ», «πού εἶχε συγκροτηθεῖ μέ
ἐνέργειες τοῦ ἐκ Χαλκιδικῆς καταγομένου Θεοχάρη
Γερογιάννη καί τοῦ ἀδελφοῦ του». (Ἄν γραφόταν: «τῶν
ἐξ Ἀρναίας τῆς Χαλκιδικῆς καταγομένων ἀδελφῶν Θεοχάρη καί Μαυρουδῆ Γερογιάννη», θά ἦταν ἀκριβέστερο!)], σ. 12.
–Παντελῆ Κ. Ζωγράφου, Ἡ διαδρομή τοῦ δημοτικοῦ
τραγουδιοῦ στήν Ἀρναία, σσ. 31-34.
• Τό περιοδικό «ΑΛΙΕΥΣ»(Τρίπολις), τχ. 268/Ὀκτ.-Δεκ.
2012, σσ. 1-92, γράφει:
–(Συντάξεως), Νέος Μητροπολίτης τῆς Ἐκκλησίας
μας. (Ἀναφέρεται σέ ὅλες τίς σελίδες του στόν νέο
Μητροπολίτη Ἱερισσοῦ κ. Θεόκλητο. Στή σελ. 48 δημοσιεύεται φωτογραφία ἀπό τήν ὑποδοχή τοῦ νέου
Μητροπολίτη, στήν ὁποία εἰκονίζονται ὁ Δήμαρχος
Ἀριστοτέλη κ. Χρ. Πάχτας καί ὁ Πρόεδρος τῆς (Δημοτικῆς) Κοινότητας Ἀρναίας κ. Ἀθαν. Τσιάλας προσφέροντες χειροποίητο ὑφαντό στόν Μητροπολίτη Θεόκλητο, καί στή σελ. 52, στό κείμενο τῆς προσφώνησης τοῦ Δημάρχου κ. Χρ. Πάχτα στήν πλατεία τῆς
Ἀρναίας, ἀναγράφεται: «Σᾶς προσφέρουμε ἕνα δημιούργημα, πού σχετίζεται μέ τήν πλούσια κληρονομιά
τῆς περιοχῆς μας καί συγκεκριμένα τήν τέχνη τῆς
ὑφαντικῆς. Πρόκειται γιά ἕνα χειροποίητο ὑφαντό,
πού μέ πολύ μεράκι ὕφανε μία ὑφάντρα τῆς Ἀρναίας»].
• Ἡ ἐφημερίδα «ΤΥΠΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ», φ. 22-32013, γράφει:
–«Ὠδή στήν Ἀπελευθέρωση - Τό τελευταῖο μάθημα».
(Βλέπε «ΕΙΔΙΚΗ ΑΝΑΦΟΡΑ» στό τχ. 98/2013).
• Τό περιοδικό «ΑΘΩΝΙΤΗΣ» (Θεσσαλονίκη), τχ. 83/
Α΄ τρίμηνο 2013, σ. 21, δημοσιεύει Ἐπιστολή τοῦ Δ. Θ.
Κύρου γιά τήν ἐπίσκεψη τῆς Εἰκόνας τοῦ «Ἄξιόν Ἐστι»
στήν Ἀρναία [ὡς διόρθωση καί συμπλήρωμα σέ ἄρθρο
τοῦ περιοδικοῦ (τχ. 82) γιά τήν ἔξοδο τῆς Εἰκόνας ἀπό
τό Ἅγιον Ὄρος].
• Ἡ ἐφημερίδα «ΤΑ ΧΑΛΚΙΔΙΚΙΩΤΙΚΑ ΝΕΑ» (Ἀθήνα),
γράφει:
Στό φ. 141/Ὀκτ.-Δεκ. 2012:
–(Σύνταξης), Ἡ εἰκόνα «Ἄξιόν Ἐστιν» στόν Πολύγυρο καί στήν Ἀρναία, σ. 2.
–Δημ. Κύρου, Πρίν ἀπό 100 χρόνια. Ἡ ἀπελευθέρωση
τῆς Χαλκιδικῆς τό 1912, σ. 3.
Στό φ. 144/Ἰουλ.-Σεπτ. 2013:
–(Σύνταξης), Ἑορταστικές ἐκδηλώσεις γιά τά 100
χρόνια ἀπελευθέρωσης τῆς Χαλκιδικῆς στήν Ἀρναία,
σ. 3.
Στό φ. 144/Ἰουλ.-Σεπτ. 2013:
–Γιάννη Κύρκου Αἰκατερινάρη, Ἡ πρώτη μετά τήν
ἀπελευθέρωση ἀπογραφή πληθυσμοῦ τό 1913 στή Χαλκιδική καί ἡ πρώτη ἐγκατάσταση προσφύγων. (Ἀναφέρεται καί ἡ «Λιαρίγκοβη Χαλκιδικῆς», πού εἶχε
2652 κατοίκους καί μετονομάσθηκε σέ Ἀρναία τό
1928), σ. 2.
–Χρήστου Ρανταβέλλα, Ἡ Χαλκιδική πρίν τήν ἀπελευθέρωσή της τό 1912: Ἐπαναστάσεις κατά τόν 19ο
αἰῶνα-Μακεδονικός Ἀγώνας. (Ἀναφέρονται καί οἱ
Ἀρναιῶτες ἀδελφοί Γερογιάννη, πού ἵδρυσαν τό 1902
τόν Κεντρικό Μακεδονικό Σύλλογο στήν Ἀθήνα γιά τήν
προσφορά βοήθειας στή δεινοπαθοῦσα Μακεδονία μέ
36

τήν ἀποστολή ἐκεῖ ἀνταρτικῶν σωμάτων), σ. 3 καί
–(Σύνταξης), Ἐγκαινιάσθηκε ἡ πλατεία Μουσείου
Ὑφαντικῆς στήν Ἀρναία, σ. 4.
• Ἡ ἐφημερίδα «ΕΘΝΙΚΗ ΦΩΝΗ»(Ἡρακλείου Κρήτης), φ. 2720/14-1-2013, σσ. 41-42, γράφει:
– Δημ. Κύρου, Ἡ Ἀπελευθέρωση τῆς Ἀρναίας καί τῆς
Βόρειας Χαλκιδικῆς ἀπό τόν Τουρκικό ζυγό τό 1912.
