You are on page 1of 304

Bu eser 1935de Pariste Payot Kitabevi tarafndan baslan nshadan dilimize evrilmitir.

N D E K L E R
S a y fa
Metin iindeki resimlerin listesi . VI IX X

Metin dndaki harita ve levhalarn l i s t e s i ...................................... D z e l t m e l e r ........................................................................................................... P ro fe s r V, Gordon C hilden eserin Trk e terc m esi iin

yazd N S Z ............................................................................ T e rc m e edenin N S Z ............................................ N S Z .......................... yazd

XI XIII XV

Mellifin eserin ngilizce aslna yazd E serin Franszca tercmesine D r.

G. C o n t e n a u nn

N S Z ............................................................................................... BRNC B L M : Ta rih ten p r e h i s t o r y a y a ...................................... KNC

XVIII 1 16

B L M : lk s a h n e ......................................................................17 3 9 M srn ilk i f t i l e r i ......................................4 0 67 . . 6 8 83

NC B LM :

D R D N C B L M : M sr n predinastik birlemesi .

B E N C B L M : Sllelerin z u h u r u ................................................... 8 4 99 ALTIN CI B LM : Y E D N C B L M : S E K Z N C M e z o p o ta m y a da P re h ist o ry a devirleri . A rk ayik S m er . 10 0 130

m e d e n i y e t i ......................... 1 31 159

B L M : sadan nce nc binylda Hint m e d e n i y e t i ........................................................................................ 16 0 178 179-221 2 2 2 235 2 37 241 239 250

D O K U Z U N C U B L M : ran ve S u r i y e ............................................... ONUNCU B L M : Ya ylm ann m e k a n i z m a s ................................

K s a l t m a l a r ................................................................................................................... n d e k s ........................................................................................................................

METN N D EK RESM LERN L ST E S

S a y fa
Resi m Resi m Resi m Resim Resim Resi m Resim Resim Resim Resim 10 Resim 12 Resim 13 Resim 14 1 K a y a zerine g r a v r .......................................................... 19 22 25 26 27 28 29 29 31 32 . . 42 43 33 2 U l a r ............................................................................................... 3 Capsien a kmak ta ; devekuu yum urlarndan k u r s l a r ......................................................................................... 4 C a p s ie n in son sa fhas ndan (Getulien) ak mak t a ..................................................................................................... 5 a k m a k tandan letle r ( Natufiyen )

. . .

6 H in distan da Vindhya Hie llde bulunmu minik t a l a r ............................................................................................... 7 Bubalus Antiquus adl o rtada n kalkm hayvan nevinin kaya zerinde t a s v i r i ...................................... 8 K a y a zerinde fil ve p a rs t a s v i r i ................................. 9 Bir k aya snann (abri sous r o ch e ) duvarlarna resmedilmi s a h n e l e r ................................................. Bir k a ya sn a r e s i m l e r i ................................. z p k n ................................ . Tasiyen o l t a ................................................................ Tasiy en a n a k ................................................................. ( A ) orak p a ra s, ile koparlm (B) ok ucu ve (C 1 yan vurm a ( e c la t ) C ato n -T h o m p s o n a 44 45 48 49 53 54 54 . 59 y onga

Resim 11 ki Natufiyen

Resim 15 Resim 16 Resim 17 Resim 18 Resim 19 Resim 2 0 Resim 21 Resim 22 Resim 23 Resim 24 Resim 25 Resim 26 Resim 27 Resim 28 Resim 29

g r e ...................................................................................... B a l t a ve top uz b a l a r .............................................. Kemik letl e r, b alta ve m u s k a ........................... Kulplu kse ve k s e l e r ....................................... T a h ta B o o m e r a n g .......................................................... B a d a ri k e r a m i i .......................................................... Fildiinden ve oyulmu t a s l a r ........................... P red in astik v azola r zerine izilmi d esenler . Bakrd an kk l e t l e r ............................................. E sk i predinastik devir a kmak ta l etleri . . A m ratiy e n a a ait fildiinden v azola r ve harp o n l a r ...................................................................................... Sepetilik modellerini taklid eden izgi bezekli keram ik . izgili siyah k e r a m i k .............................................. Balk biimi ist p a l e t ............................................. Fildii t a r a k l a r .......................................................... A rk a y ik f i g r i n l e r ....................................................

57 60 61 62 63 64 65 66

VIII

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

S a y fa
Resim 6 7 Resim 6 8 Resim 6 9 Resim 7 0 Enine Sm er b a l t a s .................................................. A y biim b a l t a ................................. Bak ve mil....................................................................... Bakrd an i n e l e r .............................................................. . . . 149 150 151 153 154 155

Resim 71 P a l e t biiminde i n e l e r ............................ Resim 7 2 Kulak h a l k a l a r Resim 73 Resim 7 4 Resim 75 Resim 76 Resim 77 Resim 7 8 Resim 79 Resim 8 0 Resi m 81 Resim 8 3 Resim 8 4 Resim 85 Resim 8 6 Resim 87 Resim 8 8 Resim 8 9 Resim 9 0 Resim 91 Resim 92 Resim 9 3 Resim 9 4 Resim 95 Resim 96 Resim 97 Resim 9 8 Resim 99 Resim 100 El-U beyd E l-U b e y d

mezarlnn k a d e h l e r i ..................... 156 mezarlnda bulunmu olan emzikli 157 158 158 159 . 164 163

v a z o l a r .................................................................................. A n tro p o m o rf tutakl k p l e r .................................... Kilden leen v e y a sunum m a s a l a r ............... B a k rd an k a p l a r ............................................................ Bakrd an bak, haner, ustura, mzrak ucu . B ak rd an a n a k .............................................................

165 a n k ................................................................................... ve 82 a k m a k tandan ok ular ve kalkerden top uz b a ............................................................................... 182 Kulakl vazo, emzikli vazo . . . . ........................ 183 Birinci S u sa devrine ait vazo p a ra la r insan r e s i m l e r i .......................... A l b a t r'd a n zerinde 184 185 186 187 . . 189 . 191 192 193 194 190 187 188

v a z o ........................................................

Gri t a ta n konik bir v a z o .................................... nci m h r l e r .................................................................. Pimi top ra k ta n boyal kadn heykelcikleri . Su sa I C de Uruk slbunda anak, mlek . Bak rd an ve t a ta n enine b a l t a l a r ..................... H ayv an eklinde, A l b a t r dan kk v azola r . . A l b a t r dan ikiz v a zo la r................................................ M h rle r............................................................................... H ayv an biiminde mhr ve y a a r l k .......... Pimi tuladan (kerpi) m e z a r l a r ....................

Krmz ve siyah desenlerle bezenmi zahire kp 196 198 Krmz ve siyah bezekli v a z o ............................. Bakrd an toplu ine, balta, ine, halka, mzrak 20 0 205 207 2 09 21 0 ucu, ok u c u ......................................................................... Bir hayvan ve kapal a r a b a m o d e l i ............... Boyal k adek le r ve k s e l e r ...................................

Resim 101 Boyal k a d e h ............................................ Resim 102 Billa v a z o l a r ............................................................................

M ETN DIIN DAK H A R TA V E LEV H A LA RIN L S T E S

Levh a
I II III IV V VI VII VIII IX Y a k n ve O r t a dou h a r i t a s .............................................. U r krai m ezarlar, kavk k a k m a i a r ............................. a. Muflon kou, b. U r k o u .................................................. a. F a y u m sepeti, b. K e ra m ik . Defne dal eklinde a kmak ta ( B a d a r i ) .................................................................. a. Bad ari heykelcii, b. A m r a ti heykelcii . . . . a. Fildiinden heykelcik, b. Siyah kenarl v azola r b. B e y a z bezekli a. B az a lt ve A l b a t r dan vazolar,

S a y fa
1 1 1 16 17 32 33 48 49

bir ksenin i i ............................................................................. a. b. Mezar e y a s. Diospolis P a r v a ................................. a. b. Mezar eyas. Diospolis P a r v a ................................. a. T a t a n v azola r ve keram ikten k op yala r, b. D al gal kulplu v azolar, c. V eklinde lm ; a kmak tandan h a n e r , d. ak mak tandan bak X XI XII XIII XIV XV XVI X V II XVIII XIX XX XXI XXII XXII I a. P re din astik model. Evcil h a yv a n lar, . . .

64 65 80 81 96 97 112 113 128 129 144 145 160 161 176 .

b. c. O r t a

predinastik bir ev m o d e l i .................................................... A sl an av p a l e t i ................................................................................ a. b. Bilezikler; kral Z e r in m e z a r n d a n ....................... E !-U b e y d 'd e n salalk , b. S a m a r r a dan kap, c. ElU beyd h e y k e l c i k l e r i ................................................................... a. Emzikli vazo. C e m d e t N asr, b. Polikrom vazo lar C e m d e t N a s r ................................................................................. a. T a ta n a y , U r, b. H a yv a n srleriyle sslenmi ta ta n vazo, E r e k ....................................................................... S a m a sahneleri. E l - U b e y d de A - A n n i - P a d d a t a p nann d u v a r l a r n d a n ............................................................. a. Bir ara b ay t a s v ir eden k a b a r tm a ( Ur ), b. g mten kayk. K ra l mezarlar, U r ............................... a. Lapis kabzal altn haner ile klf ( U r ) , b. T u v ale t takm ve mahfaza ( U r ) .............................................. a. K ra lie S h o u b - A d n arab a sn a ait dizginlik ile M a sco tte , b. K peler. U r m ezarlarnd an . . . . a. b. c. M cevher at. U r m e z a r l a r n d a n ........................... T a ta n heykelcik. Mohenjo-daro . .........................

Boyal vazo. M o h e n j o - d a r o ...................................................... a. b. c. d. Mhr ve tlsmlk ; Fayanstan bilezik. H a r a p p a ...............................................................................................

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

Levha
X X IV XXV XXVI X X V II X X V II I X X IX XXX XXXI XXXII M cevherat. M o h e n j o - d a r o ................................................. K se ii. Susal. N ekropol,, u .............................................. K u p ala r. Susal. Nekrop ol,, u ............................................... S u sa II v a z o l a r ............................................................................. T ab a k . S a m a r r a . V azo. S a m a r r a .................................... . Tel H ale f. V a z o l a r .............................. a. b. Bi r a r a b a ile sslenmi Tel H a le f vazosu . a. Kap. Mehi. b. Polikrom vazo. N a l ........................ a. b. T ab a k ve kk bask kap. Shahi-T ump . .

S a y fa
177 192 193 208 2 0 8 209 208-209 2 0 8 309 224 225

D Z E L T M E L E R

S a y fa

S a t r

Y a n l ______

D o ra

4 1 0 9 ,1 1 0 111, 112 172

12 3 8 ,3 7 ,3 5 , 37, 9, 32, 35, 36 18

eray yem ani W olley

iiray yemani W oolley

tekalls

tekells

M etinde geen Niniva,, ve Ninev,, ad Ninive,, olarak dzeltilmelidir.

P R O F E S R V. G O R D O N C H L D E lN

ESERN T R K E

T E R C M E S N Y A Z D I I

N S Z Trke tercmesi

M ed e n iy et-eh ir hayat, yaz, kanun, m atem atik byk nehir vadilerinde Nil, D icle, F rat, Indus domutur ve yalnz buralard a doabilirdi. Sulam aya dayanan ziraat vastasiyle, sanatkrlardan, tccarlardan, ktip ve memurlardan m teekkil bir nufusu beslem ee y etecek fazla gd a m addele rini yetitirm ek ve bu fazlal ehirlerin m erkezi am barlarn da biriktirm ek evvel yalnz buralarda mmknd. F akat bir defa baladktan sonra, medeniyet yaylm ak zorunda idi. Msr ve Mezopotamya kaynaklarna yakn ve ehir halknn m uhta olduu m adenler ve dier ham m addeler bakm ndan zengin olan T rkiye biraz sonra bu fazlalktan faydalanm aa ve kendi medeniyetini gelitirm ee balad. Bu kitap on sene evvel yazld zaman, bunu gsteren deliller esas itibariyle istidll idiler. Bu zam andanberi Trk m eslektalarm ve bun larn akllca ve cm erte yardm na m azhar olan b akalar (yabanc m eslektalar) tarafndan yaplan istikaflar bu tab lo nun noksan ksm larn doldurm aa balam tr. Bylece, bu kk kitabm n tercm esinin bu parlak keiflerin takdir ve tefsir edilm elerini salayan esas aydnlatm ak bakm ndan elan faydal olabilecein i mid ediyorum. Bu kitabn tercm esini zerine ald iin muhterem dostum ve m eslektam Profesr . A. K ansu'ya m innettarm . ngilizce metni

C iv iliz a tio n - city l i f e , th e state, w riting, law , m a th em aticsw as born a n d co u ld only h a v e been born in the v a lle y s o f the g rea t riv ers-th e N ile , th e T igris, E u p h ra tes, th e I n d u s : th ere a lo n e w a s it a t fir s t p o s s ib le not on ly to p rod u ce by irrigation fa r m in g , a su rplu s o f fo o d - s t u ffs a d eq u a te f o r th e support o f a

XII

DOUNUN

P R E H S T O R Y A S I

su b sta n tia l p op u lation o f cra ftsm en , m erch an ts, c le r k s a n d o f f i c ia ls , but a ls o to co llect th is su rplus in th e cities' cen tra l g r a n aries. B u t on ce started , civ iliz a tio n h a d to s p r e a d . T u rkey ly in g n e a r th e E g y p tian a n d M esop otam ian cra d les, a n d bein g rich in m eta ls a n d o th er raw m a te r ia ls n e e d e d by th e urban p op u lation s, soon c a m e to s h a r e in th e surplus a n d to d ev elo p h e r ow n civ iliz a tio n . W hen th is b o o k w as w ritten ten y e a r s ag o, th e e v id e n c e f o r th is w a s m a in ly in feren tia l. S in c e then the ex p lo ra tio n s u n d ertaken by m y T u rkish c o lle a g u e s a n d by th ose w hom th ey h a v e w is e ly a n d g en ero u sly h e lp e d h a v e begun to f i l l in th e p ictu re. S o I h o p e th e tra n sla tio n o f m y little b o o k w ill s till be u s e fu l a s r ev ea lin g th e b a c k g ro u n d in th e lig h t o f w h ich th e s e b r illia n t d isc o v e r ie s c a n be a p p r e c ia te d a n d in ter p r e te d . I a m th e r e fo r e v ery g r a te fu l to m y e s te e m e d fr ie n d a n d co llea g u e, P r o fe s s o r . A . K a n su f o r u n d erta k in g the tran slation . V. G O R D O N C H IL D E

TERCME EDENN NSZ


Edinburgh niversitesi P rehistorik A rkeoloji Profesr V . Gordon ch ild en Newlight on the most A ncient E ast,, adl eserinin Fran szca tercm esi P arisdeki Guimet mzesi ateelerinden J. L vy tarafnd an L orient Prhistorique,, tarihncesi dou ad altnda 1935 ylnd a P a y o t kitapevi tarafndan b as trlm tr. Biz dilimize eserin aslnn bu tercm esini evirdik. Dostum P ro fes r G . C hild ea eserini T rk T arih Kurumu yaynlar arasnd a baslm ak zere tercm e ettiimi ve mm knse bu tercm e iin bir nsz yazmasn bir mektupla rica ettim. Say n P rofesr tercmemizin banda bulunan 24 austos 1945 tarihli yazy gnderdi. Bu n s ze iliik olarak yollad yine ayn tarihli bir m ektubuda burada yaynlam aktan ayrca bir zevk duym ak taym :

THE ATENAEU M P A L L M A L L S W. I L e 2 4 aot 1 9 4 5

M on c h e r C ollg u e J e v e n a is d e r e c e v o ir v otre lettre a im a b le du 2 2 ju in a v e c le s tir a g e s p art d on t j e vous r e m e r c ie beaucoup. A cau se d e s v a c a n c e s le s le ttre s n e m e p a rv ien n en t qu 'aprs un peu de d la i. Vous m e f a i t e s g r a n d honn eur en vou lan t bien tradu ire m on O rient P rh istoriqu e. J ' e n v o ie c i-d esso u s une introduction a s s e z cou rte pou r l'd ition T urque - Surtout pou r f a i r e allu sion a u x b e lle s d co u v ertes d e vou s et d e v o s c o llg u es ( et au ssi c e lle s d e G arstan g et d e W in ifr e d L a m b ) . J e v o u d ra is m ain ten an t a b a is s e r toutes le s d a tes m sopotam ien n es p ou r 2 ou 3 sicles, c a u s e d e la con statation du P ro f. S id n e y S m ith qu i f a i t d a te r H a m m u ra b i v ers 1790 a v a n t J . C. ( A la la k h a n d ch ro n o lo g y , 1939). P eu t-tre au rez vou s la bon t d en in srer une note...,,

XIV

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

P rofesr G. Childe m ektubunda iaret eyledii zere Prof. Sidney Sm ithin 1939 da yaynlad ve Hammurab iyi sa dan nce 1790 ylna doru tarihlendirdii A lalakh and chronology adl tetkikine dayanarak Mezopotam ya tarihlerini imdi 2 veya 3 yzyl daha aay a indirm ektedir. P rofesr Gordon Childe memleketim izi seven ve sahasnda dnya l snde deerli bir bilgindir. Bir ok deerli aratrm alarndan baka en nemli eserleri unlardr: T he d aw n o f E u ro p ea n civ ilisa tio n , T he m ost A n cien t E ast, T h e D an u be in P reh isto ry , T h e B ro n z e a g e , N ew lig h t on the m ost an cien t E a st, S k a r a B r a e , T he P reh istory o f S co tla n d , P reh isto ric C om m u n ities o f th e B ritish Isles. kinci T rk Tarih K ongresine davetli olarak itirak et miti. Say n dostum a eserinin T rke tercm esine kar g ste r dii ilgiden dolay, burada, samimi teekkrlerim i sunuyorum. Bu tercmenin msveddelerinin gzden geirilm esinde yardm okunan doent bay Nusret H zra ve indeksini hazr layan doent Dr. bayan Nermin A ygene, eseri yaynlar arasna sokan T rk T arih Kurumuna da teekkr benim iin gzel bir devdir. E V K E T A Z Z K A N S U

MELLFN ESERN NGLZCE ASLINA YAZDII NSZ


ngiliz dili konuan btn m em leketlerde, Bat m edeniye tinin, kkn ta A ntik doudan alan icad ve keifler g elen e inin sonucu olduu kabul edilm ektedir. A ncak harptenberi (I. dnya sava) rak ve Su riyenin sistem atik bir ekilde is tikafndan sonradaki dou medeniyetinin muazzam eskilii ve bizim bu m edeniyete neler borlu olduumuzun kesin delilini elde etmi olduk. M srda A sur ve B abilonyada, ran ve Hin d istan da, devrim yapan, bir sra keifler tarihinin ufkunu iidilmemi bir ekild e genilettiler. Ur kral mezarlar keiflerinin yanklarn, mesel, 1872 de Schliem annn Turova hzinelerini kefi ile veya 1900 de E v an sm minoyen m edeniyetini yeniden sah n ey e karm as ile k y asla mak kabildir. o k daha hayreti eken ise ngilterede 1924 ylnda Sir Joh n Marshall tarafndan (D aya Ram Sahni tara fndan daha 1 9 2 1 d e yazlm olan) ndus vadisindeki ehir hara b eleri kalntlarnn yaynlanm as neticesi olmutur. Bu suretle sadan n ce 3000. ylda yksek bir ehir m edeniyetinin yurdu olan ve B abilonya ile oktan tem asa gem i ve bizim tevars eylem i bulunduumuz bu m terek kltr geleneinin teek klne gerektenn yardm etmi olan P re-ariy en bir H indistan karanlklardan syrlm tr. Btn bu keifler gndelik ve haftalk gazeteled e yeter d ereced e tantld lar ve teknik dergilerde de gerei gibi ince lendiler. F a k a t bu yazlar halka olduu kadar oryantalist olmyan ark eo loglara da yeni buluntularn manas ve sonu lan hakknda gerek bir fikir verm ee m uvaffak olam adlar. Dahas var, ilgisi uyanm olanlar, daha geni bilgi elde etm ek iin anlalr ve uygun bir ekilde resim li genel hi bir esere m racaat edem iyorlard, ite bunun iindirki 1928 de T h e M ost A n cien E a st de, oktan yerlem i bilgilerin genel temeline nisbetle yeni olaylar bildirm ee alm olduum bir sra kon feranslar yaynlam a denemitim. Lkin, o zamanda sylemi

XVI

DOUNUN P R E H S T O R Y A S I

olduum gibi, kazlarn seyri, bu eseri birka yl iinde, zaruri olarak, modas gem i bir duruma sokacakt. G erekten, nceden sezdiim gibi, be yllk sreli ve sistem atik kazlar prehistorik dou hakkndaki bilgilerimizi o kadar arttrm lardr ki, eski malzememiz imdi ok baka bir m anzara alm aktadrlar. R odeziyada, K en yada, K harga vahasnda, Filistin, K rdistan ve Hintdeki alm alar ta ann eskiden basz olan kalntlarn muayyen bir nizama sokm aa muvaffak oldu. M srda yepyeni bir neolitik kltr keif edildi. Mezopotam yada, yaznn, aritm etiin ve A ntlk mimarln kaynaklarn a ka m eydana karm ak kabil olan ve varl asla tasavvur edilmemi bulunan bir m edeniyet safhas, buradaki dier m ede niyetlere eklenm itir. Daha be yl nceye kadar bilinmeyen, A sur ve Blcistan P rehistoryas domutur. Bu aratrm alarn sonucu sad ece eski olaylara yenilerini katm ak deildir. A ksine, yeni veriler boluklar doldurarak ve arka pln ayd nlatarak eskilerin m ahiyetini tamamen dei tirm ilerdir. Onun iin T h e M ost A n cien t E ast'e m ekanik olarak yeni malzemeyi sokm akla yetinerek, onun ikinci bir basm n yapm ak mmkn grnm edi. Pln tamamen deitirm ek ve kitab yeniden yazm ak lzm geldi. D ier yandan resim lerde gsterilm i olan eyalar ve birinci eserde yazlm olan mah has olaylar yeni ve ok daha ak bir kadro iine konm ak iin, m analarn k ay p etm em ilerdir. Btnn kavranm as ve anlalm as iin temel tekil ettiklerinden bu eserd e de g ste rilm iler veya yeniden yaynlanm lardr.- Bununla b eraber bu kitap ne tam ve ne de kesin olmak iddiasnda deildir. Y en i keifler zdkleri problem ler kadar da yeni problem ler ortaya koym aktad rlar. Y a k n dounun kltrel inkiaf bize be yl nce tahmin eylediim izden daha o k girift grnm ektedir. te bunun iindir ki sorular cevaplandrm adan koym aya ve olaylar tefsire yeltenm eden gsterm ee m ecbur kaldk. Bunun la b erab er, medeniyetin yarad lm as vetiresi gzlerim iz nnde gittike ekil alm aktad r ve boluklara ve karanlklara ra men, biz bugnk m odernlerin, varisleri bulunduumuz yalnz madd m edeniyetin deil, fakat bilimin, sanatn ve politik or-

NSZ

XV II

ganizasyonun geleneinin douuna okuyucu daha imdiden ahit olabilir. B eseri hazrlam ak iin rak ve H indistanda yapm olduum seyyahatta ev sahiplerine, r a k E x pedition o f the o r ie n ta l In stitu e o f the U n iv ersity o f C h icag o , U ruk E x p ed ition d e r N o tg em ein sch n ft d er deu tschen W issen sch aft, J o in t E x p e d i tion o f th e B ritish a n d P en n sy lv a n ia U n iversity M useum s ve A r c h a e o lo g ic a l S u rv ey o f In d ia m drlerine cm erd musafir severlikleri iin olduu kadar bana istasyonlar ve kalntlar gsterm ek ve aklam ak ltfunda bulunduklarndan tr te ekkre m saade edilsin. Miss D. G arrod, P rofesr Frankfort, P rofesr Junker, D oktor L eakey. Baron von oppenheim ve D oktor W oolley daha yaynlanm am olan buluntular hakknda bana ok nazike bilgiler verdiler. Bundan b ak a M. G. Brunton, M. M. C . Burkitt, Miss C aton - Thom pson, D oktor M ackay ve D oktor Mallowan da msvddelerimin baz p aralarn gzden geirm ek ve dzeltmek iyiliinde bulundular. Resim ler iin B ritish Museumun Trusteeslerine A sh m o le a n K eep erine D irector general of A rchaelogy of E gypte D irector general of A rchaeologyin tndia ya L o u v re' n C on servateurr.e, D irector of th e R o y a l S cottisch M useum 'a C a m b r id g e de keeper of the U n iversity M useum o f A rch a eo lo g y ' ye, S o ciety o f A n tiq u a ries of L on don a R o y a l A n th ro p o lo g ic a l In stitute'a, E gypt E x p lo ra tio n so ciety y e A n tiqu ity ta biine, P rofesr Breuile M. G.Brunton, M. Cam pbell Thom pson, Miss C aton-T hom pson, P ro fes r Jun ker, Miss G arrod, P rofe s r Langdon, P rofesr Menghin, Sir W . M. Flinders Petrie, Baron Max F reih err Von Oppenheim, D oktor A . E. Sp eisere kranlarm bildirm ek benin iin bir devdir. V. G O R D O N C H L D E

ESERN FRANSIZCA TERCMESNE Dr. G. CONTENAUNUN YAZDII NSZ


Msr ve Mezopotam yann en eski m edeniyetleri hakkndaki bilgimiz bu son yirmi ylda yaplan aratrm alarla dei mitir. Bu hususta bildiimiz ey, Isa dan nce 3000 yldan b e riye tarih devrin balangcn asla gem iyordu. M srda, m edeniyetin dom asna yardm etmi olan muh telif yerlem e yerlerinde (site) yaplan kazlar, o zam ana kadar bize birdenbire teekkl etmi gibi grnen - ve Badari ve Fayum gibi yerlem e yerlerinin aklad - bu kltrn hazrlk d ev rini o rta y a kardlar. Bu aratrm alarla M srn uzak gem ii daha da geriled i ve denebilir ki N egadah ve H ierakonpolis mezarlar muahhar Msr mezarn tekil edecek olan unsurlar oktan ihtiva etm ektedirler. F ak at bu sonular, evvelden tahmin edilmemi olsalarda, ancak Msr ilgilendiriyorlard. M srn sahip bulunduu sakl A ntlar bakm ndan zengin olan birok istasyon lar arasnda P rehistorik devre ait olanlar m eydana karlm lard. F ak at burada M ezopotam yadaki gelecek aratrm alar iin bir metod yoktu. Bu blged e, keifler tedrici oluyorlar ve hemen hemen sona ermi grnyorlard. lk kazlar Sarg o n id ler devrinin A surlularn ( I s a dan nce VIII. ve VII. y zyllar) m eydana karm t ve dilleri gity kendileri de Sm olduklarna b akla rak ve A sur ile B abilonyann hizmetini tebcil eden T e v ratn ve Y u n an llarn nakillerine iman edilerek bu m edeniyetin tam a men Sm lerin eseri olduu neticesi kabiliyordu. 1877 de T e llo da S m erlerin keif edilm esi ile bilim ne ekli ve ne de dili Sm olmyan bir halka bal olan bu me deniyetin ok eski bir safhasn renm i oldu. Bu halkn sa nat nc binyl esnasnda bir nevi olgunlua v arr ve bu bininci yln balangcnd a olduka silik eserlere ram en, tarihin fecrinde oktan olgun bir hale gelmi bir rk intiban verir.

Dr. G. C O N T E N A U NUN N S Z

XIX

rann gney-batsnd aki Su sa kazlar nc bir m ede niyet m eydana kard lar ki Sm er ile olan tem aslarna ramen orijinaldir ve bir zaman onun M ezapotam yadaki m edeniyetten ok daha eski olduu sanld. Bu keiflere atfedilen birka tarihe ram en, tarihin balangcndan tesi vazh grnm yor du. Bu alm as mmkn grlm iyen bir eik gibi idi. Dahas v ar, P ers devrinden ok daha eski hibir eyi m eydana karm yan Fenike k azlan d a, kyda ok uzak bir gem ie ait hi bir eyin mevcut olm ad kanaatini kuvvetlendiriyorlard. S a d e ce bir usul m eselesi. Arazinin bnyesinden tr M sr Sitleri hemen toprak yznde dalm dururken, ykl m bir yapnn kalntlarn dzleyerek yeni yaplar ykselten, bat A sya ina sanat yalnz daha az eski yaplarn st tem el lerini tekil etm ekle kalm yarak, birbirini takip eden btn m edeniyetlerin izlerini de ihtiva eyleyen harabelerden tepeler ym dr. Daha 1914 ylnda S a y d a da ato tepesinde giriilmi olan sond ajlar 19 m etre derinlikte demir devri balanc ile m uasr seviyeye ulaabilm ilerdir. F ak at M ezopotam yada TelU beyd ve U r da derin kazlar metodu on seneden beri azam verimini elde etm itir. Bundan sonra yaplan baka istikaflarda her yerd e ayn neticeyi verm ilerdir. Bakir toprak ve su seviyesi, istikaf yaplan nokta da insanlara ait ilk yerlem e yerlerine varldn gsterinceye k a d ar tab a k a , tabak a g ittik e eskileen m edeniyetler m eydana kyorlard . V e sonularn sabitlii yle oldu ki, baz noktalarda, bir kalnt tabak asn n nem inden tr bu m edeniyetleri, ziyadesiyle Taslandklar istasyonun ad ile anm ak kabil oldu. Bu suretle tarihe tekaddm eden devirde geriye doru C e m d e t-N a sr, uruk ve E l-U beyd m edeniyetleri saylyor ki bunlarn her birisini de tali devirlere blmek mmkndr. Bu d evirlerde tekniklerin doduklarn ve ldklerini grm ee msait zaman vardr. V e ite istikaf baka bir yurdu, Indus havzasn mey dana kary or. Burada, baz noktalardan aa M ezopotam ya daki ile olduka kabili m ekayese bir m edeniyet, daha tarihin balangcnd a olgunlam bir halde kendisini gsterm ektedir.

XX

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

Bundan baka Blcistann, birini dierine balayan zincirin b ir h alkas olduu zannediliyor. st ste gelen aratrm alar bu ilkel m edeniyetlerin, gelime yurdlarndan ok uzaklarda, m e sel Rus T rkistan n a ve hatta belki de in e kad ar olan ak is lerini tahmin ettirm ektedir. E sk i douda insanln genel bir tarihini kurm ak iin nekadar olay ve dnce bolluu, nekadar zengin malzeme y n !. te bu ie, A ry alla r ve Avrupa medeniyetinin kayna zerine olan byk etdleri ile g aratrm alara alkn olan ve kendisini gittik e daha ok dou yollarna srkleyen n cek i alm alar sebebi ile de E dinbourg niversitesi P ro fes r lerinden Gordon C hilde teebbs eylem itir. G enel dncelerden ftr bir zevk duyan, aletlerin ve artistik motiflerin dou ve intikal artlarn a dair bilgili olan D ounun P reh isto ry o s mellifi bize, M srdan ta ndusa kadar sralanm eitli kltrleri hangi m nasebetlerin baladklarn gsterm ektedir. Mellif, m ukayese yolu ile, onlarn eitli teza hrlerini nisb bir kronoloji iine yerletirm ekte, mmkn olan tarihi teklif eylem ektedir. Bu, bir ok noktalardan bizim olduu iddiasnda bulu nabilecek m edeniyetlere mncer olan abalarn gzel bir S e n tezidir. D r. G. C O N T E N A U

D O U NUN P R E H S T O R Y A S I

BRNC

BLM

TARHTEN PREH STO RYAYA


Bin yl var yok, Isk o y a ve kuzey Avrupann geri kalan ksm , bilgisizliin ve b arbarl n k aran lklarn a dalm bulu nuyordu. Bin y l nce, karanlk iindeki ktamz zerinde, A kdenizin kylarnda, yalnz bir k a nokta tarihin iyle aydnlanm lardr. Bundan n ce gelen bin ylda, bu klar birer birer snyorlar ve yalnz kahram anlk m asallarnn fantomlu akisleri T u ro v a nn ve T iryn th in kadem eli duvarlarn ay d n la tyorlar. Bununla beraber prehistoryac, atalarm zn k ab a alet lerini ve becerik siz sslerini toplayarak ve bunlar takrib en mua sr seriler veya mahall gruplar halinde bir araya getirerek, biz den evvelki insanlarn b a rb a r gem ii zerine biraz k serp m ee m uktedir bir haldedir. Bu suretle birbirini takip eden devirlerde Avrupann u veya bu yerinde yaam olan muh telif kavim lerin madd hayatlarnn bir tablosunu y'bniden iz m ek ve hatt, bazen, onlarn endstri mahsullerinin yardm ile bu insan gruplarnn glerinin izlerini takip eylem ek mmkndr. Bu suretle m eydana karlm olan kavimler, yine zaruretle adsz kalm aktadrlar. O nlarn ruh hayat bize, bilkuvve, kapal kalan kitaptr. V e onlarn antikitesi bile bir oklar tarafn d an phe ile karlanm tr. F a k a t bu prehistork AvrupalIlarn kark ve girift tarihi iinden bir ipucu ak olarak ele g em ek ted ir: icadlarn, doudan, onlar k a bul eden ve deitiren batya doru dalm as. A vrupann kltr blgelerind e, dardan gelmi veya kop ye edilmi olsun, ve ark k arak teri tayan objelerin tetkiki sayesind e, Isadan nce 1 inci binin yarsnd an nceki b a rb a r Avrupann bilinen muhtelif medeniyet gruplarnn yan, tamamen nisb m ddetlerden daha iyi olarak, tayin edeceim izi mit etm e miz mmkndr. G erekten Nilde ve M ezopotam yada yazl tarihin ak yolumuzu elli yzyl mddetle aydnlatm aktadr. V e b a k

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

larmz bu perspektiv zerine evirdiim izde, bizden en uzakta olan teki ucunda, organize bir devlet, bir ehir hayat, bir yaz ve kendine hkim bir sanat kefediyoruz. Bundan b aka, eski douda, m edeniyet fethine m ncer olan byk dramn hi olm azsa baz vakalar, umumi bir sahne zerinde oynanm tr. G erek ten perde kalkt zaman en byk anlar yani insann parazitlik rolnden syrlm asna sebep olan devrim ve iftilik ve zahirenin toplanm as ile insann kendisini kuatan muhitin oyunca olm aktan k arak bir m stahsil haline gelm esi, madenin kefi ve hassalarnd an istifad e olunmas oktan gem ie aittirler. Bununla b eraber Nil ve F ra tn kylarnda k ay n ak larn o kad ar yaknnd a bulunuyoruz ki, buralarda, Baltk denizi kylarn dak i m utbak kalntlar kmeleri (K joekkenm oedding) veya Iskoya sahillerindeki kav ka yntlarn tetkikten ok daha yukarda bahsettiim iz terakkilerin an ah tarn ele geirm ek ansna sahibiz. K eza ok defa, arkn verdii bilgiler A vrupa prehistoryasnm tefsirine yardm ederler. Eski arkn baz kavim leri, A vrupann baz blgelerinin neolitik sakinlerinin y a yakn ak rab alar, yahut da Avrupay evvelce iskn etmi olan paleolitik avclar rknn nesilleri idiler. B arb ar atalarm zn bu arkl yeenleri, bu barbar atalarn ruh hayatlar zerine bize birey ifa etm iyecekler m id ir? arkn edebi m etinlerle erhedilm i olan pratikleri, sessiz kal m b ir A vrupann muasr d etlerini aydnlatam azlar m ? A vrupa prehistoryasn doru drst kavram ak iin, o halde, eski arkn prehistorik ve protohistorik arkeolojisini tetkikle ie balam ak g erek iy o r. Avrupa prehistoryas, balan glarn d a, hemen hemen, ark dehasnn fetihlerinin taklidi, veya daha iyisi, k ab u l d r; bu fetihlerin tarihi bile ark prehistoryasnda bulunurlar. A rk eolojik veya antropolojik aratrm alar sahasnda, eski ark tan baka hi bir y erd e o kad ar artc keifler yaplm am tr. Msrn en eski gem iinin ok yeni bir bahsini, yni B ad aride o vakte kadar tanlanlardan nce ok m nkeif bir neolitik kltrden v ey a sadan nce 4. binin sonunda Sm er m edeniyetinin iidilmemi parlaklnn m eydana km asn ve nihayet H arappa ve M ohenjo-daro kazlariyle Hindistann ark tarihinin sahnesine h eyecan verici

T A R H T E N P R E H S T O R Y A Y A

bir ekilde girm esini zikretm ekle yetineceim . Bu keiflerlerin insan m edeniyetinin srf arkeo lojik tarihi bakm ndan ky m etlendirilm esi daha tecrbe edilmi deildir. Dahas var, on larn dahil bulunduklar ark eo lojik kom pleks, prehistoryac iin kolaylkla y an alr bir ey deildir. Benim saham dan farkl fakat ona komu bir sahann uzmanlarnn alm a neti celerin in genel durumunu zaruretle bir tarafl ve noksan o la rak, bu eserd e ortaya koyduum u itiraf ederim. B alan g yerine, hikyemin kadrosunu tekil eden eski kronolojinin esaslarn tarif bakm ndan filologlarn elde ettik leri baz neticeleri hulsa etm ek ve drammzn ilk rollerini oyn ayacak aktrleri tantm ak gerekiyor. Msrda, yazl belgeler, ve ilk plnda gelen M anethonun g rek e kalem e alnm olan derlem esi-ki Ptolem aios Philadelphos zam annda tertip olunmutur- bundan sonra ok daha eski yerli M sr yllklarndan bir k a p ara ve bilhassa %sadan nce 1300 de yazlm olan Torino P apyrusu ve takriben ond rt yzyl daha evvel yazlm olan Palerm o ta, Isadan on ce 3. binden itibaren arkeolojik antlar tarihlem eye y ara r lar. G elenein Menes tesm iye eyledii fakat g erek te komposit bir ahsiyet olan birinci firavun tarafndan, yukar ve aa M srn bir devlet halinde birletirilm esi ile balayan bu tarih devir Manethon tarafndan sllelere blnmtr. Msrn ik tid ar tarihinde modern tarihiler esasl de vir kabul ed erler : birbirlerinden dekadans ve hatt kaos fas lalar ile ayrlm eski, orta ve yeni im paratorluk. Eski im pa ratorluk, M anethon kronolojisinde III-IV. s llelere, orta impa ratorluk X I ve XII. sllelere ve yeni im paratorluk da XVIII ve X IX . sllelere tekabl ederler. Btn bu devrin devam m ddetince, antlarn bir oklarn, krallarn ve saltanatlarnn listeleri sayesinde -ki Msr takvim inin hususiyetlerinden dolay baz astronom ik tarihlerle tahkik edilm ilerdir- gne yllar ile tarihlem ek mmkndr. H att biz, say larla ifadesi kabil olan, fevkald e eski bir tarihe de sahip bulunuyoruz ki, baz tefsir m ektebine g re bu tarih bizi prehistorik bir devre ulatrm aktadr. Bu bizzat takvim in m eydana k t tarihtir. Bizim takvimimizin dorudan doruya ceddi olan Msr takvim i, M sr ziraatinin mcbir isteklerine cev ap verm ek iin

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

icat olunmutur. Bizzat M srn hayat Nil ile kaim dir ve prens ve kylnn refah ve varlnn bal bulunduklar zirai btn am eliyeler, her yl, Nilin m atem atik bir intizamla vukua gelen tam asna a y a r edilm ilerdir. Bu h ayat olayn tekerrr Nil kylarnda yaay anlar zaman lm ek iin barbarlarn kullan dklar hill takvim den ok daha doru bir sistem i icada m ec bur klm tr. G erekte bu hal onlar hill yllarla em s y l lar, zarur olan zira ilerin istenilen zam anda baarlabilm esini temin iin, sun olarak birletirm eye sevketm itir. Memphis ve H eliopolisin bulunduklar arz d erecesi altnda, D e lta nn zirvesinde, feyezann b a lan g c So th is yni Sirius (ueray Yem ani) un gnele b eraber tuluna tekabl eder. D ier bir deyim le Sirius sularn bu ehirlere ulat gnn fecrinden hemen nce ufukta grlr. Belki Memphis veya H eliopoliste oturan deh sahibi bir adam buna b ak arak ift iler iin bir takvim m eydana getirm itir. Bu takvim de S o th isin ems tulu, resm yln balangcn iaret ve tarlalard a y a placak iler devresinin b alan gcn gsterm ektedir. Resm i yl otuz gnlk on iki aydan terekkp ediyor ve bunlara be gn ilve olunuyordu. ptida olan hill takvim ile em s yln bu suretle uzlatrlm as hakikaten h ayreti mucip bir eserd ir ve vahilerde tesadfne intizar olunmayan bir basiret derecesini ve sistem atik b ir ekilde dzenlenmi bir deneyler btnn tazammun eyler. Bununla b erab er, bu sistem , byk ihtim alle sadan nce 4236 ylnda icat ve tatbik mevkiine konm utur. Bu kadar eski bir zamana ait hi bir yazl b elge her ne kad ar ele gem em i ise de, sistem in hafif bir kusuru bu tarihi dorulukla hesap etm em ize yaryor. Msr yl, hakik gne ylndan tam tamna alt saat daha ksa idi. Batan, gzden k aab ilen bu fark, iki yz yl sonra, tuyan, ekim, hasat gibi resm mevsimlerin iaretini verm ekle m kellef olduklar ilere asla tekabl etm em elerine m ncer olmutur. G erekten , gnele b eraber doan Sirius tui gnnde kutlanan ylba, resm yln ilk gnne ancak 1461 ylda bir defa olm ak zere tesadf eyliyordu. te bu devre, genel olarak sotiyak devre (cy cle So th iaqu e) ad a l tnda zikrolunur. H albuki bir sotiyak devre sa dan sonra 139 ta balam tr, bunu biliyoruz. V e bundan b aka sotiyak sis

T A R H T E N P R E H S T O R Y A Y A

temi ile XV III. slleye ait bir ok krallann clslar, ve h att XII. slleden itibaren bunlarn ilerinden biri, III. Sen o u sert, a rasn d a bir m nasebet kurm ak kabildir. a y e t kral listelerine dayanlrsa, bu sonuncu sllenin b alan gcn sa dan nce 2000 yldan sonraki bir tarihe atfetm ek mmkn o lm az1. Bu son m lhazadan anlalyor ki sotiyak takvimin icad sadan nce ya 2776 veya 4236 dan nceki bir sotiyak dev rey e atfolunmak zaruretindedir. H albuki takvim, yerli sa ln a melerin paralarna dayanlarak yaplan hesaplara nazaran 2776 dan evvel hkm srm olan IV. sllenin ehramlarnn inaclar zamannda, o k tan biliniyordu 2. O halde takribi bir hesapla Ehram larn tarihi kabul olunursa bu sistemin (yani takvim in) M enesten yahut, yazl ilk antlarm zdan, bin yl nce yani daha 4236 ylnda kurulmu olduu anlalr. Bu tarih insan tarihinin tesbit edilmi en eski tarihi olarak kabul edil melidir. A nlattklarm za g re, gelim i ve ileri bir kltr, yazl b el gelerin m eydana km asndan bin yl n ce mevcuttu. Palerm o ta hak edildii vakitler daha o k canl bir halde bulunan gelen ekler protohistorik devir hakknda baz malmat veriyorlar. Menes,, ok ihtimal iindedir ki, D elta gibi bereketli b ir m emleketi hkm altna alm olan bir yukar Msr kralydi. O ndan nce, yukar ve aa M srda birtakm krailar hkm srm ler
1 Eer XII nci slle hakknda S otiyak tarihi kabul edilirse,

sa lta n atla rn basit bir

ilvesinden doan XII ve XIII nc s lleler a rasn

daki faslay deitirmek zaruridir ve muahhar kayn aklarda verilmi olduu zere, Man ethonun XIV , X V ve X V I nc sllelerin g e re k te ksmen muas r olduklar ve muhtelif blgeler zerinde sa l ta n a t srdkleri tahmin edilir, Sir Flin ders Petrie bu k a d a r byk bir tenzilin kabuln ve i n c i sllenin balangcn red ed er 4326 ( M .E ) ya kor. (A n c. E g. , 1921, p. 1) kesin deildir. Sch arff IV ve V nci bir ok salta

2 Bununla berab er, henz bu ksmlar hakkndaki topyekn verilerin bu tenzilin doruluunu gsterdikleri sllenin topuna tahsis edilmi olan 30 0 sene rak amnn ciddi glkler bildiren baz prenslerin en aa 81, 84 ve 114 g ere kiy or. te bunun iindir ki S c h a r ff takvi

karttn g ste r ir. Mezar talar n n zerindeki yazlarn n atlar grm olduklarn sene yaam olm alar

min, Memphisin sa l ta n a t srd slle IV e ith af edilmi olduuna inanm aya m temayildir. Bak. G run az ge , p. 5 2 ; O L Z t 1928, pp. 7 3 59. Kendi delilleri herhalde M enesin tarihini takrib en 3 0 0 0 e indirmee sebep olur.

DOUNUN P R E H S T O R Y A S I

dir ki bunlarn adlar bile Palerm o ta zerinde zikredilmitir. M enesin eseri, iki devleti birletirm ek olmutur. Bu birletirm e Menes ve m uakkipleri tarafndan tanan ift ta ile sem bolletirilm itir. Bununla beraber, P rofesr B rea sted e gre M enesten nce' de, ilk oca bat D eltada bulunan T o gan (faucon) klanna mensup Horus veya Shem sou-H or tapclar, yukar M sr zaptettikleri zaman, dier bir birletirm e y a p lm t3. Bu zapta takaddm eden hazrlayc olaylar, g ele nekte mphem bir ekilde aksetm ektedirler. O siris ve Anzti tapclar btn D eltaya hkim olmular ve dier bir mellife g re de, hkim iyetlerini yukar Msra temil eylem ilerdir. Bu istil, herhalde, Horus klannn hareketinden nce olsa g e re k tir4. O sirisi B y b lo sa m erakl bir ekilde balayan gelenee gre, M srhlara ziraat reten O siristir. oban denei ve ifti kaz onun iaretleridir. V e herhalde O sirisin ahsiyeti A syal bir tenebbt (v gtation ) tanrsn hatrlatr. O sirisin insan ekli, nasl, Nilin totem ik ilhlarnn hayvan ekli ile tezat tekil ed iyora, bunun gibi temsil eyledii ek o nomik sistem de, avclk veya tarla kltrne dayanan A frika medeniyetine nazaran o k ileri bir durumdadr. G elen ekte baz ibham lar olm asna ram en bu m asaln imalin cenup zerine ilk siyas hkim iyeti tarznda tefsiri ok dorudur. Menes bu m nasebeti tersine evirdii vakit, oktan imal yukar Msr zerine olan derin etkisini icra etmi bulunuyordu. Mesel S lleler devri M srllar tarafndan kullanlan hiyeroglif yazs D eltada icat edilm itir. nk bu hiyeroglifin iaretleri ara snda D eltay a m ahsus otlar ve hayvanlar geni bir yer igal ederler. Bu yaznn, Nil vadisinde umumi olarak kabul, cenup meneli olan M enesin eseri olam yaca aikrdr. O halde bu genilem eyi daha nce vukua gelm i bir birlem eye, belki de
3 S e t h e in M ore t ta rafn d an o r t a y a konmu olan efs aneleri tefsiri,

L e N il, pp. 77 59. ve S ch arff , G run dz ge , p. 48, cf. note, 7. Predinastik birlik iin, Bak, B ull. Inst. F ra n . A r c h . o r , X X X , le C aire, 1 9 3 0 , pp. 71 0 s. q ve S c h a f e rin tenkidi, O L Z y 1932, p. 704.
4 Newberr y ve S eth e ilk fikri kabul ede rler, halbuki Ju n ker dogu aldklar fik Deltann Osiris tapclarnn yksek Msr da rini kabul eder, S chm id t-F estschrift, p. 892. tesiri altna

T A R H T E N P R E H S T O R Y A Y A

Shem sou-H or ittihadna atfetm ek gerektir. Takvim in icadn da imal hkimiyetinin ayn devresine balam ak lzmdr. M ukayeseli lengistik ve etnografya M sr medeniyetinin kayn aklar zerine ok daha g erilere gitmemize yardm ed i yorlar. B iro k filologlarn, M srllarn dilini, A sur veya branice ile akrab a Sam i bir unsurun, m esel b e rb e rce gibi ok daha saf bir halde temsil edilen A frikal Hmi bir temel zerine alanm asndan doan melez bir dil gibi kabul ettikleri m a lmdur. ark ve garb gsterm ek iin sol ve sa kelimelerinin kullanlm asnn tesadf etm esi, Sam i unsurun imalden geldiine delil saylm aktadr. nk d rt cihete tatb ik edilen bu term i noloji nehrin m ecras istikam etinin aksine giden bir kavim iin tabi olabilir. V e bahis konusu olan kelim eler de Sam i bnyeye a ittirle r5. M sr tarihinin daha fecrinde, olgunluun bu derecesine ulatklarn grdm z sosyal v e din m esseseler yalnz onlarn gelim e vetirelerini tetk ik e bizi sevketm ekle kalmaz, ayn zam anda iimizi kolaylatracak iaret n oktalarn da temin ed erler. K diri mutlak ve tanrlatrlm olan Firavunun hametli ehresi arkasn d a, F ra z erin portresini izdii ve hkmranln m ajik kudretinden alan, vcudunun kuvveti azalarak iktidarn sarst zaman onu hayat ile d ey ecek olan ok dah a mte vaz bir ah siy etin : sihirbaz kiraln, g lgesi mphem olarak teressm eylem ektedir. Bugnk vahilerde de ayn tipte k ra lla ra tesadf olunuyor. G erek te, Firavun da ayn vazife lerle ykl idi, fak at ayn kaderden, ritel bir lme tekabl eden m ajik bir ritin ifas ile syrlyordu. M enesten itibaren btn Firavunlar tarafndan muntazam an kutlanan s e d bayram len ve tek rar dirilen tanr O siris ile kraPm m ajik bir ekilde benzerliklerini ifade ediyordu. Bu bayram n mnas ve vazifesi kirala, sem bolik bir lm ve yeniden bir dirilm e say esin d e yeni bir hayat ve zindelik bahetm ek id i6.
5 A y n i y le , S ch a r ff S e t h e i takip e d e r ; aksine, Ju n ker behetlerini aklam ak istiyord u. V e Sethe'in d o j u kndaki faraziyelerin in kymetini inkr eder. 1913, p. 665. ve bat M srda ami te rim leri hak-

ve Hamilerin mterek bir k ayn ak ta n geldikleri fa raziyesi ile S am ile r ma

6 Tpk M o ret, D es C lans aux E m p ires, pp. 175. sg. Seligman, R A I,

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

Bu hal, Firavunlarn seleflerinin, fizik kuvvetlerinin azalm asn dan dolay majik tesir ve nfuzlarnn zail olaca korkusu ile, yerlerini gen ve kudretli bir halefe brakm ak iin hakiki bir lme ritel olarak maruz kaldklar bir devri zan ve tahmin e t tirm ektedir. M sr Panteonundaki garip hayvan ta n rla r: T o g an Horus, nek H athor, Y lan Neith v. s. yi totem ik bir kayn aa balam ak lzm geldii de ileri srlmtr. Bu hal Msr devletinin birliinin vukuundan nce totem ik b irok klanlarn m evcudiyetini tazammun ed er ki bu totem ik klanlarn hayvan veya nebatlardan olan a ta sel patronlar m ahall tanrlar haline inklp etm iler ve sonra da Shem sou-H orlarn tesiriyle mem lekette bir birlik vcuda getirildii zaman bunlar galip klann Togan (faucon) toteminin hkim iyeti altnda mill bir panteon da yer alm lard. H albuki, bugn yukar Nilde, grn, boy, kafa biim leri, dil ve k yafet bakm ndan eski M srllara balanan k a vim ler yaam aktad rlar 7. Bu kavim ler yamur yadran by cler ve tanr-k rallar tarafndan idare olunm aktadrlar ki bun lar, hatt yakn zam anlarda, ritel olarak ldryorlard. Bu kabileler totemli klanlar halinde organize olmulardr. M erke ziyeti bir iktid ara ve hayvani bir so y a sahip bir kral ta ra fndan idare olunan illuk (Shillouk) lar-ki krallarn ritel olarak ldrrlerdi - M enesin kurduu lhi krallktan hemen nceki bir safhaya m isaldirler. D inkalar ok daha eski bir safhay temsil ederler, bunlar birbirleri ile ok defa harp halinde olan m stakil totem li gruplar tekil ederler ; her bir klan ihtiyar olm adan n ce ritel olarak ldrlen bir yamur yad rc tarafndan idare olunur. Y u kar Nilin bu kabilelerinde sosyal inkiafn bir safhad a taklp kald ok ak olarak grlyor, ki M srllar bu safhay tarihleri balad zaman
7 Seligman . R A I, 1931, pp. 597 sh. ; P etr ie, A n c. E g ., 1915. p. 70. Shemsou H o r larn P ount memleketi ile bir tutulmas faraziyes i (e. g. Hail,

A n c. H ist., p. 92) S e t h e in a ra trm a la r sonunda terk


fa k a t daha ziyade Deltann bataklklarn da hippopotam lardr. cf. Moret, N il, p. 126 ve Hallin C A H , I. p. 261. P ount memleketi hakknda zikr edilmi cudiyeti delillerini g sterir. olan g ele n ek le r gney blgenin halk ile a k ra b a olan bir dinastik Msr

edilmi olmaldr. avlyan zpknc Hail tara fn d an bu h u sasta bu elemannn m e v

Ve Shemsou H o r larn berab erinde grnen Mesniu'lar demirci deillerdir,

T A R H T E N P R E H S T O R Y A Y A

o k tan atlam bulunuyorlard. O rad a, yni yukar Nil b lg e sinde, prehistorik kolleksiyon cam aknlarm z tam am layan ve canlandran, bir nevi canl bir mzeye sahip bulunuyoruz. Bu suretle m asallar, filoloji ve m ukayeseli din ve etn ografya, Nil vdisinde sadan nce 3000 yldan ok nceki bir devirde, k ab ile ve sllelerin organizasyonlar, ruhi ve sosyal k ark lklar zerine baz klar serpm ektedir. A rk eo lo g un kazm as, ayn blge insannn vahilikten m edenilie doru tekmln g steren mahhas bir belgeler serisini m eydana karm tr. A rkeoloji, hulsa ettiimiz geleneklerin ve faraziyelerin byk bir ksm n teyitetm itir. A yn zam anda arkeoloji bunlarn hudutlarn tamamlam ve geniletm itir. Bundan baka, ark e oloji, Avrupann uzak gem ii ile, bir an iin yeniden can lan drd prehistorik Msr arasnda, canl bir ba tesis ediyor. Zam an gelince, sad ece m cerret bir evrimi (tekm l) deil fakat m ahhas bir o k gruplarn m tekabil bir tesirini ve birbirlerinden ok uzak blgelerin kaynaan yardm larn m eydana karan ark eo lojik keiflerden etrafl bir surette b ah sedeceiz. F a k a t nceden, tablomuzun d ayan aca erevenin b ir noktasn izah etm ekliim iz gerek tir. yle tesm iye edil dii iin bizim de P red inastik Msr dediimiz zaman nakkndaki bilgimiz, hemen m nhasran, bize bir tarih iaretlendirmee yarar hemen hi bir yazl b elg e ihtiva etmeyen m ezar lardan elde edilm itir. Mezarlarn her birisinin temsil eyledii zaman m esafesi hakknda ancak faraziyeler ileri srebiliyoruz. A ncak, S ir Flinders P etrienin sayesinde, mezarlar kronolojik bir sra iinde snflayabiliyoruz. P etrie baz tip kplerde (jarre) eskiden tutm aa yarayan d alg al kenarlarn zamanla tutak (k abza) olan hakiki vazifelerini kaybedip sad ece bir ss dekoru halinde soysuzlam alarnn tarzn tahlil ile ie b alad . So n ra bu suretle sralanm olan bu vetirenin muhtelif derecelerinin, m ezar eyas arasnd a dier paralarnn inkiaflar safh as ile m nasebetlerini arad . Bu suretle Petrie aded bir m ikyas vcuda getirdi ki bu sayede bir mezarn dierlerine nazaran kronolojik durumunu rakam larla tayin e d eb iliy o rd u 8.
8 lknce Diospolis P a rv a ' da da halledilmitir. Sistem , P rehistoric E g y p t ' de hazrlanm ve kltr ta b a k a la r n a yeni tarihler de P rehistoric E g y p t'e, C orpus o f P otteryye ilhak edilmitir.

10

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

M ikyas S eq u en ce-d a tes,, (T a b a k a la r ta rih i) (S. D.) ad verilen ve 30 il 80 e k a d a r saylan saylardan teekkl eder. p hesiz bu S. D. 1er mddet hakknda kati bir fikir v erm ezler; ancak, serileri ayran m esafeler hakknda bir ey verm iyerek, sad ece, bu serilerin birbirini takip eden kron olojik nirengi noktalarn iaretlendirirler. M enesin tahta km as S . D. 77 ile iaretlendirilm itir. S . D. 30 ve 77 arasndaki devir genel olarak P red inastik diye adlandrlan devirdir. V e son zam anda kefedilm i olan Badari m edeniyeti de bu tarihten nceye konm ak gerektir. S . D. 3 0 a Predinastik devrin mddetini hesap ederek takrib i mutlak bir kym et atfetm ek istenmitir. Sir Flinders Petrie, prehistorik m ezarlarla pre-rom en slle m ezarlarnn say sn m ukayese ederek P red in astik ve firavun devirlerinin hemen hemen ayn eit uzunlua sahip olduklar neticesine ulam tr. Bu suretle S. D. 30 ksa kronolojide VII. bine yahut P etrieye g re Isadan nce takriben 900 ylna tekabl etm ek tedir. P eake ve Fleure, ayr bir hesap metodu ku llan arak, pre d inastik devreye bu zamann yarsn verm ektedirler. M ac iver ve M ace bu devirde kullanlan bir m ezarlkta bulunan m ezar larn saysnn topyekn 5 0 0 e yaklatn tasdik ediyorlard. ay et, m ezarlar kefedilen topluluun sah as m odern bir fellah kasabasn n lleri ile m ukayese ed ilebilecek bir durumda ise, bu m ezarln gsterd ii devir 2000 yl olur. lm istatistii, gerekten, bize bugn her d rt yld a bir bir khilin ldn gsterm ekted ir. H lsa, bu rakam lar makul gr n yorlar ve biz S.D . nin sa dan nce 5000 y la tekabl eylediini kabule hazrz. Predinastik M sr hakkndaki bilgilerim izin ne kadar yeni olduklarn burada hatrlatm ak faydasz deildir. Msr Prehistoryas adn tayan fasln ancak 40 yldan beri aldn bilm eliyiz. 1895 ylm a kad ar M sr tarihi E hram lar devrinden itibaren balard . O vakitler, Am elineau ve de M organ birinci sllenin m ezarlarn kefettiler ve Petrie ok daha eski m ezar serilerini m eydana kard ki bunlar bizi Nil kylarnda yalnz iptida! yoksul kyllerin yaadklar devreye ulatrm ak tad rlar. Bu kitabn Badari adn tayan giri bahsinin konusu olan B adari an cak 1924 de alm tr. V e h erkese de d ah a

T A R H T E N P R E H S T O R Y A Y A

11

malum deildir. Bu mahalde yaplan keiflerin, Msr tarihinin yalnzca yeni bir fasln tekille kalm adn, P etrie tarafndan teklif edilen sequ encelar ( kltr tabakalar ) sisteminin stra tigrafi bakm ndan doruluunu ilk defa g stererek, mukaddem keifler hakkndaki tefsirim izi teyit ettiini de b u rackta k ay detm eliyiz. B ad ariye y akn istasyond a ( s i t e ) , bu teorinin muahhar olduunu iddia ettii keram ik tipleri, ok daha eski farzolunan keram ikleri ihtiva eden kulbelerin stnde harabe halinde bulunan baka kulbe ykntlar iinde meydana k a rlm ve bu suretle onlarn eskilikleri ispat olunmutur. M sr m edeniyet tarihinin bu B adariyen balan g cn a T a sa m evkiinde de Brunton tarafnd an kefedilen m edeniyetten teekkl eden girii eklem ek g ere k e ce k ! M ezopotam yada 1934 ylndaki durumumuz M srda 1904 ylndaki durumumuzun hemen hemen benzeridir. iviyazs karakterin d e ve pimi topraktan tabletler zerine yazlm b el geler ve B ero se tarafndan yazlan, yerlilerin Y u nancadan toplanm gelenekleri, bizi M srda olduu gibi 5000 yl geriye ulatryorlar. F a k at eski B abil tarihleri Msr tarihlerinden ok daha g ayr katidirler. B abil, ancak bir devlet halinde, Am orritler tarafndan kurulan bir slle tarafn d an kat olarak birle tirilm itir ki bu A m orritler Sam i batdan gelm iler ve kurduklar bu slleye Bbilin birinci sllesi ad verilm itir. Bu sllenin iktidar ele alm as astronom ik veriler sayesinde sadan nce 1955 veya 2196 yllar, yni Msr ittihadndan bin yl sonra olarak tesb it olunabilm ektedir. Bu tarihten nce Babilonya, az ok bam sz ehir d evletler-halinde ayrlm t. A yrlk gden ideallerine, dil veya rk bakm ndan olan farklara ram en, bazan bu ehirlerden bir veya dierinin, kudretli eflerin te viki ile az v ey a ok geni blgelerin hkimiyetini ve hkm darln ele ald vaki idi. H albuki, nc binin son yar snda yazlm olan bir co k tabletler 9 toprak altndan k a
9 E n selhiyetli bir elcspoze Sidney Smith ta rafn d a n E a rly H istory o f Assyria, cf. da verilmitir. Ayn za manda P ro f. L ang do n un C am bridge A ncient H istory, vol, I, ve vol. II nin tashih edilmilerindeki bah sinde; Langdon and Fo th ering h a m , The Venus Tablets o f A m m izaduga, O xfo rd , 1 9 2 8 ; cf. O LZ, 1929. p. 913.

12

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

rlm tr ki m uayyen devirlerde hkim iyet kazanm ehirlerin listelerini ve im paratorluk etm i olan krallarn adlarm ve hkm darlk m ddetlerini ihtiva etm ektedirler. G erekten, bu belgeler, bize, Tufan tesm iye olunan hdiseye kadar geriye giden M ezopotam ya krallarnn saltan at yllariyle birlikte bir listesini verm ektedirler. Bu b elg eler, bu felketten n ce de, pek eski zam anlara ait devirlerde, birbirlerinden ayr be veya alt ehirde hkm srm Tufan ncesi sekiz veya on kraldan da bahsederler. Bundan baka, yaradltan beri, gklerd en kralln yere indii,, ana kadar 259.000 yl srm olan bir anari devrini tarif ederler. ay et onlarn grnen (zahiri) kym etine itimat edilirse, bu listeler, en eski zam anlar dan itibaren Mezopotamyann kronolojisine, phesiz doru bir erev e izeceklerdir. Bununla beraber tabletler ne yazk ki, hakikatte Babilonyann muhtelif ksm larnda ayn zamanda hkm srm olan slleleri, birbirlerini takip eden slleler gibi bir kere daha gsterm ekte ve en eski sllelere geldikleri zaman tamamen hayal rakam lar v er m ektedirler. Saltan at yllariyle tarihlenm i olan ticar veya sair belgelere nazaran, muahhar krallar iin, baz saltanatlarn ayn zam ana ait olduklarn ispat kolaydr. ok daha eski baz k rallar iin de ayn netice arkeolojik veriler yardm ile elde edilebilir. Tufan arifesi krallarn saltanat mddetleri akln alam yaca bir zaman iine giriyor, ve h att tarih devrin balangcnda, bir ok k rallara atfedilmi olan sal tanat yllar says tam am en im knszdr. Bu suretle Tufan sonras ilk K i sllesinin 23 kral topyekn 24.519 yl 5 ay ve 3 1/2 gn saltanat srm olacaklardr. Tufandan itibaren drdnc olan A w an sllesinin baz krallar ile sonraki bir ok krallar iin akln alam yaca k ad ar uzun saltan at yllar zikredilm itir. Son vakte kadar, K in nc sllesinden n ceki krallarn adlarn g steren b elg eler malm deildi. Sam i prenslerden olan ve Isadan nce 2 5 2 5 ten az sonra hkm srm bulunan S a rg o n (A gad e) ve N aram -Sinin fe tihleri ile muttasf olan devir bizim iin ok daha aydnlktr. Bu devir arkayk ve P re-Sarg on ik ad verilen bir devirden sonra gelm itir ki bu a rk a y ik devir, Franszlarn Laga ve T e llo da yaptklar kazlarda m eydana karlm olan

T A R H T E N P R E H S T O R Y A Y A

13

arkayik heykeller ve kitabelerle tem sil ve sratle mitik bir devir iinde k aybolm aktad r. K rallarn listesinde zikrolunan ilk sllelere mensup hkm darlar efsanelik ahslar gibi g zkm ektedirler. V e hatta bir ka da dorudan doruya m ito lo jiye aittir. 1924 ylnda durum byle idi. Bu tarihte Dr. W oolley, A -an ni-p ad d ann bir kitabesini kefetm itir ki, tabletlere gre M es-anni-paddann olu olan bu adam Tufandan sonra nc slle olan, U run birinci sllesinin kurucusu oluyordu. T ek b ir kazma d arb esi, bu suretle, bir anda o v ak te kadar en eski olarak malm bulunan kralla ait kitabenin, yni listelerin iinde, phesiz bir su rette efsanelik olan sllere ayrlm btn bir devri tarih sah asn a naklediverm itir. Bu slle ve b elki de daha nceki slle zam annda m add m edeniyetin oktan vasl olmu bulunduu yksek seviyenin m eydana km as, keza K ite piktografik ok daha eski antlarn kefi, slle listelerindeki geleneklerin, ilkel devirlerin kronolojilerinin ekillerini bozm alarna ram en ok salam tarih bir tem elleri olduu imdi anlalm tr. Bizzat Mes - anni - pad d aya sadan n ce 3100 veya 2620 gibi muhtelif tarihler atfolu n m aktad r10. lk sllelerin ve pek tabi olarak Tufan ncesi krallarn kronolojisine, bugn iin tarih bir temel bulmak im knszdr. Mezopotam ya dzlnde, insan hayatnn balan glar zerine gelenek ve efsane baz klar serpiyorlar. Tarih za manlarda vadi, ayr diller konuan iki ayr etnik unsur ta ra fndan iskn edilmiti. Gney p ara ki, Eridu, Ur, Larsa, Laga, Umma, A dab, Uruk ve uruppak (F arah ) ehirlerini ihtiva ediyordu - B abil birinci sllesinin m emleketi birletirm esine kadar, dili ve kyafeti ile karakterlenen ve Su m eler (Sm er, blgenin Sam addr) ad altnda tandmz garip bir kavmin hkm altnda kalm tr. A rkeo lojik izlerinde gsterd ii gibi, Sum erler, erkenden, B abilonyann kuzey ksm na, hatt A su ra kad ar genilem ilerdi. Fakat, bran ice, A su rca, ve A ra p a ile ak rab a Sam bir lehe konuan bir kavim le kar
10 Gadd, Hail ksa kronoloji phesiz ok 1931, p. 117. iin ve W o o ll e y de,

a lUbaid , / , M anuel ,

en yksek tarihi i i n ; III, p. 1563, ve O L Z ,

Christian ve W eidn er. A fO , v, p. 140. K sa kronoloji cfr. Co nte n ea u,

k sadr ;

14

D O U N U N P R E H S T O R Y A S 1

m lard. Daha, Tufandan so nra birinci slle olan, K i birinci sllesi zamannda, slle listelerinde zikredilen hkmdarlar arasnd a Sam adl ah siyetler bulunur ve Ki, Sippar, A kak, O pis, ve A gad e (ki daha sonra adn, A kkad eklinde imal btn B abilonyaya verm itir) imal ehirleri, gelen ee gre, Sam hkm darlarn vatanlar idiler. Nihayet, siyas iktidar Sam ilerin eline geti. F a k a t yine uzun bir mddet, Sum erce, ortaa A vrupasndaki L tince gibi, ritel ve m ajik forml lerde kullanlm aya devam etti. Bundan baka, muahhar Babil kanununun baz unsurlarnda Sumerli bir kaynak bulmak mm kndr. Bunun iindir ki, Sum erler, genel olarak, B a b ilo n y a da medeniyetin kurucular olarak kabul edilm ilerdir. G erekten, ark eo loji bizi Sum erceyi oktan beri yazan bir kavmin gney B abilonyadan A k ad a kadar yayldn ve oraya cok muahhar Babil m edeniyetinin bir ok karakteristik taraflarn naklettiklerini g sterecektir. Sam ilerin kltrne nisb etle Sum erlerin kltrlerinin ncelii Eduard M eyerin ten kit lerine ramen bu suretle yeniden teyit edilm itir. F a k a t belki de bizzat Sum erler de m rekkep bir rk a mensup idiler. Veyahut muhtelif m illiyetlere mensup m jdecileri vard. O nlarn g elen ek leri biraz m tenakstr. E riduya kadar yzen ve insanlara ehirler kurm ak sanatn reten balk-insan O ann es efsanesi gney bir k a y n a a delildir. Sun yksek yerlerd e tanrlarn takdisi dal bir kavmi dndrm ektedir. Tufandan n cesi,,, uruppak ve Zimbir gibi, krallk m erkezleri olarak zikredilen baz ehir adlarna Sum erce b ir kaynak atfeylem ek gtr. O n larn mntehalar, tarih zam anlarda Diclenin ark yam alar blgelerinde konuulan, Elam n, anzanit tipindeki dillerine has m ntehaiara benzem ektedir. Bu mahiyeti iyice anlalm yan grup iin, S p eiser 11 yafes (japhetique) adn teklif eylem itir. Ne Sam , ne Sumerli olmyan ve teninin beyazl ile Sum erlerden ayr lan bir halk kitlesi, ok eski zam anlarda Z agro sun bat p lato larnda, Sm ithin Soubareen,, (Su barlar) adn verdii ve Speise rin anlad zere dillerinin y afes olm as mmkn, bir halk ktlesi yaam tr. Y ine bunlarn atalarnn eskiden Sm er diyarn igal etm i bulunm alar mmkndr.
11 Speise r, Mesopotamian O rigins, Philadelphia, tenkidi iin, Bak. Meissner A fO , v, 1-10. da. 1930; M e y e r in

T A R H T E N P R E H S T O R Y A Y A

15

T arih ve gelenein M ezopotam yada m eydana kard politik ve etnik tenevv, tabiatiyle arkeologu ok yorm akta dr. M srda olduu gibi, birlem i b ir saha ve kesif bir veya iki zmre ile m egul olaca yerde, arkeolog, burada bir bam sz cem aatlar okluu ile karlar ve yeknesaklk zam anla o a l m akla b eraber, zaman amili ile vukua gelen farklar, etnik ayrlklardan doan farklard an ayrt etmek o k kere gtr. Bundan baka alm a malzemesi fevkalde fakirdir. lk ark eo loglar epigrafik veyahut artistik bakm dan ilgiyi eken b elg e leri sak lay or ve nerediyorlard. Bu son on yl iindedir ki Ki ve U rda alan A nglo-A m erikan istikaf heyetleri ilk slleler zam annda kullanlm letleri ve silhlar m eydana kard lar. Bunlar, M srda olduundan ziyade, m edeniyetin sa dan n ce drdnc binin sonunda ok yksek bir seviyeye -ki bu seviye p esarg on ik devrin btn im tidadm ca alam a m tr- ulatm gsterm ee kfidirler. n prehistorik m edeni yetler 1922 ylnda, M ezopotam yann ilk iskn yeri olan El O b eid de kefedilm iti. 1926 da ayr tipte dier bir prehistorik yerlem e yeri, piktografik yaznn kullanld ehir, Langdon tarafndan K i yaknnd a Jem d et-n a srda ve daha sonra bizzat K ite toprak altndan karld . El O beid adn tayan bu ayn m edeniyet, o tarihten beri U r ve Uruk ile bir tutulmutur. Bununla b eraber gerek Ur ve g ere k se U rukta bu medeniyet El O beid kalntlarna nispetle daha sonradr. N ihayet 1930 da Almanlar, T e v ra tta E rek diye zikredilen W a rk a da alm ala rna baladlar ve iki nceki bin arasna giren nc bin prehistorik m edeniyet safhasn m eydana karm aa muvaffak oldular. Bu m edeniyete Erek adnn Sum erce ekline baklarak Uruk devri ad verilm itir. sadan nce takriben 3000 ylndaki tarih dnyasnn taslan izdikten sonra, tarih olm am asna ram en Msr veya Sm erle tamamen eit bir m edeniyete tesahpten m arur olab i lecek dier bir b lg ey i zikretmem g erekiyo r. Y en i keiflerin yapld an cak bir mevsimlik kaz neticelerinin neri ile anla lan ndus vdisinin bu b lgesin d e hakik bir ehir medeni yeti bulunmutur. Burada oktan beri yaz ve m edeniyetin dier sanatlar geliiyorlard. Y azs daha zlm deildir

16

D O U N U N P R E H S T O R Y A S 1

ve hibir efsane ark eo lojik yeni verileri tefsire yardm edem i yor. Bu keifleri baka bir bahiste gzden geireceiz. Burada an cak, tarihin fecrinde, tarih olm aa deer nc bir m edeniyet blgesinin varln iaret etm ek, bizim iin kfidir.

K N C

B L M

L K

SAHNE

S o n bahsim izde en esk i g erek m edeniyet m erkezin den bahsettik. Bunlar 25 ve 35 enlem d ereceleri arasn d a bulu nan bir kara eridi zerindedirler ki bugnk dnyada bu b lg e en scak ve en kuru iklim blgesini tekil eder. Seb ep ler her v a k ada, tamamen ayn olm am akla b eraber, yaz mevsiminde son d erece kuraklk ve scak lk bu eski m edeniyet b ei inde ve m utavasst blgelerd e m terek karakterlerd ir. C o rafy a bakm ndan da m uayyen bir birlik btn bu blgeyi karakterlend irir. Msr, Sm er, ve P encap, az ok mtemadi ve l tabiatn d a ve tabiatiyle bariz a m a la rla kesilm i bir pla toyu k a teden daim byk nehirlerin vdilerinde yay lrlar. Bu pltonun bat ksm n tekil eden sahra iin dzdr dene mez. Sahrann yz nem li da sralar ve seviyesi bazen deniz seviyesind en aa den kntlerle kesilm itir. A ra bistan l sahrann tabi tem adisini tekil eder, fakat ondan Nil vdisi atla ile ayrlm tr, ve bizzat kendisi de Kzidenizin byk knts ile kesilm itir. Bu yarn ve ona hkim olan yksek srtn arknda, orak meyiller M ezopotam ya ukuruna ve B asra krfezine kadar inerler. Bu tesv iye deiikliinin snr Zaros ve bat rann paralel silsileleri ile evrelenm itir ki bunlar da ok daha yksek orak bir sahay ihata ederler. Bu saha corafya bakm n dan dou A nadolu pltosuna balanr, fakat iklim b ak mndan A rab istan a daha yakndr. D ier uta plto yen i den alalr ve bat Hindistann alak ve boucu dzlkle rine mncer olur. Bu suretle, A tlas kylarndan orta H indistann mevsim rzgrlar (m uson) blgelerine kadar, kurumu ve faslasz bir m ntka uzanr. Bu diyarlar, tenevvlerine ra men irtibat halindedirler. nk, almaz enine hi bir fizik engel m nakalelere mani deildir. A tlas ve Dicle a ra snd a bulunan bu blgenin birlii, onu toptan ifade etm ek iin A fr a s ie (A frika-A sya) genel tabirini kullanm ay hakl gsteriyor.
P r e h is to r y o F. 2

18

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

Gneyde, sahra, medar orm anlarnn takip eyledii savan larla evrelidir. Halbuki daha ark ta ve gney A rabistanda mevsim yam urlar bir cangl (jungle) snrnn gelim esini kolaylatrrlar. Kuzey hududunu Akdenizin tekil eyleyecei zannolunursa da spanyann, taly a ve Yunanistann k y a murlar ile sulanan b lgeleri iklim bakm ndan sah raya, Pireneler, A lpler ve B alk an lar silsilelerinin im alindeki siklon blgelerinden ziyade yaklarlar. V e fizyografi bakm ndan, bu sonuncu silsileler bir i denizden ziyade kesin bir ayrm a iz gisi tekil ederler. Bu suretle, A syada, l her ne kadar E lb u rsun imalinden Turan havzasna kadar uzanrsa da, Anadolu, K afk as ve Elburz m asiflerinde, sonra Hindu-Ku ve H im alayada ayn iltiva hatlar tem adi eder ve blgem izin g erek kuzey snrn tekil ederler. O rta A sy a ve bilhassa Tarm havzasnda corafy a artlarnn ok farkl olm ad da yanl deildir. Bugn btn bu blge mthi bir yamur kifayetsizliinden m ustariptir ki byk nehirleri aktan irva ve ska ebekeleri dnda bu blgeyi h akikatte gayr meskn klm aktadr. im al ve o rta A vrupay sulayan A tlas siklonlar A kdenize kn ularlar ve sah ray a asla ulaam azlar. Ayn k yam u rlan M ezopotam ya, Iran yaylasna ve h att ndus vdisine kadar ularlar, fakat, imal Suriyenin dar bir eridi m stesna, bu ya lar Filistin ve Suriye yksek pltolarndan g eerken o kad ar seyrekleirler ki bu yamurlarn teresspleri kifayetsiz bir mahiyet alr. Bizzat O rta rann yksek pltolar da bilkuvve ldrler. Bundan baka, bir seri kark sebep ler Indus havzasnda m evsim yam urlarnn teressplerini m eneder ki bu havza bu suretle batnn siklon yam urlar ile iktifaya m ecburdur L Bu artlar iinde, blgeyi g een nehirlerin vadileri ms tesna, btn blge kltr bakm ndan gelim eye az tevik gren ve g erek te geri kalm seyrek bir nufusu besleyebilir. Lkin tarihimizin balad devirde bu durum mevcut deildi. Kuzey A vrupa H arza kadar buzla rtl ve A lplerle Pireneler byk buzullarla kapl bulunduklar bir zamanda, kutup
1 Hindistanda muson rzg rlar hakknda, bk. Sim pson, Q. J . Met.

