You are on page 1of 157

1.

Bask: 1990

YEN NSZ Bu yapt, Siyasal Bilgiler Fakltesi'nde retim yesi iken, ngilizce olarak yazdm ve hemen arkasndan Trkeye evirerek, 1981 ylnn sonuna doru, profesrlk tezi olarak sundum. inde, bugn artk kullanmaktan kandm birok yabanc szck bulunmasnn nedeni budur. Bunlara dokunmak, pimi aa souk su katacak, anlatm ister istemez yapay klacakt. Onun iin metni, o gnlerde kaleme aldm biimiyle yaynlamay yeledim. Profesrlk tezi olarak sunduum bu alma, jri tarafndan kabul edildikten sonra, Faklte Kurulu Nisan 1982'de profesrlme karar verdi ve bu karar, bir ay gemeden, Ankara niversitesi Senatosu tarafndan onayland. Ancak, Devlet Bakan, atama kararnamemi imzalamad ve ubat 1983'te, 1402 sayl yasa uyarnca, niversitedeki grevime son verildi. Henz niversitede bulunduum srada, kitabn nglizce asl, SBF tarafndan yaynlanmt: An Essay On The Nature Of The State, Ankara, Siyasal Bilgiler Fakltesi Yaynlar No. 480, 1981. niversitedeki grevimden ayrldktan sonra, Trke metni yaynlama frsatn bulamadm. Bugn, nihayet, bunu yapabildiim ve grlerimi, konuyla ilgilenen aydnlarn deerlendirmesine sunabildiim iin mutluyum. Cem Eroul Ankara, Eyll 1989

NDEKLER NSZ: Devletin c GR : n Aklamalar I. BLM : Devletin levi II. BLM : Toplumun Ortak kar III. BLM : Egemen Snf kar IV. BLM : Devletin Kendi kar V. BLM : Devletin Doas V I . BLM : Devletin Biimleri SONU: Devletin Gelecei 3 11 23 43 63 84 104 122 142

NSZ DEVLETN C Belli bal siyasal akmlarn hibiri devlete kar pek scak grnmyor. Anaristlerin gznde devlet balca ktlk kayna. nsanln en nemli grevi ondan derhal kurtulmak. Marksist gre gre de devlet ayn lde kt bir ey: bir vuruta ortadan kaldrlmasa bile, adm adm kuruyup gitmesini salamak iin elden gelen herey yaplmal. Devlet kaldka zgrlk tam egemen olamaz. Sosyal Demokrasi'nin gr bylesine kesin deil. Devleti, durmadan artan bir eitlie ulama ereinde ie yarar bir ara olarak deerlendiriyor. Yine de, dizginlenmemi bir devlet gcnn yarataca tehlikelerin iyice farknda. Yerinden ynetimde ve yaygn bir zynetim isteminde diretmesinin nedeni bu. Son aamada sosyalizme varma erei att admlarn sonsuz arl yznden az ok gzden kaybolsa bile, yine de Sosyal Demokrasi, devletle zgrlk arasnda temelde bir uyumazlk gren yaygn solcu dnn bir paras. in ilgin yan, siyasal yelpazenin sa kanadnn da devlete daha az kukuyla bakmamas. Liberallerin devlete kar besledikleri kmseme duygusu gerekten kendi doalarnn gerei. Ona kar ta ilerinden gelen bir tiksinti duyduklarna hi kuku yok. Muhafazakrlarn da devlete kar pek scak duygular besledikleri sylenemez: kamu dzeninin korunmas iin devlet gcnn gereini kabul etmekle birlikte, bu gcn yaygnlamas onlar hep rahatsz eder. Aslna baklrsa, devlete devlet olarak deer veren az ok nemli tek siyasal akm Faizm'dir. Faizmin de yalnzca solun deil, ama san ounluunun da gznde bylesine iren olmas herhalde raslant deildir. Ksacas, bakaca ayrlklar ne olursa olsun, Faizm dndaki belli bal tm siyasal grler devlete kar ayn sevmezlii paylar grnyorlar. Ne ki, gerek yaama bakldnda, bu Kutsal ttifakn kuramsal endieleri, devleti hi de rahatsz etmie benzemiyor. Her yandan sylenenin ve ngrlenin aksine, arpc gerek u ki devlet hibir zaman bugnk kadar gelimemiti. Tarihin hibir dneminde devlet, 3

dnyay bu lde fethetmeyi baaramam, hibir zaman bylesine oalmam, hibir zaman bu denli g toplamam, hibir zaman insan yaamnn her ynne bu derece karma olanan elde edememitir. Henz herhangi bir devleti ortadan kaldrmay baarm bir Anarist akm yoktur. ktidardakilerin inanlar ne olursa olsun, devlet tm dnyay fethetmi, her yerde de gcn artrmtr. Bylece uygulamada, devlet bu inanlardan cn almtr bile. Ama kuramsal cn henz alamamtr. Bu denemenin amac uzun sredir kendini bekleten bu kuramsal ce katkda bulunmaktadr. Geen on yl iinde, devlete ilikin kuramsal sorunlara kar yeni bir bilinlenmeye tank olunmutur. Bu yeni kuramsal ilgi bir raslant deildir. Sz konusu ilgi uygulamadaki durum tarafndan yaratlmtr. Toplumsal yaam, her alanda, devlete taklp tkezlemeye balamtr. Dnyann her yerinde boy gsteren kkl toplumsal bunalmn odak noktasnn devlet olduu aka ortaya kmtr. Bu bunalm Bat'da daha gze batar olduundan, devleti kuramsal olarak ele alma gereinin en ok dnyann bu yannda duyulmu olmas artc olmamaldr. Ama bu durum bizi aldatmamaldr. Sorun hi de Bat'ya zg deildir, aslnda, evrenseldir. Tarihe baklrsa, devlet sorununa ilikin bylesi bir bilinlenme, devlet biimlerinde kkten deiikliklerin gndeme geldii her zaman ortaya kmtr. Hi deilse insanlk sistemli kuramsal dnceyi gelitirmeye baladndan, yani Eski a dnrlerinden beri bu byle olmutur. Sokrates, Eflatun, Aristoteles, site-devletinin hzla gelien bir dnyann gereksinmelerim karlamadaki yetersizliinden doan ar bunalmn rnleriydiler. Eninde sonunda sorun, nce Makedonyallar daha sonra da Romallar tarafndan imparatorluklar kurulmasyla zlmtr. Makyavel, Bodin ve Hobbes'un uratklar bunalm, feodal kurumlarn ykselen kapitalizmin gereklerini karlamadaki temel yetersizliinden domutu. Tarih bu sorunu ulusal devletin kurulmasyla zmtr. Locke, Montesquieu ve Rousseau ise, daha da ar bir sorunla kar karya kalmlard: kapitalizmin takn gelimesi devlet gcnn snrlanmasn zorunlu klan yeni iktisadi zgrlkler gerektiriyordu. Bu bunalm da, liberal devletin kurulmasyla karlanmtr. Ondan sonra, tekelci kapitalizmin ortaya 4

k ve ii snfnn gelimesi, yirminci yzylda tank olunan siyasal gelimeleri tahrik etmitir. Bu tarihsel drtler de, bir yandan emperyalist, faist veya sosyal demokrat, te yandan ise, sosyalist veya antiemperyalist devletlerin kurulmasyla karlanmtr. Bu yzyln sonuna yaklatmz bir dnemde, devletle ilgili olarak yepyeni bir sorun karmza kmakta. imdiye dek her aamadaki sorun, daima, yeni bir toplumsal dzenin gereksinmelerini karlama yetenei olan uygun bir devlet biimi kefetmekti. Gnmzde ise sorun ok daha derinlere iniyor. Tasavvur edilebilecek hibir devlet biimi, gzlerimizin nnde biimlenen yeni dnyann gereksinmelerini karlayabilecek yetenekte grnmyor. Buna karlk, ve grnte elikili olarak, her trl devlet biiminin aralksz bir geliimine de tank oluyoruz. Bir yandan tm dnya artk devlete tahamml edemez gibi grnyor, te yandan ise devletin roln daha da geniletmek iin elinden geleni yapmaktan geri durmuyor. te tam bu elikidir ki, bizi devlet sorununu yeni batan dnmeye zorluyor. Ne ki, artk bu abann erei daha uygun devlet biimleri aratrmak olamaz: devlet olgusunun ta kklerine inmeye almak zorundayz. Devlet artk yaantmzn her yanna girdiinden, trl biimleri stnde kafa yormaktan ok, gerek doasn aklama noktasnda odaklanmamzn yaamsal nemi vardr. Bu yeni bilincin arkasndaki balca drt Fransa'daki Mays 68 ayaklanmasndan kaynaklanmtr. 1960'larn sonlarna gelindiinde, Dou'da olsun Bat'da olsun, kuramsal bir sorun olarak devlet siyasalbilimcilerin gndemlerinden tmyle silinmi gibiydi. Bir yanda, Marksist toplumbilimsel dnce, Stalin'ci dnemin korkun darbelerinden hl sersemlemi durumdayd. te yandan, Bat siyasalbilim dncesinde, devlet sorununu modas gemi bir ilgi alan olarak kenara iten Parsons'cu bir yeni-Weber'cilik giderek ykseliyordu. H.Marcuse rneinde grld gibi, kktenci dnce bile Bat'da bir devrimin, yani balca erei devlet olan bir toplumsal kalkmann niye dnlemeyeceini uzun uzadya anlatmakla meguld. Ksacas, kuramsal bir sorun olarak devlet bilimsel dncenin dna atlmt. Mays 68 frtnas, aniden, ite bylesine durgun bir denizde patlad. 5

Bir kez daha, toplumsal gerek bilimsel dncenin nne gemiti. Kuramclarn daha nce ele almalar gereken sorular siyasal eylemin yakc scaklnda pervaszca ortaya atlyordu: Bat'da baarl olabilecek bir devrimin devlete kar tutumu ne olacakt? Onu tmyle (rnein, sosyal devlet hizmetleriyele birlikte) 'ykacak' myd, yoksa yalnzca kimi blmlerine mi dokunacakt? yleyse, hangi blmlerine? Yklan kurumlarn yerine ne konacakt? Daha bandan itibaren devletin giderek 'kuruyup gitmesini' salamak zere ne yapmak gerekiyordu? Utan verici gecikmesinden can iyice sklan kuramsal dncenin tek aresi, uygulamann meydan okumasna derhal yant vermekti. Bu uran iine o zamana dek grlmemi bir gayretle dald ve ksa zamanda, yalnzca birkan saymak gerekirse, N. Poulantzas, R. Miliband, H. Lefebvre, C. Offe, F. Block, Bat Alman 'Trevciler'i ( "Derivationists"), J. O'Connor, P.Birnbaum gibilerin abasyla bir dizi parlak rn verdi. Bu yeni abann zgnl, sorunun zne ulamada, yani 'devlet nedir ?' biimindeki temel soruya yant bulmada diretmesi. O zamana dek, devlete ilikin trl sorunlar evresinde birok deerli katkda bulunulmutu. Bu balam iinde, zellikle 'karlatrmal devlet ynetimi' alannda, D. Easton G. Almond, D. Apter gibi bilimadamlarnn almalarn anmsamak gerekli. Devletin teknik ilevlerinin saylmas, bunlarn trl devlet kurumlarnca yerine getiriliinin ayrntl olarak sergilenmesi, trl kurumlar arasndaki benzerlik ve ayrlklarn ortaya konmas, devlet biimlerinin yapsal-ilevsel zelliklerine gre snflandrlmas gibi sorunlar kayda deer bir derinlikle ele alnmtr. te yandan, tzel yaklamn aydnlndan yararlanan anayasaclarn, eski devletlerin ilev, yap ve biimlerini ortaya karan etnologlarn, tarihilerin abalaryla birok ilgin alma da yaplmtr. Ne ki, katklarnn yadsnmaz deerine karn, bu incelemelerin hibiri, devletin doasna ilikin temel 'ontolojik' sorunu kavramay baaramamtr. Fransz ayaklanmasnn harekete geirdii bu yeni Marx' yaklamn en ilgin yan, ite bu temel sorun stnde odaklamasdr.l Ne ki, sorunun zm son derece g. Onun iin, son zamanlardaki almalarn stn niteliklerine karn doyurucu bir 6

zme henz ulalmam olmasna amamak gerekir. Gerekten de, sorunun karmakl karsnda, trl yaklam ve tekniklere yer ak. Marksizm dnda, sistemizm, strktralizm, fonksiyonalizm, historisizm gibi yaklamlar ve model kurma, karlatrma, nicel 'yntemler' deneme gibi teknikleri kullanmak olanakl. Tm bu yaklamlar iinde, Marksist yaklamn kendine zg glkleri olduunu balangta belirtmekte yarar var. Marksistlerin karlatklar ilk glk, kurucu atalarnn eserlerinde hazr bir siyaset kuramnn yokluu. Hem gerekliliinin, hem de youn glnn bilincinde olmasna karn, Marx hibir zaman bir devlet kuram gelitirememitir. Kugelmann'a yazd 28 Aralk 1862 gnl bir mektupta, Ekonomi Politiin Eletirisine Katk'nn ilk iki blmnn yaynlanmasyla ekonomi politiin ilkelerinin "zn" ortaya koyma grevinin tamamlandn sylyor: yaplanlara dayanarak bundan byle bakalarnn gerekli gelimeleri gerekletirmeleri olanakl grnyor. Ama bunun bir istisnas olabilir diye ekliyor Marx, yani kendi katksnn kanlmaz olabilecei bir istisna. Bu da, "trl devlet biimlerinin toplumun trl iktisadi yaplaryla ilikileri" 2 sorunudur, diye yazyor. Ancak, ac gerek udur ki yirmi bir yl sonra ldnde, Marx bu ie hl giriememiti. Geri bu yolda bir ilk adm, Engels tarafndan, Ailenin, zel Mlkiyetin ve Devletin Kkeni eseriyle atlmt; ama birok aydnlatc bulgulara karn bu yalnzca bir balangt. Gerekte, 'Marksist devlet kuram', Lenin'in Devlet ve Devrim'i ile Gramsci'nin birtakm deerli katklarndan sonra bile, ilk admlar dzeyinin tesine geememitir.3 Marksistlerin karsna dikilen ikinci nemli glk, retinin savlar ile tarihsel gerein kendisi arasndaki gze batc aykrlklardr. Daha balangtan itibaren, Marksizm, proletarya diktatoryas kurulur kurulmaz devletin adm adm kuruyup gitme srecine girecei yolundaki ngrsnde sk skya diretmitir. Ne ki, kurucusunun kesin ifadelerine karn, Marksist olduunu resmen ileri sren ilk devlet, tarihin o zamana dek grd en gl rgt olup kt. Sonradan kurulan sosyalist devletlerin tm de, hi istisnasz, hep ayn yolu izledi. 7

Marksist yaklamn karsndaki nc glk ise, bu retiyi savunanlarn grleri arasndaki keskin ayrlklardr. Marksistlerin baz temel grlerde birletikleri gerek olsa bile, ortada kalan ayrmlar ylesine nemlidir ki 'Marksizm' etiketi, toplumbilim alanndaki u veya bu giriimi ak seik biimde tanmlamak iin tmyle yetersizdir. Her yazar, ayrca, inceledii sorunda kulland zel yaklamn, geni Marksizm alannn neresinde yer aldn da aklamak durumundadr. Ne ki, bu i hi de kolay deildir. Nitekim, bu denemede kullanlan yaklamn aklanmasna, yalnzc giri deil, birinci blmn ou da hasredilecektir. stelik, bu sorunun trl ynleri bu denemenin daha birok yerinde karmza kacakur. Devlete ilikin son Marksist aratrmalarn temelde olumlu katklarna karn, artk konunun bir lde lafazanla boulduuna tank olunduu da bir gerektir. Bunun balca iki nedeni vardr. lki, Marksizmin kendi yaratclndan kaynaklanmaktadr. Bir yzyl aan incelemeden sonra, bugn artk reti ylesine bol yoruma kavumutur ki, bunu izleyenler, reti alannda ortaya kan tm byk tartmalar karsndaki grlerini sk sk aklamaya itilmektedirler. Yukarda belirtildii gibi, bir lde aklama yapmak gerekten kanlmazdr. Ama bu aba fazla ileriye gtrldnde, incelenen zgl sorunun bir yn epistemolojik ve yntemsel kavga iinde boulup gitmesi tehlikesi belirir. Tank olunan laf bolluunu yaratan ikinci neden, sorunun kendisinden kaynaklanmaktadr. Devletin her tan altndan kmaya balamas, sorunun, hepsi de kuramsal bir ilgiye konu olabilecek ok eitli ynlerini ortaya karmtr. Bylece, sorunun her ynne ilikin olarak bireyler syleme eilimi, iin znn gzden kamasna yol aabilmektedir. nnzdeki denemede, bu tuzaklara dlmemeye zen gsterilmitir. Elden geldiince ksa ve ak olmaya srekli aba harcanmtr. Marksizmin 'bunalmna', bu bunalmn toplumsal anlamna, klasiklerin nasl en iyi 'okunabileceine', trl metinlerinin greli deerine, vs. ilikin uzun tartmalardan kanlmtr. Ayn ekilde, klasik ve modern Marksizmin tm siyasal eserlerinin deerlendirilmesine giriilmemitir. Ayrca, Marksist klasiklerden, kl krk yaran aklamalarla bezenmi uzun alntlar yapmaktan da 8

kanlmtr. Bu deneme Marksizm stne deil devlet stne yazldndan, ancak inceleme konusunun gerektirdii lde, yazarn Marksizmden ne anlad ksaca aklanmakla yetinilmitir. te yandan, yanl deerlendirilme tehlikesi bile bile gslenerek, incelenen konunun yalnzca esasna arlk verilmitir. Sorunun tm ynlerine deinip datmaktansa, iin z gibi grnen konu zerinde younlama yelenmitir: devletin temel doasnn aa karlmas.4 Kanmzca, ancak bu 'niteliksel zmleme' -burada veya baka bir yerde- baarldktan sonradr ki, ok ynl tarihsel, ampirik ve belki de nicel aratrmalar, dayanabilecekleri salam bir temele kavuabileceklerdir. Yukarda belirtildii gibi, giri ve ilk blm, bu denemede kullanlan yaklamn esaslarna ilikin bir n tartmaya ayrlm durumda. zleyen blmn her biri, devletin temel ilevinden birini inceliyor. Beinci blmde, bu kurucu ilevlerin tm ele alnp bileik bir gr gelitirilmeye allyor. Son blm, devletin biimleri sorununu tartyor. Nihayet, sonu, bu denemenin devletin doasna ilikin grlerinin nda, devletin geleceini ngrmeye alyor. NOTLAR
1 Bu yalnzca genel olarak devlete ilikin aratrmalar asndan deil, ama Marksist siyasal dnce bakmndan da bir yenilikti. Bkz. David A. Gold, Clarence Y.H.Lo, and Erik Olin Wright, "Recent Developments in Marxist Theories of the Capitalist State", Monthly Review, V. 27, n.5 (October 1975), s. 30: "Devlete ilikin olarak teden beri Marksistlerin sylenecek ok szleri bulunmasna karn, bir devlet kuramnn yaratlmasnn ak seik bir grev olarak kabul olduka yenidir." 2 Karl Marx, Letters to Dr. Kugelmann, London, Martin Lawrence, 1934, s.23. 3 Marksist klasiklerin siyaset ve devlet sorununa ilikin genel durumunun ksa ama gereki bir zeti iin Bkz. Ralph Miliband, Marxism and Politics, Oxford University Press, 1977, s.1-3. 4 Bu denemede 'devlet', toplum anlamnda deil, aygt anlamnda kullanlmaktadr. 9

10

GR N AIKLAMALAR Toplumsal devinimin tm bireysel devinimlerin toplamndan ibaret olduu noktasnda herkes birleiyor. Hem davranlk, hem de Marksizm bu temel konuda ayn gre sahip. Konunun temel nemde olmasnn nedeni, daha balangta, toplumsal yaama ilikin olarak her trl idealist (veya metafizik) yaklam reddetmesidir. Ortada, ne Genel irade, ne idea'nn alp gelimesi, ne de Akl veya Adalet'in gerekleme sreci var. Olan tek ey birbirleriyle ilikide bulunan bireyler. Bu izginin tesinde toplum olmad gibi berisinde insan da yok. Toplum yaamnn motoru, onu hareket ettiren g, yani toplumsal enerji, bireysel enerjiden baka bir ey deil. Birleik olduu bir gerek, ama znde yine de bireysel enerji. Enerji de, ister doal, ister toplumsal olsun, daima fiziktir. Toplumu hareket ettiren ey, yalnzca, milyonlarca bireyin ('kitleler') birleik fizik enerjisidir. nsanlarn kaslar, sinirleri, beyinleri ve eylemlerinde kendilerine yardm olsun diye kullandklar (en geni anlamda) 'aralar' dnda, toplumsal enerji yoktur. Ne ki, bireyler rasgele devinmezler. Bu noktada da davranlk ile Marksizm ayn grtedir. Toplumsal yaam srecinde ve doaya kar hi bitmeyen uralar srasnda, bireyler az ok belirlenmi hareket kalplar edinirler. Bat toplumbilimi bunlara 'rol' adn vermitir. Marksizmin de ayn terminolojiyi benimsemesinin bir sakncas yoktur. Roller, bireysel devinimi kalba dken, ona toplumsal anlam veren davran kalplardr. Rollerin hep birbirleriyle ilikili olmasnn nedeni budur. Bireysel devinimlerin, toplumbilim kuramn, ancak belli rolleri yerine getirdikleri srece ilgilendirmeleri de ayn nedene 11

baldr. Toplumbilim kuramnn gznde bireyler, hereyden nce, gereklemesi iin gerekli enerjiyi saladklar rollerin taycsdrlar. Bunun iindir ki, biyolojileri veya psikolojileri genel olarak toplumbilimin ilgi alannn dndadr. Yine de bu noktada, rnein 1 Parsons'un srarl uyarlarna karn sk sk psikolojizme den Batl meslektalar karsnda, Marksistlerin daha tutarl davrandklarn belirtmek gerekir. Kendi kendini tekrarlayan ve toplumun yourduu iliki dizilerini yeniden retip duran roller, toplumsal yaplar doururlar. O halde, yaplarn rol demetleri olduu gr esas olarak dorudur. Ama gerekte, yaplarda bunun tesinde de bireyler vardr. nk, toplumsal rollerini gerekletirirken bireyler trl aralar, aletler, binalar, vs. kullanrlar ve btn bunlar rollerle birlikte yaplarn parasdrlar. Demek ki, yap, somut roller ve trl maddi aralar tarafndan ortaya konan bir toplumsal devinim kalbdr. Yap kavramna ilikin olarak ak seik bir gre sahip olmak ok nemli olduundan burada u noktalara dikkat ekmek yararl olabilir: 1) Bir yapnn eleri ok ayr trlerden oluabilir: dnceler, inanlar, fizik g, canl ve cansz nesneler, vs.; 2) Bir yapnn tm eleri toplamsal rnlerdir: tm de eitime, altrmaya, iktisadi retime, vs. baldr; 3) Bireysel enerji tarafndan harekete geirilmedii srece toplumsal adan yap ldr; 4) Bir yap tarafndan biimlendirilmedii srece bireysel enerji toplumsal adan anlamszdr, salt fizik bir gtr; 5) Toplumsal yaamda yaplar ve bireyler hibir zaman birbirlerinden ayrlmazlar: yaplar bireysel enerjiyi toplumsal enerjiye dntren 'anahtarlar'dr; 6) Son olarak unu da eklemek gerekir ki, toplumsal devinimi biimlendirmekle birlikte, bunun sonucunu yaplar yalnz balarna belirleyemezler. Sonu, ayn zamanda, hem bir dizi d etmene, yani, 'koullara', hem de aktrlerin znel durumlarna baldr. Bu aklamalar nda, toplumlarn ve bunlarn blmlerinin daima rol ve yap demetleri olarak tanmlanabileceini grmek kolaydr. Gerekten de, bu noktada fazla bir tartma yoktur. Ne ki, bu saptamaya dayanlarak fazla bir yol alnamaz; nk, bu noktada, 12

rol-yap kmelerinin aralarndaki farklarn nedenleri, greli toplumsal nemlerinin ne olduu ve birbirleriyle nasl ilikilendikleri henz belli deildir. Fonksiyonalizm, hakl olarak, toplumsal eylemleri, dolaysyla da onlar kalplandran rol-yap kmelerini birbirlerinden ayrdeden eyin, onlarn ilevi olduunu ileri srmtr. Baka bir deyile, bir rolle yapy baka bir rolle yapdan ayran zellik, gerek yaamda grd itir. Bir toplumsal eylemin konusu retim ise, karmzda retici rol ve yaplar, siyaset ise, siyasal rol ve yaplar vardr, vs. Buna gre, rol-yap kmelerini birbirlerinden ayrdedebilmek iin, ait bulunduklar alann nitelii hakknda ak bilgi sahibi olmak zorundayz. Bu noktaya dek, ister B a t l , ister Marksist olsun, toplumbiliminin balca akmlar arasnda gr birlii vardr. nk bu izgi, maddeci bir toplumbilim anlaynn en alt basamadr. Bunun berisinde, bilimin kendisi de yok olur. Ama tesine geildiinde, toplumbilim iindeki belli bal akmlarn yol ayrmna geldikleri grlr. lk ayrm epistemolojik, dolaysyla da yntemsel niteliktedir. Davranlk olsun, ampirizm olsun, toplumsal gerein ancak duyularmzla kavrayabildiimiz verilerden ibaret bulunduu grndedir. Bu yzeyin altna gizlenmi bir i gerekliin peinde komak, metafizik veya mistik bir tutumdur. Bylesi bir yaklam 'bilimd'dr; buna olsa olsa 'felsefe' etiketi vurulabilir. Strktralizmin oluturduu nemli istisna dnda, bu gr Bat toplumbiliminin egemen grdr. Bu noktada, strktralizm Marksizmle ayn yandadr. Her iki akm d a , toplumsal yaamn yzeyinde grlenlerin genellikle yanltc olduu grndedirler. ok sradan bir benzetmeyi yinelemek gerekirse, gnein grnteki devinimi gerek devinimini nasl gizliyorsa, yzeyde grlenler toplumsal gerein ancak arptlm bir yansmasdr, derler. Toplumbilim, toplumsal gerei kavrayabilmek iin, gizli yaplarn perdelerini kaldrma ereiyle bu grntlerin tesine gitmek zorundadr. Devleti konu edinen aratrmalar asndan bu epistemolojik grn sonucu udur ki, devletin gerek doas grnteki rol ve yaplarnda asla belirgin deildir. 13

Demek ki, devlet gereini kavramak iin, grnteki biimleri, hazr bilimsel veri olarak kullanmaya kalkmak ok yanltc olabilir. Ancak, bu arada unu da belirtmek gerekir ki, 'karlatrmal devlet ynetimi' alannda teden beri kullanlan yaklam hep bu olmutur. Gerek yaamda devletler byk-kk, varlkl-yoksul, sosyalist-kapitalist, otoriter-liberal, federal-birleik, vs.dirler. Bu ayrmlar sonsuz karlatrmalara olanak aar ve akademik dnya bunlarla uramaktan zel bir zevk alr. Yasama organlar, siyasal partiler, brokrasiler, ordu ynetimleri, din siyasetleri, vs. boyuna karlatrlr, u veya bu etmene ncelik verilerek snflandrmalar yaplr, haritalar izilir. Bu yolda en ileri teknikler de bol bol kullanlr. Ne ki, btn bu abalarn sonucunda ortaya kan ey, devletin gerek doasnn resmi deil, devlet biimleri 'fotoraflarndan' oluan muazzam bir yndr. Temeldeki bu yaklam kusuruna dikkati ekmek, elbette ki, grnteki biim, rol ve yaplarn tmyle hesaba katlmamas gerektii anlamna gelmez. Bylesi bir gr batan sona anlamsz olur. Aslnda vurgulanmak istenen nokta, kuramsal aklamann bu grntlerden balamamas gereidir. Ampirik gerekler, ancak ondan nce yer alan kuramsal zmlemelerin sonucu olarak aklanabilmelidir. Strktralizm olsun, Marksizm olsun, yzeyde grlen ('fenomenal') biimlerin srrnn gizli yaplarda sakl olduunu savunurlar. Ancak bu gizli gereklik kuramsal olarak kavrandktan sonradr ki, grnteki toplumsal 'olgular' aklanabilir. Yzeydeki verilerden kuramsal aklamalara atlamay deneyen herhangi bir 'kestirme' yolun sonu baarszlktr. kinci byk ayrm ise, strktralizm dahil tm Batl okullar buyana, Marksizmi de kar yana atar. Bu ayrmn konusu, toplumsal belirleyiciliin varl ve niteliidir. Geri, tm bilimsel dnce okullar u veya bu lde bir belirlemenin varln kabul ederler. nk, hibir belirleme olmasayd, toplumsal devinim tmyle rasgele olurdu ve herhangi bir bilimsel yaklama yer kalmazd. Ne ki, Batl okullarn gznde belirleme ancak ksmidir ve trl trldr. Toplumsal devinimi aklayan birok etmen vardr. Bu etmenler, genellikle, incelenen toplumsal alana gre deiirler. Toplumun toptan devinimini belirleyen nde gelen bir etmen yoktur. 14

Bu nedenledir ki, tarihsel ak iinde aranacak bir 'geliim izgisi' de yoktur. Toplumlarn ve bunlarn u veya bu blmlerinin deitii bir gerektir. Ama bu deimeler, tek ve ayn etmenin belirledii bir geliim dorultusu izlemezler. stelik, Bat dncesinin oklukla benimsedii toplumsal etmenler genelikle znel trdendir. Toplumsal devinimi aklayan etmenlerin ou, bireylerin bencillii, agzll, hrs, iktidar, paye, vs. gibi deerlerin peinden koulardr. te bu noktada Marksizm tm Batl okullardan ayrlr. Onun gznde, tm toplumlarn balca sorunu insanlkla doa arasndaki savamdr. Her trl toplumun varlk ve geliiminin temel koulu bu savam olduuna gre, tm toplumsal yaamn balca belirleyicisi iktisadi etmendir. Toplumasl yaplar bu savam tarafndan biimlendirilirler. Yine bu savam sreci iindedir ki toplumlar, doaya kar savata tuttuklar mevkilere gre birbirlerinden ayrlan rollere ve yaplara blnrler. Bireylerin fizik glerinin de buradaki anlamnda doann bir paras olduu anmsanmaldr. Bu anlayn sonucu olarak, doaya kar savam, bir blm insann baka bir blm insann gcn kendi hizmetine komasn da ierir. te bu yoldan, doaya kar savam, insanlarn kendi aralarnda bir savam biimini de alr. Ayn eyi Marksist terminoloji iinde sylemek gerekirse, doaya kar savamn amac 'retim gleri'nin yeniden retimi ve gelitirilmesidir; ve bu savam daima belli 'retim ilikileri' iinde yrtlr. Bu temel gr Marksizme iktisadi etmeni en nemli etmen olarak ileri srme olanan verir. Elbette bu, Marksizmin gznde iktisadi etmen tek etmendir demek anlamna gelmez. Birok kartnn ileri srdnn aksine, Marksizm, baka birok etmene de geni yer ayrr. Ne ki, tm bu etmenler iinde, toplumun yaamn srdrmesindeki rol nedeniyle, iktisadi etmenin daima nde gelen belirleyici olmay baardn savunur. Tm Marksistler bu temel grte birleirler. Ama iktisadi belirlemenin niteliinin tanmna gelince, bu kez Marksizm iinde trl okullar arasnda yol ayrmlar belirir. Marksizm iinde ki bu 15

kart grlerin varlna daha nce deinmitim. Bunlarn karlkl savlarnn geerlii konusunda bir tartmaya girimeye niyetim yok. Burada, yalnzca devlet sorununu dorudan doruya ele alabilmek iin gerekli olduu lde, Marx' toplumsal belirlemeden kanmca ne anlamak gerektiini zetlemekle yetineceim. Marx, toplumsal geree ilikin temel anlayn, en genel ve dolaysyla en soyut biimde, 1859 tarihli nsz'de ortaya koymutur. Onun grne gre, her toplum balca iki dizi yap arasnda blnmtr: altyap (temel) ile styap. lki, iktisadi devinimi kalba dken yaplar demetidir ve bu yzdendir ki, siyaset, felsefe, estetik, vs. gibi devinim alanlarn kapsayan ikinci yapya gre daha fazla arla sahiptir. Marx bu ikinci dizi yapy, insanlarn toplumsal devinimlerini kavramalarn ve bunu -doru veya yanl yndeynlendirmelerini olanakl klan ideolojik biimler olarak aklyor. Bu tanma gre, devlet 'styap'nn bir parasdr ve yle olduu iindir ki, tm styaplarn altyap tarafndan belirlenmesini dzenleyen genel kurallara uymak zorundadr. Sk sk ileri srldnn aksine, sz edilen bu belirleme mekanizmas basit ve tek ynl olmaktan ok uzaktr. Aada sralanan birka rnein, bu belirlemenin brnebilecei biimlerin byk eitliliini gstermeye yetecei umulabilir. Bunun en basit ve en sk sz edilen biimi, 'dorudan ve olumlu' etkidir. r: kapitalist retim tarznn burjuva devrimine yol amas. Ne ki, olabilecek biimlerden bu yalnzca bir tanesidir. Gerekten de, bu 'dorudan' etki 'olumsuz' da olabilir: rnein, toplumsal egemenliini koruyabilmek iin burjuvazi siyasal stnln feda etmek zorunda kalabilir. (Bkz.18 Brmer). ncs, bu etki 'edilgin ve olumlu' bir biim alabilir, yani altyap styapya belirli yollar amakla yetinebilir. r: kapitalizm krallkla olduu kadar cumhuriyetle de uyuabilir. Drdncs, belirleme 'edilgin ve olumsuz' olabilir, yani altyap belli zmleri styap iin olanaksz klabilir. r: toplumsal koullarn henz olgunlamam olmas nedeniyle, 1848 ayaklanmasnn bir proletarya devrimi olarak baarszla mahkm bulunmas. Beincisi, belirleme 'etkin, ama elikili' olabilir. Baka bir deyile, altyap styapy kendi iinde elien bir yne itebilir. r: burjuvazinin feodal 16

beylerin toplumsal dayanan ykmak iin bir toprak reformu yapmak zorunda kalmas, ama bunu yaparken de kanlmaz olarak dier bir dmann, yani proletaryay glendirmesi. Altncs, belirleme 'edilgin, ama elikili' olabilir. Bu durum altyap styapya yalnzca elikili olanaklar anca ortaya kar. r: ulusal savala kar karya kalan burjuvazinin, iki dmanndan, yani yabanc burjuvazi ile kendi proletaryasndan birini glendirmeyecek bir eylemde bulunamamas. Yedincisi, belirleme 'etkin, olumlu ve ksmi' olabilir, yani altyap styapnn dier blmlerini etkilemeden yalnzca bir blmn belli bir yne itebilir. r: retim ilikilerinde yeni bir tehditle karlaan burjuvazinin Kilise ile savam siyasetini kknden deitirip dinsel eitime devlet yardm yapmaya zorlanmas. vs. Sanrm bu birka rnek, styapnn altyap tarafndan belirlenme biimlerinin ne denli eitli olabileceini gstermeye yeter. Marksizmi bu belirleme biimlerinin en basitinin tekdzeliine hapsetmek, ancak bu konudaki bilgisizlikten veya yanl bir tutumdan kaynaklanabilir. Kald ki, gerekte bu temel belirlemenin daha da byk bir eitlilik gstermesi beklenebilir. Bu konuda aklamalar srdrp devlet kuram iin baz n sonulara ulamaya almadan nce, yine sk sk karmza kan iki yanl anlaya daha dikkat ekmek zorunludur. Bunlarn birincisi belirleyici etkinin niteliine, ikincisi ise alt ile styaplarn doasna ilikindir. Altyapnn styapy 'etkiledii' veya onu 'belirledii' sylendiinde, hibir biimde, bu ifadeden altyapnn bir dizi l yapy saa sola iten bir tr etkin 'zne' olduu anlam karlmamaldr. Bylesine derin bir yanl anlamay nlemek iindir ki bu giriin hemen banda, toplumu somut bireylerin tesinde aramann bo bir aba olduu belirtilmiti. Toplumsal devinim daima somut bireylerin eyleminden ibarettir. Ne ki, daha nce de belirtildii gibi, bu bireysel eylemler her zaman toplumsal yaplar tarafndan biimlendirilirler. Dolaysyla, somutta, bir yapnn dierini 'etkilemesi' demek, zorunlu olarak belirli kalplar iinde hareket eden birtakm bireylerin kendi kendileri ve/veya bakalar zerinde birtakm 17

etkiler yaratmalar, bylece de, eylemleri etkilenen bireylerin yine kanlmaz olarak belirli kalplar iinde hareket etmelerine yol almas, demektir. kinci yapnn 'belirlenmi' olmasnn nedeni, kendi kalbn oluturan bireysel eylemlerin, ilk kalbn biimlendirdii bir dizi eylemin etkisiyle olumu bulunmasdr. Ayn eyi ok daha somut szlerle ifade etmek gerekirse, kendi tarihlerini insanlar daima kendileri yaparlar, ama, kanlmaz olarak, bu tarihlerini daha nceki insanlarn (veya daha nce kendilerinin ) 2 yaplatrd koullar iinde yaparlar. kinci zorunlu aklama, alt ve styaplarn doalarna ilikindir. Marksizm hakkndaki birok yanl anlamann kayna bu kavramlara ilikin yanllklardr. Belirtilecek ilk nokta, bu iki dizi yap arasnda gereklik derecesi bakmndan hibir ayrm bulunmaddr. Altyap styapdan daha gerek deildir. Belirtilecek ikinci nokta, bu yaplar arasnda soyutluk derecesi bakmndan bir ayrm bulunmaddr. styap, grece daha somut bir altyap karsnda yer alan daha soyut bir yap deildir. Kuramsal kavramlar olarak ikisi de tmyle ayn lde soyutturlar. ncs, bu kavramlar arasnda kronolojik bir ncelik bulunmad belirtilmelidir. Altyap styapdan daha eski deildir. Her dnemde her altyapnn mutlaka bir styaps olmutur. ok sk yanl anlamalara yol at iin zellikle belirtilmesi gereken drdnc nokta ise, alt ve styaplar arasnda maddi olma bakmndan hibir ayrm bulunmaddr. Altyap birtakm kat, elle tutulur nesnelerden oluup dnce bulutlarndan ibaret bir styap karsnda yer almaz. Hem altyapnn, hem de styapnn eleri, ayn lde, maddi nesnelerden, insan ilikilerinden veya dncelerden oluabilir. rnein, yeni bir rnn dncede tasarlanm biimi 'kavramsal' bir nitelik tamakla birlikte yine de altyapnn esi iken, bir kale styapnn esi olabilir. Marksist dnceye gre, gerekte bu iki kategoriyi ayran ey ait olduklar alan, karlkl toplumsal yerleri, dolaysyla da insan davrann belirlemedeki farkl yetenekleridir. ktisadi retimle ilgili tm maddi nesneler, eylemler, dnceler altyapya aittir. styap, tm teki nesneleri, eylemleri ve dnceleri kapsar. Demek ki, ister 'maddi' ister 'dnsel ' olsun, herhangi bir toplumsal nesnenin 18

altyapya m yoksa styapya m ait olduunu belirleyen ey yalnzca onun yeridir. Dolaysyla, bir zamanlar styapda yer alan bir nesnenin farkl bir toplumda alltyapda yer almas veya bunun tersinin olmas daima olanakldr. Altyapnn belirleyici olmasnn tek nedeni, topulumun kendini srdrebilmesi iin en yaamsal neme sahip olan devinim alannda (yani iktisadi retim alannda) yer almasdr. Bu aklamalar nda, imdi Marx' toplumsal belirlemenin eitlilii konusuna dnebiliriz. Bunun tekynl, basit bir etkileme mekanizmasna indirgenmesinin kaba bir yanl olacan daha nce belirtmi ve birtakm etkin-edilgin, olumlu-olumsuz, dorudandolayl, trde-elikili, genel-ksmi belirleme biimlerinden rnekler 3 vermitik. Bu listenin uzatlmas olanakl olduu gibi, bu eitli biimlerin yine ok eitli birlemelere konu olabilecei de aklda tutulmaldr. stelik, gerek bundan da ibaret deildir. nk Marksizm, belirlemenin daima ve istisnasz olarak tekynl olduunu da ileri srmemektedir. Yalnzca, 'balca' ynn altyapdan styapya doru olduunu sylemekle yetinmektedir. Bunun dnda, karlkl belirlemeyi de aka kabul etmektedir. Bylece, altyap ile styap arasndaki ilikiler konusunda Marksist anlayn ne denli karmak olabilecei kolayca grlmektedir. Devlet styapnn paras olduuna gre, altyap ile ilikilerinin ayn karmaklk dzeyinde bulunmas kanlmazdr. Gerekte, devlet iin durum daha da karmaktr. nk, styapmn paras olarak altyapnn ksmen karlkl olan belirlemesine tabi olduu gibi, ayn zamanda styapmn geri kalan ksmyla da karlkl ilikiler iindedir. Btn bunlar aklda tutmaktan baka, nihayet tm yaplar gibi devletin kendi yapsnn zgn doas tarafndan da belirlendii gz nnde bulundurulmaldr. Ama acele etmeyelim. Devletin zgn doasna gelmeden nce, son olarak, Marksist epistemolojinin son derece nemli baka bir zellii zerinde durma zorunluu vardr. Marx'a gre iktisadi etkenin "nihai kademede" belirleyici olduunu herkes bilir. Bu belirlemenin ne 19

denli karmak olabileceine yukarda deindik. Bunun aslnda bir eilimi ifade ettiini, biimlerinin byk bir eitlilie brnebileceini, bir lde karlkl etkiye ak olduunu, vs. biliyoruz. Ne ki, tm bu aklamalar gz nnde bulundursak bile, iktisadi belirlemenin sonunda yine bir dizi iktisadi sonu bekliyorsak, konuyu hi anlamamzdr demektir. nk, Marksizme ilikin ok yaygn bir yanl anlamann aksine, iktisadi belirlemenin sonular hibir zaman yalnzca iktisadi deildir. Byle olamazd da. Olabileceini ileri srmek, tam bir mantkszlk sergilemek olur. nk, durum byle olsayd, tmyle toplum iktisadi etkinlikler ve iktisadi sonulardan ibaret kalrd. Ksacas, toplum ekonomiye indirgenmi olurdu. Ne ki, Marx'n iktisadi belirleme savn dorulamak veya yanllamak iin tm dnyada durmadan iktisadi sonular aratran sryle 'aydn' ite tam bu mantksz gre hapsolmu durumdadr. Ayrca konu yalnzca dz mantk konusu deildir. Burada tartlan ey, diyalektik maddeciliin (yani Marksist felsefenin) en temel ilkelerinden biridir. Bunu nce soyut bir forml biiminde ifade etmek yerinde olabilir: Herhangi bir belirlemenin sonucu, belirleyenin deil, belirlenenin niteliine baldr. Ayn eyi baka szlerle belirtirsek, bir belirlemenin yaratt etki, kanlmaz olarak, etkilenen nesnenin doasn tar. Basit bir rnek, bu noktay akla kavuturmaya yarayabilir. Hava scaklnda nemli bir art olduunu dnelim ve bunun olas sonularn tahmin etmeye alalm: bitkiler kuruyabilir, kular gebilir, yallar ve hastalar lebilir, sinirleri zayf insanlar ruhsal bunalmlara debilirler, hkmetler su kullanmn kstlamak zere zel tedbirler alabilirler, vs. Bunlardan baka daha birok sonu da dnlebilir. Bu rnekte apak grld gibi, tm bu etkilerin varln belirleyen etmen -yani s art- ayn olmakla birlikte, ortaya kan sonularn eitlilii ancak etkilenen nesnelerin ayr nitelikleriyle aklanabilir. Bu temel ilke tarihsel maddecilie (yani Marksist toplumbilimine) uygulandnda, ayn egemen etmenin, yani iktisadi etmenin, nasl birbirinden ok ayr toplumsal sonulara yol aabilecei kolaylkla 20

anlalabilir. Bu arada unu da belirtelim ki, toplumsal olgularn incelenmesinde yzeydeki grntlerle yetinmenin yanltc olmasnn bir nedeni de budur. Yukarda da belirtildii gibi, iktisadi belirleme sonucunda toplumsal yaamn yzeyinde grlenler, bir dizi yap tarafndan szlm ve her seferinde yeni bir dnme uram birtakm heterojen etkilerden ibarettir. Bu epistemolojik kuraln ok nemli yntemsel sonular olmas doaldr. Bu kural nedeniyledir ki Marx, gerei aklayabilmek iin en soyut dzeydeki egemen belirleyici etmenle ie balamak, eitli yaplar arasndan geerek dnmlere urayan etkilerinin izledii sreci kuramsal olarak adm adm ina etmek, ve nihayet ampirik toplumsal gerei aklayabilecek bir kuramsal somutluk dzeyine ulamak gerektiini syler. leri karmaklatran olgu, bir etmenin bir kez herhangi bir yapy belirledikten sonra etkilerini artk tannmaz biimlerde srdrmesidir. Yukardaki rnei anmsarsak, bitkilerin kurumas otobur hayvanlarn lmne yol amsa, sonuta da ortaya st, vs. sknts kmsa, sonutaki olgular aklamay amalayan bir inceleme, her kademede karsna ayr bir belirleyici karacak olan tm belirlemeler zincirini adm adm izlemek zorunda kalacaktr. Bu eitliliin kaynann, belirlenen yaplarn doa farkllnda aranmas gerektiini tekrarlayalm.4 Yine tarihsel maddecilie dnecek olursak, iktisadi etmen ideolojik bir yapy belirleyebilir, o da siyasal bir yapy belirleyebilir, vs. O zaman, aslnda iktisadi etmen gerek belirleyici iken, grnte siyasal yap ideolojik etmen tarafndan belirlenmi olacaktr. imdi artk, iktisadi etmenin "nihai kademede" belirleyici olduunu sylerken Marx'n ne kastettiinin akla kavumu olmas gerekir. Nihayet, yine bu ilkenin varl nedeniyledir ki tarihsel maddecilik bize, somut toplumsal olaylar aklamak iin asla dorudan doruya kullanlamayacak, son derece soyut dzeyde bir toplumbilim sunmaktadr. Bu soyut formller bize yalnzca toplumsal gerekliin neresine ve nasl bakmak gerektiini syleyebilirler. Oysa, incelediimiz her zel toplumsal alana ilikin geerli bir aklamaya ulaabilmek iin, o alana zg kuram ina etme zorunluu vardr. nk, srarla altn izdiimiz gibi, iktisadi belirlemenin sonucunu biimlendiren ey toplumsal yaplarn birbirlerinden farkl doalardr.