[Πρόκειται γιά τήν ὁμιλία, πού ἐκφώνησε ὁ συντάκτης
του στήν Ἀρναία τήν 1η Νοεμβρίου τοῦ 2012 κατά τόν
ἑορτασμό τῆς 100στῆς Ἐπετείου τῆς Ἀπελευθέρωσης
τῆς Ἀρναίας ἀπό τούς Τούρκους στήν αἴθουσα «Μητροπολίτης Σωκράτης» τοῦ Δημαρχιακοῦ Καταστήματος. Ἡ ὁμιλία δόθηκε στήν ἐφημερίδα γιά δημοσίευση ἀπό τόν παρόντα στόν ἑορτασμό Ἀντιστράτηγο
ἐ.ἀ. κ. Ἰω. Ἠλ. Ἀλεξάκη, ἀνεψιό τοῦ Ἀνθυπολοχαγοῦ
(τό 1912) καί μετέπειτα Ἀντιστρατήγου Ἰω. Σωτ. Ἀλεξάκη, ὁ ὁποῖος ἦταν ἐπικεφαλῆς τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ, πού μπῆκε στήν Ἀρναία στίς 2 Νοεμβρίου τοῦ 1912,
κηρύσσοντας τήν ἐπίσημη ἐνσωμάτωση τῆς περιοχῆς
στό ἐλεύθερο ἀπό τό 1830 τμῆμα τοῦ Ἑλλην. Κράτους].
• Τό περιοδικό «ΓΕΡΑΚΙΝΑ ΝΙΓΡΙΤΑΣ» (Θεσσαλονίκη), τχ. 41/Ἰαν.-Μάρτ. 2013, σσ. 10-11, γράφει:
–Ἐλευθέρια Νιγρίτας-Κοπή Βασιλόπιτας. (Ἀναφέρεται στόν ἑορτασμό τῶν 100 ἐτῶν ἀπό τήν Ἀπελευθέρωση τῆς Νιγρίτας Σερρῶν, γιά τόν ὁποῖο γράψαμε
στίς «Ἐνδιαφέρουσες Εἰδήσεις» τοῦ τεύχους 98, καί
στόν ὁποῖο συμμετεῖχε μέ ὀλιγόλεπτη ὁμιλία καί ὁ
Ἐκδότης-Διευθυντής τοῦ περιοδικοῦ μας. Γιά τήν ὁμιλία τό εἰδησεογράφημα τοῦ περιοδικοῦ γράφει, δημοσιεύοντας καί σχετική φωτογραφία: «Μεγάλη τιμή
γιά τό σύλλογό μας ἀλλά καί γιά ὅλους τούς Νιγριτινούς ἦταν ἡ παρουσία τοῦ συγγραφέα θεολόγου-φιλολόγου-ἱστορικοῦ καί ἐκδότη τοῦ περιοδικοῦ ἡ «ΑΡΝΑΙΑ» κ. Κύρου Δημητρίου ἀπό τήν Ἀρναία, ὁ ὁποῖος
ἀφοῦ τόνισε τούς ἀπό πολλῶν ἐτῶν δεσμούς τῆς Νιγρίτας καί τῆς Ἀρναίας, ἀναφέρθηκε μέ λεπτομέρεια
στή ζωή καί τό ἔργο τοῦ ἀπελευθερωτῆ τῆς πόλης μας
Καπετάν Γιαγκλῆ. Τό κοινό συγκινήθηκε ἀπό τίς ἄγνωστες σέ πολλούς πτυχές τῆς ζωῆς τοῦ ἥρωα καί ἰδιαίτερα, ὅταν ἔγινε ἡ ἀπαγγελία ποιήματος πρός τιμή του.
Οἱ παραβρισκόμενοι τίμησαν τόν ὁμιλητή μέ ἕνα θερμό χειροκρότημα»).
• Τό περιοδικό «ΠΡΩΤΑΤΟΝ» (Ἅγ. Ὄρος), τχ.
128/Ὀκτ.-Δεκ. 2012, σσ. 124-128, γράφει:
–Δημ. Θ. Κύρου, Ἁγιορειτικά στιγμιότυπα τῆς ἀπελευθέρωσης τοῦ Ἁγίου Ὄρους ἀπό τόν τουρκικό ζυγό
τόν Νοέμβριο τοῦ 2012. (Πληροφορίες ἀπό ἀνέκδοτο
Κώδικα Ἀλληλογραφίας τῆς Ἱ. Μονῆς Παντοκράτορος).
(Ἀναφέρεται καί στή διέλευση-διανυκτέρευση στή
Λιαρίγκοβη τοῦ Τάγματος τῶν Κρητῶν καί στήν πορεία
του πρός τό Ἅγιον Ὄρος, γιά νά τό ἀπελευθερώσει).
• Ἡ ἐφημερίδα «ΚΑΣΣΑΝΔΡΑ», γράφει:
–Ἡ Ἀρναία τίμησε τούς Ἁγ. Ἀναργύρους. [Εἰδησεογράφημα τοῦ Θοδωρῆ Δούκα. Ἀναφέρεται στήν πανήγυρη τοῦ Ἱ. Ναοῦ Ἁγίων Ἀναργύρων Ἀρναίας (1
Ἰουλίου) καί προσθέτει μερικά ἱστορικά στοιχεῖα γιά
τόν Ναό, ὁ ὁποῖος ἱδρύθηκε τό 1919 μέ ἀρχιτεκτονικά σχέδια τοῦ γνωστοῦ ἀρχιτέκτονα Ἀναστασίου
Ὀρλάνδου], φ. 213/10-7-2013, σ. 3.
–Γιορτάστηκε καί φέτος στήν Ἀρναία ἡ πανήγυρη
τῆς Ἁγίας Παρασκευῆς. [Εἰδησεογράφημα τοῦ ἱστο-

λογίου «ΕΡΓΟ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ» (Γιάννη Δ. Κατσάγγελου),
ὅπου γίνεται ἀναφορά καί στό παραδοσιακό φαγητό,
πού προσφέρεται στούς πανηγυριστές, τό κουρμπάνι,
μέ τήν μικροανακρίβεια, ὅτι προσφέρθηκε κρέας,
ἐνῶ τό ἀκριβές εἶναι, ὅτι λόγω Τετάρτης (ἡμέρας νηστείας) προσφέρθηκε χταπόδι], φ. 214/7-8-2013, σ. 9.
