Ñîëîíãîñ îðíû òóõàé

2008 îíû õýâëýë
Çîõèîã÷èéí ýðõ 1973
ÁÍÑÓ-ûí Ñî¸ë, Ñïîðò, Àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàì
Ñîëîíãîñûí ñî¸ë ìýäýýëëèéí òºâººñ õýâëýâ.
15, Õþæàðó, Æóííó ä¿¿ðýã, Ѻ¿ë õîò, ÁÍÑÓ
Óòàñ: 82-2-398-1910~9
Ôàêñ: 82-2-398-1882
All rights reserved
ISBN 978-89-7375-045-0 03910
ÁÍÑÓ-ûí Çàñãèéí ãàçðûí õýâëýëèéí äóãààð
11-1371030-000017-10
Ñîëîíãîñûí òóõàé äýëãýðýíã¿é ìýäýýëëèéã
www.korea.net
õàÿãààð îðæ ¿çíý ¿¿.

Ñîëîíãîñ îðíû òóõàé

Ñîëîíãîñûí ñî¸ë ìýäýýëëèéí òºâ
ÁÍÑÓ-ûí Ñî¸ë, Ñïîðò, Àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàì

Ãàð÷èã

Òîî áàðèìò, ìýäýýëýë

6

Åðºíõèé ìýäýýëýë / Ãàçàð ç¿é / Õ¿í àì /
Òºðèéí äàëáàà / Òºðèéí äóóëàë / Ýéã¿ããà /
Çàñãèéí ãàçàð / Ýäèéí çàñàã /
Ñîëîíãîñ Óëñ äàõü Äýëõèéí ºâ ñàí
Ñîëîíãîñ óëñ, ò¿¿íèé õ¿í àì

12

Ãàçàð ç¿é /
Óóð àìüñãàë /
Õ¿í àì /
Õýë /
Ò¿¿õ

24

Æóñîí / Ãóðâàí õààíò óëñ áà Êàÿà /
Øèëëà, Ïàëõý õààäûí íýãäýë / Êîð¸î / Æóñîí
ßïîíû ò¿ðýìãèéëýë áà Ñîëîíãîñûí òóñãààð òîãòíîëûí òºëººõ õºäºë㺺í /
Ñîëîíãîñ Óëñûã òóíõàãëàñàí íü
¯íäñýí õóóëü áà Çàñãèéí ãàçàð 36
¯íäñýí õóóëü / ÿéöýòãýõ ýðõ ìýäýë /
Õóóëü òîãòîîõ ýðõ ìýäýë / Ø¿¿õ ýðõ ìýäýë /
Áèå äààñàí áàéãóóëëàãà / Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà /
Õî¸ð Ñîëîíãîñûí õàðèëöàà

54

Ò¿¿õèéí òîâ÷îîí /
Õîéä Ñîëîíãîñûí öºìèéí çýâñãèéí àñóóäëààð ýíõ òàéâàí÷ øèéäâýð
ãàðãàõ îðîëäëîãî /
Õî¸ð Ñîëîíãîñûí õàðèëöàà õàìòûí àæèëëàãàà /
Öààøäûí áîäëîãî, ÷èã õàíäëàãà /
Ñîëîíãîñ óëñ äýëõèéí òàâöíàà 70
Ñîëîíãîñûí ãàäààä õàðèëöàà /
Ýäèéí çàñãèéí ãàäààä õàðèëöàà /
Îëîí óëñûí ýíõ òàéâàí õàìòûí àæèëëàãàà /
Öààøäûí ãàäààä áîäëîãî, ÷èã õàíäëàãà /

Ýäèéí çàñàã

82

Ýäèéí çàñãèéí ºñºëò / ¯éëäâýðëýëèéí øèíý÷ëýë /
Øèíæëýõ óõààí, Òåõíîëîãè / Ìýäýýëýë, Õàðèëöàà Õîëáîî /
Ýäèéí çàñãèéí ñîðèëò / Ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëò /ÃØÕÎ/
Õºðºíãèéí çàõ çýýëèéã ÷ºëººëñºí íü / Õºðºí㺠îðóóëàã÷äûã äýìæèõ
òîãòîëöîî /
Äýëõèéí øèëäýã çýðýãëýëèéí õàíãàìæ ¿éë÷èëãýýíèé òºâ / Ýäèéí çàñãèéí
õýòèéí òºëºâ /
Íèéãýì 110
Íèéãìèéí õàìãààëàë /
Áîëîâñðîë /
Õýâëýë ìýäýýëýë /
Ñî¸ë, óðëàã

138

ÞÍÅÑÊÎ-ä á¿ðòã¿¿ëñýí Ñîëîíãîñ Óëñûí ñî¸ëûí ºâ ñàí /
Ä¿ðñëýõ óðëàã / Óðàí çîõèîë /
Óðàí çóðàã / Õºãæèì á¿æèã /
Æ¿æèã, êèíî óðëàã / Ìóçåé, òåàòðûí óðëàã /
Ñîëîíãîñ÷óóäûí àìüäðàëûí õýâ ìàÿã

176

Áàðèëãà ñóóö / ¯íäýñíèé õóâöàñ /
¯íäýñíèé õîîë / Áàÿð íààäàì /
Øàøèí ø¿òëýã /
Áèåèéí òàìèð, ñïîðò

202

Ѻ¿ëèéí Îëèìïèéã ýðãýí äóðñàõàä /
Îëèìïèéí àìæèëò, ÷àíñàà /
Ñîëîíãîñ, ßïîíû õàìòðàí çîõèîí áàéãóóëñàí 2002 îíû õºë áºìáºãèéí
äýëõèéí àâàðãà øàëãàðóóëàõ òýìöýýí /
¯íäýñíèé ñïîðò, áàÿð íààäàì / Ñïîðòûí áóñàä ò¿ãýýìýë òºðºë /
¯íäýñíèé ñïîðò /
Àÿëàë æóóë÷ëàë

218

Àÿëàã÷èä ºãºõ çºâëºãºº / Òýýâýð / Áàéðíû àñóóäàë /
Ñîëîíãîñ îðîíòîé òàíèëöàõóé /
Äýëã¿¿ð, õóäàëäàà

ÒÎÎ ÁÀÐÈÌÒ, ÌÝÄÝÝËÝË

1

Òîî áàðèìò, ìýäýýëýë

Åðºíõèé ìýäýýëýë
Ãàçàð ç¿é
Õ¿í àì
Òºðèéí äàëáàà
Òºðèéí äóóëàë (Ýéã¿ããà)
Çàñãèéí ãàçàð
Ýäèéí çàñàã
Ñîëîíãîñ Óëñ äàõü Äýëõèéí ºâ ñàí

Òîî áàðèìò, ìýäýýëýë
Õàìãèéí óðò ãîë ìºðí¿¿ä: Àìíóê
ìºðºí 790 êì, Íàãäóí ìºðºí 521,5 êì,
Ò¿ìàí ìºðºí 521 êì,
Õàí ìºðºí 481,7 êì
Òîì õîòóóä: Ѻ¿ë (10,1 ñàÿ), Ï¿ñàí
(3,5 ñàÿ), Èí÷îí (2,6 ñàÿ), Òýã¿ (2,5
ñàÿ), Òýæîí (1,5 ñàÿ), Êâàíæ¿ (1,4 ñàÿ),
¯ëüñàí (1,1 ñàÿ)
Óóð àìüñãàë: ĺðâºí óëèðëûí öàã
àãààðòàé

Åðºíõèé ìýäýýëýë
Óëñûí íýð: Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ñîëîíãîñ
Óëñ (ªìíºä Ñîëîíãîñ)
Íèéñëýë: Ѻ¿ë (10,1 ñàÿ)
Òºðèéí äàëáàà: Òýãûêãè
¯íäýñíèé öýöýã: Øàðîíû ñàðíàé
̺íãºíèé íýãæ: âîí (1 àì. äîë =
938.2 âîí)
* 2007 îíû õàíøèéí äóíäàæ
Õýë: Ñîëîíãîñ õýë (Áè÷èã ¿ñýã:
Õàíãûëü)

Õ¿í àì
Õ¿í àì: 48,46 ñàÿ (ªìíºä Ñîëîíãîñ,
2007)
* Ãàäààäûí îðøèí ñóóã÷èä: 1,1 ñàÿ
Äóíäàæ íàñ: 36,1 íàñ (2007)
Õºäºëìºð ýðõëýõ íàñíû õ¿í àì: 24,2
ñàÿ (2007)

Ãàçàð ç¿é
Áàéðøèë: Ñòðàòåãè áàéðøëûí õóâüä,
Ñîëîíãîñ óëñ íü Ç¿¿í Õîéä Àçèéí á¿ñ
íóòàãò ßïîí, ÎÕÓ-ûí Àëñ Äîðíîä ìóæ,
ÁÍÕÀÓ-ûí äóíä îðøäîã.
Ãàçàð íóòàã
Ñîëîíãîñûí õîéã: 223,098 êì2
ªìíºä Ñîëîíãîñ: 99,678 êì2
Õàìãèéí ºíäºð óóëñ: Ïýêä¿ñàí óóë
2744 ì, Õàëëàñàí óóë 1950ì

8

Õ¿í àìûí ºñºëòèéí õóâü: 0,33%
(2007)
Äóíäàæ íàñëàëò: Ýð÷¿¿ä 75,7 íàñ,
Ýìýãòýé÷¿¿ä 82,4 íàñ (2006)
Øàøèí ø¿òëýã: 2005 îíû õ¿í
àìûí òîîëëîãîîð íèéò õ¿í àìûí
50% èäýâõòýé øàøèí ø¿òäýã ãýñýí
¿ç¿¿ëýëò ãàð÷ýý. Òýäíèé 10,726,463
Áóääûí øàøèí, 8,616,438 Ïðîòåñòàíò,
5,146,147 Êàòîëèê øàøèí ø¿òäýã áºãººä
Ñîëîíãîñò ýäãýýð 3 øàøíû óðñãàë
çîíõèëæ áàéíà. ¯íäñýí õóóëèàð øàøèí
ø¿òýõ, ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëýõ ýðõ
÷ºëºº îëãîñîí áàéäàã.

òýíãýð

ãàçàð

ãàë

Ñîëîíãîñûí ¿íäýñíèé öýöýã Ì¿ã¿íõâà
áóþó Øàðîíû ñàðíàé

Óñ

Òºðèéí äàëáàà

Ñîëîíãîñûí òºðèéí äàëáààã Òýãûêãè ãýäýã. Ýíý
íü Àçèéí ã¿í óõààíû àðãà, áèëèã õýìýýõ äýëõèé åðòºíöèéí ýðòíèé áýëãýäëèéã
èëýðõèéëäýã þì. Äàëáààíû òºâ õýñýãò áàéðëàõ òîéðîã òýíö¿¿ õî¸ð õýñýãò õóâààãäàõ
áºãººä äýýä òàëûí óëààí ºíãºòýé õýñýã àðãà (ÿí), äîîä òàëûí õºõ ºíãºòýé õýñýã
áèëèã (èí) - èéí àóãàà õ¿÷èéã áýëãýääýã. Ýäãýýð íü õÿçãààðã¿é åðòºíöèéí ãàë óñ,
ºäºð øºíº ãýõ ìýò íýã íü íºãººãèéí ýñðýã ¿éë÷ëýõ áîëîâ÷ õàìòäàà òºãñ ýâ çîõèöîë,
ºâ òýãø òýíöýë, òàñðàëòã¿é õºãæëèéã á¿ðä¿¿ëýõ õ¿÷èéã èëýðõèéëíý. Òîéðãèéã
õ¿ðýýëñýí òóãèéí äºðâºí ºíöºã òóñ á¿ðò áàéðëàõ øóãàìàí òýìäýãò òýíãýð, ãàçàð, ãàë,
óñ ãýñýí åðòºíöèéí äºðâºí ìàõáîäûã áýëãýäñýí áàéäàã.

Òºðèéí äóóëàë (Ýéã¿ããà)
Andante maestoso

Dong hae

Ha

Music by Ahn Eak-tai

mul gwa Baek du

neu ni

sa

ni

mi

bo u-- ha

sa

Mu - gung hwa

sam - cheol

li

Dae - hansa ram

Dae

ro

han-eu

Ma reugo dal

u

ri

to

rok

na raman se

hwa reo gang - san

gi

ri

bojeonha

se

9

Òîî áàðèìò, ìýäýýëýë

Ýäèéí çàñàã
Äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í: 969.9
òýðáóì àì.äîëëàð (2007)
Íýã õ¿íä íîîãäîõ ¿íäýñíèé íèéò
îðëîãî: 20,045 àì.äîëëàð (2007)
ÄÍÁ-íèé ºñºëòèéí õýìæýý: 5.0 %
(2007)

Çàñãèéí ãàçàð
Óëñ òºðèéí òîãòîëöîî: Åðºíõèéëºã÷èéã á¿õ íèéòèéí àðä÷èëñàí øóóä
ñîíãóóëèàð 5 æèëèéí õóãàöààòàé íýã
óäàà ñîíãîäîã. Òºðèéí ýðõ áàðèõ
ìýäýë ã¿éöýòãýõ çàñàãëàë, õóóëü òîãòîîõ
çàñàãëàë (¯íäýñíèé Àññåìáëåé), ø¿¿õ
çàñàãëàëä õóâààãääàã.
Åðºíõèéëºã÷: È Ì¸í Áàê 2008 îíîîñ
Ñîíãîõ ýðõ: 19 áà ò¿¿íýýñ äýýø íàñíû
á¿õ èðãýä
Ñîíãóóëü: Åðºíõèéëºã÷èéí ñîíãóóëü: 5
æèë òóòàì
¯íäýñíèé Àññåìáëåé: 4 æèë òóòàì
Îðîí íóòãèéí ñîíãóóëü: 4 æèë òóòàì
Óëñ òºðèéí íàì: ¯íäýñíèé Èõ Íàì,
Àðä÷èëëûí Íýãäñýí Íàì, Ëèáåðàë Íàì,
Àðä÷èëñàí Õºäºëìºðèéí Íàì, Ïàê Èí
Õý Àëëèàíñå, Ñîëîíãîñûí Øèíý÷ëýëèéí
Íàì
Òóñëàìæ: Ñîëîíãîñ óëñ 2006 îíä
Àëáàí ¸ñíû Õºãæëèéí òóñëàìæèíä 455
ñàÿ àì. äîëëàð õàíäèâëàñàí.
Ýíõèéã ñàõèóëàõ ¿éëñýä: ªìíºä
Ñîëîíãîñ 1993 îíä Ñîìàëè ðóó öýðýã
èíæåíåðèéí áàãèéã èëãýýí ͯÁ-ûí
ýíõèéã ñàõèóëàõ ¿éëñýä íýãäýí îðñîí
þì. ¯¿íýýñ õîéø Ýíýòõýã, Ïàêèñòàí,
Ëèáåðè, Áóðóíäè, Ñóäàí, ÿðæ, Ç¿¿í
Òèìîð, Ëèâàí, Àôãàíèñòàí çýðýã îðîíä
ýíõèéã ñàõèóëàõ ¿éëñýä îðîëöîæ
Èðàêèéí Êóðäûí Àâòîíîìèò Óëñàä
öýðýã àðìèà èëãýýæ áàéâ.

10

Ãàäààä Âàëþòûí íººö: 262.2 òýðáóì
àì.äîëëàð (2007)
Ýêñïîðò: 371.5 òýðáóì àì.äîëëàð (2007)
Èìïîðò:
(2007)

356.8

òýðáóì

àì.äîëëàð

Ãîë ¿éëäâýðëýã÷ á¿òýýãäýõ¿¿í: Õàãàñ
äàìæóóëàã÷, àâòîìàøèí, óñàí îíãîö,
àõóéí õýðýãëýýíèé öàõèëãààí áàðàà,
¿¿ðýí õîëáîîíû òîíîã òºõººðºìæ, ãàí
òºìºð, õèìèéí á¿òýýãäýõ¿¿í
Îëîí Óëñûí ׺뺺ò Õóäàëäààíû
Õýëýëöýýð: Ñîëîíãîñ óëñ îëîí óëñûí
÷ºëººò õóäàëäààíû õýëýëöýýðò ×èëè,
Ñèíãàïóð, Åâðîïûí ׺뺺ò Õóäàëäààíû
Íèéãýìëýã (Å×ÕÍ), Ç¿¿í ªìíºä Àçèéí
á¿ñèéí îðíû Íèéãýìëýã áîëîí Àìåðèê
çýðýã íèéò 16 îðîíòîé îëîí óëñûí
÷ºëººò õóäàëäàà õèéõýýð ãàðûí ¿ñýã
çóðñàí. 2008 îíû ñ¿¿ëýýð Åâðîïûí
Õîëáîîíû îðíóóä, Êàíàä, Ýíýòõýã çýðýã
îðîíòîé õýëýëöýýðò ãàðûí ¿ñýã çóðàõààð
ÎÓ×ÕÕ-èéí çààëòóóäûã õýëýëöýí
òîõèðîëöîæ áàéíà.

Ñîëîíãîñ Óëñ äàõü Äýëõèéí ºâ ñàí
Äýëõèéí ºâ ñàí
• Õýèíüñà õèéäèéí Æàíã¸íïàíæîí
òàíõèìä õàäãàëàãääàã “Êîðåàíà
ãóðâàí ñàâ íîì”-ûí ìîäîí áàð (1995)
• Æóíìþ áóíõàí (1995)
• Ñîãê¿ëü-àì àãóé, Á¿ëã¿êñà õèéä
(1995)
• ×àíäîêã¿í õàðø (1997)
• Õâàñîí öàéç (1997)
• Ãó÷àíã, Õâàñîí áîëîí Êàíõâà ýðòíèé
÷óëóóí áóëøíóóä (2000)
• ʸíæ¿ Ò¿¿õ äóðñãàëò ãàçðóóä (200)
• Æýæ¿ ãàëò óóëûí àðàë, ñºíºñºí ãàëò
óóëûí õàéëø-ëàâûí àãóé (2007)

Ñî¸ëûí ªâ Ñàí
• Æóíìþ áóíõàíä ýðòíèé õààä ºâºã
äýýäýñò õ¿íäýòãýë ¿ç¿¿ëýõ ¸ñëîë,
¸ñëîëûí õºãæèì (2001)
• Ïàíñóðè äóóëàëò æ¿æèã (2003)
• Êàííèí Äàíóæý íààäàì (2005)

Äýëõèéí ºâèéí ñàíä á¿ðòãýñýí
äóðñãàëò áè÷ýýñ
• Õ¿íìèíæîíûì ãàð áè÷ìýë (1997)
• Æóñîí âàíæóøèëëóã – Æóñîí õààíò
óëñûí îí òîîëëûí áè÷èã (1997)
• Ñûíæîíâîí Èëãè- Õààíò óëñûí
òºðèéí íóóö òýìäýãëýë (2001)
• Á¿ëæ¿æèãøèìæý÷îëü-Çýí Áóääûí
õóòàãòûí ñóäàð 2 áîòü (2001)
• Ñîëîíãîñûí ìîäîí áàðûí õýâëýë
“Êîðåàíà ãóðâàí ñàâ íîì” áîëîí
áóñàä Áóääûí ñóäðóóä, (2007)
• ¯ãâý Æóñîí óëñûí Õààíò òºðèéí
¸ñëîëûí òýìäýãëýë (2007)

http://www.korea.net

Òà õ¿ññýí ¿åäýý Ñîëîíãîñ Óëñûí Çàñãèéí
Ãàçðûí àëáàí ¸ñíû âåá õóóäàñ korea.net
-ä îðæ äàðààõü ìýäýýëëèéã àâ÷ áîëíî.
¯¿íä:
• Ñîëîíãîñ Óëñûí òàëààðõè øèíý ñîíèí,
ìýäýýëýë
• Ñîëîíãîñ Óëñûí ýäèéí çàñàã, ò¿¿õ, ñî¸ë,
óðëàãèéí òóõàé äýëãýðýíã¿é ìýäýýëýë
• Çàñãèéí ãàçðûí ñ¿¿ëèéí ¿åèéí ìýäýý
ìýäýýëýë
• Ñîëîíãîñ Óëñòàé õîëáîîòîé âåá
õóóäàñíû äýëãýðýíã¿é æàãñààëò
Ñîëîíãîñ Óëñûí òóõàé õàìãèéí ¿íýí çºâ,
øóóðõàé, öîãö ìýäýýëëèéã korea.net
õýðýãëýã÷èä õ¿ðãýäýã.

11

ÑÎËÎÍÃÎÑ ÓËÑ, Ò¯¯ÍÈÉ Õ¯Í ÀÌ

2

Ñîëîíãîñ Óëñ, ò¿¿íèé õ¿í àì
Ãàçàð ç¿é
Óóð àìüñãàë
Õ¿í àì
Õýë

Ñîëîíãîñ Óëñ, ò¿¿íèé õ¿í àì

Ñîëîíãîñ Óëñ, ò¿¿íèé õ¿í àì
Ãàçàð ç¿é
Ñîëîíãîñ óëñ õîéíîîñîî óðàãøàà 1,100 êì ãàçðûã
ýçëýí òîãòñîí Ñîëîíãîñûí õîéã äýýð îðøäîã.
Ñîëîíãîñûí õîéã Íîìõîí äàëàéí áàðóóí ýðýã, Àçè
òèâèéí ç¿¿í õîéä õýñýãò îðøèõ áà èõýíõ õýñýã íü
óñààð õ¿ðýýëýãäñýí áàéäàã. Ñîëîíãîñ óëñ õîéãèéí
õîéä õýñãýýð Õÿòàä, Îðîñ óëñòàé õèëëýäýã. Õîéãèéí
ç¿¿í òàëä Ç¿¿í òýíãèñ, ò¿¿íèé ÷àíàä ýòãýýäýä
õºðø ßïîí óëñ, áàðóóí òàëä íü Øàð òýíãèñ áàéäàã. Ýõ ãàçðûí íóòàã äýâñãýðýýñ ãàäíà 3200 àðàë
Ñîëîíãîñûí ãàçàð íóòàãò áàãòäàã.
Ñîëîíãîñ óëñ íü 223,098 êì òàëáàé ýçýëñýí
ãàçàð íóòàãòàé áà ýíý íü õýìæýýãýýðýý Èõ Áðèòàíè,
Ãàíà óëñûí íóòàã äýâñãýðòýé áàðàã àäèë þì.
Ãàçàð íóòãèéí 45% áóþó 99,678 êì òàëáàéã ãàçàð
òàðèàëàíãèéí òàëáàé ýçýëäýã. Ïîðòóãàëü, Óíãàð,
Èðëàíä óëñûí íýãýí àäèë ãàçàð íóòãèéí ãóðàâíû
õî¸ð íü óóëàðõàã ãàçàð þì.
Ñîëîíãîñûí ãàçàð íóòãèéí õèë õÿçãààð
Áàéðøèë
Õîéä çàõ
ªìíºä çàõ
Ç¿¿í çàõ
Áàðóóí çàõ

Ãàçàð íóòàã
Þ¿âîíæèí, Õàìã¸íá¿ãäó ìóæ
Ìàðàäó àðàë, Æýæ¿ ìóæ
Äîêäó àðàë, ʸíñàíá¿ãäó ìóæ
Ìààíäó àðàë, ϸíãàíá¿ãäó ìóæ

Ýõ ñóðâàëæ: ¯íäýñíèé Ãàçàð ç¿éí ìýäýýëëèéí èíñòèòóò

14

Ñîëáèëöîë
46000’42’’N
33006’43’’N
131052’21’’E
124011’04’’E

15

Ñîëîíãîñ Óëñ, ò¿¿íèé õ¿í àì
Áàíïóãèéí îéðîëöîî
Õàí ìºðíèé ýðýã äýýð
áàéãóóëæ áóé Õèéìýë
àðàë íü 2009 îíû 9-ð
ñàðä äóóñàõ þì. Ýíý íü
3 õèéìýë àðëààñ á¿ðäýõ
áà ¿çýñãýëýí ÿàðìàã, áàÿð
íààäàì, ñïîðò, ÷ºëººò
öàãèéí òºðºë á¿ðèéí
àæèë çîõèîí ÿâóóëàõ
áàéãóóëàìæ áîëîõ þì.

Ç¿¿í òýíãèñèéí øèð¿¿í ò¿ðëýãò öîõèãäñîí
îãöîì öîõèî, æèæèã àðàëòàé ç¿¿í ýðãèéí äàãóó
Òýáåêèéí íóðóó ¿ðãýëæèëäýã. Ãàçàð íóòãèéí áàðóóí
áîëîí ºìíºä õýñýã íàì äîîð, òàë ãàçàð áºãººä
çºãèéí ñàðõèíàã ìýò í¿õòýé îëîí àðàëòàé.
Òóñ õîéã áàéãàëèéí ¿çýñãýëýí á¿ðäñýí óóë íóðóó,
ãîë ìºðºí îëîíòîé ó÷èð ñîëîíãîñ÷óóä ýõ íóòãàà
ãî¸ìñîã óðëàñàí õàòãàìàëòàé ç¿éðëýäýã. Õàìãèéí
ºíäºð öýã íü Õÿòàäòàé çàëãàà õîéä õèëèéí îð÷èì
Õîéä Ñîëîíãîñûí íóòàãò áàéäàã Ïýêä¿ñàí óóë þì.
Ïýêä¿ñàí óóë äàëàéí òºâøíººñ äýýø 2,744 ìåòð
ºíäºð áºãººä óíòàðñàí ãàëò óóëûí òîãîîíä ¿¿ññýí
×îíæè õýìýýõ òîì íóóðòàé. Ñîëîíãîñ ò¿ìíèé
áàõàðõàë áîëñîí ýíý óóëàà ñîëîíãîñ÷óóä òºðèéí
äóóëàëäàà ìàãòàí äóóëñàí áàéäàã.
Ãàçàð íóòãèéí õýìæýýòýé íü õàðüöóóëàõàä
Ñîëîíãîñ óëñ îëîí ãîë ìºðºí, ãîðõè áóëàãòàé.
Ýíý íü ¿íäýñíèé ¿éëäâýðëýë, ñîëîíãîñ÷óóäûí
àìüäðàëûí õýâ ìàÿã á¿ðýëäýí òîãòîõîä ÷óõàë ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýæýý. Õîéä Ñîëîíãîñûí õàìãèéí óðò õî¸ð
ãîë Àìíóê áà (ßëó ìºðºí 790 êì) Ò¿ìàí (Ò¿ìýí
ìºðºí 521 êì) þì. Ýäãýýð ãîë Ïýêä¿ñàí óóëíààñ
ýõ àâàí áàðóóí, ç¿¿í òèéø ñàëààëæ óðñäàã áºãººä
Ñîëîíãîñûí õîéãèéí õîéä õèë áîëäîã.

16

Õîéãèéí ºìíºä õýñýãò Íàêäóí (521.5 êì) áà
Õàí (481.7 êì) õýìýýõ õî¸ð òîì ìºðºí áàéäàã.
Õàí ìºðºí Óëñûí íèéñëýë Ѻ¿ë õîòûí äóíäóóð
óðñàõ áºãººä ýíý ãîë ýðãèéí äàãóó õºãæèí äýâæñýí
ýðòíèé õààíò óëñóóäûí àðä èðãýäèéã óíäààëæ
èðñíèéõýý àäèë îð÷èí öàãèéí òºâ ñóóðèí ãàçàðò
õýò òºâëºðñºí õ¿í àìûí óñíû õýðýãöýýã õàíãàäàã.
Òóñ õîéãèéã ãóðâàí òàëààñ íü õ¿ðýýëñýí èõ
äàëàé ýðò äýýð ¿åýñ ñîëîíãîñ÷óóäûí àìüäðàëä
îíöãîé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ èðñýí áºãººä òýäíèé óñàí
îíãîö áàðüæ áàéãóóëàõ, æîëîîäîõ óð ÷àäâàð
ýðòíýýñ õºãæèõºä èõ íºëººëñºí áàéíà.

Óóð àìüñãàë
Ñîëîíãîñ äºðâºí óëèðàëòàé. Õàâàð, íàìðûí óëèðàë
õàðüöàíãóé áîãèíî, çóí íü õàëóóí, ÷èéãëýã áºãººä
ºâºë íü õ¿éòýí, ÿëàíãóÿà ºìíºä ýðãýýñ áóñàä óóëûí
á¿ñýä õóð òóíàäàñ áàãàòàé, õóóðàé áàéäàã.
Ãàçàð íóòãèéí á¿ñýýñ øàëòãààëàí Ñîëîíãîñò öàã
àãàà𠺺𠺺ð áàéäàã õýäèé ÷ äóíäæààð 6 îC (43
î
F) õýìýýñ 16 îC (61 îF) õýì áàéäàã.

Àíì¸íäó àðëûí õàâàð,
Áýíí¸íäó àðëûí çóí,
Æ¿âàíñàí óóëûí íàìàð,
Äîêþñàí óóëûí ºâºë

17

Ñîëîíãîñ Óëñ, ò¿¿íèé õ¿í àì

Õàâðûí ýõýýð, õîéä Õÿòàäûí öºëººñ “øàð ýëñ”
õèéñãýæ àâ÷èðäàã Ñèáèðèéí ñàëõè Ñîëîíãîñûí
õîéã áîëîí ßïîí óëñûã äàéðàí ºíãºðäºã. Õàðèí
4-ð ñàðûí äóíäóóð ãàçàð ÷èéãøèæ, óóë òîëãîä òàë
õýýð öýöãýí ãî¸ëîî ç¿¿äýã. Ýíý ¿åýð ãàçàð òàðèàëàí÷èä æèëèéí óðãàöàà àâàõ ¿ð ñóóëãàæ ýõýëäýã.
Ñýð¿¿ òàòñàí öýíãýã àãààðòàé, öýëìýã õºõ
òýíãýðòýé íàìðûí óëèðàëä ñîëîíãîñ÷óóä äóðòàé.
պ人 íóòàã í¿ä áàÿñãàõ îëîí ºí㺺ð àëàãëàíà.
Íàìàð óðãàö õóðààõ áºãººä ýíý óëèðàëä ýðò ¿åýñ
óëàìæëàí èðñýí ãàçàð òàðèàëàíòàé õîëáîîòîé
îëîí áàÿð íààäàì òîõèîäîã áàéíà.

Õ¿í àì
2007 îíû ýöñèéí áàéäëààð, ªìíºä Ñîëîíãîñ óëñûí
íèéò õ¿í àì 48,456,369 íýã êì õàâòãàé äºðâºëæèí
òàëáàéä îíîãäîõ õ¿í àìûí íÿãòðàë 498, Õîéä Ñîëîíãîñ óëñûí õ¿í àì 23,200,238 ãýñýí òîîöîî ãàð÷ýý.
1960-ààä îíû ¿åä Ñîëîíãîñûí õ¿í àìûí æèëèéí
äóíäàæ ºñºëò 3 õóâü áàéñàí áîë äàðààãèéí àðâàí
Ѻ¿ëèéí Öàã àãààðûí äóíäàæ õýì, õóð òóíàäàñ Ñàð á¿ðýýð
Õóð òóíàäàñ (ìì)
Öàã àãààðûí äóíäàæ õýì (C0)

Ýõ ñóðâàëæ: Ñîëîíãîñûí óñ öàã óóðûí àëáà

18

Áóñàä ãàäààäûí îðíîîñ
èðæ àæèëëàãñàä,
Ñîëîíãîñûí èðãýíòýé
ãýðëýñýí õ¿í àìûí òîî
èõýýõýí íýìýãäýæ áàéãàà
íü Ñîëîíãîñ îðoíä îëîí
¿íäýñòíèé, ººð ººð
ñî¸ëòîé íèéãýì á¿ðäýõýä
íºëººëæ áàéíà.

æèëä 2 õóâüä õ¿ð÷ áóóðñàí áàéíà. 2005 îíä õ¿í
àìûí äóíäàæ ºñºëò 0.21 õóâü áîëñîí áà 2020 îí
ãýõýä 0.02 õóâü õ¿ðòýë áóóðàõ òºëºâòýé áàéíà.
1960-ààä îíä, Ñîëîíãîñûí õ¿í àìûí á¿òýö ïèðàìèä õýëáýðòýé áàéñàí íü òºðºëò èõ, õ¿íèé íàñëàëò
õàðüöàíãóé áîãèíî áàéñíû ãýð÷ þì. Õàðèí îäîî
õ¿ì¿¿ñèéí íàñíû àíãèëëûã àâ÷ ¿çâýë, äóíäàæ
íàñëàëò óðòàñ÷, òºðºëò áóóðñíààñ øàëòãààëàí ýíý

Õ¿í àìûí Á¿òýö
2005
80-ààñ äýýø
70-79 íàñòàé
60-69 íàñòàé
50-59 íàñòàé
40-49 íàñòàé
30-39 íàñòàé
20-29 íàñòàé
10-19 íàñòàé
0-9 íàñòàé
Ýðýãòýé

Ýìýãòýé

(õ¿ì¿¿ñ)

Ýõ ñóðâàëæ: Ñîëîíãîñûí ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí Ãàçàð

19

Ñîëîíãîñ Óëñ, ò¿¿íèé õ¿í àì

Õàíãûëü ¿ñýã çîõèîãäñîíîîð Ñîëîíãîñ÷óóä
áàðàã 100% áè÷èã ¿ñýãò
òàéëàãäñàí áºãººä
ýíýõ¿¿ öàãààí òîëãîé
êîìïüþòåðèéí ýðèí çóóíä
÷ õýðýãëýãäñýýð áàéíà.

20

á¿òýö õîíõ õýëáýðòýé áîëñîí áàéíà. 2020 îí ãýõýä
íèéò õ¿í àìûí 15.7 õóâèéã ºíäºð íàñòàí 65 áóþó
ò¿¿íýýñ äýýø íàñíûõàí ýçëýõ áà 15 õ¿ðòýëõ íàñíû
õ¿¿õäèéí ýçëýõ õóâü áóóðàõ õàíäëàãàòàé áàéíà.
1960 áîëîí 1970-ààä îíä àæ ¿éëäâýðëýë, õîò
áàéãóóëàëò ýð÷èìòýé õºãæèæ, õîò ðóó í¿¿õ øèëæèëò õºäºë㺺í ýðñ íýìýãäæýý. պ人 îðîí íóòãààñ
õîò ðóó øèëæèí ñóóðüøèã÷èä ÿëàíãóÿà íèéñëýëä
îëíîîð èðæ õ¿í àìûí õýò òºâëºðëèéã áèé áîëãîæýý. Ãýõäýý ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä Ѻ¿ëèéíõýí õîòûí
çàõûí ä¿¿ðýã ð¿¿ øèëæèí ñóóðüøèæ ýõëýýä áàéíà.
2007 îíû 8-ð ñàðûí 24-íèé áàéäëààð, Ñîëîíãîñ
óëñàä îðøèí ñóóãàà ãàäààäûí èðãýäèéí òîî ãàäààäûí ò¿ð çîð÷èã÷äûã îðîëöóóëààä 1,000,254 õ¿ðñýí
íü àíõ óäàà ñàÿ äàâñàí ¿ç¿¿ëýëò áîëæýý. Ýíýõ¿¿
ãàäààäûí èðãýäèéí òîî íèéò õ¿í àìûí õî¸ð
õóâèéã ýçýëæ áàéíà. 2006 îíû 7-ð ñàðä ãàäààäûí
èðãýäèéí òîî 865,889 áàéñíààñ 15 õóâèàð ºññºí
ýíý íýã æèëèéí ºñºëò íü Ñîëîíãîñûí íèéãýì
ñî¸ë, ¿íäýñòíèéõýý õóâüä õýð õóðäòàé ººð÷ëºãäºæ
áàéãààã õàðóóëæ áàéíà.
¯íäýñòíýýð íü àâ÷ ¿çâýë, Õÿòàä ¿íäýñòýí 441,334
áóþó 44 õóâü (Ñîëîíãîñ ãàðàëòàé 266,764), àìåðèê÷óóä 117,938 áóþó 12 õóâü áàéíà. Âüåòíàì ¿íäýñòýí
63,464 áóþó 6 õóâü áàéãàà íü ãàäàààäûí èðãýíèé

ýçëýõ òîîãîîð ãóðàâäóãààðò îðæ áàéãàà áºãººä
Ôèëëèïèí (50,264 áóþó 5 õóâü), Òàéëàíä ¿íäýñòýí
(43,792 áóþó 4 õóâü)-òàé óäààëæ áàéíà. ¯ëäñýí õóâèéã ßïîí, Òàéâàí, Èíäîíåéç ¿íäýñòýí ýçýëæ áàéíà.
Óäààí õóãàöààãààð îðøèí ñóóã÷, ¿éëäâýðèéí
äàäëàãàæèã÷, ãýðýýãýýð àæèëëàãñäûí òîî 724,967
áàéãàà íü íèéò 404,051 ãàäààäûí èðãýäèéí 56
õóâèéã ýçýëæ áàéíà. Ñîëîíãîñûí èðãýíòýé ãýðëýñýí
õ¿í 104,749 áóþó 14 õóâü, Ñîëîíãîñò ñóðàëöàæ
áàéãàà ãàäààäûí îþóòàí 47,479 áóþó 7 õóâü áàéíà.

Õýë
Ñîëîíãîñ÷óóä íýã õýëýýð ÿðüæ, áè÷äýã íü òýäíèéã
íýã óãñààòíû ãýð á¿ë ãýäãýý ìýäðýõýä õ¿÷òýé íºëººëäºã. Ñîëîíãîñ õýë Ѻ¿ë õîòûíõíû ÿðüäàã íèéòëýã
æèøèã àÿëãààñ ãàäíà õýä õýäýí íóòãèéí àÿëãóóòàé
áºãººä çºâõºí Æýæ¿ íóòãèéí àÿëãóó îéëãîõîä
áýðõòýé, áóñäààñàà ýðñ ººð áàéäàã.
Ñîëîíãîñ õýë ò¿ðê, ìîíãîë, ò¿íã¿ñ-ìàíæ õýë áàãòäàã Àëòàé õýëíèé àéìàãò áàãòäàã áîëîõûã õýë øèíæëýë, óãñààòíû ç¿éí ñóäàëãààãààð òîãòîîñîí áàéíà.
15 äóãààð çóóíû ¿åä Àóãàà Ñýæóí õààíû èâýýë,
óäèðäëàãûí äîîð ñîëîíãîñ õýëíèé õàíãûëü ¿ñãèéí
öàãààí òîëãîéã çîõèîæýý. Õàíãûëü ¿ñýã çîõèîõîîñ

Ñýæóí èõ õààíû õºðºã.
Õàíãûëü ¿ñãèéí öàãààí
òîëãîéã Ñýæóí õààíû
óäèðäëàãàí äîð çîõèîñîí
áèëýý.

Ãàäààäûí îþóòíóóä
Ñîëîíãîñ õýë èõ ñóð÷
áàéíà.

21

Ñîëîíãîñ Óëñ, ò¿¿íèé õ¿í àì

ºìíº õ¿í àìûí ìàø áàãà õóâü íü áè÷èã ¿ñýãòýé,
äýýä äàâõàðãûí öººí òîîíû õ¿í õÿòàä õàíç ¿ñãèéã
ãàðãóóä ýçýìøñýí áàéæýý.
Ñîëîíãîñ õýëíèé áè÷ãèéí òîãòîëöîî áîëîõ õàíãûëü ¿ñãèéã çîõèîõîîñ ºìíº, Ñýæóí õààí ýðòíèé
õÿòàä õàíç ¿ñýã, óéãóð ìîíãîë áè÷èã çýðýã òóõàéí
öàã ¿åä õýðýãëýæ áàéñàí õýä õýäýí áè÷ãèéí òîãòîëöîîã ñàéòàð ñóäàëæýý.
Æ¿ñîí ã¿ðíèé ýðäýìòýä õàíãûëü áè÷ãèéã àâèàíç¿é äóóäëàãûí òîãòîëöîîíä òóëãóóðëàí çîõèîñîí
áºãººä èíãýõäýý õî¸ð ¿åòýé óëàìæëàëò õÿòàä ¿ñãýýñ
îãò ººð òîãòîëöîîòîé, ¿å òóñ á¿ðèéã ¿ãèéí ýõýí,
äóíä, àäàãò îðäãîîð íü àíãèëàí çîõèîæýý.
Õàíãûëü ¿ñãèéí öàãààí òîëãîé 10 ýãøèã, 14

Ñîëîíãîñ õýëíèé öàãààí òîëãîé

Õàíãûëü ¿ñãèéí öàãààí òîëãîé 10 ýãøèã, 14 ãèéã¿¿ëýã÷ ¿ñãýýñ á¿ðääýã.

Ýãøèã ¿ñãýýñ õàìààð÷ õàíãûëü ¿ñãèéí öàãààí òîëãîéí ¿å¿ä ç¿¿íýýñ áàðóóí
òèéø áóþó äýýðýýñ äîîø áè÷èãäýõ áºãººä íýã áóþó õî¸ð íýìýëò ¿ñãèéí
íèéëýìæèéã äîîð ¿ç¿¿ëñíýýð áèé áîëãîäîã.

22

ãèéã¿¿ëýã÷òýé áà ýäãýýð ýãøèã, ãèéã¿¿ëýã÷ ººð
õîîðîíäîî íèéëæ õýä õýäýí ¿å á¿òýýäýã. Õàíãûëü
¿ñýã èõ ýíãèéí, ìàø îéëãîìæòîé, íàðèéí
òîãòîëöîîòîé áºãººä äýëõèé äýýðõ õàìãèéí
øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëòýé çîõèîñîí áè÷ãèéí
òîãòîëöîîíû íýãä òîîöîãääîã. Õàíãûëü ¿ñãèéã
ñóð÷, áè÷èõýä õÿëáàð ó÷èð Ñîëîíãîñò áè÷èã ¿ñýãò
òàéëàãäñàí õ¿íèé òîî èõýýð íýìýãäýæ, õýâëýëèéí
ñàëáàð ò¿ðãýí õºãæèõºä èõýýõýí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæýý.
Ñîëîíãîñ õýë ñóð÷ áàéãàà ãàäààäûí îþóòíû òîî
óëàì íýìýãäýæ áàéãàà áºãººä òýä Ѻ¿ëèéí ¯íäýñíèé Èõ Ñóðãóóëü, ¨íñýé Èõ Ñóðãóóëü, Ñîëîíãîñ
Èõâà Ýìýãòýé÷¿¿äèéí Èõ ñóðãóóëüä ñóðàëöàæ
áàéíà.

Øààðäëàãàòàé çàðèì ¿ã õýëëýã

??????

23

Ò¯¯Õ

Ñîëîíãîñ Óëñ, ò¿¿íèé õ¿í àì

24

3

Ò¿¿õ
Êóæóñîí
Ãóðâàí õààíò ã¿ðýí áà Êàÿà
Øèëëà, Ïàëõý õààäûí íýãäýë
Êîð¸î
Æóñîí
ßïîíû ò¿ðýìãèéëýë áà Ñîëîíãîñûí òóñãààð
òîãòíîëûí òºëººõ õºäºë㺺í
Ñîëîíãîñ Óëñûã òóíõàãëàñàí íü

25

Ñîëîíãîñ
Ò¿¿õ
Óëñ, ò¿¿íèé õ¿í àì

Ò¿¿õ
Êóæóñîí
Ñîëîíãîñûí õîéã áîëîí õîéã îð÷ìûí ãàçàðò 700,000
ãàðóé æèëèéí ºìíººñ õ¿í ñóóðüøèí àìüäàð÷ ýõýëæýý. Øèíý ÷óëóóí çýâñãèéí ¿å 8000 ãàðóé æèëèéí
ºìíº ýõýëñýí áºãººä Ñîëîíãîñûí õîéãèéí òîì ãîë
ìºðºí, äàëàéí ýðýã îð÷ìûí ãàçðààñ èõýâ÷ëýí òýð
¿åèéí ò¿¿õèéí îëäâîð îëäñîí áàéäàã.
Ìݪ 1500-ãààñ 2000 îíû ¿åä îäîîãèéí
Ìîíãîëûí ãàçàð íóòàã áîëîí Ñîëîíãîñûí õîéã äýýð
Õ¿ðýë çýâñãèéí ¿å ýõýëæýý. Ýíý ¿åýñ ñî¸ë èðãýíøèë
õºãæèæ ýõëýýä, Ñîëîíãîñûí áàðóóí õîéä õýñýã
áîëîí Ìàíæóóðûí Ëè¸îíèíä îëîí îâîã àéìàã
áèé áîëæýý. Ýäãýýð îâîã àéìãèéã Òàíã¿í õýìýýõ

Ñîëîíãîñûí Õîéãèéí ò¿¿õèéí ºìíºõ ¿å
¯å: 700,000 ãàðóé æèëèéí ºìíº

¯å: Ìݪ 8,000

¯å: Ìݪ 1,000

Áàãàæ õýðýãñýë: ÷óëóó, ÿñààð
õèéñýí áàãàæ çýâñýã

Áàãàæ õýðýãñýë: ºíãºëñºí
÷óëóóí áàãàæ õýðýãñýë, âààð ñàâ

Áàãàæ õýðýãñýë: õ¿ðýë

Ýðõëýõ àæ àõóé: àí àâëàõ,
æèìñ íîãîî ò¿¿õ - í¿¿äëèéí

Ýðõëýõ àæ àõóé: պ人 àæ
àõóé, ìàë àõóé

Ñóóö: àãóé, óðö

Ñóóö: ñàðàâ÷

Íèéãìèéí áàéäàë:
õýñýã á¿ëãýýð
àìüäðàõ íèéãýì

Íèéãìèéí áàéäàë:
îâîã àéìàã, á¿õ
íèéòèéí

Ò¿¿õèéí îëäâîð:
ãàð ñ¿õ, ìàëòóóð

Õóó÷èí ÷óëóóí çýâñãèéí ¿å

26

Ò¿¿õèéí îëäâîð:
ñàì-õýýòýé âààð,
ÿñàí ç¿¿

Øèíý ÷óëóóí çýâñãèéí ¿å

Ýðõëýõ àæ àõóé: õóâèéí àæ
àõóé
Ñóóö: 1 äàâõàð áàéøèí
Íèéãìèéí áàéäàë:
íèéãìèéí àíãè äàâõàðãà, õóâèéí ºì÷ ¿¿ññýí
Ò¿¿õèéí îëäâîð:
÷èìýãëýëã¿é øàâàð ñàâ,
ìàíäîëèí õýëáýðòýé
õóòãà

Õ¿ðýë çýâñãèéí ¿å

Ñîëîíãîñ óëñûí äîìîãò ¿¿ñãýí áàéãóóëàã÷ óäèðäàæ
áàéñàí áà õîæèì òýä (Ìݪ 2333 îíä) Êóæóñîí
óëñ áàéãóóëàõàä íýãäýí îðæýý. Ýíý óëñ áàéãóóëñàí
îí öàã Ñîëîíãîñ óëñûí ò¿¿õ õýð óðò çàì òóóëñíûã
ãýð÷èëäýã. Óã áàÿëàã ò¿¿õ Ñîëîíãîñûí àðä ò¿ìýíä
õ¿íä áýðõ öàã ¿åèéã äàâàí òóóëàõ ýð÷ õ¿÷ áîëæ
ºãäºã.

Ãóðâàí õààíò ã¿ðýí áà Êàÿà
Ýðòíèé æèæèã õîò-óëñóóä ààæìààð íýãäýí óëñ òºðèéí
öîãö á¿òýöòýé îâîã àéìãèéí õîëáîî áàéãóóëæ, ýíý
íü ààæìààð õààíò óëñ áîëîí õºãæñºí áàéíà. Îëîí
àéìãèéí íýãäýë äóíäààñ Àìíóê (ßëó) ãîëûí äàãóó
îðøèæ áàéñàí Êóêîð¸î (Ìݪ 37 – ÌÝ 668 îí) óëñ
àíõíû õààíò óëñûã ¿¿ñãýæýý.
Êóêîð¸îãèéí äàé÷èä õºðø çýðãýëäýýõ àéìãóóäûã
ýýëæ äàðààëàí äàãààð îðóóëæ, ìàíàé òîîëëûí 313
îíä Õÿòàäûí Ëîëàíã ýçëýí àâ÷ýý.
Õàí ìºðíººñ óðàãø ºíººãèéí Ѻ¿ë õîòûí ãàçàð
íóòàãò áàéñàí õîò óëñóóäààñ Êóêîð¸î óëñòàé òºñòýé
íýãýí õààíò óëñ áàéãóóëàãäñàí íü Ïýêæý (Ìݪ 18
– ÌÝ 660 îí) þì. Ãþí÷îãî õààíû ¿åä ( 346-375
îí) Ïýêæý óëñ ÿçãóóðòíû óëñ áîëîí õºãææýý.
Òóñ õîéãèéí ºìíºä õýñýãò áèé áîëñîí ãóðàâ
äàõü õààíò óëñ áîë Øèëëà (Ìݪ 57- ÌÝ 935
îí) áºãººä õàìãèéí áóóðàé õºãæèëòýé óëñ
áàéâ. Ãýõäýý ãàçàð íóòãèéí áàéðøëûí õóâüä
Õÿòàäûí íºëººíººñ õîë áàéñàí òóë èë¿¿
íýýëòòýé, ººðèéí ¿çýë áàðèìòëàëûã ÷ºëººòýé äýëãýð¿¿ëæ áàéæýý. Ýäíèé íèéãýìä
Áóääûí ñóðãààë õ¿÷òýé çîíõèëæ áàéñàí
áºãººä Áóääûí ãîë ¿çýë áàðèìòëàã÷ íàð
íü ÿçãóóðòàí çàëóó äàé÷èä õýìýýõ Õâàðàíã á¿ëýã,
öýðãèéí ò¿øìýä áàéëàà.
Íàêäóí ìºðíèé îð÷ìîîñ õàìòäàà èðñýí õýä
õýäýí àéìàã íýãäýæ Êàÿà (42-562 îí) óëñûã
áàéãóóëæýý.

Òºìºð õóÿã, äóóëãà
Êàÿà óëñûí äàé÷èí ýíýõ¿¿
òºìºð õóÿãèéã õýðýãëýäýã
áàéæýý.
Ãóðâàí Õààíò óëñ áà
Êàÿà. 5-ð çóóí

Êóêîð¸î

• ϸíÿí

Øàð òýíãèñ

Ç¿¿í òýíãèñ

¯ñàí

• Íàìã¸í
(Ѻ¿ë)

¯íæèí (Ãóíæ¿)
Ñàáè (Á¿¸î)

Äîêäó

Øèëëà

Êûìñîí
(ʸíæ¿)
Ïýêæý Êàÿà

Òàìíà

27

Ò¿¿õ
Íýãäñýí Øèëëà áà
Ïàëõý óëñ VIII çóóí

Ñàíã¸í •

• ϸíÿí

Øàð
òýíãèñ

Ç¿¿í
òýíãèñ

• Íàìã¸í
(Ѻ¿ë)

Øèëëà
Êûìñîí •
(ʸíæ¿)

Òàìíà

Íýãäñýí Øèëëà óëñààñ
ãàðàëòàé äýýâðèéí
÷èìýãëýë

28

Øèëëà, Ïàëõý õààäûí íýãäýë
Øèëëà ã¿ðýí YI çóóíû äóíä ¿åä
ººðèéí çýðãýëäýýõ õîò óëñóóä áîëîí
Êàÿà õààíò óëñûã ýðõ ìýäýëäýý
Ïàëõý
îðóóëæýý.
Õÿòàäûí Òàí óëñûí òóñëàìæòàéãààð
Øèëëà óëñ 668 îíä Ñîëîíãîñûí õîéãèéã
íýãòãýñýí áºãººä YIII çóóíû äóíä ¿å ãýõýä
Øèëëà õºãæèí öýöýãëýñýí, õ¿÷èðõýã óëñ
áîëæ, Áóääûí øàøèíò óëñ áàéãóóëàõûã
çîðüñîí áàéíà. Íýãäñýí Øèëëà ã¿ðíèé ¿åä
àëäàðò Á¿ëüã¿ê-ñà õèéäèéã áàðüæ áàéãóóëæýý.
Ãýâ÷ ÿçãóóðòàí äýýäýñ áàÿæèæ òàíñàãëàõûí õýðýýð
Áóääûí ñóðãààëûã òºð óëñûí õýðýãò ýðõýìëýí
äýýäëýõ íü áàãàñ÷ áàéâ.
Êóêîð¸î áîëîí Ïýêæýã ººðèéí ýçýíò ã¿ðýíä
íýãòãýõ ãýñýí Õÿòàäûí Òàí óëñûí ñàíààðõëûã Øèëëà
676 îíä òàñ öîõèæýý. ¯¿íèé äàðàà áóþó 698 îíä
Ìàíæóóðûí òºâ áîëîí ºìíºä õýñýãò ñóóæ áàéñàí
Êóêîð¸îãèéí õ¿ì¿¿ñ Ïàëõý õààíò óëñûã áàéãóóëæýý.
Ïàëõý óëñàä Êóêîð¸îãèéí õ¿í àìààñ ãàäíà îëîí
ìàëãàë õ¿ì¿¿ñ õàðüÿàëàãäàæ áàéñàí áàéíà.
Ïàëõý óëñ Êóêîð¸îãèéí õààíò óëñûí çàñàã
çàõèðãààíû òîãòîëöîîã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí áºãººä
òàâàí ìóæèéí íèéñëýë õîòîä òºâëºðñºí çàñàã
çàõèðãààíû òîãòîëöîîòîé áàéæýý. Ñîëîíãîñ óëñûí
ºâºðìºö ñî¸ë Êóêîð¸îãîîñ ýõòýé.
IX çóóíû ýõíèé õàãàñò õîéä ç¿ãò Àìàð ìºðºí
õ¿ðòýëõ íóòàã, áàðóóí ç¿ãò òºâ áîëîí ºìíºä
Ìàíæóóðûí Êàéþàíû ºðãºí óóäàì íóòãèéã
ýçýëñýí íü Ïàëõý óëñûí õºãæëèéí îðãèë ¿å
áàéâ. ̺í Òóðê, ßïîí óëñòàé äèïëîìàò
õàðèëöàà òîãòîîñîí áàéíà. Ïàëõý óëñ
926 îíä Êèäàíû äîâòîëãîîí ýõëýõ
õ¿ðòýë îðøèí òîãòíîæýý.
Êóêîð¸î ãàðàëòàé Ïàëõý óëñûí
èõýíõ ÿçãóóðòàí ºìíº ç¿ã ð¿¿ í¿¿æ
øèíýýð áàéãóóëàãäñàí Êîð¸î óëñàä
íýãäæýý.

Êîð¸î
Øèëëà õààíò óëñûí áîñëîãûã óäèðäàæ áàéñàí
õàíõ¿¿ ÿíãåãèéí æàíæèí Âàí Ãîí Êîð¸î (918-1392
îí) óëñûã ¿¿ñãýí áàéãóóëñàí.
Òýðýýð òºðñºí íóòàã Ñîíàê (ºíººãèéí Õîéä
Ñîëîíãîñò Êýñîí)-ã õààíò óëñûíõàà íèéñëýë áîëãîõîîð ñîíãîæ, ç¿¿í õîéä Õÿòàä äàõü Êóêîð¸îãèéí
õààíò óëñûí ýçýìøëýýñ àëäàãäñàí ãàçàð íóòãèéã
ýðã¿¿ëýí àâàõ áîäëîãûã òóíõàãëàæ, õààíò óëñàà
Êîð¸î õýìýýí íýðëýñýí áºãººä õîæèì ýíý íýðýýñ
Êîðåà ãýäýã ¿ã ãàð÷ýý. Õýäèéãýýð àëäàãäñàí ãàçàð
íóòãàà ýðã¿¿ëýí àâ÷ ÷àäààã¿é ÷ òýðýýð òºð áàðèõ
õóãàöààíäàà îð÷èí ¿åèéí óðëàãò ÷îíæà ãýæ íýðëýäýã
õºõºâòºð íîãîîí ºíãèéí øààçàíã Êîð¸î óëñàä áèé
áîëãîæ, ìºí Áóääûí øàøíûã ºðãºí äýëãýð¿¿ëñýí
áàéíà. Ò¿¿ãýýð ÷ ¿ë áàðàì íýãýí ãàéõàìøèãòàé ç¿éë
áîë 1234 îíä á¿òýýñýí äýëõèéí àíõíû óÿí òºìºð
áàð áºãººä Ãåðìàíû ÿòýíáåðã Áèáëèéí ñóäàð á¿òýýõýýñ õî¸ð çóóíû ºìíº áèé áîëæýý. ̺í òýð
¿åèéí Ñîëîíãîñûí àâüÿàñëàã óðàí á¿òýýë÷ íàð Áóääûí øàøíû ñóðãààëûã òîì ìîäîí áàð äýýð íºð èõ
õºäºëìºð ãàðãàí áàéæ ñèéëáýðëýí ¿ëäýýñýí áàéäàã.
Ìîíãîëûí ò¿ðýìãèéëýã÷äèéí ýñðýã Áóääûí ñóðãààëûí íºëººã àøèãëàõ çîðèëãîîð ýäãýýð 80,000
ãàðóé ìîäîí áàðûí ñóäðûã ñèéëæ á¿òýýæýý.
“Êîðåàíà ãóðâàí ñàâ íîì” ãýæ íýðëýäýã ýäãýýð
ìîäîí áàðûí ñóäàð îäîî ò¿¿õèéí ¿íýò ºâ áîëîí
Õýèíüñà õèéäýä õàäãàëàãäàæ áàéäàã.

Êîð¸î õààíò óëñ
XI çóóí

• Ñîã¸í
(ϸíÿí)

Øàð
òýíãèñ

Ç¿¿í
òýíãèñ

• Êåã¸í (Êåñîí)
• Íàìã¸í
(Ѻ¿ë)

Äóíã¸í •
(ʸíæ¿)

Òàìíà

Êîð¸îãèéí ¿åèéí
õýâëýëèéí òºìºð áàð
- êûìñóãõâàëæà

29

Ò¿¿õ
Æóñîíû õààíò Óëñ.
XY çóóí

Õàìãèëäó
(Õàìã¸íäó ìóæ)
ϸíãàíäó ìóæ

• Õàëõûí

Ç¿¿í
òýíãèñ

ϸíÿí •

Õâàíõýäó ìóæ
Êàíâîíäó ìóæ
Õýæ¿ •
ϸíãóäó ìóæ

Õàíñîí • Âîíæ¿
(Ѻ¿ë)

Øàð ׿í÷îíäó ìóæ
òýíãèñ
• Ãóíæ¿

ʸíñàíäó ìóæ

• Æîíæ¿ • Òýæ¿
Æîëëàäó
ìóæ

Æýæ¿äó
ìóæ

“øíã¿ê Òýæîí” õóóëü öààç

30

Æóñîí
1392 îíä È Ñîí Êå æàíæèí øèíý óëñ ã¿ðýí áàéãóóëæ
ò¿¿íèéãýý Æóñîí ãýæ íýðëýæýý. Æóñîí ã¿ðíèé ýõýí
¿åèéí õààä òóõàéí ¿åä õ¿÷òýé áàéñàí Áóääûí
øàøíû íºëººã ñààðóóëàõûí òóëä Ê¿íçèéí ñóðãààëûã
õààíò ã¿ðíèé áîäëîãûã ÷èãë¿¿ëýã÷ ã¿í óõààí õýìýýí
äýýäëýí äýëãýð¿¿ëæ ýõýëæýý.
Æóñîíû ýðõ áàðèã÷ íàð óëñ òºðèéí òýíöâýðòýé
áîäëîãî áàðèìòàëæ áàéâ. Òºðèéí àëáàíä øèíýýð
îðîõ àðä èðãýäèéã ñîíãîí øàëãàðóóëàõ íü òºðèéí
àëáàíä ç¿òãýõ áîëîìæ îëãîõ, òóõàéí ¿åèéí
íèéãìèéí õºãæèë, õ¿íèé îþóíû ÷àäàâõèéã ñîðèõ
òîì øàëãóóð áàéëàà. Ê¿íçèéí ñóðãààëûí íºëººãººð
õóäàëäàà àðèëæàà, ¿éëäâýðëýëèéã áóñ, õàðèí
ýðäýì íîìûã äýýäýëñýí íèéãýì áèé áîëæýý.
Æóñîíû äºðºâ äýõü õààí Àóãàà Ñýæóí õààíû
(1418-1450 îí) ¿åä, ñî¸ë óðëàã óðüä ºìíº õýçýý ÷
áàéãààã¿éãýýð öýöýãëýí õºãæèâ. Îðäíû äýðãýäýõ
õ¿ðýýëýíãèéí ýðäýìòýä Ñýæóí õààíû çàðëèã ¸ñîîð
Ñîëîíãîñ õýëíèé Õàíãûëü ¿ñãèéí öàãààí òîëãîéã
çîõèîæýý. Ýíý öàãààí òîëãîéã “Õ¿íìèíæîíûì ”
áóþó “ Àðä èðãýäèéã çºâ ñóðãàõ àâèàí òîãòîëöîî”
ãýæ íýðëýæ áàéâ.
Ñýæóí õààí îäîí îðîí èõ ñîíèðõäîã, ýíý òàëààð
ºðãºí ìýäëýãòýé õ¿í áàéæýý. Ò¿¿íèé çàðëèãààð íàðíû öàã, óñíû öàã, äýëõèéí áºìáºðöãèéí çàãâàð áîëîí îäîí îðíû çóðàã çýðãèéã çîõèîí á¿òýýñýí áàéíà.
Ñýæó õààí (1455-1468 îí) “øîíã¿ê Òýæîí”
õýìýýõ õóóëü öààç õýâëýí ãàðãàæ, çàñàã çàõèðãààíû
øèíý òîãòîëöîî áèé áîëãîæýý.
1592 îíä ßïîí óëñ Õÿòàä ðóó äàéðàõ ãàðö ãàðãàõûí òóëä Ñîëîíãîñûí õîéãèéã äîâòîëæýý. Ñîëîíãîñûí àðä ò¿ìíèé õàéð õ¿íäýòãýëèéã õ¿ëýýí ò¿¿õýíä
ìºíõºðñºí óñàí öýðãèéí ãàðàìãàé æàíæèí È Ñ¿í
Øèí (1545-1598 îí) ýíý äàéíû ¿åä ßïîíûã ýñýðã¿¿öñýí òýíãèñèéí øèëäýã öýðãèéí õýä õýäýí òóëàëäààíä ÿëàëò áàéãóóëæýý. Ýíý ¿åä Ñîëîíãîñ÷óóä äýëõèéí àíõíû áàéëäààíû õóÿãò îíãîö áîëîõ ãîá¿êñîí
áóþó ÿñò ìýëõèéí õýëáýðò îíãîö õýðýãëýñýí áàéíà.
ÕYII çóóíû ¿åä ëèáåðàë ¿çýëòýé õýñýã ýðäýìòíèé
ñàíàà÷èëñàí øèðõàã áóþó àìüäðàëä õýðýãæèõ

áîäèò ñóðãàëòûã îð÷èí ¿åèéí óëñ áàéãóóëàõ öîðûí
ãàíö çºâ àðãà çàì ãýñýí ¿çýë ãàçàð àâ÷ýý.
Òýä õºäºº àæ àõóé áîëîí àæ ¿éëäâýðèéã
áîëîâñðîíãóé áîëãîõûí çýðýãöýý ãàçðûã äàõèí
õóâààðèëàõûã øààðäæýý. Ãýâ÷ õóó÷íûã áàðèìòëàã÷
ýðõ áàðèã÷ íàð ýíý îãöîì ººð÷ëºëòèéã õ¿ëýýí
àâàõàä áýëýí áèø áàéëàà.
Æóñîí ã¿ðíèé ñ¿¿ëèéí õàãàñò çàñàã çàõèðãàà áîëîí ÿçãóóðòàí íà𠺺ðèéí áàéð ñóóðèéã áýõæ¿¿ëæ
áàéâ. ¨íæó õààíû (1724-1776 îí) ¿åä óëñ òºðèéí
íºõöºë áàéäëûã ñàéæðóóëàõûí òóëä óã áîäëîãûí
çàðèìûã ààæìààð àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí áàéíà. Òýðýýð
õààíò òºðèéí ýðõ ìýäëèéã áýõæ¿¿ëýõ, óëñ òºðèéí
òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõûã ýðõýìëýæ áàéâ.
Æîíæó õààíû (1776-1800 îí) ¿åä õààíò òºðººñ
ãàðãàñàí çàðëèã, áè÷èã áàðèìòûã õàäãàëàõ çîðèëãîîð îðäíû íîìûí ñàí áàéãóóëñàí áàéíà. ̺í óëñ
òºð, ñî¸ëûí îëîí øèíý÷ëýëò ººð÷ëºëòèéã ñàíàà÷èëæýý. Ýíý ¿åèéã øèðõàã áóþó àìüäðàëä õýðýãæèõ
áîäèò ñóðãàëòûí öýöýãëýëòèéí ¿å ãýæ ¿çäýã. Îëîí
øèëäýã ýðäýìòýí ãàçàð òàðèàëàí, àæ ¿éëäâýðèéí
øèíý÷ëýëä çîðèóëàí äýâøèëòýò á¿òýýë òóóðâèñàí ÷
öººí õýäýí ñàíàëûã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí áàéíà.

Àíõíû õóÿãò áàéëäààíû
óñàí îíãîö áîëîõ ãîá¿êñîí

ßïîíû ò¿ðýìãèéëýë áà Ñîëîíãîñûí òóñãààð
òîãòíîëûí òºëººõ õºäºë㺺í
XIX çóóíû ¿åä Ñîëîíãîñ óëñ äèïëîìàò áîëîí õóäàëäààíû õàðèëöàà òîãòîîõûã õ¿ññýí áàðóóí Åâðîïûí
îðîëäëîãûã òóóøòàé ýñýðã¿¿öñýí “Õààëòòàé Õààíò óëñ”
õýâýýð áàéâ. Òýð ¿åä Ñîëîíãîñûí õîéãèéã ýçýãíýõ ãýñýí
Àçè, Åâðîïûí õýä õýäýí èìïåðèàëèñò óëñ õîîðîíäîî
çºð÷èëäºæ áàéæýý. Õÿòàä áîëîí Îðîñòîé õèéñýí
äàéíä ÿëàëò áàéãóóëñàí ßïîí óëñ 1910 îíä Ñîëîíãîñûã
õ¿÷ýýð ýçýëæ, êîëîíè÷ëîëûí äýãëýì òîãòîîâ.
Ýíý äýãëýì ñîëîíãîñ÷óóäûí óëñ ¿íäýñòíýý ãýñýí
ýõ îðîí÷ ¿çëèéã õ¿÷òýé áàäðààæýý. Ñóðãóóëèéí
õè÷ýýëèéã ñîëîíãîñ õýëýýð ÿâóóëàõûã õîðèãëîõ
çýðýã äýýðýíã¿é àðãàà𠺺ðòºº óóñãàõ ãýñýí ßïîíû
ò¿ðýìãèé áîäëîãîîñ Ñîëîíãîñûí ñýõýýòýí íàð
ýìýýãýýã¿é áèëýý. 1919 îíû 3-ð ñàðûí 1-íèé ºäºð
îðîí äàÿàð òóñãààð òîãòíîëûí òºëººõ á¿õ íèéòèéí

31

Ò¿¿õ

Êèì ÿ, Øàíõàé äàõü
Ñîëîíãîñûí Ò¿ð çàñãèéí
ãàçðûí òýðã¿¿í

òàéâàí æàãñààë õºäºëãººí ºðíºâ. Ýíý ¿åýð æàãñàã÷,
äýìæèã÷ îëîí ìÿíãàí ñîëîíãîñ õ¿í àìèà àëäñàí
þì. 3-ð ñàðûí 1-íèé òóñãààð òîãòíîëûí õºäºë㺺í
äàðàãäñàí ÷, ñîëîíãîñ÷óóäûí ¿íäýñíèé ¿çýë, ýõ
îðîí÷ ñýòãýëãýýã õ¿÷òýé ñýðãýýæ, õîæèì Õÿòàäûí
Øàíõàé õîòîä Ò¿ð çàñãèéí ãàçàð áàéãóóëàí, ßïîíû
êîëîíè÷ëîëûí ýñðýã çýâñýãò òýìöýë Ìàíæóóðò
ºðí¿¿ëýõ ýõ ñóóðèéã òàâüñàí áèëýý. ªíººã õ¿ðòýë
ñîëîíãîñ÷óóä ýíý õºäºë㺺íèéã ñàíàí äóðñàæ, 3-ð
ñàðûí 1-íèé ºäðèéã ¯íäýñíèé òóñãààð òîãòíîëûí
áàÿðûí ºäºð áîëãîí òýìäýãëýäýã þì.
Êîëîíè÷ëîëûí æèë¿¿äýä ßïîí óëñ Ñîëîíãîñûã
ýäèéí çàñãèéí õóâüä á¿ðýí ýðõ ìýäýëäýý áàéëãàí
àøèãëàæ áàéñàí áºãººä 1945 îíä Äýëõèéí 2-ð
äàéí äóóñàõ õ¿ðòýë ñîëîíãîñ÷óóä ßïîíû äàðàíãóéëàë äîîð áàéñàí áèëýý.
Òóñãààð òîãòíîñîí íü

Øàíõàé äàõü Ñîëîíãîñûí
Ò¿ð çàñãèéí ãàçðûí äýýä
àëáàí òóøààëòàí íàðûí
äóðñãàëûí çóðàã. 1945 îí

32

Äýëõèéí 2-ð äàéíä ßïîí óëñ ÿëàãäñàí òóõàé ìýäýýã
ñîëîíãîñ÷óóä áàÿð õººð áîëîí óãòñàí áîëîâ÷ ýíý
ÿëàãäàë óëñ îðíîî ÷ºëººëºõèéí òºëºº óðò óäààí
õóãàöààíû òóðø òýìöñýí Ñîëîíãîñûí àðä ò¿ìýíä
òóñãààð òîãòíîë àâ÷èðñàíã¿é. Õàðèí ÷ õ¿éòýí äàéíààñ
óëáààëñàí ¿çýë ñóðòëûí çºð÷èë人íèé óëìààñ ñîëîíãîñ ¿íäýñòýí õî¸ð õýñýã áîëîí õóâààãäàâ. Ñîëîíãîñûí õîéãò òóñãààð òîãòíîñîí óëñ áàéãóóëàõ ãýñýí
ñîëîíãîñ÷óóäûí õ¿÷èí ÷àðìàéëò ºìíºä õýñýãò ÀÍÓ,
õîéä õýñýãò ÇÕÓ-ûí îðîëöîîòîéãîîð íóðñàí áèëýý.
1947 îíû 11-ð ñàðä ͯÁ-ûí Åðºíõèé Àññàìáëåé,
ͯÁ-ûí êîìèññûí óäèðäëàãà äîîð Ñîëîíãîñ óëñàä
á¿õ íèéòèéí ñîíãóóëü ÿâóóëàõ àëáàí ¸ñíû ìýäýãäýë
ãàðãàæýý.
Ãýâ÷ ÇÕÓ íü ͯÁ-ûí êîìèññûã Ñîëîíãîñûí
õîéä õýñýãò íýâòð¿¿ëýõýýñ òàòãàëçàæ, ͯÁ-ûí ýíýõ¿¿ ìýäýãäëèéã õ¿ëýýí àâñàíã¿é. Èéìä ͯÁ-ûí
Åðºíõèé Àññàìáëåé ͯÁ-ûí êîìèññ íýâòýð÷ áîëîõ
ºìíºä õýñýãò ñîíãóóëü ÿâóóëàõ øèéäâýð ãàðãàæýý.
Ñîëîíãîñûí àíõíû ñîíãóóëü 38-ð çóðâàñûí ºìíºä
õýñýãò 1948 îíû 5-ð ñàðûí 10-íä áîëæýý. Ýíý
çóðâàñààð Ñîëîíãîñûí õîéã õîéä, ºìíºä ãýñýí
õî¸ð õýñýãò õóâààãäñàí áàéíà.