21

NOTLAR
1 Talcott Parsons, The Social System, The Free Press, Glencoe, Illinois, 1951, s. 14-45. 2 Yapsal-ilevsel yaklamn kimi temsilcilerinin bu belirlemenin hi olmazsa ('olumlu' veya 'olumsuz') 'edilgin' biimini kabul ettiklerine dikkati ekmek ilgin olabilir. Almond ile Powell'in u ifadeleri tank olarak gsterilebilir: "Siyasal deiim sreleri son derece karmaktr ve birbirini etkileyen ok sayda etmene baldr. Yine de, herhangi bir ngrde, hatta herhangi bir snrl aklamada bulunma umudunun dayana, her sistemin kendi gemiinin tutsa bulunmas olgusudur. Bir sistemin gemite belli tr sorunlar nasl karlam olduu ve gemiteki bu abalarn izini tayan bugnk zellikleri, sistemin nnde alan seenekleri snrlar ve kstlar. Tarih, elbette, gelecei belirlemez, ama baz seenekleri snrlamas veya engellemesi pekl olanakldr."Gabriel A. Almond and G. Bingham Powell Jr., Comparative Politics, Boston Little Brown and Company, 1966, s.301. 3 Bu ynde bir aba iin bkz. Erik Olin Wright, Class, Crisis and the Stale, London, NLB, s.15: "Yapsal nedensellik kavram iinde en az alt temel belirleme tarz ayrlabilir: yapsal snrlama, ayklama, aynen retme/retmeme, ilevsel uyuabilirlik snrlar, dnm ve araclk." 4 Marx Kapitalde., ticaretin etkilerini incelemeye alt son derece ilgin bir blmde, bu yntem ilkesini arpc bir biimde rneklendiriyor: "O halde, ticaretin, el atabildii ve trl biimleri hereyden nce kullanm deerine ynelen retim aygt zerinde her yerde az ok zc bir etkisi var. Eski retim tarznda hangi lde bir zlme yarataca, bu tarzn salamlna ve i yapsna baldr. Bu zlme srecinin nereye varaca, baka bir deyile, hangi retim tarznn eskisinin yerini alaca, ticarete deil, eski retim tarznn kendi zelliine baldr." Karl Marx, Capital, V.3, London, Lawrence and Wishart, 1977, s. 331-332. Aka grlebilecei gibi, belirlemenin sonucunu tayin eden ey, belirleyen (yani ticaret) deil, belirlenendir (yani eski retim tarzdr).

22

I. BLM DEVLETN LEV imdi artk bu denemenin zgl konusunu, yani devletin doasnn akla kavuturulmasn ele alabiliriz. Herhangi bir toplumsal nesnenin doasnn, onu oluturan rol ve yaplarn devinimine bal olduu daha nce belirtilmiti. Bir toplumsal nesnenin doasn tanmlayan ey, onun 'yapt i', 'yerine getirdii grev', 'oynad rol', 'doldurduu yer'.., ksacas, onun ilevidir. znel bir benzetme kullanmak gerekirse: 'Kii ne yapyorsa odur.' Ama gerekte devlet ne yapar? nsan szde bir yantla tatmin olabilseydi, sorun daha bandan itibaren zlm olurdu. nk bu noktada herkes hemfikir: devletin 1 yapt ie herkes 'siyaset' adn veriyor. Siyasetin tm devlet eylemi olmasa d a , devlet eyleminin tm siyasettir. Bu noktada bir kuku yok. Ne ki, szde bir yant sorunu zmeye yetmiyor. nk, siyasetten ne kastedildii hi de ak deil. lgili literatre yle bir bakmak bile bu konuda savunulan grler arasnda, -gemite olsun, gnmzde olsun- byk farklar bulunduunu hemen grmemize yeter. 'Siyaset' terimi gnlk yaamda farkl anlamlar tad gibi (bkz. szlklerdeki tanmlar), ok daha nemlisi, bu kavramn kesin anlam zerinde siyasalbilimciler arasnda da gr birlii yok. zc gerek u ki, siyasalbilim, bilimadamlarnn kendi inceleme konularnda henz ortak bir tanmda birleememi olduklar bir bilim dal. Rasgele seilen birka rnek bu durumu gstermeye yeter. Kimi bilimadamlar iin siyaset, devlet eylemidir (r. M.Prelot); kimileri iin devletin ok tesine giden ve taraflarn temel eitsizlii ile nitelenen bir toplumsal ilikidir (r.M.Duverger); nemli sayda siyasalbilimci iin siyaset, kaba kuvvetin meru kullanm ile tanmlanr (r. M. Weber); kimilerinin gznde ise, belli deerlerin bakalarna zorla kabul ettirilmesi biiminde tanmlanmas daha dorudur (r. D. Easton); yine bakalar, siyaseti en iyi tanmlayan enin zorlama deil de, atan iktidar talepleri arasnda uzlatrma olduunu savunurlar (r. R. Macridis); vs. 23

Bu eitliliin suu hi kimseye yklenemez. Her bilimadam bir tanmla ie balamak zorundadr. O olmadan hibir bilimsel aratrmann yrtlemeyecei bir kuramsal ereve ina etmek iin buna gereksinmesi vardr. nceleme konusu zerinde gr birliinin var olduu alanlarda, genellikle tanmlar bilimadamlar topluluunun tm veya hi deilse byk ounluu tarafndan paylalr. Siyaset gibi gr birliinin bulunmad alanlarda, her bilimadam, hakl olarak, ayr bir tanm benimsemede kendini zgr hisseder. Var olan eitlilii artrma pahasna, ben de az sonra ayn yolu izleyeceim. Bana yle geliyor ki, siyaset alannda tank olunan anlay eitlilii, tm de nesnel bir zellik tayan balca nedene baldr. lk iki neden, incelenen konunun zgl doasna ilikindir; ncs ise, bu alandaki bilimadamlarnn zel durumlarna baldr. Bir inceleme konusu olarak siyasetin hemen belirtilmesi gereken iki zellii vardr. Birincisi, siyasetin, doas gerei elikili olmasdr. Gnlk yaamda, birbirinden farkl, hatta uyumas olanaksz birtakm 2 eylemlerin , hep ayn 'siyaset' szc ile ifade edilmesi bunu kolayca gsterir. O halde, elikili bir gerein u veya bu yanna ilgi duyan bilimadamlarmn, birbirleriyle asla uyumayan sonulara ulamalarna amamak gerekir. Siyasetin, yol at grlerin eitliliinin ikinci nedenini oluturan baka bir zellii de, tarihsel snekliidir. Siyasal eylem, daima, toplumsal yaamn en nemli yerinde, toplumun tmyle sk bir iliki iinde yrtlmtr. Dolaysyla, her nemli toplumsal dnmle birlikte onun da evrime uram olmasn anlamak g deildir. Sonuta, tarih sreci iinde siyaset nesnel olarak farkl anlamlar yklenmitir3. Kimileri unutulmu, kimileri st ste eklenmitir. Bu durumun sonucu da udur ki, kavramn u veya bu yanyla ilgilenen siyasalbilimciler, hakl olarak, kendi tanmlarnn nesnel bir tarihsel gerei yansttna inanmaktadrlar. Siyasete ilikin anlaylarn yaygn eitliliinin nc nedeni yine toplumbilimsel ve tarihsel niteliktedir. Ama artk incelenen nesnenin zellikleriyle deil, toplumsal durumlar tarafndan koullanm olan gzlemcilerin znel alglamalar ile ilgilidir. Siyasal 24

eylemin tad byk nem, isel atmal toplumlarn eitli katlarnda farkl, hatta elikili grler domasna kanlmaz olarak yol amaktadr. Her insan kmesi, ister istemez, kendi nesnel karlarn yanstan bir siyaset gr benimsiyor. Grld gibi, siyasetin anlam okluunun kayna, yalnzca konunun tarihsel sre iinde nesnel bir eitlilie ulamas deil, ayn zamanda, gzlemcilerin kendilerinin de iinde bulunduklar nesnel konum. Tm insanlar gibi siyasalbilimciler de eitli toplum katlarnn yesidirler ve kendi kmelerinin nceliklerini yanstan tanmlar 'doru' bulmaktan kendilerini alamazlar. Demek ki, siyaset anlaylarnn sada solda tank olunan uyumsuzluu, u veya bu bilimadamnn geici heveslerinden kaynaklanmaz; aksine, hem inceleme konusunun, hem de gzlemcilerin toplumsal durumunun tarihte ve gnmzde gsterdii nesnel farkllklardan doar. Bu zorunluklar nesnel bir zellik tadndan, siyaseti bilimsel olarak tanmlama abalarnn tmne getirdikleri snrlamalardan kurtulmak olanakszdr. Ama varlklarnn ve niteliklerinin aka bilinmesi, bu nesnel zorunluklar bilinli olarak hesaba katmaya alan daha geerli tanmlarn bulunmasn kolaylatrabilir. Ben de, bir siyaset tanm verme gibi kanlmaz ama belal bir grevi yerine getirirken, bu nesnel zorunluklara olabildiince uymaya alacam. nereceim siyaset tanm udur: 'Siyaset, belli bir retim biiminin varl ve geliimi iin gerekli olan koullar toplumsal apta salama uradr.' Herhangi bir retim biimi, kendi varl ve geliimi iin eliik eylemler gerektiriyorsa, -gerekte de sk sk grld gibi- siyaset elikili bir ura olacaktr. O halde , bu tanmn bir stnl, elikili olabilecek bir gerein alglanmasna olanak vermesidir. Dier bir stnl, snekliidir. Tarihsel sre iinde retim biimleri birleebildiine, alabildiine, yerlerine yenileri gelebildiine gre, bu tanm, birbirinden ok farkl grnen birok eylemi ayn siyaset kavram iinde ifade olanan verir. Grld gibi, siyasetin genel ilevini vurgulamak suretiyle, yukarda sz edilen ilk iki nesnel zorunlua uyulabilir. Bylece, imdiye dek grlen siyaset tanmlarnn ounluunun tekdzelikleri 25

ve /veya tarihsel snrllklar yznden iine dtkleri ifte tuzaktan kurtulunabilir. nc nesnel zorunlua gelince..., bu konuda yargl okuyucuya brakmak daha iyidir. Demek ki, yukarda sunulan tanm kendi konusundan doan nesnel zorunluklarn hi deilse ilk ikisine sk skya uymak suretiyle, bilimsel olmann balang gereklerini yerine getirmektedir. O halde, siyaset sorununu ele almak iin gerekli kuramsal erevenin inasnda gvenilir bir temel olarak kullanlabilir. Tanmmza gre siyaset bir uratr. Dolaysyla, herhangi bir bilimadamnn bu durumda sorabilecei ilk sorular ok basittir: Ne ile urar? Kim urar? Nasl urar? Elbette sorulabilecek tm sorular bunlardan ibaret deildir. Ama aktr ki, bu sorulardan balamak gerekir. Girite ve bu blmn balangcnda sylenenler anmsanrsa, ilk sorular iinde en nemlisi 'ne' ile balayandr. Tm siyaset devletle snrl olmasa da devletin yaptnn tmnn siyaset olduu bilindiine gre, 'Siyasal ura nedir?' veya 'Siyaset ne yapar?' veya 'Siyasetin ilevi nedir?' sorularn yantlayabildiimiz takdirde, devletin doasna giderek yaklam oluruz. Tanmmza gre siyaset, 'retim biimlerinin' gerekli kld koullar salamay amalayan bir uratr. Bu noktann aklanmas gerekir. Marksist kurama gre her somut toplum, yani 'toplumsal kurulu', ok zaman baka retim biimleri ile birleip 'altyap'y oluturan (bkz. giri), belli bir retim biiminin egemenlii altndadr. Her retim biiminin balca iki dizi esi vardr. lk dizi, 'retim gleri', hem toplumsal retim ura iin gerekli maddi aralar (ve koullar), hem de reticileri ierir. kinci dizi, 'retim ilikileri' ise, toplumsal rol sahiplerinin retim aralar karsndaki durumlarna gre retim uran biimlendiren zgl toplumsal ilikilerden oluur. Siyasal uran erei retim biimlerine hizmet olduuna gre, tanmmzdan karlacak ilk sonu, zorunlu olarak bu hizmetin retim biimlerini oluturan eleri, yani bir yandan retim glerini, te yandan da retim ilikilerini kapsayacadr. 26

Girite belirtildii gibi, tm toplumlar, retim biimleri ne olursa olsun, geim kaynaklarm elde edebilmek iin doay smrme temel grevi ile kar karyadrlar. atan snflara blnm toplumlarda, bu smr snf savam araclyla gerekletirilir. Bilinen tarih dneminin ok byk bir ksmnda durum byle olmakla birlikte, yine de snf savamnn, doa ile toplum arasndaki daha genel atmann zel bir hali olduu da bir gerektir. O halde, ilk ele alnmas gereken nokta, insanlk ile doa arasndaki atmadr. zgl biimleri ne olursa olsun, tm toplumlara, her zaman egemen olan temel eliki budur. Tm retim biimlerinde byle ortak bir enin bulunmasnn siyaset anlaymz bakmndan nemli sonular vardr. Tanmmza gre, siyasetin erei, retim biimlerinin varlk ve geliimini salamaktr. Btn retim biimlerinde ortak bir e olduuna gre, siyasetin en yaygn zellii kanlmaz olarak bu e ile ilgili olacaktr. retim gleri, bir yandan retim aralarndan, te yandan da insanlardan (reticilerden) olutuuna gre, siyasetin ilk zellii, tm toplumlarda retim aralarnn ve reticilerin korunmas ve geliimi iin gerekli koullan salamaktr, diyebiliriz. Aktr ki, bu uran zgl ierii retim glerinin somut durumuna gre deiecektir. Dolaysyla, bu soyutlama dzeyinde, siyasetin bu ynnn somut biimlerim ' betimlemek' olanakszdr. Bu konu gelecek blmde ele alnacaktr. Bu aamada nemli olan, siyasetin, bu grevi, zgl retim biimleri ne olursa olsun tm toplumlarda mutlaka yrteceinin bilinmesidir. O halde bu, siyasetin en genel ilevidir. Buna 'birinci ilev' adnn verilmesini neririm. nem bakmndan deil, ama soyutluk, dolaysyla da genellik bakmndan birinci. Aslnda, kronolojik olarak da birinci. nk, bu ilev zamandan, yerden ve her trl zel kouldan bamsz olduuna gre, bunun, siyasetin teki tm ilevlerinin kendisinden doduu ana ilev roln oynam olmas beklenmelidir. Bu ilk ilevin baka bir zellii, her zaman insanln tmnn hizmetinde olmasdr. Toplumun yaamn srdrmesinin temel koulu doaya kar savanda baar salamas olduuna gre, askerleri (reticiler) ne denli baarl olurlar ve ne kadar ok ganimet (retim ve tketim aralar) getirebilirlerse, herkes iin o kadar iyi 27

olur. Ganimetin ok eitsiz biimde paylald toplumlar iin bile bu dorudur. En smrgen toplumda bile reticilerden vazgeilemeyeceine gre, retim glerini destekleme abas, yalnzca retim aralarn deil, ama -smry srdrebilme amacyla da olsaister istemez reticilerin kendilerini de kapsayacaktr. Geliimin, varlkl ile yoksul arasndaki uurumu geniletebilecei olgusu, bir dier olguyu , varlkl bir toplumun yoksullarnn daha az varlkl bir toplumun yoksullarndan, hi olmazsa potansiyel olarak, daha iyi durumda olduklar gereini deitirmez. O halde, snfsal smrye ramen, retim glerinin geliimi uzun vadede daima toplumun tm yelerinin lehinedir. Bu nedenledir ki, siyasetin birinci ilevine, 'toplumun ortak karma hizmet' ilevi denmesini neririm. imdi, tm retim biimlerinde yer alan ikinci eyi, retim ilikilerini ele alabiliriz. Bu ilikiler, toplum yelerinin retim aralar karsndaki durumu tarafndan biimlendirilmilerdir. Bu aamada gerek mlk edinme ile tzel (hukuki) mlkiyet arasnda bir ayrm yapmadan, bu balam iinde temel konunun retim aralarnn mlkiyeti olduu sylenebilir. Her retimin deimez eleri reticiler ile retim aralardr; ama bu eler arasndaki balant son derece deikendir ve Marx'a gre, tarih boyunca grlen toplum biimleri arasndaki temel farklarn kayna bu deikenliktir. Aktr ki, reticilerin retim aralarna ortak olarak sahip olduklar bir toplumla, bunlarn ok kk bir aznln elinde bulunduu bir toplum arasnda, ok deiik daha birok toplum biimine yer vardr. Yine de, biimleri ne olursa olsun, retim ilikileri daima retim biimlerinin ayrlmaz parasdr ve tanmmza gre, siyasetin baka bir erei de bu ilikilerin korunmasn ve geliimini salamaktr. Bundan dolay, siyasal uran bu dier ynne siyasetin 'ikinci ilevi' denmesini neririm. Hem mantken ikinci, hem de kronolojik olarak. nk, bu ilevin ortaya k grece ileri bir toplumsal durumun gstergesidir. Ne ki, nem bakmndan ikinci deil. Daha sonra, ikinci dediimiz bu ilevin, aslnda siyasetin en nemli ynn oluturduunu greceiz. Burada bu kadarla yetinelim ve bu ilevin ayrntl incelemesini nnzdeki denemenin nc blmne brakalm. 28

retim ilikileri retim aralarn reticilerin ortak mlkiyetine braktnda, karmzda snf ayrm, dolaysyla da insan smrs tanmayan bir toplum var demektir. Marksist anlaya gre, byle bir toplumun yelerini blen temel kar farklar olamayaca aktr. nk, bylesi farklar yalnzca retim aralar mlkiyetindeki konumlarnn deiik olmasndan kaynaklanabilir. O halde, snfsz bir toplumda siyasetin ikinci ilevi birinci ilevinin iinde erimi durumdadr. Ya henz ortaya kmamtr, ya da gemite kalp almtr. Mlkiyet toplumun tmne yayldnda, retim aralar sahiplerinin mlkn korumak, kanlmaz olarak, tm toplumun ortak karna hizmet etmek demektir. Ne ki, dier btn toplum biimlerinde iler ok deiiktir. retim aralar zel mlkiyette ise, toplumun bir blm bunlara aracsz erime olanandan ksmen veya tamamen yoksun demektir. Bu blm, yaamn srdrebilmek iin almak zorundadr, ama retim aralarn kullanmadan almas da olanakszdr. Dolaysyla, bu aralarn sahipleri, bunlardan yoksun olanlara kendi isteklerini kabul ettirebilecek bir mevkidedirler. Mlk sahipleri, onlarn buyruunda almaktan baka bir kar yollar olmayanlarn rn fazlasn kendilerine ayrmak suretiyle almadan geinebilirler. Bu temel eitsizlik, toplumun, retim aralarna sahip st snflarla, bunlara aracsz eriemeyecek durumda olan alt snflar arasnda niye blnm olduunu aklar. Bylesi bir toplum dzeninin korunmasnn, st snflarn karna uygun, smrlen snflarn ise karna aykr olduu meydandadr. Bundan kan sonu udur ki, snf ayrml toplumlarda, retim ilikilerinin korunmasn ve gelitirilmesini ama edinen siyasetin ikinci ilevi, zorunlu olarak st snflarn hizmetindedir ve alt snflara cephe alm durumdadr. Bu nedenle, bu ikinci ileve, 'egemen snfn karna hizmet' ilevi denmesini neririm. Siyasetin birinci ilevinde savam doaya kardr. Snf ayrmnn belirmesiyle birlikte siyasete ikinci bir grev yklenir: kart snflara ait bireyler arasndaki ayrm korumak. Birinci ilevin ereinin 'pastay' (iktisadi haslay) bytmek olmasna karn, ikincisinin erei dilimlerin ounu egemen snfa ayrp smrlenlerin payn o 29

lde azaltmaktr. Siyasetin ikinci ilevi toplumsal alma temeline oturur, onun zerinde geliir ve deimez amac stte olanlarn durumunu daha da salamlatrmaktr. Tm retim biimlerinde reticiler, hem retim glerinin, hem de retim ilikilerinin ortak esidirler. Birinci rollerinde retim gc ilevi grrler; ikincisinde ise yerleri retim aralar mlkiyetinin dalm biimine gre belirlenir. Snfl toplumlarda da reticiler bu ikili durumlarn korurlar. Bir yandan retim glerinin nde gelen esidirler, te yandan smrlen snflar olutururlar. retim gc olarak, siyasetin birinci ilevinin yerine getirilmesi tmyle lehlerinedir; smrlen snf olarak, siyasetin ikinci ilevinin yerine getirilmesi tmyle aleyhlerinedir. Snf ayrmna dayanan tm retim biimlerinin bu zellii, siyasetin birinci ve ikinci ilevleri arasnda kanlmaz bir eliki yaratr. imdiye dek sylenenleri zetlemek gerekirse: siyaset retim biimlerinin hizmetinde bir ura olarak tanmlandna; retim biimleri balca iki dizi eden olutuuna; 'birinci ilev' ilk diziye, yani retim glerine hizmet ettiine; 'ikinci ilev' ikinci diziye, yani retim ilikilerine hizmet ettiine; snf ayrm, tm retim biimlerinin kurucu eleri olan bu iki dizi arasnda bir eliki dourduuna; gre, snfl toplumlarda siyaset daima elikili bir ura olacaktr. Devletin doasn zmlerken bize balca anahtarlarmzdan birini vereceinden, snfl toplumlarda siyasetin doasnda bulunan bu zellik mutlaka aklda tutulmaldr. Bu noktaya dek yrttmz zmleme, bize ilk sorularmzdan 'ne' ile balayanna baz yantlar bulma olanan vermitir. Siyasetin iki temel ilevini ortaya kardk. Ayrca, snfl toplumlarda bunlarn elikili olduunu, siyaseti kendi kendisiyle elien bir ura durumuna getirdiklerini grdk. imdi artk, 'kim' le balayan soruyu ele alarak, zmlememizi biraz daha ileri gtrebiliriz. Siyaset bir ura olduuna gre, kimin uradr? Ya da, ayn eyi baka szlerle ifade edersek: siyasal uran gerekletirilmesine araclk eden roller ve yaplar (bkz. giri) nelerdir?

30

Siyaset retici olmayan bir ura olduuna gre, belli bir insan kmesinin srekli ii olarak yerine getirilebilmesi iin, hereyden nce toplumda bir rn fazlasnn belirmi olmas gerekir. Byle bir kmenin yaatlmas, ancak yeniden retim sreci tehlikeye sokulmadan reticilerin tketiminden yeterli miktarda rnn srekli olarak alnabilmesine baldr. Dolaysyla, siyasetin ayr bir ura olarak ortaya kmas, toplumun grece ileri bir geliim dzeyine ulatm gsterir. Ayn zamanda, byle bir dzey, iblmnn de olduka ilerlediinin iaretidir. nk, srekli bir fazla rn ak ancak ileri bir iblm sayesinde gerekletirilebilir. te yandan, grece ileri bir iblm ve kararl bir fazla rn ak, toplumsal snflarn belirdiini de gsterir. Gerekten de, snf ayrmn olanakl klan nesnel koul, gvenilir bir fazla rn kaynana ulalm bulunmasdr. Bunun sayesinde, belli bir sayda insan, yaamlarm srdrebilmek iin almak zorunluundan kanabilecekleri bir duruma gelmi olurlar. Bunlar egemen snfn ilk nvesini olutururlar ve bu stn durumlarn retim aralarna ilikin olarak elde etmeyi baardklar ayrcalkl konuma borludurlar. O halde, siyasal uran iblmne konu olduu bir toplum, snflarn douuna tank olan, olduka ilerlemi bir toplumdur. Ortak ilerin artan karmakl, bunlarn tm toplumca yrtlmesini artk olanaksz klar. Kald ki, snflara blnmeye balayan bir toplum, kendiliinden ve hep birlikte davranma yeteneini yitirir. Toplum kadar eski olan ynetim gerei, imdi artk bask gerei ile birleir. Temel elikilere uramaya balayan bir toplum, ortak gereksinmelerini uyumlu bir biimde karlamak bir yana, bu gereksinmeleri tanmlama yeteneinden dahi yoksun kalr. Bunun iindir ki, ayr bir kme insan 'ortak kar' tanmlama ve bunu gerekletirmek iin toplumu ynetme-zorlama grevini stlenmek durumunda kalr. Srekli olarak siyasal urala grevlendirilen bu zel kmenin retici olmayan tketimi, fazla rnden beslenmelidir. Demek ki, bu kme kanlmaz olarak, retici alma zorunluundan kurtulabilen st snf yelerinden oluur. Grld gibi, iblmne konu olup ayr bir ura dal olarak belirdii anda siyaset, ayn zamanda, bir st smf ura niteliini kazanr.

31

Ne ki, st snflarn toplumsal rol siyasal urala snrl deildir. Egemen bir snfn bata gelen ilevi, toplumsal smr ilikileri araclyla doay smrme iini rgtlemektir. Zaman ve enerji tketen, bu retim uran rgtlendirip ynetme grevini yerine getirmek zorundadr. Bu yk, st snf yelerinin ounluuna baka ilerle urama olanan brakmaz. stelik, toplumun snflara ayrlm olmas, st snflar, tm ideolojik grevleri stlenmeye ve bunlar yeni toplum dzenini destekleyecek biimde rgtlemeye zorlar. Tm bu grevler, ancak egemen snf iinde bir iblm ile karlanabilir. Bu iblmnn gelimesiyle, siyasal ura, egemen snf iinde yer alan zel bir kmeye srekli olarak braklm olur. Bu kmenin zgl grevi siyasal ilevleri yerine getirmektir. Daha nceki zmlememizle, bu ilevlerin ikisini ortaya koymutuk. Ortak kara hizmet eden birinci ilev ile egemen snf karna hizmet eden ikinci ilev. Birincisi ynetim, ikincisi ise zorlama gerektirir. Ama bu grevler birbirlerinden bamsz deildir. Siyasal ura bunlar kanlmaz olarak birletirir ve bylece, yukarda belirtildii gibi, iten elikili birleik bir dizi rol haline dnr. Siyasal ura yrtmekle ykml zel kmeye yklenen bu elikili roller, durmadan yenilenen atmal durumlarn stesinden gelebilecek zel yaplar gelitirilmesini gerekli klar. Gerekten de, 'ynetici personel', yani egemen snf yelerinden oluan ve siyasal ilevleri yerine getirmekle ykml bulunan zel kme, bir dizi eliki ile kar karyadr. Birinci ilevi yerine getirme, dolaysyla da reticilerin karlarna hizmet etme zorunluu, onu st snflarla atmaya iter. Toplumsal smrye destek olma grevi, bu kez reticilerle atmasna yol aar. Tm toplum iin geerli siyasetler izleme zorunluu st snflarn ve/veya bunlarn trl katmanlarnn karlaryla eliir. Durmadan atma ile kar karya kalan ynetici personel, tm bu direnmeleri altedebilecek kadar gl bir aygt biiminde rgtlenmek zorunda kalr. deolojik etmenler de bu yapnn gcn zellikle beslerler. lkel snfsz toplumlarda, yaln bir ynetim ura bile nemli bir itibar kaynayd. Basknn ortaya kmas, sayg ile korkunun kararak yneticilere kar korkulu bir ballk duygusu domasna yol at. Bu 32

arada gelitirilen elverili bir sylencesel ve dinsel inan erevesi, ynetici personeli bir kutsallk halkas ile kuatarak, toplumdan daha da uzaklamasn salad. Bu yoldan, ynetici personelin elikili rollerini kendi iinde rgtleyen, hem alt hem de st snflarla atma halinde bulunan, kaba kuvvet kadar ideolojik etmenlere de gvenen, birleik bir yap, bir aygt ortaya kt. Bu aygt devletti. Demek k i , devlet, siyasal uran iblmnn ayr bir dal haline geldiinde benimsemek zorunda kald zgl biimdir. snf ayrmnn ortaya kmas sonucunda, her ne zaman ve nerede siyasetin ikinci ilevi birincisine eklenirse, siyasetin doasndan devletin gerei kaynaklanr. Ama devlet bir kez dodu mu beraberinde kendine zg mantn da getirir. Siyasal grevlerin devlet eliyle yerine getirilmesi, devletle toplum arasnda ak seik bir blnmenin yer almasn zorunlu klar. Bylece, kamusal alan ile zel alan, devlet ile 'sivil toplum' ayrlm olur. Bu yeni ayrma, kk iktisadi smrde bulunan toplumsal snf blnmesinin stne eklenir. Ne ki, iktisadi ura toplumu snflara blerken, siyasal ura, alt st dahil tm snflar devletin karsnda yer alan sivil toplumun iine iter. Elbette, bu ayrlma, devletin toplumdan bamszlat anlamna gelmez. Tm toplumsal yaplar gibi devlet de ancak personelinin eylemi araclyla var olabilir. Bu personel fazla rnle beslenmek durumundadr, dolaysyla da, ncelikle egemen snfa tabidir. Kald ki, kendisi de bu snfn parasdr. Ne ki, siyasal uran iinde yer alan elikileri ister istemez kendi doasnda yanstan devletin bu zellii, kanlmaz olarak, siyasal personeli yalnzca alt snflarla deil st snflarla da atmaya srkler. Devlet hizmeti basksz yrtlemez. Devletin gc, iktidar, otoritesi, ite bu nesnel gereklikten kaynaklanr. Devletin toplum zerindeki bu ayr yeri, kendi personeline baz zel tatminler salar. st snflar iindeki toplumsal iblmnn ortaya kard tm zel kmeler gibi, bu personelde kendi ayrcalklarn artrma yolunda aralksz bir abaya itilir. Ancak burada vurgulanmas gereken nokta, siyasal personelin bu z karclnn gayet nesnel bir gereklilikle aktdr. ki temel siyasal ilevi yerine 33

getirebilmesi iin devletin gl olmas zorunludur. Toplumun ortak karna ve egemen snfn karna hizmet edecekse, devletin toplumun stnde yer almas kanlmazdr. Bu nesnel zorunluluk ylesine balaycdr ki, gerekte, 'nc ilev' denmesini nereceim, dier bir temel siyasal ilevin kaynadr. Siyasetin bu son ilevi, siyasal uran, tm toplumu kapsayan bir aygt iinde rgtlenmi zel bir insan kmesinin zgl ii haline gelmesinin sonucudur. Bu aygt, devlet, siyasal grevlerini yerine getirebilmek iin gl olmak zorundadr. Bylece, devletin douu ile birlikte, devlet gcn korumaya ve gelitirmeye ynelen tm abalar siyasal uran srekli bir zellii haline gelir. Kendi ayrcalklar iin abalarken, devlet personeli, nesnel olarak, siyasetin nc temel ilevinin gereklerini yerine getirir. Bu nedenle, bu son ileve, 'devletin kendi karna hizmet' ilevi denmesini neririm. ' nc ilev'in zgl yan, bunun gereinin dorudan doruya siyasetin konusundan kaynaklanmamasdr. Bunun iindir ki, ilk iki ilev daima dikkati ekmiken, siyasalbilimciler ancak nadiren bu ilevi farketmilerdir.4 Gerekten de, genellikle, saa eilimi olan bilimadamlar yalnzca birinci ilevi, sola eilimli olanlar ise yalnzca ikinci ilevi vurgularlar. Siyasalbilimcileri yanltan nokta, madalyonun znel yandr: yneticilerin ihtirasn, iktidar hrslarn, otorite sevgilerini, lks yaam eilimlerini, vs. grmekle yetinirler. Bu znel davranlarn tmyle nesnel bir temele oturduunu farketmezler. Oysa madalyonun nesnel yan, teki siyasal ilevlerini yerine getirebilmek iin devletin gl olma, yani nc ilevi de gerekletirme zorunluudur. nc ilevin ie katlmasyla, siyasal ilikilerin genel grnm kkten deiir. (Bu denemenin beinci blmnde, bu genel grnmn devletin doas zerindeki etkileri ayrca ele alnacaktr.) lk iki ilevin taraflar alt ve st snflar iken, nc ilevin ortaya k bunlara ynetici personeli katmak suretiyle, siyasete l bir oyunun tm karmakln getirir. Devlet, reticilere, smrclere ve kendi personeline kar grevleri nedeniyle apayr ynlere ekilir. te yandan, bir rgt olarak belli lde bir i btnl daima korumak zorundadr 34

Btn bu elien rolleri devlet nasd birletirir? Bu konu bizi, bu blmde daha nce ortaya konan balang sorularnn ('Ne yapar? ' 'Kim yapar?' 'Nasl yapar?') sonuncusuna gtrr. imdi artk ilk iki soruyla ilgili baz yantlara sahibiz. Bunlar ksaca anmsatmak gerekirse: siyasal ura, esasta devlet tarafndan yerine getirilen, temel ilevden oluur (genel kara, egemen snf karna ve nihayet, ynetici personelin zel karna hizmet). 'Nasl'la balayan sorunun ilk yantlarn bulabilmek iin imdi, temel ilevlerin gerekletirilmesinde devletin kulland aralar, slplar, mekanizmalar ve biimleri genel olarak incelemek zorundayz. Toplumsal grevlerini yerine getirebilmek iin devlet toplum yaamnn her yanna girer. Zorunlu olarak, retim urana, toplumsal ilerin ynetimine, uyumazlklarn zmne, savunmann rgtlenmesine, toplumsal davran kurallarnn tanmlanmasna, (kendi kararlar dahil) bu kurallarn uygulanmasna, ideolojik konulara, vs. karr. Tm bu uralar devleti ok deiik aralar kullanmaya iter: iktisadi, rgtsel, tzel (hukuki), askeri, ideolojik, vs. Bu aralarn hepsinin retim glerinin gelime dzeyine bal olduu aktr. Devletin kullanabilecei aralarn nitelik ve niceliini bu dzey belirler. retim gleri, devlete, oklar veya fzeler, ulaklar veya iletiim peykleri, hayvansal enerji veya nkleer enerji, boncuklu hesap cetvelleri (abaks) veya elektronik beyinler salayabilir. Devletin maddi grn, kanlmaz olarak, ynettii toplumun gelimilik dzeyini yanstacaktr. Bu noktada devletin ne bamszl ne de zerklii vardr. Tmyle, toplumsal evresinin snrlamalarna tabidir. Dolaysyla, eitli tarih dnemlerinin yaratt nitel deimeleri hesaba katmadan, devletin kulland aralar genel olarak betimlemek olanakszdr. Ancak, bu ifadeden, devletin kulland aralar aratrmann, kuramsal zmlemelere yarar olmayan basit bir betimleme ii olduu anlam karlmamaldr. Aksine, bu aralarn incelenmesinden renilecek birok ey vardr. Bu aralarn gereki bir snflandrlmas, devletin en ok hangi alanlara kartn ortaya karabilir. Aralarn etkili olularna gre sralanmas, belli alarda devletin topluma karmasnn snrlarn lmemize yarayabilir. 35

Nihayet, devlet aralarnn gelime dzeyi, egemen retim biiminin, egemen snfn niteliinin, o dnemdeki zgl devlet biiminin ne olduunu tahmin etmemizi salayabilir. Devletin slubu, yani iktidarn kullanma biimi, bir dizi etmene baldr. Bunlarn banda yine retim glerinin gelime dzeyi gelir. slup, kanlmaz olarak, kendileri de toplumun retim yeteneini yanstan devlet aralarnn gelimiliinin etkisi altnda kalacaktr. kinci bir etmen, egemen snfn kltrel geliimidir. Ynetici personel bu snfn bir paras olduuna gre kulland slup, snfdalarnn kltrn yanstacaktr. Japon Samurai'lerinin veya ngiliz toprak beylerinin veya Rnenans talyas tccarlarnn, kendi devletlerine ok farkl bir slup alayacaklar aktr. nc bir etmen, ynetici personelin zgl nitelikleridir. nk, baz hallerde, bunlar egemen snfnkilerden geni lde farkl olabilirler. Bu durumun arpc bir rnei, devletin zel slubunun egemen snfn kltrnden ok, ynetici kmesinin zgl niteliklerine bal olduu Nazi Almanyasdr. Drdnc bir etmen, egemen snfn greli gcdr. Bu egemenlik tehdit altnda bulunuyorsa, devlet genellikle otoriter ve hatta zorba bir slup edinmeye itilir. Aksine, egemenlii tartma konusu olmayan snflarn devleti, ou zaman daha uzlac, daha uygar bir slup benimser. Byk olaslkla, devletin slubunu etkileyen daha baka etmenler de vardr ve zellikle somut devletler incelenirken bunlar hesaba katmak zorunludur. Ksaca gzden geirdiimiz aralar ve slup dnda siyasal uram nasl yerine getirildii incelenirken gz nne alnmas gereken dier bir husus da devletin kulland mekanizmalardr. Tarih boyunca, siyasetin gereklerini karlayabilmek iin ok sayda zgl mekanizma yaratlmtr. Kimileri ynetici personelin greve gelmesine ilikindir: r. veraset kurallar, seimler, atamalar, snavlar, vs. Kimileri karar alma srecine ilikindir: r. oybirlii, yetersay, trl ounluklar, gizli oy, vs. Kimileri kurallarn uygulanmasna ilikindir: r. mahkeme buyruklar, zoralm, gzalt, tutuklama, vs. Kimileri uyumazlklarn zmne ilikindir: r. mahkeme kararlar, hakemlik, temyiz yollar, vs. Yine bakalar, hukuk kurallar yaratlmasna ilikindir: r. anayasalar, yasalar, kararnameler, 36

buyruklar, vs. Gerekten de, bu alanda sonsuz bir eitlilik vardr. Tm bu mekanizmalar siyasetin 'teknik' yann olutururlar. Bunlarn bir blm tarih boyunca farkna varlmadan gelitirilmi, bir blm bilinli bir 'anayasa mhendislii'nin rn olmu, yine bir blm yabanc rneklerden esinlenerek benimsenmitir. Hepsi de, devletin incelenmesinde nem tarlar. nk devlet, temel ilevlerini bunlarn araclyla gerekletirir. Bu mekanizmalar, zgl devletlerin gizli doalarn siyasal yaamn yzeyinde yanstan ampirik gerekleri biimlendirirler. Nihayet, siyasetin 'nasl' gerekletirildii, devlet yaplarnn somut biimlerine de baldr. Devlet aralar, sluplar ve mekanizmalar birleerek, bir dizi zgl yap olutururlar. Toplumun tmyle karlkl ilikileri iinde ele alndklarnda, bunlara, genellikle, 'siyasal sistemler' ve/veya 'siyasal rejimler' ad verilir. Marx'a baklrsa, her devlet biiminin srr, dorudan retici ile 5 retim aralar sahibi arasndaki ilikide gizlidir. Gerekten de, devletin doasn kavramak iin bu iliki nemlidir; ama, bu 'sr' bize yzeydeki biimi aklamaz. Burada incelenen temel siyasal ilevler de, bize dorudan doruya somut devlet biimlerini vermez. Genel ilevler soyut dzeyinden zgl biimler somut dzeyine gei, bir dizi zmlemeyi gerektirir. Son derece karmak olan bu sorun, nnzdeki denemenin izleyen tm blmlerinde karmza kacak, ama zellikle son iki blmde ele alnacaktr. imdiye dek, siyasal uraa ilikin baz balang sorularn ele aldk ve bunu yaparken de, devletin rolne zel bir yer ayrmaya zen gsterdik. Bu denemenin odak noktas devlet olduuna gre, iin bu yannn vurgulanmas doald. Ancak, soruna bir de 'dardan' bakmak yararl olabilir. Daha somut bir ifadeyle, devleti geni bir bak asndan gzleyebilmek iin, onu hem tm siyasal alanla, hem de siyaset d toplumsal alanla ilikileri iinde ele almak gerekir. Kronolojik olarak devlet, siyasal ura srekli ve zgl i edinen ilk kurulutur. Devletin douuna hazr olduu dnemde toplumun iinde bulunduu greli geliim dzeyi, siyasetle urap devlete rakip 37

olacak baka retim d kurulularn yaatlmasna henz olanak vermez. Ne ki, daha sonralar, bu durumun deimesi kanlmazdr. Trl toplumsal snflar ve kar kmeleri, zamanla, eitli siyasal rgtler, dernek ve partiler olutururlar. Geri devlet, toplumun tmne ilikin siyasal ura etkili bir biimde yrten tek rgt olma durumunu korur. nk, siyaset tm toplum apnda bir ynetim ve bask yetenei gerektirdiinden, eit gte rakip kurumlar arasnda bllmesi tanm gerei olanakszdr. Toplu ynetim ve bask iin gerekli aralar zerinde tek bir kurumun tekeli olmasayd, bu durum toplumun kendisinin de paralanmasna yol aard. Dolaysyla, devlet daima kendisini siyaset alanndaki en stn g klacak lde bir karar ve uygulama yeteneini korumutur. Yine de, siyasetin devletle snrl olmad bir gerektir. Daha nce de belirtildii gibi, ilk ve en genel ilevinde, siyaset devletten eskidir. Devlet ancak belirli bir toplumsal geliim dzeyinde ortaya kmken, en ilkel toplumda bile daima u veya bu biimde bir siyasal ura grlmtr. Devletin douu ile ilgili ilk bilimsel inceleme, Lewis Morgan'n 1877'de yaynlanan Ancient Society (Kadim Toplum) adl eseridir. Ondan elli yl sonra yazan Robert H. Lowie'nin, The Origin of the State (Devletin Kkeni) eserinde, devletin toplum kadar eski olduunu ileri srebilmi olmas, bilimsel bir geri admdr. Bir yzyldr gerekletirilen antropolojik aratrmalar, devletin insanlk tarihinin grece yeni bir aamasnda ortaya kan bir toplumsal kurum olduunu fazlasyla kantlamtr. Gerekten de, insanlarn nemli bir blm iin devletleme ylesine yeni bir olgudur ki, bugnk kuan yaamnda bile bunun birok rneklerine tank olunabilmitir. stelik, sre tmyle tamamlanmamtr ve ada dnyada hl yeni devletler domaktadr. Demek ki, tarihsel olarak, siyasetle devlet akmamaktadr. Bu akmazlk, toplumsal yaamda da geerlidir. Siyasal eylem, binbir biimde devletin dna tamaktadr. Kimileri tmyle rgtsz (r. sokak ayaklanmalar), kimileri ise yksek bir kurumlama dzeyinde (r. siyasal partiler) olabilir. Her halkrda, varlklar tartma ddr. rnein. L. Althusser'in yapt gibi, dinsel, ailevi, sendikal, kltrel 6 ve daha baka yaplar "ideolojik devlet aygtlar" diye tanmlayp, her 38

trl siyasal (ve hatta siyasal bile olmayan) ii devlet eylemi saymak uygun deildir. Devlet ile toplum arasnda bylesi bir kaynatrma, gnlk deneyimimizle atmakla kalmaz, hem devlet, hem de siyaset zmlememizi bulanklatrr. Gerekten de, devlet toplumdan ayrdr. zgl bir zmlemeye konu olabilecek greli bir zerklii vardr. Bu yarg tm devlet biimleri iin geerlidir. nk, hibir devlet ne toplumdan tmyle kopuk, ne de tmye topluma batm olabilir. Toptan kopukluk samadr: hibir toplumsal kurulu ait olduu topluma tamamen yabanclaamaz. te yandan, topluma tam bir boyun ei, hem devletin ilevleriyle badamaz, hem de toplumun tmn ynetmesi gereken devletin doasna aykrdr. Demek ki, devlet toplumun geri kalan blmnden grece zerk, ayr bir kurumudur ve toplumun bu geri kalan blmnde, devlet dnda yryen daha birok siyasal eylem vardr. Kald ki, bu ayrlk olmasayd, devleti etkileme ereine dnk bir sr zgl eylemin varl da aklanamazd. (Bu tr eylemler nnzdeki denemenin altnc blmnde ele alnacaktr.) Devletle siyasetin akmadn bylece belirledikten sonra, siyasal uran kendisinin toplumsal yaamn tm iindeki yerine de bir gz atabiliriz. Geleneksel olarak, Marksizm toplumsal eylemleri ana tre ayrr: iktisadi, siyasal ve ideolojik. Birinci alan, retim gleri ile retim ilikilerinden oluan retim biimlerinin biimlendirdii tm retim uran kapsar. Bu alan altyapy oluturur. deolojik alan, tm estetik, kltrel, felsefi, tzel (hukuki), 7 vs. uralar ve bunlara zg biimleri kapsar. Siyasal alan ise 'arada' durur. deolojik alan gibi styapnn parasdr, ama styapnn altyapya daha yakn olan blmdr. Alman ideolojisi adl eserlerinin bir yerinde, Marx ve Engels, siyaset ve ideolojinin bu karlkl konumlarn ilgin bir biimde ifade ederler: "Franszlar ve ngilizler, hi olmazsa geree grece yakn olan siyasal grntye bal kalrlarken, dinsel grnty 8 tarihin itici gc sayan Almanlar, 'saf ruh' alannda dolanrlar." Ekonomi, siyaset ve ideolojiyi birbirlerinden ayran etmenler, birinin yap, dierinin ura, ncsnn de dnce olmas deildir. 39

Her de, ayn lde, eylem, dnce, rol, yap, biim, vs. ierir. Bunlan ayran tek ey, toplumsal btndeki yerleri, veya baka bir deyile, ilevleridir. Toplumun tmne yaylan bir yaplar demeti olarak devlet, toplumsal yaamn her alannda, iktisadi, siyasal ve ideolojik alanlarda hareket etmek zorundadr. Kulland aralar, kanlmaz olarak, urat alan tarafndan biimlendirilirler (bkz. giri). Urann konu ve biimleri, alt ve styap arasndaki ilikilerin genel kalplar tarafndan belirlenir (yine Mz.giri). Devlet, ayrca, kendi gemiinin, halihazrdaki yneticilerinin ve yabanc modellerin etkisi altndadr. Bu farkl belirlemelerden oluan karmak btnl, bu soyutluk dzeyinde genel olarak incelemek olanakszdr. Onun iindir ki, izleyen blmlerde, en soyutlarndan balayarak bu belirlemelerin sonularn adm adm izlemeye ve somutluk dzeyinde gidebildiim kadar ilerilere gitmeye alacam. NOTLAR
1 Geri, siyaset devletten eskidir ve kapsad alan devleti aar. Ama, yine de, siyaset iblmne konu olduundan beri siyasal uran esas arl devlete omuzlanmtr. O kadar ki, herhangi bir ie (rnein bir karara) 'siyasal' etiketini vurmamza olanak veren ey, ya devlet tarafndan yerine getirilmesi, ya da ereinin devlet olmasdr. lk durumda, devletle iliki meydandadr ve ierii 'siyasal' olmayan bir ii dahi siyasal hale getirir. rnein, bir boanma davasnda ocuun anaya braklmas konusu tmyle siyaset ddr. Ama, karar bir mahkeme, yani kendisine tm toplum adna karar alma yetkisi yasal olarak verilmi bir kurum tarafndan alnd iin, bu i yine de siyasaldr. Dolaysyla, ilk durumda, bir iin devlet tarafndan yaplmas, ona 'siyasal' denmesi iin yeterlidir. kinci durumda, devletle iliki, iin ieriinden kaynaklanmaktadr. rnein, hkmete belli bir gr dayatmak iin bir sendika greve gittiinde veya bir belediye meclisine belli bir karar kabul ettirmek iin aileler rgtlendiinde, devletin dnda yrtlen bu siyasal eylemler, yine de daima onu etkilemeyi erek edindiklerinden siyasal nitelik tarlar. O halde, siyasal eylem, ister devlet tarafndan ister onun dnda gerekletirilsin, d?ima devlete ilikindir. Onun iindir ki, devleti, siyasetle uraan balca yaplar demeti olarak grmek; doasn zmlemek iin de, siyasal ilevleri aratrmak yanl deildir.