–Δημ. Κύρου, Τά «Μεταλλεῖα Κασσάνδρας» δέν εἶναι
τῆς Κασσάνδρας! (Ἀναφέρεται στά Μεταλλεῖα τῆς Βορειοανατολικῆς Χαλκιδικῆς, πού τά ἐκμεταλλεύονταν
οἱ κάτοικοι τῶν Μαδεμοχωρίων στά χρόνια τῆς Τουρκοκρατίας καί προτείνεται ἡ μετωνομασία τους, διότι
μέ τήν ἐπιμονή στήν παλιά ὀνομασία, πού εἶχε τή δικαιολογία της, ὑπάρχει γεωγραφική ἀνακρίβεια καί δημιουργεῖται ἑπομένως γεωγραφική σύγχυση, ἀφοῦ ἡ
Κασσάνδρα δέν εἶναι στή ΒΑ Χαλκιδική, ἀλλά στήν
Ν.Δ.), φ. 216/1-11-2013, σ. 9.
–Ἀνωνύμου, –Ἀπαρίθμηση κατά οἰκισμό τῶν κατοίκων τῆς Χαλκιδικῆς τό ἔτος 1913. (Ἀναγράφεται καί ἡ
Λιαρίγκοβη μέ 2652 κατοίκους), φ. 217, σ. 4.
• Ἡ ἐφημερίδα «ΟΣΣΑ χθές, σήμερα, αὔριο» (Θεσσαλονίκη), τχ. 28/Ἰούν. 2013, σ. 1, γράφει:
–Ἀγγέλου Μήτσα, Οἱ παπουτσῆδες τῆς Βισόκας. [Μέ
ἕνα εἰσαγωγικό Σημείωμα ἀναδημοσιεύεται ἄρθρο τοῦ
φιλόλογου καί δημοσιογράφου Κωνσταντίνου Φαλτάιτς
μέ τίτλο «Οἱ παπουτσῆδες τῆς Βισόκας», πού πρωτοδημοσιεύθηκε τόν Νοέμβριο τοῦ 1928 στό περιοδικό
τῆς Μεγάλης Ἑλληνικῆς Ἐγκυκλοπαιδείας στήν Ἀθήνα καί παρουσιάζει τήν ἐπαγγελματική ἐξειδίκευση τῶν
κατοίκων τῆς Βισόκας (σημ. Ὄσσας Λαγκαδᾶ) στήν
ὑποδηματοποιΐα. Μέσα στό κείμενο ἀναφέρεται καί ἡ
Λιαρίγκοβη, ὅσον ἀφορᾶ στήν ἐνασχόληση κατοίκων
της μέ τήν ὑποδηματοποιΐα, γράφοντας τά ἑξῆς:
«Ὑπάρχουν καί ἄλλα μέρη εἰς τήν Ἑλλάδα, τῶν ὁποί-

ων οἱ κάτοικοι κατά μεγάλην ἀναλογίαν ἀσχολοῦνται
μέ τήν ὑποδηματοποιΐαν–Λαμία, Δημητσάνα, Λιαρίγκοβη– ἀλλά δέν ὑπάρχει κανένα ἄλλο μέρος, εἰς τό
ὁποῖον ἡ τέχνη ἐνασκεῖται ἐντός τοῦ χωρίου τόσο ἐντεταμένα, ὅπως εἰς τήν Βισόκα. Οἱ Λαμιεῖς, οἱ Δημητσανῖται, οἱ Λιαριγκοβινοί κατασκευάζουν παπούτσια
καί μόνον ἔξω τά πωλοῦν. Εἰς αὐτό τείνουν νά τούς
πλησιάσουν, εἶνε ἀλήθεια κάπως, καί οἱ Λιαριγκοβινοί,
ἀλλά δέν θά τό κατορθώσουν ποτέ. Οἱ κάτοικοι τῆς Βισιόκιας εἶνε οἱ μόνοι ἐξ ὅλων τῶν Ἑλλήνων, πού δέν
ἀγοράζουν παπούτσια. Πωλοῦν μόνον ἀλλά ποτέ δέν
ἀγοράζουν»].
• Τό περιοδικό «ΣΥΛΛΟΓΕΣ», τχ. 340/Νοε. 2013, σσ.
1326-1327, γράφει:
Δημ. Κύρου, Ἕνα Σαμιώτικο Λαχεῖο τοῦ 1905 (τῆς
Μαυρογενείου Ἐπαγγελματικῆς Σχολῆς). (Παρουσιάζεται ἕνα δισέλιδο Σιαμιώτικο Λαχεῖο τοῦ 1905, πού βρίσκεται στό Ἀρχεῖο Ἐγγράφων τοῦ Ἀρναιώτη γιατροῦ
καί βουλευτῆ Λυσιμάχου Σαραφιανοῦ, τό ὁποῖο δημοσιεύθηκε σέ ἀρκετά τεύχη τοῦ περιοδικοῦ «ΑΡΝΑΙΑ». Τό παρουσιαζόμενο Ἔγγραφο-Λαχεῖο ἔχει τόν
ἀριθμό 31 στό Ἀρχεῖο Σαραφιανοῦ καί δημοσιεύθηκε
μόνο φωτογραφικά (ἡ 1η σελίδα) στό τεῦχος 39/Ἀπρ.Ἰούν. 1998 τοῦ περιοδικοῦ. Στή Σημ. 1 καί σέ τμῆμα τοῦ
κειμένου του ἄρθρο στό περιοδικό «ΣΥΛΛΟΓΕΣ» γίνεται σημαντική ἀναφορά στό Ἀρχεῖο Σαραφιανοῦ καί
στή δημοσίευσή του στό περιοδικό «ΑΡΝΑΙΑ»).
• Τό περιοδικό «ΕΛΙΜΕΙΑΚΑ», τχ. 70/Ἰούν. 2013, σ.