1948 îíä ÁÍÑÓ-ûí àíõíû Åðºíõèéëºã÷ººð
È Ñûí Ìàíûã ñîíãîâ. Õàðèí õîéä õýñýãò Êèì
Èð Ñåíèé óäèðäëàãà äîîð êîììóíèñò äýãëýì
òîãòæýý.
Õîéä Ñîëîíãîñ 1950 îíû 6-ð ñàðûí 25-íû
ºäºð ªìíºä Ñîëîíãîñ ðóó ºðãºí ôðîíòîîð
äàéðàí îðñíîîð ãóðâàí æèë ¿ðãýëæèëñýí
äàéíû㠺俿ëñýí þì. Ýíý äàéíä ÀÍÓ, Õÿòàä
áîëîí áóñàä óëñûí öýðýã àðìè îðîëöñîí
áºãººä Ñîëîíãîñûí õîéãèéí á¿õèé ë ãàçàð
íóòàã ýíý äàéíû õîð óðøãèéã õàíãàëòòàé àìññàí áèëýý. Õî¸ð òàë 1953 îíû 7-ð ñàðä ãàë
çîãñîîõ ãýðýýíä ãàðûí ¿ñýã çóðñàí áàéíà.
Óëñ îðíîî õºãæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð ÁÍÑÓ íü
1960-ààä îíîîñ ýêñïîðòîä ÷èãëýñýí ýäèéí
çàñãèéí õºãæëèéí áîäëîãî áàðèìòàëæ ýõýëñýí
íü ãàéõìààð ¿ð ä¿íä õ¿ð÷ 1970-ààä îíû ¿åä
“Õàí ìºðíèé ãàéõàìøèã” õýìýýí íýðëýãäýõ áîëæýý.
1988 îíä ÁÍÑÓ íü íèéñëýë Ѻ¿ë õîòäîî Îëèìïèéí
24 ä¿ãýýð èõ íààäìûã äàíãààð, 2002 îíä õºë
áºìáºãèéí ÄÀØÒ-èéã ßïîíòîé õàìòðàí àìæèëòòàé
çîõèîí áàéãóóëñàí áèëýý. Îëîí óëñûí ÷àíàðòàé
ýäãýýð òýìöýýí, íààäìûí ¿åýð Ñîëîíãîñ÷óóä ñî¸ëûí
áàÿëàã ºâ ñàí, óðëàãèéí òîðãîí ìýäðýìæ áîëîí
îð÷èí ¿åèéí ºíäºð õºãæñºí òåõíîëîãèéã äýëõèé
äàõèíä õàðóóëæ ÷àäñàí áàéíà. 1950-èàä îíä,
Ñîëîíãîñ óëñ áóóðàé õºãæèëòýé îðíû òîîíä áàãòàæ
áàéñàí áîë ºíººäºð Ñîëîíãîñ óëñ ýäèéí çàñãèéí
õºãæ뺺𺺠äýëõèéä 13-ðò îðæ áàéíà. Öààøèä
øèíý ìÿíãàíû ýðèí ¿åä äýëõèéí ýäèéí çàñàãò
òýðã¿¿ëýõ îðîí áîëîõ çîðèëò òàâèàä áàéãàà áèëýý.
ÁÍÑÓ çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí áîëîí
àðä÷èëëûí çàìààð òóóøòàé çàìíàñààð èðñýí
áºãººä õ¿éòýí äàéíû ¿ð äàãàâàð Ñîëîíãîñûí õîéã
äýýð ºíºº õ¿ðòýë ìýäðýãääýã õýäèé ÷ Ñîëîíãîñ
îðîí ýäèéí çàñãèéí øèíý ãàðààãàà ýõëýõýýð
áýëòãýæ áàéíà. Òóñ õîéã äýýð ýíõ òàéâàí, àìàð
àìãàëàí áàéäëûã áýõæ¿¿ëæ ýâëýðýë, ýâ íýãäýë,
õàìòûí àæèëëàãààãààð äàìæóóëàí ªìíºä áà Õîéä
Ñîëîíãîñûí õàìòûí õºãæèë öýöýãëýëòèéã áèé
áîëãîõûã ýðìýëçýæ áàéíà.

Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ñîëîíãîñ
óëñûí çàñãèéí ãàçðûí
íýýëòèéí ¸ñëîë,
1948 îíû 8-ð ñàðûí 15

33

Ò¿¿õ òîâ÷õîíäîî

Ñîëîíãîñûí Ò¿¿õ
Ñîëîíãîñ Óëñûí Ò¿¿õ Ìݪ-íèé 2333 îí áóþó
Êóæóñîíû ¿åýñ ýõýëñýí áºãººä 5000 ãàðóé
æèëèéí õóãàöààíä, Ñîëîíãîñ óëñ ººðèéí
ºâºðìºö ò¿¿õ, ñî¸ëûã á¿òýýæýý.
Õóó÷èí ÷óëóóí
çýâñãèéí ¿å
Øèíý ÷óëóóí
çýâñãèéí ¿å

Ãóðâàí Õààíò óëñûí ¿å
Øèëëà (Ìݪ 57 – ÌÝ 935)
Ïýêæý (Ìݪ 18 – ÌÝ 660)
Êóêîð¸î (Ìݪ 37 – ÌÝ 668)

Ãóðâàí Õààíò óëñûí
íýãäýë (Ãóðâàí Õàí óëñ)

Àí ãºðºº õèéæ áàéãàà íü
Ìîðüòîí áààòðóóä áàð, áóãà àãíàæ
áàéãààã ä¿ðñýëæýý. Êóêîð¸î (Ìݪ
37 – ÌÝ 668) õààíò óëñûí ¿åä àí
ãºðºº èõ ýðõýëäýã áàéæýý.

Êóæóñîí
Õ¿ðýë çýâñãèéí ¿å

Òºìºð
çýâñãèéí ¿å
Á¿¸î

Êàÿà Õààíò óëñ
(42-562)

ÑÎËÎÍÃÎÑ
5000

Ìݪ

2000

1000

500

200

100

ÌÝ

200

300

400

500

ÕßÒÀÄ
Õ¿ðýë çýâñãèéí ¿å
Øàí ã¿ðýí
(1600-1046)
Öçîó (1046-256)

Ñ¿é ã¿ðýí
Ñàí Ãóî ãóðâàí
(581-618)
õààíò óëñûí ¿å
(220-280)
Æèí ã¿ðýí
Íàí Áýé Æàî
(265-420)
õààíò óëñóóä
(420-589)
Ç¿¿í Õàí óëñûí ¿å
(25-220)

Äàé÷èí óëñóóäûí ýðèí
(475-221)
Öûí ã¿ðýí (221-206)
Áàðóóí Õàí óëñûí ¿å
(Ìݪ 206-ÌÝ 25)
Õàâàð íàìðûí ýðèí
(770-476)

ÁÀÐÓÓÍ
Ýðòíèé Ìåñîïîòàìè
Åãèïåòèéí Õààíò óëñ

Þëè Öåçàðü
(101-44)

Åñ¿ñ Õðèñò
ìýíäýëñýí

Ïóíèéí 1-ð äàéí (264-241)
Ïóíèéí 2-ð äàéí (219-201)
Ïóíèéí 3-ð äàéí (149-146)
Ýðòíèé Ãðåê
Ðîìûí ýçýíò ã¿ðýí áàéãóóëàãäñàí.
(735)

34

Ñîêðàòûí ¿å (469-399)
Àóãàà Àëåêñàíäð õààíû ¿å
(356-323)

Àíãëè óëñàä
Àíãëî Ñàêñîíû ¿å ýõýëñýí. (449)

Õðèñòèéí øàøèí Ðîìûí
ýçýíò ã¿ðíèé òºðèéí
øàøèí áîëîâ. (392)
Ðîìûí ýçýíò ã¿ðýí õî¸ð
õóâààãäñàí. (395)

Ìóõàìåäûí
õààí÷ëàëûí
¿å
(570-632)

Øèëëàãèéí Íýãäñýí Õààíò Óëñ (676-935)
Æóñîí ã¿ðýí (1392-1910)

2002 îíû äýëõèéí
õºë áºìáºãèéí
àâàðãà øàëãàðóóëàõ òýìöýýí
Ñîëîíãîñ, ßïîí

Ñîãê¿ðàì àãóé äàõü Áóääà áóðõàí
Êîð¸î ã¿ðýí (918-1392)
Æóñîí ã¿ðíèé 4 äýõ èõ
õààí Ñýæóíû (1498-1450)
çàðëèã ¸ñîîð Ñîëîíãîñ
õýëíèé Õàíãûëü ¿ñãèéí
öàãààí òîëãîéã çîõèîæýý.
Ýíý öàãààí òîëãîéã
“Õ¿íìèíæîíûì” áóþó
Õàíãûëü áè÷èãò ñóðãàõ
íîì õýìýýí íýðëýæ áàéâ.

Íîãîîí
øààçàí

Ïàëõý
Õààíò óëñ
(698-926)

600

700

Òàí ã¿ðýí
(618-907)

Êîðåàíà Ãóðâàí ñàâ íîì ìîäîí
áàðûã õàäãàëäàã òàíõèì
Êîð¸î õààíò óëñûí ¿åä á¿òýýñýí
Êîðåàíà Ãóðâàí ñàâ íîì ìîäîí
áàð ºíººã õ¿ðòýë áàéãàà Áóääûí
ñóäðóóäààñ õàìãèéí ýðòíèé, õàìãèéí
òîì öîãö á¿òýýë áîëæ ÷àäñàí þì.

24-ð Îëèìïèéí èõ
íààäàì Ѻ¿ë
(1988)

Ñîëîíãîñûí äàéí (1950-1953)
Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ñîëîíãîñ Óëñ
áàéãóóëàãäñàí. (1948)
Òýõàí ýçýíò
ã¿ðíèé ¿å

900

1000

1100

Ñîí ã¿ðýí
(960-1279)

Âó Äàé õààíò óëñóóä
(907-960)

1200

1300

1400

1500

1800

1900

Öèí ã¿ðýí
(1616-1911)

Þàí
ã¿ðýí
(12711368)
Ìèí ã¿ðýí
(1368-1644)

2000

Á¿ãä Íàéðàìäàõ
Õÿòàä Àðä Óëñ
áàéãóóëàãäñàí.
(1949)

Á¿ãä Íàéðàìäàõ
Õÿòàä Óëñ áàéãóóëàãäñàí. (1912)

Äýëõèéí 1-ð äàéí (1914-1918)
Äýëõèéí 2-ðäàéí (1939-1945)

Çàãàëìàéòíû àíõíû
äàéí (1096-99)
Ðîì øàøèíò ã¿ðíèé àíõíû
ýçýí õààíààð Àóãàà ×àðëüç
ºðãºìæëºãäºâ. (800)
Õåãèðà (622) ëàëûí øàøíû ýõëýë

100 æèëèéí
äàéí
(1344-1434)
Ìàðêî Ïîëî (1254-1324)
Ìàíãà Êàðòà (1215)

Àìåðèêèéí èðãýíèé äàéí (1861-1865)

Àìåðèêèéí õóâüñãàë (1776)
Ôðàíöûí õóâüñãàë (1789-1793)
30 æèëèéí äàéí (1618-1648)
Ìàðòèí Ëþòåð Õðèñòèéí øàøíû
øèíý÷ëýëèéã ýõýëñýí. (1517)
ÿòýíáåðãèéí õýâëýë (1434)
Êîëóìá Àìåðèê òèâèéã íýýñýí (1492)

35

¯ÍÄÑÝÍ ÕÓÓËÜ ÁÀ ÇÀÑÃÈÉÍ ÃÀÇÀÐ

Ñîëîíãîñ Óëñ, ò¿¿íèé õ¿í àì

36

4

¯íäñýí õóóëü áà
Çàñãèéí ãàçàð

¯íäñýí õóóëü
ÿéöýòãýõ ýðõ ìýäýë
Õóóëü òîãòîîõ ýðõ ìýäýë
Ø¿¿õ ýðõ ìýäýë
Áèå äààñàí áàéãóóëàãà
Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà

37

¯íäñýí
Ñîëîíãîñ
õóóëü
Óëñ,áàò¿¿íèé
Çàñãèéí
õ¿í
ãàçàð
àì

¯íäñýí õóóëü áà
Çàñãèéí ãàçàð
¯íäñýí õóóëü

Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ñîëîíãîñ
óëñûí ¯íäñýí Õóóëèéí
àíõíû ãàð áè÷ìýë

38

ÁÍÑÓ-ûí ¯íäñýí Õóóëèéã àíõ 1948 îíû 7-ð ñàðûí 17íû ºäºð áàòàëæýý. Àðä÷èëñàí õºãæëèéí ¿éë ÿâöàä
Ñîëîíãîñ óëñ ¯íäñýí õóóëüäàà åñºí óäàà íýìýëò
ººð÷ëºëò îðóóëñàí áà ñ¿¿ë÷èéí íýìýëò ººð÷ëºëòèéã
1987 îíû 10-ð ñàðûí 29-íèé ºäºð îðóóëñàí áàéíà.
ªíººãèéí ìºðäºæ áàéãàà ¯íäñýí õóóëü íü
àðä÷èëëûí ¿íäñýí ÷èã áàðèìòëàëûã òóñãàñàí
áàéäàã. Åðºíõèéëºã÷èéí ýðõ ìýäýëä õÿíàëò
òàâèõ, õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãûí ýðõ ìýäëèéã
áýõæ¿¿ëýõ, õ¿íèé ýðõèéã õàìãààëàõ òàëààð ¿íäñýí
õóóëüä íýìýëò îðóóëæýý. Áèå äààñàí ¯íäñýí
õóóëèéí öýöèéã øèíýýð áàéãóóëñàí íü àðä÷èëñàí,
÷ºëººò íèéãìèéã Ñîëîíãîñò á¿òýýí áîñãîõîä ÷óõàë
¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ áàéãàà áèëýý.
¯íäñýí õóóëü íü îðøèë õýñýã, 130 ç¿éë áîëîí
6 íýìýëò æóðìààñ á¿ðääýã. Ýíý
íü Åðºíõèé ç¿éë, Àðä èðãýäèéí
ýðõ ¿¿ðýã, ¯íäýñíèé Àññåìáëåé,
ÿéöýòãýõ ýðõ ìýäýë, Ø¿¿õ ýðõ
ìýäýë, ¯íäñýí Õóóëèéí öýö, Ñîíãóóëèéí Õîðîî, Îðîí íóòãèéí
çàñàã çàõèðãàà, Ýäèéí çàñàã
áîëîí ¯íäñýí õóóëüä îðóóëñàí íýìýëò ººð÷ëºëò ãýñýí 10 á¿ëýãòýé.
Õóâü
õ¿íèé
õàëäàøã¿é
ýðõ, çàñàãëàë, ýðõ ìýäëèéí
õóâààðèëàëò,
ªìíºä,
Õîéä

Ñîëîíãîñûí ýíõèéí áîëîí àðä÷èëñàí ýâ íýãäëèéã
õàíãàõ, îëîí óëñûí ýíõ òàéâàí÷ õàìòûí àæèëëàãàà,
õóóëèà äýýäëýí ñàõèõ, àðä ò¿ìíýý ñàéí ñàéõàí
õàíãàëóóí àìüäðàëä õ¿ðãýõ Çàñãèéí ãàçðûí ¿¿ðýã
õàðèóöëàãà çýðýã íü ¯íäñýí õóóëèéí ãîë çàð÷èìä
áàãòäàã.
¯íäñýí õóóëüä íýìýëò ººð÷ëºëò îðóóëàõ
íü áóñàä õóóëü òîãòîîõ ÿâöààñ îãò ººð áàéäàã.
¯íäñýí õóóëüä íýìýëò ººð÷ëºëò îðóóëàõ ñàíàëûã
Åðºíõèéëºã÷
áîëîí
¯íäýñíèé
Àññåìáëåéí
÷óóëãàíû îëîíõè ãàðãàíà. Íýìýëò ººð÷ëºëò îðóóëàõ
òóõàé àñóóäëûã ¯íäýñíèé àññåìáëåéí ÷óóëãàíû
ñàíàë òºäèéã¿é á¿õ íèéòèéí ñàíàë àñóóëãûí
ä¿íòýé õàìòàòãàí øèéääýã. ¯íäýñíèé Àññåìáëåéí
÷óóëãàíû á¿õ ãèø¿¿äèéí ãóðàâíû õî¸ð áóþó
ò¿¿íýýñ äýýø õóâü áàòàëæ, á¿õ íèéòèéí ñàíàë
àñóóëãàä íèéò ñîíãîã÷äûí òýí õàãàñààñ èë¿¿ õóâèéí
äýìæëýã àâñàí òîõèîëäîëä ¯íäñýí õóóëüä íýìýëò
ººð÷ëºëò îðóóëäàã.

ÿéöýòãýõ ýðõ ìýäýë
Åðºíõèéëºã÷
ÁÍÑÓ-ûí Åðºíõèéëºã÷èéã á¿õ íèéòèéí, ýðõ òýãø,
øóóä ñàíàë õóðààëòààð ñîíãîäîã áºãººä Åðºíõèéëºã÷
ã¿éöýòãýõ çàñàãëàëûã òýðã¿¿ëäýã þì.
Åðºíõèéëºã÷èéí á¿ðýí ýðõèéí õóãàöàà òàâàí
æèë áºãººä óëèðàí ñîíãîãäîõ ýðõã¿é. Èíãýñíýýð
íýã õ¿í òºð çàñãèéí ýðõèéã óäààí õóãàöààãààð
×îíâàäý- Åðºíõèéëºã÷èéí
“Õºõ îðäîí”

39

¯íäñýí õóóëü áà Çàñãèéí ãàçàð
ÁÍÑÓ-ûí Åðºíõèéëºã÷ È
̸í Áàê, Òýðã¿¿í Õàòàãòàé
Êèì Þí Óê

áàðèõààñ ñýðãèéëæ ÷àääàã. Ýð¿¿ë ìýíäèéí
áàéäëààñ øàëòãààëàí Åðºíõèéëºã÷ ¿¿ðýãò àæëàà
ã¿éöýòãýõ
áîëîìæã¿é
áîëñîí,
ýñâýë
íàñàí
ººä áîëñîí òîõèîëäîëä õóóëüä çààñíû äàãóó
Åðºíõèé ñàéä áîëîí Òºðèéí Ǻâëºëèéí ãèø¿¿í,
Åðºíõèéëºã÷èéí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷èéí õóâüä àæèë
¿¿ðãèéã íü ã¿éöýòãýíý.
ªíººãèéí óëñ òºðèéí òîãòîëöîîíä Åðºíõèéëºã÷
òàâàí ¿íäñýí ¿¿ðýã õ¿ëýýäýã.
Íýãä¿ãýýðò, çàñàã òºðèéí òîãòîëöîî áîëîí
ãàäààä õàðèëöààíä á¿õèé ë ¿íäýñòíèéã òºëººëñºí
òºðèéí òýðã¿¿í þì. Òýðýýð ãàäààäûí äèïëîìàòûã
õ¿ëýýí àâàõ, òºðèéí îäîí áóñàä øàãíàë îëãîõ,
ºðøººë ¿ç¿¿ëýõ ýðõòýé. Óëñ îðíû òóñãààð òîãòíîë,
ãàçàð íóòãèéí õàëäàøã¿é äàðõàí áàéäàë, òºð óëñûí
òàñðàëòã¿é ¿éë àæèëëàãàà, ¯íäñýí õóóëèéã ñàõèí
õàìãààëàõ, ìºí óëñ îðíîî ýíõèéí çàìààð íýãòãýõ
çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ îíöãîé ¿¿ðýã õ¿ëýýäýã.
Õî¸ðäóãààðò, ã¿éöýòãýõ çàñàãëàëûí òýðã¿¿íèé
õóâüä õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãààñ áàòëàí ãàðãàñàí
õóóëü òîãòîîìæèéã ººðèéí çàðëèã áîëîí áóñàä
áè÷èã
áàðèìòààð
áàòëàìæëàí
õýðýãæ¿¿ëäýã.
Åðºíõèéëºã÷ òºðèéí çºâëºë, áóñàä çºâëºëäºõ
áîëîí ã¿éöýòãýõ àãåíòëàãóóäûã óäèðäàõ á¿ðýí
ýðõòýé. Åðºíõèéëºã÷ íü Åðºíõèé ñàéä áîëîí
ã¿éöýòãýõ àãåíòëàãèéí äàðãà íàðûã òîìèëíî.

40

Ãóðàâäóãààðò, òóñ îðíû çýâñýãò õ¿÷íèé Åðºíõèé
êîìàíäëàã÷èéí ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýäýã. Åðºíõèéëºã÷
öýðãèéí áîäëîãûí õóâüä äàéíû áîëîí îíö áàéäàë
çàðëàõ ýðõòýé.
ĺðºâä¿ãýýðò,
òýðã¿¿í
äèïëîìàò÷
áºãººä
ãàäààä áîäëîãûã òîäîðõîéëîã÷ áàéõ ¸ñòîé. Òýðýýð
äèïëîìàò òºëººëºã÷ òîìèëîõ, ýðã¿¿ëýí òàòàõ ýðõòýé
áà ãàäààä óëñ îðîíòîé õèéõ ãýðýý õýëýëöýýðò ãàðûí
¿ñýã çóðäàã.
Òàâäóãààðò, áîäëîãî áîëîâñðóóëæ, õóóëü òîãòîîõ
ãîë ¿¿ðýãòýé þì. Òýðýýð ¯íäýñíèé Àññåìáëåéí
÷óóëãàíä õóóëèéí òºñºë ºðãºí áàðüæ, áè÷ãýýð
áîëîí ººðèéí áèåýð ñàíàëàà èëýðõèéëæ áîëíî.
Åðºíõèéëºã÷ ¯íäýñíèé Àññåìáëåéí ÷óóëãàíûã
òàðààõ ýðõã¿é, õàðèí çîõèñã¿é ¿éëäýë ãàðñàí
òîõèîëäîëä ¯íäýñíèé Àññåìáëåéí ÷óóëãàí, ¯íäñýí
õóóëèéí öýöýä õàíäàõ ýðõòýé.
Òºðèéí çºâëºë
Ñîëîíãîñ Óëñ Åðºíõèéëºã÷èéí çàñàãëàëòàé ó÷ðààñ
ÁÍÑÓ-ûí Åðºíõèéëºã÷ ýðõ ìýäëýý Òºðèéí çºâëºëººð äàìæóóëàí õýðýãæ¿¿ëäýã. Òºðèéí çºâëºë
15-30 õ¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íòýé áºãººä çàñàã òºðèéí
á¿õèé ë ÷óõàë áîäëîãî øèéäâýðèéã ãàðãàäàã òóñ
çºâëºëèéã Åðºíõèéëºã÷ òýðã¿¿ëäýã. Åðºíõèé ñàéäûã
¯íäýñíèé Àññåìáëåéí ÷óóëãàíààð õýëýëöýí áàòàëæ,
Åðºíõèéëºã÷èéí Òàíõèì

41

¯íäñýí õóóëü áà Çàñãèéí ãàçàð
Ѻ¿ë õîòûí Ñýæóííó äàõü
Çàñãèéí ãàçðûí öîãöîëáîð

Åðºíõèéëºã÷ òîìèëäîã. Åðºíõèéëºã÷èéí ãîë
òóñëàã÷èéí õóâüä Åðºíõèé ñàéä òºðèéí çàõèðãààíû
ÿàì áîëîí Åðºíõèéëºã÷èéí äýðãýäýõ Çàñãèéí ãàçðûí
áîäëîãî çîõèöóóëàëòûí ãàçðûã óäèðääàã. Åðºíõèé
ñàéä ¿íäýñíèé áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ, ¯íäýñíèé
Àññåìáëåéí ÷óóëãàíä îðîëöîõ ýðõòýé.
Òºðèéí çºâëºëèéí ãèø¿¿íèéã Åðºíõèé ñàéä
ñàíàë áîëãîñíîîð Åðºíõèéëºã÷ òîìèëíî. Ãèø¿¿í
òºðèéí ÿàì óäèðäàõ, òºðèéí ãîë ¿éë àæèëëàãààíä
îðîëöîõ, Åðºíõèéëºã÷èéí íýðèéí ºìíººñ àæèë
¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ, ¯íäýñíèé Àññåìáëåéí õóðàëäààíä
ñóóæ, ñàíàëàà èëýðõèéëýõ ýðõòýé.
Òºðèéí çºâëºëººñ ãàäíà, Åðºíõèéëºã÷èéí
øóóä óäèðäëàãà äîîð àæèëëàäàã, ¯íäýñíèé
áîäëîãûã òîäîðõîéëæ õýðýãæ¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé õýä
õýäýí àãåíòëàã áàéäàã. ¯¿íä: Ñîëîíãîñ óëñûí
Õÿíàí øàëãàõ õîðîî, ¯íäýñíèé òàãíóóëûí ãàçàð,
Ñîëîíãîñ óëñûí Ìýäýýëýë Õàðèëöààíû êîìèññ
çýðýã áàéãóóëëàãà îðäîã. Ýäãýýð áàéãóóëëàãûí
óäèðäëàãûã Åðºíõèéëºã÷ òîìèëäîã áà Õÿíàí
øàëãàõ õîðîîíû äàðãûã ¯íäýñíèé Àññåìáëåéí
÷óóëãàíààð áàòàëæ òîìèëíî.
Õÿíàí øàëãàõ õîðîî òºâ áîëîí îðîí íóòãèéí
çàñàã çàõèðãàà, áóñàä õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãûí
ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíã õÿíàí øàëãàõ ýðõ ¿¿ðýãòýé.
̺í ýðõ ìýäëýý õýòð¿¿ëñýí, àëáàí òóøààë
óðâóóëàí àøèãëàñàí çýðýã çºð÷ëèéã õÿíàí øàëãàíà.
Òóñ õîðîî çºâõºí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã õ¿ëýýäýã áîëîâ÷
õÿíàëò øàëãàëòûí ¿ð ä¿íãèéí òàëààð Åðºíõèéëºã÷

42

Òýæîí õîò äàõü Çàñãèéí
ãàçðûí öîãöîëáîð

áîëîí ¯íäýñíèé Àññåìáëåéí ÷óóëãàíä òàéëàãíàäàã.
¯íäýñíèé òàãíóóëûí ãàçàð äîòîîä, ãàäààä
ñòðàòåãè, îëîí óëñûí ýð¿¿ãèéí ãýìò õýðãèéí ¿éë
àæèëëàãààíû òàëààð ìýäýýëýë öóãëóóëàõ ýðõ
¿¿ðýãòýé.
̺í çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãààíû òîãòâîðòîé, àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ àæëûã òºëºâëºí
çîõèöóóëäàã.
Ñîëîíãîñûí Ìýäýýëýë Õàðèëöààíû êîìèññ
õàìòðàí àæèëëàõ òàâàí áàéíãûí õîðîîòîé. Ýíý
íü äýýä çýðýãëýëèéí ñòàòóñòàé áàéãóóëëàãà áºãººä
õýâëýë ìýäýýëýë, öàõèëãààí õîëáîî, èíòåðíýò,
òåëåâèçèéí ¿éë÷èëãýýã õàðèóöäàã.

43

¯íäñýí õóóëü áà Çàñãèéí ãàçàð

Õóóëü òîãòîîõ ýðõ ìýäýë
Õóóëü òîãòîîõ ýðõ ìýäýë ¯íäýñíèé Àññåìáëåéä
áàéíà. Òóñ ÷óóëãàí 299 ãèø¿¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íòýé áà
ãèø¿¿íèéã äºðâºí æèëèéí õóãàöààòàé ñîíãîäîã.
×óóëãàíû 299 ãèø¿¿íèé 245-ûã îðîí íóòãààñ
á¿õ íèéòèéí ñîíãóóëèàð ñîíãîäîã áà ¿ëäñýí 54
ãèø¿¿íèéã îðîí íóòãèéí ñîíãóóëüä òàâ áîëîí
ò¿¿íýýñ äýýø ñóóäàë àâñàí, ýñâýë õ¿÷èíòýé ñàíàëûí
3 áóþó ò¿¿íýýñ äýýø õóâèéí ñàíàë àâñàí óëñ òºðèéí
íàìä õóâü òýíö¿¿ëýõ àðãààð õóâààðèëàí ñîíãîäîã.
Èéì òýãø òºëººëëèéí òîãòîëöîî íü ¯íäýñíèé
Àññåìáëåéí ãèø¿¿í ñîíãîñîí òîéðãèéíõîî ¿çýë
áîäîë, ýðõ àøãèéã èëýðõèéëýí àæèëëàõ íºõöºëèéã
á¿ðä¿¿ëýõ çîðèëãîòîé þì.
Ñîíãóóëüä íýð äýâøèõ èðãýí 25 íàñ õ¿ðñýí áàéõ
¸ñòîé. Ñîíãóóëèéí òîéðîã á¿ðýýñ îëîíõèéí ñàíàë
àâñàí íýã íýð äýâøèã÷èéã ñîíãîäîã.
¯íäýñíèé Àññåìáëåéí ãèø¿¿í ÷óóëãàíû òàíõèìä èëýðõèéëñýí ÿìàð íýãýí ñàíàëûíõàà òºëºº
÷óóëãàíààñ ãàäóóð õàðèóöëàãà õ¿ëýýõã¿é. ×óóëãàíû
õóðàëäààíû ¿åýð, îíö íîöòîé ýð¿¿ãèéí ãýìò õýðýãò
õîëáîãäñîíîîñ áóñàä òîõèîëäîëä ¯íäýñíèé ÷óóëãàíû øèéäâýð ãàðààã¿é íºõöºëä ÷óóëãàíû ãèø¿¿íèéã
áàðèâ÷ëàõ, ñààòóóëàí õîðèõ çýðãèéã õîðèãëîíî.
×óóëãàíû õóðàëäààí ýõëýõýýñ ºìíº, ãèø¿¿íèéã
áàðèâ÷ëàí ñààòóóëñàí òîõèîëäîëä ¯íäýñíèé
¯íäýñíèé Àññåìáëåéí
Îðäîí

44

Àññåìáëåéí
õ¿ñýëòýýð
÷ºëººëæ
÷óóëãàíû
õóðàëäààíä îðîëöóóëíà.
¯íäýñíèé Àññåìáëåéí ÷óóëãàí ýýëæèò, ýýëæèò
áóñ õî¸ð õóðàëäààíòàé. Ýýëæèò õóðàëäààí 9-ð
ñàðààñ 12-ð ñàðûã äóóñòàë æèëä íýã óäàà õóðàëäàíà.
Ýýëæèò áóñ õóðàëäààíûã Åðºíõèéëºã÷èéí õ¿ñýëòèéí
äàãóó áîëîí ¯íäýñíèé Àññåìáëåéí ãèø¿¿äèéí
äºðºâíèé íýã áóþó ò¿¿íýýñ äýýø îëîíõèéí
ñàíàëààð çàðëàí õóðàëäóóëíà. Ýýëæèò õóðàëäààí
100 ºäºð õ¿ðòýë, ýýëæèò áóñ õóðàëäààí 30 ºäºð
õ¿ðòýë õóðàëäàæ áîëíî. Åðºíõèéëºã÷ ýýëæèò áóñ
õóðàëäààí çàðëàí õóðàëäóóëàõ ñàíàë ãàðãàõäàà
ÿìàð øàëòãààí, õýäèé õóãàöààãààð õóðàëäóóëàõ
ñàíàëòàé áàéãààãàà òîäîðõîé ìýäýãäýõ ¸ñòîé.
¯íäñýí õóóëü áîëîí áóñàä õóóëüä ººðººð
çààãààã¿é áîë ¯íäýñíèé Àññåìáëåéí øèéäâýðèéã
õóðàëä îðîëöñîí ãèø¿¿äèéí õî¸ðíû íýã áà ò¿¿íýýñ
äýýø õóâèéí ñàíàë áóþó ÷óóëãàíû íèéò ãèø¿¿äèéí
îëîíõèéí ñàíàëààð ãàðãàíà. Ñàíàë òýíöñýí
òîõèîëäîëä, óã àñóóäëûã ÷óóëãàíû õóðàëäààíààñ
òàòãàëçñàíä òîîöíî. Õóðàëäààíû ¿éë àæèëëàãàà
îëîí íèéòýä íýýëòòýé áàéäàã áîëîâ÷ ¿íäýñíèé
àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ ¿¿äíýýñ ¯íäýñíèé

19-ñ äýýø íàñíû á¿õ èðãýä
ñîíãóóëü ºãºõ ýðõòýé.

18 äàõü ¯íäýñíèé Àññåìáëåéí á¿ðýëäýõ¿¿í

Áèå äààí íýð äýâøèã÷ 25
Ñîëîíãîñûí Øèíý÷ëýëèéí Íàì 3
Àðä÷èëñàí Õºäºëìºðèéí Íàì 5
Ïàê Èí Õý Àëëèàíñå Íàì 14
Ëèáåðàë Íàì 18

299 ñóóäàë
(2008 îíû 4-ð
ñàðûí 10-íû
áàéäëààð)

¯íäýñíèé Èõ Íàì 153

Àðä÷èëëûí Íýãäñýí Íàì 81

45

¯íäñýí õóóëü áà Çàñãèéí ãàçàð
Äýýä Ø¿¿õ

Àññåìáëåéí ãèø¿¿äèéí îëîíõèéí ñàíàë, ýñâýë
õóðëûí äàðãûí ñàíàëààð õààëòòàé õóðàëäàæ áîëíî.
¯íäñýí õóóëèéí äàãóó ¯íäýñíèé Àññåìáëåé õýä
õýäýí ¿¿ðýã õ¿ëýýäýã áà íýí òýðã¿¿íä õóóëü òîãòîîõ
¿¿ðýãòýé. Óëñûí òºñâèéã áàòëàõ, ãàäààä áîäëîãîä
õàìààòàé àñóóäëûã õýëýëöýõ, äàéíû áàéäàë
çàðëàõ, Ñîëîíãîñûí öýðýã àðìèéã ãàäààäàä èëãýýõ,
ãàäààäûí öýðýã àðìèéã ººðèéí íóòàãò áàéðøóóëàõ,
òºðèéí ¿éë àæèëëàãààíû òóñãàé àñóóäàë, çºð÷èëä
õÿíàëò øàëãàëò õèéõ çýðýã áóñàä ¿¿ðýãòýé.
Ýð¿¿ãèéí
õàðèóöëàãàä
òàòàãäàõ
áîëñîí
¯íäýñíèé
Àññåìáëåéí
ãèø¿¿íèé
ýðõèéã
ò¿äãýëç¿¿ëýõ àñóóäëûã ¯íäýñíèé Àññåìáëåéí
ãèø¿¿äèéí ãóðàâíû íýãýýñ äýýø õóâèéí ñàíàëààð
àâ÷ õýëýëöýí øèéäâýð ãàðãàæ, îëîíõèéí ñàíàëààð
ýðõ ò¿äãýëç¿¿ëýõ øèéäâýðèéã áàòàëíà. Åðºíõèéëºã÷
ýð¿¿ãèéí õàðèóöëàãàä òàòàãäàõ áîëñîí òîõèîëäîëä
ò¿¿íèé á¿ðýí ýðõèéã ò¿äãýëç¿¿ëýõ àñóóäëûã
¯íäýñíèé ÷óóëãàíû îëîíõèéí ñàíàëààð õýëýëöýí,
÷óóëãàíû íèéò ãèø¿¿äèéí ãóðàâíû õî¸ð áóþó
ò¿¿íýýñ äýýø õóâèéí ñàíàëààð øèéäâýð ãàðãàíà.
¯íäýñíèé Àññåìáëåéí ÷óóëãàíààñ õóðàëäààíû
äàðãà, õî¸ð äýä äàðãûã õî¸ð æèëèéí õóãàöààãààð
ñîíãîí òîìèëäîã. Õóðàëäààíû äàðãà ÷óóëãàíûã
äàðãàëàõ áà õóóëü òîãòîîõ àæèëëàãààã õÿíàæ
óäèðäàíà. Õóðàëäààíû äàðãûí ýçã¿éä äýä äàðãà
íàð àæèë ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýíý.

46

Ø¿¿õ ýðõ ìýäýë
Ñîëîíãîñ Óëñûí Ø¿¿õèéí òîãòîëöîî Äýýä ø¿¿õ,
Äàâæ çààëäàõ øàòíû ø¿¿õ, Ä¿¿ðãèéí ø¿¿õ,
Çîõèîã÷èéí ýðõèéí ø¿¿õ, Ãýð á¿ëèéí ø¿¿õ, Çàñàã
çàõèðãààíû áîëîí Îðîí íóòãèéí ø¿¿õýýñ á¿ðäýíý.
Ýäãýýð ø¿¿õ èðãýíèé, ýð¿¿ãèéí, çàõèðãààíû,
ñîíãóóëèéí áîëîí áóñàä ø¿¿õèéí õîëáîãäîëòîé
àñóóäëûã ø¿¿í øèéäâýðëýäýã. Ìºí ¿ë õºäëºõ
õºðºíãèéí á¿ðòãýë, ãýð á¿ëèéí áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí
¿íýò öààñíû á¿ðòãýëòýé õîëáîîòîé àñóóäàë,
ø¿¿õèéí àæèëòíû ¿éë àæèëëàãààíä õÿíàëò òàâüäàã.
Ø¿¿õ òîãòîëöîîíû äýýä áàéãóóëëàãà áîëîõ Äýýä
ø¿¿õ äîîä øàòíû ø¿¿õýýñ ãàðñàí øèéäâýðèéã äàâæ
çààëäñàí õýðýã, ìàðãààíûã õÿíàæ ýöýñëýí øèéäâýðëýäýã. Äýýä ø¿¿õèéí Åðºíõèé ø¿¿ã÷èéã ¯íäýñíèé
Àññåìáëåéí ÷óóëãàíààð õýëýëöýæ, Åðºíõèéëºã÷
òîìèëíî. Äýýä ø¿¿õèéí Åðºíõèé ø¿¿ã÷èéí ñàíàëààð
áóñàä ø¿¿ã÷èéã Åðºíõèéëºã÷ òîìèëíî. Åðºíõèé
ø¿¿ã÷èéí ¿¿ðýãò àæëûí õóãàöàà çóðãààí æèë áà
äàõèí òîìèëîãäîõ ýðõã¿é, Åðºíõèé ø¿¿ã÷ 70 íàñ
õ¿ðâýë òýòãýâýðò ãàð÷ ¿¿ðýãò àæëààñ ÷ºëººëºãäºíº.
Áóñàä ø¿¿ã÷ ìºí çóðãààí æèëèéí õóãàöààòàéãààð
òîìèëîãäîõ áºãººä õóóëèéí äàãóó äàõèí òîìèëîãäîõ
ýðõòýé, òýòãýâðèéí íàñûã 65 ãýæ òîãòîîñîí áàéäàã.
Äàâæ çààëäàõ øàòíû ø¿¿õ ä¿¿ðãèéí áîëîí
ãýð á¿ëèéí ø¿¿õýýñ èðñýí èðãýíèé, ýð¿¿ãèéí,
çàõèðãààíû
õîëáîãäîëòîé
ãîìäîë,
ò¿¿í÷ëýí
õóóëèíä çààñàí òóñãàé õýðãèéã õÿíàí øèéäâýðëýäýã.
Çîõèîã÷èéí ýðõèéí ø¿¿õ Çîõèîã÷èéí ýðõèéí
ãàçðààñ ãàðãàñàí øèéäâýðèéã õÿíàæ ¿çäýã áà
çîõèîã÷èéí ýðõèéí õýðãèéí òàëààðõè ýöñèéí
øèéäâýðèéã Äýýä ø¿¿õ ãàðãàäàã.
Ä¿¿ðãèéí ø¿¿õ Ѻ¿ëýýñ ãàäíà Èí÷îí, Ûæîíá¿,
Ñ¿âîí, ׿í÷îí, Òýæîí, ×îíæ¿, Òýã¿, Ï¿ñàí, ×àíâîí,
¯ëüñàí, Êâàíæ¿, Æîíæ¿, Æýæ¿ çýðýã 13 õîòîä ¿éë
àæèëëàãàà ÿâóóëäàã. Ãýð á¿ëèéí ø¿¿õ ãýðëýëòòýé
õîëáîîòîé á¿õ àñóóäàë, íàñàíä õ¿ðýýã¿é õ¿¿õäèéí
áîëîí ãýð á¿ëèéí áóñàä õýðãèéã àâ÷ õýëýëöäýã.
Ѻ¿ëýýñ áóñàä õîòîä Ä¿¿ðãèéí ø¿¿õ Çàõèðãààíû
ø¿¿õèéí ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýäýã. Ýäãýýð ø¿¿õýýñ ãàäíà,
çýâñýãò õ¿÷íèé áèå á¿ðýëäýõ¿¿íèé áîëîí çýâñýãò

Ѻ¿ë õîòûí Ñî÷óäóí
ä¿¿ðýãò áàéðëàõ Äýýä
Ø¿¿õèéí áàéðíû ºìíºõ
õºøºº

47

¯íäñýí õóóëü áà Çàñãèéí ãàçàð

õ¿÷èíä àëáà õààäàã ýíãèéí àëáàí õààã÷èéí ¿éëäñýí
õýðãèéã õÿíàí øèéäâýðëýäýã Öýðãèéí ø¿¿õ áàéäàã.

Áèå äààñàí áàéãóóëëàãà
¯íäñýí õóóëèéí öýö
¯íäñýí õóóëèéí òîãòîëöîîíû ãîë áàéãóóëëàãà
áîëîõ ¯íäñýí õóóëèéí öýöèéã 1988 îíû 9-ð ñàðä
áàéãóóëñàí. Àðä÷èëëûí òºëººõ Ñîëîíãîñûí àðä
ò¿ìíèé ÷èí ýðìýëçëýë äýýð òóëãóóðëàñàí çóðãàà
äàõü Á¿ãä Íàéðàìäàõ óëñûí ¯íäñýí õóóëèàð, ¯íäñýí
õóóëèéí àñóóäëààð ãàðñàí ìàðãààíûã ýöýñëýí
øèéäâýðëýõèéí òóëä òóñãàé çààëò áèé áîëãîæ
¯íäñýí õóóëèéã ñàõèóëàõ, àðä èðãýíèé ¿íäñýí
ýðõèéã õàìãààëàõ ø¿¿õèéí øèíý òîãòîëöîî áîëîõ
¯íäñýí õóóëèéí öýöèéã áàòàëñàí áàéíà.
¯íäñýí õóóëèéí öýö ¯íäñýí õóóëèéã òàéëáàðëàõ,
á¿õ õóóëèéí õýðýãæèëòèéã õÿíàõ, àëü íýãýí óëñ
òºðèéí íàìûí ýðõèéã öóöëàõ òóõàé áîëîí õóóëü
çºð÷ñºí ýñýõ òàëààð ø¿¿õèéí øèéäâýð ãàðãàõ,
¿íäñýí õóóëèéí òàëààðõè ãîìäîë, ìàðãààíûã
õÿíàæ, ø¿¿í øèéäâýðëýõ ýðõòýé.
¯íäñýí õóóëèéí öýö åñºí ãèø¿¿íýýñ á¿ðäýíý.
Ãèø¿¿íèé á¿ðýí ýðõèéí õóãàöàà 6 æèë áà äàõèí
ñîíãîãäîõ ýðõòýé. Ѻ¿ë õîò äàõü ¯íäñýí õóóëèéí
öýö áàéðëàäàã òàâàí äàâõàð áàðèëãà Ñîëîíãîñûí
Óðàí áàðèëãûí õîëáîîíû øàãíàë õ¿ðòæýý.

¯íäñýí Õóóëèéí Öýö

48

Ñîíãóóëèéí ¯íäýñíèé Õîðîî
¯íäñýí õóóëèéí114-ð ç¿éëä çààñíû äàãóó, á¿õ íèéòèéí ñàíàëûã àâàõ ñîíãóóëèéã øóäàðãà çîõèîí ÿâóóëàõ çîðèëãîîð Ñîëîíãîñ óëñûí ¯íäýñíèé Àññåìáëåé, Çàñãèéí ãàçàð, ¯íäñýí õóóëèéí öýö, Ø¿¿õ
çýðýã áàéãóóëëàãàòàé õàìòðàí àæèëëàõ áèå äààñàí
¯íäñýí õóóëèéí àãåíòëàã áîëîõ Ñîíãóóëèéí ¿íäýñíèé õîðîîã áàéãóóëæýý. Òóñ õîðîî óëñ òºðèéí íàì
ýâñýë, ñàíòàé õîëáîîòîé çàõèðãààíû àæëûã äàâõàð
õàðèóöäàã.
Ñîíãóóëèéí õîðîîíû äàðãûí ýðõ ìýäýë, ¿¿ðýãò àæëûí õóãàöàà ¯íäñýí õóóëüä çààñàí ¸ñîîð ÷àíä õýðýãæèíý. Òýä ãàäíûí ÿìàð ÷ íºëººíä àâòàëã¿éãýýð àëáàí
¿¿ðãýý øóäàðãààð ã¿éöýòãýõ áàòàëãààãààð õàíãàãäàíà.
Õ¿íèé ýðõèéí ¿íäýñíèé êîìèññ
Õ¿íèé ýðõèéã õàìãààëàõ çîðèëãîîð ¯íäýñíèé
ºì㺺ëëèéí áàéãóóëëàãà áîëîí Õ¿íèé ýðõèéí
¿íäýñíèé êîìèññûã 2001 îíä áàéãóóëæýý. Îëîí
óëñûí õ¿íèé ýðõèéí êîíâåíöè, ãýðýýíä Ñîëîíãîñ
óëñ ãàðûí ¿ñýã çóðñíààð õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëºº, ¿íý
öýí, øóäàðãà ¸ñûã äýýäëýí, õ¿íèé ýðõèéã á¿ðýí
óòãààð íü ñàõèí õàìãààëäàã.
Õ¿íèé ýðõèéí ¿íäýñíèé êîìèññ Êîìèññûí
äàðãà, Êîìèññûí áàéíãûí 3, Áàéíãûí áóñ 7, íèéò
11 ãèø¿¿íòýé. 11 ãèø¿¿íèé äºðâèéã ¯íäýñíèé
Àññåìáëåéí õóðàëäààíààð ñîíãîõ áà áóñàä äºðâèéã
Åðºíõèéëºã÷èéí ñàíàëààð, ãóðâàí ãèø¿¿íèéã
Äýýä ø¿¿õèéí Åðºíõèé ø¿¿ã÷èéí ñàíàëààð íýð
äýâø¿¿ëæ, Åðºíõèéëºã÷ áàòàëíà.

Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà

Ѻ¿ë Õîòûí Çàõèðãààíû
ºìíºõ Ѻ¿ë Ïëàçà Òºâ

ÁÍÑÓ-ûí ¯íäñýí õóóëèéí 117 -ð ç¿éëä “Îðîí íóòãèéí
çàñàã çàõèðãàà îðøèí ñóóã÷äûí ñàéí ñàéõíû òºëºº
¿éë÷èëæ, ýä õºðºíãºòýé õîëáîîòîé àñóóäëûã
õóóëèéí õ¿ðýýíä çîõèöóóëæ, òóõàéí îðîí íóòãèéí
ä¿ðýì æóðàìä òóñãàñàí çààëòûã õýðýãæ¿¿ëýõèéí
òºëºº àæèëëàíà” õýìýýí çààñàí áàéäàã.

49

¯íäñýí õóóëü áà Çàñãèéí ãàçàð

Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû óäèðäëàãà
õóóëüä çààñàí ¿¿ðýã áîëîí òºðèéí çàõèðãààíû ¿éë
àæèëëàãààã õÿíàæ óäèðäàíà. ̺í çàñàã çàõèðãààíû
òºâ áàéãóóëëàãààñ äààëãàñàí àæèë ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýõ
áà ¿¿íä òºðèéí ºì÷èéí çîõèöóóëàëò, õàíãàìæ
¿éë÷èëãýý, ¿íýëãýý, òºðºë á¿ðèéí ¿éë÷èëãýýíèé
òàòâàð õóðààìæèéã òàòàí òºâëºð¿¿ëýõ çýðýã àæèë
áàãòäàã. Îðîí íóòàã á¿ðò áîëîâñðîë, ñî¸ëûí
àñóóäàë õàðèóöñàí áîëîâñðîëûí ãàçàð äýýä øàòíû
îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû áàéãóóëëàãàòàé.
Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû äýýä øàòíû

Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû íýãæ¿¿ä
1

Çàõèðãààíû áàéðøèë:
Èëæèðó
Õ¿í àì: 10.1 ñàÿ
Ãàçàð íóòàã: 606 êì2
http://www.seoul.go.kr/
2

3
8

Ï¿ñàí õîò

15
11

Çàõèðãààíû áàéðøèë:
Æ¿íãàíðó
Õ¿í àì: 3.5 ñàÿ
Ãàçàð íóòàã: 764 êì2
http://www.busan.go.kr/
3

10

5

4

Èí÷îí õîò
13

Çàõèðãààíû áàéðøèë:
ÿâàëäóí
Õ¿í àì: 2.6 ñàÿ
Ãàçàð íóòàã: 997 êì2
http://www.incheon.go.kr/
4

14

1

Ѻ¿ë õîò

7
2

6

Òýã¿ õîò

12

Çàõèðãààíû áàéðøèë:
Ãîíï¸íðó
Õ¿í àì: 2.5 ñàÿ
Ãàçàð íóòàã: 884 êì2
http://www.daegu.go.kr/
5

Òýæîí õîò
Çàõèðãààíû áàéðøèë: Õÿí÷îíãèë
Õ¿í àì: 1.5 ñàÿ
Ãàçàð íóòàã: 540 êì2
http://www.metro.daejeon.go.kr/

50

16

16

Æýæ¿ ìóæ
Çàõèðãààíû áàéðøèë: Æýæ¿ õîò
Õ¿í àì: 0.5 ñàÿ
Ãàçàð íóòàã: 1,848 êì2
http://www.jeju.go.kr/

áàéãóóëëàãà äîîä øàòíû áàéãóóëëàãàà çàñàã çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàòàé õîëáîõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã.
Äîîä øàòíû çàñàã çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà
çàñàã çàõèðãààíû æèæèã íýãæ (ûá, ì¸í, äóí)ýýð äàìæóóëàí èðãýäýä ¿éë÷èëäýã. Îðîí íóòãèéí
äîîä øàòíû çàñàã çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà á¿ð
õýä õýäýí ä¿¿ðýãòýé áºãººä ä¿¿ðãèéí èðãýäèéí
õýðýãöýý øààðäëàãûã õàíãàõûí òóëä ñàëáàðëàí
¿éë÷èëäýã. Ûá, ì¸í, äóí (áàã, ñóì, õîðîî) õýìýýõ
ñàëáàðóóä èõýâ÷ëýí çàñàã çàõèðãààíû áà íèéãìèéí
¿éë÷èëãýýíèé ¿éë àæèëëàãààã õàðèóöàí ÿâóóëäàã.

6

Êâàíæ¿ õîò

11

Çàõèðãààíû áàéðøèë:
Æèï¸íäó
Õ¿í àì: 1.4 ñàÿ
Ãàçàð íóòàã: 501 êì2
http://www.gwangju.go.kr/
7

¯ëüñàí õîò

Çàõèðãààíû áàéðøèë: Òýæîí
Õ¿í àì: 1.9 ñàÿ
Ãàçàð íóòàã: 8,600 êì2
http://www.chungnam.go.kr/

12

ʸíãèäó ìóæ

13

Çàõèðãààíû áàéðøèë:
Ñ¿âîí
Õ¿í àì: 11.0 ñàÿ
Ãàçàð íóòàã: 10,182 êì2
http://www.gg.go.kr/

9

ʸíñàííàìäó ìóæ

ʸíñàíá¿ãäó ìóæ
Çàõèðãààíû áàéðøèë: Òýã¿
Õ¿í àì: 2.6 ñàÿ
Ãàçàð íóòàã: 19,026 êì2
http://www.gyeongbuk.go.kr/

Æîëëàá¿ãäó ìóæ
Çàõèðãààíû áàéðøèë: Æîíæ¿
Õ¿í àì: 1.8 ñàÿ
Ãàçàð íóòàã: 8,052 êì2
http://www.jeonbuk.go.kr/

14

Êàíâîíäó ìóæ
Çàõèðãààíû áàéðøèë: ׿í÷îí
Õ¿í àì: 1.5 ñàÿ
Ãàçàð íóòàã: 16,873 êì2
http://www.provin.gangwon.kr/

Çàõèðãààíû áàéðøèë:
×àíâîí
Õ¿í àì: 3.1 ñàÿ
Ãàçàð íóòàã: 10,521 êì2
http://www.gsnd.go.kr/
10

Æîëëàíàìäó ìóæ
Çàõèðãààíû áàéðøèë: Ì¿àíã¿í
Õ¿í àì: 1.8 ñàÿ
Ãàçàð íóòàã: 12,074 êì2
http://www.jeonnam.go.kr/

Çàõèðãààíû áàéðøèë:
Øèíæ¿íäóí 1
Õ¿í àì: 1.1 ñàÿ
Ãàçàð íóòàã: 1,057 êì2
http://www.ulsan.go.kr/
8

׿í÷îíàìäó ìóæ

15

׿í÷îíá¿êäó ìóæ
Çàõèðãààíû áàéðøèë: ×îíæ¿
Õ¿í àì: 1.5 ñàÿ
Ãàçàð íóòàã: 7,432 êì2
http://www.cb21.net/

51

¯íäñýí õóóëü áà Çàñãèéí ãàçàð

Çàñãèéí Ãàçðûí Á¿òýö
Õóóëü òîãòîîõ
çàñàãëàë

ÿéöýòãýõ
çàñàãëàë

Ø¿¿õ
çàñàãëàë

¯íäñýí
õóóëèéí öýö

Åðºíõèéëºã÷
• Õÿíàí øàëãàõ õîðîî
• ¯íäýñíèé òàãíóóëûí ãàçàð

Ìýäýýëýë õîëáîîíû õîðîî

Åðºíõèé ñàéä
• Òºðèéí õýðýã çîõèöóóëàëòûí õîðîî
• Õóóëü ýðõ ç¿éí õîðîî
• Àõìàä äàé÷èä, ýõ îðîí÷äûã
õàìãààëàõ õîðîî

52

• Øóäàðãà ºðñºë人íèé õîðîî
• Ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîî
• Õ¿íèé ýðõèéí õîðîî

Ñòðàòåãè òºëºâëºëò,
ñàíãèéí ÿàì

Áîëîâñðîë, øèíæëýõ
óõààí, òåõíîëîãèéí
ÿàì

Ãàäààä õàðèëöàà,
õóäàëäààíû ÿàì

¯íäýñíèé ýâ
íýãäëèéí ÿàì

Ø¿¿õ ÿàì

Áàòëàí õàìãààëàõ
ÿàì

Çàõèðãàà, àþóëã¿é
áàéäëûí ÿàì

Ñî¸ë, ñïîðò, àÿëàë
æóóë÷ëàëûí ÿàì

Õ¿íñ, õºäºº àæ
àõóé, îé ìîä, çàãàñ
àãíóóðûí ÿàì

Ìýäëýã, ýäèéí
çàñãèéí ÿàì

Ýð¿¿ë ìýíä,
íèéãìèéí õàìãààëàë,
ãýð á¿ëèéí ÿàì

Áàéãàëü îð÷íû ÿàì

Õºäºëìºðèéí ÿàì

Õ¿éñèéí òýíöâýðò
áàéäàë Ýìýãòýé÷¿¿äèéí ÿàì

Óëñûí õèë, çàì
òýýâýð, äàëàéí
òýíãèñèéí ÿàì

Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ñîëîíãîñ Óëñûí Åðºíõèéëºã÷èä

È Ñûí Ìàí
(1948-1960)

Þí Áó Ñîí
(1960-1962)

Ïàê Æîí Õûé
(1963-1979)

×îé Ãþ Õà
(1979-1980)

Æîí Ä¿ Õâàí
(1980-1988)

Íó Òý ¯
(1988-1993)

Êèì ¨í Ñàì
(1993-1998)

Êèì Äý Æ¿í
(1998-2003)

9. Íó Ì¿ Õ¸í
(2003-2008)

È Ì¸í Áàê
(2008 îíîîñ)

53

ÕθРÑÎËÎÍÃÎÑÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀ

Ñîëîíãîñ Óëñ, ò¿¿íèé õ¿í àì

54

5

Õî¸ð Ñîëîíãîñûí
õàðèëöàà

Ò¿¿õèéí òîâ÷îîí
Õîéä Ñîëîíãîñûí öºìèéí çýâñãèéí àñóóäëààð
ýíõ òàéâàí÷ øèéäâýð ãàðãàõ îðîëäëîãî
Õî¸ð Ñîëîíãîñûí õàðèëöàà õàìòûí àæèëëàãàà
Öààøäûí áîäëîãî, ÷èã õàíäëàãà

55

Ñîëîíãîñ
Õî¸ð
Õî¸ðÑîëîíãîñûí
Ñîëîíãîñûí
Óëñ, ò¿¿íèé
õàðèëöàà
õàðèëöàà
õ¿í àì

Õî¸ð Ñîëîíãîñûí
õàðèëöàà
Ò¿¿õèéí òîâ÷îîí
Äýëõèéí II äàéíä ßïîí óëñ ÿëàãäàõàä, ñîëîíãîñ÷óóä
òóñãààð òîãòíîñîí, íýãäìýë íýã óëñ áàéãóóëàõûã
çîðüñîí áîëîâ÷ ªìíºä, Óìàðäûí õîîðîíäîõ õ¿éòýí
äàéíû óðøãààð Ñîëîíãîñ ¿íäýñòýí õî¸ð õóâààãäàõàä
õ¿ðñýí áºãººä óëñ îðíû ýíýõ¿¿ õàãàðàë, ªìíºä, Õîéä
Ñîëîíãîñò òóñ òóñûí çàñãèéí ãàçàð áàéãóóëàõ, óëìààð
1950-1953 îíû èðãýíèé äàéí äýãäýõýä õ¿ðãýñýí
áèëýý. Ñîëîíãîñûí ýíý äàéí äîòîîäûí ¿çýë ñóðòëûí
çºð÷èë人íèé óðøãààð ¿¿ññýí áºãººä Êàïèòàëèñò,
Êîììóíèñò íèéãýì õîîðîíäûí òýìöýë áîëñîí ãýæ
îëîíõè ñóäëàà÷ ¿çäýã.
Ñîëîíãîñûí äàéí ͯÁ-ûí ãèø¿¿í 16 îðîí, ò¿¿í÷ëýí Êîììóíèñò îðíîîñ ÇÕÓ, Õÿòàäûã õàìàðñàí
òîìîîõîí õýìæýýíèé îëîí óëñûí äàéí áîëîí
õóâèðñàí þì. Äàéíû ãàë çîãñîîõ õàìòàðñàí ãýðýýíèé
Ñîëîíãîñûí äàéíä
îðîëöñîí àõìàä äàé÷äûí
äóðñãàëä çîðèóëñàí
õºøºº, Âàøèíãòîí õîò

56

äàãóó 155 áýýð ãàçðûí çóðâàñààð Ñîëîíãîñûí
õîéã õóâààãäàæ, ýíýõ¿¿ äàéí äóóññàí áèëýý.
Äàéíû ãàë çîãññîíû äàðàà ÷ Ñîëîíãîñûí
õîéã äýýðõ õ¿éòýí äàéíààñ ¿¿äýëòýé çºð÷èë
õ¿÷òýé õýâýýð áàéâ. ªìíºä Ñîëîíãîñûí Çàñãèéí
ãàçàð Õîéä Ñîëîíãîñûã Êîììóíèçìààñ àâàð÷,
íýãäñýí óëñ áàéãóóëàõ çîðèëãîòîé áîäëîãî
áîëîâñðóóëñàí áîë ¿¿íòýé çýðýãöýí, Õîéä
Ñîëîíãîñ óëñ “õóâüñãàëûã äýìæèã÷” ñòðàòåãèà
òóíõàãëàæ, ªìíºä Ñîëîíãîñòîé êîììóíèçìûí
çàìààð íýãäýí íèéëýõèéã îðîëäñîí áàéíà.
1970-ààä îíû ýõýí ¿åýñ, êàïèòàëèñò áîëîí
êîììóíèñò îðíû çºð÷èë íàìæèæ, Ñîëîíãîñò
õ¿éòýí äàéíû óóð àìüñãàë íàìæèæ ýõýëñýí
áºãººä 1972 îíû 7-ð ñàðûí 4-íä ªìíºä-Õîéä
Ñîëîíãîñ õàìòàðñàí ìýäýãäýë ãàðãàæ, Ѻ¿ë
áîëîí ϸíÿí (Ïõåíüÿí) õîòîä íýãýí çýðýã
îëîíä òóíõàãëàñàí áà ªìíºä-Õîéä Ñîëîíãîñûí
Óëààí çàãàëìàéí íèéãýìëýãèéí óóëçàëò, ªìíºä,
Õîéä Ñîëîíãîñûí Çîõèöóóëàõ õîðîîíû óóëçàëòûã
çîõèîí áàéãóóëàõ òàëààðõè ÿðèà õýëýëöýýðèéã
ñàíàà÷èëñàí þì. Ãýâ÷, ªìíºä, Õîéä Ñîëîíãîñ
õîîðîíäûí ¿ë èëòãýëöýë, äóðã¿éöëèéã íàìæààõ
áîëîí óëñ òºðèéí õ¿ðýýíä õî¸ð òàëûí õàìòûí
èòãýëöýë áèé áîëãîõ íü òèéì ÷ àìàð õýðýã áèø
áîëîõ íü õàðàãäñàí áèëýý.
1979 îíä ÇÕÓ Àôãàíèñòàí óëñ ðóó ò¿ðýìãèéëýí
äàéðñíààð äýëõèé åðòºíöºä äàõèí õ¿éòýí äàéíû
àþóë í¿¿ðëýæ, õî¸ð Ñîëîíãîñûí õàðèëöààíä äàõèí
ñýâ ñóóëãàæýý. 1980-ààä îíû äóíä ¿åýð, ÇÕÓ-ä èë
òîä áàéäàë, ººð÷ëºí áàéãóóëàëò ýõýëñýí íü Ç¿¿í
Åâðîïûí êîììóíèñò îðîíä ººð÷ëºëò øèíý÷ëýë
õóðäòàé ºðíºõ ãîë ò¿ëõýö áîëñîí áºãººä õî¸ð
Ñîëîíãîñûí õàðèëöààíä íýãýí ÷óõàë ýðãýëòèéí ¿å
ýõýëæýý.
1988 îíû 7-ð ñàðûí 7-íä ªìíºä Ñîëîíãîñ óëñûí
Çàñãèéí ãàçàð ¯íäýñòíèé ¿çëýý ñýðãýýõ, ýâ íýãäýë, õºãæèë öýöýãëýëòýä õ¿ðýõ òóñãàé òóíõàãëàë ãàðãàâ. 1990
îíä ªìíºä áîëîí Õîéä Ñîëîíãîñûí Åðºíõèé ñàéä
íàð äýýä õýìæýýíèé óóëçàëò õèéñíýýð, õî¸ð Ñîëîíãîñûí õàðèëöàà ýðñ ñàéæèðëàà. 1991 îíä áîëñîí òàâ
äàõü óäààãèéí Äýýä õýìæýýíèé óóëçàëòûí ¿åýð, Õî¸ð

Äóíäûí öýðýãã¿é á¿ñèéí
(DMZ) õèëèéí øóãàì
äýýðõ öýðã¿¿ä

57

Õî¸ð Ñîëîíãîñûí õàðèëöàà
1991 îíû Äýýä õýìæýýíèé
5 äàõü óäààãèéí óóëçàëò

îðíû Åðºíõèé ñàéä íàð ªìíºä, Õîéä Ñîëîíãîñûí
Õàðèëöàà-Õàìòûí àæèëëàãàà, Ýâëýðýí íýãäýõ òóõàé
ãýðýý áóþó ¯íäñýí õýëýëöýýðò ãàðûí ¿ñýã çóðñàí þì.
Óã ãýðýýã Ñîëîíãîñûí õîéã äýýðõ ýâ íýãäýë, ýíõ òàéâíû òºëºº õèéæ áàéãàà íýãýí ÷óõàë àëõàì áîëñîí ãýæ
¿çäýã.
Õîéä Ñîëîíãîñûí ýäèéí çàñãèéí õ¿íä áàéäëûí
óëìààñ ãàäíû áóñàä îðîí ýíý äýãëýìèéã íóðàí óíàõ
áîëíî ãýæ ¿çäýã. ̺í 1993 îíû 3-ð ñàðä Öºìèéí
çýâñãèéã õÿçãààðëàõ ãýðýýíýýñ òàòãàëçñàíààð Õîéä
Ñîëîíãîñ öºìèéí çýâñãèéí õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëæ
áîëçîøã¿é ãýñýí ýðãýëçýýã òºð¿¿ëñýí þì. Ýäãýýð
Êýñîí Àæ ¿éëäâýðëýëèéí öîãöîëáîðò àæèëëàãñäûí òîî, áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýìæýý
Õîéä Ñîëîíãîñûí àæèëëàãñäûí òîî (õ¿íýýð)
¯éëäâýðëýñýí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íý (ñàÿ àì. äîëëàð)

Ýõ ñóðâàëæ: ¯íäýñíèé ýâ íýãäëèéí ÿàì

58

àñóóäëààñ øàëòãààëàí 1990-ýýä îíû äóíä ¿åä
Ñîëîíãîñûí õîéãèéí áàéäàë õóðöàäæýý.
Õîéä Ñîëîíãîñûí öºìèéí çýâñãèéí õºòºëáºð
õî¸ð Ñîëîíãîñûí õàðèëöààã õóðöàòãàõ øàëòãààí
áîëñîí áîëîâ÷ Åðºíõèéëºã÷ Êèì Äý Æ¿íèé Çàñãèéí
ãàçàð 1998-2002 îíä “Íàðíû èë÷” õýìýýí íýðëýñýí,
Õîéä Ñîëîíãîñòîé õàìòðàí àæèëëàõ, ýâ íýãäëèéã
áèé áîëãîõ áîäëîãî õýðýãæ¿¿ëñíýýð õî¸ð Ñîëîíãîñûí
õàðèëöààã ààæìààð ñàéæðóóëæ ýõýëëýý. Ýäãýýð îðîëäëîãî 2000 îíû 6-ð ñàðä ϸíÿíä áîëñîí õî¸ð Ñîëîíãîñûí àíõíû òºðèéí äýýä õýìæýýíèé óóëçàëò áîëîí
6-ð ñàðûí 15-íä ªìíºä, Õîéä Ñîëîíãîñûí Õàìòàðñàí
òóíõàãëàë ãàðàõàä èõýýõýí íºëººëñºí áàéíà.
Ýíýõ¿¿ òºðèéí äýýä õýìæýýíèé óóëçàëò, Õî¸ð
Ñîëîíãîñûí õîîðîíä 50 æèë ¿ðãýëæèëñýí çºð÷èë人íèéã öýãëýæ, Ñîëîíãîñ õîîðîíäûí õàðèëöààíä
öààøäûí õàìòûí àæèëëàãàà, ýâ íýãäëèéã áýõæ¿¿ëýõ
ò¿¿õýí ¿éë ÿâäàë áîëñîí þì.
2000 îíû 6-ð ñàðààñ õîéø, õî¸ð Ñîëîíãîñûí
õàðèëöààíä ìàø òîì äýâøèë ãàð÷, ñàëàí òóñãààðëàãäñàí òºðºë òºðºãñºä, àõàí ä¿¿ñèéã óóëçóóëàõ
áîëîí ººð õýä õýäýí ÿðèà õýëýëöýýð õèéæýý. ̺í,
õî¸ð Ñîëîíãîñûí õîîðîíä áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í,
ìýðãýæèëòíèé ñîëèëöîî èõýýð íýìýãäýâ.
Õàãàöñàí ãýð á¿ëèéíõíèé àëáàí ¸ñíû óóëçàëò
(õ¿íèé òîî)

Ýõ ñóðâàëæ: ¯íäýñíèé ýâ íýãäëèéí ÿàì

59

Õî¸ð Ñîëîíãîñûí õàðèëöàà

2000 îíû ªìíºä, Õîéä
Ñîëîíãîñûí òºðèéí äýýä
õýìæýýíèé àíõíû ò¿¿õýí
óóëçàëò

Åðºíõèéëºã÷ Íó Ì¿ Õ¸íû Çàñãèéí ãàçàð 20032008 îíä Åðºíõèéëºã÷ Êèì Äý Æ¿íèé Çàñãèéí
ãàçðûí áàðèìòàëæ áàéñàí Íàðíû èë÷ áîäëîãîä
òóëãóóðëàí, õî¸ð Ñîëîíãîñûí õàðèëöààíä ýíõ
òàéâàí, õºãæèë öýöýãëýëòèéí áîäëîãî òóóøòàé
õýðýãæ¿¿ëýâ.
ªìíºä, Õîéä Ñîëîíãîñûí òºðèéí òýðã¿¿íèé
2007 îíû 10-ð ñàðûí 2-íîîñ 4-íä ϸíÿíä áîëñîí
õî¸ð äàõü óäààãèéí äýýä õýìæýýíèé óóëçàëò õî¸ð
Ñîëîíãîñûí òºäèéã¿é Ç¿¿í õîéä Àçèéí á¿ñèéí
õàðèëöààíä ººð÷ëºëò îðóóëñàí ìàø ÷óõàë à÷
õîëáîãäîë á¿õèé óóëçàëò áîëëîî. Õî¸ð îðíû
óäèðäàã÷ ýâëýðýí íýãäýõ, ýäèéí çàñãèéí õàìòûí
àæèëëàãàà, õàìòûí õºãæèë öýöýãëýë, ýíõ òàéâàí ýâ
íýãäëèéí òàëààðõ àñóóäëûã õýëýëöýæ, õî¸ð Ñîëîíãîñûí Õàðèëöààíä ýíõ òàéâàí, Õºãæèë öýöýãëýë
àâ÷ðàõ íàéìàí çààëò á¿õèé Òóíõàãëàë ãàðãàæýý.
ªìíºä, Õîéä Ñîëîíãîñ õî¸ð óëñ õîîðîíäîî
ýñðýã ñóðòàë óõóóëãà, äóíäûí á¿ñýä ÿâóóëäàã ñóðòàë÷èëãààã çîãñîîæ, öýðãèéí õîëáîîã íýýñýí áºãººä
õî¸ð óëñûí òýðã¿¿í Ñîëîíãîñûí Õîéã äýýð õàãàñ çóóí
æèë ãàðóé ¿ðãýëæèëñýí òààã¿é áàéäëûã àðèëãàæ,
õºãæèë öýöýãëýë, æèíõýíý ýíõ òàéâíûã áýõæ¿¿ëýõ
¿íäýñ ñóóðèéã òàâüñàí þì.