40

2 rnein, devrimlerle genel seimler gibi. 3 Osmanl mparatorluu dneminde, siyasetin bir anlamnn da idam cezas olduunu anmsamak ilgin gelebilir. 4 Yine de, devlete ilikin yeni Marksist literatrde, bu sorunun farkedilmeye baland teslim edilmelidir. Bkz. D. A. Gold, C.Y.H.Lo, and E. O, Wright, "Recent Developments in Marxist Theories of the Capitalist State- Part2", Monthly Review, V.27, n. 6 (November 1975), s.48: "Marksist bak as iinde, devletin kendi karna ilikin zmleme gelimemi durumdadr. Ama, bize kalrsa, bu ynde kafa yormaya deer." 5 Karl Marx, Capital, V. 3, London, Lawrence and Wishart, 1977, s. 791. 6 Louis Althusser, "Ideologie et Appareils Ideologiques dEtat", La Pensee, n. 151 (juin 1970), passim. 7 'Psikoloji'nin bu diziye eklenmemesi gerektii burada belirtilmelidir. Dolaysyla Marksizm, kltr "siyasal sistemin psikolojik boyutu" olarak tanmlayan fonksiyonalist grten bu noktada tamamen ayrlr. Bkz. Gabriel A. Almond and G. Bingham Powell, Jr., Comparative Politics, Boston, Little Brown and Company, 1966, s. 23. Marksistlerin gznde psikoloji, dorudan doruya retime ilikin rnler dndaki tm zihni, ahlaki ve estetik rnleri kapsayan toplumsal ideolojinin, bireysel biiminden ibarettir. Kesin konumak gerekirse, 'toplumun psikolojisi' sz, ' t o p l u m u n kollar' veya 'toplumun beyni' gibi anlamsz bir ifadedir. 8 Karl Marx and Friedrich Engels, The German Ideology, Part One, London, Lawrence and Wishart, 1974, s. 60.

41

42

II. BLM TOPLUMUN ORTAK IKARI Geen blmde, siyaset, nde gelen retim biimini toplum apnda korumay ve gelitirmeyi erek edinen bir ura olarak tanmlanmt. Bu tanmdan kan bir sonu, siyasetin birinci ilevinin, retim glerine, dolaysyla da toplumun ortak karna hizmet etmek olduu idi. Her toplumun varlk koulunun retim olduunda kuku yoktur. Ne ki, retimin kendisinin de, onlarsz yrtlemeyecei birtakm iktisat-d koula gereksinmesi vardr. rnein, alanlar balca retim gcn oluturuyorsa, bunlar d saldrlardan veya birbirlerini telef etmelerine yol aacak i savalardan korumann yaamsal nemi vardr. Ayn ekilde, toplumun zgl retim ura iin belirli doal kaynaklar gerekliyse, bunlarn rgtl bir takasla veya d saldrlarla salanmasnn yaamsal nemi olabilir. Demek ki, retimin retim-d baz iler yaplmadan yryemeyecei, bu ilerin somut ieriinin de egemen retim biiminin doasna ve retim glerinin gelimilik dzeyine bal olduu aktr. Dolaysyla, siyasetin birinci ilevinin somut gerekleme biimini belirleyebilmek iin, trl retim biimlerinin zelliklerini gz nnde bulundurmak zorundayz. Ancak, bir denemenin snrlar erevesinde, olabilecek her trl retim biiminin ayrntl bir zmlemesine gidilmesi elbette sz konusu olamaz. Onun iin, birka retim biimine -imdiye dek en ok incelenmi bulunanlarailikin birtakm genel grler sralamakla yetineceiz. Yine de, birinci ilevin gerekleme biimini rneklendirmeye yetecek sayda, grece somut rnek bulabilmeyi umuyoruz. Ne ki, bu yoldan ulaabileceimiz rneklerin ancak genel bir nitelik tayabileceini belirtmek gerekir. nk, bildiimiz gibi, tarihsel gerekte toplumsal kurulularda birden ok retim biimi 43

birlemi durumdadr. Dolaysyla, kesin konumak gerekirse, siyasal ilevlerin somut gerekleme biimleri ancak tarihte gerekten yaam zgl devletlerin kendilerine zg deneyimlerinde bulunabilir. Bunun iindir ki, siyasetin birinci ilevinin somut gerekleiini tartmaya yer brakmayacak bir biimde rneklendirebilmek iin, trl retim biimlerine ilikin genellemelerle yetinmeyip, hi deilse birka tane tarihsel rnei de ksaca gzden geireceiz. insanln evrimini belirleyen ilk ve en uzun retim biiminin vahilik olduunu biliyoruz.1 Bu retim biiminin zelliklerinin ksaca anmsatlmasnda yarar olabilir. Ortaya k, insanln balangc ile akmaktadr. 'lk' insan trlerinin yeni kalntlar bulunduka, balangca ilikin tahminler boyuna deitiinden, bu retim biiminin doduu zaman konusunda yaklak da olsa bir tarih vermek olanaksz.2 Sona erii, aa yukar 8.000 yllarnda tarmn kefi ile olmutur. O halde, kazbilim dilinde Yontma Ta Dnemi ile akan vahilik dnemi, ok uzun bir zaman dilimine, en aa bir milyon yla yaylmtr. Bu dnemin byk blmnde biyolojik evrim srmtr ve insanlk bugnk grnmne ancak 100.000 yl nce ulaabilmitir. Bu arada, dnyamzn corafyas da nemli deiikliklere uramtr. Birbirlerini onbinlerce yl aralarla izleyen buzul alar, yeryz ikliminde nemli oynamalara yol aarak, insans atalarmz evreleyen bitki ve hayvan rtsnde temel deiiklikler yaratmtr. Vahilik ekonomisinin en nemli retim aralar, akmakta yontularak elde edilen kk ta aralard. Bunlarn yan sra, aatan yaplan trl sopalar, denekler vard. Bu ilk aralar, insanslarn adeta kollarnn ve trnaklarnn bir uzants gibiydi. Talarn aklmas veya aa paralarnn birbirine srtlmesi yoluyla ate yaklmasnn renilmesiyle, retim glerinde ok nemli bir hamle gerekletirilmi oldu. Piirme sayesinde, beslenme olanaklar ok geniledi. Ate, ayrca, snma ve aydnlanma salad. Bylece, daha souk iklimlere yaylma olana dodu, Ate, vahi hayvanlar uzak tutmann bir aresi de oldu. Atete ular kavrulup yontulan deneklerden mzrak yapld ve bunun sayesinde av (ve balk av) olanaklar ok geniledi. nsanlar, zamanla, ldrdkleri hayvanlarn 44

yalnzca bir besin kayna olmadn da grdler. Postlarndan giysi, barnak ve hatta kayk yapmasn rendiler. Yalar ta kandillere yakt oldu. Kemikler ve boynuzlar, ta baltalarla kolayca istenen biime girdiklerinden, trl kesici ve delici aralar, mzrak ular, diki ineleri, vs. yapmaya yaradlar. Vahilik ann en byk icatlarndan biri de ok ve yay oldu. Bunun sayesinde, avlanma greli olarak ok kolaylat ve bylece, ok daha gvenilir bir besin ve geim kayna oldu. Tm bu ilerlemelere ramen, uzun vahilik dneminin balca zellii, gnlk besin salamann atalarmzn tm zaman ve gcn yiyen temel ura olmasdr. Yaam olanaklarnn son derece kstl olmas, insanlarn az nfuslu kmeler halinde yaamalarm ve byk arazi paralarm durmadan arnlamalarn zorunlu klyordu. blm yalnzca ya ve cinsiyete gre idi. Erkek avlanmakta, geri kalan ilerin tm ise kadnlarca yaplmaktayd. Soy izgisi anadan gemekteydi. Kme evlilii kurald, ama evrim, yakn kan hsmlarnn cinsel ilikilerinin nlenmesi ynndeydi. Yaam kavgasnn son derece sert olmas, retim d uralara fazla zaman brakmyordu. Yine de, vahilik ann sonuna doru resim, oyun, mzik gibi uralarn da belirdiini gryoruz. Vahilik retim biiminin genel zelliklerinin bu ksa zetinden sonra, bu dnemde siyasetin birinci ilevinin hangi somut biimlere brnebileceini belirlemeye alabiliriz. Vahilik ekonomisinin, doada hazr bulunan kaynaklar toplama ve avlama esasna dayandn biliyoruz. Bu kaynaklar herhangi bir retim ura ile yenilenmediine gre, ksa zamanda tkenmeleri kanlmazd. Dolaysyla da, yeni kaynaklar bulmak iin durmadan hareket iinde olmann yaamsal nemi vard. O halde, toplama ve avlanmann biimlendirdii bir retim srecini koullayan balca retim-d ura, srekli bir gt. Bu olgu, bize, g, vahilik dneminde siyasetin birinci ilevinin ald somut biim olarak saptamaya olanak veriyor. retim glerinin olduu gibi yenilenmesinin, yani basit yeniden retim srecinin gerekleebilmesinin en ok bu somut siyaset biiminin baarsna bal olduu aktr.

45

Elbette, vahi insan iin siyaset bilinli bir ura deildi. Onun gznde g, toplama veya avlanma kadar 'doal' bir iti. mlekilik henz kefedilmemi olduundan, akarsular ve gl kylarndan fazla uzaklamamas gerekiyordu. Glerin ufku, egemen doal koullar tarafndan snrlanyordu. Hangi yne ve ne kadar uzaa gidileceini kararlatran ayr bir organ yoktu. Toplum bu yaamsal siyasal karara bilinsizce, topluca, kendiliinden ulayordu. Siyasal kararlar yalnzca uygulama gzlenerek anlalabilirdi. Doal koullara ilikin olarak biriken ve her yeni kuakla zenginleen deneyim, salt gelenek yoluyla aktarlyordu. Vahilik dneminin sonuna doru, ok ile yayn kefi ile bu srekli hareketi grece yavalatmak olanakl oldu. nk, bu bulular sayesinde avlanma ok daha gvenilir bir rn kayna haline gelmiti. Yine de g, yeniden retim srecinin birinci koulu olarak yaamsal nemini korudu. Vahilik anda, retim glerinin, yani toplum yeleri ile retim aralarnn korunmas nemli bir sorun deildi. Geri yamyamlk vard, ama balca beslenme kayna deildi. retkenlik dzeyi ok dk olduundan, kle olarak altrmak zere sava esiri avlamaya da gerek yoktu. te yandan, birikmi servet, yani uruna savalacak ganimet yoktu. Balca retim aralarn oluturan yontulmu talar ok kolay yaplyordu; dolaysyla da, bunlar tama veya koruma sorunu da yoktu. Yapm teknikleri herkese biliniyordu. Yontulmu talar her g banda terkediliyor ve sonunda tekrar yaplyordu.3 Yollar kesien topluluklarn dvmesi olanaklyd, ama sava olsun, takas olsun istisnai idi. Dolaysyla, savunma, vahilik dnemi siyasetinin nemli bir esi deildi. Demek ki, retim glerinin olduu gibi korunmasna ilikin olarak, g, vahilik dneminde siyasetin birinci ilevinin brnd belli bal somut biim olarak grnyor. Ancak, tanmmza gre, bu ilev toplumsal retim yeteneinin korunmas ile snrl deildir. Ayn zamanda, bu yetenein gelitirilmesine ynelen uralar da kapsar. O halde, bu son ura trnn vahilik anda nemli bir rol oynayp oynamadn ve eer oynuyorsa, nasl bir biime brndn aratrmak zorundayz. retim glerinin iki esi olduunu biliyoruz: aralar ile reticiler. Vahilik zamannda kullanlan balca aralar: 46

akmakta, sopalar, ate, ta baltalar, mzrak, zpkn, kayk, ok ve yayd. retim aralarnn gelitirilmesine ynelik rgtl bir toplumsal ura yoktu. Bunlar retim iinde kendiliinden yenileniyor ve gelitiriliyordu. Dolaysyla, retim glerinin bu esinin geliimi iin, siyasal uran nemli bir rol yoktu. Ama, acaba, retim glerinin teki esi, yani reticiler iin bir rol var myd? Vahilik dneminin ok nemli bir zellii, insanln biyolojik evriminin bu dnemin byk ksmnda sregitmi olmasdr. Bu evrim bamsz deildi: retim urann treviydi. nsanlama, balangta hayvanlarnkiyle e olan gereksinmelerin, d doada ve insan doasnda deiiklik yaratan yollardan karlanmas sonucu olmutur. Gordon Childe'n szleriyle: "nsan kendi kendisinin mimardr." Baka bir deyile, biyolojik evrim, hereyden nce iktisadi uraa dayanan toplumsal evrimin bir trevi olmutur. Ama, yine de, bu etmen, doal koullara giderek daha dayankl bir cins yaratmak iin yeterli deildi. nsanln, bir de, yakn kan hsmlar arasndaki evliliklerin zayf drc etkisinden korunmas gerekiyordu. te bu noktada, siyasal ura, insanln evriminde kesin bir rol oynamtr. Davran kurallar, tabular, yasaklar, vs. gelitirmek suretiyle, vahilik dnemi siyaseti, yakn kan tasmlarnn cinsel ilikilerini giderek kstlamay baarmtr. Elbette, bu evlilik kurallar ve yasaklar, ayr bir karar organnn bilinli abasyla konmu deildir. Gleri yneten gelenekler gibi, bunlar da kendiliinden evrilmi ve gelimitir. Yine de, evrim sreci iin yaamsal nem tadklar meydandadr. Cinsiyete, evlilie, aile kurmaya ilikin kurallar, siyasetin birinci ilevinin retim glerini gelitirme ynnn, vahilik dneminde brnd somut biim olmutur. Aslnda, igcnn yeniden retimini salayan evlilik kurallar, tm toplumsal kurulular iin nemli bir etmen oluturur. Vahilik dneminin zgll, bunun basit bir yeniden retim olmamas, vahi insann biyolojik evriminde de temel bir rol oynam bulunmasdr. Tm teki retim biimlerinde, evlilik dzenlemeleri, siyasal uran retim glerinin olduu gibi yenilenmesini salama ynne ilikin iken, yalnzca vahilikte, insan evriminin henz 47

tamamlanmam olmas nedeniyle, bu dzenlemeler, siyasetin retim glerinin gelimesini salama ynne ilikindir. zetle , g ve evlilik kurallar, vahilik dneminde-siyaset tm toplumca ve bilinsiz bir kendiliindenlik iinde yerine getirilmekle birlikte- birinci siyasal ilevin balca somut eleri olarak ortaya kmaktadr. Grld gibi, belli bir retim biimine ksa bir bak bile, birinci siyasal ilevin iki ayr gerekleme biimini saptamamza olanak vermitir. imdi, yeni rnekler bulmak iin baka bir retim biimine, barbarla bakacaz. I 8.000 yllarnda insanln biyolojik evrimi artk binlerce yl nce son bulmu, yani ada insann bedensel grnmne ulalmt. Son buzul ann bitip yeryznn bugnk grnmne gelmesi iin daha 1.000 yl gemesi gerekmesine karn, evre evrimi de hemen hemen tmyle tamamlanmt. Yani, ayrntlar dnda, biyolojik ve evresel etmenler nerdeyse sfra indirgenmi, toplumsal gelime insanln evrimini salayan tek temel etmen durumuna gelmiti. Bu evrimde, barbarln (yani airet dzeninin) eiini am olan tarmn kefi, vahilik dneminde atein kefi kadar nemli bir olayd. Tarm ve onun ayrlmaz paras olan hayvanclk sayesinde, insanlk artk doann sunduklar ile yetinmeyerek, doay yeni kaynaklar vermeye zorlama yoluna girmiti. Bu mthi bir nitelik sramasyd. Vahilik dneminde evcilletirilebilen tek hayvan kpekti. Avclarn yardmcsyd ve buz zerinde kzaklarn ekimine yaryordu. Barbarln douu ile birlikte, dorudan doruya rnlerinden yararlanmak amacyla birok hayvan -koyun, kei, sr, kmes hayvanlar, vs.- evcilletirildi. Bu yoldan, srekli bir st, yumurta, et, post, yn, ya vs. kayna salanm oldu. Hayvanclkla birlikte iftiliin ilk biimleri belirmeye balad. Cilal Ta Dnemi'ne zg ta baltalarla, apalarla, dikim sopalaryla yrtlen bu retim, balangta ok ilkel olmakla birlikte, doay rn vermeye zorlad iin, ilkede devrimciydi. Tarm devrimi ile birlikte mlekilik de dodu. Vahilik dneminde rlen sepetler ve tahta anaklar, kil bal ile rtlnce su geirmez duruma geliyordu. Zamanla, yalnzca 48
4

rtnn i grd farkedildi ve bylece mlekilik balam oldu. Topran biimlendirilip sertletirilme teknii renildikten sonra, bunun tula yapmnda da kullanlmas kolay oldu. Tarm ve hayvanclk gebelii mevsimlik hale getirdiinden, artk daha uzun zaman kullanlacak, dolaysyla daha salam barnaklarn yaplmas zorunlu olmutu. Daha vahilik dneminde, insanlarn yeryzne yaylmas tamamlanmt. Barbarlk, retim glerinde dev bir ilerleme yaratarak, insan kmelerinin nfuslarnda byk bir arta, greli bir yerleiklie, kkl bir iblmne ve giderek artan bir servet birikimine yol at. En hzla biriken servet srlerdi. Evin dndaki retim aletlerinin erkeklerce kullanlmas gelenei sonucu, bu yeni servetler de erkeklerin mal oldu. Bu yzden, erkeklerin mirasn kendi soy izgilerinde tutmak giderek daha nemli hale geldi. Bylece, adm adm, ana soyundan baba soyuna geildi ve kadnlarn tek bir erkee 'ebedi' sadakati esasna dayanan yeni aile biimlerinin temeli atld. Balca zellikleri bylece zetlenebilecek olan barbarlk anda, siyasetin birinci ilevinin somut ierii ne olabilirdi? Tarm ve hayvancln kefi, toplama ve avlanma gereini ortadan kaldrmamt. Tarm, yeterince rn salayamayacak kadar geri idi. Hayvanclk, otlaklarn dzenli olarak yenilenmesini gerekli klyordu ve mlekiliin kefi, su kaynaklarndan grece uzaklamaya olanak veriyordu. Tm bu etmenler gebelii giderek mevsimlere balad, ama temel gerekliliini ortadan kaldrmad. Bylece, airet dneminde, birinci siyasal ilevin gerekleme biimi olarak gebelik srd. stelik, binlerce yllk deneyimin birikmesi sayesinde, bu ura artk ok daha bilinli hale geldi. te yandan, srler erkeklere ait olduu iin, glerin ynlerini, srelerini, vs. belirlemede bunlar giderek daha fazla sz sahibi oldular. Ama, tm bu gelimelere ramen, yine de karar alma ile ykml ayr bir organ henz olumamt. Yukarda anmsatld gibi, barbarlk dneminin banda insann biyolojik evrimi ok uzun sreden beri tamamlanmt. Dolaysyla, evlilik kurallar artk retim glerinin geliimi asndan nem tamyordu; ama, alanlarn yeniden retimini dzenleme rollerini 49

tamyordu; ama, alanlarn yeniden retimini dzenleme rollerini koruyorlard. Airet dzeninde bu hviyetle karmza ktklar gibi, insan bir retim gc olarak kullanan tm retim biimlerinde daima bu hviyetleriyle ortaya kmalar kanlmazdr. Siyasetin birinci ilevinin bu somut gerekleme biimi, ancak retim srecinde tam otomasyona eriilmesiyle ortadan kalkacaktr. Demek ki, hem g, hem de aile dzenlemeleri, birinci siyasal ilevin somut biimleri olarak, vahilik retim biiminin mrn ayorlar. Ama, barbar siyasetle ilgili yeniliin esas kayna, servet birikimi ve hayvanc toplumlarla tekiler arasnda ortaya kan iblmdr. Barbarlkla birlikte, bir toplumun serveti dierinin erei haline geliyor ve toplumlararas ilikilerin yeni kural sava oluyor. Bu yzden, savunma, retim glerinin korunmasna ynelen siyasal uran balca esi durumuna geliyor. Bu yeni zenginlik, retim glerini gelitirme urann da kayna oluyor. Artk saldr, bir toplumun servetini bir dierininkine katmaya olanak veren cazip bir ura haline geliyor. Dolaysyla, sava sayesinde, siyaset yalnzca ekonomiyi d saldrlardan korumakla yetinmiyor, ama buna dtan ganimet getirmeye de yneliyor. Bylece, servet birikiminin, siyasetin ufkunu nemli lde genilettii kolayca grlyor. Kald ki, barbarlk ann getirdii yeni iktisadi geliimin siyasete at tek yol sava deil. Bunun dnda en nemlisi, kimi servetleri onlar retmeden edinmeye olanak veren takas. zelllikle hayvanclkla geinen aireer, retim ve tketim olanaklarm artrmak iin bu yolu kullanma eilimindeler. Daha soma, toplum iinde yayld lde takasn iktisadi bir nitelik kazand dorudur. Ama, barbarlk anda, toplumdan topluma yrtld iin, henz siyasal bir i hviyetindedir. Grld gibi, barbar retim biimine ksa bir bak bizi bir dizi yeni siyasal eylem biimiyle donatmtr. Daha nce, birinci ilevin gereklemesini, g ve evlilik dzenlemeleri ile rneklendirmitik. imdi artk bunlara savunma, saldr ve takas ekleyebiliriz. Bu 50

rneklerden, siyasal ilevlerin ieriinin retim biimi tarafndan belirlendiini ve egemen biimin doasna uyarak geni lde deimeye mahkm olduunu aka gryoruz. Bu noktada, toplumlarn, onlar asla deimez bir retim biimleri silsilesinden geiren, nceden saptanm bir gelime sreci izlemediklerine dikkati ekmek gerekir. Marksizme ok zaman byle bir anlay mal edildii dorudur, ama bu ancak ne denli yanl bilindiini gsterir. Marksizm, yalnzca, trl retim biimlerinin ileyiini aklamaya, zgl mantklarn ortaya koymaya ve bir biimden dierine geiin koullarn saptamaya aba gsterir. Geri, retim glerinin gelimilik dzeyine dayanan genel bir tarihsel evrim izgisi kabul ettii dorudur. Ama bu izgi, her toplumu sabit bir merdivenin deimez basamaklarn trmanmaya zorlayan dorusal bir gelime izgisi deildir. Dolaysyla, bu blmde kullanlan anlatm tarz yanl anlamalara yol amamaldr. Burada ele alnan retim biimleri, kesiksiz bir zincirin halkalar olarak deil, siyasal ilevlerin ald somut biimlere deiik rnekler bulmamza yarayan birbirinden kopuk dzenler olarak grlmelidir. Bu gerekli uyardan soma, imdi ok ksaca, daha drt retim biimine, klecilik, feodalizm, kapitalizm ve sosyalizme deineceiz. Burada tek amacmz, siyasetin birinci ilevinin daha baka rneklerini bulmaya almaktr. Klecilik, barbarlktan ok daha ileri bir retim biimidir. Burada, artk, tarm ve hayvanclk sistemli bir biimde gelitirilmitir. Daha nce, ileri airet dzenlerinde kefedilmi olan madencilik, kleci toplumda silah ve alet yapmak iin geni lde kullanlmaktadr. Yaklak olarak I 2.000 yllarnda balayan saban kullanm ve hayvanlardan yararlanma, tarm yntemlerinde o zamana dek grlmemi bir ilerleme salamtr. Demir sayesinde, tm retim dallar, istedikleri gibi biimlendirilmi, salam aletlere kavumutur. retkenlik art, srekli bir ticareti besleyebilecek miktarda bir artk-rn kayna olmutur. Bylece, servet birikimi daha da bymtr. Ulam ve tama aralar sistemli bir biimde gelitirilmitir. Dnce alverii, deneyim genilii, bo zamanlarn artmas, maddi ve ideolojik aralarn hassaslamas gibi etmenler, 51

insanln geliiminde adna genellikle 'uygarlk' denen yeni bir aamann yaratlmasnda birlemilerdir. retim glerinin geliimi, toplumsal iblmnn yaygnlamasn gerektirmitir. Tarmla hayvanclk dnda, zanaatkrlk ile ticaret, zgl kmelerce yerine getirilen ayn uralar haline gelmitir. Ky ile kent ayrm, toplumsal rgtlenmenin deimez bir zellii olmutur. Uzmanlama, retimde yeni bir dneme yaratarak, artk-rnn daha da fazlalamasna yol amtr. Servet birikimi, gelimi airet toplumunda gzlenmeye balayan snf ayrmn giderek keskinletirmitir. Vahilik dneminde, a kalan insanlar bakalarnn etiyle beslenebilirlerdi, ama retkenlik ok dk olduundan, bakalarn kleletiremezlerdi. Arzi olarak ortaya kan savalar sonunda kazananlar, yaamlarn srdrebilmek iin, yine kaybedenler kadar almak zorunda kalrlard. Barbarlk ann getirdii greli bolluk, bakalarnn emeini smrme olanan at. nce sava esirleri, sonra da airetin yoksullam yeleri zgrlklerini yitirdiler. Bu yoldan, toplumun bir blm teki blm iin alr oldu. Uygarla geile, toplum kleler ve kle sahipleri arasnda kesinlikle blnd. Uygar toplum yerleik olduundan, bu dnemde g siyasal ura alanndan kmtr. eitli toplumlar iinde iblmnn gelimesiyle takas iktisadi bir i haline gelmi, dolaysyla o da siyasal zelliini yitirmitir. Buna karlk, servet birikimiyle birlikte, savunma ile saldr, nemlerini artrmlardr. Kleci toplum, sava, iblmnn belli bal bir dal olarak gelitirmitir. Toplumsal ilerin ok artt baka bir alan, ulamn rgtlenmesidir. Aslnda, en geri toplumlarda bile, daima, belli bir iletiim a vard. Uygarln zellii, giderek genileyen bir pazarn gereksinmelerini karlamak iin, her trl ulam ve tama aracn sistemli olarak gelitirmesidir. Bylece, insanlk evriminde yeni bir aamaya gelinmesiyle, birinci siyasal ilevin g ve takas gibi kimi geleneksel biimleri ortadan kalkarken, savunma, saldr, ulam gibi kimileri de geni lde gelimitir. 52

Ayrca, bunlar, kleciliin ortaya kyla siyasetin birinci ilevinin edindii somut biimlerin yalnzca bir blmdr. retim aralarn korumaya ynelik kleci siyasetin asl yeni yn, asayii salama grevinin ortaya kmasdr. Toplumu i savala tehdit eden keskin bir snf ayrmnn belirmi bulunmas, igcnn iten yklma tehlikesinden korunmasna yaamsal bir nem kazandrmtr. Kleci toplum, bunu iki yoldan salamtr. Birincisi, kaba kuvvet 5 kullanm; ikincisi ise, adalet datmnn rgtlenmesidir. Kleci siyasetin, retim glerine ilikin baka bir yenilii, 800 yllarnda parann resmen yaratlmas olmutur. Belirli bir miktar madene standart bir deerin resmen balanmas, bymekte olan pazar glerine mthi bir yardm olmu, bylece de retim glerinin artmasna byk katkda bulunmutur. stelik, parann yaratlmas, kleci toplumun kendi ekonomisine sunduu tek resmi hizmet de deildir. Bunun yan sra, iktisadi ilikileri dzenleyen bir dizi yasa yaratarak, toplumsal retim yeteneini bu yoldan da artrmtr. Ksacas, klecilie dayanan yeni bir retim biiminin ortaya kmas, siyasetin birinci ilevine byk bir eitlilik kazandrmtr. Burada, rnekler listemizi zenginletirmek ereiyle, bunlarn yalnzca en nemlilerine deinilmitir. imdiye dek, birinci siyasal ilevin somut gerekleme biimleri olarak grdklerimiz unlardr: g, evlilik dzenlemeleri, savunma, saldr, takas, ulamn rgtlenmesi, asayiin korunmas, resmi parann yaratlmas, retim glerini gzeten yasal dzenlemeler yaplmas. Feodal toplum, srekli bir tehdit oluturan d tehlikelere kar beyler tarafndan korunan toprakkullarnn (serilerin) yrtt bir tarm retimi temeline dayanan ve kendi kendine yeten bir dizi kk birimden oluan bir toplum biimidir. Feodalizmde, insan ve hayvan enerjisinden baka, su ve rzgr gc de kullanlr. Bunun sayesinde, deirmenler gibi, enerjilerini doal kaynaklardan alan basit makineler kullanlabilmektedir. Bu dzenin zellii, zincirleme bir kulluktur. En stn bey, kraldr. Onun kullar olan byk beylerin de kendi kullar vardr. Bu kiisel kulluk zincirinin son basamanda toprakkullar bulunur.

53

Feodal retim biiminde, birinci siyasal ilevin birok gerekleme biimi yeniden ortaya kar. Bunlar arasnda, feodal toplumsal evrenin tehdit dolu olmas nedeniyle, savunma artk ok nemli bir rol oynar. rnein, tarlalar koruyan bey kuvvetleri olmadan iftilik yaplamaz. Asayiin salanmas ve adalet datm da nemlerini koruyan hizmetlerdir. Ama, feodal siyasetin en gze batan zellii, igcnn retkenliini artrmak iin ideolojik aralarn kulanlmasdr. Aslnda, siyasetin ideolojik hizmeti, siyasetin kendisi kadar eskidir. Ne ki, ekonominin hizmetinde ideolojinin kazand yeni arlk, feodalizme zgdr. Bu dzende, igcn daha ok almaya itebilmek iin, din kaba kuvvetten daha etkili bir ara olarak kullanlabiliyor. Bilinli ve istekli bir uran rn olan Bat dnyas katedralleri, feodal siyasette ideolojinin oynad esiz roln gstergesidirler. Demek ki, ideolojik hizmetler sunumu, zellikle feodalizmin, siyasetin birinci ilevinin rnekleri listemize eklememize olanak verdii baka bir somut gerekleme biimidir. Pazar ekonomisinin yeniden canlanmas ve igcnn kendisinin de iiler tarafndan 'serbeste' satlan bir mal haline dnmesi sonucunda, kapitalist retim biimi kurulmutur. Bununla, retim gleri tarihte ei grlmemi ve hl almam bir gelime dzeyine erimitir. Kapitalizm ile sosyalizm ada retim biimleri olduklarndan, burada bunlarn zelliklerine, ksaca bile olsa deinmeye gerek yoktur. Bu blmn amac iin, bunlarn birinci siyasal ilevi balca gerekletirme biimlerine bir gz atmak yetecektir. Kapitalizm, siyasetin retim glerine ilikin geleneksel biimlerini korumakla kalmaz, bunlara yenilerini ekler. Kapitalist siyaset, savunma, asayiin korunmas, resmi para salanmas, ulamn rgtlenmesi, yasal kurallarn hazrlanmas gibi geleneksel hizmetleri devralp gelitirir. Ayrca, bunlara, serbest bir pazarn yaratlmas, l standartlarnn saptanmas, eitim, sosyal gvenlik, bilimsel aratrma, vs. gibi yeni hizmetler ekler. Tm bunlar siyasetin birinci ilevinin somut gerekleme biimleridir ve ulatklar byk eitlilik, bu ilevin kapitalizm altnda kazand yeni nemi kantlar. 54

Ne ki, bu iler en st dzeyine, ancak sosyalist retim biimi ile ular. Sosyalizm, genel kara hizmet ereine ynelik tm somut siyaset biimlerini kapitalizmden devralp bunlar kendi dzenine uyarlar, bu hizmetleri o zamana dek grlmemi bir yaygnla kavuturur ve kendi retim biimine zg yeni biimler yaratr. Bedava tbbi bakm, spor kolaylklar, konut salanmas, yaygn kltrel olanaklar, evre korunmas, alma hakk, vs., tek kelimeyle, reticilerin hem doadan hem de toplumdan kaynaklanan basklardan kurtarlmalar iin akla gelebilecek her trl hizmet, ideal olarak, sosyalist siyasetin kapsamna girer. Sosyalist retim biimi ile birlikte birinci siyasal ilev ylesine ier ki, rnekler listemiz sonsuza doru uzamaya balar. stelik, sosyalist toplum, retim glerine trl hizmetlerle de yetinmez: ekonominin merkezi ynetimini dorudan doruya ve bilinli bir biimde stlenerek, birinci siyasal ilevi, potansiyel olarak, siyasetin egemen ilevi haline getirir. imdiye dek, siyasetin birinci ilevinin trl retim biimlerinde brnd somut biimleri rneklendirmeye altk. Kaba izgilerle yrtlm bu ok ksa incelemenin balca sonular yle zetlenebilir: 1) birinci ilevin somut ierii egemen retim biimine gre deiir; 2) greli nemleri deimekle birlikte, kimi somut biimler farkl retim biimlerinde ortaktr; 3) tarih sreci iinde, birtakm gerekleme biimleri ortadan kalkarken yenileri doar; 4) bu iki retim biiminin kendilerine zg mantklar nedeniyle, birinci siyasal ilev kapitalizmle sosyalizmde zellikle geliir; 5) siyasetin birinci ilevi yalnzca sosyalist retim biiminde en st dzeyine eriir. imdi, siyasal ilevlerin somut gerekleme biimlerini rneklendirmek iin, trl retim biimlerini ele almann zorunlu olmasna karn, yine de yetersiz kalacan anmsayalm. Bu blmn banda da belirtildii gibi, genellikten kurtulmu ayrntl gerekleme biimlerine ulaabilmek iin, belli tarihsel rneklere de bavurmak zorunludur. Birinci ilev sz konusu olduunda, bu ilevin varl bile ok zaman yadsnd iin, bu zorunluun daha da byk nemi vardr. Aada deinilecek (ve Norve'ten Grcistan'a, eski Msr'dan Aztek'lere dek uzanan) tarihsel rneklerin hepsi de, eitli 55

toplumlarda devlet yaamnn ilk dnemlerinden alnmtr ki, devletin kuruluunda birinci siyasal ilevin oynad nemli rol aka vurgulanabilsin. Norve'te siyasal birliin kuruluu, dokuzuncu yzyln sonuna 6 doru yer alan Viking genilemesinin sonrasna raslar. Toplumsal savunmann kral tarafndan stlenilmesi, bu srete nemli bir adm olmutur. Ondan nce, her eyalette bamsz bir askeri g vard. Eski klan rgtlenmesinin sonucu olarak, yerel birime, "bnder"e dahil olan her erkek, mutlak bir silah tama hakkna sahipti ve yerel askeri gcn doal yesiydi. Buna ek olarak, Norve bir deniz lkesi olduundan, ky ahalisi kendilerini savunmak iin dzenli olarak sava gemileri donatrlard. Tarih, bu koullarda devlet olamayacan gsteriyor. Dokuzuncu yzyl boyunca, Norve, srekli olarak Danimarkallarla Vikingler tarafndan istila edilme tehlikesi ile kar karyayd. Onuncu yzyl iinde, askeri nderlik adm adm Norve kralna geiyor ve ky halk, her biri mrettebatyla birlikte bir sava gemisi salamakla ykml 'gemi mntkalar' iinde rgtlendiriliyor. Norve'li 'kral'n niteliini deitirip, o zamana dek yalnzca en saygn klann bakan iken devlet bakan durumuna getiren balca gelime ite budur. Bylece, bu tarihsel rnekte, savunmann, yani birinci ilevin somut bir biiminin, devletin kuruluunda nasl temel bir rol oynadm gryoruz. Yaklak olarak I 3.000 ila 2.150 yllar arasnda yaam olan Eski Msr Krall, birinci ilevin baka bir somut biiminin ilgin rneini veriyor. Burada, domakta olan bir devletin, reticilerin temel gereksinmelerini nasl saladn gryoruz. "Vergiler ayni olarak deniyordu ve kimi zaman giysi, vs. haline dntrlerek halkn grece geni bir blmne daha sonra datlmak zere kral ikametghnn ambarlarnda ('Hazine'de) toplanyordu."7 Grld gibi, bu rnekte, eski Msr Krall'nda, toplumun ortak karna hizmet, artk-rnn bir devlet kurumu tarafndan dzenli aralklarla halka datm gibi dolaysz bir biim alyor. Bu ve birinci siyasal ilevin daha birok biimi, Meksika'da, ondrdnc yzyln sonuna doru devletlerini kurmaya balayan 56

Aztek'lerin tarihsel deneyiminde de rneklendiriliyor. "rnler ve mallar, pazarlar araclyla ve devlet kurumlar eliyle gerekletirilen datmlar yoluyla halka sunuluyordu. ... Devlet datmnn temeli, fethedilen halklardan alnan hara, Aztek yurttalarna dayatlan vergiler ve devletin baka lkelerle giritii ticaretti. Halka yiyecek, giyecek ve baka mallar yardm dzenli aralarla yaplmakla birlikte, bu datm, en ok, kuraklk veya sel sonucu ortaya kan ktlk gibi, Aztek toplumunun sk sk bana gelen doal felaket dnemlerinde olaand."8 Asayiin korunmasnda da Aztek Devleti iyi bir rnekti. "Yasalar karlmt ve bunlar polis tarafndan uygulanyordu. Yarglanmay bekleyen sulular gzaltnda tutmak iin hapishaneler vard. Mahkemeler, temyiz yolunu da ieren bir derecelendirme iinde kurulmutu. Hkm giymi sulularn cezas, devlete atanm grevliler tarafndan infaz ediliyordu."9 Aztek Devletin'de, birinci ilevin daha baka gerekleme biimlerini de bulmak olanaklyd. Yeni kurulan devletlerde yaygn olarak grlen savunmann yan sra, Aztek'ler, yurttalar iin sistemli bir eitim hizmeti de gelitirmilerdi. Soylularn eitimine zg okullarn yan sra, devlet, avam iin de zgl okullar rgtlyordu. Bu rnekler, siyasetin toplumun ortak karna hizmet ilevinin, yeni kurulan devletlerde bile ne denli eitli biimlere brnebileceini aka gsteriyor. Birinci ilevin nemi, Grcistan'da grlen devlet kuruculuu rneinde de dorulanyor. Tiflis (SSCB) Bilimler Akademisi yesi olarak, bu blgede devlet kurulu srecini incelemi olan G. Koranashvili, yapt incelemelerden, bu blmde savunulan grlere ok yakn sonular karyor: "Grcistan dahil birok yerde devlet, olduka gelimi bir toplumun ortak karlarn tatmin temeli zerinde domutur. Baka birimlere kar savunma ereiyle ve retimin temel koullarn (arazi, otlaklar) muhafaza etmek amacyla, ahaliyi siyasal birimler iinde birletirmek gerekmitir."10 ok deiik zaman ve yerlerden seilmi olan bu rnekler, balang dnemlerinde bile devletin balca grevlerinden birinin, birinci siyasal ilevi yerine getirmek olduunu aka gsteriyor. 57

Elbette, somut tarihte, bu ilevin gereklemesi ok farkl biimlere brnebiliyor. Ama, nemli olan nokta, bu deiik biimlerin tmnn ortak bir zellii bulunduunun grlmesidir: o da, devletin ynettii toplumun genel karma gsterdii ilgidir. Yukardaki rneklerin hep devlet kuruluunun ilk aamalarndan seilmi olmasnn zel bir amac vardr. Bugnk dnyaya bakan herhangi bir gzlemci, yol yapm, eitim, tbbi bakm, kltr gelitirme, vs. gibi hizmetlerle, ada devletlerin toplumun ortak karna kar yaygn bir ilgi gsterdiini kolaylkla teslim eder. Ama, daha nceki devlet iin de bu tr grevlerin geerli olduunu kabul etmek daha g olabilirdi. Tarihsel rneklerimizi devletlemenin ilk aamalarndan almak suretiyle, somut biimleri ne olursa olsun, birinci siyasal ilevin yerine getirilmesinin daima devlet grevlerinin iinde yer aldn gstermeye altk. Marksistler bu basit gerei kabul etmeye genellikle yanamazlar. Bunu kantlayan tm tarihsel ve ada verilere karn, toplumun tmne kar devletin olumlu bir rol oynayabilecei temel grn kesinlikle reddederler. 11 Onlarn gznde, snfl toplumlarda bir 'ortak kar' kavram 'ideolojik bir kandrmaca'dan baka bir ey deildir. Bu gr R. Miliband'in szleriyle ifade edersek: "Marksist siyaset kuramnn ilk adm, devletin, 'tm olarak toplumun' gvenilir yneticisi, arac veya grevlisi olduu yolundaki gr kesinlikle reddetmektir."12 Kanmca, bu yaygn 'Marksist' gr yanltr. Baz temel olgular gzden karmaktadr. yle ki: 1) toplum retim ilikilerinden, dolaysyla da toplumsal snflardan ibaret deildir, 2) retim gleri de her toplumun temelinde yer alrlar; 3) byk bir styap kuruluu olarak devlet, u veya bu snfn 'temsilciliine' indirgenemez; 4) toplum elikili olduuna gre, onun 'zet halinde ifadesi' olan devletin kuruluunda elikiyi reddetmek ve onu tek bir temel ilevin hizmetinde grmek pek 'diyalektik' bir yaklam deildir. Elbette, buradaki gr desteklemek iin Marksist klasiklerden alntlar yapma olana vardr. Ama, kar gr savunan bir o kadar 58

alnt yaplabilecei iin, byle abalar botur. Buradaki konu ile ilgili olarak vurgulanmas gereken nokta, ayn zamanda olumlu bir toplumsal ilev gerekletirmeden, hibir nemli toplumsal yapnn yaayamayacadr. Bir 'kant' olarak deil de yalnzca aydnlatc olduklar iin, bu gr Engels'in Anti-Dhring'den alnan u szleriyle ifade edebiliriz: "Burada tek amacmz, her yerde siyasal stnln temelinde toplumsal bir ilev bulunduunu; bunun da tesinde, siyasal stnln ancak toplumsal ilevlerini yerine 13 getirdii srece srebildiim gstermektedir." Grld gibi, devlete yklenilen siyasetin birinci ilevinin binbir somut biimi gze batacak bir belirginlikte olmasayd bile, yine de mantken bunlar aratrmamz gerekirdi. Ama bu ilev ylesine meydanda ki, bunu grmek iin zel bir aba gerekmez. Ancak byle bir grn byk bir 'sapma' olduu dnlrse, insan bedahete dahi gzn kapayabilir: Devlet, ayn zamanda herkesin devleti olmadan, nasl egemen snfn devleti olabilir? Elbette, bu geree iaret etmek, devletin kendisini yalnzca ynetilenlerin refahna adam olduu anlamna gelmez. Birinci blmde, uzun uzadya, devletin doasnn tek bir ilevle belirlenmedii savunuldu. Kald ki, izleyen iki blmde, devletin ynetilenlerin ounluuna kar ilgisine geni lde set eken teki iki temel ilevi ele alnacaktr. Sosyalist retim biiminin zgl mantnn getirdii kuramsal istisna dnda, dier btn nemli retim biimlerine ait devletlerin, kural olarak, halka hizmeti ilk grev saymadklar grlecektir. Yine de, genel kara ynelik birtakm temel grevleri yerine getirmeyen hibir devletin yaamn srdremeyeci de aktr.

59

NOTLAR
1 nsan geliiminin ilk dnemleriyle ilgili olarak bu blmde kullanlan tarih verileri genel olarak u eserden alnmtr: William H. McNeill, A World History, ikinci bask, New York, Oxford University Press, 1971. 2 lk insan fosilleri alanndaki son bulgular zetleyen Dr. Jack Harris yle yazyor: " Bundan 1,5 milyon yl nce Homo veya Homo habilis [belli yetenekleri olan bir insans] biraz daha ilerlemi ve Homo erektus'u [ayakta duran insans] dourmutur. ... Homo erektus, daha sonra, takriben 100.000 yl nce Homo sapiens'e [akl sahibi] veya ada insana kaynaklk etmitir." Bkz. "Digging up Early Human Behaviour", The Guardian, 2 June 1980, s.14. 3 Dnyann her yerinde bu kadar ok yontma ta bulunmu olmasnn srr da budur. 4 Bu blmde, evlilikle ilgili dzenlemelerin, yalnzca reticilerle ilgileri asndan ele alndklarn belirtelim. Elbette, bu dzenlemelerin dier bir ilevi, toplumsal zenginliin yrrlkteki dalm biimini bir sonraki kuaa aktarmak suretiyle, st snflarn da yeniden retimini salamaktr. 5 Evlilik dzenlemeleri iin sylendii gibi, snfl toplumlarda asayiin korunmasnn, elbette ki, baka bir temel ilevi daha vardr: egemen retim ilikilerini korumak. Ancak, bu blm siyasetin birinci ilevi ile snrl bulunduundan, iin bu dier yan burada hesaba katlmamtr.