Soc. 921, pp. 151 Sp.

L K S A H N E

19

y ksek tazyiki A tla s frtnalarn cenuba doru yn eltiyord u 2. Bugn orta A vrupay geen siklonlar o vakitler A kdeniz havzas ve imal sahrasnn zerinden g eerek , ve Lbnan geid ind e fakirlem eyerek, M ezopotam ya ve A rabistan zerin den ra n 'a ve H indistana ulayorlard. o rak olan sah raya muntazam yam urlar yayordu ve daha ark ta sanaklar

Resim 1 K a y a zerine g rav r. - S a h r a d a , Gnelma yaknnda K ef Messiouerde ( C e z a y ir )

yalnz bugnknden daha fazla deil, ayn zam anda da btn bir yln sey rin e taksim edilm ilerdi. Iran yaylasnda, ya, teressp ler geni buzullar beslem ee kfi gelm iyorlar, fakat byk kntleri dolduruyorlard ki bunlar bugn tuz lleri dirler ve iklimin iddetini yumuatmaya kfi gelen az derin kk i denizler vcude getiriyorlard . K lim atolojinin istidllleri ite bunlardr. Bunlar jeoloji de tasdik ediyor. Sah ray kateden o u e d lerin kuru yataklar-ki A rab istan pltosunun sularn aktarak her iki taraftan Nile alrlar-eskid en tadklar yam ur sularnn andrc kudretine bir m isaldirler. randa ve B elu cista n d a 3, eski gllerin etrafnda
2 Br ooks Q. J . Met. Soc. L o n d r a , X L V II , 1 92 1de frtnalarn muh

telif prehistorik sa fh alard a muhtemel yolunu g ste r e n h a rta la r verir, yine ayn mellifin bk. T he Evolution o f Climate, 2 nci b a sk. 1924. 3 Sven Hedin, O verland to India, II, p. 2 1 4 Sq. De M organ, Bat ran dalarn n buzullarla rtlm olduklarna inanr ( P rhistoire ori entale, I. p . 9 6 ) fa k a t bu hususta delil v erm ez. Buzullarn teekkltnn sa d ece s dklne deil, ayn zam an d a daha fazla k a r ya larn n a rtm n a da bal olduunu h atrlam ak lzmdr.

20

D O U N U N P R E H S T O R Y A S 1

m eydana karlan eski pljlarn izi, imdi l iinde kaybolan bir ok su akntlarnn o vakitler boaldklar bu i denizlerin tam alarna bir rnektir. Kuzey A frikada, A rab istan d a, ran ve Industa, bugn A kdenizin kuzeyinde grdm z otlak lara ve sav an lara benzer otlak ve savanlara, Avrupanm byk b ir ksm nn, rzgrla yalanan ve zerlerindeki tozun ufalanp ls tekil eyledii tundra ve steplerden ib aret olduu bir devirde k ar lamamz gerektir. Halbuki F ran sad a ve cenup ngilterede mamut, yapal gerg ed an (rhinocros) ve rengeyii otlarken im al A frikada, imdi R h od esiyada Zambez blgesinde bulu nan hayvan mecmuas (favna) yay o rd u 4. Bizim (A vrupann) mamut avclarm zn m uasrlar olan C ezayirliler M oritanya gergedann, A frik a filini, antilopu byk vahi bir kz olan camuzu (muffle) yaban eeini ve belki de dier bir feresiyeyi ( q u id ) , alag-eyiini, B erb eri koyunu ve dier otullar keza ayy, akal, m aara srtlann, panter ve arslan-ki bunlar da biraz evvel saydm z hayvanlar yiyorlard-avlam akta id ile r5. A vclar avlarnn resim lerini sah ra atlasnn kayalar zerinde bize brakm lardr. O ra n s da ve Fezzan da d a keza su ay grlar (hipopotam lar) develer ve devekular tasvir edil mitir. Bizzat sahrann gbeind e, -in -E zzan 7, T rab lu s snrla rnn hemen gneyindedir - bugn ne b ir hayvan ne de bir a acn grnm edii bir blgede, insan ve kpek tasvirleri yannd a boa, byk gazel (oryx) ve koyun resim leri de bulu nuyor. B enzer tasvirlere, ad gl civarlarnda, Sudanda, H alfanm 1000 kilom etre garbind e O uenat vahasm nda, Som ali kysnda ve A rabistan d a bile tesad f olunmutur. A rkeolojik
4 Boule, L A n th r., X , p. 571. s Cuzey topluluu ; cf. C ez ay ird e insan iskn mevkilerinde bulunmu hayvan

Constantine, 1 90 8 , p. 150 s 9. 19 23 - 4, p. 8 3 ; L A n t hr, X X V II , p, 3 6 3 ; ay U rsus laterti idi, srtla n H gaena spelaea ve ala ge y ik C ervu s elephas ve C . Canadensis a ras n d a m u ta v as st bir nevidi. C f. Blankenhorn, II p. 16. 6 Frob enius ve O be r m a ie r, H ad schra Maktaba : Fla m an d e L e s P ier

R ec.

res crites;

cf . Boule, L 'H o m m e Fossile; Hassanein B e y , T he lost Oases, Solignac,

p 2 0 5 ; Br euilin Rev. Scientifique, 24 F v . 1 9 2 8 ; crites de la B erb rie O rientale, Tunus, 1928.

L es

P ierres

7 A ntiquity, I. p. 353 .

LK S A H N E

21

v eriler grlyor ki, m eteorolojinin faraziyelerini tasdik ed i yorlar. A vrupann, az veya ok, buzullarla (cmudiye) rtld bir anda, siklon em beri, dnyann en eski m edeniyetlerinin beii olmu blgelere yani cenuba doru yer deitirm i bu lunuyordu. Bu yamur devirleri,, imalin buzul ( cmudiye ) devirlerine tekabl ederler. Bgn, acnacak neticelerini tesbit eylediimiz kuruma tedrici bir surette vukua gelm itir. A vrupada, belli bal cm udiyelerin geri ekilm esinden sonra bile, imalde b o rea l iklim hkim kalm tr ki bunu turbalklard a ve ykselm i pljlard a sakl kalm olan nebat ( flo r a ) ve hayvan mecmualar (favna) ispat etm ilerdir. Frtnalarn, bugnknden daha gneyde bir yol takip eyledikleri anlalyor. Sahrann im ali, hi olm azsa, A kdeniz yam urlarndan faydalanm tr. sveli, jeologlarn A tlantik adn verdikleri rutubetli ve scak safhann balam asndan itibarendir ki siklonlar bgnk imal yollarn takibe ve imal A frikay terk e baladlar. Bu blgenin ve keza -fcenup A syann bereketli ayrlar, hi p hesiz Avrupann Ijuzlu isteplerinden ok kesif insan nufusu barnd ryorlard. V e bu m sait ve m nebbih vasatta insan, buzlu imalden ziyade terakk iye doru daha abu k ilerle yecektir. Bugn Avrupann eski veya orta pleistosen depolarndan m eydana karlan fosil insan kalntlar, bizden, jenerik b a kmndan farkl trlere ( n e v i) aittirler ve asla Homo S ap ien se ulatracak karakterlere sahip deildirler. Fakat, Royal A ntropological Institute 8 azalarndan birisinin son kanaatlarn kabul edersek, Homo Sap ien s ( akll in s a n ) veya az karakterize ol mu atalarndan biri alt pleistosen de A frik ada yaam ondal dr. Y n i jenerik ( i r s i ) atalarm zn beii, m tala ettimiimiz blgenin cenup snrnda bulunuyordu. V e ayn zam anda insan ailesinin G enera ab erran tlar H eidelberg civarn da M auerde, S u ssex de Piltd ow n da, C a v a da T rin ilde ve Pekin civarn da snp gittiler. Bundan baka trlerimizin ilk A frikal atalar alt paleolitik elleen ( ch elleen ) ve aleen ( a ch eu leen ) el b al talarnn fosil tiplerini yaratm lardr. Her yerden ziyade T a n gan yika (A f r ik a ) da, kaba ekilde yontulmu talardan
8 M an , X X X III, 66.

22

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

itibaren bu ekillerin evrim ini ok ak bir surette tesbit eylem ek kabil oluyor. Alt paleolitie ait olan bir seri letlere A frikanin btn kuzeyinde, Filistinde ve h atta H indistanda, keza b at A vrupada ve gney A frik a da tesad f olunm aktadr. Kuzey A vrupann son byk cm udiye devresine te k a bl eden yam ur devresi balangtan itibaren yon ga ( e d a t lardan ilenmi olan ve A vrupa musteriyen tipine yaklaan aletler, tpk A vrup ada olduu gibi ve F a s tan H indis tan a kadar uzanan m ntakam zd a,9 elleo-aleen gelenekte ve akm ak ta yum rularndan yontulup ilenen aletlerin yerle rine gem ee balarlar. Lkin, musteriyen aletler A vrupada

Resim 2 U l a r : S b a y k a ( a , b) ; A te ria (c, d) (T u nu s), a, 1 . b, i ; c, d, ^

Homo N eandertalensis ad verilen ve dorudan doruya atamz olmyan garip bir insan tr ile daima m terafiktir ki bu insann Avrupa - A sya silsilesinin im alinde iddetli souk art larn a g s gerebilecek ekilde intibak eyledii anlalyor. Buna mukabil, F ilistin de, m usteriyen aletlerle birlikte olarak son zam anda elde edilen kafalarn ekilleri daha az ilkeldir. nk buradaki adam lar, zt artlara kar m cadeleye in tibak ihtiyacn duym am lardr 10.
9 Antiquity IV p. 3 27 sq. 10 First international C on gres o f P rehistoric and Protohistoric Sciences
(Pre historik ve protohistorik bilimler milletleraras ilk kongresi). Londra. 1932. s e c t I.

LK S A H N E

23

Bunlarn kafa kapasiteleri daha byk, kafa dam daha y ksektir ve bariz bir alt ene kntsna da sahiptirler ki bu karak ter N eandertal adam nda hi yoktur. Bu insan tr ile zellik kazanm am (non spcialis) atalarm zn rk arasnda bir m elezlemenin vuku bulduu tasavvur olun abilir. H albuki, btn A frikada, ak bir surette musteriyen gele nekteki teknikten mtak ve endstri,, tesm iye edilen gruplar v cuda getiren akm ak ta aletlerinin itiraklerini gryoruz. Lam lar akm ak ta yum rularndan koparlm ve m usteriyenler tara fndan kullanlan k arak teristik usulle hazrlanm tr. ekil b a k mndan ilerinden byk bir ksm m usteriyen aletlere yaklarlar. F a k a t A frik a endstrileri Avrupa m usteriyenlerinin asla m eydana getirem edikleri kad ar yksek aletler ortaya koymu lardr. Bu aletlerin bazlar tazyik ile yontm a denilen usul ile retu edilm ilerdir ki bu tarz A vrupada ancak Homo Sap iensler tarafndan kullanlm tr. Nihayet bu endstriler, bazan lam dan yaplm aletlerle karm lardr. Y ah u t hi olmazsa onlarn yannda lam ve bren endstrileri de m evcutturlar. H albuki A vrupada bu endstriler Homo Sap ien sle birlikte bulunurlar ve M auerde, Piltdow n veya N eandertalda temsil edilmi olan arkayik paleantropik trlerin karsnda o, yani Homo Sap iens, modern veya neantropik insandr. Bunun iin, m usteriyene benziyen, mtekmil endstriler o k defa, m uste riyen gelenekli neantropik endstriler ad altnda tesm iye olu nurlar. Bunlar m usteriyendirler, fak at neantropik teknik ve ekillerin tesiri altnda kalm lardr 10. Belki de bunlarn y ara tclar N eandertalli olm yan musteriyen ile Homo Sap ien s ara sndaki m elezlem eden domutur. Bahis konusu olan endstriler zaman ve mekn iinde genilerler. Y e n i yeni tenevvler durmadan tarif edilm ekte ve saylm as bile g olan adlar alm aktad rlar. Biz burada birka tip zikredeceiz. Musteriyen u biim inde ve m usteriyen te k nikle yaplm, fakat her iki yz m aharetle yontulmu olan bir yonga ( c l a t ) S b a y k a ucu 1! veya Stili-B ay ucu 12 adn
11 Real. , I, p 112 sq. ; cf. imdi J R A I , L X J , p. 2 4 0 ve LX1I, p.

3 8 0 ; Man X X X I , 9 1 ; L e a k e y , Stone C a m b r id g e , 1931, p. 7 9 sq.

ge

C ultures o f

Kenya

Colony,

12 Cf. Bu rkitt, South A frica 's Past in Stone and Paint, C am brid g e 1928.

24

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

alm tr. A slnda bu u, tazyik ile yontma neantropik teknii ile ilenm i m usteriyen bir utur. ekli soltreen kltrn defne yapra biimini andrr. (R es. 2 a-b ) Bu tarifin az o k tatb ik ed ilebilecei u lara btn kuzey A frik ada, Som ali kylarnda, dou A frik ada ve gney istikam etinde K a p a kadar tesadf olunm aktadr 13. Bunlar hi phesiz m usteriyen ve neantropik g elen ekle rin kartklar muhtelif blgelerde m eydana kyorlar. Her halde bunlar, kuzey soltreen kltrnden getirilm ek istenilen, M srn baz neolitik tiplerinin mevzi bir temelini tekil ediyor lar. im al A frik ada bunlar bazen A teria ular ad verilen ve nihayetleri m zrak biim inde tekrar yontulmu olan m usteriyen u larla (R es. 2, c, d.) b eraber bulunurlar ki bu ateriyen ular, neolitik devrin pedonkll mzrak ularnn kab a atalar gibi grm ek kabild ir. Dorudan doruya neantropik addolunan endstriler, m usteriyen end strilere nisbetle, akm akta yumrusunda ok daha dikkatli bir hazrlan ve lam (yaprak)ad verilen dar ve uzun yongalarn eld e edilm esi tarz ile karakterlenm ilerdir. Tip let her yerde ak veya kalem (burin) dir. Bu let kemik veya fil dii kesm ek iin ok uygundur. V e m usteriyenlerin mehul olan, muntazam kemik endstrisini tahmin ettirm ektedir. Y an d an ekilecei yerde arkadan ne doru itilen k azy clar, m usteriyen kltrlerindekine nispetle fazla bulunurlar. T a z yik ile yontulmu bir lamn kesici kenarlarndan birini krleterek gzel b a k la r elde edilm itir. Bu tiplerle karakterli en dstriler A vrupada m odern insanla b erab er son buzul (W rm ) devrinin birinci azam sinden hemen sonra ve alt orinyasiyen ve orta orinyasiyen gibi belki de iki dalga halinde m eydana karlar. Mstakil fakat paralel ends triler, btn imal ve ark A frik ada, n A sy a d a ve cenup H indistanda bulunm aktadr. Bunlar son d erece eitlidirler. Bir ok A frik a - A sya gruplar arasnd a m evcut ok bariz bir tezat bilh assa m analdr; bu hal neolitik kltrlerdte ok daha
13 Real. ,1. p 112 sq. ;ef. imdi J A R I , L X J , p. 2 4 0 ve LXII . p. 3 3 0 : Man X X X I . 91; L e a k e y . Ston e age C ultures o f Kenya Cotony. C am brid g e, 1931, p. 79 sq.

LK S A H N E

25

aikr bir tezad a d ellet ederler. K rdistan u, Suriye 15 ve Filistin 16 akm ak ta let tipleri A vrupann orta orinyasiyenine balanrlar ve kem erli kalem (burin busqu) ve omurgal kazyc (grattoir carn ) ad verilen kalem leri (burin) ihtiva ederler. A frik a serilerinde bu ekiller istisna tekil ederler, fa kat onlarn iinde de orta orinyasiyen ile benzerlikler m eydana karm ak kabild ir. En iyi tannan grup iinde, sahra evresi capsien,, inde, gen brenler ve lamlarn ular yontularak yaplan k azyclar kem erli v ey a om urgal letlerin yerine g eerler. (R es. 3)

Resim 3 Capsien ak m ak ta ; devekuu y um urta larn dan k ursla r. A y n Mauhad. Tabii boyun i
4

Bununla b era b e r btn bu endstrilerin kronolojisi ol duka mphemdir. Filistinde son yamur devrinin azamsinin o rta orinyasiyenin zuhurundan n ce vukua geldii anlalyor. K arm el dann m aaralarnda 17 alageyik ve orman hayvanlar m usteriyen tab a k a la rd a okluk tekil ediyorlar, halbuki orin yasiyend e gazeller gibi l h ayvanlar birinci plna geiyorlar ve gneyden gelen bir istilnn muhtemel n eticesi olarak, mtekmil capsien tipler orta orinyasienin
14 B a ll . A m er S c h . Prehistoric. VI, 1930. 15 A rch iv es suisses d anthr. g n ra le. V , 1928 - 9, p. 135 sq. 16 Bull. A m e r S c h . P re h . R es. , VII. 17 J R A I , L X I I , p. 278. 1931.

26

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

yerini alyorlar. En sonunda, bu endstriler mezolitik,, bir ekil alrlar. akm ak talarnn aplar klr, cce ( pigm e ) veya minikta microlithe,, haline g irerler ve biim leri gittike jeom etrik bir ekil alr. Bu kk aletlerin nadiren tek b a larna kullanlm olm alar muhtemeldir. Bunlar daha ziyade odun veya kem ik tutak (m anche) larn zerine yerletiriliyor ve m rekkep aletler vcuda getiriyorlard. M enghinin iddia eyledii gibi yapclarnn pigm eler olm as iin hi bir sebep yoktur 18.


Resim 4 Capsienin son safhasndan (getulien) ak m ak t a . - M arsotte ve Ali B a a , 1 4

Minikta aletlerle b erab er bulunan insan is k e le tle ri19 nor mal ve h atta uzun boylu insan lara aittirler ve bu mikrolit endstrilerin hepsi de birbirinin muasr deildir. K en y ada jeo lo ji bakm ndan ilkel tabak alard a, ay (Res. 5, 2 3 ) ve gen ( R es. 5, 3 0 ) biim inde ve h atta m ikro-bren (minik kalem ) ad verilen ( R es. 5, 7 ) ve evvelki ekillerin tali m ahsulleri olm as muhtemel aletler m eydana k m tr20. im al A frik a nn capsien,, kltr iinde durum ayndr. Bundan baka, baz m ikrolit tipleri, ve bilh assa ay eklindekilerle, trapez eklindekiler, belki m ikro-brenler ms tesn a , N ubyada muahhar tarih d evirlere kad ar devam etm i lerd ir 21. Bat A vrupa gibi baz blgelerde, normal paleolitik
18 W eltgeschichte der Steinzeit. 19 Bilhassa K e n y a d a , D r. L e a k e y nin azdan syledii bir h abere g re. 20 L e a k ey , op. cit., p. 95-7. 21 Umum o la rak Man. X X V I . 85

L K S A H N E

27

tabakalarla norm al neolitik veya b ak r a tabakalar a ra snda elde edilen m ikrolit akm ak ta aletlerinin mezoltk

R esim 5 ak m ak tan d an le tle r (N a tu fe n ), ^

( J R A l den)

tabiri ile anlmas hakl olm akla b eraber bu tabiri ihtiyatla kullanm ak gerektir. im al A frikann, Filistin veya K en ya nn

28

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

baz endstrilerinin mezolitik tesmiye edilm elerinden, bunlarn g erek ten , M sr ve M ezopotam yann neolitik veya hatta m a deni kullanan ok daha mtekmil baz kltrlerinden nce olduklar neticesini karm yoruz. Bizim bu kltrleri bu m erhalede zikretmemizin sebebi onlar, saf geleneklerini devam ettirdikleri paleolitik kltr lerden ok glkle ayrt etmemizdendir. H lsa, geom etrik minik talarn yaplmas ile k arak terli kltrler, A tlas k ys boyunca Fatan , H indistana, V indhya Hille (R es. 6) ve K enyadan ( ve hatta gney A fri k ad a n ) kuzey A vrupaya kadar yaylm lardr. akm ak

Resim 6 Hin distanda Vindhya Hiellde bulunmu minik t alar (B ritish M useum Stone A g e Gide den), tabii boy

tann ilenm esindeki benzerlikler, yalnz b alarn a glerin byk lde vukua geldiklerini ve kuraklk b alan g c nn normal bir sonucu gibi kabuln ilham ediyorlar. Fakat, yalnz akm ak tann ilenmesine b ak arak bu gleri takip eylem ek imknszdr. O halde paralel tekm llerin birok b lgelerd e vukua gelebildiklerini kabul etm ek makul olacaktr. zel olarak megul olduumuz m ntkada bile, m ezolitik gelenekteki ends triler arasnda da byk bir tenevv grlm ektedir. A teriyen gelenek, C ezayir ve F a s n iyi yamur gren ksm larnda iberom arusiyen veya oraniyen tesm iye edilen endstrilerinde bile aikrdr. V ignard st Msrn sebiliyen kltrn lokal yenden dorudan doruya getirm ektedir. bir musteri-

L K S A H N E

29

C ezay ird e ve Tunusta sahrann imal snrnda, m inyatr halinde tam am en capsien,, tipler bulunm aktadr. P aleolitik ve m ezolitik insan topluluklarnn tenevv b ak a delillerle de sa b it olm aktadr. D aha n ceden ld e hi olm azsa m ahalli olarak, yok olmu bulunan civar hayvanlarn tem sil eden resim ve gravrlere iaret ey lem itik .22 Bunlar,

Resim 7 Bubalus A ntiuus hayvan

adl ortadan kalkm

nevinin k a y a zerinde tasviri. - E r Richa ci varndan ( O r a n ) . Byk cam usun ykseklii alt a y a k tr.

mstakil olm akla b era b er yalan ne olursa olsun F ra n sa nn ve imal Ispan yann mehur m aaralar san at ile kabili m ukayese dirler. A ncak slp ve teknik bakm larndan onlardan ayrlyorlar.

Resim 8 K a y a zerinde fil ve p a rs tasviri. (Gryville civarndan) Resmin uzunluu yirmi be a y a k t r.

Sah ra A tlasnn iyi bilinen gravrleri ( Res. 7 ve 8) ve son zam anlarda Fezzana kadar arka doru kefedilen numu
22 F ro b enu s ve O be r m a ie r. H adschra Maktuba ; Flam en d e L e s P ier res crites; cf . Boule, L 'H om m e Fossile : H assanein Bey, Thelost Oases, p 2 0 5 ; B r e u i l , in R ev. Scintifiqu e 2 4 F v 1 9 2 8 ; S olign ac, L es P ierres crites de la B erbrie O rientale, Tunus, 1928.

30

D O U N U N P R E H S T O R Y A SI

n e le r23 tek bir slp grubu tekil ed erler. Bir taraftan gney Tunus, O uenat ve n Ezzan sahasndaki boyal resim lerin slbu ile g ney-dou spanya m aaralarnn duvar boyal resim leri ve te yandan gney Rodezyadaki en eski Bushmen (Boim an) boyal resim leri24 slplar arasnd aki benzerlikler, bu blgelerin her birinde, artistlerin m terek bir gelenekten ilham aldklarn tasavvur ettirecek kad ar aikrdr. A yn slp larda gravr ve boyal resim lerin F ilistin d e 25, A rab istan d a 26 ve h atta H indistand a 27, varlklarna iaret edilm itir. F ak at bunlarn yalar kuzey A frikadakilerinden de o k daha gayr muayyendir. A rtistik slplarn bu nevi, etnik farklar iin baka bir delil tekil eylem ektedir. Lkin, bugn iin artistik grup larla, saham z tekil eden, akm ak ta ileni tarz ile tayin edilen gruplar arasnda bir ilgi tesb iti vakitsiz olacaktr. Bunlar muayyen etnik tiplerle de itirake imkn yoktur. Bununla b e ra ber bu tipler old uka ayndrlar. A vrupada, st peleolitik devirde P roto-n eg roid lere (imal talyada G rim aldide yalnz iki tane) uzun boylu C ro-m agnonlara (az olarak), P redm ost ve C om be-C ap elle rklarna, belki de proto-Eskim olara (C hancelad e) tesadf ed iyoru z28. Kuzey A frik ada ve Filistinde muhtelif etnik tipler erk en den meydana kyorlar. Sahrann gney snrnda, Tom buktunun kuzeyinde A sselar m evkiinde uzun boylu, uzun kafal b ir adamn iskeleti bulunmutur ki, bu insan baz cihetlerden Grim aldi negroidlerine ve gney A frik ann pre-Boim an eski negroidlerine a k ra b a d r29. C apsien,, ve oraniyenler uzun boylu, uzun fakat geni ve aln geriye k ak kafal ayr bir rka m ensupturlar 30.
23 IL N , 26 nov. 1932. H e r grubun tarihi ve ilgileri hakknda, Bak.Khn, Z fE , 1926. p. 3 5 8 ve K u nst und K u ltu r d er Vorzeit E uropas, 1928, p. 69 ; bu eski bir tarihin lehindedir, ve O b erm a ier, L A n th r. XL1, p. 9, btn seri iin pleistosen so n ra s, der. 24 Cf. Burkitt, ayni e se r. 25 IL N , 1932, 5 nov. berikiler phelidirler. 26 M an. X X X I I , 297; A J A , X X X V I I , p. 3 83. 27 Jo u rn . A siatic Soc. B en ga l. 1883, p. 56; J R A S , 1899, p. 95; J . B ihar and Orissa R es., IV., 1918, p. 298; M em . A r c h . S u rv . India, X X I V . 28 Cf. P e a k e ve Fleu re, H u n iers and A rtists. 29 A rch iv es de l'Inst. de palontologie hum aine, IX. 30 Ibid. L es hom m es fossiles d A fa lou hou R um m el.

32

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

rndan kan iskeletlerle tem sil edilmie b e n z iy o rla r31. Boyu be ve 1/4 ay ak uzunluunda olan uzun ve dar kafal ve kk kafatasl bir d ier rk da Filistinde Natufiyenlere aittir. K uzey A rfik ann iki rk gibi bu rka mensup insanlar da st kesici dilerini kary orlard . Bu adet bugn o rta ve gney A frik ann Bantu k ab ilelerin d e hal yaam aktadr 32. H lsa, A tlas okyanusu ve B en gal krfezi arasnda kef edilmi olan paleolitik ve m ezolitik insan topluluklarnn hayat tarzlarnda byk bir farkllk kabul etm ek zorundayz. u veya bu ekilde yiyeceklerini aram aa m ecbur olan bu insanlar, nis-

Resim 10 Bir k a y a

s n a resimleri

Sin g anp urda (Hindistan)

beten vahi b ir halde idiler. F ak at vahilik halleri ve besinleri her v ak ad a ayn deildi. C ap sien ler ve oraniyenler bilhassa smkl bcekleri ve yum uakalar (m ollusque) topluyorlard. nk bu insanlarn istasyonlar, escargotire,, ad v eri len ve smkl bceklerin kabuklarndan teekkl eden muaz zam y n tlar gsterm ekted ir. Filistin de natufiyenler 33 kem ik ten bir zpkn ile balklar avlyorlard. Bu zpknlarn dicikleri ince ve silindir eklinde bir gvdenin srtnda bulunurlar. ( R es. 11). D ier insan topluluklar s a d e c '. yenebilecek kkleri ve zms m eyva (baie) topluyorlad. Capsien istasyon lard a sunt olarak delinmi yuvarlak talar elde edilm itir ki bu deliklere bir kabza geiriliyord. Bu yuvarlak talarn biimi, bugn Boim anlarm , oymak ve delm ek iin kullandklar talarn tp ksd r 34. B elki de cap sien ler bunlar ayn ite kullanyor31 Keith. p. 209. 32 A rch iv es de l'inst. de pelontologie humaine, IX. 33 J R A I , LXII, 257 -2 76 . 34 L A nt h r. XLII ., p. 648.

New D iscoveries relating to the A ntiquity o f Man,

1 9 31 ,

LK S A H N E

33

lard. V e yahut bunlar sad ece silh topuzlar idiler. H er halde av cln her y erd e tek geim v astas olduu anlalyor. Bununla b erab er, bu avclar rp lak yayan vahiler deildiler. Isp an yann gney - dousunda K ogu lda ve belki de in - E z z a n d a kadnlarn uzun libaslar vard. Tylerden yaplm balklar A frika ve Isp an yann baz resim lerinde temsil edil m itir. C apsienler ve K enya orinyasiyenleri devekuu yumur talarnn kabuklarnd an kk ku rslar kesiyorlard. Natufiyenler delinm i kavklard an yaplm tebihler, kolyeler, bilezikler, kuaklar ve alageyik (daim ) dileri biiminde kem ikten yontul mu pandeloklar (asrg a) tayorlard. C ap sien ler yass akl

kesim 1 1 ki natufien zpkn. - U nivers ity M u seum, Cam brid ge.

talarn d elerek pandelok gibi kullanyorlard. Y ay Ispanya nn dousundaki resim lerde ve Sahrann gravrlerinde tasvir edilm itir. Kk aylar ve trapezler, belki sonradan olduu gibi ( m esela levha XI. deki aslan av paletindeki kem anke g ib i) o k ular hizmetini g r yorlard . Y a y oktan beri harp aleti olm utur. Silhlar iinde boom erang,, ve topuz (m asse) m evcuda
P r e h is t o r y a F . 3

34

D O U N U N P R E H S T O R Y A S 1

benziyor. S a h ra da, ller kavk ynlar iine ritel olarak gm lyorlard. O ran da ve F ilistin de ise ller ailelerin in yaad klar m aaralarn iine gm lyorlard. Kuzey A frika sanatnn bu bakm dan ritel veya sihri bir mnas vardr. Filistin de, natufiyenler m aaralarnn kayalk zemininde, kenarlar m tebariz d airevi kk havuzlan d ikk atle oyu yorlard . Bu insan topluluklar g e b e deildiler. Muhtelif m aara lard aki capsien birikinti ynlarnn ls ve depolarnn kalnl uzun srm yerlem elere delildirler. Bununla beraber, A frasi'd ek i paleolitik ve m ezolitik hayat artlar muhtemel olarak byk bir h areket halini mucip olu yorlard . Musteriyen sonras (post-m ousterienne) devirlerde m ntaka, bozkr haline dnyor ve av clar srlerin arkasndan uzun m esafeler alm aa m ecbur oluyorlard. D ier taraftan , g erek kuraklk ve g erek se dier bir sebep le av hayvan seyrekletii zaman bu insanlar yerlerini terk etm ee m ecbur kalyorlard. Normal veya anorm al olan bu yer deitirm eler neticesi, muhtelif gruplar d osta veya dm anca tem aslara g eeb iliyorlard . Bu suretle, istid at ve fikirleri m badele etm ek, y ab an c eyay alm ak, dmann detlerini kopya etm ek fr satlar m eydana kyordu. Bu suretle igal edilmi olan bir b lg e icat ve keiflerin intiar iin istisnai k olaylklar arzediyordu. E er ica t ekonom ik b ir devrim tekil ed erse bu im knlar o alrlar. Bu ekonom ik inklplardan bir tanesini biz, atein ehliletirilm esinden sonra, insanlk tarihinde, b esleyici n eb at larn ve hususiyle tahl yetitirilerek gdann elde edilm esinde ve hayvanlarn evcilletirilm esi, yetitirilm esi ve istifasnda gryoruz. Bu hal, insan iradesinin emri altnda gd a iin o k daha zengin ve ok daha emin bir kaynak m eydana getirir ve bu kaynak insann yalnz kendi cehitleri sayesinde hemen hemen sonsuz olarak byyebilir. ngilteredeki endstri devriminin m ahede edilen tesirlerine b ak arak halkn abu cak o a l m asnn byle bir inklbn normal n eticesi olduuna hk m etm ek gerektir. A vc iin birer yk olabilen ocu klar, ok dah a genken, gd a elde edici tarafndan faydal bir tarzda

L K S A H N E

35

kullanlabilirler, tarlalar ap alay abilirler, srlere bakabilirler. T e k b an a adedi bir oalm a sratle o k daha byk biry zeye dalm ay mucip o lacak tr. oban , g eb eli e ak a meyillidir v e baz ifti tipleri mutlak olarak yerleik kalam azlar. A frik a nn byk yzeylerinde hal kullanlm akta olan basit bir ziraat ekline genel olarak a p a kltr v eya bostan kltr ad verilir. Kk toprak paralar apa ile ve umumi yetle kad nlar tarafnd an ilenir ve bu topraklara mahsln kalitesi bozuluncaya kadar tohum ekilir. T o p rak ne srlm ve ne de gbrelenm itir. Bir toprak paras zayflad vakit, yeni bir p ara ap alan r ve ekilir. Btn bir b lge istifade edilemez bir hale geldii vakit, iftiler yeni bir toprak par as zerine gid erler. Binaenaleyh, amel olarak apa ziraati g eb eli e m ncer olabilir. Fakat, ay et ekilen blge terminal,, bir vaha v eya devri feyezanlara maruz bir oued,, yani su yata olursa, g etm ek m ecburiyeti artk kalmaz. nk suyun tarlalara getirdii limon, topraklarn kuvvetini yeniletirir. ayet, bundan baka feyezan muntazam olarak ve uygun m evsim de vukua gelirse, tar lalarn sulanm as iin yam urlarn yerine gem ee kfi gelir. Bu halde, feyezan a maruz arazi eer ekilm i olursa, burada m stakar bir yerlem enin vukuu kanlm az bir eydir. S u lam alarn btn faydalarn elde etm ek iin, fazla suyu ak t mak veya su kifayetsizliklerini nlem ek iin kan allar am ak g erek tir. ifti, alm as sayesind e bereketlen dird ii tarlasn rzas ile terk etmez. T o p ra a bir serm aye konm utur. Irva ve ska ileri genel olarak, btn bir cem aatn elbirlii ile al masn iltizam eder. Bu alm alar, sosyal tesand douran ekonom ik bir b a tekil ed erler. Lzumu olan suyun m iktarn tahdit etm ek imkn, cem aatin eline b ir m eyyide veriyor d e m ektir. N ihayet, tek bir su sistem ine tbi olan btn bu bl genin siyasi birlii husule geliyordu. G erekten en yksek m edeniyetlerin, balangta ska kltrne dayandklarn g re ceiz. Bu, sk a vastasiyle gelien kltrn daima bostan klt rnden sonra geldiini ifade etm ez. P erry ve C herry aksi fikri mdafaa ediyorlard. G d a istihsaline m stenit ekonom inin douunda, iftiliin ve obanln nisbl rolleri hakknda kanaatlerde de daha

36

D O U N U N P R E H S T O R Y A S 1

ittifak yoktur. Prof. M enghin35 hayvanlarn ehliletirilm esinin ve bitki kltrnn ayn bir zmre tarafndan tasav vu r edil m ediini iddia ed en m ektebi temsil eyler. Ehliletirm eyi avclar ve ziraati de, kk, dane ve m eyva yiyiciler bulmu o la ca k lard r, karm a (m ixte) iletm e ise obanlarla iftilerin karm a sndan o rtay a kar. D ier mellifler ziraati birinci plna al yorlar. ifti, alm as sayesinde temin eyledii gd ay vahi hayvanlara vererek onlarn evcil olm alarn temin etmitir. Bu sonuncu k a n a a t arkeolojik belgelerin mahiyeti ile d estek len m ektedir. F a k a t bunu kabul etm ek doru deildir. nk a dr altnda yaayan ob an lar kem ikten letler ve b ak rd an kaplar kullanarak, iftilerin akm ak tand an oraklar, el deirm enleri ve k se p aralarn a kadar kolay tanlr izleri az brakrlar. Herhalde yukarlarda iaret eylediimiz kurakln b alan g c, gd a istihsaline dayanan bir ekonom inin kabul lehinde bir m nebbih roln oynam tr. K uruyan su cereyanlarnn kylarnda ve kay n aklar etrafnd a zoraki toplanm a ve teksf, yaam a vastalarnn ok daha en erjik bir surette aranm asn m ecbur klyordu. H ayvanlar ve insanlar l haline inklp eden blgelerd e ok daha tecerr t ed erek, srler halinde vahalard a toplanyorlard . Bu m ecbur st ste gelm e ( ju x ta position) insanla hayvan arasn d a, evcillem e kelim esinin tazamraun eyledii bir nevi ortak yaam aya ( sym biose ) m ncer o l mutur. A fraside insan tarafndan kullanlm aa hazr, vahi bir halde asil otlar yetiiyor ve evcil olm aya istidatl hayvanlar y a yordu. G erekten , yalnz bu b lg ed e ve o k muhtemel olarak da A frik a parasndan ziyade A sya parasn d a, evcil olm aa g erekli vasflar tayan nebat ve hayvan trleri ayni zamanda insann eli altnda bulunuyorlard. Y a b a n i hububatn bugnk dalna g r e 38, tahl klt rnn A sy a da balad iddia edilmitir.
35 W eltgeschicht der Steinzeit

36 H u b u b a t n dalnn iyi bir ekpozesi P e a k e tara fn d a n yaplm tr. J R A I , LXJI, pp. 2 2 sq. ve T he O rigins o f A gricu ltu re de (B en n s Sixpenny L ib ra r y ) , fa k a t imdi Antiquity. Vil, 11. 73 5 9., v ey a H a ld a n e , P rehistory in the L igh t o f Genetics, 1931 y ilve et mek lzmdr. The Inequality o f Man ve Nature* de mai 1933, p. 65. Msrl a rp a iin.

LK S A H N E

37

G erek ten yabani arpa, Anadoluda ( K k A s y a ), M ave ray K a fk a sta, T rkistan, A fganistan, Iran, Filistin ve hatta b elki de H icazda bulunm aktadr. F a k a t y ab an i arpa Marmarikte de kefedilm itir ki bu hal yam ur devresinde, Filistinden itibaren S v ey berzah ve d elta arasndan bu atasel nebatn tabii yurdunun genilediini tazammun eyler. Bundan baka V av ilo f rasg ele dalm yaban arpa baaklarnn k e fine deil, fa k a t ekilen nevilerin say sn a dayan arak dier b ir evcillem e m erkezini H abeistan da kabul etm ekte ise de, burada daha yabani arpaya tesadf olunmamtr. B u d ay n y ab an atas (y ir m i sekiz kromozomlu T riticu m d ic o c c u m ) bat randa ve M ezopotam yada, Su riy e ve Filistinde domutur. V av ilo fa g re, kzlca buday ziraati ilkn ce kuzey-dou A frik a da veya H abeistan da balam tr. Triticum m onococcum ad verilen ve yabani budayn dier bir eidi olan baka bir kzl buday da Balkanlarda, K k A syada, imal Su riyede, Iran snrlarnda, Dou A nadoluda bitm ektedir. Baz botanistler di budayn ( T riticum v u lg a r e ) ve krk iki kromozomlu ak ra b a trlerin ( T riticum co m p a ctu m ) yu karda zikredilen grup lar arasnd aki m elezlem elerin m ahsulleri olduklarn, bunlarn yabani halde atalarnn tannm adn ileri sryorlar. V avilo fun prensiplerine g re bunlarn ilk kltr m erkezi A fganistan veya civardr. O halde ziraatin b ir o k ilkel beikleri vardr. a y et ek meklik budaylar (k e z a kk keten ta n e le ri) bat A sy a da dom ularsa, kzl buday, arpa ve byk daneli keten de b alan g ta im al v ey a ark A frik ada yetitirilm ilerdir. ok daha iyi bir delil, hayvanlarn ve b ilh assa koyunun incelenm e sine d ay an r 37. A frik a da, vahi koyun yoktur. nk Berberi koyunu tesm iye edilen koyun gerek ten tre dahil deildir. te yandan, A sy a da tip vahi koyun v ard r ki bunlarn hepsi de evcil koyun rklarn dourm ulardr. Y a b a n i bir koyun olan muflon ( o v is m u sim on ) A kdeniz im alinde, K o rsik ada, Sardunyada yaam aktadr. E v velce kta A vrupasnn byk bir sah asn a y a
37 Bak. J . C o s s a r Evvart, P roc. H igh la n d a n d A g r ic Soc. X X V , de
,4ncesfors);

19 13 p. 160, sp. (Bu rk itt tarafn dan hlsa edilmi : Oar early hcimer, Zeitschr. f . Sa eu gtierk und e Berlin, III, 1928.

A n to n ia s, C ra n d g g e einer Stam m esgeschichte der H aastiere 1922 ; Hilz-

38

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

ylm bulunuyordu. A zck farkl bir nevi A nadoludan Elburz ve Z ag ro sa kad ar n A sy a nn y ksek platolarnda yaar. A sya muflonu sa'd an nce nc bin tarihli bir Sm er yazsnda evcil halde gsterilm itir. (L e v h a : X V , b). Bu koyunun hem cinsi ise A v ru p ada, A vrupa prehistoryasnn nisbeten ileri bir d ev rinde evcil olmutur. sv irenin gl evlerinde ve orta Avrupa v ey a bat Avrupann dier eski istasyonlarnda bulunmu olan en eski evcil koyun (o v is p a lu s tr is ), A syal uzun kuyruklu koyunun ( o v is v ig n e i ) ehlilemi neslidir. Bu nevin beii, Elburzun imal m ailelerinde T rk istan da, A fgan istan da, B elu cistan da ve Pencap ta bulunm aktadr. En eski Msr koyunu 38 o v is lo n g ip es in ayn rk a mensup olduu syleniyor. Eski dnyann nc nevi koyununun yani a rg a ln yurdu uzun kuyruklu A sya koyunu yurdunun ark n d a bulunuyordu. H ayvanlarn bugnk d allarn a istinat etmek mmkn olsayd , hi olm azsa, koyunun A frika ve A vrupaya A sy a dan geld iine phe edilemezdi. Bununla beraber, yam ur devrinde imal A frik ada bu muflon ve h atta urial,, n uzun kuyruklu A sy a koyun trnn yaam olm as ok muhtem eldir. Her ne kadar, imal A fri k a daki pleistosen favna iinde A frika veya A vrupa trleri, bu bahsin balarnd a iaret eylediimiz gibi, aikr olarak nadir bulunuyorsa da, k a y a zerine oyulmu deve tasv ir lerine nazaran bu trlerden bazlarnn orad a yaadklar an la lyor. K uzey Afrikann paleolitik veya m ezolitik muahhar istasyon larn d a koyun v ey a k ei olarak mphem bir ekilde tehis edilen kem ikler old uka oktu rlar 39. O v is lo n g ip es tr lerine giren ehliletirilm i koyunlar tasv ir eden esrarengiz petroglifleri de unutmamak gerektir. Bir o k atal trn akl hayvanlarn m evcudiyetine oktan iaret edilmiti. Kuzey A frik a da P rim ig en iu s rkndan muaz zam hayvann yannda kk boylu bir kzn varlna zel bir d ikkat atfedilm elidir ve keza Filistinde natufiyen devirde y abani bir at yayordu 40.
38 Hilzheimer, A frica d a 1930. 3 L 'A n th r. XLII , p. 47 6. *0 J R A I , L X II, p. 2 78

L K S A H N E

39

B esin m addelerinin istihsaline dayanan bir ekonom inin yaratlm asna g erekli artlar, grlyor ki A fraside mevcut idi. Bir ka mezolitik kltrde bu hadisenin baz delillerine tesadf olunuyor. E er eklinde deirm enlere benziyen cill ta bloklar, kuzey A frik a nn capsiyen,, v ey a oraniyen istas yonlarnda bulunmutur 41. T arih leri belli olm yan ve bir ka k a y a zerinde oyulmu resim ler ovis- lo n g ip es'm Msr trle rine ait ehlilem i koyunlar tasv ir eder. Nihayet Filistin li natufiyenler d estere dili akm ak ta yongalar iliyorlar, bun lar dz kem ik kabzalar zerine yerletiriyorlar ve orak gibi, sam an ve dier otlar kesm ek iin kullanyorlard. Bu akm ak tandan yaplm orak lar zerinde karakteristik bir cil k a lm tr42. Bu mnferit olaylar, zraatin balangcn veya koyunun ilk d efa olarak ehliletirilm i olduunu ifade etm ekten ziyade, gd a istihsaline dayanan ve oktan mtekmil bir seviyeye ulam b ir h ayat tarznn ta k ib edildii m erkezlerden yeni fikirlerin intiarn aksettirirler. B alan g lar hi olm azsa natufiyen veya iberom aruziyen ekonom iden sonra olmamas g e re ken bu tip bir ekonominin gelim esine d air aras kesilmiyen b ir b elg eler serisine M srda sahip bulunuyoruz.

41 L A n th r. XL II, p. 4 2 9 . Ayn
capsien sonu ista syon la rn d aki elemanlarn k a y d etm ek

komplele iinde A b d -e l-A d h im gibi orak, kab kulplar ve dili ok ular Cebel

( R e c . Constant 1923-4, p. 2 2 8 sq .) ve

F a r t a s kaplarnn p aralarn de ilve et mek lzm dr.

42 J R A 1, LXI1, p. 2 5 7 -27 6 .

N C

B L M

M I S I R IN L K F T L E R
Msr bugn bize bilhassa, Sudan ayrlar ile A kdeniz yam u rlariyle sulanan ky b lg esi arasn d aki l m ntakasm da uzanan bereketli ve yerlem ey e yarar bir toprak koridoru gibi grnm ektedir. Bu karak terler yalnz bir m nakale yolu deil, fakat yllk feyzan ile her iki sahilinde bir top rak eridini b e reketlendiren Nil nehrine aittirler. Bununla b eraber fisiyografi bakm ndan Msr bir birlik tekil etmez. Eskiden b atak lk olan, D elta veya aa Msr, deniz tarafndan ve L ib y a k y larn dan v e tem adisi olan F ilistin den ulalan ak bir ovadr. B i lkis yukar - M sr ise, stlerinde bugn L ib y a ve A rab istan llerinin kurak platolar bulunan kayalk duvarlarn arasnda dar bir dil gibidir. Muhtelif defalar, ve her iki sahilde, bu du varlar yam ur mevsim inde dou ve bat platolarnn sularn topluyan eski su akntlarnn geitleri ile oyulm ulardr. K zldeniz kylarndan veya Nil m ecrasna p aralel bir ukurlukta bulunan vha silsilesinden gelen kervanlar vadiye girm ek iin bu kurumu su y ataklarn takip ederler. Bugn K ahirenin gneyinde bulunan blge, h akikatta yam ur grm ez. V e ayet her yl Nilin d algalar tarafndan sulanmam olsayd tamamen l haline d n ecekti. Lkin, y a mur m evsim in de1, artlarn ok farkl olmu bulunmas g e re k tir. Y k sek lden inen su yataklarn n (oued) vadilerinde bud aygiller ve h atta belki de yabani tahl yetiiyor ve bunlar aslanlarn, parslarn avlar olan y ab an i eek, B erb eri koyunlar srlerini, y ab an i kz (urus), antilop, gazel ve z rafa srlerini besliyorlard . O rta devlet m ezarlarnn duvarla rn rten tarih devrin resim leri, av lan an ayn hayvanlar tasvir ederler. V ad id e ve bizzat nehrin kysnda, gen i b a ta k lklar vard ve angld a su aygrlarnn, tim sahlarn ve domuz
1 klim, P re din astik M srn fa vn as hakknda Bak . N ew b erry . E g y p t as a F ie ld f o r A nthropological R esearch ; Preside n tia l A d r e s s
to Brit. A s s o c . 1924, S e c t. H .

M ISIRIN LK F T L E R

41

larn-ki yakn bir zam ana kad ar y ay orlard yan balarnda filler, kuduslar ve yaban domuzunun iki tr dolayorlard. Eski M srllarn flora v e favnas ile k y as edilebilir bir bitki rts v e h ayvan mecm uas bulabilm ek iin nehiri muson rz grlar b lgesin e k a d a r aknn ak si istikam ette takip lzm gelecektir. Seyyah , Beyaz Nilde, yabani halde b itkiler bulur ki, bu bitkiler tarih zam anlarda M srda an cak b ah elerd e muha faza olunuyorlard. A lt paleolitik devirden itibaren, y ksek yaylalarn a v c lar vadide dolam lar ve aletlerini her iki sahilin st seki lerinde brakm lardr. Son zam anlarda, bizzat vadide, Sebild e 2 G ebel silsilesinin hemen stnde v e Fayum a giden kanallar boyunca st paleolitikin bir dal m eydana karlm tr. K u rak ln civ ar llerd e iddetini arttrd ve oald nisbette, dah a iy i sulanan vadiye doru gebelerin glerinin hzladn anlam ak g deildir. Bu srttan geinenler, tesadf ettikleri yeni yaam a artlan sayesind e, m stahsil m evkiine g e iy o r lard. P erry 3 M srn ziraatin yurdu olduu iddialarn h ara retli szlerle m dafaa etm ektedir. V adinin kylarnda en asil nebatlarn yani buday- ve ar pann atalarnn yetitii ay et kabul olunsa her yerden ziyade, M srd a bunlarn kolay b ir ziraat konusu tekil eylediklerini kabul lzm gelir. Nilin yllk feyzan ve b rakt zengin limon (mil) insan m dahalesi olm adan, toprak zerine atlan tohum larn yetim esine kfi geliyorlard. Nil V adisi, P erry diyor, mkemmel sk a ekli sayesin d e M srllar iin buday yetitirebilirdi... bir dahinin u basit v astay akl etm esi kfi id i: Suyun ok daha geni bir yzeye yaylm as iin kanallar am ak,,. Modern m ahitler Su d an n nilotik kabilelerinde, capsien,, avclarnn besin m addesi a ra m aa dayanan m edeniyeti ile M srn en eski yerleik sakin lerinin m stakar ziraat hayat arasn d a m utavasst bir m erha leyi tem sil eden bir hayat tarzn tarif etm ilerdir. G een yz
2 Sebiliyen hakknda. Bak .
Vign ard, Bull. Soc. P reh .

F r a n c . 1928,

2 0 0 s q . b u endstri, blm II de yazlm olduu zere, Muster iyen an a ne de bir st paleolitik endstrisi ola rak gznne alnabilir.

3 The gro w th o f Civilization, p. 30.

42

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

yld a, dou lnde H adendoal^r g eb e ob an b ir hayat sryorlard. F akat, su altnda kalm topraklarn yaknnda, yazn sonunda sndklar az v ey a o k daim k asab alar mu hafaza ediyorlard. O vakit yeni vukua gelm i olan su b ask nnn b rakt rutubetli limon zerine dar tohumlar serpi yorlar ve h asad bekliyorlard. K uraklam b lgenin gneyine yerlem i olan bu halkck, Nil vadisinde arkeolojinin bize g s terdii en eski iftilerin yani Badariyenlerin dorudan do ruya atalarn a atfed ilebilecek h ay at tarznn tp ksn belki bizim iin saklam tr. G erekten B ad ariden ok uzak olmyan o rta M srda Nilin dou kysnd a D eir T a sa ve dier is ta s yonlarda bulunan malzeme belki H adendoalarn m edeniyetine ok yakn bir m edeniyet halini tem sil ed iyorlar. Bu bulun tular T asiyen ad verilen bir halka a ittirle r4. M ezarlarnda bulunmu olan aletlere nazaran ziraat bildikleri an lalyor ve yine, m ezarlarn nadirlii ve d al ve m ezarlarda o k kere deniz k av klar bulunmas, bunlarn yar g eb e bir hayat sr dklerini de g steriy o r. K a ra ve su av onlarn belli bal endst rilerini tekil ediyordu. B ir kadn m ezarnda gen delinmi bir ta topuz onun silh olarak kullandna dellet eder. B alk, k av k veya boynuzdan yaplm kk olta ineleri ile tutulu yordu.

Resim 12 T a s iy e n o lta. B ru n ton a g re

T asiy en devirde vadinin byk bir ksm , bataklkla rtl idi ve bugn l halinde olan bir b lged e vadinin duvarlarnn dibinde byk aalar yetiiyordu. Bu a a c ile m ek iin tasiyenler, y a ss a k l talarna incelmi k esici bir ken ar verm ek iin onlar srterek ve bileyerek b altalar yap* Brunton. A ntiguityAe, III. 19 29, pp. 465 sh.

M ISIR IN L K F T L E R

43

y orlard . (R es. 15). D aha sonra Y u kar ve O rta M srdan ihtim al kuraklln ilerlem esi neticesi olarak kesilecek a alar ortad an kalktklarnd an bu cill ta balta balar kaybolm u tur. T asiyen ler gd a ve ikiler iin o k k ab a kseleri oktan beri yapyorlard. K selerin ren gi g riden siyaha kadar gider. Bu k seler o k d efa gay ri m savi pime neticesi benekli ve atm osferin oksidan y an i yak c tesirlerinden dolay haricen

Resim 13 T asiy en anak, P e t r i e ye gre.

krm zdrlar. ununla b erab er i taraftan kararm trlar. htimal pime esnasnd a k seler ters kapatlm olduklarndan ileri oksid asyond an masun v e duman tesirine maruz kalyordu. T e k n ik bakm ndan, bu kseler bilhare, Y u kar ve O rta Msr karak terlen d irecek olan siyah kenarl an ak m lein prototip lerini tekil ederler. K selerin biim leri her ne kadar basit iseler de ilerinden byk bir ksmnn taban dzdr. (R es. 13.). D ikkati en o k geen e k iller: az derin ve dik d rtgen bir leen, ken ar dan h areket ed erek dil biim inde uzayan ve tutm aa yarayan yass kntl ve az oyulmu bir kaktr. En nem lileri, siyah renkli an ak (g o b elet) biim indeki ve taban lar yuvarlak ve azlar tram pet gib i a k kenarl kselerdir. ekil belki de bakrdan bir b ak ra (rcipient) dan alnm tr. Lkin tasiyen an ak lar (g o b elet) (R es. 13. o rtad a) ss g steren beyaz bir mcun ile doldurulmu, izilmi hatlarla bezenm itir. S ra ile dizilmi olan m otifler, ihtimal sepetilikten mlhemdirler. n k, bugn A frik a da ben zer biim ve tezyinatl sepetler y a plm aktadr. Bu tipin nem i, bat A vrupada tpks kselerin m eydana km asndan ileri geliyor. Bununla b erab er sepeti-

44

DOUNUN

P R E H S T O R Y A S I

ligin bu tiplerin band a olduunu dnsek bile bunlar ve d ierleri arasn d a dorudan doruya bir ilgi kurm akta tered dt ed eceiz. S sleri keza sra ile dizilmi benzer ekillere D ilede de tesadf edeceiz. D okum aya ait tektk paralar ele gem itir. F a k a t tasiyen elbisenin tafsilatn bilmiyoruz. Yzn ve gzlerin boyand muhtemeldir. nk, so n ra ki devirlerde olduu gibi, m ezarlarda paletler bulunmutur. T aA B

3______ 3 i*

Resim 14 ( A ) O ra k p a ra s, ( B ) ok ucu ve ( C ) yan vurma ile k op arlm y onga ( c l a t ) C a to n - T h o m p s o n a g re .

siyen paletler, bununla b era b er, genel olarak alb a trdan yap l m lardr ve ok yeni ekillerin ak si olarak kaln ve d ikd rt gen biim dedirler. T asiyen ler her halde ss eyas tayorlard.

M ISIRIN LK F T L E R

45

K zid enizin, delinmi kavklar, kem ikten veya Fil diinden silendirik inciler, Fil diinden bir h alka bize kadar gelm itir. T asiy en ler llerini reym i durumda olarak, byk u kurlara, gm yorlard. Uzun kafal (d olikokafa) idiler. Fakat O rta ve Y u k a r M srn predinastik M srllar ile m ukayese edildiklerinde baz kafalarn o k d ah a byk ll, k afa kapa sitesinin daha byk ve yzn daha geni olduu grlyor. Bu m ezarlarn ya daha kesin olarak tayin edilmi deil dir. Bu grup O rta ve Y u k a r M srn m uahhar m ezarlklarnn tekil eyledikleri uzun bir serinin banda yer alma benziyor.

Resim 15 B a l t a ve topuz balar. Mersimde; J u n k e r e g re.

Tasiyen ler, iaret ettiimiz gibi, o k ilkel sulayclar olan H ad en d oalarla m ukayese olunabilirler. F a k a t onlar medeniyet ve beden bakm ndan, hi de ok ilkel su layclar olmayan Fayum ve D elta sekeneleri ile akrab ad rlar. Fayum istasyonlarn 5 o vakitler Fayum ukurluunu, bu gnk gln seviyesinden altm m etre daha yksek bir irtifaa k ad ar dolduran byk bir gln kylarnda buluyoruz.
5 Cato n -T h om p s on . J R A I , L VI, pp. 301 sq. de ve M an, X X V III, 80.

46

DOUNUN

P R E H S T O R Y A S I

O zamann sakinleri, bugn M srda ekilen ayn kzl buday ve ayn arpay ve keza keteni ek iyorlard . T ahl, odundan dz b ir kabzann zerine sralanm ve d estere gibi dili akm ak ta yongalarnd an yaplm oraklarla biiliyordu. H ububat toprak iinde kazlm ve zerleri hasr rt ile rtlm silo larda an bar edilm ilerdi. Tahl eer biim indeki deirm en ta lar ile dlyordu. Domuz, atal trnakl hayvanlar, koyun v ey a kei yetitiriliyor v e tabiatiyle kara ve su av da yap l yordu. A vclar b ilh assa ok ve yay kullanyorlard. O klarn ularna kaideleri oyulmu akm ak tandan ular taklyordu ki bu ularn kvrk uzun kanatlar onlara bir peskipos klah biim ini verd iriyor (R es. 14 b.) K em ikten ve her iki ucu, capsien,, ve natufiyen u lar gibi sivriltilm i stvane eklinde ular belki de oklarn veya mz rak larn nihayetlerine taklyordu. Tokm ak veya topuzlarn delin mi kaln ta kurslar vard ve yine belki de bu topuzlarda entikli y ass talar da vard ki, bu entikten m zrak srna bu talar b alay an k ay lar eiyord u . Z pknlar b alk avna yaryorlard. K em ikten yaplm olan bu zpknlar stvane bir gvde zerinde natufiyen zpknlarda olduu g ib i d iciklerle m cehhez dirler. Tpk Filistindeki gibi kesici kenarlar perdahlanm olan balta ular T a s a da olduu gibi yass akl talarndan ve akm ak tand an yaplm lardr. akm ak ta, dier bir ok aletlerin, yzleri cillanm lamlarn imalinde kullanlyordu. Y a n vurma ile koparlan yonga karakteristiktir. Bu yon ga (clat) ekirdein uzunluuna dikey vurmak suretiyle elde ediliyordu. O ndan sonra bu yon gan n her iki kenar resim 14 c. de grld g ib i, retu edilm itir. (Bu tipin ya daha tay in edilm i deildir). T a s a da olduu gibi Fayum da da an ak m lek yap l yordu. ekiller bazan ayndrlar, bilhassa Resim 13, 2 deki ift-koni an ak lard a olduu gibi kse (g o b elet) m evcut deil dir. F a k a t, keleri u halinde ykselen d ikdrtgen tab ak lara ve bir nevi ok alak p iy ed estal zerinde duran kselere tesadf ediyoruz. III. levhada sepetiliin stn kalitesini m ah ed e ediyoruz. Dokuma sanatnn varl gevek bir tarzda rlm dokuma paralarndan anlalyor. Bir ok kazyclarn bulunmas, derilerin ilendiini ve elbise gibi kullanldn bize

M ISIRIN L K F T L E R

47

telkin eylem ektedir. A lb atrdan yaplm ve T a s a dakindan pek az farkl paletler de phesiz ayn ie yaryorlard . K urs ek linde ve devekuu yum urtalar kabuklarndan oyulmu inciler ve delinm i kavklar, kuzey A frika c a p s ie n je rin d e olduu gibi ss olarak kullanlyordu. Bu kavklar A kdenizden olduu kad ar Kzldenizden ve Hint O kyanusundan getirildiine g re nceki blm de tarif edilen muhitin, dom asna m saade ettii d dnya ile ilkel ticari m nasebetlerin varln sezdirm ektedir. Hi bir mezar kefedilm edii iin bu halkn fizik karakterlerini bilmiyoruz. Y u k ard akin e ak rab a nc bir kltr b at deltann l snrnda A vusturyallar ( 6, 7, 8 ) tarafndan m eydana karlm tr. Merimde adndaki bu istasyon , bugn Nilin R et kolunun iki kilo m etre b atsn d a dalk bir srtta bulunm aktadr. Bu yerlem e yeri 600 X 4 00 m etrelik bir yzey igal eylem ektedir. A rk eo lo glar, srklar tutm aa yarayan ukur gruplarna dikkat ed e rek krpe a a gvdelerinin tuttuklar toprak kulbelerin m evcudiyetini kabul etm ilerdir. ok daha muhtemeldir ki bu kazklar sazdan yaplm duvarlara d estek olsun. Bu tip evlere daha sonralar M srda ve h a tta M ezopotam yada tesad f olunur ki ta devrinden kalm a o lsa gerektir. Y em ek, top raa kazlm az derin ukurlarda piiriliyordu ve stm a yerd en y ksek balk o cak larla tem in olunuyordu. Nil yakn olduu iin ekin tarlalar kolaylkla sulan yordu. M erim de oraklar, Fayum unkilern eidir. Fakat anbarlama usulleri fark ld rlar. Silolar (a n b a rla r), dibinde bir sepet bulunan ukurlardan ibaretti. Harman y e r l e r i d i k k a t l e ina edilm ilerdi. Bunlar top ra a az derin kazlm ukurlardr, ki duvarlar sucuk eklinde veya biim siz kerpilerin st ste konm asndan teekkl ediyordu. B alk zemin iine rutubeti ekm ek iin b ir testi yerletirilm iti. Fayum daki hayvanlar burada da yetitiriliyordu. u a y g rla r D eltann bataklklarnda yu varlanyorlar ve Fayum sakinleri gibi M erim de'liler tarafndan da avlanp
6-8 Ju n ker, Vorlaeufige B erichte ber die G rabungen der Akadem ie d er W issenschaften in Wien a u f d er neolithischen Siedelun g von M erim de Benisalam e in : A n z eig er der A kad. d. Wisn, phil. hist. K l. 9 Biom etrika, XIX. 1927. pp. 110 sq.

48

DOUNUN

P R E H S T O R Y A S I

yeniliyorlard. A vclarn oklarnn ucunda taban oyulmu a k mak ta ular vard ki bu ularn ken arlar (kan ad lar) F ayum dakilerinden daha ok dzdler. Topuzlar ya A syada olduu gibi armut biim inde (Resim . 15) yahut krre biim in dedirler. Her iki k esici ta ra f da retu edilmi ve yz bazan cill akm ak ta lam lar kam a veya b ak gibi kullanlm lardr. Belki de harbe gibi kullanm ak zere bir kab zaya dikey olarak ta taklm lard r 10. Sap ann (Fron d e) m evcudiyeli yu var lak frlatm a talarnn bulunmas ile anlalm tr u . Resim 12 deki tasiyen inelerinin tpks boynuzdan olta n e le ri12, yahut Fayum dakilerden daha yass zp k n la r1 1 su avnda kullanlyordu. B alta balar Fayum dakilere ok benzerler. Kem ikten ineler, ular ve b ak biim inde perdah aletleri natufiyen baz ekilleri hatrlatrlar (Resim 16).

Resim 16 Kemik

a letle r ve Balta

muska Menghiue g re .

an ak m leklerin yzleri, g en el olarak siyahdrlar. B i imlerin bazlar T a sa anak m leklerine akrab ad r. F ak at di er bazlar kab a piyedestalli k seler ise biim bakm ndan Fayumunkilere yakndrlar. Bunlarn bazlarnda dik d rtgen yass bir tabana daya nan ay a k la r vardr.
10 1930, pp. 21-81.

11 Brunton, Antiquity, 111, pp. 4 5 6 -4 65 . 12 Brunton ve Cato n-Th om pson , T he Badarian Civilization
1928.

Lon dra

M ISIRIN LK F T L E R

49

Fayum un d ikd rtgen ekli, tekn elerd e oval bir ekil a l mtr. Bir cok taslarn T a s a da olduu gibi dil biinde geni veya yuvarlak kaln tutaklar vardr. (Resim 17, 1 ve 2) B irb irleriyle itirak eden iki gzl bir kse, bir para ile temsil ed ilm itir13. (R es. 17, 5) Bir o k k selerd e, tutm ak v eya asm ak iin ku lakklar vardr ki bunlar bazan hakiki kulplara istihale e d e r le r 14. Bir kse veya ta b a k kenarnn iinde, baparm a ala ca k olan bir cep v a r d r 14; bu tipe, sonralar, O rta M srda A m rati m edeniyetinde tesadf olunacaktr. A r ak lar bir dokum a endstrisine delildir ler. T a sa paletlerinden ok uzak ve kaba p aletler dzgnlerin yaplm asnda kulla nlyordu. Fildiinden h alkalar, kem ik ten, domuz azlarndan yzkler, kurslar v ey a kem ikten ve kavkd an yaplm yuvarlak inciler ss olarak kullanl yordu 13. M uskalarn aslm as iin delinmi minik ta baltalar vard (Resim 16). M es kenlerde top ra a gmlm olan ller uyku durumunda ve genel olarak do uya doru dnk olarak gmlm lerdir. C esetlerin yannda besin m addesi ihtiva ed ecek hi bir kse yoktur. Ju n k e r 16 lnn gerek m ezarla deil de m eskenlerin ortasna gmld Resim _ Ku,p,u K- se 2/ _

iin bu hediyelerin lzumsuz olduunu ve Kseler /-. Merimde; tahmin etm ektedir. lnn ruhu, yem ekMenghine gre, lerini, ailesi ile b irlikte ocan kenarnda yiyebilecektir. Iskelet13 1930, pp. 21-8 1. M 1932, pp. 36-8 8 . 15 1930, pp. 2 1 -8 1 . 16 1929, pp. 156-248.
P r e h i t jr ja

F. 4

50

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

lerin o u 17 kadn iskeletlerid ir. Bu iskeletler, sonradan Y u kar ve O rta Msr kadnlarnn varam adklar uzun bir boya sahiptirler. Boylar bakm ndan T a s a iskeletlerine yaklarlar. K a fa la r da, dolikokafa olm akla b eraber, T a s a kafalar gib i b yktrler ve B ad ariy en lerin, A m ratiyen ve N atufiyenlerin dar kafalar ile tezat tekil eylerler. T a sa , Fayum ve Merimde bir ok n oktalardan a y rlrla r; en m nals da defin tarz arasn d aki tezattr. Merimde ky lerinde defin ierd e ve T a sa ve Fayum da ise d ardad r. ( Bu sonuncu blged e, g erekten , ller yerlem e b lgesi dnda gmlmlerdir). Bununla b e ra b e r bu m erkez, tek b ir kavmin g elen ek lerini birletiren tek bir kltrn ayr ehrelerini tem sil etm ek tedirler. Bu kltr, biz onu kaynanda yakalam adan nce oktan ilerlemi ve ayr istikam etlere g re m ahalli zellikler kazanm grnm ektedir. Bu kltrn yaratclarn n kaynan tayin iin, bu ayn b lg ed ek i muhtelif ta a kltrleri ile m ukayese bize b ir fayd a vermez. M erim dedeki defin usulleri, Fayum un devekuu yum urtasndan yaplm incileri, bir ka kem ik ve akm ak ta tipi kuzey A frikadaki capsien,, m ahsul ler ile m ukayese olunabilirler. F a k a t K enya orinyasiyen,, i ile yukardaki kad ar sk benzerlikleri de zikretm ek mmkndr. (M esel , devekuu yum urtasndan yaplm in c ile r ) . Fayum zpkn, Merimde ve T a sa olta ineleri Filistin Natufiyenlerinde de m evcuttur. Lkin bu sonuncu kltr, incelediklerim izden daha eski deildir ve bu kltrn yaratclar farkl fizik bir tipe men supturlar. Bunun iindir ki A frik a veya n a sy a da T asa veya Merimde neolitikinin m eneinde, zel paleolitik bir kltr g s term ek kabil deildir. Neolitik insanlar bile, cill ta b altala rn, siyah yzl anak m lek ve bilh assa toprak taslarn bat A vrupada, m esel, M ichelsberg (Ren blgesi) veya ngilterede W indmil Hillde ok bariz rnekleri vardr. V e an ak m lek, b altalar ve topuzlar bakm ndan Girit ve Anadoluda da o ka d ar yakn rneklere tesadf olunur. Fakat her yerde, bu Msr
17 1930, P P . 21-81 .

' ' "TV-

M ISIRIN L K F T L E R

51

m edeniyetlerinin atalar ile deil, an cak torunlar ile kar kar ya bulunulduu anlalm aktadr. H er ne olursa olsun, T asa, Fayum , M erimde gerekten , A vrupada o k ad ar yaylm olan neolitik kltrn eski ark ta karlatm z k arak teristik rnekleri, tek rnekleridirler. ok msait bir muhitte yayan sakinler, gd a istihsal eden insanlar olm ulardr; yeni bir ekonom inin ve istisnai artlarn onlara b ahettii bo zam anlar bu insanlar, avclarn ve normal o la rak iftilerin megul olm adklar san atlar ve endstrilerle g e irm ek iin kullanm lardr. F akat, lks nesneler iin kullandklar h ari, mahalli malzeme ile yetinm iler ve bu suretle ekonom ik bam szlklarn korum ulardr. O nlar zarur olm as muhtemel m addeleri idhal m aksadiyle d dnya ile tica ri m nasebetler kurm aktan saknm lardr. (Bu ekonom ik infirad, yukarda iaret eylediimiz m ahalli ayrlklar izaha yrdm eder). K eza, bu adam larn umum menfaati mucib ileri yapm ak iin kuvvetleri organize etm ee m ecbur kalm adklar gibi, top raa byk bir serm aye yatrm adklar da anlalyor. a y et ilerinden bir deha sahibi insan sularn aktlm as iin kanallar am a dnm ise, hi bir ey, arkadalarnn bu fikrini tatb ik iin birletikle rini tasavvu r ettirecek m ahiyette deildir. Hi bir ey onlar, m eskenlerini nakletm ek veya darya koloniler gnderm ekten alkoym uyordu. F a k a t bu yaay sadeliini temin eyleyen iklim artlar oktan kaybolm aya yz tutmutu. Fayum da olduu kadar Merimdede 13 oturulan m elce yerlerinde, m teharrik kum ta b a kalarnn szntlar ln istilasn haber veriyordu. Nihayet is tasyon lar terkedilm itir. G erekten , inen ve klen gl k e narnda, bir mddet iin daha eski isknn arta kalm larn grm ek kabildir. Lkin m edeniyetleri soysuzlam tr. akm akta b altalar artk cill deildirler ve eski baltalar yeniden yontu larak ve keskinletirilerek kullanlr, aletlerin b o y lar klr. Bununla b erab er, bir ka kk ok ucunun banda birer pedonkl,, vard r. N ihayet, ouedler kuruduka ve l ilerledike her ey yok oldu. Belki de bu iki grup g e rza gsterm i lerdir. V e belki de ikibin yl sonra W essex te ve Ren b o yunda m eydana k an lar gerek ten bunlarn torunlardr.
18 1929, pp. 156-248

52

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

O rta ve Y u kar M srda buhrana kar sava ok daha enerjik bir ekild e id are edilm itir. Tasiyenleri, Nil vadisindeki uzun bir seri kltrlerin bana koym ak belki de mmkndr. O nlarn varisleri B ad ari/ enler ve so n ra A m ratiyen ler, g ere k ten, ayn bir rka mensup grnm ektedirler. Bunlar k sa boylu insanlardr. Boylar be ayak ile be ayak 1/4 arasnda tahavvl eder. nce ve nazik yapldrlar. Kk ve dar olan kafalar, balan gta, negroid ler veya gney Hintlileri ile o k hafif bir ilgi g s te riy o rla rd 19. B atan tarif ey lediim iz m edeniyeti, bunlar, islh eylem iler ve deitirm iler dir. Bu tekm ln ilk tezahrleri, O rta M srda, B ad ariyi ev releyen m ezarlklarda ve istasyonlarda ilknce m eydana k a rlm olduundan bu m edeniyet B adariyen ad ile anlm akta dr. A yn safha ok daha gneyde H ierakonpoliste bulunur ve fakat daha kuzeyde asla g r lm ez2 Bad ariyenlere den ilk i 21, phesiz Nilin bataklk vadisini tefcir etm ek olmutur. nk yam urlarn azalm as kuru ziraati gittik e gletiriyordu. Fakat Badariyenlerin ayn ista sy o n d a uzun yllar oturm adklar anlalyor. Merimde sakinleri gibi m eskenlerinde, kendilerini rzgrdan koruyan h asrlarla yetiniyorlard. F a k a t tahl anbarlam a usulleri ayn idi. Tahl top rak la rtl san d klarda saklyorlard . Her ne kadar akm ak tandan oraklar az bulunmu ise de, Fayum ve D eltada olduu gibi, kzl budayn ekildii m uhakkaktr. Bad ariyenler sr ve koyun yetitiriyorlar ve bunlar bazan ritel olarak gm yorlard 22; bununla b erab er M erimdede o kad ar ok olan domuz iskeletine daha hi rastlanm am tr. K ara ve su avn o k a yapyorlard. O klarn ularnda ya Fayum da olduu gibi taban oyulmu akm ak ta ular yahut da defne yapra biim inde ular vard. K eza atm a (fr latm a) odunlar v e y a B oom eranglar kullanyorlard (R es. 18). Ham m addeleri h ariten aram ak ihtiyacnn oalm as yeni bir ekonom ik faktrn kabledilm esinin balangcn tekil etti:
19 Biom etrika, X I X . 1927. pp. 110 sq. 20 B r u n to n , Antiquity, III, pp. 4 5 6 - 4 6 5 . 21 Brunton ve Cato n-T h om pson , T he Badarian
19 28.