Õîéä Ñîëîíãîñûí öºìèéí çýâñãèéí àñóóäëààð ýíõ òàéâàí÷ øèéäâýð ãàðãàõ îðîëäëîãî
ªìíºä Ñîëîíãîñûí Çàñãèéí ãàçðààñ Õîéä Ñîëîíãîñûí öºìèéí çýâñãèéí àñóóäëûã ýöýñëýí çîãñîîõîîð
õî¸ð Ñîëîíãîñ, Àìåðèêèéí Íýãäñýí Óëñ, Õÿòàä, Îðîñ,
ßïîí îðíûã îðîëöóóëñàí Çóðãààí òàëò õýëýëöýýðèéã
ñàíàà÷èëñàí áà ìºí õî¸ð Ñîëîíãîñûí àþóëã¿é
áàéäëûí òàëààð õýëýëöýâ. Ýíý íü öºìèéí çýâñãèéí
àñóóäëààð íààøòàé øèéäâýð ãàðãàõ ãîë àëõàì
áîëñíîîð õî¸ð Ñîëîíãîñûí õàðèëöààã äýâøèëòýò
øèíý øàòàíä õ¿ðãýñýí þì.
Õîéä Ñîëîíãîñûí öºìèéí çýâñãèéí àñóóäëààðõè
äºðºâ äýõ óäààãèéí Çóðãààí òàëò õýëýëöýýðýýñ çóðãààí çààëò á¿õèé Õàìòàðñàí ìýäýãäëèéã 2005 îíû 9ð ñàðûí 15-íä ãàðãàñàí áºãººä óã õýëýëöýýð öºìèéí
çýâñãèéí àñóóäëûã íààøòàé øèéäâýðëýõ àëõàì áîëñîíä òàëàðõóóøòàé. Óã õàìòàðñàí ìýäýãäýë Õîéä

60

Ñîëîíãîñûí öºìèéí çýâñãèéã óñòãàõàä ÷èãëýí,
õýðýãæ¿¿ëýõ çàð÷ìûã òóñãàñàí áºãººä 2005 îíû
11-ð ñàðä áîëñîí òàâ äàõü óäààãèéí Çóðãààí òàëò
õýëýëöýýðýýñ äàõèí Ìýäýãäýë ãàðãàñàí þì. 9-ð
ñàðûí 19-íèé Õàìòàðñàí Ìýäýãäëèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä
îðîëöîã÷ îðíû îðóóëàõ õóâü íýìýð-àìëàëòûã äàõèí
áàòàëãààæóóëñàí þì.
ÀÍÓ-ûí äîëëàðûã õóóðàì÷ààð ¿éëäýõ áîëîí
Õîéä Ñîëîíãîñûí ýñðýã ÀÍÓ-ûí ñàíõ¿¿ãèéí õîðèã
àðãà õýìæýýíèé àñóóäëààð ÀÍÓ áà Õîéä Ñîëîíãîñ
õîîðîíä ¿¿ññýí çºð÷뺺ñ óëáààëàí Çóðãààí òàëò
õýëýëöýýð õýðýãæèëã¿é õîéøèëñîí áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí,
Õîéä Ñîëîíãîñ 2006 îíû 7-ð ñàðûí 5-íä öºìèéí
ïóóæèí õàðâàñíû äàðàà 2006 îíû 10-ð ñàðûí 9-íä
öºìèéí òóðøèëò ÿâóóëñíààñ áîëæ, öºìèéí çýâñãèéí
àñóóäàë äàõèí õóðöàäñàí áèëýý. Îëîí óëñûí õàìòûí
íèéãýìëýãèéí íÿãò õàìòûí àæèëëàãààíä íýãäýí,
ªìíºä Ñîëîíãîñûí Çàñãèéí ãàçðààñ Õîéä Ñîëîíãîñò
öàãààí áóäàà, áîðäîî íèéë¿¿ëýõ òóñëàìæàà öóöëàõ
àðãà õýìæýý àâ÷ýý. Çóðãààí òàëò õýëýëöýýðèéã äàõèí
øóóðõàé ýõë¿¿ëýõ íü öºìèéí çýâñãèéí àñóóäëààð
÷óõàë øèéäâýð ãàðãàõàä à÷ õîëáîãäîëòîé ãýæ ¿çýýä
ªìíºä Ñîëîíãîñûí Çàñãèéí ãàçðààñ äèïëîìàò
îðîëäëîãî õèéâ. ¯¿íèé ¿ð ä¿íä òàâ äàõü óäààãèéí
Çóðãààí òàëò õýëýëöýýðèéí õî¸ð äàõü õýëýëö¿¿ëýã
2006 îíû 12-ð ñàðûí 18-íä, ãóðàâ äàõü õýëýëö¿¿ëýã
2007 îíû 2-ð ñàðûí 8-íä òóñ òóñ áîëëîî.
2007 îíä Çóðãààí îðíû õàìòûí àæèëëàãààíû

ÁÍÕÓ-ûí Áýýæèí õîòíîî
2007 îíû 9-ð ñàðûí 30-íä
Õîéä Ñîëîíãîñûí öºìèéí
çýâñãèéí àñóóäëààð
õèéñýí 6 òàëò õýëýëöýýíä
îðîëöîã÷ òºëººëºã÷èä

61

Õî¸ð Ñîëîíãîñûí õàðèëöàà
Õî¸ð Ñîëîíãîñûí
ýðýãòýé÷¿¿äèéí áàãèéí
õºë áºìáºãèéí íºõºðñºã
òýìöýýí

ä¿íä, Õîéä Ñîëîíãîñûí öºìèéí çýâñãèéí àñóóäëûã
çîãñîîõ ¿éëñýä àõèö ãàðàâ. Õîéä Ñîëîíãîñûí
öºìèéí òîíîã òºõººðºìæèéã áèò¿¿ìæëýí õààõ òóõàé
àñóóäëààð 2-ð ñàðûí 13-íû áîëîí 10-ð ñàðûí 3-íû
ºäðèéí ãýðýýãýýð îðîëöîã÷ îðíóóä òîõèðîëöîîíä
õ¿ð÷ýý. ̺í 9-ð ñàðûí 19-íèé Õàìòàðñàí
ãýðýýã õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä öºìèéí çýâñãèéã
ñààðìàãæóóëàõ, èäýâõã¿éæ¿¿ëýõ çýðýã “Ýõíèé øàòàíä
õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà õýìæýýã” áàòëàí ãàðãàâ. Õî¸ð
Ñîëîíãîñûí õàðèëöààíû õºãæèë, Õîéä Ñîëîíãîñûí
öºìèéí çýâñãèéí àñóóäëûã øèéäâýðëýõýä ãàð÷ áóé
äýâøèë çýðýã íü 2007 îíû 10-ð ñàðä áîëñîí Õî¸ð
Ñîëîíãîñûí Òºðèéí äýýä õýìæýýíèé óóëçàëò õèéõ
ãîë òóëãóóð áîëñîí áàéíà.
Õî¸ð Ñîëîíãîñûí õàðèëöàà íü öààøäûí ýâ
íýãäýë, õàìòûí àæèëëàãàà Ñîëîíãîñûí Õîéã äýýð
ýíõ òàéâàí, òîãòâîðòîé áàéäàë áèé áîëãîõ áîëîí
ìºí îðîëöîã÷ áóñàä îðîí Õîéä Ñîëîíãîñ õîîðîíäûí
ãýðýý õýëýëöýýð, õàìòûí àæèëëàãààã àìæèëòàíä
õ¿ðãýõýä òóñ äºõºì áîëíî. Õîéä Ñîëîíãîñûí öºìèéí
çýâñãèéí àñóóäàë, õî¸ð Ñîëîíãîñûí õàðèëöàà õýðõýí
íààøòàé øèéäýãäýõýýñ ò¿ð ãàë çîãñîîõ ãýðýýíèé
ºíººãèéí íºõöºë áàéäëààñ öààøèä áàéíãûí
ýíõòàéâàí áàéäàëä øèëæèõýä ÷óõàë íºëººëºõ þì.
̺í Ç¿¿í Õîéä Àçèéí îðíóóäûí àþóëã¿é áàéäàë,
õàìòûí àæèëëàãààíä èõýýõýí ÷óõàë õóâü íýìýð
îðóóëàõ áîëíî. ̺í Ñîëîíãîñûí Õîéãèéí áîëîí
Ç¿¿í Õîéä Àçèéí îðíóóäûí óëñ òºðèéí áàéäàë,
ýíõ òàéâàí õºãæèë öýöýãëýëòèéí àñóóäàëä ÷óõàë
øèéäâýðëýõ ¿å èðýýä áàéíà.

62

Õî¸ð Ñîëîíãîñûí Õàðèëöàà,
Õàìòûí Àæèëëàãàà
¯íäýñòýí õóâààãäñàíû äàðàà, Ñîëîíãîñûí õîéã
äýýð õî¸ð ººð åðòºíö áèé áîëîí õóâèð÷ýý. ªìíºä
Ñîëîíãîñûí Çàñãèéí ãàçàð ýâëýðýí íýãäýõ ãýæ
ÿàðàõààñ èë¿¿ õî¸ð Ñîëîíãîñûí õàðèëöàà õàìòûí
àæèëëàãààãàààð äàìæóóëàí íýãäìýë íýã ¿íäýñòíèéã
äàõèí áàéãóóëàõààð ÷àðìàéí àæèëëàæ áàéíà.
Êýñîí Àæ ¿éëäâýðëýëèéí öîãöîëáîð
Õî¸ð Ñîëîíãîñ ýäèéí çàñãèéí õàìòàðñàí òºñºë
áîëîâñðóóëæ õî¸ð óëñ Õîéä Ñîëîíãîñûí Õâàíõý ä¿¿ðýãò Äóíäûí á¿ñèéí îéðîëöîî Êýñîí õîòîä Àæ ¿éëäâýðëýëèéí öîãöîëáîð áàðüæ áàéãóóëàõ çîðèëò òàâüæýý. Õ¸íäý Àñàí êîìïàíè, Õîéä Ñîëîíãîñòîé õèéñýí
ãýðýýíèé äàãóó, Õî¸ð Ñîëîíãîñûí àëáàí ¸ñíû óóëçàëò
õèéñíèé äàðàà 2003 îíû 6-ð ñàðûí 30-íä öîãöîëáîð áàðèõ áàðèëãà áàéãóóëàìæèéí àæëàà ýõýëæýý.
Òºñëèéí ýõíèé øàòíû õýðýãæ¿¿ëýëò áîëîõ áàðèëãà
áàéãóóëàìæèéí àæëûã á¿ðýí äóóñãàæ 2007 îíû 12-ð
ñàðûí ñ¿¿ë÷ýýð öîãöîëáîðûí ¿éë àæèëëàãàà ýõëýâ.
Êýñîí Àæ ¿éëäâýðëýëèéí öîãöîëáîð ªìíºä
Ñîëîíãîñûí õºðºí㺠îðóóëàëò, òåõíîëîãèéí äýâøëèéã Õîéä Ñîëîíãîñûí ãàçàð íóòàã, àæèëëàõ õ¿÷òýé
íýãòãýæ ÷àäñàíààð, õî¸ð òàëûí õàìòûí àìæèëòûã
áèé áîëãîñîí þì. Òóñ öîãöîëáîð òààã¿é óóð
àìüñãàë, çºð÷èë人íòýé áàéñàí ãàçàð íóòãèéã ýíõ
òàéâàí, ýâ íýãäëèéí òàëáàð áîëãîí õóâèðãàæ áàéíà.
Êýñîí Àæ ¿éëäâýðèéí
öîãöîëáîðò àæèëëàæ
áàéãàà Õîéä Ñîëîíãîñûí
àæèë÷èä

63

Õî¸ð Ñîëîíãîñûí õàðèëöàà

Øèíýýð èðæ áàéãàà áèçíåñ ýðõëýã÷èä ¿éëäâýðëýë ýõëýõ áýëòãýë àæëàà õàíãàõàä íü òóñëàõ, îäîî
àæèëëàæ áàéãàà ¿éëäâýðèéí õýðýãöýýò ìàòåðèàëûã
õàíãàí íèéë¿¿ëýõèéí òóëä Äóíäûí á¿ñýýð äàìæèí
ʸíûè çàìààð ºäºðò 600 îð÷èì àâòî ìàøèí, áàðàà
ìàòåðèàë òýýâýðëýõýýñ ãàäíà ªìíºä Ñîëîíãîñûí
1000 îð÷èì àæèëòàí çîð÷äîã áàéíà. 2007 îíû 12-ð
ñàðûí ýöñèéí áàéäëààð, òóñ öîãöîëáîðò 65 êîìïàíè
¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áàéíà. Æèëèéí äîòîð
òóñ êîìïàíèóä 184.78 ñàÿ àì. äîëëàðûí áàðàà
á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýñýí áºãººä áàðàã 40 ñàÿ àì.
äîëëàðûí á¿òýýãäýõ¿¿í ýêñïîðòîëñîí áàéíà. Òóñ
Êýñîí Àæ ¯éëäâýðèéí Öîãöîëáîðûí ¿éëäâýðëýëèéí
õýìæýý 2005 - 2007 îíû õîîðîíä 273.7 ñàÿ
àì.äîëëàðò õ¿ðñýí íü 2007 îíû ¿éëäâýðëýëèéí á¿òýýìæ ìàø èõýýð ºññºíèéã õàðóóëæ áàéíà.
Õî¸ð Ñîëîíãîñûí õèéñýí ãýðýý ¸ñîîð, Õîéä
Ñîëîíãîñûí óäèðäëàãà, êîìïàíèóäòàé ñàéòàð çºâëºëäºí, õàìòäàà õºãæèë äýâøèëä õ¿ðýõ, óëìààð òóñ
öîãöîëáîðò áèçíåñèéí ¿éë àæèëëàãààã ¿ðãýëæë¿¿ëýõ, êîìïàíèóä õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ òààòàé áîëîìæ á¿ðä¿¿ëýõèéí òóëä Ñîëîíãîñûí Çàñãèéí ãàçàð
èäýâõòýé õ¿÷èí ÷àðìàéëò ãàðãàí àæèëëàæ áàéíà.
Õî¸ð Ñîëîíãîñûã õîëáîõ òºìºð çàìûã äàõèí
ñýðãýýõ
1992 îíû 2-ð ñàðûí 19-íèé ºäðèéí ªìíºä Õîéä
Ñîëîíãîñûí ¯íäñýí Ãýðýýãýýð Õî¸ð Ñîëîíãîñ òàñàðñàí
òºìºð çàìàà äàõèí ñýðãýýõýýð òîõèðîëöæýý. Àðâàí
æèëèéí äàðàà, 2002 îíû 9-ð ñàðûí 18-íä òºìºð
çàìûí òîãòîëöîîãîî äàõèí ñýðãýýõýýð, áàðóóí ýðãèéí
2007 îíîîñ, ªìíºä
Ñîëîíãîñûí Ì¿íñàí, Õîéä
Ñîëîíãîñûí Áóíäóí õîòûí
õîîðîíä à÷àà òýýâðèéí
ãàëò òýðýã ºäºð á¿ð
¿éë÷èëæ ýõëýâ.

64

çàì áîëîõ ʸíûé ÷èãëýë, íºãºº òàëûí çàì áîëîõ ç¿¿í
ýðãèéí Äîíõý ÷èãëýëä òºìºð çàì òàâèõ ãàçàð øîðîîíû àæëûã õî¸ð ýðýãò íýãýí çýðýã ýõë¿¿ëýâ. 2004
îíû 10-ð ñàðä òºìºð çàìûí àæèë äóóññàí áºãººä
òóñ îíû 12-ð ñàðûí 1-íýýñ òºìºð çàìàà àøèãëàëòàíä
îðóóëæýý. 2006 îíû 5-ð ñàðûí 11-íä øèíý òºìºð
çàìààð òóðøèëòûí ãàëò òýðýã ÿâóóëæ øàëãàõààð õî¸ð
òàë òîõèðîëöæýý. 56 æèëèéí ºìíº Õî¸ð Ñîëîíãîñ
õóâààãäñàíààñ õîéø àíõ óäàà 2007 îíû 5-ð ñàðûí 17íä ʸíûé, Äîíõý ÷èãëýëèéí ãàëò òýðýã Äóíäûí Á¿ñýýð
äàéðàí ºíãºð÷, òºìºð çàì òóðøèõ àÿëàë õèéâ.
2007 îíû 12-ð ñàðûí 11-íýýñ ªìíºä Ñîëîíãîñûí
Ì¿íñàí áîëîí Õîéä Ñîëîíãîñûí Áóíäóí õîò õîîðîíäûí ÷èãëýëä ºäºð á¿ð à÷ààíû ãàëò òýðýã çîð÷èõ
áîëîâ. Õî¸ð Ñîëîíãîñûí òºìºð çàìûã õîëáîñîí íü
îëîí òàëûí à÷ õîëáîãäîë ºã÷ áàéíà. Ǻâõºí ¿éë÷èëãýý òýýâýðëýëòèéí çàðäëûã áóóðóóëààä çîãñîõã¿é,
õî¸ð Ñîëîíãîñûí òààã¿é óóð àìüñãàëûã 纺ëëºõ,
Êýñîí Àæ ¿éëäâýðëýëèéí öîãöîëáîðûí õºãæëèéã
õóðäàñãàõ, Õîéä Ñîëîíãîñûí Êûìãàí óóëûí àìðàëò
æóóë÷ëàëûã íýìýãä¿¿ëýõýä èõ õóâü íýìýð îðóóëæ
áàéíà. Öààøäàà ýíý òºìºð çàìûã Ñîëîíãîñ-Ñèáèðü,
Ñîëîíãîñ -Õÿòàä õîîðîíäûí òºìºð çàì áîëãîí àâòî
çàìòàé õîëáîõ áà Ç¿¿í Õîéä Àçèéí ¿éë÷èëãýý, à÷àà
òýýâýðëýõ òºâ áîëãîõ þì.

Êèì Ñ¿í Êâîí
Îëîí Óëñûí Ýðäýíý
øèøèéí íèéãýìëýãèéí
(ÎÓÝÍ) òýðã¿¿í ä-ð. Êèì
àðâèí èõ óðãàöòàé äýýä
çýðãèéí ýðäýíý øèøèéí
øèíý ñîðò áèé áîëãîõ
àæëûã óäèðäñàí þì.
1998 îíä ÎÓÝÍ ýíýõ¿¿
ýðäýíý øèøèéí ¿ðèéã
Õîéä Ñîëîíãîñò ºãñºí áà
õîîë õ¿íñíèé õîìñäîëûã
áóóðóóëàõàä òóñëàõ
çîðèëãîòîé ñóäàëãààíû
àæëàà ýõýëæýý.

Íèéãýì – Ñî¸ëûí Õàðèëöàà, Õàìòûí Àæèëëàãàà
2000 îíû 6-ð ñàðûí 15-íä Õàìòàðñàí ìýäýãäýë
ãàðñíààñ õîéø, íèéãýì ñî¸ëûí ñàëáàðò õàìòàðñàí
òºñë¿¿ä èõýýð õýðýãæèâ. 2007 îíû ñ¿¿ë÷ ãýõýä, Õî¸ð
Ñîëîíãîñûí íèéãýì ñî¸ëûí õàðèëöààíû 498 àðãà õýì-

65

Õî¸ð Ñîëîíãîñûí õàðèëöàà

æýýíä 12,700 õ¿í õàìðàãäñàí áºãººä ýíý íü 1999 îíû
ºìíºõ ¿åòýé õàðüöóóëàõàä 15 äàõèí ºññºí áàéíà.
Èðãýäèéí äóíä çîõèîãäñîí íèéãýì ñî¸ëûí àðãà
õýìæýý õî¸ð Ñîëîíãîñûí õàðèëöààã á¿õýëä íü ñàéæðóóëàõ, ãýðýý õýëýëöýýð õèéõýä òîäîðõîé õóâü íýìýð
îðóóëàõóéö à÷ õîëáîãäîëòîé áîëñîí. Èðãýäèéí äóíä
çîõèîñîí àæëûí ¿åýð, 2000 îíû Õî¸ð Ñîëîíãîñûí
Òºðèéí äýýä õýìæýýíèé óóëçàëòûí îéã 6-ð ñàðûí 15íä, Ýðõ ÷ºëººíèé ºäðèéã 8-ð ñàðûí 15-íä òîãòìîë
òýìäýãëýæ áàéõààð, ßïîíû ýçëýí ò¿ðýìãèéëëèéí
¿åä àâ÷ õàÿñàí 16-ð çóóíû Æóñîí Õààíû õºøººã
Õîéä Ñîëîíãîñò ýðã¿¿ëýí àâàà÷èõ çýðýã àæëûã
çîõèîí áàéãóóëæ, Õî¸ð Ñîëîíãîñ õàìòðàí Ñîëîíãîñ
õýëíèé òîëü áè÷èã ãàðãàõ àæëûã ýõë¿¿ëñýí áàéíà.
Ýäãýýð àæèë áîëîí áóñàä òºñëèéí àðãà õýìæýýíèé
çîðèëãî Ñîëîíãîñûí àðä ò¿ìýí íýã ¿íäýñòýí ãýäãýý
ýðãýí ñýðãýýí ñàíàõàä ÷èãëýæýý. ªìíºä Ñîëîíãîñûí Çàñãèéí ãàçàð Õîéä Ñîëîíãîñûí çóðàà÷äûã
óðüæ àâ÷ðàí, ªìíºä Ñîëîíãîñ÷óóä òýäíèé àâúÿàñ
÷àäâàð, óðàí á¿òýýëòýé òàíèëöàæ, Õîéä Ñîëîíãîñûí
óðëàãèéí òàëààð èë¿¿ èõ ìýäëýã îëæ àâ÷ýý. Õî¸ð
Ñîëîíãîñûí ñî¸ëûí ÿëãààã àðèëãàõ çîðèëãîîð áóñàä
àæëûã çîõèîí ÿâóóëæ áàéíà. ¯¿íä: Õî¸ð Ñîëîíãîñûí
õàìòûí àæèëëàãààã áýõæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð çîõèîí áàéãóóëñàí àæèë, ñïîðòûí óðàëäààí òýìöýýíèéã öààøèä
òîãòìîë áîëãîí ººð÷ëºí ÿâóóëàõààð àæèëëàæ áàéíà.
Õàãàöñàí ãýð á¿ëèéíõíèé óóëçàëò

ªìíºä, Õîéä Ñîëîíãîñò
õàãàöàæ ñàëñàí ãýð
á¿ëèéíõíèé àëáàí ¸ñíû
óóëçàëò áîëîâ.

66

Ñàëæ õàãàöñàí ãýð á¿ëèéíõíèéã óóëçóóëàõ, òºðºë
òºðºãñºäòýéãýý óóëçàõ ãýñýí òýäíèé õ¿ñëèéã áèåë¿¿ëýõ íü Çàñãèéí Ãàçðûí õóâüä íýãýí ÷óõàë, õýö¿¿
àñóóäàë áàéëàà. 2007 îíû 11-ð ñàðä áîëñîí Õî¸ð
Ñîëîíãîñûí Óëààí çàãàëìàéí íèéãýìëýãèéí 9 äýõü
óäààãèéí óóëçàëòààð òîõèðñîí Õî¸ð Ñîëîíãîñûí
ãýðýýã õàìòðàí õýðýãæ¿¿ëýõýýð àæèëëàæ áàéíà.
Ãýðýýíä çààñíààð æèë á¿ð 400 õ¿íèéã áèå÷ëýí
óóëçóóëàõ, 100 õ¿í òóñãàé óóëçàëòàíä õàìðàãäàõ,
160 ãýð á¿ë òåëåâèçèéí äýëãýöýýð óóëçàõ, 120
ãýð á¿ë øóóäàí, öàõèëãààí õîëáîîãîîð õàðèëöàõ áîëîìæòîé áîëæýý. Çàñãèéí ãàçðààñ õ¿ì¿¿íëýãèéí àñóóäëûã íýí òýðã¿¿íä øèéäâýðëýõ,
Õîéä Ñîëîíãîñòîé èë¿¿ íóõàöòàé çºâëºëäºí

õýëýëöýõ çîðèëò òàâüñàí áºãººä 2008 îíû 7-ð ñàðä
ãýð á¿ëèéíõíèé óóëçàëòûí áàéðûã Êûìãàí óóëàíä
áàéãóóëñíààð ãýð á¿ëèéíõíèé òîâëîñîí áóþó ýýëæèò
óóëçàëòóóä õèéãäýõ áîëîìæòîé áîëæýý.

Öààøäûí áîäëîãî ÷èãëýë
Õî¸ð Ñîëîíãîñûí õàðèëöààíä ºíººã õ¿ðòýë ãàðñàí
äýâøèëä òóëãóóðëàí, Åðºíõèéëºã÷ È Ì¸í Áàêèéí
Çàñãèéí ãàçàð Õîéä Ñîëîíãîñûí öºìèéí çýâñãèéí
àñóóäëûã àìæèëòòàé øèéäâýðëýõ, ýíõ òàéâàí áàéäàë
áèé áîëãîõ àñóóäàëä àíõààðàë õàíäóóëàí àæèëëàæ
áàéíà. Õîéä Ñîëîíãîñûí öºìèéí çýâñãèéí àñóóäëûã
íààøòàé øèéäâýðëýõ íü Ñîëîíãîñûí Õîéãèéí ýíõ
àìãàëàí áàéäàë, ýíõ òàéâàí, ýäèéí çàñãèéí õºãæèë
äýâøèëä ãîë íºëººëºõ ÷óõàë àñóóäàë þì. Õî¸ð
Ñîëîíãîñûí ýäèéí çàñãèéí õàðèëöàà, õàìòûí àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõ íü ýíõ òàéâíû àñóóäëààñ øàëòãààëàõ ó÷ðààñ þóí ò¿ð¿¿íä ýäèéí çàñãèéí õàìòûí
àæèëëàãàà, ýíõ òàéâàí áàéäëûã áèé áîëãîõ õýðýãòýé.
Ãàë çîãñîîõ õýëýëöýýð õèéñíýýñ õîéø õàãàñ çóó
ãàðóé æèëèéí òóðø Ñîëîíãîñûí Õîéã òàéâàí àìãàëàí áàéíà. Þóíû ºìíº, Õîéä Ñîëîíãîñûí öºìèéí
çýâñãèéí àñóóäëààð àìæèëòòàé øèéäâýðò õ¿ðýõèéí
òóëä Ñîëîíãîñûí Çàñãèéí ãàçàð õèéæ áàéãàà ÿðèà
õýëýëöýýðèéã ¿ðãýëæë¿¿ëýõèéã ýðìýëçýæ áàéíà.
Ò¿¿í÷ëýí, ãàë çîãñîîõ ãýðýýã áàéíãûí ýíõ òàéâàí
áàéäàë áîëãîí ººð÷ëºõèéí òóëä ÷àðìàéí àæèëëàõ
áîëíî. ßëàíãóÿà, Ñîëîíãîñûí Çàñãèéí ãàçàð Õî¸ð
Ñîëîíãîñûí õàìòûí àæèëëàãààíû ÷óõàë õýñýã áîëîõ
“Öºìèéí çýâñýãã¿é, íýýëòòýé áàéõ, 3000” õºòºëáºðò
òóëãóóðëàñàí Õî¸ð Ñîëîíãîñûí ýäèéí çàñãèéí áàéãóóëëàãûã óäèðäàí àæèëëàõààð îëîí óëñûí áàéãóóëëàãàòàé õàìòðàí àæèëëàõ þì. ªìíºä Ñîëîíãîñûí
Çàñãèéí ãàçàð Çóðãààí òàëò õýëýëöýýðèéã àìæèëòàíä
õ¿ðãýõèéí òóëä ÀÍÓ, ßïîí îðîíòîé íàéðàìäàëò
õàðèëöààãàà áýõæ¿¿ëýõ, Õÿòàä, Îðîñ îðîíòîé õàìòûí
àæèëëàãààãàà ºðãºæ¿¿ëýõýýð àæèëëàæ áàéíà. ̺í
äýëõèé äàõèíòàé çýðýãöýí àëõàõ Ñîëîíãîñ îðîí,
àðä÷èëàë õàìòûí õºãæèë, äýëõèéí ýíõ òàéâàí áàéäàëä
õóâü íýìýð îðóóëàõ íýãäìýë Ñîëîíãîñ óëñ áîëîõûí
òóëä èðýýä¿éäýý ÷èãëýñýí áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãààã õýðýãæ¿¿ëæ ãàéõàëòàé øèíý÷ëýë ººð÷ëºëòºíä õ¿ðýõ þì.

67

Õî¸ð Ñîëîíãîñûí õàðèëöàà òîâ÷õîíäîî

Õî¸ð Ñîëîíãîñûí Õàðèëöààí
äàõü ÷óõàë ¿éë ÿâäëóóä
1950 îíû 6-ð ñàðûí 25-íä Õîéä Ñîëîíãîñ
ªìíºä Ñîëîíãîñ ðóó äîâòîëñíîîð Ñîëîíãîñûí
èðãýíèé äàéí ýõýëæýý. 1953 îíä ãàë çîãñîîõ
õýëýëöýýðò ãàðûí ¿ñýã çóðñàí. ªìíºä
Ñîëîíãîñûí ãàéõàìøèãò ýäèéí çàñãèéí
ºñºëò Õî¸ð Ñîëîíãîñûí õàðèëöààíä ñàéíààð
íºëººëñºí.

1998 îíû 11ð ñàðûí 18
Õîéä Ñîëîíãîñûí Êûìãàí
óóëàíä ªìíºä
Ñîëîíãîñûí
èðãýä àÿëàë
æóóë÷ëàë
õèéõèéã
çºâøººðñºí.
1985 îíû 9-ð ñàðûí 20-23
Ñîëîíãîñûí õàãàöàæ ñàëñàí
ãýð á¿ëèéíõíèé àíõíû
óóëçàëò áîëñîí.
1972 îíû 11-ð ñàðûí 30
ªìíºä-Õîéä Ñîëîíãîñûí
Çîõèöóóëàõ Õîðîî
áàéãóóëàãäñàí.

1972 îíû 7-ð ñàðûí 4
ªìíºä-Õîéä Ñîëîíãîñûí
õàìòàðñàí ìýäýãäëèéã
òóíõàãëàñàí.

1953 îíû 7-ð ñàðûí 27
Ãàë çîãñîîõ õýëýëöýýðò
ãàðûí ¿ñýã çóðñàí

1950 îíû 6-ð ñàðûí 25
Ñîëîíãîñûí äàéí ýõýëñýí

68

2007 îíû 12-ð ñàðûí 11
Õî¸ð Ñîëîíãîñ õîîðîíä
ʸíûé Äóíõý ÷èãëýëèéí à÷àà
òýýâðèéí ãàëò òýðýã çîð÷èõ øóãàì íýýãäýâ. (Ì¿íñàí-Áóíäóí)

2007 îíû 12-ð ñàðûí 5
ªìíºä Ñîëîíãîñîîñ Õîéä
Ñîëîíãîñûí ò¿¿õò Êýñîí õîò
ðóó àÿëæ ýõýëñýí.

2007 îíû 10-ð ñàðûí 2-4
Õî¸ð Ñîëîíãîñûí Òºðèéí
äýýä õýìæýýíèé õî¸ð äàõü
óäààãèéí óóëçàëò áîëñîí.
2005 îíû 9-ð ñàðûí 19
Ñîëîíãîñûí Õîéãèéã öºìèéí
çýâñýãã¿é á¿ñ áîëãîõ 6 òàëò
õýëýëöýýðèéí 4 äýõü óóëçàëòààð
õàìòàðñàí ìýäýãäýë ãàðãàñàí.
2003 îíû 6-ð ñàðûí 30
Êýñîí Àæ ¯éëäâýðèéí
Öîãöîëáîðûí áàðèëãûí øàâ
òàâèõ ¸ñëîë áîëñîí.

2000 îíû 9-ð ñàðûí 15
Ñèäíåéí Îëèìïèéí íààäìûí íýýëòèéí
àæèëëàãààíä ªìíºä Õîéä Ñîëîíãîñûí
áàã òàìèð÷èä õàìòðàí îðîëöñîí.
2000 îíû 6-ð ñàðûí 13-15
Õî¸ð Ñîëîíãîñ óëñûí òºðèéí
äýýä õýìæýýíèé àíõíû
óóëçàëò áîëñîí.

69

ÑÎËÎÍÃÎÑ ÓËÑ ÄÝËÕÈÉÍ ÒÀÂÖÍÀÀ

Ñîëîíãîñ
Õî¸ð Ñîëîíãîñûí
Óëñ, ò¿¿íèé
õàðèëöàà
õ¿í àì

70

6

Ñîëîíãîñ óëñ
äýëõèéí òàâöíàà

Ñîëîíãîñûí ãàäààä õàðèëöàà
Ýäèéí çàñãèéí ãàäààä õàðèëöàà
Îëîí óëñûí ýíõòàéâàí, õàìòûí àæèëëàãàà
Öààøäûí ãàäààä áîäëîãî, ÷èã õàíäëàãà

71

Ñîëîíãîñ
Ñîëîíãîñ óëñ
Óëñ,äýëõèéí
ò¿¿íèé òàâöíàà
õ¿í àì

Ñîëîíãîñ óëñ
äýëõèéí òàâöíàà
Ñîëîíãîñûí ãàäààä õàðèëöàà
1948 îíä áàéãóóëàãäñàí öàãààñàà õîéø ÁÍÑÓ àðä÷èëàë, ÷ºëººò çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéã õºãæ¿¿ëæ
èðñýí áà ãàäààä õàðèëöààíäàà ÷ îëîí ÷óõàë ººð÷ëºëò
ãàðãàæ ÷àäæýý. Äýëõèéí 2 äàéíû äàðàà ç¿¿í áîëîí
áàðóóí åðòºíöèéí ñºðãºë人íèéã ÀÍÓ áîëîí ÇÕÓ
òýðã¿¿ëýõ áîëæýý. Äýëõèé íèéòýýð õ¿éòýí äàéíû
óóð àìüñãàëä àâòñàí ýíý íºõöºëä ÁÍÑÓ àðä÷èëàëûã
ýðõýìëýã÷ áàðóóíû îðíóóäòàé ãàäààä õàðèëöààãàà
õºãæ¿¿ëæ èðñýí áàéíà.
Ñîëîíãîñûí äàéíû äàðààõ îí æèë¿¿äýä äýëõèé
åðòºíö Ñîëîíãîñ îðíûã äàéíû ñ¿éðýëä íýðâýãäñýí
ÿäóó áóóðàé îðîí ãýæ ¿çýæ áàéâ. 1962 îíîîñ ÁÍÑÓ
ýêñïîðòîä ÷èãëýñýí ýäèéí çàñãèéí áîäëîãî ÿâóóëæ
îëîí óëñûí õóäàëäààíû õàðèëöààíä èäýâõèòýé
îðîëöîæ ýõýëñýí òóë ýíý òºñººëºë òóí ÷ óäàëã¿é
ººð÷ëºãäºæ ýõýëñýí þì.
Ç¿¿í áîëîí áàðóóí åðòºíöèéí ñºðãºë人í
õóðöàäñàí õ¿éòýí äàéíû ¿åä ÷ ÁÍÑÓ ýâñëèéí îðíóóäòàé óëàìæëàëò õàðèëöààãàà ñàéæðóóëæ, ãàäààä
õàðèëöààãàà ºðãºæ¿¿ëæ ýõëýâ. Óëìààð ãóðàâäàã÷
Îëîí óëñûí áàéãóóëëàãàä ýëñýí îðñîí íü

www.imf.org
ÎÓÂÑ
(1955)

72

www.apec.org
ÀÏÅÊ
(1989)

www.un.org
ͯÁ
(1991)

www.wto.org
ÄÕÁ
(1995)

www.oecd.org
ÎÅÑÄ
(1996)

åðòºíöèéí óëñ îðíóóäòàé õàìòûí àæèëëàãààíû
õàðèëöàà òîãòîîí õºãæ¿¿ëýõ áîëæýý. 1970 îíîîñ
ýõëýí ÁÍÑÓ-ûí äèïëîìàò áîäëîãî Ñîëîíãîñûí
õîéãèéí òóñãààð òîãòíîëûã ýðõýìëýõ, òóñ õîéã ýíõ
òàéâíààð ýâëýðýí íýãäýõýä ÷èãëýãäýõ áîëæ, áóñàä
îðíóóäòàé òîãòîîñîí õàðèëöààãàà óëàì áýõæ¿¿ëæ,
îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóäàä ãèø¿¿íýýð ýëñýí
îðñîí.
1980-ààä îíû òóðø ÁÍÑÓ äýëõèéí îëîí óëñòàé
á¿õèé ë òàëààð õàìòðàí àæèëëàõ ò¿íøëýëèéí
õàðèëöààã õºãæ¿¿ëæ èðæýý. Äèïëîìàò áîäëîãîä ÷
òîãòâîðòîé áàéð ñóóðü áàðèìòàëæ áàéæýý. 1980ààä îíû ñ¿¿ë÷, 1990-ýýä îíû ýõýýð ç¿¿í Åâðîïûí
áîëîí ÇÕÓ-ä ò¿¿õýí ººð÷ëºëò¿¿ä ãàðñíààð õ¿éòýí
äàéí äóóñãàâàð áîëîâ. ÁÍÑÓ ýíý íºõöºë áàéäëûã
á¿ðýí ä¿¿ðýí àøèãëàí Õîéä ðóó ÷èãëýñýí äèïëîìàò
áîäëîãîî óëàì èäýâõæ¿¿ëæ, õóó÷èí ñîöèàëèñò
òîãòîëöîîòîé áàéñàí óëñ îðíóóäòàé õîëáîî
õàðèëöààãàà ñàéæðóóëæ ýõýëñýí áàéíà.
ÇÕÓ, Õÿòàä áîëîí áóñàä îðíóóäòàé áîãèíî
õóãàöààíä õàðèëöààãàà òîãòâîðæóóëæ ÷àäñàí òóë
Ñîëîíãîñûí ãàäààä õàðèëöàà æèíõýíý óòãààðàà
äýëõèé äàõèíûã õàìàð÷ ÷àäæýý. Õîéä ðóó ÷èãëýñýí
äèëîìàò áîäëîãî ÷ ¿ð ºãººæºº ºã÷ 1991 îíû 9-ð
ñàðä ªìíºä Õîéä Ñîëîíãîñ íýãýí çýðýã ͯÁ-ä
ýëñýí îðñîí áèëýý.
1991 îíû 12-ð ñàðä áàéãóóëàãäñàí Ýâëýðýë, ¿ë
ò¿ðýìãèéëýë, õàðèëöàí ñîëèëöîî, õàìòûí àæèëëàãààíû ãýðýý (ªìíºä-Õîéä Ñîëîíãîñûí ¿íäñýí
1991 îíû 9-ð ñàðä ªìíºä,
Óìàðä Ñîëîíãîñ íýãýí
çýðýã ͯÁ-ä ýëñýâ.

73

Ñîëîíãîñ óëñ äýëõèéí òàâöíàà

õýëýëöýýð) áîëîí Ñîëîíãîñûí õîéãò öºìèéí
çýâñýã õóðààõ òóõàé õàìòàðñàí òóíõàãëàë íü õî¸ð
Ñîëîíãîñ ýíõ òàéâíààð çýðýãöýí îðøèõûí ¿íäýñ
ñóóðèéã òàâüñàí þì.
Ýäãýýð ò¿¿õýí áè÷èã áàðèìòóóä òóñ õîéã áîëîí
Ç¿¿í Õîéä Àçèä ýíõ òàéâíû ¿ð ¿íäñèéã ñóóëãàæ,
ñàëàí òóñãààðëàãäñàí óëñ ¿íäýñòýí ýíõ òàéâíààð
ýðãýí íýãäýõ ¿éë ÿâöûí ýõíèé àëõàì áîëñîí þì.
Ýäèéí çàñãèéí ãàäààä õàðèëöàà
Åðºíõèéëºã÷ àñàí Êèì Äý
Æ¿í 2000 îíä Íîáåëèéí
Ýíõòàéâíû øàãíàë õ¿ðòýâ.

74

Õ¿éòýí äàéíû äàðààõíààñ äýëõèéí óëñ îðíóóä
á¿ñ÷ëýí õóâààãäàõ õàíäëàãà óëàì õ¿÷òýé áîëæ
áàéëàà. Ýêñïîðòîä ÷èãëýñýí áîäëîãî áàðèìòàëäàã
ÁÍÑÓ-òàé àäèë îðíóóäûí ãàäààä ýäèéí çàñãèéí
îð÷èíä èõýýõýí ººð÷ëºëò îðæ áàéâ.
Ñîëîíãîñ îðîí óðüä èõýâ÷ëýí ºíäºð õºãæèëòýé
ÀÍÓ, ßïîí áîëîí Åâðîïûí îðíóóäòàé õóäàëäàà
õèéæ áàéñàí íü ºíººäðèéí íºõöºëä õóäàëäààíû
òýíöâýðò áóñ áàéäàëä õ¿ðãýæ áàéíà. Èéìýýñ
õºãæèæ áóé îðíóóäòàé õèéõ õóäàëäààíû õýìæýýãýý
íýìýãä¿¿ëæ ºíäºð õºãæèëòýé îðíóóäòàé õèéõ
õóäàëäààíû õýìæýýã áóóðóóëàõ àðãà õýìæýý àâ÷ýý.
Ñîëîíãîñûí ýäèéí çàñàã áîëîí õóäàëäààíû
ñàëáàð óëàì õºãæñººð áàéíà. ¯íäýñíèé àæ
¿éëäâýðëýëä øèíý òåõíèê, òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëýõ
¿éë àæèëëàãààã ýð÷èìòýé õºãæ¿¿ëýõèéí õýðýýð
ÁÍÑÓ-ûí Ç¿¿í Åâðîï áîëîí õºãæèæ áóé îðíóóäòàé
õèéõ õóäàëäàà óëàì ºðãºæèí òýëýõ áîëíî.
Ñîëîíãîñ îðîí àæ ¿éëäâýðèéí á¿òöýý ººð÷ëºí
áîñãîæ ÷àäñàí òºäèéã¿é ¿íäýñíèé äàâóó òàëûã
õîñëóóëñíû ¿íäñýí äýýð õºãæèæ áóé îðíóóäòàé
õàðèëöàí õàìòûí àæèëëàãààã ã¿íçãèéð¿¿ëýí îëîí
óëñûí ýäèéí çàñãèéí õºãæèëä èõýýõýí õóâü íýìýð
îðóóëæ áàéãàà áèëýý. ªíäºð õºãæèëòýé îðíóóä
äýëõèéí òàâöàíä õóäàëäàà, øèíæëýõ óõààí, àæ
¿éëäâýðèéí òåõíèê, òåõíîëîãèéí äýâøëèéí õóâüä
øèéäâýðëýõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã òóë Ñîëîíãîñ óëñ
òýäíèé æèøèãò õ¿ðýõèéã çîðüæ àæ ¿éëäâýð, õºäºº
àæ àõóé áîëîí ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðûí çàõ çýýëýý
íýýëòòýé áîëãîí õºãæ¿¿ëæ áàéãàà þì.

Ñ¿¿ëèéí ¿åä îçîíû äàâõàðãà öîîðîõ, äýëõèéí
äóëààðàë, öºëæèëò çýðýã õ¿ðýýëýí áóé îð÷íû
àñóóäëóóä äýëõèé íèéòèéí ºìíº øèíý òóëãàìäñàí
àñóóäàë áîëîí òàâèãäëàà. 1992 îíä áàéãàëü îð÷èí
áîëîí õºãæëèéí àñóóäëààð õóðàëäñàí äýëõèéí
äýýä õýìæýýíèé óóëçàëò áîëîõ ͯÁ-ûí õóðëààñ
äýâø¿¿ëýí òàâüñàí ýäèéí çàñãèéí õºãæèë íü
áàéãàëü îð÷èíä õîð õºíººë ó÷ðóóëæ áîëîõã¿é
ãýñýí ñàíààã Ñîëîíãîñ óëñ äýìæèí õºãæëèéí
øèíý áîäëîãî õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöäàà äàãàí ìºðäºæ
èðëýý. Ðèîãèéí òóíõàãëàë áàòëàãäàõàä õóâü íýìýð
îðóóëñíààðàà áàõàðõäàã Ñîëîíãîñ óëñûí øèíý
áîäëîãûí çîðèëãî íü áàéãàëü îð÷èí áîëîí ýäèéí
çàñãèéí õºãæëèéí çîõèñòîé õàðüöààã õàíãàæ,
õóäàëäàà áîëîí õ¿ðýýëýí áóé îð÷íû òýíöâýðò
áàéäëûã õàäãàëàí, áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ
äýëõèé íèéòèéí ¿éëñýä èäýâõèòýé îðîëöîõîä
÷èãëýãäýæ áàéíà.
Îëîí òàëò õóäàëäààíû õýëýëöýýíèé Óðóãâàéí ¿å
øàòíû õýëýëöýýð (Uruguay Round)-íü õóäàëäààíû
òàòâàðûí õýìæýýã áóóðóóëàõ, õóäàëäààíû áóñàä õîðèãèéã àðèëãàõ, ÷ºëººò õóäàëäààíä øèëæèõ äýëõèé
íèéòèéí õºäºë㺺íä íýãäýõ ÷óõàë àëõàì áîëñîí
þì. ÁÍÑÓ äýëõèé íèéòýýð ÷ºëººò õóäàëäàà ÿâóóëàõûã äýìæèí çàõ çýýëýý íýýëòòýé áàéëãàæ áàéíà.
ÁÍÑÓ íü ×èëè, Ñèíãàïóð, Åâðîïûí ׺뺺ò Õóäàëäààíû Íèéãýìëýã, Ç¿¿í ªìíºä Àçèéí Îðíóóäûí
Íèéãýìëýã (ÀÑÅÀÍ )çýðýã äýëõèéí 16 îðîíòîé Îëîí

LG êîìïàíèéí Ïîëüø
äàõü Ýë Ñè Äè äýëãýöèéí
¿éëäâýð, ýä àíãè
óãñðàëòûí øóãàì

Ñîëîíãîñ-Åâðîïûí
õîëáîî Îëîí Óëñûí
׺뺺ò õóäàëäààíû
õýëýëöýýð õèéæ áàéãàà
íü.
ªìíºä Ñîëîíãîñûí
òºëººëºã÷äèéí òýðã¿¿í
Ñîëîíãîñ-Åâðîïûí õîëáîî
ÎÓ×ÕÕ õèéõ 6 äàõü
óóëçàëò äýýð Åâðîïûí
õîëáîîíû òºëººëºã÷òýé
ãàð áàðüæ áàéãàà íü.

75

Ñîëîíãîñ óëñ äýëõèéí òàâöíàà

Óëñûí ׺뺺ò Õóäàëäààíû Õýëýëöýýð (ÎÓ×ÕÕ)
áàéãóóëñàí, îäîîãîîð ÀÍÓ-òàé õýëöýë õèéæ
áàéãàà, 2008 îíû ñ¿¿ëýýð Åâðîïûí Õîëáîî, Êàíàä,
Ýíýòõýã çýðýã îðíóóäòàé õýëýëöýýðèéã áàòëàõ
áºãººä, Õÿòàä, ªìíºä Àìåðèê, Ïåðñèéí áóëàíãèéí
óëñóóäòàé Çàñãèéí ãàçðûí ò¿âøèíä õýëýëöýýð
õèéõýýð áýëòãýæ áàéíà. Ñîëîíãîñ óëñ õóäàëäààíû
ò¿íøòýéãýý øóäàðãà áóñ èìïîðòûí àñóóäàë ¿¿ñýõ
òîõèîëäîëä õàðèëöàí õî¸ð òàëûí áîëîí Äýëõèéí
Õóäàëäààíû Áàéãóóëëàãûí ìàðãààí øèéäâýðëýõ
æóðìûí äàãóó øèéäâýðëýæ áàéíà.
Îëîí óëñûí ýíõòàéâàí, õàìòûí àæèëëàãàà

Äîêòîð Ëè Æîí ¯ê
Äýëõèéí Ýð¿¿ë ìýíäèéí
áàéãóóëëàãûí Åðºíõèé
çàõèðëààð àæèëëàæ
áàéõäàà Äîêòîð Ëè
îëîí óëñûí ýð¿¿ë ìýíä,
õºãæëèéí òóëãàìäñàí
àñóóäëóóäààñ ñ¿ðüåý
ºâ÷íèéã àíàãààõ, õ¿¿õäèéã
âàêöèíæóóëàõ àæëûã
óäèðäàí õèéæ áàéâ. 2006
îíû 5-ð ñàðûí 22-íä
Äîêòîð Ëè Æîí ¯ê ºâ÷íèé
óëìààñ çóóðäààð íàñ
íºã÷ñºí.

76

ÁÍÑÓ íü 1991 îíû 9-ð ñàðä ͯÁ-ä ýëñýí îðñíîîð
îëîí óëñûí õàðèëöààíä èäýâõèòýé îðîëöîí õóâü
íýìðýý îðóóëæ ýõýëæýý. ͯÁ-ä ýëñýí îðîõîîñîî
ºìíº ÷ ͯÁ-ûí òóñãàé àãåíòëàã áîëîõ Îëîí óëñûí
âàëþòûí ñàí, Ñýðãýýí áîñãîëò õºãæëèéí îëîí
óëñûí áàíê, ͯÁ-ûí àæ ¿éëäâýðèéí õºãæëèéí
áàéãóóëëàãà, ͯÁ-ûí áîëîâñðîë, øèíæëýõ óõààí,
ñî¸ëûí áàéãóóëëàãà, Òàðèô, Õóäàëäààíû Åðºíõèé
Õýëýëöýýð (ÃÀÒÒ) áîëîí Çàñãèéí ãàçàð õîîðîíäûí
áóñàä òîìîîõîí áàéãóóëëàãóóäûí ¿éë àæèëëàãààíä
èäýâõèòýé îðîëöîæ áàéñàí þì.
Ýíý íü ͯÁ-ààñ õàð òàìõèíä äîíòîõ ºâ÷èíòýé
òýìöýõ àðâàí æèëèéí õºòºëáºðèéí íýã õýñýã
áîëîõ Îëîí óëñûí õàð òàìõèíû ýñðýã õÿíàëòûí
õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä Ñàéí ñàíààíû ýë÷ ñîëèëöîõ
õºòºëáºðèéã ýõë¿¿ëýõýä èõ òóñ äºõºì áîëæýý.
Ýíý àæëûí õ¿ðýýíä Àçè áîëîí Íîìõîí äàëàéí
îðíóóäûí õàð òàìõèíû ýñðýã õóóëèéí õýðýãæèëòýä
õÿíàëò òàâèõ áàéãóóëëàãûí òýðã¿¿í íàðûí 18-ð
õóðàëäààí 1993 îíû 9-ð ñàðä Ѻ¿ëä õóðàëäñàí þì.
ͯÁ-ûí ãèø¿¿í îðíû õóâüä ÁÍÑÓ äýëõèéí
òàâöàíä ã¿éöýòãýõ ¿¿ðãýý ºðãºæ¿¿ëýí òýëýõ òàëààð
õ¿÷èí ÷àðìàéëò ãàðãàæ èðæýý. 1992 îíä Ñîëîíãîñ
óëñ Ãýìò Õýðãýýñ Óðüä÷èëàí Ñýðãèéëýõ áîëîí Ø¿¿í
Õýëýëöýõ êîìèññ, Õºãæëèéí Õºòºëáºð, Õ¿íèé Ýðõèéí Êîìèññ áîëîí Õºòºëáºð Çîõèöóóëàëòûí Õîðîî
çýðýã ͯÁ-ûí õýä õýäýí ÷óõàë áàéãóóëëàãàä ãèø¿¿-

íýýð ýëñæýý. 1992 îíû 12-ð ñàðä õóðàëäñàí ͯÁûí Åðºíõèé Àññàìáëåéí 47-ð ÷óóëãàíààð ͯÁ-ûí
àþóëã¿éí çºâëºë áîëîí ͯÁ-ûí Åðºíõèé Àññàìáëåéòýé àäèë ͯÁ-ûí ¿íäñýí áàéãóóëëàãóóäûí íýã áîëîõ
Ýäèéí çàñàã, Íèéãìèéí Ǻâëºëä ÁÍÑÓ ñîíãîãäæýý.
ÁÍÑÓ Í¯Á-èéí ãèø¿¿í÷ëýëèéí òàòâàðò 44 ñàÿ àì äîëëàð ºíãºðñºí 2007 îíä òºëñºí íü á¿õ ãèø¿¿í îðíóóäûí òºëñºí òàòâàðûí õýìæýýãýýð 11-ðò îðæ áàéíà.
ͯÁ-ûí Ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí çºâëºë
ÝÊÎÑÎÑ-èéí 1993 îíû 1-ð ñàðä õóðàëäñàí õóðàëäààíààð ÁÍÑÓ-ûí òºëººëºã÷ òóñ çºâëºëèéí äýä
Åðºíõèéëºã÷,
ÝÊÎÑÎÑ-ûí
õîðîîíû
äàðãààð
ñîíãîãäæýý. ̺í áàéãàëü îð÷èí áîëîí õºãæëèéí
àñóóäëûã çîõèöóóëæ óäèðäàõ çîðèëãîîð 1993 îíû
2-ð ñàðä ÝÊÎÑÎÑ-ûí äýðãýä øèíýýð áàéãóóëàãäñàí
Òîãòâîðòîé õºãæëèéí êîìèññò ÁÍÑÓ îðæýý.
ͯÁ-ä ýëñýí îðñíîîñ õîéø ºíãºðñºí 10 æèëèéí
òóðø ÁÍÑÓ íü ñºðãºëäººíººñ ñýðãèéëýõ, ýíõèéã
ýðõýìëýõ, çýâñýã õóðààõ, áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ,
õºãæëèéí òºñºë õýðýãæ¿¿ëýõ, áîëîí õ¿íèé ýðõèéã
äýýäëýí õàìãààëàõ òàëààð õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà ¿éë
àæèëëàãààíä èäýâõèòýé îðîëöîæ èðýâ. 1996-1997
îíä ͯÁ-ûí àþóëã¿éí çºâëºëèéí ¿éë àæèëëàãààíä
áàéíãûí áóñ ãèø¿¿íèé õóâüä èäýâõèòýé îðîëöîæ
áàéëàà. Ýíý ÿâöàä ¿íýëæ áàðøã¿é òóðøëàãà õóðèìòëóóëñàí áºãººä õîæèì äèïëîìàò õàðèëöààãàà ºðãºÍ¯Á-ûí Åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà Áàí Ãè Ì¿í
ÁÍÑÓ-ûí èðãýí Áàí Ãè Ì¿í îëîí óëñûí áîëîí
òºðèéí àëáàíä 37 æèë àæèëëàñàí òóðøëàãûí à÷ààð
ͯÁ-ûí 8 äàõü óäààãèéí Åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí
äàðãààð ñîíãîãäîâ. Åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãààð
ñîíãîãäîõ ¿åäýý, òýðýýð Ñîëîíãîñûí Ãàäààä õàðèëöàà,
õóäàëäààíû ñàéäààð àæèëëàæ áàéâ.
“Ç¿ðõ ñýòãýëýýñýý íàìàéã ýíä àæèëëóóëàõààð èëãýýñýí ýõ
îðîí, àðä ò¿ìýíäýý òàëàðõëàà èëýðõèéëýõèéã õ¿ñ÷ áàéíà.
Äàéíä ñ¿éð÷ ÿäóóðñàí Ñîëîíãîñ îðîíä ºíãºð¿¿ëñýí
ìèíèé çàëóó íàñíààñ ºíººäðèéí ýíý õàðèóöëàãàòàé
èíäýðò õ¿ðýõèéí òóëä óðò çàìûã òóóëñàí . ßäóó áóóðàé
òýð öàãò ìèíèé àðä ò¿ìýíòýé ͯÁ õàìò áàéñàí áîëîõîîð áèäýíä èòãýë íàéäâàð, àìüäðàë, àþóëã¿é áàéäàë,
ýðõýì ÷àíàðûã ºã÷, áèäýíä èë¿¿ ñàéõàí àìüäðàëä õ¿ðýõ çàìûã íýýæ ºãñºí þì. Òèéìýýñ ýíý îëîí áýýð, îëîí
æèë àÿëñàí õýäèé ÷ ºíººäºð áè ãýðòýý èðñýí ìýò ñýòãýãäýë òºðæ áàéíà.
(ͯÁ-ûí Åðºíõèé Íàðèéí áè÷ãèéí äàðãààð ñîíãîãäñíû äàðàà õýëñýí ¿ãýýñ)

77

Ñîëîíãîñ óëñ äýëõèéí òàâöíàà

ÁÝÊÑÎ, Ï¿ñàí õîòûí
¯çýñãýëýí, õóðàëäààíû òºâ

78

æ¿¿ëýí òýëýõýä íýí ÷óõàë ò¿ëõýö áîëñîí þì. ÁÍÑÓ
óëñ òºðèéí ä¿ðâýãñäèéí àñóóäëûã àíõààðàëäàà àâ÷
á¿ñ íóòãèéí ãîë çºð÷èë人íò àñóóäëûí òàëààðõ
ÿðèà õýëýëöýýðò á¿òýýë÷ áàéð ñóóðèíààñ îðîëöîõ
áîëñîí þì.
ͯÁ-ûí ýíõèéã ýðõýìëýã÷ ãèø¿¿í îðíû õóâüä
ÁÍÑÓ ýíõ òàéâàí àþóëã¿é áàéäëûã îëîí óëñûí
ò¿âøèíä ñàõèí õàìãààëàõ áîëîí ͯÁ-ààñ ÿâóóëæ
áóé ýíõèéã ñàõèóëàõ ¿éë àæèëëàãààíä èäýâõèòýé
îðîëöäîã. 1991 îíä ͯÁ-ä ãèø¿¿íýýð ýëñýí îðñíîîñ
õîéø íèéò 920 õ¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íòýé áàãèéã
Ñîìàëè, Àíãîë, Ç¿¿í Òèìîð, Êèïð, áàðóóí Ñàõàð,
Áóðóíäè çýðýã îðíóóäàä èëãýýæýý.
ßã îäîî ͯÁ-ûí ýë÷ òºëººëºã÷ººð 38 Ñîëîíãîñ
õ¿í Ïàêèñòàíä, ÿðæ, Ëèáåðèà, Àôãàíèñòàí,
Ñóäàí, Ç¿¿í Òèìîð, Áàëáà çýðýã îðíóóäàä àæèëëàæ
áàéíà. ªíãºðñºí îíû 7-ð ñàðä Ëèâàíä 350 ÿâãàí
öýðýã èëãýýñýí áºãººä 8 óäààãèéí ýíõèéã ñàõèóëàõ
¿éëñýä íèéò 401 öýðýã èëãýýñýí íü ͯÁ-ûí ãèø¿¿í
îðíóóäûí ýíõèéã ñàõèóëàõ ¿éëñýä îðîëöñîí öýðýã
àðìèéí òîîãîîð 37 áàéðò îðæ áàéíà. Ñîëîíãîñûí
öýðã¿¿ä ñàÿõàí áîëòîë Àôãàíèñòàí óëñàä, ìºí
Èðàêèéí äàéíû á¿ñýä ýíõèéã ñàõèóëàõ ¿éëñýä
îðîëöîæ áàéíà.
Ýäèéí çàñãèéí òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõ,

ªìíºä Ñîëîíãîñûí
Äóíì¸í áàã ªìíºä
Ëèâàíû Òèð õîòíîî
íóòãèéí 3000 èðãýäýä 8
ñàðûí òóðø ýìíýëãèéí
òóñëàìæ ¿ç¿¿ëæýý.

çàéëøã¿é õýðýãöýýò õºðºí㺠îðóóëàëòûã áèé
áîëãîõ, ýäèéí çàñãèéí òîãòâîðòîé õºãæëèéã õàíãàõ
áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ, õýðýãæ¿¿ëýõ òóðøëàãà
äóòìàã ó÷èð õºãæèæ áóé îðíóóä îëîí õ¿íäðýë
áýðõøýýëòýé òóëãàðäàã. Òýäýíä ÁÍÑÓ-ûí õºãæëèéí
òóðøëàãà ãàéõàëòàé æèøýý áîëîõ þì.
Ñîëîíãîñ óëñ 1960-ààä îíîîñ ýõëýí õºãæèæ áóé
îðíóóäààñ öººí òîîíû ìýðãýæèë äýýøë¿¿ëýã÷èéã
óðüæ ñóðãàëòàíä õàìðóóëàõ, ººðèéí ìýðãýæèëòí¿¿äèéã ãàäààä ðóó èëãýýõ çýðãýýð õºãæèæ áóé
îðíóóäàä òóñëàìæ äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ ýõýëñýí þì.
Ñîëîíãîñûí ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí èä îðãèë
¿å áîëîõ 1975 îíîîñ ýõëýí òóñëàìæèéã îëîí
õýëáýðýýð, òóõàéëáàë ìàøèí òîíîã òºõººðºìæ,
ýä ìàòåðèàë, òåõíèê òåõíîëîãèéí òàëààð, ýäèéí
çàñãèéí õºãæèë, õàìòûí àæèëëàãààíû ñàíãèéí
çýýë, çàëóó÷óóäûí ñàéí äóðûí õºòºëáºðèéí
õ¿ðýýíä áîëîâñîí õ¿÷íèé òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ çýðýã
õýëáýðýýð õýðýãæ¿¿ëýõ áîëæýý.
ÁÍÑÓ ìºí Îëîí óëñûí âàëþòûí ñàí, Ñýðãýýí
áîñãîëò õºãæëèéí îëîí óëñûí áàíê, Àçèéí õºãæëèéí áàíê áîëîí áóñàä 100 ãàðóé îëîí óëñûí
ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãààð äàìæóóëàí õºãæèæ áóé
îðíóóäàä õ¿ðãýõ òóñëàìæèéã íýã äîð òºâëºð¿¿ëýí
çîõèöóóëàõ çîðèëãîîð 1991 îíû 4-ð ñàðä Ãàäààä
Õàðèëöàà, õóäàëäààíû ÿàìíû äýðãýä Ñîëîíãîñûí

79

Ñîëîíãîñ óëñ äýëõèéí òàâöíàà

Ñîëîíãîñûí Îëîí óëñûí
õàìòûí àæèëëàãààíû
àãåíòëàã ÊÎÉÊÀ
ÊÎÉÊÀ ÿäóóðëûã
áóóðóóëàõûí òºëºº
àæèëëàí, õºãæèæ áóé
îðíóóäàä íèéãýì, ýäèéí
çàñãèéí òîãòâîðòîé
õºãæèë, çàñàãëàë áèé
áîëãîõîä òóñàëæ áàéíà.

Îëîí óëñûí õàìòûí àæèëëàãààíû áàéãóóëëàãà ÊÎÉÊÀã áàéãóóëñàí þì. Îäîî ýíý
áàéãóóëëàãààð
äàìæóóëàí
õºãæèæ áóé îðíóóäàä òåõíèê
òåõíîëîãè áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí
òóñëàìæ, Ñîëîíãîñûí õºãæëèéí òóðøëàãûã ò¿ãýýæ áàéíà.
Ñîëîíãîñûí ÊÎÉÊÀ áàéãóóëëàãà íü ýì÷, àæ ¿éëäâýðèéí
ñàëáàðûí
øèíæýý÷,
òàýêâîíäîãèéí áàãø áîëîí
áóñàä ñàéí äóðûí ìýðãýæèëòí¿¿äèéã õºãæèæ
áóé îðíóóä ðóó èëãýýõ, òýäãýýð îðíîîñ ìýðãýæèë
äýýøë¿¿ëýã÷äèéã àâ÷ðàí ñóðãàëòàíä õàìðóóëàõ,
òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãàä òóñëàìæ äýìæëýã ºãºõ
çýðãýýð õàìòûí àæèëëàãààíû îëîí õºòºëáºðèéã
õýðýãæ¿¿ëäýã.
ÊÎÉÊÀ íü õºãæèæ áóé îðíóóäòàé õàìòûí
àæèëëàãààíû õàðèëöàà òîãòîîí Ñîëîíãîñûí òóõàé
øèíý òºñººëëèéã äýëõèé åðòºíöºä áèé áîëãîõ
¿éëñýä õóâü íýìýð îðóóëæ áàéíà. (2006 îíä ÁÍÑÓ
íü àëáàí ¸ñíû õºãæëèéí òóñëàìæèä 455 ñàÿ àì.
äîëëàð õàíäèâëàæýý).
Õî¸ð òàëûí íàéðñàã õàðèëöàà õàðèëöàí îéëãîëöîëûã áýõæ¿¿ëýõ, á¿õ íèéòèéí ýíõòàéâàí ýâëýðýë, õàìòûí àæèëëàãààíä õóâü íýìðýý îðóóëàõûí òóëä ãàäààä îðíóóäòàé ñî¸ëûí ñàëáàðò
õàðèëöàí ñîëèëöîîíû õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëæ
áàéíà. Ñîëîíãîñûí óëàìæëàëò ñî¸ë óðëàãèéã
ãàäààäàä ñóðòàë÷ëàí òàíèóëæ äàëàéí ÷àíàä äàõü
Ñîëîíãîñ ñóäëàëûí õºòºëáºðèéã äýìæèí ýðäýì
øèíæèëãýýíèé õóðàë ÷óóëãàí çîõèîí áàéãóóëæ,
òàìèð÷èä ñîëèëöîõ àæëûã õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. 1991
îíä áàéãóóëàãäñàí Ñîëîíãîñûí ñàí íü îëîí óëñûí
ñî¸ëûí ñîëèëöîîíû õºòºëáºð¿¿äèéã çîõèöóóëàí
äýìæèõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã þì.
Öààøäûí ãàäààä áîäëîãûí ÷èã õàíäëàãà
ÁÍÑÓ îëîí óëñûí õàìòûí íèéãýìëýãòýé õàðèëöàà

80

õàìòûí àæèëëàãààãàà ºðãºæ¿¿ëýí, äèïëîìàò õàðèëöààãàà õºãæ¿¿ëýõýä öààøèä èë¿¿ èäýâõèòýé ¿éë
àæèëëàãàà ÿâóóëàõ áîëíî.
Àðüñ ºíãº, øàøèí ø¿òëýã, áàÿí õîîñíîîð
¿ë ÿëãàâàðëàí äýëõèéí á¿õ îðîí, ¿íäýñòýíèé
õ¿ì¿¿ñòýé ÁÍÑÓ íºõºðëºõ áîëíî. Àðä÷èëàë, çàõ
çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí íèéòëýã çàð÷ìûã õ¿íäýòãýí,
ýíõ òàéâàí õºãæëèéí òºëººõ äýëõèé íèéòèéí
õºäºë㺺íä îðîëöîíî.
̺í ÀÍÓ áîëîí áóñàä óëñ îðíóóäòàé
õàðèëöààãàà áýõæ¿¿ëýõèéí òºëºº Çàñãèéí ãàçðààñ
ýð÷èìòýé àæèëëàõ áîëíî. Ýäèéí çàñãèéí òóóøòàé
õºãæëèéã õàíãàõûí òóëä ýðäýñ áàÿëàã, ýð÷èì
õ¿÷íèé àþóëã¿é áºãººä áàòàëãààò ýõ ñóðâàëæèéã
îëæ àâàõûí òºëºº àæèëëàæ áàéíà. Öààøäàà
ÁÍÑÓ áàéãàëü îð÷èíä ýýëòýé îëîí óëñûí õàìòûí
àæèëëàãààã õîøóó÷ëàõ áîëíî.
Ýäèéí çàñãèéí ÷àäàâõè, äýëõèéä ýçëýõ áàéð
ñóóðèéí õýðýýð Ñîëîíãîñ óëñûí äèïëîìàò õàðèëöààãààðàà íèéòëýã ¿íý öýíýò ç¿éëñèéã õàìãààëàí
äýìæèõýä õóâü íýìðýý îðóóëàõ áîëíî. Ñîëîíãîñûí
öýðýã àðìè ͯÁ-ûí Ýíõèéã ñàõèóëàõ ¿éë àæèëëàãààíä èäýâõèòýé îðîëöîæ Çàñãèéí ãàçðûí àëáàí
¸ñíû õºãæëèéí õºòºëáºðèéí ñàíõ¿¿æèëòèéã ÷
íýìýãä¿¿ëýõ áîëíî.

Ñîëîíãîñûí õºãæëèéí àëáàí ¸ñíû òóñëàìæ (ODA) á¿ñ íóòàã òóñ á¿ðýýð
Áóñàä (11.3%)
Íîìõîí äàëàéí îðíóóä (0.3%)
Åâðîï (8.3%)
Àçè 41.4%
Ëàòèí Àìåðèê (6.9%)

Àôðèê (12.7%)

Îéðõè Äîðíîä (19.1%)
Ýõ ñóðâàëæ: ÎÅÑÄ-èéí Îëîí óëñûí õºãæëèéí ñòàòèñòèê, öàõèì ñàíãààñ

81

ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ

Ñîëîíãîñ Óëñ, ò¿¿íèé
Ýäèéíõ¿í
çàñàã
àì

82

7

Ýäèéí çàñàã

Ýäèéí çàñãèéí ºñºëò
¯éëäâýðëýëèéí øèíý÷ëýë
Øèíæëýõ óõààí, Òåõíîëîãè
Ìýäýýëýë, Õàðèëöàà õîëáîî
Ýäèéí çàñãèéí ñîðèëò
Ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëò (ÃØÕÎ)
Õºðºíãèéí çàõ çýýëèéã ÷ºëººëñºí íü
Õºðºí㺠îðóóëàã÷äûã äýìæèõ òîãòîëöîî
Äýëõèéí øèëäýã Çýðýãëýëèéí Õàíãàìæ ¯éë÷èëãýýíèé òºâ
Ýäèéí çàñãèéí õýòèéí òºëºâ

83

Ñîëîíãîñ Óëñ, ò¿¿íèé
Ýäèéíõ¿í
çàñàã
àì

Ýäèéí çàñàã
Ýäèéí çàñãèéí ºñºëò

Õàí ìºðíèé ãàéõàìøèã
Ñîëîíãîñûí äàéíû
äàðààõü ªìíºä
Ñîëîíãîñûí ýäèéí çàñãèéí
õóðäàöòàé õºãæëèéí ¿åèéã
“Õàí ìºðíèé ãàéõàìøèã”
ãýæ íýðëýäýã.