90, γράφει:
–Ἀντωνίου Ἰ. Θαβώρη, Οἱ «Χαλκιδεῖς ἐπί Θράκης» καί
τό ὄνομα Χαλκιδική. (Ἀνάμεσα στίς ἀρχαῖες πόλεις τῆς
Χαλκιδικῆς ἀναφέρεται καί ἡ πόλη τῶν Ἀρνῶν).

ΕΝΤΥΠΑ ΠΟΥ ΛΑΒΑΜΕ
ΒΙΒΛΙΑ-ΑΝΑΤΥΠΑ
• Νικολάου Σ. Χαρκιολάκη, Παράδοση καί ἐξέλιξη στήν
Ἀρχιτεκτονική τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Σταυρονικήτα, Ἅγιον
Ὄρος 1999, σελ. 211. (Προσφορά τοῦ Δρ. Πολιτικοῦ Μηχανικοῦ κ. Γεωργίου Ριζοπούλου, Ἀθήνα, ὁ ὁποῖος γράφει στό Παράρτημα τοῦ τόμου κείμενο γιά τήν ἐξασφάλιση τῆς εὐστάθειας τῆς Μονῆς).
• Ἱερᾶς Μητροπόλεως Ἱερισσοῦ, Ἁγίου Ὄρους καί Ἀρδαμερίου, Προσκυνηματικός Ὁδηγός Ἱερᾶς Μητροπόλεως
Ἱερισσοῦ, Ἁγίου Ὄρους καί Ἀρδαμερίου. (Ἐπιμέλεια
Ἀρχ. Χρυσοστόμου Μαϊδώνη, Πρωτοσυγκέλλου-Ἱεροκήρυκος), Ἀρναία 2010, σσ. 104.
•  Μητροπολίτου Ἱερισσοῦ, Ἁγίου Ὄρους καί Ἀρδαμερίου Νικοδήμου, Εἰσαγωγικά εἰς τήν Ἀποκάλυψιν τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου, Ἔκδοση Ἱ. Μητροπόλεως, χ.τ. καί χ., σσ.
93.
• –, Ἡ Ἀποκάλυψις τοῦ Ἰωάννου. Τό ΙΓ΄ κεφάλαιον. Τό Μυστήριον τῆς ἀνομίας καί ὁ Ἀντίχριστος, Ἔκδοση Ἱ. Μητροπόλεως, χ.τ. καί χ., σσ. 174.
• – , Ἡ Ἀποκάλυψις τοῦ Ἰωάννου. Τό Κ΄ Κεφάλαιον. Ἡ χιλιετής βασιλεία. Ἡ τελική κρίσις, Ἔκδοση Ἱ. Μητροπόλεως, χ.τ. καί χ., σσ. 126.
• – , Ἡ Ἀποκάλυψις τοῦ Ἰωάννου. Τά δύο τελευταῖα Κεφάλαια. Ἡ Καινή Κτίσις, ἡ Νέα Ἱερουσαλήμ καί ἡ Τε-

λείωσις τῶν Δικαίων, Ἔκδοση Ἱ. Μητροπόλεως, χ.τ. καί
χ., σσ. 237.
• – , «ΜΑΡΤΥΡΙΑ» ΙΖ΄, Ἔκδοση Ἱ. Μητροπόλεως, χ.τ. καί
χ., σσ. 279.
• Γιάννη Καραμίχου, Στήν ἄκρη τοῦ νοῦ, Ποιήματα, Θεσσαλονίκη 2010, σσ. 105. [Ὁ Γ. Κ. εἶναι συμπατριώτης μας,
φιλόλογος. Σέ κάποια πονήματα κάνει ἀναφορές στήν
«πατρώα γῆ», καί συγκεκριμένα «στήν ποδιά τοῦ Χολομῶντα» (Νόστιμον ἦμαρ), «στή σκιά τοῦ Χολομῶντα»
(Χαλκιδική, πανώρια κόρη) καί στούς γονεῖς του (Εἶναι
στιγμές ..., Ὑπαίθριο ἐξομολογητάριο, Στίς συμπληγάδες τῶν χεριῶν σου, Τό παλτό)].
• Ἀργύρη Πετρονώτη, Οἱ «ἀχλαδόσχημοι φεγγίτες» ἑνός
τηνιακοῦ πρωτομάρτυρα στήν Πέργαμο 1836, Ἀνάτυπο
ἀπό τά «ΤΗΝΙΑΚΑ» 4 (2010), σσ. 257-266.
• Νικολάου Ἰ. Μέρτζου, Βαθύ βαρομετρικό στά Βαλκάνια,
Θεσσαλονίκη, σσ. 25.
• Βασιλείου Ν. Πάππα, Ὁ Χαλκιδικιώτης Μακεδονομάχος
Καπετάν Γιαγκλῆς. Ἡ ἡρωική δράση τοῦ ἔνοπλου Σώματός του στή Χαλκιδική, Νιγρίτα Σερρῶν καί Ἅγιον
Ὄρος, Ἱερισσός Χαλκιδικῆς 2011, σσ. 399.
• Ἀναστασίου Ζ. Μπέλλου, Ἡ Σταυροπηγιακή Ἱερά Μονή
Ἁγίου Ἀντωνίου Σιάπκας Καστανιᾶς Σερβίων (Β΄ ἔκδο37

ση βελτιωμένη καί ἐπαυξημένη), Σέρβια 2012, σσ. 128
(μέ τήν ἀφιέρωση: «Ἀντίδωρον εἰς τόν ταπεινόν Γεωργοῦντα τήν Ἀρναίαν Ἱστορίαν, ἀγαπητόν Δημήτριον
Κύρου, τόν ἀλύγιστον ἀγωνιστήν, τόν προβάλλοντα τά
πάτρια καί ἐθνοφελῶς παιδαγωγοῦντα ἄχρι ... Πανοικεί
ὑγείαν καί μνήμην. 2012. Αὔγ. 31. Εὐλογημένο τό νέο
ἐκκλησιαστικό ἔτος», γιά τήν ὁποία εὐχαριστοῦμε
θερμά).