Civilization, L o n d r a,

22 A yn eser.

M ISIRIN LK F T L E R

53

Az veya ok sabit bir nevi toptanclk. G zleri boyam ak iin mutat olarak kullanlan m alakitin Sin a veya N ubiadan getiril dii m uhakkaktr. o k olarak bulunan Kzldeniz kavklar, sedir aac, ard a a c ve reine paralar, Suriye ile mna sebetleri tahm in ettirm ektedir. Ayni devirde bakrn maden h assalar anlald ; bakrn dvl me hassas oktan takdir edilmiti, lkin erim ek hassas bilinm iyordu. K eram iklerde grlen gem ilerin tasviri, d ier taraftan, Bad ariyen lerin, seyir ve sefer denem elerinde, a a gvdelerinden yaplm basit sallar usuln am olduklarn gsterm ektedir. Bilhassa definlere tahsis edilen anak m lekler hal N il'v ad isin d e eriilm eyen bir tek nik olgunluk gsterirler. E n gzel, fevkalde ince yaplm olan pii rilm eden nce, btn yznde cil ile bezenm itir. Belki de bu b ezen me kt dili bir tarak ile yaplm ve bu suretle bsbtn nefis d a l gal izgiler tesiri elde edilmek istenm itir ki, bunu takd ir iin p a r ay grm ek g erektir. Bazan d e mirli bir sva le rtlm olan k- Resim 18 T a h ta Bo o m eran g, seler ok defa, yz st piirilmiBadan ; Brunton e gore lerdir. Bu suretle serb est havaya maruz kalan alt ksm yanm a (oxydation) tesiri ile esm er veya krmz bir renk alyor, hal buki ken ar ve i ksm km r ve dumanla mebu olduundan bunlarn ok sid asyon u bozm a tesiri neticesi siyahlayorlard. Ferrik oksit,, bu halde ferr oksit,, e inkilp ediyordu. Bilhassa yanlar o k meyilli ve bazan om urgal (kntl) kselere, o k defa tesadf olunur (R es. 19). P em be deve renkli keram ikten kre biim inde ve k en a rnda drt kulbu olan srahi tipi ok nadirdir ve dardan ithal edilmi olm as gerektir. Hemen hemen stvane bii

54

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

minde k seler b a sa lttan yaplm lardr, ki bunlarn kenar fr laktr. Fildiinden srahiler, kk stvane kseler ve sap lar u ksm larnda genel olarak ib ek s veya baka hayvanlar eklinde yontulmu kaklar yaplm tr (R es.. 20).

Resim 19 Bad ari K e r a m i g i ; Brun ton a g re Vd*

B ad ariyenler deriden elbise giyiyorlard. K eten e benzer bir bitkinin elyafndan olduka kab a bir kuma dokum ay da biliyorlard. istten d ikdrtgen ve dar, nihayetleri genel o la rak ibk eyli veya kertikli yahut sad ece dikdrtgen b i im paletler zerinde ezdikleri m alakit ile gzlerini boyuyorlard. S a la rn a , fildiinden ve kular oyulmu ssl taraklar, yine fildiinden toplu ineler (veya ineler) tak y orlard ki bu inelerin banda bazan b ir en tik v ey a boyun k s m nda bir gzck vardr, bel ki elbiseyi tutm aa yaryordu. B akrd an tpler, cill kuar veya feldspattan inci ler, devekuu yumurtalarnn k abuklarndan kesilm i ku rs lar, Kzldeniz kavklar g e r Resim 2 0 Fildiinden ve oyulmu t a s l a r ; B a d ari V* d anlk veya kuaklar biiminde

M ISIRIN LK

F T L E R

55

dizilm ilerdir. K ollard a ve parm aklarda fildiinden bilezik ve yzkler tanyordu. Burunda tatan yaplm ssl ve dudak lard a keram ik tam ponlar bulunuyordu. Bir k a mezar iinde fildiinden v eya topraktan yapl m kadn h eykelcikleri bulunmutur. Bu heykelcikler, belki de bir ana tan ray temsil ediyorlar ve yahut da lnn kars yerine geiyorlard . IV a levhasndaki fildiinden figrin Badariyen iskeletlerin telkin ettikleri fizik tipe uygun deildir. Bu figrin belki T a s a dan gelm itir. M uskalar (am ulette) yontulmu kk bir antilop veya kk bir su aygr eklinde tasvir edilmitir. Bad ariyenlerin lleri bazan hasr ile rtl olarak veya kk m ezarlklar halinde gruplar tekil eden ukurlar iine dizleri bkk bir halde gmlmlerdir. C eset genel olarak b a ty a dnktr. F ak at istikam et iin sk bir kaide yoktur. Badariyen m ezarlklarn iinde bulunduklar yeni gelm ilerin meneini tayin gtr. zannolunan

Y irm i be d erece arzn gneyinde olmamak zere yukar M srdan A kd enize kadar eosen kayalardaki tab ler akm ak talarn karp kullandklarna bakarak, C aton-T hom p son n 23 bunlarn atalarnn bu akm ak tann bulunduu blgenin gneyinde y aad klar neticesini karm aktadr. Brunton 24, J u n k e r 25 ve S ch arff 23 B adari kltr ile Nubiyen kltr benzerlikleri zerinde srar etm iler ve bu suretle B adariyenleri gneyden gelm i kabul eylem ilerdir. Fakat, her bakm dan, Bad ariyenlerin selefleri onlara o k daha kuzeyli ilgiler brak m lardr. D ier taraftan bunlar hem fizik ve hem de kltr
23 C a to n -T h o m p s o n . J P A l , LVI, pp. 301 sq. de ve Man, X X V III, 80. 6 - 8 . Ju n ker, V orlufige B erichte ber die G rabungen der A kadem ie d er W issenschaften in Wien a u f der neolithischen Sied elu n g von M erim de Beni sal time in : A n z eig er d er A k ad , d. W iss. Wien, phil. hist. K l. 24 Man, X X V . 103. P e tr ie meseleyi mudilletirmitir. yle ki,
B ad ariyenlile re bir ksm kuzeyli bir kaynak, atfe tm i ve bu hususta byk iti bar iy le sileks lerin solutreen mnasebetleri zerine d a y a n

m tr ; bu m n asebetle r tabii olarak Sbaikien nisbetle ta mam ile aklanabilir. 25 Schm id t-F estsch rift, p. 867.

v e y a A fr ikal S ti ll - b a y e

26 D ie A ltertm er d er V or-und F r h zeit A egy p ten s (M itt. aus der aegyptischen Sa m m lun g, Berlin, 1931, IV ). p. 24.

56

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

bakm larndan Y u kar M srn predinastik sakinlerinin atalar drlar. B adariyen kltr takip eden m edeniyet m erhalesi-ki eski predinastik v eya A m ratiyen tesm iye olunm aktadr - o k tanberi B ad ariden itibaren gneye, aa N ubia da epi ileriye doru y er alm bulunan bir ok m ezarlklar ve bir ka ky say esin d e malmdur 27. A m ratiyenler Badariyenlerde tesb it edilmi olan ve belki de G etuleen veya L ibiyen b ir kan k ar m asna merbut olan ve negroid zannedilen bu hususiyetleri kaybetm ilerdir. A m ratiyenlerin boyu 5 1/4 kadem dir. ncedir ler. Nazik yapldrlar. Uzun ve kk bir kafalar ve sert salar vardr. Bugn dou Sudanda B ejo larda hemen her bakm dan tpks bir tip m evcuttur. iyi muhafaza edilm i kadavralarn portreleri to p rak tan v ey a fildiinden heykelciklerle tam am lanm aktadr. En eski fildileri yzleri tral veya uzun ve sivri sakall mtebariz k a rg a burunlu ve yksek ve bom be alnl erkekleri tasvir etm ekted ir (Levha. V e ve VII a). K ad n lar 28 ok defa salarn tra ediyorlar ve ayrca tertip ve tanzim edilen p e rukalar takyorlard. E rkek iskeletlerin ve heykelciklerin tekabl eyledikleri endaml bir tip y an n d a ileri bir d erecede kala nah iyesin d e y a toplanm as (st a to p y g ie = k i y a ) ile k arak terlenm i ikinci bir grup bulunm aktadr. (Levha. IV b). P etrieye g re bunlar, isteato p ijiyi kendileri iin gzellik al meti sayan muhtemel rafrikal bir proto-negroid halk ta b a k a snn ayn ve esir edilm i bir rkn arta kalanlarnn tasviri ola ca k trla r. Bad ariyenlerd en daha ok eski predinastik M srllar m stakar topluluklar halinde muntazam kylerde, hasatlarnn ve srleri ile kara ve su avclarnn m ahsulleri ile yayor lard. K seler veya m uskalar zerinde, tim sah ve akrep gibi tehlikeli hayvanlarn 29 tasvirlerin e bakarak totem ik b ir k l trn varl kabul edilm itir. Bu devirde rastgeldiim iz baz
27 Umumiyetle predinastik Msr hakknda, Bak. P e tr ie , Prehistoric E g y p t ; S ch arff , G run dz ge d er aeg, Vorgeschichte. 28 H ornblower, J E A . X V , 1920. pp. 3 0 sq. bu figiirinlerin bir an ailh temsil ettiklerini ve korum a ve velu diy ete y ard m ettiklerini s y ly o r.

29 C a p a r t , D buts de l'art en E gypte, p. 139.

M ISIRIN LK F T L E R

57

sem boller daha sonra klan alm etleri ve o k daha sonradan tanrlk tim sali olarak tek ra r m eydana k acak lard r. Bundan dolay, eski predinastik topluluklarn, birinci blmde zikredildii zere, Y u k ar Nilin bugnk D inkalar gibi, bam sz k y lerd e yaayan totem ik klanlar olduklar kabul edilm ek istenm itir.

Resim 21 P re din astik vazolar zerine izilmi desenler.

58

D O U N U N P R E H S T O R Y A S 1

K ral veya ef otoritesine dellet ed ecek hi bir ey yoktur. E sk i m ezarlklarda hi bir m ezar, zenginlik bakm ndan bir fark gsterm edii gibi, bu unvanlardan birini tam olacak bir ah sa da atfedilem ez. Bununla b erab er su tayan lar g s teren ve umumiyetle kadn olan heykelcikler ve elleri arkada srtlarn a b a l esir heykelciklerine b akarak esaretin m evcu diyetine hkm etm ek lzm geliyor. a h s mala hrmet, mal iaret,, lerinin kullanlm as ile anlalyor. Bu iaretler kselerin zerine kazlm tr. Umumiyetle ayn bir mezarn btn k se leri ayn iaretle a y rt olunurlar. A m ratiyenler zemini ksmen topraa kazlm yuvarlak kulbelerde yaarlard 30. B ad ariy en lerin endstrileri daha hal parlak bir durumda idi. A m ratiyenler, zpkn gibi kk aletler iin bile b akrd an faydalanrlard. Bununla b eraber, b alar h al ka eklinde bklm toplu ineler m stesna (Resim 22, o), b ak rn dvlm ek ve erim ek h assalar gznne alnm adan ta veya fildii gibi muamele grm tr 31. E skiye nazaran dar ile m nasebetler ok daha gen i ve muntazam idiler. Sn a b ak r ve m alakiti, Nubia altn yannda, bat A sya ob sid iy en ve (nadiren) lapisi, Suriye ard ve zm para tozu (belki N aksos ad asndan) 32 Y u k ar M sra kad ar geliyordu. htim al transiti kolaylatrm ak m aksad iyle M srllar, b irb irle rine balanm papirs dem etlerinden yaplm ok kullanl bir kayk tasavvu r etm ilerdir (Levha VII b). Y ed i veya sekiz ift k rekle h arek et eden bu kayn ortasn d a drtgen iki od ack vardr. Geminin k n d a oturan dm enci d allarla muhafaza ed i liyordu. P etrie, krekilerin Nilin akntsna kar baa kam yacaklarn d an, bu gem ilerin yelkenli olduklarn zannediyor. ay et bu faraziye doru ise, M srllarn insansz bir m otr eklini kullanm ay oktan renm i olm alar icab ed er. Bununla beraber, bu tip gem iler hi bir v akit yelkenleri a k olarak tasv ir edilm em ilerdir. H albuki daha sonra yabanc,, gem iler bu ekilde tasv ir edilm ilerdir. V azolar
30 Brunton ve C a ton-Th om pon ,
1928.

T he Badarian Civilization, Lon dra,

31 F r a n k f o rt , Studies. II, p. 21. 32 Wainw right, in : A n c. E g . 1927. s. 85.

M ISIR IN LK F T L E R

59

zerine hkedilm i olan ve kaynan P aleolitik iaretlerde aram ak icab eden bu alfabe eklinde iaretlerin imalini ve o k geni intiarn ayn ticarete de balam ak mmkndr. Dini itikatlarn ilerlediini, defin ritlerinin m rekkeplemesi gsterm ekted ir. ln scak kumunda cesetlerin fev klade bir ekild e m uhafaza edilmi olm alar, Nil kylarndaki sakinlere, lmden so n ra hayatn devam hakknda bilhassa canl bir telkki telkin etmi olsa g erektir.

a 4

7 9 9

Resim 22 B ak rd an kk a l etler. N egadah; P e t r i e ye g re, V 5.

D aha yaknlara kadar daha gneyde yaayan nilotik kab ilelerd e m uteber olan ve kadnlar hizm etileri kurban ederek, efendileri ile birlikte onun gelecekteki hayatnda hiz met grm ek iin gm m ek deti ihtim al terkedilm iti. nk sem patik sihir o k daha ekonom ik bir usul tekil ediyordu. B alar zerinde testiler tayan kadn ve hizmeti heykelcikleri, b elk i de, g ere k kadnlarn ve hizm etilerin yerlerine g ei yorlard. Bu, tarih zam anlardaki U shaptilerin rol olacak tr. nsann dilsiz hizm etkr kpek, bununla b erab er, ok defa efendisini lmnde takipetm ee ve onunla b eraber m ezarda gm lm eye m ecburdur. nsann dier m allar, m esel sr hayvanlar, b alk tan h eykelciklerle tem siledilm ilerdir (L evha X a). P red in astik M srda m ezarlardaki duvar resim leri lye verilen hediyeler m erasim ini, klelerini, iini gcn ve l nn ziyafette ve avdaki zevklerini g sterir. Bu sahneler yalnzca lnn ruhunu elendirm ek iin deildi, fakat, on larla b era b er bulunan m etinlerin gsterd ii gibi, bunlar kendilerinde bulunan sihir h assas sayesinde lye, bu hiz m etlerin ve bu zevklerin g erek hazzn temin edeceklerdi.

60

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

P reh islorik m ezarlar b asit ukurlar olduklarndan, onlar resim le sslem ek mmkn deildi. F a k a t, ilerde greceim iz g ib i, defin kseleri ve arduvazdan p aletler, benzer sahnelerle bezenm ilerdir. Bunlar muahhar bidelerin tekil eyledii daim b ir zincir ile ilk resimli m ezarlara b alan rlar 33.

Resim 23 E sk i pred inastik devir ak m ak ta l e t l e r i : 1 ve 2 haner, 3 ve 4 ok u la r, 5 belki de protod inastik bir ok ucudur, M o rg a n a g re . 33 C a p a r t . ad geen eser p. 212.

M ISIRIN L K F T L E R

61

Bu m edeniyetin belli bal k arakterlerin i m eydana k a r m ak ve ilk faraziyemizi dorulam ak iin bu m edeniyeti k arak terlendiren arkeolojik noktalardan bazlarn yakn dan inceliyelim . B irinci predinastik devir bize tatan hi bir balta veya keser brakm am tr. F a k a t akm aktandan aletler, orak paralar, kurs veya sivri kuyruklu biim inde kazyclar, ki ihtimal bun lar tra aletleri idiler, ve virgl eklinde ok gzel bir ban (Resim 31, 85), ki capsien,, bir utan baka bir ey deildir; yon galar her yznden tazyik ile koparlm tr 3V O k ular, eskiden olduu gibi, i bkey kaideli veya sap ldrlar. V e hi olm azsa N ubiada imdi ay veya trapez eklinde mustaraz ok ular m eydana km aktadr 33. B alk kuyruu eklinde ve ucunda odun veya fildiinden mzrak sapna takl m lam lar (L e v h a VIII a), ki avlanan hayvann ard ayan kesm ee yaryorlard , ve byk rom boid h arbe v eya h an er (R e sim 2 3 ), ilgi ekici tiplerdir. O v akitler kullanlm akta olan to puza keskin kenar ince bir ta kurs veya, ok nadir olarak, sivri bir ta ba geirilm iti ( L evh a VII b, a a d a ) . Balk av, bazan b akrd an ve o k defa kem ikten ve Fayu m dakilerden daim a daha yass zpknlarla Resim 24 _ Amratiyen aa ait fil. yaplyordu (Resim . 24). diinden v azola r ve h arp on lar. Hepsi de B ad ariy en in gGerzeen a a ait kakla r Vezel keram iklerinden aa, bir ok keram ik cinsleri kullanl yordu. Siyah kenarl an ak m lek diye anlan ve dem irli sv a nn ksm f oksitlem esiyle elde edilen sslem e usul ile B ad ari34 Sileksin ilenmesi iin, bak, D iospolis Parva. 3d A rc h . S u rv ey Nubia, Report. nci m ezarlar S c h a r ff unutmutur. 1907-8, pi. 6 2 ; 17, 5 0 ve 17, 78-

62

D O U N U N P R E H S T O R Y A S

y en in gzel keram iine yaklaan adi keram ik, onun ne dalgal izgili cilsna, ne de zerafetine sahip deildir. D ikkati en ok eken e k iller: srahiler, kntl (omur g al) kseler, k sa ay akl kselerd ir. En karakteristikleri de d ar ve byk kselerdir. Krm z perdahl, oksid an (y a k c) bir atm osferde tam a men pimi, ikinci bir tip keram ik oktu. K eza irca (rd u c tion) ile siyah olarak elde edilen ve baalt taklit eden bir keram ie de tesadf olunur. En k arakteristii izgili dekorlu beyaz anak m lektir ki an cak S . D. 31 ile 35 arasnda imal-

Resim 25 Sep etilik modellerini taklid eden izgi bezekli keramik ; C a p a r t a g re , Vl2*

M ISIRIN LK F T L E R

63

edilm itir. Zemin, krm z perdahl ve mat bir beyaz motifle bezenm i bir topraktr. D ekorasyon iki tiptir. Birinci tip, basit dz m otiflerle sslenm i kseleri ihtiva eder ki, ssledikleri k seler gibi, orijinalleri olan sepetlerden mlhemdirler (Resim 25). D ierleri hassalar batan zikr edilmi olan insan ve hayvan tasv irleri ile sslenm ilerdir ve herhalde g ere i kopya e d iy o rla r d ; n eticeler daim a o k gzel olm amtr (Levha VI b.). Bu sahnelerin b alan glar krmz perdahl veya siyah kenarl kselere kazlm , ok kab a tasvirlerdir. Baz hallerde, kabartm a olarak yaplm hayvanlar ve, genel olarak, filler veya su ay g rlar, ksenin az kenarnda sra la nrlar. Bu resim ler ve zrafalar, B erb eri koyunlarn ve akrep leri g ste ren dier resim ler, bize Nil vadisinin ve hemen

Resim 26 izgili siyah keramilc, Vti*

civarlarnn prehistorik favnas hakknda o k canl bir fikir v erirler. izgili dekorlu beyaz keram ikin bir tbii de bilhassa N ubiada bulunan ok nadir izgili siyah keram iktir. Bu keramik, teknii bakm ndan T a s a nn kselerine tekabl eder ve onlar gibi bir h asr rg ile kuatlm bir kaba takliteden bir k a kse m stesna, sepet m odellerinden mlhem dirler (Resim 26). Nadir olm akla b erab er, ta, m leklerin yaplm asnda kullanlm tr. Birinci predinastik devrin yegne tipleri ayakl ve yumurtams byk kselerdir. A zlarnn hemen

64

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

altnda iki kulp vard r. V e yanlar hafife muhaddep ve az ken arlar m tebariz kplerdir. (L evha VI a). Predinastik ta kseler srf ince taneli sah ralard an ve b ilh assa basait ve alb atrd an yaplm lardr. D ierleri, fildiinden veya deve kuu yum urtas kabuundan yontulmutur. T u v alet eyalar gzlerin hal m alakitle boyandn gsterm ekted ir ki, m alakit ya rom boid (Levha, VII b, aad a, sad a), veya hayvan eklinde istten paletler zerinde ezili yordu (Resim 27). Madde ya hakiki diler veya y ass fildii paralar veyahut benzer ekilde talarla sslenm i kk torb alarla tanyordu. V cut, eitli tatu ajlarla rtl idi. Sa la rd a veya perukarlard a, B ad aride olduu gibi uzun dili ve fil diinden tarak lar ve ayn ie yarayan fildii ineler takl idi. Boynun etrafnda, d ev e kuu yum urtas kabuundan yaplm ku rslardan, kornalinden, isteatitten, feld sp at tan veya cillanm yeil inci lerden, deniz kavklarndan ve m ercandan g erd an lk lar asl idi. Boyuna, hayvanlar, kular v eya b alklar g ste ren ve totem ik veya sihirli Resim 27 Balk biimi ist m uskalar olan istten pandanp ale t, N egad ah , Vs tifler taklyordu. K ollar kavkd an, fildiinden v ey a sedeften bileziklerle kapl idi. H eykelciklere b a k lr sa erk ek ler, tui lybien,, (veya P enistasche,, = K adip klf) m stesna, plak geziyorlard. (L ev h a VII a, ortad a) S alarn d a ku tyleri takl idi. Bununla b era b er ay aklarn d a ottan sand allar vard. K adnlar kum atan bir nlk, bazan da perukarlar tayorlard . M ezarlar az derin beyzi ukurlardan ibaretti. C esetler ukurlara bklm bir vaziyette gm lyordu. Bazan bir m ezarda b ir o k cesetlerin bulunduu vakidir. B aka hallerde isk elet kem ikleri karm a kark bulunduundan defnin, cesetin etlerinin ayrlm asndan sonra yapld an lalyor. Evvelce zikredilen sihri cihazdan baka lnn yan nd a b o lca silh,

M I S I R IN L K F T L E R

65

ss eyas, yiy ecek bulunurdu. Bunlar lnn gelecekteki yaaynda ihtiyalarn karlam ak iindiler. H eykelcikler muh telif kategorilere girerler : ilknce, fildiierinden paralarda yalnz ba oyulmutur (Levha V a). So n ra fildiinden tamamen oyulm u bir seri heykelcikler gelir. En eski nmuneler fev kaldedirler ve byk bir gerek ilik ile yaplm lardr. Bun lar, takriben S . D, 38 de, yani birinci predinastik safhann

Resim 2 8 Fil dii t a r a k la r . L j2 .

sonuna doru, kaba, yalnz ba ve gvdeyi gsteren ve gerzeen,, devirde hal mevcut olan yontulmam beceriksiz ta s virlerin yerine g eerler (Resim 29). T op raktan veya balktan figrinler, genel olarak ok iptidaidirler. ahslar, ayakta veya m elm i bir halde, kollar kalk k veya memelerin altnda kavumu olarak grnrler. (Levha VII ve V III).
P r e h is to r y a F. 5

66

DOUNUN PR E H S T O R Y A SI

Bu kom pleksi (btn) tarife yarayan btn karakterleri, y erleik hayat ve bu hayat mmkn klan tahl, evcil hayvan lar, akm ak tann ok iyi ilenm esi, siyah ken arl keram ik, istten paletler, fildiinden ta ra k la r ve ineler, kavkdan ve cill incilerden bilezikler, btn bunlar, B ad ariy en ler tara fndan yaplm keiflerin slahlar yahut da az veya ok dorudan doruya m taklardr. D ier taraftan, beyaz k se lere boyanan v ey a siyah k selere ve ist paletler zerine izilen sahneler, slplar ve m anlar bakm ndan evvelki b lmde tarifedilen capsien,, resim ler ve grav rler ile ok sk bir yaknlk gsterirler. Her iki grup, ayn h ayata ve ayn enpresyonism aya delleted er, fakat M srl artist yeni bir

Resim 29 A rk a y ik figiirinler,

N egad ah . 1/ 2-

ifade tarz ararken kuzey A frikal veya spanyal m eslekdalarnn ok aasnd a kalyor. E. S. Thom as 3 (5 Ispanyann en muahhar m aaralar sanatnn en ok konvansiyonel unsurlar ile beyaz ve siy ah kselerin iaretleri arasnda m ufassal bir karlatrm ay, son zamanda, denem itir. Mellifin m eydana kard bir ok tesadflere nazaran birinci predinastik safha sanatnn yalnz ayn lkden mlhem olm akla kalm ad, fakat dou Ispanya sanatnn ayn istikam etleri takip ederek tekm leyledii a k a grlyor. Bundan b aka douda ve b a tda kyafet bir ok ben zerlikler gsteriyor. S a h ra kayalarnda tasviredilen tyl
36 IR A I, \M\, pp. 385 sq.

M I S I R IN L K F T T E R

67

b alklar, izgili dekorlu beyaz kselerde tekrar m eydana karlar. B alk ve fildii heykelciklerd eki kadip klf, C ogou lda kullanlm olan a a taklan halkalar, birinci predinastik safhann kilden heykelciklerind e de m evcuttur. D evekuu yu m urtas kabuundan yaplan incilerin prototipleri C ezayirin capsien,, kalntlarnda vardr. Predinastik kpek A lpera - da 37 temsiledilmi kpee benzer. Tip bakm ndan capsien,, olan m ustaraz ok ucu, birinci predinastik safha esnasnda, N ubiada, dili Badariyen form ann yan sra m eydana kar. Y u k ar M srn eski pre dinastik m edeniyetinde, tamamen Badariyen nilotik bir temel zerine yerlem i olan ve kuzey A frik a da ok uzun bir g e mie sahip bulunan bu kad ar eitli ekillerin bulunmas, bu bl mn banda ileri srlm olan nazariyeyi teyidediyor. Birinci predinastik kltrde Badariyen kltre yab anc yeni Libya unsurlar vard r. Getll g eb eler l haline dnen bir mem leketten kaarak Nilin bereketli vadisini istila ettiler ve B a dariyen iftilerle kartlar. Bu g Nil vadisinde negroid unsurlarn ortadan kalkm asn izaha yardm eder. V e zt m ede niyetlerin ve ayr geleneklerin kar karya gelm eleri birinci predinastik kltrn gelim esinin almeti olan byk admn ileriye atlm asna sebep olmutur.

37 En tam bir say S ch arff

t a r a f n d a n verilmitir,

G ru n d z ge. p p .

21 sq. ; A Z , L X I . 1926 p. 22.

D R D N C

BLM

MISIRIN PREDNASTK BRLEMES


Y u k ar M srda m ahede eylediim iz tarza muvazi sreli bir evrim den D eltada bahsetm ek mmkn deildir. Merimde kltr ortadan kalk y o r. B ad arinin kuzeyinde Am rati kltr izine hi rastlanm am tr. A a M srda, yontulmam figrinler ekilinde resim 29 daki tipin inenlerinden (d escend an t) olan ve Am rati kltrne ak raba bir kltrn izleri m eydana kar. Bu kltrn izlerini gsteren bu figrinler belki de Deltay terk eden m lteciler tarafndan, takriben M enese devrinde G irite sokulm ulardr h D ier delilleri, son zamanda K ahire civarn da Maa d i2 de kef edilen ve ayn devre ait olan bir kltrn baz ekilleri verm ektedir. B ataklk geni. D eltada yaam a artlar, g erek ten yukar M srn dar vadisindeki yaam a artlarn d an ok farkl idiler ve daha ziyade VI. b lmde yazacam z Sm erin yaam a artlarn a yaklayorlard. K y leri su basknlarndan suni setlerle m uhafaza etm ek ve akm ak ta ve dier ham m addeleri aluviyal memleketin snrndan ithal eylem ek zarureti vard. Bu eit artlara uy mak, daha g n e y d e 3 zarur olm yan, bir sosyal organizasyon seviyesine ulam a gerekli klyordu. Bu bakm dan, Delta ev resin e in tibaktan doan bu m edeniyetin A m rati kltrnden ok daha yksek bir tipe sahip olm asn beklem eliyiz. A a Msr, nihayet A sy a l ilgileri aikr olan daha y ksek bir m edeniyetin merkezi olmu ve bu medeniyet eninde sonunda yukar M sra k a d a r genilem itir. G e rek te, bu m edeniyet dorudan doruya bu sonuncu b lged e tannm ise de, onun kuzeyde de m evcut olduunu em niyetle syliyebiliriz. Y u k ar M srda am ratiyen m edeniyetle, gerzeen m edeniyet arasn d a ani bir kopu yoktur. G erzeen m edeniyet, ok daha
1 E v a n s , Palace o f M inos , II, p. 30. 2 Menghin ve Amer,

Excavations

o f the

E gyptian

U niversity

at

M aad i. C aire, 1932.


3 Wainwrig ht, J E A , IX. 1923 k. 27, Sch arff, AZ, 61, p. 27.

M I S I R IN P R E D N A S T K B R L E M E S

69

eski unsurlarla k ararak ve onlara hakim olarak yava yav a nufuz eylem itir. Y en i tip kseler, silhlar ve ssler daima o alan bir sayda km akta ve evvel eskilerin yerine g e m ekte, sonra da onlar tam am en bertaraf eylem ektedirler. Buna mvazi olarak, eski m edeniyet gdklem ektedir. V e ayet siyah kenarl keram ik yaplyorsa, yeni hibir ekil S . D .40 dan sonra m eydana km ayor. Y u k ar M srda tandm z ekillerdeki gerzeen m ede niyet i , am ratiyen m edeniyetten, bir taraftan yksek zenginlii ve teknik stnl ve d ier taraftan , silh, anak m lek ve k y afet hususundaki rad ik al bir deim e - ki mazi ile olan ban koptuuna dellet eder - ile ayrlr. ay et birinci unsur lar sanat ve endstrinin mstakil ilerlem elerinden servetlerin oalm asndan ve din ve sosyal dncelerin kuvvetlenm e sinden mtevellit iseler, silhlarn ve kyafetlerin deim esi bilkis din ve cenaze merasim ine ait ritlerdeki mutlak dei m elere yakn bu deim eler ancak etnik v eya politik seb ep lerle izah olunabilir. Bunlar n geleneklerin tabi bir mahsul gibi kabul edilem ezler, bilkis, yerlem i adetlerle aikr bir ayrla d ellet ederler. Bu olay, ihtimal yabanc bir nfuzun mucip olduu ayr bir ev rey e (cy cle) ait kavram larn kabul edildiini gsterir ve gerzeen kltrn N ubaya girm em i olm as bizi bu intibal nzda teyit etm ektedir. Gem i ile olan ban kesilm esi aad aki noktalarda kendisini g ste rm ek ted ir: armut biim i bir topuz (S. D. 4 2 ), kurs biimi tipin yerine g eer ve o da klt ob jesi olarak y a am aa devam eder. Balk kuyruu biimi lamlar (taban U eklinde) (S. D. 36) taban U eklinde krlang kuyruklu bi imi lam lara yerlerini b rak rlar (Resim 30). P ala biimi b a k lar (Resim 31,84) Virgl tipinin (S. D. 45) yerini alrlar. akm ak tandan hanerler m eydana k ar ve taban i bkeyli ok ular ortadan kalkar. Bununla b erab er keski laml oka bazan tesadf olunm aktadr. H atta orta M srd a bile S . D. 43 den so n ra figrinler kilden yaplm am lar ve S. D.
4 G erz een medeniyetin genel h atlar hakknda, P e tr ie

Prehistoric

E g y tp ve S ch a rff, G ru n d z geye m ra caat.

70

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

45 ten sonra d a fildiinden oyulm am lardr. Buna mukabil kil ve ta k seler hayvan ekillerini taklit ederler ve fildii tercihan m uskalarn ve kaklarn yaplm as iin kullanlr ki bunlar am ratiyen kltr iin m ehuldrler.

'A/*!
Resim 30 T a b an V eklinde lamal ar,

N egad ah . P e t r i e ye g re . Vs

Ev ilerinde kullanlan anak m lek-ki etnik deim elerin en h assas h abercisid ir kknden deim itir. Siyah kenarl keram ik ve krmz keram ik yaps durmam, fak at yeni ekiller grlem ez olm utur. izgili ssl beyaz keram ik tamamen

M ISIRIN P R E D N A S T K B R L E M E S

71

ortadan kalkyor. Bu m edeniyetin k arak teristik keam ii, ak deve renkli ve esm er krmz renkli resim lerle boyanm kilden anak m lektir. Bunlara boyal kseler (vase peint) ad verilir. O kadar ak renkli eyann yaplm as teknik bakm n dan, krm z ve siyah mam ulttan ok farkl gelenekleri tazammun eder. Bu b o y al kselerin ve hususiyle simit (b o u r r e le t) kenarl, ve boru biimi uzun kulplu ekillerin prototiplerini

Resim 31 a k m a k

tandan

b a k lar 8 3 ve 8 5 , A m ra ti^ e n . 84, G erzeen , V >

G erz een 82 ve 86 g e

b a k r veya sepetilikte deil, ta ileri sahasnda aram ak g e rektir. lk boyal kselerin motifleri byk daneli tan b en ek lerini veya bugn olduu gibi taly ada kiyanti (C hianti) ad verilen krm z arabn doldurulduu ieleri veyahut zencefil kselerini saran saz klflar taklit ederler. G erek ten b ir ok m ezarlarda tatan yaplm kseler vardr ki bunlarn biim i

72

DOUNUN P R E H ST O R Y A SI

topraktan m odellerinin tamamen benzeridirler. Bunlar n ceki devrin kselerinden hem ekilleri ve hem de k ab a daneli ve akik gibi ren garenk (jasp e) tan okluu bakm ndan ayrt olunurlar. (Levha. IX a) Y en i bir unsuru mehur dalgal kulplu kpler - ki gitgid e artan soysuzlam adan P etrienin seriler (squ n ces) sisteminin ilk temelini tekil eylem itir ( Levha IX b) - ve genel olarak krm zm trak ve bazan sivri taban l kab a bir ok kseler tekil eder. Bundan baka, ihtimal ithal mal olan, gag al bir k a kp ve hayvan biim inde kilden veya tatan kseler bulunur. Bu thriom orphe,, ekillere yabanc bir etkinin delili gibi b a k l m tr. F ak at tasvir edilen hayvanlar su aygrlar gibi aikr olarak Nil havzasna ait trleri ihtiva etm ektedir ve hayvan biimi thriom orphe bir ka kse, orta predinastik devrin tatan eyasnn tpks tatan ve ayn karakteristik zellik lerle yaplm lardr. (Resim 32)

Resim 32 Biim ve d ekarasy on bakmlard an t a ta n kaplar taklid eden boyal v azolar, (o r t a d a kordonlu iki k p ) . Vo

S . D. 4 5 ten sonra boyal vazolar tabiattan , bitkilerden, hayvanlardan, gem ilerden alnan konularla bezenm ilerdir.

M I S I R IN P R E D N A S T K B R L E M E S

73

Bu tem a imdi m cerret ve slplanm olarak ilenm itir. V e beyaz dekorlu eski anak m leklerin naturalizm as ve can ll ile tezat halindedir. D aha az tam olm ayan deiiklikler kyafetlerd e ve tuva let eyasnd a grlm ektedir. S . D. 42 den sonra uzun dili tarak lar ortad an kalkm tr. Onun yerine bazan sa in eleri ve kom bine olarak ksa dili ta rak lar gem itir. S. D. 40 tan iti baren rom boid biim iten paletlerin ve onlarla b erab er mala kit to rb alarn ssleyen ularn ve dilerin m odas g eiy o r. Bu nunla b eraber gzler hayvan biim i paletler zerinde ezilen ma lakit ile boyanm aa devam ediyor. Manev hayat sahasnda, heykelciklerin terki ve boa (S . D. 4 6 ) sinek (S. D. 48), atm aca ve dier hayvanlarn balar eklinde m uskalarn kabul yeni bir ruh ynelm eye dellet eder (Resim 35,6). C enaze ve tedfin ritleri bir devrim g eirir. C esetlerin duruu artk sk ynelm e kanunlarna tabi deildir. M terek m ezarlar ortadan kalkar, kpekler artk efendileriyle birlikte gm lm ezler ve m ezarlarda silhlar ok daha seyrekleirler. B ez ek ler, vazolar ve a le tle r, defin esnasnd a k asd olarak krlm lar ( yani belki de ldrl m,, 1er ) dir. Bununla b erab er am ratiyen kltrnden G erzeen kl tre bir gei yalnzca bir b a r b arln dier bir barbarln yerine gem esinden ok daha fazla bir ey ifade eder. Birinci safhada varlm olan yksek m edeniyet seviy esi muhafaza edilmitir ve bu temel zerinde yeni yaplar kurulm aktadr. Y e ni fikirlerle ve ok daha geni m nasebetlerle zenginlem i bir kom pleks ( b ir lik ) m eydana kar. Geim in tem elini iftilik tekil etm ekte devam ediyor.

R e sim 33 Bir gemi re sm i ile sslenmi vazo.

74

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

V e avculuun nisbi nem i, azalm aktadr. Bunu m ezarlardaki av silhlarnn ortadan kalkm as da gsterm ektedir. Baz k y ler imdi k a sa b a ve ehir olm ak yolunu tutm ulardr. Bunlar byk sitelerin ekird eklerid irler ki tarih zam anlar geldii v ak it n om ad v erilecek olan m ahalli b lg elerin m erkezleri o lacak lar ve hayvanlar veya otlar tem sil eden iaretlerle tefrik olunacaklard r. Bilginlerin ou, nomlarn tarihi b a y ra k larnn, blgenin patron veya fetiini tasv ir ve tem sil eden totemik b ay rak lard an b ak a bir ey olm adklarnda hem fikirdirler.

Resim 3 4 H a y v a n biiminde (theriomorphiqe) v azola r ve ibikli v a z o la r C a p a r t a g re V 9.

mdi, boyal vazolar zerinde tasv ir edilm i olan gem iler, serenlerinde, nde, bir iaret tarlar (Resim 33). Bu iaretler,

M ISIRIN P R E D N A S T K B R L E M E S

75

hemen daim a sonraki nomlarn bayraklarna tekabl etm ekle kalm azlar. F ak at ayn vazo zerinde iki veya gem i tasv ir olunduu zam an bunlarn ayn iaretleri bitiik nom lara ait olurlar 5. O halde, am ratiyen devirde fark ettiimizi zannetti imiz totem ik klanlarn, imdi tarih m erkezlerinde kuvvetli bir surette teess s etmi olduklar ak olarak m eydana kyor. Bunlardan bir k a, yalnz g e kalm adan vukua g elecek olan birlem ede ortadan kalk acaklard r. Totem ik organizasyonun yeni bir delilini belki de, yu k ard a bahsetm i olduumuz m uskalar gsterm ekted irler. B enedite (i fil diinden baz b a k saplar zerinde tasv ir edilen hayvan teorilerinin, to te mik klan lar arasndaki kav galar gsteren Piktral yllklar olduklarn tahmin etm ektedir. H ayvanlar daim a aynd rlar ve ayn sra zere g ru p lan m lard r. Y u k ar M srn birinci nomunun (E lefantin) tarih alm eti olan fil baa gelir. E l A m ra h (L e v h a . X ) da bulunmu olan topraktan bir ev bu klanlarn erkeklerinin m es kenleri hakknda bir fikir ver m ektedir. Bu, toprak veya h atllar dan yaplm salam bir yap dr. Uzunluuna yzlerinden biri zerinden Lahtadan ere veli bir kaps vardr. Evin y z 8 X 6 m etre olarak llm tr. M antk olarak bu toplu luklarn, iinin teknik tekem mln mucip olan bir i b lmne ( i ih tisa s) sahip ol, , , t _ t,duklarn kabul gerektir. ,

F ev k ald e iler, ve en sert talar iliyebilen bu ta delici ve svatc ihtisaslam aya d e llet ed erler. B akr bununla b erab er nadirdi. Y a ss b aklar ve keserD N ew b erry , L A A A , Nil p. 33. I, p. 1 8 ; V . P. 1 3 4 ; cf. Moret, p. 123.

R e s i m 35 M u s k a l a r : 1, B o g a . t ba 2, K ap lu m b a a , o , pene, v s. 3 / 4.P e tr ie y e g re , S, D, 65.

C la n s , p. 136.

6 J E A , V, p. 2 25 Sq. cf.

76

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

ler (Resim 37), b a k la r ve usturalar (Resim 38), baltalar, ineler ve kk pensler yeryer bulunmutur, fakat ortas kabartm al S. D. 60 a ait bir haner (Resim 37, 3) m stesna, b ilh assa m aden tip m evcut deildir. T akriben S . D. 50 tarihli ilk m a den hanerler yass ve gendirler. Bunlarn kollar ay ek linde olan ve hanerin lam asn her iki yandan sktran bir sapa taklrlar. Bu usul, daha sonralar M srn karakteristiini tekil ed ecek olan usuln ayndr. (Reim 39) akm ak ta endstrisi daima ilerde idi. G erekten bu devirde akm ak tan ileme san at 40 dan pek az sonra balayan, yongalar

<)

:j ZSJ
2 <D $ 8 a ^ $
Resim 36 T a ta n predinastik inciler, alt s ra d a pene ( tr n a k ) ve sinek biiminde muskalar.

serisinde iiliin evcine varm akta ve S. D. 55-56 nn gzel b aklariyle en son haddine ulam aktadr. Bu harikulade lamlar yongalard an yaplm lardr. Y on g alard an yaplan bu lam lar ilk nce cillanm lar ve sonra bunlarn zerinden tazyik ile la m eller koparlm tr. Bu am eliyenin bununla b e ra b e r pratik hi bir fay d as yoktu (L evha IX a). T ab iatiy le ticaret o k daha geliiyor. O rta predinastik devir m ezarlarnda hem kurun, gm, am etist ve turkuvaz hem de nceki d evirde zikrettiim iz yabanc m eneli m addeler bulunm aktadr. Lapis-Lazuli o k taammm ediyor.

M I S I R IN P R E D N A S T K B R L E M E S

77

Din hayatn ilerlem esi ve keza dam ata oyunlariyle elde edilen zevkler ruh bir evrim e dellet ederler. M enesin dinastik tanrsnn sem bol atm acann, Hathor ineinin m uskalarnn ve dier tan rlarn alm etlerinin kullanl mas, bu totem lerin ihtimal oktan m ahalli tanrlar m evkiine sokulduklarn ifade ed iyor. Fak at ne kutsal yer, ne de tapnak (m abed) o lacak bir y er ele geirilm em itir. Y alnz m ezarlar bu devrin dncelerindeki evrim hakknda bize ak bir fikir verm ektedir. R. 37

U-

Resim 37 B akrd an balta la r ve yass hanerle r. Gerzeen , N egad a h . V P e tr ie y e g re .

lk 'm ezarlarn az derin oval ukurlar, S . D. 35 den az sonra uzunca b ir yarm aya inklap ed erler. S . D. 40 tan sonra

78

DOUNUN PR E H S T O R Y A SI

yanlardan birinde hed iyeleri-ki zaman g etik e oalyorlard koym aa mahsus bir ken ar braklm dr. Y ahut btn ukur lye verilen hediyelerle doluyor ve ceset ise kayaya oyulmu kk bir od ack ta duruyordu. D ier hallerde, cesetin etra fnda odundan bir nevi snak vcuda getiriliyor ve ceset ya tahtad an bir tabut iine y atrlyor veya dallardan y a plm bir y atak zerine konuyordu '. Gerzeen devrin sonunda zenginlerin m ezarlar pimemi tulalarla rtlm lerdir. Hierakonpolis te bu m ezarlardan bir tanesi 8 4 m. 5 X 2X 1 m. 50 lsnde idi ve enine bir duvarla eit iki kom partm ana blnmt. Bu blnt ayn devrin dier m ezarlarnda da bulunm aktadr. H ierakon polisteki bu mezar yegne bir zellik arzed er: Duvarlar am urdan bir sv a tabak as ile svanm , sonra bir duvar resm ine fon tekil etm ek zere sar a boyas ile b a dana edilm itir (Resim 40) A rtist, boyal vazolar slubunda, kr mz, siyah ve beyaz renkte, av sahneleri, insanlarla kayklar arasnd a kavgalar, danslar g lg e gibi resimlemitir. Bu resim, aksak lklarn a ram en, hem sonraki m ezar fresklerinin atas ve hem de prehistorik vazolard aki resim lerin dorudan doruya zadesidir. Bu resim tarih zamanlarn m ajik olduu bilinen sanat ile yine m ajik m ahiyette olduu tahmin edilen, uzak bir gem iin, san at arasnda m utavasst halkay tekil eder. Tarif ettiimiz mezar serileri sosyolojik bir mana da tar lar. Biz burada, son haddini H ierakonpolis resim li mezarnda grdmz, ykselen bir servet ve iktidarn m erkezlem esini kefediyoruz. Bu muhteem kabird e yatan , klann b asit bir ahsiyeti deil, fakat bir eftir. Halk ktlesinin stnde, bir kral otoritesi altnda memleketin birlem esi iin yolu h azrla m akta olan bir iktidar o rta y a km tr. O rta predinastik safha esnasnda Y u kar M srn kltrn ayrt eden yeni unsurlarn im alden veya imal - doudan geldii umumiyetle kabul edil mitir. Bundan baka yenilikleri vcuda getirenlerin S . D. 39 dan nce, o k uzun bir zaman esnasnda, Y u k ar Msr ile tem asta olduklar da hemen hemen phesizdir. nk bu
7 E l A m ra h , p. 7, 8 H ierakonpolis, II. p. 21.

M ISIR 'I N P R E D N A S T K B R L E M E S

79

tarihten nce mnferid b oy al vazolar Y u kar M sra varm ak iin yollarn bulmulardr. H i olm azsa, bu unsur Petrie 9 ta ra fndan dou l sakinlerine atfedilm itir ki burada fizik a rt lar vazolarn yaplm asna yarayan talarn kullanlm asn kolaylatrabiliyorlard ve Msr prehistoryasnn ncs P etrieye g re salar kuyruk biim inde toplanm bu adamlar, ilk F ira vunlara, orta predinastik m ezarlarda bulunmu tipte tatan yaplm vazolar vergi gibi verm ek iin oradan geliyorlard. D algal kulplu kpler, dier taraftan P etrie, F ra n k fo rt1 (1 S c h a r ff1 1 tarafndan Filistin ve Su riy eninkilerle karlatrlm lardr. H erhalde A sy a ile tem aslarn olmu bulunduu muhak kaktr.

Resim 3 8 ( S o ld a ) Y a s s bak v ey a u str a , V 2. Resim 39 ( S a d a ) Bak rd an ve fildii kabzal re s to r e edilmitir, V 4. yass haner El A m ra h

Armut biim i topuz, hayvan biim i vazo, gagal vazo ve ihtimal ak bir zemin zerine, iabeden teknik usullerle yap9 P reh . E g y t. 10 Studies, I, p. 104. 11 G rundzge, p. 32, fa k a t Bak. S ch m id t-F estch r.te
kitleri.

J u n k e rin

ten

80

DOUNUN P R E H ST O R Y A SI

lan koyu d ekorasyon gelenei, btn bunlar nasya boyunca Ki ve S u sa ya k ad ar uzanan byk kltrel sahaya ait unsurlardr ki dier bir faslda daha iyi anlam aa alacaz. ptidai bir yazt ihtiva eden yean e bir silindir nmunesi (S. D. 4 6 ) bizi ayn tarafa y n eltm e k te d ir12. O rta predinastik. M sr m edeniyetinin hi olm azsa kklerinden biri A sya top ran a derince sokulmutur. Su riy eden mlhem O siris efsanelerini ve gneye doru genilediinde, dou D eltann hkim iyeti altnda m emleketin bu ilk birlem esini, hakl o la ra k bu kom plekse balam ak kabil o lacaktr. Ju n k er, bunu b irok efsanelerden ve bilh assa O siris ve Seth arasndaki m cadelelere ait efsanelerden istih ra etm itir. F ak at g erzeen m edeniyet kltr bakm ndan A syal b l g ey e mensup ise de, onun merkezi bat D eltada kurulmutur. Buras Libyaya ait Tehen m em leketi, N ew berryye gre Zeytin Ziraatinin vatandr. Hemen yannda mina imaline yarayan geni natron depolar mevcuttur. mdi, N ew b erry 13 boyal vazolarda tasvir edilen 288 gem iden 166 snda Harpon nomunun iareti dikilmi olduunu, bu nomun tarihi zam anlarda Nilin Kanopik aznda bulun duunu gsterm itir. Buna mukabil dier 80 gemi ise bat D eltaya merbut nomlarn iaretini tarlar. D ier bir iaret olan balk, tarihimizde ortadan kalkar, fakat E g e nin eski gem ileri zerinde tek rar gzkm eye balar. N ew berry, bundan baka, M srn belli bal limannn bat d eltada, harpon nomunda bulunduunu tespit etm itir. O halde Msr, bat delta vastasiyle G irit ile tem asa girm itir. Su riy e etkileri de ayn deniz yolu ile naklolunm ulardr. O rta predinastik kltr o halde, byk bir ksm itibariyle bu aa M srn mahsuldr ve yukar M sra genilem esi kuzeyin kltrel stnln gsterm ekted ir. S. D. 45 ten sonra ithal edilen ve gem i resim lerini ta yan vazolarn tasv ir ettikleri gibi cenuba yeni kltrn zorla sokulm as ve bat d elta kudreti, kuzeyin politik egem enliini
12 E l A m rah, pi. VII, I. 13 L A A A , V, P . 134.

Levha : X I

.sla

M ISIR IN P R E D N A S T K B R L E M E S

81

aksetiriy o rlar m ? Bu egem enlik S e th e nin tefsirine nazaran Shem sou H orlarn efsanesinden anlalm aktadr. H arpon b a y ra altnda seyrsefer eden gem iler H orusa refakat eden Mesniu veya H arponrle r in 14 gem ileri m id irler? Y en i gerzeen kltrn gneye doru ilerlem eleri baz filologlarn teorisine uygun olarak b alan gta hami olan bir dil temeli zerine sami unsurlarn karm asn a m tekbl e d iy o rla r? Memfis

1
Resim 4 0 Hierakon polis de bir mezarn duvar resmi.

v e H eliopolis takvim i ve keza D elta y azs bu devirde mi btn M sr tarafndan kabul edilm itir? sadan n ce 4236 daki birinci (sothiyak siki) S . D. 4 5 e takribi olarak tevafuk ed ecek midir ? Btn bu teoriler makul grnm ektedirler. o k sonra topuzu ve oku ifade ed ecek olan hiyeroglif iaretler, gerzeen kltrn armut biim i ve ucu b ak l tipleridir A tm aca-H orus orta predinastik m ezarlarn m uskalarnda ve b o y al vazolarn iaretleri arasn d a gzkr. H orusun gney tapm ann hemen yannda, hemen hemen kral olarak tavsif ed ilebilinecek bir m ezar bulunm aktadr. Bu ek ici teorinin h erkes tarafndan kabul edilmedii de malmdur. S ir Flind rs P etrie bir b ak a teoriye taraftardr.
14 A Z , LIV, 1918 p. 5 0 ; Moret Nil, p. 126,
P r e h ijto r y a

F. 6

82

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

P etrie Horus klanna balanm as gereken ve gneyden gelm i olan bir dinastik rkn varlna inanr. O rta predinastik safhann sonuna ait bulunan ve Beneditee 15 gre yukar M sr klanlarnn m cadelelerini gsteren ve fil diinden oyulmu b a k saplarnd a atm aca yoktur. Fransz bilgini bundan bu antlarn Hor - ncesi ( p re -h o rien ) olam yacak lar neticesin e varm aktadr. Y u kar M srn Shem sou-H orlar tarafndan zaptnn S. D. 63 den sonraki bir tarihte vukua geldiini kabul lzm g eliy or. A tm aca klannn m uvaffakiyet lerini hikye eden en eski b elge aslan av paletidir ki o da M enesten ok n ce olam az ve takriben S . D. 7 0 e der. Tem ay, bat D eltann L ib y allara kar kazanlan zaferleri tekil eder. M sr efsanelerini tefsir etm ek ve onlar arkeolojik b elgelerle irtibat haline getirm ek filologlarn iidir. Biz de daha ilerid e M ezopotam yann ve protodinastik m edeniyetin mna sebetlerini gzden geirdiim iz zaman bu dinastik rk teorisi zerine dneceiz. Burada gelen ein arkeo lojik bir faraziye ile k abili telif olduunu gsterm ek bilh assa lzumludur. leri bir m edeniyetin m erkezi D eltadr ve bu m edeniyet yukar M srn yerli kltrnn zerine yerlem itir. B u raya kadar Nil vadisindeki m edeniyetin gelim esini inktasz ve harice kar bam sz bir olu (processu s) ile izah kabildi. Her ne kad ar, bir etnik unsurdan fazla etnik unsur bu m edeniyet gelim esinde bir rol oynam ise de ve iki medeni yeti ayrt ediyorsak da, btn keifler ve en nemli icatlar Nil havzasnda yaplabilm ilerdi. Gerzeen m edeniyetin A sya ile olan ilgileri dorudur. F ak at onun A syaya kar borcunu hi bir ey isb a t etm iyor ve M ezopotam yal paraleller, hi ol m azsa teori olarak, M srdan gelm i m edeniletirici bir ceryann haslas gibi de tefsir olunabilirler. Y am u r periyodu esn a snd a muadil bitkilerin varl malum olduuna gre, Nil v a disinde, muntazam zirai kltrlerin kolay gelim esi iin art lar ideal artlard . Zeytin ziraatinin bat D eltada balad umumiyetle kabul edilm itir. M alakit ile boyan p sslenm ei itiyat edinmi olan predinastik M srllar bakr cevherini dai ma kullanyorlard ve cevhrin maden haline inklb da, tesa
15 J E A , V, p\ 225 sq. cf. p. 123.

M ISIRIN P R E D N A S T K B R L E M E S

83

dfen ve belki de gzleri nnde, zerine dm esiyle vukua gelm itir.

cevherin

sca k

kller

T a s a devrinde v a d i, a ac yaracak b ir alete ih tiy a du yulacak d ereced e a a lk idi ve bu hal cill tatan baltalarn evrim ini mucip olmutur. Nehir artlar ilk gemi seferleri d e neylerine ziyadesiyle m sait idiler. o k yu karda grdmz gibi B ad ariyenler ve A m ratiyenler, sonraki btn gemilerin atas gibi kabul edilm ek istenen bir gemi yapm asn bilm iler dir. P aleolitik avlarn iaretleri zerine dayanan bir yaznn ilk unsurlar oktan tasavvur edilmiti ve eski predinastik devirde sosyal bir m eyyide kazanm lard. B a rb ar devrin Avrupallar iin tarif edilen ve neolitik kltr kalkolitik kltrden ayrt eden btn unsurlarn, M srda g ney ve kuzeye m terek pa leolitik m irastan doduklarn hakl olarak kabul mmkndr. Bu devirde M srllarn tecerrd halinde yaayam adklar da muhtemeldir. T asa devrinden sonra, odun, m alakit, baharat ve dier zarur iptida maddelerin tedariki kfi deildi. M ede nileen ve ihtiyalar oalan bir halk - ki predinastik klanlarn durumu byle idi - bu mahsulleri hariten tem ine m ecbur kalr. Bundan baka, o vakitler daha A tla stan Z agro sa kadar uza nan ayrlar dank bir halde yaayan ve bu danklklarna ram en bir tem adi ( continuu m ) tekileden g eb e kabilelerle meskndu. Msr m ezarlarnda bulunan yardm c m addeler, ran a, dou A nadoluya ve imal Su riy eye kadar uzanan bu tica r m nasebetleri, her bakm dan isbat ederler. O halde M srllarn ica t ve keiflerinin ran platosunda, K k A sy a da ve G iritte yaylm as ve taklit edilm esi iin frsatlar yok deildi. M sr m edeniyetinin istiklli ve btn dierlerinin de bu m edeniyete ballklar iddia olunduu kadar mutlak mdr, bu noktay daha ilerde aratracaz. Her halde imdi b ir nok taya ulayoruz ki bu noktada, gem ii ne olursa olsun bu devirde orijinal, mstakil ve teferr t etmi bulunan dier bir m edeniyet m erkezi ile ak tem aslar teesss ediyor. M srda sonuncu predinastik ve protodinastik safh alar birbirlerinden, Nilde Mezopotamya meneli eyann, teknik usullerin ve artistik m otiflerin ( bunlar M ezopotam yada uzun bir mddet yaam iseler de M srda urada burada tesadf olunur ve g eici bir ra b et g r rle r), m eydana km asiyle ayrt olunurlar.

B EN C

BLM

SLLELERN ZUHURU
S. D. 63 ve 76 arasn d ak i devirde k asab alar, ehirler haline inklp ve m ahalli efler lah krallk ham etini elde ed iyorlar ve harpc klanlar tek bir devlet halinde birleiyorlar. F a k a t ehirlerden hi bir ey kalm am tr ve yalnz m ezar larn tedrici bir surette fa rk la m a s1 gittike m rekkepleen so sy al bir hiyerarinin doduu phesini bizde u yandrm ak tadr. U zak m em leketlerle tem as neticesi sanat ve endstrinin maruz kaldklar ham leyi ve i harplerinin sona erdiini tayin de tek miyarmz da, keza m ezar eyasdr. Btn bu devir esnasnda, yoksul v atan d alar yine basit ukurlara gm lm lerdir. Fak at zenginler ruhlar iin ok daha zenilen bir kararg h istiyorlar. lerlemeler ayr ayr istikam etler takip ediyor ve anak m em leketin birlem esin den sonradr ki yeniden bir noktaya tevecch ediyorlar.

Resim 41 M ezar tiplerinin evrimi. G a r s t a n g a g re .

E l-K a b m ezarl, yarm ann derinliince evrimi tetkike m saittir. Zaman iinde ilerlendike ve serv et toplandka, m ezarn kum iinde daha derinde, ana k ay ay a kadar kazld1 M ezar mimarisi hakknda, Bak Mac ver, E l A m r a h , ta n g , T h ird E gyptian D ynasty, Reisn er, N aga-ed- D er, ve I, p. 239. p. 7, P e e t, G a rs-

CAH,

S L L E L E R N Z U H U R U

85

n gryouuz. O vakit tabutu tayan larn ve onlar takiben g elecek olan hediye tayclarn inmelerini kolaylatrm ak iin basam aklar kazm ak icab ed ecek tir. Bundan sonra, aatan hatllar ve kazklarla bir tavan ina ediliyor. El-A m rahda cesed in konduu yer zel bir ihtimam konusudur. Bu yer bytlm ve ilkel ukurdan, sazdan bir blm e ile ayrlm tr ve en sonunda da mstakil bir oda haline inklp etmi ve sazdan blmenin yerinde tuladan rlm bir duvar kaim olmutur. B aka hallerde, ukur tula veya tahta ile rtlm ve H ierakonpolisteki b oyal mezarda olduu gibi m ustaraz bir duvar sayesinde esas bir ukurla, hediyelerin b rakld bir m escide (chapelle) blnmtr. A yn istasyonun, ne yazk ki tarihlendirilem iyecek olan baka bir m ezarnda 2 oda, lde bulunan gre tandan kapak tann dikilm esiyle yaplm ve bir dolmen tarznda drdnc bir kapak ta ile de st rtlmtr.

Resim 42 Birinci slle

devrine ait cenaze odas.

ok defa da odalarn tahtadan bir duvarlar vardr ki ikinci slleden itibaren bu tahta tavann yerine tedrici bir surette, pimemi tuladan bindirm e tarzn da yaplm bir tavan kaim o lacaktr.
2 Hierakonpolis, 11. p. 23 ve 51.

86

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

T ak rib en S . D. 77 den sonra, dier m ezarlklarda bir st yap, topran stnde gzkm eye b alyor. H elvan civarnda, sathta ta yn halinde bir ka n eo litik m ezar bulunmutur, ve R eisner tuladan ilk m ezarlarn, toprak yz seviyesi stnde hem ant ve hem de cenaze he diyelerini alm aa msait bir m escit hizmetini gren y ap ya sahip olduklarn tahmin etm ektedir. Birinci sllenin zel m ezarlarnda, esas mezar derin bir kuyudan ibaretti. Bunun zerinde ihtimal kumla dolu ve tula d an yaplm bir odack ykseliyordu. B atsn d a ve alak iki yark sayesinde birinci odack ile ittisal halinde ok daha k k bir od ack bulunuyordu ki buras daima vazolarla dolu bir halde bulunmutur. Buras belki de lye ait bir m escit hizmetini gryordu (R esim 43 ) 3 . A b y d o sta birinci slle kral m ezarlarnn yapclar 1 hayattakilerin evini toprak altnda tekrarlam ak iini idd olarak gznnde tutm ulardr. ukur 1 4 .5 0 X 1 3 m etre bir yzey ze rinde tula ile rlm muaz zam bir ukurdur. O rtad a 8.50 < 8.50 m etre lsnde ve tahta ile kaplanm salon, yani bizzat lye ait olan oda bulunuyordu. T ah tad an at, kuyularn duvar larndan ayrlan ve bir seri k k anbarlar tekil eden istinat Resim 43 T a r k h a n da kk duvarlarna dayanyordu. Y a p lde m a s ta b a . nn evresinde, ve belki de kral efendilerine m ezarnda refakat etm ek iin ldrlen kurtizan ve hizmetilerin cesetlerin i ihtiva eden daha kk m ezarlar sralanm tr. Birinci sllenin sonun da bu m ezarlarn pln, llerin od asn a inen merdivenli bir geit ilvesiyle tamamlanmtr. Kuyu bazan granit kapak talariy le denm itir. M teakipslle zam annda pimemi tuladan yaplm bindirm e bir ku bbe tahtad an tavanlarn yerine g eer.
3 M a s t a b a iar hakknda iyi resim la r T arkhan I, II de bulunur. 4 P e t r i e , Royal Tombs o f the First E gypiia n Dynasties.

S L L E L E R N Z U H U R U

87

lkel bir eklini T a rk h a rda grdmz st-yap ayn sllenin dier m ezarlarnda M astaba ad verilen antsal bir yap haline inkilp etm itir. (R es. 44 5 ) . Bu dik drtgen eklinde tuladan muazzam bir bloktu. Bir ok od acklar vard. V e e sa s ukur m erkezi odann altna kazlm tr. D duvarnn mimarisi zel bir ekilde s slen m iti; dou duvarnn ierlek olan iki ksm tahta veya tuladan bir kaplama ile ayrd edil mitir. Buralar cenaze m erasim ine ait kutsal yerler hizmetini gr yorlard . H eyeti umumiyesi tuladan bir duvarla ev ril m itir ve hizm etilerin cesetleri ve hatta bir vakada, iki eein cesed i de bu duvar ile m astabann cephesi arasn a konmu bulunuyorlard. nc slle zam annda btn yaplar tala yaplm tr. T o p rak alt k s m nda bytlm ve bazan tuladan h akiki bir ku bb e ile rtlm bir giri m erdiveni ile tehiz edilm itir. N ihayet b ir seri m astabalarn st ste gelm eleri, Z oser zam annda, S a k k a ra h n m erdi venli mehur ehram na mncer olm utur. O halde, ikinci predinastik sa fh a dan itibaren nc slleye kad ar, cen azey e ait antlarn evrimini takipeylem ek kabildir. Bu devam llk gerek midir yoksa zahiri m id ir? bu m esele zerine, predinastik m edeniyetin dier taraflarn inceledikten sonra tekrar d neceiz. Endstrinin ilerlemesi de se r vetin oalm asn, iktidarn tem erkn . ^ , . . , , , , Resim 44 Tuladan zunu ve ehir hayatnn balan glarn yaplm byk m as tab a , aksettirm ekted ir.
T a r k ha n

Bakr, aletler, silhlar ve keza kaplar iin bolca kullanl m aktadr. A letler, tabanlar paralel ve lamas ikin olmayan yass baltalar, m devver ulu k eserler ve m devver lamal bir harp baltasndan ibarettirler. Bunlarn hi birinde sap g eece k delik yoktur. Dorudan doruya sap a sokulm ulardr. K eserin
5 M a s t a b a lar hakknda iyi resim le r Tarkhan I, II de bulunur.

88

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

umumiyetle bir ucu m devverdir. Bu tiplerin m eydana km as Su riy e ile muntazam m nasebetler kurulm asnn mucip olduu tahta iilii sanatnd aki bir rn esans ile m terafktr. ki keserli yass b ak lar ve bakrdan harponlar n ceki bir devirden alnm lardr. (R es. 45), F a k a t bakrdan olta inesi (R es. 22, 9) ilk defa Mens sllesi zamannda m eydana kar. Bakrdan hanerlerin om boid bir profilleri vardr ve yzlerinin orta hattnda kuvvetli kabartm alarla takviye edilm iler. Mzrak u lar, sopann yarna yapan y a ss pir p ara ile nihayetlenirler. T a rk h a n da bulunan bir m zrakta ayn zam anda hem sap ve hem de perzevaneyi (soie) kuatan b ak r bir h alka m ev cuttur. So p a g em ey e m ahsus delikli hi bir silh bulunma m tr. V e M srllarn i kalp dkm esini bilm edikleri katidir. M eteor dem irinden bir k a danenin G erzehde bulunmu olm as mea." \ talrji tarihinde bir nem ifade etm ez. /. ^ Bununla b eraber maden, akm ak ta nn nemini azaltm am tr. G e rek ten ilk slleler zam annda bile bakr nadirdi ve h atta Ehram lar devrinde dahi byk ina ilerinde kullanlan aletler, ziraat aletlerini bir tarafa b rak rsak , hal tatan idiler. lk ehirlerin m evkilerinden w akm ak ta yum ruklarndan yontu larak yaplm yzlerce ap a ( Res. 4 6 ) , orak, kaba lam lar, kurs biimi k azyclar ve d ier yon g alar (clat) elde edilm itir. Bu aletler bazan iyi ilenm i iseler de orta predinastik Resim 45 _ Son pred inastik devrin aletlerinin stnlne asla Safh ann bakrdan yaplm ulaam azlar. harp on lar, 2r,. lgiyi eken bir ka seri eski akm ak tand an aletler sonradan, madenden yaplm baz aletler arasn d aki yaknl gsterm ekted ir. Bir ucu m devver ve dieri d rtke bir tra ba ( bir lamn ucundaki klsik kazyc lama benzer ).
6 C f. P e trie , A b y d o s , I.

S L L E L E R N Z U H U R U

89

Menes devrinden, ta H etep - H eresin m ezarnda altndan y ap l m kendi zdd yannd a sapl bir tra ban n m eydana k t zamana kad ar takip olunabilir. A yn m ezarda tamamen tpks ve altndan bir kopya ile birlikte, nihayet d rtke m ustatil yongann nihai ekli m eydana kar. Bu yongann yumrulu yz tamamen dz ve m ukabil yz ise kalem ucu eklinde muntazam bir surette yontulm utur. Bu da phesiz bir tuvalet aletidir. B ak biim inde nihayetlenen ve belki de n ceki devrin krlang kuyruu biim li lam nadan (R e s . 5 8 ) mtak olan lam armut biim i topuz, b ak biimi ok ucu, boom erang ve ib k ey kalkan gibi dier protodinastik tip ler de d ikkatle yontulm ulardr. Aslan avn tasv ir eden palet,

Resim 46 ak mak tandan apa, V ;-j.

Resim 47 ak m ak

tandan

u str a lamas l/->.

ok defa ifte balta ile kartrlan bir silh temsil eder. A r tist bununla b e r a b e r , s a p n , minoen silhta olduu gibi, iinden gem eyip silhn ba tarafndan takldn g ste r mee g ayret etmitir. htimal old uka benzer bir tipin F a yum endstrisinde bulunmu olduu yarkl bir topuzun ayn bahis mevzuudur. Bununla beraber, protodinastik vazolar ze rine izilmi olan ve ifte baltann minoen iaretine tamamen

90

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

benziyen iki tasviri ayn suretle tefsir imkn olup olm adn kestirm ek olduka g t rL V ka, estetik bakmdan keram ik soysuzlam aa balam ise de, baz m ellifler, bir nevi tornann kullanlm aa b alad n dnyorlar. S . D. 6 0 a doru boya ortad an kalk yo r ve srl bir b oy a ile ssl, ve ithal edilm i bir k a vazo bir tarafa brak lrsa, y k sek hararetle piirilmi bir ka krm z v eya esm er vazodan baka bir ey kalm am tr. Siv ri taban lar ve hivyeli (en b erli) boyunlar ok ra b et gr rler. F ak at kulplar ortadan kalkarlar. T ak riben S. D. 70e doru yeni bir tip m ey dana km tr. Bu, boru eklinde ak ve o k defa cidarlar gen biim inde deliklerle delinmi bir tam aklk (support) dir. M ezopotam yada, tpks olan tip ok mn teirdir 8. Lks keram iinin soysuzlam as nn iki seb eb i v a rd r: bir taraftan maden ve kym etli talar, topraktan sofra takmn zenginlerin sofralarndan kovarlar ve dier taraftan ehir hayatnn sebep olduu ihti saslam ak dolaysiyle m lekilik sanat endstrileir ve zenaat iinden toptan i karm aa doru tekml eder. Umum heyetiyle, tatan vazolar, ok yeknesak bir m anzara gsterirler. O rta predinastik safha esnasnd a rabet g r m olan talarn gzel verileri, albatr ve basalt iin terk edilm ilerdir. Bu sonuncu Resim 4 8 U biiminm addelerde, eski predinastik devirde, her , ,
, ,

ne kadar obsidiyenden ve necef tandan vazolar kral m ezarlarnda nadir ise de, yine ok byk bir ra b et grm lerdir.

de nhavetlenen akmak ta m d a n lam ala r. K ral mezarlar, 1/->.

En ok yaygn olan ekil byk stvane ksedir, ve en berli kulplu ve keza ok popler olan, bodur kseler o rta predinastik safhada ok bilinen tipten m taktrlar. nemli yeni bir tipi, ierisine ift iki kupann kazlm olduu b loklar
7 E va n s, Palace II, p. 28. V inci Dinasti zam annda bu i a re tle temsil bir klt objesi v ard . C f. Hall. Civilization O f G reece in the B ro nze A ge, pp. 25 s. 8 F r a n a f o r t, Seudies, I.
edilmi

S L A L E L E R N Z U H U R U

91

tekil eder. Topraktan k aid eler gibi, bu da tam am en Mezopotam yal bir tipi hatrlatr. K ral m ezarlar kil ve tan yan banda, sak s srl ve fayanstan kseleri ihtiva ederler. Madenden kaplar, ta b a k lar taslar ve iki parad an yaplm ayakl bir kse (g o b elet) (Resim 49,da grld gibi g v d e ile ayan birletii yerd e bir en ber gvdeyi kuatr) ve daha sonra g ag as yaptrlm kpler ile temsil edilm ilerdir. B oalarn trnaklar biim inde ayaklar oyulmu olan s e d irle r 9 -ki S . D. 66 dan itibaren tabut gibi kullanlm lardrdoram aclk sanatn gsterirler. Bu arad a b irk a tu v a let aletinden ve m uskalardan bahsedelim . Umumiyetle ok indi bir surette yaplm olan hayvan eklinde istten pa letler firavun devrinin b alan g larn a kad ar bulunurlar. Bunlar atm aca klanlarnn ve prenslerinin tarihini, gzelle tirerek ifad a ed erler. S . D. 70 ten sonra mutat ekil d ik drtgen ekildir. Zinet ey a Resim 4 9 Bakrd an kse, K ral mezarlar l / j . sn a gelince, parlak tatan helezonlar S . D. 65 ve 72 10 arasnd a m eydana karlar ve dem ir den inciler de 11 S. D. 72 de grnrler. Fayans birinci slle zam annda o k mnteidir ve helezon eklinde oym a ve k a k mal uzun inci pek karakteristiktir. O rijin al ekli altn telini b kerek elde edilmi ve sonra lcivert ta zerine hak olunmutur. P andantifler, m uskalar, oyun eyas her eit hayv anlan temsil e d e r le r 12; S . D. 64 den sonra arslan, 77 den evvel ebek , 6 5 e doru ku rbaa veya kaplum b aa, 70 ten sonra akrep ve takriben 77 de bir ku, belki de gvercin. Btn bu tiplerin az veya ok benzer m ukabilleri
9 Prehistoric E g y p t, pp. 10 sq. 10 G erz e h it numuneleri. L on drada U nivers ity C o l U g e dedir. 11 T he L ab ryn th , gerzeh , V. S. p. 15. 12 F r a n k f o rt , Seudies. I.

92

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

M ezopotam yada m evcuttur. F ak at bizi o k hayrete dren ey A busir el M elekde kefedilm i olan bir devedir. Bu h a y van belki kuzey A frik a da bulunan, pleistosen farazi bir rkn neslinden olabilir. Silindirler, m uska ekli altnda S. D. 65 ten sonra m eydana k a rla r ve daha birinci slle zam annda silindirler de yaztlar m evcuttu ve normal olarak kilden kplerin mhrlen m esine y aryorlard . Y az ayn d evirde genel bir det haline gelm itir. V kia, hiyeroglifler daha son eklini almam iseler de, yaznn esasl prensipleri, m esel detfrm inatiflerin kulla nlm as oktan tesbit edilmiti. Bununla b era b e r daha S. D. 63ten itibaren m uahhar yaznn k arakterlerin d en biri istten bir palet zerinde bulunuyor ki bu nu daha o zamandan bir g ly p h e gibi kabul etm ek g e r e k tir 13. aretleri haddizatnda nilotik olan bu yaznn meneini belki de bir- resim ekli altnda saklanm olan tarih h ik y e lerd e aram aldr ki bunlar yu kard a bahseylediim iz ve orta slle devrinin sonlar olarak tarihlenen baz fil diinden va- Kesi D m 5J x * J u 1 a t a n ve , f a y a n s t.a n pilmi b ak sa p la n gsterirler. maymun he ykel ci kl er i , t akr i ben Vo. K eza, cenaze resim lerini ve prehistorik petrogliflerinin ifade ettikleri, bir m ajik resim ler btnnn bir yaz sistem ine m al zeme temin eylemi olm as da belki mmkndr. G erekten, hiyeroglifler daha so n ralar yalnz fonetik veya id eografik bir kym et tam akla kalm azlar, belki majik bir kudreti ihraz ederler. Y aznn kullanlm asnn gelim esi her halde ahs adlarn antlar zerinde ebediletirm ek isteyen kuvvetli kiilerin, krallarn m eydana km asiyle kolaylam tr. Y a b a n c m em leketlerle ticaret zaruretleri de, hi phesiz bu gelim ede rol oynam lardr.
13 J E A , V . pl. VII.

S L L E L E R N Z U H U R U

93

nk, daha protodinastik devirde inkiaf etmi bulunan ehirli bir m edeniyetin m evcudiyeti, an cak yabanc lke lerle daim ve muntazam m nasebetlerin m uhafazas sa y e sinde mmkn idi. B akr cevheri Sinad an, altn N ubiaden, ve krallarn m ezarlarnda kullanlan sedir a ac da B y b lo stan getiriliyordu. Mermer P a ro stan idhal olunuyordu. O bsidiyen (vazolarn imali iin kfi m iktarda) Lapis-lazuli ve dier talar da A sy a dan getiriliyordu. B y b lo sda Fran szlar tarafnd an yaplan k a z la r 14 kuzey Suriye ile M sr arasnd aki protodinastik m nasebetler hakkn da dorudan doruya bir delil tekil etmilerdir. G erekten burada M srdan geldiklerine hi phe olm yan ve a k mak tandan bir ok hayvan biim i (theriom orphe) muahhar bir palet d ev e biiminde bir vazo ve dier baka eya elde edilm itir. Bu ayn istasyonda tatan bir tapnak ikinci slale zam a nnda ina edilmiti. Bu ih timal btn dnyada ta tan yapnn en eskisidir. Kzldeniz boyunca tica r m nasebetlere ait d ier bir delili de R as am ra (24 59 kuzey arz d erecesinde) bulunan muahhar bir predinastik mezar v erm itir 15 . Resim 51 Mahhar boyal vazolarn birisi zerinde bulunan yabanc ,, Bu m ezarda sonuncu prebir gemi resmi . dinastik d evre ait vazolar ve istten paletler bulunmutur. Protod in astik m ezarlarda ve ehirlerde Kzl-deniz kavklarnn sk ve ok bulunmas bu y n d e ticaretin intizam n gsterirler. Hemen hemen bu devirde G iritt e 1(1 grkm ee balyan T rid acn a kavks, phesiz bu ray a Msr v astasiy le ulamtr.
11 Mon. P io t. X X V , p. 243. 15 Man, XX III, 1923, 81. 16 E van s, Palace, II, p. 46.