84

1997 îíû ñ¿¿ëýýð ýõýëñýí ýäèéí çàñãèéí õÿìðàëûã
Ñîëîíãîñ îðîí ìàø ò¿ðãýí äàâàí ãàð÷ ÷àäæýý. Àçèä
ãàçàð àâñàí ýíý õÿìðàë Ñîëîíãîñûí ãàéõàëòàé ýäèéí
çàñãèéí àìæèëòóóäàä ìóóãààð íºëººëæ áîëîõ àéäàñ
òºð¿¿ëæ áàéâ. Îëîí óëñûí âàëþòûí ñàíòàé áàéãóóëñàí ãýðýýíèé ¿ð ä¿í, Çàñãèéí ãàçðààñ àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí ººð÷ëºëò øèíý÷ëýë, çýýë îëãîã÷ ãàäíûí
áàíêóóäòàé çýýëèéí íºõöºë äýýð äàõèí òîõèðîëöîæ
÷àäñàíû ¿íäñýí äýýð Ñîëîíãîñ îðîí ñýðãýí õºãæèæ,
ýäèéí çàñãèéí õóâüä ºìíº õýçýý ÷ áàéãààã¿é õ¿÷òýé
áîëñîí þì. Ñîëîíãîñ óëñ õÿìðàëûã äàâàí òóóëñíààñ
õîéø äýëõèéí ýäèéí çàñãèéí íýã õýñýã íü áîëæ
÷àäàâ. ªíãºðñºí ¿åýñ ¿ëäñýí ãà÷èãäàë áýðõøýýëèéã
äàâàí òóóëàõ äýâøèëòýò ýäèéí çàñãèéí á¿òýö áèé
áîëãîõ çîðèëòûã óëñ îðîí ºìíºº òàâüñàí áàéíà.
պ人 àæ àõóéí õýâøèëòýé ÿäóó áóóðàé îðîí
áàéñàí Ñîëîíãîñ óëñûí ýäèéí çàñàã
1962 îíîîñ îãöîì õºãæèæ ýõýëæ,
40 æèë õ¿ðýõã¿é õóãàöààíä “Õàí
ìºðíèé ãàéõàìøèã” õýìýýí íýðëýñýí
ãÿëàëçñàí àìæèëòûã äýëõèé íèéòýä
ãàéõóóëæ ÷àäæýý. Ýíý íü Ñîëîíãîñûí ýäèéí çàñãèéã óðä ºìíº
õ¿ð÷ áàéãààã¿é õºãæëèéí òºâøèíä
àâàà÷èæ, Ñîëîíãîñûí ò¿¿õýíä ýðãýëòèéí ¿å áîëîí òýìäýãëýãäýõ áîëîâ.
Ýêñïîðòûã õºãæëèéí õºäºëã¿¿ð
áîëãîí ãàäàãø ÷èãëýñýí ýäèéí

çàñãèéí õºãæëèéí ñòðàòåãè íü Ñîëîíãîñûí ýäèéí
çàñãèéí øèíý÷ëýëä ìàø èõ õóâü íýìýð îðóóëñàí
þì. Ýíý ñòðàòåãèä òóëãóóðëàñàí õºãæëèéí õºòºëáºð¿¿ä àìæèëòòàé õýðýãæñýíèé ¿ð ä¿íä, 1962-îîñ
2007 îíä Ñîëîíãîñûí ¿íäýñíèé íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í
(¯ÍÁ) 2.3 òýðáóì àì.äîëëàð áàéñíààñ 477 òýðáóì
àì.äîëëàðò õ¿ð÷, íýã õ¿íä íîîãäîõ ¿íäýñíèé öýâýð
îðëîãî íü 87 àì. äîëëàðààñ 20,045 àì. äîëëàð
áîëòëîî ºññºí áàéíà. Ýäãýýð òîî áàðèìòóóä ÁÍÑÓûí àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí ýäèéí çàñãèéí õºòºëáºð¿¿äèéí
¿ð ä¿íã á¿ðýí èëòãýæ áàéíà.
Ñîëîíãîñ óëñûí ãîë èìïîðòûí á¿òýýãäýõ¿¿íä
¿éëäâýðèéí ãîë ò¿¿õèé ýä áîëîõ áîëîâñðóóëààã¿é
ãàçðûí òîñ, áàéãàëèéí ò¿¿õèé ýä áîëîí ºðãºí
õýðýãëýýíèé áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í, õ¿íñíèé ç¿éëñ,
ìºí ìàøèí ìåõàíèçì, öàõèëãààí áîëîí òýýâðèéí
õýðýãñëèéí òîíîã òºõººðºìæ áàãòäàã.
Ñîëîíãîñ óëñ 1960-ààä îíîîñ ýõëýí õàäãàëàìæ
áîëîí õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýìæýýã ºñãºõ, áîëîâñðîëûã õºãæ¿¿ëýõýä ò¿ëõ¿¿ àíõààð÷ èðñýí íü òóñ óëñûã õóðäàöòàé õºãæèõºä íºëººëæýý. 1996 îíä òóñ
óëñ Ýäèéí çàñãèéí õàìòûí àæèëëàãààíû õºãæëèéí
áàéãóóëëàãûí 29 äýõ ãèø¿¿í îðîí áîëæýý.
Äýëõèéä õàìãèéí èõ õóðäàí õºãæèæ áóé ýäèéí
çàñàãòàé îðíû íýã áîëîõ Ñîëîíãîñ óëñ 21-ð çóóíä
Àçèéí ýäèéí çàñãèéí õàìãèéí õ¿÷èðõýã òºâ áîëîõûí òºëºº ÷àðìàéí àæèëëàæ áàéíà. Ç¿¿í õîéä
Àçè 1.5 òýðáóì õ¿í àìòàé, áàéãàëèéí àðâèí áàÿëàã
íººöòýéãýýñ ãàäíà õýðýãëýýíèé ìàø òîì çàõ çýýë
áèëýý. Ýíý íü ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí çàéëøã¿é
øààðäëàãàòàé òîìîîõîí íººö Ç¿¿í Àçèä áàéãààã
õàðóóëæ áàéíà.
Äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºñºëò
(Íýãæ: Òýðáóì Àì.Äîëëàð)

Íýã õ¿íä íîîãäîõ ¯íäýñíèé íèéò îðëîãî
(Íýãæ: Òýðáóì Àì.Äîëëàð)

Ýõ ñóðâàëæ: Ñîëîíãîñûí Òºâ Áàíê

85

Ýäèéí çàñàã

¯éëäâýðëýëèéí øèíý÷ëýë
Äýëõèéä ýäèéí çàñãèéí õºãæ뺺𺺠13 äóãààðò îðæ
áàéãàà Ñîëîíãîñ îðîí îëîí òàëààð ýäèéí çàñãèéí
àìæèëòûí æèøýý áîëæ áàéíà. Ñîëîíãîñûí ãàäààä
õóäàëäààíû ýðãýëò 2007 îíä 728 òýðáóì àì.äîëëàðò
õ¿ðñíýýð äýëõèéä 11 ä¿ãýýð áàéð ýçëýõ áîëîâ.
Ñîëîíãîñ Óëñ ãàäààä âàëþòûí íººöèéí õýìæýýãýýð
äýëõèéä 4 ä¿ãýýðò îðîõ áîëñîí áºãººä äýëõèéí çàõ
çýýë äýýð ãàçðûí òîñíû ¿íý ºíäºð áàéãàà õýäèé ÷,
Ñîëîíãîñ âîíû õàíø õàòóó, ò¿¿õèé ýäèéí ¿íý ºñ÷
áàéãàà íü Ñîëîíãîñûí ýäèéí çàñãèéí ºñºëò ýð¿¿ë
áàéíà ãýñýí ¿ã þì.
Ñîëîíãîñûí ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéí òîãòâîðòîé
áàéäàë íü àæ ¿éëäâýðëýëèéí õýä õýäýí ñàëáàð
äýëõèé äàõèíä òàíèãäàõ á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýäýã
áîëñîíòîé íü õîëáîîòîé. Ñîëîíãîñ óëñ äýëõèéä
õàìãèéí òîì óñàí îíãîö ¿éëäâýðëýã÷ îðîí áºãººä
õàãàñ äàìæóóëàã÷ ¿éëäâýðëýëýýð 3 äóãààðò,
äèæèòàë ýëåêòðîí áàðàà ¿éëäâýðëýëýýð 4 ä¿ãýýðò
ÿâæ áàéíà. Ñîëîíãîñ î¸äîë, ãàíãèéí áîëîí
õèìèéí ¿éëäâýðëýëèéí õýìæýýãýýð, ìºí ò¿¿í÷ëýí
àâòî ìàøèí ¿éëäâýðëýëýýð äýëõèéä òàâäóãààðò
îðæ áàéíà. Ñîëîíãîñûí óñàí îíãîö ¿éëäâýðëýëèéí
ñàëáàð íü ñ¿¿ëèéí 4 æèë äýëõèéä ìàíëàéëæ,
äýëõèéí íèéò óñàí îíãîö ¿éëäâýðëýëèéí çàõèàëãûí
40 õóâèéã ã¿éöýòãýæ áàéíà.
Òîìîîõîí àâòî ìàøèí ¿éëäâýðëýã÷ îðíóóäûí íýã
Ñîëîíãîñ óëñ íü æèëäýý 3.8 ñàÿ ãàðóé ìàøèí ¿éëäâýðëýäýã. 1976 îíä Ñîëîíãîñ àíõ àâòîìàøèí ýêñïîðòîíä ãàðãàæ ýõýëñíýýñ õîéø òóñ óëñûí àâòî ìàøèí
Õ¸íäý ìîòîð êîìïàíèéí
ìàøèíóóä ¯ëüñàí óñàí
áîîìòîîñ òýýâýðëýãäýõ ãýæ
áàéãàà íü

86

¿éëäâýðëýë ãàéõàëòàé õóðäàí õºãæèæ áàéíà.
Äýëõèé äàõèíä Ñîëîíãîñ àâòî ìàøèíû íýð
õ¿íä ºññºíººð Ñîëîíãîñûí àâòî ìàøèí ¿éëäâýðëýã÷ êîìïàíèóä õèëèéí ÷àíàäàä ¿éëäâýðëýëýý
ºðãºæ¿¿ëæ ýõýëñýí áèëýý.
Äýëõèéí çàõ çýýëèéí 11 îð÷èì õóâèéã ýçýëæ áàéãàà Ñîëîíãîñûí õàãàñ äàìæóóëàã÷èéí ¿éëäâýðëýë
äýëõèéä òýðã¿¿ëýõ ñàëáàð áîëñîí áºãººä ÿëàíãóÿà
ôëàø, øóóðõàé ñàíàõ îéí òºõººðºìæ¿¿ä (ÄÐÀÌ)
¿éëäâýðëýëýýð òýðã¿¿ëæ áàéíà. 2006 îíû áàéäëààð
Ñîëîíãîñ ÄÐÀÌ ¿éëäâýðëýëýýð äýëõèéä íýãä¿ãýýðò
îðæ, ºíººäºð çàõ çýýëèéí 49 õóâèéã ýçýëæ áàéíà.
̺í ôëàø, ìåìîðè ÷èïñ ¿éëäâýðëýëýýð äýëõèéí
çàõ çýýëèéí 63 õóâèéã ýçýëæ áàéíà.
Ñîëîíãîñûí àæ ¿éëäâýðèéí áîäëîãî, ÷èãëýë 10
æèë òóòàì ººð÷ëºãäºæ áàéñàí íü ýäèéí çàñãèéã
öààøèä àìæèëòòàé, óëàì öýöýãëýí õºãæèõºä
òóñòàé àëõàì áîëñîí. 1960-ààä îíîîñ Ñîëîíãîñ
óëñ ýêñïîðòîä òóëãóóðëàñàí õºãæëèéí õºòºëáºð
áîëîâñðóóëæ, õîëáîãäîõ õóóëü ä¿ðìèéã áàòëàí
ãàðãàæ ýêñïîðòûã ò¿ëõ¿¿ äýìæèõ áîëñîí áàéíà.
Õèìèéí õ¿íä ¿éëäâýðëýë 1970-ààä îíû ¿åä
¿íäýñíèé ¿éëäâýðëýëèéí áîäëîãûí öºì íü áîëæ
áàéñàí áîë 1980-ààä îíû ¿åýñ àæ ¿éëäâýðëýëèéí
ñàëáàðò á¿òöèéí ººð÷ëºëò øèíý÷ëýë õèéãäýæ
ýõýëæýý. Óã øèíý÷ëýëèéí çîðèëãî íü æèæèã, äóíä
¿éëäâýðëýëèéã (Æį) äýìæèõýä ÷èãëýñýí áàéíà.
1990 îíîîñ çàõ çýýëèéã íýýëòòýé áîëãîæ,
Õóäàëäààíû òýðã¿¿ëýã÷ îðíóóä

Ñîëîíãîñûí ãîë ¿éëäâýðëýäýã á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿ä

(Íýãæ: Òýðáóì Àì.Äîëëàð)
ÀÍÓ
Ãåðìàí

Îí

Àâòî ìàøèí
¿éëäâýðëýë
(ìÿíãà)

Óñàí îíãîöíû
çàõèàëãà
(1,000 òîíí)

Ãàíãèéí
¿éëäâýðëýë
(1,000 ìåòð, òîíí)

Õÿòàä

1980

123

1,690

9,341

ßïîí

1990

1,321

4,382

24,868

Èõ Áðèòàíè

1995

2,526

7,133

36,772

Ôðàíö

1997

2,818

12,749

42,554
41,042

Ãîëëàíä
Èòàëè
Êàíàä

1999

2,843

12,719

2000

3,115

19,380

43,107

2002

3,148

12,774

45,390
46,310

2003

3,178

28,188

Áåëüãè

2004

3,469

25,735

47,521

Ãîí Êîíã

2005

3,699

19,279

47,770

2006

3,840

33,656

48,433

ÁÍÑÓ
Ýõ ñóðâàëæ: Äýëõèéí õóäàëäààíû áàéãóóëëàãà

Ýõ ñóðâàëæ: Ìýäëýã, Ýäèéí çàñãèéí ÿàì

87

Ýäèéí çàñàã
Ýíýòõýã äýõ Õ¸íäý
ìàøèíû ¿éëäâýð

÷ºëººò çàõ çýýëèéã áèé áîëãîñîí áºãººä 1997 îíä
Àçèéí ñàíõ¿¿ãèéí õÿìðàë áîëîõîä Ñîëîíãîñ óëñ
õÿìðàëûã ò¿ðãýí äàâàí òóóëàõ ýðñ øèéäâýðòýé
àðãà õýìæýý àâñàí þì. Çàõ çýýëä øèíýýð îðæ
èðæ áàéãàà áèçíåñ ýðõëýã÷äýä ¿éë÷ëýõ, äýìæèõ
áîäëîãî áèé áîëãîõûí çýðýãöýý Ñîëîíãîñûí áèçíåñ
ýðõëýã÷èä äýëõèéí ñòàíäàðòàä õ¿ðýõ, çàõ çýýëä
íýýëòòýé áàéäëàà íýìýãä¿¿ëýõèéí òóëä èäýâõè
ñàíàà÷ëàãàòàé àæèëëàñàí áèëýý.
2000 îíîîñ øèíý ñàíàà, øèíý á¿òýýë íü ¿íäýñíèé õºòºëáºðò òýðã¿¿ëýõ àñóóäàë áîëîâ. ¯éëäâýðèéí
ñàëáàðò èë¿¿ øèíý ñàíàà íýâòð¿¿ëæ, øèíý á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõèéí òóëä Ñîëîíãîñò áèçíåñèéí
òààòàé îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ, Æįéëäâýðëýã÷èä áîëîí
òîì êîìïàíèóäûí õàìòûí àæèëëàãààã ºðãºæ¿¿ëýõ
áîäëîãûã äýìæèæ áàéíà. Ñîëîíãîñ óëñ íü
õºãæëèéíõºº ãîë õºäºëã¿¿ð áîëñîí ¿éëäâýðëýëèéã
äýìæèõ, ¿éëäâýðëýëèéí á¿òöèéã øèíý÷ëýõýä èõýýõýí
àíõààðàë õàíäóóëæ áàéíà. Èéìýýñ Ñîëîíãîñ óëñ
¿éëäâýðëýëèéíõýý òîíîã òºõººðºìæèéí øèíý÷ëýëò,
ò¿¿õèé ýäèéí íèéë¿¿ëýëò, òåõíîëîãèéí äýâøèë áà
¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðóóäûã õºãæ¿¿ëýõèéã çîðüæýý.
Ñîëîíãîñ óëñ ÀÍÓ-òàé ÷ºëººò õóäàëäààíû õýëýëöýýð àìæèëòòàé áàéãóóëñíààð, õóäàëäààíû ò¿íø îðíóóäòàé áóñàä õàìòûí àæèëëàãààíû íààøòàé ãýðýý
õýëýëöýýð õèéæ ÷àäíà ãýäýãò íàéäàæ áàéíà. Ýíý íü
Ñîëîíãîñ óëñ äýëõèéí ýäèéí çàñàãòàé íÿãò õîëáîîòîé îðîí áîëîõ íºõöºë á¿ðä¿¿ëýõ þì. Äýëõèéí
ýäèéí çàñãèéí òàâöàíä èäýâõòýé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷

88

îðîí áîëîõ íýã àðãà çàì íü õèëèéí ÷àíàäàä õºðºíãº
îðóóëàëò õèéæ áèçíåñèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã
Ñîëîíãîñûí êîìïàíèéí òîîã íýìýãä¿¿ëýõ ÿâäàë þì.
Øèíæëýõ óõààí, Òåõíîëîãè
Øèíæëýõ óõààí, òåõíîëîãèéí ñàëáàðûã õºãæ¿¿ëýõ
çîðèëãîîð Çàñãèéí ãàçðààñ 1966 îíä Ñîëîíãîñûí
Øèíæëýõ óõààí, Òåõíîëîãèéí èíñòèòóò, ìºí 1967 îíä
Øèíæëýõ óõààí, Òåõíîëîãèéí ßàìûã òóñ òóñ áàéãóóëñàí áºãººä ýõíèé ¿åä Ñîëîíãîñûí øèíæëýõ óõààí,
òåõíîëîãèéí áîäëîãî ãàäààäûí òåõíîëîãèéã ýçýìøèæ ººðèéí óëñàä õýðýãëýõýä ÷èãëýãäýæ áàéæýý.
1980-ààä îíîîñ ýõëýí øèíæëýõ óõààí òåõíîëîãèéí ÷àäâàð ýçýìøèõ ò¿âøèíã ñàéæðóóëàõûí òóëä
¿íäýñíèé ñóäàëãàà õºãæëèéí õºòºëáºð¿¿ä õýðýãæ¿¿ëýõ àæèëä àíõààðëàà õàíäóóëæ ýõýëñýí áàéíà.
Óã õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä óëñûí áîëîí õóâèéí
õýâøëèéí Ñóäàëãàà õºãæèëä õºðºí㺠îðóóëàëòûã
íýìýãä¿¿ëæ, ºíäºð ÷àäâàðòàé Ñóäàëãàà Õºãæëèéí
Çàñãèéí ãàçðààñ õèéæ áàéãàà Ñóäàëãàà õºãæëèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûí á¿òýö
Ãàçðûã ç¿é çîõèñòîé àøèãëàõ 1,037
Ãàçàð ç¿éí ñóäàëãàà, õºãæèë 1,726
Íèéãìèéí á¿òýö, õàðèëöààã
ñàéæðóóëàõ 2,274
Óëñûí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûã
ñàéæðóóëàõ 7,256

Ñàíñðûí ñóäàëãàà, õºãæèë 3,075
Óëñûí áàòëàí õàìãààëàëòûã
áýõæ¿¿ëýõ 10,239

Áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ 2,535

Áóñàä 12,574

Áóñàä ñóäàëãàà 4,354

Ýð÷èì õ¿÷íèé á¿òýýãäýõ¿¿í,
õóâààðèëàëò, àøèãëàëò 6,939

պ人 àæ àõóéí á¿òýýãäýõ¿¿í,
òåõíîëîãèéí õºãæèë 5,608

¯éëäâýðëýëèéí á¿òýýãäýõ¿¿í, òåõíîëîãèéí õºãæèë 30,024
Ýõ ñóðâàëæ: Ñîëîíãîñûí Øèíæëýõ Óõààí, Òåõíîëîãè, ¯íýëãýý, Òºëºâëºëòèéí ÿàì

(Íýãæ: 100 ñàÿ âîí)

89

Ýäèéí çàñàã
Ñàìñóíã ýëåêòðîíèêñ
êîìïàíèéí Õàãàñ
äàìæóóëàã÷èéí
ñóäàëãààíû òºâ

Ñàìñóíã 64 ÃÁ ôëàø

áàãèéã äýìæèæ àæèëëàâ.
1990-ýýä îíû ýõýí ¿åýñ ýõëýí Çàñãèéí ãàçàð
äàðààõ ãóðâàí ÷èãëýëä àíõààðëàà õàíäóóëæ
èðñýí áàéíà. ¯¿íä: Ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã
áàéãàëèéí øèíæëýõ óõààíû ñàëáàðò ò¿ëõ¿¿ õèéõ,
Ñóäàëãàà õºãæëèéí õºòºëáºðèéí ¿ð ä¿íã àøèãëàõ,
õóâààðèëàëòûã îíîâ÷òîé áîëãîõ, Îëîí óëñûí
õàìòûí àæèëëàãààã ºðãºæ¿¿ëýõ çýðýã þì.
Äýýðõ çîðèëòóóäûã àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëñíýýð,
Ñîëîíãîñ òåõíîëîãèîð ºðñºëäºõ ÷àäâàðàà íýìýãä¿¿ëýõ çîðèëãîòîé þì.
2006 îíû ýöñèéí áàéäëààð, Ñîëîíãîñ Óëñûí
íèéò Ñóäàëãàà õºãæëèéí õºòºëáºðèéí õºðºíãº
îðóóëàëò 28,6 òýðáóì àì.äîëëàðò õ¿ðñýí áà ýíý íü
ÄÍÁ-èé 3.2 õóâüòàé òýíöñýí þì. Ñîëîíãîñò ¿éëäâýðëýëèéí øèíý ñàëáàðûã áèé áîëãîõîä ÷èãëýãäñýí
òåõíîëîãè, ìºí õ¿í àìûí àìüæèðãààíû ò¿âøèíã
ñàéæðóóëàõ, íèéòèéí áàÿëàã á¿òýýõ òåõíîëîãèéã
õºãæ¿¿ëýõýä èõýýõýí õºðºí㺠îðóóëàëò õèéäýã þì.
̺í õ¿í òºðºëõòºíèé ñàéí ñàéõíû òºëºº ýð¿¿ë
ìýíäèéí õàëàìæ, ýð÷èì õ¿÷, õ¿íñíèé òîãòâîðòîé
áàéäëûã õàíãàõ, áàéãàëü îð÷íîî õàìãààëàõ çýðýã
äýëõèé íèéòèéí àñóóäàëä îðîëöîõ îðîëöîîãîî
Ñîëîíãîñ óëñ íýìýãä¿¿ëñýýð áàéíà.
Ìýäýýëýë, Õàðèëöàà õîëáîî
Ñîëîíãîñ óëñ äýëõèéä òåõíîëîãèéí õºãæèë,
ìýäýýëýë òåõíîëîãèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýë,

90

ýêñïîðòîîð ýíý ñàëáàðòàà íºëºº
á¿õèé áàéð ñóóðü ýçýëæ áàéãàà áà
Ñîëîíãîñò èíòåðíýò, ãàð óòàñíû
¿éë÷èëãýýã ìàø ºðãºíººð õýðýãëýäýã.
Êîìïüþòåðèéí ÷èïñ, ãàð óòàñ çýðýã
Ìýäýýëýë Òåõíîëîãèéí á¿òýýãäýõ¿¿í Ñîëîíãîñûí íèéò ýêñïîðòûí
30 ãàðóé õóâèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéíà. Ñîëîíãîñò 12îîñ äýýø íàñíû áàðàã á¿õ õ¿í ãàð óòàñ õýðýãëýäýã
áºãººä áàðàã á¿õ àéë ºðõ èíòåðíýòèéí ñ¿ëæýýíä
õàìðàãäñàí áàéäàã.
Õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðààñ ýõëýýä íèéòèéí òýýâðèéí ñèñòåì õ¿ðòýëõ íèéãìèéí á¿õ ñàëáàðûí ¿éë÷èëãýý, ìýäýýëýë òåõíîëîãè íü êîìïþòåðüò ò¿øèãëýí ÿâæ áàéíà.
ªíººäºð Ñîëîíãîñ óëñûí õàãàñ äàìæóóëàã÷, ãàð
óòàñ, Ýë Ñè Äè õàâòãàé äýëãýö (LCD) áîëîí áóñàä
á¿òýýãäýõ¿¿í íü òóõàéí ñàëáàðòàà òýðã¿¿ëæ, áîðëóóëàëòààðàà äýëõèéä ìàíëàéëàã÷ îðîí áîëñîí áàéíà.
Òóñ óëñûí ìýäýýëýë òåõíîëîãèéí ñàëáàðò øèíý á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë÷èëãýýã äàãàæ øèíý ýðýëò õýðýãöýý óðãàí ãàð÷ èðäãýýñ òóõàéí ¿éë÷èëãýýã õýðýãëýõýä øààðäàãäàõ äýä á¿òöèéã áèé áîëãîõ, ¿éëäâýðèéí õ¿÷èí
÷àäàë, òîíîã òºõººðºìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ çàìààð
øèíý á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýë, ò¿¿íèé õýðýãëýýã íÿãò
õîëáîí óÿëäóóëæ ÷àäñíààð ýíý ñàëáàðòàà òýðã¿¿ëýõ
Èíòåðíýòèéí õýðýãëýý

Æèë á¿ð çîõèîãääîã
òîãëîîìûí õàìãèéí òîì
íààäàì áîë “Äýëõèéí
ñàéáåð òîãëîîìûí
íààäàì” áºãººä, ¿¿íèéã
Ñîëîíãîñûí êîìïàíèóä
çîõèîí áàéãóóëäàã.

(Íýãæ: 1,000 õ¿í)

ªíäºð õóðäíû èíòåðíýò çàõèàëàí õýðýãëýã÷èä
Èíòåðíýò õýðýãëýã÷èä
Ýõ ñóðâàëæ: Ìýäýýëýë Õîëáîîíû Õîðîî

91

Ýäèéí çàñàã

áàéð ñóóðèéã õàäãàëàõ áîëîìæ á¿ðä¿¿ëæ ÷àääàã þì.
2001-2007 îíû õîîðîíä Ñîëîíãîñûí íèéãýìä
ãàðñàí ººð÷ëºëò øèíý÷ëýëò áóþó Ìýäýýëýë Òåõíîëîãèòîé õîëáîîòîé ñòàòèñòèê òîîí ¿ç¿¿ëýëòýýñ õàðàõàä, èíòåðíýò çàõèàëàí õýðýãëýã÷äèéí òîî 7.81
ñàÿàñ 14.71 ñàÿ, èíòåðíýò õýðýãëýã÷äèéí òîî 24.38
ñàÿàñ 34.82 ñàÿ õ¿ðòýë òóñ òóñ ºññºí áàéíà. ̺í èíòåðíýòýýð õèéãäýõ öàõèì õóäàëäààíû ã¿éëãýý 2003
îíä 7.2 ñàÿ áàéñàí áîë 2006 îíä 12.8 ñàÿ áîëæ
ºñ÷ýý. Ìýäýýëýë Òåõíîëîãèéí ñàëáàðûí áèçíåñò
2001-2006 îíä áàãàõàí ººð÷ëºëò ãàðñàí áà ýíý
ñàëáàðò àæèëëàãñäûí òîî 480 ìÿíãààñ 680 ìÿíãà
õ¿ðòýë íýìýãäñýí áàéíà.
Ýäèéí çàñãèéí ñîðèëò
Ñ¿¿ëèéí ãó÷èí æèëèéí òóðø Ñîëîíãîñûí ýäèéí
çàñãèéí æèëèéí äóíäàæ ºñºëò 8.6 õóâü áàéñàí
áºãººä ãàäààä õóäàëäààíû ýðãýëòèéí õýìæýýãýýð
äýëõèéä 11-ðò îðæ áàéíà. Õ¿íèé àìüäðàëûí õî¸ð
¿å õ¿ðýõã¿é õóãàöààíä, ýíý ¿íäýñòýí óñàí îíãîö,
öàõèëãààí õýðýãñýë, õàãàñ äàìæóóëàã÷ áîëîí
àâòîìàøèí ¿éëäâýðëýëýýð äýëõèéä òýðã¿¿ëýã÷ îðíû
íýã áîëæ ÷àäñàí þì.
Îëîí óëñûí ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýë, ìºíãºíèé
õàíøíû õýëáýëçëèéã áàðüæ, ¿íäýñíèé õàäãàëàìæèéí õýìæýýã íýìýãä¿¿ëýí, Çàñãèéí ãàçðûí òºñºâò
èõýýõýí õýìíýëò ãàðãàõ áîëîìæ ºãñíººð Ñîëîí-

Õ¿í ðîáîò

ªíäºð õóðäíû èíòåðíýò çàõèàëàí õýðýãëýäýã àéë ºðõ¿¿ä - Óëñ òóñ á¿ðýýð
(2007 îíû áàéäëààð, 100 àéë ºðõ òóòìûí èíòåðíýò çàõèàëãà)

ÁÍÑÓ
ÃîíÊîíã
Èñëàíä
Ñèíãàïóð
Òàéâàí
Ãîëëàíä
ßïîí
ÀÍÓ
Èõ Áðèòàíè
Ýõ ñóðâàëæ: ¯íäýñíèé Ìýäýýëëèéí Àãåíòëàã

92

Õóâüöààíû ¿íý ºñ÷ ðåêîðä
òîãòîîõûã õ¿ñ÷ áàéãàà íü

ãîñûí ýäèéí çàñãèéí àìæèëòàíä òààòàé íºëºº
¿ç¿¿ëæýý. Ãýâ÷ áèçíåñèéí òîìîîõîí êîìïàíèóä
áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãóóäàä òóëãàðñàí ñàíõ¿¿ãèéí áýðõøýýëýýñ øàëòãààëàí ãàéõàì îëîëò
àìæèëòóóä íü áóóðñàí áàéíà. Ýíý áàéäàë ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàã÷äàä ýðãýëçýý òºð¿¿ëñýí
áºãººä óëìààð òóñ îðîí 1997 îíû ñ¿¿ë÷ýýð òºëáºð
òîîöîîòîé õîëáîîòîé áýëýí ìºíãºíèé õÿìðàëä
îðñîí þì. Ýíýõ¿¿ õÿìðàëààñ ¿¿äýí èõ õýìæýýíèé
àæèëã¿éäýë áèé áîëñîí áèëýý.
1998 îíä Çàñãèéí ãàçàð ñîëèãäñîíû äàðàà
ººð÷ëºëò øèíý÷ëýëèéí á¿ðýí õýìæýýíèé õºòºëáºð
õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä Îëîí Óëñûí Âàëþòûí Ñàíòàé
õàìòðàí àæèëëàõ ãýðýýãýý øèíý÷èëæýý. Ñîëîíãîñ
óëñ ýäèéí çàñãèéí õÿìðàëûã äàâàí òóóëàõûí òóëä
áýëýí ìºíãºíèé õîìñäîëûã àðèëãàõ àðãà õýìæýý
àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõýýð òîäîðõîéëñîí áàéíà.
Óëñ îðíû øèíý óäèðäëàãà ãàäààäûí õºðºíãº
îðóóëàã÷äàä áàò èòãýë òºð¿¿ëýõèéí òóëä ñàíõ¿¿ãèéí
õàìòàðñàí àæ àõóéí íýãæ, òºðèéí áîëîí àæèëëàõ
õ¿÷íèé ñàëáàð äàõü ººð÷ëºëò øèíý÷ëýëèéã äýìæèæ, áèçíåñèéí òîìîîõîí “æåáîë”- ãðóïï êîìïàíèóäàä òóëãóóðëàñàí òîãòîëöîîã ººð÷ëºí, ÷ºëººò
çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí òîãòîëöîîã áèé áîëãîí
áýõæ¿¿ëæ, õºäºëìºðèéí çàõ çýýëèéí óÿí õàòàí
áàéäëûã íýìýãä¿¿ëæ ÷àäñàí áèëýý.
Òóñ óëñûí ãàäààä âàëþòûí íººö 1997 îíû ýöýñò
20.4 òýðáóì àì.äîëëàð áàéñíààñ 2007 îíû ñ¿¿ëýýð

93

Ýäèéí çàñàã

262.2 òýðáóì àì.äîëëàð áîëæ ºññºí áºãººä Ñîëîíãîñ óëñ Îëîí Óëñûí Âàëþòûí Ñàíãààñ àâñàí
13.5 òýðáóì àì.äîëëàðûí çýýëèéã áóöààí òºëºõ
÷àäâàðòàé áîëæýý. 1999 îíû 12-ð ñàðûí 16-íä
Îëîí Óëñûí Âàëþòûí Ñàíãèéí ã¿éöýòãýõ çºâëºë
ÁÍÑÓ-ûã ãàäààä âàëþòûí õÿìðàëààñ ãàðñàí ãýæ
çàðëàñàí þì. Ñîëîíãîñûí ñàíõ¿¿ãèéí ¿íýëãýýíèé
÷àäàâõè íü ãàäíûí õºðºí㺠îðóóëàã÷èä õºðºíãº
îðóóëàëò õèéæ áîëîõ òºâøèíä õ¿ðòýë ºñ÷ýý.
Ñàíõ¿¿ãèéí ñàëáàðò õèéñýí øèíý÷ëýë: ×àäâàðëàã
óäèðäëàãàòàé ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãàã¿éãýýð îð÷èí
¿åèéí çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàã ¿ð ºãººæòýé õºãæèæ
÷àäàõã¿é áèëýý. Áàíêíû íýãäñýí ¿éë àæèëëàãààã
áèé áîëãîõ àæëûã ãàðäàí ÿâóóëàõ çîðèëãîîð
Çàñãèéí ãàçàð Ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîî (ÑÇÕ)
áàéãóóëñàí áà òóñ õîðîî øèíý÷ëýëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ
òºëºâëºãºº, õÿíàëò øàëãàëò, ä¿ðýì æóðàì á¿õèé
øèíý òîãòîëöîîã áèé áîëãîñîí áàéíà.
Ýíý ñàëáàðò õèéñýí ººð÷ëºëò øèíý÷ëýëèéí ÿâöàä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ ÷àäâàðã¿é ãýæ ¿çñýí õýä
õýäýí ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãûã õààæýý. ̺í ÑÇÕíîîñ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà áóñàä áàíêíû
¿éë àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõ çîðèëãîîð øàëãàæýý.
Ñîëîíãîñûí áàíê áóñ ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãà
÷ ýíýõ¿¿ ººð÷ëºëòºä õàìðàãäñàí áºãººä ýäãýýð
ººð÷ëºëòèéí ¿ð ä¿íä îðîí äàÿàð ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë
àæèëëàãàà ÿâóóëäàã íèéò áàéãóóëëàãûí 40 ãàðóé
õóâü áóþó íèéò 867 õàäãàëàìæ çýýëèéí õîðøîîäûã
1997 îíîîñ õîéø òàòàí áóóëãàñàí áàéíà. Ñîëîíãîñò
Ãàäààä âàëþòûí íººö

(Íýãæ: Òýðáóì Àì.Äîëëàð)

Ýõ ñóðâàëæ: Ñîëîíãîñûí Òºâ Áàíê

94

2006 îíû ýöñèéí áàéäëààð 1377 ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãà ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà.
Õàìòàðñàí àæ àõóéí íýãæèéí á¿òöýä õèéñýí ººð÷ëºëò øèíý÷ëýë: Õàìòàðñàí àæ àõóéí íýãæèä ÷
ìºí á¿òöèéí ººð÷ëºëò øèíý÷ëýë õèéñýí áàéíà.
1997 îíû ñ¿¿ëýýð ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí ºðèéí
õýìæýý 396% áàéñàí áîë 2006 îíû 9-ð ñàðä
81.5% áîëæýý. Ñîëîíãîñûí õàìãèéí òîìîîõîí 30
êîìïàíèéí îëîíõèéã íü õóäàëäàæ, íýãòãýõ áîëîìæòîéã íü íýãòãýæ, äàìïóóðóóëñàí íü “êîìïàíè
õýäèé ÷èíýý òîì áàéíà, òºäèé ÷èíýý õîõèðîë íü
èõ áàéíà” ãýñýí (ýíý çàð÷ìààð òîì êîìïàíèóäûã
äàìïóóðóóëäàãã¿é) îéëãîëòûã ¿ã¿éñãýæ ÷àäæýý.
Èë òîä, õàðèóöëàãàòàé ìåíåæìåíòèéí òîãòîëöîîã
á¿ðä¿¿ëñíýýð ãàäíààñ çàõèðàë òîìèëîõ, õºíäëºíãèéí õÿíàëò øàëãàëò íýâòð¿¿ëýõ, ñàíõ¿¿ãèéí
íýãäñýí òàéëàíã çàéëøã¿é õýâëýí íèéòëýõ çýðýã
ººð÷ëºëò øèíý÷ëýëòèéã õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëæýý.
Õàìòàðñàí àæ àõóéí íýãæ¿¿äýä ººð÷ëºëò øèíý÷ëýë õèéõ çîðèëãî íü ¿ð àøèãòàé, øóäàðãà çàõ çýýë
áèé áîëãîæ, Ñîëîíãîñûí ýäèéí çàñãèéí ºñºëò,
á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýëèéã íýìýãä¿¿ëýõ áàéëàà.
Àæ àõóéí íýãæèéí á¿òöèéí ººð÷ëºëò äàðààõü
çàð÷èìä òóëãóóðëàí ¿ðãýëæëýí õýðýãæèõ þì. Íýãä¿ãýýðò; ìåíåæìåíò áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí òîîöîîíû
èë òîä áàéäëûã íýìýãä¿¿ëýõ, ýíý íü çàõ çýýëèéí
òààëàìæòàé õÿíàëòûí òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëæ,
ýíý çàõ çýýëèéí õàðèëöààíä îðîëöîã÷äûí
èòãýëèéã îëæ àâàõàä òóñòàé. Õî¸ðäóãààðò;
àæ àõóéí íýãæèéí øèíý÷ëýëèéã òàñðàëòã¿é
¿ðãýëæë¿¿ëýõ, ìåíåæìåíòèéí èë òîä áàéäàë
äýëõèé íèéòèéí æèøèãò õ¿ðòýë ººð÷ëºëò
øèíý÷ëýëèéã ¿ðãýëæ¿¿ëýí õèéíý.
Õàìòûí óäèðäëàãûí òîãòîëöîîã õºãæ¿¿ëýõ îëîí àðãà õýìæýý àâ÷ õýðýãæ¿¿ëíý.
Êîìïàíèéí öººíõ áîëñîí õóâü íèéë¿¿ëýã÷äèéí ýðõ, óäèðäàõ çºâëºë, õºíäëºíãèéí
õÿíàëòûí õîðîî, óäèðäàõ çºâëºëèéí ¿¿ðýã,
ýðõ ìýäëèéã íýìýãä¿¿ëñíýýð ìåíåæìåíòèéí
óäèðäëàãûí òîãòîëöîî óëàì áýõæèõ áîëíî.

Àëò öóãëóóëàõ êîìïàíèò
àæèë
Àëò öóãëóóëàõ êîìïàíèò
àæèë çºâõºí ýõ îðîí÷
¿çëèéí èëðýë òºäèé ç¿éë
áàéñàíã¿é. Ýäèéí çàñãèéí
õ¿íä áýðõøýýëòýé ¿åèéã
äàâàí òóóëàõàä óëñûí
ñàíãèéí íººö á¿ðä¿¿ëýõýä
Çàñãèéí ãàçàðòàà òóñëàõààð ìàø îëîí ñîëîíãîñ
õ¿í óã êîìïàíèò àæèëä
èäýâõòýé îðîëöñîí þì.

95

Ýäèéí çàñàã

Õóâüöààíû ¿íèéã çîõèîìëîîð ºñãºõ, íÿãòëàí áîäîõ
á¿ðòãýëèéã õóóðàì÷ààð õºòëºõ çýðýã õóóëü áóñ ¿éë
àæèëëàãààã òàñëàí çîãñîîõûí òóëä ¿íýò öààñíû
ñàëáàðò ø¿¿õèéí çàðãà ¿¿ñãýõèéã 2006 îíû 1-ð ñàðä
çºâøººðºí áàòàëñàí áèëýý.
Ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëò (ÃØÕÎ)

ÁÍÑÓ-ûí Åðºíõèéëºã÷ È
̸í Áàê Ѻ¿ëä áîëñîí
Àçèéí óäèðäàã÷äûí áàãà
õóðàë äýýð

96

Ñîëîíãîñûí íèéò ¿éëäâýðëýëèéí áîðëóóëàëòûí
áàðàã 14 õóâèéã ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé
êîìïàíèéí îðëîãî á¿ðä¿¿ëäýã áà 2006 îíû
¿íäýñíèé ÄÍÁ-íèé 71.5 õóâèéã ãàäààä õóäàëäàà
á¿ðä¿¿ëæýý. Èéìä Ñîëîíãîñ Óëñ ãàäààäûí õºðºíãº
îðóóëàëòòàé êîìïàíèóäûã äýìæèõèéí òóëä øàðãóó
àæèëëàæ áàéíà. ¯¿íèé íýã òîä æèøýý áîë Äóíäûí
á¿ñýýñ õýäõýí êèëîìåòðèéí çàéòàé Ïàæ¿ä äýëõèéí
õàìãèéí òîì Ýë Ñè Äè õàâòãàé äýëãýö (LCD)
¿éëäâýðëýõ öîãöîëáîðûã íýýñýí ÿâäàë þì.
Çàñãèéí Ãàçðààñ Ïàæ¿ äàõü òîìîîõîí ¿éëäâýðëýëèéí öîãöîëáîðûã äýìæèõ çîðèëãîîð øààðäëàãàòàé äýä á¿òöèéí àñóóäëûã øèéäýæ, õóðäíû
çàì áàðüæ áàéãóóëæýý. Ýíý íü õèë îð÷ìûí ãàçàð
íóòãèéã õºãæ¿¿ëýõ òàëààð õýäýí àðâàí æèë ìºðäºæ
áàéñàí ä¿ðýì æóðìûã ººð÷ëºí àìãàëàí òàéâàí
áàéäàë áèé áîëãîõîä òóñòàé àëõàì áîëñîí áàéíà.
Ñîëîíãîñò ãàäààäûí áèçíåñ öýöýãëýí õºãæèõºä
òóñëàõ Çàñãèéí ãàçðûí äýìæëýãòýéãýýð äýýðõ áîëîí
áóñàä àðãà õýìæýýã ÿàðàëòàé àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí þì.
Õýä õýäýí àìæèëòûí æèøýýã äóðäâàë: Àíãëè
óëñûí õóäàëäààíû ñ¿ëæýý Òåñêî äýëã¿¿ð Ñîëîíãîñò
ìàø àìæèëòòàé àæèëëàæ áàéíà. Òåñêîãèéí Ñîëîíãîñ äàõü ¿éë àæèëëàãàà òóñ êîìïàíèéí õèëèéí

÷àíàä äàõü íèéò áîðëóóëàëòûí ãóðàâíû íýãèéã
á¿ðä¿¿ëäýã. ªºð íýã æèøýýíä Æè Ýì (Æåíåðàë
Ìîòîðñ) Äý¿ êîìïàíèéí ãàéõàëòàé ¿éë àæèëëàãààã
äóðäàæ áîëîõ þì. Òóñ êîìïàíè 2006 îíû ýõíèé
õàãàñò Ñîëîíãîñûí àâòî ìàøèí ¿éëäâýðëýã÷ õî¸ð
äàõü òîì êîìïàíèàð äàõèí øàëãàðñàí þì. Ýíý òîì
àìæèëòàíä õ¿ðýõ óðò çàìûã äºðºâõºí æèëèéí äîòîð òóóëæ ÷àäæýý. Æè Ýì Äý¿ êîìïàíèéí àìæèëò
íü Àçè òèâä Æåíåðàë Ìîòîðñ êîìïàíè ¿éë àæèëëàãààãàà ºðãºæ¿¿ëýõýä íü òóñ äºõºì áîëæ áàéíà.
Ñîëîíãîñ óëñ 2007 îíû òºâøèíòýé áàðàã îéðîëöîî õýìæýýíèé 10 òýðáóì àì.äîëëàðûí ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëò 2008 îíä àâàõààð òºëºâ뺺ä áàéíà.
Ñàíõ¿¿, äààòãàëûí ñàëáàðóóäààñ ãàäíà Ñóäàëãàà
õºãæèë, õàíãàìæ íèéë¿¿ëýëòèéí òºâ¿¿ä áîëîí
¿íäýñòýí äàìíàñàí êîðïîðàöèéí îðîí íóòàã äàõü
ñàëáàðóóä õºðºí㺠îðóóëàã÷äûí ñîíèðõëûã èõýýð
òàòàæ áàéíà. ̺í Ñîëîíãîñûí ºíäºð õºãæñºí
ýëåêòðîíèêèéí ñàëáàð áóñàä êîìïàíèóäûí ñîíèðõëûã èõýä òàòàõ áîëñîí àæýý.
Æèë á¿ð òýðã¿¿ëýã÷ 10 ñàëáàðûí íýãýýð øàëãàðäàã Ñóäàëãàà õºãæëèéí ñàëáàðûã äýìæèæ Ñîëîíãîñ èõ õºðºí㺠îðóóëàëò õèéäýã ó÷ðààñ ýíý ñàëáàð
õºðºí㺠îðóóëàã÷äûí ñîíèðõëûã òàòàõ íü ç¿éí
õýðýã þì. Èéìýðõ¿¿ äýìæëýã îëîí ñàëáàðò îëãîãääîã. 2006 îíä Äýëõèéí Îþóíû ªì÷èéí áàéãóóëëàãà
Ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëò
(Íýãæ: Òýðáóì Àì.Äîëëàð)

Ýõ ñóðâàëæ: Ìýäëýã, Ýäèéí Çàñãèéí ÿàì

97

Ýäèéí çàñàã

(ÄΪÁ)-ààñ øàëãàðóóëäàã îëîí óëñûí ïàòåíòèéí
ýðõ îëãîëòîîð Ñîëîíãîñ óëñ 4 ä¿ãýýðò îðñîí áàéíà.
Ñîëîíãîñûí äàâóó òàëò ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí íýã íü
òóñ óëñûí õ¿íèé íººö þì. Æèë á¿ð 100,000 ãàðóé
îþóòàí øèíæëýõ óõààí, èíæåíåðèéí ÷èãëýëýýð
ñóðàëöàæ
òºãñäºã.
Ìàãèñòð,
äîêòîðàíòóðûí
ñóðãàëòàíä ñóðãàëòàíä õàìðàãäàãñäûí òîî èõýýõýí
íýìýãäýæ áàéíà. Ýäãýýð íü õºðºí㺠îðóóëàã÷äûí
õóâüä øèíý áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í, øèíý ¿éë÷èëãýý
íýâòð¿¿ëýõýä õàìãèéí òààòàé îð÷èíã á¿ðä¿¿ëäýã.
ªºð íýã ç¿éë áîë Àçè òèâä Ñîëîíãîñ óëñ õàíãàìæ
íèéë¿¿ëýëòèéí òºâ áîëîí îðîí íóòãèéí ñàëáàð
êîìïàíè áàéãóóëàõàä õàìãèéí òîõèðîìæòîé ãàçàð
þì. Ѻ¿ëýýñ 4 öàãèéí äîòîð íèñ÷ õ¿ðýõ íýã ñàÿ
áóþó ò¿¿íýýñ äýýø õ¿í àìòàé 51 õîò áàéäàã.
Ñîëîíãîñ óëñ Àçèéí òºâ áîëîõîîñ ãàäíà, ãàäíûí
êîìïàíèóä Ñîëîíãîñîîð äàìæèí ãàäààä çàõ
çýýëýý ºðãºæ¿¿ëýõ ñóóðü áîëæ ºãäºã äàâóó òàëòàé.
Äýëõèéí íýðòýé 500 êîìïàíèéí òàëààñ èë¿¿ õóâü
íü Ñîëîíãîñò ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà.
Óëñ îðíûõîî èðýýä¿éä õºðºí㺠îðóóëàëòûí à÷
õîëáîãäëûã ÷óõàë÷ëàí ¿çýæ, õºðºí㺠îðóóëàã÷äûí
øààðäëàãàä íèéöñýí áîäëîãîî áîëîâñðóóëæ, Ñîëîíãîñò áèçíåñèéí îð÷èíã ñàéæðóóëàõ òóñòàé àðãà
Ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí, ñóäëàà÷äûí òîî
(Íýãæ: 1,000 õ¿í)

(Èäýâõòýé àæèë ýðõëýã÷ 1,000 õ¿í
òóòàì äàõü ñóäëàà÷äûí òîî)

Ýõ ñóðâàëæ: Áîëîâñðîë, Øèíæëýõ Óõààí, Òåõíîëîãèéí ÿàì

98

Ñîëîíãîñûí õºðºíãº
îðóóëàëò – Ñîëîíãîñûí
¯íäýñíèé õºðºíãº
îðóóëàëòûã äýìæèõ
àãåíòëàã Ñîëîíãîñò
ãàäààäûí áèçíåñèéã
ýõë¿¿ëýõ, ò¿¿íèéã äýìæèõ
çîðèëãîîð Ñîëîíãîñûí
Õóäàëäàà, õºðºíãº
îðóóëàëòûã äýìæèõ
àãåíòëàãèéí äýðãýä
áàéãóóëàãäñàí. Ýíý
òàëààðõè äýëãýðýíã¿é
ìýäýýëëèéã äàðààõü
õàÿãààð îðæ àâíà óó.
www.investkorea.org

õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. Ãàäààäûí äýìæëýãòýé áèçíåñèéí ñàëáàðóóä Ñîëîíãîñûí ýäèéí çàñàãò
íýãäýõýä òóñëàõ çîðèëãîîð 2006 îíû ñ¿¿ë÷ýýð
Ѻ¿ëèéí ºìíºä õýñýãò Ñîëîíãîñûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí òºâèéã øèíýýð íýýâ. Òóñ òºâ íü ãàäààäûí
õºðºí㺠îðóóëàã÷äàä òóñëàõ çîðèëãîîð îëîí
õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëäýã þì.
Ýíý òºâ õºðºí㺠îðóóëàã÷äàä íýã öýãèéí
¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëíý. ¯¿íä: Õîëáîãäîõ çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãûí äýìæëýã òóñëàëöàà àâàõààð õàíäàõ,
çàõèðãààíû àñóóäëûã çîõèöóóëàí øèéäâýðëýõ, ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàð íýýõýä õàìãèéí òîõèðîìæòîé
áàéðøëûã îëæ ñîíãîõîîñ ýõëýí á¿õèé ë òóñëàëöààã ¿ç¿¿ëýõ òºñëèéí ìåíåæåð òóõàéí îðîí íóòàãò
àæèëëàíà. Äýâøèëòýò òåõíîëîãèéí ñàëáàðûí Ñóäàëãàà õºãæëèéã ñîíèðõîæ áàéãàà áóþó Ñîëîíãîñò
ººðèéí ñàëáàð êîìïàíèéã äàõèí áàéðøóóëàõûã
õ¿ññýí áèçíåñèéí ñàëáàðò áýëýí ìºí㺠èõ õýìæýýãýýð òàòàõ áîëîìæ á¿ðä¿¿ëæ ºãºõ áà Çàñãèéí ãàçàð
ýíýõ¿¿ àñóóäëûã äýìæèí òóñàëæ áàéíà.
Ñîëîíãîñ óëñ äàðààõ õî¸ð çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýõýýð àíõààðàí àæèëëàæ áàéíà. ¯¿íä: íýãä¿ãýýðò,
¿éëäâýðëýë ýðõëýã÷ áèçíåñèéí ÷àäàâõàà á¿ðýí

99

Ýäèéí çàñàã

äàé÷ëàõ çàõ çýýëèéí íºõö뺺ð õàíãàõ, õî¸ðäóãààðò,
áèçíåñèéí ¿éë àæèëëàãààã àìæèëòòàé ÿâóóëàõàä
íü òóñëàõ ººðèéí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõ ÿâäàë þì.
Õºðºíãèéí çàõ çýýëèéã ÷ºëººëñºí íü

Õóðäàí ººð÷ëºëò, çàõ
çýýëä ýýëòýé øèíý÷ëýëò
Õºðºíãèéí çàõ çýýëä
øèíý÷ëýë õèéñíýýð
Ñîëîíãîñ óëñ äýëõèéí çàõ
çýýë äýýð ºðñºëäºõ ÷àäâàð
ñàéòàé áîëæ áàéíà.

100

Õºðºíãèéí çàõ çýýëèéã õºãæ¿¿ëýõ ñòðàòåãè íü çàõ
çýýëèéã ÷ºëººëºõ, òýëýõ ãýñýí íàðèéí óÿëäàà õîëáîî á¿õèé õî¸ð áîäëîãîîñ á¿ðääýã. Õºðºíãèéí çàõ
çýýëèéã ÷ºëººëºõ íü ãàäààäûí õºðºíãº, òåõíîëîãè
Ñîëîíãîñ óëñàä îðæ èðýõýä øóóä íºëººëºõ áà çàõ
çýýë ºðãºæèí òýëýõýä õºðºíãèéí çàõ çýýëèéí ¿éë
àæèëëàãààíû ¿ð ºãººæ äýýøëýí íýìýãäýõ ó÷èðòàé.
Ñîëîíãîñûí õºðºíãèéí çàõ çýýëèéã óëàì
íýýëòòýé áîëãîõ, øóóä õºðºí㺠îðóóëàëòûí áîëîí
¿íýò öààñíû áàãöûí çàõ çýýëèéã õºãæ¿¿ëýõýä
òóëãàðàõ ñààä áýðõøýýëèéã áóóðóóëàõ òàëààð
àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí àðãà õýìæýý à÷ õîëáîãäëîî ºã÷
áàéíà. ¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ áîëîí
õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñýë çýðýã ñî¸ëûí àñóóäëààñ
áóñàä áàðàã á¿õ ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðò ãàäààäûí
õºðºí㺠îðóóëàëò õèéæ áàéíà.
Áèçíåñèéí áîëîí áèçíåñèéí áóñ ¿éë àæèëëàãàà
ÿâóóëàõ çîðèëãîîð ãàçàð õóäàëäàí àâ÷ áàéãàà
ãàäààäûí èðãýíä Ñîëîíãîñûí èðãýíèé àäèë íºõöºë
òàâüäàã. Äîòîîäûí ¿íýò öààñ áîëîí ìºíãºíèé çàõ
çýýë äýýð ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòàä òàâüæ
áàéñàí á¿õ õÿçãààðëàëòûã ¿ã¿é áîëãîñíîîð,
ãàäààäûí áàíê áîëîí ¿íýò öààñíû êîìïàíèóäàä
Ñîëîíãîñò ñàëáàðàà íýýõ çºâøººðºë îëãîæýý.
1998 îíû 5-ð ñàðûí 25-íû ºäðººñ ýõëýí
áàòëàí õàìãààëàõ ñàëáàð áîëîí îëîí íèéòèéí
êîðïîðàöèàñ áóñàä àëü ÷ Ñîëîíãîñ êîìïàíèéí õóâüöààã
çààâàë òóõàéí êîìïàíèéí
óäèðäàõ çºâëºëèéí áîëîí
Çàñãèéí ãàçðûí çºâøººðºë
øààðäàõã¿éãýýð ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàã÷èä õóäàëäàí
àâàõ
áîëîìæòîé
áîëæýý.
Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàã÷èä

õºðºíãèéí áèðæèä á¿ðòãýëòýé çàðèì àæ àõóéí íýãæ êîìïàíèéí õóâüöààíû 50 õ¿ðòýë
õóâèéã õóäàëäàí àâ÷ áîëíî.
Ñîëîíãîñûí êîìïàíèéã õóäàëäàõ ãýõ ìýò óäèðäëàãûí
øèéäâýð ãàðãàõàä äîòîîä,
ãàäààäûí àëü ÷ õºðºí㺠îðóóëàã÷ îðîëöîõ ýðõòýé áîëæýý.
Ò¿¿í÷ëýí, òîäîðõîé øààðäëàãà õàíãàñàí ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãàä ãàäààä
âàëþòûí ã¿éëãýý õèéõ ýðõ îëãîõ áîëîâ.
1998 îíû 5-ð ñàðä Ñîëîíãîñ êîìïàíèéí õóâüöààã õóäàëäàí àâàõ ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí
õýìæýýíä òàâèõ õÿçãààðëàëòûã õ¿÷èíã¿é áîëãîæýý.
2002 îíä Ñîëîíãîñûí Òºâ áàíêíû ãýð÷èëãýý
îëãîõ æóðìûã ººð÷èëæ, õóâü õ¿í áîëîí àæ àõóéí
íýãæ êîìïàíèéí ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë àæèëëàãààíä øààðäàãäàõ áè÷èã áàðèìò á¿ðä¿¿ëýëòèéã õÿëáàðøóóëæ,
õºðºíãèéí çàõ çýýëèéí ¿éë àæèëëàãààã èë¿¿ ÷ºëººòýé áîëãîñîí áàéíà.
Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûã íýìýãä¿¿ëýõ çîðèëãîîð 2005 îíîîñ õîéø Ñîëîíãîñûí Çàñãèéí
ãàçàð çàõ çýýëèéã ÷ºëººòýé áîëãîõîä àíõààð÷ ýð÷èìòýé àæèëëàæ áàéíà. ¯¿íèé çàðèì æèøýý íü
ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëò áîëîí Ñîëîíãîñûí èðãýí ãàäààäûí èðãýíýýñ ºì÷ õóäàëäàí àâàõ
òàëààðõè ä¿ðýì æóðàìä ººð÷ëºëò îðóóëñàí ÿâäàë
þì. 2006 îíä õºðºíãèéí çàõ çýýëèéí ¿éë àæèëëàãààíä ãýð÷èëãýý îëãîõ ñèñòåìèéã ýíãèéí á¿ðòãýëèéí
ñèñòåìä øèëæ¿¿ëñýí ãýõ ìýò îëîí ººð÷ëºëò õèéæýý.

Ѻ¿ë äýõü Ãëîáàëü òºâ
íü ºäºð òóòìûí àìüäðàë,
áèçíåñ àÿëàëä îëîí
õýëíèé òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ
çîðèëãîîð 2008 îíû 1-ð
ñàðä áàéãóóëàãäñàí.

Õºðºí㺠îðóóëàã÷äûã äýìæèõ òîãòîëöîî
Ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëòûí òàëààð ìºðäºæ
áàéãàà á¿õ õóóëü ä¿ðìèéã, 1998 îíû 11-ð ñàðààñ
ýõëýí õ¿÷èí òºãºëäºð áîëñîí Ãàäààäûí õºðºíãº
îðóóëàëòûã äýìæèõ õóóëüòàé íýãòãýñýí áàéíà.
Ýíý õóóëèéí äàãóó ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàã÷èä
íýã öýãèéí íýãäìýë ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ äàâóó

101

Ýäèéí çàñàã

òàëûã á¿ðä¿¿ëæ ºãñºí þì. Òàòâàðààñ ÷ºëººëºõ
áîëîí õýìæýýã áóóðóóëàõ çýðãýýð ãàäààäûí õºðºíãº
îðóóëàëòûã íýìýãä¿¿ëýõ çàðèì àðãà õýìæýýã àâ÷
õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. Äýâøèëòýò òåõíîëîãèéí ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðò ¿éë àæèëëàãàà ýðõýëæ áàéãàà àæ
àõóéí íýãæèéí îðëîãûí òàòâàðûí õýìæýýã 7 æèëèéí
õóãàöààòàé áóóðóóëàõ áóþó çàðèìûã íü òàòâàðààñ
á¿ðìºñºí ÷ºëººëæýý. Çàñãèéí ãàçðûí ýçýìøëèéí
ºì÷ õºðºíãèéã 50 æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð ãàäààäûí
õºðºí㺠îðóóëàëòòàé êîìïàíèóäàä òîäîðõîé õýìæýýíèé ò¿ðýýñýýð, çàðèì òîõèîëäîëä ¿íý òºëáºðã¿é
àøèãëóóëæ áîëäîã. Ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëòûã èõ õýìæýýãýýð íýìýãä¿¿ëýõ çîðèëãîîð
õóäàëäàà, õºðºí㺠îðóóëàëòûí ÷ºëººò á¿ñèéã õºãæ¿¿ëýõýýð áîëîâ. Çàñãèéí ãàçðààñ èìïîðòîä òàâèõ õÿçãààðëàëò, òàòâàð íîîãäóóëàõ áàðààíû íýð òºðëèéã
áóóðóóëàõ çýðýã àæëûã ¿ðãýëæë¿¿ëýí õèéæ áàéíà.
¯éë÷èëãýýíèé ñàëáàð: Äîòîîäûí ¿éë÷èëãýýíèé
ñàëáàðûí õºãæèë äîðîé áàéñíû óëìààñ óã ñàëáàðûã ÷ºëººëºõ ÿâö áýðõøýýëòýé áàéæýý. Áàéäàë
õ¿íä áàéñàí ÷ Çàñãèéí ãàçàð ýíý ñàëáàðûã á¿ðýí
íýýëòòýé áîëãîõûí òóëä îëîí ÷óõàë àðãà õýìæýý
àâ÷ýý. Çàðèì íýã æèøýý äóðäàõàä àìü íàñíû
äààòãàë ãàäààäûí èðãýäèéí õóâüä á¿ðýí íýýëòòýé
áîëñîí áà ãàäààäûí áàíêóóä äîòîîäûí áàíêóóäòàé
àäèë íºõöºëººð õàíãàãäæýý. Çàðèì îíöãîé ñàëáàðò
òîäîðõîé õÿçãààðëàëò áàéãàà õýäèé ÷ æèæèãëýíãèéí áîëîí Ẻíèé õóäàëäààíû ñàëáàðò ãàäààäûí
Ñîëîíãîñò õýðõýí
àìüäðàõ òóõàé
ãàäààäûí èðãýíä
çîðèóëñàí ñåìèíàð
Ãàäààäûí õºðºíãº
îðóóëàëòûã òàòàõ óðò
õóãàöààíû ñòðàòåãè
áîäëîãûí íýã õýñýã íü
Ñîëîíãîñò øèíýýð èðæ
áàéãàà áèçíåñ ýðõëýã÷äýä
çîðèóëàí Çàñãèéí
ãàçðààñ çîõèîí ÿâóóëäàã,
Ñîëîíãîñò õýðõýí àìüäðàõ
òàëààðõè ñåìèíàð þì.

102

õºðºí㺠îðóóëàëòûã ÷ºëººòýé áîëãîâ. Ǻâõºí ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé õàìòàðñàí ¿éëäâýð¿¿äýä
íýýëòòýé áàéñàí çàð ñóðòàë÷èëãààíû çàõ çýýë
ºíººäºð á¿õ ãàäààäûí àæ àõóéí íýãæ êîìïàíèóäàä
á¿ðýí íýýëòòýé áîëæ ÷àäæýý.
Îþóíû ºì÷èéí ýðõ: ¯íäýñíèé òåõíîëîãèéí õºãæëèéí äýâøèë áîëîí õóäàëäààíû ¿íäñýí ãîë õàìòðàã÷ íàðòàé ýäèéí çàñàã õàìòûí àæèëëàãààíû
õàðèëöààã òîãòâîðòîé áàéëãàõûí òóëä îþóíû
ºì÷èéí ýðõèéã ñàéòàð õàìãààëàõ íü ç¿éòýé ãýæ
¿çýýä Çàñãèéí ãàçðààñ îþóíû ºì÷èéí ýðõèéã
õàìãààëàõ àæëûã ýð÷èìæ¿¿ëýõ çàð÷ìûí ººð÷ëºëòèéã 1987 îíîîñ õèéæ ýõýëñýí áàéíà.
Çîõèîã÷èéí ýðõèéí òóõàé øèíý õóóëü ãàäààä
áîëîí äîòîîäûí àëü ÷ á¿òýýëä àäèëõàí ¿éë÷èëäýã.
Ýíý ýðõ çîõèîã÷èéí àìüäðàëûí òóðø, ìºí íàñ
áàðñíààñ õîéø 50 æèëèéí õóãàöààíä õ¿÷èí òºãºëäºð þì. Îþóíû ºì÷èéí ýðõ, êîìüïþòåðèéí
ïðîãðàìì õàíãàìæèéí á¿òýýë íü òóñãàé íýìýëò
õóóëèéí çààëòààð õàìãààëàãäñàí áàéíà.
պ人 àæ àõóéí çàõ çýýë íýýëòòýé áîëæ áàéíà: Áóñàä îðíû íýãýí àäèë Ñîëîíãîñûí õºäºº àæ àõóéí
¿éëäâýðëýëèéí çàõ çýýëèéã ÷ºëººëºõ áîäëîãî íèéãýì, óëñ òºðèéí îëîí áýðõøýýëòýé òóëãàð÷ áàéíà.
պ人 àæ àõóéí ¿éëäâýðëýë ñîëîíãîñ÷óóäûí
õóâüä ýìçýã àñóóäàë þì. Ó÷èð íü Ñîëîíãîñüí íýã
ÃØÕÎ
ªìíºä Ñîëîíãîñ óëñ
ãàäààäûí õºðºíãº
îðóóëàã÷äàä áèçíåñèéí
òààòàé îð÷èíã á¿ðä¿¿ëæ
áàéíà.

103

Ýäèéí çàñàã

ôåðìåðò îíîãäîõ òàðèàëàíãèéí ãàçàð ÀÍÓ-ûí ôåðìåðòýé õàðüöóóëàõàä 1:57 ãýñýí õàðüöààòàé áàéäàã.
Ýíý øàëòãààíû óëìààñ Ñîëîíãîñûí ôåðìåð¿¿ä
ÀÍÓ-ûí ôåðìåð¿¿ä øèã çàõ çýýëä ºðñºëäºõ
áîëîìæã¿é þì. Çàñãèéí ãàçàð äîòîîäûí õºäºº àæ
àõóéí ñàëáàðò ºðñºë人íèéã íýìýãä¿¿ëýõ òàëààð
øàðãóó àæèëëàæ îëîí àæëûã ñàíàà÷ëàí ã¿éöýòãýæ
áàéíà.
1988 îíû 12-ð ñàðä, 1991 îí õ¿ðòýë õºäºº àæ
àõóéí ¿éëäâýðëýëèéí èìïîðòûã ÷ºëººëºõ õóâààðüò
òºëºâëºãººã äàõèí õÿíàõ àæëûí õýñýã òîìèëîãäæýý. Ýíý òºëºâëºãººíèé äàãóó õºäºº àæ àõóéí
øèíý çàõ çýýë íýýõ, òóñ ñàëáàðûã ÷ºëººòýé áîëãîõ
àæèë ýð÷èìòýé õèéãäñýí áàéíà. ̺í Òàðèô,
Õóäàëäààíû Åðºíõèé Õýëýëöýýð GATT-èéí Îëîí
òàëò õóäàëäààíû õýëýëöýýíèé Óðóãâàéí ¿å øàòíû
õýëýëöýýð (Uruguay Round)-èéí ¿åýð õºäºº àæ
àõóéí ¿éëäâýðëýëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé òàëààðõè
ãýðýý õýëýëöýýðò Ñîëîíãîñ óëñ îðîëöîæ, õºäºº àæ
àõóéí îëîí íýð òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã çàõ çýýëä
íýýëòòýé áîëãîõ ¿¿ðýã õ¿ëýýæýý.
Äýëõèéí øèëäýã Çýðýãëýëèéí Õàíãàìæ
¯éë÷èëãýýíèé òºâ

Êâàíÿí áîîìò Ç¿¿í
õîéä Àçèéí õàíãàìæ
íèéë¿¿ëýëòèéí òºâ

104

2001 îíü 3-ð ñàðä íýýãäñýí Èí÷îí Îëîí óëñûí íèñýõ îíãîöíû áóóäàë ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èääýý äýýä çýðýãëýëèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã. Ñòðàòåãèéí à÷ õîëáîãäîë á¿õèé áàéðøèëòàé òóñ íèñýõ îíãîöíû áóóäàë
Ç¿¿í õîéä Àçèä õàíãàìæ íèéë¿¿ëýëò, òýýâýðëýëòýýð
ìàíëàéëàã÷ òºâ áîëîõîîð çîðüæ áàéíà. Íèñýõ

îíãîöíû áóóäëûí îð÷ìûã ºðãºòãºõ òºëºâëºãººíä
׺뺺ò õóäàëäààíû á¿ñ, Îëîí óëñûí áèçíåñèéí
òºâ áóþó Ýäèéí çàñãèéí òóñãàé á¿ñ áàéãóóëàõààð
òóñãàñàí áàéíà.
Èí÷îí Îëîí óëñûí íèñýõ îíãîöíû áóóäàë 2001
îíû 3-ð ñàðä íýýãäñýíýýñ õîéø à÷àà òýýâýðëýëòèéí
õýìæýý áàéíãà òàñðàëòã¿é ºñºí íýìýãäñýýð áàéíà.
2006 îíä îëîí óëñûí àãààðûí òýýâðèéí 2.34
ñàÿ òí à÷àà òýýâýðëýñýí áºãººä àãààðûí à÷àà
òýýâýðëýëòèéí õýìæýýãýýð äýëõèéä òýðã¿¿ëýõ õî¸ð
äàõü íèñýõ îíãîöíû áóóäàë áîëæýý.
Ñîëîíãîñîîñ à÷ààíû óñàí îíãîö ªìíºä áîëîí
Õîéä Àìåðèê, Åâðîï, Àâñòðàëè, Îéðõè Äîðíîä,
Àôðèê ðóó îëîí óëñûí óñàí çàìûí òýýâýð õèéäýã.
Ãàäààäûí àÿëëûí áîëîí çîð÷èã÷ òýýâðèéí óñàí îíãîöóóä Ñîëîíãîñûí áîîìò ðóó íýëýýä àÿëàë õèéäýã.
Ï¿ñàíû øèíý áîîìò, Êâàíÿíû áîëîí Èí÷îíû
áîîìòóóäûí à÷àà òýýâýðëýëòèéí õ¿÷èí ÷àäëûã íýìýãä¿¿ëæ, òîíîã òºõººðºìæèéã ñàéæðóóëñíààð à÷àà
òýýâýðëýëòèéí õýìæýý ºñ÷, äàëàéí áîîìòûí à÷àà
òýýâýðëýëòèéí õýìæýý 2002 îíä 11.89 ñàÿ ÷èíãýëýã

Áîîìòûí à÷àà òýýâýðëýëòèéí õýìæýý, õ¿ðãýëòèéí õóâü
À÷àà
òýýâýðëýëòèéí
õýìæýý

(Íýãæ: ñàÿ òí)

Òýýâýðëýëò-õ¿ðãýëòèéí
õóâü (áàðóóí òàëä)

Ýõ ñóðâàëæ: Õèë, Çàì òýýâýð, Äàëàé òýíãèñèéí ÿàì

105

Ýäèéí çàñàã

áàéñíàà 2007 îíä 17.48 ñàÿ õ¿ðòýë ºññºí áàéíà.
ßëàíãóÿà Ï¿ñàíû áîîìò 2007 îíä 13.26 ñàÿ ÷èíãýëýã
à÷àà òýýâýðëýæ, à÷àà òýýâýðëýëòèéí õýìæýýãýýð 4
æèë äàðààëàí äýëõèéä òàâäóãààð áàéðò îðæýý.
Ýäèéí çàñãèéí õýòèéí òºëºâ
1997 íû õÿìðàë ýõýëñýíýýñ õîéø Ñîëîíãîñ óëñ
äýëõèéí ýäèéí çàñãèéí õàðèëöààíä óëàì ýð÷èìòýé
îðîëöîõ áîëæýý. Áèçíåñèéí ¿éë àæèëëàãààã îëîí
óëñûí æèøèãò õ¿ðãýõ, õ¿íèé íººöèéí áîëîí
òåõíîëîãèéí õºãæëèéã ñàéæðóóëàõ, ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ºãººæèéã íýìýãä¿¿ëýõ ãýñýí øèíý çàð÷ìûã
Çàñãèéí ãàçàð áàðèìòëàí àæèëëàæýý.
Ýäèéí çàñàã ñýðãýõ ¿éë ÿâö, õýð çýðýã öàã õóãàöàà, õ¿÷ õºäºëìºð øààðäàõ íü àæ àõóéí íýãæèéí
ººð÷ëºëò, àéë ºðõèéí àìüæèðãààíû òºâøèí áîëîí Ñîëîíãîñò õºðºí㺠îðóóëàã÷äûí èòãýë íàéäâàð çýðãýýñ èõýýõýí øàëòãààëíà. Çàñãèéí ãàçðààñ
õºãæèëä ÷èãëýñýí ìàêðî ýäèéí çàñãèéí óÿí õàòàí
áîäëîãî áàðèìòàëæ, ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí àæ àõóéí

Èí÷îí îëîí óëñûí íèñýõ îíãîöíû áóóäëûí à÷àà òýýâýðëýëò, õ¿ðãýëòèéí õóâü
(Íýãæ: ñàÿ òí)
À÷àà òýýâýðëýëòèéí õýìæýý

Ýõ ñóðâàëæ: Èí÷îí Îëîí óëñûí íèñýõ îíãîöíû áóóäàë êîìïàíè (ÈÎÓÍÎÁÊ)

106

Òýýâýðëýëò-õ¿ðãýëòèéí
õóâü (áàðóóí òàëä)

Ñóíäó Îëîí óëñûí
áèçíåñ ä¿¿ðýã
Ѻ¿ëèéí ºìíºä õýñãýýñ 40
áýýðèéí çàéòàé, Èí÷îí
îëîí óëñûí íèñýõ îíãîöíû
áóóäàëòàé 7 áýýð õóðäíû
çàìûí ã¿¿ðýýð õîëáîãäîõ
þì.