60

5. Evlilik dzenlemeleri iin sylendii gibi, snfl toplumlarda asayiin korunmasnn, elbette ki, baka bir temel ilevi daha vardr: egemen rerim ilikilerini korumak. Ancak, bu blm siyasetin birinci ilevi ile snrl bulunduundan, iin bu dier yan burada hesaba katlmamtr. 6. Norve Devleti'nin kurulu sreci iin bkz. Aron la. Gurevich, "The Early State in Norway", in Henri J.M. Claessen and Peter Skalnik (eds), The Early State, The Hague, Mouton Publishers, 1978 , s. 403-423. 7. Jac. J. Janssen, "The Early State in Ancient Egypt", ibid., s. 223. 8. Donald V. Kurtz, " The Legitimation of the Aztec State", ibid., s. 172-173. 9. Ibid., s. 173 10 Guram Koranashvili, "Early State in Ancient Georgia", ibid.,s.260. 11. Geri, Marksistlerin tmnn de byle dnd sylenemez. Aksi grn parlak bir kant, u alntlarda grlebilir: Hal Draper, Karl Marx's Theory of Revolution I: State and Bureaucracy, New York, Monthly Review Press, 1977, s. 190: "Devletin douunu tahrik eden ey yalnzca snf basks deildir. Ortada, birbirine bal iki drt vardr: bir yandan, toplumun yaamas iin zorunlu olan ve zamanla daha karmak hale gelmi bulunan baz toplumsal grevleri yerine getirecek bir kuruma duyulan gereksinme; te yandan, bunun gelimi snf elikileri iinde yer almas olgusu. Toplumsal olarak gerekli kurum, ayn zamanda snfsal kurum oluyor. " Ayn gr, baka yerde de vurgulanyor (s. 245): "Devlet, yalnzca bir snf basks ilevi yerine getirmek iin gkten inmi deildir. Byle, basite hiten yaratlm deildir. Aksine,... daha nceki kamu otoritesi yeni bir ilev, bir snf ilevi edinmitir. Devlet, daha nce zaten belli bir rol oynayan bir kurumun dnmesi sonucu domutur. Devletin balangc, zgl kayna, toplumun vazgeilmez ilevleridir. "Ne yazk ki, devlete herhangi bir olumlu rol tanmayan aksi gr Marksistler arasnda ok daha yaygndr. 12. Ralph Miliband, Marxism and Politics, Oxford University Press, 1977, s. 66. 13. Friedrich Engels, Anti-Dhring, Moscow, Foreign Languages Publishing House, 1959, s. 248

61

62

III. BLM EGEMEN SINIF IKARI Tanmmza gre, siyasetin ikinci ilevi retim ilikileri ile ilgilidir. Erei, bu ilikilerin srdrlmesi ve gelitirilmesi iin gerekli koullarn salanmasdr. retim biimi snf ayrmna dayand zaman, retim ilikileri de snf ilikileri biimini alr. Her snfn durumu retim aralar mlkiyetindeki konumu tarafndan belirlenir. Bu mlkiyet asndan en stn konumdaki snf, kanlmaz olarak, retim ilikilerinde de en iyi durumdadr. Dolaysyla, bu ilikilerin korunmas ve gelimesi en ok tepedeki snfn iine gelir. Onun iindir ki, snfl toplumlarda, siyasetin ikinci ilevini en doru tanmlama yolu, bunu egemen snfn karna hizmet ilevi olarak grmektir: Daha nce de belirtildii gibi, bu ileve 'ikinci' denmesi, nemini asla azaltmaz. Konular daha iyi anlatabilmek ve mantk silsilesine uymak iin, her zmleyici, soyutlamalara bavurmak ve bunlar belli bir sralama iinde sunmak zorundadr. Ne ki, bu zorunluk, ikili bir yanl anlamaya yol aabilir. Bir yandan, zmleme konusu olarak ister istemez birbirlerinden ayrlan kavramlarn, gerek yaamda da bir ayrl yansttklar sanlabilir. rnein, retim gleri ile retim ilikileri aslmda birbirlerinden ayrlamayacak kadar iie gemi iken, bunlarn gerekte ayr olduklar izlenimi edinilebilir. Oysa, bunlar yalnzca kuramda, ve soyutlama kullanmann kanlmaz sonucu olarak ayrlrlar. te yandan, aslnda bir toplumsal btnn eitli eleri daima hemzaman1 iken, bu soyutlamalarn kuramdaki sralannn gerek bir sralamay yanstt yanlgs doabilir. rnein, siyasal ilevlere birtakm saylarn verilmi olmas, gerek yaamda, belli bir yer ve zamanda, bir siyasal ilevin ortaya kmak iin sahnenin baka bir ilevce boaltlmasn 'bekledii' anlamna gelmez. Kronolojik olarak, bir ilev bir dierinden nce domu olabilir. Ne ki, dou tarihlerindeki bu farklar, daha sonraki ncelikleri belirlemez. Daha nce domu olmas nedeniyle, belli bir tarihsel dnemde yalnz bir 63

siyasal ilev varsa, tek olduuna gre bu ilev o dnem iin 'birinci' olamaz. Kendisine birinci denmeye baland zaman, artk ortada daha baka ilevler var demektir. Ama ortada birden ok ilev varsa, gerek yaamda bunlar zorunlu olarak hemzaman olduklarndan, aslnda hibiri, ne birinci, ne ikinci, ne de nc olabilir. O halde, siyasal ilevlere burada verdiimiz saylar, hemzamanlkta zaten olanaksz olan bir kopukluu yanstmaz. Ne ki, hereyi ayn anda sylemek olanaksz olduundan, kuramsal aklamalarn bir sra izlemesi de zorunludur. Ancak, herhangi bir yanl anlamaya meydan vermemek iin, soyutlamalarn ve sralamalarn yalnzca kuramsal anlatm biiminin bir gerei olduu ve gerek yaamdaki durumu asla olduu gibi yanstmadklar aklda tutulmaldr. Belli bir zmleme yrtmek iin, retim; retim gc ilevlerini yerine getirmek zere 'daha sonra' retim ilikileri tarafndan birletirilen bir ift temel e, yani reticiler ve retim aralar ile 'balayan' bir sre olarak sunulabilir. Ne ki, gerek yaamda, reticilerle retim aralar hibir zaman birbirlerinden kopmaz. nk, byle bir kopukluk, retimin olmad, yani toplumsal bir olanakszln ortaya kt anlamna gelir. Aslnda, retim aralar, reticiler, retim ilikileri, retim aralar mlkiyeti ve toplumsal snflar, hepsi de belli bir retim biiminin ilemesi iin zorunlu olan birleik elerdir. Bunlarn kronolojik olarak birbirlerini izlediklerini varsaymak ok yanltc olur. Bu arada, alt ve styap ilikilerinin zmlenmesinde de, ayn tr bir yanltan zenle kanmak gerektiini de belirtelim. Ne ki, bunun byle olmas, bir toplumsal btnln tm elerinin ayn nemi tadklar anlamna gelmez. Toplumsal yaamn srdrlmesinde, yeniden retilmesinde ve gelitirilmesinde oynadklar role gre alt ve styaplar arasnda nasl fark varsa, altyapy, yani retim biimlerini oluturan trl elerin greli nemini aratrmak da bilimsel adan meru bir itir. Birlikte var olma ve hemzamanlk, 'toplumsal arlk'ta eitlik demek deildir. Organik yaamdan bir rnek verecek olursak, bir hayvan oluturan tm elerin zorunlu olarak ayn zamanda var olmalar ve hepsinin de hayvann btnln salamada vazgeilmez bulunmas olgusundan, hayvann yaamn srdrebilmesi iin rnein kollarla bacaklarn kalp 64

kadar nemli olduklar sonucu kmaz. O halde, kuramsal anlatm tarznn zorunlu kld arptmalarn ifadesi olan soyutlamalarn ve sralamalarn aksine, greli neme gre yaplan derecelendirmeler, organik olsun, toplumsal olsun, somut yaamda var olan gerek ilevsel farkllamann aslna uygun bir yansmasdrlar. Bu sylenenlerin retim biimleri bakmndan sonucu udur ki, bunlarn eitli elerini nemce deerlendirmeye almak, bilimsel adan geerli bir aba olmakla kalmaz, gerek ileyilerini doru drst kavrayabilmek iin aslnda zorunludur. Ne ki, retim glerine daha fazla nem verenlerle retim ilikilerini vurgulayanlar arasnda Marksistleri blen geleneksel tartmann da gsterdii gibi, bu i kolay deildir. nsan biimlendiren ara mdr, yoksa arac biimlendiren insan mdr?' Kullandmz aralar (gerektirdikleri beceriler, teknik bilgi, vs. yoluyla) bizi biimlendirdiklerine, aralarn insanlar tarafndan yapld da bir bedahet olduuna gre, her iki nerme de dorudur ve dtan bakanlara bu tartma Bizansvari bir kl krk yarclk gibi gelebilir. Ancak, bu kuramsal bak alar, gerek yaamda ok farkl sonulara yol aabilirler. Vurgu tmyle retim glerine konulduunda, teknik ilerlemenin toplumsal gelimeyi salamaya yetecei sonucu kabilir. Aksine, vurgu tmyle retim ilikilerine konulduunda, retimin maddi zorunluklarna gzn kapayan iradeci bir toplum mhendisliine bel balama sonucu doabilir. Demek ki, ok ileri gtrldklerinde, her iki tutum da yanltr. Yalmzca retim glerinin veya yalnzca retim ilikilerinin nemli olduunu ileri srmek ak bir yanlgdr. Ama bunu sylemek, bu elerin greli nemi sorununu zmez: toplumsal yaamda hangi yap, retim gleri mi, yoksa retim ilikileri mi, daha ok nem tar? nce, retim glerini ele alalm. Bu yapnn eleri, retim aralar ve reticilerin igleridir. Doann kendisi de retim srecinde taraftr. Doa ile retim gleri arasndaki atma, znde doal bir atmadr; zaten sonucu da, doann dnmdr. nsanlar bu elikiye, toplumsal varlk hviyetlerinden ok, doal g hviyetleriyle katlrlar. stelik, 'reticilerin kimlerden oluacan 65

belirleyen kaynak da, retim gleri yapsnn dnda yer alr. insanlar retici ve retici olmayan diye ayran, dolaysyla da, retim glerinin insan esini belirleyenler retim ilikileridir. retim ilikilerine baktmzda, bu yapnn tamamen farkl olduunu grrz. Burada artk karmzda doal bir yap deil, toplumsal bir yap var. Doa ile retim ilikileri arasndaki atmann sonucu, doann deil, toplumun dnmesi. te bu zellikleri dolaysyladr ki, ilevsel olarak, retim ilikileri toplumsal yaam iin grece daha nemlidirler. retim gleri ile retim ilikilerinin arlnn tartlmasnda baka bir etmen de, bunlarn toplumsal gelimedeki rolleridir. G.Therborn'un aydnlatc szleriyle ifade edecek olursak: "retim gleri, onlar tarihsel geliimin mzrak ucu haline getiren, kendilerine zg, bamsz ve grece hzl bir gelime hzna sahip deillerdir. Aksine, Marksist zmlemenin kritik noktalarndan biri de udur ki, 2 retim glerinin ritmi retim ilikilerine tabidir." Zaten bu yzdendir ki, tarihin itici gc teknolojik gelime deil, snf mcadelesidir. retim glerinden kaynaklanan belirleme 'edilgin'dir (bkz. giri): balca etkileri snrlandrcdr. Yine Therbom'un zl szleriyle belirtecek olursak, retim gleri "toplumsal yaam dramnn sahnesini ve oyuncularn salarlar."3 Oysa, retim ilikilerinden kaynaklanan belirleme 'etkin'dir (yine bkz. giri): balca etkileri yaratcdr. Bunlar toplumsal oyuna hikyesini verirler. Ne ki, retim gleri ile ilikileri arasndaki ayrmn yalnzca kuramsal zmlemede kullanlan bir ara olduu yine de unutulmamaldr. Gerek yaamda, bu iki e tamamen birbirinin iine gemi durumdadr. retim gleri yapsnda retici roln oynayan insanlarla retim ilikileri yapsnda smrlenleri oluturan insanlar ayndr. Ayrca, retim glerinin gelimilik dzeyi, retim ilikileri yapsn trl yollardan etkiler. O halde, bu yaplarn hibiri bamsz olduunu ileri sremez. Yine de, iin zne bakldnda, retim ilikilerinin gerekten etkin toplumsal eyi oluturduklar dorudur. Dolaysyla, Marksistler arasnda sregelen ve yukarda deinilen nemli tartmada, 66

kanmca, retim ilikilerine ncelik tanyanlar esasta hakldrlar. Ama, sorunun basit olmaktan ok uzak bulunduunu ve retim ilikilerini fazla vurgulamann da yanlgya gtreceini tekrarlamakta yarar var. retim gleri ile ilikilerinin greli nemine ilikin tartmann, siyasetin ilevleriyle ilgisi aktr. yle ki, ikinci ilev zellikle retim ilikileriyle ilgili olduuna gre, retim glerine ilikin olan birinci ilevden daha fazla arlk tamas beklenmelidir. O halde, retim ilikilerinin, dolaysyla da, snf stnlnn srdrlmesine ve gelitirilmesine ynelen devlet eylemi, retim glerinin korunmasn ve gelitirilmesini erek edinen devlet eyleminden daha nemlidir. Bu arada, bu greli farkn devlet dndaki siyasal eylem iin de geerli oduunu belirtelim. Siyasetin devlet dndaki blmnde yrtlen tm eylemler iinde, snf stnln glendirmeye veya yrrlkteki stnle kafa tutmaya ynelenler, retim glerine ilikin olanlara gre daha byk bir toplumsal arlk tarlar.4 Ama burada konumuz devletle snrl bulunduundan, siyasal ilevlere ilikin grmzn, devlet dnda yrtlen siyaset bakmndan sonularn ele almayacaz. kinci siyasal ilevin kronolojik olarak birincisinden daha yeni olduu, yukarda belirtilmiti. retim ilikileri, reticilerin karlaryla tm toplumunkilerini aktrd srece, siyasetin ikinci bir ilevine yer yoktu. Son blmde deinilen vahilik dneminde, durum buydu. Barbarlk dneminin ounda da ayn durum geerliydi. Ancak, bu dnemin sonuna doru snflarn belirmesi ok yaygm bir olgudur.5 Bir kez toplum snflara blnmeye balad m, siyaset de, kanlmaz olarak, i blnmelere urar. Toplumun bir blm dierini smrd zaman, artk herkesi birden tatmin etmek olanakszdr. Snf atmasnn domasyla birlikte, siyaset gerekten 'g tercihler sanat' haline gelir. Bu durum, retim glerindeki geliimin doal bir sonucu gibi ortaya kar. Toplum, doaya kar kavgasnda baarl olduu lde toplumsal smrye doru itilir. Srekli yenilenen bir artk-rnn 67

ortaya kmas, birtakm insanlarn retici alma zorunluundan kurtulmasnn nesnel koulunu yaratr. Bir varsaym olarak, toplumun snflara blnmeyi reddettii, artk-rn danmal olarak kulland, her dnemde yatrmlarnn boyutlarn genilettii, bymenin getirdii refah da eit olarak paylat baka bir gelime yntemi dnlebilir. Ne ki, byle bir varsaym, ilkel insanln durumuyla asla badamayacak bir bilin dzeyi ve kendiliinden srekli artacak bir toplumsal gereksinmeler duyarl gerektirir. Gerekten de, eer toplumsal dayanma snf ayrmn nleyecek kadar gl olsayd, herhalde bunun sonucu ilkel bir geliim dzeyinde sonsuz bir durgunluk olurdu. Toplumu retim glerini gelitirmeye iten ey, durmadan artan toplumsal gereksinmelerdir. Bu tr gereksinmeler de, ancak, var olan her trl varlk ve bo zaman olanann bir aznln elinde toplanmasndan kaynaklanabilirdi. Bu aznlkta bylece yaratlan hrstr ki, bunlar, toplumun geri kalan ksmn sradan gereksinmelerin basit tatmininin gerektirdiinden ok altrmaya iter. O halde, toplumsal geliimin anahtar, retim aralarnn bir aznlka gaspedilmesi sonucu olarak artk-rnn eitsiz blm araclyla yaratlan snf ayrmndan kaynaklanan toplumsal smrdr. retim aralar bir aznln denetimine girince, bu insanlar, geleneksel iktisadi ynetim grevini stlenmek zorunda kalrlar. Marx'n Kapital'de belirttii gibi, retim birleik bir ura haline gelince daima ynetimi gerektirir. Bir orkestra gibi, yneticisi olmadan iini gremez. Dolaysyla, ynetim, her birleik retim srecinin parasdr ve kendisi de retken bir itir.6 retim aralarnda zel mlkiyetin ortaya kmasyla, bu retken iin yeni mlk sahiplerince stlenilmesi zorunluu doar. Ancak, yeni sahipler, bu ii reticileri smrme amacyla kullanrlar. Dolaysyla, bundan byle reticinin gznde retim, yaayan bir organizmann farkllamam hcrelerince yrtlen doal bir ura deildir: retim aralarna bir smrcler aznlnca giderek artan lde el konmasnn yaratt tatsz bir zorunluktur. Byle gnlsz bir igcnn srekli bir denetim altnda tutulmas gerekir. Bylece, snfl toplumlarda, retim srecinin ynetimi, daima, potansiyel olarak isyankr bir igcnn denetimi ile birlikte yrr. Burada vurgulanmas gereken nokta udur: bask, nesnel olarak gerekli bir ynetim urann ald yeni biimdir. Ynetim zorunlu olduu iindir ki, bask da olanakl hale gelmitir. 68

Bu iliki tarznn tpks, siyasal dzeyde, birinci ile ikinci ilev arasnda yer alr. Bu koutlua Marx'n kendisi de dikkati ekmitir. Kleci dzende, kapitalist retim biiminde ve "despotik devletlerde, hkmete gzetim ve genel denetim, hem her toplumun doasndan kaynaklanan ortak ilerin grlmesini, hem de hkmetle halk kitleleri arasndaki antitezden kaynaklanan zgl ilevlerin yerine 7 getirilmesini ierir." Gerekte, Marx'n yazdklar yalnzca klecilik, kapitalizm veya despotluk iin deil, genel olarak snf atmasna dayanan her trl hkmet iin geerlidir. Demek ki, siyasetin ikinci ilevinin birinci ilevin rahminden doduunu ve retim sreci iinden kaynaklandn gryoruz. ktisadi dzeyde bu ilev, ynetim urann' zorunlu biimini oluturur. Snfl bir toplumda bu zgl retken i (ynetim), retken olmayan bir bask ile birletirilmedike yerine getirilemez. Ne ki, iktisadi alanda bask srekli olacaksa, merkezi olarak rgtlenmi bir gc gerektirir. Dolaysyla, Marx'n izdii paralel hi de raslantsal deildir. ktisadi denetim ura ile siyasetin ilevleri arasnda yalnzca bir benzerlik deil, aslnda yapsal bir ba vardr. ktisadi retim alannda srekli bir basknn yrtlebilmesi iin, siyasetin ikinci ilevinin yerine getirilmesi zorunludur. Tarihsel veriler bu sk ilikiyi dorulamakta. Her yerde, devletin ortaya k gelimekte olan bir snf ayrm ile akyor. lgin olan, bu ortaya kn iyice serpilmi bir snf ayrmnn 'arkasndan' gelmemesi. Aksine, verilere baklrsa, devletin kurulmas snf ayrmlarnn salama balanmasnn gerekli bir koulu. ktisadi smr mekanizmasnn gc, toplumun tmn snf atmasnn isterlerine boyun edirmeye yetmiyor. Siyasetin ikinci ilevi, iktisadi smrnn srdrlmesinin, salamlatrlmasnn ve gereinde gelitirilmesinin koulu gibi grnyor. Devlet, bu ilevin yerine getirilmesi iin gerekli olduundan, genellikle, airet dzeninin sonuna doru, ilgili toplumda u veya bu lde bir katmanlama gerekletikten sonra ortaya kyor. Devletin dou srecini gsteren birtakm somut rnekler zerinde yaplan aratrmalar,8 genellikle devletlerin, (iftiler, hayvanclkla uraanlar, zanaatkarlar, tccarlar, vs. arasnda) olduka ileri bir toplumsal iblmnn bulunduu ve en az ikili bir toplumsal 69

katmanlamann yer ald toplumlarda ortaya ktn gsteriyor. Bu ayrmada, kk toprak sahipleri, yarclar, uaklar ve kleler, alt katman; ba ynetici, soylular, rahipler, askeri nderler, toprak beyleri, yneticiler, tccarlar ve zanaatkarlar, st katman oluturuyorlar. O halde, devletin douu iin belli bir toplumsal blnmenin varlnn zorunlu olduu aka grlyor. Ama bunun kesin izgilere dayanan bir blnme olup olmad yoruma bal. "Saptadmz katmanlara 'toplumsal snflar' denip denmeyecei, 'snf tanmna bal. st ve alt toplumsal katmanlar, doum halindeki snflara denk saylabilir. Ama, -olgun bir devlet rgtlenmesinin bulunduu toplumlarn tipik zellii saylan cinstenretim aralarn denetleme temeline oturmu snflar gremedik. lk devletlerde snf savam veya ak bir snf ztlamas dikkati eken 9 bir zellik gibi grnmyor." Gerekten de, tarihsel veriler bu gr doruluyor. ncelenen tm somut rneklerde, temel retim arac olan toprakta mlkiyet dalm eitsiz, ama, yine de, toprak zerinde toplumun ortak yetkileri sryor. te yandan, ortak mlkiyeti kk mlkiyet izliyor; byk toprak mlkiyeti ise epey geride kalyor. 10 Grld gibi, retim aralarna erimedeki eitsizlikten kaynaklanan toplumsal smr, ilk devletlerde gze batar bir dzeyde deil. Sk sk, bu eitsizlik, devlet ynetiminin bir koulu olmaktan ok, ancak bu ynetim doduktan sonra ve onun sayesinde glenen bir olgu gibi grnyor. Deinilen veriler, retim ilikilerinin yalnzca geliimini deil, ama aslnda yerlemelerini de salayan siyasetin ikinci ilevinin zel nemini aka gzler nne seriyor. Devletle iktisadi smr arasnda karlkl bir iliki vardr. Devlet, daha nce tamamen gelimi bir smrnn yaratt bir sonu deildir. ktisadi smr devletin dou ve glenmesini nasl salyorsa, devlet de iktisadi smrnn yerleip gelimesine aralk ediyor.11 imdiye dek bu blmde sylenenleri ksaca zetlersek: retim ilikilerinin srdrlmesini ve gelitirilmesini erek edinen siyasetin ikinci ilevi, toplumsal smryle birlikte ortaya kar; retim ilikilerinin zel rol nedeniyle, ikinci ilev birincisinden daha fazla 70

arlk tar; retim gleri ile retim ilikileri nasl birbirinden ayrlamazsa, siyasetin birinci ve ikinci ilevleri de birbirinden yle ayrlamaz; ikinci ilevin yerine getirilmesi devleti zorunlu klar, ama iki ilev birbirinden ayrlamadndan, devlet birinci ilevi de stlenmek zorunda kalr; toplumsal snflarn gerek sultas, ancak retim aralarna erimedeki eitsizlikleri devlete gvenceye balanp yaygnlatrldktan sonra kurulur. Birinci ilevde olduu gibi, devletin ikinci siyasal ilevi gerekletirmesinin somut biimleri, egemen retim biimine baldr. Genellikle, devletin st snflarn toplumsal durumunu korumak ve glendirmek iin yapt herey bu balk altna girer. Snf ztlamasna dayanan tm retim biimlerinden binlerce rnek verilebilir. Klecilikte, devlet: kleleri bask altnda tutmak iin gerekli gc salar; kabilecek kle isyanlarn bastrr (r. Eski Roma'da Spartaks isyan); kle pazarlar kurar; kle alveriini dzenler; kle sahiplerinin hizmetinde gemilerde, madenlerde, vs. sistemli bir biimde kle emei kullanr; kle sahiplerinin 'haklarn' gvence altna alan yasal kurallar koyar; kleciliin sregitmesini salamaya ynelik siyasal yaplar kurar; vs. Feodalizmde, devlet: toprakullarn (serfleri) denetim altnda tutar, bunlarn srekli olarak beylerin topraklarna bal kalmalarn salar; soylulua kar saygy korumak iin zel davran kurallar gelitirir; bamsz reticileri toprakkulluuna iter; toplumsal dzeni korumak iin dinsel aralar devreye sokar; soylular zenginletirme ereiyle fetih savalar dzenler; soylu ayrcalklarnn srdrlmesini ama edinen dzenlemeler yapar, vs. Kapitalizmde, devlet: kk reticilerin aleyhine kapitalist toprak mlkiyetini gelitirir; fabrikalarda almaktan baka aresi kalmayan proleter ynlar yaratr; yasa yoluyla ignn uzatr; 12 alanlarn derneklemesini yasaklar; ii isyanlarn bastrr (r. Paris Komn); 'tehlikeli' solcu siyaset biimlerini yasaklar; yabanc lkeleri smrgeletirir; kendi kapitalistlerinin kar iin emperyalist 71

siyasetler izler; artk- rnn bir blmn dorudan doruya kapitalist snfa aktarr; eski sahiplerine muazzam 'karlklar' deyerek iflas etmi iletmeleri devletletirir; krl devlet iletmelerini zel mlkiyete devreder; grev hakkn yasaklar, snrlar, 'dzenler'; devletin elindeki kitle haberleme aralarnda sistemli olarak komnizmi ktler; devlet eliyle eitimde tutucu bir ideoloji alar; halk hareketlerini ezmek iin askeri glerini kullanr; zel mlkiyete dayanan ve tm varlyla zel kra ynelen bir toplum dzeninin her ynn korumak iin dizilerle yasal dzenleme yapar; kapitalist dzeni tehlikeye sokan herkesi izlemek, etkisizletirmek, cezalandrmak iin polis gc, mahkemeler, hapishaneler kullanr; vs. Gerekten de, halk glerinin ezilmesine ve smrclerin glendirilmesine ynelen trl siyasetler bakmndan birok lkenin deneyimi ylesine 'zengin'dir ki, yukarda verilen trden rnekleri daha sayfalar boyu sralamak olanakldr. Ama, devlet eyleminin bu yn 13 zaten ok iyi belgelenmi durumdadr. Dolaysyla da, burada, bu rneklere daha fazla yer ayrmann gerei yoktur. Aka grld gibi, ikinci ilevin gerekletirilmesine ynelik devlet eyleminin byk ksm, toplumsal dzenin, smrlenlerin tehditlerinden korunmas ve daha da gelitirilmesi ereini tar. Ancak, bu ikinci ilevde kayda deer baka bir yn daha vardr. retim ilikilerinin srdrlmesi, st snflar arasndaki ve egemen snfn eitli katmanlar arasndaki ilikilerin dzenlenmesini de gerektirir. Somut toplumlarda, genellikle, birden ok retim biiminin birlikte varolduu daha nce belirtilmiti. Kural olarak bunlarn bir tanesi egemen durumdadr ve dierlerinin elerini kendi zel gereklerine gre dzenler. Ne ki, tarihe baklrsa, egemen retim biiminin deimesiyle yok olmayan ve yeni toplumsal dzende de zgl ve ayrcalkl bir yer tutmay baaran birok toplumsal snf, katman, kme, vs. rnei vardr. Bu durumun sonucu, somut dzenlerde, genellikle, birden ok st snfn bulunmasdr. Bunun tipik bir rnei, kendilerini dntrerek kapitalist dzene de uyarlanmay baaran feodal beylerdir. Dolaysyla, belli dzenlerde st snflar ou zaman smrc olarak aralarnda 'koalisyon'lar kurarlar, 72

ama yine de zgl karlar nedeniyle blnm durumdadrlar. kinci ilevin yerine getirilmesinde, devletin karsna dikilen grevlerden biri de, bu durumdan kaynaklanr. Egemen retim ilikilerinin bekisi olarak devlet, bu gller koalisyonunun dengesini de korumakla grevlidir. Ne ki, devletin bu zgl grevi yeni elikiler yaratr. nk, hibir toplumsal dzen uzun vadede duraan tutulamaz. Kald ki, siyasetin ikinci ilevi devleti, retim ilikilerini yalnzca korumaya deil, bir de bunlar geniletmeye zorlar. Byle bir genileme, ynetici snf koalisyonunun en dinamik elerinin daha da gelitirilmesini gerekli klar. Bu yzden, var olan koalisyonlar daima gelime gereinin tehdidi altnda bulunur. Bylece devlet, bir yandan korumakla grevli bulunduu bir dengeyi te yandan bozmaya aralk etmek suretiyle, kendisini yeni bir elikinin iinde bulur. Baka bir eliki de, egemen snflar iinde farkl katmanlarn varlndan kaynaklanr. Bunun tipik bir rnei, yine, sanayicilerin karlarnn bankerlerinkiyle sk sk att kapitalist retim biiminde grlr. retim ilikilerini koruma ilevi erevesinde devlet, st snf blen tm bu kmelerin zgl karlarn kollamak zorundadr. Ne ki, bir yana yarayan bir siyaset kanlmaz olarak teki yan zarara sokabilir. Bu durum, zaten ( kendileri de zgl karlar olan snf ve katmanlara blnm olan) reticilere ve dier snf ve katmanlara kar grevlerinin eliik ateine tutulmu bulunan devletin zerine yeni basklar bindirir. Bu.durum yzndendir ki, bir dizi elikili rol gerekletirebilmek iin devlet, (st snflar dahil) toplumun stnde yer almak zorundadr. Bu greli zerklie sahip olmasayd, karsndaki grevlerin elikileri iinde binbir paraya ayrlmas kanlmaz olurdu. Ne ki, devletle sivil toplum arasndaki bu ayrlk teslim edilince, karmza hemen son derece g bir sorun dikilir: devletle toplum birbirlerinden ayrysalar, devleti, ilevlerinden ve zellikle ikinci ilevinden doan zgl rolleri yerine getirmeye zorlayan mekanizmalar nelerdir? Bu sorun, akla gelebilecek her yoldan devletin egemen snfa bamlln 'kantlamaya' alan Marksistler arasnda ok tartlmtr. Ancak, henz inandrc bir zme ulalmad da ortadadr. 73

nerilen zmler iinde en basiti, devleti egemen snf elinde bir 'ara' olarak grmektir. Egemen snf, devleti, ya dorudan doruya ynetir, ya da bu amala 'kuklalar' kullanr. Bir yandan, "gerek anlamnda siyasal iktidar, bir snfn bir dierini ezmek iin rgtlenmi iktidarndan baka bir ey deildir" derken, baka bir yerinde de, "ada devletin hkmeti, tm burjuvazinin ortak ilerini 14 yneten bir komiteden ibarettir" diyen Komnist Manifesto'da, her iki gr de ifade edilmektedir. Gerekten de, devleti egemen snfn bask arac sayan bu gr, Marx ve Engels'in genlik eserlerinde olsun olgunluklarnda olsun, defalarca tekrarlanmtr. Bu gr hl, hem Marksistlerce, hem de bakalarnca, tipik Marksist devlet gr olarak kabul edilir. Bu gre gre, devletin yaplar egemen snfa biimlendirilir, grevlileri onun tarafndan saptanr ve izledii siyasetler, bu snfn ynergelerini sadk bir ekilde yanstr. Devlet, patronu tarafndan, istenince altrlp istenince iten atlan bir eit kalfa gibidir. Bu grn temelinde yatan zorunlu varsaymlar unlardr: 1) alt snflarn devlet zerinde etkileri yoktur; 2) st snf ve katmanlar, tutarl buyruklar vermeye yetenekli tek bir kmenin egemenliinde birleirler; 3) egemen snf devlet yaplarn (kurumlarn) istedii gibi biimlendirir; 4) devlet yaplar, aralarnda atmay olanaksz klacak bir trdelik iindedir; 5) egemen snf, ynetici personeli serbeste belirler; 6) devletin izledii siyasetlerle egemen snf karlar arasnda tam bir akma vardr. Bu ara grn doruland tarihsel rnekler bulunduu teslim edilmelidir. ada tarihin iki byk devrimi, 1789 Fransz ve 1917 Rus devrimleri, bu gr arpc bir biimde dorulamlardr. Her iki halde de, ykselen bir egemen snf, gl bir sesle tek bir azdan konumay, serbeste yeni siyasal yaplar oluturmay, kendi setii bir ynetici personeli iktidara getirmeyi, en yaamsal isteklerini karlayan siyasetleri devlete dayatmay, ksacas, kendine benzeyen bir devlet yaratmay baarmtr. Ne ki, bu tr tarihsel dorulamalarn says pek snrldr. 74

ou zaman, veriler, arac grn varsaymlaryla aka atr. in ilgin yan, Marksizmin kurucu atalarnn kendilerinin de, bu konudaki grleriyle elien verileri sk sk kabul etmeye hazr olmalardr. Burada, Marx'n ok tannan kimi siyasal eserlerinden birka rnek vereceiz. Fransa'da Snf Mcadeleleri'nde, Marx, 1848 devriminin sonrasnda iilerin hkmete iki temsilcilerini nasl soktuklarm anlatr. 15 Bu, yukarda deinilen ilk varsaymla eliir. Ayrca, cumhuriyet ilannn, 200.000 iinin bana geen ii nderi Raspail tarafndan Geici Hkmet'e "Duyurulduunu" syler. Bu, nc varsaymla eliir. Ayn eserin baka bir yerinde, ("burjuva toplumunun doruu"nu oluturan) mali aristokrasinin srekli olarak burjuva yasalarna ters dtn yazar.16 Bu, altnc varsaymla eliir. Louis Bonaparte'n 18 Brmer'i adl eserinde, Marx, (sanayicilerle, tccarlarla, vs birleen) bankerlerin siyasal iktidar iin byk toprak burjuvazisi ile nasl ekitiklerini anlatr.17 Bu, ikinci varsaymla eliir. Ayn eserde, Aralk 1851 darbesinin "yrtme gcnn yasama gc zerindeki... zaferi" olduunu yazar. 18 Bu, drdnc varsaymla atr. Nihayet, Bonapart'n iktidara el koymasyla, "lumpenproletarya"nn ynetici personel haline geldiini ileri srer. Bu da, beinci varsaymla eliir. stelik bunlar, Marx ile Engels'in devlet gereinin ara bir grle kolayca aklanabilecek basit bir konu olmadn teslim ettikleri ynla rnekten sadece birkadr. Kald ki, bu denemede defalarca belirtildii gibi, byle bir gr hem diyalektik maddeciliin temel ilkeleri ile eliir, hem de gemiteki ve gnmzdeki verilerle atr. Bu amazlar karsnda, devletin sivil toplumca belirlenmesi sorununa baka birtakm zmler nerilmitir. Bunlardan birine gre, her retim biimi, ynetim personelinin nitelikleri ne olursa olsun onu egemen snfa uygun siyasetler izleme zorunda brakan, zgl bir devlet yaps yaratr. Bu gre gre, rnein ABD'nin temel siyasal ynelileri zaten zgl retim biiminin belirledii devlet yapsnn sonucu olduundan, bu devletin bakannn kim olaca nemli deildir. Grld gibi, bu grte, toplumsal snflar, katmanlar, kmeleri, ynetici personeli, vs. oluturan bireyler yalnzca yapsal ilikilerin taycsdrlar ve baka bir rolleri yoktur. 75

Bu 'strktralist' grte byk bir gerek pay olmakla birlikte nemli kusurlar da vardr. Temel kusurlarndan biri, somut insanlar tarafndan oynanan etkin rol reddetmesidir. Bu yoldan, znelcilie (sbjektivizme) dme korkusuyla, kendini idealizmin tuzana kaptrr. Bir yapnn dieri zerindeki etkisini aklayacak herhangi bir mekanizma getirmez. Olabilecek her trl 'zne'nin varln reddedince, yaplar etkin zneler olarak grmek zorunda kalr. Yaplar insansz braktndan, ne yaplar arasndaki ilikileri, ne de i yapsal deiimi aklayabilir. Onun iindir ki, tarihsel veriler tarafndan da desteklenmez. Yukardaki rnee dnlecek olursa, Amerikan bakannn manevra olanaklarnn ok zaman kstl olduu bir gerekse de, yine de bir Franklin Roosevelt ile bir Gerald Ford arasnda dnyalar kadar fark vardr. ncelenen bu soruna baka bir zm, strktralist anlayn kusurlarna dolaysz bir tepki niteliindedir. Strktralistler bireylerin roln kabule yanamazken, 'znelci' gr, tm arl onlara verir. Egemen snf gzeten devlet eylemini, devlet yaplarnda (kurumlarnda) grevli personelin zellikleri ile aklar. Devlet personeli dorudan doruya st snflarca greve getirildiine gre, devletin st snflarn karna hizmet etmesinde alacak bir ey yoktur, der. Grld gibi, bu gr, ara grn hafifletilmi bir biimidir. Aralarndaki balca fark udur: aralar devlet yaplarnn, personelinin ve siyasetlerinin tmnn dorudan doruya egemen snf tarafndan biimlendirildii grn savunurlarken, znelcilerin ilgisi ynetici personelin snf kkeni ve ilikileri ile snrldr. znelci gr, P.Bimbaum'un son zamanlarda yazd bir kitapta20 parlak bir biimde savunulmaktadr. Who's Who in France {Fransa'da Kim Kimdir) adl eserin ayr basksndan kan verileri ayrntl bir zmlemeye tabi tutan yazar, devlet personeli ile zel kesimin nde gelenleri arasndaki byk iielii kantlamay baarmtr. stelik, rneklerini birbirinden onar yllk aralklarla ayrlm ayr baskdan almak suretiyle bu iieliin hzla arttn da gstermektedir. Bulgular arpcdr. Bunlardan yalnzca bir iki tanesine deinmek gerekirse: 1954 'te st derece memurlarn bete biri zel kesime geerken, yirmi yl sonra bu oran drtte bire ykselmektedir.21 ncelenen son verilere gre %41'i zel kesime 76

gemi olan yksek komutanlar arasnda bu oran daha da yksektir. stelik, bu ak tek ynl de deildir: giderek artan sayda byk banker, sanayici, vs. ocuu, babalarnn sorumluluklarna en iyi hazrlanma yolu olarak devlet hizmetini yelemektedirler. Gerekten de, znelcilerin gr, yalnzca ada Fransa'da deil, ama her yerde dorulanmaktadr. Gemite olsun, gnmzde olsun, st ynetici personelle sivil toplumun glleri: ayn okullarda yetiirler; ayn semtlerde yaarlar; snrl bir evre iinde evlenirler, ayn kulplere giderler; ayn 'dili' konuurlar, ayn zevkleri paylarlar, vs. ster devletin banda, ister zel kurulularn ynetiminde bulunsunlar, hep ayn karlar korurlar. Ne ki, znelci gr desteklemeyen veriler de oktur. Kken snflarna sadk kalmam ynetici personel rnekleri daima bulunmutur. Uygulamaya baklrsa, belli bir toplumsal snfn yesi olarak dnyaya gelmi olmak, devlette bir kez gl bir mevki elde edildikten sonra bu snfn karlarna boyun eileceini garantilemez. te yandan, ara gr gibi bu gr de, st snflar arasnda, gereki olmayan bir trdelik varsayar. Nihayet, bu gr, devlet eyleminin ynetici personele kanlmaz olarak getirdii yapsal zorunluklar tmyle gzden karr. Onun iindir ki, doyurucu bir zm olarak kabul edilemez. Devletin sivil toplumca belirlenmesi sorununu zmeye alan bir gr daha vardr. Bu son gr, 'd bask'y vurgular. Devletin izledii siyasetleri, devlet dndaki glerin ynetici personel zerindeki etkilerinin dorudan bir sonucu olarak aklamaya alr. Bu gre gre, devlet yaplar ve ynetici personelin snf kkenleri ne olursa olsun, bunlar sivil topluma egemen karlarn basklarna dayanamazlar. Toplum iktidarnn ipleri st snflarn elinde olduuna gre, siyasal iktidar sahiplerinin bunlarn nnde boyun emekten baka areleri yoktur. Bu gr, de destekleyen birok verinin bulunduu kabul edilmelidir. Gnlk deneyimimiz, bize, en gl karlarn ayn zamanda en grltc olduklarn; genellikle, devlete istedikleri 77

22

kararlan aldrtacak kadar basky seferber edebildiklerini gsterir. Ne ki, kuramsal adan, bu gr, imdiye dek deindiimiz grlerin aslnda en zayfdr. Devletin yaplarna (kurumlarna) ve ynetici personeline ilikin olarak syleyecek bir sz yoktur. Devlet nasl bir yapya ve personele sahiptir ki, d bask karsnda byle aresiz kalabilmektedir? te yandan, bu gr,-sivil toplumdan kaynaklanan isteklerin ou zaman elikili olduunu da gzden karr. zellikle bunlar benzer bir gle dile getirildiklerinde, birbirleriyle eliik durumda olan istekler karsnda yrtlen devlet siyaseti nasl aklanacaktr? Bu kuramsal amazlara ek olarak, bir de bu d bask grnn somut verilerle sk sk att da belirtilmelidir. Genel olarak, devletin izledii siyasetler tek bir kaynan sesini sadkane yanstmazlar; bunlar, daha ok, birbirinden olduka farkl sesleri birletiren bir senfoni grnmnde olurlar. O halde, gerek nerededir? Devletin sivil toplumca belirlenmesini yneten mekanizmaya ilikin doru gr hangisidir? Bu sorunun kolay bir yant olmad aktr. 23 te yandan, doru yantn yukarda sunulan grlerin 'tmnden' olutuunu syleyerek bir k kaps da bulunamaz.24 Ne ki, olduka karmak bir gerek karsnda, yalnzca yaklak bir nitelik tayabileceini bilsek bile, yine de bir yant bulmaya almak zorundayz. Bana yle geliyor ki, doru zmn temeli ancak dzeltilmi bir tr strktralizm olabilir. Bu gr, Marx'n 18 Brmer'inin u nl szlerinde aydnlk bir biimde zetleniyor: "nsanlar kendi tarihlerini yaparlar, ama bunu keyiflerince yapamazlar; tarihlerini, kendilerince seilen koullar altnda deil, dolaysz olarak karlarna dikilen, veri olan ve gemiten aktarlm bulunan koullar altnda yaparlar"25 Bu ifadenin ikinci blm strktralizmin balca savna uygundur: insan tarihini biimlendiren ey, iinde gerekletii koullardr. Ama, ifadenin birinci blm, bu kat gr nemli lde yumuatr. Tm koullar bir yana, insanlarn kendi tarihlerini yine kendilerinin yaptklarn aka kabul eder.