94

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

M ezopotam ya ile olan az veya o k tem aslar bu suretle m eydana km olan tica r m nasebetler altn da incelem ek gerektir. Protod inastik M srllar tarafndan M ezopotam ya m edeniye tinin daim unsurlarn tekil eden artistik tarz ve motiflerin m uvakkat olarak kabul de buna mutlak bir delil tekil eder 17. Bulunmu olan eyann hi birisi B ab ilo n y ada imal edilmi olam azlar. M ezopotam ya usulleri mutlak M srl b ir tarzda tat bik edilm ilerdir. Mezopotamya motifleri tam am en Msrl p iyes leri sslerler ve tem as sonucu predinastik ve protodinastik de virlerin btnne am ildir. Bu devrin tamamen banda, S . D. 63 e doru, mutlak su rette Msrl olan iki ant zerinde, bir grup yabanc piyes ve m otiflerin ayn zamanda tasvir edilmi olduklarna tesadf ediyoruz.

Resim 52 3 1 , 86 elcildekine

benzey en fil diinden bir bak sap .

Bu iki ant, G ebel - El - A rak ta bulunmu olan fil diin den bir b ak kabzas ve evv elce bahsetm i olduumuz H ierakon polisdeki resimli m ezardr. Bu keiflerin m evkileri m ana
17 Delil son zamanda etra fl su re t te F r a n k f o rt ta ra f n d a n verilmiti. S tudies, I.. pp. 118 sq.

S L A L E L E R N

ZUH URU

95

ldr. nk Kzldenize m teveccih kervanlarn takib eyled ik leri yollarn hemen m ntehasm da bulunurlar. Bu iki b lge, mutat antlarda bilinm iyen bir gem i ile b oyal kaplard a o k tesadf edilen nilotik bir kayk arasn daki m cadeleyi tasv ir ederler. Y ab an c gemi papirustan yaplm kayklard an k ve n ksmnn kalkkl ile ayrlm ak tadr. Bu tip M srda ancak m uahhar iki boyal kap zerinde (R es. 51) ve birinci sllenin bir ka mnferid ant zerinde gz kecektir. Onu papirustan yaplan eski kayktan getirm ek ok g olacaktr. Buna mukabil en eski M ezopotam ya b e lg e lerinin tasvir eyledikleri gem i tipinden pek al doabilir. G er ekte, bizimkine o k yakn gem i tasvirleri nc binin balangacndaki kaplard a bulunm aktadr. G ebel - el - A rak bak sap da M srn eski tip tazsndan ok farkl ve fakat en eski Babil kpeinin tpks bir kpei tasvir ed iyor. ki aslan zabteden bir kahram an gsteren bir grup bu ayn kabza zerinde ve cenaze resm i zerinde bulun m aktadr. T em a Msr san atn a yab anc ve fakat B ab ilo n yada o k yaygndr. K ahram ann uzun bir sakal tad ve serpuu ile sarnd libasnn tipik olarak A sy a l olduu tesb it edildii zam an, Mezopotamyal bir ilhm gsteren bu intibaa kar mcadele im knszlayor. Btn sahne G ilgam e destann tasvir ed ecek m ahiyettedir. Bununla b eraber Hail 18 hakl olarak u n oktay iaret ediyor : kahram an bir G ilgam e veya bir Elam it tanrsndan daha ok Nil ve Kzldeniz arasnda bulunan ln bir tanrs gsteriine sahiptir. Bu M ezopotam yal ve Elmal telkkilerd en ok mtessir olmu bir ekil altnda tapclar tarafndan dnlm bir tanrnn gsteriidir, ki bu telkkiler denizden sahile (M a g a n d a n ? ) getirilm i ve predinastik bir Msrl artist tarafndan y a p lm tr,,. M ezopotam yada rev ata olan b ak a tem alar arasnda G ebel-el-A rak bann kabzasnd a tasv ir edilmi olan bir b o ay a rsn d an yakalyan aslan ve hayvanlar srsn, boyunlar birbirine gem i ejd erler, iki bal hayvan ( Levha. X I, s a d a ) ve bir b ak sap ve daha sonralar Menes istlerinden oyu l mu olan paletlerin rozetlerini ( R es. 52 ) zikredeceiz.
18 J E A . V II. p. 252.

96

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

P redinastik sonu plastii iinde yeni katlm olan hayvanlar arasnd a gzken a sla n la r, m aym unlar, kaplum baalar ve akrep lere, hepsine M ezopotam yada tesad f olunur. A slan oyan ilk M srl heykeltralar (Resim 53) onu Su sa ve B ab ilo n ya tarznda en eleri ak olarak tasv ir ederler ki bu usul daha sonra M srda terkolunm utur 19 B irinci sllenin zuhuru ile birlikte eski Mezopotam ya d etleri bakm ndan, keza, bir ok uygunluklar gze arpar. D inastik antlarn en eskilerinden bazlar oyulmu topuz b a lardrlar. lerinden bir tanesi birinci Firavun iin kutlanan S ed bayram larn tasv ir eder. H albuki, armut biimi topuzun M ezopotam yada ok uzun bir tarihi vardr. O rada bu topuzla o k defa a d a k a ( v o t if ) ait oym alar (scu lp tu re ) bulunurdu.

Resim 53 Bir aslan t a sv ir eden oyuncak. Birinci slle kral mezar Vl-

K abartm a eklinde oyulmu figrl ve krlm iki kap d a keza Mezopotamya etkisini telkin ed iyorlar. nk bu tekn ik ilk S m erlerde ok yaygnd ve D icle ve F ra t vadilerinde uzun bir ra b e t grm tr. Nil vadisinde bu teknik asla kk salm am tr. E v velce bahsettiim iz pimi topraktan yaplm boru eklindeki m es netlerin A sy a l k arek teri o k daha aikrd r. A yn gen d eliklerle delinmi ey a y a benzer eya A su run, Ferah ve Me zopotam yann dier noktalarnn arkayik tabakalarn d a bulun mutur. K eza kral m ezarlarnn ve ilk m astabalarn baz mi m ar vasflarna byk bir nem atfedilm itir. Tuladan girin tili ve kntl mimar B abilonyada en eski zam anlardan beri malmdur ve h atta m uasr Irak ta bile devam etm ektedir. Fakat bu tip cephenin ilknce tah tad an yaplm bir yapy tula
19 T a r k h a n , II, p. 8 .

S L L E L E R N Z U H U R U

97

ile tek rarlad n iaret eylem ek lzm dr. G irintili ve kntl duvarlar, d ayakl ve bu d ayaklarn aralarn a tahtadan hafif kap larn tesb it olunduu b ir salon cephesinin sureti idiler. Buna benzer baz ey ler m uahhar M sr lhitlerinde de mahede olunur. T atan ilk m astabalarn kap ukurlar, p hesiz, tahtay taklit iin boyanm lard ve T ark h an d a 2J tah ta dan panolar bulunmutur ki tanzim edildiklerinde tamamen ayn tesir, icra ediyorlard. D ier taraftan S o k k a ro h taki H esy m ezarnn i kelerindeki resim ler ve Z oserin yeni meza rnn kirem itleri, baz hallerde, utun aralarnn sazdan hasrlarla kapatldn g steriyorlar ve W o o lle y 21 bu hasrlarn Msrl deil ve fakat Su riyeli m otiflerle slenmi olduklarna iaret etm itir. Ayn mellif tuladan Su m erli mimarinin kaynan, kazklara dayanan ve hasrdan yaplm tufan n cesi kulbe lere kad ar gtrm ektedir. V aka, tuladan M srl ve Mezopotam yal ina tarzlarnn benzerlikleri dorudan doruya bir ta k lit eseri d eilse de bu benzerlik evv elce mevcut mabih m im ar tiplerden dom u o lacak tr. Bununla b erab er sazdan ve tahtad an yaplm prototip, Nil vadisinde predinastik devirde malm deildir. M srn ilk m ezarlar, M ezopotam yann m ezarlarna yalnz tesad fi vasflarla benzem ekle kalm azlar. M enesin ve m uak kiplerinin m ezarlarnda, inac, kk bir lde, byk bir kuyunun dibinde kral saray n tekrarlam a tecrbe etmitir. Ayn niyet Ur ve K iin kral m ezarlarnda kendisini g sterir. M enesin nedim lerinin cesetleri mezarnn ilvelerine g mlmlerdir. A yn suretle, U rda da kiraln btn m aiyeti l drlm ve onunla b era b er gmlmtr. T a rk h a n da bir m asta b a nn koridorunda gmlm olan iki m e rk e p 22 ve hizmeti, K i ve U rdaki m ezarlarda kefedilm i olan ara b a eeklerini ve arab aclar h atrlatrlar. naattadaki v e cenaze ritlerindeki bu uygunluk herhalde sad ece tesadfe bal olam azlar. lk Msr sllesi zam annda mhr iini gren silindirler, daim a M srl k arak terlerle yazlm olan yaztlarna ramen
20 Man. P io t, X X V , p. 243. 21 A lubaid, p. 6 8 ; H e sy iin, Bak . quibell, S a q a r r a V : il Z o ser iin Lond. N ew s. 1928. 7 janv. 22 T ark ha n, II, p. 6 .
P r e h is t o r y a t E . 7

98

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

M ezopotam yaya has bir tarz arzed erler. Bu tarz, Nil k y larn da terkedildikten o k zaman sonra da, orada devam etmitir. H atta hiyeroglif yazs bile, unsurlar her ne kad ar Nilin bitki ve hayvanlarndan mlhem ise de, fonetik iaretlerin, ideograflarla ve determ inatiflerle tuhaf ve g arip im tizalar dolaysiyle, ok aik r bir surette B abilonya yazsna benzediinden, bu iki yaz sistem inin m nasebette bulunmamasn tasavvu r etm ek im knsz dr. Btn bu k y aslam alar st ste konursa netice ikna edicidir. Sm er ve Msr, ilk krallar devrinde hi bir vakit m cerret bir durumda deil diler. B ilkis ister d orudan doruya veya ister byk bir ihtim alle, vastal olsun, muntazam m nasebetler idam e ediyorlard. Bu m nasebetlerin m ekanizm asn izaha ge lince, teoriler deim ektedir. P etrie, Elam llarn istilsndan bahsed er ve M organla berab er Sum erlem i bir D inastik Irk,, n m dahalesinin, yaznn girm esinde, m ade nin akllca kullanlm asnda, sanat duygu sunda, ta zerine heykeltralkta, m leki ark ve antlk m ezarlarn inasnda m edhaldar olduunu dnm ektedir 23. B aka m ellifler iin Kzldeniz yolunu takip eden tica r m nasebetlere, orta predinastik devirden beri Suriye yolu ile icra olunan ticar m nasebetlerin ilve olun duklarn zikretm ek kfi geliyor. T acirler, Resi m 5 4 Boulmu Sum erIi deil, fakat m u tav asstlar, ve sapl bakr kalem. Chebelki de, o k defa Sum erler tarafndan P s a anas H ete p hezikredilen ve gem ici bir kavim olan Mares m mezarndangan sakinleri idiler. G erekten , tesb it etmi olduumuz olaylarn byk bir ksm bir nc m edeniyet m erkezi fraziyesi ile ok d aha iyi izah olunacaklardr. Bu farazi nc m edeniyet m erkezinden tesirler Msr ve Sm er zerine ayn zam anda o la cak tr. Mezopotam ya ile tem aslarn ticar ve etnik izahlarnda eld e edilen netice zayf sonular veriyor. Bununla b erab er Msr kral m ezarlarnda ilk defa olarak yine dolikosefal ve fakat st
23 T a r k h a n , I p. 2 0.

S L L E L E R N Z U H U R U

99

M srn predinastik eski sekenesinden daha byk ve daha g r bz yeni fizik b ir tip m eydana k y o r. D aha so n ralar, nc slle zam annda, devlet m erkezi aa M sra nakledildii vakit, y ksek snflarda brakisefal arm enoide,, bir tip hkim o lacak tr .24 K eza protodinastik istten paletlerin phesiz bir surette M enesin dm anlar ve sad klar arasn d a bir ok muhtelif etnik tip leri tasv ir eylediklerini de iaret edelim . P e tr ie 25 altya kadar tip ayrt etm ektedir. E tno graf prehistoryacm n b o zam anlarnda ala ca zengin bir m alzem eye sahip olduu anlalyor. E tn o grafy a ve ticaret incelem eleri vastasiyle elde edilen istidliler, mutlak surette telif olunam yacak halde de deildirler. H allin tasavvu r eyledii bu Deniz yolu ile sokulmu M ezopotam yal ve Elam l telkkilerd en ok kuvvetli bir tarzda m teessir olmu bir ekil altn d a kavranm bir doulu l tan rsnn tapclar,, n P etrienin dinastik rk ile bir tutm ak kabil olacaktr. M srn Mezopotam ya ile olan m nasebetlerinde ne dere ceye kad ar tamamen pasif kaldn takd ir eylem ek o k daha nemlidir. Bu m esele ksm en iki blgenin kronolojisine b al dr. Fak at bu kronolojilerin can noktalar, ne yazk ki, p helidirler. Elimizde bulunan belgelere nazaran, U r kral m ezar lar, m uasr M sr m edeniyetinden ok daha yksek bir m ede niyeti a a vuruyorlar. T ek erlek li tat vastalar dnda, S mer m adencilii, ilk iki slleye ait olarak M srda elde ed i len buluntularn gsterd iklerind en ok daha stn bir kemal derecesine ulamt. Buna m ukabil nc sllenin sonuna vardm z zam an, Z oserin saltan atnd a ta h eykeltral ve mim arl, M ezopotam yann bu sahadaki btn mahsullerinin stne kar, ve kralie H etep-H eresin m ezarndaki m aden iilii, hemen hemen Sm er istihsali ile denkleir. E er S m erler sap delii olan baltay icadetm i iseler, M srllarda kenarlar kalk k balta esasn kefetm ilerdir (ekil. 54). F ak at, Msr medeniyetinin geliimini izdikten sonra, doru drst bir kyaslam a yapm a denem eden n ce Sm er medeniyetinin dou tablosunu izmemiz lzm gelecektir.
24 Ellioth Smith, A ncient Egyptians, pp. 110 sq ; Biom etrika, XV II,
1925, pp. 25 sq.

25 J R A I , X X X I , pp. 2 50 ss.

A LTINCI

BLM

MEZOPOTAM YADA PREHSTORYA DEVRLER


D icle-F rat vadisi Nil vadisinden ok daha az birlik g s terir. B ad at hizasndan B a sra krfezine kadar uzanan ve biz zat B ab ilo n y ay tekil eden en alak topraklarn ekonomi bakm ndan bu iki nehre bal bulunduklar dorudur. A ncak g erek tabii tam a, g erek se kanall sulama v astasiyled ir ki bu nehirlerin sular bu arz derecelerinde yerleik hayata imkn verirler. Bu ekonom ik birlik ancak Hammurabi zam annda siyas eh resin i eld e etm ee m uvaffak oldu. Bununla b erab er, daha kuzeyde, a la k araziden b ak a su cereyanlar da geerler. D iyala ve iki Z ab lar D icleye, H abur ve Balk F ra ta ak arlar. H er birisi m stakil b irer ekonom ik sistem tekil ederler. Burada da A su rda Su riyede olduu gibi, nehirler olduka istikrarsz bir tarzda olm akla b eraber, irva ve iskasz tahl ekimine yeten ve A tlantik tarafndan gelen k yam ur larn a hal maruz bir blgeden geerler. B aka benzersizlikler iklim de ve bundan tr nebat rtsnde grnrler. Sm er m em leketi olan B a b ilo n y ann gney ksm , nisbeten yumuak bir k gr r. Hurma aac burada kolaylkla yetiir. E ski a n A k kad diyar olan imal B ab ilo n yada ise k sert g'eer ve her g ece iddetli donlar vukua gelir. A su rda ve Su riy ede kar yad olur. Burada insan to p ra a ba lyan hurma aalar deil, fak at (bu da az tesir siz deildir) zm (ba) ve baz yemi aalard r. M ezopo tam ya, yalnz corafya bakm ndan, M sra nazaran daha az m tecanis deil, ayn zam anda da daha ok istilya m sait tir. lle evrilm i olan Msr daha kolay m dafaa olunur ve b ir k a k sa fasla b ir tarafa b rak lrsa, m esel H yksos-

M E Z O P O T A M Y A D A P R E H S T O R Y A D E V R L E R

101

larn istils, kaplarn iki bin yl mddetle m stevlilere kapayabilm itir. D iclenin arknda Z agro s d alar vadileri v e ran pltosu, imalde A nadolu bulunur. Buralar vad iye doru tam aa m eyleden b ereketli bir nufusu beslem ek iin kfi d ereced e verimli blgelerd ir. M ezopo tam y ann tarih, istillar ve Elam, Guti, Awan, H itit, (H atti) A sur ve G eldani esaretlerin e dmek d evirleriyle noktalanm tr. B ab ilo n y ay iinde nom ad ve harpc bir kavmin dolat ve kurakln sulak m em leketlere doru itebildii, A rabistan lnden tabii hi bir engel ayrm az. Baz m elliflere g re, A k k a d larn ve A m onitlerin kayn a n ite bu b lg ed e aram ak lzmdr. nc olarak, B abilonya M sra nazaran daha az nisbette kendi kendisine yetm ee m uktedir deildir. A asz aluviyal arazi kilom etrelerce nehirlerin her iki kysnda uzanr lar. K alk er yam alardan kuarist ve fena cinsten bir yap ta nn eld e edildii dorudur. F a k a t Mezopotamya l akm ak ta yumrular ile rtl olm adndan M srda oued,, denilen kumlu dere yataklarnd a olduu gibi, ok say d a iyi cinsten akm ak ta toplam ak mmkn deildir. te bunun iindir ki ( hurma aac gvdeleri m stesn a) sade tah ta ve iyi cins yap ta la n deil, fak at ayn zam anda bu b asit aletlerin imali iin gerekli olan malzemeyi de ithal etm ek zarureti vardr. Bu eko nomik artlar t ccar ve endstriyel bir m edeniyetin teek k lne yardm edeceklerdi. D ahas var, aletlerin yaplm as iin g erekli ta ithal zarur olduuna g re bakrn stnl abu cak m eydana k acak t. B ak r daha uzun mddet ie yarad iin akm ak ta veya obsid iyen e nisbetle daha pahal idi. A rkeoloji T asa ve Fayum daki keiflerin gsterd iklerine benzer iklim deim eleri hakknda hi bir delil verm iyor. T asvirli ilk antlar zerinde temsil edilmi olan Flo ra ve Favna, bu gnde hakim olan orak b ir iklime uygun Flo ra ve F a v n a d r. M ezopotam yann yam ur devrinde nail olduu kolaylklar yazl belgelerin balangcnd an nce ortad an kalkm lardr. E sasen bu b elg eler de vadide ilk yerlem eden ok sonra m eydana km lardr. H atta tarih devirde b ile , m em leket bu su retle derin deiikliklere maruz kalm tr. ki nehrin B asra

102

DOUNUN

P R E H S T O R Y A S I

krfezine b ra k t aluviyonlar bugn bile okad ar abuk oalyorlar ki, sahil her yzylda takriben iki buuk kilom etre ilerlem ektedir. Isadan nce VII. yzylda K herkh a ki, bugn B a sra nn stnde kum lar altnda ve b atak lk lard a kayb olm ak tadr, dorudan doruya Basra krfezine alyordu. Sennacherib (A su r kral, sadan n ce 705-681) F ra tn azndan sahil ksm na kadar kaykla 160 kilom etre gitm ee m ecbur olmutur. T arih zam anlarn balangcnda, med ve cezre maruz birtakm s su birikintileri, Sm er geleneinin ilk kral sitesi olan Eridu harabelerini tayan k alk er yam acn ta eteine kadar, arazi ortasn d a uzanyorlard. Sm er m em leketinin bugn B asra etrafnda grld gibi bir b atak lk lar blgesi olmas icab eeder. O zamandan beri, feyezanlarn b rakt limon, arazinin seviyesini m untazam an y kselm ekted ir ve bugn K ite topran yz an atop rak tan 7 m. 50 y kseklikte bulunm aktadr. Bu devirde daha teekkl bile etmemi olan bu yeni top rak ta ta ta ana kad ar k acak olan halkay bul mak midi yoktur. Sm erin ilk sakinleri dardan gelmi olacaklard r. V eya U rial koyununun muflon ve keinin se rb este otladklar ve buday ile arpann yetitii dou ve kuzeyin d a eteinden veya d alk m ntkalarndan veyahut da, a rk e o loglarn incelem edikleri gney ve bat lndan gelm ilerdir. T a rih , gney B ab ilo n y ann en yeni diyarnda tam olarak balyor. Bu diyar, iki nehrin btn vadisinde, bin yl md detle hkm srm olan bu sosy al, din ve adli fikirlerin, dilin, yaznn ve sanatn, Sum erli,, ad verilen bu me deniyetin beiid ir. Sum erler mill benliklerini k ay b ettik ten ve dilleri ldkten so n ra da, kurmu olduklar m edeni letirici yap, m stevlilere ve n asy adaki kom ular ra kendisini zorla kabul ettiriyordu. Bu olay btn ortaa A vrupasnda Rom allarn dncelerinin hukuk ve dillerinin kullanlm asiyle m ukayese olunabilir ve nasl ki kuzey Avrupa, talya ve Bizansn arkasna taklm idiyse, evre m em leketleri olan Elam, A sur, Suriye ve A nadolu da doan m edeniyetlerin de taralk (provinciale) tem aylleri vard ve S m erin taklitileri k aly o r lard. ite bunun iindir ki, her ne kadar B abilonyann kuzey dou ve ku zey-bat y ksek topraklar, Sum erden ok zaman nce

M E Z O P O T A M Y A D A P R E H S T O R Y A

D E V R L E R

103

isk n a y arar olduklarnda phe y o k sa ve belki de btn gneyden o k daha eski m edeniyetlerin beii olmu iseler de, dou prehistoryasnn incelenm esine tarihin balad yer neresi ise orad a balam ak g erektir. G erek ten tarihten, P reh istoryaya g ei, Ur ve E re k te, L ag a, Shourouppak ve K ite, m esel Niniva ve S u sa dan bin yl daha nce olmutur. Bundan tr kom u m em leketlerdeki a k ra b a m alzemeyi bu b lg elerd e elde ed ilen b elg elerle m ukayese etmek lzm gelecektir. Sm erde m edeniyetin inkiafnn ilk safhalarn tek rar izm ee yardm eden itim ada d eer yeane veriler E rek (E rech ) 1 ve U r 2 da kazlan kuyulardan elde edildiler ve bu veriler bu kazlarn apna mnhasr kalm lardr. E rek d e 3, H einrich, Jord an ve N oldeke bir tapnan zemini se v iy e sinden itibaren otuz m etre d erinlikte bir byk sond aj kuyusu am lardr. Bu tapnak prehistorik olm akla beraber, Sumerli bir tapnan ana karakterlerine oktan sahiptir. Bu kuyunun delip g etii muazzam dolma tabakasn, arkeologlarn yu kard an aaya VI dan XV III e kad ar num araladklarn, fakat bu rad a bizim ters istikam ette arap rakam lariyle num aralaya cam z, prehistorik isknlarn b akiy eleri vcuda getirm ektedir. E er kuyuda, bugnk toprak alt su seviyesinin 1 m. 50 altndaki ana top ra a kad ar inilecek olursa, kuyunun duvar larndan kopan bakiyeler btn Sm er prchistoryas hakknda bize m ahhas b ir tm gr verirler. U rd a 4 W oo lley kuyu aarak yukardaki ile m ukayese olu n abilecek malmat eld e etm itir. Bununla b erab er bu kuyununun hi birisi E re k te olduu gibi prehistorik iskn y er lerinin kalbine, sarih b ir surette ulaam am tr. Preh istorik m ezarln tabannn altnda m etre derinlikte bulunan kuyu larda, istasyonlarn darsna atlm b akiyeler iine gmlm, o k daha eski iki seri m ezar bulunmutur. Bu kuyular deniz seviyesinden takriben bir metre aad a ana topraa ularlar. Tufan sond aj ad verilen ve yirmi m etre derinlikte olan son daj, tarihi tayin olunam yan bir seviyeden b alar ve ilk kuyu1 el'Obeid, H all e t W o o ll e y , Ur excavations, I alUbaid, 1927. 2 U r, W o lley , in A nt. J . , X , 1930, pp. 3 2 7 - 3 4 1 . * U r , W o o lle y , in A nt. J . IX. pp. 3 2 3 -33 0.

104

DOUNUN

P R E H S T O R Y A S I

larn bize sezd ird ii prehistorik ehirden darya atlm bakiyelerin stnde b ir tufann ym olduu aluviyal bir kum tabakasn d an g eer. Bu suretle istiratigrafi, E rek ve U rda b ir seri prehistorik m edeniyetleri m eydana kary or ki bu sayed e U r civarm dak 1 Eridu 5 el-U beyd 6 L a g a ( T e l lo ) , uruppak (F a ra h ) 7 K i ( K is h ) ve yaknndaki Jem d et-N asr da ele geirilen p ara p ara belgeleri koordone etm ek im kn hasl olm aktadr. Bununla b eraber dzenlem enin baz teferruat az vazh, ve bizim burada yaptm z incelem ede zarur olarak m uvakkat ve isb ata muhta kalacak tr. Belki yamur devrinin yaratt elverili artlarn yerini bugnk orak rejim e b rakt anda Sm er ad ile anlan toprak paras, D icle ve F ra tn limonu B a sra krfezini dol durduka deniz sularnn iinden yze kyordu. l haline inklp eden blged e yaayan vahi hayvanlar tatl su birikin tilerine ve sazlarla rtl bataklk lara sm yorlard ve insan d a batak lk lard aki adalara kadar av hayvannn peinden g i derek ku raklktan kendisini kurtard. Saz ve kam tan kul belerin harabeleri, krfezin dibindeki ilk amurun yalnz bir k a parm ak stnde bulunmulardr. Teekkl halinde olan bu m em lekete giren kolonlar, karak teristik bir site nazaran umu miyetle E l-U b ey d m edeniyeti ad altnda anlan zel bir m ede niyete ok tan sahip bulunuyorlard. Bu m edeniyetin bu husus muhite, oktan iyice intibak eylem i olduu grlm ekle b era ber, Iran ve Elam platolarnd aki m edeniyetlerle henz az Vuzuhlu baz benzerlikler gsterm ektedir. te en o k bu sebep ten dolaydr ki C am pbell T h o m p so n 8 Sum erli ilk kolon lara Elam llar (Elam ite) adnn verilm esini teklif etmitir. S p e is e r 9 bu gr tarzn kabul eder, fak at Elam itetabiri yeri ne Jap h etite (y a fe s oullar) veya su barlar gibi ok daha genel ve
5 U r, W o o lley , in A n t. J . XIII pp. 3 80 -3 . 6 Ere ch , II. Be richt, A b ha nd , preuss,
1930 4.

A kad. W issen, phil. H ist. kl.

7 E r e c h , III, Beric ht, Abhand, p reu ss A k ad . W issen, ph il. H is t, kl.,


1 93 2, 2. 8 E r e c h , IV, Beric ht. A bhand, p reu ss, A k ad .

Wissen, ph il. H ist kl.,

1932. 6 . 9 J e m d e t N asr, M ackay , F ie ld M useum A n tro po logy M en o irs, 1, 3.

M E Z O P O T A M Y A D A P R E H S T O R Y A

D E V R L E R

105

Guti ve Hurri sakinleri gibi ak rab a kavim leri de iine alan, bir tabiri ikam e ed iyor. Binaenaleyh, Su b arlar gibi presum eriyen farzolunan ad lar bu ilk kolon lara aittirler. el-U beyd medeniyeti oktan ferdilem i ve zellem i bir m edeniyettir. Dr. F ra n k fo rt 10 bu m edeniyetin yaratclarn sum erlilerle ayn kabul ediyor. ay et Sum erleri, n A sy a y a iki bin yl md detle, Rom a m edeniyetinin A vrupada ilham kayna olduu ekilde, ilham kayna olan bu zel medeniyetin y ap clar ola rak kabul ed ersek, F ra n k fo rtun teorisini kabule mecburuz. E l-U b ey d in en eski kasabalarnd a Sm er medeniyetinin bir o k k ara k teristik v asflar grlm ektedir ve tarihi zam anlara k ad ar gelen devam llk unsurlarn da bulmak kabil olacaktr. Bu devam llk tab iatiy le mutlak deildir. Preh istorik b elgeler de, belki de sum er dilini de getiren istil izlerini bulacaz. Bununla b era b e r tarihi zam anlarda Elam , Guti veya M ariden gelen ve b ir o k defalar Sum er ve A k k a d esaretleri altna alan istilclar hemen btn m anev ve madd m edeniyetlerin S m erden alm lardr. Sum er ilk tarih zam anlarda y arad c m erkez olmutur. P rehistorik devrin sonunda da yaznn beii idi. E er bu y arad clar ve bu m ucitler sumerli idi iseler, on larn seleflerine, - ki el-U beyd devrinde bizzat sumer m em leketini yaratm lard r - P roto-Sum erler adn takm ak mmkndr. bran tekevvnnn aksettirdii eski Sum er geleneinde, yaratl topran sulardan ayrlm as ile d ier bir deyile D icle ve F r a tn teekkl halindeki deltasnn kurumasiyle oldu. Bu yara dl ii el-U bey d devrinde balam olm aldr. nk ProtoSum erler, ne sazlk b atak lk lard a ve ne de sulanm ayan bir ld e bitm esine imkn olm iyan hububat oktan ekiyorlard. E re k de yaadklar topra yaratm lardr. M esken zemini ile b a ta k lk taban arasn d a ha eklinde muntazam tabaklar ha linde sralanm ve a y ak la ezilmi kam lardan yaplm hakik plat-form lar y erletirilm itir11. Sum erler, belki de, amurlu b a ta k lk stnde bu suni top ra, ziraata oktan elverili hale getirilm i olan adalar kulbeleriyle rtp doldurmamak iin yapyorlard.
10 K sh, Langdon, J R A S , 1930, pp. 6 0 0 sq. cf . L A n th r X X X IX , p.
7 3 ; X L I . p. 266.

11 F a ra h , Heinrich, F a ra , Berlin, 1930.

106

DOUNUN

P R E H S T O R Y A S I

E re k de platform ve Ur ile el-U beyd de adalar zerine kurulmu olan m eskenler sk tan trl tipler gsteriyorlard . W oo lley tarafn d an el-U b ey d de bulunmu olan am ur veya g bre ve zift ile svanm olan saz h asrlara b akarak, bugn hala gney Ira k ta mevcut olan, bklm kam dem etler arasn a aslan h asrlarla yaplm kulbeleri tasavvu r etm ek mmkndr. S m erin ilk d eko ratif mimarlnn k arak teristik leri olan m tenasip knt ve girintiler ve yar - stunlar, bu kulbelerin duvarlarn tekil eden ve ne frlatlm kamtan d em etler ve arkaya konmu h asrlardan mlhem olmu o la b i lirler. K erpiten kaln duvarlar bu hasr rg lerden yaplm e r e v e veya oym alarn karsna rlebiliniyordu. A ndrae 12 pimi kilden ve ilgiyi eken bir tarzda b klm ivilerin-ki bunlar el-U beyd ve ak rab a sitelerde m terek tir - am urdan bir duvar zerine hasr rglerin mkem mel bir ekilde tesbitine yarad klarn gsterm itir. Bu duvar larn salam ln oaltm ak iin pimi kilden koniler sokulu yordu ki daha sonralar bunlar d ek orasyon lar iin kullanlm lard r. E l-U b eyd de bunlardan daha batan ok sayd a, bulun mutur. P roto - Sum erler, abu cak, tula yapm asn yani kil keseklerini bir kalp iinde ekillendirm ek ve onlar gnete kurutm ak usuln buldular. E re k in nc tab ak asn d a 13 (X V I), el-U beyd v e Ur 14 d a bulunmu olan gnete kurutulmu am urdan tulalar, bili nen tulalarn en eskileridirler ve yalnz tuladan mimarinin b alan g cn deil, fakat ayn zam anda birliklerin bir araya getirilm esiyle yaplan inann da balan gcn a dellet ederler 15.
12 F a r a h , M as. J . X X II , 1931, pp. 211 sq.
15 A rch . L X X , pp. 110 sq.

14 F r a n k f o rt , 15 Speiser,
lerini, tahldan

A rc h a e o l o g y

and the Sum erian

Pro blem

O riental

Institu te of C h ica g o . Studies, 4. 1932.

M ezopotamian
fa y d ala n m ay

Origins ve A J A ,

X X X V I I , pp. 45 9 , s q ; hibir hayv an

P e a k e , e t F leu re , Peasants and Potters , p. 9 2 , Bu mellifler el-U b ey d sakin renmi fa k a t gr n te ev cilletirmemi olan iranl av clar o la rak kabul e d e rle r. T he S u m e ria ns , 19 28 ve U r o f the C haldees, 19 29 ise W o o ll e y bunlar eh irlerde y a a m y a n ve T u fa n la o rta dan kalkm Sami A k k a d lar ola rak gznne alr. imdi bu Teoriyi /e r k etmitir.

M E Z O P O T A M Y A D A P R F H S T O R Y A

D E V R L E R

107

Evin medhali ya h asrlarla, yahut da tatan bir zvana zerinde dnen tahtadan pervazl kaplarla rt leb iliy o rd u 16. Bu kaplarn zerlerinde dndkleri ukurlu talar el-U b ey d de bulunmulardr. Bunlar M ezopotam yada b tn muahhar devirlerin k ara k teristik b ir usulnn en eski m isalleridir. Bu usul A sy a dan geerek uzaklara, ta M sra kad ar yaylm tr. Bu tekn ik tamamen yerleik ve g eb elerin h asrdan kulbe siyle iktifa etm iyen bir kavm e uygun gelir.

Resim 55 Ispatl

eklinde

p a r a l a r ve

topuzlar, el -U b e y d 1/i

K olo n lan n bu yerlem esi b a tak lk lar iindeki hayat art larndan ileri gelm ektedir. B alan g ta ekonomisinin temeli iftilik oldu. T arlalar apa biim inde k a b aca yontulmu ve paleolitik el baltalarn yle byle hatrlatan kuar yongalariyle kazlyordu. K u a rtan veya obsidiyenden destere gibi dili y ongalar, Fayum da olduu gibi sert saplar zerine deil, fak at gevi getirici bir hayvann alt enesini taklit eden kilden yaplm oraklarn zerine yerletiriliyordu ve ekin bim ee yaryorlard. D an eler el deirm enlerinde dlyordu.
16 Langdon. O xfo rd Editions o f C uneiform T exts, VII,
1928, Pic-

to g r a p h ic Inscriptions from J e m d e t Nasr.

108

DOUNUN

P R E H S T O R Y A S I

B ataklk lar iinde, bir ln ortasn d ak i vahada, ziraat yaplabilir topran zorlukla suland bilindiine gre, yalnz ziraat, o k glkle kazanlan tarlalarn yannda daim bir isknn artlarn temin edebiliyordu. Bununla b erab er Sm er de hurma a a yetiiyordu ye besleyici m eyvas sayesinde insan top ra a balam a yardm ediyordu. Hurma ve tahl ziraatnn dnda P roto-Sum erlerin b o y nuzlu h ayvanlar, kei, domuz besledikleri de zannolunuyor. Bu h ay v anlar evlerin svasnd a kullanlan g bre i l e 17 ve belki de yab an hayvanlar tasvir eden kilden h eykelcikler ile anl yoruz. B ataklklard aki av, sapanlarla, belki de yay ve oklarla yaplyordu. A v sonra bir topuz ile ldrlyordu. Btn istas y on lard a ovoid sapan talar bulunmutur. Y ap rak biim inde kuartan ok ular nadirdirler. U rda el-U b ey d deki m uahhar m ezarlara top veya armut biim inde ta topuzlar koym ak detti, E re k te Resim 82 b. ye yaklaan uzunca tipler bulunur.

Resim 56 a k m ak tan dan

ok ular ve

t a ta n b a ltala r, e !-U b e y d ^4

Su av iin kilden ve delikli kirem itlerle ykl a la r 18 ve b elk i de ortasndan boumlu talar (R es. 55, 33) veyahutta h arp on lar kullanlyordu. (Ur da el-U bey dusulnde muahhar bir
17 A n d rae , Orient. 1930. D as gotteshaus und die U rform en des Bauens im alien

18 P ea k e . T he Flood, E r e c h in belgeleri kabul edilmeden evvel 1 9 3 0 da y ay n la n m tr . P e a k e de vvoolley gibi U r un su altnda kalmasn S u


m er gelenekindeki ile bir tutm ak istiyordu ; cf. F ra n k f o rt, op. cit. p. ve Antiquity, VI. p. 503. 49,

M E Z O P O T A M Y A D A P R E H S T O R Y A

D E V R L E R

109

m ezarda bulunan Resim 57 deki bakrdan nmuneye b a k ) 19. K ilden yaplm figrinlere nazaran n ve k taraflar kalkk olan ve bugn dahi F ra tta dolaan kayklar, gidi gelie yaryorlard . Pimi topraktan araklar dokuma sanatnn bilindiini tahmin ettirirler ve rclkteki m aharet ssl h asrlarla sabit olmutur. ay et kem ikten bizler deriden elbiseleri hazrlam aa yaram larsa, delikli ve kem ikten ineler d e 20 dikiin bilindiini tahmin ettirirler. K aplarn k asn aklarn d a ve dier ilerde kullanlacak hur ma aac gvdelerini dzeltmek iin, dlger trapezoid baltalar veya cill tatan keserler kullanrd (R es. 56). M srda T a s a da bunlar tahtadan bir sapa tesb it edilm ilerdi, fakat Sm erde, m odern balta ba prensibi yani sapa geirilm ek zere bir de likle delinm i olmas oktan biliniyordu. Baltann ilk ekli b el ki de tatand. G erek ten , tatan ve delikli bir balta ba U rda muahhar bir m ezarda bulunm utur21. F a k a t M ezopotam yada nadir olarak bulunurlar ve W o o lley n 22 teklif ettii gibi bu tatan ve topraktan numunelerin m adenden orijinaller zerin den kopya edilmi olm alar da im knsz deildir. H akikatte U rda, E rek te olduu gibi el-U b ey d de de alt tab ak alard a b a k ra asla tesadf olunm am tr. F a k a t m adenden yaplm eya eski sit lerde daim a nadirdirler. nk, daha kym etli olan maden b irtev iye yeniden kullanlm tr. D ier taraftan Sm er diyarnda an cak kk sathlarda istikaflar yaplm tr. U rda el-U b ey d deki muahhar sluptaki bir m ezarda kefedilm i olan bak rd an harpon,, hakikaten izabe ile elde edilmi bir p ara dr. H er ne k a d a r tica ret bolca bir ted arike m saade edecek ekilde iyi organize edilmi olm am akla b era b e r, P roto-Sum erlerin m adencilik sanatn oktan bildikleri o k muhtemeldir. m lekilik sanat hayret v erecek bir ekilde ileri idi. in cecik kesilm i sam anla kark kil dikkatle piirilm itir. m
19 E la m l muvaziliklerin mns daha so n ra t a r t m a konusu o lacaktr . 20 A m erican A nthropologist, 3 5, 1933, p. 6 0 ; H enry F ie ld burada
u teoriyi kabul e d er : uzun ballar Sami'lerdi ve Sum erli b rak is efalleria ncleri idiler. C f . bununla b e ra b er, A J A , X X X V I , 1932, p. 42 9. 21 L A n th r, XL I, p. 26 6 . 22 U r, W o l l e y , in A n t. J . , X , 1930, pp. 327-3 4 1.

110

DOUNUN

P R E H S T O R Y A S I

lek i, her ne k a d a r donuk pem be ve deve rengi tonlara da tesad f olunsa da, genel olarak garip bir donuk yeil renkte keram ik imal ediyordu. Bazan vazolar ya tam am en veya k s men, ince bir astarla kapldrlar, fak at yz hi bir vakit perdahlanm am tr. ekiller o k ad ar m untazam drlar ki baz m ellifler 23 bu vazolarn a rk v ey a torn a denilen bir dner plato zerinde ilendiklerini tahm in ediyorlar. G erekten , maddenin incelii bazan hayreti mucip bir d ereced ed ir. m lekinin ilk m ahsulleri iin kaide olduu zere, baz ekiller baka m addelerden yaplm vazolar zerinden kopya edilm ilerdir. Resim 58 teki vazonun az zerine kon mu olan yksek sap ve vazonun baz bezek m otifleri, sep eti likten mlhem olmu olabilirler. K eram ik sanatnn tekem ml, tabak ve anaklarn dairev m esn etle rin d e 24 E rek ve e l-U b ey d de bulunan sa l a tabaklarnn ( s a u c ie re ) g a g a la rnda (levha XIII. a) E rek ovoid biim anaklarnn ( g o b e le t) taban n a konmu olan garip bir kk dm ede ve bilhassa testi ve kselerin boru biim i gag alarn d a grlm ektedir. Bu sonuncular pek oktu rlar ve byk bir nem tarlar, nk gagal testi, muahhar devirlerde M ezopotam ya keram iklerinin tam k arakteristiini tekil eder. S a l a kseleri, dmeli anak ve g a g a l k se gibi bu ekillerin bazlar Sm er dnda hemen hemen asla tesad f olunm adklarna g re, lokal m ede niyetin zelliine bir delil tekil ederler. Buna mukabil daha ileride greceim iz gibi, A su rda, Elam da ve randa bulunan tiplerin, tabak lar, y ksek ve ince kseler, alak ve bo ayakl a n a k veya kseler ve kulaklar omuz zerine konmu kk k seler gibi baka ekillerle benzerlikleri, mnaldr. E l-U b eyd keram ii hemen daim a ssldr. leri iinden baz vazolar 23 ya izm ek ( in cisio n ) nevi tarak vastasiyle kaznarak sslenm ilerdir. ve m lein k arak teristik usulleri daha nced en, htimal en esk i veyahut d a bir F ak at bu an ak alt seviyelerd e

23 E r e c h , II. Be richt, A k h b n d , preuss, A kad. W issen, ph il. H ist. kl,


1930 4.

24 U r , W oliey, in A nt. J . , X , 1930, pp. 32 7-3 41 . 25 A y n eser.

M E Z O P O T A M Y A D A P R E H S T O R Y A

D E V tR L E R

111

m eydana k a rla r v e siy ah desenli resim lerle m uttasftrlar. Bu resim ( n a k ) in celeerek nihayetlenen ltif bkmlerin m eydana gelm esi iin, genel olarak yumuak b ir fra ile yaplyordu. M otifler hemen m nhasran geom etriktir. Bazan m ntakalar ha linde toplanrlar ve sep et ilerinin bezeklerini hatrlatrlar ve tektonik bir slp gsterirler. ok defa byk bo m esafeler gzetilm itir. P ra tik olarak, hi bir tasvir tannacak ekilde d e ildir. F a k a t bu m otiflerin bazlarnn ta b i konularn slplatrlm ifadeleri olduklarn tahm in kabildir. En ak la yatan rn ek G reke S ig m a eklindeki bir seri resim lerdir ki uan kular olm alar icabed er. U rd a m uahhar b ir m ezarda bulunmu olan bir tabak 26 m erkez bir daire etrafndan ualar salan ay sralar ile sslenm itir. Burada, ifrata dm gziie baklm a dan, U ru him aye eden tanra olan K am er T a n r a s N annarn senboln grm ek ve bu su retle tarih Sm er ehri ile ona takaddm eden el-U beyd kasa b as arasnd a bir b a kurmak mmkndr. M ermer, steatit, kalker gibi yumuak talardan, keza, sade ekilli kseler yontulmutur. Umulmaz bir sab rla volkan cam olan obsidiyenden ilenm i g zel k selere ait bir ka p ara belki de el-U beyd devrine ait tirler. Bununla b eraber, o n la r, R e s jm 57 B a k rd an zpkn ve sap deo k daha az eski bir tapnan likli b altala rn kilden m o d e lle r i,U r .1/* E rek Beyaz tapm ann inas iin kullanlm olan bir limon iinde bulunm ulardr27. Proto-Su m erler llerini uzunlam asna gm yorlard 23; K ilden yaplm b o y al figrinlerin bu halkn m anzaras ve kyafeti hakknd a bize bir fikir verdikleri dorudur. E rk ek 26 U r, W o l l e y , in A nt. J . , X , 1930, pp. 3 2 7 -34 1 . 27 E r e c h . III, IJerich, Abhand, p reu ss, A kad. W issen ph il. H ist. kl.
1932, 2.

28 Ur, W o ll e y , in A n t. J . , X , 1930, pp. 3 2 7 - 3 4 1 .

112

D O U N U N P R E H IS T O R Y ASI

ler 29 in uzun b ir sakal ve a rk a y a bir yumru eklinde top lanm uzun salar v ard . V e byklarn tra ediyorlard. K a dnlar, predinastik M srda olduu gibi, b alarn d a perkler tayorlard ki figrinlerde bunlar ziftten yaplm lar ve yap trlm lardr. 30 (L e v h a XIII c ) Koyun derisi erkek kyafeti iin kullanlm tr. Figrinler bize zam anm zda bu tarzda giyi nen bir krd siluhetinin ayn intiban veriyorlar. K adnlar p lak grnyorlar. Omuz zerine ve kollarn st ksm larna konm u olan siyah lekeli veya kilden kk yuvarlaklar, W o lle y ye nazaran ta tu a jd rla r31. Bunlarn n edbeler olduklarn sylem ek belki daha doru o la ca k tr. Bazlar em zirecek vazi yetted irler. D ierleri de ellerini k alalar zerine koym ulardr. Bu h eykelciklerle M srn benzer heykelciklerinin yahutda paleolitik A vrupann daha da nceki heykelciklerinin bir tanrenin tasviri olup olm adklarn bilm iyoruz. Proto-Su m erler ss olarak kavkdan ve yumuak tatan yaplm incilerden kolyeler ve bilezikler ta y o rla rd 32. Billurlu klteden, obsidiyen veya tatan yaplm ( 1,13 ) ve ivi biim indeki kk dm eler burun i in d e ; i b key yzl tatan y ass dm eler d e 33 d udaklarda tanm olabilirler, Burada, mevzi servetlerin ve en bata limon ve sazlarn im kn nisbetinde tam olarak sm rlm esine m stenit b ir endstrinin varln gryoruz. F ak at b y le bir endstri komu m em leketlerle yaplan bir ticaret sayesind e mmkn olabilirdi. Zift, kuyulardan kolaylkla tem in ediliyordu. stimali ok yazlm olan obsidiyen A sur ve dou A n ad olu nun volkanik srtlarndan idhal olunuyordu. B akr ku zeydou pltolarnda aram ak gerektir. U run en eski evinin tem ellerinide bulunmu olan iki tane incinin am azonit olduklar grlyor k i 34, bu yeilim trak ta H indistann N ilgharry srtla rnda v e keza Dou A nadoluda in situ bulunm aktadr.
29 E re c h . III, Beric h, A b hand , p reu ss, A kad. W issen. phil. H ist. kl.
1 93 2, 2.

30 U r , W o ll c y , in A n t. J . , X , 1390, pp. 3 2 7 - 3 4 1 .
31 A y n eser. 32 A y n eser. 33 elObeid, Hail e t W o ll e y , U r excavations, I al'Uhaid, 1927.

31 U r , W o ll e y , in A n t. J . , X , 1930. pp. 32 7-3 4 1 .

M E Z O P O T A M Y A D A P R E H S T O R Y A D E V R L E R

113

E l-U b eyd m edeniyetinin yarad clar km olam azlar.

b atakln

dibinden

M edeniyetleri, ok ibtidat mezolitik atalar takiben gelen lokal bir gelim eye ait h ib ir delil gsterm em ektedir. Bununla b erab er bu m edeniyet, Sm erde kk salm, blgenin zel artlarn a uymutur ve bir anlamda da bu b lg e y e inhisar e t mitir. El-U beyd anak m lei ok karakteristiktir ve h atta kaz sahalarndan uzakta bile bir gz atla hemen tanlr. Bu an ak m lee Eridu, El-U beyd , M eraijib, Ur, E rek , Laga ve Sm erin d ier b irk a sitinde rastlanm ve fakat A kkad K i ve ne de Cem det N asr ve ne de g neye doru daha uzakta F a ra h te grlm emitir. B enzer bir an ak m lein ok daha kuzeyde, Sam arra ve A surun muhtelif sitlerinde, douda Mussian etrafnda, Elam da S u sa da ve B asra krfezinde Buir yaknnd a bulunduu da dorudur. Her ne kadar bu mahsullerin Sm erin E l-U beyd deki keram ii ile kyaslanm as mmkn ise de, tpks olm aktan uzaktrlar. a y e t imal tarz bakm ndan bunlar E l-U b ey d keram iine yaklarlarsa da, Proto - Sm erlerin A sur veya rana doru yaylm olduklarna zarur olarak dellet etmezler. Y e n i keif ler, daha ziyade, ok muahhar bir devirde A su ra doru bir genilem e imknn te l kin ediyorlar. El-U beyd safhasndaki Pro- Resim 53 _ u r da el-U to-Sum er m edeniyeti, ilk Sm eri k arak ter- beyd I slbunda emlendiren muhite has ve vazh bir ekild e zildi K a b 1/ 6. zellem i bir mahsuldr. Fakat Sm er medeniyetinin en k arak teristik unsurlarnn tohum larn, d aha nceden sezmek kab il dir. B a k a vasflar bu m edeniyete eklenecekler v e dierleri de sonraki safhalarda tekml ed eceklerd ir. M teakip safha E rek te A lm anlar tarafndan ok dik katle idare ve sonular abu k neir olunan kazlar sayesinde malm olmutur. Bunun iindir ki bu safha U ruk devri ad altnda tanlr. (U ru k lb ran ice E re k in Babil e k lid ir). Hi p hesiz ayn d evre ait izler U run derin kuyularnda, deniz sev iy e sinin stnde 5. m 20 ile 8. m 60 arasnda Tufan kuyusunun
P r e h is t o r y a

F. 8

114

D O U N U N P R E H IS T O R Y A S I

iinde, m ezarln altnda - S IS VIII ad verilen tab ak ad a 35 bulunmulardr ve U ruk devrinin tapnaklarna ait tem eller tehis ve tesb it olunabilm ilerdir. Bununla b eraber, bu ta b a k a lard a bakiyeler o k nadirdirler. Bahis konusu olan bakiyelerin U rda 36 Tufan deposu denen tabak ay hemen takip etm edik lerini de iaret eylem ek gerektir. Su baskn, o halde, E l-U beyd m edeniyetine son verm em itir. Bundan b ak a su baskn siti tamamen kaplam am tr ve E rek e ulat da grlm yor. O halde bunun Sm er geleneinin Tufan,, gibi kabul edilebil mesi pek az ihtimal i in d e d ir37. E rek teki byk kuyunun iinde 33. E l-U b eyd in ak es mer veya b o y al anak "olmei kuyunun dibinden itibaren bulunuyor. Bunlar, bsbtn ay r bir gelen ekte olan ve rz olarak st tabakalard an dm bulunan baz keram ik paralariyle karm lardr. Bu paralar boyal keram ik p ara larna nazaran beinci iskn tabakasndan itibaren o alr ve U ruk devrine ait olan altnc iskn ta b ak asn d a boyal k era mik hemen tamamen kaybolur. Y ed in ci ve sekizinci tab ak alar da boyal paralar tek rar m eydana k arlar, E l-U b eyd keram iinden, bazan krmz boyann kullanlm as ile ayrlrlar. H einrich yapt sond ajd a hi bir balant yokluu olm adnda hakl olarak srar ediyor. Y en i keram iin tedricen m eydana kt grlyor ve bu keram ik her tarafta dekorsuz solgun b ir keram ikle m terafktr ki, bunun ekil ve teknik bakm ndan eski g e lenei devam ettirdii anlalyor. F ak at bu yeni m ahsuller, p hesiz, manl bir icad a dellet ederler. o k gzeldirler. E l-U b ey d in boyal keram ii ile kabili m ukayesedirler. Bunlar tek renkli (m onochrom e) d irler ve estetik tesiri, M srn pred inastik keram iinde olduu gibi, sathn mkemmellii ile elde ed erler. Bunlar tanm ak kolaydr. Evvel, kl rengi bir anak
as U r. W oolley , in A n t. J . , X, 1930, pp. 3 28-341. 3 Ur, W oolley, in A n t. J . , IX, pp. 3 2 3 - 3 3 0 .

37 P e a k e T h e Flood, E r e k in belgeleri kabul edilmeden evvel 1930'd a y ay n la n m tr . P ea k e d e W o o ll e y gibi Ur'un su altnda kalmasn Su cf. F ra n k f o rt, op. cit. p. 49, m e r gelen e indeki ile bir tutm ak i s ti y o rd u ; ve A ntiquity, IV. p. 503. 1 9 '2 , 6.

38 E rech , IV, Bericht, A bhand, preu ss, A kad. W issen, phil.- hist. K l.

M E Z O P O T A M Y A D A P R E H S T O R Y A D E V R L E R

115

m lek grlr. Bu bol, siyah renkli ince b ir astarla kapldr. Bu kmrl keram ik rengini, phesiz ya top raa kartrlm , olan km rden, yahut da dumanl bir ateiri yanm asndan alm tr. T ek n i i iptidaidir ve M ezopotam yann btn keram ik tek niine mutlak su rette yabancd r. Bundan b ak a bu orak vadi de yaplm asna gerekli ne rutubetli yakt ve ne dumanl ate vardr. kinci keram ik, tahammuz ettirici bir at m osferde piirildii takd ird e krmz b ir ren k alan demirli bir balktan yaplm tr. Bu keram ik, demir oksidinden belki de ok zengin bir astarla rtlm tr ki bu yzden perdahl yz tu la krm zsd r; 7 ve 12 inci tabak alard a ise zm krm z sdr. nc mahsul kincinin zdd gibi grnm ektedir. rca ed ici bir atm osferde piirildii iin ve demir oksitlerinin ferr hale ircalarm dan dolay ren gi kl rengidir. Bunun imali ve p hesiz krmz renkli keram iin yaplm as, husus surette ina edilmi bir frnn kullanlmasn tahmin ettirm ektedir ki bu f rnda k seler dum ana kar muhafaza edilm ilerdir ve keza bu frnda havann gelm esi tanzim olunabilm itir. Binaenaleyh, bunlar nemli teknik bir yeniliin alm etlerid irler. Bundan b a k a krmz ve kl rengi kselerin ok defa hakiki bir ark zerinde yapldklar da grlyor ki bu da byk nem i haiz bak a b ir teknik ilerlem edir. N ihayet krm z renkli k seler bir defa 7. tabakad a ( X I I ) ve kl rengi keram ik birok defalar ve kat olmamakla b erab er 10 . ta b a k a dan nce (VIII) bazen ve fakat ok ender olarak kulplu olarak grlm ektedir. Bu tarz El-U beyd safhasnn sepet tipi kseleri haricinde, Mezopotamya a n a k m leinde, baka hibir d ev ir de kullanlm deildir. H lsa bu yeni mahsullerin, kuvvetlerini E l-U b ey d in eski rknn enerjisine katan yeni bir sekene tara fndan sokulmu olmas kuvvetli bir ihtim al gibi grn m ektedir. Mefruz yeni gelenlerin dier b aka ne gib i yardm larda bulunduklarn k at olarak bilmiyoruz. m leki arknn, n ak liyatta devrime sebep olan araba teknii gibi bir icadla mterafk olm as m antkdir. Bu bakm dan m sbet hi bir delil 14. tabak ad an n ce elde edilmiyor. Fak at, ayn seviyede bu lu n an 39
39 E re ch , IV, Bericht. A b ha nd , preuss. V^issen- phil.- hist. K L , 1 9 3 2 . 6 .

116

D O U N U N P R E H S T O R Y A S 1

b ir mhr zerine kaznm olan ve daha b atan tekemml etm grnen b ir harp ara b a s, en iptida nclerin 5. ta b a kadan itibaren m eydana k tk lar faraziyesine hak verdirebilir. M rekkep frnlar, m adencilik tekniinin ilerlem eleri ile ilgili olm ak mmkndr v e g ere k te bakrdan ya plm en eski p ara E re k te 8 . tabakad a bulunmutur. Bu nunla b erab er, bu belki de bir tesadf eseri olabilir. B akrn daha El-U beyd m edeniyetinin meneinde bulunan ayn kom pleks iinde icadedilm i olduunu zannettirecek se beplere m alik iz. im dilik yalnzca E rek in yeni keram iklerine nazaran, Uruk tesm iye olunan devirde, El-U beyd m edeniyetinin yeni b ir kan as ve yeni fikirlerle tek rar kuvvetlendiini syliyebiliriz. ayet, yeni gelenler fatih bir aznlk tekil etm ilerse, onlarn gelm esi byk ilerin baarl mas iin gerekli serm ayenin toplanm asn kolaylatrm tr. Y en i gelenlerin kendileriyle b erab er evvelce yapm olduklar ne gibi m ahhas cihazlar getirdiklerini tayin iin zaman daha elverili deildir, nk, yukarda zikredilmi olan buluntularn ark ve hatta slah edilmi frnn bizzat Sum erler tara fndan istilnn yaratt yeni artlara uym ak iin icadedilm i olduunu dnmek mmkndr. H er halde m stevlilerin sa y ca az olduklar ve abu cak eriyip gittikleri anlalyor. Hi bir seviyed e, siyah, krmz vaya gri renkteki keram ik p ara lar yerli g elen e i devam ettiren a k ren kteki keram ie nisbeten o k deildirler.O ninc ta b ak ad a yeni keram ik ve ekil leri ortadan kalkm aya balyorlar, fakat, bununla b erab er eski ak renk keram iin imalinde a rk oktan kullanlm akta idi. Karm ann tam olm asndan n ce bile b arbarlk tan me deniyete geii iaretleyen ilerlem elerin varln tesb it etmi bulunuyoruz. Sm erin iftileri ve avclar imdi cehitlerini, tanrlarnn erefi iin an tlk yaplar m eydana getirm ek m aksadiyle, bir nizam altn a sokuyorlar. Bu kollektif alm a, aikr olarak, bir sarm ayenin top lanm asna ve istihsal m erkezlerinden uzakta bulunan iilerin b eslenm esine gerekli erzak iin, fazlasnn bir yerde m erkezletiriiiesini tahmin ettiriyor. Ayn fazla v ey a bakiye erzak, irva vr ska kanallar gibi fayd ac k arak ter tayan amme ile rinin icrasn a da m sait olm ak bakm ndan, ayn derecede

M E Z O P O T A M Y A D A P R E H S T O R Y A D E V R L E R

117

zaruri idi ve bu iler sayesindedir ki yamuru kesilm i b a tak lk ve orak bir m em lekette kyler ehirlere inklp ede cek ler ve ehir platform lar ve duvarlarla su basknna kar muhafaza olunacak ve nihayet esa sl ilk m addelerin, geni bir m ikyasta ithali k olaylaacak tr. Memleketin son d ereced e olan bereketi bu fazlay temin ediyordu. Sakinlerinin dindarl da bu fazlann birikm esi iin en iyi bir mil idi. Bu biriktirm enin, krmz ve kl rengi keram ik yapclar olan hkim snf E l-U b eyd in kyl snfnn stne g eiren istil ile ne dereceye kadar birlem i olduunu bilmemize imkn yoktur. Tapm aklarn m allarna ait m uhasebe den ib aret olan yazl v esik alara nazaran bu fazla,, (excd en t) daima tanrnn tapnann ve rahiplerinin emrine amadedir. Bu suretle E re k te antlk ilk yap bir saray veya bir mezar deil, fakat iinden bir ta b let karlan bir tapnak idi. Bu ta b let muahhar tapnan m uhasebe paralarnn piktografik atasd r. E rek in 12 inci ( VI ) devrinde (7), vatandalar, tanr Amou veya halefinin ki bu hususta daha ak olmayan bir fikre sahip idiler inebilecei limondan suni bir tepecik yap ma dndler. Babilonya ve hatta A su run btn tarih zam anlar esnasnd a belli bal tapm aklarna bal olan Zikkuratn prototipi olan bu tepecik 12 metre bir y kseklikte idi. Ziftten yataklarla ayrilm balktan yaplm b asit kerpi ta b a kalarnn st ste gelm esinden teekkl etmiti. D ik meyilli yam alar, daha limon yumuak iken iine sokulan ii bo keram ikten mahrut dizileri ile takviye edilmi ve sslenm itir. G rdkleri i bakm ndan bu koniler El-U beyd safhasnn pimi topraktan mahrut ve ivilerinin dorudan doruya neslindendirler ve onlarla b eraber bulunurlar. Tepenin cephelerinin m anzaras, muahhar M ezopotam ya duvarlarnn dekorasyonunu tekil ed ecek olan girinti ve kn tlarla daha batan tadil edilmiti. Bunun esas E l-U b ey d in sazdan kulbelerinde aranm aldr 40. Tepeciin alar, daha sonralar B ab ilo n y ann btn kutsal yaplarnn istikam etlerini tayin eden kaideye uygun olarak drt cihete yneltilm itir.
40
Hail ve W ooII ey, U r excavations , I aVUbaid , 1927.

1 18

D O U N U N P R E H S T O R Y A S 1

2 2 X 1 7 m etre lsnde olan kk tapnak yani Beyaz T ap n ak 41 drt ke byk balk tulalarla yaplm tr. Bunun zerine kire b a d a n a edilm itir. Bu tapm ak Zikkuratn tep esin d e platform un sathnn yarsndan az bir yer igal edi yordu. Tapm ak birbirine g een byk odalarla evrilm i, m er kezi uzun bir avludan teekkl ediyordu. V e mminlerle tesad f etm ek iin tanrnn inebilecei bir merdiveni vard. A rkeologlar, Z ik kuratn kaidesinde ok daha byk ve o k daha gizli b ir tapnan m evcut olduunu tahmin ediyorlar. G erekte, E a nn ok yakn bir Zikkuratnm tabannda bu tipte bir tapm an tem elleri ve duvarlarn sslem i olan kil den ivilerd en bir mozaikin izleri bulunmutur. Muahhar ed eb gelenein bize isb a t ettii ekildeki Sm er ibadetinin tam cihazn burada gryoruz. Bundan baka, B eyaz T ap ak ta bir silindir intiba bulunmutur ki bu mhr ekli o k sonralar M ezopotam ya mhrlerinin en karakteristiini tekil etm itir. K a p a d o k y a ya, ve grdmz zere, M sra k a d ar da yaylm tr. B alangta, phesiz ki bir m uska olan m ahkk inci, bu suretle bir mhr halini almtr. Bu mhrle sahibi, nakli kabil bir mal vakf ve teberr v eya etnologlarn dedikleri gibi, tabulatrabilir. Mlk ve ah siy et fikri bu usulde ifadesini bulacaktr. En arkayik ekli olan dam ga mhr ( cach et s c e a u ) daha nce Erek 7 de tekemml ettirilm i ve mhr gibi kullanlm tr ( X I I ) . B alangta Sm er kam na intibak etmi olan bu telakki 12 inci tabak ad a kym etli talar yontan ii tarafndan taklit edilmiti. G erekte silindir mhr, kabuundan soyulmu bir kam gvdesinin m aktam n kopyas olm aldr. Bu madde b ataklk bir m em lekette k olay lkla bulunur. Beyaz T a p n a k ta , bu silindirden b ir tanesi pimi jip sd en kk bir tablet zerinde bulunmutur ki burada son raki m uhasebe tabletlerini m jdeleyen saylarn grld zan olunuyor. Tapm an hzinesinde birikmi olan serveti ve tanrya hediye edilmi mallar idare etm ek iin, tanrnn hizm etileri belgeleri saklam akla m kellef idiler. Daha bu devirde sayya m stenit bir k ayt sistem ini yaratm lard. G eriye bir yaz sis tem ini icad etm ek kalacaktr.
41 W o o lle y , U r in A nt. J . , X , 1930, pp. 3 2 7 - 3 4 1 .

M E Z O P O T A M Y A D A P R E H S T O R Y A D E V R L E R

119

En sonunda Anou Z ikkurat daha byk ve daha yk sek bir dieri iine tklm tr. Bu, yeri zerine her halde ok daha byk lde yeni bir tapm an kurulduu kk Beyaz Tap n ak rtyor ve koruyordu. A yn zamanda, 13 nc d e virde (V ) eski E an nann yerine ayn pln muhafaza eden ok daha nem li bir tapnak gem itir. Bu muazzam yapnn duvar lar kaba kalker bloklarndan tem ellere dayanyordu. Onun iin bu tapm ak K alker Tapm ak adi ile anlm aktadr. U rda 1933 d e 42 kefedilm i olan muasr bir tapm ak tula ile ina edilm i ve B eyaz Tapnan ii bo mahrutlar ile Beyaz T a p nan boyal m ahrutlar arasn d a m utavasst bir tip tekil eden ucu bo kil m ahrutlarla sslenm itir. Dr. Jo rd an a n a z a ra n 4 3 alviyal bir diyarda ta malzeme kullanma usul, ekzotik bir m enee dellet eder ve iktid ara yeni bir etnik unsurun getiin i gsterebilir. F ak at bu farazi fatihler, zaferlerini K a ssitler ve A su rlar gibi e'ski tapm aklar tamir ederek veya by lterek tebcil etm iler ve girinti ve kn tlar gibi eski mi m arlk geleneini saklam lardr. Bundan b ak a madd m edeni yeti btn unsurlarn, mhrleri, keram ii, nceki devirden alm lardr. Birinci slle Msr m ezarlarndaki kplere benzer kilden bir kp-mhr zerinden geirilm i olan bir silin d ir44, ilk Elam mhrlerinde o k y a y g n bir tip olan iki kulplu kpn ta s virini ve bir tanesi her iki ucunda bir ba olduu grlen ve A slanlar avn g steren Msr paletinde olduu gibi can a varlar hak etm itir. Bir B abilonya zelliini tekil eden bu soy can avarlarn yarad l saysz icad lara mncer olan vetirelere ben zer bir vetireye ta b an vukua g elm itir: Bir btnn para lara dalm as, paralarn tecerr tleri ve yeni bir btn iinde yeniden birlem eleri. Bu iz bize 13. E rek zam anndaki Sm er lerin psikolojilerinin b ir yzn faydal bir elcilde sezdirm ek tedir.
42 E rech ,
Jo r d a n , Holdeki, v. s. V o rlufig e B eric hte ber die in

Uru k unternommenen A usbra bu ng en.

43 E r e c h , 11. Beric ht, A bhand, p rea ss , A k ad , W issen, phil.- hist. K l.


19 30 4.

44 Ayn eser.

120

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

S resi tayin edilm eyen bir devirden sonra k alk er exoti q u e ,, tapnak yerine E rek 14 devrinde b ak a bir yap kaim olmutur. Bu yap yeniden yerli slubunda ve tamamen dikdrt gen y a ss tulalarla ina edilm itir. Bu Kzl T apnak,, heybetli bir btn tekil ediyordu ve bu devir esnasn da defa tamir grd. En ok ilgi eken ve en iyi muhafaza edilmi olan yaplar, zeri a k uzun bir avlu etrafnda toplanm lardr. B ir m erdivenle klan yksek bir taraann nihayetinde, her biri 20.40 m etre kutrunda, d airev ve tuladan yaplm ( enaa ) drt ift utundan m teekkil b ir kolonad v eya bir hol ykseliyordu. Bu sra stunlar bir nevi B ab li (S u b lim e P o r te ) tekil e d iy o r 45 ve sa tarafta antlk b ir kap ile esas tapnak o l-' m as icabed en y ere gtryordu. D duvar, kabartm a halin de yar stunlarla ve kntlarla can lan d rlm t46. Bu duvar taraann istinad duvar ve stunlar gibi tulalarn amur s v asna sokulan krmz, siyah ve beyaz balk m ahrutlarndan m ozaiklerle zengin bir surette sslenm iti. U nsurlar E l-U beyd safhasna kadar kan motifler du varlara aslan saz hasrlara dokunmu motiflerden m tak olabilirler. Stunlarn m otifleri bu sonuncularn hurma aac gvdelerinin tula ile tebcil edilm i olan tefsirlerinden baka b ir ey olm adklarn gsteriyorlar. Tapm an i duvarlar all topraktan kabartm alarla ssl id ile r47. Y elesi helezon eklindeki llelerle gsterilm i bir antilop, boalar ve kulbeler veya kam tan ahrlar gibi btn unsurlar X V I. levhada grld zere Su m erli eski bir halk tem asn telkin ed erler. Oyulmu frizler, duvarlara sokulmu kilden ivilerle yaplan bir dekorasyon ile im tiza ediyor lard. ivilerin balar, eit kollu h alar ve alt veya sekiz yaprakl rozetler tekil ed erler ki, bunlarn S m erin muahhar ikonografyasm da mutad sem bollerdirler ve M sra ve H indis tan a k ad ar ularlar.
45 E re ch , II. Beric ht, A bhand, p reu ss, A k ad . W issen. phil.- hist. K l.
1 93 0 4.

46 E r e c h , IV, Be richt. A b h a n d , preuss. A kad. W issen. phil.- hist. K l.


1532. 6 .

47 E re ch , II. Beric ht, A bhand, p reu ss. A kad. W issen. phil.- hist. K l.
19 30. 4.

M E Z O P O T A M Y A D A P R E H S T O R Y A D E V R L E R

121

Kzl T ap m ak ta, A lm anlar herhalde tapm an gelirle rinin m uhasebesine yarayan b ir o k ta b letler bulm ulardr. Bu gelirler bir Sm er ehrinin ekonom ik ihtiyatlarn tekil ed i yorlard . Bu hesaplarn muhafazas ve intikali iin rahipler piktografik bir yaz tasavvur etm ilerd i 4 8 ki bu yaz eyann tasvirlerini m cerret olarak sem bollere irca ediyordu. Bu sem boller arasnda ksa bir ekil altnda tasv ir ettikleri eya dahi tefrik olunm aktadr. Bunlar an cak daha ideogram lardr. H arfler deildirler. Say ile k a y t ok tan gelimitir. F ak at iaretlerin nemi daha m tehavvildir. H esap ok d efa normal Sm er h esab n d a olduu tarzda ,,alt l e sa s zerindedir, 1-10-60-3.600 gibi. F a k at Elam l sistem gibi saylan ( 1 - 10 - 10 0 ) b asit bir ondalk sistem de keza bazan kullanlmtr. T a b letler ve kp-mhrler byk bir sanat ve zevkle mahkk silindirlerin intihalarn tarlar. Bazlar, ta devrin deki benzer resim leri karakterlend iren realism e ile ilenmi olan, vahi hayvan srlerini tasvir ederler, fakat dikkate ayan olan nokta, bunlarn M srdaki b ak saplarndaki m ahkkatla kabili m ukayese olm alardr. Narmer paletinin tasv ir ettii biribirine sarlm uzun boyunlu bir ift canavar M srla m ukayeseyi telkin etm ektedir 49. nc bir kom pozisyon iki kulplu bir kpn her iki yannda bulunan iki asla nn antitetik bir grubunu tasv ir e d e r 50. D ier sahneler insan ahsiyetlerine a ittirle r. En aa ilerinden b iris i 51 sak alld r ve ban arkasn a toplanm uzun salardan bir tutam tam aktadr. Belki de Sumerin klsik etekliini giyinm itir. B aka bir mhr, elleri srtlarnn arkasn a b alan m esirleri tasvir etm ektedir. Bu, nmzdeki blm de inceliyeceim iz, Sm er ordularnn harpi istillar m jdeleyen bir ia re ti m id ir? ok muhtemel ki yledir. D ier bir intiba da
48 E re ch , III. Ber ic ht, Abhand, preu ss. A k ad . IPssen. p h il .- hist. K l.
1 93 2, 2

49 E r e c b , IV , Beric ht, A bhand, p reu ss. A kad. W issen, phil.- hist. K l.


1932, 6 .

59 A y n eser. 81 E re ch , II. Bericht, A bhand, preu ss. A kad. W issen, ph il.- hist. Kl.
1930, 4.

122

D O U N U N P R E H S T O R Y A S 1

bir harp arab as phe ed ilm iy ecek . b ir ekilde tasv ir edil m itir 52. Bu, oktan a sk eri gayelere uydurulmu olduu gr len tekerlekli bir tat vastasnn en eski rneidir. H erhalde, d aha sonra tarif ed ilecei ekild e, m ilitarismann douuna g erekli artlar oktan gereklem iti. E rek hariinde Uruk devri her ne kad ar U rda b irk a keram ik paras, duvarlar ve mhr intibalar ile ve belki de K ite b irk a anak m lek krnts ile tem sil ediliyorsa da bu devir, Sm er m edeniyet tarihinin esasl anlar arasn d a yer alm tr. ( Elam ve A su ra ait olan benzer bir safha daha ilerde tarif edilecektir). K lrengi an ak m lein ilk safhala rn d aki krmz astard an v ey a K alk er Tapm an ekzotik mimar lna ne ekild e etnik bir mna verilirse verilsin, bu devir E l-U b ey d m edeniyeti ile sarih b ir surette Sum erli olan Sm er m edeniyeti arasn d a bir b a vcuda getirm itir. K zl Tapn a n tulalar ve kilden ivileri, kntl cepheleri ve stunlar, tapm a bezeyen hasr motifleri ve burada bulunmu olan gagal m lekler jen ealoji bakm ndan ta E l-U beyd safhasna kad ar karlar. Fak at, mim arlk ve keram ik, sanat, say sistem i, erk ek sa tuvaletleri ile o k daha ak olarak grlen ey, iy ice tandm z arkayik Sm er medeniyetinin alm etidir. G e r ek te oktan Sm er m edeniyetinin esasl unsurlar karsnda bu lunuyoruz. E ksik olan ey, Uruk devri halknn Sum erli olduklar n isb a t ed ecek olan lengistik belgelerdir. Bu delil de mteakip devir iin elde edilm itir. ( E r e k ta b ak alar 15-16,11,111) 53. Bu devirde yalnz Sm er, U r (2,5) ve Farah (11) ile deil, fakat A kkad , K i 54 komu prehistorik ehir C em det Nasr 55, ve hatta D iclenin tesinde K h afaje gibi b ak a sitelerde mutlak surette sarih bir irtibat tesis eden halkalar da buluyoruz. Btn B a b ilo n y a da bu suretle tesb it edilm i olan yeni safha, ilk keif m evkiine nazaran C em det N asr devri adn al
52 E r e c h , IV. B e r ic h t , A bhand, preu ss. A k ad . W issen, phil.- hist. K l.
1932, 6 .

53 E r e c h , II. B e r ic h t, A bhand, preu s, A k ad , W issen, p h il.. hist. K l.


1930, 4-

54 Ksh, Lang do n , J R A S , 1930, pp. 6 0 0 sq. cf . L 'A n th r. X X X IX , p.


7 3 ; X L 1. p. 2 6 6 .

55 J e m d e t N asr, Maclcay, F ie ld M useum A n tro po logg M emoirs, 1, 3.

M E Z O P O T A M Y A D A P R E H S T O R Y A D E V R L E R

123

m tr. Bu yerde, Langdon 300 X 200 m etrelik muazzam bir platform zerinde ykselen, heybetli bir kuleyi m eydana k a r m tr ki 5 , bu kule, bu devrin d ier btn yaplar gibi acaip bir ekilde hemen y a ss kirem itler kad ar ince m statil tu lalarla yaplm tr. Zirvesinden inen bir merdiven 9 2 X 4 8 m etre lik bir saray a ulatryordu 57. ay et bu yapnn m anas iy i ce kavranm ise, imdi tanrnn dnya zerinde bir mmessili olduu aikrd r. Bu mmessil tabasn a kendisine dnya evi iktidar da tevcih edilmi olan hkmdar olarak grnm ektedir. V e o ifti ile tanrs arasnda belki de yegn e m utavassttr. Ne C em det N asr, ne K i veya F a ra h ta hi bir mezar bulunma mtr. A ncak birinci yerd e ok uzun bir kafatas elde edilmi tir 58. U rda cesetler tam m anasyle bklm bir vaziyette gmlm idiler. Bu vaziyet El-U beyd devrinin uzunlamasna gm len cesetlerinin vaziyeti ile a k bir su rette tezat halinde dir. U rd aki baz defin tarzlar ok muhtemel olarak Uruk devrine ve m edeniyetine atfolunm aldr. D ier taraftan E re k te 59 acaip bir yakm a ( incinration ) tarzndan bahsedilm ekdir. Uzanm k ad avralar kilden bir zarf iine sokulm ular. Bu odada, duvarlarn kzartan ate yaklm tlr ki bu ate tesiriyle kilden zarflar pimi ve iinde bulunan cesetler ksm en yanm lardr. Koldevvay A k kad da Sourghoulda buna benzer yakm alar dan evv elce bahsetm iti. B ir tefsir yanll olarak kabul edilen bu tarif ciddiye alnmamt. E re k te Jo rd a n n tuttuu ma hede notlar, ayn hafiflikle reddedilem ez. Bununla b eraber, Babil ed ebiyatn d a bu rite dair hibir ima m evcut deildir. Y a m a grm C em det N asr ehrinden ve Ur m ezarlarn dan toplanan b irok bakiyeler bu devir Babilonyasm daki sa natlarn ve endstrilerin canl bir tablosunu yeniden canlandr m aa yaryorlar. F ak at, ayet ayn soydan b elgeler elimizde olsalard, bu tarifin byk bir ksm ihtimal Uruk devri iin de
56 U r, W o o lley , in A n t. J . , X , 1930, pp. 3 2 7 -3 4 1 .