íýãæ êîìïàíèéí ººð÷ëºëò øèíý÷ëýëèéã ýð÷èìòýé
õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. ªíãºðñºí ¿åýñ ¿ëäñýí ñààä áýðõøýýëèéã àðèëãàí XXI çóóíû òýðã¿¿ëýã÷ õºãæëèéí
òºâøèíä íèéöýõ ýäèéí çàñãèéí á¿òýö áèé áîëãîõ
ÿâäëûã Ñîëîíãîñ óëñ çîðèëãîî áîëãîí àæèëëàæ
áàéíà.

107

Ýäèéí çàñàã òîâ÷õîíäîî

Ç¿¿í Àçèéí ãàéõàìøèã
Ñ¿¿ëèéí 40 ãàðóé æèëèéí õóãàöààí äàõü Ñîëîíãîñûí ýäèéí
çàñãèéí ãàéõàëòàé ºñºëò “Ç¿¿í Àçèéí ãàéõàìøèã” ãýæ
íýðëýãäñýí ç¿éëñèéí íýãýýõýí õýñýã áîëñîí áàéíà.

728

Õóäàëäàà áîðëóóëàëòûí õýìæýý

546

333

113

11

Ýõ ñóðâàëæ: Ìýäëýã, Ýäèéí çàñãèéí ÿàì

108

(Íýãæ: Òýðáóì Àì.äîëëàð)

2007 îíû Ýêñïîðòûí ãîë á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿ä
Á¿òýýãäýõ¿¿í

Õýìæýý
39,0

Õàãàñ äàìæóóëàã÷

37,3

Àâòî ìàøèí

Óòàñã¿é ñóóðèí
õîëáîîíû àïïàðàò,
ãàð óòàñ

30,5

27,8

Óñàí îíãîö
Áåíçèí ò¿ëøíèé
õýðýãñýë

Õàâòãàé äýëãýö

24,0

16,9

Êîìïüþòåð

13,8

Íèéëýã ðåçèí
ìàòåðèàë

13,0

Àâòî ìàøèíû ýä
àíãè, ñýëáýã õýðýãñýë

12,4

Ãàíãèéí ¿éëäâýðèéí
á¿òýýãäýõ¿¿í

12,4

Ýõ ñóðâàëæ: Ñîëîíãîñûí Îëîí Óëñûí Õóäàëäààíû Íèéãýìëýã

(Íýãæ: Òýðáóì Àì.äîëëàð)

109

ÍÈÉÃÝÌ

Ñîëîíãîñ Óëñ, ò¿¿íèé õ¿í àì

110

8

Íèéãýì

Íèéãìèéí õàìãààëàë
Àæèë ýðõëýëò
Áàéð îðîí ñóóö
Ýð¿¿ë ìýíä, ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýý
Íèéãìèéí õàìãààëàë
Ýìýãòýé÷¿¿ä
Áîëîâñðîë
Ñóðãóóëèéí òîãòîëöîî
Òóñãàé áîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëýõ ñóðãàëò
Ñîëîíãîñ ñóäëàë
Õýâëýë ìýäýýëýë
Ñîíèí ñýòã¿¿ë, ìýäýýëëèéí àãåíòëàãóóä
Òåëåâèç
Ðàäèî

111

Ñîëîíãîñ Óëñ, ò¿¿íèé
Ýäèéí
Íèéãýì
õ¿í
çàñàã
àì

Íèéãýì
Íèéãìèéí õàìãààëàë
Àæèë ýðõëýëò
Ñîëîíãîñ óëñàä àæ ¿éëäâýð ýð÷èìòýé õºãæèæ
ýõýëñýí 1960-ààä îíîîñ õîéø àæèë ýðõëýëòèéí áàéäàë èõýýõýí ººð÷ëºãäñºí þì. 1960 îíä íèéò àæèëëàõ õ¿÷íèé 63 õóâü íü õºäºº àæ àõóé, îé áîëîí
çàãàñ àãíóóðûí ñàëáàðò àæèëëàæ áàéæýý. 2007 îí
ãýõýä ýíý òîî 7.3 õóâü õ¿ðòýë áóóðñàí áàéíà. ¯éëäâýðëýëèéí ãóðàâäàã÷ (¿éë÷èëãýýíèé) ñàëáàðò àæèëëàãñàä 1960 îíä íèéò àæèëëàõ õ¿÷íèé 28.3 õóâèéã
ýçýëæ áàéñàí áîë 2007 îíä 75 õóâü áîëîí ºñ÷ýý.
1970-ààä îíû ñ¿¿ëèéí õàãàñò àæèëëàõ õ¿÷íèé

¯éëäâýðëýëèéí ñàëáàð äàõü àæèëëàõ õ¿÷íèé á¿òýö
Àíõäàã÷

Õî¸ðäîã÷

Ãóðàâäàã÷ ñàëáàð

Ýõ ñóðâàëæ: Ñîëîíãîñûí ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí Ãàçàð
Òàéëáàð:

112

“Àíõäàã÷” ñàëáàðò õºäºº àæ àõóé, îé ìîä, çàãàñ àãíóóð “Õî¸ðäîã÷” ñàëáàðò óóë óóðõàé, àæ ¿éëäâýðëýë, “Ãóðàâäàã÷” ñàëáàðò
íèéãìèéí áîëîí ¿éë÷èëãýýíèé áóñàä á¿õ ñàëáàðóóä áàãòàíà.

çàõ çýýëä õýä õýäýí ÷óõàë ººð÷ëºëò ãàðñàí áàéíà.
Õºäºëìºð èõ øààðäñàí íýõìýë áîëîí ãóòëûí
¿éëäâýðëýë çýðýã ñàëáàðààð Ñîëîíãîñ óëñ äýëõèéí
çàõ çýýë äýýð ºðñºëäºõ îðîí áîëîí ãàð÷ èðýâ.
1970, 1980-ààä îíû ¿åä Çàñãèéí ãàçðààñ ýäèéí
çàñãèéí õºãæèëä ÷èãëýñýí ñóðãàëò ÿâóóëàõ, àæëûí
áàéð øèíýýð áèé áîëãîõîä ò¿ëõ¿¿ àíõààð÷ýý.
¯éëäâýðæèëòýýñ øàëòãààëàí ãàð÷ èðñýí àæèëëàõ
õ¿÷íèé õîìñäîëûã áàãàñãàõûí òóëä øèíýýð àæèëä
îðæ áóé àæèëëàãñäàä çîðèóëñàí àæèë îëãîõ
¿éë÷èëãýýíèé æóðàì, óð ÷àäâàðòàé àæèëòàí
áýëòãýõ çýðýã áîäëîãî áàðèìòàëñàí áºãººä 1980ààä îíû ñ¿¿ëèéí õàãàñààñ ýõëýí, òîîíû ºñºëòºíä
õýò àíõààðñíààñ àíãè äàâõàðãà áîëîí á¿ñ íóòãèéí
òýãø áóñ áàéäëûí àñóóäàë ãàð÷ èðýâ. Èéìýýñ ýðõ
òýãø áàéäàë, áàÿëãèéã íýìýãä¿¿ëýõ áîäëîãî áàðèìòàëæ “Öàëèíãèéí äîîä õýìæýý òîãòîîõ òóõàé õóóëü”
(1986), “Ýðõ òýãø àæèë ýðõëýëòèéí òóõàé õóóëü”
(1987), “Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä çîðèóëñàí ìýðãýæëèéí ñóðãàëò áîëîí aæèë ýðõëýëòèéã
äýìæèõ òóõàé õóóëü (1990)-èéã áàòàëæ áóñàä àðãà
õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí áàéíà.
1990-ýýä îíû ýõýýð ýäèéí çàñãèéí ºñºëò áóóðñíààñ ¿¿äýëòýé àæèëã¿éäëèéí àñóóäëûã çîõèñòîéãîîð øèéäâýðëýõèéí òóëä Çàñãèéí Ãàçðààñ àæèë
ýðõëýëòèéí òàëààð áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ ¿íäñèéã
òàâüæ “Àæèë ýðõëýã÷äèéí äààòãàëûí õóóëü” (1993),
Ä¿ñàíû Õ¿íä ¯éëäâýðèéí
ñóðãàëòûí òºâä ãàäààäûí
èíæåíåð¿¿ä öàõèëãààí
ñòàíöûí áàéãóóëàìæ,
¿éë àæèëëàãààíû òàëààð
ñóðãàëò ÿâóóëæ áàéãàà íü.

113

Íèéãýì

“Õºäºëìºðèéí õóóëü” (1995), “Ìýðãýæëèéí ñóðãàëòûã äýìæèõ òóõàé õóóëü” (1997) çýðýã õýä õýäýí
õóóëü áàòàëæýý.
1999 îíû 10-ð ñàðä Çàñãèéí ãàçàð öàãèéí áîëîí
ò¿ð õóãàöààíû àæèë ýðõëýãñäèéã îðîëöóóëàí á¿õ
àæèëëàãñäûã àæèë ýðõëýã÷äèéí äààòãàëä õàìðóóëàõ
áîëñíîîð àæèëã¿éäëèéã çîõèöóóëàõ íèéãìèéí
õàìãààëàë, àþóëã¿é áàéäëûã óëàì áýõæ¿¿ëýâ.
Àæèëã¿éäëèéí òýòãýìæ àâ÷ áàéãàà õ¿í èäýâõòýé
àæèë õàéõûã äýìæèõ çîðèëãîîð õºãøèä çàëóó÷óóä
àëü àëü íü õàìðàãäàæ áîëîõóéö áîëãîí “Õóâèàðàà
õºäºëìºð ýðõëýõ õºòºëáºðò” íýìýëò ººð÷ëºëò
îðóóëæýý.
̺í óðò õóãàöààíû õºãæëèéí çîðèëòîä òóëãóóðëàí Çàñãèéí ãàçàð ìýðãýæëèéí ñóðãàëòàíä
çîðèóëñàí õºðºí㺠îðóóëàëòûã ààæìààð íýìýãä¿¿ëýâ. Òºðºëò áàãàñàõ õàíäëàãàòàé áàéãààã àíõààð÷,
àæèë ýðõëýã÷äèéí íàñíû áàéäëààñ øàëòãààëàí
ýìýãòýé÷¿¿äèéí àæèë ýðõëýëòèéí òºâøèíã äýýøë¿¿ëýõèéí òóëä îëîí òàëò àðãà õýìæýý àâ÷
õýðýãæ¿¿ëýâ. ¯¿íä, õ¿¿õýä òºð¿¿ëýõ, æèðýìñýí
ýõ÷¿¿ä àæëààñ çàâñàðäàõ àñóóäëûã øèéäâýðëýõ, ãýð
á¿ëèéí àìüäðàë, àæèë õºäºëìºð ýðõëýõ óÿëäààã
ñàéæðóóëàõ, àæëûí áàéðàíä ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ
àñóóäëûã áóóðóóëàõ çýðýã àðãà õýìæýý áàãòæýý.
Òýòãýâðèéí íàñûã óðòàñãàõ, öàëèíãèéí òîãòîëöîîã
ººð÷ëºõ, àæèëëàãñäûã íàñààð ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ àñóóäëûã áàãàñãàõ ãýõ ìýò àõìàä íàñòíóóäûí
àæèë ýðõëýëòèéã òîãòâîðòîé áîëãîõ òàëààð áóñàä
îëîí àðãà õýìæýýã àâñàí áàéíà.

Àæèë ýðõëýëòèéí áàéäàë
Îí
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007

15 áóþó ò¿¿íýýñ
äýýø íàñíû õ¿í àì
36,579
36,963
37,340
37,717
38,300
38,762
39,170

Õºäºëìºð ýðõëýõ íàñíû õ¿í àì
Íèéò
Àæèë ýðõýëäýã Àæèëã¿é÷ã¿¿ä
22,471
21,572
899
22,921
22,169
752
22,957
22,139
818
23,417
22,557
860
23,743
22,856
887
23,978
23,151
827
24,216
23,433
783

Ýõ ñóðâàëæ: Ñîëîíãîñûí ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí Ãàçàð

114

(ìÿíãàí õ¿í, %)
Àæèë ýðõëýëòèéí õóâü
61.4
62.0
61.5
62.1
62.0
61.9
91.8

Àæèëã¿é÷¿¿äèéí
õóâü

4.0
3.3
3.6
3.7
3.7
3.5
3.2

Ѻ¿ë õîòûí îðîí ñóóöíû
öîãöîëáîð

Áàéð îðîí ñóóöíû àñóóäàë
Áóñàä îðíû íýãýí àäèë Ñîëîíãîñò àæ ¿éëäâýðæèëò
áà õîòæèõ ÿâö çýðýã ºðíºæýý. 1960 îíä Ñîëîíãîñûí
íèéò õ¿í àìûí 27.7 õóâü íü õîòîä ñóóæ áàéñàí
áîë 2000 îíû áàéäëààð íèéò õ¿í àìûí 88.3
õóâü íü õîò ñóóðèí ãàçàðò ñóóõ áîëæýý. 2005 îíä
Ñîëîíãîñûí íèéò õ¿í àìûí 81.5 õóâü õîòîä îðøèí
ñóóõ áîëñîí íü õîò ðóó øèëæèõ õàíäëàãà áóóðñíûã
õàðóóëæ áàéíà.
Õîò ñóóðèí ãàçàðò õ¿í àìûí òîî ýðñ íýìýãäýõ
áîëñîí íü áàéð ñóóöíû õîìñäîëä îðóóëæ, õîòîä
ãàçðûí ¿íý ºñºõºä õ¿ðãýæýý. Îðîí ñóóöíû àñóóäëûã øèéäâýðëýæ, áàéðíû ¿íèéã òîãòâîðòîé áîëãîõûí òóëä áàéð, îðîí ñóóö áîëîí àìèíû îðîí ñóóö
áàðèõ áîëîìæòîé ãàçðààð õàíãàõ íü Çàñãèéí ãàçðûí ýí òýðã¿¿íä øèéäâýðëýõ àñóóäëûí íýã áîëæýý.
Çàñãèéí ãàçàð 1988-1992 îíû õîîðîíä “Õî¸ð

Îðîí ñóóöíû áàðèëãà áàéãóóëàìæèéí áàéäàë

(ìÿíãàí íýãæ)

Ýõ ñóðâàëæ: Õèë, Çàì òýýâýð, Äàëàé òýíãèñèéí ÿàì

115

Íèéãýì

ñàÿ îðîí ñóóöíû áàðèëãà áàðèõ òºëºâëºãºº”
áîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëñýí áºãººä ¿¿íèé ¿ð ä¿íä
2.7 ñàÿ îðîí ñóóö àøèãëàëòàíä îðæ áàéðíû ¿íèéí
ºñºëòèéã ò¿ðãýí õóãàöààíä òîãòâîðòîé áîëãîæ
÷àäñàí áèëýý.
1993-1998 îíä æèë á¿ð äóíäæààð 500000600000 àéëûí îðîí ñóóö àøèãëàëòàíä îðóóëñàí
áàéíà. Ýíý õ¿÷èí ç¿òãýëèéí ¿ð ä¿íä 1990 îíä 72.4
õóâü áàéñàí îðîí ñóóöíû õàíãàìæ 2002 îíä 100.6
õóâü áîëîí ºñ÷ýý.
Ãàçðûí ¿íý ºñºõèéí çýðýãöýý, õ¿ì¿¿ñ îð÷èí
¿åèéí àìüäðàëûí õýâ ìàÿãèéã ýðõýìëýõ áîëñîíòîé
õîëáîîòîéãîîð îðîí ñóóöàíä àìüäðàõ õ¿ì¿¿ñèéí
òîî ºñºí íýìýãäñýýð áàéíà. 1985 îíä íèéò áàéðíû
13.5 õóâü îðîí ñóóö áàéñàí áîë 2005 îíä ýíý òîî
52.5 íü õóâü áîëòëîî ºñ÷ýý. Ñîëîíãîñ óëñàä èõýíõ
îðîí ñóóöûã Àìåðèêòàé àäèë õóâü õ¿í ýçýìøäýã.
Ýð¿¿ë ìýíä, ýìíýëãèéí ¿é÷èëãýý
Ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí îëîëòûã äàãàí Ñîëîíãîñ÷óóäûí ýð¿¿ë ìýíä ñ¿¿ëèéí 30 æèëä ýðñ ñàéæèð÷ýý.
1960 îíä ýðýãòýé õ¿íèé äóíäàæ íàñëàëò 51, ýìýãòýé
íü 54 áàéñàí áîë 2006 îíä ýðýãòýé÷¿¿äèéí äóíäàæ
íàñëàëò 75.7 ýìýãòýé÷¿¿äèéíõ 82.4 áîëæ óðòàññàí
áàéíà. Íÿðàéí áîëîí ýõèéí ýíäýãäýë îãöîì
áóóð÷ýý.
ªíäºð õóðäòàé 3 õýìæýýñò
CT áóþó ÊÒ (êîìïüþòåð
òîìîãðàôèéí øèíæèëãýý)

116

Ýíý á¿õýí õîîë õ¿íñíèé õàíãàìæ äýýøèëæ
ýð¿¿ë ìýíä, ýì÷èëãýýíèé ¿éë÷èëãýý ñàéæèðñàíòàé
øóóä õîëáîîòîé.
Õ¿ì¿¿ñ ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýý, ýì áýëäìýëèéí
õýðýãëýýãýý íýìýãä¿¿ëñýíòýé óÿëäàí íèéò ºðõèéí
ýìíýëãèéí çàðäëûí õýìæýý ºñ÷ýý. 1985 îíä íýã
õ¿íä íîîãäîõ òóñ óëñûí ýð¿¿ë ìýíäèéí çàðäàë
85,000 âîí áàéñàí áîë 2003 îí ãýõýä ýíý çàðäàë
840,133 âîí õ¿ðòýë ºññºí áàéíà.
Ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàë áîëîí ýìíýëãèéí òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ ýð¿¿ë ìýíäèéí õàëàìæèéí õýëáýð¿¿ä
àíõ 1977 îíä íýâòýð÷ ýõýëæýý. Ãýõäýý 1980 îíûã
õ¿ðòýë õ¿í àìûí 29.5 õóâü äààòãàëä õàìðàãäñàí
áºãººä 2005 îíû 12-ð ñàðûí áàéäëààð õ¿í àìûí
96.4 õóâü íü ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëä õàìðàãäñàí
áà ¿ëäñýí 3.6 õóâü íü ýìíýëãèéí øóóä òóñëàìæ
àâàõ áîëîëöîîãîîð õàíãàãäñàí áàéíà.
Ýìíýëýã áîëîí ýìíýëãèéí àæèëòíû õàíãàìæ
áàéíãà íýìýãäýæ áàéíà. Òóñ óëñàä óëàìæëàëò
àíàãààõ óõààíû ýìíýëã¿¿äèéã îðîëöóóëàí 1975 îíä
íèéò 11,188 ýìíýëýã áàéñàí áîë 2006 îíä 51,247
õ¿ðòýë íýìýãäæýý. Ýì÷ëýõ ýðõèéí çºâøººðºë àâñàí
ýì÷èéí òîî 1975 îíä 16,800 áàéñàí áîë 2006 îíä
88,214 õ¿ðòýë ºññºí áàéíà.
2005 îíû ¿íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí ìýäýýãýýð 564
õ¿íä íýã ýì÷, 2,231 õ¿íä íýã ø¿äíèé ýì÷, 878 õ¿íä
íýã ýì ç¿é÷ îíîãäîæ áàéæýý.

Íýã õ¿íä îíîãäîõ çºâøººðºëòýé ýì÷ ìýðãýæèëòí¿¿äèéí òîî

Ýõ ñóðâàëæ: Ñîëîíãîñûí ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí Ãàçàð
Òàéëáàð:

Ýì÷, ìýðãýæèëòí¿¿äèéí òîîíä ýì÷, ø¿äíèé ýì÷, óëàìæëàëò ýì÷èëãýýíèé ýì÷, ýì ç¿é÷, ýõ áàðèã÷, ñóâèëàã÷ áàãòñàí

117

Íèéãýì

Íèéãìèéí õàìãààëàë
1980 îíû ñ¿¿ë÷ýýñ íèéãýì õàìãààëëûí àñóóäàëòàé
õîëáîîòîé îëîí òîãòîëöîîã õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëñýí
áàéíà. ¯¿íä, 1988 áîëîí 1989 îíû ýð¿¿ë ìýíäèéí
äààòãàë áîëîí ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ
õ¿ðýýã ºðãºæ¿¿ëýõ àæèëëàãàà, ìºí 1995 îíû
Àæèëã¿é÷¿¿äèéí Äààòãàëûí òîãòîëöîî çýðãèéã
íýðëýæ áîëíî. Òºðººñ àðä èðãýäèéí ñàéí ñàéõàí
àìüäðàëûã áàòàëãààæóóëàõ íèéãýì áàéãóóëàõ ¿íäýñ
ñóóðèéã òàâüæ ºãñºí þì.
Äýýðõ òîãòîëöîîíû ýí òýðã¿¿íèé çîðèëãî áîë õ¿í
àìûí èäýâõèòýé õºäºëìºð ýðõýëæ áàéãàà õýñãèéã
ýäèéí çàñãèéí ãà÷èãäàë áýðõøýýë òîõèîëäñîí ¿åä
àìüäðàëûí áàòàëãààò äîîä òºâøíèé íºõöºëººð
õàíãàõ, èäýâõèòýé õºäºëìºð ýðõýëäýãã¿é õýñãèéã
íèéãìèéí õàìãààëëûí õºòºëáºðò õàìðóóëàõ ÿâäàë
þì. Ýäãýýð òýòãýëýãò õºòºëáºð íü àìüæèðãààíû
ºðòºã, ýìíýëãèéí òóñëàìæ ãýñýí ¿íäñýí õî¸ð
õýñãýýñ á¿ðäýíý.
Àìüäðàëûí òºâøèí äýýøèëæ, ýð¿¿ë ìýíä áîëîí
ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýý ñàéæèðñíààð äóíäàæ íàñëàëò
óðòàñ÷, ºíäºð íàñòàé õ¿íèé òîî ýðñ íýìýãäñýí
áàéíà. 1960 îíä 65 áóþó ò¿¿íýýñ äýýø íàñíû èðãýí
íèéò õ¿í àìûí 2.9 õóâèéã ýçýëæ áàéñàí áîë 2005
îíû ñ¿¿ëèéí áàéäëààð ýíý òîî 9.1 õóâü áîëæ, 2019
îí ãýõýä 14.4 õóâüä õ¿ð÷ ºñºõ õàíäëàãàòàé áàéíà.
ªíäºð íàñòàé õ¿íèé òýòãýìæ õàíãàìæèéí àñóóäÑîëîíãîñûí èðãýäòýé
ãýðëýñýí ãàäààäûí èðãýä
¿íý òºëáºðã¿é ýìíýëãèéí
¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ
áîëîìæòîé

118

ªíäºð íàñòíóóäûã
õ¿íäýòãýí õàëàìæèëæ
áàéãàà íü

ëûã øèéäýõýä ÷èãëýñýí õºòºëáºðèéí äàãóó àìüæèðãààíû äîîãóóð òºâøèíä àìüäàðäàã ºíäºð íàñòíóóä
óëñààñ òýòãýëýã àâàõ, àæëûí áàéðààð õàíãàõ
òºâ¿¿äèéí òóñëàìæòàéãàà𠺺ðò òîõèðñîí àæèë
õèéõ, ºíäºð íàñòíóóäàä çîðèóëñàí òºðºë á¿ðèéí
íýìýëò ¿éë÷èëãýýã àâàõ çýðýã äàâóó ýðõ ýäýëäýã.
Íèéãìèéí Õàëàìæèéí Õºòºëáºð¿¿ä
Õºòºëáºð

Ýõýëñýí îí

¯íäñýí çîðèëãî

Òýòãýâýð òýòãýìæ

1988

Íàéäâàðòàé îðëîãî
á¿ðä¿¿ëýõ

Ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàë

1977

Ýìíýëãèéí òóñëàìæ
¿ç¿¿ëýõ

Àæèë ýðõëýëòèéí äààòãàë

1995

Àæèë ýðõëýýã¿é
òîõèîëäîëä òóñëàõ

¯éëäâýðëýëèéí îñëûí
äààòãàë

1964

¯éëäâýðëýëèéí îñëûí
íºõºí òºëáºð îëãîõ

Ýõ ñóðâàëæ: http:\\www.4insure.or.kr

1980 îíîîñ ýõëýí íèéãìèéí õàìãààëëûí áóñàä
àñóóäëûã áàòàëãààæóóëæ èðñíèé íýã íü õºãæëèéí
áýðõøýýëòýé èðãýäèéí àñóóäàë þì.

119

Íèéãýì

Ýìýãòýé÷¿¿ä

ªìíºä Ñîëîíãîñûí àíõíû
ñàíñðûí íèñãýã÷, È Ñî ¨í

120

Ñîëîíãîñûí óëàìæëàëò íèéãýìä ýìýãòýé÷¿¿äèéí àìüäðàë îðîí ãýðèéí õ¿ðýýíä
õÿçãààðëàãääàã áàéâ. Ýìýãòýé÷¿¿ä áàãààñàà
èðýýä¿éä ýõíýð áîëæ, ýõ õ¿íèé ¿¿ðãýý
õýðõýí áèåë¿¿ëýõèéã çààëãàäàã áàéæýý.
Ýðýãòýé õ¿íèé àäèë íèéãìèéí àìüäðàëä
ýðõ òýãø îðîëöîõ áîëîëöîî õîìñ áàéñàí
áºãººä ãýð á¿ëèéí äîòîîä àæëûã àìæóóëàõ
òºäèé òýäíèé ýðõ ¿¿ðýã õÿçãààðëàãäàæ áàéâ.
1948
îíä
Á¿ãä
Íàéðàìäàõ
Óëñ
òóíõàãëàñíààð ýìýãòýé÷¿¿ä ñóð÷ áîëîâñðîõ,
àæèë õºäºëìºð ýðõëýõ, íèéãìèéí àìüäðàëä
îðîëöîõ òýãø ýðõýýð õóóëèéí äàãóó
õàíãàãäñàí áàéíà.
2005 îíû 3-ð ñàðä Çàñãèéí ãàçðààñ
ýìýãòýé÷¿¿äèéã ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ íýã
òîì ¿íäýñ áîëñîí ºðõèéí òýðã¿¿íä çàõèðàãäàõ
òîãòîëöîîã óñòãàæ, íèéãýìä õ¿éñèéí òýíöâýðò
áàéäëûã áèé áîëãîõ ººð íýãýí ÷óõàë àëõàì õèéñýí
þì. Ýíý õóó÷èí òîãòîëöîîã õàëñíààð, àðä÷èëëûí
¿íý öýíý, õ¿éñèéí òýíöâýðò áàéäàëä òóëãóóðëàñàí
øèíý ãýð á¿ëèéí ñî¸ë á¿ðýëäýí òîãòîõ ¿íäýñ
ñóóðèéã òàâüæýý.
Ýäèéí çàñàã õºãæèæ, àìüäðàëûí òºâøèí ñàéæðàõûí çýðýãöýý ýìýãòýé÷¿¿äèéí áîëîâðîëûí òºâøèí ÷ äýýøëýâ.
Ñîëîíãîñò àíõàí øàòíû áîëîí äóíä ñóðãóóëèéí
áîëîâñðîëûã ¿íý òºëáºðã¿é, çààâàë ýçýìøèõ ¸ñòîé.
2005 îíû áàéäëààð, àíõàí øàòíû áîëîâñðîëûí
ñóðãàëòàíä á¿õ õ¿¿õä¿¿ä 100 õóâü õàìðàãäæýý.
Äóíä áîëîí àõëàõ ñóðãóóëüä ñóð÷ áàéãàà ýðýãòýé,
ýìýãòýé ñóðàã÷èéí òîî áàðàã òýíö¿¿ áàéäàã. Àõëàõ
ñóðãóóëü òºãñ÷ áàéãàà ýðýãòýé ñóðàã÷äûí 82.7
õóâü, ýìýãòýé ñóðàã÷èéí 80.4 õóâü íü èõ ñóðãóóëü,
êîëëåæèä ýëñäýã. Ýíä ìàø áàãà ÿëãàà õàðàãäàæ
áàéãàà áºãººä êîëëåæèä ýëñýí ñóð÷ áóé ýìýãòýé
îþóòíû òîî äýëõèéí äóíäæààñ õàðüöàíãóé ºíäºð
áàéíà.
¯éëäâýðæèëòèéí îí æèë¿¿äýýñ ýõëýí àæèë õº-

Êâà÷îíû çàõèðãààíû
áàéðàíä òºðèéí àæèëòíû
òîìèëîëòîî ãàðäàí
àâ÷ áàéãàà ýìýãòýé
ïðîêóðîðóóä

äºëìºð ýðõýëæ áàéãàà ýìýãòýé÷¿¿äèéí òîî òàñðàëòã¿é ºñºí íýìýãäæýý. 1965 îíä ýìýãòýé÷¿¿äèéí
37.2 õóâü íü õºäºëìºð ýðõýëæ áàéñàí áîë 2007
îíä 50.2 õóâü áîëòëîî ºññºí áàéíà. Àæèë ýðõëýëòèéí áàéäëààð àâ÷ ¿çâýë, 1975 îíä àæèë õºäºëìºð ýðõýëæ áàéãàà ýìýãòýé÷¿¿äèéí çºâõºí 2 õóâü
íü ìýðãýæëèéí áîëîí óäèðäàõ àæèë ýðõýëäýã,
3.7 õóâü íü àëáàí õààã÷ áàéæýý. Õàðèí 2007 îíä
ýìýãòýé àæèëëàãñäûí 19.3 õóâü íü ìýðãýæëèéí
áóþó óäèðäàõ àæèëòàí, 17.3 õóâü íü àëáàí õààã÷ààð
àæèëëàõ áîëæýý.
Ñîëîíãîñûí ýìýãòýé÷¿¿ä ºíººäºð íèéãýìä òîäîðõîé õóâü íýìýð îðóóëæ áóé ÿíç á¿ðèéí ñàëáàðò
èäýâõèòýé àæèëëàæ áàéíà.
Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ýìýãòýé÷¿¿ä çàðèì ñàëáàðò,
ÿëàíãóÿà òºðèéí áàéãóóëëàãóóäàä èõýýð àæèëëàõ
áîëîâ. Æèøýýëáýë, Ïàðëàìåíòûí ýìýãòýé ãèø¿¿íèé òîî õàðüöàíãóé íýìýãäæýý. 16 äàõü ¯íäýñíèé
Àññåìáëåéä (2000-2004) 16 áóþó 5.9% ýìýãòýé
ãèø¿¿í áàéñàí áîë 18 äàõü ¯íäýñíèé Àññåìáëåéä
43 áóþó 14.4% áîëæýý. Õàìãèéí ñ¿¿ëèéí òºðèéí
àëáàíû øàëãàðóóëàëòàíä òýíöñýí õ¿íèé 35.1 õóâü
íü ýìýãòýé÷¿¿ä áàéâ. Äýýä àëáàí òóøààëûí áîëîí
äèïëîìàò àëáàíû øàëãàëòàíä òýíöñýí õ¿íèé 49 íü
áóþó 67.7 õóâü íü ýìýãòýé÷¿¿ä áºãººä òýä áàðàã
á¿ãäýýðýý ø¿¿ã÷, ïðîêóðîð, äýä çàõèðëûí àëáàí
òóøààëä àæèëëàõààð òºðèéí áîëîí äèïëîìàò
àëáàíä òîìèëîãäñîí áàéíà.

121

Íèéãýì

Áîëîâñðîë
Ñîëîíãîñ÷óóä ýðòíýýñ õóâü õ¿í ººðèé㺺 áîëîí
íèéãìýý õºãæ¿¿ëýõýä áîëîâñðîë ÷óõàë ¿¿ðýãòýé
áîëîâñðîëûí
àñóóäàëä
èõýýõýí
àíõààðàë
õàíäóóëñààð èðñýí. Îð÷èí ¿åèéí ñóðãóóëèéí ¿íäýñ
ñóóðü àíõ 1880-ààä îíû ¿åä òàâèãäæýý. 1948 îíä
Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ñîëîíãîñ Óëñ áàéãóóëàãäñàíû
äàðàà Çàñãèéí ãàçðààñ îð÷èí ¿åèéí áîëîâñðîëûí
òîãòîëöîîã áèé áîëãîõ áîäëîãî õýðýãæ¿¿ëæ, 1953
îíîîñ ýõëýí á¿õ íèéòýýð çóðãààí æèëèéí àíõàí
øàòíû áîëîâñðîë ýçýìøèõ áîëñîí áàéíà. ªíººäºð
Ñîëîíãîñ óëñ áè÷èã ¿ñýã òàéëàãäñàí õ¿íèé òîîãîîð
äýëõèéä òýðã¿¿ëäýã îðíû íýã áîëæýý. Ñ¿¿ëèéí 40
æèëèéí õóãàöààíä áîëîâñðîëûí ñàëáàðò îëîí
ýðäýìòýí, èíæåíåð òåõíèêèéí àæèëòàí, ìýðãýæèëòýí, ºíäºð áîëîâñðîëòîé àæèëëàõ õ¿÷íèéã áýëòãýæ
÷àäñàíààð Ñîëîíãîñûí ýäèéí çàñàã õóðäàöòàé
õºãæèõ ýõ ¿¿ñâýð òàâèãäñàí ãýæ îíöëîí ¿çäýã.
Ñóðãóóëèéí òîãòîëöîî
ÁÍÑÓ-ûí áîëîâñðîëûí òîãòîëöîî çóðãààí æèëèéí
àíõàí øàòíû ñóðãóóëü, ãóðâàí æèëèéí äóíä ñóðãóóëü, ãóðâàí æèëèéí àõëàõ ñóðãóóëü áîëîí äºðâºí
æèëèéí êîëëåæ, èõ ñóðãóóëü, ò¿¿í÷ëýí äèïëîìûí
äàðààõü ìàãèñòð, äîêòîðàíòóðûí ñóðãàëò ãýñýí
Áàãà ñóðãóóëèéí ñóðàã÷èä
ººðñäèéí çóðñàí
Ñîëîíãîñûí ç¿¿í õýñãèéí
ãàçað íóòàã áîëîõ "Äîêäî"
àðëûã ¿ç¿¿ëæ áàéãàà íü

122

øàò äàðààëàëòàé áàéäàã. Õî¸ð áà ãóðâàí æèëèéí
ñóðãàëòòàé êîëëåæ, ìýðãýæëèéí êîëëåæ áàñ
áàéäàã. Àíõàí øàòíû áîëîâñðîëûã á¿õ íèéòýýð
çàéëøã¿é ýçýìøèõ ¸ñòîé. 2002 îíîîñ ýõëýí ãóðâàí
æèëèéí á¿ðýí äóíä áîëîâñðîë çàéëøã¿é ýçýìø¿¿ëýõ çîðèëòûã îðîí äàÿàð õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà.
Ñóðãóóëèéí ºìíºõ íàñíû áîëîâñðîëûã çàéëøã¿é
ýçýìøèõ øààðäëàãàã¿é áîëîâ÷ ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä

Öýöýðëýã

Áîëîâñðîëûí òîãòîëöîî

• Àíõàí øàòíû
ñóðãóóëü
• Åðºíõèé
áîëîâñðîëûí
ñóðãóóëü
• Òóñãàé ñóðãóóëü

Ñóðãóóëèéí
ºìíºõ
íàñíû áîëî
âñðîë

4-6
• Äèïëîìûí
äàðààõ ìàãèñòð,
äîêòîðàíòóðûí
ñóðãàëò
• Áóñàä ñóðãàëò
• Òåõíèêèéí êîëëåæ
• Ñàíñàð ñóäëàëûí èõ
ñóðãóóëü
• Ãóðâàí æèëèéí
19-29
ñóðãàëòòàé êîëëåæ
(ìýðãýæëèéí êîëëåæ)
• Áîëîâñðîëûí èõ
ñóðãóóëü
• ¯éëäâýðëýëèéí
÷èãëýëèéí èõ ñóðãóóëü
• Êîëëåæ, èõ äýýä
ñóðãóóëèóä

7-12
Àíõàí
øàòíû
áîëîâñðîë

Äýýä
Áîëîâñðîëûí
áîëîâñðîë

Òîãòîëöîî

Á¿ðýí äóíä
áîëîâñðîë

13-15

15-18
• Àõëàõ ñóðãóóëü
• Ñàíñàð ñóäëàëûí
÷èãëýëýýð áýëòãýõ àõëàõ
ñóðãóóëü
• ¯éëäâýðëýëèéí ÷èãëýëýýð
áýëòãýõ àõëàõ ñóðãóóëü
• Ìýðãýæëèéí ñóðãàëòòàé
àõëàõ ñóðãóóëü
• Òóñãàé ñóðãóóëü
• Áóñàä

• Äóíä ñóðãóóëü
• Åðºíõèé
áîëîâñðîëûí
ñóðãóóëü
• Òóñãàé ñóðãóóëü
• Áóñàä

123

Íèéãýì
Äóíä ñóðãóóëèéí ñóðàã÷èä
ëàáîðàòîðèä õèìèéí
òóðøèëò õèéæ áàéãàà íü.

òóñ ñóðãàëòûí à÷ õîëáîãäîë èõýýð ºñºí íýìýãäýæ
áàéíà. Ñóðãóóëèéí ºìíºõ íàñíû áîëîâñðîë îëãîõ
ñóðãàëò ýìýãòýé÷¿¿äèéã îëíîîð àæèë ýðõëýõ
áîëîìæ á¿ðä¿¿ëýõ, òºðºëòèéã íýìýãä¿¿ëýõ çýðýã
íèéãìèéí àñóóäëûã øèéäýõýä ÷óõàë íºëºº ¿ç¿¿ëæ
áàéíà.
Ñîëîíãîñ óëñàä öýöýðëýãèéí òîî 1980 îíä 901
áàéñíàà 2007 îíä 8294 áîëæ ºñ÷ýý. 1999 îíîîñ
áàãà îðëîãîòîé ºðõèéí 5 íàñòàé õ¿¿õä¿¿äèéí
öýöýðëýãèéí òºëáºðèéã Çàñãèéí ãàçðààñ äààõ
òºñëèéã îðîí äàÿàð õýðýãæ¿¿ëñýí. 2004 îíä 3ààñ 4 íàñòàé õ¿¿õä¿¿äèéí öýöýðëýãèéí òºëáºðò
õºíãºëºëò ¿ç¿¿ëýõ, õî¸ð áà ò¿¿íýýñ äýýø õ¿¿õýäòýé
ºðõèéí õ¿¿õäèéí ñóðãàëòûí òºëáºðò òýòãýëýã îëãîõ
õºòºëáºð õýðýãæñýí áàéíà.
Ýäãýýð àðãà õýìæýý áîëîâñðîëûí áîäèò îð÷èíã á¿ðä¿¿ëæ, áàãà îðëîãîòîé ºðõèéí õ¿¿õýä
ñóðãóóëèéí ºìíºõ íàñíû áîëîâñðîë îëãîõ ñóðãàëòàíä õàìðàãäàõ áîëîìæèéã èõýýð íýìýãä¿¿ëæýý.
1960 îíä åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí
áàãà àíãèéí íýã áàãøèä íîîãäîõ ñóðàã÷èéí òîî
äóíäæààð 58.8 áàéñàí áîë 2006 îíä 24 áîëæ
áóóðñàí áàéíà. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí
áàãø íàð äºðâºí æèëèéí ñóðãàëòòàé áàãøèéí èõ
ñóðãóóëü ýñâýë Ñîëîíãîñûí ¿íäýñíèé áîëîâñðîëûí
èõ ñóðãóóëü þì óó Ýìýãòýé÷¿¿äèéí Èõâà èõ ñóð-

124

Èõ Ñóðãóóëèéí îþóòíóóä
îþóòíû õîòõîíä

ãóóëèéã áîëîâñðîëûí ÷èãëýëýýð áàêëàâðûí çýðýãòýé òºãññºí áàéõ øààðäëàãàòàé.
Åðºíõèé áîëîâñðîëûí àíõàí øàòíû ñóðãóóëü
òºãññºí 12-14 íàñíû õ¿¿õä¿¿ä 7-9 ä¿ãýýð àíãèòàé
äóíä ñóðãóóëüä äýâøèí ñóðàëöäàã. 1975 îíä äóíä
ñóðãóóëèéí íýã áàãøèä 43.2 ñóðàã÷ íîîãäîæ áàéñàí
áîë 2006 îíä 19.4 ñóðàã÷ îíîãäîõ áîëæýý.
Ñîëîíãîñò åðäèéí áîëîí ìýðãýæëèéí ñóðãàëò
ÿâóóëäàã õî¸ð òºðëèéí àõëàõ ñóðãóóëü áàéäàã.
Ìýðãýæëèéí ñóðãàëòòàé àõëàõ ñóðãóóëüä õºäºº
àæ àõóé, èíæåíåð, áèçíåñ, äàëàé ñóäëàë, ýäèéí
çàñãèéí çýðýã ìýðãýæëýýð ñóðàëöàõ õ¿ñýëòýé
õ¿¿õýä øàëãàëò ºã÷ ýëñäýã. Èéì ñóðãàëòòàé àõëàõ
ñóðãóóëèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéí 40-60 õóâü
íü åðºíõèé ýðäìèéí õè÷ýýë¿¿ä, áóñàä õóâü íü
ìýðãýæëèéí õè÷ýýë¿¿ä áàéäàã. 2007 îíû áàéäëààð,
òóñ óëñûí ìýðãýæëèéí ñóðãàëòòàé 702 àõëàõ
ñóðãóóëüä 494,011 ñóðàã÷ ñóðàëöàæ áàéâ. Çàðèì
àõëàõ ñóðãóóëèóä òîäîðõîé øèíæëýõ óõààíû áîëîí
ãàäààä õýëíèé òóñãàé ñóðãàëòòàé áàéäàã. Ýäãýýð
ñóðãóóëèóä íü òóõàéí ñàëáàðûã ñîíèðõäîã, àâúÿàñ
÷àäâàðòàé ñóðàã÷äàä çîõèõ ìýäëýã áîëîâñðîë
îëãîõ çîðèëãîòîé þì.
Åðäèéí àõëàõ ñóðãóóëèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºð
ñóðàã÷äûí èõ äýýä ñóðãóóëüä ýëñýí îðîõ áýëòãýëèéã
õàíãàõàä ÷èãëýñýí áàéäàã. 2007 îíä òóñ óëñûí 1,457
åðäèéí àõëàõ ñóðãóóëüä 1.35 ñàÿ ñóðàã÷ ñóð÷ áàé-

125

Íèéãýì

ñàí. Äóíä ñóðãóóëü òºãñºã÷äèéí 99.6 õóâü íü äýýðõ
õî¸ð òºðëèéí àõëàõ ñóðãóóëüä äýâøèí ñóðàëöäàã.
Ñîëîíãîñò õýä õýäýí òºðëèéí äýýä áîëîâñðîëûí
ñóðãàëò áàéäàã. ĺðâºí æèëèéí ñóðãàëòòàé
êîëëåæ, èõ ñóðãóóëü, çóðãààí æèëèéí ñóðãàëòòàé
àíàãààõ óõààíû áîëîí ø¿äíèé ýì÷èéí ÷èãëýëèéí
ñóðãóóëü, äºðâºí æèëèéí ñóðãàëòòàé áàãøèéí èõ
ñóðãóóëü, õî¸ð æèëèéí ñóðãàëòòàé êîëëåæ, õýâëýë
ìýäýýëëèéí èõ ñóðãóóëü, íýýëòòýé èõ ñóðãóóëü
(çàéí ñóðãàëò), õî¸ð áîëîí äºðâºí æèëèéí ñóðãàëòòàé êîëëåæèéí çýðýãëýëòýé ñóðãóóëèóä áàéäàã.
2007 îíû áàéäëààð, Ñîëîíãîñò äýýä øàòíû áîëîâñðîë îëãîõ 408 ñóðãóóëüä íèéò 3.56 ñàÿ îþóòàí
ñóðàëöàæ, 70,957 áàãø àæèëòàí àæèëëàæ áàéíà.
Ñîëîíãîñûí êîëëåæ, èõ äýýä ñóðãóóëüä ýëñýõ
îþóòíû òîî õàòóó õÿçãààðòàé áàéäàã. Èõ äýýä
ñóðãóóëü, êîëëåæèä ýëñýã÷äèéã àõëàõ ñóðãóóëü
òºãññºí ä¿í áîëîí îðîí äàÿàð ÿâàãääàã íýãäñýí
òåñòèéí ä¿íãýýð ñîíãîí øàëãàðóóëæ ýëñ¿¿ëäýã.

Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé
èðãýä ìýðãýæëèéí
ñóðãàëòàíä õàìðàãäàæ
áàéãàà íü

126

Òóñãàé áîëîâñðîë áà Àëáàí áóñ ñóðãàëò
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí òóñãàé ñóðãóóëü,
ò¿¿í÷ëýí åðäèéí ñóðãóóëèéí ýíãèéí áîëîí òóñãàé
àíãèä õàìðàãäàí ñóðàëöàæ áîëîâñðîë ýçýìøèõ
áîëîìæòîé. 2007 îíä íèéò 65,944 õºãæëèéí
áýðõøýýëòýé èðãýä òóñãàé áîëîâñðîë
ýçýìøæýý. ¯¿íèé 22,963 íü òóñãàé
ñóðãóóëüä ñóðàëöñàí áà 42,977 ñóðàã÷
åðäèéí ñóðãóóëèéí ýíãèéí áîëîí
òóñãàé àíãèéí ñóðãàëòàíä õàìðàãäæýý.
2007 îíû áàéäëààð, òóñ óëñàä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä çîðèóëñàí
144 òóñãàé ñóðãóóëü áàéíà. Ýäãýýðèéí
7 íü ñýòãýöèéí ýìãýãòýé õ¿ì¿¿ñò, 12 íü
õàðààã¿é õ¿ì¿¿ñò, 18 íü ä¿ëèé õ¿ì¿¿ñò,
18 íü áèå ýðõòíèé ñîãîãòîé õ¿ì¿¿ñò,
89 íü îþóíû õºãæëèéí áýðõøýýëòýé
õ¿ì¿¿ñò çîðèóëñàí ñóðãóóëü þì.
Õºãæëèéí
áýðõøýýëòýé
èðãýäèéí
õýðýãöýý øààðäëàãûã èë¿¿ ñàéí îéëãîæ

Ýëåêòðîí ñóðãàëò ýõýëñýí
íü áîëîâñðîëûí àðãà ç¿éã
ñàéæðóóëàõ, ñóðãàëòûí
ìàòåðèàëûã õÿëáàðõàí
áýëòãýõýä ñàéíààð
íºëººëæýý.

ìýäñýíýýð òýäíèéã åðäèéí ñóðãóóëüä ñóðàëöóóëàõ
îðîëäëîãî ºñºí íýìýãäæýý. Îëîí åðäèéí ñóðãóóëèóäàä
õºãæëèéí
áýðõøýýëòýé
ñóðàã÷äàä
çîðèóëæ òóñãàé òîíîã òºõººðºìæ, òóñãàé ñóðãàëò
õàðèóöàõ áàãø àæèëòàí áýëòãýæ áàéíà. Ýäãýýð
õºãæëèéí áýðõøýýëòýé ñóðàã÷äûã ñóðàëöóóëàõûí
òóëä Çàñãèéí ãàçðààñ ñóðãóóëèéí ýìíýëýã áàéãóóëàõ
àñóóäëûã äýìæèí òóñàëæ áàéíà.
Ñîëîíãîñûí ¯íäýñíèé Íýýëòòýé Èõ Ñóðãóóëü
(ѯÍÈÑ) íü àæèë ýðõýëæ áàéãàà çàëóó÷óóä, íàñàíä
õ¿ðýã÷äýä çîðèóëñàí õ¿ì¿¿íëýã, íèéãìèéí øèíæëýõ
óõààí, áîëîâñðîë, áàéãàëèéí øèíæëýõ óõààíû
÷èãëýëýýð äºðâºí æèëèéí õóãàöààòàé çàéí ñóðãàëò
ÿâóóëäàã. Õè÷ýýëèéã èíòåðíýò, êàáåëèéí òåëåâèç,
ðàäèî, âèäåî áîëîí äóó áè÷ëýã ãýõ ìýò ìýäýýëëèéí
ººð ººð õýðýãñëýýð äàìæóóëàí õ¿ðãýäýã. 30 ìèíóòûí òåëåâèçèéí öóâðàë ëåêöèéã äóíäæààð ºäºðò 16
öàã íýâòð¿¿ëäýã. ѯÍÈÑ îþóòíóóäûí îðîëöîîã øàëãàõ çîðèëãîîð èíòåðíåò õè÷ýýë¿¿ä ÿâóóëäàã áà 30
ìèíóòûí ðàäèîãèéí ëåêöèéã 33 óäàà íýâòð¿¿ëäýã.
Çîõèõ øààðäëàãàòàé áàãö îíîîã õàíãàñàí îþóòàíä åðäèéí èõ ñóðãóóëü òºãñãºã÷èäòýé àäèë äèïëîìûí çýðýã îëãîíî. Àëáàí áóñ ñóðãàëòûí ººð íýã õýëáýð íü Çàñãèéí ãàçàð áîëîí õóâèéí áàéãóóëëàãààñ
çîõèîí ÿâóóëäàã ñóðãàëòûí õºòºëáºð¿¿ä þì. Ýäãýýð
õºòºëáºð¿¿ä íü òºðºë á¿ðèéí ìýðãýæëèéí áîëîí

127

Íèéãýì

òåõíèêèéí äàäàë ýçýìø¿¿ëýõ áºãººä çàëóó÷óóä,
íàñàíä õ¿ðýã÷äýä àæèë ýðõëýõ áîëîí ÷ºëººò öàãàà
¿ð á¿òýýëòýé ºíãºð¿¿ëýõýä òóñëàõ çîðèëãîòîé þì.
Ñîëîíãîñ ñóäëàë
1945 îíû ¿íäýñíèé ÷ºëººëºëòèéí äàðàà Ñîëîíãîñûí
ò¿¿õ, íèéãýì, ñî¸ë óðëàã, óëñ òºðèéí òîãòîëöîîíû
àñóóäëààð ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé àæèë èäýâõæèõ
¿åýñ Ñîëîíãîñ ñóäëàë ãýñýí íýð òîìú¸î ãàð÷ èðæýý.
35 æèë ¿ðãýëæèëñýí êîëîíè÷ëîëûí ¿åä ýíý òàëààð
ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé àæèë ÿâóóëàõûã õîðèãëîæ,
ßïîíû ¿çýë áàðèìòëàë çîíõèëæ áàéëàà. Ñ¿¿ëèéí
õýäýí àðâàí æèëä, ãàäààäûí îëîí îðíû ñóäëàà÷
Ñîëîíãîñûã ñîíèðõîæ ýõýëñýíòýé õîëáîãäóóëàí Çàñãèéí ãàçàð Ñîëîíãîñ ñóäëàëûí áîëîâñðîë, ñóäàëãààíû àæëûã äîòîîääîî èõýýð äýìæèæ 1978 îíä
Ñîëîíãîñ ñóäëàëûí õ¿ðýýëýíã, õî¸ð æèëèéí äàðàà
Ñîëîíãîñ ñóäëàëûí ÷èãëýëýýð äèïëîìûí äàðààõü
ñóðãàëò ÿâóóëàõ ñóðãóóëü áàéãóóëñàí áàéíà. 2006
îíû 2-ð ñàðûí áàéäëààð, òºðººñ ñàíõ¿¿æäýã ýíý
õ¿ðýýëýíã ò¿¿õ, ôèëîñîôè, ¸ñ ç¿é, õýë óðàí çîõèîë, óðëàã, ñî¸ë, øàøèí, óëñ òºð, ýäèéí çàñàã,
íèéãýì, áîëîâñðîëûí ÷èãëýëýýð ìàãèñòðèéí
çýðýãòýé 466, äîêòîðûí çýðýãòýé 200 õ¿í òºãñãºæýý.
Ýíý õè÷ýýëèéí æèëä, òóñ õ¿ðýýëýíãèéí ìàãèñòð,
äîêòîðàíòóðûí ñóðãàëòàíä íèéò 201 îþóòàí
ýëñýí îðñîí áàéíà. Ãàäààäûí òºãñãºã÷èä ýõ
Ñîëîíãîñ ñóäëàëûí îëîí
óëñûí áàãà õóðàë

128

Óðëàãèéí õè÷ýýë ãàäààä
îþóòíóóäàä ¿íäýñíèé
õºãæèì ñóðàëöàõàä
òóñàëäàã.

íóòàãòàà áóöàí î÷îîä Ñîëîíãîñ ñóäëàëûí ýðäýì
øèíæèëãýýíèé àæèëòàí, èõ ñóðãóóëèéí áàãøààð
àæèëëàäàã.
Ñîëîíãîñ ñóäëàë ãàäààäûí ýðäýìòýäèéí àíõààðëûã èõýýð òàòàõ áîëñîí áºãººä Õÿòàä, ßïîí, ÀÍÓ,
Îðîñ, Ôðàíö, Ãåðìàí, Òàéëàíä, Âüåòíàì, Ïîëüø,
Äàíè, Øâåéöàðè, Óêðàéí, Óíãàð áîëîí áóñàä îðíû
735 èõ ñóðãóóëüä Ñîëîíãîñ ñóäëàëûí ÷èãëýëýýð
õè÷ýýë ñóðãàëò ÿâàãäàæ áàéíà.

129

Íèéãýì

Ìýäýýëëèéí õýðýãñýë
Ñîíèí áà Ìýäýýëëèéí àãåíòëàãóóä

1896 îíû 4-ð ñàðûí 7 íä
"Òóííèá øèíì¿í" Òóñãààð
Òîãòíîëûí ñîíèíû àíõíû
äóãààð õýâëýãäýí ãàðñàí
áà ýíý íü Ñîëîíãîñûí
àíõíû Õàíãûëü ¿ñãýýð
áè÷èãäñýí, õóâèéí ñîíèí
þì.

130

Ñîëîíãîñûí õýâëýë ìýäýýëëèéí ñàëáàð 100 ãàðóé
æèëèéí ò¿¿õòýé. Ñîëîíãîñûí øèíý ¿åèéí àíõíû
ñîíèí áîëîõ “Òóííèá øèíì¿í" Òóñãààð Òîãòíîëûí
Ñîíèíûã äîêòîð Ñî Æý Ïèë 1896 îíä àíõ ãàðãàñàí
áèëýý. Õî¸ð õýë äýýð õýâëýëèéí äºðâºí õóóäàñòàé
ãàðäàã ýíý ñîíèí äîëîî õîíîãò ãóðâàí óäàà 300
õóâèàð õýâëýãääýã áàéñàí áºãººä ýõíèé ãóðâàí
õóóäàñ íü ñîëîíãîñ õýëýýð, ñ¿¿ëèéí õóóäàñ íü
àíãëè õýëýýð ãàðäàã áàéæýý.
Äàðàà÷èéí õýäýí àðâàí æèëèéí òóðø Ñîëîíãîñûí ñîíèí õýâëýë¿¿ä àðä ò¿ìíèéõýý ¿íäýñíèé
¿çëèéã äýìæèõèéí çýðýãöýý õóðäàöòàé õºãæèæ
áàéãàà äýëõèé åðòºíöòýé òàíèëöàæ, í¿äýý íýýõýä
íü èõýýõýí õóâü íýìýð îðóóëñàí þì. ßïîíû
êîëîíè÷ëîë äàðàíãóéëàëûí ¿å áóþó 1910-1945 îíä
òóñãààð òîãòíîëûí òºëººõ ºðíºæ áàéñàí òýìöýë,
õºäºëãººí¿¿äýä ñîíèí àñàð èõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæýý.
1920 îíä Ñîëîíãîñûí õàìãèéí àíõíû õî¸ð ñîíèí
áîëîõ “Æóñîí Èëáó” áîëîí “Äóí-À Èëáó” ñîíèíóóä
3-ð ñàðûí 1-íèé Òóñãààð òîãòíîëûí õºäºë㺺í
ãàðàõàä ¿¿ñýí áàéãóóëàãäæýý. Íèéòëýëèéí õàðààò
áóñ áàéäàë, îëîí íèéòèéí ñàíàà áîäîëä õ¿÷òýé
íºëººëæ ÷àäñàíààðàà òóñ ñîíèíóóä íýð õ¿íäòýé
áîëñîí áàéíà. Ýíý ¿çýë áàðèìòëàë 1948 îíä ÁÍÑÓ
òóñãààð òîãòíîëîî çàðëàõ õ¿ðòýë ¿ð ºãººæºº ºãñººð
èðñýí áèëýý. Øóäàðãà áóñ ÿâäëûã ø¿¿ìæèëæ áàéñíààðàà ñîíèíóóä íèéãìèéí ººð÷ëºëò øèíý÷ëýëòèéí
òýðã¿¿í ýãíýýíä ÿìàãò ÿâæ èðæýý.
Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ñîíèíû ãàçðóóä õýâëýëèéí
òîíîã òºõººðºì溺 ñàéæðóóëàõàä èõýýõýí õºðºíãº
îðóóëàëò õèéñýýð èðæýý. ªäºð òóòìûí á¿õ ñîíèíû
ýõèéã øèâæ áýëòãýõ áîëîí õÿíàõ àæëûã êîìïüþòåðýýð ã¿éöýòãýí, ºíãºò õýâëýëèéã àøèãëàõ áîëñîí
áàéíà.
ªíººäºð Ñîëîíãîñò “¨íõàá íüþñ” áà “Íüþñèç”
ãýñýí õî¸ð òîì ìýäýýëëèéí àãåíòëàã àæèëëàæ áàéíà. “¨íõàá íüþñ” àãåíòëàãèéí ñîíèíû ñ¿ëæýý Ñîëîíãîñûí á¿õ õîò, ìóæèéã õàìðààä çîãñîõã¿é Åâ-

Ãýðèéí òåëåâèçèéí
íýòâîðê ¿éë÷èëãýý

ðîï, Õîéä áà ªìíºä Àìåðèê, Îéðõè Äîðíîä áîëîí
Ç¿¿í ªìíºä Àçèéí 23 ñàëáàð íü àæèëëàæ áàéíà.
2001 îíä á¿ðòãýãäñýí Íüþñèç àãåíòëàã 2002 îíû 6ð ñàðààñ ìýäýýëëèéí ¿éë÷èëãýýã ÿâóóëæ áàéíà.
Òåëåâèç
1956 îíä õóâèéí òåëåâèçèéí ñòàíö Ѻ¿ëä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ ýõýëñíýýð Ñîëîíãîñ óëñûí òåëåâèçèéí
¿íäýñ ñóóðü òàâèãäñàí þì. Ãýâ÷ òåëåâèçèéí àíõíû ýíý ñòàíö 1959 îíä ò¿éìýðò àâòàí ñ¿éðñýí
áàéíà. 1961 îíû 12-ð ñàðä Çàñãèéí Ãàçðààñ Êýé
Áè Ýñ (KBS) Òåëåâèçèéã Ѻ¿ë õîòîä àëáàí ¸ñîîð
áàéãóóëñíààð àíõíû á¿ðýí õýìæýýíèé òåëåâèçèéí
¿éë÷èëãýý ýõýëæýý. ÒÁÑ Òåëåâèçèéí êîìïàíè 1964
îíû 12-ð ñàðä ¿éë àæèëëàãààãàà ýõýëñýí áºãººä
Ñîëîíãîñûí ãóðàâ äàõü ñòàíö áîëîõ Ýì Áè Ñè
(MBÑ) Òåëåâèçèéã Ì¿íõâà Òåëåâèçèéí Êîìïàíè
1969 îíû 8-ð ñàðä áàéãóóëñàí áàéíà. 1980-ààä
îíû ñ¿¿ë÷ýýð ìýäýýëëèéí êîìïàíèóä íýãäýõ ÿâöàä
ÒÁÑ Òåëåâèç ÊÁÑ-èéí ìýäýëä øèëæèæ ÊÁÑ-2 ãýæ
íýðëýãäýõ áîëæýý.
1990 îíîîñ ýõëýí Áîëîâñðîëûí ßàìíû äýðãýä
Áîëîâñðîëûí Òåëåâèç áàéãóóëàãäàí îþóòíóóäàä
çîðèóëñàí ñóðãàëòûí íýìýëò õºòºëáºð áîëîí
ñî¸ëûí õºòºëáºð íýâòð¿¿ëæ áàðèìòàò êèíî ¿ç¿¿ëýõ
áîëæýý. 2000 îíû 6-ð ñàðä áàòëàãäñàí òåëåâèçèéí
øèíý õóóëèéí äàãóó Áîëîâñðîëûí Òåëåâèç õóâüöààò
êîìïàíè áîëîí ºðãºæñºí áàéíà.

131

Íèéãýì
Ýë Æè (LG) Ýëåêòðîíèêñ
êîìïàíèéí îëîí òàëò
ìýäýýëëèéí õýðýãñëèéã
øóóä õ¿ëýýí àâàõ
ôóíêöòýé ãàð óòàñ

1990 îíä Ýñ Áè Ýñ (SBS) Ѻ¿ë Õîòûí Òåëåâèç
õýìýýõ õóâèéí òåëåâèçèéí êîìïàíè àæèëëàæ
ýõýëñýí. 1995 îíä îðîí íóòãèéí ñî¸ë, á¿ñ íóòãèéí
õºãæëèéã äýìæèõ çîðèëãîîð Ï¿ñàí õîòûí Òåëåâèç,
Òýã¿ õîòûí Òåëåâèç, Êâàíæ¿ õîòûí Òåëåâèç, Òýæîí
õîòûí Òåëåâèç çýðýã àíõíû õóâèéí òåëåâèçèéí
êîìïàíèóä, 1997 îíä Èí÷îíû òåëåâèç Óëüñàíû
òåëåâèç, ×îíæó õîòûí òåëåâèç áîëîí Æîíæó õîòûí
òåëåâèç çýðýã îðîí íóòãèéí õóâèéí òåëåâèçèéí
êîìïàíèóä áàéãóóëàãäæýý. Çàðèì òåëåâèçèéí êîìïàíèóä íü ¿éë àæèëëàãààãàà íýãýíò çîãñîîñîí
òóë áóñàä òåëåâèçèéí êîìïàíèóäûí íýð ÷ ìºí
ººð÷ëºãäñºí áàéíà.
2001 îíä Êàíâîí òåëåâèç, 2002 îíä Æýæ¿ îëîí
óëñûí ÷ºëººò õîòûí òåëåâèç òóñ òóñ àæèëëàæ
ýõýëñýí áèëýý.
Òåëåâèçèéí êîìïàíèóä íü 2001 îíû ñ¿¿ëèéí
õàãàñààñ ýõëýí Ѻ¿ë áîëîí Ѻ¿ë õîòûí ä¿¿ðã¿¿äýä
òåëåâèçèéí äèæèòàë äàìæóóëàõ ñèñòåìèéí ¿éë÷èëãýýã íýâòð¿¿ëæ, 2002 îíä ýíý òºðëèéí ¿éë÷èëãýýã
Ѻ¿ë õîòûí õèë õÿçãààðààð òîãòîõã¿é îðîí íóòàãò
õ¿ðãýæ ýõýëñýí.
1970 îíîîñ ýõëýí Ñîëîíãîñò êàáåëèéí òåëåâèç
ãàð÷ ýõýëæýý. Ãàçàð íóòãèéí áàéðøèë, ýðãýí òîéðîíä áàðüñàí áàðèëãà áàéãóóëàìæààñ áîëæ åðäèéí àíòåííààð òåëåâèçèéí íýâòð¿¿ëýã õ¿ëýýí

132

àâàõàä áýðõøýýëòýé áàéñàí àéë ºðõ¿¿ä êàáåëèéí
òåëåâåçèéã äóðòàé õ¿ëýýí àâñàí þì.
1980-ààä îíû ñ¿¿ë÷ýýñ èë¿¿ èõ ìýäýýëýë
õ¿ëýýí àâàõ, òºðºë á¿ðèéí ñîíèðõîëòîé öýíãýýíò
íýâòð¿¿ëýã ¿çýõ ãýñýí ¿çýã÷äèéí õ¿ñýë øààðäëàãûã
äàãàí êàáåëèéí òåëåâèç èõ õºãæñºí þì.
1990 îíîîñ ýõëýí êàáåëèéí òåëåâèç øèíý òºðëèéí ¿éë÷èëãýýã òóðøèæ ýõýëæýý. 2005 îíû ýöýñ ãýõýä 140 ñàÿ ¿çýã÷ 70 êàáåëèéí òåëåâèçèéí ñóâãààð
77 òºðëèéí íýâòð¿¿ëãèéã õ¿ëýýí àâ÷ ¿çäýã áîëæýý.
1995 îíä Ñîëîíãîñ óëñ “Ì¿ã¿íõâà 1,2,3” ãýäýã
òåëåâèçèéí ãóðâàí õèéìýë äàãóóëûí ñòàíöûã ñàíñàðò áàéðëóóëæ ñïîðò, õºãæèì, áîëîâñðîë áîëîí
öýíãýýíò íýâòð¿¿ëãèéã 168 ñóâãààð ¿ç¿¿ëýõ áîëæýý.
Ñîëîíãîñûí Äèæèòàë Òåëåâèç (KDB) 2002 îíû 3ð ñàðààñ ýõëýí õèéìýë äàãóóëûí ñòàíöûí òóñëàìæòàéãààð íýâòð¿¿ëýã äàìæóóëàõ áîëñîí áà 2004 îíû
ýöýñ ãýõýä 500,000 ¿çýã÷òýé áîëñîí áàéíà. Õèéìýë
äàãóóë íü Ñîëîíãîñ óëñûã ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèéí
ñàëáàðò òýðã¿¿ëýã÷ óëñ ¿íäýñòíèé íýã áîëîõîä èõ
õóâü íýìýð îðóóëæ áàéíà.
Ðàäèî
1927 îíä ßïîíû Çàñãèéí ãàçàð Ѻ¿ëä ðàäèî
ñòàíö áàéãóóëñíààð Ñîëîíãîñò àíõíû ðàäèîãèéí
íýâòð¿¿ëýã öàöàãäàæ ýõýëæýý. Ñîëîíãîñ äàõü ÀÍÓÁý ×îëü-Ñ¿-èéí õºãæìèéí
ñòóäè, Ýì Áè Cè (MBC)
ïîï õºãæìèéí ðàäèî
íýâòð¿¿ëýã

133

Íèéãýì

ûí Öýðãèéí çàñãèéí ãàçàð óã ñòàíöûã îëçîëæ àâñàí
áºãººä äàðàà íü ýíý áààç ñóóðèí äýýð Ñîëîíãîñûí
Êýé Áè Ýñ (KBS) ðàäèî ¿¿ñýí áàéãóóëàãäæýý. Ýíý
íü 1954 îíä Õðèñòèéí øàøíû Ñè Áè Ýñ (CBS)
ðàäèî àøèãëàëòàíä îðîõ õ¿ðòýë òóñ óëñûí öîðûí
ãàíö ðàäèî ñòàíö áîëæ áàéñàí þì. Ñ¿ì, øàøíû
öóãëààíä îðîëöîã÷äûí õàíäèâààð ¿éë àæèëëàãààãàà ýõýëñýí òóñ ðàäèî íü ìýäýý, öýíãýýíò íýâòð¿¿ëãèéí çàâñðààð áîëîâñðîë, øàøíû ñýäýâò íýâòð¿¿ëýã
äàìæóóëäàã áàéæýý.
1956 îíû 12-ð ñàðä “Åâàíãåëèéí Õîëáîîíû Ýë÷
íàð” íýðòýé øàøíû áàéãóóëëàãà “Àëñ Äîðíîäûí
Ðàäèî” õýìýýõ Õðèñòèéí øàøíû áàñ íýãýí ðàäèî
ñòàíöûã Èí÷îíä áàéãóóëñàí áàéíà. Ñîëîíãîñûí
àíõíû õóâèéí ðàäèî áîëîõ Ïóñàí Ì¿íõâà ðàäèî
ñòàíö 1959 îíû 4-ð ñàðààñ àæèëëàæ ýõýëæýý. ¯¿íèé
äàðàà 1961 îíû 12-ð ñàðä KLKV Ì¿íõâà ðàäèî
ñòàíö, 1963 îíä Äóí À ðàäèî ñòàíö (DBS), 1964 îíä
Òóí-ÿí ðàäèî ñòàíö (TBS) çýðýã õýä õýäýí õóâèéí
ðàäèî êîìïàíè áàéãóóëàãäàí íýâòð¿¿ëãýý ÿâóóëæ
ýõýëñýí áàéíà.
1990 îíä õýä õýäýí òóñãàé ðàäèî ñòàíö áàéãóóëàãäæýý. 1990 îíû 6-ð ñàðä Çàìûí õºäºë㺺íèé
ðàäèî ñòàíö Ѻ¿ë õîòîä àæèëëàæ ýõýëñýí áà
Äýëõèé íèéòýä çîðèóëàí
Àíãëè õýëýýð íýâòð¿¿ëýã
ÿâóóëäàã ìýäýýëëèéí
õýðýãñýë- Àðèðàíã

134

¿¿íèé äàðààõàí Çàñãèéí ãàçðûí ñàíõ¿¿æèëòýýð
Áîëîâñðîëûí íýâòð¿¿ëãèéí ñòàíö àæèëëàõ áîëæýý.
̺í Êàòîëèê áîëîí Áóääûí øàøíû íýâòð¿¿ëýã
äàìæóóëàõ ϸíõâà ðàäèîãèéí êîìïàíè áàéãóóëàãäñàí áàéíà.
1991 îíû 3-ð ñàðä Ѻ¿ëèéí ðàäèî ñòàíö
íýðòýé õóâèéí ðàäèî ñòàíö Ѻ¿ë áîëîí Ѻ¿ëèéí
îéð îð÷ìûí ä¿¿ðãèéí ñîíñîã÷äîä íýâòð¿¿ëãýý
õ¿ðãýæ ýõýëñýí áºãººä 1997 îíä õóâèéí òàâàí
ÔÌ ðàäèîãèéí ñóâàã íýýãäæýý. ªíººäºð ÁÍÑÓä íèéò 202 ðàäèî ñòàíö àæèëëàæ áàéãààãèéí 155
íü ÔÌ, 47 íü ÀÌ ðàäèî ñòàíöóóä ìºí ãàäààäàä
ñóóæ áàéãàà ñîëîíãîñ÷óóäàä çîðèóëñàí áîãèíî
äîëãèîíû 2 ðàäèî ñòàíö áàéãàà áºãººä Ñîëîíãîñò
òåëåâèç óëàì ò¿ãýýìýë áîëæ áàéãàà õýäèé ÷ ðàäèî
ñîíñîã÷äûí òîî ìºí ºñºí íýìýãäñýýð áàéíà.
Ãàäààä õýë äýýð ãàðäàã ñîíèí, ìýäýýëëèéí õýðýãñë¿¿ä
(2008 îíû 2-ð ñàðûí áàéäëààð)
Ìýäýýëëèéí õýðýãñýë

Õýë

Âåá ñàéòûí í¿¿ð õóóäàñ

Korea Times

Àíãëè

http://www.koreatimes.co.kr

Korea Herald

Àíãëè

http://www.koreaherald.co.kr

JoongAng Daily

Àíãëè

http://www.joongangdaily.joins.com

Arirang TV

Àíãëè

http://www.arirang.co.kr

Àíãëè, Õÿòàä, ßïîí

http://www.kbsworld.net

KBS worldnet

135

Íèéãýì òîâ÷õîíäîî

Ñîëîíãîñûí
àìüäðàë

Äóíä áà Àõëàõ ñóðãóóëèéí ãàäààäàä ñóðàëöñàí ñóðàã÷äûí òîî
(õ¿í)

Ñîëîíãîñò 1980 îíä
901 öýöýðëýã áàéñíààñ
2007 îíä 8,294 áîëæ
ºñæýý.