78

Burada ele aldmz zgl soruna uygulandnda, bu gr, devlet kurumlarnn daima somut olarak insanlar tarafndan ina edildikleri anlamna gelir. Ama bu ina, belli amalara uymak zorundadr. Bu amalar sivil toplumdan kaynaklanr: sivil toplumun devletten gereksinmelerinden ve sivil toplumun -onu, devlet hizmeti grebilmek iin devletin nnde boyun emeye zorlayan- nesnel durumundan. Sivil toplumun gereksinmeleri ve iinde bulunduu nesnel durum, insan iradesinden bamsz nesnel zorunluklar oluturur. Bunlar, sivil topluma egemen olan retim biiminin nlenmesi olanaksz sonulardr. Bu nesnel zorunluklar, nnzdeki denemede ilenen temel siyasal ilevlerde ifadelerini bulurlar. O halde, insanlarn devlet yaplarn (kurumlarn) biimlendirme zgrlklerinin karsna dikilen ilk snrlama, balayc siyasal ilevlerden kaynaklanr. Elbette, daha nce de belirtildii gibi, bu ilevlerin ald somut biimler, bunlarn gerekletirilmesi iin gerekli devlet kurumlarnn inasn farkl biimlerde snrlarlar. Ancak, burada nemli olan nokta, devlet yaplar (kurumlar) inasnn ve gerektiinde bunlarn yeniden biimlendirilmelerinin karsnda, sivil toplumdan kaynaklanan siyasal ilevlerin nesnel snrlamalar bulunduudur. Dolaysyla, buradan karlacak ilk sonu, devlet kurumlarnn insanlar tarafndan, temel siyasal ilevlerce snrlanm bir zgrlkle ina edildikleridir. stelik, bu zgrln seeneklerini kstlayan baka snrlamalar da vardr. nsanlar bu ina ileri iin birtakm maddi ve ideolojik aralar gereksinirler ve bunlar yalnzca sivil toplumda bulabilirler. Yani seenekler sonsuz deildir: devlet inaclan, kendi toplumlarnn gelimilik dzeyi ve taklit edebilecekleri yabanc rneklerin kstl says ile de snrlandrlm durumdadrlar. Bunlar, uymalar zorunlu olan ikinci dizi 'koul'u oluturur. ncs, devletin kuruluu bir sre olduundan, her yeni kurumun (yapnn) inas daima daha nce yaplam bir alanda yer alacaktr. Bu da, devlet inacl zgrln kstlayan baka bir nemli engeldir. Drdncs, devlet kurumlarnn inasna girien 'insanlar' da sivil toplumdan gelirler; dolaysyla, inaclarn kendileri de doumlarndan lmlerine dek onlar etkileyen binbir belirleme tarafndan zaten biimlendirilmi durumdadrlar. Beincisi, bu biimde belirlenmi insanlar devlet kurumlarn doldurduklarnda, bu yaplardan gelen snrlamalarn ve daha nce yerlemi geleneklerin etkisi altnda 79

kalrlar. Nihayet, altncs, belli devlet kurumlarnda eylemde bulunan ynetici personel, sivil toplumdan gelen aralksz bir bask ak karsnda kalr. Dolaysyla, insanlarn devlet kurumlarnn inasnda, personelle donatlmasnda ve harekete geirilmesinde sahip olduklar zgrln, sivil toplumdan ve daha nce kurulmu devlet yaplarndan ve geleneklerinden kaynaklanan snrlamalarla kuatlm bulunduu aktr. Kstlayc etmenlerin bu zgl nemi nedeniyledir ki, devletle toplum arasndaki iliki sorununa en uygun yant, bir tr strktralizm gibi grnmektedir. Yine de, her trl 'koul'un ayakbana karn, insanlarn kendi tarihlerini, dolaysyla da kendi devletlerinin tarihlerini yine kendilerinin yapt unutulmamaldr. Girite sylenenler anmsanrsa, devlet ile sivil toplum arasndaki ilikide rol oynayan belirleme trlerine ilikin olarak ak bir gre sahip olmann nemi byktr. Yukarda sz edilen ve devleti kuatan nesnel 'zorunluklar', aslnda balca iki tr belirlemenin ifadesidirler: hareket alann snrlandran (veya yelenebilecek seeneklerin saysn kstlayan) 'edilgin' belirleme; belli bir yne harekete iten (veya belli bir seenei dayatan) 'etkin' belirleme. Siyasal ilevlerin yaplarndan, yerli veya yabanc evredeki maddi ve ideolojik aralarn gelimilik dzeyinden, daha nce biimlendirilmi bulunan devlet kurumlarndan kaynaklanan belirlemelerin hepsi de 'edilgin' trdendir. Buna karlk, yeni kurumlarn inas ile bunlarn personelle doldurulmas, 'etkin' belirlemelerin sonucudur. Nihayet, ynetici personelin somut eylemi, ayn zamanda her iki belirleme tarafndan biimlendirilmitir. Bir yandan, bu eylemi snrlandran etmenler vardr: 1) siyasal ilevlerin temel yaplar; 2) kullanlabilecek aralar; ve 3) daha nce kurulan devlet yaplar. te yandan, bu eylemi belli bir yne iten etmenler vardr: 1) belli tr kiileri devletin bana getiren snf savam; 2) ynetici personelin, egemen snfa uygun siyasetleri ekici gsteren ideolojisi; ve 3) sivil 80

toplumdan aralksz akan, olumlu (st snflara elverili) ve olumsuz (alt snflara elverili) basklar. Belirlemelerdeki bu fark, devletin ikinci ilevinin, birincisini tmyle ortadan kaldramamakla birlikte, niye kural olarak ona stn geldiini aklar. Birinci siyasal ilevin yerine getirilmesi, geni lde edilgin belirlemelere ve ancak kk bir lde etkin belirlemelere baldr. Devlet, birinci ilevini yerine getirmeye 'itilmek'ten ok bu ilevin nesnel gereklerince 'snrlanm' durumdadr. zerine den balca grev, retim glerinin korunmasna ve gelitirilmesine zararl birtakm eylemlerden kanmaktr. Geri, alt snflarn savamndan kaynaklanan bir miktar etkin belirlemeye de tabi bulunur, ama bu snflar tanm gerei 'alt' dzeyde olduklar iin seferber edebilecekleri bask miktar kanlmaz olarak azdr. Buna karlk, ikinci ilevin yerine getirilmesi, yalnzca edilgin deil, ok etkin bir belirlemenin sonucudur. Devlet, retim ilikilerinin srdrlmesine ve gelitirilmesine zararl birtakm ilerden kanmaya zorlanmakla kalmaz, bunlar destekleyecek eylemler ynnde hzla itilir. Bu etkin belirlemenin balca kayna: a) devletin st grevlerini ounlukla egemen snf temsilcilerine veren; b) kkenleri ne olursa olsun, ynetici personeli egemen snf ideolojisiyle donatan; ve c) devleti, sivil toplumun egemen snf ve katmanlarndan kaynaklanan aralksz bir bask akna tabi tutan; snf savamdr. Btn bu belirlemelerin sonucu, alt snflar tamamen dlamaya kadar gidememekle birlikte, st snflara hizmete ncelik veren bir dizi somut siyasettir. Devlet eyleminin bu iki yn tamamen iiedir ve bu dm zmlemek aratrcnn g grevidir. te yandan, devlet siyasetlerinin ieriini belirleyen nemli baka bir e daha vardr. Gelecek blmde ele alnacak olan bu e siyasetin nc temel ilevinden kaynaklanr. Ancak bu son e incelendikten somadr ki, devlet eyleminin genel grnm ortaya kacak ve zmlemelerimizde daha da somuta ynelmek olanak iine girecektir. 81

NOTLAR
1 Strktralistler bunu 'senkronizm' terimi ile ifade ederler. 2 Gran Therborn, Science, Class and Society, London, NLB, 1976, s. 360. 3 Ibid. 4 rnein, reticileri temsil eden bir siyasal partinin eyleminde, snfsal konumlara ilikin istekler, alanlarn maddi koullarnn iyiletirilmesine ynelen isteklerden daha fazla arlk tayacaktr. 5 Dnyada tm toplumlarda airet dzeninin ortaya knn ayn zamana raslamadn anmsatalm: kimileri bu retim biimini sa'dan yzyllarca nce yaam iken, kimileri buna on dokuzuncu yzylda -ve hatta daha sonra- tabi olmutur. 6 Karl Marx, Capital, V.3, London, Lawrence and Wishart, 1977, s. 383. 7 Ibid., s. 384. 8 H.J.M. Claessen, 'The Early State: A Structural Approach", in Henri J.M. Claessen and Peter Skalnik (eds.), The Early State, The Hague, Mouton Publishers, 1978, s. 533-596. 9 Ibid., s. 588. 10 Ibid.,553. 11 Bu sk iielie Engels de dikkati ekiyor. Hatta bunu ylesine nemsiyor ki, snflarn douu ile devletin douunu tek bir srece indirgemeye dek gidiyor. Bkz. Anti-Dhring, Moscow, Foreign Languages Publishing House, 1959, s. 247-248. 12 rnein, Marx, Kapital' de, ignn uzatmak ereiyle ngiliz Devleti'nin yapt mdahalelerin, 14. yzyldan 18.ye dek, 464 yl srdn belirtiyor. Bkz. V.l, Lawrence and Wishart, 1970, s. 272, n.l. 13 leri kapitalist lkelerde devletin partizan rolnn aka gzler nne serildii bir eser iin bkz. Ralph Miliband, The State in Capitalist Society, London, Weidenfeld and Nicolson, 1969, passim. 14 Karl Marx and Friedrich Engels, Manifesto of the Communist Party, in Selected Works, Moscow, Foreign Languages Publishing House, 1962, V.l, s. 54 ve 36. 15 Ibid., s. 145. 16 Ibid., s. 142. 17 Ibid., s. 272-273 ve 312-313. 18 Ibid., s.331. 19 Ibid., s. 330. 20 Pierre Birnbaum et al., La Classe Dirigeante Franaise, Paris,

82

PUF, 1978. 21 Ibid., s. 64. 22 Ibid., s. 65. 23 Demokratik cumhuriyetin "parann" gc tarafndan belirlenmesine ilikin olarak ayn g sorunla kar karya kalan Engels'in, hem 'ara', hem de, 'strktralist' yaklamlar kullandn belirtmek ilgin olabilir. Engels'in sralad etmen unlar: a) resmi grevlilerin satn alnmas; b) kamu (yani devlet) borcu; ve c) genel oy. Bkz. The Origin of the Family , Private Properly and the State, in Marx-Engels, op. cit., V.2, s. 321-322. Grld gibi, bu etmenlerin ilk ikisi, devleti ynetmek iin egemen snfn eitli 'ipler' kullandn savunan ara gre ait iken, ncs, egemen snfn stnln belli bir retim biiminin egemenliinin yapsal sonucu olduunu savunan strktralist gre aittir. 24 rnein Ralph Miliband'n yapt gibi, bkz. Marxism Politics, Oxford University Press, 1977, s. 73-74. and

25 Karl Marx, The Eighteenth Brumaire of Louis Bonaparte, in Marx-Engels, op.cit., V. 1, s. 247.

83

IV. BLM
DEVLETN KEND IKARI Siyasetin nc ve sonuncu temel ilevinin, devletin kendi karna hizmet olduu daha nce belirtilmiti. Bu ilevin, tanmmzdan dolaysz olarak kmad belirtilmelidir. nk, ilk iki ilevin aksine, bu sonuncusu, sivil toplumun yapsal gereksinmelerinden domaz. Bunun kayna, sivil toplumun devlet karsndaki zel durumudur. Bu ilev, siyasal ilevlerin zel bir organ araclyla yerine getirilmesinin kanlmaz sonucu olmutur. Birinci ilevin byle bir aygta gereksinmesi yoktu. Hatta, hi devlet yokken 1 daha da iyi yerine getiriliyordu. Ama ikincisi, merkezi olarak rgtlenmi bir g olmadan gerekleemezdi. Meruiyet kazanmak iin ve yapsal zorunluklar sonucunda, bu merkezi organ birinci ilevden doan grevleri de yklenmek zorunda kald. Ne ki, byle yapnca, kendini ba edilmez elikiler iinde buldu. nnde kalan tek 2 kar yol, kendisini toplumun zerine yerletirmekti. Ama bu, ancak topluma kar srekli bir savamla olanaklyd. Bylece, devlet tarafndan yerine getirilen siyasetin kanlmaz bir esi olarak, nc ilev dodu. Ailenin, zel Mlkiyetin ve Devletin Kkeni'nde, Engels, "devletin temel bir zellii, halk kitlelerinden ayr bir kamu gc"3 olmasdr, diye yazyor. Gerekten de, bu gr, birok eserinde tekrar tekrar ortaya kan bir ana tema durumundadr.4 Bu olgu iin getirdii aklama, genellikle yle: retim yeteneindeki artn sonucu olarak toplumsal yaamn giderek byyen karmakl karsnda, toplum, kendi ortak karlaryla ilgilenme grevini, iblmnn yeni bir dalma yklemek zorunda kalr; zamanla, toplum iinde bu yoldan stn bir mevkie gelmi olan insanlar, durmadan ayrcalklarn artrmaya ynelirler ve kendilerini ayr bir aygt iinde rgtleyerek, toplumun tmn kendi boyunduruklar altna almay baarrlar. Demek ki, Engels'in, devletin greli bamszln, ilk yneticilerin znel tutumlarn vurgulamak suretiyle aklamaya 84

alt grlyor. Ne ki, kendilerini esiz bir nesnel durumda bulan ilk yneticilerin 'hilesi', tarihte bir kez olmu ve bitmi bir olayn aklamas olarak doyurucu bulunabilir. Ama, bu stnln imdiye dek niye sregittii byle aklanamaz. Devlet yneticileri topluma yalnzca balangta hizmet ettiler, sonra da kendilerini ie yaramaz gasplar haline getirdilerse, bundan, toplumsal iblmndeki yerlerini yitirdikleri anlam kar. O zaman da, sregelen stnlkleri nasl aklanabilir? Kaba kuvvetle mi? Engels'in kendisi, hakl olarak, bu etmeni yetersiz buluyor. Dhring'in 'kaba kuvvet kuram'n yantlamak iin yle yazyor: "Ynetilenlerle smrlenlerin daima yneticilerle smrenlerden ok daha kalabalk olmalar, dolaysyla da gerek gcn birincilerin elinde bulunmas, tm kaba kuvvet kuramnn 5 samaln kantlamaya yeter." Kaba kuvvet deilse, o halde ne? Yalnzca alkanlk m? Bu yoldan bir aklamann, retinin maddeci nyarglaryla daha da az badaacandan, kabul edilemeyecei aktr. Tek zm, ynetici personelin toplumsal iblmndeki yerini hl koruduunu teslim etmektir. Baka bir deyile, bu, devletin birinci ilevinin varln tanmak demektir. Geri, bu ilevin incelendii ikinci blmde, Engels'in eserlerinde byle bir yneliin iaretleri bulunduunu daha nce grdk. Ayn ekilde, Marx da, zaman zaman devletin bu olumlu roln kabule itilmi grnyor. rnein, Fransa'da Sava'ta, Komn'n siyasal programn aklarken, yalnzca baskc organlarn kesilip atlmak, buna karlk devletin "meru ilevlerinin " toplumun sorumlu grevlilerine devredilmek istendiini anlatyor.6 Bu "meru ilevler" devletin birinci ilevinin dolaysz sonularndan baka ne olabilir ki? Hereye ramen, hem Marx hem de Engels, devletin bu olumlu roln teslim etmekte son derece isteksizler. Devleti, balangtaki toplumsal iblmnde oynad zgn rol ile aklamalar aka yetersiz kalnca, devletin egemen snfn bask arac olma roln vurgulamakla yetiniyorlar. Bylece, yalnzca ikinci ilevine yaslanyorlar. Ne ki, eer devlet egemen snfn elinde bir tr milis gibi birey olsayd, toplumun tm zerinde otoritesini asla 85

kuramazd. Kald ki, ikinci ilevine indirgenmi bir devlet, st snflara bile sz geiremezdi. Toplumsal snflarn szcleri gibi davranan, siyasal partiler, sendikalar, dernekler, basn organlar trnden, ynetsel, ideolojik, bazen de askeri kurulu niteliinde bir ey olurdu. Aslnda, Engels bu temel gln zaman zaman farkna varyor. Bunu da, devletin, egemen snfn rgtl gc olmann yan sra, toplumun azgm bir snf savann alevleri iinde yanp kl olma tehlikesinden korumakla da ykml olduunu, syleyerek zmeye alyor.7 Bylece, belli dnemlerde, devletin savaan snflar arasnda bamsz bir hakem durumuna gelebileceini savunmaya itiliyor. Geri byle bir gelimeyi ancak istisnai gryor, ama verdii rnekler ("on yedinci ve on sekizinci yzyllarn mutlak monarisi, ... birinci, ve hatta daha fazlasyla ikinci Fransz imparatorluunun bonapartizmi"8), bu 'istisnann kolayca yzyl srebileceini gzler nne seriyor. Bylesine uzun istisnalar ieren bir kuramn, dzeltilmesi gereken baz yanlan olaca aktr. zm, devletin greli bamszlnn, onu tek bir temel ilevin gerekletirilmesine indirgeyen bir kuram yoluyla aklanamayacann aka kabul edilmesidir. Devlet, toplumsal iblmnde ortak ileri grmekle grevlendirilen bir organdan ibaret olsayd, bamsz olamazd. Ayn ekilde, yalnzca iktisaden egemen snfn siyasal ajan olsayd, yine bamsz olamazd. Nihayet, kendi yneticilerinin srekli yenilenen hrs da, ona bamszlk salamaya yetmezdi. Devlet, toplumun ortak karlarn gzetmeye yapsal olarak zorunlu bulunduu, ayn zamanda, st snflara hizmete hem edilgin hem deetkin bir biimde itildii, yine ayn zamanda, bu yapsal durumu kendi ynetici personelinin ihtirasm srekli olarak alevlendirdii iindir ki, kendisini toplumun zerine yerletirmek zorunda kalr ve byle bir greli bamszln gerekli kld olanaklar da salayabilir. Bu yapsal zorunluk, nc temel ilev tarafndan yerine getirilir. Bu ilev yzndendir ki, bir kez kurulduktan soma devlet, -st snflar dahil- sivil toplumdan bamszln kazanmak iin, durmadan ve yorulmadan abalar. Devletin bu yndeki abas, hem edilgin, hem de 86

etkin belirlemelerin sonucudur. Edilgin belirleme, kaynan: sivil toplumun nesnel gereksinmelerinde, topluma egemen olan elikilerin derinliinde, lkenin geniliinde, nfusun younluunda ve retim glerinin gelime dzeyinde bulur. Bir toplum, ne denli blnmse, ne denli dalmsa, o denli gl bir devlete gereksinme duyaca aktr. Ancak, bu edilgin belirlemeyle birlikte, devleti toplumun zerine karan bir dizi etkin belirleme de vardr: 1) ok zaman, st snflar, toplum dzeninin istikrarm gvenceye balamak iin, devlete daha da byk yetkiler vermeye alrlar. Kural olarak, daha fazla otoriteye duyduklar eilim, toplumsal durumlarnn zaaf ile dz orantldr. 2) Yine ok zaman, alt snflar, kendilerini smrclerin haracndan koruyacak bir gl devlet iin grlt koparrlar. Smrlen bir snfn siyasal dzeyi ne kadar dkse, devletin kanad altna snmaya o lde can atar. 3) Toplumsal snflar dnda, gl bir devlet iin savam veren, demet demet zel kar da vardr. Her snfl toplumda, din yetkililerinden 'devleti' aydnlara dek uzanan ve balca geim kaynaklar devlet ayrcalklar olan ynla zel kar bulunur. Elbette, bunlarn zellikleri toplumuna gre deiir. Yine de, her yerde, bunlar, o olmaynca birer hi durumuna deceklerini bildiklerinden, daima devlet otoritesini artrmak iin azgnca savarlar. 4) Nihayet, her devlette, ynetici personelin kendisi devlet gcnn en etkin belirleyicisidir. (Kanlmaz olarak toplumun zerinde yer alm bulunan) devletin bu yapsal durumu, amaz bir ekilde, ynetimde bulunan erkeklerde (ve kadnlarda) dayanlmaz bir iktidar hrs yaratr.9 htiras -iktidar- daha fazla ihtiras- daha fazla iktidar arasndaki helezoni dng, devletin douundan beri dikkati eken genel bir olgudur. Elbette, bunun, devletadamlarndaki yapsal bir bozuklukla ilgisi yoktur. Kayna, siyaseti devletin grevi haline getiren nesnel durumdur. Ne ki, bylece yaratlan, yenilenen ve gelitirilen bu znel hrs, devlete toplumun zerinde sz sahibi olaca bir mevki salama ereinde, en etkin belirleyici roln oynar. Sk sk, devletin bu greli bamszlnn, iktisadi ve siyasal ura alanlarn keskin bir biimde birbirinden ayrarak, bamsz bir devlet aygtna ortam hazrlayan kapitalist retim biiminin zgl
87

rn olduu ileri srlmtr. Toplumsal iblmnde o zamana dek grlmedik bir gelime sonucunda kapitalizmin tm toplumsal ura alanlar arasnda belirgin snrlar yaratt doru olmakla birlikte, devletin greli zerkliini tek bir retim biimine zg bir olgu olarak grmek, hem kuramsal, hem de edimsel adan olanakszdr. Kuramsal olanakszln nedeni, devlet doasnn nde gelen bir zelliidir: gerekten de, zerk olmasayd, devlet var olmazd. Topluma batm bir devlet, kanlmaz olarak, boulup gitmi bir devlettir. te yandan, tarihsel verilerde, devletin zerkliini kapitalist retim biimine zg sayan gre hibir destek yoktur. Az soma ele alacamz birtakm rneklerde grlecei gibi, veriler tam aksi yndedir. Burada yalnzca binlerce yl sren despot Asya devletlerinde grlen zerkliin, hi de herhangi bir kapitalist devletinkinden daha az 'tipik' saylamayacam belirtmekle yetinelim. Devlet ile toplum arasndaki ayrlk, devlet doasnn ylesine nemli bir zelliidir ki, hem mantken, hem de tarihsel olarak, devlet kuruluunun en nemli olgusu budur. Bunun mantksal gerei meydandadr: ortak organlar, nce toplumla balarn koparmadan, toplumun zerine trmanp kendilerini devlet haline getiremezlerdi. Elbette, bu, retim glerinde yeterli bir gelime ve artk-rnn eitsiz blmne dayal bir toplumsal katmanlama gibi n koullar olmadan gerekleemezdi. Ama, bu koullar veri kabul edilirse, ortak organlar toplumun geri kalan blm ile eit statde tutulduu srece devlet doamazd. Dolaysyla, devletin douunda en yaamsal rol, toplumdan kopma eylemine aittir. Kald ki, bu mantksal gerek, tarihsel verilerce de fazlasyla dorulanmaktadr. Dou halindeki tm devletler, toplum zerinde egemenliklerini kurmak iin trl yollara bavururlar. Bir kez dodular m da amaz bir biimde, kullanabilecekleri her trl araca bavurarak, yarattklar bu boyunduruu pekitirmeye ve geniletmeye alrlar. Bu noktay rneklendirmek iin, ilkin, daha nce ikinci blmde szn ettiimiz, Aztek toplumunda devlet kurulu srecini ele alacaz. "Aztek toplumunda toplumsal kategoriler arasndaki mesafe, I.Montezuma'nn (1440-1468) saltanatndan itibaren vurgulanmtr ki, bu dnem, bamsz bir devletin kurulmas bakmndan kritik bir nem tayordu. Bu gelimenin anlam, rnein, zel vesileler dnda

88

imparatorun kendisini halka gsteremeyeceim hkme balayan, 10 Montezuma kanunnamesinin ilk maddesinden anlalabilir." Egemenliklerini kurmak ve pekitirmek iin, Aztek yneticileri baka yollara da bavurmulardr. Bunlardan birka rnek verelim: etnik ballklar eritmek iin, halklarn lke topraklarna dank olarak yerletirilmesi; devlet gcne rakip olabliecek soy, klan, ya kmelerinin, gizli derneklerin, vs. trl aralarla boyunduruk altna alnmas; ocuklarn eitimi, sulularn cezalandrlmas, evlilik ve boanmann dzenlenmesi gibi yerel kmelere ait ilevlerin devlet adna gaspedilmesi; ok ar vergilerin dayatlmas ve askeri gcn tekel altna alnmas; ba yneticinin itibarn artrmak iin dinsel inanlar, mitler, gelenekler, trenler gibi her trl ideolojik aracn sistemli bir biimde kullanlmas.11 Devletin, merkezi ve yerel yneticiler arasnda uzun sren bir savam iinde adm adm kuruluu, yine ikinci blmde deinilen, Norve Devletinin douunda da gzel bir biimde rneklendiriliyor. Burada, en fazla sayg gren klann bakan olarak Harald Fairhair hanedannn ba, nceleri, bir yn yerel 'kral'dan pek fazla itibarl deil. Devleti kurmak iin nce tm yerel gleri boyunduruk altna almak zorunda. Bu eree ulamak iin, kiisel muhafzlarn giderek glendirmek, putperestlik dneminin din-by karm geleneklerinin kendi ahsna balad itibar ykseltmek amacyla utan uca durmadan lkeyi dolamak, d tehlikeleri vesile ederek askeri gc adm adm tekeline almak, yerel kmeleri yarg yetkilerinden giderek koparmak ereiyle blge meclislerini glendirmek, gibi trl yntemler kullanyor. Ne ki Stiklastadir savanda (1030) yerel beylere yenilen, somadan da ldrlen kral Olaf Haraldsson'un yazgsndan da anlalabilecei gibi, bu i kolay olmuyor. Gerekten de, Norve'te devletin nihai stnl, ancak tm arln kutsal krallk anlaynn arkasna koyan Katolik Kilisesinin seferber olmasndan soma gerekleebiliyor.12 Baka bir ilgin rnek, on sekizinci yzyln balarnda bugnk Uganda'nn gneybatsnda kurulmaya balayan Ankole Devleti. Burada, devlet kuruluu srecini balatan olay, IV. Ntare'nin (1699-1727/26) komu Mpororo hanedanndan iki kzla evlenmesi gibi

89

grnyor. Bu evlilikle, merkezi Hinda klannn yneticisi, elerini yalnzca Hima klanlarndan alma geleneini ykyor ve bylece "Hinda hanedan, kendisini, hem kan balar hem de eref payeleri bakmndan 13 uyruklarndan ayrlm bir krallk hanedan haline getiriyordu." Bu gelime, hayvanclkla geinen Hima'larla onlara tabi bulunan yerel ifiler arasnda artan toplumsal katmanlama nedeniyle devlete gereksinme duymaya balayan Ankole toplumuna, buna ulamann yolunu amtr. Trl devlet kuruluu rneklerinin incelenmesi, devletle sivil toplumun birbirinden ayrlmasn salayan bir dizi nemli etmen ortaya karyor. Bu etmenlerden biri, kaynan dorudan doruya airet toplumunun hsmlk ilikilerinde ve sk kiisel balarnda buluyor. Ankole rnei, hsmlk ilikilerinin devletin douunda oynadklar diyalektik rol gayet gzel gsteriyor: IV. Ntare'ye, sonradan devlet gcne eriecek olan bir krallk hanedan kurma olanan veren ey, hsmlk ilikileri dolaysyla elinde bulundurduu, en saygn klann bakanlk mevkiidir; ama, te yandan, ancak hsmlk ilikilerinin kurallarn ineyerek bu krallk hanedann balatabilmitir. Hsmlk ilikilerinin bu ikili rol, tm devlet kuruluu rneklerinde gze arpmaktadr. Bir yandan, bunlar, ykselmekte olan yneticilere meruiyet salarlar ve kurulmakta olan ynetimi biimlendirirler. Her yerde, ykselmekte olan kral, hsmlk ilikileri nedeniyle zaten daha nce itibarl bir mevkide bulunuyor. (rnein Norve'te yalnzca Harald Fairhair hanedan yeleri, merkezi taht zerinde iddia tayabilirlerdi.) te yandan, balangcnda devlet "balca deer olarak lke topraklarn, araziyi veya trl nesneleri deil, insanlar grrd. Balangta devlette, ilk ve en nemli sray alan husus insanlarn (belli sayda veya etnik ya da mesleki kmelere ayrlm insanlarn) ynetimi idi." 1 4 Dolaysyla, balangta devlet, topra deil insanlar ne karan, hsmlk ilikilerine dayanan airet dzeninin tipik rnyd. Ama, te yandan, devletin kuruluu, bu hsmlk ilikilerinin tam bir reddi demekti. Zaten, ynetilenlerin "saylara", "mesleklere", vs. (bkz, yukardaki alnt) blnm olmas, klan dzeninde epey 90

ilerlemi bir dalmann iaretiydi. Atina Devleti'nin kuruluunu incelerken, Engels, altnc yzylda bu devletin douunun, nasl, airetlere dayanan bir rgtlenmeden, insanlar, nce mlklerine, sonra mesleklerine, sonra da ikametghlarna gre blen anayasalar esasna 15 geilmi olmasna bal olduunu gayet gzel gsterir. lk devletlerin ortak yapsal zellikleri, hsmlk ilikileriyle kiisel balarn bu ikili roln tamamen doruluyor. Airet dzeninin zellikleri olan bu ilikilerle balar, dou halindeki devlet tarafndan, kendi iinde kan balaryla skca birlemi bir merkezi rgt kurma ereiyle sistemli bir biimde desteklenirken, ynetilenler arasndaki bu ayn iliki ve balar, yeni yneticilerine kar birlemelerini nlemek amacyla paralanyor. Devletin balang dneminde kral hibir zaman yalnz deil: evresinde daima, ayrcalkl mevkiini hkmdarlarla arasndaki soy ilikilerine borlu olan bir aristokrasi var. te yandan, bu ilk devletler, yneticilerle ynetilenler arasndaki her trl hsmlk 16 ban koparmak iin zel bir aba harcyorlar. Bu zellikler, ilk devletlere zg deil. Daha sonraki alarda da, geni lde karmza kyorlar. rnein, ortaa devleti, hsmlk ve kiisel balar esasna dayanan tipik bir iktidar bloku oluturuyordu ve bu blok avamdan kesinlikle ayr tutuluyordu. Devlet aygt, hereyden nce kiiler aras bir birlikti ve hkmdar, en yakn yardmclaryla danmanlarn, kendi hsmlar arasnda buluyordu.17 Ancak 14. yzyldan itibarendir ki, feodal kiisel balar; tzel kurulular, temsili organlar ve brokratik kurumlar lehine nemlerini yitirmeye balamlardr.18 Ne ki, bu yalnz bir balangt ve tzel kurulu ya da tzel kiilik olarak soyut bir devlet anlayna ulalabilmesi iin, daha uzun zamana gerek vard. Bu yolda nemli bir aama, yneticinin kamusal ve zel hviyeti arasndaki ayrmn silinmesiydi. Bunu balca gerekletirme yolu, kraln mlknn kamu mlkne dnmesi olmutur. 1523 ylnda, kral mlknden kaynaklanan gelirlerle halktan alnan vergiler arasnda herhangi bir ayrm yapmadan, tm devlet gelirlerini toplamak zere bir merkez hazinesi (Tresor de 1 'Epargne) kurulan 16. yzyl Fransasnda, 91

bu dnm aka grlyor. stelik, gei olduka hzl oluyor, o kadar ki, yalnzca elli yl kadar sonra yazan Bodin'in gznde, kral 20 artk krallk-kamu mlknn sahibi deil, yalnzca yneticisi. Yine de, devleti, karlar yalnzca uyruklar tarafndan deil ama kraln kendisi tarafndan da korunmas gereken, kiisellikten syrlm ve gcn her yere yaym bir aygt alarak grme ideolojisinin douu olduka yenidir. Avrupa'da bu grn tartmasz kabul ancak Deli Petro zamanndadr, dolaysyla da, on sekizinci yzyln ilk eyreine 21 raslar. Kald ki, bu yeni gr genelde stnlk saladktan sonra bile, devlet hl birok 'kiisel' zelliini korumutur. ada devletlere ksa bir bak bile, devletin bu kiisel zellikleriyle ilgili olarak birok gzlemde bulunmamza yeter. Gerekten de, 'karizmatik nderlik', 'nepotizm', baz nderlerin ahsna bal 'siyasal mtericilik', kiisel balarla bal kmeleri toptan iktidara getiren 'ganimet sistemi', yeleri genellikle sivrilmi siyasetilerin yazgsn izleyen ve zel sekreterlikler gibi ileyen Fransz bakanlk 'kabineleri', 'kii putlatrlmas', vs., hep kiisel balarn gnmzdeki rnekleridir. Bunlar, ilk devletlerin yneticilerini birletiren hsmlk balarnn ada biimleridirler. ('Hanedanlar', 'nepotizm', vs. gibi aksi ynde trl rneklere karn) bu kan balar ortadan kalkm ve yerlerini ballk yeminlerine, szlere, kar birliine ve siyasal yaknla brakm saylsa bile, yine de ilevleri srmektedir: bunlar, yneticileri; kendi aralarnda birletirmeye yarayan kiisel balardr. ada devletlerde bu kiisel ballklar ynetsel sistemlerin anonim kurallarna boyun emek zorunda kalsalar bile, devlet g ve ayrcalklarnn srdrlmesinde ve geniletilmesinde ortak bir kan bulunan ynetici personelin yelerini birletiren har olmak nedeniyle, hibir zaman tmyle ortadan kalkamazlar. O halde, yneticiler arasnda (ister hsmlk, ister baka biimde olsun) kiisel balarn glendirilmesinin, buna karlk da ynetilenler arasnda bu balarn zayflatlmasnn, devletin sivil toplumdan ayrlmasn salayan ve srdren ilk etmen olduunda 92

19

kuku yok. Ancak, ayn amaca hizmet eden baka etmeler de vardr ve bunlar da ayn lde nemlidir. Bundan soma ele alacamz etmen, dinler, mitler, trl - inanlar, gelenekler ve hatta zel olarak gelitirilmi 'kuramlar' bile ieren, ideolojidir. lk devletlerin deimez bir yapsal zellii, hkmdarn kutsal 22 statsdr. Airet toplumlar, kural olarak, belli soylara dinsel gler atfederlerdi. Hkmdar da, en saygn klann ba olarak, kendisine zg bir sihirli otoriteye sahipti. Yeterli lde merkezileme olmadan devlet kurulamayacana, bu merkezileme ancak hkmdarn ahs etrafnda olabileceine, hsmlk balar tek bir kiiyi ne karmaya yetmeyeceine gre, devlet kurulabilmesi iin hkmdarn bu ayrc zellie sahip olmas zorunludur. Bu balam iinde bakldnda, kraln ruhani konumunu vurgulayan ideolojik aralarn devlet kuruluundaki zel yeri kolaylkla grlr. ahs kutsal saylr. ok zaman, tanr(lar) soyundan geldiine inanrlar. Kendisine daima sihirli gler atfedilir. rnein, Cermen airetlerinde "halk, kral, kendileriyle tanrlar arasnda bir arac gibi grrd; o, 23 savata baarnn, hasatta bolluun, lkede barn gvencesi idi." lk devletlerin hepsinde, kraln bu yce konumu, hem rahipler tarafndan, hem de dzenli olarak ayinler yrten, kurbanlar sunan, dinsel trenler yneten kraln kendisi tarafndan sistemli bir biimde desteklenirdi. Kralln bu dinsel zellii, iilk devletlerin mrn ok amtr. Katolik Kilisesi'nin, kutsal monari anlaynn koruyucu melei olarak oynad rol herkese bilinir. Ayn ekilde, slamiyet'te, egemenliin kayna hep Allah olduundan, hkmdarn kendisi de Allah'n vekili saylr. Siyasal iktidarn arkasnda byle dinsel bir destein bulunmas, tm tarih boyunca ok yaygn olarak grlen bir olgudur. Siyasetin laiklemesi tamamen yenidir ve hibir ekilde, tm dnyada gereklemi bulunduu sylenemez. Ayrca, din dnda daha birok ideolojik aracn, gemite ve gnmzde, toplum zerinde devlet egemenliini salamada rol oynadn nemle belirtmek gerekir. Tarih boyunca, devlet, 'ocuklarn' koruyan bir 'baba' biiminde tantlmtr. ok sk 93

karlalan baka benzetmeler, 'srsn' kollayan 'oban' veya gemisini daima selamete ulatran 'kaptan'dr. stelik, 'devlet baba' ideolojisinin hizmetine koulan yalmzca byle halk deyimleri deil, Hegel'in devlet felsefesi trnden, bal bana retiler de vardr. Ludwig Feuerbach ve Klasik Alman Felsefesinin Sonu adl eserinde, Engels, devlet gcnn bu ideolojik yann ve devlete stnlk salamadaki roln, yetkili bir biimde ortaya koyuyor. Bir kez ortaya ktktan soma, tm ideolojiler gibi, devlet ideolojisi de kendine zg, grnte bamsz bir yaam sryor. "Her ideoloji... bir kez ortaya ktktan sonra var olan kavramsal malzemeyle beslenerek gelitii gibi, kendisi de bu malzemeyi gelitirir; byle olmasayd, bir ideoloji, yani dnceleri bamsz birimler olarak kabul edip kendi kendine gelien ve yalnz kendi yasalarna tabi olan 24 bir ura olmazd." Dolaysyla, devletin kendine zg bir ideoloji gelitirmi olmas bile, onun toplumun geri kalan ksmndan ayrlmasna yeter. stelik, tm devlet ideolojileri, sivil toplumun 'zel' durumu karsnda devlet ilerinin 'kamusal' niteliini vurgulayan zgl ierikleri dolaysyla, bu ayrl daha da pekitirirler. Devletin bamsz bir organ olarak ortaya kmasyla ilgili olarak ele alnmas gereken dier bir etmen, bir kamu gcnn kuruluudur. Hsmlk ilikilerine dayanan bir ynetimden yerleme yerine (ikametgha) dayanan bir ynetim modeline geilmesinin, bu ynde atlm nemli bir adm olduunu daha nce belirtmitik. Nitekim, ilk devletlerin hepsinde, merkez-tara-yerel birim esasna dayanan l bir rgtlenme gryoruz. Kural olarak, kimi yetkilerini taraya ve yerel birimlere brakan bir hkmet merkezi bulunuyor. Genellikle, iblm yalnzca merkezde grlyor ve farkl becerilere sahip 'uzman' memurlar burada grevlendiriliyor. Daha alt kademelerde ise, yalnz 'genelci' memurlar kullanlyor. ou zaman, iktidar mevkileri yalnzca soylulara ayrlmakla birlikte, avam yelerinin de ynetici personel olarak grevlendirilebildiini gryoruz. Bu durumda, devlet gcnn, srf kendinden gelen, katksz bir deeri olduunu gzleyebiliyoruz: nk, "st dereceli bir devlet grevine gelmi olmak, aristokrasiye dahil edilmek iin yeterli saylyor. " 2 5 94

Ne ki, ynetsel bir aygtn kurulmas, bir kamu gcnn douunu salamaya yetmez. Byle bir g, ancak ikili bir tekel zerine kurulabilir: biri, genel davran kurallarnn saptanmasnda; dieri ise, kaba kuvvetin genel kullanmnda. lk devletlerin tmnde hkmdarn yasa koyucu, st yarg ve bakomutan kabul edilmesi bir raslant 26 deildir. Yine bu devletlerin tmnde, yasal olarak kaba kuvvet 27 kullanma yetkisi yalnzca devletin elindedir. Zaten bunun byle olmas gerektii de bir bedahettir: ortak organlar en genel toplumsal davran kurallarn koyma (veya, hi deilse, onaylama) ve yaptrma balama olanandan yoksun kaldklar srece, bir kamu gc var olamaz. Tm tarihsel rneklerimizde, merkezi otoritenin, yasal ve yargsal ilerde rakipsiz bir yetki sahibi olmak iin durmadan aba harcadm gryoruz. te yandan, nce zel muhafzlar besleyerek, sonra da tm yerel askeri gleri kendi komutasnda toplayarak, kral, daima, tartmasz bir fizik stnlk elde etmeye alyor. Bu ikili zorunluun nemi ylesine yaamsaldr ki, gerekte, devlet olma niteliinin ayrlmaz parasdr. Gnmz devletleri de, bu zel yetki alanlarnda zellikle kskantrlar. Yarg, ordu ve polis, herhangi bir 'zel' karmaya kar en iyi korunan alanlardr. nk, bu tekeller, sivil toplum zerinde devletin egemenliinin en salam gvencesini olutururlar. Devletin bamsz bir g olarak ortaya kna ilikin olarak, ele alnmas gereken son bir etmen de vergidir. Hibir kamu gc, hibir devlet ynetimi, sivil toplumdan devlete doru dzenli bir kaynak ak olmadan yaayamaz. Hkmdarn kendisine ait topraklar olduu srece, kral mlk kayda deer bir gelir kaynayd. Sonralar, yukarda da belirtildii gibi, kral ve devlet mlk ayrmnn silinmesi ile, bu zel gelir kayna ortadan kalkt. Zaten, hibir zaman yeterli deildi. Devlet yaamnn ta bandan beri, yneticiler daima ynetilenleri haraca balamlardr. Vergi, en eski devlet kadar eskidir. Aslnda, daha da eskidir. nk, daha devlet belirmeden, airet gelenekleri, dorudan reticiden ayrcalkl katmanlara doru bir servet 95

ak salamann zgl yollarn gelitirmilerdi. ou zaman, bu aktarmalar, armaanlar biiminde olurdu. te yandan, belli soylara atfedilen sihirli g, yerel kmeleri, bu soylular maiyetleriyle birlikte arlamaya iterdi. Bunlar ve benzeri yollarla, st katman yeleri, kendileri lehinde olduka nemli bir rn ve hizmet ak salamlard. Ne ki, devletin dou sreci, bu aktarmada o zamana dek grlmemi bir hzlanmaya yol at. Siyasetin ikinci ilevini tartrken, devlet gibi bir kurumun, rgtl siyasal gcn destei olmadan salama balanamayacak olan snf ayrmnn belirmesiyle, zorunlu hale geldiini belirtmitik. Ancak, iin ilgin yan udur ki, devlet ortaya kar kmaz, st snflarn kendileri de vergi verme zorunda kalarak, nc ilevin kanlmazlm kantlamlardr. "Balang halindeki devletlerin hepsinde halk, vergi, hara veya benzeri ykmllklere tabiydi. Halk, ayrca, devlet, aristokrasi veya memurlara bedenen hizmet zorundayd. ou zaman, aristokrasi de vergi vermekle ykmlyd. Devletin balang dneminde, hkmdar, kendisine biat edilmesini salamak ve hara almak iin lkesini batan baa dolard."28 Verginin ortaya k, esas olarak, gnll armaanlardan zorunlu armaanlara doru bir evrim biiminde olmutur. Yukarda belirtildii gibi, bunun kayna, zellikle saygn olan belli soylarn yelerine armaanlar sunulmasn gerektiren airet gelenekleridir. Bu ilk armaanlar, kral veya yerel grevliler iin zaman zaman alma, biimini de alabilirdi. Bu gnll aktarmann yan sra, airet toplumlarnda, aristokrasi yelerinin yrttkleri yamalar gibi dorudan el koyma biimlerine de tank olunabilirdi. Dou halindeki devlet, var olan bu kurumlardan yararlanarak, adm adm, dzenli bir vergi ve alma zorunluu dayatmtr. Bu dzenli aktarmaya, devlet, arzi olarak salnan vergiler, kimi zaman da dorudan bir ganimet toplama eklemitir. Bu evrimde son adm, askeri gce dayanarak, hem dzenli hem de olaanst vergiler toplamaya yetkili, bir hazine rgt kurulmas oldu. 29

96

Kimi zaman, vergilerin kayna yabanc istilaclara denen hara olmu; zamanla, bu hara, yerli kral tarafndan dzenli bir vergiye dntrlmtr. ngiliz Danegeld kurumu bunun gzel bir rneidir. "Viking'lere denen bir hara olarak balamt; daha soma, Viking istilalarna kar koymak iin topland; ve nihayet, 1013'te yakn bir istila tehdidim karlamak iin tm lkede toplanmas rneinde grld gibi, kralln savunmasna genel bir katk biimini ald. Danimarkal krallar, bu ykmll -eski adn bile deitirmeden30 ulusal bir vergi haline getirdiler." Balangta vergiler ayni olarak dendii gibi, uyruklar devlet iin kimi hizmetleri de yerine getirmek zorunda tutuluyorlard. Ticaretin gelimesi ile, nakdi deme nce ayni demenin yannda yer ald, sonra da onu bir kenara itti. Zamanla vergileme, her trl ynetimin temel direklerinden birini oluturacak lde geliti. Yalnzca sosyalist devletlerin belirmesiyledir ki, artk ekonominin tm devlete yutulduu iin, vergi nemini yitirmeye balamtr. Devlet iin hizmet, nce, zorunlu alma biiminde ortaya kt. lk devletlerde bu ok yaygn bir olguydu. Daha sonra, bu tr hizmet nemini yitirdi, ama hibir zaman tmyle kalkmad. Devlet iin zorunlu hizmetin baka bir eidi olan askerlik hizmeti de, Aztek rneinde grlebilecei gibi, ilk devletlerce ok kullanld. stelik, izleyen tm tarih boyunca bu tr hizmet byk bir gelime gsterdi. Her ada, uyruklar, devlet iin yalnzca paralarn deil, ama kanlarn da aktmak zorunda braklmlardr. te yandan, askerlik grevi, dnyann byk blmnde hl canllm korumaktadr. Grld gibi, eya, para, veya kan biiminde vergi, devlet olmann deimez bir zellii olarak sregelmitir. Bunun sayesinde devlet, toplumun geri kalan ksmnn stne kabilmi, yine bunun sayesinde bu konumunu korumay baarmtr. zetlemek gerekirse, devletle sivil toplumun ayrlmasna katkda bulunan balca etmenler unlardr: 1) Hsmlk balar dorukta younlarken, toplumun geri kalan ksmnda gevemesi (sonu olarak da uyruk rgtlenmesinin airet temelinden kp memleket esasna dayanmas). 2) deolojik aralarn (mitler, dinler, gelenekler, halk 97

inanlar, bal bana 'kuramlar', vs.) seferber edilmesi. 3) (Yarg ve askerlik ilerinde ikili bir tekele dayanan) bir kamu gcnn kuruluu. Nihayet, 4) (ayni olsun, nakti olsun, zorunlu hizmet biiminde olsun) 31 verginin kurumlatrlmas. te yandan, u noktaya nemle dikkat ekmek gerekir ki, devletin bamsz bir organ olarak ortaya kmasna neden olan ve bu konumunu glendiren etmenler, ayn zamanda, tarih boyunca siyasetin nc ilevinin somut ieriini verirler. Bu zgl biimler, ayrca, hem eitli retim biimleri tarafndan, hem de somut toplumsal kurulularn zelliklerince belirlenirler. Tarihte, bu nc ilevin dmdz bir gelime gsterdiini dnmek yanl olur. teki ikisi gibi, nc ilev de, inilere ve klara yol aan srekli bir savam araclyla gerekletirilebiliyor. rnein Roma mparatorluu'nun sonlarnda tank olunduu gibi, kimi zaman nc ilev ylesine iebiliyor ki, devletin lmne bile yol aabiliyor. "Roma devleti, yalnzca uyruklarn smrme ereine hizmet eden, muazzam ve karmak bir makina haline gelmiti. Vergiler, devlet iin hizmetler ve eitli ykmllkler, halk kitlelerini her gn biraz daha yoksullua itiyordu."32 Her devletin kendi temel ilevi arasnda asgari bir denge korumas ylesine balayc bir zorunluktur ki, bu ilevler iinde devlete en yararl grneninin bile ar imesi, Roma Devleti'ni kanlmaz bir ykla srklemitir. Grld gibi, nc ilevin yerine getirilmesinde devletin izledii yol, yalnzca kendisi iin deil, ama tm toplum iin ok nemli sonular yaratabilir. Bu durum, yine Roma mparatorluu'nun sonlarnda ortaya kan ve nc ilevin gereklemesinde beliren iki zt sre tarafndan gayet gzel rneklendiriliyor. lk sre, egemen olan, brokratik iktidarn dolu dizgin bymesi ynndeydi. Sonunda bu sre stn geldi ve yukarda da belirtildii gibi, imparatorluun kmesine neden oldu. Ama, ortada ikinci bir sre daha vard: "...bu an byk malikneleri, kendilerini, giderek artan lde kendi kendine yeten birimler olarak gelitiriyorlard;, bu 98

da, topra ileyen ortaklar ile kamu gleri arasnda bir duvar olumasna yol aarak, brokratik etkilerin alann daraltyordu. Bu iki toplumsal rgtlenme esi arasndaki atma, bize, Orta a balangc devletini anlamamza olanak aan anahtar verir...... Tmyle bakldnda, bu iki ilkeden biri Dou, dieri ise Bat 33 tarafndan temsil ediliyordu." Douda, nce Bizans, soma da Osmanl ve Rus imparatorluklar, devletlerini brokratik gelenek iinde gelitirerek, sivil toplumun serbest geliimini ok geni lde engellemilerdir. Buna karlk batda, dank feodal siyasal kurumlarn zayfl, zel toplumsal glerin ok daha serbest bir biimde serpilmesine olanak vermitir. Bir tarafta, devlet toplumu kolayca yamalayabilirken, teki tarafta, grece zayf krallar, feodal beylere kar desteini salayabilmek iin burjuvazinin gnln ho tutmak zorunda kalmlardr. Dou ile Bat arasnda daha soma ortaya kan ve amz tarihine damgasn vuran ayrm aklayan balca etmenlerden birinin, iki yandaki devletlerin, nc siyasal ilevi yerine getirmek iin setikleri zt yollarda aranmas gerektiinde hi kuku yoktur. lk iki temel siyasal ilev, devlet ile sivil toplumun eitli blmleri arasna zaten bir dizi elikinin kayna idiler. Bunlarn nedeni, devleti etkileyen edilgin ve etkin belirlemelerdi. nc ilevin zellii, devleti elikinin bir taraf haline getirip, st snflar dahil toplumun geri kalan ksmna kar dikmesidir. Bunun sonucu, devlet itenlikle u veya bu toplumsal karn hizmetine kendini adadnda bile, ortaya nesnel bir atma durumunun kmasdr. nk, doas gerei, devlet basksz hizmet gtremez. te yandan, bu elikiler devletin iinde de yansr. lk iki siyasal ilevde de durum buydu. Devlete ynelttikleri, zt istekler, devlet kurumlarnn iinde ve arasnda, ynetici personel arasnda ve devletin gtt siyasetler arasnda ekimelere yol ayordu. nc ilev, durumu daha da kztrr. nk, bu ilev, eitli devlet kurumlarnn ve ynetici personelin karlarn dorudan doruya ilgilendirir.