• Βασίλη Μπαριαμπᾶ, Ἀκοῦστε τή φωνή καί τήν ψυχή τοῦ
Ποιητῆ (Προσέγγιση στήν ποίηση τοῦ Γιάννη Ἀνδρικοπούλου), Ἀνάτυπο ἀπό τόν «ΟΜΟΓΕΝΗ», Αἴγιο Μάϊος 2011, σσ. 12. [Προσφορά τοῦ Γιάννη Ἀνδρικοπούλου,
μέ τήν ἀφιέρωση: «Στόν ἀγαπητό φίλο, ἀκαταπόνητο καί
ἀσυμβίβαστο Διγενῆ Ἀκρίτα, Δημ. Κύρου. Ὁλόψυχα»,
καί μέ τά συνοδευτικά μέ αὐτήν (τήν προσφορά): Βιογραφικό του καί κριτικές ἀτόμων καί ἐντύπων γιά τά ποιητικά του ἔργα].
• Ἰωάννη Ἠλία Ἀλεξάκη, Τιμῆς ἕνεκεν (Τά Πρακτικά τῆς
ἐκδήλωσης, τῆς 16ης Μαΐου 2012, στό Ἠράκλειο Κρήτης εἰς μνήμην καί πρός τιμήν τοῦ ἥρωα τῶν Ἀπελευθερωτικῶν ἀγώνων τοῦ Ἔθνους Κρητός Στρατηγοῦ
Ἰωάννη Σωτηρίου Ἀλεξάκη, Ἠράκλειο Κρήτης, Σεπτέμβριος 2012, σσ. 80. [Στή σ. 5 ἀναφέρεται, ὅτι στήν
ἐκδήλωση ἔστειλε μήνυμα καί «ὁ Δήμαρχος Δήμου ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ Χαλκιδικῆς Χρ. Πάχτας», καί στή σ. 32 δημοσιεύεται τό παραπάνω μήνυμα. Στή σ. 37 ἀναφέρεται, ὅτι ὁ Ἰ. Ἀλεξάκης «ἡγήθηκε τοῦ στρατιωτικοῦ ἀποσπάσματος, πού ἀπελευθέρωσε τή Χαλκιδική καί εἰδικότερα τό Ἅγιο Ὄρος». Στήν ἀναφορά αὐτή ὑπάρχουν
ἀσάφεια καί ἀνακρίβειες: α΄) Πρόκειται γιά τήν ἐπίσημη-τυπική ἀπελευθέρωση στίς 2 Νοεμβρίου τῆς Βορειανατολικῆς περιοχῆς καί ὄχι ὁλόκληρης (χωρίς πολεμικές συγκρούσεις), ἀφοῦ οἱ Τοῦρκοι ἔφυγαν κυνηγημένοι ἀπό τούς Προσκόπους στίς 15 Ὀκτωβρίου, καί
β΄) Ὁ Ἀλεξάκης διατάχθηκε νά ἀπελευθερώσει τό
Ἅγιον Ὄρος, ἀλλά πρίν προλάβει νά εἰσέλθει σ’ αὐτό
ὁδικῶς ὁ Ἑλληνικός Στόλος κατέλαβε στίς 2 Νοεμβρίου
τό Ἅγιον Ὄρος καί ὁ Ἀλεξάκης διατάχθηκε νά ἐπιστρέψει μέσω Ἀρναίας στόν Πολύγυρο, ἕδρα τοῦ Τάγματός του].
• Σπύρου Γ. Ἀντωνάτου, Βήματα στόν Παράδεισο. Ἅγιον
Ὄρος-Ὁδοιπορικό, Ἀργοστόλι 2012, σσ. 212.
• Πανηγυρικός τόμος γιά τά εἰκοσάχρονα τοῦ ἑλληνικοῦ
τμήματος τῆς Διεθνοῦς Ἑταιρείας Κοινωνικῆς Ἀμύνης,
Θεσσαλονίκη 1992, σσ. 564. (Προσφορά τοῦ ἐπίτιμου
Προέδρου Ἐφετῶν κ. Λάζ. Κοεμτζόπουλου, Ἐξοχή
Θεσσαλονίκης).
• Β. Π. Καραγιάννη, Χρονολόγιο Κοζάνης (Συμπληρώσεις,
Σχόλια, Ἐπιμέλεια: Κωνσταντῖνος Ν. Παυλός), Ἔκδοση
περιοδικοῦ «Η ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ», Κοζάνη 2012, σσ. 24.
• Ἱερομονάχου Βενεδίκτου, Ἡ οἰκογένεια κατά τούς
Τρεῖς Ἱεράρχες, Ἔκδοση συνοδίας Σπυρίδωνος Ἱερομονάχου, Νέα Σκήτη-Ἅγιον Ὄρος 2012, 4η ἔκδοση,
σσ. 59.
• – , Ἁγίου Νικοδήμου τοῦ Ἁγιορείτου, Ἡ Ὠδή τῆς Θεοτόκου. Ἑρμηνεία στήν ἐνάτη ὠδή τῆς Θεοτόκου. Ἀπόδοση στήν νεοελληνική. Ἔκδοση συνοδίας Σπυρίδωνος
Ἱερομονάχου, Νέα Σκήτη-Ἅγιον Ὄρος, 2012, σσ. 96.
(Τά παραπάνω δύο βιβλία μᾶς προσφέρθηκαν ἀπό τόν
συγγραφέα κατά τήν ἐπίσκεψή μας στή Νέα Σκήτη στίς
5-9.2.2012).
• – , Συναξαριστής 19ου καί 20οῦ αἰῶνος, Ἅγιον Ὄρος
2013, σσ. 434. (Τή φιλολογική ἐπιμέλεια τοῦ βιβλίου
38

εἶχαν οἱ φιλόλογοι: Ἰωάννης Πατρίκιος καί Δημ. Κύρου).
• Ἀρχιμ. Δανιήλ Ἀεράκη, Πρόσχωμεν (7), Ἀθήνα 2009, σσ.
126.
• – , Ξέρεις τί θά πῆ ἀγάπη;, Ἀθήνα 2008, σσ. 125.
(Τά παραπάνω δύο βιβλία μᾶς προσφέρθηκαν ἀπό τόν
συγγραφέα κατά τήν ἐπίσκεψή του στήν Ἀρναία γιά ὁμιλία του στίς 15-2-2012).