57 A y n e ser. 58 A em e se r. 59 E re ch . II. B eric b t, A bhand, p reu ss. A k ad . W issen. phil.- hist. K l.


1 930, 4.

124

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

m uteber o la ca k t. im di, Cem det N asr 6 0 v e E rek 61- te bulunan tab letler gsterm ilerdir ki buralarn sakinleri Sum erler idiler. Uruk devrinde kullanlm olan piktografik sem bollere fonetik bir kym et izafe olunmutu ve bunlar kelim eleri h ecele mee yarad klar kad ar fikirleri de tercm eye y arayorlard . Bu kelim eler o k arkayik bir Sum erceye ait gibi grnyorlard. Bununla b erab er, Cem det N asrda ondalk bir say sistemi hal hkim iken, E rek te bu sistem in, altlk e s a sa dayanan b ir sistem le m terafik olm as olduka dikkati ek er. G elenein daha teekkl etm edii dorudur. Bundan baka say lar ve bir m iktar harfler ve ideogram lar Babilonya ve Elam da m terektirler 62. F ak at tarih zam anlarda, seilm i konvansiyonel ekiller, her iki b lg ed e de birbirlerinden ok ayrlm lard. P ratik bir yaz sistem inin imali, tapnaklardaki rahiplerin ve memurlarn ellerinde idi. Uruk devrinde bile tapm aklarda, frsat dtke yazy sadeletiren ktip okullar m ev cu ttu . Erek 14teki Kzl Tapm an bir tabletin d e bu okullarn birisinde temrin veya el kitab iini gren bir iaretler listesi bulunmaktadr. C em det N asrda da buna benzer bir liste bulunmutur. T arih zam anlarn balanglarna kadar devam eden iskolastik g ele nek, F arah okullarnn metinleriyle tasv ir edilm itir. Bunlarn E rek ve C em det N asr tabletlerinden mtak olduklar aikr dr. F ak at bunlara muayyen bir iaret icat,, etmi olan k tiplerin ad ilve olunm utur. ay et, tarih zam anlarda olduu gibi, tapm aklar B ab ilo n y ann her tarafndan gelen mminler tarafndan ziyaret edilmi iseler, ehirler arasnda bir reniciler m badelesinin vukuu ve bu sanatn yaylm asn kolayla trm olm alar gerektir. Y aznn ne krallarn harp ilerini kaydetm ek ve ne de teolojik dom alar ifade iin icat olunmayp, bilkis tapnaklarn dnyalk m allarnn idaresine bal tamamen pratik bir i iin icat edilmi olm as o k mnaldr.
60 Lan gdon. O xfo rd Editions o f C uneiform to g r a p h ic Inscriptions from J e m d e t N asr .
1932, 6 .

T exts. VII, 1928, Pic-

61 E re ch , III. Beric ht, A bhand, p reu ss. A kad. W issen, phil,- hist. K l. 62 E la m li muvazililclerin mn as daha so nra m nakaa edilmitir.

M E Z O P O T A M Y A D A P R E H S T O R Y A

D E V R L E R

125

O kul metinleri haricinde, en eski tabletler an cak m uhasebe ile m egul olurlar. Bu hal ktiplerin m cerret dnceleri tesbit ve n akletm ee y a ra y a ca k bir leti m eydana getirm elerine en gel olm am tr.

Resi m 5 9 K hafaje de polilcrom bir vazo zerinde tasv ir edilmi bir a r a b a ( British Museum )

Bu entellektel neticeler, ticaretin tanzimi v e tali endst rilerin inkiaf ve h atta belki de militarismann iddetlenm esi ile b a baa gidiyorlard. B ir a ra b a y a bir kz veya bir eek kom ak usul, ki daha Uruk devrinde malmdu, nakliyat o k

126

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

tan kolaylatrm t. im di at gibi yeni bir hayvandan fayd alan m ak mmknd. Bundan b aka at C em det N asr tabletlerinde olduu gibi klsik Babil kneiform unda da ay n d alar eei*, ideogram ile zikredilm ektedir 63. U r 8 4 daki bir mhr ze rinde, sulhu irtibatlar iin ok rahat olan iki tekerlekli hafif arabann harpi bir ie yarad tasv ir edilm ektedir. K afajede bu devrin muahhar bir ksesi zerinde bulunan arab a (Resim 59) tam am en Sum erli bir m anzaradr (baz detaylar ta mir grm lerdir). Servetin oalm as, tat vastalarnn islh ve ticaretin tanzimi neticesi olarak m adenin nemi anlalyor. B akrd an veya kurundan k seler U rd aki m ezarlardan karlm tr.Fakat,C em d et N asr ehrinde bile kuarit yon galarn d an apalar, kilden oraklar ve obsidiyend en lam lara hal ok olarak tesad f olunm aktadr. A nlalyor ki maden d ah a bir lks m addesi idi. G e r ek te, bize kad ar kalm olan maden eya Cem det N asrda bulunmu olan dili olta D . , n D . ,. . , T j , . Resim 6 0 B a k r bir inelen, dnastk M sr balangcnda oldu- 0jt a . Cemdet N3sr 2h u gibi ucu m devver bir b ak , F a rah 6 5 da bulunmu olan ve yass bir kn la nihayetlenen yass b ir pala nadir ve iptidaidirler. Delikli baltalar, E l-U b ey d de olduu gibi hal kilden nm unelerle temsil olunm aktadr ve topuzlar ta tand rlar. Mutad ekil arm ut biimi idi. Bununla b erab er C em det N asrdaki bir para M srn predinastik ilk m edeniyetindeki kursa benzer discoi'de,, topuzlarna benzem ektedir. Bu devirde, anak m lek mutat olarak ark ta yapl yordu. Sm erin yerli soluk esm er keram ii ok yaygn d r. F a k a t, polikrom boyal ve olduka nadir bir keram ikde bu devrin karakteristiid ir. ekiller, g agal bir o k testiler (levha X IV a), keza boyunlu, om urgal ve omuzunda delikli drt adet kulak bulunan testiler ( Res. 61), kadehler, E rek 10da63 Langdon. O xfo rd Editions o f C uneiform Texts, VII, 1928,
Pic-

to g ra ph ie Inscriptions from J e m d e t N a sr . 61 Ur, W oolley, in A n t. J . , X , 1930, pp. 32 7-3 4 1 .

65 F a r a h , Mas, J . XX II, 1931, pp. 211 sq.

M E Z O P O T A M Y A D A P R E H S T O R Y A D E V R L E R

127

kilere benzeyen kay eklindeki y ksek kulplu kseler ve o l duka kab a mahruti an aklar ihtiva etm ektedir. T ersin e ev rilmi kesik koni eklinde ve iinde tutm ak iin bir dmesi bulunan acaip kap aklar (obturateur), Indus m edeniyeti ile ben zerlik bakm ndan ilgiyi ekerler. B o y a hemen yalnz omur g al testilere inhisar eder. Baz hallerde b ezenecek sath b e yaz kaln bir sva ile rtlm tr. D ier hallerde renkler d o rudan d oru ya kilin sathna srlmtr. Siyah izgilerle e r evelenm i, zengin bir zm krm zs (arab ) renkte geni eritler kil zerine boyanm tr. Su yerine g een bu siyah izgiler, keza bazan krmz ile doldurulan yedek sathlar da sslem ee yaryorlard. Bundan sonra btn sath per dahlanyordu. Bu devrin m otifleri, apraz b asit izgiler, ekenar drtgen ler, genler ve pano eklinde tertiplenm i ifte b altalar dan ibarettir ki hepsi de ksenin muhtelif ksm larn tebarz ettirecek ekilde tektonik bakm ndan gruplanm lardr. Benzer m otifler bazan, perdahlanm am yeilim trak bir keram ik ze rin e donuk siyah bir renkle ilenm ilerdir. Bu keram iklerin kk krntlar E l-U beyd keram ii ile k a rtrla b ilir. K eza tatan k seler de yaplyordu. Bir oklar kaln ve kab a ilenm itir. Y ak n lard a U rd a 6 8 bulunan bir danesi, k a b a rt ma halinde oyulmu hayvanlarla bezenm itir. Bu, X V . levhadaki ksenin dorudan doruya atasd r. A yn istasyon d a isteatitten oyulmu fevkalde bir a y 8 7 elde edilm itir. (L ev h a X V . a) Bu aynn srtnd a, tpk Su sada o k yaygn olan mermerden kselerd e olduu gibi, m ayiler iin kk bir boluk bulun m aktadr. B a k a bir m adde, yani fayan sta U rd a bulunan (bel ki de Uruk devrine aittir) bir ksenin gsterdii gibi, kaplarn im alinde kullanlm tr. A yn m addeden inciler ve pandeloklara ok defa Cem det N asrda tesadf olunm aktadr. Bu tekniin daha Uruk devrinde sokulmu veya icad edilm i olmas muh tem eldir. S s ve tuvalet eyas arasnda, kk konik balar hiza snda delinmi kem ikten kuvvetli in eler m teakip devirde o k yaylm olan m aden inelerin dorudan doruya atalar
66 Ur, W oolley, in A n t. J . XIII. pp. 38 0 -3 . 67 U r, W o o ll e y , in A nt. J . , X, 1930, pp. 32 7 -34 1.

128

D O U N U N P R E H fS T O R Y A S

drlar. nsan, g vercin veya ay biim lerinde m uskalar, kem ik ten b ir scrotum (h a y a to rb a s ), ta veya fayanstan inciler, tahta, kavk ve yumuak talard an 6 8 nadiren kornalin ve L apis-Lazuliden ekartrler 6 9 ve nihayet E l-U beydde olduu gibi d ud aklara kon acak tatan bir dme, saylabilir.

Resim 61 C e m d e t N asr kpleri ve kadehleri. M ack ay e g re 1 /g.

Mhrler, basit geom etrik m otifler, hakedilm i dam galar ve hayvan resim leri ve Uruk devrindenberi altm z baka motifleri tay an silindirlerdir.
68 J e m d e t N asr, M ack ay , F ie ld M useum A ntropology M emoirs, 1, 3. 69 U r, W o o ll ey , in A n t. J . XIII, pp. 380 -3 .

M E Z O P O T A M Y A D A P R E H S T O R Y A D E V R L E R

129

Uzunlam asna delinmi olaca yere ularndan birinden aslm ak iin bir kulakk tayan iki silin d ir 70 o k ilgi ekm ek tedirler. nk bu tip M srda protodinastik devirde grlr. Bu suretle bu devir ile Cem det N asr safhas arasndaki zaman birliine (synchronism e) dair bir delil elde ediyoruz. C em det N asr ve Ki istasyonlar Sum erii medeniyet ve dile sahip bir halkn ta B ab ilo n y ann kuzeyine kadar yayld n ve A k ad n Sum erler tarafn d an kolonize edildiini g s term ektedir. Ki 71 n alt tabak alarn d a bulunan bir k a m ikrolit d nda, bundan nce bir yerlem enin m evcut olduuna dair hibir delil bu blgede ele geirilm em itir. Belki de buras bu kk a k mak ta aletlerini kullanm olan o b an lar veya avcular tarafn dan daha nce iskn edilmi olabilir. E er hal b yle ise, o halde bahis konusu olanlar Sam ilerdir. G erekte, tarih zamanlarn b alangcnd a A k a d lar Sm erlerle b erab er bu b lgeyi igal etm ilerdir. Bu yeni gelenlerle karan ve hkm altna giren

Q u C7
^7
Reeim 62 K se l e r ve tk a la r

^7
( o b t u ra t e u r )

C e m d e t N a s r . M a c k a y e g r e 1/(;

esir, tccar, ecir olan bu Sam iler, Sm er diyarn a kadar da lm olm aldrlar. Bu suretledir ki C em det N asr keram iinin zelliklerini izah im kn olur. Bu keram iin teknii, ekilleri ve dekorasyonunda kullanlan renkleri Uruk devrinden m taktr lar, lkin kom pozisyonu ve m otiflerinden bazlar Sam ilerin keram iklerinden deil, fakat onlarn dokum alarndan v ey a se70 J e m d e t N a s r , Mack ay, F ie ld M usum A n tro po logu M emoirs, 1, 3. 71 Ksh, Landgon, J R A S , 1930, pp. 6 0 0 sq. cf. L A n th r X X X IX , p.
7 3 ; X L I. p. 266.
pTekii.toTyc.t F . 9

130

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

petlerinden alnm o la b ilir72. D esenlerin bazlarnn ve h atta polikrom inin zgem ii (an tcd en t) belki de kuzey Suriyedeki T el H alef keram iginde bulunm aktadr. H erhalde, B ab ilo n y anm kltr ev resin e Sam i bir unsu run girm esi bu devir esnasnda A k ad m Sm erler tarafndan kolonizasyonuna tesadf etm esi ihtimal iindedir. V e ilk tarih sllenin (K i I), Sm erlerin dil ve m edeniyetine yabanc bir halk ile tem asa geldikleri bir sahad a bilhassa gelim i olmas herhalde m analdr. C em det N asr devrinin sonunda Babilonyada da medeni hayata gerekli artlar oktan vukua gelm iti. B atak lk ky, norm al btn su basknlarndan korunan v e bir klt ve bir hkmet sistem i ile birlem i ehir haline inklp etm iti. E l-U beyd kylleri, m ahsullerini tam ak iin tekerlekli tat v astalarn kullanm ay renm ilerdi ve cil verm e san a tn biliyorlard . Mimarlk ilerlem iti. Silindir icadolunmutur ve ah s mlke ait eyay dam galam aa yaryordu. Bir hesap veya yaz sistem i tasavvu r edilmiti. Bu sonuncu icatlar her halde orackta yaplm lardr, nk onlarn evrim m erhalelerini takip ettik. B ir yaz icad ed ebilen b ir kavm in, tekerlei de icadetm ee m uktedir olm as tabidir. Belki yalnz kuzey Suriye m stesna, hi b ir yerde U ruk devrinden phesiz olarak mu kaddem tekerlikli tatlar veya ark ta yaplm anaklar bu lam yoruz. F ak at u v ey a bu usuller Sm ere sokulmu olsalar da, onlar yerli m edeniyete uymular ve bu yerli m ede niyet tarafndan tem sil edilm ilerdir. Bu suretle Sm eri yaratan hazrlayc alm a tamamlanmtr. Sm er endstrisine, imdi, bu endstrinin fevkalde bir verim le gelim esini tem in ede cek olan y e te r d ereced e ham maddelerin birikm esini sa lay a ca k b ir ticaret istikrar gerektir. Bu da ilk slle devrinin eseri olacaktr.

72 E la m l muvaziliklerin mns

daha so nra mnakaa edilmitir,

YEDNC

BLM

ARKAYIK SMER MEDENYET


K i te, Shourouppak 2 ve E rek 3 te C em det N asr devrinin kalntlarnn hemen stnde, bir su baskn deposunun baz hafif izleri bulunm aktadr. o k daha eski olan ve ihtimal ki U ra m nhasr bulunan Tufan tabakasndan veya K iteki ok daha g en bir tabakadan ziyade, bunlar Sm er geleneinin Tufann temsil ederler. Farah ( Sch ou rou p p ak) B ab il tufannda, T e v ra tn Nuhu roln oynayan U tanapitim in ehri idi. Bundan baka, Tufan sonras tabakalarndan itibaren kral ad lar yazl mhrleri bulm aa balyoruz ki, bu adlardan ikisi slle listesinde, Tufan sonras hkm darlar arasnda zikredil m ektedirler. Bu suretle K rallgn klerden indii tamamen tarih d evre ulam oluyoruz ki, muahhar ktipler iin bu devir Ki, E rek ve U r sllelerinin ad r. Bunun iindir ki genel olarak bu yeni d evreye birinci slle devri ad verilmi ise de bunu A rkayik Sm er M edeniyeti ad ile deitirm ek g e rektir. Bu devrin yaz ve ta zerine gravr, m aden iilii ve keramik, elbise ve mimarlk ile kendisini gsteren sanatlar ve ends trileri, El-U beid devrinden itibaren inktasz evrimi takibolunabilen sa n a t ve endstrilerin gelim elerinden ibarettirler. A ncak, hi olm azsa kem iyet bakm ndan birinci slle devri ile C em det Nasr devri arasnd aki farklar barizd irler. Belki de bu fark lar bugn, Ur ve E l-U b ey d de ve Erek, L aga, Farah ve K ite birinci slle tabakalarnd an elde edilip neir olunan madd zenginlik ile nceki devirlerin az sayd aki k a lntlar arasnd aki nisbetsizlik yznden m balagalanm tr. U rd a olduu kad ar K ite, tannm ak ve yazlm ak zere b ek leyen bir intikal devrinin varl bir o k delillerle sabit olm u
1 L angdon , J R A S , 1930, pp. 60 0-3 ; W atelin , L Anthr\ XL1, 19 31, pp.
2 67 -27 0.

2 M us. J . XX II, 20 1 -6 . 3 E r e c h , J o r d a n , Zweiter B ericht,, , bale not 6 . blm. VI.

132

DOUNUN

P R E H S T O R Y A S I

tur. Mesel, U rda W oolley btn sath a yaylm olan sval bir keram ikle karakterlenen ve dz-dbkey tulalar oktan kul lanan ve kral m ezarlarndan nce bir safhay ayrt etm ektedir. Bununla beraber, imdi tezahr eden yeniliklerin bazlarnn nceki medeniyetin tabi bir gelim esi olm adklar anlalyor. Tula ii buna en ak bir rnek tekil etm ektedir. Birinci s lle devrinde y ass biim rasyonel tula eklinin yerini acayip bir ekil almtr. Bu ekil tula bir yznde dz, dier yznde d bkey dir. Dz-dbkey ( plan - convexe ) ad verilen bu tulalar, S arg on ( A gade ) n tahta km asndan pek az zaman nce sona eren devrin o kadar karakteristiini tekil ederler ki, Alm an bilginleri bu yzden dz - dbkey devir demek itiyadn kazanm lardr. Y a stk eklinde olan bu tula, eski ekillerin slahndan ziyade geriye atlm bir adm iaretlenlendirir. Bu sebepden Jord an 4 bunun tuladan hakiki mima riyi bilmiyen yabanc m stevliler tarafndan getirildiini telkin etm ektedir. Cenaze ritlerinde de kkten deim eler m eydana kyor. Halk byk m ezarlklardaki tek m ezarlara gm lmektedir. Bazan, m esel U rda olduu gibi, nceki devirde ayn suretle kullanlm olan yerlerden tekrar istifade olunmutur. C esetler ne El-U beyd devrinde olduu gibi uzunlamasna, ne de U rda Cem det N asr m ezarlarnda olduu gibi sk skya bzlerek yatrlm lar, bilakis b a ca k gvde ile dik v ey a geni bir a tekil ed ecek tarzda hafife bklerek gmlmlerdir. Baz eski m ezarlarda, W oolley 5 ye gre, ba belki de bizzat m e zarda yaklan bir ate vastasiyle yaklm tr. Bu ksm yakl ma ameliyesi E rek te nceki devirde grdmz tarzn soy suzlam bir ekli olabilir. F ak at Hail 6 bu yakm ann h aki katen kasdi olup olm adn sorm aktadr. K ab ir bazan hasrla rtlmtr, b ak a hallerde de kadavra keramikten ( 1arnax), ve daha sonralar kam tan bir tabut iinde gmlm tr. ilerinde insan veya hayvan olduklar belli olmayan kemik paralar ve kseler bulunan byk kpler, Ur mezarlnda
4 E re ch , Jo rd a n , Z w e i te r Bericht, bak blm. V l . daki not 6 . 5 Tombes R o y a les, Woolley, A n t . J . VIII, 1 928, 1-29, 6 Antiquity, II, p. 59.

A R K A YIK S U M E R M E D E N Y E T

133

bulunmu olm akla b eraber, W oolley tarafndan tem el depolar olarak kabul edilm ilerdir. Bunlar d ah a ziyade Indus ehirleri nin baz l yakm a tarzlarn dndrm ektedir. P e r r y 7 Ur ve F a ra h taki mterek m ezarlarla Msrn ilk sllesinin hususi mezarlar arasn d aki benzerlie dikkati ekm itir. U rd a bir k a m ezar yannda bulunmu olan kilden ve boyal b alar 8 da vazifeleri bakm ndan M srn mahkk portrelerine yakla abilirler. 1928 de kefedilm i olan U r K ral m ezarl,, ve K ite Y hyndeki 9 baz m ezarlar, bizi, kaynaklarn Sm er g ele neinden alm adklar anlalan ve mutlak surette ayr olan bir telkkiler dnyasna sokuyorlar. Bizzat mezar, A b y d o staki Msr kratlar m ezarlarnda olduu gibi, minyatr halinde top rak alt bir evd ir; m ezar 12 X 8 m etre lsnde olan ve meyilli bir ram pa ile inilen muazzam bir kuyunun dibinde ina edilm itir. M ezarlardan bir tanesi, d rt ke yontulmam k al ker bloklarnd an ina edilmi paralel odadan teekkl edi yordu. Bindirm e tarznda kubbeli idi. H a r la 10 rtlm ve sonra tahta ile sslenmiti. B aka bir kk mezar 11 kalker plakalar dan yaplm hakik bir ku bbe ile rtl idi (Resim 64). Bun dan baka tula her yerde kullanlm tr ve baz halde tav a nn kubbesi hakiki bir k u bb e anahtar tana dayanm aktadr ki bu prensibe ilk defa olarak nc slle zam anndaki M sr mimarisinde rastlanr. F akat bu prensip ihtimal ki nceden A su rda biliniyordu. Ur ve K ite toprak alt m eskenlerin inasna hkim olan dnceler A b y d o staki ayn b a rb a r m antkla tatb ik edilm i lerdir. l kral, m ezara krallk nianlariyle bezenm i olan arab alar veya kzaklar zerinde tanm tr. Y aln z eki hay vanlar deil, fak at koucular, ask erler, nedimler, m zkaclar ve harem k arlar da efendilerini gelecek dnyada takib e m ecbur klnm lardr. K ral mezarnn dnda bulunan kuyu
7 Man. X X I X , 18.
8 T o m b e s R o y a l e s , Wo o l l e y , A n t . J . VIII, 1928, 1-29.

9 Langdon, J R A S , 1930, p p . 6 0 0 - 3 ; pp. 2 67-270.

Wa t e i i n ,

L 'A n t h r ; XL I, 1931,

10 T o m b e s R o y a l e s , Wo o l l e y , A n t . J. VIII, 1 9 2 8 , 1-29. 11 T o m b e s R o y a l e s , Wo o l l e y , ibid, VIII, pp. 415 -44 7 .

134

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

lard a, ilerind e tamamen silahl alt er ve kym etli bezeklerle sslenm i dokuz kadn bulunan elli dokuz ceset yatyordu n. (Resim 63). M ezarda, llere m ahsus serem onilerden sonra kuyu, keza insan ku rbanlariyle m terafik dier ritleri ihtiva eden m erhalelerden sonra k a p a tlm tr13. Bazan, mezarn stnde bir nevi cenaze m escidi ina edilm i ve bu m escit keram ikten bir m ecra ile m ezara balanm t (R es. 64). K eza bu d a Msr d etleriyle m ukayese olunabilecek bir karakterd ir. F a k a t tasrihe imkn yoktur. nk bu farazi m escitler tahrip olunm ulardr. K ral m ezarnda gmten bir kayn (L evha X V II b.) ve basit kim selerin m uahhar m ezarla rnda ziftten kayklarn bulunm as M sr ile m nasebete ait yeni bir delildir. Bunlar hem en, eski im paratorluktan itibaren kabul olunan Nilin cenaze kay ile m ukayese etm ek istenil mitir. M ukayese yanl neticeye ulatrabilir. nk B abil ed ebiyatn a nazaran kaya M srllarn dndkleri gibi lnn seyyahati deil de m esel gnahlarn nakli gibi baka grevler atfetm ek mmkndr. Bu kubbenin altnda yabanc fatihlerin y attk lar faraziyesi iteri srlmtr. Fetih, ehre insan olu bir hkmdar ve tapnan yannda bir sa ra y yaplm asna seb ep olacak, kiraln elleri arasna muazzam bir servet hzinesi koyacaktr ki bu ser vetin ancak b ir ksm mezara gm lecektir. Bu fetih keza Sm ere baheyledii kuvvetli bir ordu sayesinde S m er medeniyetini B ab ilo n yann snrlar dna bile k a ra ca k ve ayn zam anda faydasz bir k a ehiri de ortadan kald racaktr. ehirli (urbaine) bir medeniyetin yaratl m asn daima harp hkim svari bir kastn egem enliinde gren M en g h in u, bu fatihlerin O rta A sy a dan geldiklerini ve beraberlerin d e at getirdiklerini zannetm ektedir : ( F ak at a tn m evcudiyeti daha C em d et-N asrda tesb it ed ilm itir). C o n te n a u 15 da, H ered otos ve M arco P olo taraftarlarndan
12 13 14 15
Tombes R o y a l e s , W o o lley , ibid, VIII, pp. 4 1 5 - 4 4 7 . Tom bes Royale s, W o o lle y , ibid, VIII, pp. 4 1 5 - 4 4 7 .

W eltgeschichte d er Steinzeit, pp. 435, sq. 470. M anuel, III, 1557, P e a k e et F l e u r e , Peasants and Potters
az ok oban olan istilclar o la rak

p. 92,

bu mellifler S m e r leri de

gznne

alrlar, f a k at bunlar gney den g etirir le r.

A R K A Y IK S U M E R M E D E N Y E T

135

yazlm olan A syal geb elerin mezarlar ile Ur mezarlar arasnd aki benzerlik zerinde srar etm ektedir. Lkin, yalnz arkeolojinin izlerini m eydana k arabilece i maddi m edeniyet sahasnd a bu nom adlarn az orijinallik sahibi olduklar ve d aim a hkmleri altna girenlerin m edeniyetlerini temessl eyled ikleri kabul olunm aktadr. B ah s eylediimiz teoriler ancak

Resim 6 3 U r daki kral mezarlarndan ikisinin pln. K urbanlarn durumu

136

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

ne ispat ve ne de red edilm eleri mmkn olm ayan faraziyeler ve b a sit tahm inler m esabesindedirlet. D ier taraftan fatihlerin M sr civarndan gelip gelm edik leri de renilecek bir soru tekil etm ektedir. phesiz bunlar M srllar olarak kabul etm ek mmkn olm yacaktr. Zira mezar eyas aikr bir surette Sum erlidir ve Nil vadisinin o k ferdi lem i m ahsullerinden zel olarak ayrlm aktadr. M srdan mlhem olabilecek tek eyalar I. levhadaki bir plk zerinde Sum erli bir teknik ve karak teristik Sum erli bir erev e iinde tasv ir edilm i olan ud tarznda musiki aleti ve sinek biim inde ve lapis-lazuliden yaplm m uskalardr 16. stilclarn eflerini firavunun, Nil vadisinden kovulmu, ef haysiyetini kazanm ve Bedevi bir kabile tarafnd an kabul edilm i rakipleri gibi tasavvu r etm ek de mmkndr ki bunlar, m odelleri olan lh kral kuatan ideolojiyi tam am en unut m am lardr. Bu suretle, m alplarn madd m edeniyetini k a bul etm ekle b era b e r yeni telk k iler getirm eye m uktedir bir fatihler grubu tasavvur ediyoruz. P erry nin bu teorileri kron oloji bakm ndan m akbul mudurla r? Beinci blm de protodinastik M sr zerine M ezopotam ya nn etk i izlerini saym tk. im di, M ezopotam yadan mtak olduklarn zannettiim iz elem anlarn byk bir ksmnn U ruk v ey a C em det N asr devirlerine ait bulunduklar ai krd r. Y a n i son fasld a kntl tula mimarisinin kp m hrler zerinde yuvarlanm silindirlerde iki kafal veya b o yunlar biribirine sarlm can avarlara, hayvan srlerine, rozetlere tesadf ettik. Bu bakm dan M srn protodinastik safhasnn B ab ilo nyad ak i Cem det N asr safhasndan so n ra olm asna bir ih tiyac yoktur. C em det N asrn ucu m devver b a k r b ak lariyle kntl silindirlerinin protodinas tik M srn tipleri ile tevafuk etm esi, hatta iki devrin hemzaman olm asn bile makul klm aktad r. Birinci slle devrinin o k zellem i Sum erli tiplerinin M srda mevcut olm ad dorudur. S m erden gelen ve dorudan doruya M sra tesir eden kuvvetli her etki, o halde tasavvur edilm elerinden nce
16 Mack ay , Re p ort on the E x ca v atio n
Museum, A nthropology M em oirs, I, 1-2 . of the A C e m e te r y ,, , Field

138

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

sona erm itir, G erekte U r daki kral m ezarlarnn baz inci tipleri ve h atta tatan vazolarnn en al muadilleri eski im paratorluk M srnda m evcutturlar. B aka bir deyim le Cemdet N asr protodinastik devir ve arkayik Sm er devrini de M srn II-V. slleleriyle paralel tutm ak kabildir. Bu kron o loji, birinci slle devrini bir ok arkeologlarn kabul etm e dikleri o k daha ksa bir zamana sktrm aktadr. W oolley, kral m ezarlar kuyularnn kazlm bulunduklar ve ihtimal kral cenazelerine ait m escitlerin harabelerini rten ze min sath zerine yerlem i bakiyelerin tekil eyledii faslasz meyilli bir tab ak a bulmu ve bu tabakann- iinden Birinci Ur sllesine ait bir ift in tib alar elde etm itir n . Birinci slleye ait olan bu enkazn, sakinleri oktan unutulmadan nce, bir k ral m ezarl zerine atlm olm as mmkn deildir. Bun dan baka, bazlarnn Sargon id ve dierlerinin de birinci s lleye m uasr olduklar kabul edilen muahhar zel mezarlar kral mezarl zerine yerlem ilerdir ]8. Bu tecavze an cak krallarn lm nden o k zam an sonra gz yummak mmkn olmutur. te bunun iin, W oolley, kral kabristannn, birinci slleden bir o k yzyllar nceliini iddia etm ek ted ir10. Keza, K ite Y hynn m ezarlar bir su baskn deposu ile rtldr ki bunun zerine H arsag - K alam a birinci tapnann dz-dbkey tuladan alt kat ina edil mitir. Bununla b eraber ihtimal yine pre-sargonid olan muahhar m ezarlar da binann alt katnda kazlm lard. Y in e A hyn de 20 belki de birinci slle devrinin sonuna ait olan mezarlar, K iin birinci veya ikinci sllesi zam annda, dz-dbkey tulalarla ina edilmi olan bir saray n harabeleri iinde hazr lanm lardr. Bu esaslara d ayan arak birinci slle devrine te reddt etm eden en aa sekiz yzyllk bir zaman takdir edilm itir. F ak at, B a b ilo n y ada slleler ok abu k tevali ediyorlard. A gad e im paratorluunun dmesini takip eden yz yl e s
17 18 19 20
T o m bes Royale s, W o o lle y , ibid, X , pp. 3 2 4-3 2 9 . To m bes R o y a les , W o o ll e y , A n t . J . VIII, 1928, 1- 29. Tom bes R o y a les , W o o ll ey , ibid, XII, pp. 3 5 7 -36 9 . pp.' 6 0 0 - 2 ; W a te lin ,

Langdon, J R A S , 1930, pp. 2 6 7 -27 0 .

L 'A n th r; XL 1, 1931,

A R K A Y K

S U M E R M E D E N Y E T

139

nasnda, H am m urabiye tekaddm eden E re k in beinci, (Jrun nc sllesini, L a rsa ve sin sllesini gryoruz. Y en i slleler, tapnaklar ykm ak ve yeniden yapm ak itahls idiler. Bundan b a k a , birinci slle devrinde olduu gibi, binalar pi memi tuladan ina edildikleri iin bunlar sk sk yeniden yapm ak zarur idi. Bunun iin, istratigrafik belgelerin yl hesab ile takdirinde ok ihtiyatl bulunmak lzmdr. Bir tara payi taht olan Eshounnann kalesi b e defa yeniden ina edilmitir ki bu hal H am m urabiye tekaddm eden buuk yzyl iinde topran seyiyesini alt m etre y kseltm itir21. G erekte, a rk ay ik ilk m ezarlardan (U r , K i Y , F a ra h ) toplanm olan kalntlar, K i A ve U run Sargon id m ezarlar gibi ok daha muahhar addolunan m ezarlardan eld e edilenlerden fevkalde az ayrlm aktadrlar. D ikkatli bir inceleme, silhlarn ve vazola rn biim inde olduu gibi ta gravr slbundaki ve yazt (inscription)lardaki m anal ay rlk lar m eydana karr. Lkin heyeti umumiyede bu fark lar hayret v erecek kadar kktrler. Maden iilii ve kuyumculuk alannda en mtekmil tipler oktan kem ale erim i olan U run kral m ezarlarnda gzkrler ve tipolojik hibir seri zarur olarak ok daha so n ra g e le c ek olan ekilleri in ta etmez. V aka, birinci slle devri beyz yld an fazla srm ise de, bu devri endstri iin esefe deer b ir durgunluk devri gibi gznnde tutmak lzmdr. O halde bu devirde ilk defa olarak m eydana kan kk sllelerin g erekten Nil vadisinde domu olan hkmdarlk ve lmezlik telkkilerinden mlhem olmu olan fatihler o l m alar mmkndr. Bebilonyann birlem esine doru m teakip safha, yerli bir Sum erli tarafndan deil, fak at yeni ehrin Sam i hkimi olan S a rg o n tarafnd an baarlm tr. B aka bir y a b a n c : A m orrit H am m urabide beyz yl sonra S a rg o n un eserini tam am lyacaktr. Bununla b erab er, hi bir ey bizi istil faraziyesini kabule zorlayam az. Sm erler a rk ay ik devirden nce, Sum erde y ay orlard ve U run ilk krallar hi olm azsa Sum erli adlar tarlar. K ralln ve saltan at teekklnn ve asker kudretin gelim esi esasn d a farzolunan ekonom ik artlar
21 D r. F ran kfo ^ ttan alnan malmat.

140

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

C em d et N asr zam anna kadar m azide takip olunabilirler ve d ard an gelen aknlarn bunlarn gereklem elerine g erekli m nebbihleri getirm i olm as da mmkndr. Daim a oldu u gibi, antropoloji, bu problem e ikna edici bir cev ap verm em itir. G erekten K iteki 22 iskeletlerin tetkiki etnik tiplerin ay rln g sterm ekted ir : ok daha eski m ezarlarda daha ziyade aik r olan ve daha Sm erde bulunmam olan brakisefal bir aznlk ve uzun kafal iki variyete. Bu uzun kafallar variyetesinden biri batl ilgiler gsterm ekte ve A k denizli tipin iine girebilm ektedir. D ieri o k d ah a iptidaidir. Buxton tarafndan Avrupa - A frikal (eurafricaine) diye tavsif olunmutur. F a k at F r a n k fo r t23 tarafndan kullanlan H indli-Afrikal ( indo - africain ) tabiri daha uygun grnyor. Bu devrin son yzyllarnn h e y k e lc ik le ri24 en aa iki tip gsteriyorlar. Y u varlak kafal ve m tebariz kanbur burunlu arm enoide,, tipi ve uzun dar kafal ve olduka geni burunlu Akdeniz,, t ip i25. F ak at hangi tipin ilknce m eydana ktn tayin kabil de ildir. nk iskeletler veya nceki portreler nadirdirler. Ne elbisenin ne de ba tuvaletinin bizim iin hi bir faydas yok tur. K ral ah slar da dahil olm ak zere, bir ok ahslar tam am en matru olarak tasv ir edilm ilerdir. F ak at serem oni lerde ve harp iin yola km a annd a krallar, genel olarak uzun salar ve uzun sakallar tarlard. st dudak, bununla b e ra b er, traldr. L eg rain e n a z a r a n 26 sa ve sakal yapm a idiler ve duruma g re taklyordu, Peruka tam a tesb it edilm itir, fakat bunu Msr tesirin e atfetm ek kabil deildir. nk perka ta
22 Bu xton, JR A I , L X I, pp. 57. sq. cf. K e i th in el-O beid kafalar ze rindeki raporu . 23 A d g e e n eser, pp. 4 0 F ig . sp. e t 10. 24 Christiau, M A G W , liv. I sq. , A s s u r heykelciklerinde
tenevv tefrikini iddia eder. byk bir

25 O p. cit, pp. 4 0 sp. et F ig . 10. 26 L egrain , Mus J . X X , 1929, pp. 2 6 0 squ. C h rista n . A r chiv f . Orient fo rsc h u n g , VII 1931, pp. 100 sq. bu te f e r r u a tl a r ta m a m e n ihmal eder.
K r a l iy e t m ez ar larnn S a r g o n a ancak mukaddem olduklarn iddia ed er. Kendi delillerinin ( A lm a n y a da fevkalde desteklenmilerd ir) kritii iin Bak L a n d s b e r g e r O LZ. 1931, pp. 115-136. F r a n k f o rt A rch , and Sa m ,P roblem , p. 5 ve not 5 daha yukarda.

A R K A Y IK S U M E R M E D E N Y E T

141

E l-U b eyd devrindenberi tanm tr. Sum erler daima fitilli yn den bir fistan giyinmi olarak tasv ir edilm ilerdir 27. Bununla b era b er K iin A saraynd a 23 kakm a bir kavk zerinde tasv ir edilmi olan bir kral ve U run san cak hizm etkrlarnn bazlar bezden bir elbise giyinm ilerdir. lk sllelerin g erek ten yabanc fatihler tarafndan kurul mu olm as yahut da Sum erin ekonom ik artlarnn tabii netice leri olmu bulunmas b elk i de m edeniyet tarihi iin pek nemli deildir. Bu devir hadiseleri bu sonuncu gr noktasndan izah olunabilir v e bu da d ier m sbet deliller elde edilinceye kadar kfi geiftelidir. Birinci slle devrini, prehistorik devirden arkeoloji b ak m ndan g erekten ayrt eden ey, bu devrin mstesna zengin liidir. H er nekad ar kral mezarlar,, altn, gm ve kymetli ta la rla tklm tklm dolu ise de, Ur, Farah ve K iteki ve fertlere mahsus olan m ezarlarda normal olarak b ak r veya tuntan silhlar ve ithal edilmi olan lapis lazuliden inciler bulunm aktadr. O halde defin ey as, yalnzca byk bir tem erkz deil, fakat gerek servetin genel bir tezaydn tazammun eder. Bu oalm a belki de, kral otoritesinin phesiz byk bir rol oynad tem erkzn kolaylatrd, fevkalde b ir organizasyondan dom aktadr. Her sitede tapnan daha hal en byk kapitalist rol n grd dorudur. Ayn zam anda kral, tanrsnn hizmet kr olarak nazar itib are alnm akta, bazan da ishakku,, veya mmessil diye tav sif olunm aktadr. Lkin, bir bakm dan kral halk ile tanr arasnd a durm aktadr. Tanr insani bir ekil al tnda daha tem sil edilm em itir. K avk kakm alarnn ve st vane dam galarn m uteber tem alarndan biri, kral ve k a rsnn bir testid e bulunan b ir ikiyi in ce borular vastasiy le ek tikleri bir kral ziyafetidir ki, bu tplerin nmunelerine kral m ezarlarnda tesadf olunmutur. phesiz
27 Christian, bunun y ap rak la rd an yaplm bir et ek olduunu tahmin
etmitir. F a k a t bu k a n aa t, U r da bulunaD bir ko heykelcii sa y e sind e red edilmi o lm aktad r . Bu heykelcikte hayv an tyii eteklik zerindeki ayn konvansiyonel ekilde gr lm ektedir.

28 Tom bes R o y a les , W o o lle y , ibid, VIII, pp. 41 5-4 4 7 .

142

DOUNUN PREHSTORYAS1

bunlar, halkn m uhayyilesinde lh kudretin tamamen kral ve kralieye tevcih edildiini,, telkin eyleyen ritel sahneler dir. Ulhiyetin, bu tarzda m talea edilen ve fani kudret ken disine tevcih edilmi olan arz zerindeki mmessili, tanrnn kh yas, phesiz, yalnz kendi dindarl kendisini cm ert klm aa kfi gelm eyen iftiden hasadn fazlasn ok daha k o lay lk la koparm aa m uvaffak oluyordu. H er ne kadar bu fazlann byk bir ksm ksr ilerde heder olabilir veya m ezarlara (ki ok defa m odern ark eo loga tekaddm eden eski m ezar soyguncularnn g a y reti sayesinde tek rar tedavle arzedilm ek zere) gm lm lerse de, b ak a bir ksm verimli ilerd e, ticarette, savunm ada kullanlyor ve nihayet toplulu un servetini oaltyordu . Ayn zamanda, kral savata komutan idi. Silh lar ve s a va sahneleri ok defa arkeolojik belgelerim izde tasv ir edil m ilerdir. U run eski bir m ezarnn mehur s a n c a 29 bize harp arabalarn , bir ar ve bir de hafif piyadeyi ihtiva eden iyice organize bir ordunun efi olan kral gsterm ektedir. A rabalar, araba okunun her iki yanna koulmu olan ve burun delikle rinden g een halkalara tutturulmu dizginlerle idare edilen drt eek veya k atr tarafndan ek iliy o rd u 30. Bu dizginler, arab a okuna tespit edilmi olan ve zerinde bir m askot bulunan ifte bir halkann (Levha X IX a ) iinden aprazlam a geerler. Ur ve K iteki baz kral m ezarlarnda ve muhtelif yerlerde 31 bulunmu olanlar gibi arabalar drt tekerlekli idiler, fakat iki tekerlekli arab alar F arah n takriben muasr modelleri ve levha X V II a da gsterilen kabartm a ile tasv ir edilmilerdir. Her iki halde de tekerlekler m asiftirler, desteklerle bir aray a getirilm i ve b ak r ivilerle birletirilm i kelerden enberlerle balanm kuvvetli odun paralarndan yaplm tr. Bu te k e r lekler arabann sandna kseled en kaylarla tutturulmu
29 L egrain , M us. J . , X I X , s. 2 2 7 , Contenau, M anuel, III, s. 1528, Hilzheimer, P. Z , X X I I , pp. 1 sq. Real. , X I V , s. 199 d a tasv ir edilen ve
F r a n k f o rt un, op. cit, a t la r ,, dedii hayvanlarn k a t r olduklarn etmitir ve W oolley ve tahmin etm ek te d irle r. d i er m ellifler ise bunlarn of the eek iddia olduklarn Field

30 Mack ay, R e p o r t on the

E x c a v a ti o n

A C e m e te r y ,

Museum, A n th rop olo gy M emoirs, I, 1-2. 31 Heinrich, F a r a , Berlin, 1930.

A R K A Y IK SUMER M EDENYET

143

tek erlek dingiline tesb it ed ilm ilerd i32. M ackay 33 bu ayn tip tekerlein bugn hal P en cap ta kullanldna ve H indis ta n a daha n ce d eilse de birinci slle devrinde geldiine iaret etm ektedir. M ezopotam yada, nceki devirde oktan belli bal unsurlar grm idik. A ra b a y a binen muharip, bir sava b altas, bir karg ve haner ile silahlanm t. K arg lar ve m zraklar arab ann nnde kam tan yaplm bir okluk iinde tanrd. A r piyade erinin bakrdan m iferleri vard ve mutat fistann stnde pars derisinden ve omuzlardan den ve boyun hiza snda inelerle birletirilen elbiseli erkekler, karglar, sava baltas ve haner ile silahlanm lard. M akedonyalIlarn m j d ecileri olarak alay (falanj) tekil ed erek savayorlard ve on lara, bu yolda, tak rib en bin yl tekaddm ediyorlard (Bu icad genel olarak M akedonyalIlara atfedilm ektedir). Militarismann gelim esi evvel B abilonyann servetlerini l veya da barbarlarnn yam a etm elerine kar mdafaa zarureti b a k m ndan hakl grlebilir. Muayyen bir zam an iin bu m ilitarisma alkan zanaat erb abn a ve iftilere Elam llarn ve Mari sakinlerinin aknlarm dan masun bir halde tarlalarn slh et m ee ve tekniklerini ilerletm ee yardm eden bir gven temin etmitir. Fakat, dom akta olan endstri ekonom isinin ilerlem esini gerekletirm ek iin, ovann snrlar dnda, ilk endstri m ad deleri aratrm ak lzm geliyordu. T arlalar srmek iin veya byk kanallar kazmak iin kullanlan aletler b ah is konusu oldu u zam an bile g erekli olan bu ithal mal ihtiyac Sum erliler tapnaklarn kym etli m adenler v ey a nadir cevherlerle bezem ek isted ikleri zaman oalyordu. M addeleri lden deil, fakat Elam n veya Su riyenin meskn blgelerinden tam ak m ecbu riyeti vard. Bununla b erab er kolaylk ve bolluk iinde yaa yan y a n -b a rb a r k ab ilelere besin m addelerinin fazlasna v ey a maml eyaya karlk kendilerinin ellerinde bulunan ham maddeleri m badele ettirm ei kabul ettirm ek veya kervanlar tarafndan a a larnn kesilm esine, m adenlerinin karlm asna ve tarlalarnn i nenm esine onlar ikna etmek bahsinde hudutlar vardr ki bu
32 A n t. J . , I X , s. 26. 33 F ra n fo rt, Teli A s m e r and K h a f a j e ,, , Oriental nstitnte Communic., 13, 1932 ve 16, 1933.

144

DOUNUN P R EH S TO R YA S J

snrlarn tesind e bu ilerde m uvaffak olmak mmkn d eil dir. Bugn de A vrupallar A frik a da ayn mkllerle k ar lam aktadrlar. Bu zorluklar yenm enin bir usul, tccarlar silhl bir kuvvetle desteklem ek v e ticaret serbestliini,, b o zanlara kar ceza iin seferi bir heyet sevketm ektir. S argon, K ap ad ok y ada maden ticareti ile megul t ccarlara yar dm iin bir seferi heyete teebbs etmiti. S a rg o n un bu ite selefleri bulunmu olm as mmkndr. Sm er ile Elam a ra snd a veya Sm er ile Asur arasnda ve sonraki ed eb iyatta zikredilen dm anlklar belki de ayn soydan ekonom ik bir em peryalism aya m atufturlar. Belki bu sebeplerden mlhem olan ve orduya dayanan Sm er hakim iyetinin bu devir esnasnda Babilonyann kendi sn rlar tesine geniledii grlyer. D iyala zerindeki K hafaje 34de mstahkem bir kalede ve A su rda 35 Ishtarm arkayik bir tapnanda Sm er kltrne ait silindirler, kitabeler ve eyalar ve keza Sm er fistann ve ba tuvaletini tayan figrinler elde edilm itir. Bu iki ant, o halde, Sum erli fatihler tarafnd an gerid e braklm S u b a rlar arasnda kurulmu olan Sm er tesisleri, hakik koloniler olarak grnyorlar. H lsa, politik birlik, hi phesiz, ksm en kuvvet kulla nlarak gereklem itir. K k kazlan Cem det N asr virane haline g eliy or ve U r yaknndaki M eraijibde terkediliyor. Bu hal K i ve U run m tekabil him ayesi altnda rakip ehirlerin zoraki itiraklerine iaret olabilir. Bununla b erab er Babilonyann ta b i ekonom ik birlii bahis konusu ettiimiz devrimizde tam am lanm am tr. K iten Eriduya kadar tek bir medeniyet k arisnd a bulunduumuz dorudur ve bu yeknesakln bir dil ve din birliine de tekbl etm esi mmkndr. S m er dili her yerd e konuuluyordu. Byk tanrlar ve onlarn Eridu ve U rdaki tapnaklar her tarafta itibar gr yor du. F ak at krallk, dilin ve dinin birletirici kuvvetinin zddna h areket etm itir. K ral, haddi zatnda muayyen bir sitenin efi idi ve kudretini komu devletlerin h esabna kuvvetlendirm ei aratryord u . B ab ilo n y ann serveti ve insan kudreti, ksmen
34 A ndrae, D ie A rch aeischen Ischtariem pel in A ssa r. 35 T o m bes R o y ale s, W o o ll e y , ibid, XII, pp. 3 5 7-3 6 9 .

A R K A YIK

SUMER M EDENYET

145

olsun, bam sz ehir devletleri arasn d aki deersiz ve yok edici m cadelelerle harcanm tr. Bununla b eraber, bu zd karm aya ram en, krallk ve dnyev iktidar bu devirde gereklem i olan terakkilerin tem ellerini tekil ederler. L a g a hkm darlar ina ettirm i olduklar kan allarla vnrler ve Elam veya M agandan bakrn ve L bn an dan orman aalarnn Idhalini nasl kolayla trd klarn anlatrlar. ehir endstrilerinin beslenm esine gerekli olan ticaret u veya bu ekilde tekilatlandrlm tr. A rkeo loji serpantin 38 ve mahkk kornalin taneleri, 37 dam galar ve hatta keram ik g i b i 38 mamul eyann Indus vadisinden ve bakrn O m andan idhal edildiklerini 39 isb at etm ektedir. Bu hal Sm er telkk ilerinin ve icatlarn n yab anc lkelere yaylm asna m ncer olmutur. M esel silindir mhrler Asura, Su riy eye ve hatta K a p a d o k y a ya girdi ve burada natralize oldu, yani y erleti. H atta ndus vadisinde taklid edildi ve sonra yerli d am galar ona tercih edildiinden te k o lundu. K eza S m erin baz m aden tipleri ok daha geni bir yaylm a g stererek gney Rusyaya, T u rov a ve orta A vrupaya ulam lardr. T ica ret elden ele geen m atalarn b asit bir al veriinden ib aret olsayd, dnce m badelesini tasavvur etm ek kabil o lm yacak t. phesiz, k erv an lar uzak m em leket lerd e eleniyorlard . B abilonyal t ccar kolonileri belki de y a b an c d iy arlard a yerlem ilerdir. Y u k a rd a bahsetm i olduumuz S a rg o n un hikyesine gre bu halin K a p ad o k y ada vaki olduu an lalyor 49. Bunun te r sine olarak yerli tccarlarn da bugn ngiliz tccarlarnn O porto ve stanbulda yerletik leri gibi Ur ve K ite yerlem i olm alar mmkndr. Bundan baka, ark ta k erv an lar yalnzca
36 T o m bes Ro y ale s, W o o ll ey , A n t . XII, pp. 3 5 7 - 3 6 9 37 M ackay, R ep ort on the E x ca v atio n of the A ' C e m e t e r y , Field Musum, A n th rop olo gy M em oirs , I, 1*2. 38 F r a n k f o rt , Illustrated London N ew s I Ekim 1932 , Antiquity, VI,
s. 356 .

39 British A ssoci ation, R e p o r t of Sum erian C o p p er C o m m itte e , 1928,


sq. P e a k e , A n tiq u ity de II, s. 45 2 . Bakr ve kalay k aynaklar iin keza baknz Real X I V . s. 183 -5 harita ile b e ra b e r. 40 Doudaki tic aretin tarifi iin Bk. Smith,

Early H istory

o f A s70

s y ria , pp. 52.


P r e h is io r y a , F .

146

DOUNUN PREH STO RYA SI

tica ret mallar deil ve fakat serb est veya esir iileri de ta r lar. Bugn yakn douda tecr beli zanaat erb ab uzaklara seya hat ed erler ve hnerlerinin kendilerine krl bir i temin ettii yerd e yerleirler. Belki de bu ayn h areketlilik H indistanda, Bab ilonyada, M srda ve T u rov ada kurs biim inde baz altn in cilerin o k a kullanlm asnn sebebid ir. Bu inciler ince iki altn kursu zerine bir oluk izerek ve sonra bu iki kursu bir birine tatbik ederek ve yap trarak elde ediliyorlard ki bu suretle k ark ary a gelen oluklar bir ipin g eece i bir b o ru vcuda getiriyorlard . Bsbtn zel olan bu teknik iki ayr yerd e m stakil olarak kam azlar. U r ve M srdaki ta vazolar a ra sn d a farzolunan benzerlikleri de ayn ekilde izah kabildir. Sm er bir servet m erkezi haline gelmiti ve bu bakm dan b a yn d r sitelerine eski dnyann zanaat erb abn ekebiliyordu. Bu suretle teesss eden ticaret Sm er ehirlerinin endstri ve ticaret siteleri haline inklp etm elerine meydan verdi. Bu sitelerd e yeni ekonom inin y aratt frsatlara muvazi olarak yaam a v astalar bulan sna bir ii snf, ngilterede endstriyel devrim devrinde olduu gibi abu cak oald. T ab iatiy le bu yeni ekonom i dorudan doruya ziraate mstenit idi. Sum erler m hrlerde, tapnaklarn duvarlar zerinde iftilerin ilerini veya pastoral sahneleri tasv ir etmei severler. H ayvanlarn salm asnda ritel bir man sakl gibi grnm ek tedir. Bu hal, h atta yerleip ren b er kyl aalar haline geld ik ten sonra bile b irok oban kab ilelerd e tabi b ir eydir. Sam a usul de keza ilgi ek ecek d eerdedir. Sa an adam arkada durur ve inein fercini kaldrr 41 (L e v h a X V I ) . K rallarn balklar zerine altndan yontulmu olan hububat, armut ve nar m odelleri 42 ziraate atfedilen kutsall isb a t ederler ve ayn zam anda, tahl ve hurm alardan b ak a m eyva a a larnn o v akitler dikilmi olduklarn gsterirler. Mhrlere b ak lrsa avcln neminin azald anlalyor. Bununla b e ra ber U rda M eskalam dug mezarndan karlm kuaristten yaplm ve b a k lam as eklinde 43 bir deste ok ucu bugne kad ar M ezopotam yada ele gem i olan bu tipin yegn e niimu41 W eltgeschichte der Steinzeit , pp, 435, sq. 470. 43 Tom bes Royale s, W oolley, A n t . VIII, pp. 4 15 -4 4 7 . 43 Tombes R o y a les, W oolley, ibid, VIII. pp. 4 1 5 -44 7 .

A R K A YIK SUMER M EDENYET

147

nelerini tekil ed erler ve ok uzun ve dar ular ile dikkate d eerler. Bu bir avc kirala yaram olabilir. Byle olm akla b eraber zamann zeks en y ksek ifadesini tali end strilerd e ve bilhassa m aden iiliinde gsterm itir. Sum erli dem irci yalnz altn, g m , kurun ve bakr kullanm yor, tun elde etm ek iin bakr ile kalay kartrm a sn da biliyordu u . Sm er tuncu, bildiimiz tuncun en eskisidir. H er ne kadar halitann srrn B ab ilo n y a kadar H indistan da b iliyor idise de bunun kefi Sm er ehirlerinde olmutur. Bu ehirler madenlerini, Om an, Elam ve Torus gibi muhtelif kay naklardan elde ediyorlard. Bunlar m ukayese ed erek, bir m aden cevherinin dierine nazaran ok daha iyi bir dkm verdii kolaylkla m ahede olunabilirdi ve stnl de, b alan g ta rizi olan bir safszla balanabilirdi. Nihayet kalay bu suretle ayrlabildi. G erek te k alay nisbeten nadir olan bir unsurdur. V e Sum erlerin onu nered en tedarik ettikleri bilin m iyor. En muhtemel olan b lge S tra b o n un bu m nasebetle b ah settii D rangian olacak tr. Tuncun kullanlm as Su m erli d em irciye bir kapal kalp ve h atta cire perdue,, usuln mu vaffakiyetle kullanm asna yardm ediyordu. Bu suretle m adenden b ir o k nesneler arasn d a E l-U b ey d d evrindenberi Sm erin k ara k teristik olan sap g eece k delikli baltasn yapabiliyordu ki, bu b alta bu m em leketin ayrt edici leti ve silh olmutur. Bu baltann uzun tarihi ona y a b an c bir kaynak atfetmemize mani tekil etm ektedir; onunla m terek olan tipleri, sonradan kuzey ve douya doru ne kad ar uzak yaylm olurlarsa olsunlar, yerli icatlar gibi kabul etmemize m saittir. U rdaki m aden eyann analizleri neticesine baklrsa, S arg o n devrinde kalay istihsalinin inktaa urad anlalyor. V e bunun neticesi olarak sap delikli ilk baltalarn yerlerini kaba taklitleri alm tr ki, bunlarda sapn g eece i delik, baltann srt ucunun kendi zerine bklm esi ile temin olunmutur. Dkm den fazla olarak, dem irciler lehim ve perin sanatn d a biliyorlar ve lehim iin kurun kullanyorlard 45. A rkayik depolarda dem irden baz eya bulunmutur.
44
British A ssoci ation, R e p o r t of Sum erian C o p p e r C o m m ittee , 1928, k aynaklar iin keza

sq. P e a k e , Antiquity de II, s. 4 52. B a k r ve k ala y baknz Real X I V . s. 183-5 h a ri ta ile b e ra b er.

^ Tom bes R o y ale s, W o o lle y , A n t . XII, pp. 3 5 7 -36 9 .

148

DOUNUN P R EH S TO R YA S I

Bunlardan U r kral m ezarnda bulunan b ir tanesi m eteor dem irinden idi. K a fa jede bulunmu olan b ir h an er lam as arz dem iridir. Su m erli dem irciler m adeni maden cevherlerin den elde etm ee m uvaffak oldular fakat keiflerini smrmeyi bilm ediler.

Re sim 65

Y ass b a k , h a n er , mzrak ucu, zpkn, h arbe. U r. x/ 4.

T u n iisi, Z agros vadilerine, K a fk a sy a ya, S u riy e ye, A nad oluya ve E g e denizine kad ar yaylm olan k arak teristik bir seri tipler y aratm tr ki onlarn bu dal Babilonya m edeniyetini tayin eder. En nem lileri u n lard r: 1 yass b a lta v ey a ucu sivri b a k (Resim 6 5 .1 ) ; 2 sap delii dkl m ve kabzadan itibaren kaideye doru ynelen ayan dikkat b ir d ereced e d ar lamal sav a b a lta s (Resim 6 6 .1 ); Resim 66.2 de grlen ifte b a lta an cak tek bir nmune le tem sil edil m ektedir. 3 lam as sap deliine dikey den m ustaraz bir b alta (Resim 6 7 ) ; 4 dz b k (Resim 6 9 ); 5 ojival geni kam a; bu kam ann ortasn d a dkm e bir dam ar vardr. Kam ann kabzann

A R K A Y IK SUMER M EDEN YET

149

iine giren y ass ksmnn zerine topuzcuk perin edilmiti. M afsal lam ay muhaddep bir izgiyi takiben rten m adeni bir halka ile m uhafaza edilm itir. ( Levha X V II a. Resim 65. 2 ) ; 6 yap rak biim inde bir mzrak ucu. Bu u, ortasn d a bulunan bir dam ar ile kuvvetlenm itir ve sekiz keli bir nihayeti vardr ki, sivrileen d rt ke bir kabza ii p arasn a inklp

Resim 66 Tek lamal S m er b a ltala r ve U r un ifte baltas Vl-

eder ve kam tan bir sapa taklr. Buna dem irci m aas ucu da denir (Resim 6 5 , 3 ) ; 7 bir mahrut elde etmek zere bkl m m aden yapraklardan yaplm ii bo harbe u la r ; 8 sap delii tek rar bklme ile elde edilen dili bir ok ucu (Resim 65, 6 ) ; 9 yay kiriinin atlam asna mani olm ak iin

Resim 67 Enine

S m er baltas 1/>.

kam kabzann kaid esine yerletirilm i olan atall kk bir ok ucu (Resim 68, 9 ) ) 10 tek rar bkm e ile elde edilen sap delikli bir tek ulu zpkn ( Resim 65, 4 ) ; 11 ibkey srtnda knt halinde trna bulunan bir ince namlu ( lam a ) p ar

150

DOUNUN P R EH STO R YA SI

as ki bu trnaklar tahtadan bir sap a g e iy o rla r; bu suretle b ir nevi boom erang,, vcuda g e liy o rd u ; bu, daha sonralar e ri kl haline inklap e t t i 46. ( Resim 6 8 ) ; 12c daim a ift halde bulunan ve kabzaya girecek sap k sa dikd rtgen bir ustura ( Resim 65,5 ) ; 13 birlikte dklm m aden ince eritten iki koldan teekkl eden b ir pens ; 14 bu penslerd en birini, bir ineyi ve bir kulak kayacan ihtiva eden bir tuvalet takm ki, bunlar bir halkaya taklm lardr, (L e v h a X V V V b ). 15 sarlm bal b ir ine (Resim 7 0 ,3 ); 16 kak eklinde ve ihtimal bata tanan b ir ine ( Resim 71 ) ; 17 y ass b ir boyunda gzc bulunan bir ine ( Resim 70,1 - 4 ) ; 18 mahrut kk bal bir ine ( Resim 70, aad a s a d a ) ; 19 hayvan ekilli bal bir ine (R e s im 70, 1 2 - 1 4 ) ; 20 El eklinde ve parm ak ,,lar incilerle nihayet bulan bir sa inesi (R esim 7 1 ) .

Resim 68 A y biim b alta V 2 -

A ltn ve gm ileyen kuyum cular, o k daha adi m adenleri ileyen iilerden daha az m ahir deildiler. Lehim ve kaynak yapm asn biliyorlard . V e yaptklar iler olduka kuvvetli tel ileri ve d aneciklerle bezenm iti ( L ev h a XV III a ) . K ratla ait ah slar iin yalnz ineler ve tuvalet takm lar deil, fa k a t silhlar, b ak lar, m uskalar bile altndan yap l m lard. Bunun tersi olarak kuyumcunun icat ettii sslerin taklitleri fakir snflar iin bakrd an yaplyordu. Sm er kuyum cularnn y arattk lar ilerin bakrdan olanlar alet ve silah tip leri kad ar geni b ir su rette etrafa yaylm lardr. Bu alanda b ilh assa nemli olanlar u n lard r: 21 ular y ass, helezoni bir
46 T o m b es R o y ale s . W o o ll e y , A n t . XII, pp. 357 -3 99 .

A R K A Y IK S U M E R M E D E N Y E T

151

ift kpe ki bu, L evha X X c deki kayk ekli gibi m balal bir tipe kad ar intikal etm itir; 22 ucu y a ss helezon eklinde b a sit (L e v h a X I X b ) veya kvrk (L ev h a X X a) halka: 23 altn dan birletirilm i iki helezon eklinde b ir pandelok 24 bir en berin iinde tek v ey a drtlk bir gurup halinde bklm altndan bir helezon (L evha X IX b ) ; 25 oluklu iki kursun yaptrlm as ile vucuda gelen bir inci ki kar k arya gelen bu oluklar iplik g een bir boru vcuda getiriyorlard (Lev. X X V I). Zengin Sm erler so fra takm olarak altn, gm veya b a k rd a n , m erm erd en, kavkd an h atta bazen la p is -la z u li, obsidiyen veya devekuu yum urtas kabuundan vazolar kul lanyorlard. an ak m lek, fakir halk tab ak as tarafndan yahut da ev ilerinde kullanlyordu. Bundan dolay d a anak m lein bezenm esine az nem veriliyordu. K eram ik ark ta yaplyordu. V azolarn rengi genel olarak ak esm erdir. Gri

Resi m 69 Ba k

ve mil, U r . V 4.

renkteki keram ik bu devrin banda b ilh assa F a ra h ta olmak zere a rta kalm bir haldedir. V azolard a artk kulplar yoktur. Bunun yerine vazolar sazdan yaplm sapl sepetlere yerleti riyorlard. (L evha I). te, ihtim al Elam it mhrleri zerinde ve Sm erin ilk zam anlar esnasnd a tasv ir edilm i olan sapl vazolar bu suretle izah etm ek g erektir. nk hibir yerde keram ikten orijinalleri ele gem em itir. Bununla b eraber, baz vazolarda aslm ay a veya kap a balam aya yarayan delikler vardr. Baz hallerde 47 bu delikler vazonun cidarlarndan geerler
47 Heinrich, F a r a , Berlin, 1930.

152

DOUNUN PR EH ST O R Y A SI

ve ierd e kk bir boru ile tem adi ederler ki bu usul M altada ve O rta A vrupada neolitik devirde tnel,, veya deri alt ( sous-cutane), kulp ad ile tannm tr. Bu devrin ilk safhalarnn gag al (ibikli) kseleri ve testileri k arak teristik tir (R e s im 74). F a k a t bunlar Ki A da olduu gibi muahhar m ezarlarda n a d ird irler. G a g a , kadn gvdesinin itibari b ir tasv iri ile bezenm i b asit bir knt halini alan bir kulak eklind e soysuzlam tr (R esim 7 5 ) . Bu kseler K ite ok bulunuyorlar, fak at Farah , U r ve hatta S u sa da da orad a bu rada bulunm aktadr. i bo ve yksek bir piedestal zerine konmu olan byk platolar v eya sunum m asalar ( table d o ffra n d e) keza Ur ve F a ra h ta ve K iin A m ezarlnda tesadf olunm akta ve fakat bu sonuncu sitin Y hynn en eski m ezarlarnda raslanm am aktadr. ok defa cidarlar delik boru eklinde kaideler ( support ) m esel A su rda baz tapnaklard a ve keza m ezarlarda bulun m aktadr. Bazlar F a ra h ta 48 olduu gibi izgili motif lerle bezenm ilerdir ki bu hal bu sunum m asasnn sepetten kabili nakil m asalar taklit ettiini gsteriyor. yle ki bugn H indistan garlarnd a satclarn ellerinde de bunlarn benzerleri grlm ektedir. G enel olarak, b ezek ler oklukla kaideler zerinde tespit ettiklerim ize benzer ekilde izilmi basit motiflere inhisar etm ek tedirler. Bu kaideler skeiom orfik bir kaynaa bal d rlar. Bununla b era b er K i A daki vazolarn stlerindeki izgilerd eki baz motifler Cem det Nasr geleneini devam ettir m ektedirler. V azolarn b irok ekilleri keza gm, altn veya b akrd an yaplm lardr. K ralie S h o u b -a d n m ezarndaki gmten bir vazo deriden bir saray krbasn n tam bir taklididir ve h ay van, b acak larn n krk paralarn a kadar taklit etm ektedir. A yn m ezarda altndan, ak byk gagal bir sahan bulun m aktadr ki bu g ag a sahann kenarndan darya frlyordu (L ev h a I d eki aslan tayan sahana benziyor). Bu sahan Msr kraliesi H etep-H erse ait olan bir vazoya old uka benzem ek tedir. Su sa da bakrdan bir ei bulunan altndan bir kalburlu
48 Heinrich, F a r a , Berlin, 1930.

ARK AYIK SUMER M EDENYET

153

k ep e ve benzeri H indistanda da tesadf olunan gag as kaidesinden balayan ve yukarya doru eilen derin bir kse. T atan vazolar arasnd a en ilgi ek en ler belki de iki veya drt blm eli gzleri ihtiva eden kk bloklardr ki bunlarda dzgn ve m erhem ler bulunurdu. Bunlar Ur ve F a ra h n m e

zarlarna has gibi gzkm ekte ve protodinastik M srn baz tiplerine v eya ilk Minolu (m inoeen) slba benzem ektedir. K apaklar, vazonun cidarlarnn hemen tam ortasndan delinmi iki delikten g een b a larla tutturulmulard. Dzgnler deniz sedefleri (kavk) ve U r ve K ite bazan bunlarn m aden den taklitleri iinde dururlard. U stalkla ilenmi olan kav klar keza kandil olarak da kullanlyordu. A rk ay 'k Sm er

154

D O UNUN P R EH S TO R YA S I

m edeniyetinde, fayans, Msr veya H indistandakinden ok daha az olarak kullanlyordu. F ay an sn istimali, g erek ten , incilere inhisar ediyordu. C am n bilinm edii anlalyor. F arah ta bulu nan bir ka inci belki de ta b i cam d an drlar49. T ah ta iilii dorudan doruya bilinm iyordu. Y u k ard a bahsettiim iz a ra balar dnda, tpk protodinastik M srda olduu gibi, boa trnaklar eklinde oyulmu ayakl tahtalar veya sedirler zik redilebilir. K eza, harp ve rebaplarn muh telif tipleri bulunm utur. K ralie Shoub-ad r,0n harp tahtadan ufk bir rezonans kutusundan ve altndan do kuz anahtarl - ki bunlara teller b a lanm tr - bir pervazdan yaplm t. R ebaplard a da rezonans kutusu keza ufkdir, fakat dokuz tel birin ciye mu vazi ikinci yatay bir kafese b alan m lardr. Bu kafes m ozayikler kakl* ... m pervazlarla desteklenm itir. Bu alet Levha 1 dekl ve br eein veya eek postu giyinmi b ir adamn a ld a le te 51 tamamen benzem ektedir. B ab ilo n y a artislerinin ilk slleler devrinde sevdikleri teknikler bazan U r san can da olduu g ib i52 lapis-lazuli ve kzl tala kark ola ra k sedef kakm as ve sedef zerine gravr idi. E l-U b ey d deki N in-hour-sag kr tapna frizinin bir ksm ( L evh a X V I I ) birinci tekn i e gzel bir rnektir. Bu friz kutlu hayvann salm asn tasv ir eder. Adam hayvann arkasn d a durm aktadr ve faraziyelerim ize g re ayni sitin prehistorik
49 Heinrich, F a ra , Berlin, 1930. 50 Tombes R o y ale s, W oolley, A nt. VIII, pp. 4 15 -4 4 5 . 51 U r ve keza Ki A da erkenden m eyd ana kan bu tipin b atya
ait olduu an la ly o r. Berlinde bulunan ve M srn ilk slle devrine a it t a ta n bir vazo zerine resitn edilmi bir Libyal ta rafn dan ta n m a k t a d r . ( S cha rff, A liert m er d er V or-und Frhzeit, No. 15084 ) ve orta im p ara to rluk ta, kuzey S u riy e de ve Filistinde ok y a y g n d r. ( Petrie , Resim 71 P a l e t biiminde in eler, U r. /4. . r -# t t

Tools A n d VTapons). 52 Tom bes R o y ale s , Woolley, A nt. VIII, pp. 41 5-4 47 .

A R K A Y IK SUM ER M EDENYET

155

kyn tekil eden sazdan kulbelerden dorudan doruya inen bir ah r tipini tasvir eder. B ina cephem iz kavk zerine gravrn bir aheserini tem sil e d e r : G a d d r > 3 bu ritel serem oninin aktrlerinin Fran sz paleolitik resim lerinde grdm z g ib i h ak ik atta hayvan post lar giyinm i insanlar olduunu zannetm ektedir. H erhalde akal tarafn d an alnan M sr sistresi ile G ilgam ein ayn zam anda m evcudiyetleri ilgiye d eer. A ltn kaplam a tah taya frdolay oy ma heykeltralk ayn harpta bulunan b o a ba ile ki bu harpa bu m ahkk kavk tesbit edilm iti ta sv ir edilmitir. F ak at bunun artistik d eeri ayn deildir. T a ta n heykelcikler ark ay ik devrin sonuna doru m eydana ' k a rlar ve yumuak ta lardan yaplm akta devam ed erler. E serler beceriksiz ve kk ap tad r. Sm er, bu aland a, eski M sr im paratorluu-

Resim 72 Kulak

h alk a lar;

ular

y ass bilezikler. K A . 1 /.

nun harikulde heykelciliiyle m ukayese olunabilecek bir eyi asla verm em itir. Tapnaklarn ve saray larn sedef kakm al frizleri Uruk devrinin geleneini g r lebilecek bir ekilde devam ettirirler. A yn devrin balar bezekli kil m ahrutlar, birinci Ur sllesinin m uasr olan E l-U b ey d tapm anda tekrar m eydana k arlar. Y aln z u fark vardr ki iek biim indeki ban y ap rak lar, imdi sedef, pem be kalk er ve siyah sedeften ilen
53 l i r ve keza Ki A da erkenden mey dana kan bu tipin b a t y a ait
olduu an la ly o r. Berlinde bulunan ve M srn slle devrine ait ta ta n bir vazo zerine resim edilmi bir Libyal t a ra f n d a n ta n m a k ta d r. ( Sch arff, A ltertm er der Vor-und F r h z eit , No. 15 084 ) ve t o r l u k l a kuzey S u r iy e de ve Filintin de ok yay g rn dr. o rt a im p a r a (Petrie,

Tools

A n d Wapons ).

156

DOUNUN PR EH STO R YA S1

m ilerdir 54. Uruk K zl tapnanda olduu gibi, K iin A s a ra y n d a 55 ve E l-U b ey d de stunlar bulunm aktadr ki bu stun lar burada zift iine konmu hurma ktkleridir. Bunlar E re k in kilden m ahrutlar yerine sedef ve k alk er b ir mozaik tab ak as ile rtlm tr. Ayn devam llk gliptik ile de kendisini g ster-

Resim 73 E l - U b e y d mezarlnn kadeh leri V i 2.

m ektedir. U run 58 kral m ezarlarndaki ve K iteki mhr lerde, hal baz hayvan srleri ve av sahneleri grlr.
54 G ad d, H isto ry and Monuments of U r. s. 36.
ss M ack ay, R e p o r t on the E x c a v a ti o n of the A C e m e t e r y , , , Field Musum, A n th rop olo gy M emoirs, 1, 1-2. 56 L e g r a in , M us J . X X . 1929, pp. 2 6 0 squ. C h rista n . A rch iv f . Orient

fo rs c h u n g , VII, 1931, pp. 1 00 sq.


K ra liy e t m ezarlarnn S a r g o n a

bu te f e r r u tl a r

ta m a m e n

ihmal

ed er.

an cak mukaddem olduklarn iddia ed er.

Kendi delillerinin ( A lm a n y a da fevkal de destek le n m ilerd ir) kritii iin bak L a n d s b e r g e r O L Z . 1931, pp. 115-136. F r a n k f u r t A rch . and Su m . Prablem . p. 5 ve not 5 daha yukarda.

A R K A Y IK SUMER M EDENYET

157

Bununla b erab er av sahnelerinde avc gen el olarak diz k mtr ve avn yakalam aa hazrdr. En yaygn olan motif kral ziyafetidir, fakat U r I zam annda ortadan kalkar ve y e rini ya kendi aralarnda veya bir in sa n a veyahut da bir ejd ere kar hayvan k avgalar alr. Hi olm azsa insan eklinde olsun, Tanry tasvir etm ek asla denenmemitir. Muamele konvansiyonaiism ay a k a a r ve Urukun eski slbunun ciddiliinden g it tike uzaklar.

R esim 74 E l- U b e y d m e z a rl n d a

b u l u n m u o l a n e m z i k l i v a z o l a r '/i

Bir kelime ile, birinci slle devrinin san at ve mimarlk, yaz ve ib ad et, esleha (arm ut biim i topuz, sap delikli balta, ara b a ) ve keram ik (g ag al testi) ve hatta sa tuvaleti ancak n ceki devirlerden m iras alnm g elen ek lei devam edegelm idir. Tem elli fikirlerin bir ok lar, sap delikli balta, tuladan mi m arlk ve onun pimi kilden m ahrutlarla takviyesi veya bezenm esi bellu m eklinde g e m ile r, gerdanlk daneleri ve

158

DOUNUN PR EH ST O R Y A SI

v azo lar iin tan kullanlm as, g agal vazo ve h atta belki de m aden iilii E l-U beyd safhasna k arlar. T ek erlek li tatlar, ark ve m leki frn, tuladan stunlar, zikkurat, silindirmhr ve h atta saym sal bir iaret sistem i ve heceli b ir yaznn yaradlm asna gerekli m alzeme U ruk devrinde sezilmi olabilir-

-----------

. ^

<kuuv{ j u u

imam

nupc.