99

Genellikle bilinen bir durumu rnek olarak gsterirsek, hem yrtme, hem de yasama, devletin saygnlm artran siyasetleri destekleyeceklerdir; ama, karlkl glerini korumak veya artrmak iin, yine de birbirleriyle atacaklardr. O halde, devletin, yalnzca d (yani, 'sivil') karlarn birbirleriye boutuklar bir alan olmad, ayn zamanda, resmi kurum ve personelin kendi z karlar iin de en iyi konumu kapmaya altklar bir zemin oluturduu grlr. retim glerindeki korkun ilerleme sonucunda devlet aygtnn yaygnlamasyla, nc ilevin bu yan, ada devletlerde iyice gze batar bir zellik kazand. Bunu grmek iin, iletiim ve ulam teknolojilerinde gerekletirilen dev admlarn ynetsel yapya etkilerini anmsamak yeterlidir. Bu teknolojik ilerlemelerin gereklerini yerine getirmek iin, ynla devlet kurumu yaratmak zorunlu olmutur. Ynetim rgtnn bymesi ile, bu rgt iinde giderek ayrntlaan bir iblm kurulmutur. Bylece, ortaya, devlet iinde, dolaysyla da toplum iinde saygnlklar kendi kurumlarnn gcne bal olan birtakm insanlarn doldurduu, dzinelerle yeni kurum kmtr. Bu durumun kanlmaz sonucu, devletin kendi iinde srekli bir ekime bulunmasdr. Grld gibi, nc siyasal ilev, devletle sivil toplum arasnda genel bir eliki yaratmakla kalmaz, devletin iinde de bir genel atma ortamnn domasna yol aar. Elbette, bu durum, devletin izledii siyasetlere de yansr ve dier iki temel ilevin etkisiyle de birleerek, ba dndrc bir karmaklk yaratr. Bu siyasetler, yalnzca sivil toplumdan kaynaklanan edilgin ve etkin belirlemelerin deil, ayn zamanda, trl devlet kurumlarnn atan isteklerinin de sonucudurlar. Bu isteklerin de kayna, yapsal zorunluklar, devlet gelenek ve ideolojileri ile u veya bu ynetici personelin znel karlardr.34 Bu durum, bir yn devlet siyaseti karsnda bulunan aratrcnn grevinin niye zellikle g olduunu aklar. Devlet siyasetleri, -ou zaman da, ayn siyasetin farkl ynleri- hizmet ettikleri temel siyasal ilevlere gre snflandrlmaldr. Yalnz etkin belirlemeler hesaba katlrsa, bu ilk i yine de grece kolay olabilir. nk, 100

smrlenlerden, st snflardan veya devlet personelinden gelen isteklere karlk veren siyasetlerin, srasyla, birinci, ikinci veya nc ileve ait olduklar varsaylabilir. Ne ki, byle bir yaklamn nemli bir n koulu bulunduuna dikkat edilmelidir: bu da, tm toplumsal kmelerin, isteklerinde kendi nesnel gereksinmelerini yanstmalardr. Elbette, 'yanl bilin' (yani, kendi z karma ilikin yanl bir alglama) grlen her zaman ve yerde, bunun geerli olamayaca aktr. Baka bir yaklam da olanakl, ama ok daha gtr. Bu ikinci yntemin esas, edilgin belirlemeleri ie katmay gerektirir. Bunun yaplabilmesi iin, incelenen toplumda, retim glerinden, retim ilikilerinden ve devlet egemenliinden doan yapsal gereklerin nesnel olarak incelenebilmesi gerekir. Ne ki, tm temel belirlemeler hesaba katldktan sonra bile, devlete gdlen belli siyasetlerin her ayrnt noktasnn sk bir bilimsel aklamaya tabi tutulabileceini sanmak gereki olmaz. nk, gelecek iki blmde grlecei gibi, siyasal yaplar biimlendiren ve harekete geiren tek etmen temel siyasal ilevler deildir. Bunlarn yan sra, baka ilevler de vardr. Bu son ilevlerin ikincil, ncl ve daha dk nemde olduklar doru olmakla birlikte, yine de, siyasal yaamn yzeyinde beliren birok zelliin bu grece nemsiz ilevlerce biimlendirildii de bir gerektir. Dolaysyla, yalnzca temel siyasal ilevlerle yetinerek somut olgular eksiksiz aklamak olanakszdr.

101

NOTLAR 1 nk, devletin ortaya k, toplumun ortak karnn itenlikle ele alnmasna olanak brakmayacak bir toplumsal blnmenin iaretidir. Yine de, metindeki gr mutlak olarak geerli saylamaz. Bunun da nedeni, herhangi bir toplumun retim yeteneini gelitirmeye ynelik genel bir toplumsal seferberliin, devlet olmadan rgtlendirilemeyecei gereidir. O halde, toplum greli bir gelime dzeyine ulatktan sonra, birinci ilev bile devleti gereksinmeye balar. 2 Aksi aka sylenmedike, bu blmde 'toplum' terimi, 'sivil toplum', yani toplumsal btnln devlet dnda kalan ksm kullanlmaktadr. 3 Friedrich Engels, The Origin of The Family, Private Propety and the State, in Marx-Engels, Selected Works, Moscow, Foreign Languages Publishing House, 1962, V, 2, s. 272. 4 Anti-Dhring (Moscow, Foreign Languages Publishing House, 1959, s. 247-248); Ludwig Feuerbach and the End of Classical German Philosophy (Marx-Engels, op.cit., V. 2, s. 396); "Letter to C. Schmidt, 27 October 1890" (ibid., s. 492); "Introduction" to Marx's The Civil War in France (Peking, Foreign Languages Press, 1966,s. 15). 5 Friedrich Engels, Anti-Dhring, op.cit., s. 246. 6 Karl Marx, op.cit., s. 69. 7 F. Engels, The Origin.., op.cit., s. 319. 8 Ibid. s. 321. 9 Bu iktidar hrsnn, dolaysyla da bunu gemleme gereinin, Eski Yunan'n daha ilk dzyaz eserinde, Herodot tarafndan eitli siyasal sistemlerin deeri tartlrken, vurgulandna dikkati ekmek ilgin gelebilir. Bkz. Herodotus, The Histories, trans, by Aubrey de Selincourt, Penguin Books, 1972, s. 238-240. Aristoteles zamanna varldnda, siyasetinin ihtiras artk beylik bir gerek durumuna gelmiti. Siyaset' ten alnan u szler bunu aka ortaya koyuyor: "... resmi grevlerin ve kamu mlkn ynetmenin salad karlar, insanlarn srekli olarak bu grevlerin peinde komalarna yol ayor; o kadar ki, bunlarn mevki kapmadaki hrslarna bakarsanz, yneticilerin bir tr hastala eilimli olduklarn ve yalnzca grevde kalarak salklarn koruyabildiklerini sanabilirsiniz." Bkz. John Warrington (trans.), Aristotle's Politics and Athenian Constitution, London, J.M. Dent and Son Ltd., 1959, s. 77. 10 Donald V. Kurtz, "The Legitimation of the Aztec State", in Henri J.M. Claessen and Peter Skalnik (eds.), The Early State, The Hague, Mouton Publishers, 1978, s. 175. anlamnda

102

11. Ibid., passim. 12 Aron Ia, Gurevich, "The Early State in Norway", ibid., s. 403-423, passim. 13 Edward I. Steinhart, "Ankole: Pastoral Hegemony", ibid., s. 138. 14 Peter Skalnik, "The Early State as a Process", ibid., s. 600. 15 F. Engels, The Origin... , op. cit., s. 319. 16 Henri J.M. Claessen, "The Early State: A Structural Approach", op. cit., s. 548-583. Sz edilen yapsal zellikler u saylarla numaralandrlmtr: 11, 23, 35, 37, 43 ve 49. 17 Heinrich Mitteis, The State in the Middle Ages, North-Holland Publishing Company, 1975, s. 308. 18 Ibid., s. 393. 19 J.H. Shennan, The Origins of the Modern European State 1450-1725, London, Hutchinson and Co. Ltd., 1974, s. 50-51. 20 Ibid., s. 74. 21 Ibid., s. 65. 22 Bkz. yukarda n. 16, yapsal zellik numaras :22. 23 H.Mitteis, op. cit., s. 9. 24 Ludwig Feuerbach and the End of Classical German Phisolophy, in Marx-Engels, op. cit., V. 2, s. 397. 25 Bkz. yukarda n. 16, s. 568. Bu paragrafta sz edilen teki yapsal zellikler de bu makaleden alnmtr. 26 Ibid., s. 560 ve 563. 27 Bkz. yukarda n. 14, s. 608. 28 Bkz. yukarda n. 16, s. 572, 573, 553 ve 585. 29 Bkz. yukarda n. 14, s. 603-604. 30 H. Mitteis, op.cit., s. 154. 31 Devletin bu zelliklerini kuramsallatrmaya alan ilk yazar olma erefi Engels'e aittir. Bkz. The Origin.., op. cit., s. 318-320. 32 Ibid., s. 299. 33 Ludo Moritz Hartmann, The Early Mediaeval State, London, George Philip and Son, Ltd., 1949, s. 7. 34 Kamu karnn bu brokratik 'zellemesi', Marx tarafndan, Hegel'in Hukuk Felsefesinin Eletirisine Katk adl eserinde ok gzel ifade ediliyor: "Brokraside, devlet kar ile zel kar ylesine eitlenmitir ki, devlet kar, baka zel karlar arasnda yer alan bir zel kar durumuna gelmitir." Bkz. Contribution to the Critique of Hegel's Philosophy of Law, in Marx Engels, Collected Works, V. 3, London, Lawrence and Wishart, 1975, s.48.

103

V. BLM DEVLETN DOASI Son blmde, siyasetin kurucu eleri olan temel siyasal ilevin her birini ele aldk. Bunlar ayr ayr incelemenin erei, her birinin ortaya knn kanlmazln gstermek, zgl doasn tantmak ve trl retim biimleriyle somut toplumsal kurulularda gerekleme biimlerinin eitliliini rneklendirmekti. Bu blmn erei ise, devletin doasna genel bir baka ulamaktr. Bu amala, ilk admda, her ilevin temel zellikleri anmsatlacak ve iice birlikte varolmalarnn zorunluu gsterilecektir. kinci admda, bu ilevin devletin temel doasma birleik etkisi ele alnacaktr. nc admda, devletin bu temel doasma daha az nemli belirlemelerin etkisi katlarak, grece ayrntl bir gre ulalmaya allacaktr. Drdnc admda, kimi yaklamlarla karlatrldnda, bu grn tad zellikler gsterilecektir. Nihayet, temel ilevlerin ampirik sonularnn nasl tannabilecei sorunu ksaca tartlacaktr. Bilindii gibi, siyasetin birinci ilevi, retim glerinin korunmas ve gelitirilmesi iin gerekli koullar toplum apnda salamaktr. 1 Bu ilev, tm toplumlarn en temel zelliinden kklenmektedir ve retimin kendisi kadar kanlmazdr. retici snflarn en nemli retim gcn oluturduklar anmsanrsa,2 bu ilevin gerekten tm toplumun karna olduu aka grlr. Tarihsel olarak, devlet, toplumsal iblmnn belli bir gelime dzeyinde, birinci ilevin gerei olan grevleri yerine getirmek iin kurulmu ortak organlardan domutur.3 Dier iki ilevin birleik etkilerinin sonucunda devlet gerek hviyetiyle kurulduktan sonra bile, ortak organlarn grevlerini korumas yapsal bir zorunluluk olmutur. Olduka yaygn bir grn aksine, bunun ne tek, ne de hatta balca nedeni meruiyet kazanma gerei deildir.4 Esas nedeni, devletin toplum iindeki yapsal konumunda sakldr.5 104

Hibir devlet, kendi yetki alan iindeki retim glerini koruyacak asgari koullan salama gereini savsaklayamaz. Maddi temelini dzenli olarak yenileyemeyen bir toplum lme mahkmdur. Ama toplumun lm demek, onu yneten devletin de yklmas demektir. Onun iindir ki, devlet, toplumun ortak karna ynelik birtakm grevleri, hi olmazsa bir lde, daima yerine getirmek zorundadr. Aslnda, en smrgen toplumda bile, devletin karlar ile alt snflarn karlar bir noktada akr. Gerekten de, belli snrlar iinde, ynetilenlerin gc, ayn zamanda, iktisadi ve siyasal yneticilerinin de gc demektir. Ancak, te yandan, devletin genel kara hizmetinin nesnel bir st snr olduu da bir gerektir. Hibir devlet bu st snr aamaz. At takdirde, her ikisi de kendisi iin ykm demek olan iki olaslk doar: Bir olaslk, reticilerin fazla kayrlmas sonucu, retim ilikilerinin altst olmas ve yeni bir egemen snfn ortaya kmasdr. Byle bir gelime, yeni tr bir devleti zorunlu klar ve dolaysyla, eskisinin sonunu getirir. Baka bir olaslk ise, retim glerinin snf ayrmna yer brakmayacak lde gelimesidir. O zaman da, snfsz toplumun belirmesiyle, her trl devlet yok olmaya mahkm olur. Grld gibi, siyasetin ilk ilevinin yerine getirilmesinde yalnzca bir alt snr deil, almas devlet iin lm demek olan bir de st snr vardr. retim gleri, daima, belli bir retim ilikileri ana sarlm durumdadrlar. Bu ilikiler, retimi olanakl klan balca retim faktrlerinin, yani igc ile aralarn (ve koullarn), zgl bir biimde birlemelerini salarlar. Uygarln douundan beri, retim ilikileri hep snf ayrmnn damgasn tamtr. retim aralarm denetleyebilecek bir konumda olan snflar, daima, dierlerine sz geirebilecek durumda olmulardr. retim her zaman belirli retim ilikileri erevesinde yrtldnden, bunun varl bile bu ilikilere, dolaysyla da, bu ilikilere egemen olan snfa bal kalmtr. Bu anlamda, snf stnl, tm toplumun yaamn srdrme biimini belirler ve bu yaamsal konumu sayesinde, egemen snf, tm nemli toplumsal konularda son sz syleme hakkm elde 105

eder. Siyasetin ikinci ilevi, bu gerekten kaynaklanr ve yine bu yzdendir ki, devletin kanlmaz bir grevi egemen snfn karlarna hizmet etmektir. Her snfl toplumda, egemen snfla ilikilerinde, devletin sayg gstermesi gereken bir alt snr vardr. Bu asgari hizmet dzeyinin altnda, egemen snf egemenliini srdremez. Ya tepki gsterip kendisine daha uygun bir devlet kurar, ya da sessizce lr, ama o zaman da, kendisinden geinen eski devleti de mezara srkler. Her iki halde de, varolan devlet iin sonu ykmdr. Grld gibi, devlet daima egemen snfa bir lde hizmet etmek zorundadr. Aslnda, devletin egemen snfn elindeki artk-rnden geindii gz nne alnrsa, devletin bu hizmete gnll olmas da beklenir. Smr, dolaysyla da artk-rn ne kadar fazla olursa, devletin refah o lde artabilir. nk, snfl toplumlarda, -devlet gcnn de kayna olan artk-rn- kural olarak, egemen snfn elindedir. Ancak, devletin bu hizmetinin bir st snr da vardr. Bunu aarsa, kendisi yaayamaz. nk, ya smr retim glerinin srdrlmesine olanak vermeyecek bir dzeye ykselerek toplumun insan ve fizik kaynaklarn eritir, bylece o toplumun devletini de kertir; ya da, egemen snf retim glerini srdrr, ama devlete verdii pay keser. Son durumda, asgari bir stnlk salamann aralarndan yoksun kalan devlet, kanlmaz olarak yklr. Nihayet, egemenlik ve iktidarn, devletin yapsal gereksinmeleri olduu anmsanmaldr. Daha nce de belirtildii gibi, bunlar 'insan doas'nda bulunan dayanlmaz bir iktidar hrsndan kaynaklanmazlar. Tam tersi dorudur. ktidar, siyasal grevlerin devlet araclyla yerine getirilmesinin vazgeilmez bir koulu olduu iindir ki, insanlar siyasal ihtirasa kaplrlar. Adna 'devletin kendi karna hizmet ilevi' dediimiz nc ilev, ite bu yapsal zorunluktan doar. Hibir devlet, toplumun zerine kmadan, otoriteye, iktidara ve iktidarn aralarna sahip olmadan, grevlerini yerine getiremez. Dolaysyla, iini grebilmek iin devlet, kendine de bakmak 106

zorundadr. Bu ilevsel gereklilik, herhangi bir devlet iin, zgeciliin lmcl olaca bir alt snr izer. Bu snr, devletle sivil toplum arasnda olabilecek en ince izgidir. Bu ayrm izgisinin tesinde, devlet toplumun iinde eriyip gider. Buna karlk, devlet bencilliinin de snrsz olamayaca aktr. Devlet, genel olarak toplumun ve zel olarak egemen snfn karlarm grmezlikten gelemez. lk halde, retim glerinin yeniden retilememesi, toplumun, dolaysyla da devletin sonunu getirir. kinci halde, toplumsal dzenin desteklenmemesi, egemen snfn, onunla birlikte de devletin devrilmesine yol aar. Dolaysyla, kendi karlarn koruma azmi ne olursa olsun, devlet, bir lde de olsa daima alt ve st snflarn da karm dnmek zorundadr. O halde, hibir devletin temel siyasal ilevlerin kendisine ykledii grevleri yerine getirmede, altna asla demeyecei, bir alt snr bulunduu meydandadr. Ayn ekilde, bu grevlerin hibirinde, devletin asla aamayaca bir st snr da vardr. Bu snrlarn tesinde, ya ilevlerden biri yok olur, ya da dierlerine yer brakmayacak lde ier. Bu snrlarn somut biimi, elbette, egemen retim biimine ve ilgili toplumsal kuruluun zelliklerine bal olacaktr. Ancak burada nemli olan, bylesi nesnel kstlamalarn varlnn aka grlmesidir. Bunlar, kendi ykmna yol amadan hibir devletin aamayaca snrlardr. te yandan, bu snrlar iinde kalan alan, kanlmaz olarak, srekli elikilere tabidir. Temel ilevlerin gerekli kld trl grevlere harcanacak artk-rn daima snrldr. stelik, her ilevde sz konusu olan karlar zt yndedir. Bylece, snrl kaynaklarn atan karlar arasnda datlmas, kanlmaz olarak elikili bir durum yaratr. ilev de siyasetin ayn lde kurucu esi olduundan, bu elikinin srekli olmas nlenemez. Devlet, siyasal ilevleri yerine getirmekle ykml balca yap olduuna gre, kendi kurumlarnda ve eitli eylemlerinde, temel siyasal ilevlerden gelen tm snrlamalar ve elikileri yanstmas doaldr. Bu yzden, devlet, daima, kendi iinde elikili bir yap olacaktr. Temel doasnn en nemli zellii bu olmakla birlikte, 107

imdiye dek yeterince dikkati ekmemitir. Yine de, bu konuda uzun aratrmalar yapm olan. L. Krader'in u szleri, kimi sevindirici istisnalarn bulunabileceine tanktr: "Devlet kurumlar... hem devletin, hem de toplumsal btnn karna ... [davranrlar]. Bu, kendi iinde elikili, ikili bir kardr; bir yandan, karna hizmet etmek iin rgtlendii toplumsal snfn temsilcisi olarak devletin 6 kan, te yandan, toplumsal btnn kan vardr." Devletin temel doasnn baka bir nemli zelliine, bu denemenin nc blmnde deinilmiti. Orada, temel siyasal ilevlerin greli nemi sorunu tartlmt. Varlan sonu, tekilerine gre ikinci ilevin, yani egemen snfn karna hizmet ilevinin daha fazla toplumsal arlk tad idi. Ne ki, bunun tarihsel maddeciliin genel kuramndan kan bir sonu olduuna dikkati ekmekte yarar var. Gerekten de, egemen snfn stnl, toplumsal yaamn tm alanlar iin ileri srlen bir savdr. Aslnda, devletin zglln oluturan ey, bu genel kuraln, teki iki temel ilevin birleik etkisiyle sistemli bir biimde ztlamasdr. zgl bir toplumsal yap olarak devletin zgnlnn kayna, tm toplumsal yaplar iin geerli bir temel belirlemeyi 'yanstmada', 'szmede' (dolaysyla, kanlmaz olarak 'arptmada') ve bir lde de 'dengelemede' izledii zel yoldur.? Yaygn Marksist siyaset grnn balca kusuru, dier iki ilevi tamamen bir kenara itme pahasna, tmyle devletin balca ilevi zerinde younlam bulunmasdr. Bu srar yzndendir ki sradan Marksizm, devletin egemen snfn bask aracndan baka bir ey olmad sonucuna varmtr. Ne ki, propaganda olarak kullanlabilecek olan bu nerme,8 Marksist devlet kuramnn doruu olarak sunulduunda aka yanltr. Gerekten de, bu tr kestirmelerin tarihsel maddeciliin temellerine zt dt kolayca gsterilebilir. Tarihsel maddecilie gre devleti styapnn bir paras olarak grmek, bunun, kanlmaz olarak, altyapdaki elikileri de yanstacan kabul etmek demektir. Altyap, znde, motoru daima retim gleri ile retim ilikileri arasndaki 108

eliki olan retim biiminden oluur. retici snflar yalnzca retim glerinin deil, ayn zamanda, retim ilikilerinin de kurucu bir esidirler. O halde, styap zerinde, zellikle styapnn siyasal kavgann yer ald blmnde, bir etkileri olmayacan savunmak 9 anlamsz deil midir? te yandan, Marksizm, daima, ister hsmlk, ister yarg, ister estetik, vs. ilikisi olsun, her toplumsal yapnn kendine zg bir mant olduunu kabul etmitir. yle olunca, siyasal yaplara da zgl bir mantk tanmamann nasl bir gerekeye dayanabilecei 0 hakl olarak sorulabilir.1 Grld gibi, Marksizmin kendi temel ilkeleri karsnda bile, devletin tek bir snf egemenlii ilevine indirgenmesi, bilimsel olarak savunulamaz. O halde, devletin gerek doas nedir? iin temelini ksaca belirtmekle yetinirsek, devletin, daha nce incelenmi bulunan siyasal ilevi yerine getiren bir roller ve yaplar demeti olduunu syleyebiliriz. Bu ilevler birbirine zt olduundan, devlet de daima bir elikiler dm iine hapsedilmi durumdadr. Kural olarak, bu elikiler egemen snf lehine zlrler. Ama, tekrar tekrar, srarla ortaya karlar. Onun iindir ki, egemen snf, siyasal alandaki stnln srdrebilmek iin durmadan uramak zorundadr. Yine de, bu stnlk hibir zaman kesenkes olamaz. imdi, bu blmn balangcnda belirtildii gibi, nemli bir kuramsal sorunu daha ele almak zorundayz. Devletin temel doasna ilikin olarak, imdiye dek sylediklerimiz yeterli saylabilir. Ne ki, en nemli yan bu olsa bile, devlet kuram, devletin yalnzca temel doasmn kuramna indirgenemez. Daha tam bir gre ulaabilmek iin, bir de devleti etkileyen ikincil belirlemelere deinmeliyiz. Bu blmn izleyen ksm ite bu soruna ayrlacaktr. Aristoteles'ten, zellikle de, Locke ve Montesquieu'den beri, siyasalbilimciler bize, bir dizi 'zgl olarak siyasal' ilev sunmulardr. Geleneksel olarak, bunlar tanedir: kural koyma (yasama), kurallar uygulama (yrtme) ve uyumazlklar kurallara gre zme (yarg). ada siyasal zmlemeler, bunlara, karlar 109

dile getirme, karlar programlar iinde birletirme, ve iletiim gibi 11 yeni ilevler eklemitir. O halde, sz edilen bu ilevlerin, nnzdeki denemede siyasetin kurucu eleri olarak sunulan temel ilevlerle ilgisi nedir? Derhal vurgulanmas gereken nokta udur ki, sz edilen bu teknik ilevlerle, burada incelenen temel ilevler arasndaki ilk fark, soyutluk derecelerinden gelmektedir. Teknik ilevler, siyasetin temel ilevlerine gerekleme yollar salayan, grece daha somut kanallardr. Strktralist-fonksiyonalist yaklamn terminolojisini kullanrsak, devlet, temel ilevlerini, "girdi ilevleriyle" harekete geirilmek ve "kt ilevleri" araclndan gemek suretiyle yerine getirir. Ya da, daha anlalr bir dille, devlet, egemen snfa, smrlenlere ve kendisine, somut isteklere karlk olan ve toplumdaki trl desteklerden yararlanan yasalar, kararlar, eylemler, hkmler, vs. araclyla hizmet eder. nerdiim temel devlet ilevinin genel ve olduka soyut bir zellie sahip olduklar nemle belirtilmelidir. Gnlk yaam ise, daima zel ve somuttur. Dolaysyla, devletin temel ilevlerinin gndelik siyasal yaamda olduklar gibi karmza kacaklarn beklemek yersiz olur. Aslna baklrsa, kural koyma, kural uygulama, anlamazlklar zme gibi devletin teknik ilevlerini de gerekte 'grmeyiz'. Grdmz tek ey, zel sorunlarla uraan zgl kurumlardr. Yine de, siyasetin z yaplarna ilikin olmadklar iin, teknik ilevler daha az bir soyutluk gerektirirler. Bunlarn tipik zellii, devletin 'nasl' ilediini gstermektir. Ama, 'niye' bu grevlerin yaplmas gerektiini, dolaysyla da hangi amalara hizmet ettiklerini aklayamaz. rnein, sk sk grld gibi, devlet en gl biimde dile getirilen bir istee srt evirip daha gsz bir istei yerine getirmeyi yeleyince, teknik ilevsel yaklamn bize verecek aklamas yoktur. te bu noktadadr ki, devletin temel ilevleri konusunda akla kavumu olmak gerekten nem kazanr.

110

Temel ilevlerin kkleri toplumun kurucu yaplarndadr. Bu anlamda, iktisadi retim kadar kanlmazdrlar: toplumsal yaamn sregitmesi iin yerine getirilmeleri zorunludur. Zaten bu yzdendir ki, bunlara 'temel' denmitir. Oysa, teknik ilevler, bu temel ilevlerin yerine getirilme yollarna ilikindirler. Bir benzetme yapmak gerekirse, temel ilevler, beslenme gereine, teknik ilevler ise, ineme, yutma, emme, vs. ilemlerine benzetilebilir. Birincisi kanlmazdr, ikinciler ise birbirlerinin yerine kullanlabilecekleri gibi, hatta yerlerine suni zmler bile konabilir. Gnlk yaamda insan, 'beslenme gerei' ile karlamaz; yalnzca kendilerini trl somut yollardan besleyen canl varlklar grr. Bu denemede kullanlan yaklamn esaslarn girite tartmtm. Burada, devletin doasn -dolaysyla da, temel, teknik ve dier ilevlerin greli rollerini- anlamak bakmndan, yap, ilev ve belirleme gibi kavramlara ilikin olarak tam bir akla kavumann gerektiini anmsatmalym. Bu blm balamnda, zellikle 'yapsal belirleme' kavramn daha da akla kavuturmak zorunludur. Dikkatle kanlmas gereken bir tuzak, toplumsal yaamn tmn, trl yaplar arasnda bir karlkl koullanma srecine indirgeyen bir anlaytr. Byle bir yaklam, toplumsal deiimi, yeni yaplarn oluumunu, eskilerin yitip gidiini aklayamaz. Yaplarn kendilerinin de, belirledikleri toplumsal devinim tarafndan biimlendirildiklerini grmez. Oysa, yap denen eyin, somut bireyler yerine hareket eden bir ey olmadm tekrar vurgulayalm. Devinen daima bireylerdir, ama belli koullar iinde hareket ettiklerinden, daha sonraki eylemlerini biimlendiren -dolaysyla da onu 'yapsal olarak belirlenmi' hale getiren- davran kalplar yaratmaya itilirler. Bu ekilde belirlenmi eylem, bir 'ilev'dir. Doaya kar bitmez abasnda, insanlk, snf ayrmna ve ortak ilerin grlmesinde iblmne olanak veren bir gelime dzeyine ulatnda, siyasal ura, varln srdrmesi temel ilevlerin yerine getirilmesine bal olan yeni bir yapsal dzenlemenin erevesine girer. Bu durum, snf ayrm srdke srecektir.

111

Ancak, siyasal ilere bu biimde izilen erevenin snrlar ok genitir. Bu snrlar iinde, siyasal eylemin binbir eidine yer vardr. Ne ki, insan deviniminin, aralksz olarak yeni snrlamalar getiren yeni yaplar yaratt da gzden uzak tutulmamaldr. Dolaysyla, aslnda temel yapsal snrlar erevesi iinde siyasal ura tmyle raslantsal deildir. Kendi toplumsal evresi ve kendi gemii tarafndan durmadan belirlenerek, kendi hareket olanaklarm ister istemez kstlayan yeni yaplar (yani davran kalplan) yaratr. Teknik ilevler, bu orta-erimli yaplarn balca trdrler. Temel ilevler gibi, siyasal ura, tadklan toplumsal arla kout bir dzeyde belirlerler. Ayrca, i burada da bitmez. nk, tm toplumsal yaam alanlarnda olduu gibi, siyasal ura hibir zaman durmaz: teknik ilevlerin berisinde de-giderek daha az balayc olan- yeni yaplar, aralksz olarak, yaratlr, yeniden biimlendirilir, yklr ve yerlerine daha yenileri konur. Ortaya kan genel grnm, her biri ayr ilevler gerektiren bir yaplar hiyerarisidir. Bu durum, ilevler arasnda da bir hiyerari yaratr. Her dzeydeki yapy (ve ona bal ilevi) birbirinden ayran ey, insan devinimine getirdikleri belirleyiciliin gcdr. Daha balayc koullara dayandklar iin, temel yap ve ilevler, yzeye daha yakn olanlara gre, daha g deiirler. te yandan belli bir dzeydeki yap ve ilevlerin, daha derin bir dzeydeki yap ve ilevlerin gerekleme arac roln oynadklarn da belirtmek gerekir. Herhangi bir yanl anlamaya yol amamak iin, burada sz konusu olan hiyerarinin, ne 'ontolojik', ne de 'topolojik' olmadn anmsatmakta yarar vardr. nsan devinimi, nerede gerekleirse gereklesin ayn lde gereklik tar. Hiyerari, eitli insan davranlarn kstlayan nesnel zorunluklar arasndadr. Bunlarn kimilerinden kurtulmak g iken, kimileri ok daha az balaycdrlar. Bir ura ne denli belirlenmi ise, toplumsal yaamda o denli arlk tar. Temel siyasal ilevlerin kkleri altyapda bulunduu iin, bunlarn teknik veya dier siyasal ilevlerden daha fazla arlk tamalar doaldr. Kolayca farkedilebilecei gibi, burada karmza kan hiyerari, aslnda, her ikisi de ayn lde gereklik tayan, ama toplumsal yaamn belirlenmesinde greli nemleri ayr olan alt ve styaplar arasndaki hiyeraridir. 12 112

Byle bir anlayn birinci sonucu, devlete ilikin olarak herhangi bir ara yaklamn kesinlikle reddidir. Bunun birok nedeni vardr. Hereyden nce, devletin elikili ve heterojen doas onun bir 'ara' 13 olarak kullanlmasna olanak vermez. Kimi blmlerinin bu amaca hizmet edebilecekleri dorudur; ama, devlet, hem kendi ilerinde, hem kendi aralarnda ekien bir dizi yapdan olumutur. Toplumsal snf 14 savam, devletin iinde de yrr. Snf kavgasnda devlet bylesine arlk tayorsa, bunun nedeni bir ara veya silah olarak kullanlmas deildir. Bu arln kayna, devletin toplum iindeki esiz konumudur: bu konumudur ki, devlet sahnesindeki atmada baarl olanlar, siyasal iktidarla ve bu iktidarn aralaryla donatr. kinci bir sonu, yine benzer nedenlerden dolay, sistem yaklamnn reddidir. Bizim anlaymza gre, devlet, herhangi bir esindeki bir deiiklikle toptan deiime urayacak, trde bir organizma deildir. Ayn ekilde, burada devlet, esenlii i elikilerinin halline bal btnlemi bir organizma olarak da anlalmamaktadr. Bizim anlaymza gre, devlet, daha ok, toplumun ynetici mevkilerine ulamak iin trl toplumsal kmelerin yrttkleri kavgann hem erei, hem de en gzde sahnesi olan, bir dizi "mstahkem mevki"dir.15 Bu mstahkem mevkilerin birbirleriyle balantlar ok deiik olabilir: bunu belirleyecek balca etmen, banda bulunduklar toplumun doasdr. nc bir sonu, ksr bir strktralizmin reddidir. nk, bu denemede savunulan gre gre, yaplar, onlar cisimlendiren bireysel eylemden ayrlamazlar. Yaplar, ancak toplumsal rol sahiplerinin devinimi aracyla vardrlar. Ayn ekilde, devlet yaplar, yalnzca 16 devlet personelinin kendi aralarndaki veya daryla ilikileri dolaysyla vardrlar. Yaplar ve somut bireyler arasnda suni bir ayrm, Nicos Poulantzas'n aslnda birok deerli yn olan eserinde grld gibi, insan 'ksr bir strktralizm'e gtrr.17 Yaplar toplumsal ilikilerden kesenkes ayrdktan sonra, Poulantzas, asla bunlar bir daha birletirmeyi baaramamtr.

113

Drdnc bir sonu, yaplarn nemini "grmeyen bir fonksiyonalizmin reddidir. Gerekten de, ilevler daima yaplar tarafndan belirlenir. Dolaysyla, yalnzca doalar deil, ama ayn zamanda greli nemleri, ilikili bulunduklar yaplarn doa ve nemlerine baldr. Sada solda, gerekleri kuramsal olarak kantlanm belli bir dizi yapya dayanmadklar iin hepsi de keyfi olan, ynla 'siyasal ilev' listesi grmemizin nedeni budur. Bu denemede gelitirilen gre gre, devlet, siyasal oyunun deimez oyuncular tarafndan harekete geirilen bir yaplar demetinden oluur. Bu oyuncular unlardr: 1) kendi karlar iin savamak suretiyle birinci ilevi tahrik eden, alt snflar; 2) yrrlkteki toplumsal dzenin korunmas ynnde etki eden, st snflar; ve 3) toplum zerindeki stnlklerini korumak ve glendirmek suretiyle, -dier iki ilevin de koulu olan- nc ilevin gereklemesine olanak veren, devlet personeli.18 Doas gerei elikili olan siyasal oyun, oyuncularn kendi ilerinde trde olmamalar nedeniyle daha da karmaklar. st snflar kadar alt snflar da, grece farkl karlar olan katmanlara blnmlerdir. Ayn ekilde, resmi hiyerarideki yerlerine gre, devlet personelinin karlarnda ak farklar vardr. Nihayet, tm taraflar oluturan somut insanlar olduuna gre, bunlarn gerek karlarn yanl alglam olmalar da daima olanakldr (bkz. 'yanl bilin' sorunu).19 te yandan, siyasal oyunu biimlendiren yaplarn, hem greli gleri bakmndan birbirlerinden fakl olduklar, hem de hi durmayan siyasal savam iinde deiikliklere uradklar da unutulmamaldr. Bir yapnn gc, yol at basknn kanlmazl ile llr. Toplumun yaam urana kk salm olan temel ilevlerin kayna olan cinsten yaplar, ancak ok uzun vadede deiebilir. Ama bakalar, ok daha esnek olabilir. Bylece, bu esnek yaplar ('yanl' olsun veya olmasn) bilinli insan iradesiyle yeniden biimlendirilebildii gibi, yerlerine yenileri de konabilir. Bu durum, siyasal yaamn yzeyinde tank olunan muazzam eitlilii aklar. Bu olgu cmb iinde yine de bilimsel bir incelemeye olanak veren husus, grece esnek yaplarn daha bklmez olanlara aralk roln oynamalardr. 114

Snf ayrmna dayanan bir retim biimi, siyasetin devlet araclyla gereklemesini zorunlu klar. Siyasetin temel ilevleri, snf ayrml retim biimlerinin ortak zelliklerince belirlenmitir. Snf ztlamas srdke bunlarn da srmesi bundandr. Ne ki, her retim biimi, bu ilevlerin biimlerini, gerekletirilmelerine gerekli zgl yaplar (kurumlar), devletin toplumdan bamszlnn lsn, siyasal yaplarn baka toplumsal yaplarla ilikilerini, 20 ksacas, siyasetin tm somut zelliklerini farkl olarak belirler. Bu belirleme, trl ideolojilerin izinden yryen ve trl aralar kullanan (ki bunlar egemen retim ilikilerinin niteliine ve retim glerinin gelime dzeyine baldr), eidi toplumsal snf, katman ve kmelerin eylemleri araclyla olur. te yandan, yaplar yalnzca siyasetin temelinde yer almazlar. Siyasal ura, temelden dorua dek biimlendirirler. Ne ki, yzeye yaklald lde, bunlarn belirleme gleri zayflar. Bu artan esneklik, toplumsal yaamn yzeyinde yaygn bir yeniden yapsallatrmaya olanak aar. Bu blmde ele alnacak son konu, ampirik yaamn karmakl iinde, devletin temel ilevlerinin gerekleme biiminin somutta tehisi sorunudur. Bu alanda karmza bir dizi glk dikildii daha nce belirtilmiti. Bunlarn kaynaklarn ksaca anmsayalm: a) Tm nemli toplumsal ilevler gibi, temel siyasal ilevler de plak gzle 'grlmezler'; bunlar, daima, toplumsal yaamn yzeyinde kaynaan giderek azalan gteki yap ve ilevler 'araclyla' gerekleirler. b) Temel siyasal ilevlerin etkilerinin belirme biimleri, devlet ve ona ilikin siyasal yaplarn somut biimlerine baldr (nk, bildiimiz gibi, sonuca biimini veren ey, belirleyen deil, belirlenendir -bkz. giri). c) Somut yaamda 'etkiler' -veya 'sonular'- (bunlar siyasal kurum, personel, belli bir siyaset veya bir olgu olabilir) genellikle, birbirinden kopuk, 'saf olarak deil, birleik biimlerde ortaya karlar. Bu glklerin sonuncusuna ilikin olarak sylenecek fazla bir ey yoktur. Toplumbilimin tm dallarnda, her aratrc, kendi konusunu oluturan nesneleri, iinden ancak byk aba ile ekip karabilecei bir yn karmak ampirik veri ile kar karyadr. Bu noktada, siyasalbilimcinin kendisi iin isteyebilecei bir ayrcalk yoktur. 115

Sonu onun aratrclk becerisine ve kuramsal bilgisine baldr. (Yalnzca, bu denemenin sz konusu bilgiyi gelitirmeye yarayabilecei umulabilir.) kinci glk kayna, siyasal yaplarn ve zellikle devlet yaplarnn (kurumlarnn) somut biimlerinin incelenecei bundan sonraki blmde ele alnacaktr. Bylece, bu somut biimler tanndktan sonra, temel siyasal ilevlerin ampirik sonularnn tehisi konusu, gelecek blmn sonunda tekrar tartlacaktr. Burada, birinci glk zerinde duracaz. Amacmz, trl arac yaplardan geen temel siyasal ilevleri, aldklar biimler iinde tehis etmemize olanak verecek bir klavuz oluturmaktr. Bu klavuzu, ayr ayr her ilev iin gelitireceiz. Birinci temel ilevin, retim glerini korumak ve gelitirmek olduunu biliyoruz. Dolaysyla, bu ilevin etkilerini somut olarak tehis edebilmek iin yaplacak ilk i, ele alnan toplumun retim glerini oluturan elerin somut listesini karmaktr. Bunu izlemesi gereken ikinci adm ise, devlet eylemlerinin oluturduu karmak yuma ele alp, daha nce sralanan retim glerine ilikin olanlar ayrmaktr. retim gleri, genellikle yle sralanabilir: 1) gc (reticilerin bedensel, zihinsel ve manevi gleri). 2) retim uranda kullanlan beceriler. 3) Teknik bilgi (bilimsel uran, iktisadi retimin hizmetine koulabilecek blm). 4) retimin teknik rgtlenme biimleri (ibirlii ve teknik iblm). 5) Doal kaynaklar (yer stnde hazr olanlarla yeraltnda bulunanlar). 6) retilmi retim aralar (sonraki retimde kullanmak zere igcnn rettii tm aletler, makineler, fabrikalar, binalar, vs.). 7) letiim, ulam ve tama aralar (fizik olsun, zihinsel olsun, retim glerinin seyyaliyetini salayan aralar.) Edimsel yntemimizi rneklendirmek amacyla, yukardaki liste, birinci ileve ynelik olabilecek devlet eylemleri tasarlamak iin kullanlabilir. Bylece, devletin aada sralanan eleri korumak, yeniden retmek veya gelitirmek iin yapaca herey, siyasetin 116

birinci ilevine hizmet edecektir: 1) reticilerin bedensel, zihinsel veya manevi gleri: r. d ve i saldrlardan koruma, tbbi bakm, nleyici tp, spor ve beden eitimi, salkl beslenme, salkl barnma, her trl kltr hizmeti; 2) retimde kullanlan beceriler: r. meslek ii eitim, teknik yarma, belli yntemlerin ayn daldaki tm reticilere retilmesi; 3) teknolojik bilgi: r. teknik retim, yetikinler eitimi, mesleki bilgi yenilemesi, bilimsel aratrma, yabanclarla bilimsel alveri, teknolojik casusluk; 4) retimin teknik rgtlenmesi: rgtl ibirlii deneyimleri, kk birim almas, eritte alma yntemleri, bunlarn greli stnlklerine ilikin bilgilerin reticilere yaylmas; 5) doal kaynaklar: r. evre korunmas, su kaynaklarnn korunmas, yeni topraklarn tarma almas, maden arama, yabanc kaynaklar edinme; 6) retilmi retim aralar: r. fabrika binalar yapm, madenlerin iletilmesi, retim aralar dalm; 7) iletiim, ulam ve tama aralar: r. kitle iletiim aralar salanmas, yol, kpr, tnel yapm, posta hizmetleri, demiryollar, havayollar hizmetleri. ikinci temel ilevin, retim ilikilerini korumak ve gelitirmek olduunu biliyoruz. Bu ikinci yapnn eleri, balk altnda toplanabilir: 1. Mlkiyet (retim ve tketim aralar mlkiyeti; bu mlkiyetin trl biimleri: zel, ortaklaa belediye, devlet mlkiyeti, vs.). 2) ilikileri (ynetim, iletme, nderlik; yneticilerin, teknisyenlerin ve iilerin karlkl durumlar; mal sahibi, ynetici, teknisyen, ustaba, vasfl ve vasfsz iiler arasndaki ilikiler; vs.). 3) Blm (gelir eitleri, tevik tedbirleri, maddi ve manevi mevvikler, vs.). Dolaysyla, devletin aada sralanan ynlerdeki tm eylemleri, ikinci ileve hizmet edecektir: 1) egemen mlkiyet biimlerinin korunmas, kapsamlarnn geniletilmesi: r. kk mlkiyetin ortadan kaldrlmas, zoralm, milliletirme, yabanc lkeleri smrgeletirme; 2) var olan i ilikilerini glendirme: r. yeni i yasalarnn kabul, sendika almalarnn dzenlenmesi, 'tehlikeli' siyasal eylemlerin nlenmesi; 3) blmn egemen snf lehine dzenlenmesi: r. pazarn geniletilmesi, menkul deerler piyasasna 'adil' kurallar getirilmesi, vergi muafiyetleri, devalasyonlar.