2007 îíä òºðºëòèéí
õóâü 1.26 áàéíà.

Òºðºëòèéí õóâü

Äóíä ñóðãóóëèàñ àõëàõ
ñóðãóóëüä äýâøèí
ñóðàëöàã÷èä 2007 îíä
99.6 õóâüä õ¿ð÷ýý.
Àõëàõ ñóðãóóëèéí ñóðàã÷èéí
ºäºð òóòìûí ¿éë àæèëëàãààíä
çàðöóóëäàã äóíäàæ öàã

(õ¿í)

14%
÷ºëººò
öàã

8.3%
áóñàä

24

40.8%
õóâèéí
õýðýãöýýíä

36.9%
ñóðàëöàõ

Ýõ ñóðâàëæ: Ñîëîíãîñûí ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí Ãàçàð, 2004 îí

136

Àæèëëàãñäûí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí
(ìÿíãàí õ¿í)
Êîëëåæ, èõ ñóðãóóëü
òºãñºã÷èä
Àõëàõ ñóðãóóëü
òºãñºã÷èä
Äóíä áîëîí ò¿¿íýýñ äîîø
áîëîâñðîëûí ñóðãóóëü òºãñºã÷èä
Ýõ ñóðâàëæ: Ñîëîíãîñûí ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí Ãàçàð, 2007 îí

2007 îíû áàéäëààð øèíýýð
ãýðëýãñäèéí äóíäàæ íàñ ýðýãòýé÷¿¿ä
31.1, ýìýãòýé÷¿¿ä 28.1 áàéíà.

2006 îíû áàéäëààð äóíäàæ
íàñëàëò ýðýãòýé÷¿¿ä 75.7
ýìýãòýé÷¿¿ä 82.4 áàéíà.

Äóíäàæ íàñëàëò
Ýðýãòýé÷¿¿ä

Ýìýãòýé÷¿¿ä

(íàñ)

137

ÑÎ¸Ë ÓÐËÀÃ

Ñîëîíãîñ Óëñ, ò¿¿íèé õ¿í àì

138

9

Ñî¸ë óðëàã

ÞÍÅÑÊÎ-ä á¿ðòã¿¿ëñýí Ñîëîíãîñ Óëñûí ñî¸ëûí ºâ ñàí
Ä¿ðñëýõ óðëàã
Óðàí çîõèîë
Óðàí çóðàã
Õºãæèì á¿æèã
Æ¿æèã, êèíî óðëàã
Ìóçåé, òåàòðûí óðëàã

139

Ñîëîíãîñ Óëñ, ò¿¿íèé
Ñî¸ë
Íèéãýì
õ¿í
óðëàã
àì

Ñî¸ë óðëàã
Ñîëîíãîñ óëñ ãàçàðç¿éí õóâüä äýëõèéí õàìãèéí
òîì ýõ ãàçðààñ ãàäàãø ò¿ðæ ãàðñàí õîéã äýýð
áàéðëàäàã áºãººä ýíý íü ñîëîíãîñ ¿íäýñòíèé
ºâºðìºö îíöëîã øèíæèéã áèé áîëãîí õºãæ¿¿ëýõýä
àñàð èõ íºëººëæýý. Äàëàé áîëîí ýõ ãàçðûí
íºëººãººð á¿ðýëäýí òîãòñîí ñîëîíãîñ ¿íäýñòíèé
çàí ÷àíàð ¿íäýñíèéõýý ñî¸ë, óðëàãò èëýðõèéëëýý
îëñîí áàéäàã. Ñîëîíãîñ óëñ Àçèéí ç¿¿í õîéä çàõàä
áàéðëàäàã õýäèé ÷ ýõ ãàçðûí çîíõèëîõ îðíóóäûí
ñî¸ëòîé õýäýí ìÿíãàí æèëèéí òóðøèä õàðèëöàí
íºëººíä àâòàæ èðñýí þì. Îíöîëæ õýëýõýä, áóñàä
Àçèéí îðíû øàøèí, óëàìæëàëòàé õàðèëöàí
çîõèöîõ ÿâöäàà Ñîëîíãîñ óëñ îëîí òàëààðàà
¿íýõýýð îíöëîã á¿õèé ñî¸ëûã õºãæ¿¿ëñýí áºãººä
çàðèì õ¿ì¿¿ñ ¿¿íèéã “ñîëîíãîñûí ñî¸ëûí àìèí
ñ¿íñ” ãýæ íýðëýäýã.
Ãàçàð¿éí íºëººíèé óëìààñ ñîëîíãîñ÷óóäûí çàí
÷àíàðò ýíõèéã ýðõýìëýõ, ýð÷ õ¿÷òýé äàâøèíãóé
áàéõ, ã¿í óõààíû áÿñàëãàëä öàã áèåý çîðèóëàõ, ãàë
öîãòîé, ººäðºã ¿çýëòýé áºãººä óÿí 纺ëºí ñýòãýëòýé
áàéõ çýðýã îíöëîãóóä àæèãëàãääàã.
ÞÍÅÑÊÎ-ä á¿ðòã¿¿ëñýí
Ñîëîíãîñ Óëñûí ñî¸ëûí ºâ ñàí
ªâºðìºö, îíöãîé ¿íýò ÷àíàðààðàà ãàéõàãäñàí,
Ñîëîíãîñûí ñî¸ëûí ºâèéã òºëººëºõ¿éö õýä õýäýí
óðëàã ñî¸ëûí ¿íýò á¿òýýë¿¿äèéã ÞÍÅÑÊÎ äýëõèéí
ºâèéí æàãñààëòäàà îðóóëñàí áàéäàã. 1995 îíä
õîéä ʸíñàíäó ìóæèéí ʸíæ¿ äàõü Á¿ëã¿êñà ñ¿ì,

140

Ñîêãóðàì öàéç, ºìíºä ʸíñàíäó ìóæèéí Õýèíñà
ñ¿ìèéí Æàíã¸íïàíæîí, Êîðåàíà ãóðâàí ñàâ íîììîäîí áàð, Ѻ¿ë äýõ Õààíû ºâºã äýýäñèéí áóíõàí
Æóíìþ ãýñýí 3 ãàçðûã ÞÍÅÑÊÎ-ãèéí ñî¸ëûí ¿íýò
ç¿éëèéí ºâä øèíýýð á¿ðòãýí àâ÷ýý.
Ѻ¿ëèéí ×àíäîêã¿í îðäîí áîëîí Ñ¿âîí äàõü
Õâàñîí öàéç 1997 îíä ÞÍÅÑÊÎ-ãèéí ñî¸ëûí ºâèéí
ñàíä á¿ðòãýãäñýí áàéäàã. Ñîëîíãîñûí ñî¸ëûí 2 ºâ
áîëîõ Ãî÷àíãèéí ÷óëóóí áàéãóóëàìæóóäûí äóðñãàë
á¿õèé ãàçàð Õâàñîí öàéç, îëîí òîîíû ñî¸ëûí ¿íýò
ç¿éëñ, ò¿¿õèéí äóðñãàëûã ñàéòàð õàäãàëæ õàìãààëàí
¿ëäýýñýí Êàíõâàäó áîëîí ýðòíèé Øèëëàãèéí õààíò
óëñûí ¿åèéí (Ìݪ 57-ÌÝ 935) íèéñëýë ʸíæ¿ãèéí
Ò¿¿õèéí äóðñãàëûí á¿ñ ãýñýí 2 ãàçðûã 2000 îíä ýíý
æàãñààëòàä íýìæ á¿ðòãýñýí áàéíà. ̺í 2007 îíä
Ñîëîíãîñûí ãàëò óóëûí ¿çýñãýëýíò àðàë Æýæ¿ áîëîí ýíäõèéí ãàëò óóëûí ëàâààñ òîãòñîí õºíäèé õîîëîé àãóéíóóäûã ìàíàé ãàçàð äýëõèéí ò¿¿õèéí ãýð÷,
îíöãîé ¿çýñãýëýíò áàéãàëèéí ºâ ãýæ íýðëýñýí þì.
Á¿ëã¿êñà õèéä áîëîí Ñîêã¿ðàì õèéìýë àãóéã
Øèëëàãèéí õààíò óëñûí ¿åä Åðºíõèé ñàéä Êèì
Äý Ñîí (701-774) 751 îíîîñ ýõëýí 23 æèëèéí òóðø
áàðèóëñàí ãýäýã. Ò¿¿íèéã ºìíºõ òºðºë人 ÿäóó
áýëýâñýí ýìýãòýéí ñýðãýëýí õ¿¿ áàéãààä õîæèì íü
åðºíõèé ñàéäûí õ¿¿ áîëæ äàõèí òºðñºí ãýæ òýìäýãëýñýí áàéäàã. Ìºí ººðºº åðºíõèé ñàéä áîëñîí
áºãººä ýöýã ýõèéíõýý äóðñãàëä çîðèóëæ Á¿ëã¿êñà
ñ¿ìèéã, ººðèéí ºìíºõ òºðºëä áàéñàí ýöýã ýõèéíõýý
Á¿ëã¿ãñà õèéäèéí ñ¿ð
æàâõëàíò õààëãà

141

Ñî¸ë óðëàã

Ñîêã¿ðàì õèéìýë àãóéí
ãîë äóãàíà

142

äóðñãàëä çîðèóëàí Ñîêã¿ðàì ñ¿ìèéã áàðèõ áàðèëãûí àæëûã óäèðäàõààð 750 îíä åðºíõèé ñàéäûí
àëáàíààñàà ÷ºëººëºãäæýý. Á¿ëã¿êñà ñ¿ì íü àðä
îëíû ìºðãºëèéí, õàðèí Ñîêã¿ðàì íü çºâõºí ýçýí
õààíû ìºðãºëä çîðèóëàãäñàí áàéíà.
Ýíä Ñîêãýòàï (Áóääàãèéí ñóâàðãà), Äàáóòàï
(Îëîí ýðäýíýñèéí ñóâàðãà) áîëîí ã¿¿ð õýìýýí íýðëýãääýã ×îíã¿íãþ (öýíõýð ¿¿ëíèé ã¿¿ð), Ïýêã¿íãþ
(öàãààí ¿¿ëíèé ã¿¿ð), ×èëáóããþ (Äîëîîí ýðäýíèéí
ã¿¿ð) õýìýýõ ã¿¿ð ãýæ íýðëýãääýã øàòíóóä áàéõ
áºãººä áèëýãäëýýðýý ýäãýýð øàòíóóä íü áóääûí
ãýãýýðýëä õ¿ðýõ çàìûã çààäàã ãýäýã. Õ¿ðëýýð õèéæ,
àëòààð ºíãºëñºí Áóðõàí Áóääàãèéí õºøºº ãýõ ìýò
ìàø îëîí òîîíû ò¿¿õ ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éë¿¿ä ýíý
ñ¿ìèéí äîòîð áîëîí ãàäíà òàëä áàéäàã.
Äý¿íæîí- ¿íäñýí ºð㺺íèé õºíäèéä Ñîëîíãîñûí
¿çýñãýëýíò 2 ñóâàðãà áàéäàã. 8.3 ìåòðèéí ºíäºðòýé
Ñîãêýòàï áîëîí 10.5 ìåòðèéí ºíäºðòýé Äàáóòàï
ñóâàðãóóä 756 îíû ¿åä áàðèãäñàí ãýäýã. Ñîãêýòàï íü
ýðýãòýé õ¿íèé ýíãèéí, èõýñ äýýäñèéí ä¿ð òºðõèéã
èëòãýæ, Øàêÿàìóíèéí ñóðãààëààð äàìæóóëàí
ñýòãýë ñàíààíû áàéäëûã èëýðõèéñýí áàéäàã áîë

÷èìýãëýë ãî¸ë èõòýé Äàáóòàï íü èë¿¿ ýìýãòýéëýã,
äýëõèéí àõóé áàéäëûã èë¿¿ èëýðõèéëñýí áàéäàã.
Ñîêã¿ðàì àãóéã õýä õýäýí óäàà ñýðãýýí çàñâàðëàæýý. Ýíý áîë 38 Áîäèñàäâà íàðààð õ¿ðýýëýãäñýí Áóðõàí Áóääàãèéí áàðèìëûã ñóóãàà áàéäëààð
óðëàñàí ÷óëóóãààð õèéñýí àãóé þì. Ýíýõ¿¿ õèéìýë
àãóéã Á¿ëã¿êñà-ãèéí áóñàä á¿òýýë¿¿äèéí íýãýí àäèë
ãàíòèã ÷óëóóãààð á¿òýýæýý.
Ñîêã¿ðàì íü õîîðîíäîî øàòààð õîëáîãäñîí
òýãø ºíöºãò õýëáýðòýé ãîë äóãàí, äîòîîä çàñàë íü
äóãóé õýëáýðòýé áà äóãàðèã îðîé á¿õèé òàíõèìòàé.
Ãàíòèã ÷óëóóãààð ñèéëæ õèéñýí 3.5 ìåòðèéí
ºíäºðòýé Áóääàãèéí áàðèìëûã áàäàìëÿíõóà
öýöãèéí ñóóðèí äýýð çàâèëàí ñóóæ, í¿äýý àíèí,
í¿¿ðýíäýý àìèðëàíãóé òºðõèéã òîäðóóëàí
áÿñàëãàë õèéæ áàéãàà áàéäëààð ä¿ðñýëæýý.
Ñîãê¿ðàì íü Øèëëàãèéí õààíò óëñûí ¿åèéí
óðàí áàðèìàë, ìàòåìàòèê, ãåîìåòð, ôèçèê,
øàøèí, óðëàãèéí á¿õèé ë øèíæ ÷àíàðóóäûã
íýãòãýí öîãö áàéäëààð õàðóóëñàí áºãººä ýíý
á¿òýýëèéã Áóääûí øàøíû õîñã¿é íàíäèí
á¿òýýë¿¿äèéí íýã ãýæ ç¿é ¸ñîîð òîîöäîã.
Õýèíñà ñ¿ìèéí Æàíã¸íïàíæîí õýìýýõ ñóäàð
õàäãàëàõ 2 ºð㺺 áîë Êîð¸îãèéí õààíò óëñûí ¿åä
(918-1392) áàðèãäñàí áºãººä 81 258 ìîäîí áàðûã
áàãòààñàí Êîðåíà õýìýýõ ãóðâàí ñàâ íîìûí ìîäîí
áàðûã õàäãàëäàã ãàçàð þì. Ýíýõ¿¿ ãóðâàí ñàâ íîìûí
ìîäîí áàð íü äýëõèé äýýð áàéãàà õàìãèéí ýðòíèé,
52 ñàÿ õÿòàä õàíç ¿ñãèéã áàãòààñàí, áóääûí ñóðãààëûã îëøðóóëàí õýâëýäýã áàéñàí ìîäîí áàð þì.
Æóíìþ áóþó õààäûí áóíõàíûã Æóñîí ã¿ðíèéã
(1392-1910) áàéãóóëàãäñíààñ 3 æèëèéí äàðàà áóþó
1395 îíä áàéãóóëæýý. Ýíä õèéäýã õ¿íäýòãýëèéí ¸ñëîëûí àæèëëàãàà, Æóíìþæýðåàê õýìýýõ õºãæìèéã

Êîðåàíà ãóðâàí èõ ñàâ
ñóäðûí ìîäîí áàð

Æóíìþ áóíõàí

143

Ñî¸ë óðëàã

×àíäîêã¿í õààíû îðäîí

Ñ¿âîí õîò äàõü Õâàñîí
öàéç

144

õ¿í òºðºëõòºíèé õýë ñî¸ëûí ºâèéí äýýæ ãýæ òîîöäîã. Æóñîí ã¿ðíèé ýöýã äýýäýñò õ¿íäýòãýë ¿ç¿¿ëýõ
¸ñëîëûí àæèëëàãàà Æóíãìþ-ä æèë á¿ðèéí 5-ð
ñàðûí ýõíèé íÿì ãàðèãò áîëäîã.
×àíäîêã¿í îðäîí 1405 îíä áàðèãäñàí áºãººä 1592 îíä ßïîíû ýçëýí
ò¿ðýìãèéëëèéí ¿åýð øàòñàíû äàðàà
îðäíûã äàõèí ñýðãýýí çàñâàðëàæýý.
Ýíýõ¿¿ îðäîí íü Õ¿âîí õýìýýõ õîéä
öýöýðëýã, Íóóö öýöýðëýã-Áèâîí ãýõ
ìýò ¿çýñãýëýíò öýöýðëýã¿¿äòýé. Ýäãýýð
öýöýðëýã¿¿ä íü îðäíû íèéò 405 636
êâàäðàò ìåðò òàëáàéí 3/4–èéã ýçëýäýã áºãººä Ñîëîíãîñûí óëàìæëàëò
öýöýðëýãèéí óðëàãèéí çàðèì îíöëîã
ýëåìåíò¿¿äèéã ãàéõàëòàé òóñãàñàí áàéäàã áºãººä
¿çýñãýëýíò ïàâèëèîíóóä, áàäàìëÿíõóà öýöýãò öººðì¿¿ä, îíöãîé õýëáýðò õàä ÷óëóóíóóä, ÷óëóóí ã¿¿ðí¿¿ä, øàòíóóä, óñàí ñàí, îëîí ãîë ãîðõèíóóäòàé.
Õâàñîí öàéç Ѻ¿ëèéí óðä òàëûí Ñ¿âîí õîòîä
1796 îíîîñ ýõëýí 34 ñàð áóþó 2 æèë 10 ñàðûí
õóãàöààíä áàðèãäñàí ãýäýã. Ñîëîíãîñûí ò¿¿õýíä
áàòëàí õàìãààëàõûí ñàëáàðò õàìãèéí áàò áýõ,
äýâøèëòýò àðãàä òóëãóóðëàñàí öàéç áàðèõûí òóëä
òýð ¿åèéí õàìãèéí øèíýëýã áàðèëãûí òåõíîëîãè,
öýðýã, áàòëàí õàìãààëàõ ñàëáàðûí îíîë áîëîí
óðàí ñàéõíû çàð÷ìóóäûã àøèãëàí áàðèñàí àæýý.
Ýíý öàéç íü õîòûí òºâèéã òîéðóóëàí òàë õýýð
äóíäóóð óóëûí äàãóó áàðèãäñàí áà 4 èõ äààìàí
õààëãàíààñ ãàäíà õýä õýäýí æèæèã õààëãà,

àæèãëàëòûí öàìõàã, õàðóóëûí áàéð,
ãàëûí äîõèî ºãºõ öýã ãýñýí õýñã¿¿äýýñ
á¿ðääýã. Ãàäíà òàëûí 5743 ìåòð
óðò öàéç ºíººã õ¿ðòýë õàäãàëàãäàí
¿ëäæýý.
“ʸíæ¿“
Ò¿¿õèéí
äóðñãàëûí
öîãöîëáîð áîëîí Æîëëàá¿êäó äàõü
Ãî÷àíã-èéí õàäàò ãàçàð, Æîëëàíàìäó
äàõü Õâàñîí, ʸíãèäó äàõü Êàíõâà
çýðýã ãàçðóóä 2000 îíä äýëõèéí
ºâèéí æàãñààëòàä îðæýý. ʸíæ¿
íü õýäýí ìÿíãàí æèëèéí òóðø Øèëëà-ãèéí õààíò
óëñûí íèéñëýë õîò áàéñàí áºãººä ýíä ìàø îëîí
ò¿¿õèéí äóðñãàëò ç¿éë¿¿ä õàäãàëàãäàæ áàéäàã
ó÷ðààñ “Õàíàã¿é ìóçåé” ãýæ áàñ íýðëýäýã.
Æýæ¿ ãàëò óóëûí àðàë áîëîí ãàëò óóëûí ëàâààñ
òîãòñîí õºíäèé õîîëîéíóóä áîëîõ 3 ãàçàð íèéòäýý
18 846 ãà ãàçðûã õàìðàí áàéðëàäàã. Òýäãýýð
ãàçðóóäàä: Ãåîì¿íîðåóì õýìýýõ äýëõèèí ººð õàà
÷ áàéõã¿é õàìãèéí ñàéõàí ¿çýñãýëýíòýé õàðàãääàã
ñóâàã áàéõ áºãººä îëîí ºíãèéí êàðáîíàòàí øàë,
òààçòàé, áàðààíäóó ºíãèéí ëàâàí õàíàòàé, ëàâààñ
òîãòñîí ñóâàã; äàëàéãààñ öóõóéõ öýðãèéí öàéç
ìýò õàðàãäàõ Ñîêñàí Èë÷¿ëüáóí ãàëò óóëûí äýýä
õýñýã, 3 äàõü ãàçàð íü õ¿ðõðýý, îëîí õýëáýðòýé
÷óëóóí áîëîí íóóð á¿õèé òîãòîöòîé Ñîëîíãîñûí
õàìãèéí ºíäºð óóë Õàëëàñàí þì. Ýäãýýð ãàçðóóä
íü áàéãàëèéí ¿çýñãýëýí á¿ðäñýí òºäèéã¿é ìàíàé

ʸíæ¿ äàõü Øèëëàãèéí
õààíò óëñûí ¿åèéí
áóíõíóóä

Äóëìåí õàäàí áóëøíû
¿ëäýãäýë

Æýæ¿ äàõü Õàëëàñàí óóë
áîëîí ëàâàí àãóé

145

Ñî¸ë óðëàã

äýëõèéí òîãòîö, øèì ìàíäàë á¿ðýëäýõ ¿éë ÿâöûã
èëýðõèéëäýã ãýð÷ áîëñîí ãàçàð þì.
Äýëõèéä ãàéõàãäàõ ºâ ñî¸ë

Õ¿íìèíæîíûì ãàð áè÷ìýë

Æóñîí âàíøèëëóê, Á¿ëæ¿
æèãæèøèìæý÷îëü,
Ñûíæîíâîí èëãè
òýìäýãëýë¿¿ä

Æóñîí âàíøèëëóê

146

¯¿ðä óñòàí àëãà áîëîõ àþóë í¿¿ðëýýä áàéãàà áè÷èã, õýë ñî¸ëûí äóðñãàëûã õàäãàëàí õàìãààëàõ,
ñóðòàë÷ëàí äýëãýð¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ 1997 îíä ÞÍÅÑÊÎ
Äýëõèéí áè÷èã ñî¸ëûí ºâèéã á¿ðòãýõ àæëûã ñàíàà÷èëñàí þì. Ýíý á¿ðòãýëä Ñîëîíãîñîîñ äàðààõ õýë
ñî¸ë, áè÷ãèéí äóðñãàëóóä á¿ðòãýãäñýí áàéäàã.
¯¿íä:
Õ¿íìèíæîíûì (õ¿ì¿¿ñò çààõ çºâ áè÷èã), Æóñîí
Âàíøèëëóê (Æóñîí ã¿ðíèé ¿åèéí õààíû îðäíû
òýìäýãëýë), Á¿ëæ¿ Æèãæèøèìæý÷îëü (Çýí Áóääûí
õóòàãòûí ñóðãààëààñ), Ñîíæîíâîí Èëãè (Õààíû îðäíû òàìãûí ãàçðûí ºäðèéí òýìäýãëýë), Òðèïèòàêà
Koðåàíà ãóðâàí ñàâ ìîäîí áàð, ¯ãâý (Õààíû îðäíû
òºðèéí ¸ñëîëûí òóõàé òýìäýãëýë) çýðýã áîëíî.
Õ¿íìèíæîíûì ãýäýã íü Æóñîí ã¿ðíèé 4 äýõ
óäèðäàã÷ èõ õààí Ñýæóí (1418-1450)-íû ¿åä çîõèîñîí Ñîëîíãîñ öàãààí òîëãîé Õàíãûëü ¿ñãèéã çààõ
àðãûí íîì þì. 1446 îíä øèíý öàãààí òîëãîéã çààæ
ýõýëñýí.
Æóñîí Âàíøèëëóê áîë òºð ñîëèãäîõ á¿ðä õèéäýã
áàéñàí ò¿¿õýí òýìäýãëýëèéã áýëòãýõ óëàìæëàëààñ
ñàíàà àâ÷ áè÷èãäñýí. Ýíýõ¿¿ òýìäýãëýëèéã 1413
îíîîñ Æóñîí ã¿ðíèéã ¿íäýñëýã÷ Òýæó õààíû ¿åýñ
áè÷èæ ýõýëñýí áºãººä 1910 îíä ýçýíò ã¿ðíèéã íóðàí
óíàõ õ¿ðòýë ¿ðãýëæë¿¿ëýí áè÷ñýí áàéäàã. Ò¿¿õýí
îí äàðààëëûí ýíýõ¿¿ òýìäýãëýëèéã îðäíû ò¿¿õ

Á¿ëæ¿ æèãæèøèìæý÷îëü

Ñûíæîíâîí èëãè

áè÷èæ òýìäýãëýõ àëáàíû ò¿¿õ÷ íàð áè÷èæ, ¿éëäñýí
õóâèóäûã óëñûí äîòî𠺺𠺺ð ãàçàð òóñãàé àðõèâò
õàäãàëàõ àæëûã õàðèóöàæ õèéäýã áàéæýý.
Á¿ëæ¿ Æèãæèøèìæý÷îëü-ã 1372 îíä Áýã¿í ëàì
(1298-1374) ýìõýòãýæ ãàðãàñàí áºãººä Çýí Áóääèçìûí ãîë ç¿éë¿¿äèéã áàãòààñàí áè÷ãèéí äóðñãàë þì.
Íýðèéí Æèãøèì÷ý ãýñýí õýñýã íü Çýí áóääûí ¿çëèéã
äàãàí áàðèìòàëæ ãýãýýðýëä õ¿ðýõ òóõàé ºã¿¿ëñýí àëäàðòàé õýëëýãýýñ ãàðñàí ãýäýã. Ýíý íîìûí ñ¿¿ëèéí
õóóäñàí äýýð áàéãàà òàìãà íü ýíý íîìûã Õýèíäîêñà ñ¿ìä òºìºð áàðûí õºäºë㺺íò ¿ñãèéí õýâýýð
1377 îíä õýâëýñýí áîëîõûã áàòëàäàã áºãººä ýíý
íü Ãåðìàíä Ãóòåíáåðãèéí Áèáëè õýâëýãäýõýýñ 70
æèëèéí ºìíº õýâëýãäñýí, áóþó òºìºð áàðûí õºäºë㺺íò õýâ àøèãëàæ àíõ õýâëýãäñýí ó÷ðààñ äýëõèé
äýýðõ õàìãèéí ýðòíèé íîì ãýæ ¿çäýã.
Ñîíæîíâîí áóþó Æóñîí ã¿ðíèé îðäíû òàìãûí
ãàçàð áîë Æóñîí ã¿ðíèé àíõíû õààí Òýæó (13921398)-ãèéí ¿åýñ ýõëýýä 27 äîõ áóþó ñ¿¿ë÷èéí õààí
Ñ¿íæîí (1907-1910)-íû ¿å õ¿ðòýë õóãàöààíä ø¿¿õèéí

¯ãâý: Æóñîí óëñûí Õààíû
îðäíû òºðèéí ¸ñëîëûí
òýìäýãëýë

147

Ñî¸ë óðëàã

Æóíìþæýðåéàê: Õààíû
îðäíû ýðòíèé óëàìæëàëò
õºãæìèéí ¸ñëîë

148

ºäºð òóòìûí ¿éë àæèëëàãààíû áîëîí àëáàí àæëûí
õóâààðü çýðãèéã íàðèéí á¿ðòãýäýã ãàçàð áàéæýý.
Ãýâ÷ ºä㺺 çºâõºí 3243 ºäðèéí òýìäýãëýë ýä¿ãýý
õàäãàëàãäàí ¿ëäñýí áàéíà. Ñîíæîíâîí Èëãè-ä
òýìäýãëýãäñýí ìýäýýëýë áîë Æóñîí ã¿ðíèé ¿åèéí
óëñ îðíû òàëààðõ ò¿¿õýí ìýäýý, ìýäýýëýë, òºðèéí
íóóö çýðãèéã áàãòààñàí ìàø èõ ìýäýýëýëòýé þì.
Æóñîí ã¿ðíèé ¿åèéí ò¿¿õèéí ýõ ñóðâàëæ ãýæ
òîîöîãääîã ó÷ðààñ ò¿¿íèé ò¿¿õèéí ¿íý öýíèéã ¿íýëæ
áàðøã¿é þì.
ªíºº ¿åèéí ýðäýìòýä Òðèïèòàêà Êîðåàíà ãóðâàí
ñàâ íîì íýðýýð ìýääýã Êîð¸î Äýæàíã¸í (Êîð¸î ã¿ðíèé Òðèïèòàêà) áîë áóääûí ñóäðûí öóãëóóëãà þì.
13-ð çóóíä Êîð¸î óëñûí (918-1392) õîðîîíû çºâøººð뺺ð ýäãýýð ñóäðûã 81 258 øèðõýã ìîäîí áàðàí äýýð
ñèéëñýí áàéíà. Ýäãýýð ìîäîí áàðóóä ʸíñàííàìäó
ìóæèéí Õýèíñà ñ¿ìä õàäãàëàãäàæ áàéíà.
Áàðèìò áè÷ãèéí äóðñãàëûí îíöãîé ºâºðìºö
õýëáýð ¯ãâý íü Æóñîí ã¿ðíèé 500 æèëèéí òóðøèä
òýìäýãëýñýí ýçýí õààíû ¸ñëîëûí òýìäýãëýë þì.
Ìàø äýëãýðýíã¿é, áè÷ëýã¿¿ä, çóðãèéã íàðèéâ÷ëàí,
ñèñòåìòýéãýýð òýìäýãëýñýí ýíý öóãëóóëãà Æóñîí ã¿ðíèé ¿åèéí òºðèéí ÷óõàë ¸ñëîëûí àæèëëàãàà, çàí
çàíøëûã ìýäýõ äýëãýðýíã¿é ýõ ñóðâàëæ áîëäîã.
¯¿íòýé àäèë áè÷ãèéí äóðñãàëûã äýëõèé äýý𠺺ð
õààíààñ ÷ îëîõã¿é.

¯íýëæ áàðøã¿é ñî¸ëûí ºâ
1998 îíä ÞÍÅÑÊÎ äýëõèéí õýë ñî¸ëûí
áîëîí ¿íýëæ áàðøã¿é ºâ ñî¸ëûã
õàìãààëàõ çîðèëãîîð “Õ¿í òºðºëõòºíèé
õýë ñî¸ëûí áîëîí ¿íýëæ áàðøã¿é
ñî¸ëûí
ºâèéí
äýýæñèéã
çàðëàõ
òóíõàãëàë” ãàðãàñàí. 2001 îíä àíõíû ºâ
ñî¸ëûí äóðñãàëûã çàðëàí òóíõàãëàñíààñ
õîéø Ñîëîíãîñûí ¿íýëæ áàðøã¿é 3 ñî¸ëûí
¿íýò ýðäýíý íü "Ñî¸ëûí ºâèéí äýýæèñ"
ãýæ òóíõàãëàí çàðëàãäààä áàéíà. ¯¿íä:
Æóíìþæýðåàê (Õààä ºâºã äýýäñèéí çàí
çàíøèë, ¸ñëîëûí õºãæèì), Ïàíñóðè (äóóëàëò
æ¿æèã), Êàííèí Äàíóæý íààäàì îðæ áàéíà.
Æóíìþ-ä áàéäàã Æóñîí ã¿ðíèé ¿åèéí õààä, õàòäûí ñ¿íñèéã àìðààí àðãàäàõ ¸ñëîëûí àæèëëàãààã
Æóíìþ-æýðåý ãýäýã. ¨ñëîëûí á¿æãèéã äàãàëääàã
Áîòýï¸í (Èõ Àìãàëàíãèéí äóó) áîë ýçýíò ã¿ðíèéã
¿íäýñëýã÷äèéí ñî¸ë èðãýíøëèéí îëîëò àìæèëòûã
ìàãòàí äóóëñàí 11 õýñãýýñ á¿ðääýã, Æîíäý¸ï (Èõ
¯íäýñòýí áàéãóóëàõ) íü òýäíèé öýðýã äàéíû
àìæèëò îëîëòûã ìàãòàí äóóëñàí 15 õýñýã áàéäàã.
Ýíý 2 õýñýã íü 1447 îíä çîõèîãäæýý. Æóíìþæàí
õýìýýõ íýìýëò 2 õýñýã íü õýäýí æèëèéí äàðàà
çîõèîãäñîí áàéíà. Äýýðõ ¸ñëîëä õýäýí çóóí àëáàíû
õ¿ì¿¿ñ, õºãæèì÷èä, äóó÷èä, á¿æèã÷èä, áàðàà
áîëîã÷ íàð îðîëöäîã áàéæýý. Ýíý áîë 500 æèëèéí
òóðø ÿã àíõíû õýëáýðýýðýý òîãëîãäñîîð áàéãàà
¿íýëæ áàðøã¿é ñî¸ëûí ºâèéí õîâîðõîí æèøýý þì.
Ïàíñóðè ãýäýã áîë áºìáºðòýé õàìòðàí äóóëäàã
õºãæìèéí óðëàãèéí íýã òºðºë þì. Ãàíöààð÷èëæ
äóóëäàã äóóëàëò æ¿æèã íü óðòààð äóóëäàã, ýòãýýä
¿ã õýëëýã, í¿¿ðíèé áîëîí áèåèéí õºäºëãººíººð
äýýäñèéí
õ¿ðýýëýíãèéí
áîëîí
æèðèéí àðäûí ñî¸ëûí àëü àëèíûã
íü òóñãàí õàðóóëäàã. Ïàíñóðè
ãýäýã íü “ïàí” (õ¿ì¿¿ñ îëíîîðîî
öóãëàðäàã îëîí íèéòèéí ãàçàð
áóþó çàõ), “ñóðè” ãýäýã íü “äóó”
ãýñýí – ¿ãýýñ õîðøèí á¿òñýí ¿ã

Êàíèíû Äàíóæý íààäìûí
áàãò á¿æèã

Ïàíñóðè äóóëàëò æ¿æãèéí
òîãëîëò

149

Ñî¸ë óðëàã

Êóêîð¸î õààíò óëñûí
àëòàäñàí õ¿ðýë Ìàéäàð
áóðõíû (Èðýýä¿éí Áóääà)
áàðèìàë

þì. Òîãëîëò äýýð ýðýãòýé, ýìýãòýé äóó÷èä íü
õºäººãèéí Ñîëîíãîñ õýëíèé íóòãèéí àÿëãûã
áîëîâñðîë ìýäëýãèéí èëýðõèéëýëòýé õîñëóóëàí
¿ãýý áàÿæóóëàí äóóëñààð òîãëîëò íü 8 öàã õ¿ðòýë
¿ðãýëæëýõ íü ÷ áèé. Òàéçíû çàñàë, ä¿ð, íºõöºë
áàéäàë çýðýã íü ïàíñóðè óðëàãèéã Æóñîíû ¿åýñ
¿¿ññýí áîëîõûã õàðóóëäàã.
Áèëãèéí òîîëëûí 5-ð ñàðûí 5-íû ºäºð áóþó
õàâðûí áóäàà òàðèàíû òàðèàëàëò äóóññàíûã
òýìäýãëýæ àðâèí èõ óðãàö àâàõûã åðººí õèéäýã
ìºðãºëèéã Äàíóæý ãýäýã. Ýíý áàÿð áîë óëàìæëàë
¸ñîîð áèëãèéí òîîëëûí Öàãààí ñàð (Ñîëíàëü),
׿ñîê (Óðãàöûí áàÿð) áàÿðòàé õîëáîîòîé òýìäýãëýäýã áàéñàí 3 ãîë áàÿðûí íýã áàéñàí. Êàíâîíäó
àéìàãò õèéäýã Êàííèí Äàíóæý íààäàì áîë
Ñîëîíãîñò òýìäýãëýäýã óëàìæëàëò òîìîîõîí áàÿðûí
íýã áºãººä áèëãèéí òîîëëûí 4-5-ð ñàðä áàðàã
4 äîëîî õîíîã ¿ðãýëæëýí òýìäýãëýäýã. Õºãæèì,
á¿æèã, óòãà çîõèîë, æ¿æèã, ãàð óðëàëûí á¿òýýë¿¿ä
çýðýã íü òóñ íààäìûí óðëàãèéí ¿íýò ÷àíàðûã
èëòãýäýã áºãººä áàðàã 1000 îð÷èì æèë òýìäýãëýæ
áàéãàà ýíý áàÿð àðä îëíû àìüäðàë, ò¿¿õèéã òóñãàí
õàðóóëäãààðàà áàñ îíöëîãòîé þì. ̺í ýíý íààäàì
íü Ñîëîíãîñûí øàøíû óëàìæëàë, Ê¿íç, Ẻ,
Áóääà áîëîí Òàîãèéí øàøíû ¸ñëîëóóäûã áàãòààñàí
áàéäàã áºãººä îëîí òºðëèéí ¸ñëîë, òîãëîëòóóä
áîëäîã.

Ä¿ðñëýõ óðëàã
Ïàëåîëèòûí ¿åýñ Ñîëîíãîñûí õîéã äýýð õ¿í àìüäàð÷ ýõýëñýí ãýõ áîëîâ÷ ºíºº ¿åä îëäñîí
óðëàãèéí á¿òýýëèéí îëäâîðóóä Íåîëèòèéí
¿åä (ì.ý 6000 – ì.ý.º 1000)-ä õàìààðíà
ãýäãèéã õàðóóëæ áàéíà. Ç¿¿í ºìíºä ýðãèéí
äàãóó áàéõ ¯ëüñàí Áàí-ãóäý ãýäýã õàäàí õàâöàë
äýýð ñèéëñýí ñèéëáýð¿¿äýä àí àìüòíûã òîä
ä¿ðñýëñýí áàéäàã áºãººä ýíý íü ò¿¿õèéí ºìíºõ
¿åèéí óðëàãèéí á¿òýýë ãýäãèéã áàòëàõ áàòëàãàà
þì. ̺í ýíý ¿åèéí óðàí ñàéõíû ìýäðýìæ

150

íü ñàìíû ä¿ðñ, ºäºð òóòìûí õýðýãëýýíèé âààðûí ãàäíà òàëä çóðñàí
óðãàìëûí
çóðãààñ
õàðàãääàã.
Õ¿ðëèéí ¿å (ì.ý 1000-ì.ý.º 300)ä òîëü, õîíõ, ãî¸ëûí ç¿¿ëò çýðãèéã
õèéäýã áàéñàí áà ýäãýýð íü ýðõ
ìýäýëòýíä, ýñâýë øàøíû çîðèëãîîð
àøèãëàãääàã
áàéñàí
áàéõ
ãýæ
òààìàãëàäàã. 3-í óëñûí ¿å áóþó
Êóêîð¸î (Ìݪ 37-ÌÝ 668), Ïýêæý
(Ìݪ 18-ÌÝ 660), Øèëëà (Ìݪ
57-ÌÝ 935)-ãèéí ¿å òóñ á¿ðä òóõàéí
¿åèéí ãàçàðç¿é, óëñ òºð, íèéãìèéí
áàéäëààñ õàìààðàí ººð ººð ä¿ðñëýõ
óðëàã õºãæèæ áàéñàí áàéíà. Æèáàí,
ϸíÿí îð÷ìîîñ îëäñîí Êóêîð¸îãèéí
¿åèéí áóëøíààñ ãàðñàí çóðàãò òóõàéí ¿åèéí õààíò
óëñûí ¿åèéí óðëàãèéã ä¿ðñýëñýí áàéâ. ĺðâºí
õàíàí äýýð çóðñàí çóðàã, áóëøíû ñóâàðãàíû
òààçàí äýýðõ çóðãóóä íü þìñûã ãÿëàëçñàí ºí㺺ð,
ýð÷ õ¿÷òýé, õóðä õºäºë㺺íòýéãýýð äýëõèé äýýðõ
àìüäðàë áîëîí õîéä íàñíû òóõàé ¿çëèéã ä¿ðñëýí
¿ç¿¿ëñýí áàéäàã.
Ïýêæý-ãèéí ¿åèéí óðëàãèéí á¿òýýë áîëîõ
Ñîñàíû õàäàíä ñèéëñýí Áóääûí øàøíû 3 õºðºã
íü 纺ëºí äóëààí èíýýìñýãëýë, àëèâààä 纺ëºí
õàíäàæ áàéãààãààðàà ÿëãàðäàã. Àðõåîëîãè÷èä
àëòàí ÷èìýã ç¿¿ëò, òèòýì, ýýìýã, õ¿ç¿¿íèé ç¿¿ëò,
á¿ñ çýðýã ìàø àðâèí èõ îëäâîðûã Øèëëàãèéí
¿åèéí áóëøíààñ îëæ èëð¿¿ëñýí áºãººä ýäãýýð ýä
ç¿éëñ íü ýðõ ìýäýëòýé ÿçãóóðòàí õ¿ì¿¿ñèéí ýäýëæ
õýðýãëýæ ÿâñàí ç¿éëñ ãýäýã íü èëò õàðàãääàã. Áóëøíààñ ãàðñàí àëòàí ãèíæ, àëòàí áºìáºëºã çýðýã íü
òóõàéí õààíò óëñûí ¿åèéí ä¿ðñëýõ óðëàã íü ºíäºð
ò¿âøèíä õºãæñºí áàéñàí ãýäãèéã õàðóóëäàã. 3
óëñûí ¿åä Áóääûí øàøíûã àëáàí ¸ñîîð îðóóëæ
õ¿ëýýí çºâøººð÷ áàéñàí íü Áóääûí õºøºº äóðñãàë
á¿òýýõ àæëûã ¿¿ñãýñýí. ¯¿íèé òîìîîõîí æèøýý íü
õàöàðòàà ãàðàà õ¿ðãýí áÿñàëãàë õèéæ áóé Ìàéäàð
áóðõíû (Èðýýä¿éí Áóääà)-ûí áàðèìàë þì.
Íýãäñýí Øèëëàãèéí ¿åä (676-935) Õÿòàäûí

Êóêîð¸î õààíò óëñûí
Ñàíã¸í÷îí-Õîñ áàãàíàò
áóíõíû àäðûí çóðàã

Øèëëà õààíò óëñûí ¿åèéí
àëòàí òèòýì

151

Ñî¸ë óðëàã

Ñîíäîê õààíû ¿åèéí
Ýìèëëý õîíõ áîë
Ñîëîíãîñûí õàìãèéí òîì
õîíõíóóäûí íýã þì: 8
äóãààð çóóíû ñ¿¿ë÷ ¿åèéí
á¿òýýë

Òàí óëñòàé õàðèëöàà õîëáîîòîé áàéñàí ó÷ðààñ
ãàäààä óëñ îðíû íºëººãººð òóõàéí ¿åä áóäñàí,
ºíãºëñºí, ÷èìýãëýñýí óðëàë õºãæèæ áàéâ. Ãýñýí
õýäèé ÷ Øèëëàãèéí ¿åèéí ñî¸ëûí õºãæëèéí àðä
Áóääèçì ò¿¿íèé õ¿÷òýé õºäºëãºã÷ õ¿÷ íü áîëñîí
õýâýýð áàéæýý. Íýãäñýí Øèëëàãèéí ¿åèéí ä¿ðñëýõ
óðëàãèéí á¿òýýëèéí õàìãèéí òîä æèøýý Ñîãê¿ðàì
õýìýýõ õèéìýë àãóéí ºð㺺 áºãººä óðàí íàðèéí
õèéö, áîäèò ä¿ðñëýë, ºâºðìºö ä¿ðñëýë çýðãèéã
íü õàðàõàä èëýðõèé óðëàãèéí íàíäèí äýýæ á¿òýýë
áîëîõ þì. ̺í Øèëëàãèéí ¿åèéí óð÷óóä ñ¿ìèéí
õîíõ õèéõäýý ãàðãóóä ñàéí áàéñàí ãýäýã. Ñîíäîê
õàòàí õààíû àâàðãà õîíõ ìýò õ¿ðýë õîíõíóóä 8ð çóóíû ¿åä õèéãäñýí áºãººä óðàí íàðèéí õèéö,
çàãâàð, äóó, îâîð õýìæýý çýðãýýðýý àëäàðòàé.
Êîð¸îãèéí ¿åèéí (918-1392) óðëàë ººðèéí
øààçàí ýäëýëýýðýý àëäàðòàé. Íîãîîí ºíãèéí
øàâðààð õèéñýí ÷àìèí õèéö çàãâàðòàé, òºðºë
á¿ðèéí øààçàí âààðàí ýäëýë íü ãî¸ìñîã áºãººä
õÿòàäûí øààçàí ýäëýëýýñ ýðñ ÿëãàðäàã. 12-ð çóóíû
ýõíèé õàãàñ õ¿ðòýë Êîð¸îãèéí øààçàí íü öýâýð
ºíãºòýé ãýäãýýðýý íýðòýé áàéñàí áîë 2-ð õàãàñààñ
óã øààçàí ýäëýëèéí ãàäíà òàëä íü øàâðààð õýëáýð
ä¿ðñ õèéõ òåõíîëîãè, äàðàà íü õàð öàãààíû
õîñëóóëàõ ãîë îíöëîã øèíæ ÷àíàðòàé áîëñîí.
Òýð ¿åä ìîäîîð áàðèãäñàí õàìãèéí äýýð
¿åèéí áàéãóóëàìæ áîë ʸíñàíá¿êäó ìóæèéí ¨íæ¿
äàõü Á¿ñîêñà ñ¿ìèéí Ì¿ðÿíñóæîí (Õÿçãààðã¿é
àìüäðàëûí ºð㺺) òàíõèì þì. Ýíý áàéãóóëàìæèéã
13-ð çóóíä áàðèãäñàí ãýæ òîîöäîã. Ýíý ¿åèéí
ìîäîîð õèéãäñýí àðõèòåêòóðûí äèçàéíûã äîòîð
íü æóñèìïó, äàïó ãýñýí ãîë õýñýãò õóâààæ ¿çäýã.
Äàïó ñèñòåìèéã òîìîîõîí õýìæýýíèé áàéãóóëàìæ
Êóêîð¸î:

Êóêîð¸î õààíò
óëñûí ¿åèéí õºõ
íîãîîí øààçàí âààð

152

Õºõ íîãîîí øààçàíãààð õèéñýí ÿñò
ìýëõèéí õýëáýðòýé ã¿ö

áàðèëãà áàéãóóëàìæ áàðèõàä àøèãëàäàã áàéâ.
Ýíý 2 õýëáýð íü Æóñîí ã¿ðíèé ¿å õ¿ðòýë ìîäîîð
áàéãóóëàìæ áàðèõ àðõèòåêòóðûí ¿íäñýí ãîë õýëáýð
áàéñààð èðæýý.
Á¿í÷îí õýìýýõ ñààðàë øàâðààð õèéæ öàãààí
ºí㺺ð çóðæ ÷èìýãëýäýã ÷óëóóí ýäëýë¿¿ä ìºí ë
Æóñîí ã¿ðíèé ¿åä êåðàìèêèéí íýã òºðºë áîëæ
¿éëäâýðëýãääýã áàéæýý. ¯¿íèéã íü øààçàíãèéí
òºðëèéí ñààðàë-öýíõýð ïààëàíãààð á¿ðæ õèéäýã
áàéæýý. Ýíý ¿åä öàãààí øààçàí, öýíõýð-öàãààí

Ì¿ðÿíñ¿æîí, Ñîëîíãîñûí
ýðòíèé ìîäîîð õèéñýí
óðàí áàðèëãûí íýã

Æóñîí:

Æóñîíû õààíò óëñûí
¿åèéí õºõ öàãààí ºíãèéí,
õóëñ áîëîí õóø ìîäíû
÷èìýãëýë äèçàéíòàé
øààçàí âààð

Öýýíý öýöãèéí õýýòýé
Á¿í÷îí øààçàí
äîìáî

153

Ñî¸ë óðëàã

ºíãèéí ïîðñåëèàí-ààð ìºí ýäëýë õèéäýã áàéñàí
áàéíà.
Õ¿ì¿¿ñèéí
ºäºð
òóòìûí
àìüäðàëä
õýðýãëýãääýã áàéñàí áîëîõîîð Á¿í÷îí ýäëýëèéã
ýíãèéí ÷èìýãëýëèéí ç¿éëýýð ÷èìýãëýäýã áàéñàí
àæýý.

Óðàí çîõèîë

¨íáè÷îíãà:Æóñîí õààíò
óëñûí ¿íäýñëýã÷ àíõíû
È îâîãòîíû ìàãòààëä
òýäíèéã ã¿íçãèé ¿íäýñò
ìîä áîëîîä ã¿í óñò
õàâàðòàé ç¿éðëýæýý.

154

Ñîëîíãîñûí óðàí çîõèîëûã îí äàðààëëààð íü
ñîíãîäîã áîëîí îð÷èí öàãèéí ãýæ 2 õóâààæ ¿çäýã.
Ñîëîíãîñûí ñîíãîäîã óðàí çîõèîë íü àðäûí
óëàìæëàëò àìàí çîõèîë äýýð òóëãóóðëàí õºãææýý.
̺í ñîíãîäîã óðàí çîõèîëûí õºãæèëä Òàîèçì,
Ê¿íç, Áóääèçì íºëººëñºí ãýæ ¿çäýã. Ýäãýýðýýñ
Áóääèçìûí íºëºº àñàð èõ áàéñàí áà Æóñîí ã¿ðíèé
¿åä Ê¿íçèéí ¿çýë ñàíàà ñóðãààë ÷ ãýñýí õ¿÷òýé
íºëººòýé áàéñàí ãýæ ¿çäýã.
ͺ㺺 òàëààñ Ñîëîíãîñ óëñàä ìîäåðíèçì,
áàðóóíû ñî¸ë äýëãýðñýíòýé õîëáîîòîéãîîð îð÷èí
öàãèéí óðàí çîõèîë õºãæèæ ýõýëæýý. Ǻâõºí
Õðèñòèéí ¿çýë ñàíàà ñóðãààë òºäèéã¿é áóñàä
óðëàãèéí îëîí ÷èãëýë, óðñãàë áàðóóíû îðíóóäààñ
îðæ èðñýí þì.
“Øèíý áîëîâñðîë”, “¯íäýñíèé õýë, óðàí çîõèîëûí õºäºëãººí” õºãæèæ, èíãýñíýýð ºìíº íü íèéãìèéí òýðã¿¿ëýã÷ àíãèéí ñî¸ëûã òîäîðõîéëæ áàéñàí
õÿòàäûí áè÷ëýãèéí ñèñòåì íü
ººðèéí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí
¿¿ðãýý àëäñàí.
Øèëëàãèéí
¿åèéí
"Õÿíãà"
ÿðóó íàéðàã íü Ñîëîíãîñûí óðàí
çîõèîëä ººðèéí ãýñýí ºâºðìºö
ÿðóó
íàéðãèéí
òºðºë
¿¿ñ÷
áàéãààãèéí äîõèî áàéñàí þì.
Ýíýõ¿¿ õÿíãà ø¿ëã¿¿ä íü “äóó
÷èìýý”, “óòãà, ñàíàà” ãýñýí õÿòàä
õàíçààð
áè÷èãääýã
Ñîëîíãîñ
õýëíèé õÿí÷àë áè÷ãýýð áè÷èãäýæ
òýìäýãëýãäñýí
áàéäàã.
Õÿíãà
õýëáýðýýð áè÷èãäñýí Øèëëàãèéí

¿åèéí 14 ø¿ëýã Ñàìã¿ãíþñà (3 óëñûí õààíû äóðñãàë)-ä õàäãàëàãäàí ¿ëäñýí áàéäàã.
Êîð¸îãèéí ¿åèéí óðàí çîõèîëä õÿòàä õàíç ¿ñýã
ò¿ëõ¿¿ õýðýãëýæ, õÿíãà îãò àøèãëààã¿é áàéäãààðàà
îíöëîãòîé áºãººä Êîð¸îãàþó (Êîð¸î äóóíóóä) õýìýýõ àðäûí àìàí çîõèîë õýëáýðýýð ¿¿ñýí ãàð÷, ºâëºãäºí äàìæóóëàãäàæ ÿâñààð Æóñîí ã¿ðíèé ¿å õ¿ð÷ýý.
Æóñîí ã¿ðíèé õºãæëèéí ýõýí ¿åä Õàíãûëü ¿ñãèéã
çîõèîñîí ÿâäàë Ñîëîíãîñûí óðàí çîõèîëûí
ò¿¿õýíä ìàø òîì ýðãýëòèéã àâ÷èðñàí
þì. Àêæàí (õºãæìèéí òýìäýãëýãýý/
Þóíáè¸÷îíãà-ã äèâààæèíä íèñýí
ä¿¿ëýõ ëóóíû äóó) Ñîëîíãîñ áè÷ãýýð
òýìäýãëýñýí áàéäàã.
Øèæó áîë Æóñîíû ¿åèéí ÿðóó
íàéðãèéí òºëººëºë þì. Ýíýõ¿¿ ÿðóó
íàéðàã ø¿ëãèéí õýëáýð íü Êîð¸î
óëñûí õºãæëèéí ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä
¿¿ññýí áîëîâ÷ Æóñîí ã¿ðíèé ¿åèéí
òýð¿¿ëýã÷ ¿çýë ñóðòàë áîëæ áàéñàí
Õÿòàäûí Ñóí ã¿ðíèé ¿åèéí øèíý Ê¿íçèéí ¿çëèéã áàðèìòëàí ºíäºð ò¿âøèíä
õºãæñºí áàéíà. Æóñîí ã¿ðíèé ¿åèéí
ÿðóó íàéðàã ø¿ëãèéí ººð íýã õýëáýð
áîëîõ ãàçà íü ø¿ëýã ÿðóó íàéðãèéí
àíãèëàëä ç¿é ¸ñîîð îðäîã áºãººä àãóóëãûí õóâüä
çîõèîã÷èéí ñýòãýëèéí èëýðõèéëëýýð õÿçãààðëàãääàãã¿é, áàñ äàíäàà ñóðãààë îðóóëäàã áàéæýý.
Ñîëîíãîñûí àíõíû ñîíãîäîã óðàí çîõèîëä Êèì
Ñè Ñîï-èéí Êýìó Øèíõâà (Êýìó-ãèéí ¿ëãýð¿¿ä)
õýìýýõ õÿòàä õàíçààð áè÷èãäñýí çîõèîë, ìºí Õî
ÿí-èé Õîíãèëüäîíæîí (Õîíã Ãèëü Äîíû äîìîã)
õýìýýõ Õàíãûëü áè÷ãýýð áè÷èãäñýí á¿òýýë¿¿ä
îðäîã.
Öàã õóãàöàà ºíãºð÷ Õàíãûëü áè÷èã Ñîëîíãîñûí
íèéãýìä ºðãºí õýðýãëýãäýõ áîëñíîîð Ñîëîíãîñ õýë,
óðàí çîõèîëûã èõýýð ñóäëàõ áîëñîí.
Îð÷èí öàãèéí Ñîëîíãîñûí óðàí çîõèîëûã Æóñîí
ã¿ðíèé ¿åèéí ôåîäàëûí íèéãìèéí ¿çýë ñàíàà
áîëîí áàðóóíààñ îðæ èðñýí øèíý ¿çýë ñàíààí äýýð
¿íäýñëýãäýí áèé áîëñîí ãýæ ¿çäýã.

Õîíãèëüäîíæîí:
Õîíãèëüäîíû äîìîã áîë
õàíãûëü ¿ñãýýð áè÷èãäýí
ãàðñàí àíõíû àðäûí àìàí
çîõèîë áºãººä Æóñîí
óëñûí òóõàéí ¿åä ¿¿ññýí
áàÿí õîîñíû ÿëãàà, õóóëü
áóñ çîõèñã¿é ¿éëäýë
çýðýã íèéãìèéí áàéäëûã
õóðöààð ø¿¿ìæëýí
¿ç¿¿ëñýí áàéíà

155

Ñî¸ë óðëàã

Îð÷èí öàãèéí Ñîëîíãîñûí óðàí çîõèîëûí
õýëáýð¿¿ä áîëîõ Æàíãà (äóóíû øèíý òºðºë) áîëîí
øèíæýøè (øèíý ÿðóó íàéðàã)-ãèéã øèíýýð ¿¿ññýí
ÿðóó íàéðãèéí òºðë¿¿ä ãýæ ¿çäýã.
Ñàíñ¿ì¿íæîí:
Ïýêæý õààíò óëñûí ¿åèéí
ãàçàð íóòãèéã òîâîéëãîí
ä¿ðñýëñýí øàâàð
õàâòàíöðûí îëäâîð

Ì¿¸í÷óí: Êóêîð¸î õààíò
óëñûí ¿åèéí Á¿æèã÷äèéí
áóíõíààñ îëäñîí õàíàí
äýýðõ óðàí çóðãèéí
îëäâîð

156

Óðàí çóðàã
Ñîëîíãîñûí çóðàà÷èä 3 óëñûí ¿åýñ óð ÷àäâàðàà
õóðèìòëóóëæ òîäîðõîé ò¿âøèíä õ¿ðñýí ãýæ ¿çäýã
õýäèé ÷ èõýíõ çóðãóóä íü öààñàí äýýð çóðàãäñàí áàéñàí ó÷ðààñ õàäãàëàãäàæ ¿ëäýýã¿é áàéíà.
Èéìýýñ òýð ¿åèéí óðàí çóðãèéã áóíõíû îëäâîðûí
õÿçãààðëàãäìàë á¿òýýë¿¿äýýð òºëººë¿¿ëæ ¿çýõ áîëîìæòîé þì. Êóêîð¸î óëñûí Ïýêæý ¿åèéí óðàí
çóðãèéí òºëººëºë áîëîõ Øèëëàãèéí ¿åèéí áóíõíû íèñäýã ìîðèíû çóðàã íü òóõàéí Ãóðâàí óëñûí
íýãäñýí ã¿ðíèé óðàí çóðàã ÿìàðøóó õ¿ðýýíä ÿìàð
÷àíàðòàé áàéñíûã õàðóóëäàã. Ýäãýýð á¿òýýë¿¿ä íü
çîõèîìæ ñàéòàé, ýð÷ õ¿÷òýé õýìíýëòýé áàéäàã.
Íýãäñýí Øèëëàãèéí ¿åèéí çºâõºí ãàð çóðãóóä
õàäãàëàãäàí ¿ëäñýí áàéäàã. Àâàòàìñàêà ñóäðûí
ñóðãààëûã çóðãààð ä¿ðñýëæ ¿ç¿¿ëñýí íü òóõàéí
¿åèéí ä¿ðñëýõ óðëàãèéí ÷àäâàðûã îäîî ÷
õàðóóëñààð áàéäàã. Ýäãýýð çóðàãò áàÿëàã, àìüä
÷àíàðóóä ä¿ðñëýãäñýí áàéäàã.
Ãî¸ë ÷èìýãëýëèéí áîëîí Áóääûí øàøíû çóðàã
çóðàõ óðëàã Êîð¸îãèéí õààíò óëñûí ¿åä õàìãèéí
îðãèëäîî õ¿ð÷ õºãææýý. Ýíý ¿åä ÿíç á¿ðèéí

Êûìãàíñàíäó:
“Êûìãàí óóëûí äýëãýìýë
¿çýìæ” íýðòýé Æóñîí
õààíò óëñûí ¿åèéí çóðàà÷
Æîí Ñîí-û á¿òýýë

òºð뺺ð á¿òýýãäñýí á¿òýýë¿¿ä îëîí áàéäãààñ ºíºº
¿åèéã õ¿ðòýë õàäãàëàãäàæ ¿ëäñýí íü 13-14-ð çóóíû
¿åä á¿òýýãäñýí Áóääûí øàøíû ñýäýâòýé çóðãóóä
áàéäàã. Ýäãýýð á¿òýýë¿¿äýä òóõàéí ¿åä èä õºãæèæ
áàéñàí Áóääûí øàøíû õºãæëèéã õàðóóëñàí óðàí
÷àìèí çîãñîëò, õóâöàñíû íóãàëàà, õóíèàñ, ºíãº
çýðãèéã ¿íäñýíäýý ÷àäâàðëàã ä¿ðñýëñýí áàéäàã.
Æóñîí ã¿ðíèé ¿åä Ñîëîíãîñûí ä¿ðñëýõ óðëàãò
õàìãèéí èõ õºãæñºí ãýæ ¿çäýã. ¯¿íä ìýðãýæëèéí
çóðàà÷èä, ºíäºð áîëîâñðîë ìýäëýãòýé çóðàà÷èä
ãîë ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýñýí áàéäàã. ßëàíãóÿà, 18-

157

Ñî¸ë óðëàã

Àëàã øààçãàé, áàð õî¸ð:
¿íäýñíèé óëàìæëàëò
ä¿ðñëýõ óðëàãèéí íèéòëýã
ñýäýâ

158

ð çóóíû ¿åèéí óëñ îðíû ýäèéí çàñãèéí
ºñºëò, óëñ òºðèéí òîãòâîðòîé áàéäàë, ¿çýë
ñóðòëûí õºãæèë çýðýã íü òóõàéí ¿åèéí
Ñîëîíãîñûí ãýñýí îíöëîã á¿õèé çóðãèéí
còèëü òºðºë äàâàìãàéëàí õºãæèõºä èõ íºëºº
¿ç¿¿ëæýý. Ýíý ÷èã õàíäëàãà íü Ñîëîíãîñûí
áàéãàëèéã ä¿ðñýëñýí çóðãóóä áîëîí ýíý
òºðëèéí ñýäýâòýé çóðãèéí á¿òýýë¿¿äýýñ
õàðàãääàã. Æîí Ñîí (1676-1758), Êèì Õóí
Äó (1745-1816) íàðûã ýíý ¿åèéí çóðàà÷äûí
ãîë òºëººëºã÷èä ãýæ ¿çäýã. Õÿòàäûí ºìíº
ç¿ãèéí çóðãèéí ñóðãàëò äýýð ¿íäýñëýí Æîí
Ñîí ººðèéí á¿òýýë¿¿ääýý Ñîëîíãîñûí óóë
óñ, áàéãàëèéí ¿çýñãýëýíã ä¿ðñýëæ çóðàõäàà
Ñîëîíãîñûí ãýñýí ºâºðìºö îíöëîã á¿õèé
òºðºë æàíðûã áèé áîëãîñîí áàéäàã. Òýðýýð
òóõàéí ¿åèéíõýý çóðàà÷äàä óðëàãèéí ìýäðýìæ,
ñîíãîëòîî õºãæ¿¿ëýõýä íü èõýýõýí íºëºº ¿ç¿¿ëñýí
õ¿í áºãººä îäîî ÷ ãýñýí ýíý áàéäàë ¿ðãýëæèëñýýð
áàéíà. Ò¿¿íèé õàìãèéí íýðä ãàðñàí á¿òýýë íü
“Êûìñàí óóëûí ýðãýí òîéðíûã õàðàõóé” þì.
Òàðèà÷èä, àæèë÷èä, õóäàëäàà÷äûí ºäºð òóòìûí
æèðèéí àìüäðàëûã õàðóóëñàí á¿òýýë¿¿äýýðýý Êèì
Õóí Äó-ãèéí á¿òýýë¿¿ä òóõàéí ¿åäýý èõýýõýí ºíäºð
¿íýëýãäýæ áàéæýý. Ò¿¿íèé íàðèéí ìýäðýìæòýé
áîëîâ÷ õîøèí ºí㺠àÿñ á¿õèé á¿òýýë¿¿ä íü áóñàä
çóðàà÷äûí á¿òýýëýýñ ýðñ ÿëãàðäàã. Æóñîí ã¿ðíèé
ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä óðàí çóðãèéí òºðë¿¿ä îëîí
áîëæ ºðãºææýý. ̺í æèðèéí àðä èðãýäèéí
õýðýãöýýã õàíãàõûí òóëä óëàìæëàëò çóðàã èõ çóðäàã
ìýðãýæëèéí áóñ çóðàà÷èä îëíîîð ãàð÷ èðñýí.
Ýäãýýð óëàìæëàëò çóðãóóäàä õóðö òîä ºíãèéã
õîëüæ, ýíãèéíýýð òóõàéí ¿åèéíõýý îíöëîãèéã
òóñãàñàí áàéäàã.
1910 îíä ßïîí óëñ Ñîëîíãîñ óëñûã õ¿÷ýýð
äàéðàí ýçëýñíèé äàðàà áàðóóíû òîñîí áóäãèéí
òºðºë îðæ èðñýí áºãººä Ñîëîíãîñûí óëàìæëàëò
çóðãèéí àðãà áàðèëä äàâàìãàéëàí óëìààð äàãíàí
õºãæñºí áàéíà.
1945 îíä ßïîíîîñ ÷ºëººëºãäñºíèé äàðàà Ñîëîíãîñûí óëàìæëàëò çóðàã äàõèí ñýðãýæ ìàø îëîí

àëäàðòàé çóðàà÷ íàð òºðºí ãàð÷ýý.
̺í Åâðîïò áîëîí ÀÍÓ-ä ñóðàëöñàí
îëîí çóðàà÷ íàð äýëõèéí óðëàãèéí
îð÷èí öàãèéí ÷èã õàíäëàãàòàé õºë
íèéë¿¿ëýí õºãæèõºä ººðñäèéí õóâü
íýìðýý îðóóëñàí þì.
1950-èàä îíä ¯íäýñíèé ¯çýñãýëýí
õýìýýõ òºðèéí áàéãóóëëàãà Ñîëîíãîñûí óðëàã ñî¸ëûí ñàëáàðûí õºãæëèéã øèíý øàòàíä ãàðãàõàä òîìîîõîí
¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ áàéâ.
1960-ààä îíû ñ¿¿ëýýñ îð÷èí
öàãèéí Ñîëîíãîñûí çóðãèéí óðëàã íü
óðñãàë ÷èãëýëýý ººð÷ëºí ãåîìåòðèéí
õèéñâýðëýë àáñòðàêò ÷èãëýëýýð õºãæèæ ýõëýæýý. Áóñàä çóðàà÷èä õ¿í,
áàéãàëèéí õîîðîíäûí õàìààðàë, ø¿òýëöýýã õàðóóëñàí ñýäâýýð óðàí á¿òýýëýý òóóðâèõ èõ ñîíèðõîëòîé áàéâ.
1980-ààä îíû Ñîëîíãîñûí çóðãóóäàä 1970-ààä
îíû ìîäåðíèçìûí íºëºº èõýýð òóññàí áàéäàã. Ýíý
¿åä çóðàà÷èä óðëàã áîë òóõàéí ¿åèéíõýý íèéãìèéí
àñóóäëûã èëýðõèéëñýí áàéõ ¸ñòîé ãýäýã ¿çýë
áîäîëòîé áàéâ. Òýð öàãààñ õîéø ìîäåðíèçì, ïîñò
ìîäåðíèçìûí ÷èãëýëèéã ñîíèðõîõ áîëñîí áàéíà.
1995 îíä Êâàíæ¿-ãèéí îëîí óëñûí ¿çýñãýëýí
çîõèîãäñîí áºãººä ýíý àðãà õýìæýý íü Ñîëîíãîñûí
çóðàà÷ óð÷óóäûã îëîí óëñûí óðëàãèéí òýðã¿¿ëýõ

"Øèðûì" áºõ: Æóñîí
õààíò óëñûí ¿åèéí àëäàðò
çóðàà÷ Êèì Õóí Äó-ãèéí
á¿òýýë

“ÀÍÓ-ûí ãàçðûí
çóðàã” Âàøèíãòîí äàõü
Ñìèòñîíèéí óðëàíä
òàâèãäñàí âèäåî àðòèñò
Áýê Íàì Æ¿í-èé á¿òýýë

159

Ñî¸ë óðëàã

òºëººëºã÷ íàðòàé òàíèëöóóëàõ áîëîìæèéã îëãîñîí
þì. Ïýê Íàì Æ¿í-û âèäåî ¿çýñãýëýí õàìãèéí
íýðòýé óðëàãèéí ¿çýñãýëýíãèéí íýã þì.
ªíººäºð Ñîëîíãîñò óëàìæëàëò áîëîí áàðóóíû
óðñãàëûí çóðãèéí óðëàãèéã õîñëóóëàí çààæ, õºãæ¿¿ëæ áàéãàà áºãººä Ñîëîíãîñ íü äýëõèéí óðàí
çóðãèéí òîìîîõîí òºëººëºã÷ óëñûí íýã áîëîîä
áàéíà. Ñîëîíãîñûí íýëýýä îëîí çóðàà÷ íàð
Íüþ-Éîðê, Ïàðèñ áîëîí îð÷èí ¿åèéí óðëàãèéí
òîìîîõîí òºâ áîëñîí áóñàä ãàçðóóäàä ¿çýñãýëýíãýý
ãàðãàæ óðàí á¿òýýëýý òóóðâèæ áàéíà.