\ n ,

/ macuay e

j j v

ler. Bu devrin katabildii btn ey, ok daha tesirli ekonom i! bir tekiltn m saade ettii ok daha zengin bir malzeme ze rinde ve ok daha byk bir m ikyasta olm ak zere ta tb ik edi len bu fikirlerin ilenm esidir.

Resim 76 Kilden leen v e y a

sunum m a s ala r. Ki

A . 1 / i 2. M a ck a y e g r e .

A R K A Y IK

SM ER

M E D E N Y E T

159

Bir ok bakm lardan, birinci slle devri, gerek te eve noktas deil, fak at daha ziyade Sm er dehas eserinin bir neticesidir. im di byk keifler gem ie ait bulunuyorlar, ilk kk sllelerin politik ve ask er tekilt onlarn teknik ilerlem esine g erek li m sait zaman ve serveti temin ediyorlar. F a kat ayn zam anda o, btn gelim eyi durduracak olan kati bir erev e de tekil etm ektedir. B abilonya e hirleri arasndaki yok ed i ci m uharebeler memleketin servet kaynaklarn bo y e re h arcy orlar. Ekonom ik emperyalizm b arb ar kom ularn misilleme h areket lerini d avet ed iy or (A w an ve H am asi sllelerini bylece izah etm ek mm kndr). Nihayet A k k a d l S arg o n zorla hkm darl ele g eirecek ve devlet hemen hemen dounun bR esim 77 B a k rd a n k a p la r, K . tn m onarilerine zel olan, A . Vs M a c k a y e g r e , vergi toplayan bir m akine eklini alacaktr. Bundan sonraki iki bin ylda, birinci snf bir tek icad v eya kefi ayrd etm ek gtr. En parlaklar alfabe ile demirin dklm esidir.

SEKZNC

BLM

SADAN

NCE NC BNYILDA HNT MEDENYET

P reh istorik douda, ileri bir m edeniyetin gelitii cnc merkez olan ndus nehrinin aa vadisi M sr ve B abilonya ile aad aki m terek k arak tere sahiptir: Buras da, yaumrun yok luundan dolay devaml ziraatn bilhassa tabi v eya suni su la m aya tbi bulunduu alviyonlu bir dzlktr. B abilonya ile olan benzerliin prehistorik zam anlarda ok daha sk olduu anlalyor. Zira Sind o vakitler, douda byk Mihan ( S a r a v a s ti) ve batd a ndus tarafndan sulanan hakiki bir Mezopotamya,, idi. F ak at tabii irva ve sk a sahas M ezopotam yadaki ile mu k ay ese edilem iyecek kad ar ok byktr. Bu saha gney Pencap g eerek dalarn eteklerine kadar uzanr. Su tlej, R av i, C enap ve Jhelum un sra yan giden dz lkler, A su run y ksek dzlklerinin tersine olarak bizzat Sind dzlklerini g erek ten temadi ettirirler. V e m anzara bakm ndan bgnk m em leket Irak tan ok farkldr. Buras, ne bugnk Sm er gibi ksr bir l, ne de prehistorik Sm er ve bugnk gney Irak gibi bir bataklk deildir. Su tam alarnn sedler sayesin d e nufuz edem edikleri n oktalar da bile alak dzlkler top rak alt suyu ile beslenen aalardan ve allardan m rekkep hakiki bir cangl ile kapldr lar. Her ne kad ar prehistorik zam anlardanberi, seviye eski top rak yznden itibaren 4 veya 5 m etre ykselm i ise de, dzln yz ile nehrin yata arasndaki seviye fark, ihti mal ayn kalm tr. M ohenjo-daro 1 ehiri su basknlarnd an
1 M ohenjo-daro and the in d u s Civilization d a, Marshall, Maekay ve
b aka la r, ndus kazlarnn y eg n e tam, ra poru nu y ayn la m la rdr. V e bu blm onlarn eserine dayan la ra k yazlm tr. A rc h a eo log ical Survey of india nin nazikne y ard m iyle kaz yerlerini site gezebildim ve y ay n lanmam ok saydaki belgeleri grebildim.

S A D A N N C E N C B N Y I L D A HN T M E D E N Y E T

161

masun deildi. Belki de bugnk su basknlarndan daha az ykc olan bu su tam alar, irv a ve skann yap t ayn hiz m etleri gryorlard. Bundan b ak a, ok daha fazla yamur yad da a n la ly o r.2 P reh istorik b elgeler, kaplan, fil, g er gedanlardan m rekkep bir cangl (ju n g le ) favnasn tasv ir ed erler ki bu favna ilk Sm er sanatnn y a r- l favnas ile tezat tekil eder. Bugnk kuraklk karsnda, prehistorik ehirlerin pimi tulay israfla kullanm alar faydasz bir lks gibi gz kecektir. M srda ve B ab ilo n y ada olduu gibi, yaam a artlar, bu nc alviyonlu dzlk zerinde de, sakinleri, ibirliine (coop ration ) zorluyordu. H ayatn mmkn olm as iin su lar kontrol sev k ve id are etm ek gerekti v e hayatn skntsz gem esi iin de suyu ok m iktarda getirm ek lzmd. Bu muhite uymak iin ve bu muhiti irad esine rametm ek iin in sa nn sarfettii cehitler, Nil ve F r a ttakinden ok daha muazzam beld (urbaine), sn a ve ticari bir m edeniyetin yaratlm asnda eve noktasna ular. im diye kad ar yalnz iki ehir incelen mitir: Indus zerinde M ohenjo-d aro ve Ravi zerinde H arapp a 3 . F ak at bunlar birbirlerinden 700 kilom etre uzaktadrlar. Bununla b era b er, m edeniyetleri hayrete ayan derecede m te canistir. Mohenjo - d aroda tesb it edilmi olan mimarinin ve ehir plnnn, m adenden aletlerin ve silhlarn, sslerin ve incilerin, sanat ve epigrafinin btn id iosyn crasielerine H arappada da tesadf olunuyor. Benzerlik o k ad ar tam dr ki yap lacak olan her bir tarif her iki istasy on d a, aksi tarifler yapacam z az sayda haller m stesna olm ak artiy le, ayn suretle kabili tatbik ola caktr. Bu aynilik benzer bir muhitte paralel bir evrim ile izah olunacak basit bir benzerlik deil, fakat, m esel ok uurlu ve o k kiilemi bir keram ik v e gliptik sanatn aynilii ile ifade olunmu o k daha suni bir eydir. Bu, Eridudan K ie kadar arkayik Sm er m edeniyeti izlerinin d ellet ettikleri ayn ben zerliktir.
2 Munzam ya m u rla rn , ilknce zannettiim g i b i , A tla n tik siklonunun
genilemesinden ziyade musonun daha fazla bir yandan mtevellit olmas muhtemeldir. 3 lk rap o r, R eport A rc h . Strvey indi a , 1 9 23 -4 , S S . 52-5.
P r e h is to r y a , F. 11

162

DOUNUN PR EH STO RYAS1

F ak at bu iki ehri ayran m esafe M ohenjo-daro ile H arappa arasndaki mesafenin ancak yarsd r ve bu iki ehir nihai sn rlar da iaret etm ezler. M ohenjo-daronun iki kilo m etre aasnd a Am ride veya yukarsnda, yukar Sutlej zerinde R u parda tamamen benzer bir m edeniyet m eydana karlm tr b mdi ndus m edeniyetinin ku caklad saha b el ki de eski M sr im paratorluunun iki misli, Sm er ile A k k ad n drt mislidir. Bu kltr birliine tekabl eden politik tekilt ne id i? M srda M enesten sonra D eltadan itibaren ta birinci elleye kad ar ayakta kalm olan kltr birlii yalnz bir muhit g ele nekleri, dil ve rklar eitliine deil, fakat tek bir hkmdarn o toritesi ile temin edilen bir politik birlemeye de tekabl edi yordu. B ab ilo n y ada maddi m edeniyet birlii, konum a, din ve etnik tipler eitlii ile m terafkt, fakat m stakil devletlerin okluuna ram en idam e olunmutu. ln du sun ekonom ik birlii, politik bir birlem e ile olduu k ad ar madd m edeniyet, din, yaz ve belki de dil birlii ile de kendisini gsterm i mi d ir ? Sav a silhlarnn delletlerinden mahrum olduumuz gibi, devlet - ehirlerin B abilonyada olduu gibi faydasz m nazaa lard a m bulunduklarn, yoksa M srda olduu zere tek bir kral kudretinin i sulh istil ile elde mi ettiini ve hasud g eb eleri daim ihtiyat ted birleri ile mi uzaklatrldn bilm e mize imkn yoktur. H att servet ve serm aye fazlasnn etrafnd a biriktii e kird ei ( bu hal, grdm z gibi, kyn k asab a haline istih a lesini tazammun e d e r ) de tayin edemiyoruz. Y azl belgelere ihtiya duymadan, bu fazlann lh veya ilahiletirilm i muta sarrfn gsterm ek zere ne Sm erde olduu gibi muhteem tapnak ve ne de Nilde olduu gibi an tlk mezar vardr. ndus ehirleri Sm er ehirleri gibi tepecikler gruplarndan teekkl ederler. M ohenjo - d a ro da harabeler iki kilom etre k areye yakn bir yer kaplarlar. En yksek tepenin stnde Buddik bir S iu p a (kutsal yer) ve bir m anastr ykselm itir. S o rumuza cevap verecek olan merkez bir y ap altta m gml kalm tr ?.
4 1 numaral nota baknz.

S A D A N N C E N C B N Y L D A HN T M E D E N Y E T

163

Bugn m eydana karlm olan en heybetli umum ant - ki Stu p aya ok yakndr - umum byk bir hamam yapsdr. D ier bir grupta da hemen hemen saray a lyk bir salon bu lunm aktadr. Bunlarn dnda ise, endstri m ahallelerini, t ccar m ahalle lerinden ve zan aatlarn v eya b ak k allarn mtevazi m eskenlerini

Resim 78 Bakrd an bak, haner, ustura, mzrak ucu, Mohenjo-daro V-l

hali vakti yerinde hem erilerin byk konaklarndan a y rt etmek kabildir. F ak at tetkik edilen yzeyin tutar M ezopotam yada kazlan yzeyden yksek olm akla b erab er ne tapm ak ve ne de saray hkim deildir. G ezici an cak imdiye kad ar yazd mz, m erkezlem i teok rasi ve m onarilerle ok ak bir tazat

164

DOUNUN PR EH ST O R Y A SI

halinde bulunan ve G iriddeki gibi burjuva ve dem okrat bir m edeniyet intiban kazanm aktadr. Bununla b eraber, m essir bir otoritenin uzun bir zaman hkim olduu da aikrd r. ehirler, kararlam ve inann b iro k safhalarnda sk sk y a muhafaza olunmu bir pln g ere in ce d ikk atle kurulm ulardr. S o k ak lar daim a sabit bir genilik m uhafaza ed erler. ehirler, ukurlara m ncer olan kem erli ve ileri bir kanalizasyon sistemi ile donatlm t ve p hesiz bu sistem , kuyularn tem izlenmesi umum memurlar tarafnd an zaman zaman temin olunduu tak tird e iliyebilirdi. Politik tekilt ne olursa olsun ndus m edeniyeti, Nil ve Mezopotamya m edeniyetlerinin dayandklar ayn icatlara ve keiflere istinat ediyordu. H atta kurucularnn ayn rklarn m m essillerini ihtiva etm i olm as da mmkndr. M ohenjo - daro sakinleri5 phesiz karm lard. skelet kaln tlar ve heykelcikler ak bir surette b iro k ayr fizik tipler gsterirler. Sosy al tabakann en aasnda osResim 7 9 B a k rd an t r a 0 l d b r lrk b u l u n u y o r d u .

Tuntan kk bir heykelciin kaln dudaklar ve kab a burnu bu zmrenin gney H indistanda yaam aya devam eden yerli k a b ilelerle akrabaln g sterd i i kadar, bugnk mmessilleri gibi, toplulukta igal eyled ii yeri de m eydana karm aktadr. E v velk isi gibi uzun kafal olan ok daha yksek bir tip Avrup a-A frik al (eurafricain) ve hatta A kdenizli tesm iye olunmu tur . Bu, uzun kafal Su m erli tiplerden birine yaklam aktadr ve yaknlk Levha X X I deki heykelle kuvvetlenm ektedir. Bu h ey keld e g erekten Sm er m odas gerein ce sakal, tral st dudak ve enseye doru toplanm olan uzun salar gr l m ektedir.
anak. H a r a p p a .

nc ola ra k A Ipl veya arm enoid brakisefal A k k a d d a K ite olduu gibi tem sil edilmitir.
5 1 numaral n ota baknz.

bir

tip

S A D A N N C E N C BN Y I L D A HN T M E D E N Y E T

165

Nihayet, hi phesiz M ongo! v eya M ongoloidlere ait olan bir iskelet ve kilden bir o k figrinler bugne kadar kefedilm i olan bu etnik tipin tarihi bilinen ilk rnekleridirler. Bu kark halk sndran byk ehirler umumiyetle frnd a piirilmi tuladan yaplm lardr. M ohenjo-daroda tula an cak doldurm alar iin kullanlm tr. H arappad a ise duvarlar bazan m navebe ile dizilen pimi ve pimemi tula srala rndan rlmtr. Tu la ile yaplan inaat tamamen dzd. F a k a t Buddik ve modern H indistanda olduu gib i bir bezek ta y a ca k olan aldan bir sva ile rtl olduu anlalyor. Tahtalar, belki de H im layadan getirilen sissoo,, v e deodara gibi mahall a alar keza yaplarda kullanlyordu. T a nad iren kullanlyordu. B abilonya m im arlnda ok yaygn bir unsur olan ku rbaa ( m il) talar H indistanda cari deil dir. En byk evlerde, umumiyetle kuyular ve ham am lar vard. A yakyollar, an ak o k daha muahhar bir tarihe ait bir tek evde bulunmu- D . Q n ~ , . K e s imoU i^ a n a k , tur. M srda ve B ab ilo n y ada olduu gibi InH a ra p p a , Vtdusta da ekonom i sulam a kltrne dayan mt. Bir buday (triticu m com pactum ), arpa ve hurma yeti tiriliyordu. A rlk nitesini eltik ziraatine iaret eder gibi gryoruz 0 ; ancak, dorudan doruya d elillere sahip deiliz. Pam uk ynn yerini almtr. H rgl H in t-k z (zebu) ve hrgsz b ak a bir cins ( yalnz kil ve dier nesnelerden yaplm tasv irleriy le bilinen) kz, camuz, koyun, tavuk ve fil ehliletirilm ilerdi. o k a bulunan domuz kem ikleri m ahall yaban domuzu cinsine ait grnm ekte ve domuz yetitirilm e sine kesin olarak dellet etm em ektedirler. M ohenjo-daronun az eski tabak alarnd a deve ve at b ak i yeleri bulunm aktadr. F ak at bu h ayv anlara ait hi b ir resim, mhrler ve h ey kelcikler arasnd a m evcut deildir. Bununla b era b er eer m odelleri vardr 7. Nehir bal tutulmu ve kurutulmu, deniz bal da kydan getirilm itir.
6 1 num aral nota baknz. R eport A rc h .
g sterilm itir.

Srvey India, sa 87 dev.

e e r niimuneleri

bur ada

166

DOUNUN P R EH S TO R YA S I

ehirler ticaret ve endstri m erkezleri idiler. N akliyat topraktan figrinlerle bilinen iki tekerlekli tatlarn - bunlarn yaps bugn S in d de kullanlan k asa b a arabalarnn ayn d r ve keza bugn ndusta yzen k a y k larn benzeri kayklarn kullanlm as ile kolaylam tr. T ica ret, yalnz kynn besin m addelerini deil, fakat Blcistan ve R acp u tananm ma denini gney H indistann kavklarn ve o k daha u zaklar dan gelen lks eyalarn ( A fganistann veya rann lapislazulisini, in v ey a Birm anyann Y a d a sn K em irde N ilghary d alarnn am azoniti n i ) m untazaman m em lekete ithal ed ecek surette iyice organize edilm iti. Serpantin gibi H indistan mal ham maddelerin v eya m hrler ve hatt dmeli keram ik gib i maml eyann nc binin ilk yarsn d a B abilonyaya ula tk larn grm tk. Bunun tersine olarak Sm er silindir - m hrleri 3 ve tuvalet takm lar 9 bazen H indistanda kopya edilm iler ve k atran ( bitume ) kanallar iin 10 kullanlm tr. ndus vadisinin ikinci d ereced ek i endstrileri, ayni tarihte F rat veya Nil kylarnda olanlara m vazidirler. Lkin m adde nin ta b i olduu m uam ele farkldr ve baz ynlerden, Hintli am ele, Sum erli veya Msrl arkad alarna nazaran ileri durum da idi. Maden iisi altn, gm, kurun ve bakr e itiyor ve iliyordu. Dem irci, S m erde olduu gibi tun kalay kullanyor du, fa k a t ayn zam anda b ak r ile /o3, 4 ile 4,4 nisbetinde halitay da kullanyordu ki bu halita H azar tesinde ( transcaspienne ) A n a v da da biliniyordu. P erini b iliy or fak at lehime veya k a y naa asla m racaat etm iyordu. Sm er silhlarndan o k daha az zellem i ve ok daha iptida aletler ve silhlar imal ed i yordu. H ususiyetle sap delii olan balta yoktu ve silhlarn tesirsizleri grlm ektedir. En ayan d ikkat tipler unlar d r : 1 aadan ziyade yukar uca doru daha geni ve daha yass olan b ak (Resim 78), 2 yaygn v e mnhani lamal y a ss bir b a lta ; 3 ilk M srh tiplere benziyen dz srtl kk bir bk ki, bugn kavklar ilem ek iin Hindularn
8 R eport A r c h . S u rv . India, 1927-8, ss. 7 3 - 6 ; 1 9 2 8-9 . L evh a X X V II I. 9 tik ra p o r, R eport A rc h . S u rv . India, 1 923-4, as. 5 2-5. 10 1 numaral nota baknz.

S A 'D A N N C E N C B N Y IL D A HNT M E D E N Y E T

167

kullandklar dem irden bkya o k yaklar. 4 kabza sap yass, lamann ortasn d a damar ve kaidesine doru iki kk perin delii bulunan ve btn kuvvetli bir ubuun dvl mesi ile elde edilmi bir h an er (Resim 7 8 ,2 ), 5 sap yass ve namlusu gen i ve yass hanerler gibi dvm e ile imal edilmi olan bir mzrak ucu (Resim 7 8 ,5 ), 6 bir kenar keskin olan ve ucuna doru bkk, dz v ey a kanbu r srtl ve perin delii bulunmayan ksa sapl bir b a k (Resim 78,1) ; 7 gen i muhad dep safihal bir ustura ki, m aden ince bir saptan dar bir balta gibi ileri atlm akta ve aksi tara fta y ar d airevi bir knt ile m uvazenede bulunm aktadr (Resim 7 8 ,4 ); 8 Bugn Hindistand a kullanlana benziyen bir b a c b a , 9 Bir kz enderesi, 10 nadiren tesad f olunan ve ihtimal alt ene tipi snfndan bir orak; 11 bir b a k r y apraktan kesilm i sapsz kaidesi bo bir ok ucu. Bu seri, y u karda saylm olan Sum erli tiplerle ak olarak ve M srl tiplerle de hemen az tezad halindedir. neler o k nadirdirler, H a ra p p a 11 da yalnz bir ift ile temsil edilm i olan cm bzlar bir tuvalet takm na aittir. Muh telif aletler bklm bir halka ile m erbut idiler ki b u d a ihti mal Sum erli bir modelin tam kopyasdr. B ak r gm veya kurun, vazolarn im alinde kullanlm lard r. F a k at btn vazo ekilleri keram ik halinde de imal olun m ulardr ( Resim 79). Kuyumcu Sm erde pek makbul olan tel iini (filigran e) az kullanyordu, fakat lehim yapm asn biliyor ve altndan kk incileri k alb a d kerek ince bir tesir elde ediyordu. A ltn telden bir helezon ile ve altndan bal inci lerle ssl, gm bir h a lk a 12, iinin gzel bir rneidir. A ltndan d ier inci tipleri arasnda X X IV . Levhada 25 inci num ara altnda gsterilen kurs eklindeki biimi k a y t etm ek g erektir. K eram ik, Indus vadisinde Sum erdekinden daha o k mu tena bir y er igal etm ektedir. Bazan zengince sslenm i ince ham urlar elde ediliyordu. m leki sratli ark kullanyordu. Berm utat beyazm trak veya pem be-krm z bir hamur imal ediyordu. F ak at, yukarda
11 lk ra por, Report A r c h S u rv ey India , 1923-4, S S . 52-5. 12 R eport A rch . S u rv . India, 19 27-8, S S . 7 3 - 6 ; 1928-9. Levh X X V JH .

168

D OUNUN PREH STO RYA S1

tarif edildii gibi, U rukun keram iine benzer kl rengi bir renk elde etm ek zere atein tesirini tanzim edebiliyordu. Normal tekniin, bugn S in d d e k i13 m lekilerin kullandklar te k nik olduu an lalyor. Bugn blgenin m lekileri tarafn dan kullanlan baz letler ve bilhassa perdaha yarayan let ve bir nevi obtratr, M ohenjo-daro harabelerinde bulunmu lardr. Bu, Resim 6 2 de gsterild ii gibi, Cem det N asr safhasnda B a b ilo n y a da kullanlm olan k apak tipinin ta kendisidir. Kzl veya krem svalar (astar) ok daha itina ile yaplan ilerde tatb ik olunuyordu ve krmz vazolarn yz bazen cill idi. Kl rengi keram ik bile bazen koyu yeil bir astar ile kapl idi ki rengini, krmz keram ikte olduu gibi, irca edilm i olan demir oksidinden a ly o rd u 14. En adi ekil taban garip bir tarzda sivri, daim a ok k a b a yaplm olan kk a n a k tr (Resim 80). Bugnk yerli team le uygun olarak bir defa kullanldktan sonra bu kselerin hemen krldklar muh tem eldir. Bununla beraber, hemen hemen sivri denecek d erecede d ar kaid elere, d ier ekillerd e ve bilh assa byk zahire kp lerinde sk a tesadf olunur. G ag alar, az derin ve olduka nadir ve gd ay a tahsis edilmi olan kselere m ahsustur. Y e l paze biim inde ve olduka nadir b ir snf kadehlere y ap trl m olan, delikli ku lakklar kulplar tem sil eden yeane paralard r. D ar boyunlu testiler nispeten azdrlar. Uzun boyunlu veya azlar d arya alan srahiler bilinmezler. Buna m ukabil, krmz veya gri keram ikten yaplm ve bezen-* mi olarak, Sm erin y ksek kaide zerindeki leeni bulunmu tur. O lduka ilgi ek en d ier bir biim cid arlar delik st vane eklind eki testid ir. V azolar bazen kaytan izleriyle bezenm ilerdir. Bu izler kaym akl kaln bir astarn yzn fralyarak elde ediliyordu ki, bu hal Sm erlerin, astar btn yze yaylm am v eya kk had beciklerle bezenm i keram ikte kullandklarna benzem ektedir. En gzel p aralar boyal idi. G enel olarak siyah olan boy a, sert bir fra yardm iyle koyu kr mz nadiren de krem bir a star v ey a sva zerine tatb ik edili yordu. M ohenjo-daronun son devrinde polikrom (o k renkli)
13 M ack ay, J .R A l, L X . ss. 131-4. 14 S a n a VII a analizi ile tesbit India , 1928-9, S. 153

edilmitir.

M em . A rc h .

S u rv ,

S A D A N N C E N C B N Y L D A HNT M E D E N Y E T

169

bir keram ik m eydana kar. K rem zemin zerinde siyah lar k r mz, yeil v eya sar pigm anlarla doldurulmutur. (T atb ik , piir meden so nra yaplm tr). ndus m edeniyetinin birliini, orijinalliini ve eskiliini en iyi g steren ey, krmz zerine siyah boyal dekorasyondur. Zira bu d ekorasyon kendine hkim ve btn dierlerinden ayr, emin bir slba sahiptir. Bu d ekorasyona A m riden Harap p aya kadar yeknesak o la ra k tesadf edilir. Bu slbun belli bal karakteri, y a a a la r , yaprakl veya dolanan dallar gibi istilize n ebat m otiflerle veya tekerr r eden m otiflerle tamamen rtlm geni m ntakalarm ve panolarn tekrarlan d byk sathlarn kullanlm asdr. Bu sonuncu kategori, btn istikam etlerde sonsuz bir ekilde tekrarlanabilen motif leri iine alm aktadr. okiuk sras ile birbirine gem i daireleri ( ki bunlar glbezek veya hurma m otifleriyle birleerek kurutulm ak iin yzlm ve gerilm i bir hayvan derisini tasv ir eden k arak teristik bir motif tekil ederler) sonra kiri motifini (yarm d aireler stne m stenittir) ve ok daha seyrek olm ak zere kareler, genler (bu sonuncular da bo bir gen, m esel taram al iki genle evrilm i olm ak zere tekerr r ed erler), ivical izgi zerine mstenit, ha, T veya yrek gibi kan k motifleri saym ak mmkndr (Levha X X II.). Sed ef kakm a gibi dier tekniklerde de ayn m otifler tek rarlanr. B aka b lgelerd e mstakil motif olanlar ve m ntakalar bezeyenler burada en byk alanlar evrelem ek iin kul lanlm lardr : halkay, noktal basam a, ve daha nadir o larak , tekerr r eden genleri sayalm .. ( taram al n ak, tara mal m uavve erit ve taram al genlerin ve yarm dairelerin im tizalar bilh assa krem astarl keram ikte m eydana k a rla r) . H ayvan tasv irleri bsbtn nadirdirler. K k tavuslar bazan yapraklar arasn d a grnrler. H arappadan ele g een yegne bir keram ik paras 15 bir kyl ailesini ve evcil hayvanlar tasvir etm ektedir. M ohenjo - d a ro nun umumiyetle beyazm trak keram ii zerinde bulunan garip bir motif, byk bir taraa benzem ektedir, fakat bu m otifte istilize bir b oay da g r m ek kabildir.
15 R ep. S u rv . ndia S a . 87. dev. e e r modelleri burada bulunmaktadr.

170

DOUNUN PR EH STO R YA SI

Fayans, H indistanda ok sayda imal edilmiti. F a y a n stan bileziklerin (L ev h a X X III d ), figrinlerin (le v h a X X I I I c ) mhr ve incilerin ve keza anak m lein mutad ekillerini taklid eden kk vazolarn yaplm asnda faydalanlm tr. M ohen jod a ro nun eski ve orta seviyelerinde bulunan bir ka keram ik p aras hakik bir mina ile rtldr. Buna m ukabil, tatan vazolar nadirdirler. K lrengi yumuak ve tatan yaplm dik drtgen ve drt gze ayrlm olan, d yz genlerle ilenmi bulunan bir kutu, serinin en ilgi eken nmunesini tekil eder. aret ettiimiz gibi, silhlar fevkalde nadirdirler. Y u v ar lak v ey a ovoid kreler, o k mebzul olduklarna baklrsa, en ok kullanlan sapand. Keza genel olarak B abilonyada olduu gibi kre biim inde ve armut biimi ve nadiren diskoid topuzlarad a tesad f olunur akm ak tandan silhlar tannm azlar ve g erek te, akm ak tandan veya tatan aletler, ok basit bir ka lam ve az sayd a balta gibi yontulmu k u arist byk alet ile temsil edilm ilerdir. Bunlardan b ir tanesinin dik drtgen kesiti kaln ulu nordik ( k u z e y li) baltasn hatrlatm aktadr. K eram ikten sonra, ndus m edeniyetinin en karakteristik olan m ahsulleri mhrlerdir (L e v h a X X I I I ) . En sk grlenler steatitten drt ke tabletlerd ir ki tersinde bir tm sekcik v ard r ve yz m ahkktr. Bunlar, kesildikten sonra b ir cil ile rtlm lerdir. zerlerinde bulunan yazlar, bugne kadar zlmemi ve ok m ahirane bir tarzda yaplm olan hayvan tasvirleri ile m terafiktirler. okluk srasn a gre, ksa boynuzlu boa, fil, gerg ed an, kaplan, camuz, timsah ve antilopa tesedf olunur. A yn m aha retle ilenmi olan ayn resim ler, ters yzlerinde bir yazt bulunan bakrdan y ass tabletleri de bezerler. K eza uzunla m asna delinmi, uzun ve dar mhrler de v ard r ki bunlarda a n c a k yaztlar bulunur ve yine d ikdrtgen dm eler eklinde ve isteatit veya fayanstan yaplm veya yalnz geom etrik m otif lerle ve bunlarn arasndan sivastika (gam al h a) ile, bezenmi dam galar da vardr. H er ne kad ar btn bu nesneler mhrler ad altnda toplanm iseler de, bunlarn herhangi bir eyi dam galam aya yarad klarn g ste recek hibir delilimiz yoktur. H albuki M ezopotam yada veya M srd a in tih alara bizzat m

S A D A N N C E N C B N Y I L D A HN T M E D E N Y E T

171

hrlerden daha sk olarak tesadf o lu n u r1(i. H indistanda en o k yaklaan, zerlerinde ancak intibalar bulunan v e yalnz tesadf olunan pimi topraktan kk tabletlerdir. O halde bu mhr tabirinin kullanlm as itibaridir ve bu nesneleri itel nesneler tabiri altnda bir aray a toplam ak gerektir. Bu d a bun larn hangi ilere tahsis olunduklarn kati olarak bilemiyoruz dem enin bilgince bir tarzdr. o k itinal bir ekild e d iskler ve drt yzller (ttrad re) S m erde olduu gibi oyun iine yaram lardr. Zar oyunu, her halde biliniyordu. Sm erde olduu gibi zar kbik fakat saylar farkl idi. E rk ek elb ise olarak om uzlarnda dolanan bir rt ve kad n lar da inelenm ee lzum gsterm eyen dokum a bir kuma tayordu. Msr veya M ezopotam yann aksin e olarak ss ma hiyetinde h alkalar tam ak m odas o k yaygn d. Bunlar cila lanm keram ikten (krm z v ey a koyu g r i) , m adenden, kabuk tan veya fayan stan yaplm lard. ( o k defa helezon eklinde dam ar veya oluklarla bezenm ilerdi). S a la r, B abilonyada o l duu g ib i altndan erit balarla tutturulmutu. Boynun etra fnda ok dizili gerd an lklar bulunurdu. A ltndan veya kaplam a ferm uarlar o k defa yarm d aire eklindedirler; bu tiplere eski im paratorluk devrinde M srda veya B y b lo sta tesad f olunur ve belki de n ced e boyal Elaml keram ik paralar zerinde tasv ir edilm ilerdir. ( Levha X X I V , yu kard a ) . Y u kard a bahsetm i olduumuz kurs eklindeki altn incilerden baka - ki bunlar Sm er, M sr ve h atta T u ro v ada da m eydana k a rla r - kpe gibi kullanlan altndan kk kapsllere tesadf ediyoruz. Bunlarn iinde lehimlenmi kk bir lle ( boucle ) bulunm aktadr ( L evha X X IV , aad a ) . bu tip T u rov ad ada b ilin iy ord u . P aralara ayrlm fayanstan ve genel olarak muahhar olan inciler, kornalinden ve beyaz resim ler hak edilmi inciler 17 nadirdirler, fakat yalanc m erm er yani ustuka ile taklit edilm ilerdir. K eza U rdaki kral m ezarlarnda
16 Son za m an lard a H u n te r tara fn d a n
1932. ss . 4 6 6 sq. 17 Teknik zerine X X X I II , 150. ve Beck, Baknz: M ack ay. mnakaa edilmitir. J . R .A S .

J .R .A S , 1 925., s. 6 9 8 ;
Beck bu mahkk

Man,

A nt. J , XIII,

3 8 4 sq.

incilerin

U r da yapldklarn zannediyor.

17 2

DOUNUN PR EH STO R YA SI

bulunduu gibi kornalinden uzun bicne,, lara ve ayn m ezar lkta, kralie Sh o u b -ad n m ezarndakine tamamen benziyen a ata n yass bir stvane de raslayouz. H indistann en karakteristik incisi, bununla beraber, kenar oluklu kk bir kurs olduu anlalyor. M uskalar sey rek tirler, fakat bu k ategoriy e fayanstan yaplm minyatr b irk a h a y van sokm ak kabil o lacak tr. B aca k la r altlarna bklm olan kolar U rdaki kral m ezarlarnn lap isten kolarnn ve b o a larnn tam am en benzeri bir slptadrlar. Kem ik veya fil diinden bir sinek istisnai olarak m eydana k a r ve ihtimal M srl veya Sum erli bir tipi tak lit eder. F arkl defin yinlerinin 18 belki de bu kark halkn muhtelif snflar tarafndan ayn zamanda kullanld an la lyor. Kllerin byk kpler iinde gmlmesi ile mterafik olan yakm a M ohenjo-d aroda olduu kadar H arap p ada da ispat edilmie benziyor. lerinde, ihtim al cesedin tehirin den sonra, kpler kadehler ve b ak a vazolarla evrelenm i olan baz tekalls etmemi kem iklerin toplandklar m ezarlar keza her iki istasy on d a da m evcutturlar. N ihayet M ohenjod aronun tek bir od asnd a ahsi ss eyalar ile birlikte ond rt tam isk elet ve bir dar so k akta ise b ak a alt iskelet kefedilm itir. K sm defin m ezarlarndaki kafalar genel olarak b rak isefal idiler. H arappada aratrlm olan byk bir m ezarlk 19 phesiz hepsi ndus m edeniyeti devrine ait olan bu gmme m erasim i ile tezat tekil eder. Bu k ab ristan en nemli hyn eteinde bulunur. F ak at m ezarlar ndus devrinin duvarlarn rterler ve bazan d a bozarlar. Bu m ezarlarn eyas bu sonuncu m edeni yetin m ahsullerinden farkld r. A rk eo log lar burada st ste iki seri defin tarz ayrt etm ektedirler, alt seyiyed eki m ezarlarda tam isk eletler, kk testiler, dar boyunlu v e hortum biim inde azl srahiler, ayakl bodur kseler ve muhtelif tabak larla m terafik olarak bulunm aktadr. st m ezarlarda iskeletler byk kpler iinde bulunuyorlard. K eram ik teknii her iki halde de ayndr. ndus keram iinde olduu gib i vazolar, zer lerinde siyah d esenler bulunan cill krmz bir astar ile r
18 1 numaral nota balcnz. 19 1 numaral nota balcnz.

S A D A N N C E N C B N Y IL D A H N T M E D E N Y E T

173

tl pem bem si bir kilden yaplm lardr. F ak at biim ler olduu kad ar m otifler de Indusun mutat keram iinden ayr lrlar. En o k grlenleri yldzlar, istilize tavuslar ve yabani kzlerdir 20. K om pozisyon dahi ndus artistlerinin tercih ey lediklerinden o k farkldr. O halde bu m ezarlarn, bah is k o nusu yaptm z medeniyetin kurucular ile hi bir ilgisi yoktur. K eram ik geleneinin devam na ram en, burada ndus m edeni yetinin yarad clar deil, fak at ykclar yatm aktadrlar. H indistann nc binylda, M sr ve B ab ilo n y ann k arsna, tam am en ferd ve mstakil bir m edeniyet ile ve tek n ik bakm ndan onlarnkine eit olarak kt grlm ek tedir. Bu m edeniyetin H indistan top ran a derin olarak kk sald aikrdr. ndus m edeniyeti an cak yllarca sren sa brl ceh itlerd en doabilen ve insan hayatnn zel bir muhite tam intibakn gsteren bir m edeniyettir. Bu m ede niyet yaam aa devam etm itir ve bilhassa Hintliliini oktan kazan arak H indistann m odern m edeniyetinin tem elini tekil eylem itir. M im arlk v e endstri sahalarnda ve daha o k kyafet ve din alanlarnda M ohenjo-daro, tarih H indistann daima k arak teristik leri k alacak olan vasflar a a vurm aktadr. Bu rad a bunlardan bir kan sayacaz. Mimari iin, mermer kireci v e aldan yaplan svann ( s t u c ) kullanlm olm as ihtimalinden baka k say d a ha m am lar,ayak yollarnn yokluunu,ve Hindu pazarnn o k k arak teristik bir alm eti olan ve iinde bir kuyuyu, kpler iin ayak lar (m esn et)ih tiv a eden su tccarnn kulbesini ak b ir surette g steren bir oday zikredelim . ki tekerlekli arabalar ve k a yklar, iaret ettiimiz gibi bugn hal kullanlm akta olanlara benzerler. Pimi topraktan sedir m odelleri bugn H indistanda kullanlanlarn biim indedirler ve bunlarn benzerlerine eski Su sa ve A su rd a da tesadf olu n u r. Sindin kyl m lekile rinin sanatlarn dorudan d oruya ndus devrinden tevars eyledikleri grlyor. Toplu inelerin bulunmay ve buruna ait k ark bezeklere ve halkalara kar gsterilen sevgi bilhassa
20 Ayn eser, sa . 8 7 sq. e e r modelleri b urada bulun m ak ta d r lar .

174

DOUNUN PR EH STO R YA SI

Hindulara ait karakterlerd ir. B aka yerlerde olduu gibi, gz ler, siyahm trak bir madde olan kohl ile boyanyordu. F akat M ohenjo - d a ro da bu m adde kk ielerde saklan yor ve a k a Hindu olan bir tip bakrdan deneklerle srlyordu. S a la ra taklan fildiinden tarak lar bugnk kadnlarn takdklar tahtadan taraklara tamamen benzer. D eri iin kullanlan, tatan v ey a k ab a keram ikten perdahlklar keza, bugn H indis tan da da kullanlan tuvalet eyalarna benzerler ve ayn za manda bunlarn benzerlerine K ite birinci slle devrinde de tesad f olunur. Din 21 ndus medeniyetinin, aktan a a Hindu olan k arakterin i ok inandrc bir ekilde m eydana koyar. Bu antik ehirlerin m nalandrlam yan b irok eyas, onlarn hinduist ibadetile m ukayese edildikleri zaman tatmin edici bir ekilde izah olunabiliyorlar. Kilden yaplm sapsz h eykelcikler b ak a sebeple izah olunamazlar. H indistanda bunlar hemen daima ok defa s s lerle bolca b ezen m i, bazen ham ile veya emziren kadn heykelcikleridir, ilerinden birka tanrlarn adak h eykelcik leri olabilirlerse de, d ierleri yalvaranlarn tasvirleri veyahut b eb ek ler olabilirler. Nihayet hayvan heykelcikleri arasnda, brahm ani b o ay a kutsal bir karakter atfetm ek mmknse de, dierleri m esel m teharrik bal kzlerin oyuncak olduklar b ellid ir. K eza sk sk tesadf olunan ve minyatr eklindeki iki tekerlekli arab alar, sedirler, ekm ek dolaplar ve vazolar da her halde oyuncaktrlar. Buna mukabil put olm ayan aniconique nesneler, b ilh assa muazzam fallus ve ok defa kenar yivli tatan h alkalar Hindu b erek et kltnn linga ve yonisine tekbl eder. ntibal ve topraktan mahkk, bakrdan v eya dklm fayanstan yaplm mhrler ve tabletler ok daha ikna edici deliller verirler. M ohenjo-darodaki bir mhr de isti ra k iin ritel vaziyette b acak lar apraz olarak oturmu ve vahi hayyanlarla kuatlm , boynuzlu ve yzl bir tanrnn tasviri vardr. Bu phesiz yzl,,, hayvanlar hkim i,,, Y o g i lerin Prensi,, S iv a nn prototipidir ki bunu M arshall etra flca izah etm itir. Kilden yaplm bir o k tab letler erkek
21 1 num aral nota baknz.

S A D A N N C E N C B N Y L D A H N T M E D E N Y E T

17S

bir tanry tasvir ederler, bunlarn bir tanesinde bir tanrenin karnndan bir rm ak fkrm aktadr. A alarn ruhlar, dier hallerde aikr olarak gsterilm itir. Hepsi H indistan ikono grafisine has olan bu tem alara zt olarak m nferit motifler Bab ilo n yay hatrlatrlar. A slanlar zapteden bir kahram an ve Sum erli E a-banni gibi b ir bo a veya bir kaplanla bouan y ar-in san bir can avar. ntibalar ve plklar zerinde o k gr len sv astik a ve ha, B a b ilo n y a da ve Elam da olduu gibi, en eski prehistorik devirde din veya m ajik sem boller idiler ve bu k arak teri bak a yerd e olduu gibi modern H indistanda da muhafaza ederler. Saydm z belgelerin telkin ettikleri din telkkiler mo d ern ve post-ved ik Hinduism aya yabanc deildirler. F ak at bu telkk iler Hindu kutsal kitaplarnn en eskisi olan R ig -V ed ada bulunmazlar. H albuki kasidelerinde sylenen sahnelerin tasvirini, ndus m edeniyetinde aratrm ak boa kar. Mohen jo-d aro ve H arappada tasv ir olunduu ekilde Siva, genel olarak yerli diye kabul edilmitir. Bu tanr sonrad an A s y a l istilclar tarafnd an taklit edilmi ve ikinci alandaki V ed ik tanr olan P rajap ati ile ifahen bir tutul mutur. A a ruhlar ve dii tanrlar vedik m itolojide ihmal olunabilir bir rol oynuyorlard ve fallisism ( phallicism e ) de burada zikredilm itir. A vrup al bilginlere gre bu telkkiler P ost-v ed ik devirde Brahm anism aya m aledilm ilerdir. A ksine olarak vedik panteonunun yldrm tutan ndira gibi semav figrleri ndus m edeniyetinde yoktu rlar. V edik tasvirciliinin ilk plnnda gelen ve esasl kurban hayvan olan at herhalde din bir hassaya sahip bulunan mhrlerde asla tasvir olunma m tr. Btn bu sebeplerden tr ndus medeniyetinin Ari deil, P re-A riy en olmas gerektir. G erekten ndus m edeniyeti k ay n ak lara dayanan b elg eler verm ektedir. te ok tan beri ve m ukayese yolu ile m odern brahm anism ay V e d a larn tarif ettik leri dinden ve ritelden ayrd eden bu oalm alardan ( accretion) phe ediliyordu. H arappanm l gmlen en muahhar m ezarlarn A sy a l m stevlilere atfetm ek kabil olacaktr. Me zara gmme ve yakm a, her ikisi de vedik devirde tatbik olu nuyordu.

176

DOUNUN P R EH S TO R YA S I

Indus m edeniyeti tam bir m utabakatn nmunesidir ve grdm z gibi, Hint m uhitinde devam edegelm itir. Bu me deniyet gelim eden ve muazzam bir sah aya dalm adan nce, yerinde uzun bir kuluka devresi geirm ek lzm gelm itir. Bununla beraber, bilh assa H intii karakteri bakm ndan Msr ve Sm er m edeniyetleri ile tezat halinde olan bu m edeniyet, ayn telkkiler ve ayn esasl keifler ve icatlar zerine kurul mutur. G erek te benzerliklerin hemen hepsi genel ve m cerred soyd and rlar. ehrin hayat, tahl yetitirm ek, kz ve koyunun ehliletirilm esi, m adencilik, dokuma en d strisi, tula ve kse imali, gerd anlk daneleri yapmak iin sert talarn d e linmesi, lapis - lazuli sevgisi, fayans bilmek. Fakat bunlar birbirine benziyen muhitlerde birikmi m stakil icatlar olam az lar. Sm er ile Hindistan arasnd aki hi olm azsa nc binin yarsnda dorudan doruya tem as yukarda bahsettiim iz tc car eyasnn m badelesi suretinde, inkra m ecal olm yacak bir ekild e isbat olunmutur. Bununla beraber, m evcudiyeti sabit olan ticaret m terek unsurlar oktan birbirinden ayr ynlerde tekml etmi olan mstakil iki m edeniyetin arasn daki tali btn dier benzerlikleri izaha kfi gelmez. D ier taraftan, hi olm azsa Sm er ile Hindistan arasndaki benzerlik lerin bazlar tamamen m cerret m ahiyette deildirler ve Babilony ann nisbi kronolojisine izafetle kabili tarif ve mukaddem devirlerde m terek bir kaynaktan elde edilen bir tem as veya bir ilham gsterirler. M esel, her iki blgede, m lekilik sanat m ahiyet bakm ndan ayndr, m terek k arak terler, un lardr : abuk dnen ark, muayyen bir frn , zel tk a (o b tu ra te u r) cin sleri ve perdah aletleri, yanm a (o x y d a tio n ) v eya demir oksitlerinin irca ile elde edilen krmz veya gri bir keram ik ve hatt y ksek gvdeli kse gibi baz k arakteristik ekiller. ark, frn ve frnda piirilen krmz ve gri hamur, Sm ere Uruk devrine kadar karlar. Sed d adeler (o b tu ra tu r) buonlar d ah a sonra Cem et N asr safhasnda grlm lerdir. Keram ik geleneinin ayr yollardan gelim esi, o halde, daha so nra, bu sonuncu devri takiben balam olm a ldr. Ayn devirde fayans kullanlm asnn ok y ay g n olduu grlyor. Maden iilii sahasnda, F a ra h ta C em det N asr ta bakasnd a elde edilen hususiyet kazanm am haner tipine b a-

S A D A N N C E N C B N Y IL D A HNT M E D E N Y E T

177

karak ayrlm a vetiresinin daha balam am oluduuna hkm olunabilir. D ier taraftan, karlan mhrlerin telkin ettikleri zere, tekerlekli arabalar, daha H indistanda tannm yordu ve bununla b erab er m odern m isaller, her iki b lged e de tekerlein zel ekle sahip olduunu g ste riy o r2'2. Y a H indistan ve S m erin Uruk safh asn a tekabl eden ayn bir m edeniyet ta ra fndan rtld ve yahut da bu devirde bu iki m em leketten birinin dierine derin bir su rette tesir ettii muhtemel gr lyor. Lkin, S m erde yaplan yeni keiflerin H indistanda, m e deniyetin gelim esi bakm ndan, muadilleri yoktur ve bu faraziyeleri dorulam aya gcmz yetm iyor. M ohenjo-daro ve Harappada kazlan derin yarm alar bu ehirlerin bir ok defalar yeniden ina olunduklarn gsterm ekted ir. Birinci ehirde M ackay esasl devir tesbit ediyor (esk i, orta, yeni). Bu devirle rin her birinin, mahalli ok geni yeni inalara sebep olduklarna b ak lrsa, muazzam bir mddet devam etm ilerdir. Su b asm ala rndan sonra tek rar tek rar ina edilmi olm alarna ram en pi mi tuladan inalarn, B abilonyann kerpi yaplarndan ok daha srekli olduklarn da unutmayalm. F a k at, ehem m iyetsiz bir k a eit bir ta ra fa b raklrsa,b t n tab ak alarn kutsal yadigrlar (relique), mhrler, anak m lek, figrinler, ve maden aletleri, yukarda tarif edilm i olan ayn mtekmil ve zellem i tiplere mehsupdurlar. D ier taraftan Dr. M ajum dar aa Sin d de A m ide, ndusun klsik anak m lek ve mhrlerini ihtiva eden ta b a kalarn altnda bsbtn ayr bir tipte keram ik paralar veren tab ak alara varm tr. A m ide zel keram ik, m uahhar keram ikler gibi pembemsi renkted irler. F a k a t m otifler, ya dorudan doruya bu donuk zemin zerine veya ok defa donuk veya krem deve rengi pem bem si bir a sta r zerine tatb ik olunmu lardr. Genel olarak iki renk kullanlm tr. Bazan erguvani bir siyah ve A k k a d da C em det N asr m lekilerinin sevdik leri rengin ayn olan arap krm zs bir krmz renk bilh assa siyah sulu eritleri doldurm ak ve bazan da sad ece siyah iz gilere mvazi izgiler izmek iin kullanlm tr. Genel olarak kat cisim ler, bazan y ek n esa k siyah ve o k ender olarak
22 A n t J . , IX. S. 26,
P r e h is to r y a

F.

12

178

D OUNUN P R EH S TO R YA S I

da krm z ile doldurulmu taram alarla tasv ir edilm ilerdir. Mo tifler mtope,, yani d rt k e aralklarla dizilm ilerdir. En y a y gn olanlar, dam al genler serisi, ifte balta ve eken ar d rt genlerdir. H lsa, dam al m otif, tekrarlanan bir m otiftir ve baz a nak m lek p aralarn d a birbirine girift olmu daireler grlr ki bunlar ndusun klsik tezyinatnn ncleridir. Amri keramii, M ohenjo-daro ve H arappann ssl keram iinin dorudan d oru ya a tas olabilir. D ier taraftan, teknik, o k renk kullanma ve baz m otifler bakm ndan, Amri mahsulleri B ab ilo n y adaki C em det N asr m ahsullerine yaklarlar. N ihayet, bir keram ik parasnd a bulunan sigm a eklinde motif dizisi ta batdaki E l-U bevd keram iine k ad ar kar. Bu suretle Amri keifleri bir d ereceye kadar midimizi kuv vetlendirm ektedir. nc binden itibaren , zam an iinde geriye doru gid ild ike, H indistan ve Babilonya m edeniyetlerinin, sa n ki m terek bir ktkten ayrlm gibi, birbirlerine yaklam aa meyil ettikleri grlyor. Lkin, bu rkn beiini tayinetm ek veya k arak terin i belirtm ek iin g erekli olan b elgeler dah a yeter d erece de deildirler. A n cak, Uruk d evrinde S m ere yeni, belki de ekzotik unsurlarn girdiklerini hatrlyalm . C em det N asr medeniyetinin yerli bir yaratm a mahsul olduu da daha kati deildir. Amri ile C em det N asrm ak rab al sab it olsa da, bu hal, beh e m ehal tesirin bu sonuncudan geldiini sylem ek deildir ve belki de Sam i ilgilerini nazar itib are alm am ak gerekecektir. F a k a t, herhalde, H int-Sum er m nasebetlerinin ok daha etrafl b ir analizi, her iki b lg e y i iskn eden ve tesiri altnda b ra kan, m utavasst blgenin istikafndan sonra, ancak kab il ola bilecektir. stikaf ise an cak balam olm akla b erab er biz yine elde edilmi olan sonular, daha im diden, zetlem eyi d en e yebiliriz.

D O K U Z U N C U

BLM

RAN VE SURYE
H indistan ve Sm er arasn d a, B ab ilo n y ann kuze yinde uzanan ve dou A nadolu masifi ile birleen, y ksek ve fak at ok paralanm ran y aylas y kselir. Dou A nadolu masifi ile Mezopotam ya arasn d a, A sur ve Su riy enin dzlk ve bozkr m ntakalar y er alrlar. Bu b lg eler m tecanis deildirler, fakat hepsi de ndus, Babilonya ve M sr vadileriyle birlikte ayn manal tezatlar gsterirler. lknce, hi birisi, yalnz flviyal sistem e ta b i olduu takd ird e ekonom ik birlik tekil ed ecek olan gen i bir yzey gsterm ezler. Su riy ede, A su rda ve Kuzey ran n baz y erle rinde, yam urlar tahln sulam a am eliyesine ihtiya g ste r meden yetim esi ve otlak larn bol olm asna y etecek kadar y a ar. O halde g eb e b o stan kltr mmkndr. G erek te, b a clk ve m eyvaclk, insan erkenden to p ra a balam tr. G enel olarak yerleik hayat alviyonlu vadilerde ve mnteha vahalarnda mmkndr. Burada, onlar, o k defa d alar v ey a orak llerle ayrlm , kuturlar kk lekeler ve d ar eritler tekil ederler. H atta vadilerin iinde bile verimli alviyon arazisi sarp boazlarla ayrlm lardr. Bu suretle, bu kk vahalarn ve havzalarn her biri kendisine zel ynlerde gelim ek hrlne sahip b irer kk ekonom ik birlik haline gelirler. H i bir ey, Msr, Babilonya v e y a H indistann m ukadder olarak tand klar byk apta po litik veya kltrel birlem eyi ic b a r etm iyordu. kinci nokta olarak , bu kk birliklerin, M sr ve Sm erde o k ad ar ifal bir uyandrc olan, zarur ilk m addeler bakm ndan fev kalad e b ir skn tya dm edikleri malmdur. T a gibi faydal bir ihti y a c temin eden d a a bu kk alviyal havzalardan kolay lkla ulalabiliyordu. A su ra hkim olan volkanik silsilelerde obsidiyen aranyordu. En aa, Elam , A sur ve S u riy e de dalar, tarihsel zam anlarn balangcnd a orm anlarla kapl idiler.Elam ve-

180

DOUNUN PR EH STO R YA SI

y a Blcistandaki d alard a o k defa maden cevh erleri m ev cuttu. Gnlk hayat, bu hale g re , ticari v e endstriyel bir ehir ekonom isinin mkl organizasyonu olm adan, mkemmel temin edilm iti. G erek te, bu b lgelerd e tarihsel kk d ev let lerin ve ehir hayatnn gelim esi yav a olmutur. A sur ve Elam zel tarihlerini an cak sa dan nce nc binin sonuna doru yazm aa b alarlar. Dou Anadolu ve ran ise bin yl veya daha g e yazm lardr. Blcistan ise Ru han bir reisin id aresind e tribal b irliklere ayrlm tarih b ir devletin b a rb a r tabiiyeti safhasn asla gem em itir,,. Btn "m u tav asst,, b lge kk hyklerle kapldr. S a th larnn kklne ve saylarn n okluuna nazaran bun larn, devlet m erkezlerinden ziyade kasab a veya byk ky h arabeleri olduklar anlalyor. Bunlarn ykseklii tarihsiz gem i uzun yerlem e asrlarn a delildir. Gizli h ald e bir bam szlk hali, bununla b eraber, tecerr t ile kartrlm am ak gerektir. Bugn btn bu blged e muazzam mevsim yer deitirm eleri vukua g elir ki yerleik iftiler bile, yazn srlerini d alara otlaklara srm ek isterler ve ifti topluluklarnn dnda zaman zaman orak y aylalar dan su b ask n n a uram alak m em leketlere veya dalardan v ad ilere g en , tamamen ob an k ab ileler dolarlar. Bu tabloda, m azide old u k a uzaa g id ersek srlerin m evsim lik hareketi (Y a y la clk = transhum ance) yerine ayn ih tiyalara boyun e e rek g eden yabani hayvanlarn ard sra gitm ek zarureti kaim o la ca k ise de, eski zam anlara da tatb ik olunabilir. M evsim lik hareketin normal intiar sahas, phesiz, gelenein izdii snrlarn iine inhisar eder ve mahdut bir apta kalr, komu zmrelerin tem asna m ncer olacak k ad ar olduka genitir. Bu suretle muazzam dzeyler m nasebete girebilirler ki bu hal kavim den kavim e nesnelerin veya dncelerin szm alarna yardm eder. Buna, zarar ve ziyanlarn btn bu sahad a icra eden ve her an ku rbanlarn muayyen snrlarn d arsna, daha az zarar g ren sahalara atan, kuraklk tesirini de katm aldr. N ihayet madenlerin, eitli orm an aalarn n, tan elde bulunm as, m sait artlara malik blgelerin sakin lerini (y u k a rd a da sylediim iz g ibi) ok daha yksek m ede niyet nclerinin ziyaretine maruz b rakyorlar.

R AN V E S U R Y E

181

Bu m utavasst blgenin b irk a noktasnda, son zam anlar da, m edeniyet evriminin baz vetirelerini gzden geirm ek imkn kazanlm tr. V etirelerin bazlar S m erde mahede olunanlara m uvazidirler, dierleri de zam an iinde geriye gidil dik e, ndus m edeniyetininkine yak larlar ki tara blgelerinin ark ay ik letiren tem aylleri sayesinde, ilk safhalarn baz unsur larn saklam aa muvaffak olm ulardr. ay et Elam ve A sur, Sm er ile m ukayese edilecek olursa, o m edeniyetin benzer bir tem elden doduu ve ayn yollar takip ederek gelitii gr lr. Evrim i, daim a ovalarn ok daha turfanda (erken) kltr nn tesirine y le maruz kalr ki yaklam a ( co n v e rg e n c e ) h e men ayrlm a (d ivergence )ya denk gelir. Blcistan daha az m sbet deliller verm ektedir ki bunlar genel olarak, o k daha b atd a elde edilmi olan deneyin altnda tefsir eylem ek gerektir. E lam -veya daha sarih olarak Susian - tarihsel zam anlarn balan g cn d a B a sra krfezine bakan kk alviyal bir dz lkt, K erkh a ve Karun su lariyle sulanyordu. Sm erden Zagro sun gney tepeleri ile ayrlm t. Bazen hkim iyetini en byk vadiye zorla kabul ettirm i ve bazen de A k k a d l v eya Sum erli s lleler tarafndan istil v e itaat altna alnm olan bu m em leket tarihinin seyri esna snda B ab ilo n y a ile daim tem as halinde kald. Daim a hasm ane olm ayan, samim b ir tem asn A g ad e sllesinin zuhurundan pek o k n ce teess s eyledii kabul olunm aktadr. S a rg o n un zam annda, herhalde, m em leket, S p eiser tarafndan Y a fe s guru buna balanm olan anzanit dilini konuan Elam itler tarafn dan iskn edilmiti. zlm esi mmkn olmyan, ve fakat ihtimal anzanit dili ile yazlm olan, mukaddem yazl vesika lara sahibiz l . 1891 ylnda J . de M organ tarafnd an idare olunan F ran sz heyeti Su sa m erkezini kazm aya balad . V e hem ence daha B a b ilo n y ada iskandil edilmemi olan arkayik ve prehistorik seviyelere u la t2. 1928 ylna kad ar, M organn A k rop olda am olduu derin yarm alarn ortay a kard zannolunan m edeniyetler
1 M em . D el. P erse, XV II, giri. 2 M em . D el. P erse, I. s. 17, sq., XIII. s. 33, sq.

182

DOUNUN P R EH STO R YA SI

istiratigrafi ta b a k a s ( squence), M ezopotam yada m nferit o la rak kefedilen prehistorik bakiyelerin n isb et ve m ukayese olunabildii yegn e m iyar tekil ediyordu. u halde, C am pbell T h om psonun Eriduda bulduu boyal keram ii, Su sanm alt tabak alarn d an k arlan larla m ukayese etm esi ve yaradclarn Elam itler olarak kabul etm esi tabii grlm elidir. K eza, Langdon ve Jo rd a n m S u sa da, M ezopotam yadaki C em det-N asr ve U ruk tab ak larn d a - ki bu tabak larn varl o v akte kadar tah min olunmuyordu - kefettikleri mhrlere muvazi m hrler elde etm eleri onlara b ir Elam it gliptiinden bahsettirm itir. F a k a t bu ifadeler, Su sa m edeniyetinin, aldatc olabilen eskilii hakknda b ir intiba b rakm aktad rlar. Bu sonuncu keiflerin deerlerini h akkiyie anlatm ak iin, keiflerin rz srasnn telkin eyledii hurafeleri ortadan kaldrm ak gerektir.

Susa, dorudan doruya K erk h a alviyal dzlne hkim olan alak ve kumluk bir tepenin zerine kurulm utu3, Belki de tazyik edilmi top raktan bir duvar ilk yerlem e yerini koru yor du. D ard a iki binden fazla m ezar ihtiva ettii tahmin olunan byk bir kab ristan bulunur. te imdi Su sa 1 a. dem ek daha yerinde o lacak olan en esk i Elam m edeniyetini tasv ir eden b elg e lerin bir ou buradan karlm aktadr. l, S m erde E l-U beyd safhasnda olduu g ib i mnferit olarak veya bklm veya uzanm halde gm lyordu. Bunula b erab er o k defa 4 defin iki zam anda yaplyordu. K em ikler, etlerden ayrld ktan ve belki de kad avra a k ta brakldktan sonra gm lyordu. sk e
3 M im . D el . P erse , I. s. 17, sqM XIII. s. 33, sq. 4 U A nthropo logie, X L , s. 225.

R AN V E S U R Y E

183

let o k defa noksandr. So n rak i devirlerde, rit yine Elam m k arak teristik ritidir. K ad avran n ak ta biraklm as gibi ilk det, cesetleri topraa gm m eyen, M azdeen ve P a rsislerin cenaze ritlerinin m enei olabilir. C enaze m o b ily a s,5 iftiler bakm ndan bu ilk Su salarn m edeniyetinin o k tan ileri b ir safh ad a olduunu gsteriyor. Hu bubattan b ak a ,o k b ecerik siz b ir ekild e dokuduklar keteni ek i yorlard. M adencilik, vazolar, fayan s imali ve ta iilii oktan biliniyordu. T icaret, obsidiyen ve lapis-lazuliyi temin iin kfi d ereced e organize edilm iti. A v clk yine o k yaplyordu. En yaygn silh sapand. F a k a t yaprak biim inde ve belki de dili, akm ak tandan v ey a obsidiyend en ok ular armut biim i, b a zen de k n tlarla donanm , veya ok nadir olarak, oval bii-

Resi m 8 3 Kulakl

vazo (a ) ve emzikli

vazo (b)

Su sa nu birinci devri V 3

minde tatan bal topazlar kullanlyordu. (Resim 82). E l-U b eyd de olduu gibi, bak rd an yaplm yass v e yahut dardan ie riye doru geni laml b altalarla boy len cill ta baltalar imal olunuyordu. Sap g eece k delikli b a lta asla bulunmamtr. Bununla b erab er b a k r akllca ve zengin b ir surette ilenm itir. B alta balarndan fazla olarak, m ezarlarda, bir oklar delikli i neler ve h atta 10 santim etre bir ap ta a y n alar bile bulunmutur. C enaze m erasim lerinde kullanlan ve o k defa fevkald e ince ve nazik olan vazolar 6, tekn ik bakm ndan E l-U beyd m ah sllerine benzerler. B elli bal ekiller u n lardr:
5 M en. D el. P erse, I. s. 17, sq. XIII. s. 33, sq. 6 E n gzel tarif F r a n k f o rt t a raf n d an yaplm tr. Studies, I, s. 2 5 sq.

184

DOUNUN

PR EH ST O R Y A SI

1 A k ve geni bir k se (L evha X X V ); 2 y ksek bir anak (g o b elet); Levha X X V I ) ; 3 ksa boyunlu yumurta biim i bir k p ; 4 om uzunda kulplar bulunan bodur ve om urgal bir arap ksesi ( Resim 8 3 a . ), ve keza nadir olarak da emzikli k se ler ( Resim 83 b ) ve ii bo ayakl, az derin bir anak. Bol yani kse ve anaklarn devrilm em esini salam ak iin E l-U b ey d de olduu gibi bir en ber kaidesinin m eydana k t grlyor. Bu usul tam am en keram ie aittir ve m lek ilik sanatnda uzun bir pratii tazammun eyler. V azolar, kilin zerine bir astar srmeden, dorudan d o ruya tatb ik olunan tatl siyah bir renk ile yaplm ok gzel bir bezekle sslenm ilerdir. T ab iatiy le m ajik bir mana da tayan m otifler, jeom etrik m otifleri v eya sem bolleri ihtiva ed erler. Sv astik alar, eit kollu halar, M alta drtgeni (LevhaX X V , 2), g enler serisi, ifte baltalar, ve kular, b o alar, ib eks denen k eiler, d a keileri, kp ekler, belki de bir at ve o k nadir olarak insanlar ( Resim 8 4 ) , okluklar ve bir mzrak

Resim 8 4 Birinci S u s a devrin e a it vazo p arala r zerinde insan resimleri.

gibi natturalist tasv irlerid ir. Lkin tasv ir edilen ey alar tam a men dekoratif m otifler haline inklap ed ecek d erecede istilize edilm ilerdir. Bu ii m cerred,, d iye tavsif eden Fran kfort bu halin artistte m cerred bir zihniyetin varlna iaret ettiine

186

DUUNUN PR EH ST O R Y A SI

's e , tedfin m erasim lerinde, baltalarn biim lerinde ve keram ik sslerinde m ahede olunm aktadr. Bu sonuncu ay rlk k ron o lojik seb eb lerle izah olunabilir. S u sa l vazolar zerindeki ok daha m tebariz hayvan ve eyalarn istilizasyonu, E l-U b ey d in jeom etrik m otiflerine m ncer olmutur. F ran kfort bu teoriyi kabul ve Su sa 1 a m edeniyetine E l-U b eyd m edeniyeti karsnd a bir b a b a - o u l m nasebeti atfedm iti. Bununla b eraber, teori bakm ndan vetireyi tersine evirm ek kabildir. Biraz ileride bah s ed ilecek olan Sam arra taba n n ilham eyledii zere, nat ralist tasv irler, jeom etrik sem bollerden m taktrlar. f ' / / I f G erek te, Su sa I a motifinin istilizasyonundan m eydana km a benziyen baz m otifler, bizzat S u sa nn b atsn d a Moussian 8 eyalet merkezinin etrafn ad a toplanm olan muhtelif hyklerin vazolar zerinde bulunmutur. T e p e C a fera b a d da I b 9 ad verilen bu slptaki boyal keram ikler I a safh a sn karm a kark olmu m ezarnn stnde bulunduu, fakat M oussianda bu keram ik paralarn n byk b ir ksm nn temamen ayr bir g elen e e ( T eli H alef gelen ein e)

j
Resi m 86 Gri t a ta n

ve y abu* d ah a ileride syleyeceim iz Nineva v ? ibi ok daha muahhar bir devre dzgn sa kla ny ordu, ait bulunduklar zan olunm aktadr. Bizzat M o rg a n a g re . Susa ehrinde bile I b slbunda b oy an dklar tahm in olunan keram ik p aralar, parlak krmz minal bir keram ik ile karm tr 10. N ekropolda b ir kabird e normal ekil ve d ekorasyonlu ve fak at boyanm adan n ce krm z bir a sta r ile de svanm krm zm trak bir topraktan yaplm vazolar bulunmutur. Bu mahsuller, Uruk devrinin Sum erli keram iine tekabl eden Elam it keram iklerini haber veri y o r gibidirler.
konik bir vazo, ki iinde

8 M em . D el. P erse, VIII, s. 62-1 2 2. 9 A y n e se r, X X , 114. 10 Ayn eser, X X , s. 100, cf. VIII, s. 92.

R AN V E S U R Y E

187

Su sa da, Uruk devri I c ve I d (III. v e II. seviyeler) adlariy le ifade olunabilecek ta b a k a la rla tem sil edilmie benziyor u . Bunlar ilk kazlard a tesadf edilmi olan ve 11 m etre derin liinde k sr tab ak ay izah iin tasavvur edilmi olan terk d evrini doldurm aa yararlar. Bu ksr tab ak a suni bir p latfor mun doldurulm asndan ileri gelm itir

Resim 8 7 nci mhrler. S u s a I nekropol.

Resim 88 Pi m i top ra k ta n boyal kadn heykelcikleri. S u sa I.

E ski safha, ilk a rk tecrbelerini g steren krm z as tarl vazolarla karakterlenm itir ki, bunlar emzikli srahiler (R e sim 89, 2, 3) sivri emzikli ibrikler (Resim 89, 8), kulplu kadehler v e dibinin i tarafn d a m antar biim inde tutm aya y aray an ve belki de Resim 6 2 deki biim e benziyen bir tm sei bulunan ta b a k a la r ihtiva etm ektedir. K seler boyanm am lardr, fakat o k say d a tesad f olunan m hrlerde eski sem bollerden bazlar gr lm ekted ir. Bu mhrler tatan veya bitmdend ir le r . V e resim 9 3 te grld gibi dm e biim i tipe dahildirler. im di tam am en jeom etrik olan dier sem bol ler v e tasvirler, az derin olm ak zere, kem ikten aletlerin zerine kaznm lardr. Bir at (v ey a ihtimal bir m erkep) zerine binmi b ir insan gsteren bu tasvirlerden biri, binicilie ait ilk delili tekil etm ektedir. Baz vazolar kab a olarak tatan yon tulm ulardr, b a k r ileyen ii ihtimal sapn g eece i delii de d kebiliyord u . Resim 90 a daki m ustaraz b a lta veya ap a ve
11 M em . D el. P erse, X X , s. 100-1 ; L A n th r., X L , s. 227 .

188

DOUNUN PR EH S T O R Y A SI

Resim 9 0 b deki tatan kopyas Fran sz arkeo loglar tarafndan bu sev iyeye atfedilm itir. a y e t bu olay g e re k ise, Uruk devrinde oktan ileri bir m erhaleye ulam bir m adencilik tek niinin ve o k uzak bir d evird e Sm er m adenciliinin en k a rak teristik tipi gibi grlen eyin yaradlm olduuna d elalet eder. H erhalde, Su sa Ic kltr ile B ab ilo n y ada U ruk safhas arasnd aki paralelism a ve ak rab alk, anak m lek bakm ndan

R e s i m : 8 9 S u s a I c de Uruk slbunda a n a k , m l e k . 3 / 2 0 .

M em . D el P e re e g re .

RAN V E S U R Y E

189

ikna edici bir tarzd a teesss eylem ie benziyor, halar arasn d a hibir ittisal ay rl yoktur.

c ve d

saf

imdi a rk ta muntazam bir su rette yaplan kse kulplar kl yorlar. A lb atrd an vazolarn says arty o r. Bunlar ifte dzgn kadehleri ve srtlarnda, Levha X V a d aki aynnkini hatrlatan kk bir ukur kazlm olan hayvan biim le rindeki b irok m ahfazalardr. C em det N asrda olduu gibi, ma denin mebzul olduu grlyor. K a b a akm ak tandan aletler ve kilden o rak lar devam etm ektedirler.

Resim : 9 0 Bakrd an

ve t a ta n enine

b a lt a la r . Susa 1 c 1 / 2 .

Dm e biim indeki mhrlerin yan banda silindir ler ve b elki de 12 hayvan biim inde inci-m hrler ( Resim 9 4 ) ve tulan olarak delinm i m ustatil yass mhrler m ey dana k arlar. E skid en S u sa II tabiri altnda toplanm olan arkay ik mhrlerin ou, g ere k te bu safhaya atfedilm ek zo rundadrlar. Bunlara jeom etrik motifler, hayvan veya ku dizi leri, canl av sahneleri, vazolar, ya m lek imali v ey a b ak a ilerle m egul in san lar hkedilm itir. Bu mhrlerin hakik p a ralelleri E rek te ve b ilh assa k alk er tapm akta ve C em det N asrda bulunmutur. F a k a t, bu m otiflerin, muamelenin yeni naturalism asn a ram en, S u sa nn en eski m ezarlarndaki cenaze vazolar
12 E la m mhrlerinin iyi bir - t a r i f i Co nten a u tara fn d a n ya plm tr, M anuel, I, s. 4 2 7 sq.

190

DOUNUN P R EH STO R YA SI

zerinde resm edilm i sem bol ve h ayvanlardan olarak grlm ektedir.

geldikleri

ak

Bazen o k daha m terakki bir halde olan ayn motif se rileri Su sa II ad verilen m uahhar seviyelerin mhrlerinde de vardr. Bazen bu n lar yazl belgelerin zerinde dndrlm veya baslm tr 13. Bu yazl belgelerin yazs da b irok b ak m lardan C em det N asr tabletlerind e grld gibi en eski S mer yazsna benzer. F a k a t onun tamamen tpks deildir ve saym a sistem i yalnz onludur ve Sm erde olduu gibi asla altl deildir. Y ar-p ik to g rafik olan bu yaz daha z l m deildir. Lkin onun ifade ettii dilin, Elam m yafetik dili anzanit olduu zannolunm aktadr. Burada, B abilonya v a disinin Sm er m edeniyeti ile arpan Elam l bir m edeniyet karsn d a bulunduumuz naticesine varyoruz. Bununla b eraber Elam l ve Sum erli arasndaki ayrl ak olarak ancak defin tarzlar ve keram ik sah asn d a teess s eyle mitir. Elam llar o vakitler l lerini gen el olarak etlerinden dklm esinden sonra gm yor lard ki bu deti S u sa I a m ezar lnda iaret etm itik bu tarz tarih Elam da da muhafaza olun mutur. K em ikler y a plak top Resim 91 H a y v a n eklinde, rak zerine konuyor veya kil A l b a t r dan kk den lahitlerde saklanyordu. Bu v azolar, Susa I d. nunla b eraber bazen M ussianda olduu gibi tuladan kubbeler altnda muhafaza ediliyorlard. (Resim 95). B ir Moussian m ezarnda iki iskeletin p aralan bu lunmutur. A rkeo loglar, keza, ksm yakm ak (crm ation) usu lnn de tatb ik edildiini s yl yorlar ki belki de W oo lley in U rda tarif ettii rit ile m ukayese olunabilir. K ubbeli mezarlar, bir araya gm m eler ve ksm yakm a bir Babilonya etkisinden doabilirler.
13 M m . D e l . P e r s e , XV II, giri.

R A N V E S U R Y E

191

M ezarlarn keram ii 14 - bunlara M ussian evreleyen m ezarlklar da dahildir 15 - ve Su sa II ehrinin keram ii arkla yaplm tr. F ak al bu keram ik Sm er keram iinden b ak a b a km lardan ayrlr. Em zikli testiler nisbeten azdrlar, ve her ne kadar ii b o m esnetler v arsa da y ksek ayakl kseler zikkredilm iyor. En karakteristik olan ekiller zahire iin kullanlan by k kpler (Resim 96), yuvarlak kk k seler (LevhaX X V II, 2) veya k sa boyunlu testilerdir, (Levha X X V II, 3). V azolar, genel olarak sa rm trak bir a sta r zerine donuk , siyah ile bezenm ilerdir. K r- ^ mz bazen tali olarak k u lla n l-1 mtr. Motiflerin vazonun muh telif ksm larn tebarz ettiren tektonik b lg eler tarznda sra land Ve m etoplara blnd Resim 9 2 A l b a t r dan ikiz anlalm aktadr. Motiflerin pek v azola r. S u sa I d. lU. ou je o m e trik tir: yarm d ai reler ( Resim 92 ; dalgal iziler, ve C em det N asrda olduu g ib i gen ler ve ifte b altalar). F a k a t bunlar nat ralist konularla birlem ilerdir. K u dizileri, ikrn yakalyan kanatlar ak kartal, yaban keileri v ey a dier da hayvanlar ve hi olm azsa bir kerecik de, bir yab an Hint kz gr l yor 16. H ernekad ar, genel olarak, k ab a ve indi bir tarzda ifade olunm akla b erab er, hayvan tem alar an cak S u sa I a da kasden m cerret b ir ekilde ilenm ilerdir. kinci slbun natralism as, bir ka yl v ar ki Su sa I arasndaki m nasebet ler etrafnd a kopan tartm ada hakim bir rol oynam tr. Bu gn, Dr. F ran k fo rtun keram ik geleneinin devam lln inkr etti i vakit hakl olduunu anlyoruz. Su sa I a Su sa II den I c ve I d tabakalar ile ayrlm tr ve onlarn b oyasz krmz keram ii Uruk ile olan ilgileri m eydana koym aktadr. ki seri nin boyal vazolar arasndaki m utavasst halkalar, Su sian m dnda, Iran yaylasnn U ruk nfuzuna az h assas bir blgesinde
14 En gzel ta r i f F r a n k f o rt tarefn d a n yaplm tr. Studies, I, s. 25 sq.
15 M im . D el. P erse VIII, s. 6 2 -12 2.