117

Nihayet, nc temel ilevin devletin kendi karn korumak ve gelitirmek oduunu biliyoruz. Drdnc blmde belirtildii gibi, bu karlar balca drt etmene dayanyor: 1) Devletin birlii ve buna karlk, sivil toplumun blnml. 2) Devletin ideolojik stnl. 3) Yarg ilerinde ve meru kaba kuvvet kullanmnda ikili bir tekele dayanan merkezi otorite. 4) Vergiler (ve hizmetler). Bu sralamadan kan sonuca gre, devletin aadaki eleri korumak ve gelitirmek iin yapaca herey nc ileve hizmet edecektir: 1) yneticilere, ynetilenler karsnda birlik salanmas: r. ynetici personel arasndaki anlamazlklarn hzl zmne ynelik zel usuller konmas, halk katlmn salayan demokratik mekanizmalarn ksteklenmesi; 2) devletin esiz ideolojik konumu: r. devleti zaafa drebilecek siyasal akmlarn yasaklanmas, okullarda, iletiim aralarnda, vs. devletin -ve zellikle monari, parlamento gibi geleneksel kurumlarnn- 'ann' ykseltmeye ynelik srekli propaganda; 3) kamu gcnn otoritesi: r. 'ykcla' kar yasalar karlmas, ordu ve polisin yetkilerinin artrlmas, yargnn takdir yetkisinin geniletilmesi, cezaevleri rgtnn yaygnlatrlmas; 4) vergi toplama yetkisi: r. yeni vergi ve ykmllklerin konmas, vergi ynetiminin geniletilmesi, tahsildarn yetkilerinin artrlmas. Elbette, tasarlanan bu genel rnekler, egemen retim biimine ve ilgili toplumsal kuruluun zelliklerine gre farkl biimler alrlar. Ancak, burada nemli olan nokta, yukarda zetlenmeye allan edimsel yntemin mantn aka grmektir. Bu mantk kavrannca, devlet siyasetleri yn iinde, her bir temel ileve ilikin olanlar ayrdetmek grece kolay olabilir. Nihayet, bir yardmc yntem daha olabilecei daha nce belirtilmitir. Bu ikinci yntemin esas, devlet eylemlerini, karladklar isteklere gre snflandrmak, isteklerin alt snflardan, st snflardan veya devlet personelinden mi kaynaklandklarna bakarak, devlet eylemlerini birinci, ikinci veya nc ileve ait saymaktr. Ne ki, bu yntem, yukarda aklanandan ok daha az gvenilirdir. nk, yukarda da iaret edildii zere, bu znel 118

yntem, trl toplumsal kmelerde 'mkemmel' bir bilin dzeyi varsayar. Oysa bunlarn kendi karlar konusunda sk sk yanlabildikleri malumdur (bkz. 'yanl bilin'). O halde, bu son yntem, ancak yukarda anlatlan nesnel ynteme yardmc olarak kullanlmal, asla onun yerine konmamaldr. NOTLAR
1 Herhangi bir yanl anlamaya yol amamak iin, 'siyasal' nitelikte saylabilmek iin bu ilerin retim-d olmas gerektii anmsatlmaldr. nk, retim gleri, hereyden nce retim urann kendisi tarafndan yeniden retilip gelitirilir. Byle iler 'iktisadi' olup, siyasetin dnda kalr. Bu ayrm rneklerle gsterebiliriz. Bir teknik becerinin retici alma iinde aktarlmas, iktisadi bir itir. Buna karlk, bu becerinin bir okullar a araclyla sistemli olarak retilmesinin rgtlenmesi, siyasal bir itir. Ayn ekilde, bir petrol kuyusunun kazlmas, iktisadi bir itir, ama yabanc bir kuyuya el koyup bunu lkenin retim glerine katmak, siyasal bir itir. 2 Karl Marx, Misere de la Philosophie, in Oeuvres, Gallimard, Bibl, de la Pleiade, 1963, s. 135. 3 Engels'in szleriyle ifade edecek olursak: "Byle [ilkel snfsz] toplumlarn her birinde, ta bandan beri, tm toplumun denetimi altnda olsa bile, korunmas zorunlu olarak bireylere braklan kimi ortak karlar vard: uyumazlklarn zm; bireysel yetki amnn bastrlmas; zellikle scak lkelerde, su kaynaklarnn denetimi; ve nihayet, koullarn tamamen ilkel olduu yerlerde, dinsel ilevler. Bu grevler ... doal olarak, belli lde saygnlk getirir ve bunlar devlet gcnn balangc olur." Bkz. Anti-Dhring, Moscow, Foreign Languages Publishing House, 1959, s. 247. 4 Yani, 'kamu hizmeti', yalnzca bir ideolojik maske deildir. Para gibi, bu rol nemli baka toplumsal ilikileri gizlemeye yarasa bile, gerek bir grev grr. 5 Marksistlerin bu gr kabulde son derece isteksiz olduklar daha nce belirtilmiti. Yine d e , bazen, aresizlik iinde de olsa, bu sorunu gslemeye itiliyorlar. E. Balibar'n son zamanlarda kan bir eserindeki u szler, rnek olarak gsterilebilir: "Devlet mdahalesinin bu yapsal zellii, ona bu yzden vc bir ilevsel nitelik de tannmadan nasl dnlebilir?" Bkz. Etienne Balibar, Cesare Luporini et Andre Tosel, Marx el sa Critique de la Politique, Paris, Maspero, 1979, s. 133. 6 Lawrence Krader, " The Origin of the State Among the Nomads of

119

Asia", in Henri J.M. Claessen and Peter Skalnik (eds.), The Early State, The Hague, Mouton Publishers, 1978, s. 94. Ancak, Krader'in ifadelerinin, egemen snfnkilerle devletin kendi karlar arasnda bir ayrm yapmadklar iin, yine de tam doru olmad belirtilmelidir. Ne ki, devletin iten elikili doasna ilikin balca gr dorudur. Bu gr, imdi atfta bulunulan temel eserde, devletin douuna ilikin yirmi bir tane somut incelemenin sonularn zetleyen iki derleyicinin, son ortak makalelerinde de aka onaylanyor: "Verilerimiz, Krader'in, devletin ikili grevine, yani bir yandan yneticilerin, te yandan da tm toplumun karlarna hizmet grevine verdii nemi doruluyor." Ibid., s. 649. 7 Bu arada, u da belirtilebilir ki, devlet iin ileri srlen bu gr, aslnla, tm dier toplumsal yaplarn zgl alanlar iin de geerlidir. Tarihsel maddecilie gre, bunlarn hepsi ayn iktisadi etmen tarafndan belirlenmektedir. Dolaysyla, ilevlerinin yalnzca bu ynn vurgulamak, bize gerek doalarna ilikin bir bilgi vermez. rnein, egemen ideolojinin egemen snf ideolojisi olduunu veya yrrlkteki hukuk dzeninin bir snf hukuku olduunu sylemek, bize, ideolojinin veya hukukun zgl doalarn aklamaz. Toplumsal kuruluun her alan iin gereksinilen ey, iktisadi etmenle yapsal balarndan baka, o alann zgl ilevlerinin ve biimlerinin zmlenmesidir. Bu anlamda, devlet sorununa ilikin olarak bu denemede gelitirilen yaklamn, baka toplumsal aratrma alanlar iin de geerlilii zerinde dnlmeye deer. 8 rnein, Komnist Manifesto'da grld gibi. 9 Kuramsal nyarglarn insanlar en arpc gerekler karsnda bile krletirebilecei, Etienne Balibar'dan alnan u szlerle arpc olarak rneklendiriliyor: "...ii temsilcilerinin kamu organlarna (parlamento, belediye meclisleri) seilmeleri olgusunun, ...sanki devlet gc birtakm glere blnebilirmi ... ve sanki ynetici snfn mutlak yetkisinin dna kabilirmi gibi,... devlet gcnden en ufak bir krnty dahi iilere vermediinde hi kuku yoktur." Bkz. On the Dictatorship of the Proletariat, London, NLB, 1977, s. 77-78. Aslnda, burada ikili bir yanlg sz konusudur. Yazar, yalnzca tarihsel maddecilie ilikin tek boyutlu anlay yznden deil, ayn zamanda, Bodin, Hobbes, gibi dnrlerce Tahtn feodal beyler zerinde tartmasz stnln salamak iin gelitirilen, dolaysyla da gayet 'burjuva' bir nitelik tayan, 'egemenliin blnmezlii' grne kendisini kaptrd iin de yanlgya dyor. 10 zellikle, Marx'n u szleri anmsanrsa: "Hegel'in dndnn aksine, anlamak demek, her yerde [genel] mantksal

120

kavramlarn zelliklerini bulmak deil, zgl nesnenin zgl mantn kavramaktr." Bkz. Contribution to the Critique of Hegel's Philosophy of Law, in Marx-Engels, Collected Works, V.3, London, Lawrence and Wishart, 1975, s. 91. 11 Bkz., rnein, David Easton, Gabriel Almond, ve James Coleman. 12 Bu ayrmn zelliklerinin yaln bir sunuluu iin, bkz. Maurice Godelier, "La Part Ideelle du Reel", L'Homme, V. 18, n. 3-4 (juillet-decembre 1978), s. 155-188. 13 Komnist partilerin bile, byle bir ara yaklamn yetersizliklerini grmeye balamalar ilgintir. rnek olarak, ngiliz Komnist Partisi siyasal komite yelerinden birinin u yazsna bkz. : Jack Woddis, "The State - Some Problems", Marxism Today, November 1976, zellikle s. 334-338. 14 Nicos Poulantzas da bunu belirtiyor. Bkz. L'Etat, le Pouvoir, le Socialisme, Paris, PUF, 1978, s. 145. 15 Bu deyim, Gramsci'ye aittir. 16 Burada, 'yalnzca' yerine, 'hereyden nce' demek daha doru olurdu. nk, girite de belirtildii gibi, yaplarda, ou zaman, maddi aralar da vardr. Ancak, 'yalnzca', buradaki amacm daha iyi vurguluyor. 17 zellikle, yazann gelitirdii "retim ilikileri" ile "toplumsal retim ilikileri" ayrm ok yanltc. Bkz. Political Power and Social Classes, London, NLB and Sheed and Ward, 1973, s. 64 ve devam. 18 Siyasal oyunun taraflarnn bu tanm, Fred Block tarafndan yazlan ve devlet kuramna son derece ilgin bir katk getiren u makaledeki tanma yaklayor: "The Ruling Class does not Rule: Notes on the Marxist Theory of the State", Socialist Revolution, n. 33 (May-June 1977). (Daha sonra bu derginin ad Socialist Review olmutur.) 19 Gramsci'nin ok doru olarak belirttii gibi, her alandaki 'yanl bilin', daha sonra bunalmlar yoluyla 'dzeltilir'. 20 Bu bakmdan, Bat Almanya'da son zamanlarda ortaya kan 'trevci' yaklam, siyasetin biimlerinin retim biimlerince belirlendiini vurgulamakta hakldr. Ama, bu belirlemeyi, devlete greli bir zerklik bile tanmayacak kadar ileri gtrmekle, yanlgya dyor. Hakl olarak, bu zerklii geerli gren Poulantzas ile Miliband'a yaptklar yersiz saldrlarn kayna budur. Bu tartmada 'trevci' gr iin, bkz. John Holloway and Sol Picciotto, "Introduction: Towards a Materialist Theory of the State", in State and Capital , London, Edward Arnold, 1978, s. 1-31.

121

V I . BLM DEVLETN BMLER Bu blmn amac, devleti somut grn iinde ele almaktr. imdiye dek, devlete, edilgin ve etkin olarak kendi toplumsal evresi tarafndan belirlenmi zgl bir birim gzyle baktk. Bu, devletin doasn kavramak iin zorunluydu. Temel ilevler tm snfl toplumlarda ortak olduundan, bunlarn incelenmesinin, somut gerekleme biimlerinin ancak rnek olarak ele alnd, genel dolaysyla da, soyut- bir dzeyde yrtlmesi gerekiyordu. Bundan nceki blmde, 'teknik' (ve daha da yzeysel) ilevlerin ie katlmasyla, grece daha somut bir zmlemeye doru bir ilk adm atlmt. Ama, yine de, devlet, yalnzca ne yapt asndan ele almyordu. imdi, nasl grndn ortaya koymaya alacaz. Bunun iin, nce, devlet morfolojisine ('biimbilimine') ilikin bir zmleme, sonra da, devletin iinde yer ald zgl toplumsal ereveyi oluturan siyasal sistemler ve rejimlere ilikin bir tartma yrtmek gerekecektir. Nihayet, bu da bizi, devletle toplum arasndaki ilikileri daha somut bir biimde tekrar ele almaya gtrecektir. Gndelik yaamda devlete baktmzda ne gryoruz? Kanmca, devlet anatomisini oluturan, dolaysyla da morfolojisini aklayan balca drt tr e vardr: 1) binalar; 2) devlet grevlileri; 3) normlar (veya 'davran kurallar'); ve 4) aralar. Gerekten de, somutta, tm devletler, belli davran kurallar iinde hareket eden, eitli binalarda i gren ve ilerinde trl aralar kullanan birtakm insanlardan oluur. Elbette bu, yalnzca betimleyici bir sralamadr; bir nem sralamas gibi anlalmamaldr. Her enin nitelii ve devlet anatomisindeki yeri ancak zgl bir zmleme ile ortaya konabilir. Bir kurum olarak i gren tm toplumsal kmeler, yelerinin i grmesi iin az ok srekli olarak kulanlan iyerlerine, kimi zaman da, zgl birtakm ilerin grlmesine yarayacak trl binalara gereksinme duyarlar. Bu balamdan, binalar, hibir ekilde devlete zg bir e saylamazlar. Yine de, tm devletlerin u veya bu biimde binalar kullandklar ve bunlarn incelenmesinin ok retici olabilecei, bir gerektir. Aadaki rnekler bu noktay akla kavuturmada yardmc olabilir:

Ehramlar, eski Msr devletlerinin zelliklerini anlatabilir. Byk tapmaklar, katedraller, vs., bir devlet dininin varlna iaret edebilir. Okullarla cezaevlerinin karlkl says, bir siyasal rejimin doasn gsterebilir. Resmi binalarn bakentte toplanmas ve tarann bunlardan geni lde yoksun bulunmas, ar merkeziyeti bir devletin iareti olabilir. Resmi ikametghlarn kaln duvarlarla evrili bulunmas, yneticilerin kendi halklarndan korktuklarm gsterebilir. K ve yaz saraylarnn bulunmas, mevsimlere gre yer deitiren bir hkmet yapsnn iareti olabilir. Belli tarih dnemlerinde, surlarn varl veya yokluu, merkez brokrasilerinin greli nemini ortaya koyabilir.1 u veya bu kurumun binasnn grkemi, o kurumun teki devlet kurumlar arasndaki greli neminin iareti olabilir. atolar ve malikneler, feodal bir devletin gstergesi olabilir. Aktr ki, bu ynde daha birok rnek bulunabilir. Burada nemli olan nokta, binalarn konumunun, boyutlarnn, biiminin ve ilevlerinin, barndrdklar veya baka trl hizmet ettikleri devlete ilikin olarak nemli ipular verebileceklerinin grlmesidir. Devlet anatomisinin ikinci esi, devlet grevlisi kimliinde birtakm insanlardr. Bu insanlarn ya, cinsiyeti, says, kkeni, eitim dzeyi, ie alnma, ykselme, deitirilme yollar, ilgin incelemelere konu olabilir. Kii olarak, devlet grevlileri hem kendi aralarnda, hem de darda kalanlarla trl ilikilere girerler. Ayrca, her biri rgt yesi olduuna gre, rgt kuramnn aralaryla birtakm ayrntl incelemelere tabi tutulabilirler. Ne ki, devlet rgtlerinin en arpc zellikleri, hem kendi ilerinde ve aralarnda, hem de dandakilerle ilikilerinde, temel bir eitsizliktir. Devlet grevlileri, kendi aralarnda daima bir astst ilikisi (bir hiyerari) iindedirler. te yandan, toplumun geri kalan blm karsnda, daima ayrcalkl bir konumdadrlar. Hangi zgl biimde olursa olsun, ilke olarak, tm devletler, en mtevaz grevlilerine bile zel bir stat salarlar. Devlet personelini blen hiyerari, ok ynldr. Bu ynlerin birou incelenmeye deer. En gze batan, siyasal g farkndan doan hiyeraridir. Bu lte gre, devlet personeli byk bee ayrlabilir: 1) doruktakiler; 2) ortadakiler; ve 3) sradan grevliler. Tm devletlerde, en nemli kararlar bir avu insan tarafndan alnr. 123

Burada nemli olan, yasal statleri deil, uygulamadaki gleridir. Tarihte, en byk siyasal g, genellikle devlet bakanlarnn elinde toplanmtr. Ama bu gl kiiler, babakanlardan, hkmet yelerinden, parti sekreterlerinden, din grevlilerinden veya danmanlardan bile kabilirler. Orta kademedekiler, bunlarn yaveri durumundadr. lk devletlerde, bu mevkiler, genellikle hkmdarn hsmlarnca doldurulurdu. Tarihsel gelime ile bu kan aristokrasisi ald, ama iktidar aristokrasisi kald. Bu kme, zelikle brokratik devletlerde byk nem tar. Merkezdekiler ok zaman 'uzman'lardan, taradakiler ise 'genelci'lerden oluur. Nihayet, nc bek devlet personeli, yani sradan grevliler, devlet iinde anlaml bir gc bulunmayan birtakm insanlardan oluur. Ama, bu durum nemlerini azaltmaz. Bir yandan st kademelerdekilerin kararlarn yerine getiren birlikleri salarlar. te yandan, devlet iinde gsz olmalarna karn, dtakiler karsnda nemli bir gce sahip bulunurlar. Zaten sivil toplumun gznde, bunlar, devlet egemenliinin en irkin yzn temsil ederler. Doruktaki grevlilerin, tarih boyunca oynadklar gzde roln ayrca aklanmas gerekir. Nasl olmutur da, devlet anatomisinin bu esi, toplumsal yaamn geliimini bylesine etkileyebilmitir? Nihayet, tarih daima kitlelerin eseridir: nk, retim glerini gelitirmek ve retim ilikilerini yeniden biimlendirmek iin gerekli enerji (bkz. giri) yalnzca kitlelerde bulunur. Bunun nedeni, kitlelerin ynetime gereksinmeleri olmas, genellikle bu ynetimin de devletin komuta mevkilerini elinde tutan bir avu insan tarafndan salanmasdr. Elbette, bu ilevi yerine getirirken bu insanlar tmyle zgr deillerdir. Ne ki, tarihin belli dnemlerinde, bunlarn znel nitelikleri, kitleleri belli ereklere ulatrmada olaand bir rol oynayabilir. 'Byk adam' olgusu da zaten bu balam iinde belirir. Bunlar, tarihin ak ynn hissedip karizmalar (kiiliklerinin byleyicilii) sayesinde kitleleri hzla bu ak dorultusunda srkleyebildiklerinden 'byktrler. Aslmda, byk adamlarn, gelecei gren 'peygamberler' olmalarna gerek yoktur. Hrslarnn, onlar, tarihsel olarak 'doru' yne itmesi yeterlidir. arpc bir rnek vermek gerekirse, Napolyon, 124

Avrupa imparatoru olmaya azmetmi lgn ihtirasl bir insand. Onu 'byk' hale getiren ey, kta zerindeki aralksz savalaryla feodal yaplarn hzla kmesine ve kapitalizmin daha hzl gelimesine yol 2 amasdr. Siyasal glerine ek olarak, devlet personeli, bir de resmi iblmnn izgileriyle birbirlerinden ayrlrlar. ada devlette, bu ok ileri bir dzeye ulamtr. Ayn devletin paralar olmakla birlikte, devlet bakanl, hkmet, yasama meclisleri, idare, polis, yarg, silahl kuvvetler, yerel hkmet birimleri, kurumsal olarak nemli lde farkllamlardr. stelik, bu geni snflandrma altnda, birok kurum ynla alt birime blnmtr. Bylece, devlet personeli, zgl vasflar gerektiren, zgl karlar besleyen, zgl erekler izleyen byk sayda farkl kurum arasnda blnm hale gelir. Bu kurumlarn statleri, siyasal sisteme gre deiir. Buna gre, rnein devlet bakanl, veya hkmet, veya parlamento, veya yarg, vs. greli olarak ayrcalkl bir konumda bulunabilir. Siyasal statdeki bu farka ek olarak, her kurum, kendi nderlerinin yeteneine bal olarak deiebilen miktarda gerek g sahibi olabilir. Btn bunlarn sonucunda, somutta, devlet personeli, hem dikey (sahip olduu gerek gce gre), hem de yatay (resmi iblmndeki yerine gre) olarak blnm duruma gelir. Ayrca, blnme burada da bitmez. Devlet personeli iindeki dier bir eitsizlik kayna, bunlarn tzel (hukuki) statleridir. Tm devlet kurumlarnda, grevliler, resmi grevlerinin niteliine bal olarak, (gerek glerine uygun den veya dmeyen) birtakm tzel yetkilere gre de derecelendirilmilerdir. rnein, bunlar, mdr, danman, sradan memur, yksek mahkeme yesi, emniyet amiri, rtbesiz asker, vs. olabilirler. O halde, devlet personeline toptan bakldnda, karmza, derinlemesine bir farkllamann damgasn tayan bir tablo kar. Devlet anatomisi asndan bakldnda, eitsizlik, devlet personelinin en nde gelen zelliidir. te yandan, bu temel eitsizlik, devlet kurumlarnn da snrm ap, devlet personeli ile sivil toplum arasndaki ilikilerin de en arpc zelliini oluturur. Burada, az nce belirtilen i blnmeler bir yana braklarak, devlet personeli bir tm olarak ele alnmaktadr. Bu balam iinde bakldnda, devlet personelinin, toplum iindeki en 125

gl insan kmesini oluturduu grlr. Bu durumlarn, devletin hem kendi toplumundan, hem de baka devletlerden bamsz oluuna borludurlar. Bunlarn yetki alanlar, tm insanlaryla birlikte lkenin tmn, hatta birok bakmdan da darda yaayan yurttalar kapsar. Temel siyasal ilevlerin yaratt nesnel zorunluklar erevesinde, devlet personelinin gcnn derecesi, lke topraklarnn geniliine, nfusunun byklne ve teknolojik gelime dzeyine baldr. Vergi toplama yetkisi devlet personelinin esiz bir ayrcaldr ve meru olarak kaba kuvvet kullanma tekeliyle birletiinde, onlar toplumun ok stne karr. Devlet personeli, ynetilenlerden para, mal ve hizmet istemeye, davran kurallarn serbeste saptamaya, bu kurallar (yasall yine kendilerince tanmlanan aralarla) uygulamaya, insanlar yarglayp cezalandrmaya, onlar savalara srklemeye, bar yapmaya, vs. yetkilidir. Devlet personelinin, kat zerinde veya somutta sahip olduu g miktar gerekten korkuntur ve bu durum, ynetenlerle ynetilenler arasndaki uurumun ak gstergesidir. Devlet anatomisinin bir esi olarak devlet personelinin balca zellii toptan bir eitsizliktir: hem kendi iinde, hem de, daha nemlisi, kendisiyle toplumun dier yeleri arasnda. Devlet anatomisinin nc esi, bir normlar dizisidir. Tm kurumlarn yeleri gibi, devlet grevlileri, kendi aralarnda olsun, dtakilerle ilikilerinde olsun, birtakm davran kurallarna uymak zorundadrlar. Byle resmen konmu davran kalplan, tm devletlerde vardr. Gnmzde, bunlar ou zaman bir dizi yasa biimini alr, ama yle olmas zorunlu deildir. Uzun sre yasalamam olmakla birlikte, bu tr kurallar her zaman varolmutur. Bu normlar, belli ideolojiler, inanlar, gelenekler, yenilenen hkmdar buyruklar, vs. biimini alabilirler. Burada vurgulanmas gereken nokta, kendi personeline birtakm i ve d davran kurallar koymayan bir devletin olamayacadr. Byle bir normlar dizisi bulunmadan, devlet personelinin hem kendi i ilikilerine, hem de sivil toplum karsndaki konumuna damgasn vuran genel eitsizliin konulamayaca aktr. Uygulamada bu kurallarn sk sk inenmesi varlklarn yadsmaz: (olmayan bir kural inenemeyeceine gre) aksine, bunu dorular.

126

Nihayet, devlet anatomisinin drdnc esi, maddi ve manevi bir dizi aratan oluur. Devlet grevlileri, zel kyafetler, niformalar giyebilirler, tyler, gerdanlklar, madalyalar, vs. takabilirler. Trl unvanlar, szl ve yazl hitap biimleri, belli formller, imzalar, mhrler, vs. kullanabilirler. Ellerinin altndaki aralar iinde, en nemlileri, iletiim aralar ile askeri aralardr. letiim iin atl kullanan ve yalnzca kl, mzrak ve okla silahlanm bulunan bir devletin, telefon, teleks, iletiim uydusu bulunan ve denizalt, tank, roket vs'yle silahlam olan bir devletten ok farkl olaca aktr. Binalar iin sz konusu olduu gibi, tarih boyunca devletlerin ellerindeki aralarn incelenmesi gerekten ok retici olur. lk blmde belirtildii gibi, devletin gvenebilecei maddi ve manevi aralarn nitelik ve niceliinin, ilgili toplumun retim yeteneinin gelimilik dzeyine sk skya bal olaca meydandadr. Bylece, her devletin anatomisini oluturan -dolaysyla da, morfolojisini biimlendiren- belli bal eleri (binalar, insanlar-ynetici personel, normlar ve aralar) toparlam bulunuyoruz. Bu eler tm devlet kurumlarnn inasnda kullanlan 'malzeme'dirler. Bunlar devleti, tanmlamazlar. Yalnzca, onun eyleminin 'taycs' durumundadrlar. Onun iindir ki, hibirinin yaamsal nemi yoktur. Devlet, tm binalar yklsa da ayakta kalabilir. Sivil toplumdan yeni grevliler bulabildike, tm personelini de yitirebilir. Davran kurallarn (normlarn) fena halde inemesine ve aralarnn oundan yoksun kalmasna karn, yine yaamm srdrebilir. Ancak, devlet anatomisinin elerinin bir zellii vardr ki, devlet onsuz edemez. Bu da bir 'nesne' deil, bir ilikidir. Gerekten de, devlet, hem kendi yapsna, hem de toplumla ilikilerine damgasn vuran buyurma-boyun eme ilikisi olmadan yaayamaz. Ne ki, bu zellik, devletin anatomisinden gelmez: kayna devletin doasdr; ya da, organik benzetmeyi srdrecek olursak, bunun kayna devletin fizyolojisidir. Devlet personelinin kendi iindeki ve toplumun karsndaki hiyerarik durumu, esiz toplumsal konumunun devlete ykledii elikili ilevlerin sonucudur. Devlet, trl aralar kullanp belli davran kurallarna uyan birtakm insanlar barndrd iin deil, kanlmaz birtakm ilevleri yerine getirdii iin devlettir. Son 127

zmlemede, anatomisinin (hiyerarik zellikleri dahil) tm eleri, atan amalarn yerine getirmek iin bu temel ilevlerin kulland birtakm aralardan ibarettir. Devletin somut zmlenmesinde bundan sonraki adm, siyasal sistemlerin ve rejimlerin ele alnmasn gerektirir. -Anatomik grnmn (veya morfolojisini) imdi incelemi bulunduumuzdevlet, daima daha geni bir siyasal evrenin paras durumundadr. Bu grece geni alan, genellikle, 'siyasal sistem' ve 'siyasal rejim' ifadeleriyle betimlenir. Ancak, bu ifadelerin, genel kabul grm kesin tanmlarnn bulunmad da bir gerektir. Siyasalbilim literatrnde, bunlar ok zaman birbirlerinin yerine kullanlr. Dolaysyla, herhangi bir yanl anlamaya yol amamak iin, burada bir n aklama yapmak zorunludur. Bu denemede, 'siyasal sistem', siyasetin teknik ynne ilikindir. Bu terim; seimler, atamalar, karar alma sreleri, karar uygulama yntemleri gibi, katksz siyasal nitelikte olan mekanizmalar kapsar. Dolaysyla, geen blmde 'teknik siyasal ilevler' diye adlandrlan ilevler, siyasal sisteme aittir. Buna karlk, burada, 'siyasal rejim', yalnzca siyasal sistemi deil, ama katksz siyasal nitelikte olmamakla birlikte siyasetle u veya bu ekilde ilgisi bulunan tm toplumsal yaplar kapsayan, grece daha geni bir alan olarak anlalmaktadr. Devlet siyasal sistemin bir parasdr, siyasal sistem de siyasal rejimin bir parasdr. O halde, bu son terim, toplumsal btnlk iindeki en yaygn siyasal alana aittir. Bu balang aklamalarndan sonra, aada, ierikleri daha ayrntl bir biimde betimlendikten sonra, bu terimlerin aydnlanabileceim umuyoruz. Bir siyasal sistemin eleri unlardr: 1) devlet (hem ayr bir birim olarak, hem de kendi dndaki siyasal yaplar ve glerle iliki halinde); 2) siyasal partiler; 3) siyasal birlikler ve bask kmeleri (bask gruplar); ve 4) normlar ve bunlara bal ideolojiler. Devletin anatomisini oluturan eleri yukarda betimledik. Ne ki, hibir devlet bolukta devinmez: kural olarak, belli bir siyasal sistemle srekli ve ok ynl bir ilikiler a iinde bulunur. Bir kez, devlet kurumlar, d (yani sivil) glerin basks altnda, durmadan yeni biimlenmelere urarlar. rnein, bu yoldan, devlet, krallktan cumhuriyet biimine, niterlikten federal bir yapya 128

gemeye, blgesel hkmet alt birimleri oluturmaya, yeni kurumlar (komisyonlar, komiteler, danma kurullar, denetim organlar gibi) kurmaya, var olan kimi kurumlar kaldrmaya zorlanabilir. Ksaca, devlet kurumlar, siyasal sistemde yer alan trl glerin aralksz bir yeniden biimlendirici basksna tabidirler. kincisi, devlet kurumlarnn karlkl konumu da siyasal sistemce belirlenir. rnein, siyasal sistem yrtmenin stnlne dayanyorsa, devlet, bakanlk sistemine, despot bir kralla, diktatrle, vs. itilir. Yok, sistemde yasama ilevi arlk tayorsa, devlet, parlamenter, 'konvansiyonel' veya 'sovyet tipi' (yani uralar biiminde) bir rgtlenmeye gidebilir. Yine sistem, devletin askeri kurumlarnn sivil kurumlarna egemen olmasna yol aabilir. Ya da, sistem yerinden ynetim ynnde bask yaratarak, devletin yerel birimlerinin merkeze kar grece glenmelerine yol aabilir, vs. Dolaysyla, siyasal sistemin devlet kurumlarnn biimlendirmekle kalmayp, bunlarn karlkl arlklarn da belirledii aktr. ncs, devlet kurumlarn dolduranlar, yani devlet personeli de siyasal sistemden kaynaklanr. Sistem, seim ngrr veya ngrmez. Bunlar, genel, ksmi veya hem genel hem ksmi olabilir. Seim dnemleri ok farkl olabilir. Seim evreleri, ulusal (yani tek), eyalet apnda, blgesel veya yerel olabilir. Tek liste (dtan katlmaya ak veya kapal) veya ok liste bulunabilir. Listeler tmden dlanp, tek adl seim evrelerine gidilebilir. 'Resmi' adaylk bulunabilir veya yasaklanm olabilir. Siyasal sistem, rnein belli soylarn yesi olmayanlarn belli grevlere gelmesini yasaklayarak, o devlet grevlerini da kapatabilir. rsi veraseti (trl biimleriyle) kabul edebilir veya reddedebilir. Snavl, vs. bir 'liyakat' sistemini zorunlu klabilir veya yaygn bir 'ganimet' sistemine olanak aabilir. Belli grevleri belli snflara, kastlara, kmelere ayrabilir veya ak yarmay yeler. u veya bu devlet grevi iin ya, cinsiyet gibi koullar arar veya aramaz. Drdncs, siyasal sistem, devletin gtt siyasetlere ynelen bin trl basknn da kaynadr. Devlet dndaki trl siyasal kmeler, u veya bu konuda yasa karlmasn, var olan yasalarn deitirilmesini veya kaldrlmasn kabul ettirebilirler. Bakanlktan yerel hkmet birimlerine dek, devlet kurumlarn belli kararlar 129

almaya veya geri almaya zorlayabilirler. Yarg terazisini u veya bu yne itebilirler veya bamsz hkmlerine kar koyabilirler, ya da af iin diretirler; vs. Grld gibi, siyasal evresinden soyutlandnda devlet, gerekten bir iskelet gibi kalr. zgl morfolojisini ve bir siyasal kurumlar demeti olarak somut ileyiini, siyasal sistemle ili dl ilikilerine borludur. te yandan, devletin zellikleri tarafndan derinlemesine etkilenmesine karn, siyasal sistemin kapsam devlet aygtnn dna taar. Sistemin teki elerine ksa bir bak, siyasal yaamn devlet dndaki blmnn nemini gstermeye yeter. Siyasal sistemin devlet dnda kalan blmnde, balca elerden biri siyasal partiler dizisidir. On dokuzuncu yzyl iinde ngiltere'de ortaya kan siyasal parti olgusu, ada siyasal sistemlerin devletten sonra gelen en nemli esidir. Seim hakknn giderek genilemesi, kitle partilerinin douu, devleti fethetme ereiyle yola kan kktenci akmlarca partilerin sk sk kullanlmas ve buna benzer birok etmen, siyasal partileri siyasal sahnenin nne itmekte birlemitir. Bu durumun bir sonucu olarak, siyasa! sistemler, parti sistemlerinin zeliklerine gre, ok farkl biimlere brnebilirler. Kimileri, yasal olarak veya uygulamada tek bir partiye izin verirler. Kimileri birok partiye izin verir, ama hepsini, srekli olarak egemen olan tek bir partinin glgesi altnda tutar. Kimileri, nc partilere yer aan veya amayan bir ikili parti sistemine dayanabilir. Bakalar, boyutlar, etkileri, vs. sonsuz bir eitlilie brnebilecek ok sayda partiye olanak aabilirler. Yine bakalar, parti kurulmasn, ileyiini, mali kaynaklarn, rgtlenme biimini sk kurallara balayabilirler veya balamayabilirler. Daha bakalar, u veya bu ideolojiye bal partileri yasaklayabilirler veya geni bir siyasal ideoloji yelpazesi kabul edebilirler. Siyasal partiler ve devlet dnda, siyasal sistemlerde, bir de, ortak erei siyasal yaam etkilemek olan deiik sayda siyasal birlik, bask kmeleri, yayn organlar, siyasal gazeteler, dergiler, vs. vardr. Bu rgtlerin says, boyutlar, kapsam, etkisi gibi etmenler, siyasal sistemler arasnda byk farklar doururlar. Birleik Devletler, bask kmelerinin kurumlamas alannda en sivri rnektir. Ancak, bunlarn rollerini yerine getirmeleri iin, bylesi bir kurumlama hi de zorunlu 130

deildir. Tm siyasal sistemlerde, devletin ve siyasal partilerin dnda bulunup siyaseti u veya bu biimde etkilemeye alan kimi kmeler daima vardr. Baz sistemler bunlarn almasn yasaklayabilirler. Ama bu da, ancak tadklar nemi gsterir. Nihayet, tm siyasal sistemlerde bir dizi norm ve bunlarla ilikili ideolojiler bulunur. Normlarla ideolojiler, devlette de karmza kmlard. Ama orada, yalnzca devlete ve onun ileyiine ilikindirler. Oysa, siyasal sistemin norm ve ideolojileri daha kapsamldr. Normlarn ikili bir grevi vardr: bir yandan, devletle siyasal sistemin teki elerinin ilikilerini dzenlemek; te yandan, devlet dnda kalan tm siyasal yap ve gleri belli alma kurallarna balamak. Elbette, normlar hibir zaman bir siyasal sistemin yumuak ileyiini salamaya yetmezler. Onun iindir ki, bunlarn yannda daima zgl ideolojiler vardr. Beklenepei zere, bu ideolojilerin ierikleri siyasal sistemin yapsna gre deiirler. rnein, eer bir sistem askeri glere stnlk tanyorsa egemen siyasal ideolojinin cengverlie; yok okpartili bir dzene dayanyorsa bu ideolojinin oulculua eilim gstermesi doaldr. Ksacas, egemen siyasal ideoloji siyasal sistemin deerlerini yanstacaktr. te yandan, her siyasal sistemde elikili eilimlerin bulunmas kanlmaz olduundan, daima egemen ideolojiye u veya bu lde kafa tutan, rakip ideolojiler de bulunacaktr. Kural olarak, her siyasal sistemin odak noktas, devletle olan ilikilerinde gizlidir. Tm siyasal sistemler devletin egemenlii altnda bulunmakla birlikte, bu egemenliin kapsam ve ls ok deiik olabilir. Her siyasal sistemin temel sorunu bu olduundan, deerleri genellikle bu iliki evresinde dnenir. Belli siyasal sistemlere bal ideolojiler, bu deerleri yanstrlar. Bu yzdendir ki, genellikle, siyasal ideolojiler, bir ucu mutlak siyasal liberalizme, teki ucu mutlak otoritercilie deen, iki ucu arasnda da liberalizmle otoriterciliin her trl karm yer alan, ideal bir zincir boyunca gidip gelirler. Devletin somut zmlenmesinde bundan sonraki adm, devletin en geni siyasal evresiyle, yani siyasal rejimlerle ilgilidir. Burada kabul edilen anlamnda 'siyasal rejim', devleti, siyasal sistemi ve toplumsal yaamn siyasete ilikin tm zelliklerini ierir. Siyasal rejimleri 131

birbirinden aynan balca etmenler, retim ilikileri, retim gleri, siyasal sistem (devlet dahil) ve (siyasal yaama etki ettii lde) toplumun tm ideolojik styapsdr. Bu etmenler iinde, en nemlileri, retim ilikileri ile retim gleridir. Siyasal rejimler snflandrmasnda, balca lt bunlar verirler. ada dnyay rnek olarak alrsak, bu lte gre rejimler byk bee ayrlrlar: 1) Gelimi kapitalizm; 2) Sosyalizm; ve 3) nc dnya. Geri kalan etmenler, yani siyasal sistem ile teki ideolojik styaplar, bu geni snflandrmalar alt snflara blmeye yarayan, daha ince ltler verirler. Ne ki, retim biimi en nemli etmen olduundan, bu ikincil ltler bu snflandrmay esasndan deitirmezler. Yukardaki snflandrmaya biraz daha yakndan bakmak, siyasal rejimlerin anlamlarn belirleme asndan yararl olabilir. lk bekte yer alan lkeler, kapitalist retim biiminin egemenlii altndadr. Ayrca, burada kapitalizmin en gelimi tr yrrlktedir. Bu ikili zelliin, siyasal alanda nemli sonular vardr. Birincisi, tmyle burjuva snfnn ve bu snfn trl katmanlarnn, bu lkelerde olaand bir etkiye sahip olmalardr. Devlet kurumlar, en ok bu snfn karlar hesaba katlarak biimlendirilmitir. Devlet personeli, zelikle doruktaki nderler, ya bu snftan karlar, ya da hi olmazsa onun ideolojisine tabidirler. Devlet siyasetleri, bu snfn, zellikle de bu snf iindeki nde gelen katmanlarn karlarm karlamaya yneliktir. Tarihsel koullara gre, bu siyasetler, smrgecilik, merkantilizm, serbest ticaret, devlet koruyuculuu, emperyalizm, milliyetilik, blgecilik, vs. gibi biimler alabilirler. kinci nemli sonu, retim glerinin yksek gelime dzeyinden kaynaklanr. Bu da, ulusal kltrn inceliinde, teknolojilerin hassaslnda, zellikle iletiim ve silah teknolojilerinin ileriliinde, gzel sanatlar ve yazndaki (edebiyat) gelimede, siyasal styaplarn ayrntl dokusunda, vs. yansr. Gelimi kapitalizmi benimsemi olan lkelerin siyasal rejimleri, bir ucunda mutlak liberalizm tekinde ise kaba faizm yer alan bir izgi zerinde bulunur. Bu rejimlerin hepsi de burjuvaziye dayanr ve ileri bir retim yetenei gerektirir. zgrlk ve diktac burjuva rejimlerini birbirinden ayran ey, (teki ideoloik styaplarnn da 132

katksyla) siyasal sistemleridir. Kural olarak, gelimi bir burjuvazi, kendisine zg tarihsel geleneklere uygun siyasal yaplar iinde rgtlenmi, bir tr neo-klasik demokratik rejimi daima yeler. Ne ki, alan snflarn savakanl, u veya bu burjuvaziyi otoriter bir rejime itebilir. Faizm olgusunun kayna budur. Zaten onun iindir ki, faizm, ancak I.Dnya Sava'ndan sonra, Rus devrimi burjuva egemenlii iin ilk lmcl tehlikeyi yarattktan sonra, ortaya kmtr. ada siyasal rejimlerin yukardaki snflandrmasnda, ikinci bek, sosyalist lkeleri ieriyor. Ortak zellikleri, retim ilikilerinde ii snfnn egemenliidir. Ne ki, bu ortak temel zerinde, retim yeteneinin gelime derecesine ve siyasal sistemlerin zelliklerine gre, ok farkl siyasal rejimlerin kurulmas olanakldr. Sosyalizmde, siyasetin ilk iki temel ilevi akma eilimine girer. lke ne denli geri ise, ekonomiyi uzak bolluk ereine yneltmek iin gsterilecek aba o denli byr. Bylesine muazzam bir grev sert yntemler gerektirir -ve bylece, nc temel ilevin de l d imesine neden olur. stelik, retim glerinin greli gerilii, yeni ynetici snfn toplum iinde bir aznlk olduu, dolaysyla da, srekli bir tehdit altnda olan egemenliini korumak iin otoriter bir siyasal sisteme itildii anlamna gelir. Nihayet, byle bir ii snf, tanm gerei, ideolojik, felsefi, kuramsal, estetik, vs. alardan olduka snrldr; bu da, kanlmaz olarak, siyasal ileri yrtme biiminde yansr. Sonucun, u veya bu lde kat bir diktatrlk olmas ok olasdr.3 Gelimi bir lkede sosyalizmin ok farkl olmas beklenebilir. retim yeteneindeki dev art, her toplum yesinin temel gereksinmelerinin tatminini, daha imdiden, olanakl hale getirmitir. ktisadi bolluk artk uzak bir hayal deildir. Dolaysyla, bu gelimi toplumlarda, retim glerini her ne pahasna olursa olsun artrmak yolunda, devletin ynetiminde lsz abalara girimeye artk gerek yoktur. Bunun yerine, ekonominin meyvalar kadar kanlmaz yklerinin de eite paylalmasn salamak zere, yalnzca, deiik kmeler iinde rgtlenmi insanlarn egdmn salamakla snrlandrlm bir devlet eylemine gerek vardr.4 Byle toplumlarda, alanlar zaten ounluktadr. Smrc snflarn tm kk bir 133

aznlktan ibaret bulunduundan, bunlar denetim altna almak iin otoriter yntemlere gerek yoktur. Nihayet, ii snf, toplumun teknoloji, bilim, felsefe, gzel sanatlar, vs. alanlarnda ulat yksek dzeyin mirassdr. Byle bir snfn ynetiminin, bugn sosyalist rejimlerde grlenlerden ok daha ince biimlere brnmesi kanlmazdr. ada siyasal rejimler snflandrmasnda en karmak bek, ayn zamanda en kalabalk olandr; ve nc dnya diye adlandrlmasndan da anlalaca gibi, ne gelimi kapitalist, ne de sosyalist olan tm lkeleri ierir. Bu lkelerin balca zellikleri yle sralanabilir: 1) hibirinde sosyalist retim biimi egemen deildir, 2) byk ounluu kapitalist retim ilikilerinin egemenlii altndadr, ama her yerde bu greli egemenlik kapitalizm ncesi retim biimlerinin tehdidi altndadr; 3) bir aznlk, hl kapitalizm ncesi ilikilerin egemenliindedir; 4) retim yetenekleri -nicel ve nitel olarak-, gelimi toplumlarnkine (bunlar ister kapitalist, ister sosyalist olsun) gre ak bir gerilik iindedir; 5) bamszlklar, gelimi kapitalist lkeler veya sosyalist blok tarafndan az ok kstlanm durumdadr. nc dnya lkelerinin devlet biimleri, siyasal sistemleri ve zgl siyasal rejimleri, ancak yukarda saylan snrlar iinde birbirlerinden farkllaabilirler. Kural olarak, tartmasz bir snf stnlne dayanamadklarndan, devlet gcn eline geirmek isteyen trl kmelerin dzensiz rekabetine sahne olurlar.5 ou yerde stn durumda olmasna karn, burjuvazi, yine de grece zayftr; bu da, toplum dzenini gvenceye almak iin otoriter siyasal yaplar yelemesine yol aar. Baz rnlerdeki (rnein petrol gibi) tekelci durumlar sayesinde olaanst zengin olanlar bile, toplam retim yetenekleri yine de grece dk olduundan, devletlerine geni olanaklar salayamazlar. Kimi zaman grlen maddi ara bolluuna karn, aslnda en nemli zenginlikten yoksundurlar: stn vasfl personel ve yeterli bir rgtlenme-ynetim dzeyi. ada siyasal rejimlere ilikin olarak sunulan bu genel grlerin amac, bir lkenin siyasal yaamnn belirlenmesinde retim ilikilerinin ve glerinin zel nemini vurgulamakt. Ancak bu balayc toplumsal ereve iindedir ki, siyasal sistemler, devlet 134

biimleri ve baka styapsal etmenler, herhangi bir rol oynayabilir. Bu olgunun, siyasalbilimde ok kez gzden karlan, nemli yntemsel sonulan vardr. retim biimi ve bunun greli geliimi temel etmenleri oluturduklarndan, siyasal rejimlerin bilimsel olarak incelenmesinde veya karlatrlmasnda, bunlarn ilk srada ele alnmas gerekir. rnein, srf her ikisi de monaridir diye, her bir 'monari'yi kendi zgl toplumsal erevesine oturtmadan, ngiliz ve Fas rejimlerini karlatrmaya kalkmak tmyle anlamszdr. Gerekten de, byle durumlarda ayn szcklerin bile ayn anlamlar yklendikleri grlr. Bu olgunun arpc bir kant, 'demokrasi ' teriminin yazgsdr. Bu konuda, Eski Yunan ve Roma'da, -demokrasi olunca, o zamana dek kyllerce yrtlen retici ii de stlenmek zorunda kalan- klelere 'demokrasi'nin ek bir yk bindirdiini, dolaysyla da, aslnda 'aristokrasi'den daha smrgen bir rejim 6 olduunu anmsatmakla yetinelim. Grld gibi, siyasal yaplar kendi toplumsal balamlarndan soyutlayan karlatrmalar bilimsel 7 deerden yoksundur. Siyasal sistem olmadan devlet plak bir iskelete indirgeniyor idiyse, siyasal sistemin kendisi de, siyasal rejimden soyutlandnda, tm toplumsal rengini, anlamn yitirir. te yandan, kendi devleti ve siyasal sistemi dnda ele alnan bir siyasal rejim, ii nerdeyse tmyle bo bir soyutlamadr. O halde, bu kavramlar arasndaki farklar kuramsal olarak zmlendiinde, yapsal iielikleri asla gzden karlmamaldr. Byle bir zen, bu blmde sz konusu olduu gibi, zellikle somut yaklamlarda zorunludur. Ne ki, daha soyut zmlemelerde bile buna gerek vardr. Bu denemede, en soyut dzeyde bile, devlet, daima, hem siyasal sistem, hem de siyasal rejimle ilikilerinin tm iinde ele alnmtr. Her temel siyasal ilevin doas, bu iie girmilie tanktr. Temel siyasal ilevlerin hepsinin erekleri, toplumun zgl retim biiminden kaynaklanr: hepsinin zgl gerekleme biimleri, yine tm egemen retim biim ince belirlenmi olan somut siyasal rejimler, sistemler ve devlet yaplar tarafndan biimlendirilir. Burada vurgu devlet zerine konduysa, bunun nedeni, gerekten de devletin, retim ilikilerinin en temel siyasal gereklerinin gereklemesine aralk eden merkezi aygt olmasdr. 135