Äóó õºãæèì, á¿æèã

Ñ¿æý÷îí: ¯íäýñíèé
õºãæìèéí ÷óóëãûí
òîãëîëò- Äèâààæèíãèéí
ìýò ìºíõèéí óðò óäààí
àìüäðàë ñýäýâòýé

160

Ýðò ¿åä äóó õºãæèì íü øàøíû çàí ¿éëèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áàéñàí áà Ãóðâàí óëñûí ¿åä ÷
õýâýýð áàéæýý. Ãóðâàí óëñûí ¿åä 30 ãàðóé õºãæìèéí çýìñãýýð òîãëîæ áàéâ. Òýäãýýðýýñ õàìãèéí
ãàéõàìøèãòàé íü áîëîõ õ¸íõàêãûì (Õàð òîãîðóóí
ÿòãà)-ûã Êóêîð¸î õààíò óëñûí ¿åä Âàí Ñàí Àê õýìýýõ õ¿í á¿òýýñýí ãýäýã. Ýíý õ¿í Õÿòàäûí Æèí óëñûí ¿åä õýðýãëýæ áàéñàí äîëîîí ÷àâõäàñò ÿòãûã
ººð÷ëºí Ñîëîíãîñ ¿íäýñíèé ýë õºãæìèéã á¿òýýñýí
áàéíà. Õºãæìèéí ººð íýã ñàéõàí çýìñýã áîë Êàÿà
õààíò óëñûí (42-562 îí) ¿åä õýðýãëýæ áàéñàí, õîæèì Øèëëà õààíò óëñàä ¯ðþãèéí àâ÷ èðñýí êàÿà-

ãûì (Êàÿàãèéí ÿòãà) õºãæèì þì. Ñîëîíãîñ÷óóä 12
÷àâõäàñò êàÿàãûì õºãæ캺ð ºíºº õ¿ðòýë òîãëîäîã.
Êîð¸î õààíò óëñ ýõíèé õýäýí æèëäýý Øèëëàãèéí õºãæìèéí óðëàãèéã ºâëºí õºãæ¿¿ëæ áàéñíàà õîæèì ººðèéí îíöëîãèéã òóñãàñàí õýä
õýäýí õºãæìèéí çýìñýãòýé áîëæýý. Êîð¸î õààíò
óëñàä òàíàê (Õÿòàäûí Òàí óëñûí õºãæèì), Õÿíàê
(Òîñãîíû õºãæèì) áîëîí àê (îðäíû õºãæèì) ãýñýí
3 òºðëèéí õºãæèì èõýä äýëãýðñýí áàéâ. Õîæèì
Êîð¸î óëñûí õºãæìèéã Æóñîí óëñ ºâëºí àâ÷ýý.
Ýäãýýð õºãæìèéí çàðèìûã òºðºë á¿ðèéí çàí ¿éë,
ÿëàíãóà ºâºã äýýäýñò õ¿íäëýë ¿ç¿¿ëýõ ¸ñëîëûí
¿åýð ºíºº õ¿ðòýë òîãëîñîîð áàéíà. Æóñîí õààíò
óëñûí ¿åä õºãæèì íü øàøíû çàí ¿éëèéí ÷óõàë
õýñýã áîëäîã áàéâ. Æóñîí óëñ áàéãóóëàãäñàí
ýõíèé æèë¿¿äýä õºãæìèéí àñóóäàë ýðõëýõ õî¸ð
òóñãàé àëáûã áàéãóóëæ, õºãæìèéí ýãøãèéã áè÷ãýýð
áóóëãàõ îðîëäëîãî õèéæ áàéæýý.
¯¿íèé ¿ð ä¿íä 1493 îíä Àêõàêãåáæîì ãýäýã
õºãæìèéí ñóäàð áè÷èãäñýí áàéíà. Ýíý ñóäàðò
õºãæìèéã ¸ñëîëûí, õÿòàä õºãæèì áîëîí óóãóóë
íóòãèéí õºãæèì ãýñýí ãóðâàí òºðºëä õóâààæýý.
Ñýæóí õààí òºð áàðèõ ¿åä õºãæìèéí çýìñãèéí íýð
îëøèðñîí ãýäýã áà îðäíû õºãæ캺ñ ãàäíà òàíàê
áîëîí õÿíàê çýðýã ýíãèéí àðäûí òîãëîäîã õºãæèì
ìºí õºãæèæ áàéæýý.

Ñàì¿ëüíóðè-òàðèà÷íû á¿æãèéí ¿íäñýí õºãæìèéí çýìñã¿¿ä

Ñàì¿ëüíóðè áîë ãâýíãàðè-æèæèã òºìºð öàí, æèíòîì òºìºð öàí, æàíã¿-ýëñýí öàã õýëáýðòýé áºìáºð,
á¿ê-òîðõ õýëáýðòýé áºìáºðººð òîãëîäîã öîõèóð
õºãæìèéí õàìòëàã þì.

Ãâýíãàðè

Ï¿íì¿ë æàíã¿

Æèí

Ñóðèá¿ê

161

Ñî¸ë óðëàã

Ðýéí
Àëäàðòàé äóó÷èí,
á¿æèã÷èí, çàãâàð ºìñºã÷
áºãººä æ¿æèã÷èí

Øòóãàðò áàëåòûí
õàìòëàãòàé á¿æèãëýæ áóé
àëäàðò áàëåò÷èí á¿ñã¿é
Êàí Ñ¿ Æèí

162

Êîð¸î óëñ á¿æãèéí óðëàãèéã õºãæìèéí àäèë
Ãóðâàí óëñûí ¿åýñ ºâëºí àâ÷ýý. Õîæèì Õÿòàäûí
Ñóí óëñûí îðäíû áîëîí øàøíû çàí ¿éëèéí
á¿æãèéí îíöëîãîîñ òóñãàñàí ººðèéí á¿æãèéã áèé
áîëãîæ õºãæ¿¿ëæýý.
Æóñîí õààíò óëñûí ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä òàðèà÷äûí, Ẻãèéí, áóääûí øàøíû ëàì á¿æèã çýðýã
ÿçãóóð óðëàãèéí á¿æèã õºãæèæ áàéñíû çýðýãöýý
ñàíäýíóðè ãýäýã áàãò á¿æèã áîëîí ÷èõìýë õ¿¿õýëäýéí á¿æèã èõ äýëãýð÷ýý.
Áàãò á¿æèã íü äóó á¿æãèéã Áººãèéí øàøíû
çàí ¿éë, õ¿¿ðíýí ºã¿¿ëýõòýé õîñëóóëäàã òóë ýíãèéí
àðäûí äóíä èõ íºëººòýé áàéâ. Ñýäýâ íü ÷ ÿçãóóðòàí äýýäñèéã ýëýãëýí ø¿¿ìæèëäýã áàéñàí òóë õàðö
àðäóóä áàãò á¿æèã ¿çýõ äóðòàé áàéæýý.
Ê¿íç áîëîí áóääûí øàøíû íºëºº á¿æãýíä
èõ òóñ÷ýý. Ê¿íçèéí íºëººëºë õàòóó äàðàíãóéëàõ
ìàÿãòàé áàéõàä áóääûí íºëºº ºðøººíã¿é 纺ëºí
áàéäàã. Ýíý íü îðäíû óðàí á¿æèã òàëèéãàà÷äûí
àðààñ ã¿éöýòãýõ Ẻãèéí ¸ñëîëûí á¿æãèéí õºãæèëä
èõ íºëººëñºí þì.
ßïîíû äàðàíãóéëëûí îí æèë¿¿ä, ìºí Ñîëîíãîñò
àæ ¿éëäâýðëýë õóðäàöòàé õºãæèí õîòæèõ ÿâäàë
õ¿÷òýé áîëñîí 1960, 1970-ààä îíóóäàä ¿íäýñíèé
óëàìæëàëò îëîí á¿æèã óñòàí ¿ã¿é áîëæýý. Óäààí
õóãàöààíû òóðø ìàðòàãäñàí á¿æãèéí óðëàãèéã
1980-ààä îíîîñ ýõëýí ñýðãýýæ ýõýëñýí þì. Îðäíû
56 á¿æãýýñ ºíººäºð õýäõýí á¿æèã ë ¿ëäæýý. Ýíý íü
Øèëëàãèéí ¿åèéí ×îíì¿ (áàãò á¿æèã), Êîð¸îãèéí
¿åèéí Õàêì¿ (Õàâàð öàãèéí òîãîðóóí á¿æèã) þì.
Çàñãèéí ãàçàð ýäãýýð á¿æãèéã “Ñî¸ëûí ¿íýëæ áàðøã¿é ºâ”-èéí òîîíä îðóóëæýý. Á¿æäýã á¿æèã÷äèéã
óëàìæëàëò óðëàã, óðëàãèéí ìàñòåðóóäàä õ¿ðòýýäýã
õàìãèéí äýýä ¿íýëýìæ áîëîõ “Àìüä ñî¸ëûí ¿íýò
áàÿëàã” õýìýýõ øàãíàëààð øàãíàäàã áàéâ.
Ñîëîíãîñò îð÷èí ¿åèéí á¿æãèéã äýëãýð¿¿ëýí
õºãæ¿¿ëýõ ¿éëñýä ×î Òýê Êâîí, ×îé Ñóí Õè íàð
èõýýõýí õóâü íýìýð îðóóëñàí þì. ׺뺺ëºëòèéí
äàðàà 1946 îíä Ѻ¿ëèéí áàëåòûí õàìòëàã ¿éë
àæèëëàãààãàà ýõëýí áàëåò áîëîí îð÷èí ¿åèéí
á¿æãèéã òåàòðûí òàéçàí äýýð àíõ òàâüæ ýõýëæýý.

1893 îíä Õðèñòèéí øàøíû ìàãòàí äóóíû
õàìò áàðóóíû õºãæèì àíõ Ñîëîíãîñò îðæ
èðñýí áàéíà. Ñóðãóóëèóäàä áàðóóíû õºãæëèéã 1904 îíîîñ çààæ ýõýëñýí þì. Æàíãà
ãýäýã áàðóóíû àÿëãóóòàé äóó óäàëã¿é óëñ
äàÿàð òàðõæýý.
Óëñ îðîí ßïîíû äàðàíãóéëëààñ àíãèæèð÷
áàðóóíû åðòºíöºä íýýëòòýé áîëæ áàéñàí
ýíý ¿åä æàíãà äóó íü ýõ îðîí÷ ¿çýë, òóñãààð
òîãòíîë, øèíý áîëîâñðîë, øèíý ñî¸ëûã
òóíõàãëàõ õýðýãñýë áîëîâ.
1919 îíä õºãæìèéí çîõèîë÷ Õîí Íàí
Ïà “Áóíñîíõâà” õýìýýõ õºãæìèéí çîõèîë
òóóðâèñàí íü Ñîëîíãîñûí õºãæìèéí ò¿¿õýíä
áàðóóíû õýâ ìàÿãààð áè÷èãäñýí àíõíû
á¿òýýë¿¿äèéí íýã áîëñîí òºäèéã¿é àëäàð
öóóä õ¿ðñýí þì.
1945 îíû ÷ºëººëºëòèéí äàðàà áàðóóíû õýâ
ìàÿãòàé àíõíû îðêåñòîð áîëîõ “Ñîëîíãîñûí ôèëàðìîíèéí îðêåñòðûí íèéãýìëýã” áàéãóóëàãäæýý.
ªíººäºð Ѻ¿ë áîëîí áóñàä òîì õîòóóäàä 50 îð÷èì
îðêåñòîð òîãëîæ áàéíà.
Îëîí Ñîëîíãîñ õºãæèì÷èí ãàäààäàä êîíöåðò
òàâüæ óðàí á¿òýýëýýý òóóðâèæ ÿâíà. Òýäãýýðèéí
îëîíõ íü ãàäààäûí ø¿¿ìæëýã÷, ¿çýã÷äýýñ ºíäºð
¿íýëãýý àâäàã þì. Îëîí óëñûí óðàëäààí òýìöýýíýýñ
äýýä øàãíàë õ¿ðòñýí õýä õýäýí óðàí á¿òýýë÷ áàéäàã
áà çàðèì íü íýðòýé óäèðäàà÷, íýð àëäðûí ýçýä
áîëñîí þì. Òýäãýýðýýñ óäèðäàà÷-òºãºëäºð õóóð÷
×îí ̸í Õóí, ìîðèí õèéë÷
×îí ̸í Õâà áà õèéë÷ ×îí
Êþíã Õâà íàðûí “×îí Òðèî”
ãóðâàë õàìòëàã èõ àëäàðòàé.
Ñàïðàíî Æó Ñ¿ Ìè, Øèí
¨í Óê áà Õîí Õ¸ øí íàð
ººðèéí ãàéõàìøèãò äóó õîîëîéãîîð äîòîîä ãàäààäûí
õºãæèì ñîíèðõîã÷äûí õàéð
õ¿íäýòãýëèéã õ¿ëýýæ ÷àäæýý.
Íüþ-Éîðêèéí
Ìåòðîïîëèòèàí îïåðà áîëîí áóñàä

Äóóðèéí äóó÷èí Æó Ñ¿ Ìè

Óäèðäàà÷, òºãºëäºð õóóð÷
×îí ̸í Õ¿í

163

Ñî¸ë óðëàã

Ñ¿¿ë÷èéí õàòàí õààí
Ñîëîíãîñûí ýçýíò óëñûí
ñ¿¿ë÷èéí õàòàí õààí ̸í
Ñîí-û òóõàé ýìãýíýëò
äóóëàëò æ¿æèã

Áàãò á¿æèã Òàëü÷¿ì: Àðä
ò¿ìíèé äóðòàé ÿçãóóð
óðëàãèéí íýã òºðºë
áºãººä Ìàäàíãûã áóþó
Ãàäààõ òåàòð, Äóííý ÿàðþ
áóþó Òîñãîíû òîãëîëò
ãýñýí æ¿æèã÷èëñýí
òîãëîëòóóä áàéäàã.

164

àëäàðòàé òåàòðóóäûí òàéçàí äýýð òàâèãäñàí ãîë
ä¿ðä äóóëàõûí çýðýãöýý äýëõèéí íýðòýé äóó
áè÷ëýãèéí êîìïàíèóäàä áè÷ëýãýý õèéëãýæ áàéíà.
Ñîëîíãîñûí Õàòàí õààí ̸íñîí òºð áàðüæ
áàéñàí ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äèéã õàðóóëñàí “Ñ¿¿ë÷èéí
õàòàí õààí” ãýäýã äóóðèéã 1997 îíû 8-ð ñàðä ÍüþÉîðê õîòîä òîãëîñîí íü Àìåðèêèéí ¿çýãäèéí
òààøààëä èõýä íèéöæýý. Ýíýõ¿¿ õºãæèìò æ¿æèã
íü Ñîëîíãîñûí ò¿¿õ ñî¸ëûã Àìåðèê÷óóäàä,
ÿëàíãóÿà Àìåðèêèéí Ñîëîíãîñóóäàä íýýæ ºãñºí
ãàéõàìøèãòàé òîãëîëò áîëñîí þì.
¯íäýñíèé
óëàìæëàëò
õºãæìèéã
õàäãàëàí
¿ëäýõèéí òóëä 1951 îíä Ñîëîíãîñûí õºãæèì,
á¿æãèéí ¿íäýñíèé òºâèéã áàéãóóëñàí áàéíà. ̺í
1993 îíä óðëàãèéí áîëîâñðîëûã
îëãîæ ìýðãýæëèéí æ¿æèã÷äèéã
áýëòãýõ
Ñîëîíãîñûí
¿íäýñíèé
óðëàãèéí èõ ñóðãóóëèéã Çàñãèéí
ãàçðààñ áàéãóóëæýý. Ýíý èõ ñóðãóóëü
íü äîòðîî õºãæèì, á¿æèã, äðàì,
òàéçíû óðëàã, êèíî ìóëüòèìåäèà
áîëîí Ñîëîíãîñûí óëàìæëàëò óðëàã
ãýñýí çóðãààí ñóðãóóëüòàé þì.

Æ¿æèã áà êèíî óðëàã
Ñîëîíãîñûí æ¿æãèéí óðëàã íü ýðò ¿åèéí øàøíû
çàí ¿éëýýñ ãàðàëòàé õºãæèì, á¿æèã õîñîëñîí
óëàìæëàëò òåàòðûí ñàëøã¿é õýñýã áàéæýý.
Ñàíäýíóðè áóþó òàëü÷¿ì õýìýýõ õàãàñ ïàíòîìèì
õàãàñ á¿æãýýñ á¿ðäýõ õîøèí øîã æ¿æèã íü ýðòíèé
òåàòðûí ñîíãîäîã òîä æèøýý þì. Ýíýõ¿¿ õàãàñ
ïàíòîìèì, õàãàñ á¿æãýýñ á¿ðäýõ áàãòàé õîøèí
øîã æ¿æèã íü ýðòíèé òåàòðûí ñîíãîäîã òîä
æèøýý þì. ßìàð øàøíû íºëººã òóñãàñàí íü õýâ
ìàÿã, õàðèëöàí ÿðèà õóâöàñëàëòààðàà ÿëãàðäàã
èéì òîãëîëòóóä ÕÕ çóóíû ¿åä õºäºº îðîí íóòàãò
ò¿ãýýìýë áàéæýý.
Õ¿¿ðíýõ ìàÿãààð ºðíºäºã ïàíñóðè õýìýýõ
äóóëàëò æ¿æèã íü ò¿ãýýìýë ¿ëãýð äîìãèéí ñýäýâòýé
áàéäàã. Êóêò¿êàêøè íóðûì áóþó õ¿¿õýëäýéí æ¿æãèéã í¿¿äëèéí æ¿æèã÷èä òîãëîí ¿çýã÷äèéã öýíã¿¿ëäýã áàéæýý. ÿò ãýäýã Ẻãèéí çàí ¿éëèéí
á¿æãèéã ýðò öàãò çóãàà öýíãýý áîëîí øàøíû
çîðèëãîîð á¿æèãëýäýã áàéñàí þì. Æ¿æãèéí äýýðõ
òºðë¿¿ä ºíºº õ¿ðòýë óëàìæëàãäàí èðñýí áîëîâ÷
ºä㺺 òîãëîõ íü õîâîð áàéäàã.
Òàéçíû óðëàãèéí õýä õýäýí òºðëèéã íýãýí çýðýã
òîãëîæ ¿çýã÷äýä õ¿ðãýäýã ãàçðóóäûí íýã íü Ѻ¿ë
õîòûí òºâ õýñýãò áàéðëàõ Æîíäîí
òåàòð þì. Ýíä óëàìæëàëò óðëàãèéí
á¿õèé ë òºðëèéã îðîëöóóëñàí æ¿æèã
áîëîí õºãæìèéí òîãëîëòûã òîãëîäîã
áàéíà.
Øèíãûê
ãýæ
íýðëýäýã
øèíý
òºðëèéí àíõíû æ¿æãèéã 1902 îíû
12-ð ñàðä íàéðóóëàí òàâüæýý. Àíõíû
áàðóóíû õýâ ìàÿãòàé òåàòð Ѻ¿ëä
1908 îíä íýýãäýí 1910-ààä îíû ¿åýñ
îð÷èí ¿åèéí æ¿æèã õºãæèæ ýõýëæýý.
Âîí-ãàêñà õýìýýõ ýíý òåàòð 1909 îíû
11-ð ñàð õ¿ðòýë àæèëëàñàí áàéíà.
ßïîíä ñóðãóóëü òºãññºí æ¿æèã÷èä
Õ¸êøèíäàí, Ì¿íñóñîí ãýäýã õî¸ð
õàìòëàã áàéãóóëàí øèíïà ãýäýã øèíý

Ñîëîíãîñûí Áèáîé
á¿æãèéí õàìòëàã Îëîí
óëñûí òýìöýýíýýñ Äýëõèéí
àâàðãààð øàëãàð÷ áàéâ.

165

Ñî¸ë óðëàã

¿åèéí æ¿æèã íàéðóóëàí òîãëîæ ýõëýâ. Øèíïà
æ¿æèã àíõ óëñ òºð, öýðãèéí ñýäýâòýé áàéñàí áà
õîæèì ìºðäºí áàéöààã÷èéí òóõàé ò¿¿õ ýìãýíýëò
æ¿æèã áîëîí õóâèð÷ýý.
Øèíïà æ¿æãèéí äàðàà Âîíã-Ãàêñà òåàòðûí
íàéðóóëàí òàâüñàí æèíõýíý øèíý ¿åèéí æ¿æèã
ãàð÷ îð÷èí ¿åèéí æ¿æãèéí ýõëýë áîëñîí áàéíà.
1922 îíä Òîâîëõý ãýäýã æ¿æãèéí õàìòëàã óëñ îðîí
äàÿàð àÿëàí 87 îð÷èì àÿëàí òîãëîëò õèéñýí áàéíà.
1930-ààä îí õ¿ðòýë õ¿ì¿¿ñ æ¿æèã ¿çýõ èõ äóðòàé
áàéâ. 1940, 1950-ààä îíû óëñ òºðèéí èõ ¿éìýýí,
ýìõ çàìáðààã¿é áàéäëààñ øàëòãààëàí ýíý ñîíèðõîë
¿ëýìæ áóóð÷ýý. 1960-ààä îíû ¿åä äýëãýöèéí êèíî
óðëàã óëìààð òåëåâèç ¿¿ñýí õºãæñíººð æ¿æèã
òàâèãäàõ íü ìýäýãäýõ¿éö öººðñºí þì. 1970ààä îíû ¿åä õýäýí çàëóó óðàí á¿òýýë÷èä áàãò
æ¿æèã, Ẻãèéí æ¿æèã ïàíñóðè çýðýã óëàìæëàëò
òåàòð÷èëñàí òîãëîëò òàâüæ áàéæýý.
Ñîëîíãîñûí ñî¸ë óðëàãèéí ñàíãààñ òåàòðûí
óðëàãèéã õºãæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð æèë á¿ð æ¿æãèéí
èõ íààäàì çîõèîäîã áîëæýý. ªíººäºð Ѻ¿ë õîòûí
òºâ õýñãèéí Äýõàííó ãóäàìæèíä áàéäàã òåàòðóóäàä
õîøèí øîã æ¿æãýýñ ýõëýýä ò¿¿õýí òóóëüñ õ¿ðòýë
îëîí òºðëèéí æ¿æèã òàâèãäàæ áàéíà. Çàðèì
æ¿æèã ìàø àìæèëòòàé áîëæ äàõèí òîãëîäîã

Ñîëîíãîñûí òåëåâèçèéí îëîí àíãèò êèíî æ¿æèã
ªâëèéí õàéðûí äóóëü 2002 îí, ÊÂS.
Õÿãààðã¿é õàéð õýìýýõ Êýé Áè Ýñ-èéí îëîí àíãèò êèíîíû
õî¸ðäóãààð õýñýã áîëîõ ªâëèéí õàéðûí äóóëü òåëåâèçèéí
öóâðàë ßïîíû Ýí Ýé÷ Êýé-ãýýð ãàðñíààñ õîéø Õàëëþ áóþó
Ñîëîíãîñûí ñî¸ëûí óðñãàë ßïîí, Àçèä õ¿÷òýé äýëãýðñýí.

Òýæàíãûì 2003 îí, ÌÂÑ.
Õààíû îðäíû àíõûí ýìýãòýé îòî÷ Æàíãûì-ûí àìüäðàëûã
õàðóóëñàí ò¿¿õýí ñýäýâòýé îëîí àíãèò êèíî.

166

àæýý. Ñîëîíãîñûí àíõíû êèíî 1919 õèéãäýæ îëíû
õ¿ðòýýë áîëñîí þì. ”Çîõèõ ºøºº àâàëò“ ãýäýã ýíý
êèíî íü òàéçíû òîãëîëòòîé õîñëóóëñàí êèíî æ¿æèã
áàéâ. Àíõíû æèíõýíý êèíî áîëîõ “Ñàðàí äîîðõ
òàíãàðàã”-èéã 1923 îíä á¿òýýæýý.
ßïîíû äàðàíãóéëàëûã ýñýðã¿¿öñýí îëîí ñîíãîäîã êèíî, ÿëàíãóÿà “Àðèðàíã”-èéã Íà Óí Ïþ 1926
îíä á¿òýýæ ººðºº ãîë ä¿ðä òîãëîñîí áºãººä êèíî
¿çýã÷äèéí ç¿ãýýñ ºíäºð ¿íýëãýý àâñàí þì. Àíõíû
êèíîíóóä ãîëäóó ßïîíû ò¿ðýìãèéëëèéí ýñðýã
ñýäýâòýé áàéñàí áºãººä õàðèéí äàðàíãóéëàëä
òóéëäñàí ýõ îðîí÷ ¿çëèéã ñýðãýýõ çîðèëãîòîé
áàéæýý.
1950-1953 îíû Ñîëîíãîñûí äàéíû äàðàà êèíî
óðëàã ààæèì õºãæèæ ýõýëñýí áà àðâàí æèëèéí
äîòîð íèëýýä àìæèëòàíä õ¿ð÷ ÷àäæýý. Ãýâ÷
òåëåâèç èë¿¿ õóðäàöòàé õºãæèæ ¿çýã÷äèéã òàòñàí
òóë äàðààãèéí õîðèí æèë íü êèíî óðëàãèéí õóâüä
çîãñîíãè ¿å áàéñàí þì. 1980-ààä îíû ¿åýñ õóó÷íû
õýâ çàãâàðûã çîðèãòîé ýâäñýí õýñýã çàëóó óðàí
á¿òýýë÷äèéí à÷ààð êèíî óðëàã àõèí ñýðãýæýý.
Òýäíèé óðàí á¿òýýë¿¿ä Êàíí, ×èêàãî, Áåðëèí,
Âåíåö, Ëîíäîí, Òîêèî áîëîí Ìîñêâàãèéí êèíî
íààäàìä îðîëöîí îëîí øàãíàë õ¿ðòýæ áàéñàí.
1990-ýýä îíû ¿åä Ñîëîíãîñ õ¿íèé ñýòãýëãýýíèé
îíöëîãèéã òóñãàñàí, äýëõèé íèéòèéí ¿çýã÷äèéí
ñýòãýë ç¿ðõèéã äîãäëóóëñàí îëîí ñàéõàí á¿òýýë
òóóðâèæýý.
2000 îíä Èì Êâîí Òýêèéí íàéðóóëñàí “×¿íõÿí
á¿ñã¿éí äîìîã” êèíî íü Êàííûí êèíî íààäàìä àíõ
íýð äýâøæýý. ªºð äºðâºí êèíî ýíý êèíî íààäàìä
øàãíàëä ºðñºëäºõã¿é àíãèëëààð îðîëöñîí áàéíà.
̺í Êèì Ãè Äóãèéí íàéðóóëñàí “Ñîì” (Àðàë) êèíî
íü Âåíåöèéí îëîí óëñûí êèíî íààäìûí øàãíàëä
íýð äýâøèæ áàéæýý.
Ýäãýýðèéí äàðàà 2001 îíä “Äóíäûí àþóëã¿é
á¿ñ” /Ìîíãîëä “Õèëèéí õîðèîòîé çóðâàñ” íýðýýð
ãàðñàí Áåðëèíèé êèíî íààäàìä, íàéðóóëàã÷ Êèì
Ãè Äóãèéí íàéðóóëñàí “Õàÿã òîäîðõîéã¿é “ \ Address Unknown \ êèíî çîõèõ øàëãóóðóóäûã äàâæ
Âåíåöèéí êèíî íààäàìä îðîëöîõîîð áîëæýý.

ª¿ëä áîé (2003 îí,
íàéðóóëàã÷ Ïàê ×àí ¯ê)
Ýíýõ¿¿ êèíîíä ãàäààä
åðòºíöººñ 15 æèë òóñãààðëàãäàí õîðèãäñîí
íýãýí çàëóóãèéí òóõàé
ºã¿¿ëäýã. 2004 îíû Êàííû
êèíî íààäìààñ Ãðàí Ïðè
øàãíàë õ¿ðòñýí áèëýý.

Ìèðÿí: Íóóö íàðíû
òóÿà, 2007 îí,
íàéðóóëàã÷ Ëè ×àí Äóí
ͺõºð, õ¿¿õýä íü íàñ
áàðñàí íýãýí á¿ñã¿éí
òóõàé ºã¿¿ëäýã ýíýõ¿¿
êèíîíû ãîë ä¿ðä òîãëîñîí
æ¿æèã÷èí Æîí Äó ¨í 2007
îíû Êàííû êèíî íààäìààñ
ýìýãòýé øèëäýã æ¿æèã÷íèé øàãíàë õ¿ðòæýý.

167

Ñî¸ë óðëàã

Æàìï: Áèå õàìãààëàõ
óðëàãèéí òîãëîëò.
Ñîëîíãîñûí óëàìæëàëò
áèå õàìãààëàëõ óðëàã
áîëîõ òàýêâîíäî áîëîí
òýêê¸í-îîñ ñýäýâëýí
õèéñýí ýíýõ¿¿ òîãëîëò
2006 îíû Ýäèíáóðãèéí
íààäìààñ õîøèí óðëàãààð
øàãíàë õ¿ðòýí, òýð æèëäýý
ÁèÁèÑè-ãèéí õààíõ¿¿
×àðëüç-ä çîðèóëñàí
Õààíû îðäíû òîãëîëòîä
îðîëöñîí áàéíà.

168

Íàéðóóëàã÷ Ïàê ×àí ¯ê-èéí íàéðóóëñàí Õóó÷èí
õ¿¿ ”Old boy” êèíî Êàííûí êèíî íààäìûí Ãðàí ïðè
øàãíàëûã 2004 îíä õ¿ðòæýý. ̺í òýðýýð “Ýåëäýã
á¿ñã¿éí ºøººí àâàëò” êèíîãîîðîî 2005 îíä øèëäýã íàéðóóëàã÷èéí øàãíàëûã Áàíêîíã õîòíîî
õ¿ðòæýý.
Ñ¿¿ëèéí ¿åä ¿çýã÷èä êèíîíä äóðòàé áîëñîí
áºãººä Ñîëîíãîñûí õýä õýäýí ìóæèéí çàõèðãàà
áîëîí õóâèéí áàéãóóëëàãóóä ººðèéí çàðäëààð
îëîí óëñûí êèíî íààäàì çîõèîñíîîñ Ï¿ñàíû îëîí
óëñûí êèíî íààäàì, Á¿÷îíû îëîí óëñûí óðàí
çºãíºëò êèíîíû íààäàì, ×îíæ¿ îëîí óëñûí êèíî
íààäàì áîëîí Ѻ¿ëä çîõèîãäñîí Ýìýãòýé÷¿¿äèéí
êèíî íààäìûã äóðüäàæ áîëíî.
Áóñàä îðíû àäèë Ñîëîíãîñûí êèíî óðëàãò
õºäºë㺺íòýé çóðààñàí çóðàã áîëîí õ¿¿õýëäýéí
êèíî ýð÷èìòýé õºãæèæ ºíººäºð 200 ãàðóé êîìïàíè ýíý òºð뺺ð àæèëëàæ áàéíà. ªíäºð õóðäíû
èíòåðíåò ¿éë÷èëãýý äýëãýðñíýýð êèíî, âèäåî,
õ¿¿õýëäýéí êèíî, îíëàéí çóðàãëàë èä õºãæèæ
áàéíà. 2007 îíä äýëãýöèéí êâîòûí ñèñòåìèéã
õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëñýíýýð êèíî äýëãýöýíä äîòîîäûí

392 êèíî ãàðñàí íü 2003 îíòîé õàðüöóóëàõàä 60
õóâü ºññºí òîî þì. ¯¿íèé 30 îð÷èì õóâü áóþó 112
êèíî íü Ñîëîíãîñûí äîòîîäûí êèíî êîìïàíèéí
á¿òýýë¿¿ä þì.

Ìóçåé, òåàòð
Ñîëîíãîñò á¿õèé ë çèíäàà çýðýã àíãèëëûí ñî¸ëûí
òºðºë áàéäàã áà ¿çýã÷èä á¿òýí æèëèéí òóðø ÿíç
á¿ðèéí ¿çìýð, òàéçíû ¿çâýð¿¿äèéã ¿çýæ ñîíèðõäîã.
Ýðò áîëîí ºíºº ¿åèéí îëîëò àìæèëòóóäûã ìýäðýõ,
óëàìæëàëò áîëîí îð÷èí ¿åèéí óðëàãèéí á¿õèé ë
õàíäëàãà ÷èãëýëèéã õàðàõ ãàçàð Ñîëîíãîñò îëîí
áèé.
¯çâýðèéí ãàçðóóä îëîí óëñûí æèøèãò íèéöñýí
áàéäàã. Òºðºë á¿ðèéí ìóçåé ¿çýã÷, æ¿æèã÷èí
õî¸ð íýã íýãòýéãýý øóóä õàðèëöàõ æèæèãõýí òåàòð
ãýõ ìýò íèéãìèéí á¿õèé ë äàâõàðãûí õ¿ì¿¿ñèéí
ñîíèðõîë õýðýãöýýíä íèéöýõ¿éö îëîí òºðëèéí
òåàòð ìóçåé àæèëëàäàã.
Ñîëîíãîñò 358 ìóçåé áàéäãààñ 31 íü òºðººñ
ñàíõ¿¿æäýã áàéíà. ¯¿íýýñ Ñîëîíãîñûí ¿íäýñíèé
ìóçåé, ¯íäýñíèé àðäûí óðëàãèéí ìóçåé Ѻ¿ë
õîòîä, áóñàä íü ýðòíèé õààíò óëñóóäûí íèéñëýë
áàéñàí ãàçàðò àæèëëàäàã. Òóõàéí ãàçàð îðíû ò¿¿õ
áîëîí ñî¸ëûí ¿íýò ºâèéã îëîí ò¿ìýíä õ¿ðãýäýã
ýäãýýð ìóçåéí äóíä ʸíæ¿ áîëîí Á¿¸î õîòûí
Ѻ¿ë Ãðàíä Ïàðê äàõü
Îð÷èí ¿åèéí ä¿ðñëýõ
óðëàãèéí ¿íäýñíèé ìóçåé

169

Ñî¸ë óðëàã

Ѻ¿ë õîòûí Þóíñàí ä¿¿ðýã
äýõ Ñîëîíãîñûí ¯íäýñíèé
òºâ ìóçåé

170

ìóçåé õàìãèéí áàÿëàã ¿çìýðòýéä òîîöîãääîã.
Ýäãýýð õîòóóäàä òóõàéí îðîí íóòãèéí ºíãºðñºí
ò¿¿õ ñî¸ëûã õàðóóëñàí ¿íýò îëäâîðóóä õàäãàëàãäàæ
áàéäàã òóë ìóçåé áîëãîí äàâòàãäàøã¿é îíöëîãòîé
þì.
¯íäýñíèé õýìæýýíèé îëîí íèéòèéí áîëîí
èõ äýýä ñóðãóóëü êîëëåæèéí äýðãýä àæèëëàäàã
ìóçåéãýýñ ãàäíà õóâü õ¿í, øàøíû áîëîí áèçíåñèéí
áàéãóóëëàãóóäûí ¿íäýñëýñýí 155 õóâèéí ìóçåé
áàéäàã. Èõýíõ òîõèîëäîëä èéì ìóçåéí ¿çìýðèéã
á¿ðä¿¿ëýõ ãýæ ìóçåéã ¿íäýñëýã÷ áàðàã á¿õèé ë
àìüäðàëàà çîðèóëäàã. ¯çìýðò íü àðäûí óðàí çóðàã
íîì, øàøíû ýä ç¿éëñ, òàâèëãà, õàòãàìàë áîëîí
õóâöàñ çýðýã îëîí àðâàí ¿çìýð áàéäàã. Ñ¿¿ëèéí
æèë¿¿äýä ºâºðìºö ñîíèí ç¿éëèéã ¿çìýð áîëãîñîí
õýä õýäýí ìóçåé íýýãäñíèé íýã íü áàéöàà, öàãààí
ìàíæèíãààð õèéñýí ¿íäýñíèé õîîëíû õà÷èð áîëîõ
êèì÷è-íèé ìóçåé þì.
Ñîëîíãîñò òàë á¿ðèéí çîðèóëàëòààð àøèãëàãääàã
80 îð÷èì òåàòð áèé. 1950 îíä Ѻ¿ë õîòûí òºâä
Íàìñàí óóëûí áýëä Ñîëîíãîñûí ¯íäýñíèé òåàòð
áàéãóóëàãäæýý. Óëàìæëàëò ñî¸ëûã îð÷èí ¿åèéí
óðëàãòàé çýðýãö¿¿ëýí õºãæ¿¿ëýõýýð çîðüæ áóé ýíý

òåàòð íü õàãàñ çóóí æèëèéí
òóðø îðøèí òîãòíîæ òóëãàð÷
áóé
áýðõøýýë¿¿äèéã
äàâàí
òóóëæ èðæýý. Æèëä 35 áàéíãûí
òîãëîëò òàéçíàà òàâüäàã äºðâºí
÷óóëãààðàà èõ áàõàðõäàã þì.
Ýäãýýð íü ¿íäýñíèé äðàìûí
÷óóëãà,
¯íäýñíèé
×àíããûê
(Ñîëîíãîñûí õºãæèìò äðàìûí)
÷óóëãà
áîëîí
¯íäýñíèé
óëàìæëàëò õºãæìèéí îðêåñòðûí
÷óóëãóóä þì. Ýäãýýð ÷óóëãûí
õàìòëàãóóä Ñîëîíãîñûí õîò, ìóæóóä áîëîí õèëèéí
÷àíäàä áàéíãà òîãëîëò õèéäýã áàéíà.
Ýäãýýðýýñ ãàäíà ¯íäýñíèé äóóðèéí ÷óóëãà
áîëîí, ¯íäýñíèé áàëåòûí ÷óóëãà, ¯íäýñíèé àðäûí
äóóíû ÷óóëãûíõàí óðàí á¿òýýëýý òóóðâèæ áàéíà.
Ýíý 3 áàéãóóëëàãà íü áèå äààñàí ãàçðóóä áºãººä
2000 îíû 2-ð ñàðä Ѻ¿ëèéí óðëàãèéí òºâèéã
ò¿øèãëýí áàéãóóëàãäñàí þì.
Ѻ¿ë õîòîîñ óðàãø ¿çýñãýëýíò öýöýðëýãèéí äóíä
îðøèõ Îð÷èí ¿åèéí óðëàãèéí ¯íäýñíèé ìóçåé íü
ÕÕ çóóíû Ñîëîíãîñûí áîëîí áàðóóíû îðíóóäûí
óðëàãèéí á¿òýýëèéí àðâèí ¿çìýðòýé.
Ñ¿¿ëèéí 20 æèëä õ¿ì¿¿ñ óðëàã ñîíèðõîõ íü
èõñýæ ãàëëåðåéí òîî íýìýãäñýí áàéíà. Ѻ¿ë
õîòûí òºâ õýñýãò áàéäàã Èíñà-äóí, ʸíáóêã¿í

Ѻ¿ë õîòûí ÊÎÅÊÑ Ìîëë
öîãöîëáîð äàõü Êèì÷èíèé
ìóçåé

Ѻ¿ë õîòûí òºâä áàéðëàõ
Ñýæóí ñî¸ëûí òºâ

171

Ñî¸ë óðëàã
Ѻ¿ëèéí óðëàãèéí òºâ
öîãöîëáîðò îðøäîã
Äóóðèéí òåàòð

îðäíû äýðãýäýõ Ñàãàí-äîíã áîëîí Ѻ¿ëýýñ óðàãø
×îíäàìäóí-ä òºðºë á¿ðèéí óðëàãèéí îëîí ãàëåðåé
áàéäàã.
Ñîëîíãîñûí õàìãèéí òîì òåàòðóóäûí íýã áîëîõ
Ñýæóíû ñî¸ëûí òºâ íü õîòûí çàõèðãààíû õàðúÿàíä
Ѻ¿ë õîòûí òºâä îðøäîã. 1978 îíä àøèãëàëòàíä
îðñîí ýíý òåàòðûí äýðãýä ôèëàðìîíèéí îðêåñòð,
Óëàìæëàëò õºãæìèéí îðêåñòð õîòûí çàõèðãààíû
äýðãýäýõ Íàéðàë äóóíû ÷óóëãà áîëîí Ѻ¿ë õîòûí
çàõèðãààíû òåàòðûí ÷óóëãà, Ѻ¿ë õîòûí çàõèðãààíû
õºãæìèéí ÷óóëãà, Á¿æãèéí ÷óóëãà, Äóóðèéí ÷óóëãà,
Õ¿¿õäèéí ýðýãòýé áîëîí ýìýãòýé íàéðàë äóóíû
÷óóëãà,
Ѻ¿ëèéí
çàëóó÷óóäûí
ôèëàðìîíèéí
îðêåñòð àæèëëàäàã.
Íèéñëýë õîòîîñ óðàãø áàéäàã Ѻ¿ëèéí óðëàãèéí
òºâ íü òºðºë á¿ðèéí òàíõèì á¿õèé Ñîëîíãîñûí
óðëàã ñî¸ëûí àíõíû òîìîîõîí öîãöîëáîð þì. Íèéò
234,385ì2 òàëáàéòàé, 120,951ì2 äîòîîä òàëáàéòàé
ýíýõ¿¿ òºâ íü 1988-1993 îíä ãóðâàí ¿å øàòòàéãààð
áàðèãäæýý.
Ãî¸ìñîã áàðèëãàòàé äóóðèéí îðäîí íü ãóðâàí
òåàòðûí öîãöîëáîð þì. 2,278 ñóóäàëòàé Äóóðèéí
òåàòðò òîì õýìæýýíèé äóóðü áàëåò òàâèãääàã. 669
ñóóäàëòàé Òîâîëü òåàòðò æ¿æèã áîãèíî õýìæýýíèé
äóóðü áîëîí îð÷èí ¿åèéí á¿æãèéí òîãëîëòóóä
áîëäîã áàéíà.
350 ñóóäàëòàé Æàþó òåàòðò àâàíãàðä õýëáýðèéí

172

Ìàðóíè öýöýðëýãò áàéäàã
Òýõàííó ãóäàìæèä
áàéíãûí àìüä òîãëîëò,
óðëàã ñî¸ëûí ¿ç¿¿ëáýð
çîõèîãäîæ áàéäàã. ̺í
Òýõàííó áîë Ѻ¿ëèéí
òåàòðóóä îëíîîðîî
áàéðëàäàã ãóäàìæ áºãººä
ñîëîíãîñ çàëóó÷óóäûí
î÷èõ äóðòàé ãàçðûí íýã
þì.

òîãëîëò òàâèãääàã þì. 2600 õ¿íèé ñóóäàëòàé
êîíöåðòûí òàíõèìä òîì òîì îðêåñòð òîãëîäîã
áàéõàä 380 õ¿íèé ñóóäàëòàé Ðåñèòàë òåàòðò ãàíö
õ¿íèé òîãëîëò áîëîí êàìåðíû îðêåñòðûí òîãëîëò
áîëäîã áàéíà. ̺í ýíý öîãöîëáîðò ä¿ðñëýõ óðëàãèéí ãàëåðåé óðàí áè÷ëýãèéí òàíõèì, óðëàãèéí
íîìûí ñàí íýýëòòýé òåàòð áîëîí êèíîíû àðõèâ
çýðýã áàéäàã.
Óðàí á¿òýýë÷èä Ѻ¿ëèéí óðëàãèéí òºâèéã
óðëàãèéí îëîí òºðëèéã õºãæ¿¿ëæ òàéçíàà òàâüäàã
õîñã¿é ñàéõàí ºð㺺 ãýæ íýðëýäýã. Äýëõèéí
õýìæýýíèé óðëàãèéí îðäîí áîëñîí ýíý öîãöîëáîð
íü Ñîëîíãîñûí ñî¸ëûã øèíý çóóíä õºòëºõºä ÷óõàë
¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ áàéíà.

173

Ñî¸ë óðëàã

òîâ÷õîíäîî

Õàëëþ: Ñîëîíãîñûí ñî¸ëûí óðñãàë
Õàëëþ áóþó Ñîëîíãîñûí ñî¸ëûí óðñãàë ãýäýã íü Ñîëîíãîñûí ïîï äóó, óëàìæëàëò
ñî¸ëûã Àçèéí îðíóóä, Åâðîï, Àìåðèêò ñîíèðõîí äýëãýð¿¿ëæ áàéãààã õýëíý.

ÑÎËÎÍÃÎÑ ÄÀÕÜ
¯ÍÄÑÝÍ ÊÈÍÎ
ÍÀÀÄÌÓÓÄ
Á¿÷îíû îëîí óëñûí
çºãíºëò êèíî
íààäàì

Ï¿ñàíû îëîí óëñûí
êèíî íààäàì
Àçèéí êèíîíû òºâ,
Ï¿ñàíû êèíî íààäàì
2008 îíä 13 äàõü
óäààãàà çîõèîí
áàéãóóëàãäñàí.
¯¿íä áàðèìòàò
êèíî, àíèìåøí,
óðàí ñàéõíû áèå
äààñàí, äèæèòàë
áîëîí àíîëîã
êèíîíóóä îðîëöäîã
áºãººä Àçèéí
êèíî íàéðóóëàã÷èä
äýëõèéí òàâöàíä
ãàðàõàä òóñ äºõºì
¿ç¿¿ëæ áàéíà.

174

1997 îíîîñ õîéø æèë
á¿ðèéí äîëäóãààð
ñàðä ªìíºä Ñîëîíãîñûí Á¿÷îí õîòíîî
ÏèÔàí íýðòýé çºãíºëò
êèíî íààäàì çîõèîí
áàéãóóëàãäàæ ýõýëæýý.
Êèíî íààäàìä àéìøãèéí, àäàë ÿâäàëò, ¿ëãýðèéí áîëîí çºãíºëò
êèíîíóóäûã òîëèëóóëàõ
áºãººä ªìíºä Ñîëîíãîñ áîëîí áóñàä Àçèéí
îðíóóäààñ áàéíãà
îðîëöîæ áàéíà.

Æîíæ¿ãèéí îëîí
óëñûí êèíî íààäàì
Æîíæ¿ãèéí îëîí
óëñûí êèíî íààäàì
íü äèæèòàë
êèíîã õºãæ¿¿ëýõ
áîëîìæèéã îëãîäîã.
Äýëõèéí ºíöºã áóëàí
á¿ðýýñ îëîí òºðºë
æàíðûí áîãèíî
õýìæýýíèé êèíîíóóä
îðîëöîõ áà çîõèîí
áàéãóóëàã÷èä íèéò
50000 äîëëàðûí
øàãíàëûã 3 óðàí
á¿òýýë÷èä áîãèíî
õýìæýýíèé äèæèòàë
êèíî á¿òýýñíèé
øàãíàëä îëãîäîã.

ƯÆÈÃ×ÈÄ

Æàí Äóí Ãîí

Áý Þí Æ¿í

ÄÓÓ×ÈÄ

Ðýéí

Áî À

ÑÎËÎÍÃÎÑÛÍ
ÎÄÓÓÄ

Æîí Æè Õ¸í

Ëè ¨í Ýé

ÝÌÝÃÒÝÉ Æ¯ÆÈÃ×ÈÄ

Æàí ¨í Æ¿

Ïýê Íàì Æ¿

ÓÐÀÍ Á¯ÒÝÝË×ÈÄ

175

ÁÀÐÈËÃÀ ÑÓÓÖ

Ñîëîíãîñ
Àìüäðàëûí
Óëñ, ò¿¿íèé
õýâõ¿í
ìàÿã
àì

176

10

Àìüäðàëûí
õýâ ìàÿã

Áàðèëãà ñóóö
¯íäýñíèé õóâöàñ
¯íäýñíèé õîîë
Áàÿð íààäàì
Øàøèí ø¿òëýã

177

Ñîëîíãîñ
Àìüäðàëûí
Óëñ, ò¿¿íèé
õýâ
Íèéãýì
õ¿í
ìàÿã
àì

Àìüäðàëûí
õýâ ìàÿã

Ñ¿í÷îí äàõü Äóëìåí
ïàðê
Æ¿àì íóóðûí äàãóó
áóíõàíû äýýä áîëîí äîîä
õààëãà õèéõýä àøèãëàãäàæ
áàéñàí õàä ÷óëóóíóóäûã
¿ç¿¿ëýí òàâüñàí áºãººä
ýíý ïàðê Ñîëîíãîñûí
ýðòíèé ÷óëóóí áóíõàíã àíõ
óäàà íèéòýä äýëãýæýý.

178

Ñîëîíãîñûí ãàçàð íóòàãò òýðòýý 40,000-50,000
æèëèéí ºìíºõ ïàëåîëèòûí ýðèí ¿åýñ õ¿í àìüäàð÷
áàéñàí ýõëýëòýé ãýæ ¿çäýã. Ãýõäýý òýð ¿åèéí õ¿ì¿¿ñ
ºíººãèéí Ñîëîíãîñûí ºâºã äýýäýñ ìºí ãýäãèéã
íîòëîõ õýðãòýé þì. Ïàëåîëèòûí ¿åèéí õ¿ì¿¿ñèéí
çàðèì íü àãóéä çàðèì íü îðîìæèíä àìüäàðäàã,
óðãàìëûí ¿íäýñ æèìñ èäýæ, àí àìüòàí àãíàæ,
çàãàñ÷ëàí õîîë õ¿íñýíäýý õýðýãëýäýã áàéæýý.
Íåîëèòûí ¿åèéí õ¿í Ñîëîíãîñò Ìݪ 4000 îíä
àìüäàð÷ áàéñàí áºãººä Ìݪ 3000 îíîîñ õîéø
á¿õèé ë õîéã äàÿàð òàðõàí ñóóðüøæýý. Ñîëîíãîñ
¿íäýñòíèé óãñàà ãàðëûã íåîëèòûí ¿åèéí õ¿íýýñ
¿¿äýëòýé ãýæ ¿çäýã. Ýíý ¿åèéí õ¿ì¿¿ñ àíõ äàëàéí
ýðýã ãîë ìºðíèé õàâèàð àìüäàð÷ áàéãààä õîæèì
íü ýõ ãàçðûí ã¿í ð¿¿ íýâòýð÷ýý. Õîîë õ¿íñíèé
ýõ ¿¿ñâýð íü òýíãèñ äàëàé áàéâ. Çàãàñ, äàëàéí
íÿëöãàé áèåò àìüòäûã òîð, äýãýý, óóðãààð áàðüæ
õîîë õ¿íñýíäýý õýðýãëýäýã áàéæýý. Íåîëèòûí ¿åèéí
îëäâîðóóä äîòðîîñ íóì ñóì, æàäíû çýâ îëäñîí íü
òóõàéí ¿åèéí õ¿ì¿¿ñ àí àãíóóð õèéäýã áàéñíûã
íîòîëæ áàéíà. Íåîëèòèéí õîæóó ¿åä õ¿ì¿¿ñ ÷óëóóí
çýýò¿¿, õàäóóð, òýýðìèéí ÷óëóó çýðãèéã õýðýãëýí
ãàçàð òàðèàëàí ýðõýëñýí áàéíà.

Ìݪ 400 îí õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëñýí õ¿ðýë çýâñãèéí
ýðèí ¿åýñ õ¿ì¿¿ñ òóñ õîéãò áóäàà òàðüæ ýõýëñýí
ãýæ ¿çäýã. Òýð ¿åèéí õ¿ì¿¿ñ àãóé áîëîí í¿õýí
ãýðò àìüäàð÷ áàéæýý. Òàëèéãàà÷ íàðûã ÷ ÷óëóóí
áóíõàíä îðøóóëäàã áàéâ.
Ýðõëýõ ãîë àìüæèðãàà íü õºäºº àæ àõóé áîëîõîä õ¿ì¿¿ñ îëíîîðîî íýãäýí òîñãîíû çàãâàðààð
àìüäðàõ áîëæýý. Äóíäààñàà óäèðäàã÷ ñîíãîí
ò¿¿íèé ãàðò ýðõ ìýäëèéã òºâëºð¿¿ëñýí áàéíà. Õ¿ì¿¿ñèéã çàõèðàí óäèðäàõàä õóóëü õýðýãòýé áîëîâ. ÃîÆóñîí (Ìݪ 2333-ÌÝ 108 îí) óëñàä íàéìàí ç¿éë
á¿õèé õóóëü ¿éë÷èëæ áàéñíààñ çºâõºí ãóðâàí
ç¿éëèéã íü ºíººã õ¿ðòýë òîäîðõîé ìýääýã. Ýäãýýð
íü õ¿í àëñàí õ¿íèéã öààçààð àâàà÷íà, áóñäûí áèåä
õîõèðîë ó÷ðóóëñàí òîõèîëäîëä õîõèðëûã òàðèà áóóäàéãààð íºõºæ òºëíº, áóñäûí ýä õîãøëûã õóëãàéëñàí õ¿í õîõèðîã÷èéíõîî áîîë áîëíî ãýñýí óòãàòàé.
Áàðèëãà ñóóö
Ñîëîíãîñûí óëàìæëàëò áàéøèí áàðèëãà Õàíóê íü
Ãóðâàí óëñûí ¿åýñ Æóñîíû õîæóó ¿å (1392-1910 îí)
õ¿ðòýë ¿íäñýíäýý ººð÷ëºã人ã¿é áàéíà.
Óíäóëü õýìýýõ äîðîîñîî õàëäàã øàëòàé õàëààëòûí ºâºðìºö ñèñòåìèéã àíõ õîéò íóòãèéíõàí õýðýãëýäýã áàéæýý. Ãàë òîãîîíîîñ øàëàí äîîãóóð
òàâüñàí íàðèéí õîîëîéãîîð äàìæèõ õàëóóí óóð,
äóëààíààð áàéøèíã äóëààöóóëäàã áàéíà. ªìíº
ç¿ãèéí äóëààí óóð àìüñãàëòàé íóòãèéíõàí ìîäîí
Óíäóëü
Îð÷èí ¿åä ÷ øàëíààñ
õàëààõ ýíýõ¿¿ ñèñòåìèéã
àøèãëàæ áàéãàà áºãººä
óëàìæëàëûí äàãóó øàëàí
äýýð ñóóí õîîëëîõ,
óíòàõ çàíøëûí äàãóó
õýðýãëýãäñýýð áàéíà.

179

Àìüäðàëûí õýâ ìàÿã

Ѻ¿ë õîòûí òºâä áàéðëàõ
Íàìñàíãóë óëàìæëàëò
õîòõîí

180

øàë, óíäóëü õîñîëñîí áàéøèíä àìüäàðäàã áàéæýý.
Áàðèëãûí ãîë ìàòåðèàë íü øàâàð, ìîä þì.
Äýýâðèéí õîâèëòîé õàâòàíöðóóäûã ãèâà ãýõ áºãººä
ò¿¿íèéã ãîëäóó óëààí øàâðààð õèéäýã áàéæýý.
Õîæèì õºõ ºíãèéí øààçàí õàâòàíöðààð äýýâýð
õèéäýã áîëîâ. Ñîëîíãîñûí Åðºíõèéëºã÷èéí îðäîíã
×îí Âà Äý áóþó Õºõ îðäîí ãýæ íýðëýõ áîëñîí íü
äýýâðèéí õºõ õàâòàíöðààñ ¿¿äýëòýé.
Ñîëîíãîñûí óëàìæëàëò áàéøèí Õàíóã-èéã
áàðèõàä õàäààñ õýðýãëýëã¿é, ìîäîí ãàäñààð
áýõýëäýã áàéæýý. Äýýäýñ ÿçãóóðòíóóä õýä õýäýí
áàéøèíòàé áà íýãýíä íü õ¿¿õýä ýìýãòýé÷¿¿ä íºãººä
íü ýð÷¿¿ä áîëîí çî÷èä ãèé÷èä ººð íýã áàéøèíä
çàðö áàðëàãóóä àìüäàðäàã áàéæýý. Áàéøèíãóóä
íü õàíààð òóñãààðëàãääàã áàéâ. Ãýð á¿ëèéí
ºâºã äýýäñèéí áóíõàíã áàéøèíãèéí õîéä òàëä
áàéðëóóëäàã áà áàéøèíãèéí óðä òàëä ëÿíõóà öýöýã
á¿õèé öººðºì áàéãóóëäàã áàéæýý.
Õîéä ç¿ãèéí õ¿éòýí, ºìíº ç¿ãèéí äóëààí óóð
àìüñãàëä íèéö¿¿ëýí áàéøèí áàðèëãàä òºðºë
á¿ðèéí ººð÷ëºëò õèéæ ñàéæðóóëæ áàéæýý. Øàë íü
òýãø äºðâºëæèí, ãàë òîãîî áîëîí ºðºº íü õàíààð
òóñãààðëàãäñàí çàãâàðòàé áàéñíàà ÿâààíäàà ºìíº
ç¿ãèéí áàéøèí L õýëáýðèéí, õîéä ç¿ãèéí áàéøèí
U õýëáýðòýé, õîæèì íü äóíäàà òàëáàé á¿õèé áèò¿¿
äºðâºëæèí áîëñîí áàéíà.
1960-ààä îíîîñ áàðóóíû îðîí ñóóöíû çàãâàð
îðæ èðñíýýð áàéøèí áàðèëãûí õýâ ìàÿã ìàø èõ
ººð÷ëºãäñºí áèëýý. 1970-ààä îíîîñ òýíãýð áàãàíàäñàí áàéøèí áàðèëãà îëíîîð áàðèãäàõ áîëæýý.

Õàðèí Óíäóëü áóþó øàëàí äîîðõ õàëààëòûí òîãòîëöîîãîî ºíººã õ¿ðòýë õàäãàëñààð èðñýí áàéíà.

¯íäýñíèé õóâöàñ
Ñîëîíãîñ÷óóä îëñ ýýð÷ äààâóó íýõýí, õ¿ð õîðõîé
¿ðæ¿¿ëæ òîðãî ¿éëäâýðëýí õóâöàñ õèéæ ñóð÷ýý.
Ãóðâàí óëñûí ¿åýñ ýðýãòýé÷¿¿ä ÷îãóðè (õ¿ðýì),
ïàæè (ºìä) áîëîí ä¿ð¿ìàãè (ãàäóóð õóâöàñ),
ìàëãàé, á¿ñ áîëîí ãóòàë ºìñäºã áîë, ýìýãòýé÷¿¿ä
íü ýíãýðòýý öýöýã ãàðãàí óÿäàã õî¸ð óðò òóóç á¿õèé
ºðãºí õàíöóéòàé ÷îãóðè (áîãèíî õ¿ðýì), ÷èìà
ãýæ íýðëýãääýã áàíçëûã õºâºí á¿ñ äààâóóãààð
õèéñýí öàãààí ºíãèéí îéìñ, çàâü õýëáýðèéí ýýòýí
õîøóóòàé ãóòàëòàé õîñëóóëàí ºìñäºã áàéæýý.
Ñîëîíãîñûí ¿íäýñíèé ýíý õóâöàñûã Õàíáóê ãýäýã
áà õýäýí çóóãààä æèëèéí òóðø ÷îãóðè, ÷èìà-íû
óðòûã ýñ òîîöâîë õýëáýð õèéöèéã áàðàã ººð÷ëºëã¿éãýýð ãàð àðãààð õèéñýýð èðæýý.
Áàðóóíû çàãâàðûí õóâöàñ Ñîëîíãîñûí äàéíû
(1950-1953) ¿åýñ îðæ èðñýí áà 1960-1970 îíû àæ
¿éëäâýðæèëòèéí îí æèë¿¿äýä õàíáóê õóâöàñûã
ºäºð òóòàì ºìñºõºä òààã¿é õýìýýí ¿çýæ ºìñºõ íü
õîâîðäñîí áàéíà. Ñ¿¿ëèéí ¿åä çàðèì çàëóó÷óóä
õàíáóê õóâöàñíû õýâ çàãâàðûã áèåä ýâòýéõýí áîëãîí øèíý÷èëæ ¿íäýñíèéõýý ýíý õóâöàñûã ñýðãýýæ
ºäºð òóòàì ºìñºõèéã óðèàëàõ áîëæýý.
ªíººäºð öººõºí Ñîëîíãîñ÷óóä óëàìæëàëò Õàíáóê õóâöñûã èõýíõäýý Öàãààí ñàð, ׿ñîê (Óðãàöûí
áàÿð) ýñâýë ãýð á¿ëèéí òýìäýãëýëò áàÿðóóä, òóõàéëáàë 60 íàñíû îé çýðýã áàÿðûí ¿åýð ºìñäºã.

Õàíáóê, ¿íäýñíèé õóâöàñ

¯íäýñíèé õîîëíû á¿ðýí
öóãëóóëãà

181

Àìüäðàëûí õýâ ìàÿã
Ãýðèéí ýçýãòýé íàð êèì÷è
õèéæ áàéãàà íü.

¯íäýñíèé õîîë

Áàéöààíû êèì÷è

Îðîí ñóóö, õóâöàñ áîëîí õîîë õ¿íñ ãýñýí àìüäðàëûí ¿íäñýí ãóðâàí óõàãäàõóóíààñ õàìãèéí èõýýð
ººð÷ëºãäñºí íü õîîë óíä þì. Ñîëîíãîñ÷óóäûí
èõýíõè íü õîîë õ¿íñýíäýý áóäààã ºðãºí õýðýãëýäýã
÷ çàëóó ºñâºð ¿åèéíõýí áàðóóíû õýâ ìàÿãèéí õîîë
õ¿íñèéã ñîíãîõ áîëæýý.
Áóäààã îëîí òºðëèéí çóóø, ãîëäóó äàðñàí íîãîî
øºë áîëîí ìàõ äàãàëääàã.
Óëàìæëàëò Ñîëîíãîñ õîîëûã êèì÷èã¿éãýýð òºñººëºõ àðãàã¿é. Ýíý íü áàéöàà, öàãààí ìàíæèí,
ºðãºñò õýìõ çýðãèéã äàâñ, ñàðìèñ, ñîíãèíî, öàãààí
ãàà, óëààí ÷èíæ¿¿, äàëàéí íÿëöãàé áèåòýí çýðãýýð
àìòàëæ äàðñàí ¿íäýñíèé õîîëíû õà÷èð áèëýý. Êèì-

Áàéöààíû êèì÷è õèéõ äàðààëàë

1. Êèì÷è õèéõ îðö

182

2. Õÿòàä áàéöààã íàâ÷ íàâ÷ààð íü
äàâñàëíà.

3. Áàéöààíû îðîéã àâ÷ öýâýðëýíý.

÷èíèé îëîí òºðºë áàéäàã áà óëààí
÷èíæ¿¿ îðñîí êèì÷è õàëóóí ÷àíàðòàé áàéäàã. Çàðèì òºðëèéí êèì÷èã
óëààí ÷èíæ¿¿ã¿é ýñâýë àìòëàã÷
øèíãýíä äàðæ õèéäýã. Êèì÷è
áýëòãýõýä ñàðìèñ çààâàë îðäîã.
11-ð ñàðûí ñ¿¿ë÷ 12-ð ñàðûí
ýõýýð àéë á¿õýí ºâëèéí òóðø
õýðýãëýõ êèì÷èãýý áýëòãýäýã áà ¿¿íèéã
êèìæàí ãýæ íýðëýäýã. Áýëòãýñýí êèì÷èãýý òîì âààð ñàâàíä õèéæ àìò ÷àíàðûã
íü àëäàãäóóëàõã¿éí òóëä ãàçàð äîð õàäãàëäàã áàéæýý. Õ¿ì¿¿ñ îëîí äàâõàð îðîí
ñóóöàíä àìüäàðäàã áîëæ õºðãºã÷ ¿éëäâýðëýã÷èä
êèì÷è õàäãàëàõàä çîðèóëñàí òóñãàé õºðãºã÷ ãàðãàñíààð ºíººãèéí ýçýãòýé íàð êèì÷èãýý òîì âààðàíä
ãàçàð äîð õàäãàëàõ øààðäëàãàã¿é áîëñîí áàéíà.
Êèì÷èíèé õàìò îð÷èí ¿åèéí õ¿íñ ñóäëàà÷äûí
àíõààðëûã Òâýíæàí (áóóðöàãíû íóõàø) ãýäýã õîîë
èõ òàòàæ áàéíà. Ýíý íü õîðò õàâäðààñ óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ áîäèñûã àãóóëñàí, ýð¿¿ë ìýíäýä òóñòàé
õîîë þì. Øàð áóóðöãèéã óäààí áóöàëãàæ, ñ¿¿äýð
ãàçàð õàòààæ, äàâñòàé óñàíä äýâòýýí íàðàíä èñãýí
áýëòãýæ òâýíæàíûã õèéäýã. ªíºº öàãò öººí àéë
ãýðòýý óëàìæëàëò àðãààð õèéäýã áîëæ, èõýíõè íü
äýëã¿¿ðýýñ áýëýí òâýíæàíã õóäàëäàí àâäàã áîëæýý.
Ñîëîíãîñ÷óóä áîëîí ãàäààäûíõíû õàìãèéí äóðòàé ìàõàí õîîëíû òºðºëä á¿ëüãóãè (ãîëäóó ¿õðèéí
ìàõàí) áîëîí êàëüáè (¿õýð áà ãàõàéí õàâèðãà)
îðäîã.

4. Çàãàñíû äàâñàëñàí ò¿ðñ çýðýã
àìòëàã÷èéã õîëèíî.

5. Äàâñàëæ áýëäñýí íàâ÷ á¿ðò
àìòëàã÷èéã õàâ÷óóëíà.

Á¿ëüãóãè,
Ñîëîíãîñûí
õàìãèéí íèéòëýã ¿õðèéí
ìàõàí õîîë

6. Áàéöààíû ãàäíà òàëûí á¿òýí õàëüñààð
îðîîæ áîîãîîä ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà.

183

Àìüäðàëûí õýâ ìàÿã

Áàÿð íààäàì

Äîãã¿ã áóþó öàãààí
ñàðààð èääýã öàãààí
áóäààíû áîîðöîãíû øºë
íü àç æàðãàë àâ÷èðäàã.

Ñýáý áóþó çàëóó÷óóä
íàñòàíäàà öàãààí ñàðààð
çîëãîæ áàéãàà íü.

184

Ýðò ¿åä áàÿð íààäìûí ñ¿ðò ¸ñëîë íü øàøíû ÿìàð
íýãýí çàí ¿éëòýé õîëáîîòîé áàéæýý. Óðãàöûí áàÿðûã àíõ Ãóðâàí óëñûí ¿åýñ æèæèã óëñóóäûã íýãòãýí
àëáàí ¸ñîîð òýìäýãëýõ áîëæýý. Òýä Á¿¸î óëñààñ
¨íãî (Îíãîä äóóäàõ áºìáºð), Êóêîð¸îãîîñ Äóíìýí
(¯¿ñãýí áàéãóóëàã÷èéã òàõèí ø¿òýõ), Äóíõý óëñààñ
Ì¿÷îí (Òýíãýðèéí á¿æèã) ãýñýí áàÿð íààäìûã
óëàìæëàí àâ÷ýý. Áàÿð íààäìûã ãîëäóó áèëãèéí
òîîëëûí 10-ð ñàðä óðãàö õóðààñíû äàðàà òýìäýãëýäýã áàéâ.
Ñîëîíãîñûí ò¿¿õýí äýõ õààíò óëñóóä ººð
ººðèéí áàÿð íààäìûã òýìäýãëýäýã áàéñàí áîëîâ÷
íàìðûí óðãàö õóðààëòûí áàÿð, øèíý îíûã áàÿð
õººðòýé óãòàõ çàíøèë á¿õèé ë õààíò óëñûí ¿åä
óëàìæèëñààð èðñýí àæýý.
Îð÷èí ¿åä õºãæëèéí ÿâöàä èõýíõè óëàìæëàëò
áàÿð ¸ñëîë ìàðòàãäàí çàìõàð÷ýý. Ãýñýí õýäèé ÷ íàðèéí äýã æàÿãèéí äàãóó òýìäýãëýäýã çàðèì ÷óõàë
áàÿð íààäàì ºíººã õ¿ðòýë õàäãàëàãäàí èðñýí
áàéíà. Áèëãèéí òîëëûí õàâðûí ýõýí ñàðûí àíõíû
ºäºð Ñîëüíàð õýìýýõ Öàãààí ñàðûí áàÿðûã òýìäýãëýõ áà ýíý íü Åâðîïûí òîîëëîîð èõýâ÷ëýí 1-ð
ñàðûí ñ¿¿ë, 2-ð ñàðûí ýõýí ¿åä áîëäîã.
¯íäýñíèé õóâöàñ ýñâýë øèíý õóâöñàà ºìññºí
ãýð á¿ëèéí á¿õ ãèø¿¿ä öóãëàð÷ ºâºã äýýäýñòýý

õ¿íäýòãýë ¿ç¿¿ëæ ¸ñëîë ã¿éöýòãýäýã. ¯¿íèé
äàðàà õ¿¿õýä áàãà÷óóä ºíäºð íàñòàíä
áºõèéí ¸ñîëæ çîëãîí, õ¿íäýòãýë ¿ç¿¿ëäýã.
Ò¿¿í÷ëýí øèíý îíû àíõíû á¿òýí ñàðòàé
øºíèéã òýáóðûì ãýõ áà òàðèàëàí÷èä,
çàãàñ÷èä àðâèí óðãàö, îëç îìîãòîé áàéõûã
åðººí, çàëáèðäàã. Ýíý áàÿðààð ýíãèéí
àðä îëîí àç æàðãàëûã äóóäàí, ãàé çîâëîíãîîñ àíãèä áàéõûã áýëýãäýí äàðñàí íîãîî
çýðãýýð àìòàëñàí òóñãàé õîîë áýëòãýí,
óëàìæëàëò òîãëîîì òîãëîæ ºíãºðººäºã.
Áèëãèéí òîîëëûí 5-ð ñàðûí 5-íû
ºäðèéã Äàíó ãýõ áà ýíý ºäºð òàðèàëàí÷èä
àæëàà çàâñàðëàí àìàð÷ çóãààöàí öýíãýäýã. Çîëã¿é
ÿâäëààñ ñýðãèéëýõ áýëýãäëèéí óòãààð ýìýãòýé÷¿¿ä
öàõèëäàã ò¿¿æ áóöàëãàñàí óñàíä ¿ñ ãýçãýý óãààäàã
áàéíà. Ýðò äýýð ¿åä ýíý áàÿðûã ºðãºí äýëãýð
òýìäýãëýäýã áàéñàí ÷ ºíºº ¿åä öººí õýäýí ìóæèä
ë òýìäýãëýäýã.
Áèëãèéí òîîëëûí 8-ð ñàðûí 15-íû á¿òýí ñàð
ãàðàõàä îðîí äàÿàð ׿ñîê õýìýýõ Óðãàöûí áóþó
òàëàðõëûí áàÿðûã òýìäýãëýäýã. Ìàãàäã¿é ýíý
áàÿðûã îð÷èí ¿åèéí çàëóó÷óóä èõýä õ¿ñýí õ¿ëýýæ
òýìäýãëýäýã. Ýíý ¿åýð á¿õ áàéãóóëëàãà äýëã¿¿ð 3
ºäðèéí òóðø àìàðäàã áºãººä áàÿðûí ºäð¿¿äýä
õóðäíû çàìä áºãëºðºë èõ ¿¿ñäýã. Ãýð á¿ëèéí
ãèø¿¿ä öóãëàðàí ºâºã äýýäñèéíõýý áóëøèíä î÷èæ

Óãóãáàá áóþó òºðºë
á¿ðèéí õàòààñàí íîãîîíû
öóãëóóëãà íü Òýáóðûì
áóþó øèíèéí 15-íû
ºã뺺íèé çîîã þì.

Ãýð á¿ëýýðýý ñóíï¸í áóþó
õàãàñ ñàðàí õýëáýðòýé
öàãààí áóäààíû áîîðöãèéã
׿ñîê áóþó Óðãàöûí áàÿðò
çîðèóëàí õèéæ áàéãàà íü.