• Κώστα Ἀντ. Παπάζογλου, Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός, ὁ Ἅγιος
τῆς Παιδείας, Ἀρναία Χαλκιδικῆς 2012, σσ. 182. (Προσφορά τῆς Ἱ. Μονῆς Ἁγίου Κοσμᾶ Ἀρναίας).
ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ-ΔΕΛΤΙΑ
• ΠΑΓΧΑΛΚΙΔΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ (Θεσ/νίκη).
• ΣΥΛΛΟΓΕΣ (Ἀθήνα).
• ΦΙΛΟΤΕΛΙΚΗ ΛΕΣΒΟΣ (Μυτιλήνη).
• ΑΓΙΑ ΛΥΔΙΑ (Θεσσαλονίκη).
• ΙΩΑΝΝΗΣ Ο ΒΑΠΤΙΣΤΗΣ (Ἀθήνα).
• ΤΕΧΝΟΓΡΑΦΗΜΑ (Θεσσαλονίκη).
• ΒΟΕΝΕΡΓΕΣ (Ἱ. Μ. Ἐσφιγμένου-Ἅγ. Ὄρος).
• ΤΑ ΝΕΙΑΤΑ (Ἀθήνα).
• ΠΡΩΤΑΤΟΝ (Καρυές Ἁγ. Ὄρους).
• ΑΓΙΟΣ ΑΓΑΘΑΓΓΕΛΟΣ ΕΣΦΙΓΜΕΝΙΤΗΣ (Δάφνη-Ἁγ.
Ὄρους).
• ΑΓΙΑΣΟΣ (Ἀθήνα).
• ΠΑΡΑΚΑΤΑΘΗΚΗ (Θεσσαλονίκη).
• ΤΟ ΡΟΠΤΡΟ (Αὐλωνάρι Εὐβοίας).
• Τ’ ΑΝΑΒΛΕΜΑ (Ραφήνα).
• ΝΙΑΟΥΣΤΑ (Νάουσα).
• Η ΤΕΡΠΝΗ (Θεσσαλονίκη).
• ΜΟΥΣΩΝ ΜΕΛΑΘΡΟΝ (Θεσ/νίκη).
• ΔΙΑΛΟΓΟΣ (Θεσσαλονίκη).
• ΛΕΟΥ (Κύμη Εὐβοίας).
• Η ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ (Κοζάνη).
• ΕΡΩ (Θεσσαλονίκη).
• ΒΙΓΛΑ-ΠΛΩΡΗ (Κάτω Γατζέα Μαγνησίας).
• ΦΙΛΙΠΠΟΣ (Γιαννιτσά)
• ΕΛΙΜΕΙΑΚΑ (Θεσσαλονίκη).
• ΟΣΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ (Ἱ. Μ. Γρηγορίου Ἁγ. Ὄρους).
• ΧΟΡΟΣΤΑΣΙ (Ἀθήνα).
• ΦΩΤΕΙΝΗ ΓΡΑΜΜΗ (Ἀθήνα).
• ΠΑΡΙΑΝΑ (Ἀθήνα).
• ΑΠΟΠΛΟΥΣ (Σάμος).
• ΠΛΩΜΑΡΙΤΙΚΟΙ ΑΝΤΙΛΑΛΟΙ (Ἀθήνα).
ΕΦΗΜΕΡΙΔΕΣ
• ΚΑΣΣΑΝΔΡΑ (Κασσάνδρεια).
• ΟΡΘΟΔΟΞΟΣ ΤΥΠΟΣ (Ἀθήνα).
• ΑΝΑΤΟΛΗ (Ἀθήνα).
• ΟΣΣΑ (Θεσσαλονίκη).
• ΑΝΔΡΙΑΚΗ (Ἀθήνα).
• ΤΑ ΑΗΔΟΝΙΑ (Παλαιόκαστρο Χαλκιδικῆς).
• ΟΜΒΡΙΑΝΟΣ (Θεσσαλονίκη).
• ΝΟΥΜΑΣ (Πύργος Ἠλείας).
• ΝΕΟΙ ΟΡΙΖΟΝΤΕΣ (Γιαννιτσά).
• ΦΩΝΗ ΤΟΥ ΒΑΒΔΟΥ (Θεσσαλονίκη).
• ΕΥΡΥΤΟΣ (Ἀθήνα).
• ΤΑ ΧΑΛΚΙΔΙΚΙΩΤΙΚΑ ΝΕΑ (Ἀθήνα).
• ΠΑΛΑΙΟΧΩΡΙΝΑ ΝΕΑ (Παλαιοχῶρι Χαλκιδικῆς).
• Ο ΦΟΥΡΝΑΣ (Ἀθήνα).
• ΟΜΒΡΙΑΝ-ΙΟΣ (Βόλος).
• ΖΗΤΟΥΝΑ - ΜΑΡΚΟΥ - ΒΛΟΓΓΟΣ (Ἀθήνα).
ΕΠΕΤΗΡΙΔΕΣ
• ΔΥΤΙΚΟΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟΝ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟΝ 2014 (Κοζάνη).

Τ Α Π ΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΟΥ ΕΤΟΥΣ 2 0 1 3
• Ἐκδότη, Ἀνοιχτή ἐπιστολή, (τχ. 98, σ. 2).
• Δημ. Θ. Κύρου, Καταγραφή Ἀρχείων. ΚΣΤ΄ (5), (6) καί
(...), Κατάλογος Ἐγγράφων Γεωργίου Δημοσθ. Διαμαντούδη), (τχχ. 98, σσ. 3-11, καί 99, σσ. 3-9), καί Καταγραφή Ἀρχείων. ΚΖ΄. Καταλογος Ἐγγράφων Ἀρχείων Δημητρίου Ἰωάννου Ρήγα, (τχ. 101, σσ. 3-9).
• Δημ. Θ. Κύρου, Οἱ Σεισμοί τοῦ 1932 στή Β. Χαλκιδική,
(τχχ. 98, σσ. 10-12, καί 101, σσ. 20-22).
• (Σύνταξης), Οἱ συνδρομητές μας, (τχχ. 98, σ. 12· 99, σ.
31· 100, σ. 28, καί 101, σ. 22).