imdi artk balca eler elimizde olduuna gre, her bir temel siyasal ilevin, en soyut dzeyden siyasal yaamn somutluuna dek, gerekleme yolunu adm adm izlemeye alabiliriz. Bu bize, geen blmdeki 'edimsel klavuz'u, devletle toplum arasndaki ilikiyi daha da somut bir biimde ele alarak, tamamlama olanan verecektir. Snf ayrmna dayanan herhangi bir retim biimini rnek olarak alabiliriz. Szn ettiimiz gerekleme srecini canlandrmak iin, buradaki rneimiz, kapitalist retim biimi olacak. Birinci siyasal ilevin ereinin retim glerinin korunmas ve gelitirilmesi iin gerekli koullar salamak olduu anmsanacaktr. Kapitalist retim biiminde, balca retim gleri, alan snflarn yeleri ile retim sreci iinde kullanlan maddi, zihinsel ve ideolojik aralardr. Sorun, bu nesnel temelin, genel siyasal dzeyin her bir alanna yansma mekanizmasn doru bir biimde alglamaktr. Bu alanlarn, siyasal rejim, siyasal sistem ve devlet olduunu biliyoruz. Ayrca, her alann zgl yaplardan, bunlara ilikin ilevlerden ve yine zgl ideolojilerden olutuunu da biliyoruz. Tm yansma mekanizmasn toptan izlemek olanaksz olduundan, bunu canlandrabilmek iin, retim gleri iinden yalnzca bir eyi rnek olarak alacaz. Burada rneimiz, kapitalist retim biiminde kullanlan teknolojiler olacak. Siyasal rejim alannda, hepsi ayr ilev gren, ama hepsi de teknolojilerin korunmasna ve gelitirilmesine ynelik tm toplumsal Abalar ideolojileriyle destekleyen bir yn yap mutlaka karmza kacaktr (r. meslek birlikleri, aratrma birimleri, enstitler, niversiteler, vs.). Bylece, genel siyasal ortam, batan aa, teknolojiye deer veren bir havann etkisi altnda kalacaktr. Bir adm ileride, siyasal sistemde, karmza, teknolojilerin gelitirilmesini aka erek edinen belli siyasetleri kabul ettirmeye alan zgl siyasal yaplar (siyasal birlikler, dernekler, bask kmeleri) kacaktr. Bunlara ek olarak, yine teknolojinin gelitirilmesini savunan siyasaal parti programlar, seim platformlar, belli siyasetler, vs. bulacaz. Yine, siyasal sistemde, ortak amac teknolojiye verilen deeri yceltmek olan eitli teknokratik ideolojilerle karlaacaz. Nihayet, retim srecinde teknolojinin sahip olduu nem, devletin yaplarna (kurumlarna), ilevlerine ve ideolojilerine yansyacaktr. rnein, 136

devlet, teknolojik aratrmalar yapan enstitler kuracak, yabanc lkelerde teknolojik casusluu rgtleyecek, kendi aygt dnda yrtlen kimi aratrmalara mali kaynak salayacak, teknokratlar nemli grevlere getirecek, teknolojik birikimin korunmas ve gelitirilmesi iin yasalar karacaktr, vs. Tm bu gelimeler ikili bir belirlemenin etkisiyle olacaktr: a) Kkleri teknolojinin nesnel gereine uzanan, ve teknolojiyle dorudan ilikisi olmayan insanlarn -siyasetiler, gazeteciler, yazarlar gibiteknolojik deerlerle atan grler savunmalarn engelleyen, edilgin belirleme; ve b) iler, teknisyenler, mhendisler gibi, teknolojiyle dorudan ilgili insanlarn kendi zel karlarn dile getirerek bu nesnel 8 davaya dorudan doruya hizmet etmelerine yol aan, etkin belirleme. Btn bu etkilemenin sonucu, -retim glerinin tek bir esine ilikin olarak- birinci siyasal ilevin gerekletirilmesi olacaktr. Bu temel ilevin kendisinin, hibir zaman plak gzle 'grlemeyecei' meydandadr. Bu da kolayca anlalr: nk, hibir temel ilev bamsz bir varla sahip deildir; daima, siyasal eylemin tm alanlarnda yer alan zgl ve dolaysyla birbirinden farkl ilevler araclyla gerekleir. Ayn durum, ikinci siyasal ilev iin de geerlidir. Bunun zgl ereinin, retim ilikilerinin korunma ve gelimesini salamak olduu anmsanacaktr. rneimizde, yani kapitalist retim biiminde, bunlar, (retim ve tketim aralarnn trlerine gre deiebilen) trl mlkiyet biimlerinden, (mal sahibi, yneticiler, mhendisler, ustabalar, iiler, ii temsilcileri, vs. arasnda yer alan) trl i ilikilerinden, ve (ticaret, bankaclk, kredi, speklasyon, borsa, faiz, kira, kr, cret, vs. gibi) dolam ve blm ilikilerinden oluur. Sz edilen mekanizmay canlandrmak iin yine bir rnek alalm. Bu, rnein, mali sermaye mlkiyeti olabilir. nce, siyasal rejimde, toplumsal iblmnde her biri mali sermaye ile ilikili zgl ilevler yerine getiren, ayrca hepsi de para ilerine bal toplumsal saygnl artrc trl ideolojiler reten, patron, ynetici, simsar, komisyoncu, borsa ajan, arac gibi kimseleri iinde toplayan -bankalar, sigorta irketleri, borsalar, eitli dernekler, kulpler, vs.- bir yn yap ile karlarz. Siyasal sistemde, bu ayn karlar, zgl birlikler, bask kmeleri ve hatta belli siyasal partiler 137

tarafndan dorudan doruya temsil edilirler. Ayrca, eitli parti eylemlerinde ve byk para sahipliine kar sayg alayan zgl siyasal ideolojilerde, bu karlar yine ayrcalkl bir yer bulurlar. Bunlar, devlet yap, ilev ve siyasetlerinde de dorudan doruya temsil edilirler. Merkez bankas, ou zaman, bir devlet kurumudur. Devletin, eitli zel bankalarda hisseleri vardr. Devlet, sermayedarlara muazzam miktarda paralarn faiz biiminde denmesine yol aan borlanma tahvilleri karr. Ayrca, devlet, bankalar zel koruma altna alr, yksek ynetim mevkilerine bankaclar getirir, bunlarn karlarn korumak iin yasalar karr, vs. Birinci ilevde olduu gibi, ikinci temel ilevin de, siyasal yaamn tm alanlarnda yer alan, hepsi de zgl ilevler yerine getiren trl yaplar araclyla gerekletirildii aka grlr. Bu temel ilevin de yerine getirilmesi, yine ikili-edilgin ve etkin- bir 8 belirlemenin sonucudur. Mali sermayenin gl nesnel konumu, bununla dorudan ilgili olmayan insanlar bile, kendi toplumsal grevlerini yerine getirirken, bu sermaye trnn karlarn hesaba katmaya zorlar. te yandan, bu karlar, zel refahlar bu sermaye trnn toplumsal baarsna bal olan insanlar tarafndan dorudan doruya savunulurlar. Benzer bir sre, nc siyasal ilev iin de geerlidir. Bu son ilevin ereinin, devletin kendi karn korumak ve gelitirmek olduu anmsanacaktr. Kapitalist bir balamda, somut devlet yaplarnn (kurumlarnn) eleri unlardr: binalar (bakanlk saraylar, parlamento, mahkeme, bakanlk binalar, vs.); devlet grevlileri (devlet bakanlar, babakanlar, bakanlar, sradan memurlar, parlamento yeleri, yarglar, subaylar, valiler, belediye bakanlar, emniyet mdrleri, vs.); normlar (anayasalar, yasalar, buyruklar, yarg kararlar, gelenekler, ideolojiler, vs.); ve trl aralar (karar alma srecinin gerektirdii trl maddi ve manevi aralar, iletiim aralar, silahlar, vs.). Burada, rnek olarak, st kademe memurlar alalm. Siyasal rejim iinde, st derece devlet hizmetine ya aile balar, ya da meslek ilikileri dolaysyla bal olan eit eit insan, trl birlik, dernek, kulp gibi yerlerde bir araya gelecek ve hep birlikte, bu hizmetin gerektirdii zveriyi, esiz yetenekleri, becerileri, vs. ycelten bir ideolojiyi besleyeceklerdir. Siyasal sistemde, tm de st 138

derece memurlarn karlarn dile getirmeye, gerekletirmeye, gelitirmeye ve bu hizmetin deerlerini yceltmeye adanm, bir sr kurulu (sendikalar, uzmanlam dergiler, bltenler, her trl tantc malzeme yaynlayan kmeler, memur, emekli birlikleri, vs.) ile siyasal parti eylemi karmza kacaktr. Nihayet, st derece memurlar, devlet aygtn da dorudan doruya kendi karlar iin kullanmak bakmndan zellikle elverili bir konumda bulunacaklardr. Bunlar, hepsi de ayn amaca -kendi yelerinin maddi refahn ve ideolojik statsn durmadan ykseltme amacna- hizmet etmek zere, zgl kurumlar biimlendirmeye, var olan ilevleri ynlendirmeye, yeni ilevler yaratmaya, zgl siyasetler kabul ettirmeye alacaklardr. Dolaysyla, toplumsal yaamn tm alanlarnda eitli yaplar tarafndan binbir trl zgl ilev araclyla gerekleme mekanizmas, nc ilev iin de geerlidir. Burada yine, iki temel 8 belirleme tr i grmektedir. Birincisi, toplum iinde devletin nesnel stnlnn sonucudur ve kendisini, hem ynetilenlerin hem de ynetenlerin tabi bulunduklar snrlamalarla ifade eder. kincisi ise, kendi toplumsal standartlarn korumak ve ykseltmek iin bilinli olarak aba harcayan st derece memurlar ve onlarn evreleri tarafndan dorudan doruya gerekletirilir. Bylece, bu deneme erevesinde, temel siyasal ilevlerin yansma mekanizmalarnn rneklendirilmesinde gidebileceimiz en ileri noktaya ulam bulunuyoruz. Bu blme son vermeden, gerek yaamda, kanlmaz olarak, burada rneklendirilen srecin daha karmak bir grnm alacan belirtmek uygun olur. Bunun, daha nce deinilen ve ikisi de siyasetin doasndan gelen iki nesnel nedeni vardr: Birinci neden, siyasetin, kendi doasnda elikili bir ura olmasdr. Her bir temel ilevin gereklemesi-ki bu, elbette, burada anlalr bir aklama salayabilmek iin yetindiimiz tek rnek eyi deil, yansyacak yapnn tm elerini kapsar- teki iki ilevle aralksz bir atma iinde yer alr. Bu atma, iktisadi ve siyasal yaplarn eitli elerini etkileyen bir dizi elikili belirlemenin sonucudur ve siyasal yaamn tm alanlarnda (yani siyasal rejimde, siyasal sistemde ve devlette) etkindir. 139

Karmakln ikinci nesnel nedeni de siyasetin doasndan kaynaklanr ve imdi deinilen ilk nedene baldr. Temel ilevlerin gerekleme srelerinin st ste gelilerinin sonucu olarak, trl belirlemelerin etkilerini genellikle kendi ilerinde birletiren somut yaplar, ilevler ve siyasetler ortaya kar. Yine kapitalist retim biiminden alnacak bir rnek, bu son noktay gzler nne serebilir: lkenin ulam sitemini gelitirmeye ynelik bir devlet eylemi dnelim. Byle bir siyaset: a) retim yeteneini artrarak, birinci ileve; b) sermayenin dolam dnemini ksaltarak kr orann artrmak suretiyle, ikinci ileve; c) devletin sivil topluma karma alann genileterek, nc ileve; hizmet edecektir. Grld gibi, gerek yaamda, ok farkl belirlemeler birlikte, ayn devlet eylemi araclyla, gerekleirler. NOTLAR
1 Hristiyan ortaann balang dneminde Dou ile Bat devletlerini karlatrrken, Hartmann, Bizans'n aksine, Bat'nn gl merkez brokrasileri yaatamamas nedeniyle, yaygn bir sur yapmna giriemediini belirtiyor. Bkz. Ludo Moritz Hartmann, The Early Mediaeval State, London, George Philip and Son, Ltd., 1949, s. 14. 2 Baka bir arpc rnek de Stalin'dir. 'Bykl', sosyalizmin yaylmasnda oynad nesnel rolden gelir. Bunun saikinin ihtiras, hrs, korku veya ngr olmas, siyasal adan fazla nemli deildir. 3 Marksist terminolojide, 'diktatrlk' teriminin ikili bir anlam vardr. Bir yandan, yalnzca stnlk (veya 'egemenlik') demektir. En liberal burjuva demokrasisinin bile aslnda bir burjuva snf diktatrl olduunu sylerken, Marx'n kastettii budur. Bu anlamda, snf ayrmna dayanak tm retim biimleri birer diktatrlktr; sosyalizm de buna dahildir. te yandan, diktatrlk, bir lkeyi belli bir ynetme biimi anlamna da gelir. O zaman diktatrlk, sert yntemler, her trl siyasal muhalefetin yok edilmesi, yargnn yrtmeye tabi hale getirilmesi, siyasal kurumlamada belirgin bir eksiklik bulunmas, her nderlik deiiminin kanlmaz bunalmlara yol amas, vs. demektir. Siyasal rejimden ok siyasal sisteme ilikin bu ikinci anlamndadr ki, geri bir lkede sosyalizm u veya bu tr bir diktatrle mahkm grnmektedir.

140

4 Bkz. Jean Fabre, Franois Hincker, Lucien Seve, Les Communistes el l'Etat, Paris, Editions sociales, 1977, s. 167: "Sosyalizmde, iiler karar verecekler, devlet de rgtleyecektir." 5 J.G. Taylor, nc dnya lkelerinde son zamanlarda yapt aratrmalarn altnda, buralarda, ou zaman, devlet gcnn, toplumsal olarak egemen durumda olan snftan farkl snflar, katmanlar veya ittifaklar tarafndan kullanldn gsteriyor. Bkz. From Modernization to Modes of Production, London, The Macmillan Press, Ltd., 1979, s. 120. 6 L.M. Hartmann, op. cit., s. 6. 7 Maalesef, Bat 'da, 'karlatrmal devlet ynetimi' disiplininde egemen anlay budur. Elkitaplarnn byk ounluu, siyasal rejimleri "liberal" ve "otoriter" diye ikiye ayrp, bir yana, neo-klasik demokratik rejimlere sahip gelimi kapitalist lkeleri, te yana da, her trl diktatrl -sosyalist, faist, askeri, sivil, vs.koymaktadrlar. Sezar, Attila, Napolyon, Hitler, Stalin ve daha bir sr devlet yneticisini kolayca ayn sepete koyduktan sonra, yine de bilimsel olduunu ileri srebilen bir yaklam, insanda ister istemez znt yaratyor. 8 Hem edilgin, hem de etkin belirlemelerin, -olumlu/olumsuz, dorudan/dolayl, ksmi/toptan, gibi- birok trde olabilecei anmsanacaktr. (Bkz. giri.)

141

SONU DEVLETN GELECE Bu denemenin amac, feodal, kapitalist veya sosyalist gibi u veya bu trde devlete deil, genel olarak devlete ilikin bir kuramn oluumuna katkda bulunmaktr. Byle bir konunun seimini olanakl klan husus, ayrca zelikleri ne olursa olsun, tm devletlerde mutlaka baz ortak noktalar bulunmasdr. Bu trden genel bir incelemenin, egemen retim biimine ve ait olduklar toplumsal kuruluun zelliklerine gre birbirinden ayrlan zgl devlet tiplerine ilikin incelemelerin yerini alamayaca aktr. Ne ki, kanmca, byle bir genel alma, daha zgl almalar iin zorunlu bir nadmdr. Bu denemede savunulan gre gre, tm toplumlar, toplumsal doalar ve eylemleri (insanlarn devinimini bir dizi ilev kalbna dken bir dizi yap tarafndan) belirlenmi bulunan bireylerden oluur. Von Bertalanffy'nin yaln szleriyle ifade edecek olursak, yaplar paralar dzeni, ilevler ise sreler dzeni olarak tanmlanabilir.1 Bu iki dzenin, insanlarn dnda varl yoktur. Tam tersine varlklarnn gstergesi, trl toplumsal konumlardaki bireylerin veya birey kmelerinin eylemleridir. Toplumbiliminde, yap ile eylem (veya ilev) arasndaki iliki, sk sk ciddi yanlglarn kayna olmaktadr. Son zamanlarda, byle bir yanl yaklam Louis Althusser ile tilmizleri tarafndan gelitirilmitir. 'zne' kavramndan kanmay bir sabit fikir haline getirdiklerinden, sonuta, ellerinde l yaplarla glge eylemlerden baka bir ey kalmamtr. Yaplar ldr, nk bunlar enerjiden yoksun braklmtr.2 Nicos Poulantzas'n, yapsal etkiyi yalnzca 'snrlama' olarak tanmlamas bu anlayn tipik bir rneidir.3 Oysa bu doru olsayd, o zaman 'hareketlendirme'nin nereden kaynakland belli olmazd.4 142

Aslnda, yaplarla eylemler (veya ilevler) arasndaki ilikinin srrn metafizik bulutlar iinde aramaya gerek yoktur. Basit bir rnek, konuyu akla kavuturmada yardmc olabilir. Engebelerinden kanmak iin insanlarn bir tepeyi hep belli bir ynden amaya itildiklerini varsayalm. Bir sre sonra, sregelen bu eylem, sz konusu gzergh patika haline getirecektir. Yolu ilk dven insanlar ldkten sonra da, bu patika, bu kez ocuklarnn tepeyi ama eylemlerini biimlendiren hazr yol (yani yap) olarak kalacaktr. Bu kk rnekte belli bir eylemin yaratt kalbn (yapnn), sonraki eylemleri nasl belirlediini aka gryoruz. Bu basit rnekten, yaplarla eylemler arasndaki iliki konusunda birka sonu karabiliriz:l) Herhangi bir yap, ancak kullanld srece yap ilevi grr. Ama bunu kullanabilmek iin, insanlar yapdan haberdar olmak zorundadrlar. Dolaysyla, fizik varlndan baka, yapnn onlarn dillerinde, psikolojilerinde, alkanlklarnda da var olmas gerekir. 2) O halde, rneimizdeki yap, sz konusu tepedeki patikadan ibaret deildir. Ayn zamanda, insanlarn bilincinden, yapy kullanma arzularndan, ksacas, toplumsal etkilerle biimlenmi psikolojilerinden de oluur. 3) Kald ki, bu ideolojik eler sayesindedir ki yapnn sonraki kuaklara aktarlmas olanakldr. nk, kullanlabilmesi iin, yalnzca patikann aktarlmas yetmez; bir de, patikann varlna ilikin bilginin de aktarlmas zorunludur. 4) dealizmin gc, yaplarn insan psikolojilerinde varl sayesinde i grr hale geldiklerini anlam olmasndan gelir. Zaaf ise, u iki gerei gzard etmesinden kaynaklanr: a) psikolojik yaplarn oluumu, d (yani maddi) yaplarn varlna baldr; b) psikolojik yaplar, ancak d (yani maddi) yaplarn belirledii bir toplumsal eylem araclyla harekete geirilebilirler ve gerektiinde deitirilebilirler. Tm olarak toplumsal yaam, sonsuz sayda toplumsal yapnn bileik sonucudur. retimi en temel insan eylemi haline getiren ey, yaayabilmek iin doay smrmek zorunda bulunan insanolunun bu yapsal konumudur. Bu smr, retim aralar kullanan insann igc (reticiler) araclyla gerekletirilir. retim glerinin byle bir yaps bulunmas, ok nemli birtakm toplumsal ilevlerin yerine 143

getirilmesini gerekli klar: a) reticilerin kimlerden oluacann belirlenmesi; b) retim aralarnn reticilere tahsisi; ve c) rnlerin reticilerle retici olmayanlar arasnda blm. Ne ki, bu ilevlerin yerine getirilmesi iin, retim ura iinde insanlar arasnda ortaya kan nesnel ilikilerin oluturduu baka bir yapnn, retim ilikileri yapsnn var olmas gerekir. Bu son yapnn yaratt sonulardan biri, bireyleri, retim aralar karsndaki konumlarna gre toplumsal snflara blmektir. Snflar en temel toplumsal ilevlerden kklendikleri iin, ayn snflarn yeleri toplumsal yaamn tm alanlarnda benzer tutumlar ve eylemler gelitirme eiliminde bulunurlar. Bu yoldan, hepsi zgl ilevler gren, saysz farkl yapnn elerini olutururlar. Burada gelitirilen devlet kuramnn altnda yatan temel gr budur. Bu anlayn nemli zelliklerinden biri, yaplarn arasnda, bunlarn balayclk glerine gre bir ayrm yapmasdr. Marx bunu, balca, altyap (temel) ile styap arasndaki ikilik yoluyla dile getirmitir. Ama bu ayrm, temeldeki tm yaplarn kendi aralarnda, st yaplarn da yine kendi aralarnda aym toplumsal arla sahip olduklar biiminde anlalmamaldr. Ak bir rnek, ikisi de altyapnn esi olmalarna karn, farkl toplumsal arlklar olan retim gleri ile retim ilikileridir. Gerekte, bu tr farklar, tm yaplar -ve dolaysyla, bunlara bal ilevler- arasnda vardr. Bir yap (veya ilev) retim ilikileriyle ne denli yakndan ilgiliyse, toplumsal yaamdaki arl o denli fazladr. Bu 'arlk', baka yap ve eylemler zerindeki belirleme gc biiminde yansr. Toplumsal y a a m n karmakl nedeniyle bu belirlemeler ok farkl biimlerde olabilir (bkz. giri). Yine de, bunlar iki byk bekte toplamak olanakldr: etkileri 'snrlayc' olan edilgin belirlemelerle, etkileri 'hareketlendirici' olan etkin belirlemeler. Yaplan ortaya koyan ve ilevleri yerine getiren daima insan eylemi olduundan, birinci tr belirlemelerin somut sonucu insanlarn belli bir eylem dorultusunda gitmelerini nlemek iken, ikincisinin sonucu, onlar belli bir yne itmektir. Elbette, bu nlemenin veya itiin gc, belirleyici olan yapnn (veya ilevin) balayclk derecesine bal olacaktr. Demek ki, insanlar, tabi bulunduklar belirlemelere gre deien farkl miktarda zgrle (serbestlie) sahiptirler. Kendilerini, tmyle 144

zgr veya tersine, toplumsal glerin oyunca olmak nedeniyle tmyle baml grmelerinin, bu durumu deitirmeyecei aktr. Gerek udur ki, kimi alanlarda insanlarn geni seim olanaklar vardr, kimi alanlarda ise seenekleri yoktur ve bu iki u arasnda, trl llerde zgrlk-bamllk karmlarna sahiptirler. Burada sunulan devlet kuram, yukarda zetlenegelen grler temeline dayanr. Devlet, insan geliiminde belli bir aamann kanlmaz sonucudur. Giderek artan bir snf ayrntyla blnmeye balam olgun airet toplumlarnda ortaya kar. Byle toplumlarda, ortak yaamn gerei olan grevlerin yerine getirilmesi iin ayr bir organn kurulmas bir zorunluk halinde belirir. Ne ki, snf atmasyla zaten blnm bir toplumda, byle bir organ, egemen snfn hizmetine girmeden yaamn srdremez. Nihayet, hem toplumun tmne hem de smrclere ynelen bu elikili hizmet, devlet kendisini toplumun en stn gc konumuna getirmeden yerine getirilemez.5 Devletin bu l ilevi, kanlmaz olarak, onun yapsna da yansr. elikili olan temel ilevleri yerine getirebilmek iin, devlet, elikili bir doaya sahip olmak zorundadr. Bu elikiler, onu oluturan yaplara, grevlilerine, gtt siyasetlere ve tm eylemlerine egemen olur. Bylece, sk sk, siyasetilerin kendileri bile, ahlaken kitlelere kar yerine getirmek zorunluunu hissettikleri grevler, snf ncelikleri ile ilgili anlaylar ve kendi mesleki karlar arasnda paralanm duruma gelirler.6 Bu temel eliki, devletin doasnn gerekten ayrlmaz bir zellii olduu iin, sreendir. Toplumlar, hem snf ayrmn srdrdkleri, hem de yaamak iin birtakm ortak grevlerin yerine getirilmesini gereksindikleri srece, bu eliki varln koruyacaktr. Bu bakmdan, u veya bu snfn egemen olmas farketmez. Devletin var olmas iin, snf ayrm yeterlidir. Var olan hibir devlet de, yukarda incelenen temel siyasal ilevi yerine getirmeden yaayamaz. Bu denemede sunulan trden bir genel devlet kuramnn nesnel dayana ite bu durumdur. Daha nce belirtildii gibi, gerek yaamda, devlet hibir zaman, grevi yalnzca temel ilev olan bir yapsal konuma indirgenemez. Gerekte, siyasal sistem ve rejimlerle evrili bulunan trl grevliler 145

tarafndan harekete geirilen, bir dizi 'teknik' (ve baka) ilev gren bir yaplar demetidir. Aktr ki, byle somut bir devlet incelendii zaman, egemen snfn niteliklerinden ve toplumsal kuruluun zelliklerinden balayarak, trl toplumsal belirlemeleri hesaba katmak gerekir. Bu denemenin birok yerinde ve zellikle geen blmde, bu husus yeterince vurgulanmtr. Toplumsal yaamn bir yaplar (ve ilevler) hiyerarisinden olumu bulunmas olgusunun, metodoloji (yntembilim) alannda da yanstlmas gerekecei aktr. in z, varlmak istenen zmleme dzeyine ilikin olarak kafalarda aklk bulunmasdr. Hibir dzey, daha iin bandan, kuramsal olarak ilgisiz kabul edilemez. Belli bir siyasal karar rnek alrsak, bu karar, ya karar sahibinin zyaps (karakteri) ile, ya banda bulunduu rgtn mant ile, ya siyasal yaamn teknik gerekleri ile, ya temel siyasal ilevlerden doan zorunluklarla, vs. pekl aklanabilir. Bu aklamalarn hibiri, tanm gerei 'yanl' saylmamaldr. Bunlar kimi zaman yanl hale getiren ey, ait olduklar zmleme dzeyini aan iddialardr. stelik bu husus, yalnzca snrl ve somut aratrmalar iin deil, en genel ve soyutlar iin de geerlidir. Bu denemede, siyaset, en soyut dzeyde ele alnmtr. Buradan hareketle ve elde herey iin hazr bir aklama bulunduu dnlerek, dorudan doruya gnlk yaama gemek olanakszdr. Genelden zele (veya soyuttan somuta) giden merdivenin, (zellikle altnc blmde gsterildii gibi) birok basama vardr ve her basamak farkl bir soyutluk (veya somutluk) dzeyinde bulunan aletlerle yrtlecek farkl trden bir zmleme gerektirir. Bu denemenin temel endielerinden biri, bu yntembilimsel ilkeye uymak olmutur. Burada gelitirilen yaklama ilikin nemli bir sorun, bunun kuramsal statsdr. En arpc biimde Karl Popper tarafndan savunulan ve bilimadamlar arasnda yaygn olan bir gr, kolayca yanllanamayan bir kurama herhangi bir bilimsel nitelik tanmamaktadr. Ne ki, ilk bakta ok ekici gelebilecek olan bu grn birok halde geerlilii kuku gtrr. rnein, tarihsel maddecilik gibi bir genel kuram nasl 'kantlanabilir'? Kimi kuramlarn ylesine geni konular vardr ki, bunlar ampirik verilerle dorulamak veya yanllamak olanakszdr. Kald ki, incelenen konunun birbirini 146

gtrme eiliminde olan elikili ynleri bulununca, ampirik gerekleme ('verification') dzeyi, kanlmaz olarak dk olur. Byle durumlarda, Popper'in yanllanabilirlik ilkesini uygulamak pekl 7 olanaksz hale gelebilir. Durum byle olunca, 'nitel bir kuram'n deeri nasl llebilir? Aktr ki, ilk akla gelecek lt, kuramn i tutarldr. Bir dieri, kulland sorunsaln verimli olup olmaddr. O zamana dek dikkat ekmemi olan noktalar gn na kararak bakalarn da yeni aratrmalara iten bir yaklam, ksr ve kendini beenmi bir eksiksizlik iddiasyla yeni sorulara kaplar kapatan bir yaklamdan daha deerli saylmaldr.8 Bu denemenin, bu iki snav atlatabilecei umulur. Ancak, bu konuda son szn okuyucunun yargsna ait olaca aktr. Bir kuramn geerlii ve verimlilii, ngrlerinin doruluu ile de llebilir. Genel kuramlarn sorunu, ngrlerinin de kanlmaz olarak genel nitelikte olmasdr. Buna ramen gelecee ilikin birtakm ngrlere yine de temel olabilirler ve hibir ciddi kuramsal aba bu son snavdan kanmamaldr.9 Bu geree uymak endiesiyledir ki, nnzdeki deneme, devletin geleceine ilikin birtakm genellemelerle son bulacaktr. Gelecee ilikin ngrlerin, varolan devletlerin somut durumundan hareket etmesi gerektii aktr. Geen blmde belirtildii gibi, gnmz devletleri, siyasal rejimlerine temellik eden retim ilikilerinin niteliklerine ve retim glerinin gelime dzeyine gre geni bee (gelimi kapitalizm, sosyalizm ve nc dnya) ayrlrlar. Bu denemede sylenenlerin nda, devletin geleceini tartabilmek iin yaplmas gereken ilk i, gnmz devletlerinin her bir bei iinde, temel siyasal ilevin olas gelime srelerini kestirmeye almaktr. Ne ki, her bek kanlmaz olarak dierleriyle birlikte var olduundan, ikinci bir adm olarak da, toptan bir deerlendirme yapmak gerekecei aktr. Ele alnacak ilk bek, gelimi kapitalist lke devletleridir. ki yzyldr sren bir sanayilemeden ve sosyal devlet uygulamalar alannda yaygn bir deneyimden sonra, bu devletlerin birinci ilevdeki rolleri hemen hemen bitmi gibidir. Bu ileve ilikin olarak, artk, 147

egemen retim biimlerinin giderek gletirdii bir koruma rolne mahkmdurlar. Bu temel olumlu rolden bylece yoksun kalp, retim ilikilerinde ve siyasal yaplarnda yerleik karlarn savunulmasyla yetinmek zorunda kalan bu devletler, toplumsal meruiyetlerini hzla yitirmektedirler. Bu durum uzun sre devam edemez. Bu devletlerin kimisi, nc ilevlerini iirmek suretiyle, deiim srecine kar koymaya alabilirler. Ne ki, retim glerinin yksek gelime dzeyi karsnda, bu otoriter eilimlerin iflas etmesi kanlmazdr. Zamanmzda, kapitalist sistemin bunalm ylesine olgunlamtr ki, ortaya kmas en olas sonu, tm devlet ilevlerini hzla toplumun kendisine devredip her trl siyasal basky gereksiz hale getiren gerekten demokratik bir sosyalizmin domasdr. kinci bek, sosyalist lkelerdir. Devletin gelecei sz konusu olunca, bunlar, retim glerinin gelime dzeyine gre, birbirinden ok farkl iki altsnfa ayrmak gerekir. En ileri sosyalist lkelerin devletleri, gelimi kapitalist lkelerin devletlerine ok benzeyen bir yazgya sahip grnyorlar. Bat'daki karlklar gibi, bu devletler de retim glerini gelitirmedeki meru rollerinin sonuna yaklayorlar.10 Geri bunlar da nc ilevlerine umutsuzca yapp deimeye kar kabilirler. Ne ki, gelimi sosyalizm, anlamsz bir devlet diktatrl ile daha da az badar. Dolaysyla, gelimi sosyalist lkeler devletlerinin, ister istemez, artan lde demokratik biimlere boyun emek zorunda kalacaklar ngrlebilir. Bu devletler, ya kuruyup gidecekler, ya da giderek daha iyi eitilen ii snflarnca 'kurutulup gnderilecekler'dir. Ancak, daha geri sosyalist lkelerin yazgs ok deiik olacaktr. Bu lkelerde, yalnz birinci deil, ama ikinci ilevin de gerekleri nedeniyle, devletin giderek glenecei beklenebilir. nk, devlet ynetimi, yalnzca retim glerini gelitirmek iin deil, geri bir lkede zaten elimsiz olan sosyalizmi koruyacak bask gcn ve propoganda makinesini salamak iin de gereklidir. Devletin geleceine ilikin olarak, nc bek lke, yani nc dnya, ok daha karmak bir manzara gsteriyor. Bunun nedeni, retim biimlerinde, retim glerinin gelime dzeyinde, ulus, airet, vs. olarak geirdikleri tarihsel deneyimde, bir de, hem kapitalist hem de sosyalist bloklarla ilikilerinde, aralarnda byk farklar bulunmasdr. Bu lkelerin kimisinde, devlet toplumsal ilerleme iin 148

ortadan kaldrlmas vazgeilmez bir koul olan rm bir toplumsal dzenin bekisi durumundadr. Buralarda devletin, devrim veya -eer kanlmazsa- hatta d mdahaleyle deitirilmesi zorunludur. Baka lkelerde, sorun devletin inasdr. Gerekten de, rollerinden herhangi birini yerine getirebilmek iin, devletin, en dk lde de olsa, nce birtakm etkili ynetsel yaplara (kurumlara) gereksinmesi vardr. Dolaysyla, buralarda ilk grev, byle yaplarn inasdr. Yine kimi lkelerde, ulusal btnlk bile yoktur veya snrlar ylesine sunidir ki, tek kurtulu yollar u veya bu tr bir blgesel birlik iinde erimektir. Nihayet, btn bu azgelimi lkelerin ortak bir sorunu, bamszlk-bamllk konusundaki amazlardr. eliki uradadr ki, bu lkeler her ikisini de gereksinirler. Belli bal devlet ilevlerini yerine getirebilmek iin bamsz olmaldrlar, ama, te yandan, bu ayn ilevlerin yerine getirilmesi, geni lde, yalnzca d ilikileri araclyla elde edebildikleri olanaklara baldr. nc dnyann sunduu manzarann karmak ve deiken olduu kolayca grlyor. Yine de, devletlerinin geleceine ilikin olarak, en az iki genelleme yapmak olanakldr. Birincisi, daha uzunca bir sre iin bu lkelerin gl devletler gereksinecekleridir. retim glerini gelitireceklerse, bu yazgdan kurtulamazlar. Tm ilgililer iin bunun bir lm kalm sorunu olduu da aktr. kincisi, bask ve iddet, bu devletlerin ortak zellikleri olacaktr. Bunun tek nedeni, gl devletin daima bir lde iddet getirmesi deildir. Ama, daha anlaml olarak, kendilerine en uygun devlet yaplarn kurmak, bunlar i ve d tehditlerden korumak ve hzl bir toptan toplumsal deiim yolunda bu yaplardan yararlanabilmek iin, sert yntemlere gerek duymalar kanlmazdr. Bu geni kapsaml genellemeler iinde, nc dnyann bir altkmesini, retim glerinin gelime dzeyi ok dk olan ve ou zaman bamszlklarna yeni kavumu olan birtakm lkeleri ayrca ele almak gerekir. Bu lkeler ne kapitalisttirler, ne de sosyalist. Buralarda genellikle bir tr kapitalizm ncesi retim biimi egemendir ve smrge gemiinden miras kalan, maden iletmeleri, plantasyonlar, vs. gibi bir avu kapitalist iletme ile birlikte bulunur. Bu iletmeler ou zaman evrelerinden kopuktur: bunlar yabanc sularda yzen adalar gibidiriler. 149

Hem gelimi kapitalist hem de sosyalist lkelerin muazzam bir retim gcne sahip olduklar bir dnyada, kanlmaz olarak, bu gsz lkeler bir elikili etkiler a iinde skm durumdadrlar. Bamsz bir sanayi geliimi salayacak bir ulusal kapitalist snf yetitirme olanaklar yoktur. Kapitalist lkelerin gemite izledikleri yollar onlar iin artk tamamen kapanmtr. Smrgeleri yoktur; bugnk gelimi kapitalist lkelerin geen yzyln koullarnda yaptklar gibi kendi iglerini alabildiine smrme olanaklar yoktur; devlerin azgn rekabetine tabi bir dnyada, serbeste girebilecekleri bir pazarlar yoktur; ve zaten, kapitalist lkelerin bugnk dzeylerine erimek iin gereksindikleri kadar uzun bir zaman beklemeye vakitleri de yoktur. Bu yzden, bu gsz lkelerde devletin birinci ilevi n plana kar. Yerli retim yeteneini gelitirmek iin ellerindeki tek yol, genel iktisadi seferberlii rgtlemek iin devleti kullanmaktr. Ne ki, devlet topluma bu lde kart zaman, nc ilevi de azgn bir kanser gibi ier. zellikle, onu denetleyecek iktisaden ve toplumsal olarak gelimi egemen bir ada snf bulunmad lde, bu byle olur. 'Geleneksel' snflar -var olduklar lde- byle bir denetim salayamazlar, nk birinci ilevin gereklemesi zaten bunlarn yok edilmesini gerektirir. Geri lkelerde kalknma ynnde harcanan bu abalarn ok farkl iki sonucu olabilir. Bunlar, biraz glenince derhal devlete kafa tutmaya balayan bir kapitalist snf yetitirebilirler. Ancak bu durumda tank olunan ey, bamsz bir kapitalist gelime deildir. Dnya pazarnn devleriyle en ufak bir yarma anslar olmayan bu yeni burjuvaziler, ister istemez, gelimi egemen kapitalist lkelerin yrngesine girerler. nlerindeki seenekler, ya kapitalist glere boyun emek, ya da sosyalist glerce yok edilmektir. Bu durumda, daima, dnya apndaki emperyalist smr ana taklmay yelemelerine amamak gerekir. Bu lkelerin izleyebilecekleri baka bir yol, 'kapitalist olmayan kalknma' ad verilen yoldur. Bunun gerekleri, sanayinin devlet tekelinde kurulmas, kylerde her trl kapitalizm ncesi ilikilerin kknden sklp yerlerine devletin denetledii bir pazarlama sistemine bal kyl kooperatiflerinin kurulmas, lkeyi her trl 150

yabanc karmadan koruyacak sk bir bamsz d siyaset izlenmesi, ve nihayet, -en nemli gerek olarak da- bu snf glendii lde, devlet gcnn ii snf temsilcilerine adm adm braklmasdr. nc dnyann bu tr gsz ve geri lkelerinde devletin rolnn ne denli yaamsal bir nem kazanabilecei aka grlyor. Bu toplumlarn tm geliimi, yalnzca devletlerinin doasna bal olacaktr. Ynetimde bulunan birtakm aydnlara gelecekte dayanacaklar snf seme olanan veren bu garip durum, dnyann ikisi de gelimi kapitalist ve sosyalist cephelere blnmesinden doan ada bir olgudur. Bu tr bir dnya dengesi olmasayd, byle tercihler dnlemezdi. Gerekten ae, sosyalizm bir dnya gc olarak ortaya kmadan nce, byle seenekler yoktu. te yandan, byle tercihler dnya dengesinin srekli yeniden biimleniinde kesin etkiler yaratrlar ve bu durum, gemite asla bu lde bir gc dlerinde bile gremeyecek olan geri lke nderlerine muazzam bir sorumluluk ykler. Bylece, devletin gelecei ile ilgili tartmamzn ikinci aamasna gelmi bulunuyoruz. Her bek devletin dierleriyle birlikte var olma zorunda bulunmasnn, gelecekleri zerinde kanlmaz etkiler yaratt daha nce belirtilmiti. zellikle, enerji kaynaklarnda ortaya kan yeni skntlar, lke ekonomilerinin dnya ticaretine artan bamllklar, hammadde sunumunda daralan darboaz, dnya nfusunun ar art, nkleer silahlarn yaylmas, evrenin giderek tehdit altnda kalmas, iletiim aralarndaki muazzam gelime ve daha birok etmen, her devlet zerinde dierlerinin etkisini artrmaktadr. Uluslararas ilikiler sisteminden doan zorunluklar, yakn gelecekte devletler zerinde nemli sonular yaratacaa benzer. Toplu bir nkleer intihar olmasa bile, ister doulu ister batl olsun, gelimi lke devletlerinin kendilerini kolay kolay lme terketmeyecekleri beklenmelidir. Kapitalist cephedekiler, yalnzca devlet personelleri deil, egemen snflar tarafndan da kar koymaya itileceklerdir. Bu da, sosyalist kamp, savunma gerekesiyle saldrganla itebilir. te yandan, hem enerji ve hammadde sknts, hem de nc dnyann hep birlikte ba kaldraca korkusu, -her iki kampn- gelimi lkelerini birbirleriyle azgn bir atmaya srkleyebilir. Byle bir durumun dnya bar iin zellikle tehlikeli olmasnn nedeni, her 151

devlet d saldr yoluyla retim glerini koruma ve gelitirme yoluna gireceinden (bkz. birinci temel ilev), byle bir siyasette hepsinin kendi halklarnn tartmasz desteini elde etme ansnn yksek olmasdr. Bu da, -devletin temel ilevine de uygun olduundanzellikle gl olan birtakm siyasetlerin, nkleer bir ortamda, birbirlerinin karsna dikilmeleri demektir. Gerekten de, tm bu olaslklar yakn gelecek iin sz konusudur. Ama, olur da insanlk bu olas frtnay atlatrsa, gelecekte, tm gelimi lke devletlerinin kendi toplumlarna boyun emeleri kanlmaz olacaktr. Ne ki, hibir devlet bakasnn tehdidi srdke yok olamayacandan, gelimi lkelerin, -onlarn da devletlerini gereksiz hale getirmek zere- nce azgelimi dnyann sorunlarn zmeleri gerekecektir. Temelde, bunun anlam, genel anlamaya dayanan denetim altnda bir silahszlanma ve nc dnyay gelimi lkelerin dzeyine getirecek srekli ve gerek bir yardm siyaseti demektir. Nihayet, bunun da olabilmesi iin, bylesine toptan bir dnm salayabilecek yetenekte dnya apnda yeni siyasal yaplarn (kurumlarn) ortaya kmas gerekecektir. Son olarak, tm bu ngrlerin belli toplumsal yaplarn gelecekteki insan eylemi zerindeki olas etkileri dnlerek ileri srld belirtilmelidir. Ne ki, daha nce birka kez sylendii gibi, insanlar, kr toplumsal glerin oyunca olan kuklalar deillerdir. Belli koullar iinde bile olsa, kendi tarihlerini nasl kendileri yaptlarsa, gelecekleri de nihayet kendi eserleri olacaktr. Bilimin dolaysz bir retim gc haline gelmekte olduu bir ada, insanln kendi toplumsal evresini bilinli bir eylemle biimlendirmeyi giderek artan lde baarmas beklenebilir. Ne ki, uzun vadede, devletin ortadan kalkmas ancak bar ve bolluk iinde yaayan snfsz bir dnya toplumunun kurulmasyla gerekleebilir. Byle bir toplum ise, yeni bir insanlk varsayar. Nasl ki vahilik dneminde toplumsal geliim iin balca siyasal grev biyolojik olarak yeni insann yaratlmas idiyse, gelecekteki balca siyasal grev, toplumsal olarak yeni insan yaratmak olacaktr. Bu yeni insanlk da, ancak, her trl devlete gereksinmesinden kurtulmu bir yeni dnya kurma yolunda hepimiz elbirlii edersek doacaktr.

152

NOTLAR
1 Ludwig von Bertalanffy, General System Theory, New York, George Braziller, 1968, s. 27. 2 Bunun nedeni, bireysel enerjinin roln tanmaya yanamamalar, dolaysyla da, herhangi bir toplumsal enerji kayna bulamamalardr (bkz. giri). 3 Poulantzas'n kendi szleri yledir: "Yapnn kendisini etkileyen siyasal eylemi belirleme biimi nedir? Yant, yaplarla snf eylemleri arasndaki ilikilerin, bu alanlarn her birinin iindeki ilikilerle ayn trden olduu grlerek bulunabilir. Dzeyler arasndaki ilikilere, bunlarn szde 'karlkl etkilemelerine', yani aslnda bir dzeyin dierine mdahale tarzna gelince, bu bir dzeyin dierini deitirebilme snrlarndan ibarettir." Bkz. Political Power and Social Classes, London, NLB and Sheed and Ward, 1973, s. 94. 4 Kukusuz, Poulantzas, hareketlendirmenin eylemlerden geldiini sylerdi. Sorun u ki, yaplarla eylemleri kesinlikle birbirinden ayrnca, ortada 'hareketlendirme'yi aklayacak bir yapsal belirleme kalmamaktadr. 5 Yalnzca aygt deil, ayn zamanda toplum anlamna da gelen 'devlet' szcnn bu ikili anlam, devletin bileik doasn gayet gzel ifade ediyor. Ne ki, bu szck, toplumsal grnm altnda devletin smrc ve baskc doasn gizledii iin, ayn zamanda ideolojik bir maske roln de oynuyor. 6 Ancak, ne genel olarak devletin, ne de zel olarak siyasetilerin, yerine getirdikleri ilevlere gre eylemlerini beklendirmediklerini belirtmek gerekir. Zaten, byle bir ayrm devlet ideolojisi ile hibir biimde badamazd: bunun sonucu, genel bir fel olurdu. 7 Bkz. Raymond Boudon, A Quoi Sert la Nation de "Structure"?, Paris, Gallimard, 1968, s. 192. 8 Ernesto Laclau'nun yerinde szleriyle ifade edersek: "Bu adan, kuramsal bir yaklamn, ancak, bakalarna, belli alanlarda bir sistemletirme ilkesi salayarak o olmasayd ortaya kamayacak olan yaratcl tahrik ettii, yani bir sorunsal erevesine kuramsal olarak dahil olmak olanan verdii lde, verimli olduu aklda tutulmaldr. Aksine, dar veya elverisiz bir sorunsal, genel kuramsal nermelerle zgl bilgiler ve somut durumlar arasnda almaz bir ztlk yaratr."Bkz. Politics and Ideology in Marxist Theory, London Verso Editions, 1979, s. 51-52. 9 Anatol Rapoport, bu gerei, erdem dolu szlerle belirtiyor: "Kuramsal bulgularn, eninde sonunda, u veya bu biimde, gerek

153

ngrlere ve gzlemlere ulamas gerektiini sylemeye bile hacet yoktur. Ama, bunu ok erken istemek aklllk deildir. Bu, her alverite pein para istemeye benzer. ... O halde, kuram, bir kredi sistemi gibidir. Bir yerlerde, ilemleri karlamaya yeterli kaynaklarn bulunmasn istemek herkesin hakkdr. Ama, bu kaynaklar gelecekte de olabilir ve varlklarn soruturmak bile, ileride var olmalarn engelleyecek bir olaylar zincirini pekl harekete geirebilir." Bkz. "Various Meanings of 'Theory' ", in Nelson W. Polsby, Robert A. Dentler, Paul A. Smith, Politics and Social Life, Boston, Houghton Mifflin Company, 1963, s. 984. Bu uyarya ramen, yine de baz ngrler nermeye kalkmakla, bu deneme, Rapoport'un szn ettii tehlikenin gereklemeyeceini ummaktadr. 10 Geri, gelimi kapitalist lkelerin retim yeteneine ulaabilmek iin gelimi sosyalist lkelerin hl nemli bir a kapama durumunda olduklar dorudur. Bu da, birinci ilevin sonunu u veya bu lde geciktirebilir. Ama, her iki bekte sre ayn yndedir.

154