16 M im . D el. P erse X X . s. 10 0-1; U A n th r.. X L , s. 227.

192

DOUNUN P R EH S T O R Y A SI

aranm aldr. Lkin bizzat Su sa da bile m utavasst tabakalarn gliptii artistik gelenein ve din sembolizm ann devam lln tesis etm ektedir. D ier sahalarda, Su sa II madd m edeniyeti, o k fakir ve o k archai'sant,, olmak artiyle, Sm erin birinci slale medeni y etin e ok yakndr. Sm er karakterini tayan m adenden b/r o k tipler Su sa h arabelerin d e ve M ussian ev reley en m ezar lklard a m eydana km aktadrlar. D klerek v ey a bklerek elde edilen sap delikli baltalar, m ustaraz b altalar, atal biimi ok ular, delikli i n e ler ve lapis - lazuli bal ineler ( Resim 98), hatta gliptik, S mer slbu ile ben zerlikler gsterir. Su sa I d ad altnda ta rif edilmi olan m o tifler hk edilmi m hrler ve stvane lerle yanyana, insan ve hayvan m cadele lerinin tasv irleri bu lunm aktadr ki bu m o da birinci U r sllesi zam annda y ay lacak tr. G liptik sah asn d a ve m adenden tipler bakm ndan Elam ile Sm er arasnda m evcut olan paralelism a, yerli tarihin noksan olduu Susa Ilnin mutlak kronolojisi hakknda bir delil tekil eder. Levha X X V II, l de gsterilen zahire kpne benzer byk bir kp iinde silahlar, m adenden vazolar ve m hrler ihtiva eden bir hazine ehirde bulunmutur. Bu hazine, b a lta la n (bu baltalarn biri, tpk U r ve K iin daha az eski m ezarlarndaki gibi, kvrlm a ile teekkl etmi bir sap delii ile nihayetleniyordu) ve mustaraz b altalar, k ralie Sh oub-ad n m ezarndakine uygun bir kalemi ve keza Resim 89, 8 deki biim inden m tak olduu sanlan emzikli v e b akrd an bir ibrii

R AN V E S U R Y E

193

ihtiva ediyordu. Alt silindir iinden 17 bir tanesi saf Elam sl bunda jeom etrik m otiflere malikti ve dierlerinde insan ve hayvan tasvirleri vard. a y et idhal olunm am larsa, bunlar en aa presargon ik devrin Su m erli eserlerinin kopyeleridirler. Bu bil g ilere nazaran Su sa II ve keza arkayik Sm er devri sa dan n ce nc binin ilk yarsna ve ilk eyrekten daha ziyade ikinci ey re e tesadf edecektir. V azolarn o k renkli boyalarnd aki ve jeom etrik mo tiflerindeki benzerliklere ramen Susa II C em det N asrdan phesiz daha az eskidir. C em det N asr Su sa I d ile yat (syn ch ron e) olm aldr. H albuki Su sa I c ise Uruk devrine veya hi olm azsa U rukun sonuncu safh alarn a tekabl ed ecek-

Resim 9 4 H avan biiminde Susa

mhr v ey a arlk .

I d. ve y a H. Tabii byklkte.

tir. a y e t bu tahminler doru iseler, m edeniyet Elam da S m erden ok daha yava olarak tekm l etm itir. V e Susa, E rek ve Ur arasnd aki p araleller en ok tekm l eylem i b l genin etkisine ba ld rlar. H i olm azsa Su sa II iin bu hal p he g t rm ez: hzinenin mhrleri Sm er tesirin e maruz kalm lardr ve hibir bakm dan bunlar Su m erli sluplarn ntipleri (p ro to tip leri) olam azlar. A yn m nasebetler, m edeniyetler a ra snda sonrad an da idame olundular. Babilonya kuneiform u, en sonunda, yar-piktog rafik bir ekilden asla kurtulam yan ve C em det N asrn Sum erli yazs ile m ukayese olunabilen, yerli Elam l yaznn yerine geti ve hatta U run nc sl17 C o nten au, M a n tel II, s. 6 6 0 ve 1 s. 416.
P r e h is to r y a , F. 13

194

DOUNUN PREH STO RYA S1

leinin hkim iyeti altnda bile, uzun zamandan beri kk salm olan tal defin riti, fatihler tarafndan icra olunan d o rudan doruya defin riti lehine m uvakkat olarak terkedildi. Bu tarih olaylarn nda, E lam da, an cak gerileyen bir cereyand an b aka bir ey grlem ez ve B abilonyada meydana kan ileri medeniyet unsurlarnn kaynan Eiam da aram ak mmkn olmaz. Lkin, phesiz, arkayik t . zam anlarda roller tersine ol // mu olabilirler. Elam zerine B ab ilo n y anm icra ettii kuv vetli tesir, S u sa da hangi e yin orijinal olduunu tayin d e glk dourduu gibi, Elam llar, Sm erlerden arkeo lojik kstaslarla ayrd etm ei de zorlatrm aktadr. ay et Su sa meneinden itibaren E lam l olmu ise, o vakit yalnz d e fin ritleri ve b altaya sap ta klm a usul P roto-E lam llar P roto-Su m erlerden tefrik ed e cek tir. ay et, dier taraftan, Elam llar ikinci slbu so k mu iseler, kendilerine bir o k ey ler borlu olduklar ve fakat, kltr bakm ndan S m erlere o k sk bir su rette benzeyen nclerine hangi ad tak m ald r?. B ir n eticey e varm ak iin,
95 7 , P i3 mi5 tu gl a d a n ( k e r pi) m ez arlar. Mussian civarnda, T ep e A l i- A b a d mezarl

d e v r j n d e E l a m . m> M e _

zopotam ya gibi H indistan ile tem asta olduuna iaret g e rektir. Bir ndus mhr Su sa da bulunmutur. Hazine belki de Hint kayn akl, em ayye bir k se ihtiva ed iy o rd u 13 ve bir vazo
18 Co nten au, M a n u e l, II, s. 6 6 0 ve I. s. 416.

R A N V E S U R Y E

195

zerindeki bir yaban Hint kz phesiz H indistan tesirine aittir. Buna m ukabil M ohenjo-d aroda bulunmu olan bir ta vazo parasn n tam m ukabili Su sa Ild e d ir19. B ab ilo n y ann im alinde, n isbeten iyi sulanm olan bir bozkr kua dou A nadolu d alarnn kaidesini yalayarak D icleden Su riye-Filistin ky silsilesine kadar uzanr. Bu bozkr bu suretle B reasted in bereketli ay (croissan t fertile) adn v er dii ve ular bir taraftan Msr ve dier taraftan Babilonya olan ayn merkezini tekil eder. Buras nem i o k byk olan bir b lged ir. nk M ezopotam ya ile Nil vadisi arasn d a tabi bir m utavasst tekil eder. F a k a t bu blgenin istikaf ancak balan g halindedir. Btn b lg ed e, eski kasab alarn veya kylerin yerlerine iaret eden kk hykler serpilm itir. 1930 ylndanberi A su rda Zab, D icle ve P lato arasn d aki dzlk g e ninde bu hyklerden bazlar kazlm ve bu kazlar Elam iin sylediklerim izle ilgiyi eken benzerlikler ve keza ayrlk lara d ellet eden b ir kltr stratigrafisi m eydana karm lard r. Bugne kad ar en tam malmat N inevada shtar tap n a nn tem elleri altnda M allowan tarafndan alan bir kuyudan elde ed ilm itir2!). Lkin, dier istasyonlard a, A rpachiyahta, Horasabad yaknnda 30 kilom etre im alde T ep e G a v r a 21da ve G avranm b irk a kilom etre tesinde T eli B illa 22 d aki stratigrafi (squ ence) hi bir bakm dan N inevadakine tekabl etm em ek tedir ve A su run uzun b ir zaman iki v eya bir o k ayr ey a letler arasn d a snr b lg esi tekil eylediini zannettirm ektedir. M allowanin sondaj, Manistusu tarafndan (A gad e s llesinden) Isa dan n ce 2450 ylnd a kurulmu olan bir tap nan toprak seviyesinden 20 m etre aa y a iniyordu. Bu su retle dipte bulunmu olan bakiyelerin eskilii o k byk olm a ld r23. Bu kalntlar, D icle dzlnn ortalam a seviyesine ancak b irk a ayak yksekliinde hkim olan az y ksek b ir tepenin zerine kurulmu bir k asab ay a ait idiler. El ile yaplm , baz
19 A y n eser, 1, resim 169, A ntiquity, VI, 1932, s. 356. 20 L A A A , X X , s. 7 1-1 7 1. 21 Speiser, P re lim in ary E x ca v atio n s of Te p e G a w ra; A m er. Scho ol o f Oriental R esea rch , A n nu al. IX , 1927-8. 22 M us. J . XX II I, s. 2 5 2 sq, 23 L A A A , X I X , s; 5 9 sq.

196

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

lar siyah, pek ou beyazm trak ve nadiren boyal fakat ok d efa izgili v eya noktal basit m otiflerle bezenm i keram ik k rntlar dnda pek az sayda eya ele gem itir. htimal ksa srm olan ve N ineva I ad verilen bu safhay, Mallovvanm m aktam da, uzun sren bir iskna dellet eden ve keram ik sa yesinde, Nineva II a, II, b ve II c. gibi tali safh aya blm ek kabil olan kaln bir depo takibediyordu. Bu depoyu tekil eden harap olmu k a sab alar, pimemi tuladan yaplm sefil kulbelerden ibaretti. Sakinleri herhalde ifti idiler, b ak ve kuaristten veya obsidiyend en b aka aletler ve cill tatan

Resim 96 K rm z ve siy ah d esen lerle bezenm i zah ire kp. T ep e A li-A b ad V 4

b altalar ku llanyorlard; a safhasnn harabelerinden izgili bir keram ik elde edilm itir ki, ok daha k ark dekorasyonu m stesna, Nineva Iinki ile kabili m ukayesedir. V e keza pimi toprak zerine sa d e siyah veya esm erim trak krm z resim lerle ssl boyal bir keram ik ve izgi ile resmi birletiren d ier keram ik p aralar ele gem itir. O bsidiyenden kk bir ivi de ayn safhaya aittir.

0
R A N V E S U R Y E 197

N ineva II b safhasnda yaradlm olan dekoratif gelenek, o rta D icle zerindeki Sam arra istasyonunda yaplan nceki kazlarn o k ta n aina kld bir slp dahilinde gelim itir. Bu sonucu istasy on d a H erz feld 24 tarafn d an eld e edilen eserlerin tam ve toplu olarak neredilm i olm as, N ineva II b m edeniye tinin o k daha tam bir tablosunu izm ee yardm ediyor. S a m arrada bu devrin A su rlular, ihtimal tu lalarla kaplanan m ezarlara uzunlam asna gm lyorlard. N inevada, cill tatan balta b alar ve obsidiyenden b a k la r kullanlyordu. Sak in ler yay ve ok ile (N in e v a ) ve sapan ile (Sam arra) avlanyorlard ; topuzlarnn yuvarlak tatan b alar vard. H erzfeldin batan bu m ezarla ait olduunu zan ettii bakrdan bir ine ve bir kret imdi, so n radan so kulmu yabanc eya g ib i kabul edilm ektedir. anak m lek a k olarak S u sa I ve E l-U b eyd an ak m leine yakndr. Onun gibi bu a n a k m lekte sam an k arktr ve bazen yeil ve ok d efa da pem be bir renk alncaya k ad ar piirilmitir. S u sa da olduu gibi ta b a k la r okluk tekil ed erler. F a k a t a naklarn yerine Lotus biim inde kseler (L ev h a XIII b) g eerler. Bodur kselerin o kad ar uzun boyunlar vardr ki d eta s ra hilere benzerler. Bo ayakl kselere tesadf olunur, fa k a t kaide daim a deliktir. Emzikli vazolar yoktu r. V azolar o k k ere boyald rlar, boya genel olarak plak sa th a dorudan doruya srlmtr. Esm er, krmz, siyah k ad ar boldur. F a k at bu iki renk tonu asla birlikte kullanlm a m tr. Baz m otiflerin sepetilikten alnd grlyor. Bu hal S u sa dakinden bile daha ok aikrd r. Bununla b eraber Malta K aresi ve Siv astik a gibi sem boller nemli bir yer tutarlar. Bunlar bazen S u sa da olduu gibi acem ice istilize edilmi hay vanlarla m ezcedilm ilerdir. Baz hallerde, bu hayvanlar bir M alta drtgeninin alarndan, sanki bu m ajik sem bol hayata geliyorm u gibi, doarlar; yahut da bir taba n ortasnda ken diliklerinden bir S iv astik a eklini alrlar. K eram iin yan banda
24 H erzfeld , D ie vorgeschichtlichen T pfereien von S a m a rra , Berlin D en km ler Ae I, S tein zeitlich er H gel bei P ersep o lis,
ilknce S a m a rra m ezarl n a atfolu n an b ak r ve dem ir tu fey li yani son rad an k arm a

1 9 3 0 ; Iranische 1932, H erzfeld

e y a la r b ir ta r a f a b rak m ak ta ve bunlar kabul etm e k te d ir.

198

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

b elk i de karlar.

N ineva I safhasnda balayan

ta

vazolar m eydana

T ica ret Sam arraya lapis-lazulinin idhal edilm esiyle sabit olmutur. Bunlarla inciler yaplyordu . B ak a inciler trkuvaz> kornalin, renkli kalkerlerd en , kavklardan yaplyor ve ku aklar ve kolyeler halinde diziliyorlard. K avk ve lapisten oyulan indi hayvan biim indeki kk pandantifler ve m uska lar vard. K em ikten ineler sa la ra taklyordu. K eza kilden figrinler de bulunmutur. Bu devirde, her ne k ad ar o k daha dipte belki de ok daha eski ekiller m evcut ise de, A su run Sm er ve Elam n bilinen en eski m edeniyetiyle sk skya bir a k ra b a m edeniyete sahip olduu grlyor. O halde bu te melden itibaren, paralel b ir g e lim eye ahit olunaca anlal yor. G erek te, paralelizm e A su r un dousunda mehul kalm olan ve fakat istepin bat k s mnda kuzey Su riy ede oktan bilinen dier bir kltr ev resi nin m dahalesi ile bozulmutur. Niniva II c .de Sam arra s lbu, farkl bir keram ie yerini b ra k r veya bu keram ie k a rr. Bu keram ik yukar K aburda Baron Oppenheim 25 in R esim 9 7 K rm z ve siy ah bezekli T el H a le fte yapt kazrlarlaTel vazo. T ep e A li-A b a d . M ussian Vs Halef keram ii ad altnda tan lan keram iktir. A rpachiyahta durum daha karktr. nk T ell H alef keram ii ile karakterlenmi olan iskn tabak alar yerlerini zirveden itibaren A rpachiyah 1-4 diye ad landrlanlara b rak y o rlar ki bu* keram ik S m erdeki E l-U b ey d safhas keram iine ok yakn grnm ektedir. A yn ufukta, Sm erde olduu gibi sap delikli ilk b al talar m eydana k y o r. Burada baltalar, ifte b altalar eklinde tatan yontulm ulardr. Bu tip nceden T eli H alef safhas m uskalar ile malmdur. E vler, pimemi kerpilerden yaplm ,
25 O ppenheim , T e ll H a l a f , L on d ra, 1933.

R A N V E S U R Y E

199

sefil kulbelerdi ve Elam da olduu gibi ksm i defin icras kaide idi. O halde en eski Sm er kltr, A su rda, mahalli m edeniyetin tekmlnn n isbeten o k muahhar bir m erhale sinde grlm ektedir. A rpachiyah (zirveden itibaren 6 ) m en eski iskn ta b a kas, m erkezinde bir tap n a bulunan so k ak lar fena alm v e silosunda zahire dolu o k nemli b ir k asab a idi. A ltnc tabakad a, d ikd rtgen m eskenler pimemi kerp iten yaplm lard. F a k a t yedinci tabakad an itibaren bunlar, bazen tatan salam tem elleri olan d ier yaplarla karm lardr. Bu m eskenler, uzun ve m ustatil bir ksm v ey a g eit ile birleen d airev bir odadan ( bir yerd e bu odann ap 6 m e tre d ir) ib aret idiler. A rkeo log , bu odalarn, kovan biim inde kubbeli bir dam ile rtl olduklarn sanm aktadr. a y et arkeologun bunun G irit teki eski Minoenin kovan biim indeki ve b atd a da Ispanyaya v e h atta Isk o y a ya kad ar yaylm bindirm e kubbeli m ezarlarla benzerlii hakkm daki faraziyesi doru ise, bu benzerlik mnal olacaktr. Ne yazk ki bu yaplarn ne ie yarad klar daha tayin edilm i deildir, ilerinden bir tan esi tepeciin m erke zinin hemen altnda bulunm aktadr. V e bir ok m ezarlarla evrilm itir. Bu safhann en k arak teristik vasf, boyal enfes keram iidir. Bu keram ik her ne kad ar phesiz olarak bizzat A rpach iyah ta yaplm iseler de, bu keram ii T eli H a le f keifleri zerine yaplan neriyat daha iyi tantyor 26. T ekn ik ve artis tik bakm larndan, bu keram ik el ile yaplan antik mahsullerin en muvaffak olm ularndan saylm aldr ve Su sa I m lekle rinin en nefis eserleriyle m ukayese edilmelidir. En karakteristik ekiller, m erkez dekorasyonlu a k tabaklar, derin kseler v ey a kesik koni boyunlu kadehler, nisbeten uzun boyunlu ve kaideden birdenbire ykselen ikin testiler (Levha X X IX ) ve kulpsuz, ibikli kk yem ek kupalardr. V azolar krem veya devety rengi kaygan bir astar ile rtldrler. Canl bir siyah renk ve parlak bir turuncu o k defa b irlik te kullanlm tr ve polikrom motifler temin ederler. Baz vazolarda beyaz siyah zerine ilve olunmutur.
26 O ppenheim , T e l l H a l a f , L on d ra, 1933.

200

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

Bununla b eraber, m erak m ucib olan ey, b oyalarn ok defa p arlak olm alardr, Bu p arlak lk ise perdahtan ileri gelm eyip, bizzat b o y an n silikatlarnn karm am dan ve cam lam asndan m tevellittir. G erek te, bu hakiki bir em ayye v ey a fir n is denilen boyad r ve onu Y u nan istan 'd a Miken devrinde kullanlan boyad an a y rt etm ek o k defa gtr. D ekorasyon, m ntaka m ntaka yaplm tr. G enel olarak, vazonun mtemadi yzlerini rtecek kadar yeter d ereced e g e ni olan bu m m takalar an cak vazonun paralarnn snrnda in k taa u rarlar. Bu m ntakalann dahilinde kom pozisyon genel olarak m etoplarn ilerin e sktrlm tr. Motiflerin byk bir says jeom etriktir ve sep etilikte kolaylkla tekrarlanabilir. Bu m otifler: dam ata b a k lav a, gen serileri, ve ifte b al ta (L ev h a X X IX ) v e keza M alta ha, noktal daire, te k e r le k , birbirlerine girm i daireler ve yarm daireler, (m erdiven motifi) yldz ve ro zetlerd ir. Siv astik a tasvir edilm itir ve Malta karesi de an cak bir defa tasvir edilm i tir. D am ata ve m erdiven motifi ( m otif de lch elle ) tek ra r ed i len m otiflerdir. F ak at bunlar inR esim 9 8 B ak rd an top lu in e, kitasz bir tarzda veya o k geb a lta , in e, h alk a, m zrak ucu, nj j j j r Sahada olm ak zere an cak H indistanda kullanlm lar dr. R ozetler her ne kadar ilk b ak ta H indistan rneklerine benzerlerse de, birbirine girmi d aireler halinde yaplm am lardr. Baz natralist ta sv irler: ku la r ve hayvanlar ve hatta belki bir defa d a bir insan ve bir ara b a (Levha X X X ).
m ezarlard an l/g. ok ucu, M ussian civarnd aki

C anl yaratk lar kasten stilize edilm ilerdir. Bununla b e rab er, omuzun zerinden b a k a n ve daha sonralar A nadoluda o k byk b ir ra b et g recek olan alageyik motifi daha evvel m eydana km tr. o k grlen bir motif de slplandrlm ve yzden g rlen bir kz kafas (bu crn e) dr. o k yakn tiplere Elam da

R A N V E S U R Y E

201

M ussianda tesadf olunur ve bu motif kuzey Su riyede, pek az d eierek yaam aa devam ed ecek ve Hitit,, tanrs T e sh ou b un sem bol o la c a k tr 27. T eli H a le fte b o y al vazolarn dnda, siyah ve krmz baz monokrom vazolara tesad f olunmutur. Bunlarn boyal keram ikten ok daha eski olduu sylenm itir. o k la n siyah, d ierleri parlak siyah ile v e bir ka da krmz astarl penbem si bir renkle svanm lardr. Baz siyah vazolarda kulakklar v ard r ve kseler bazen, alak bir ayak zerine oturtulm u lardr. ptidai siyah keram ik, bir taraftan M srn Merimde keramii ve dier taraftan Nineva III v ey a U rukun monokrom keram ikleri ile m ukayese olunabilir. Bununla beraber b oyal k e ram ik, tamamen mstakil ve kiilem i (ferdiyet kazanm ) bir m edeniyet kom pleksini karakterlend irm eye kfi gelir. A yn birlie tekerlekli tat kullanlm asn da muhtemel olarak atfetm ek kabildir. ay et Nineva istratigrafisin e dayanla rak hesap edilen tarihi doru olarak tayin edilmi ise, Teli H a lef vazosu tekerliin tanlan en eski tasviri olacaktr. T eli H a le f te olduu kad ar A rpachiyahta da obsidiyenin ilenm esinde byk bir hner gsterilm itir. htimal bu obsidiyen civarn volkanik dalarnd an toplanyordu. O bsidiyen denilen bu tabii cam dan yalnz gzel b a k la r ve k azy clar yontulm yor (o k ular T eli H a lefte yoktur), fak at obsidiyen delinerek inciler yaplyor ve vazolar elde etmek iin tra edilyordu. D ier ta raftan, T eli H a le fte maden yoktur. E l-U b eyd de olduu gibi b a lta b alar cilal tatan yaplyordu. nsan v ey a hayvanlarn heykelcikleri topraktan yuruluyor veya tatan oyuluyordu. A rp ach iyah ta srtnd a ii bo bir vazo tayan bir hayvan bulunmutur ki bu bir taraftan M sr ve E g e nin ve dier ta raftan U r ve Su sann hayvan biim indeki ( th eriom o rp h e) va zolarna yaklar. A rp ach iyah ta isteatitten y a ss incilere basit, izgili mo tifler kazlm tr. Bu incilerin mhr gibi kullanldklar anla lyor. nk in tibalar ele geirilm itir. Gauri denen kk kav klar b erek et tlsm gibi kullanlm lardr. M uskalar dii
27 O ppenheim , T e ll H a l a f , L o n d ra, 1931.

202

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

gvercin veya ifte balta v. s. ekillerinde olmak zere tatan oyulm ulardr. Bu suretle ifte baltann s ih r -d in ( m a g ic o - r e lig ie u x ) sem bolism as tam am en sa b it olmutur. H atta bu sem bol ile nden grlen kz kafas (b u crn e) sembol imal S u riy e de, tarihi devirlerde, T esh ou b tanrsnn elleri arasn d a tek ra r bulunm aktadr. ifte baltay M sra protodinastik veya hatta G erzeen d evirde sokulmu olan Suriye unsurlar arasnda m uskalarn ve belki de dam ga-m hrlerin yannda sralam aldr. M allow annm A su rdaki kazlar bize bu suretle fevkalde nem li ve o vakte kad ar tesadfe b al olarak ev re buluntular ile tannm olan bir kom pleksin esk i arkn m edeniyet ta b a k a lar iindeki nisbi yerini bnlup koym aa ve tarif etm ee yardm etm itir. Bugn, hem zaman ve hem de mekn iind eki durumu iyi tayin ve tarif edilm i deildir. T ipik keram iinin, devam l bir su rette F ra t dirseinin yannda K arkem i ve S a k a gznden ta D icley e v e Z ab a k a d ar yayld biliniyor. F a kat T eli H alefn kz ba ve dier karakteristik m otiflerle bezenm i olan keram ik paralar, ark ynnde, M ussiana k a d a r bulunurlar. Bu hal bu b lgelerd ek i ark eo lo jik m alze menin yeniden incelendii zaman Tell-H alef unsurlarnn nemi b ir ekilde szdklarn m eydana k araca n tahmin ettirm ek tedir. B a tya doru, kuzey Suriye gelen ein d e em aye resim le ssl vazolar Filistin de v e idhal ey as gibi, A b y d osta ilk firavunlarn m ezarlarnda ortaya kyo rlar. Bundan baka, em aye resim tekniinin, keza ifte b alta ve kz balarnn ibadet m aksadiyle kullanlm as ve belki de kovan biim indeki m ezarn eski Minoen devirde G irite, Kuzey Su riy eden gelmi olm alar hakknda pek az phe edilebilir. Drdnc binin sonunda G irit ile M sr arasn d ak i m n asebetler, daha nceden hangi ekil altnda olursa olsun, m edeniyetin oktan uzun bir gem ie sahip bulunduunu tahmin ettirm ektedirler. A rp tch iyah ta T eli H alef keram ii Sam arra keram iininden nce grld halde N inevada nisbet aksinedir. Sam arrada bile, T eli H alef slbunda idhal mal olan baz keram ik p aralar m eydana karlm ve ayn suretle Sam arranm mnferit kera mik paralar T eli H a lefte kefolunmutur. O halde, iki g ele

R A N V E S U R Y E

203

nek, b ir k a zam an, A su rdan g e e n ve deim eye maruz b ir snrn her iki tarafn d a b era b ere yaarlarken E l-U beyd slbu, daha uzakta, gneyde muvazi olarak geliiyordu. Bunun d nda syliyeceim iz ey udur ki, T eli H alef drdnc bine v ey a ondan ncesin e ait bir kltr evresini karakterlendirir. Bu ev re Y a k n a r k tak i m edeniyetin yaradlm asnda canl yardm larda bulunmu olm aldr. Bizzat A su rda bile Niniva III te 28 bir yamur safhasn dan sonra, S m erde ve Elam da olduu gibi gri veya siyah, m onokrom ve bir d ereceye kadar U ruktakine benzer bir keramik kullanan yeni etnik unsurlarn b ask s ile, Sam arra ve T eli H alef g elen ek leri ksm en inkitaa uram lardr. V azo ze rine b o y a tam am en kaybolm uyor ve obsidiyen olsun, akm ak ta olsun, bir o k aletlerin g erekli m alzem esini tekil etm ekte devam ed iyor. Bununla b erab er, bakrd an yaplm ilk p a ra , bir ine ve lapis - Iazuliden ilk inciler N iniva IH' e aittirler. H albuki hayvan tasvirleri kazlm olan m hrler ise II ve III arasndaki m utavasst bir tab ak ay a atfedilm ilerdir. Mte akip safhada, N ineva IV te, U ruktakin e benziyen krmz astarl keram ik ve ayn zamanda frn d a piirilmi ilk tuladan v e ok defa U ruk devrinde tesad f olunanlara benziyen h ayv an mo tifli dam galar m eydana k y o r. im di, m leki arkn n kul lanld, artk kesindir. O halde N inevada bu muhtelif devirler de grld zere, A sur evriminin, U rukta tesb it edilen S u m er evrim ine muvazi olarak vukua geldiini kabul etm ek m a kuldr. Bununla b erab er, bilhassa T ep e G a v ra da gr len b a z ayrlklara iaret etm ek m m kndr29. G av ra VIII ad verilen (zirveden itib aren saylm tr) iskn ta b a k a s, k a b a taslak Nineva III veya Nineva IV e m uasrdr.Bu yerlem e tabakas,evleri ekseriyetle dikdrtgen ekild e ve pimi tula ile yaplm kk bir ehir idi. (dzd bkey tula A su rd a asla kullanlm am tr). A su r ikli minin, pimi tula istim alini g erek li k lacak olduka ratp bir iklim e ve bizzat yamurun d a bu tulann yaplm as iin zarur y ak acak m addelerini temin eylediini hatrlam ak lzm
28 L A A A , X X . s. 7 1 -1 7 1 . 29 T h e Times, 14 Tem m uz 1 9 3 3 ;
1933.

Illustrated London

N ew s, s e p i.

204

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

dr. D uvarlar, S m erde olduu gibi m navebeli bir ekilde girinti ve k n tlarla s slenm ilerdir. Lkin p encereler girintilerin iinde alm lard. Baz evlerde zift ile sv a n m hamamlar vard. K aplarn nnde, h akik b ir kubbe ile rtl sah an lklar mevcuttu. ehird e, S m erde olduu gibi keleri ile istikam etlenm i, fak at zikkuratsz b ir o k tap naklar vard. ehrin aikr olan zenginliine ve refahna ra men bakrd an hi bir alet bulunmamtr. ehrin sakin leri dalardan kolaylkla topladklar obsidiyend en yaptklar aletlerle yetiniyorlard. B akrn yokluu fakirlikten ileri gelm i yordu. nk ehir sakinleri altndan bezekler tayorlard. Y k ve binek arabalarnn m odelleri (Resim 99) Sum erli tiplere old u ka ok yaklaan tekerlekli tat vastalarnn rn ekle ridirler. Buna mukabil gliptik san at o k farkl idi. Bu blgenin mhrleri baz Elam l numuneler gibi, tulni olarak delinm i dikd rtg en plakalardr. Bu mhrlerde oyulu bulunan ah s larn ve hayvanlarn paralellerine ise gneyde deil dah a o k Su riy e ve K ap ad ok y ada tesadf ed ilecektir. Uruk keram ii ile olan imal benzerliine ram en v azo larn ekilleri o k farkldr. B ilhassa, kenar m tebariz kk kpler, (G a v r a I X a atfed ilm itir) H arappadaki H m ezarlnn cenaze kpleri ile benzerliklerine iaret etm ek iin zikretmelidir. Trkuvaz ve lapis, bezeklerin yaplm as iin o k tan kullanlyor du. K plerde gml bulunan ocu k iskeletlerine bakarak G av ra VIII halknn m ezatisefal olduklar anlalyor ise de (23), bu halka bir ad takm aya yeltenm ek erken b ir i o lacaktr. K a b a ta sla k N ineva V e tekabl eden bir devirde, Teli Billan n 3J, en eski istasyonlarnda (z irv ed en itibaren 7 ve 6 ) ve G av ra VIII c ve VII de tarih tek ra r balyor. Bununla b erab er muhtelif sitler arasn d aki paralelizm e asla mutlak deildir. G a v ra d a 31, evlerin tuladan duvarlarn tutan, b irk a sral v e kalkerden yaplan tem ellerin kullanlm as ve btn sitlerde boyal keram iin yeniden tazelenm esi ile, n ceki gelen eklerd en bir ayrlm a grlyor. Bu devrin boyal keram ii her n ekad ar ark ta yaplm ise de teknik bakm ndan E l-U beyd ve S a m arra keram iine o k a d a r sk bir surette benzer ki, birisini, te30 M as. J . X X III, s. 252 sq. 31 A J A , 1932, s. 32 sq.

R A N V E S U R Y E

205

kinin yerine koym ak kolaylk la mmkndr. F ak at Su sa II ile g er ek benzerlikleri sa b it olmutur. K arakteristik e k ille ri: T ab am y uvarlak, fak at g v d esi konik kse v ey a kadehler (Resim 100), salam g v d eli k seler ( Resim 100, 1 ) ve her halde Su sa II ile a k ra b a byk zahire kpleridir. Erguvani siyah ile yaplm olan m otifler, ya dorudan d oru ya bazen yeilintrak, bazen d eve rengi, bir top rak ze rine, veyahut krem ren gi bir cil (a sta r) zerine tatbik olun mutur. Susa II ve C em det N asrda olduu gibi d ekorasyon tektonik olarak sralanm ve panolara taksim edilmitir. Mo tifler kabn ksm larna tekabl eden m ntakalara g re gruplan m ve panolara ayrlm lardr. Bu motiflerin pek oklar, ifte b a l talar, genler ve eken ar d rtgen ler sras, Su sann ikinci slbu

R esim 9 9 B ir h ayvan 2/s ve kapal

bir ara b a

*/l m odeli. T ep e G a v ra . S p e ise re g re.

denen slpta da bulunurlar. F ak at burada motifler Susa II n aturalist tarznda icra edilm iyen ve fakat kasden Su sa I tar znda istilize edilmi hayvan tasvirleri ile imtiza ettirilm ilerdir (Resim 101). Istilizayon, genel olarak Su sa I b. ad verilen m erha leyi tem sil eder. M ussianda BiIIa 7 ve Niniva V teki kularn, keilerin ve kzlerin hakik nm unelerine tesadf etmek kabildir. Billa 6 d a 32 ve N inevad a 33 soluk gri veya sam an rengi d ikk ate d e er izgili bir keram ik, boyal keram ik ile tevali
32 33

Mu. J . X X III, s . 252 sq. LAAA. X IX , s . 59 sq.

206

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

eder. ek iller, bahsettiklerim izle ok, defa, olduka y ak n lk g sterirler ve d eko rasyon d a da baz benzerlikler vardr (Resim 102). D ier m otiflerin mimariden alnd anlalyor. Ve bunlar b irk a ark ay ik tabak ad a Sm er ve Elam da 34 bulunan tatan yontulmu vazolarn kk bir kategorisind e grlen tem alara ok yakndan benzetm ektedirler. izgili keram iin ve boyal keram iin metoplu slbu, m e se la ; U rukta K zl T a p n a k ta grlen mimari tarzlardan m mlhem olm u tur ? N ineva III ve IV te bulunan boyal keram ik paralarnn m evcudiyeti ile sab it olan bu boyal keram ik geleneinin ma halli devam na ram en Nineva V keram ii, ya bir ark tesiri ne yahut da ark ile ve g erek te Elam ile hemen hemen muasr olan mmasil bir rn esans izah iin batan tahmin edilmi olan m erkez ile bir m nasebete dellet ed er gib i gzkm ekte dir. D ier taraftan, S m erin tesiri imdi aikrdr. stuvane-m hrler ilk defa olarak A su rda m eydana k y o rlar. Bunlarn dekorasyonu U r kral m ezarlarnn gliptiki ile gze arpan benzerlikler g sterm ekted ir. Buna mukabil, tem alar ayn deil dirler, fakat en eski dam galarda olduu gibi, o k dah a muah har tarihli A nadolu ve Suriye mhrleri ile m ukayese yapl m asn ok kere ilham eder. Bunun h ayret ed ilecek bir taraf yoktur. nk) A su rlularn B abilonya ve K ap ad okya arasnda oynadklar m utavassttk rol tarihen sab ittir. Bahis konusu olan mhrler, ihtimal K ap ad okyada A su rlu t ccarlar ta ra fndan sokulmu olan slbun teekklnde m erhaleleri g s term ektedirler. G neyin tesirine dier bir delil de belki, N inevad a k e fedilm i olan, kubbeli dam larla rtl tuladan ok saydaki m ezarlard r35. M ezarlar soyulmulardr. Bu sebepten tarihleri iyice tayin edilem em itir. F a k a t yaplar, U r kral m ezarlar ve M ussiann tuladan kubbeleri ile m ukayeseyi mmkn kl m aktadr. Niniva V te m eydana karlm olan Sm er tesirlerinin izleri, A surda prehistoryann sonunu ve b ir mddet iin A sur istikllini iln ed erler. Bu izler, S arg o n A gad e istilsnn,
34 A yn e s e r , I, resim 169, A ntiquity , VI, 1932, s. 3 5 6 . 35 L A A A , X I X , s. 59 sq.

R A N V E S U R Y E

207

ancak balan g cd rlar. Bu istil, hafidi Manishtus tarafndan N inevada Ishtar tapnann kurulm as ile ehir ekonom ik bir site nizamna ykselerek, kuvvetlenm itir. G av ra VI devrinde, bu tara ehrini yeni ekonom i sayesin d e deim i bulduumuz halde, m uasr Billa V ehri maden a iin mahalli bir h a rek et noktas gibi ele alnm tr. Bu suretle A surda tesis edilm i olan m adencilik gelen e i, tam am en Sm er karakterini tam aktadr. G avra VI m ezar larndan m ustaraz baltalar, usturalar ve dolak b al ineler elde ed ilm itir36. H er ne kad ar bu tiplerin biroklarnn evrimi, Ur

R esim 100 Boyal k ad eh ler ve k seler. N ineva V . V 4.

kral m ezarlar devrine kadar takip olunabilirse de, baltann en yakn rnei ise p ost-Sargon id olan A su r E den elde edil mitir.
36 S p eiser, P relim in ary E x ca v a tio n s of T ep e G aw ra ; A m er. School o f Orintal R esearch, A nnuel. IX , 1927-8

208

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

Bu devirde, A su r m edeniyeti, az o k sathi olmak zere B abilonya m edeniyetine o k yakn dan balan m aktadr. F ak at bu m edeniyet, ondan halk bakm ndan ayrlyordu. V alilerin A k k a d l olabilm eleri dnda, mdr snf sam i dili konuan A su rlulardan m rekkepti. H alk kitlesi belki de ok sonra da olduu gibi, Hurri Y a fe s lerden v eya S u b a rlardan terekkp etm iti. Bu sonuncular, ksm en hakl olarak N ineva V keram iklerindeki resim lere benzetilebilirler. F a k a t Sam iler tarafndan nakledilen kltr unsurlar o kad ar oktur ki, hal kltrel unsurlar tayin ve tasrih etm ek kabil olm am aktadr. K ron oloji bakm nd an N ineva V sadan n ce 2500 yln dan n ce sona eremez. V e ilk isknlarn yan, bu tarihten sonra geriye gid erek tayin etm ek lzmdr. Nineva III ve S m erle Uruk devri arasnd a ve Nineva II ile E l-U beyd arasnda hemen hemen b ir zaman birlii (synchronism e) olduunu kabul makul grlm ektedir. Bu halde T eli H alef veya Nineva I, bug ne k a d a r Gney M ezopotam yada kefedilm i olanlarn hepsin den o k daha esk i olm alar icab ed ecektir. Bununla b era b er zahiri paralelism a ile hemzamanl b ir birine kartrm am aldr. Bu g erek zerinde, Elburz dann gney-dou yam alarndaki T ep e H isar kazlarndan elde edi len neticelere dayanlarak srar olunabilir. H isar I, Nineva V veya Su s Ild ekilere slp ve ekil bakm larndan benzeyen, ark ta yaplm keram ik verm itir. Ayn devirde, serpantin, albatr, kil v e h atta ham cam dan yaplm olan mhrler, resim 9 3 te gsterilen Elam n ilk m hrlerine benzerler. Bilkis, H isar II Uruk tekniini hatrlatan gri keram ikle ve Resim 89, 8 ve 10da ve Su sa I e dekilere. olduka yakn emzikli vazo larla ve keza bakrdan v ey a tuntan ok ular, ifte helezonlu b a la n olan inelerle (bu iki tipin her ikisi de K ik la d n ilk devirlerinde E g e de m evcuttur) karakterlenm itir. Nihayet H isar IHte gri keram ikien v eya gmten emzikli kseler bulunmutur ki bunlar G iritin eski minoen vazolarna h ayret verici bir ekilde benzerler. K aklar iki dili atallar ve bak a tipler gney R u sy ada K uban vadisindeki bakr a m ezarlarnda da ayniyle bulunmulardr. M ohenjo-daroda ve S m erin birinci slle devri m ezarlarnda o k a bulunan zel bir tipte ham cam dan veya tatan inciler ve yine son zaman-

R A N V E S U R Y E

209

larda M ohenjo-daro harabelerinin hemen yannda sathta ke fedilm i olan k esere tamamen benziyen b ir b alta keser elde edilm itir. Tarihleri tanlacak olan ithal m allan hi bulunma d iin H isarn muhtelif isknlarnn mutlak yan tayin im knszdr. Kltrlerinin stratigrafisi ile Niniva veya S u sa m ukiler arasn d a bir m nasebet kurm ak da gtr. V eziristan ve Blcistan dalarn kateden vadiler b o yunca uzanan mnferit alviyal havzalar ve sel azlarnn yelpaze eklindeki alviyal yzleri, A su rda olduu gibi kk h y klerle kapld rlar. Her havza ve her term inal vaha m sta kil ekonom ik bir birlik tekil e d e r: Bu muhit mahalli b ir zel lem ee m saittir ve siyas bir ittihad g erek li klmaz.

Resim 101 Boyal k adeh. N iniva V . x/ 3 -

Son zam anlarda S ir Aurel Stein bu blgedeki hykLerin bazlarn incelem itir. Beklenildii gibi bunlar k asab a ve bazen de daha b arb ar bir halde kalm ky harabeleridir. T al vadi sindeki D a b a r-K o t hy 37 hemen hemen 22 h ektarlk bir sahay kaplar ve ovaya 35 m etre ykseklikten b ak ar. M astika1 vadisindeki Mehi 33 7 hektard an fazla b ir sah ay igal eder
37 M em . A rc h . Surt. In d., 37. 38 A yn e se r, 43.
P r e h h io r y a

F.

14

210

D O U N U N P R E H S T O R Y A S 1

ve 15 m etre ykseklik gsterir. Keza, beklenildii gibi, bura lard a kefedilm i olan m edeniyetler, arkayik olm aa mtema yildirler v e mahalli zellikler gsterirler. Bununla b erab er bu m edeniyetler ksm en, ayn olan bir muhite ait m terek k arak terli, ksm en m terek b ir kltr tem eline; ksmen karlkl m nasebetlere ait karakterleri ve ksm en de komu Indus vadi-

Resim 102 B illa v azo lar.

Niniva

V . V*

R A N V E S U R Y E

211

sinin o k daha y ksek medeniyetinin etkisini gsteriyor. Bu sonuncu k arak ter ihtimal Indus ehirlerinin Blcistan maden cevherini ithal etm esiyle ilgilidir. Bu ticaretin tepkili bir h a r e k e ti, herhalde ithal m al olan ndusun karakteristik keram ik p aralarn d a - ki bun lara D a b ar-K o t ve dier ista s yon lard a tesadf olunmutur - aikrdr. Bu ithalt eyalar bu hyklerin en aa M ohenjo-daro ve H arappa iskn ile tayin olunan Indus m edeniyeti devrinde m eskn olduklarn g ste r m ektedirler. H yklerinin ykseklikleri uzun bir yerlem e tarihine del let eden bu Blcistan ehirlerinin h ayatlar bu d ev reye in h isar ediyor diye bir netice karm ak yersiz ve erken olacaktr. S tein m olduka acele yaplm olan kazlar, kltrde, yu kardan aa y a doru hibir d eiiklik gsterm em ilerdir. H erhalde, Stein , kesif ve srekli iskn devrinin, b ilh assa gney Blcista n da, yam urlarn n isbeten bol olduklar bir d ev reye inhi sa r ettirilm eleri g erek li bulunduunu gsterm itir. Bugnk iklim artlar altnda ve h atta A rrien tarafndan tarif edilmi olan skend er zaman iklim artlar altnda bile bu kad ar kesif isknlar tasav v u r edilmez. S tein n kefettii btn kltrler (d a h a so n ra y az a ca mz bir tanesi m stesna) birbirlerine ve Indus m edeniyetine o kad ar sk bir surette yakndrlar ki, ilk b ak ta bunlar Indus medeniyetinin farkllam tezahrleri gibi kabul etm ek istenile cektir. Bununla b eraber g e re k te keram ik tekniinde ve m otiflerde bunlarn M ohenjo-d arodan ziyade A m riye daha yak n olduklarn tesb it etm ekle beraber, o k g erilere ait me deniyetler, Indus medeniyetinin sonuna tekaddm eden, az bili nen devreye kk salm m ed eniyetlerle kar karya olmamz da o k muhtemeldir, ite bu sebep ten hakl olarak Blcistan ve V eziristan m edeniyetlerini b a rb a r m edeniyetler dive tavsif et m ek kabildir. Bunlar ne yazya ve ne de tekiltl san ata ait hibir iaret brakm am lardr. F a k a t onlarn barbarlklarn m bala etmemelidir. Bu m edeniyetlerin y arad clar, ya kerpiten, ya tatan ve yahut da ta tem eller zerine kerpiten yaplm dik drtgen ev lerd e yayorlard. Malzemenin seilm esinde etnik gelen ek de

212

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

il hep kolaylk rol oynam tr. D a b ar - K ot 39ta kanal borula r ina ed iliyor v ey a kuyular kazlyordu. M adencilik her yerde ta tb ik olunuyordu. M aden eya, her ne kad ar az bulunmu ise d e (K oullide b ir yass balta ile b ir ayna 40, Sou ktagen - d orda bir b alta 41, D ab ar - K o tta bir k a d e h )42 bakar ve tunun kullanlm as o k ad ar yaylm t ki k u arist an cak baz basit lamlarn ve yaprak biim indeki ok ularnn im alinde ie y ar yordu. m lekiler torn a kullanyorlard. Pime ile krmzmt rak ve bazen de (D ab ar - K ot, Koulli) ayn surette gri keram ikler elde ediyordu. V azolarn yaplm as iin keza ta da kul lanlyordu v e delinm i sert talardan kolye incileri elde edili yordu. M ahallinde ilenmemi olm akla b erab er cam n bilindii zannolunuyor. Bununla b era b er cam a bu kadar erken ancak H indistanda veya B ab ilo n y ada tesadf olunur. Mahalli maden cevherlerinin varlndan dolay, ok sa yda m adenleri ithal etm ek lzumu duyulmam ise de Dab ar-K o t ve K ou llide bulunmu olan lapis-lazuli incileri bu ticarete dellet ederler. Btn bu b lge Indus vadisine m terek olan unsurlara sahiptir. Bu u nsu rlar: keram ikten ve kav kdan ss halkalar T an re,, v ey a yaban kz figrinleri ve b ir ok keram ik ve b ilh assa cid arlar delikli stvane eklind e testi, dar tabanl kse, y k sek ayakl anaklardr. tndus vadisi gruplarndan birinde olduu gibi, bir ok istasyonlard a l yakm a deti v a rd . M eh i43de bir araba modeli halkn, M ohenjo-darodakilere tamamen benzeyen te k erlekli tat vastalarn kullandklarn gsterm ekted ir. T a tan ve drt gze blnm olan m ustatil bir vazo -ki ayn istasyond a bulunmutur - M ohenjo-darodakinin hemen ayndr. Dme biim indeki m hrler ve izler istasyonda da bulunmutur. Bunlarn ekilleri, baz Indus tiplerini uzaktan hatrlatr. F a k a t hi birisinde ne yaz ve ne de natralist g ra vrler yoktur. Band a b ir lapis bulunan bir ine bir Babilonya eklidir. F a k a t bu m terek karakterlere mahalli ayrlklar
39 Mem\ A rch . S u rv . n d ., 3 7. 40 A yn e s r 4 3 .

41 A y n e se r, 4 3 . 42 M em. A r c h . S u rv . t ad., 37. 43 A yn e s e r , 4 3.

R AN V E S U R Y E

213

kar gelm ektedir. Kuzey vadilerinin kadm fig rin lerin d e41 bulunan taky eler gney vadileri figrinlerinde y o k tu r45. Boyun larnda ve gerd anlarnd a inci kolyeler, katr boncuundan pan dantifler vardr. K ollarnd a halkalar doludur. A yrlklar boyal keram ikte, tabiatiyle daha barizdirler. M adde gen el olarak krm z m tra k v ey a pem bedir ve siyah desenlerle boyanm tr. Lkin i m alde ve K oullide ve gneyde Su k tag en d ord a krm zm trak bir a starn tekil ettii zemin zerinde boyal dekorasyon vardr. M ehide astar, genel olarak krem veya deve rengidir. V e ok daha im alde, Zhob vadisi m stesna, beyaz astarlara o k a tesadf olunur. G erek im alde ve g erek se cenupta dah a ok turuncuya alan b ir krmz veya krmz astardan daha ziyade erguvani bir krmz, ok defa siyah ile birlikte kullanlmtr. F a k a t cenupta krmz, m nhasran ufk geni eritlerde istimal olunur, K uzeyde ise krm z ayn zam anda, siyah izgilerle mu vazi giden ince izgilerde veya siyah sulu taram a dekorlar da kullanlr. Bu farklar grldklerinden daha az esasld rlar. M esel Su r - Ja n g a l4 I ve Mehid e 47 ok zellem i olan ayn motif hem krmz hem krem veya deve rengi a starlarda grlr. zel bezekli bir dekoratif btn, Mehi'de krmz b ir astar ve K oullide ise krem veya d eve rengi bir astar zerine b o yanm tr, Moghul - g u n d a i4 8 de de yardm c olarak kullanlan krmz, birbirine girm i em berler gibi tam am en ndusun k a rakteristii olan bir motifi canlandrm aya yarar. slpda mahalli ayrlklar aikrdr. F ak at hi b ir yerde ndus slbu kadar tam ve iyi ilenmi bir slp mevzubahis deildir. G irift em berler, m erdiven m otifleri ve m tevali genler gibi ndus slbunu yaatan d ekorasyon lara ahit olunur. F ak at bunlar daim a blgelerin ve dar m etoplarn iine sk m lardr. G erekten blgelere ve m etoplara g re tertiplere sk a tesadf olunur. B lg eler M ohenjo-daroy a yabanc olm ayan rondel, taram al m uavvec izgileri, yarm d aireler gibi su mo
41 M em. A rc h . S u rv . In d., 35.
4> A yn e s e r , 43.

46 M em . A r c h . S u rv . n d 37.
A yn e se r, 43.

48 M em. A rch . S u rv . In d., 37.

2 14

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

tifleri, tek ra r ed erlerse de, sreli g en ler dizisi, mutevali genler, ifte b altalar, ek en ar d rtgen ler gibi o k daha Am riy e zel olan baka unsurlar da ihtiva ederler. Bu iki m ahalde de hayvani (anim al) bir slp geliiyordu. K ei dizileri Mussian, Elam veya Niniva V teki gibi ayn m cerret istilizasyon ile aynen tasv ir edilm ilerdir. Y a b a n i kzler, b a lk lar v e kaplanlar ok daha byk cesam ette ve F ran kfortun g sterd i i zere Su sa II 'yi hatrlatan realist tarzda tasv ir edil m ilerdir. F a k a t, bu h ay v anlar d ar b lg elere sokm ak iin, on lar sktrm ak ve uzatm ak lzm gelm itir. (Levha X X X I, I). Bunlar bazan indi a a la r etfafm d a toplanm lardr ve b a ca k la r arasn d aki m esafeler ve keza srtlarnn stndeki boluk lar, kk yldzlar, taraklar, sigm alar veya em berlerle doldu rulmutur. Bu hal Dipylon Y unan slbunu ilham etmi olana h ayret v erecek d ereced e yakn olan bir b a rb a rca boluk k o r kusu (h orror vacui) nu gsterm ektedir. u halde y ksek v adilerde, hepsi de zaman itibariyle M ohenjo-daro m edeniyetini aan, fa k a t ovada Am ri safhasnda yaam aa devam edemeyen ve belki de mukaddem karakterler muhafaza eden, bir sra m a halli b a rb a r kltrler gryoruz. Koulli ve Mehide Su sa II nin naturalizm as ile im tiza etm i o lsalar da, Su sa I keram ik sanat ile balar Mussian v ey a Ninivadaki k a d a r aikrd r lar. D ier istasyonlard a, polik.romi ve baz m otifler C em det-N asr ile m ukayeseyi temin ed erler. B at M akranda Sh ah i-T u m p 49 m ezarlarnda ve Nal vadisi iskn y erlerin d e50 bat ile olan bu tem aslar o k daha iyi gsterilm ilerdir. S h a h i-T u m p , keram iine b ak lrsa Blcistann dier sitleri ve M o h e n jo -d a ro gibi ayn d evre ait h arabeleri bulunan bir hyktr. Bu h arebelerd e, Su sa I v eya Sam arra ile uzaktan benzerlikler gsteren deil, fakat tamamen ayn olan bir kl tre ait m ezarlar kazlm tr. C esetler uzunlamasna v eya diz leri byk olarak gm lm lerdir. llerin yannda y ass b al talar, ve b ir keskin tarafl bakrd an bir b ak , albatrd an ta b ak lar, lapis - lazuliden inciler, dme biim i tipinde sert ta tan veya bakrd an mhrler ve bazan Su sa I a da olduu gibi
49 M em . A rch . S u rv . tn d., 4 3 . 50 A yn e se r, 3 5 .

RAN V E S U R Y E

215

yuvalar eklinde tertip edilen vazolar takm bulunm aktadr. A k geni ta b ak lar (Levha X X X II), yksek kseler, kk bodur an ak lar (profil keli deildir, ve kulakklar yoktur) ve Su sa I a daki ovoid testiler, hepsi mevcuttur. katl b ir vazo nun muadili Su sa Ilde vardr. T a b a k lar ve hemen bodur b tn kseler gri b ir m addeden yaplm lar ve o kadar yksek bir h ararette piirilm ilerdir ki onlara dokunulduu zaman por selen intiba alnm aktadr. D ier kaplar pem be ve astarsz bir keram ikten yaplm lardr. G erek te bu, muhtelif tarzlard a pi irilmi olan ayn m addedir : H er ikisine de sam an karktr, astar yoktur, ve bir taraf pem be, d ier taraf gri v eya ortas gri ve yz pem be renkte m utavasst keram ik p aralarn a te sa df olunur. D ier taraftan bu pem be keram ik tekn ik bakm n dan Sam arra keram iine benzer. Bu mevki ile Su sa I arasn d aki m nasebetler, S iv a stik a ve Malta K aresini ihtiva eden motiflerle sabit olmutur. M utavasst halkalar, Stein tarafndan Helmund deltasnda :> 1 , rzgrn andrd sitlerde toplan m olan karakteristik keram ik paralar, tatan vazo krklar ve bakrdan m hrlerle elde edilmi saylabilinir. Elam ve A sur m ezarlklar v astasiyle tandm z kltrn H indistan snrlarna ulatn gryoruz. a y et m ezarlarla k asa b a arasn d aki m nasebetler doru drst tayin edilmi iseler, Shahi-tum p m ezarlarnn garpteki hakik m uadillerinden binyl sonra olm alar icab ed iy or. Bu kltr douya doru yayl m tr. F akat, izi A m ride grld zere, D ou ile B at a ra sndaki eski m nasebetleri aklam ak iin o k g e kalm tr. Nal 52 ve N undara r ,H vadilerinde Blcistann dier taraflarnd a bulunanlardan ziyade, ok zellem i, ok tekml etm i bir medeniyetin izleri bulunm aktadr. Belli bal sit olan ve Nal yaknnd a bulunan Sohr-dam bn her ne kadar evlerin tatan veya kerp iten h arabeleri iki h ektarlk bir sahay k ap lar sa da ehirler arasn d a yle b y le bir y er alabilir. ki tarz defin tesb it edilm itir. V azolarla birlikte baz kem iklerin ve kafann bir arad a bulunduklar ksm gmme ve tuladan m e zarlara tam gm m e, maden kullanlm as o k yaygn idi. Y a ss
51 S te in , Innerm ost /I s a , L evh a 52 M em. A - c h . S u n 1 , tnd. 35. 53 A yn e s e r , 35.
C X III C X IV .

216

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

b altalar uzun ve kuvvetlidirler. B ak lar Sum erli tipe uygun durlar. Bir haner ndustaki hanerlere benzer, fakat ndusun mzrak v ey a ok balar ve b aklar yoktur. Y a b a n kz tasvirleri, tatan halkalar, mermerden vazolar, fayan s kullanl mas, kavkdan bir bezek halkas, sert tatan iki konili uzun inciler ve isteatitten bir dme-mhr Nal ve ndus medeniyeti arasnd aki yaknlklar gsterirler. Bununla b eraber, kadn hey kelcikleri yoktur, mhr ndus slbunda hkedilm itir ve bakr dan baka bir mhr ve keza lapis-lazulinin nisb okluu d aha ziyade Shahi-tum pu hatrlatrlar. H erhalde, keram ik tam am en orijinaldir. Topran rengi yeilim traktan penbem siye deiir ve bazen de krem renginde veya ok nadir olarak koyu krmz bir astar ile rtldr. K arakteristik ekiller kenarlar kvrlm kseler, bodur ve ksa boyunlu vazolardr. V azolar kenarlar siyahla izilmi ve ileri ok defa krmz, sar, mavi ve yeil ile rtlm motiflerle bezenm itir. Bu sonuncu renk piirmeden sonra tatb ik edil milerdir. F ak at krmz, ok defa A m rideki zm krmzsnn ayn olan krmz, birok hallerde, tesb it edilmie benziyor. D ekorasyon, genel olarak, panolara blnm tektonik geni m ntakalar halinde tertip edilmitir. Motifler bir ta raftan realist bir tarzda gsterilm i ve fakat dekoratif bir kom pleks iinde birbirine uymak zere stilize edilmi kap lanlar, b oalar, b alk lar ve yap rak lara ait nefis tasvirleri ve d ier taraftan jeom etrik motifleri ihtiva eder. Sigm alar, W ler, b atd a allm olan taraklar ve mesel girift em berler ve Levha X X X I b dekl gibi noksan tekerrrl motifler. ek ille rin muhtelif paralar muhtelif renklerle doldurulmu olan bu tem alarn im tizac, ndusa has olan slbu bile geen nefis bir d ekorasyona m ncer olur. Bu slbun bir ok unsurlar ve teknii dorudan doruya Amri safhasndan domu olabilir. Yalnz B a ldaki ayni a s ta r ve ayn zm krm zs rengini deil, fakat N alin baz mo tiflerini ve bilhassa ortas d aireli ha gibi ok serili bir motifi de buluyoruz. Bu suretle Nal kltrnn Amri kltrne b en zeyen bir kltrden doduu ve M ohenjo-daro kltrne p aralel olarak gelitii neticesine varabiliriz. Bu hal herhalde Am ri veya ona benzer bir kltrn batya doru yayldn

R A N V E S U R Y E

217

g sterecektir. Blcistandaki istikafm z, bize, bu blgenin, Cem det Nasr veya daha nceki bir devirde, D icleden ndusa kad ar uzanan srekli b r kltr btnnn bir p arasn tekil ettiini gsterm ekted ir. Bununla b eraber bu btn tarif veya tecrid etm ee maddi olarak yardm etmemitir. D ier taraftan, bu istikaf, bu sreklilii kesen bir mede niyet kom pleksi telkkim izi aydm latm ayada yardm etmitir. M ezarlardan elde edilen deliller, ok tan Su sa ve Sam arrada tesadf etmi olduumuz bu kom pleksi tekil eden unsurlar daha iyi tasrih etm eye de yardm ediyorlar. K eram ikteki ek il ler ve zellem i tekn ikler bilhassa y ass baltalar iin maden kullanlm as, sapan (fronde) ve topuz, tatan vazolarn yaplm a s, Siv astik a ve M alta hann ritel olarak kullanlm as, lapislazulinin ve artistik, m cerret bir slbun sevilm esi k arak teris tik noktalardr. Btn bu vasflar, F ra n k fo rtun platolar m edeniyeti bt nnde isbat edilm ediine gre, bu suretle karakterlenm i olan bu dalda yeni bir terim yapm ak, onu bat ran m edeniyeti d iye adlandrm ak gerektir. Bu m edeniyet, bir taraftan plato medeniyetinin E i-U beyd grupuna ve d ier taraftan, Teli H alefte tem sil edilmi olan kuzey Su riy e kom pleksine nasl b a la n m ak tad r? Birinci grup ile olan ay rlk lar biraz yukarda saylm ve A rpachiyah belgeleri ile desteklenm itir. Teli H alef grupu bat ran grupundan yalnzca ekiller, teknik v e baz keram ik m otifleri ile deil fak at tatan m uskalar, mhr,, gibi kullanlan bu mus k a la rn gravr ile, ayr m ajik sem bollerin seilm esi, mimar lkta ayn zam anda ta ve tulann kullanlm as v e cenaze ritlerindeki baz zelliklere ayrlm aktadr. Bu kltr 1904 te Pumpelley 54 tarafndan T rk is tanda A navda kefedilm i olan ok daha eski bir kltrn m terek btn unsurlarn gsterm ekted irler. A navn ilk sakinleri kerpiten d ikdrtgen ev ler yapyorlard. Buday ve ar pay ihtimal sulama usul ile ek iy orlard . im diye kadar
54 P um pelly, E xplorations in T urk esta n , C arn eg ie In stitu te P u b lica
tion s, 7 3 . P u m p elly nin jeolojik kronolojisi, genel o larak , red d edilm itir. V e S ch m id tin arkeolojik tarih i de imdi itib ard a d eild ir.

218

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

incelediklerim izden bam baka boyal beyazm trak bir anak m lek kullanyorlard. B a k r ve kurunu biliyorlard. S e rt ta lar trkuvaz (v e belki de lapis - lazuli) dahil olm ak zere in ciler yapm ak iin delebiliyorlard. F a k a t baltalarn, tatan vazolarn, h eykelcik, mhr veya m uskalarn A navda bulunam ad ve fakat uzun boynuzlu kz, domuz, y ab an i koyun ve U rial denen koyunun ise bu iskn mddeti esnasnda m ahalli olarak evcilletirildikleri g rlyor. Bununla beraber, menfi hkmlere varlacak kadar kazlar yeter dereced e geni deildirler. Krm z, siyah ve gri anak m lek ile karakterlenm i olan kom pleks herhalde Hin d istan a da ulam tr. G erek te, bu kompleksin teknikleri Hin d istan da M ezopotam yaya nazaran d a uzun zaman yaam lardr. Lkin H indistan ahad eti dier unsurlarn tayin etm ee yardm etm iyor. T rkistan da da A nav II ve IHte buna benzer b ir eye tesad f olunur. Birincisinden gri veya cill siyah (belki de torna ile yaplm ) keram ikten ve piirm e esnasnda, o k defa istenilerek alacal yaplan, dem irli krmzmtrak bir astar ile svanm vazolar elde edilmitir. K ei ve deve ehliletirilmiti. Kk piramidal bal bakrdan ineler, ve lapis-lazuli ve kornalinden gerd anlk daneleri bulunmutur. A nav INte vazolarn hepsi de torna ile yaplm tr. En bayalar beyazm trak bir m addeden yaplm ve H isar H, K appadokya ve G iritteki eski Minoen kselerine benzer ibikli kselerdir. C ill krm z ve dezokside gri keram ikten kaplar ve bilh assa H isar Ilninki gibi kadehler keza okturlar. ndus tiplerine yaklaan tek er lekli tat vastalar (bir arab a modeli ile tasvir edilmitir), topraktan kadn heykelcikleri, tatan vazolar, bakrdan ve adi tuntan hanerler, mzrak ular ve b ak lar ve ha ve dier allm , bilinen motiflerle sslenmi kilden mhrler grlm tr. Bununla b era b er tatan ve zerine bir ku (griffon), b ir aslan ve bir de insan tasviri hkedilmi olan menurun slbu daha ok G irit ve A nadoluyu hatrlatr. K ronolojisi daha salam bir tem elden mahrum olan Anav krmz ve gri renkteki anak m lek grubunun tayini husu. sunda bize hibir suretle yardm edem iyor. Bize yardm etm esi iin, Dr. F ran k fo rtun bu kom pleksin kaynak yurdu k a bul ettii A nadoluya gzlerim izi evirmemiz lzmdr. D icleden

R A N V E S U R Y E

219

E g e denizine kadar uzanan byk plato kua, g erek te zel lem i bir kltrn yurdu olm ak iin iyi seilm itir. Ne yazk ki Anadolu prehistoryasm n ilk safhalar T u rov a 55 M ysiede Y o r t a n 5fi ve L esb o sta Therm i 57 gibi bat snrnn en son hudut istasy on lar ile malmdur ve bu istasyonlardan hibirisi nin de drdnc binyln sonundan ok n ce iskn edilmedii g r l y or.* Bunlardan elde edilmi olan neticeler, K ap ad okyada A liar hy 58 ve V an yannda am ram alt ( Tilkitep e) ^sondajlar ile, her zam an teyit edilmemek zere, kontrol olnabilirler. Su riy e ran n b ey az boyal mahsullerinin aksine olarak btn blgenin en eski an ak m leinin kara ve krmz ol mak zere tek renkli olduuna dair elimizde delil vardr.
55 Bu m e seleler iin baknz : Childe Dawn, s . 53 sq. 56 A y n e se r. 57 A nnual o f B ritish Scho ol at A thens, X X X > sa- 1 52. 58 S ch m id t, A n ato lia throu gh th e A g e s , Oriental In stitute,o f C h i cago Communications, IX , 1931. 59 P Z , X I X , s . 29 7 sq.
* S a y n dostum P ro fe s r G ordon C h ild en eserinin ngilizce aslndan F ra n sz ca y a evrildii tarih 1935 y ld r. Bu itib arla T rk iy ede en aa 10 yldanberi y ap lm olan yeni p rehistorik ark eoloji ve an trop oloji a ra trm a la r mellifin bu eserin d e tab ia tiy le y e r b u lam y aca iin biz b u rad a A n ad o lu ya ait en nem li a r a tr m alar hakknda k sa ca m al m at v erm e i fay d al bulduk. Bugn A n ad o lu da tarih n cesi m ed en iyetlerin in eski ta m edeniyeti (p a le o litik ) ile b alad n a rtk kesin o larak biliyoruz. A n ad o lu da bu eski t a m edeniyetini m ezolitik ad verilen bir intikal m ed en iyeti ve onu da cill v e y a yeni t a m ed en iyeti (neolitik ) ve kalkolitik m ed en iy et takip so n ra tam b ak r, tu n ve dem ir (H itit) A nadolunun eski ta m ed en iy etlerin e ait civ arn d a E tiyok u u , M a la ty a da etm e k te d ir. Bu m ed en iy etlerd en gelm ek ted ir.

a m ed en iy etleri bugnk klsik

istasy o n larm z, A n k a ra

A d y a m a n , ve s p a r ta d a Bozann m a ra s , m ezolitik m ed en iy et iin B u r d u r civ a rn d a B arad iz, Sam su n civ arn d a T ek eky, neolitik m ed en iyet iin M ersin (Y u m u k tep e), S iv as civ arn d a H afik tir . K alkolitik v e tam b ak r m ed en iy etleri ile m teakip m ed en iy etler iin A lacah y k (Y o z g a t), E tiyok u u (A n k a ra ), A h latlb el (A n k a ra ), K arao lan (A n k a ra ), D n d artep e (S am su n ), K a ra s (E rzu ru m ) istasy o n ve hyklerine i a re t e d ece iz. Bu istasy o n lard ak i a l m a la r Trk T arih Kurum unun yard m ve him ayesi altn d a icra ed ilm ilerd ir. T rk iy edeki bu son 10 yl iindeki p reh isto rik A rk eo lo ji ve A n trop o lo ji alm alarn n genel ta b lo (1 9 3 4 ) (1 9 4 2 ) lar D ok tor K . B itte lin P raehistorische F o rs ch u n g in Kleinasien ve M . P fan n en stielin D ie A ltsteinzeitlichen K ulturen Anatoliens

2 20

D O U N U N P R E H tS T O R Y A S I

lk siyah m ahsuller renklerini kilin iinde serb est bir halde bulunan km rden alm lardr. Bunun iindir ki bu keram ie kmrl ad taklm tr. F a k a t bu kmrl keram ik d ah a ba langtan itibaren krm zm trak keram ik ile birlikte bulunmu tur 60. Siyah kenarl M sr vazolar gibi i taraf ve az k e nar siyah, d taraf krmz iki renkli (b icolo re) vazolar birok m ahallerde grlm tr. B at Anadolu ekilleri b akrd an veya su kaban d an prototiplere d ayanrlar. En karakteristikleri ve k olaylkla tanlanlar o k d efa bir g ag a ile nihayetlenen uzun boyunlu srahilerdir ve ok iyi yaplm kulplu kadehler ve k seler serisid ir. D ekorasyon skeiom orfik,, tir. Bunlar, b ak r dan kaplarn dikilerini taklit eden kabartm a dam arlar, veya su kabaklarnn tand klar, ottan iplerin tasvirleridirler. D ek o rasyon izgilidir veya ince beyaz bir b o y a ile yaplm tr. En zel ekiller ve d ekorasyonlarn bu sanann bat ucuna inhisar ettii grlyor. B at (A nadolu) iin tesb it edilen dier zellikler, hi olm azsa duvar tem elleri ve M ezopotam yada ol duu gibi kap mili yuvalar iin ta kullanlm as, ilknce sade bklm bal yahut da piramid veya koni biim inde kk dm elerle nihayetlenen inelerin madenden yaplm as ve Me rim de de olduu gibi cill ta g aletalard an yaplan tatan b altalar, armut biimi topuzlar, kadn figrinlerinin imali ve kpler iine gm m edirler. B alan g ta tatan veya madenden yaplm delikli baltalar yoktur, fakat tatan sav a b altalar bat A nadolud a 01 ve K ap p ad ok y ad a 02 nc binyl esnasnda
e s e rle rin d i b ulun m ak tad r. A n ad o lu nun preh istorik A n trop o lo ji ve A rk e K k M. enyrek v. s ), y ay n lar

olojisi bakm ndan Trk a ra trcla rn n ( ev k et A ziz K ansu, K l te n , Tahsin z g , H . K o a y , R . O . A rk

b ir ta ra fta n Trk T arih Kurum unun k azlarn a ait rap o rlarn d a, d i er t a ra fta n ayni Kurum un yay n lad iki a y d a bir kan Belleten dergisin ^ de T rk Tarih K o ngresi zabtlarnda ve n ih ay et A n ka ra niversitesi ile Milli E itim B ak an l tarafn d an y ay n lan an T rk E tno gra fya D ergisin d e b ulun m ak tad r. ( . A . K .)

D il ve Tarih - C o ra fy a Fakltesi D ergisin d e , T rk Antropoloji D ergisi A rkeologiya ve 60 D r. F ra n k f o rtun siy ah keram iin krm z k eram ik ten nce
61 A nual o f British Sehool at A thens, X X X , sa. 1 52. g eld i

i dncesi Therm i k azlary le reddedilm ie b enzer ra p o r, ayn e s e r s. 18.

62 S chm idt, A n ato lia throu gh the A g e s , Oriental nstitute o f C hi cago Com munications , IX , 1931.

R A N V E S U R Y E

221

m eydana k arlrk en geyik boynuzlarndan ek iler veya d e likli mzrak saplar D ouda ta am ram altya kadar bulunur la r 63. T atan vazolar ve inciler A nadoluda asla imal edilm e m ilerdir ve mhrler y a v a yav a kabul olunm ulardr64. G enel olarak, nc binin olduka ileri bir anna kadar, btn A nadoluda basit b ir kyl ekonomisinin hkm srd anlalyor. K ylerin, ticaret her ne k ad ar o k erkend en geli mi ise de, kendi yalar ile kavrulduklar grlyor. Endstri tipleri o k ad ar salam yerlem ilerdi ki, tesiri silahlandrm ay d e itirm i olan o k daha y ksek bir m edeniyetin sadm esine bile m ukavem et edebildiler. Sm er tesiri m add donatm n az mte kmil d ier taraflarna da sirayet etm i ve m teakip bahiste g r lecei zere tesiri ruh h ayatta bile kendisini gsterm itir. Bugn, keram ik dnda A nadolunun dou kom ularna yapt yardm larn neler olduunu tasrih etm ek gtr. M ese l, Uruk ve Anadolu arasnd aki keram ik benzerlikleri bile tam olm aktan uzaktrlar. G erek te, A nadolunun arkayik anak m lei btn M ezopotam ya mahsulnden ok M srn Merim de ve Am rati keram iine o k ad ar y aklayor ki, kuzey A frika ile Anadolu arasnda o k eski m nasebetler faraziyesini ciddi olarak nazar dikk ate alm ak lzmdr. D ier taraftan M ezopo tam ya ve A nadoluya m terek olan keram ik teknii nisbeten basit ve ilkeldir. H akikaten zellemi bir avadanlk tahmin e t tiren gri keram ik A nadoluda Minyan keram ii,, v astasiy le, ancak nc binin tam sonunda yani Uruk v eya Mohenjod arodaki zuhurundan bir ka yz yl sonra m eydana kar. ekillerde, benzerlikler, A nav IUten ve H isar lllten iti baren dou Anadolu ve Suriye yoluyla K appad okya ve G irite kad ar yan ibikli testi yardm i l e 6, yeniden tesb it olunabilirler. F a k at bu seride dou rnekleri daha doru d rst tarihlenm em ilerdir ve G iritte bile, yksek d ereced e zel lem esine ram en bu tip, beyz yl veya daha fazla bir md d et itibar grm tr.
63 P Z , X IX , s . 297 sq. 64 A nnual o f B ritish School at Athets, X X X 1-52. 65 F ra n k fo rt, A rc h . and Sa m , Problem , s, 5 9 -6 2 S a m a rr a nn kadeh
biim indeki v azo lar malm olduktan so n ra, k ad eh leri ayn kom pleks kl t r b ir ) iine sokm ak ta rtm a y m ucip g r lm ek ted ir.

O N UN CU B LM

YAYILMANIN MEKANZMASI
Bu eserde, insan m edeniyeti tarihinde iki byk devrimin vukua geldii tesb it edilmitir. nsan bir taraftan besinini aram aa m ecbur olduu m erhaleden, besinini yaratm aa m uktedir olduu m erhaleye gem itir ve dier tararaftan, endstri v e ticarete dayanan bir ehir ekonom isinin doduuna ahir olduk. B lm 11de, bu devrim lerin ilkinden nceki dou dnyas hakkn da genel bir gr verm eye altk. Bu dnya avc ve balk mnferid topluluklardan teek kl etm ekle b eraber, birbirleriyle tem asa geebiliyorlard . B irin ci devrim den sonra, arkeolojik b elgeler bize, bu avc v e b alk topluluklar byk n e hirlerin yaknnda, vadiler boyunca, gllerin ve kk gllerin kylarnda delta batak lk lar arasnda, m stakar, yerleik kasab a veya kylerd e yaayan iftilerin takip ey le diini g steriy orlar. Bu tablo tamam deildir. Muhtelif kyler mnferit birlikler deildirler. K aynaklarn lokalize etm ek mm kn olan malzemenin dal, hem en balan gtan itibaren, muazzam sahalar arasn d a irtibat ve m nasebetlerin vukua g el mi olduklarn isbat etm ektedir. Fayum gl kolonlar, oktan, K zldenizin ve A kdenizin kavklarn alyorlard. O bsidiyen (ihtim al dou A nadoludan k an) Sm erde El-U beyd sakinleri tarafndan kullanlyordu. Lapis-lazuli Su sa ve Sam arrann en eski m ezarlarnda bulunmutur. M sra gerzeen,, devrinde T rk istan a A nav II devrinde ve Blcistana ise in celeyebil diimiz nisbette erken ulam tr. M ajik veya faydal deeri olan m addelerin uzun m esa felerden ok erkenden intikali yannda komu b lg eler arasn daki m nasebetler o k ad ar sk idiler ki, vazolar bile m ba dele edilm itir. Suriye keram ik paralar D icle zerindeki Sam arrada o k erkenden bulunmulardr. Buna karlk ayn devrin A su rlu an ak m lei de T eli H alefe ulayordu. Blm IX da, bu m nasebetlerin mekanizmas hakknd a m esel bugnk hayat tarzlarndan, transhm anstan veya y er

Y A Y IL M A N IN M E K A N Z M A SI

223

leik topluluklarn dnda oban veya avclarn bulunmas gibi hallerden elde edilen neticelere d ayan arak baz izahlarda bulunduk. A vclar bahsinde, arkeolojinin dorudan doruya ok sayd a deliller temin etmesini beklem em elidir. F ak at bu boluk feraziyeyi cerhetm ez. V e h atta ikinci devrim den nce bu insanlardan bazlar kendilerini nakil v e ticaret iine h as retm enin iyi ve kazanl olduuna hkm etm ilerdir. Modern A frik a da o k m tevazi bir ekonom ik pln zerinde m tehas ss olmu t ccarlara tesad f olunur. kinci devrim , M srda, B abilonyada ve H indistanda vukua geldii zaman muhit ite bu halde idi. ay et ikinci devrimin etkilerini incelersek, birinci devrimin intiarn daha iyi anlyacaz. M eneinin tem elinde, M srda ve B ab ilo n y ada grlen ve bir kral veya bir ruhban snfnn elleri altnda, ilknce besin m addesi olm ak zere bir servet fazlasnn toplanmas gibi ekonom ik artlar tahmin etm ek gerektir. Bu fazlann bir ksm , dorudan doruya besin m addesi m stahsilleri olm a yan ziraat erbabn , tccarlar ve askerleri idare etm ek iin topluluun iind e sa rf olunuyor ve yahut da ham m addelerle m badele iin ihra ediliyordu. Byk B ritan yann endstri devrim inde olduu gibi bu suretle doan yeni h ay at artlan bir ii snfnn oalm asna m ncer oluyordu. Bu artlar a ltn d a , i istem ek hususunda halkn ok fzla sayda bulun mu ve g e m ecbur kalm olm as da mmkndr. Genileme, yaylm a vetiresini hzlandrm aya kfi gelir. Ham m addeler iin yeni ihtiyalar yaylm ann (d iffu sio n ) revi ve hatta m ekanizm as zerine bile ok daha derinden tesir icra ederler. Msr, Smer ve ndus ehirleri, tapnaklarn, mezarlarn ve umum binalarn d ekorasyonu ve ihtiyalar iin olduu kad ar zanaat erbabn n ve askerlerin donatm iin, ok m iktarda tahta, yap ta ve m aden cevheri, baharat ve kym etli talar aram ak durumuna gelm ilerdi. Y an i endstri ehirleri birinci devrimde domu olan kyl topluluklar dn yas ile ok daha sk m nasebetlere girm ek zorunda idiler. Bu yeni talebi tatmin ederken, ifti veya avc baz fakir topluluklarn nne yeni frsatlar, yeni yaam a artlar kyor ve mahall nfuzun oalm asn mucip oluyorlard. M srn tah

224

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

taya ihtiyac olduu iindir ki B y b lo s bir ehir haline gelmitir. M srllarla G iblitler 1 arasndaki m nasebetlerin tamamen d o sta olduu anlalyor. M srllar kendilerini, F a tih ler, isti lclar gibi deil, t ccar gibi tantyorlar, alb trdan v a zolar, bezekler, bozulacak tica ret eyas getiriyorlar ve m uka bilinde Lbnann sedir aac tahtalarn alyorlard. Bazlar da ihtimal burada yerleiyorlar veya hi olmazsa, uzun mddet ikam et e d iy o rla r d . G ib litlere M srn hiyeroglif yazsn retiy o rlar ve tanrlarnd an bazlarnn kltn sokuyorlard. H atta M srl heykeltralarn m ahalli tapm ak iin kabartm alar yapmak zere geldikleri de olmutur. Bu suretle B y b lo sta ma d enler ve nadir talar isteyen endstri ve ticaret hayat iin yeni bir merkez olmutur. Bu ihtiyalarn tatmini yeni bir inti ar merkezinin dom asna sebep oluyordu. Bu suretle yaratlan yeni m edeniyet yerli unsurlar muhafaza ediyor ve M srl te lkk ilere bilhassa A sya'l olan unsurlar sokuyordu. M srllar tarafndan bezenm i olan bir tapnan altna M srl dnce lere yabanc ve fakat tipik olarak B ab ilo n yal bir dete uyula rak bir temel deposu konmutur. G iritte ehir medeniyetinin erkenden m eydana km as, herhalde ayn soydan etkilerden ileri gelm itir. Bu halde, Msr l ve A sy a l kolonlar neolitik,, bir kltrn istihalesine yardm etmi olacaklard r. Ayn soydan bir olay, A nadoluda, B asra krfezi kylarnda ve daha uzakta dou istikm etinde de vukua gelim i olabilir. K appad okyada, S a rg o n un sefer lerinden nce bile, grnte A su rlu veya B ab ilo n yal t ccar larn M ezopotam ya ile m aden ticareti yapan bir koloni tesis ettiklerini biliyoruz 2. Bununla beraber, kyller daima uysal deildirler. lk Firavunlar arazilerinde altn m adenleri bulunan sefil Nubiy allar cezalandrdklarn,, iftiharla s ylerler 3. S in aideki bakr m adenlerindeki sefer heyetlerini him aye iin ordular gn d eri yorlard ; bunlar, kayalard a bed ev iyi cezalandrm ak,, zere olan halleriyle tasv ir edilm ilerdir. Sm er medeniyetinin douu m eselesini incelediimiz zaman, ordunun m dahalesinin, Su riyeli
1 M ontet, Byblos et l'E g y p te s . 272. 2 S m ith , E a rly H istory o f A ssyrio s. 83. 3 M o re t, D es Clans au x E m pires.