• (Σύνταξης), Ἡ Ἀλληλογραφία μας, (τχχ. 98, σσ. 13-15·
99, σσ. 27-29· καί 101, σσ. 28-33).
• Δημητρίου Ἰω. Ρήγα, Τό γενεαλογικό δένδρο τοῦ Γένους Ρήγα, (τχ. 98, σσ. 16-19).
• Νίκου Ἐμμ. Παπαοικονόμου, Ἐλευθέριος Ἰωάννου.
Ἕνας ξεχασμένος ἥρωας τοῦ 1821 ἀπό τή Λιαρίγκοβη, (τχ. 98, σσ. 20-21).
• (Σύνταξης),Ἔντυπα πού λάβαμε, (τχ. 98, σ. 28· 99, σσ.
30-31, καί 101, σσ. 37-38.).
• (Σύνταξης), Ὁ Τύπος γράφει γιά τήν «ΑΡΝΑΙΑ», (τχχ.
98, σσ. 29-30, καί 101, σσ. 34-35).
• (Σύνταξης), Μιά σημαντική Ἀνακοίνωση τῆς Π.Ε.Ε.
Ἀρναίας, (τχ. 98, σ. 31).
• (Σύνταξης), Ἀπόψεις-Προτάσεις-Σχόλια: –Σύρ(ρ)ιζη
ἀπαξίωση (δηλ. ξερίζωμα-ξεπάτωμα) τῶν πάντων!
(Στό στόχαστρο τῶν σκοτεινῶν δυνάμεων» ἡ Ἑλλάδα, ἡ Ὀρθόδοξη Χριστιανική Ἐκκλησία καί ἡ Οἰκογένεια) καί –Ἕνα σλαβοσκοπιανό τραγουδάκι! (τχ. 99,
σ. 2), –Τά δύο κα-κά καί τό πανωγόμι, –Τῶν Ἑλλήνων
ἡ πτωχεία καί ἡ ἀπό τόν Θεό ἐκζητεία-Λογικό καί παράλογο καί –Ὀρθόδοξη Χριστιανική ἘκκλησίαἙλλάδα-Οἰκογένεια (τχ. 100, σ. 2), καί –Συγχαρητἠρια (τχ. 101, σ. 2).
• Δημ. Θ. Κύρου, Τό Σωματεῖο «Ἕνωσις Ἑλληνίδων Λιαριγκόβης “Ἡ Ἁγία Παρασκευή”»: Ἡ ἵδρυση τό 1918,
τό Καταστατικό καί τά πρῶτα μέλη του. (Πληροφορίες
ἀπό τρία ἀνέκδοτα Ἔγγραφα τοῦ Ἱστορικοῦ Ἀρχείου
Μακεδονίας), (τχ. 99, σσ. 10-15).
• Δημ. Θ. Κύρου, Ὁ Μητροπολιτικός Ναός τοῦ Ἁγίου
Στεφάνου Ἀρναίας στό πέρασμα τῶν 200 ἐτῶν ἀπό τήν
ἀνέγερσή του, (τχ. 99, σσ. 16-19 καί 101, σσ. 10-12).
• Κωνσταντίνου Θ. Χιούτη, Ἀρχιμανδρίτης Κορνήλιος
Ἀγγελίδης. Ὁ πρώην Βατοπαιδινός, (τχ. 99, σσ. 2021).
• Ἀρχ. Χρυσοστόμου Μαϊδώνη, Ἡ τιμή τοῦ Ἁγίου Στεφάνου στήν Ἀρναία, (τχ. 99, σ. 22).
• (Σύνταξης), Δημοσιεύματα Τύπου γιά τήν Ἀρναία. (Ὅσα
ἀναφέρονται σέ τίτλους, στήν Ἱστορία καί στή Λαογραφία της), (τχχ. 99, σ. 30· καί 101, σ. 35-37).
• (Σύνταξης), Ἐνδιαφέρουσες Εἰδήσεις. (Ὅσες ἀναφέρονται στήν Ἱστορία καί στή Λαογραφία τῆς Ἀρναίας): –Ἀναβίωσαν τά κάλαντα τῆς Πρωτοχρονιᾶς, –Παραχωρήθηκε στό Δῆμο τό «Ἀρχοντικό Ἰατροῦ», – Ἡ
Ἀρναία σέ ἐκπομπή τῆς Ν.Ε.Τ. –Ὁμιλία γιά τόν ὁπλαρχηγό Γιώργη Γιαγλῆ, –Γεωγραφικό Λεξικό καταγράφει
τήν Ἀρναία, –Παλιές φωτογραφίες σέ ἀποκαταστημένα
κτήρια καί πινακίδες σήμανσης, – Τό νέο Δ.Σ. τοῦ Παγχαλκιδικοῦ Συλλόγου Θεσσαλονίκης,– Γιορτασμός τῆς

25ς Μαρτίου στήν Ἀρναία, – Τό νέο Δ.Σ. τῆς Πολιτιστικῆς Ἑταιρείας Ἀρναίας καί –Ἐκοιμήθη ὁ π. Θεόφιλος Ζησόπουλος (τχ. 98, σσ. 22-24)· Ἐκδηλώσεις τῆς
Πολιτιστικῆς Ἑταιρείας Ἀρναίας, –Τό περιοδικό «ΑΡΝΑΙΑ» σέ δημοπρασία συλλεκτικῶν ἀντικειμένων τοῦ
περιοδικοῦ «ΣΥΛΛΟΓΕΣ» (Ἀθήνα), –Παρουσίαση βιβλίου γιά τόν Ἅγιο Κοσμᾶ τόν Αἰτωλό, –Ἐπίσκεψη μαθητῶν τοῦ Γυμνασίου Ἀρναίας στό Ἱστορικό καί Λαογραφικό Μουσεῖο Ἀρναίας, –Μιά ἐποικοδομητική ἐπίσκεψη στόν Μητροπολίτη μας, –Ραδιοφωνικό ἀφιέρωμα τοῦ Γυμνασίου Ἀρναίας στήν Ἀπελευθέρωση τοῦ
1912, –Ἀνάπλαση πλατείας καί –Πολιτιστικές διαδρομές στήν Ἀρναία (τχ. 99, σσ. 23-26), –Ὁ ἑορτασμός τῆς
μνήμης τοῦ Προφήτη Ἠλία στό ἐξωκκλήσι του, –Ἐγκαίνια ἀναπλασμένης παραδοσιακῆς πλατείας, –Ἀγρυπνία
στό προσκυνητάρι τοῦ Ἁγ. Κοσμᾶ στόν Γκόμπελο, –Ἡ
πανήγυρη τῆς Ἁγίας Παρασκευῆς, –Ἡ ἑορτή τοῦ
Ἁγίου Στεφάνου τοῦ Μελισσᾶ», –Προβολή ἐκπομπῆς
γιά τῆν Ἀρναία σέ Τ.Σ. τῆς Ἀττικῆς, –Ἡ ἑορτή τῆς Μεταμορφώσεως τοῦ Σωτῆρος στό ἐξωκκλήσι τοῦ Προφήτη Ἠλία καί –Λιαριγκοβινοτουρκική συνεργασία! (τχ.
100, σσ. 36-39), καί –Τό νέο βιβλίο τοῦ Δημ. Θ. ΚύρουΛιαριγκοβινοτουρκική συνεργασία, –Ἐκδηλώσεις γιά
τήν Ἀπελευθέρωση τῆς Ἀρναίας καί –Χριστουγενιάτικη ἐκδήλωση, (τχ. 101, σσ. 26-27).
• (Σύνταξης), Εἰδική Ἀναφορά: Ἡ «Ὠδή στήν Ἀπελευθέρωση στόν Πολύγυρο καί στήν Ἀρναία καί Τό Ἡμερολόγιο τοῦ 2013 τοῦ Γυμνασίου Ἀρναίας, (τχ. 98, σσ.
24-27) καί –Τό 12ο Πνευματικό Συμόσιο γιά τόν Ἅγιο
Κοσμᾶ τόν Αἰτωλό (τχ. 100, σσ. 39).
• (Σύνταξης), Περιοδική «ΑΡΝΑΙΑ»: Τεύχη ἑκατό (100)!!!
Δηλαδή, τά ἑκατοστήσαμε!!!, (τχ. 100, σσ. 3-10).
• Δημ. Θ. Κύρου, Τό Ἐξωκκλήσι τῆς Ἁγίας Παρασκευῆς
Ἀρναίας (Ἀπό τό ξύλινο παράπηγμα τοῦ 1880 στό πέτρινο περικαλλές οἰκοδόμημα τοῦ 1903-1904), (τχ. 100,
σσ. 11-28).
• Νικ. Ἐμμ. Παπαοικονόμου, Ἕνας τυμπανιστής ἀπό τή
Λιαρίγκοβη στό πολεμικό ναυτικό τοῦ Καποδίστρια,
(τχ. 100, σσ. 29-30).
• Κωνσταντίνου Θ. Χιούτη, Ἡ ἐπανίδρυση τοῦ Φιλόμουσου Ὁμίλου Λιαριγκόβης «Ὁ Ἀπόλλων» (1916) καί
τό ὅραμα τῆς μουσικῆς παιδείας, (τχ. 100, σσ. 31-32).
• Δημ. Θ. Κύρου, Ἐπισκόπηση Ἐκδοχῶν καί ἀπόψεων γιά
τήν ἐτυμολογία τοῦ πατριδωνυμίου «Λιαριγκόβη», (τχ.
100, σσ. 33-35).
• Δημ. Θ. Κύρου, Πρίν ἀπό 142 χρόνια. Ἡ θεμελίωση τοῦ
παλιοῦ διδακτηρίου τῆς Ἀρναίας (μέ τή συνδρομή τῶν
κατοίκων τῆς Λιαρίγκοβης καί τῶν φιλοεκπαιδευτικῶν
Συλλόγων τῆς τουρκοκρατούμενης Ἑλλάδας, (τχ. 101,
σσ. 13-17).
• Δημ. Θ. Κύρου, Ἡ διαδικασία εἰσόδου στό Ἅγιον Ὄρος
στά χρόνια τῆς γερμανοβουλγαρικῆς κατοχῆς (19411944). Ἡ περίπτωση τοῦ Ἀρναιώτη Γεωργίου Κ. Γάκη,
(τχ. 101, σσ. 18-19).
• Kωνσταντίνου Ἰ. Σταλίδη, Συμπληρωματικά στή μορφή καί τήν ἐτοιμολογία τοῦ ὀνόματος Λιαρίγκοβη, (τχ.
101, σσ. 23-25).

39

Ἡ κηδεία τῆς Μαγδαληνῆς Δεβρελῆ (Ἀβραάμ) τό 1911. (Δέν ἔχουμε ἄλλες πληροφορίες γι’ αὐτήν).
Ἡ φωτογραφία εἶναι «τραβηγμένη» στόν κεντρικό δρόμο τῆς κωμοπόλεως (τώρα ὁδός Θεσσαλονίκης-Οὐρανουπόλεως) κοντά στήν κεντρική πλατεία, ἀνάμεσα στίς οἰκίες Κων. Μπομπότη (ἀριστερά) καί Κοτσάνη (δεξιά). (Πληροφορία κ. Ἀστ. Θ. Καραστέργιου).

1966. Ἀναμνηστική φωτογραφία τοῦ Κωνσταντίνου Δημητρακούδη τοῦ Ἀναγνώστη (πού καταγόταν ἀπό τό Παγγαῖο) μέ τή σύζυγό του Ἀθηνᾶ (ἀριστερά του) καί τή θυγατέρα του Μαρία (δεξιά
του). Ὁ γιός του Δημήτριος ἤ Ἀναγνώστης χρημάτισε μουχτάρης Λιαρίγκοβης κατά τά ἔτη 1883,
1887, 1889, 1895-1897 καί 1899. Δισέγγονός του ἦταν ὁ Κωνσταντῖνος Δημητρακούδης, σύζυγος
τῆς κυρα-Χαρίκλειας Γ. Τρικκαλιώτη. Ἴσως ὁ εἰκονιζόμενος νά ἦταν ὁ Κων. Δημητρακούδης, πού
φιλοξένησε στό σπίτι του τόν Ἀνθυπολοχαγό Ἰω. Ἀλεξάκη στίς 2 Νοεμβρίου 1912.