Y A Y IL M A N IN M E K A N Z M A SI

225

ve E lam llarn y eter d ereced e odun veya m aden tem ininden gsterd ikleri nefreti bertaraf etm ek iin g erekli olabileceini grm tk. F a k a t ask er tecavz, ekonom ik nfuzun ne v a kit takip eylediini kestirm ek karan lk kalm aktadr. S a rg o n un savalarn d a ekonom ik mil inkr edilemez ve her vakada S a rg o n un san ca, sulhu kerv an larn izmi olduklar yolu takip ediyordu. K a p p ad o k y aya ordu oktan yerlem i olan tccarlarn taleb in e cev ap verm ek iin gitm itir. Y aztlar gm dalarndan,, ve sedir orm anlarndan,, b ahsederler.Sonrak i m etinler onun savalariyle, maden cevherleri zerine yaplan b ir incelem eye g re O m an d iyarn d a bulunan ve diorit ve b a kr bakm ndan bir m erkez olan Magan ve belki de A kdeniz dnyasnda bulunan bir K alay memleketi,, arasnda da bir m nasebet tesis ediyorlar. Em peryalist ticaretin neticeleri bir d ereceye kad ar, ok dah a sulhu bir ticaretin neticeleri ile m terafk olabiliyordu. Sarg o n , kendisinden sonra gelenler ve belki de selefleri, A su rda ehir hayatnn dom asnda, ehirlerin kurulm asnda, kendi y alar ile kavrulan topluluklarn endstri v e ticaret m erkezleri haline inklp etm esinde by ke b ir sorumluluk sa hibidirler. N inivada S a r g o n un torunu olan M anisptousou, her halde lokal bir tapm an yerine gem ek zre b ir sh tar tapm a ina ettirm itir. A su rda shtar tapnann tesisi ok eski bir Sum erli fatihin eseri olm aldr. M ezopotam yada, tapm an daima, servetlerin topland ve end strinin gelitii bir merkez olduunu unutmyalm. shtar tapnaklarn ina etm ek ve beze m ek olay, bir servet fazlasnn kul edilmi, berektli bir ii snfnn beslenm esi iin sarfolunduunu gsterm ektedir. Bu hal ayn zam anda daha o k bakr, daha o k tahta ve lapis-lazuliye ih tiya duyuruyordu. Bu suretle yeni siteler de kendiliklerinden B y b lo sta olduu gibi, nufusu ve ihtiyalar oalan intiar m erkezleri haline inklp ed iyorlard. M teakiben, bu -ehirler tabiatiy le B a b ilo n y a l tiran lara kar b irer isyan oca ve nihayet, ih tiraslar o k daha geni bir m ikyasta ve daha ok y ak c, lzumsuz i harplerini B abilonya ehirlerinde krkleyen devlet m erkezleri halini aldlar. D oduklar ehri bir im parator luun devlet m erkezi seviyesine karan btn fatihler im para torluklarn, vergi top lay an ve belki de yarattn d an ok serP r e h is t o r y a , F . 15

226

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

veti harap eden veya toplayam ayan bir m akine gibi gr yorlard. En sonunda, ikinci devrimin harp hadiseleri g lere sebep oldular. Gney G iritteki eski minoen m edeniyetinde M sr ilham o kadar derin ve genitir ki, bunu ancak Merimd elilere ak rab a olabilen G irit neolitikleri arasn a Msrl hakiki bir koloninin yerlem esi izah edebilir. E v a n s 4 M enesin istils nnde kaan D elta halknn A daya sndklar faraziyesini ileri srmtr. Bunun gibi nc binde erkenden, K iklad larda, balk iareti sallandran gemi tasvirlerine tesadf ediyoruz. A yn iraet, gerzeen vazolar zerinde tasvir edilmi olan D elta kayklarna da dikilmiti. F akat bu iaret Nilde tarihin balangcndan n ce kaybolm utur. O halde E ge gemileri, k orsan veya t ccar, adalarda yerleen dier D elta m ltecilerine ait olabilirlerdi. A yn zam anda adalardaki ve (belki de daha sonra) K b rstak i kolonlar bilhassa ehir medeniyetinin birinci ve ikinci m erkezlerinde byyp giden ih tiyalara cevap verm ek iin hayatlarn kazanm ak midinde olan A sy a llar idiler. G iritte bile bu A sy a l unsur hkim idi. T icaret, fetih ve g gibi vetirelerin kltrn intiarn hakikaten nasl temin eylediklerini ve kltrn hakiki gelim e tarzn gsterm ek iin, mahhas rneklerle b ir istitrat yapmak enteresan olacaktr. B y b lo staki yaz tipik bir v a k a d r5. G iblitler tarafndan kabul edilen yaz, ilk firavunlar zamannda yaplm , b ilh assa M srl olan hiyeroglifler sistemi idi. G iblitler onlarn srlarna fevkalde bir su rette altlar. F akat sistemi slah etm ei asla tecrbe etm ediler. M srda yaznn ekli alar boyunca deiti. B y b lo sun hiyeroglif yazs hemen bin y la yakn bir zaman eski im paratorluun btn eskiliklerini muhafaza etti. tvane (silindir) B abilonyadan itibaren intiar g ste r m ee yardm edebilir. stvane Uruk devrinde icad edilmi ve A su ra, S u riy eye ve K ap p ad ok y aya yaylm tr. Bu sonuncu b lged e bu unsurlarn sokulm as herhalde S arg o n tarafndan him aye grm ve barbarlarn arasn d a yerlem i olan bu
4 E v a n s, Palace o f Minos, II. s. 22. sq.
M ontet, ad g een e s e r , s. 67.

Y A Y IL M A N IN M E K A N Z M A SI

227

tccarlarn atalarna aittir. O halde m ahall ilk mhr kazy clar pre-sargonid bir gelenei takip ed iyorlard. nc binin sonunda, K appad okya tabletleri bize, dorudan doruya Sm erden itikak eden ve fakat ayn devirde Sm er -A k kad daki Sm er sanatndan daha az deim i bir san at,, gsterir'*. M esel, U r kral m ezarlar devrinde rev ata bir konu olan ve sonra M ezopotam yada moda olm aktan kan, fakat b arb ar bir tarzda yaplan ve Su m erli olm ayan baz unsuriarla imtiza eden Sym posion, K appadokyada yaam aa devam etm itir. lk M srl stvanelerin C em det N asr devri Babilonya slbunu tasvir ettiklerine, fakat ilk slle zamannda muamelenin tam am en nilotiklem i olduununa, tezad gsterm ek bakm ndan iaret ediyoruz. B y b lo sta hieroglif yaznn ve K appad okyada glip tikin tarihine ait bu rn ekler, yalnz intiarn inkr edilmez delil lerini tekil ettiklerinden deil, fakat ayn zamanda, tara blgelerinin arkayizan tem ayl gibi prehistorik usulde ok nem li bir ilkeyi aydnlatm ak bakm ndan da faydaldrlar. Bir dnce veya bir teknik alnm tr. F ak at bunu alanlar onu icad ed enler kad ar abu k a gelitirm eye m uktedir d eil dirler. Sum erli maden ekillerin yaylm as ile yine ayn ilkeler ve keza sava tesirleri tesb it edilm ektedir. Bahis konusu olan tipler ve bilhassa sap delikli balta, yalnz b ir sah ay a mnha sr kalm ak art ile nc binin balangcnda, byk bir ra b ete mazhar olurlar. Sap delikli b a ltalara Elam d, Luristan da, A surda, dou A nadoluda ve Su riy ede ve hanerlere bat istikam etinde ihtimal K appadokya v astasiyle intikal ed e rek, T u rov ay a kadar tesad f ediyoruz. Bunlarn, L uristan da 7 bulunan eya, Su riy edeki st v an e-m h rler8 ile itiraki btn serinin B abilonya meneini teyid etm ektedir. Mey dana ktklar saha, genel olarak , S a r g o n un seferleri nin istikam eti ile uygun dm ektedir. Bu d evirde madenin son d ereced e o k kullanlm asnn, Sm er ve A kkad saldrm ala rna kar bir tepkiden mlhem olmu olm as o k muhtemeldir. Bu
6 C o n ten au , Manuel, III, s. 1161. 7 Illustrated London N ew s, 29 O cto b re 1932. * L . A A A , V I. s. 90.

228

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

hadiselerden o k zam an n ce m aden A su r ve Su riyede bilini yorsa da,kullanlm as ok mahdut idi. T eli H alef sakinlerinin kolay lkla ve ucuzca elde ettikleri obsidiyen ve tala iktifa ettikleri anlalyordu. A su rda T ep e G av rada Niniva 111 v e y a IV dev rinde zengin hem erilerin m ezarlar biliniyor. Bu m ezarlarda altn ve lapis-lazuliden bezekler bulunduu halde b akrd an bezekler bulunmamtr. Mreffeh insanlar bile, obsidiyen , ta ve kem ikten letlerini kfi gryorlard. Bu malzeme ayn su retle donanm kom ulara kar kullanlan silhlar yapm aa kfi geliyordu. Madenden m iferler ve m adenden silhlar tayan B abilonya ordularna kar koym ak iin, ok daha te sirli birey bulm ak g erek ti. Y erliler yeni silh kabul etm ee ve maden ilem ee cid diyetle koyulm aa m ecbur kald lar. T ecr b eli sanat erb ab , ya savata veya kervanlard an alnan m ahpuslar veya Babilonya esaretinden kaan ve orad a zorla m adencilie altrlm olan esir v atan d alar arasndan seiliyorlard. Silh yapm ak iin maden kabul edildikten sonra ( bu tenbih bir k ere olduktan sonra madenin kullanlm as artk yalnz silhlara inhisar etm iyordu) yeni yeni en dstri m erkezlerinin yeni intiar ocaklarnn iskn yerleri husule geliyordu. E skid en lks eyas m stesna, ham m adde lerle yetinen A sur ve Suriye halklar da, muntazam b ir kul lanma iin m adene ih tiya duyuyorlard. O nlarn isteklerine cev ap v erm ek iin bir ehir ve endstri h ayatn kabule ok defa m ecbur kalyorlard . Bizzat M srn, S m erin ve H in d istan n talebin d en hasl olan bu ikinci d ereced ek i m erkezlerde malzeme aratrm as iin o k daha v asi b ir sah ay g erekli klan yeni ihtiyalar dou ruyorlard. Blcistan, Elam , Asur, Suriye ve G irit birinci d ereced eki m erkezlerin rollerini tekrarlyarak E g e ad alar gibi nc d ereced ek i m erkezlerin dom asna sebep oldular. E n dstri ve ticarete dayanan muntazam bir ekonomi, iftilik ve b alk l a dayanan ve kendi ya ile kavrulan bir m edeniye tin yerini ald vakit, kltrn yaylm as, daim a artan bir abuklukla husule geliyordu. Maden bahsinde, eski kayn akla rn sath kk dam arlar olabileceklerini hatrlatm ak lzmdr. Byk d erinlikte laam teknii ve buradan elde edilen yan

Y A Y IL M A N IN M EK A N Z M A SI

229

mam maden cevherlerinin izabesi, phesiz daha iptidai b ir e kilde idi. G elien iddetli ihtiyalar sath dam arlar sratle tke tiyorlard . O halde m aden aram asn tekiltlandrm ak g ere k i yordu. A yn m lhaza tabiatiyle, nadir ve kym etli talara da kabili tatb ik tir ki, bunlar da gzelliklerinden o k m ajik hassalar iin ra b et gr yorlar ve cenaze ritlerinde ve ib ad et ser vislerinde o k lzumlu addolunuyorlard. Y aylm ann bu tesirleri, bununla b eraber, ilerlem enin daima kay n a olm am tr. Sargon id devirde nce Sm er ler, tun yapm ak iin yeter d ereced e kalay alyorlard. S a r gonid devirden itibaren, halita nadirleti, o kadar ki, saf b akrd an dvlm fen a b altalar, dklm tuntan baltalarn yerin e gem ilerdir. B elki de bu maddenin istihsalindeki inkta, em peryalist sald rm aya kar bir tepkiden m tevellittir. nhisarc nasyonalizm kurbanlar arasnda, tribal bir tesa nt ruhu, tekiltl b ir mukavemet tevlit etm i o la b ilir9 ; b el ki de H indistan ve M ezopotam ya arasndaki m nasebetlerin kesilm esi, m utavasst blgelerin ayn bir tepkisi neticesi olmu tur. V e tabiatiyle, barbarlarn m ukavem eti, zek ve maddi kayn aklarla d esteklendii zaman, baz anlarda m edenilerin saldrna kar muzaffer olabilir. Sm er tarihi, Guti v e Marilerin esaretine girm ek gibi durgunluk devirleri ile kesilm itir. kinci devrim den sonra icad ve keiflerin yaylm asna yardm eden m ekanizm alarn rasy onel bir tablosunu, yukarda ki izahlarn izdiini zannediyorum . Bunlar keza A vrupaya da tatb ik olunabilir. F ak at, yaylm ann en eski m erhalesini m esel, sadan n ce 3000 ylda Msr, Sm er ve Hint arasn d a m ev cut olan m nasebetleri izah etm ezler. H atta m adencilii ele alalm . Bu devirde, M sr Sm er ve Hint m ektepleri tamamen ayr idiler. M esel baltalar, keserler, b aklar, hanerler ve pensler gibi b asit eyann a y r ekilleri vard. M srl ve Su m erli tipler G irite ulam lardr. H intli tipler Blcistan arasnd an g eerek yaylm lar ve A nava, ulam lardr. Sum erli tipler m utavasst blged e hkim dirler. Nil, F rat ve tndus arasnd aki altta bulunan m terek b a izah edilm eden kalyor. M srl ve Su m erli gelen ekler, belki de, C em d et N asr devrinde
9 C f. S m ith, O p . C it. s. 5 0.

230

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

ayrlm aya balyorlar. Hint ve Sm er arasnd aki ballk, her iki blged e kullanlan ve fakat daha Msrda kullanlm yan tuncun icadna kadar devam etmie benzeyor. a y e t ndus ile Nil arasnd aki m adencilik bilgilerinin ilk intiar yukarda tahlil edilen ikinci intiarn ayn tarzda izah olunabilirse, ndus havzas, makul tek m erkez olarak ortaya kar. F a k a t ihtimal, dier b ir m ekanizm ay h esab a katm ak lzm gelm ektedir. Mhrlerde ayn bir problem ortaya koyuyorlar. Mhr telkkisinin yaylm olduuna hi phe yoktur. nk phr -d am galar srekli, fakat mahdut bir saha zerinde dalm lar dr. Y aylm a, ikinci devrimin Sm er veya M srda vukuundan n ce balam tr. En eski tarihli silindirler, muhtemel olarak Su sa I aya aittirler. F a k a t baz A sur nmuneleri b elki de o kad ar eskid irler ve bu teknik keza, U rukta da hemen kendisini g s terir. Hindte, arkeolojik tarihin balangcndan n ce teess s etm itir. M srda dam galar, stvanelerle b eraber proto-dinastik zam anlarda m eydana k arlar.G iritt e , 10 dnce takriben sa dan n ce 3000 ylda kk tu tar ve ihtimal, yu karda sylediimiz gibi, ticar gelim e ile birlikte vukua gelen A sy a l kolonizasy o n dan doar. Bu telkkinin Anadoluda yaylm as ayn vetiriye b a lan a bilir. Turova ve L esb o sta 11 rneklerin nc binin son y a r sn tarihledikleri. grlyor ki, bu devirde Sm er h anerleri o k tan A nadolunun bat kylarna ulam lard. F ak at T e sa ly a d a 12 baz mnferit rneklerin daha nce olm alar mmkndr. Bu nunla b era b er ok daha eski devirlerde btn ark dnyasn da ta Hinde kadar yab anc olm yan m ajik jeom etrik m otiflerle sslenm i olduklarndan, A sy a l seriferden domu olm alarn m nakaa mmkndr. O rta A vrupada bile, ayn ailenin nihai depolarn tekil ettiklerinde phe olm ayan kilden baz mhr ler kefolunmutur. Bu mhrler incelendii zaman aklda iki n oktay tutmak lzm dr. B a la n g ta bunlar, ihtim al tlsm idiler. im al Suriyede ve gerzeen,, M srda olduu gibi, inciyi m ajik sem bol ha
10 B ilh assa balcnz : M atz, D ie fr h k re iis c h e S ieg el. 11 Brit. School, A th. A n n . , X X X . s . 3 8 . 12 W a c e ve Th om p son. Prehistoric T hessaly , s . 149. M atz. ad g e
en e se r, L evh a X X V I.

Y A Y IL M A N IN M EK A N Z M A SI

231

linde y on tacak y erd e (muska), sem bol, onun yzne hkediliyordu. H erhalde sonrad an bu incinin mhr gibi kullanldn da phe yoktur. Bu d et Hindte tesbit edilmemitir. G iritte, k eza B ab ilo n yada Elam da, Suriye ve M srda tesb it olunmu tur. Buna mukabil ne T u o v a da ve ne de A vrupada muhak k ak olarak b y le deildir. kinci nokta olarak, bu tlsm larn kop ya edilmeleri kolayd. T u rov a ve k ta A vrupasnda ve T rk istan da A navdaki bir o k rnekler kilden yaplm lardr. Bu taklitleri yapm ak iin, iilerin gzleri nnde tatan orijinal bir mhrn bulunmas kfi idi. Bu i maden iiliinde olduu gibi, batan bir almay g erekli klm yordu. T atan bir mhr yapm ak iin, burgu ve kalem ilerine alm ak belki de zarur olan tek eydi. Mhr leri mkemmel bir ekild e yapm olan G iritlilerin, alnm v ey a alnm rn ekleri taklit ettiklerini tasavvu r etm ek g tr. F ak at heyeti umumiyesi ile m talea edilirse, mhrn tic a rete VII. blmde atfettiim iz zel manada olmak zere, ticaret v astas ile yaylm olm as muhtemeldir. T ek erlek li tat vatalarnda gn byk bir rol oyna m olm as lzmdr.- Bu tekniin tesirleri mutlak surette ink lpdrlar. T ek erlek li bir araba, yalnzca nakil ve ticareti o k kolaylatrm akla kalmaz, fakat ayn zamanda sahiplerinin h areket im knjarn o altr. G erek te nomadizmann yeni bir cinsine sebep olur. A rab alarla ham allara, eeklere ve hatta develere yklem ek g olan eya yklerini (an ak m lek dahil) nakletm ek kabildir. sadan nce drdnc binin sonundan ok evvel, tek er lekli a ra b a la r ndustan ta Akdeniz kylarna k ad ar kulla nlyordu. O ndan sonra, bunlar G irite ulatlar fakat bu usul M srda takriben tsadan nce 1700 de A sy a l H yksoslar tarafndan kabul ettirildikten sonra benim sendi. cadn yayl m olduunda hi phe yoktur. En eski Sm er antlarnda tasvir edilm i olan zel tipteki tekerleklerin, bugn bile Hind arab alarn d a bulunanlarla olan tam benzerlii buna en kesin bir delildir. A yn d evirde yani nc binin balangcnda G irit, A sur, B abilonya, T rkistan v e Hind m odellerinde, tat vastalarnn inasn d aki btn ayrlklar m eydana kar. A n cak bu tat vatalarnn, yani tekerlekli arabalarn ilkesi bu

232

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

m uhtelif m erkezlerde uzun zamandan b eri malm olm as mahall farklam ann sebebini tekil edebilir. m leki tornasn da, grnte, arab aya balam ak lzm dr. E rek, A nav ve M ohenjo-daroda bu ayn icadn iki tasviri b elki de ayn zam anda grlm tr. F a k a t G iritte ve kuzey Su riy ede tekerlekli ara b a ihtimal ki m leki tornasndan nce benim senm itir. Halbuki M srda iki icat arasndaki bu m na sebet ters idi. u halde birinci devrimin doduu ky dnyas oktan , ikinci devrim vukua ^gelmeden n ce, bir yaylm a tiyatrosu idi. Nilden ta ndusa kad ar srekli bir halde bir avclar ve b alk lar zincirinin, kendiliinden ve kendi teebbs ile ayn trden n eb atlar ekm eye, k ap lar yapm aya ve eirm eye ve dokum aya balam asn tasavvu r etm ek hayal birey olacak. Bu b ilh assa, gdalarn aram akla yetinenlerin ilk m uakkipleri arasn d ak i m nasebetlerin skl imdi daha iyi anlaldn dan daha da m anaszlaacaktr. B irin ci inkilba bal olan fikirler, ya b ir kolonizatr hareket veya uzun, srekli ve te kerrr eden sk m nasebetler sayesin d e de yaylm , d a l m lardr. Basit m nasebetlerin ve gn m tekabil olarak oynadk la r rol tayin edebilir miyiz ? Eski bir g IV. blm de etraf ile anlatlm tr. Dou ran kltrn tayanlar,- belki de Su sa ve Sa m a rra a rasn d a bulunan bir m erkezden itibaren Seistan yolu ile Blcistana doru o k yaya olarak yaylm lardr. F a k a t bunlarn yurtlarn terketm edikleri anlalyor. n k onlara o k yaknd an benzeyen bir halk, deim i olarak Su sa II ve Niniva V te tek ra r m eydana k ar. O halde g, b ir halk tabakasn n fazla d ereced e oalm asndan mtevellit yav a bir genilem e ile olmutur. Sm erde El-U beyd sakinleri, A su rda her ne kadar saf bat Iranllar takip etm i gibi g r n y orlarsa da, belki de ayn kte dahildirler. Bundan bak a m esel, gd a istihsaline dayanan ekonom inin Hinde ulam asna sebep olan kanal gibi, dou ran medeniyetinin birinci olduunu sylem ek kabil deildir. Birinci inkilba bal olan telkk iler m uhaceretim izden ncedirler. G m enler B lcistan o k tan zel ve kendilerininkine deer bir kltrle igal edilm i bulmulardr. Dou Iran kltr,

Y A Y IL M A N IN M E K A N Z M A SI

233

g ere k te , g d a istihsaline bal telkkileri, ferd iletirerek kendi iine alm tr. A sy a da bile, o kuzey Suriye, Niniva I ve A nav m edeniyetlerine ve keza Hindte kendisinden nceki kltre ka r durabilir. Bununla b erab er, sylediim iz btn kltrler, A frik al ve A n ad olu lu fam ilyalara kar, a k ra b a ve asiyanik b ir familya tekil ed er g ib i gzkyorlar. Bunlar baz m terek unsurlara sahiptirler. G enel o la ra k boyal beyazm trak keram ik, armut biim i topuz, madenin bilinm esi, tuladan mimari, hububat, belki de koyunun ve srn evcilletirilm esi. Y aln z N iniva I ve A nav I, btn fam ilyann b ir atas bulunaca farzedilirse, ata ola b ilecek k ad ar olduka iptidat gzkm ektedirler. in i de incelediim iz vakit, iyi yerde olduu hissini veren A nav, tablom uzda bilhassa M srn yeri bilindiine g re o k m erkez d kalm aktadr. A ncak bu suretle tarif edilen asyanik m edeniyetin y ayl m as M srdaki G erzeen kltrn izah edebilir. P erry nin istedii ta rz d a 13 vetireyi tersine evirm ek, bugn artk kabil deildir. Muntazaman kullanlm as, M srda, an cak gerzeen,, devirde kabul edilen la p is-la z u li ve obsidiyen A sy a'l mahsul lerdir. Boyal beyaz keram ik, ibikli vazolar, tuladan mimar, m uskalar, E l-U beyd devrinden itibaren A sy a da bulunduklar grlr. H atta, B ab ilo n y a kronolojisini ksaltarak Cemdet N asr, proto-d in astik M srn muasr y ap sak bile, S m erde E l-U beyd safhas, M srn gerzeeni kad ar hi olm azsa e sk i dir. nk E l-U beyd v ey a S u sa I kltrlerinin nilotik g e rzeenden doduklarn dnmee y er olm ad gibi Niniva I gibi farazi ncleri de gerzeenden getirm ek kab il d e ildir. Lkin gerzeen,, safhasndan nce M srdan am ratiyen, b ad ariyen ve tasiyen safh alar gelip gem ilerdir. Bu arkayik devirlerd e M srn ve A sy a nn nisb paylar hakknda ne dn mek g e re k tir? N ilotik (Nilli) ilk m ed eniyetlerle A sy a d a, m esel Sm er gibi, bilinen en eski m edeniyet arasndaki b ir k y a s lama, tesadfn glkle eseri o lab ilecek benzerlikler m eydana karm aktadr. Bununla b era b er, bu benzerlikler, ok m cerred
13 The Growth o f Civilization.

234

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I

bir k arak terd ed irler ve ihmal edilem iyecek m ezliklerle denk gelm ekted irler.

m ahhas

benze

H er iki sahada da hububat alviyonlu arazide ekilm ilerdi. F ak at A frik ada, bud ay, kzlca bud ay, A sy a da ise ihtimal adi buday, ( A nav ve C em det N asrda olduu gibi ) idi. A ntik M sr arpas da A sy a l variyetelerden a y r lr 14. Her iki b lged e baaklar testere dili akm ak talar ile b iiliy o r du. A frik a d a kabza dz, A sy a da ise, bugn de olduu gibi, bkk idi. Her iki sah a da hayvanlar evcilletiriyordu. Koyunun ise menei ihtimal A sy a dr. H er iki b lged e, topuz, yay ve sapan kullanlyordu. M srn esk i ok ular taban larn d a u kurdular, A sy a l ularn ise yap rak eklindedirler (Fayum daki ok daha muahhar tipler g ib i) K am hasrdan evler her iki sah aya da m terektir. A sy a d a bunlar tuladan evlerle birlikte bulunuyorlard. H er iki b lg ed e de cill tatan b a lta b alar kullanlyordu. F a k a t balan gtan itibaren ekiller hafife a y r lrlar v e B abilonyada sap delii d ah a b alan g ta tespit edil mitir. O bsid iyen erkenden yksek A sy a da kullanlm tr. F a k a t obsid iyen in stnlne ram en, ii, M srn ilk akm ak talarnn kalitesini asla elde edem em itir. B akr her iki sahada d a o k erkenden tannd. Merimde, Fayum ve T a s a A syada tannm ayan belki sa f bir neolitik kltr g steriy or lar. H er iki b lged e sepet ve kaplar yaplyordu. M srda keramik gelenei siyah sonra krmz m onokrom b ir keram ikle balarken, A sya paras a k , o k defa boyal keram ie balanr. H eykelcikler, takm a salar (peruka) burun ve dudak bezekleri iin de ayndr. A rkeolojik belgelerin uzlamayan iki m edeniyet ile b era b er balad grlm ektedir. st paleolitikte bile ayrlm olan blgelerle bu iki m edeniyet bir d erecey e kad ar tevafuk ederler. B elki de, kendilerini saklam olan kltr ayrlklar birin ci inklptan so nra da yaam aya devam etm ilerdir. D o rudan doruya delillerle, bu iki mefruz b lged en h angisine bu devrimi atfetm ek lzm geleceini tayin im knszdr. Bu konu da nazari dnceler bilim sahasn aarlar.
14 N ature. 6 m ai 1933.

Y A Y IL M A N IN M E K A N Z M A SI

235

A vrup ada batd a tam labilen ilk neolitik kltrler, hayvan derisinden mlhem keram ii, anaklar, yass akl talarndan b a lta la n , domuz azlarndan bezekleri ile M sr D eltasndaki Merimde kltrne bazen o kad ar yakndrlar ki, bunlar kuzey A frika istepi boyunca ve ihtimal Ispanyadan g eerek A kd enizin tesine, o k yava bir g le yaylm muahhar bir intiar gibi kabul lzm dr. O rta Avrupanm en eski kltrnde, Msr ile akrabal batan m nakaa edilmi olan G irit ve Anadolu m edeniyetleri ile az aikr olm ayan benzerlikler gsterir. D ier taraftan T esa ly a nm B ulgarya, U krayna ve T ran silv an yann boyal keram ik m edeniyetleri, bizim A sya blgesinin medeni yetlerine, yalnz keram ikleri bakm ndan deil, fakat dam gamhrler, b ak r, kullanma ve ihtimal tuladan mimari (hi olm azsa T e sa ly a da) ve genel ekonom i bakm larndan da benzerler. A vrupaya neolitik kltrn yaylm as, bununla beraber, byk bir ksm itibariyle ikinci devrim in tesirlerin e b al olduu phesizdir ve bu etdmzn snrlar dnda kalan tal m erkezlerden mlhem olmutur. neler, kulak kpe leri, sa halkalar, pandantifler ve keza kolyeler gibi Su m erli tiplerin T u rov a vastasiyle Tuna vadisi boyunca ve sap delikli baltann orta Rusya yoluyla intiar, bununla b era b e r Avrupada m adenciliin bilvasta da olsa, A sya tarafndan ilham edil mi olduunu isbat eder. Bu eserin am ac evvel, proto-h istorik dounun iyi tarihlenmi ve o k zengin m alzemesine m racaat etm esi yerinde olacak A vrupa prehistoryas tetkikind e tatb iki gereken ilkeleri ortaya koym ak ve mmkn ise m dafaa etm ekti. ay et, bunu yaparken, A vrupa sah asn d a alan lara, zel problem lerini ok daha ak bir perspektif altnda grm elerine yardm etmi ve ayet m edeniyetin yaylm as genel doktrinini hakl karm isek, gayem ize ulamz dem ektir.

KISALTMALAR
D e rg ile r

A fO ., A rc h iv f r O rien tforsch u n g , W ien. A J A ., A m e r ica n Jo u r n a l o f A rch a eo lo g y . A n c. E g., A n cien t E gypt, London. A nt. J . , A n tiq u a ries quaries). Jo u r n a l, London (S o ciety of A n ti

L 'A n th r., L 'A n th rop olog ie, P aris. A n tiqu ity, A n tiqu ity .Southampton. A rch ., A r c h a e lo g ia , London (So ciety of A ntiquaries). A Z ., Z e its c h r ift f r g y p tisch e S p r a c h e , usw., Berlin. J E A ., J o u r n a l o f E g y p tia n A r c h a e o lo g y , London. J R A I ., J o u r n a l London. of th e R o y a l A n th r o p o lo g ica l In stitu te,

J R A S ., Jo u r n a l o f th e R o y a l A s ia tic S o ciety , London. L A A A ., L iv e r p o o l A n n a ls o f p olog y . M A G W ., M itteilu n gen d er in W ien. A r c h a e o lo g y a n d A n th ro G e s e lls c h a ft

a n th ro p o lo g isch en

M an, M an (R o y a l A n th r o p o lo g ic a l In stitu te), London. M D O G ., M itteilu ngen Berlin. der d eu tsch en of O rien t-G esellsc h a ft, th e A r c h a e o lo g ic a l

M em . A rch . S u rv . In d ., M em oirs S u rv ey o f In d ia .

M us. J . , M useum J o u r n a l, Philadelphia. O L Z ., O r ie n ta lisc h e L iteratu r-Z eitu n g , Berlin. P Z ., P r a e h is to r isc h e Z e its c h r ift, Berlin.

D O U N U N P R E H S T O R Y A S 1

R ec. C onst., R e c u eil d e s n o tices et M m oires arch o lo g iq u e d e C on stan tin e. R e v . A rch ., R ev u e a rch o lo g iq u e, P aris. R e v . /Iss., R ev u e d a s sy rio lo g ie, P aris.

d e la S o cit

ZD M G ., Z e its ch r ift d er d eu tsch en M o rg en l n d .-G esellsc h a ft, Leipzig.


K o lle k t if e s e r le r

C A H ., C a m b rid g e A n cien t H istory . M m . D l. P e rse, M m oire d e la D lg ation en P erse, Paris (M inistre de lInstruction publique). R e a l., E b e rts R e a lle x ik o n d er V org esch ich te, Berlin.
M e llifle r

B R U N T O N a n d C aton -T H O M P S O N . T h e B a d a r ia n C iv i lization , London. 1928. C A P A R T . L e s D buts d e l'A rt en E gypte. C H IL D E . D aw n o f E u ro p ea n C iv iliza tio n , London, 1925. C O N TEN A U , 1924-9. G. M an u el of d 'a r c h o lo g ie M inos at o rien ta le, P aris,

E V A N S. T h e P a la c e 1918-28.

K n o sso s,

London,

F R A N K F O R T . S tu d ies in th e E a r ly P ottery o f th e N ea r E a st (O ccasion al Papers of R oy al A nthropological Institute, 6 and 8), London, 1925-7. A r c h a e o lo g y a n d th e S u m eria n P ro b lem (O riental Insti tute of C hicago, Stu d ies 4), C h icag o , 1932. H A LL and W O O L L E Y . E x ca v a tio n s London, 1927. a t Ur, I, a l'U b a id ,

M A C K A Y . E xcav ation s in the A C em etery at K ish and at Jem d et Nasr (Field Museum of Natural H istory, A n th ro p o lo g y M em oirs, I ), C h icago 19261931).

K IS A L T M A L A R

239

M A RSH A LL, M A C K A Y , and O thers. M o h en jo -d a ro a n d th e In d u s C iv iliz a tio n , London, 1932. MENGHIN, W eltg esch ich te d e r S tein z eit, W ien, 1931. M O R E T. F r o m T ribe to E m p ire, London, 1925.

T he N ile a n d E g y p tian C iv iliz a tio n , London, 1927. P E T R IE . P r e h is to r ic E gypt, London, 1920. T ools a n d W eap on s, London, 1917, also. N a q a d a a n d B a lia s , D io sp o lis P a rv a , R o y a l Tom bs, A b y d o s, H ie r a k o n p o lis (E gyptian Exploration So ciety ). T a rk h a n , T he L a b y rin th , G erz eh a n d M azg h u n eh , etc. (B ritish Sch o o l of A rch aeology in Egypt). SC H A RFF. G ru n d z g e d e r g y p tisch en (M orgen lan d , X II), Leipzig, 1927. V org esch ich te

SM TH , Sidney, A n cien t H isto ry o f A ssy ria , London, 1927. S P E IS E R . M esop otam ian O rigin s, Philadelphia, 1930. W O O L L E Y . Ur E x ca v a tio n s, London 1934. II, The R oyal C em etery ,

K onu hakknda nem li olan baka eserler de blm ler iinde iaret edilm i old uklarnd an burada onlardan b ah set miyoruz.

NDEKS
A
A fra sie (A frik a - A s y a ) , 17, 3 5, 39. A ra k , 4 9 , 109. A kdeniz tipi, 140, 164. A kk ad, 14, 100, 101, 113, 177, 181, 222. A k ak , 14. A ltn , 21 4 , 224. A lb a tr, 214. A lp li, 164. A m ri, 169, 17 7 , 178, 211, 214. A m on it, 101. A m o rit, 11, 139. A m ra ti, 4 9 , 52, 68 , 72, 83, 8 5. A n a v , 21 7 , 21 8 , 22 1, 2 2 9 , 2 3 1 , 233. A n a ta n ra , 55. A n d ra e , 106. A n tilo p , 170. A n tro p o m etri b ak . b rak isefal, 30, 45, 5 0 , 5 2 , 55, 9 8 , 1 6 4 , 172. A n zti, 6 . A rp a , 3 7 , 4 6 , 1 6 \ 217, 223. A rk a y k S m er, 193, 210. A rk ay k m hr, ( 189, bak m hr). A rp a ch iy a h , 195, 198, 2 0 1 , 202, 217. A rm e n o id , 99, 140, 164. A su r, 13, 100, 112, 1 1 7 , 133, 144, 173, 179, 20 3 , 224 , 228, 230. A sy an ik m ed en iyet, 2 3 3 . A s ta r , 168, 172. 178, 186, 191, 213, A ss e la r, 30. A s y a muflonu 3 8 . A lle e n . 21, 22. A tm a (frla tm a ) odu nlar, (b ak . boom eran g ). A t, 165, 112, 123, 140, 232, Babil, 131, 134. B ab ilon ya, 11-14, 101-130, 134-139. 143-148, 1 5 8 -1 6 8 , 190-195, 208. 1 7 0 -1 8 1 . 188. 1 2 9 , 162, A tla n tik , 20. A te riy e n , 28. A te ria u lar, 24. A u rel S tein , 215. A v clk , 51, 7 4 , 83, 108, 116, 129, 146, 183, 197, 2 2 2 , 232.

B ad ari, 2 , 10, 4 2, 5 0 -5 6 . 6 4, 6 7, 8 3 . B ak r, 145, 166, 170, 1 7 3 , B alk , 2 2 2 , 228, 232. B a lta ( ta ) 4 2, 4 6, 4 8 , 50, 7 6, 8 7, 8 9. 1 0 9 ,1 2 6 ,1 5 7 , 2 1 4 , 2 1 7 , 218, 229. (S ap delikli b alta, 9 9 , 147, 157, 186, bal 198, 2 2 7 , 235; ifte ta b alta, 198, 202, 214; cill ta 183, 2 0 1 . 234; 174, 183, 197, 203, 212 , 218, 224, 234.

b alta, 8 3 ,

Y ass b alta, 148, 1 6 6 ,2 1 2 , 216; B a lta k eser, 2 0 9 ; M u staraz b al ta , 207; C ill ta 151, 165, b alta, 50, 174, 184, Bezek, 196, 197). Bezek, 73, 110, 204, 168; 110; 2 2 8 . ( K a y ta n izli

T arak ile kazm a Bezek, T rn ak la yaplm Bezek;

110: B ak r Bezek , 228). Bak , 6 9 , 75, 76, 8 1 -8 9 , 92, 9 5, 126, 136, 166, 196, 2 1 6 , 229; (M aden B ak , 2 1 8 ; B ak r Bak , 214 ; O bsidiyen B a k ,197). Bilezik, (Fild ii) 55, 6 4, 66 . Bindirm e kubbe (tu la ) (e n co rb e lle m en t) , 8 5 , 8 6 , 133, 134, 199.
P r e h is to r y a , F. 16

2 42

D O U N U N P R E H S T O R Y A S I a rk , 130, 176, 1 8 8 , 191, 2 0 3 . a ta l, 2 0 8 . a p a , 8 8 , 106, 126. a p a kltr (b ak b ostan k lt.), 3 5 . a ta l trn ak l b ay v an , 3 8 . ak m ak ta a le tle r, 76, 170. eltik z ira a ti, 165. ek i (b o y n u zd an ), 221. izgili ssl b eyaz keram ik (b k . m o tif ) 6 2, 7 0 . izgili siy ah k eram ik , 6 3. ifte dzgn k adehi, 189. ifti, 195, 2 2 2 , 2 2 3 , 2 2 8 . iftilik, 73. 35, 8 2, 36, 105, 3 7 -4 2 , 5 1 -5 6 , 107, 116, 67, 123,

Bin icilik , 187. Bitum ( z i f t ) , 106, 112, 156. B iz , 109. B o y al re sim ler, 3 0 . Boynuzlu b oa 120, 170. B o o m e ra n g , 3 3 , 8 9 , 149. B o sta n kltr, 1 7 9 . B o y al K eram ik (b ak k eram ik ), 191. B ra k ise fa l, 172. B re a ste d , 6. B ru n ton , 11, 5 5. B u d a y , 3 7 , 4 1 , 165, 2 1 7 , 2 3 4 . B u d ay (k z lca ) 3 7 , 4 6 , 5 2. Byk daneli b u d ay , 3 7. Bren (a k v ey a k alem ), 23, 24, 2 5. (m ik ro -b ren , 2 6 ). B y b lo s, 6 , 11, 171.

142-146, 158, 165, 180, 183. ivi (kild en) , 120. o b an , 222. m lekilik, 1 1 4 , 119, 122, 126, 129, 131, 132, 134, 145, 151, 173, 174, 177, 178, 189, 2 1 2 .

C
C am u z, 165, 170. C am , 21 2 . C am p b ell-T h om p son , 104, 182. C a n a v a r, 9 5 , 119, 121, 1 3 6 , 174. C ap sien , 2 5 -3 4 , 3 9 , 4 1, 66, 67. 137, 140, 153, 4 6 -5 0 , 61,

D
D a b a r-k o t, 209, 2 1 1 , 212. D am g a-m h r, 2 3 0 . ( B a k -m h r ). D a m g a , 170, 206. D alg al izgi, 5 3 , 191. D alg al kulp, 7 2, 79. D efin riti, 190, 194, 199. D efne y ap ra biimi u, ( b ak. u ) D ek o rasyo n , 8 0 . 110, 117, nak, 169. ta ra m a l 169, 197, m u av v e 200, 2 0 5 , 206, 2 1 3 , 21 6 [ta ra m a l e r it, 169, ta ra m a l gen ve yarm d airelerin im tizac, 169. (b ak . m o tif). ] D ekor, (siy ah sulu ta ra m a ) 213. D ek o rasyo n (sk e im o rfik ), 220. D elikli in e, 19 2 ( b ak. in e). Delinm i y u v arlak ta la r , 3 2 . D elinm i kavk, 4 5, 4 7. (b ak . k avk ) D e ste re dili ak m ak ta 3 9, 234. y o n g a la r, 2 4 , 5 2.

C e m d e t N asr, 15. 104, 113, 118, 122, 176, 177, 178, 189, 190. 193, 2 0 5 , 2 1 4 . 227. C en aze kpleri, 204. C en aze ritle ri, 6 9, 9 7, 132, 1 3 3 , 134, 183, 21 7 , 229. C en aze resm i, 9 2, 133, 183. C h e rry , 35. C o m b e -C a p e lle, 3 0 . C o n ten au G . 162. C ro-M ag n o n , 3 0. C ce ak m ak ta la r , 26, 129. (K k ay, 26; T ra p e z eklinde m ik rolit, 2 8 ). geo m etrik m in ik ta,

an ak , m lek , 43, 4 6 -5 0 , 5 3, 6 1 -7 1 , 9 0 , 109, 235. 1 1 0-112, 1 9 7 , 2 1 2 -2 2 1 ,

N D EK S Dini sem bolizm a, 192. D in v e y a majik sem b o ller, 175, D in astik rk , 9 8 , 9 9 . D evekuu y u m u rtalar kabu klarnd an oyulm u inciler, 47. D eve (e v c il) 2 0 , 165, 2 1 8 . 231 D e v le t m erk ezleri, 2 2 5 . D okum a, 46, 4 9 , 1 0 9 , 176, 2 3 2 . D m e biim mhr (b ak . m hr), 89. D z-dbkey tu la ( p lan -C o n v eze ) 132. ( b ak. dam ve bindirm e kubbe, 8 6 , 133, 1 3 4 ) . E tn ik E s c a rg o tie r e ,

243 ( saly an g o z k abu klar

y n la r ) 3 2. tip le r 3 0 , 9 8 , 9 9 , 1 4 0 , 162, 164, 165, 178, 2 1 1 . ( b ak. Di n a stik ). E u rafricain ( A v ru p a - A frik a l) tip, 1 0 6 , 164, 189. E v a n s , 226. E v cille tirm e , 3 4, 3 6, 3 7 , 3 8 , 108, 165, 169, 170, 376, 2 1 8 , 234.

F
F a llu s, 174. F allisizm , 175. F a y a n s , 1 7 0 - 1 7 6 , 1 8 3 - 1 8 5 , 216. F a y um, 45 - 5 2 , 6 1, 8 9, 101, 107. F ezzan , 20. F le u re , 10. F ig rin, 6 5 - 6 9 , 9 5 , 9 6 , 1 0 9 -1 1 2 , 165, 170, 175, 177, 198, (b a k . h eyk elcik ) 158, Fildii ta ra k , 174. F ra n k fo rt, 105, 184, 186, 217, 218. F ra z e r , I, 7. F ritz , 120. 212, 220.

E
E d u a rd M eyer, 14. E e r eklinde cill ta b lok/ 39, 46. E g e , 2 0 1 , 22 8 . Ekonom ik site, 2 0 7 . Ekonom ik b irlik, 209. E ko n o m i, 2 2 1 , 2 2 3 , 228, 232. Ekonom ik a r tla r , 223. Ekonom ik E m p e ry alism a, 159. Ekonom ik nfuz, 225. E la m , 14, 1 0 4 , 1 1 0 , 121, 143, 151, 1 7 5 , 18 0 . 1 8 0-185, 1 9 0 -1 9 4 , 2 2 8 . E l b a lta la r (b a k . b a l t a ) , 2 1 . E l-U b ty d , 15, 104 - 132, 141 - 158, 178, 1 8 3 - 186, 197, 2 0 3 , 2 2 2 , 23 3 . E m p e ry a list tic a r e t, 225. Em zikli s rah i, 187. Em zikli (siv ri) ibrik, 187, 192. Em zikli te s ti, 191. E n d stri, 2 3 , 2 5 , 101, 112, 123, 1301 4 7 , 161, 166, 176. E n d stri m erk ezleri, 228. E n d stri e h irle ri, 223. E n d stri tip leri, 2 2 1 . E p ig ra fi, 15. E rid u , 13, 14. 18, 1 0 2 , 104, 113, 144, 1 61. 182, 185. E re k , 1 0 3 - 142, 1 3 9 , 1 5 6 , 189, 193, 144,

191,

214,

G
G a g a , 168. G erd an lk , 171. G em i, 58, 95. G erze en, 65 , 6 8 , 69 , 73, 78, 80-8 8 ,

202 .
G irit, 164, 228. G d a istih sali, 3 5 , 36, 3 9 , 51. G lg am , 9 5 , 155. G lip tik , 182, 192, 2 0 4 , 2 2 7 . G rav r 29, 3 0 , 3 3 , 6 6, 154, (b ak . m a a ra sa n 'a t). Gl ev leri, 3 8 , 232. 155,

H
H ath o r, 8 , 77. H a ra p p a , 2, 161, 162, 165, 167, 169, 172, 175, 177, 178.

232. E ek 97, 125, 142, 154, 231.

244

DOUNUN

P R E H S T O R Y A S I d e v r i ) , 19, 104, (g la s iy e d e v ri) 17, 18, 19. nci, ( kemik ve kavkdan ) 112, 127, 146, 172, 198, 2 2 1 , 154, 4 9, 167, 54, 170,

H arp o n , 8 0 , 8 1 , 108, 109, 149. H a n e r, 6 1 , 6 9 , 7 6, 8 8 , 148, 166, 176, 2 1 8 , 2 27 , 2 2 9 , 230. H am m urabi, 100, 149. H a m a m , 165, 173, 2 0 4 . H am it, 7. H ail, 9 9 , 132. H a lita (bale a r s e n ik , 166; Tun, 1 48, 166, 2 0 8 , 2 1 2 , 2 1 8 , 2 2 9 ). H ak e tm e (b a k . t a s v ir ), 218. H a (e it k ollu), 184, 218. H eyk elcik (kad n , ad ak , insan veya h ayvan h e y k e lc ik le ri), 5 5 - 5 8 , 6 4 - 6 7 , 7 3, 1 0 8 - 1 1 2 , 1 4 0 , 15 5 , 1 6 4 , 1 7 4 , 2 1 8 , 2 34. H eyk el, 164. H elio p o lis, 4, 81. H e sa p , 121. H e rz f e ld , 197. H iy e ro g lif. 6, 9 2 , 97, 224, 226. H isa r, 20 9 , 218, 221. H in t kz, 195. H in t m ed en iyeti, 160, 176. Hindu b erek et klt. 174. H om o N ean d erth alen sis, 22, 23. H o ru s, 6 , 8 , 8 1 . H om o sap ien s, 2 0 , 23. H u b u b at, 165, 234. H yk sos, 100. 185, 201, 144, 216

2 3 0 ; A ltn inci,

171; F a y a n s inci, 171; T a inci,

212 ) . nci g erd an lk , 6 4 , 1 8 5 ].


nd ra, 175. ndus m ed en iyeti, 1 6 2 , 164, 169, 170, 172, 173, 1 7 4 , 176, 2 1 1 . n tiar m erk ezleri, 2 2 4 , 225, 228stilizasyon, 2 0 5 . s tr a tig ra f i, 125. i snf, 211, 2 2 3 , 225. Iska kltr, 3 5 , 116, 145, 160, 161, 165.

J
Je o m e trik m otif, 191, 193. Je o m e trik sem bol, 186. Jo rd a n , 119, 1 2 3 , 132, 182. Ju n k er, 4 9 , 5 5.

K
K a b a rtm a , 120, 1 2 1 , 122, 126. K ab za, 2 3 4 . K a z y c, 4 6, 6 1 , 8 8 . K analizasyon sistem i, 164.

t
b d e t, 174. 22 9. Ib erom au ru siyen , 2 8 , 3 4. n e, 7 5 , 150, 167, 207, 208, 212, 2 2 0 . (K em ik ten , o lta inesi, 42, 4 8 ; boynuz o lta inesi, 4 8 , 50, 126; Kem ik in e, 4 8, 109, 127, 19 8 ; F ild ii toplu 64, 66; S a i n e , 5 4 , 58, in eleri, 73; B ak r

K alkolitik , 8 3 . K arm a iletm e la r ), 3 6 . K a p ita list, 1 4 1 . K av k , 6 6 , 9 3, 128, 141. 151, 1 5 3 , 155, 166, 185, 188, 199, 2 0 1 -2 1 6 , ( iftile r ve o b a n

K a sa b a ve ky h arab eleri, 180, 204.

220.
K avk y n la r, 3 4, 4 2, 5 3. K avk gerd an lk , 5 4 . ( D elinm i k a v k, 4 5 , 4 7 ). K s e , 4 3 , 4 6, 5 3 -7 2 , 9 0 , 9 1 , 1 1 0 ,1 1 1 115, 127, 168, 176, 184, 187, 197, [ bikli 2 1 8 ; an ak (g o b e le t) 4 3, 4 6, 183; Kil ve t a k

ine, 8 8 , 197, 203, 2 1 8 ; Delikli i n e , 192). klim, 17, 21 (b ak . k u rak lk ), 3 6, 41, 4 2 , 5 1 , 104 ve ( bak. y a m u r

N D EK S se, 6 4 , 7 0 ; B ak ra, 4 3; O m urgal k se, 53, 184; A y ak l bodur k se , 5 3 , 172, 184; Y k sek gv d eli k se , 176; Em zikli k se, 184, 1 9 7 , 208, 215, 220; A lak 201; D erin k se, konik ay ak l k se, Ki, 12, 13. 14, 15, 1 0 2 -1 1 3 ,

245 122 -

145, 151 - 156, 1 6 1 , 164, 192. K joekkenm oedding ( m u tbak k aln t lar km eleri) 1. K o llek tif alm a, 116. K o ly e, 198, 212. K olon (s tu n ), 106, 107, 156. K oyun, 165, 176, 234. K ornalin gerd an lk , 171, 198, 2 1 8 . K ronoloji, 3 , 12, 167, 176, K neiform , 193. K lli, 212, 2 1 3 , 214. 172, 185,

19 1 ; D a r tab an l k se, 2 1 4 ; T a ban y u v arlak , k se, 2 0 5 ], K e i, 2 18. K em ikten yontulm u p an d elo k lar, 33 K em ik kabza, 3 9 . K em ik le t, 187, 228. K e se r, 8 7 , 109, 229. K eski lam lt ok, 6 9. K em erli kalem , 25. K eram ik , ( P olikrom 16 8 , 169, 190, keram ik , 191; 126, K eram ik gvdesi

192, 208.

K ubbeli m ezar (b ak . m e z a r ) , 190. K ubbeli d am , 199. K ulp, 4 9 , 6 4. K ulplu kadeh , K urban , 175. K ulak k , 49. K lt r ta b a k a la r (sq u en ce) , 11, 72. K ltrn in ti a r, 2 2 6 , 2 3 5 . K ltr stra tig ra fisi, 195. K lt objesi, 6 2. Kp iine gm m e 204. ( B ak . l gm m e, kp, 7 2, 9 1 , 132, 168, 172, 184; (Byk kp, 172, 191; D alg al 2 0 5 ). kulplu kp, 7 2, 79, 187.

b oya s sleri 127; Boyal k e ra mik, 16 8 , 171, 176, 182, 199, 2 04, 2 09, 2 3 5 ; K eram ik p erd ah lk, 1 7 4 ; Ssl keram ik , 177; K lrenk keram ik , 168; K rm zm tra k v ey a pem be siyah de senli keram ik 2 1 3 ; G ri keram ik, 20 3 , 2 08, 2 1 1 , 2 2 1 ; P em b e ve a s ta rs z ren g i keram ik , 215; D eve k eram ik , 5 3; Solu k g ri

v ey a sam an ren g i izgili k era mik, 2 0 5 ; izgili keram ik , 196, 2 0 6 ; ptida siyah keram ik , 201; a rk ta y ap lm keram ik , 208; S a d e siyah veya esm erim trak k rm z resim le ssl boyal k eram ik , 196; mik, 2 2 0 ; Km rl k e ra monokS iy ah v ey a

L
L a g a , 12, 13, 1 0 2 -1 0 4 , 113, 131, 145. Langdon , 182. Lam (y a p ra k ), 23, 2 4 , 4 6 , 4 8, 6 1, 69, 7 6, 8 8 , 126, 170. L ap is-lazu li, 166, 176, 185, 192, 198, 2 0 3 , 2 1 2 , 216 , 218, 228, 233. L a rs a , 13. 222, 225,

rom keram ik , 233, 2 3 4 ). K pek, 20. 5 9 , 6 7, 7 3. 95. K ilm ah ru t, 155. K ilden ivi, 1 0 6 , 120. K zl T a p n a k , 121, 124. K irem it, 108. K zlca b u d a y , 233. K sm y ak m a, 190. (b ak . l g m m e ),

M
M a ck a y , 177. M aden (b ak . b akr, tu n , dem ir, altn , ( 9 9 , 126, 1 6 1 ,1 3 1 ,1 3 9 , 143-158,

246

DOUNUN

P R E H S T O R Y A S I M ikro-bren, 126. 172, 175,

1 6 6 ,1 7 6 , 180, 2 1 2 , 2 1 7 , 2 2 4 -2 2 7 ; B a k r, 109, 116, 145.; T u n , 14 7 , 148, 1 5 1 , 164, 166; D em ir, 147, 1 4 8 , 151, 166; A ltn , 151, 1 67). M aden iilig', 131, 187, 207, 228, 2 2 9 , 23 0 , 2 3 1 , 235. M aden a le tle r , 177. M aden tica re ti, M agan, 2 2 5 . M a a ra sa n a t, 224. 29, 30, 6 6. ( bak.

M zrak, 46, 6 1 , 8 8 , 2 2 1 . M ohen je-d aro, 2, 1 60-170, M ongol, 165. M otif, 8 3, 9 7 , 110, 157, 177, 184, 120, 189,

177, 178, 2 1 1 , 2 1 6 , 2 3 2 . 122, 191, 127, 205.

(D am al ken seri, 178, 200, 2 1 4 ; S ep etilik m otif, 110, 152, 197, 2 0 0 ; ifte b a lta m otif, 177, 1 8 4 ,2 0 0 , 2 0 5 ; T a n ra m ot. 111; K eram ik bezek m ot. 127, 169; izg ili m o t. 152. 177, 1 8 4 ,1 9 6 , 2 0 1 ; G irift d aire le r m o t. 177, 197, 200, 213; S tilize n eb ati m ot. 169; S ig m a, 178; G lbezek, hur ma m ot. 169; K iri m ot. 169; H a m ot. veya T v ey a m ot. 169; 170, 1 8 4 , 186, m u avve yrek gibi Je o m e trik 200, 216; m ot, 213; k a rk T a ra m a l

s a n a t). M aden! vazo (b ak . v a z o ), 192. Majik, 7, 184, 2 2 2 , 2 2 9 . M ajik sem bol, 217. Majik jeom etrik m otif (b ak . m o t), 2 3 0 . M alakit (dzgn), 64. M alta k a re si ( bak. m o t), 197, 215. M allow an, 195, 202. M alta h a , 20 0, 216. M anethon, 3. M au er, 21, 23. M arshall, 174. Mehi 2 0 9 , 2 1 2 , 214. 218. M enghin, 26, 3 6, 134. M en es, 5, 6 , 10, 6 8, 7 7, 9 5 , 9 7 , 9 9, 162, 226. M erim de, 4 7 , 5 0, 51, 5 2, 6 8 . M ezar, 10, 4 2 -5 2 , 5 5 -6 0 , 7 5 -8 1 , 113, 8 3 -8 8 , 119, 123, 6 4 , 6 8 , 73, 1 0 3 -1 1 0 , 1 3 2 -1 4 6 , 9 1 -9 8 , 126, 8 2 , 8 8 , 8 9, 184, 185, 187,

S iv astik a, 197, 2 0 0 , 2 1 6 ; M alta h a, 2 0 0 , 2 1 6 ; N ok tal d aire, 2 0 0 ; P olikrom m o t. 199; S tilize h ayvan M erdiven m ot. 197, 200, 205; ro m ot. - yldz ve

z e t - , 200, 2 13). M o rg an , J . 1 0, 18, 181. M ozaik, 120, 156. M uska, 55, 56. 6 4 , 7 0 -8 1 , 9 1, 198, 192, 92. 201, 200, 118, 1 3 6 , 150, 172, 202, 217, 230, 233. M ussian, 186, 190, 1 9 1 , 2 0 2 , 205, 214. Musiki letleri, 154. M usson, 17. M u staraz b alta 192. ( bak b a lta ) , 187,

15 2 , 172, 1 7 5 ,1 8 2 ,1 9 0 - 1 9 2 , 199, 2 0 6 , 2 0 7 , 2 1 4 , 2 1 7 , 222, 2 2 8 . M ezar e y a s, 1 7 2 , 183; ( M astab a , 8 5 , 8 6 , 8 7, 9 6, 9 7; E hram m e z a r, 8 7 , 8 8 ; K ral m e z a rla r, 99, 108, 1 3 2 - 1 3 9 , 156, 171, 172; T u la kubbeli m ezar, 2 0 6 ). M ezolitik, 2 6 -3 1 , 3 2 -3 9 (b a k . N atu fiy en , 32, 1 1 3 ). M ezo p o tam y a, 1, 1 1 -1 9 , 2 8 , 4 7, 92 1 0 1 , 1 0 7 -1 1 0 , 1 1 5-118, 136, 143, 1 4 6 ,1 6 0 ,1 6 4 , 1 7 0 ,1 7 1 , 178, 181.

M u steriyen , 22, 23. 2 4 , 2 8, 3 4 . M u steriy en u , 2 3 , 2 4, 2 5. Mhr, 9 7, 115, 1 1 8-128, 131, 136, 144-151, 1 6 5-177, 1 8 2 -1 9 0 , 192, 193, 194, 206, 208, 2 1 2 , 214, 2 1 5 -2 1 8 , 221, 2 3 0 . ( nci m hr, 185, 189, 2 3 1 ; D m e biim m-

N D EK S hur, 187, 189; D am g a - mhr gm m e,

247 190; m nferit gm m e,

( b ak . d am g a ), 2 0 2 , 2 3 5 ). M nferit topluluk, 2 2 2 . M n aseb etler m ek an izm as, 222.

182; E tle rin dklm esinden son ra gm m e, 182, 183, 190; Tam gm m e, 215; C esed in uzunla m asn a v e y a d izler bkk g m m e, 182, 2 1 4 ). k z k afas sem bol, 2 0 2 . k z b alar, 176, 202, 2 1 8 .

N
N atu fiy en , 3 2 , 3 3 , 3 4 , 3 9, 4 6 , 4 8 , 50. N e w b e rry , 8 0 . N ean tro p ik , 2 3 , 2 4. N ek rop o l, 18 5 , 186. N eolitik, 24, 2 7 . 2 8 , 5 0, 5 1, 8 3 , 86,

P
P a le t, 4 4, 4 7, 4 9 , 5 4, 60, 64, 6 6 , 73, 8 2 , 8 8, 91 - 9 9 , 121. P aleo litik , 2 2, 26 - 2 9, 3 0 - 3 4, 3 8 ,4 1 , 5 0 , 59 , 8 3 , 102, 112. P ale a n tro p ik , 23. P e r r y , 3 5, 4 1 , 133, 136, 2 3 3 . P e trie ( F l i n d e r s ) , 9, 10, 11, 56 , 58, 7 2, 7 9, 8 1 , 98, 9 9. P eak e, 10. Pedonkl, 2 4 , 5 1. P e rd a h aleti, 4 8, 168, 176. P eru k a, 3 3 , 6 4. 6 7 , 106, 112, 167.

10 1 , 2 2 4 , 2 2 5 , 2 3 4 . N inive, 103, 18 6 , 1 9 5 , 197, 198, 201. 202 , 203, 203, 204, 2 0 5 , 206, 2 0 8 , 20 9 , 2 1 4 , 2 2 8 , 2 3 2 , 2 3 3 . N om , 7 4 , 7 5 , 8 0 . N om ad (g e b e ) ve n om adism a, 101, 135, 162, 23 1.

O
O b sid iy en , 2 01, 2 0 3 , 2 0 4 , 222, 2 2 8 ,

233, 234. O k , 4 6 , 48, 5 2 , 8 1 . 108, (b ak . ok ucu) O k ucu 5 1 . 6 1 . 6 7 . 6 9 , 8 9, 108, 146, 148, 167, 2 0 8 , 2 1 2 , 234. [Y a p ra k biimi ok u cu. 183. Dili ak m ak ta ok ucu. 183. a ta l biimi ok ucu 192]. O ppenheim , 198. O ra k 4 6 , 5 2 , 6 1 . 8 8 , 126, 147. O rin y asiy en , 2 4 , 2 5, 3 1 , 3 2, 50. O ra n iy e n , 2 8 , 3 3 , 3 9. O stra lo id , 146. O ziris, 6 , 7 , 8 0 .

P ik to g rafik , 13, 117, 121, 124. Piltdow n, 2 1, 2 3. P iy e d e sta l, 4 6, 4 8, 152. (b ak . k se) P ro to n eg ro id . 5 6 . P red in astik M sr, 10, 45, 56 - 5 9, 61, 6 3 - 6 7, 7 2 - 8 0 , 8 1 - 9 0 , 93 - 99, 112, 114, 126. P reh isto rik y e rle m e , 103, 104, 106, 108, 1 5 4 , 162, 164, 165, 166. P reh isto rik m im ar, 1 0 6 ,1 1 0 , 1 2 2 -1 3 2 , 136, 138, 173, 176. P u m p elley , 217. 157, 158, 161, 165,

l gm m e 3 4 , 4 9, 5 0 , 55, 5 9, 7 3, 7 8 , 1 1 1 , 123, 132, 134, 172, 1 7 5 . ( l g m m e, t a r z l a r , 172; yakm a, yakm a, 172, gm m e, 172, 180; 17 2, 175, 2 1 2 ; K sm 2 2 0 ; b ir K sm i gm m e, a ra y a S arg o n

S
S a k a l, 4 0 , 112, 164. ( A gade ), 147, 12, 14, 1 3 8 , 139, 158, 181, 206, 144, 145, 226, 227.

Sam i, 129, 130, 1 3 9 , 178, 208. S a m a rra , 197, 198, 2 0 2 . S ap an , 48, 7 0 , 183, 197, 2 1 6 , 234.

175, 199,

2 1 5 ; kp iine

248

DOUNUN

P R E H S T O R Y A S I S m er m ed en iyeti, (A rk a y ik ) 131,

S a y m a sistem i, 118, 121, 190. S a n a t, 123, 131, 161, 227. S b a y k a u cu, 2 3. S ch a rff, 5 5 , 7 9. S e p e tilik , 4 6 , 185. S e p e t, 2 3 4 . S e rv e t k ayn ak lar , 3 4 , 3 5, 5 1 , 87, 223, 225, 2 2 6 . (b a k . k ap ital) S e rm a y e , 116, 117, 127, 146, 162. ( b ak. S e rv e t k ay . ) S e rp an tin , 2()8. S eb iliy en , 28. S eb il, 4 1 . S h em so u -H o r, 6 7 , 8 0, 8 1 , 8 2. S h ah i-tu m p , 214, 215. S ilindir, 4 5 , 5 0, 8 0 , 92 , 9 7, 1 18-121, 12 7 , 129, 145, 158, 130, 1 3 6 , 141, 166, 172, 189, 144, 193,

1 3 9 , 153, 161. S rahi (g a g a l) 1 7 2 , 2 2 0 . S rah i, 5 4, 6 2 , 172. Sym posion, 2 2 7 .

ef, 11. 142. eh ir ekonom isi, 2 0 3 , 2 2 2 . eh ir m ed en iyeti, 9 3, 130, 134, 176, 2 2 4 , 2 2 5 , 226, 228, K ltrel b irlem e, 179. T ica r ve en d striy el eh ir ek on o m isi, 164, 185. elleen , 21, 2 2 . urup pak (F a r a h ), 13, 14, 103, 104, 131, 133, 1 4 1 , 142, 151, 152, 153, 154, 176,

2 0 6 , 2 1 5 , 230. S igm a, 111, 2 1 4 , 2 1 6 . (b ak . rao t.) S iv a stik a , 2 1 5 . (b a k . m o t.) S ih ri - dini sem bolizm a, 2 0 2 . S ilh , 6 9 , 8 8 , 7 4 . 1 3 9 ,1 4 1 , 161, 166. 17 0 , 192. S iv a, 174, 175. S iv astik a ve h a, 1 8 4 , 185. Silo, 4 7 , 199. S ir A u re l S te in , 2 0 0 . S is tr a , 136. S o th is, 4. S o th iy ak siki 4 , 5, 8 1. S o lu tre e n , 2 4 . S o u k ta g e n -d o r, 212.

T
T a b le t, 11, 12, 117, 121, 124-126, 170, 171, 174, 190, 2 2 7 . T a h ta iili i, 154 , 225. T ah l kltr, 3 6, 105, 146, 176, 179, T ak vim , 3, 4, 5, 7, 8 1. T a n r, 1 1 6 , 1 1 7 , 118, 123, 141, 142, 157, 174, 175, 2 0 2 . 2 2 4 . T a n r a , 112, 175, 185, 212. T an r sem bol (H itit-T e sh o u b ) 2 0 1 . T an r ta p c la r , 99. T an r k ra tla r, 8 . T ap m ak , 77, 93, 103, 111, 114, 117124, 138, 139, 141, 143-146, 154, 155, 156, 162, 163, 189, 195, 199, 204, 2 0 6 , 207, 2 2 5 . ( b ak. ib ad et ve B e y a z T ap n ak . 118, 119 ).

S o sy a l o rg a n iz a sy o n , 6 8 , 6 9. S p e ise r, 15, 1 0 4 , 181. S u b a rla r, 14, 105, 144. S um erli tip , 193, 2 2 9 . S u la m a , 2 1 7 . S u sa , 103, 127, 1 5 2 , 173, 1 8 5 , 186, 190, 2 0 8 , 2 0 9 , 232. S m er y azs, 193. S m e r, 1 3 -1 7 , 9 8 -1 3 3 , 1 51, 1 55, 158, 179, 1 8 1 -187, 192. 1 3 6 -1 4 0 , 1411 6 0-168, 171181, 182, 194, T as 1 9 2 , 193,

4 9 ,9 1 ,

T a s v ir , 101, 121, 122, 131, 141, 142, 143, 155, 1 6 0 , 1 6 1 , 1 6 9 , 170, 171, 174, 175, 1 84-187, 189, 2 1 4 . (B ak . friz, 154, 1 5 5 );(ln san tasv iri, 184; N a tu ra list ta sv ir, 184, 186, 2 0 0 , 2 1 4 ; nsan ve h ayv an t a s

N D EK S v irle ri, 169, 175, 184, 191, 193, 20 0 , 203, 2 1 4 , 2 2 0 ; Y a b a n kz leri ta sv iri, 2 1 6 ). T a s a , 11, 4 2 , 4 6 , 4 9 , 5 5 , 6 3 , 8 3 . T asiy en , 4 3 -4 8 , 50, 5 1 , 5 2 , 101, 109. T a t v a s ta la r, 99, 130, 143, 158, 166, 173, 2 1 8 , 231, T a , 16 5 . T a iilii, 8 3 , 199. T a tu a j, 64, 11 2 . T azy ik ile y o n tm a, 23, 24. T e z y in a t, 62. 63, 170, G am al 191. (S e p e t 170; U , 24, 4 9, 4 8, 6 1 , 7 3, 148. U r, 13, 15, 9 7 , 148, 152, 127, 131, 157, modeli, 6 3 ; ha,

249

T u n , 2 1 2 , 2 2 9 , 3 3 0 (b ak . m aden) T u tak , (o d u n v ey a kemik k a b z a ) . 2 6 , 4 9. T u fan , 1 2, 13, 14, 103, 1 0 4 ,1 1 3 , 114. T u ro v a , 1, 145, 146, 1 7 1 , 2 2 7 , 2 3 0 , 231. T u v alet- aleti, 9 1, 153, 166, 167, T u v a le t e y a s, 174, 185. T cca r, 2 2 3 , 235, 2 2 7 . (b ak . tic a r e t)

Y a rm d aire , 1 90). T ek e rle k , 130, 143, 173, 2 0 1 , 212, T e k e rle k li a ra b a , 142. 177, 2 3 2 . T e ll-H a le f, 130, 186, 198, 2 0 8 , 21 7 , 2 28. T e llo , 12. T e ll-B illa , 20 4 , 205, 207. T e p e g a v ra , 20 3 , 228. T e p e -H is a r, 2 0 8 . T e s ti, 168, 172, 1 9 9 , 221. (G a g a l te s ti, 110, 126, 1 5 2 .1 5 6 ; O m u r g al te s ti, 126, 127). T h eriom orph e. (h ay v an biim i) 7 2, 201. T h erm i, 2 19. T ic a r e t, 9 8 ,1 1 2 , 146, 168, T ica r m n asebet (b a k . 183, T cca r 211, ve 21 2 , 2 2 1 , 22 2, 2 2 4 , 225. en d striy el m ed en iy et, 9 8 , 101, 14 3 , 144, 1 4 6 , 162, 176, 2 0 6 ). Topuz, 3 3 , 4 2 , 4 6 , 48, 50, 6 1 , 6 9 , 7 9, 8 1 , 8 9 . 108, 126, 170. (K re bi im top u z. 170; A rm u t biim topuz, 9 6 , 157, 183, 185, 2 1 6 , 2 2 0 , 2 3 4 . Disk biim topuz, 197). T o tem ik k lt r, 5 6 , 7 4 , 7 5. T o rn a , 2 1 2 , 21 8 , 2 3 2 . T ok m ak , 4 6 . Togan, 6 , 8. T ran sh u m an s, 22 3 . T r a etm ek , 112, 164. T u la kubbe, 190. T n la , 8 6 . 106, 1 20, 132, 165, 203. T u la m im ari, 233, 2 3 4 , 2 3 5 . 201, 202,

1 4 1 , 142,

171, 192, 193,

201.
U ru k, 13, 15, 114, 1 1 6 ,1 2 2 ,- 1 3 0 , 136, 158, 168, 176, - 1 8 2 , 186, 190, 191, 203, 2 0 6 , 226.

O
st v an e, (silin d ir) 1 9 2 ,2 2 6 , 2 2 7 ,2 3 4 .

V
V a z o , 58, 7 4, 7 5, 7 9 , 8 1, 8 5 , 8 9. 90, 93, 151, 158. 167, 174, 183, 189, 193, 194, 195, 2 0 2 , 216. ( t a v azo , 1 8 7 ,2 1 5 . 137, 146, 153, 170, 2 1 7 , 218, 2 2 1 ; G agal

v azo , 158; brik vazo. 2 3 3 ; E m zikli v a z o , 185, 2 0 8 ; Boyal vazo , 199, 197, 2 0 1 , 2 2 0 ). V a v ilo f, 3 7 . W w . B rem er, 185, W o o lley , 13, 9 7, 103, 106, 109, 112, 131, 132', 138.

Y
Y ab an i a rp a , 37. Y ay lm an n m ek an izm as, 222.

250

DOUNUN

P R E H S T O R Y A S I Y e rleik ifti, 180. Y e rle ik h a y a t, 100. Yonga ( e c la t ) , 2 2, 2 3, 45, 8 8 , 8 9 , 1 0 7 , 126. Yzk ( kemik, dom uz azlarn d an ), 49, 5 5, 6 4, 66.

Y a y lm a (d iffusion), 223. Y a y , 3 3 , 4 4 ,4 6 , 197, 234. Y a p , 1 17, 119, 123, 125, 356, 163, 1 65, 2 0 4 . (T u la y ap , 106, 110, 132, 138, 157, 1 5 8 , 176, 1 77). Y a z , 124, 131, 157, 185, 21 1, 226. (b a k . id eo g ram , 121, 126). Y a z t, 9 2 , 9 7, 139, 144, 170, 2 2 5 . Y a z l belge .3 ,1 0 1 , 105, 126, 181, 190. Y a z siste m i, 130, 158. Y a r - p ik to g rafik , 190, 193. y a ss m hr, 189. Y e r d eitirm e (g eb elik ), 34, 35. 1 5 9 , 162, 107.

Z
Z am an birlii (sy n ch ro n ism e), 2 0 8 . Z a r oyunu, 171. Z ik k u rat, 1 1 7 , 118, 119, 158. Zpkn, 3 2 , 4 6, 4 8 , 58, 6 1 , 8 8 . Z ira a t, 2 2 3 . Z o ser, 99.