185

Àìüäðàëûí õýâ ìàÿã

Äóëü áóþó õ¿¿õäèéí íýã
íàñíû îéí áàÿð

õ¿íäýòãýë ¿ç¿¿ëäýã. Õîòîä àìüäàðäàã õ¿ì¿¿ñ òºðñºí íóòàã,
òîñãîíäîî î÷èæ ýíý áàÿðûã
òýìäýãëýäýã áºãººä ãýðòýý
õàðèõ îíãîö áîëîí ãàëò
òýðýãíèé òèéçèéí çàõèàëãûã
õýäýí ñàðûí ºìíººñ ºãäºã
áàéíà.
Íèéòýýðýý òýìäýãëýäýã ººð
áàÿð áîë áèëãèéí òîîëëûí
4-ð ñàðûí 8-íä òîõèîäîã
Áóðõàí
áàãø
Áóääûí
ìýíäýëñýí ºäºð, ìºí øàøíààñ ¿ë õàìààðàí èõýíõè
çàëóó õ¿ì¿¿ñ ºðãºí òýìäýãëýäýã çóë ñàðûí áàÿð
þì. Áóðõàí áàãø ìýíäýëñýí ºäðººð Ѻ¿ë õîòûí
òºâä ñ¿ñýãòýí îëîí òóñãàé ìºðãºë ¿éëäýæ õîòûí
ãîë ãóäàìæèíä ýíä òýíäã¿é áàäàìëÿíõóà öýöãèéí
õýëáýðòýé äýíë¿¿ àñààäàã.
Íèéò Ñîëîíãîñ÷óóäûí õóâüä èõ à÷ õîëáîãäîëòîé
ãýð á¿ëèéí õýä õýäýí áàÿð ¸ñëîë áàéäàã áºãººä
òýäãýýðèéã ãýð á¿ëýýðýý ìàø áàÿð õººðòýé òýìäýãëýäýã.
Òóõàéëáàë íÿðàé õ¿¿õäèéã òºðñíèé äàðàà 100
äàõü õîíîãò òýìäýãëýäýã Ïýãèëü õýìýýõ áàÿð, íýã
îé õ¿ðñíèé Äóëü õýìýýõ áàÿð áîëîí Õâýãàá áóþó
Õâàí-ãàá õýìýýõ 60, 70 íàñíû îéí áàÿð (òóõàéí
õ¿í äîðíûí òîîëëîîð íýãýí æàðàíã àðäàà îðõèñîí
òóë ýíý íü ÷óõàë òîì áàÿð áàéäàã þì.) Íÿðàé
õ¿¿õäèéí ýíäýãäýë èõ áàéñàí ýðò äýýð ¿åä äýýðõè
Äóëü õýìýýõ áàÿð íü èõ à÷ õîëáîãäîëòîé áàéæýý.
Óðüä ãýð á¿ëèéí áàÿðò ¿éë ÿâäàëä á¿õ õàìààòàí
ñàäàí ºðãºí îðîëöäîã áàéñàí áîë ºíººäºð çºâõºí

Ñîëîíãîñûí öàéíû ¸ñëîë
Ñîëîíãîñûí öàéíû ¸ñëîëûí ¿íäñýí ç¿éë áîë ýíãèéí áºãººä
áàéãàëèéí áàéäëààð íü öàéã áýëòãýí óóõ ÿâäàë áºãººä îð÷èí
¿åèéí ò¿ðãýí ººð÷ëºãäºæ áóé ñî¸ë íèéãýìòýé çîõèöîõ,
àìñõèéõ íýã àðãà çàì áîëîõûí çýðýãöýý óëàìæëàëò ñî¸ëîî
ºâëºí õàäãàëàõ íýã õýëáýð þì

186

îéð äîòíû òºðºë ñàäíû õ¿ðýýíä òýìäýãëýäýã
áîëæýý. Õâýãàá ìýòèéí áàÿðûã ãýðòýý òýìäýãëýí
ºíãºð¿¿ëýõèéí îðîíä èõýíõè ºíäºð íàñòàí õèëèéí
÷àíä ðóó àÿëàõûã èë¿¿ä ¿çäýã áîëñîí áàéíà.

Òýìäýãëýëò ºäð¿¿ä

Øèíý æèëèéí áàÿð

Øèíý îíû ýõíèé ºäðèéã áàÿðûí ºäºð áîëãîí
òýìäýãëýäýã.

Ñîëüíàð (Öàãààí ñàð)

Á¿õ íèéòèéí àìðàëòûí ºäºð
Áèëãèéí òîîëëûí ýõíèé ñàðûí ýõíèé ºäºð òîõèîäîã
ýíý áàÿðûã 3 ºäºð òýìäýãëýäýã. (Áèò¿¿í, øèíèéí 2-íä
àìàðíà)

3-ð
ñàðûí 1

Òóñãààð òîãòíîëûí
õºäºë㺺íèé ºäºð

1919 îíä ßïîíû ýñðýã ºðíºñºí Ñîëîíãîñûí òóñãààð
òîãòíîëûí õºäºë㺺íèé äóðñãàëä çîðèóëàí ýíý ºäðèéã
òýìäýãëýäýã.

4-ð
ñàðûí 8

Áóðõàí áàãø Áóääûí
ìýíäýëñýí ºäºð

Áèëãèéí òîîëëûí äºðºâä¿ãýýð ñàðûí íàéì äàõü ºäºð
òîõèîäîã ýíý áàÿðûã Áóääûí ñ¿ì õèéäýä î÷èæ ìºðãºë
¿éëäýí äýíë¿¿ò æàãñààë öóãëàí õèéæ òýìäýãëýäýã.

5-ð
ñàðûí 5

Õ¿¿õäèéí áàÿð

Õ¿¿õäýä çîðèóëñàí òºðºë á¿ðèéí àðãà õýìæýý çîõèîí
ÿâóóëäàã.

6-ð
ñàðûí 6

Àõìàä äàé÷äûí
äóðñãàëûí ºäºð

Äàéíä ¿ðýãäñýäèéã ñàíàí äóðñàæ, ¯íäýñíèé îðøóóëãûí
ãàçàðò òýäíèé äóðñãàëûã õ¿íäýòãýõ ¸ñëîë ¿éëääýã.

׺뺺ëºãäñºíèé ºäºð

1945 îíû ýíý ºäºð Ñîëîíãîñ îðîí 35 æèëèéí òóðø
¿ðãýëæèëñýí ßïîíû äàðàíãóéëëààñ àíãèæèðñàí þì.
̺í 1948 îíû ýíý ºäºð àíõíû Á¿ãä Íàéðàìäàõ óëñûí
Çàñãèéí ãàçàð áàéãóóëàãäñàí.

׿ñîê áóþó óðãàöûí
áàÿð: Áèëãèéí òîîëëîîð

Áèëãèéí òîîëëûí íàéìäóãààð ñàðûí àðâàí òàâ äàõü
ºäºð ãýð á¿ëýýðýý öóãëàðàí íàéðûí øèðýý çàñ÷ ºðõ
ãýðèéí ºâºã äýýäýñòýý õ¿íäýòãýë ¿ç¿¿ëäýã. ¯äýø àðâàí
òàâíû ñàðûã õàðæ õ¿ñëýý äààòãàäàã.

¯íäýñòýí áàéãóóëàãäñàí
ºäºð

Ìݪ 2333 îíä Òàíã¿í õààí Ñîëîíãîñ óëñûã áàéãóóëñàí
ºäºð.

Çóë ñàðûí áàÿð

Õðèñòèéí øàøèíòíóóä áîëîí áóñàä èðãýä ÷ ýíý
ºäðèéã áàðóóíû óëñ îðîíä òýìäýãëýäýã òýð ìàÿãààð
òýìäýãëýäýã.

1-ð
ñàðûí 1

8-ð
ñàðûí 15

10-ð
ñàðûí 3
12-ð
ñàðûí 25

187

Àìüäðàëûí õýâ ìàÿã

Øàøèí ø¿òëýã
Ãàíö øàøèí äàâàìãàéëñàí óëñ îðíóóäûã áîäâîë
Ñîëîíãîñò ìàø îëîí øàøíû óðñãàë áàéäàã áºãººä
ýäãýýð íü õ¿ì¿¿ñèéí ñýòãýõ¿é, çàí òºëºâò íºëººëäºã. Ñîëîíãîñûí ò¿¿õèéí ýðò ¿åä øàøèí, óëñ òºð
õî¸ð ñàëøã¿é õîëáîîòîé áàéñàí áîëîâ÷ õîæèì òóñ
òóñäàà áèå äààí ñàëæýý.
Óðüä Ñîëîíãîñò Áººãèéí, Áóääûí, Äàî, Ê¿íçèéí
øàøèí èõ íºëººòýé áàéæýý. Õîæèì Õðèñòèéí
øàøèí îðæ èðñíýýð õ¿ì¿¿ñèéí îþóí ñàíààíû
åðòºíöºä àñàð èõ ººð÷ëºëò øèíý÷ëýë àâ÷èð÷ýý.
Àæ ¿éëäâýðæèëòèéí õóðäàöòàé õºãæëèéã äàãàí Ñîëîíãîñ÷óóäûí àìüäðàëûí òàéâàí õýìíýë ººð÷ëºãäºæ, íèéãýìä áèé áîëæ áóé äàðàìò, ñòðåññò àâòàõã¿éí òóëä õ¿ì¿¿ñ øàøíààñ òàéòãàðàë, òàéâøðàëûã
ýðýëõèéëýõ áîëîâ. Øàøèíä èòãýõ õ¿í îëøèð÷,
øàøíû áàéãóóëëàãóóäûí íèéãýìä ýçëýõ áàéð ñóóðü
¿ëýìæ áýõæñýí áàéíà.
Øàøèí ø¿òýõ ýðõ ÷ºëººã ¯íäñýí õóóëèàð

Øàøèí
2005 îíû õ¿í àìûí òîîëëîãîîð õ¿í àìûí òàëààñ èë¿¿ õóâü íü èäýâõèòýé øàøèí ø¿òäýã ãýñýí òîîöîî
ãàðñàí. ¯¿íä áóääûí øàøèíòàí 43.0%, ïðîòåñòàíò 34.5%, êàòîëèê 20.6%-èàð ýäãýýð ãóðâàí øàøèí
çîíõèëæ áàéãàà àæýý.
¯ëäñýí 1.9% íü Ê¿íç, Ẻ, ëàë, ×îíäóêþ (Äèâààæèíãèéí çàì) çýðýã áóñàä øàøíûã ø¿òäýã.
Õ¿íèé òîî
Áóääèñò
Ïðîòåñòàíò
Êàòîëèê
Âîí Áóääèñò
Ê¿íç
×îíäóêþ
Áóñàä
Ýõ ñóðâàëæ: Ñîëîíãîñûí ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí Ãàçàð, 2005 îí

188

îëãîñîí áàéäàã. 2005 îíû ñòàòèñòèêèéí ìýäýýãýýð
õ¿í àìûí 53.1% íü ÿìàð íýãýí øàøèí ø¿òäýã
áàéæýý. Íèéò ñ¿ñýãòíèé 43% íü Áóääûí øàøíûã,
34.5% íü Ïîðòåñòàíò øàøíûã, 20.6% íü Êàòîëèê
øàøíûã ø¿òäýã ãýñýí áàéíà.
Áóääûí øàøèí
Áóääûí øàøèí íü àìüäðàëûí ýöýñ òºãñãºëã¿é òîéðîãò äàõèí òºð뺺 îëîõ çàìààð õóâü õ¿í ñ¿íñýý àâðàõûã íîìëîñîí íàðèéí äýãòýé ã¿í óõààíû øàøèí
áèëýý.
Àíõ ÌÝ 372 îíä Õÿòàäûí Öèí óëñààñ Ñóíäî
ãýäýã äàÿàí÷ ëàì Êóãóð¸î õààíò óëñàä èðñýí öàãààñ
õîéø Áóääûí øàøèí Ñîëîíãîñò äýëãýðñýí ãýäýã.
384 îíä Ìàëàíàíäà ãýäýã ëàì Õÿòàäûí ç¿¿í Æèí
óëñààñ Ïýêæý õààíò óëñàä èðæ Áóääûí øàøíûã
ìºí äýëãýð¿¿ëñýí ãýæ ¿çäýã. Øèëëà õààíò óëñàä V
çóóíû äóíä ¿åýñ Êóã¿ð¸î õààíò óëñààñ èðñýí Àäî
äàÿàí÷ ëàì áóääûí øàøíûã äýëãýð¿¿ëæýý.
Ãóðâàí õààíò óëñûí ¿åä Áóääûí øàøíûã òºðèéí
ç¿ãýýñ èõýä äýìæèæ áàéæýý. Ó÷èð íü ýíý øàøèí
Áóðõàí Áóääà ãýñýí öîðûí ãàíö ø¿òýýíòýéí íýãýí
àäèë óëñ îðíû á¿õèé ë õýðãèéã ãàíöààð çàõèðàí
øèéäýã÷ íü çºâõºí õààí ìºí ãýñýí îéëãîëòûã
àðä îëíû îþóí ñàíààíä áèé áîëãîõîä èõ ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýæ áàéâ.
Æóãåñà ñ¿ì áîë
Ñîëîíãîñûí Çýí Áóääûí
òºâ áºãººä Ѻ¿ë õîòûí
ç¿ðõýí òºâ õýñýãò
áàéðëàäàã.

189

Àìüäðàëûí õýâ ìàÿã

Áàäàìëÿíõóà öýöãýí
äýíë¿¿íèé íààäàì,
áèëãèéí òîîëëûí
4-ñàðûí 8-íä Áóðõàí
áàãøèéí ìýíäýëñýí ºäºð
çîõèîãääîã.

190

Õààíò òºðèéí äýìæëýãòýéãýýð Áóääûí øàøíû
îëîí ñ¿ì õèéä, õºøºº äóðñãàë áàðèãäàæ ñ¿ñýãòíèé
òîî íýìýãäýæ áàéæýý. VI çóóí ãýõýä îëîí ëàì, ãàð
óð÷óóä øàøíû ýä ç¿éëñýý àâàí ßïîí ðóó í¿¿æ, òýíä
Áóääûí øàøíû ñî¸ëûã ò¿ãýýõ áîëæýý.
Øèëëà õààíò óëñ òóñ õîéãèéã íýãòãýñýí 668 îíä
çàñàãëàëûí çàðèì òîãòîëöîîíä Ê¿íçèéí ñóðãààëûã
äàãàäàã áàéñàí õýäèé ÷ Áóääûí øàøèíã òºðèéí
àëáàí ¸ñíû øàøèí õýìýýí òóíõàãëàñàí. Íýãäñýí
Øèëëàãèéí àëòàí îí æèë¿¿äýä îðäíû äýìæëýãòýéãýýð Áóääûí øàøèí öýöýãëýí õºãæèæ, Á¿ëüã¿êñà
äóãàí çýðýã ãàéõàìøèãò ñ¿ì õèéä áàðèãäàí Øèëëàãèéí íèéñëýë ʸíæ¿ õîòûí ñî¸ëûí ¿íýò ºâ¿¿ä
á¿òýýãäñýí áèëýý. ×èíýýëýã àìüäðàëä óìáàñàí
ÿçãóóðòíû äàâõàðãûíõàí äîòðîî çºð÷èëäºõ áîëñíîîð Áóääûí øàøíû òºðèéí ¿éë õýðýãò ã¿éöýòãýõ
¿¿ðýã õóìèãäàæ ýõëýâ. Õîæèì Áóääûí øàøíû Ñîí
áóþó Çýí óðñãàë ¿¿ñýí ýíý õîðâîîãèéí ýä áàÿëãèéã
îãîîð÷ òóéëûí ¿íýíèéã ýðýëõèéëýõèéã íîìëîõ
áîëæýý.
Øèëëàã çàëãàìæëàí ãàð÷ èðñýí Êîð¸î õààíò óëñ
øàøíûã èõýýð äýìæèí õºãæ¿¿ëæ áàéæýý. Áóääûí
øàøíû óðëàã, óðàí áàðèëãà ÿçãóóðòàí äýýäñèéí
äýìæëýãýýð óëàì õºãæèí öýöýãëýæ áàéâ. “Êîðåàíà

ãóðâàí ñàâ íîì”-ûã ýíý ¿åä á¿òýýñýí ãýäýã. 1392 îíä Æóñîí
õààíò óëñûã ¿íäýñëýã÷ Ëè Ñîí
Êåè áîñëîãî ãàðãàí ººðèé㺺
ýçýí õààí õýìýýí ºðãºìæëºâ.
Òýð òºðèéí óäèðäëàãààñ Áóääûí
øàøíû á¿õèé ë óóð àìüñãàëûã
çàéëóóëæ, òºðò ¸ñíû áîëîí çàí ñóðòàõóóíû ¸ñ
æàÿãò Ê¿íçèéí ñóðãààëûã øèíãýýæ áàéâ. Òàâàí
çóóíû òóðø Æóñîí õààíò óëñ îðøèí òîãòíîõ ÿâöàä
Áóääûí øàøíûã ñýðãýýõ ãýñýí àëèâàà îðîëäëîãî
Ê¿íçèéí ñóðãààëûã íîìëîã÷èä áîëîí òºðèéí àëáàí
õààã÷äûí ç¿ãýýñ øèð¿¿í ýñýðã¿¿öýëòýé òóëãàð÷
áàéæýý.
ßïîí÷óóä Ñîëîíãîñûã êîëîíè÷ëîæ ýõýëñýí
1910 îíîîñ Ñîëîíãîñûí Áóääûí øàøíûã ººðèéí
Áóääûí øàøèíä óóñãàõûã îðîëäîæ áàéæýý. Ãýâ÷
ýíý íü á¿òýëã¿éòñýíýýð áàðàõã¿é Ñîëîíãîñ÷óóäûí
äóíä æèíõýíý àíõäàã÷ Áóääûí ñóðãààëûã ñýðãýýí
äàãàõ õ¿ñëèéã òºð¿¿ëñýí áàéíà. Ñ¿¿ëèéí õýäýí
àðâàí æèëä Áóääûí øàøèí îð÷èí ¿åèéí íèéãýìä
çîõèöîõ îðîëäëîãî õèéæ áàéíà. Èõýíõ ëàì íàð
óóëàðõàã íóòãààð áÿñàëãàë õèéí àìüäàð÷ áàéõàä
çàðèì íü õîò ñóóðèí ãàçàðò øàøíàà äýëãýð¿¿ëýõýýð
ñóóðüøèæ áàéíà. Ñîëîíãîñûí îëîí ëàì ãàäààä
äîòîîäûí èõ äýýä ñóðãóóëèóäàä øàøèí ñóäëàëûí
÷èãëýëýýð ýðäýì ñóäàëãààíû àæèë õèéäýã.
Æîëëàíàìäó ìóæèéí Ñîíâàíñà ñ¿ì, Ѻ¿ë áîëîí
ìóæóóäûí òîì õîòóóä äàõü ñîí áóääûí òºâ¿¿äýä
ãàäààäààñ îëîí ëàì èðæ øàâèëàõ áîëñîí òóë ñîí
áÿñàëãàëûí ÷èãëýë èõýä õºãæèæ áàéãàà áèëýý.

Öýâýð ãýãýýíèé äàðü
ñóäàð: äýëõèéí ìîäîí
áàðààð õýâëýñýí ýðòíèé
áè÷ãèéí îëäâîðûí íýã.

Ê¿íçèéí øàøèí
Ìݪ VI çóóíä Ê¿íçèéí ¿íäýñëýñýí ¸ñ ñóðòàõóóíû
áîëîí øàøíû ÷èãëýëòýé ñóðãààëûã Ê¿íçèéí øàøèí
ãýæ íýðëýäýã. Àíõ ãýð á¿ë áîëîí íèéãìèéã çºâ
çàëàõ çîðèëãîòîé õàéð ýíýðýë, ¿íýí øóäàðãà,
óõààëàã ìýðãýí óäèðäëàãà çýðãèéã íîìëîñîí ¸ñ
ñóðòàõóóíû óõàãäàõóóíû òîãòîëöîî áàéâ. Ê¿íçèéí
ñóðãààëä ýðòíèé Áóääûí øàøíû àäèë áóðõàí ãýäýã

191

Àìüäðàëûí õýâ ìàÿã
Æèðèñàí óóëûí
Ñàìøèíáóí îðãèëûí ºìíº
ç¿ãò îðøèõ ×îíõàãäóí
õîòõîí Ñîëîíãîñûí
ºäºð òóòìûí óëàìæëàëò
àìüäðàëûã õàðóóëæ
áàéäàã.

óõàãäàõóóí áàéäàãã¿é áàéæýý. Îí æèë ºíãºðºõèéí
õèðýýð ã¿í óõààíòàí Ê¿íç áîëîí ò¿¿íèé ¿íýí÷ øàâü
íàðûã áóðõàí÷ëàí ø¿òýæ ýõýëñýí áàéíà.
Ìàíàé òîîëëûí ýõýí ¿åä õÿòàä ãàð áè÷ìýë¿¿äèéí õàìò Ê¿íçèéí óðàí çîõèîë Ñîëîíãîñûí
õîéãò îðæ èðæýý. Êóêîð¸î, Ïýêæý áîëîí Øèëëà
ãóðâàí õààíò óëñàä Ê¿íçèéí ñóðãààëûí íºëºº èõ
áàéñíûã èëòãýõ áàðèìò íèëýýä îëääîã. 372 îíû
¿åä Êóêîð¸îä Ê¿íçèéí Äýõàã ãýäýã èõ ñóðãóóëü
áàéñàí áà ìóæóóäàä ñàëáàð õ¿ðýýëýí àæèëëàäàã
áàéæýý. Ïýêæýä ìºí òýð ¿åä äýýðõòýé àäèë òºñòýé
ñóðãóóëèóä áàéñàí áàéíà.
Íýãäñýí Øèëëà óëñûí õààí Õÿòàäûí Òàí óëñàä
ýë÷ òºëººëºã÷ºº èëãýýæ, Ê¿íçèéí ñóðãóóëèóäûí
¿éë àæèëëàãààòàé òàíèëöàí ýõ íóòàãòàà äýëãýð¿¿ëæ
áàéæýý. Õ çóóíû Êîð¸î õààíò óëñ Áóääûí øàøèíã
òºðèéí àëáàí ¸ñíû øàøèí ãýæ çàðëàñàí áîëîâ÷
òºðèéíõºº ã¿í óõààíû áîëîí çîõèîí áàéãóóëàëòûí
íî¸í íóðóóã Ê¿íçèéí ñóðãààëä ò¿øèãëýí áîñãîñîí
áàéíà. Ýíý çóóíû ñ¿¿ëýýð Õÿòàäààñ çýýëäýí àâñàí
Kâà㺠õýìýýõ òºðèéí àëáàíû øàëãàëò íü Ê¿íçèéí
ñóðãààëûã èäýâõèéëýí ñóäëàõûã õºõ¿¿ëýí äýìæèæ,
õ¿ì¿¿ñèéí îþóí ñàíààíä Ê¿íçèéí ñóðãààëûã
íýâòð¿¿ëæ áàéñàí áàéíà.
1392 îíä áàéãóóëàãäñàí Æóñîí õààíò óëñ
Ê¿íçèéí øàøíûã àëáàí ¸ñíû áîëãîæ áîëîâñðîë,

192

Óëàìæëàëò ñóðãóóëüä
Êóíçèéí ñóðãààëü
ñóðàëöàæ áàéãàà íü.

áàÿð ¸ñëîë, çàñàã çàõèðãààíû òîãòîëöîîã óã øàøíû
ñóðãààëûí äàãóó ººð÷èëæýý. ßïîí áîëîí áàðóóí
Åâðîïûí ò¿ðýìãèéëýã÷èä Ñîëîíãîñ ðóó ºíãºëçºí
äîâòîëæ áàéñàí XIX çóóíû ñ¿¿ë ¿åä Ê¿íçèéí ñóðãààëûã äàãàã÷èä õàðèéí ò¿ðýìãèéëýã÷èäòýé òýìöýõ
“Øóäàðãà ¿íýíèé äàé÷èä” õýìýýõ á¿ëýãëýë¿¿ä
áàéãóóëæ áàéâ.
ªºð÷ëºãäºæ áóé öàã ¿åä íèéö¿¿ëýõèéí òóëä
Ê¿íçèéí ñóðãààëóóäûã õÿíàæ øèíý÷ëýõ îðîëäëîãî
ãàð÷ áàéæýý. ªºð÷ëºëò øèíý÷ëýëèéã äýìæèã÷èä
áàðóóíû øèíý ñî¸ë èðãýíøëèéã õ¿ëýýí çºâøººð÷
îð÷èí ¿åèéí, áèå äààñàí çàñãèéí ãàçàð áàéãóóëàõààð ýðìýëçýæ áàéâ. ßïîíû êîëîíè÷ëîëûí îí
æèë¿¿äýä Ê¿íçèéí øàøíû ¿çýë áàðèìòëàã÷èä
ðåôîðìèñòóóä ßïîíû ýçýíò ã¿ðíèé ò¿ðýìãèé
áîäëîãûí ýñðýã ºðíºæ áàéñàí òóñãààð òîãòíîëûí
õºäºë㺺íä íýãäýí òýìöýæ áàéæýý. ªâºã äýýäýñò
õ¿íäýòãýë ¿ç¿¿ëýõ ºíºº ¿åèéí ¸ñëîëä Ê¿íçèéí çàí
¿éë äàâàìãàéëäàã.
Êàòàëèê øàøèí
Õÿòàäàä àæèëëàæ áàéñàí øàøíû íîìëîã÷èä
äóíäààñ XVII çóóíû ¿åä Êàòîëèê øàøíûã äýëãýð¿¿ëýã÷ Ìàòòåî Ðèêñèéí Õÿòàä õýë äýýð îð÷óóëñàí
á¿òýýë¿¿äèéã àâ÷èðñíààð êàòàëîê øàøíû ¿éë

193

Àìüäðàëûí õýâ ìàÿã

1984 îíä Èîíí Ïàâåë II
àíõ óäàà Ïàï ëàìûí õóâüä
ªìíºä Ñîëîíãîñò àéë÷ëàâ.

Ѻ¿ë õîòûí ̸íäóí
ä¿¿ðãèéí êàòîëîêèéí ñ¿ì

194

àæèëëàãàà Ñîëîíãîñò àíõ îðæ èðæýý. Ýäãýýð íü
øàøíû íîìëîëîîñ ãàäíà íàðèéí õóàíëè çýðýã
áàðóóíû øèíæëýõ óõààíû îëîëòûã àãóóëæ áàéñàí
òóë Æóñîí õààíò óëñûí “øèðõàã” áóþó áîäèò ñóðãàëòûã áàðèìòëàã÷äûí àíõààðëûã èõýýð òàòñàí áàéíà.
XVIII çóóí ãýõýä íèëýýä øàøèí ø¿òëýãèéí
ººð÷ëºëò ãàðñàí áàéëàà. 1794 îíä Õÿòàäûí
ñàíâààðòàí Æîó Âåíìó Ñîëîíãîñò àéë÷ëàõ õ¿ðòýë
ýíý øàøíû ñàíâààðòàí Ñîëîíãîñò ¿ã¿é áàéâ.
Ñîëîíãîñò ãàäíû øàøèí äýëãýð¿¿ëýõ íü õóóëüä
õàðø áàéñàí òóë øàøíûã äýëãýð¿¿ëýã÷èä ¿å ¿å
õ¿÷òýé ýñýðã¿¿öýëòýé òóëãàðäàã áàéæýý. Ãýñýí ÷
øàøíû íîìûã õºðâ¿¿ëñýí áè÷âýðèéí òîî óëàì
îëøèð÷ áàéâ. 1865 îíä áóþó õàðèéí ýñðýã ¿çýëòýé
õààí õ¿¿ Òýâîíã¿í çàñãèéí ýðõýíä ãàðñíààñ õîéø
2 æèëèéí äàðàà ýíý øàøíûã õàâ÷èí ãàäóóðõàæ
ýõýëñýí õýäèé ÷ 23,000 ñ¿ñýãòýí, õýäýí àðâàí
ñàíâààðòàíòàé áîëñîí áàéíà.
Æóñîí ã¿ðíèé ¿åä òàìëóóëàí õîðîîãäñîí 79
Ñîëîíãîñ ñàíâààðòíûã 1925 îíä Ðîì äàõü Àðèóí
Ïåòðèéí Áàñèëèêò àðèóí ãýãýýíòíýýð ºðãºìæèëñºí
áàéíà. ̺í 1968 îíä 24 õ¿íèéã àðèóí ãýãýýíòýíä
íýõýí ºðãºìæèëñºí þì.
Ñîëîíãîñûí äàéíû (1950-1953 îí) ¿åä, ò¿¿íèé
äàðààõ îí æèë¿¿äýä êàòîëèê øàøíû òóñëàìæèéí
áàéãóóëëàãóóä áîëîí øàøèí äýëãýð¿¿ëýã÷äèéí òîî
óëàì ºññºí áàéíà. Ñîëîíãîñûí êàòîëèê ñ¿ì õóðäàí

õºãæèæ 1962 îíä ººðèéí ýðýìáý, òîãòîëöîîã áèé
áîëãîæýý. Ñîëîíãîñ äàõü êàòîëèê ñ¿ìèéí 200
æèëèéí îé 1984 îíä òîõèîæ Ïàï ëàì II Èîíí
Ïàâåë Ѻ¿ëä àéë÷ëàí øàøèí ø¿òëýãèéíõýý òºëºº
àìü íàñàà çîðèóëñàí Ñîëîíãîñûí 93, Ôðàíöûí 10
õ¿íèéã àðèóí ãýãýýíòýí õýìýýí ºðãºìæèëñºí áàéíà.
Ýíý íü Âàòèêàíààñ ãàäóóð õýí íýãíèéã àðèóí
ãýãýýíòýíä ºðãºìæèëñºí àíõíû òîõèîëäîë áàéñàí
þì. Èéíõ¿¿ Ñîëîíãîñ îðîí Êàòîëèê øàøíû àðèóí
ãýãýýíòýíä ºðãºìæëºãäñºí õ¿íèé òîîãîîð äýëõèéä
äºðºâò îðîõ áîëæýý.
Ïðîòåñòàíò øàøèí
1884 îíä Ïðåñá¿òåðèàí øàøíû á¿ëãèéí Ãîðàöè Í.
Àëëåí ãýäýã Àìåðèê ýì÷ Ñîëîíãîñò èðñýí áàéíà.
̺í ýíý øàøíû á¿ëãýýñ Ãîðàöè Ã. Àíäýðâ¿¿ä áîëîí
Ìåòîäèñò Åïèñêîïàë á¿ëãýýñ Ãåíðè Ã. Àïïåíçåëëåð
ãýäýã õ¿ì¿¿ñ ÀÍÓ-ààñ äàðàà æèë íü èðæýý. Òýäíèé
àðààñ Ïðîòåñòàíò øàøíû á¿ëãèéí òºëººëºã÷ îëîí
õ¿í öóâðàí èðýâ. Øàøèí äýëãýð¿¿ëýã÷ íàð ýðäýì
ò¿ãýýõ ¿éëñ ºðí¿¿ëæ îð÷èí ¿åèéí ýìíýëãèéí
¿éë÷èëãýý áîëîí áîëîâñðîëûã íýâòð¿¿ëæ áàéæýý.
Ñîëîíãîñûí Ïðîòåñòàíò øàøèíòàí ýì÷ Ñî Æý Ïèë,
È Ñàí Æý, Þí ×è Õî íàð òóñãààð òîãòíîëûí õºäºë㺺íèéã óäèðäàí ººðñäèéí àìü áèåèéã óëñ òºðä
çîðèóëñàí áàéíà.
Õðèñòèéí ñ¿ì ñýðãýýí
çàñâàðëàãäñàí áàéäàë

195

Àìüäðàëûí õýâ ìàÿã

¨íõè áîëîí Èõâà çýðýã ïðîòåñòàíò õóâèéí ñóðãóóëèóä ¿íäñýðõýã ¿çýëòí¿¿äèéã òºð¿¿ëæ áàéæýý.
1903 îíä Õðèñòèéí øàøíû îëîí áàéãóóëëàãà áàéãóóëàãäñàíû íýã íü Ѻ¿ëèéí Çàëóó÷óóäûí Õðèñòèéí
Íèéãýìëýã (¯ÌÑÀ) áàéâ. Òóñ íèéãýìëýãèéíõýí ººðñäèéí íèéãýì, óëñ òºðèéí õºòºëáºð¿¿äèéí äàãóó èäýâõèòýé ¿éë àæèëëàãàà ºðí¿¿ëæ,
çàëóó÷óóäûí øàøíû èæèë òºñòýé áàéãóóëëàãà
áàéãóóëàõûã äýìæèæ áàéæýý. Øàøíû ýäãýýð áàéãóóëëàãóóä óëñ òºð, áîëîâñðîëûí òàëáàðò ¿éë àæèëëàãàà ºðí¿¿ëýýä çîãñîõã¿é íèéãýì äýõ áóðàíãóé
¿çýãäëèéã ø¿¿ìæèëæ òýäãýýðèéã õàëàõûí òºëºº
óðèàëàí äóóääàã áàéâ. ̺í õ¿éñèéí ýðõ òýãø
áàéäëûã äýìæèí, òàòâàð ýìèéí òîãòîëöîîã õàëàõ,
õýò í¿ñýð øàøíû çàí ¿éëèéã ýíãèéí áîëãîæ õÿëáàðøóóëàõ çýðýã àñóóäëààð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæýý.
Ïðîòåñòàíò øàøèí Ñîëîíãîñò õýðõýí õºãæèí
öýöýãëýæ èðñíèéã 1905 îíä Ñîëîíãîñò çîõèîãäñîí
Áèáëèéí ñóðãàëòûí òîì õýìæýýíèé õóðëààñ îéëãîæ
áîëíî. ĺðâºí æèëèéí äàðàà Ïðîòåñòàíò øàøíû
øèíý èòãýã÷ íàðûã äýìæèõ çîðèëãîîð “Õðèñòýä
èòãýã÷ ìÿíãàí ñýòãýë” íýðòýé àÿí çîõèîãäñîí
áàéíà. Ïðîòåñòàíò øàøèí íü çºâõºí øàøíû ¿çýë
ñàíààã àãóóëààä çîãñîõã¿é, ìºí óëñ òºð, íèéãýì,
áîëîâñðîë áîëîí ñî¸ëûí ñàëáàðûí õºãæèë
øèíý÷ëýëèéí àñóóäëûã õºíääºã òóë îëîí õ¿í ñýòãýë
ç¿ðõýíäýý õàëóóí äîòíî õ¿ëýýí àâñàí áèëýý.
Øàøíû Áàãà óðñãàëóóä
Æóñîí ã¿ðýí çàäàð÷ ßïîíû äàðàíãóéëàëä îðñíîîð
îëîí ÿíçûí èòãýë ¿íýìøèë, øàøèí äýëãýðýõ ñóóðü
á¿ðýëäæýý.
Âîí Áóääèçìûí óðñãàë íü çîâëîí ç¿äã¿¿ðèéí
äàëàéä æèâæ áóé ò¿ìýí îëíûã äèâààæèíä õ¿ðãýõ
çîðèëãîòîé ¿¿ñ÷ áèé áîëîâ. Èòãýë áèøðýëä òóëãóóðëàí õ¿íèé ¸ñ ñóðòàõóóíûã òîãòîîí, òóéëûí
ìºí ÷àíàðûã ýðýëõèéëýõ íü ýíý øàøíû óðñãàëûí
îíöëîã áàéíà. Âîí áóääèçì ãýäýã íü óòãà÷èëáàë
Ñîëîíãîñ õýëýýð âîíá¿ëãþ ãýäýã íü ¿íýí, ãýãýýðýë,
ñóðãàõ ãýñýí óòãàòàé, âîí ãýäýã íü äàíãààðàà ýðãýõ
íýãæ áóþó òóéëûí ¿íýíã èëýðõèéëýõ óòãàòàé áàéíà.

196

Òýæóíãþ

×îíäóãþ íü ãàçàð àâñàí àâèëãàëûã óñòãàõ áîëîí
ãàäààäûí ò¿ðýìãèéëëèéí ýñðýã ÷èãëýñýí íèéãìèéí
áîëîí øàøíû íîìëîëûí õºäºë㺺í õýëáýðýýð àíõ
1860 îíä ¿¿ñ÷ýý. Òîíõàê áóþó ç¿¿íèé ñóäëàë ãýäãýýðýý áàðóóíû ñóäëàë õýìýýãäýõ Êàòîëèê øàøíààñ
ÿëãàãääàã.
×îíäóãþ øàøíû çàð÷èì íü èííý÷îí ãýäýã
óõàãäàõóóí áàéäàã. Õ¿íèéã ÷îíäóãþ øàøíû áóðõàí
“Õàíåóëíèì”òàé àäèëòãàäàã õýðíýý õ¿í áîë áóðõàí
áèø ãýæ íîìîëäîã áàéíà. Õ¿í á¿ðèéí îþóí
ñàíààíä Õàíåóëíèì îðøäîã ó÷èð õ¿íä ñàéí ñàéõàí
îëîí ÷àíàð áàéäàã, õ¿í îþóí ñàíààãàà àðèóñãàõ
äàñãàë õèéõ òóñàì áóðõàíòàé íýãäýí íèéëäýã ãýæ
ýíý øàøèí ñóðãàäàã þì.
Òýæóíãþ áóþó ¿íäñýðõýã øàøèí íü Òàíã¿í õààíàà ø¿òäýã, 1910-1920-èîä îíû ¿åä Ñîëîíãîñûí
òóñãààð òîãòíîëûí õºäºë㺺íä õîøóó÷ëàõ ÷óõàë
¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí.
Ëàëûí øàøèí
Õýäèéãýýð Êîð¸î óëñûí ¿åä ëàëûí øàøèíò îðíóóäòàé õóäàëäààíû áîëîí äèïëîìàò õàðèëöààòàé
áàéñàí áîëîâ÷ Æóñîíû ¿åèéã õ¿ðòýë ëàëûí
øàøèí íýâòðýýã¿é áàéëàà. Ëàëûí øàøèíä îðñîí
àíõíû Ñîëîíãîñ÷óóä áîë ÕÕ çóóíû ýõýí ¿åýð
ßïîíû êîëîíè÷ëîëûí óðøãààð Õÿòàäûí ç¿¿í õîéä
õýñýã ð¿¿ ä¿ðâýñýí õ¿ì¿¿ñ þì. Òýäãýýðýýñ õóðóó

197

Àìüäðàëûí õýâ ìàÿã
Ѻ¿ë õîòûí òºâ Õàííàì
ä¿¿ðýã äýõ ëàëûí ñ¿ì
ìîñê

äàðàì öººí õ¿í äýëõèéí II äàéíû äàðàà ýðãýæ
èðñýí áîëîâ÷ ìºðãºë ¿éëäýõ ãàçàðã¿é áàéæýý.
Ñîëîíãîñûí äàéíû ¿åýð ͯÁ-ûí öýðýã Ñîëîíãîñò
îðæ èðñíýýð òýð öýðãèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä áàéñàí
Òóðê öýðã¿¿äèéí ìºðãºëä Ñîëîíãîñûí ëàëûí
øàøèíòíóóä îðîëöîõ áîëîìæòîé áîëñîí áàéíà.
Ëàëûí øàøíû ¸ñëîëûí àæèëëàãàà Ñîëîíãîñò
àíõ 1955 îíû 9-ð ñàðä çîõèîãäñîí áà ¿¿íèé äàðàà
àíõíû Ñîëîíãîñ èìàì (òýðã¿¿í ëàì) ñîíãîãäæýý.
Ñîëîíãîñûí ëàëûí øàøíû íèéãýìëýã íü 1967 îíä
Ñîëîíãîñûí ëàëûí øàøíû õîëáîî áîëîí ºðãºæèæ,
1976 îíä Ѻ¿ë õîòîä ëàëûí øàøíû òºâ ñ¿ì ìîñê
áàðèãäñàí áàéíà.
Áººãèéí øàøèí
Áººãèéí øàøèí íü íàðèéí òîãòñîí òîãòîëöîîã¿é
ýðòíèé ñ¿ñýã áèøðýëèéí èëðýë áîëñîí øàøèí
áºãººä õ¿ì¿¿ñèéí ºäºð òóòìûí àìüäðàëä ÿçãóóð
óðëàã, ¸ñ çàíøëààð äàìæèí õ¿ðäýã.

198

Ñýñýáì¿ áîë îíãîä íü
îðñîí Ẻãèéí á¿æèã

Áººãèéí ¸ñîîð õàä, ìîä, óóë, óñ çýðýã áàéãàëü
åðòºíöèéí á¿õèé ë þìñ áîëîí òýíãýðèéí áèåò¿¿äýä
ìÿíãàí ñ¿íñ, äîãøèí ñàõèóñ îðøäîã ãýæ ¿çäýã. ̺í
òàëèéãàà÷èéí ñ¿íñ áàéäàã ãýäýãò ã¿í èòãýäýã.
Ýðòíèé Ñîëîíãîñò Áººãèéí øàøèí íü ñîõîð
ñ¿ñýã, àéäàñò òóëãóóðëàäàã áàéñàí. ªíºº ¿åèéíõíèé
õóâüä ýíý íü çºâõºí óðàí ñàéõíû òîãëîëò á¿õèé
óðëàãèéí ¿ç¿¿ëáýð òºäèé áîëæýý. Áººëºõ íü
õºãæèì, á¿æèã õîñîëñîí æ¿æèã÷èëñýí òîãëîëòîîð
áóã ÷ºòãºðèéã çàéëóóëàõ óðàí ñàéõíû ¿ç¿¿ëáýð
áîëñîí áàéíà.
Íàðèéí äýã æàÿãòàé Äàîèçì, Ê¿íç áîëîí
Áóääûí øàøèí äýëãýðñýí ÷ Áººãèéí øàøèí ºíººã
õ¿ðòýë îðõèãäîæ õàÿãäààã¿é áèëýý. Äýýðõ ãóðâàí
øàøèíä Áººãèéí øàøíààñ àâñàí ç¿éëñ íèëýýä
áàéäàã áà îäîî ÷ õàìò çýðýãöýí îðøèæ áàéíà.
Áººãèéí øàøíûã Ñîëîíãîñ õ¿ì¿¿ñèéí àíõíû
øàøèí, óëàìæëàëò ñî¸ëûí àìèí ÷óõàë íýãýí õýñýã
õýìýýí îéëãîõ íü ç¿éòýé.

199

Àìüäðàëûí õýâ ìàÿã

òîâ÷õîíäîî

Ñîëîíãîñûí ñî¸ëûí ÷àìèðõàë

Ñîëîíãîñ÷óóä ¿íäýñíèé õóâöàñ õàíáóêûã ìÿíãà
ìÿíãàí æèë ¿å óëàìæëàí ºìññººð èðæýý.
Áàðóóíû õóâöàñ çóóãààä æèëèéí òýðòýýãýýñ
äýëãýðýõèéí ºìíº õàíáóê íü ºäºð òóòìûí
õóâöàñ áàéñàí áèëýý.
Ýðýãòýé÷¿¿ä ÷îãóðè (õ¿ðýì), ïàæè (ºìä),
ýìýãòýé÷¿¿ä íü ÷îãóðè (áîãèíî õ¿ðýì), ÷èìà
ãýæ íýðëýãääýã áàíçëûã ºìñäºã.
Ýä¿ãýý óëàìæëàëò õàíáóê õóâöñûã
èõýíõäýý õóðèì, 60,70
íàñ çîîãëîñíû îé,
áèëãèéí òîîëëûí øèíý
æèë Öàãààí ñàðûí
áàÿð, Óðãàöûí áàÿð
çýðýã òýìäýãëýëò
ºäð¿¿äýä ºìñäºã
áîëñîí áàéíà.

¯ÍÄÝÑÍÈÉ
ÕÓÂÖÀÑ

200

ÁÀÐÈËÃÀ,
ÑÓÓÖ

Ñîëîíãîñ öýöýðëýã íü áàéãàëèéí
ºí㺠òºðõèéã èë¿¿ íàðèéí ãàðãàæ
ºãäºã áºãººä æèæèã ã¿âýý, ãîðõè,
õºíäèé òàëûã õàìðóóëæ áàéãóóëäàã.
Õýìæýýãýýð èõýâ÷ëýí òîìã¿é ÷ õ¿í áàéãàëüòàéãàà
õàðüöàõ áîëîìæèéã îëãîäîã. Ñîëîíãîñ÷óóäûí ¿çäýãýýð áàéãàëü
íü ººðºº òºãñ òºãºëäðèéí èëýðõèéëýë áºãººä öýöýðëýã,
áàéãóóëàìæèéã ÷ õàìãèéí áàãààð áàéãàëü îð÷èíäîî íºëººëæ
áàéõóéöààð øèéääýã. Áàéãàëü íü àìüä áèåñèéí òîãòâîðòîé
îðøèí òîãòíîõ, ººðèé㺺 íºõºí ¿éëäâýðëýõ òºãñ òîãòîëöîî þì.

¯ÍÄÝÑÍÈÉ
ÕÎÎË

Ñîëîíãîñ õîîë íü èë÷ òýæýýëëýã ÷àíàðòàé, îëîí
òºðëèéí õîîëîíä äàðøèëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã
îðîëöóóëæ áýëòãýäýãýýðýý ýð¿¿ë õ¿íñ òºäèéã¿é
õàâäðûí ýñðýã äàðõëààã áèé áîëãîäîã. Ñîëîíãîñ
êèì÷èãýýðýý àëäàðòàé áºãººä àìòàëæ äàðøèëñàí ýíýõ¿¿ áàéöààã
áàðàã á¿õ òºðëèéí õîîëíû õà÷èð áîëãîí õýðýãëýæ çàíøñàí.
Êèì÷è íü àìèí äýì, ýðäñýýð áàÿëàã áàéäàã. Áàðóóíûõàíû íèëýýä
àìòàðõàí èääýã Ñîëîíãîñ õîîëûã äóðäâàë êàëüáè, á¿ëüãóãè þì.

201

ÁÈÅÈÉÍ ÒÀÌÈÐ, ÑÏÎÐÒ

Ñîëîíãîñ Óëñ, ò¿¿íèé õ¿í àì

202

11

Áèåèéí òàìèð,
ñïîðò

Ѻ¿ëèéí Îëèìïèéí òîãëîëòûã ýðãýí äóðñàõàä
Îëèìïèéí àìæèëò, ÷àíñàà
2002 îíû õºë áºìáºãèéí ÄÀØÒ
¯íäýñíèé ñïîðò, áàÿð íààäàì
Ñïîðòûí áóñàä ò¿ãýýìýë òºðºë
¯íäýñíèé ñïîðò

203

Áèåèéí òàìèð, ñïîðò

Áèåèéí òàìèð,
ñïîðò

Ìîíòðåàëä áîëñîí 2006
îíû ÄÀØÒ-ä ýðýãòýé
500 ìåòðèéí òýø¿¿ðèéí
òºðºëä Àí Õ¸í Ñ¿
õîøóó÷èëæ áàéãàà íü.

204

Óëàìæëàë ¸ñîîð, Ñîëîíãîñ÷óóä îëîí òºðëèéí ñïîðò
òîãëîîìîîð òîãëîäîã. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ýäèéí
çàñàã õóðäàöòàé õºãæèæ ýõýëñýí íü àðä èðãýäèéí
äóíä ñïîðò áèåèéí òàìèð ñîíèðõîõ ÿâäëûã óëàì
á¿ð íýìýãä¿¿ëæýý. ªíººäºð ìàø îëîí õ¿í òºðºë
á¿ðèéí ñïîðòîîð õè÷ýýëëýæ, òýìöýýí óðàëäààíä
îðîëöîæ áàéíà.
Ñïîðòûí àìæèëòòàé çîõèîãäñîí òîìîîõîí àðãà
õýìæýýíä 1988 îíû Ѻ¿ëèéí îëèìïèéí òîãëîëò
áîëîí 2002 îíä ßïîíòîé õàìòðàí çîõèîí áàéãóóëñàí õºë áºìáºãèéí äýëõèéí àâàðãà øàëãàðóóëàõ
òýìöýýíèéã íýðëýæ áîëíî. 2011 îíä çîõèîãäîõ
îëîí óëñûí õºíãºí àòëåòèêèéí äýëõèéí àâàðãà øàëãàðóóëàõ òýìöýýíèéã çîõèîí ÿâóóëàõ ýðõèéã Òýã¿
õîò àâñàí áºãººä ýíýõ¿¿ òýìöýýí íü îëèìï, õºë
áºìáºãèéí äýëõèéí àâàðãà øàëãàðóóëàõ òýìöýýíèé
äàðàà îðîõ èõýýõýí íýð õ¿íäòýé òýìöýýí áèëýý.
Îëîí óëñûí òýìöýýí óðàëäààíä Ñîëîíãîñûí
òàìèð÷äûí ¿ç¿¿ëñýí àìæèëòûã ýíý óëñûí ãàçàð
íóòãèéí õýìæýý, õ¿í àìòàé
õàðüöóóëàõàä ¿íýõýýð áàõäóóøòàé. Ñîëîíãîñûí õºë
áºìáºãèéí áàã 7 óäààãèéí
ÄÀØÒ-èéí øóâòàðãûí òîãëîëòîíä òóíàæ òîãëîñîí áàéíà.
Ñïîðòûí îëîí òºñëèéã
õýðýãæ¿¿ëýõýä äºõºì áîëîõ
¿¿äíýýñ Ñîëîíãîñûí ñïîðòûí
øèíýæëýõ óõààíû èíñòèòóòýýñ

ñïîðòûí àðãà õýìæýý, õºòºëáºð, ò¿¿íä îðîëöîã÷
áàãø äàñãàëæóóëàã÷ íàð áîëîí èðãýä, òàìèð÷äûí
òóõàé ìýäýýëëèéã êîìïüþòåðèéí íýãäñýí ñ¿ëæýýíä
îðóóëàí õàäãàëæ áàéäàã.
Çàñãèéí ãàçðààñ ñïîðòûã õºãæ¿¿ëýõ òàëààð
áàðèìòàëæ áóé áîäëîãûí íýã ÷óõàë õýñýã íü
Õîéä Ñîëîíãîñòîé ñïîðòûí ñàëáàðò õàìòðàõ,
õàðèëöàí òóðøëàãà ñîëèëöîõ àñóóäàë þì. Ñàëàí
òóñãààðëàãäñàí õ¿ì¿¿ñèéã ýâëýð¿¿ëýí íýãòãýõýä
ñïîðò ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý õýìýýí ¿çäýã. ÁÍÑÓ
Óóëûí ñïîðòûí íèéãýìëýã, Ïàí-Àçèéí áîêñûí
õîëáîî çýðýã îëîí óëñûí áàéãóóëëàãûí ñîíãóóëüä
Õîéä Ñîëîíãîñûã äýìæèí îðîëöîæ áàéæýý.
Ѻ¿ëèéí Îëèìïèéí òîãëîëòûã ýðãýí äóðñàõàä
XXIV çóíû Îëèìïèéí òîãëîëò “Ýíõ òàéâàí, ýâ
íýãäýë, õºãæèë äýâøèë” óðèàí äîð 1988 îíû
9-ð ñàðûí 17-íîîñ 10-ð ñàðûí 2-í õ¿ðòýë Ѻ¿ë
õîòíîî 16 õîíîãèéí òóðø àìæèëòòàé çîõèîãäñîí
áèëýý. Äýëõèéí 160 îðíû 13,000 ãàðóé òàìèð÷èä
1988 îíû Ѻ¿ëèéí
îëèìïèéí áàìáàð

205

Áèåèéí òàìèð, ñïîðò

îðîëöñîí òýìöýýí áîëñîí áºãººä ªðíº Äîðíî,
Õîéä ªìíºäèéã çààãëàñàí õààëòûã ýâäñýí ýâ
íýãäýë, ýíõ òàéâíû òºëºº óðèàí äîð áîëæ ºíãºðñºí
íü òóõàéí ¿åäýý ë õàìãèéí ºðãºí äàëàéöòàé
Îëèìïèéí òîãëîëò áîëñîí þì. ßìàðâàà íýãýí ýñýðã¿¿öýëòýé òóëãàðààã¿é, ¿çýë ñóðòàë áîëîí ¿íäýñíèé
ñîíèðõëûã áèø Îëèìïèéí ¿çýë ñàíààã äýýäëýí õ¿íäýëñýí àíõíû òîãëîëò áîëñîí áèëýý. Ýíý òîãëîëòûã
æèíõýíý ñïîðòûí áàÿð íààäàì áîëãîæ ýâ íýãäëèéã
õ¿í òºðºëõòºíä àâ÷ðàõ ¿éëñýä õóâü íýìðýý îðóóëàõ
ãýñýí Ñîëîíãîñûí àðä ò¿ìíèé õ¿÷èí ç¿òãýë,
äýëõèéí áºìáºðöãèéí óëñ ¿íäýñòýí á¿ð õóâààëöàõ
ýíõ òàéâíû òºëºº Îëîí óëñûí îëèìïèéí õîðîîíîîñ ãàðãàæ áóé õàòàí çîðèã çýðýã íü Ѻ¿ëèéí
Îëèìïèéí òîãëîëòûí àìæèëòûí ¿íäýñ áîëñîí þì.
1988 îíû Ѻ¿ëèéí îëèìïèéí òîãëîëòîíä áýëòãýæ Ñîëîíãîñ óëñ äýëõèéä òîìîîõîíä òîîöîãäîõ
ñïîðòûí îëîí áàðèëãà áàéãóóëàìæ áîñãîæýý. Òýäãýýð íü Îëèìïèéí ãîë àðãà õýìæýýí¿¿ä çîõèîãäñîí
Ѻ¿ë áîëîí Ï¿ñàíä áàðèãäñàí þì. 545,000ì2
òàëáàé ýçýëäýã Ѻ¿ëèéí Ñïîðòûí öîãöîëáîð íü
100,000 ¿çýã÷èéí áàãòààìæòàé Îëèìïèéí öýíãýëäýõ
õ¿ðýýëýí ñàãñàí áºìáºã, áîêñûí õî¸ð òîì òàíõèì,
ÁÍÑÓ Çóíû îëèìïèéí íààäìààñ àâñàí àëòàí ìåäàëèéí òîî áîëîí ýçýëñýí áàéð
4

ýçýëñýí áàéð

* 1980 îíû Ìîñêâàãèéí îëèìïèéã àëãàñàâ
7

7

àëòàí ìåäàëèéí òîî

10

9

10
12

19

Áåðëèí
1936

Ìîíòðåàë Ëîñ Àíæåëîñ
1976
1984

Ѻ¿ë
1988

Áàðñåëîíà
1992

Àòëàíòà
1996

Ñèäíåé
2000

Àôèí
2004

Áýýæèí
2008

Ýõ ñóðâàëæ: Îëîí óëñûí îëèìïèéí õîðîî

206

óñàí ñàí, áåéñáîëûí áîëîí òàìèð÷èä áèå õàëààõ
òàëáàé çýðãýýñ á¿ðääýã.
Ѻ¿ë õîòûí ç¿¿í ºìíºä õýñýãò 1,5 ñàÿ ì2 ºðãºí
óóäàì òàëáàé ýçëýõ Îëèìïèéí õîòõîíä
6,000 õ¿íèé ñóóäàëòàé äóãóéí ñïîðòûí
Áàéò õàðâàà
òàëáàé, ñïîðòûí ãóðâàí òàíõèì, òóÿëçóóð æàä áîëîí õ¿íäèéí ºðãºëòèéí
׺뺺ò áºõ
òàìèð÷äàä çîðèóëñàí òàíõèì, óñàí
Æ¿äî áºõ
ñàí áîëîí òåííèñèéí òàëáàé áàéäàã.
Òàýêâîíäî
Îëèìïèéí èõ ñïîðòîä õ¿÷ýý ñîðèõ
Ñîëîíãîñûí áàã òàìèð÷èä Ѻ¿ëèéí
Àãààðûí òåííèñ
ç¿¿í çàõàä áàéäàã Òýíûí òàìèð÷äûí
Áîêñ
òîñãîíä áýëòãýë ñóðãóóëèëò õèéñýí þì.
Áóóäëàãà
¯çýñãýëýíò îéí ã¿íä áàðèãäñàí 17.1 àêð
òàëáàé ýçëýõ ýíýõ¿¿ òîñãîíä ìºñºí Øèðýýíèé òåííèñ
ãóëãóóð, óñàí ñàí, áóóäëàãûí òàëáàé,
Õ¿íäèéí ºðãºëò
áºõ, áîêñ áîëîí õ¿íäèéí ºðãºëòèéí
Ãàíäáîë
òîì òàíõèìóóä áèé.

Çóíû îëèìïèéí
íààäìààñ íèéò àâñàí
àëòàí ìåàëèéí òîî
òºðºë òóñ á¿ðýýð
(1936-2008 îí)

Ìàðàôîí

Îëèìïèéí àìæèëò, ÷àíñàà

Òóÿëçóóð æàä

Óñàí ñýëýëò
Ñîëîíãîñûí òàìèð÷èä îëîí óëñûí ÷àíàðÁýéñáîë
òàé óðàëäààí òýìöýýí¿¿äýä èäýâõèòýé
îðîëöäîã. Àíõ 1948 îíä Ëîíäîí õîòíîî
Ýõ ñóðâàëæ: Îëîí óëñûí
çîõèîãäñîí Îëèìïèéí òîãëîëòîíä ººðèéí óëñûí
îëèìïèéí õîðîî
íýðèéí ºìíººñ îðîëöñîí þì. Óðüä íü ìàðàôîí
ã¿éëòèéí òàìèð÷èí Ñîí Ãè ×îíã 1936 îíä Áåðëèíèé
Îëèìïîîñ àëòàí ìåäàëü õ¿ðòñýí áîëîâ÷ òýð ¿åä Ñîëîíãîñ îðîí ßïîíû êîëîíè÷ëîëä áàéñàí ó÷èð òýð
òàìèð÷èí ßïîí óëñûí íýðèéí ºìíººñ îðîëöñîí
áàéæýý.
Ñîëîíãîñûí òàìèð÷èä Îëèìïèéí òîãëîëòîíä
¿ç¿¿ëýõ àìæèëòàà àõèóëñààð èðæýý. 1976 îíû
Ìîíòðåàëèéí îëèìïîä 100 îðíû áàã òàìèð÷äààñ
Ñîëîíãîñûí áàã 19-ä îðñîí áîë 1984 îíä ËîñÀíæåëîñûí òîãëîëòîíä îðîëöñîí íèéò 140 îðíîîñ
ýõíèé 10-ò æàãññàí áàéíà. 1988 îíû Ѻ¿ëèéí Îëèìïîä îðîëöñîí 160 îðíîîñ 4-ð áàéðàíä Ñîëîíãîñ
óëñ øàëãàð÷ýý.
1992 îíû Áàðñåëîíû çóíû Îëèìïèéí òîãëîëòîíä
àìæèëòòàé
îðîëöñîí
îðíóóäûí
æàãñààëòàíä

207

Áèåèéí òàìèð, ñïîðò

Ñîëîíãîñ óëñ 7-ð áàéðàíä áè÷èãäæýý. Òàìèð÷èí
Õâàí Þí ×îéãèéí ìàðîôîí ã¿éëòýýð àâñàí àëòàí
ìåäàëü íü õîëûí çàéí òºðºëä àâñàí àëòàí ìåäàëü
òºäèéã¿é àíõ óäàà Ñîëîíãîñ óëñûí äàëáààí äîð
óëñûíõàà íýðèéí ºìíººñ àâñàí ìàðàôîí ã¿éëòèéí
àëòàí ìåäàëü áàéëàà. Ýíý îëèìïèéí òîãëîëòîíä
Ñîëîíãîñûí áàã òàìèð÷èí 12 àëò 5 ìºí㺠12 õ¿ðýë
ìåäàëü àâ÷ýý. 1996 îíû Àòëàíòûí îëèìïèéí òîãëîëòîîñ Ñîëîíãîñ óëñ 7 àëò 15 ìºí㺠áîëîí 5 õ¿ðýë ìåäàëü àâ÷ ýõíèé 10-ò îðñîí áàéíà. 4 æèëèéí äàðàà
Ñèäíåé õîòîä áîëñîí îëèìïîîñ 8 àëò 9 ìºí㺠11
õ¿ðýë õ¿ðòýæ 12-ð áàéðàíä îðæýý. 2004 îíû Àôèíû
îëèìïîîñ Ñîëîíãîñ 9 àëò, 12 ìºíãº, 9 õ¿ðýë ìåäàëü
àâ÷ ýõíèé 9-ò îðñîí áàéíà. 2008 îíû Áýýæèíãèéí
îëèìïîîð 13 àëò, 10 ìºíãº, 8 õ¿ðýë ìåäàëü àâ÷ 7-ð
áàéðò æàãññàí. Ýíý îëèìïèéí ¿åýð òàìèð÷èä óðüä
¿ç¿¿ëæ áàéãààã¿é ãàéõàëòàé àìæèëòóóä ãàðãàñíààñ
Ïàê Òý Âàí óñàí ñýëýëòýýð àíõíû àëòàí ìåäàëü,
ÿëàãäàëã¿é 5 òîãëîëò õèéæ àëòàí ìåäàëü õ¿ðòñýí
áýéñáîëûí áàã òàìèð÷èä, õ¿íäèéí ºðãºëòèéí
ýìýãòýé 75 æèíä äýëõèéí 5 äýýä àìæèëòûã ýâäñýí
òàìèð÷èí Æàí Ìè Ðàí íàðûã äóðäàõ íü ç¿éòýé.

2002 îíû õºë áºìáºãèéí ÄÀØÒ
Ñîëîíãîñ, ßïîíä á¿òýí ñàð ¿ðãýëæèëñýí õºë áºìáºãèéí ÄÀØÒ 2002 îíû 6-ð ñàðûí 30-íû ºäºð ºíäºðëºñºí áèëýý. 21-ð çóóíû àíõíû õºë áºìáºãèéí
ÄÀØ ýíý òýìöýýíèé õ¿ðýýíä 64 òîãëîëò áîëæýý.
Ñîëîíãîñûí ¿íäýñíèé
øèãøýý áàã 2002 îíû õºë
áºìáºãèéí ÄÀØÒ-íèé
øóâòàðãûí òîãëîëòîä
¿ëäýæ áàéñàí òýð ÿëàëòûí
ò¿¿õýí ìº÷¿¿äèéã ºíººäºð
÷ Ñîëîíãîñ÷óóä áàõàðõàí
äóðñàæ áàéäàã.

208

Òýìöýýíèé ¿åýð ýìõ çàìáàðààã¿é áàéäàë áîëîí
òåððîðèñò ¿éë àæèëëàãàà ãàðãóóëàëã¿é àìæèëòòàé
òàéâàí çîõèîí áàéãóóëñàí. Ñîëîíãîñ, ßïîíû
¿íäýñíèé áàã òàìèð÷èä òýìöýýíèé ýõíèé òîéðãèéã
àìæèëòòàé äàâàí ßïîíû áàã 16 äàõü òîãëîëòîíä
Ñîëîíãîñûí áàã õàãàñ øèãøýý òîãëîëòîíä øàëãàð÷
¿ëäñýí þì. Ýíý íü Àçèéí îðíû áàã àíõ óäàà
ÄÀØÒ-ä ¿ç¿¿ëñýí äýýä àìæèëò áàéâ. Äýëõèéí õºëáºìáºãèéí õîëáîîíû ò¿¿õýíä ýíý òýìöýýí àíõ óäàà
2 îðîí äàìæèí çîõèîãäñîí áà ºìíºä Ñîëîíãîñûí
áàã àíõ óäàà õàãàñ øèãøýý òîãëîëòîíä øàëãàðàí
äýëõèé íèéòèéã ãàéõøðóóëæýý.
Ñîëîíãîñûí áàã òàìèð÷äûí ãàéõàìøèãò òîãëîëò
Ñîëîíãîñ óëñûí íýð õ¿íäèéã äýëõèé åðòºíöºä
äóóðñãàñàí áèëýý.
Äàéí, æàãñààë, áîñëîãî, ýðõ ìýäëèéí äàðàíãóéëàë çýðýã Ñîëîíãîñûí òóõàé ñºðºã òºñººëëèéã
àðèëãàæ, äýâøèëòýä îðíóóäûí ýãíýýíä àâàà÷èõàä
õºëáºìáºãèéí ÄÀØÒ èõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí þì.
Òýìöýýíèé ¿åýð Ñîëîíãîñûí õºã溺í äýìæèã÷èä “Óëààí ÷ºòãºð¿¿ä” íýðýí äîîð íýãäýæ ººðèéí
áàã òàìèð÷äàà õ¿÷òýé äýìæñýí þì. Õºë áºìáºãèéí
òàëáàéä áîëîí áóñàä ñàëáàðò Ñîëîíãîñ óëñûí
ãàðãàñàí îëîí àìæèëòóóä íü îëîí õ¿÷èí ç¿éëýýñ
øàëòãààëæ áàéñàí. Òýäãýýðèéã íýãòãýí ä¿ãíýâýë
ýíý óëñ ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí øèíý áîñãîí
äýýð çîãñîæ áàéíà ãýæ õýëýõ ¿íäýñ áîëíî. Ýíý
àìæèëòûã àâ÷ðàõûí òóëä Çàñãèéí Ãàçàð, õóâèéí
õýâøëèéíõýí òºäèéã¿é õ¿í á¿ðèéí õ¿÷èí ç¿òãýë îðñîí þì. Ãàäààäûí õýâëýëä áè÷èõäýý, 2002 îíû õºë
áºìáºãèéí ÄÀØÒ-èé õàìãèéí õ¿÷èðõýã ÿëàã÷ íü
Ñîëîíãîñûí áàã áîëëîî ãýñýí áàéíà. Ñîëîíãîñ÷óóä
¿íäýñíèéõýý áàã òàìèð÷äûã ãóäàìæ õîðîîëîë, õîò
óëñ äàÿàðàà õýðõýí èäýâõèòýé äýìæèæ áàéãààã
õàðñàí ãàäààäûí àæèãëàã÷ íàð äýëõèéí óëñóóäàä
¿ëãýð äóóðàéëàë áîëëîî ãýæ ä¿ãíýñýí áàéäàã.
Òýìöýýíèé 7 ¿åèéí òîãëîëòûí ¿åýð Ñîëîíãîñûí áàã
òàìèð÷äûã äýìæèõýýð óëñ îðíû ãóäàìæ òàëáàéä
öóãëàðñàí õºã溺í äýìæèã÷äèéí òîî îéðîëöîîãîîð
22 ñàÿä õ¿ðñýí ãýñýí òîîöîî ãàð÷ýý. Èòàëèéí áàãòàé
òîãëîñîí øóâòàðãûí 16 äàõü òîéðãèéí òîãëîëòûí

2002 îíû Ñîëîíãîñ,
ßïîíû õàìòàðñàí õºë
áºìáºãèéí ÄÀØÒíèé ¿åýð Ѻ¿ë õîòûí
çàõèðãààíû ºìíºõ
òàëáàéä öóãëàñàí õºë
áºìáºãèéí áàãèéí
õºã溺í äýìæèã÷äèéí
í¿ñýð öóãëààí

209

Áèåèéí òàìèð, ñïîðò

¿åýð õºã溺í äýìæèã÷äèéí òîî 4,2 ñàÿ áîëæ
Èñïàíèéí áàãòàé òîãëîõ ¿åä 5 ñàÿä õ¿ð÷ Ãåðìàíû
áàãòàé òîãëîõ õàãàñ øèãøýý òîãëîëòûí ¿åýð 6,5
ñàÿ õºã溺í äýìæèã÷èä ãóäàìæ òàëáàéä ãàð÷
¿íäýñíèéõýý áàãèéã èäýâõèòýé äýìæèæ áàéæýý. 3ð áàéðûí òºëºº 6-ð ñàðûí 29-íä Òóðêèéí áàãòàé
òîãëîõ ¿åýð 2,17 ñàÿ õºã溺í äýìæèã÷, òýìöýýíèé
7 äàõü òîãëîëòûí ¿åýð Ѻ¿ëèéí ãóäàìæ òàëáàéä 10
ñàÿ ãàðóé õ¿í öóãëàðñàí òîîöîî ãàð÷ýý.
1971 îíîîñ ýõëýí Åðºíõèéëºã÷èéí íýðýìæèò
õºë áºìáºãèéí àâàðãà øàëãàðóóëàõ îëîí óëñûí
õºë áºìáºãèéí òýìöýýíèéã Ñîëîíãîñò æèë á¿ð
çîõèîõ áîëæýý. Õîæèì ýíý òýìöýýí Àçè òèâä õºë
áºìáºãèéí ñïîðò õºãæèõºä èõ õóâü íýìýð îðóóëñàí
òºäèéã¿é òýìöýýíä îðîëöîã÷ òàëóóäûí íàéðàìäàëò
õàðèëöààã áèé áîëãîñîîð èðæýý. Ýíý òýìöýýíä
Àçè, Åâðîï, Ëàòèí Àìåðèê áîëîí Àôðèêààñ áàã
òàìèð÷èä èðæ îðîëöäîã þì. 1983 îíä Ñîëîíãîñ
óëñ Àçè òèâèéí ìýðãýæëèéí õºë áºìáºãèéí õîëáîî
á¿õèé àíõíû îðîí áîëæýý. 1994 îíîîñ Ê-Ëèã ãýæ
íýðëýãäýõ áîëñîí áà îäîî 14 áàã òóñ õîëáîîíä
áàãòäàã. 1996 îíîîñ ýõëýí ãàäààäûí òîãëîã÷äûã
ººðèéí áàãò òîãëîõûã õ¿ëýýí çºâøººðñºí áàéíà.
¯íäýñíèé ñïîðò, áàÿð íààäàì
Æèë á¿ðèéí 10-ð ñàðä 39 òºð뺺ð çîõèîãääîã ñïîðòûí íààäàìä îëîí òàìèð÷èí Ñîëîíãîñûí ºíöºã
áóëàí á¿ðýýñ èðæ îðîëöäîã. Ýíý íààäàì Ѻ¿ë,
Ï¿ñàí, Òýã¿, Êâàíæ¿, Èí÷îí ãýõ ìýò õîòóóäàä òîéðãîîð ÿâàãääàã. Áàãà áîëîí äóíä ñóðãóóëèéí ñóðàã÷¯íäýñíèé ñïîðòûí íààäàì

210

äûí äóíä æèë á¿ð õ¿¿õäèéí ¿íäýñíèé ñïîðòûí
íààäàì çîõèîäîã áºãººä 10,000 îð÷èì îõèä
õºâã¿¿ä îðîëöäîã. Îíû ýõýýð 1-ð ñàðä óðàí ãóëãàëò,
öàíà, ìºñíèé õîêêåé, áèàòëîí çýðýã òºðë¿¿ä îðîëöñîí ºâëèéí ñïîðòûí íààäàì áîëäîã.
̺í õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ¿íäýñíèé
ñïîðòûí íààäàì 1981 îíîîñ õîéø æèë á¿ð
çîõèîãäîæ áàéíà. Óëñ îðíû ºíöºã á¿ðýýñ èðñýí
õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä ñïîðòûí óð ÷àäâàðàà
¿çýã÷äýä òîëèëóóëäàã þì.
Îð÷èí ¿åèéí çàëóóñ öàíûí ñïîðòûã èõýä ñîíèðõîõ áîëæýý. Öàíààð ãóëãàõ ¿å Ñîëîíãîñò 12-ð ñàðààñ
3-ð ñàðûí ýõýí õ¿ðòýë ìàø áîãèíî áàéäàã. Ýíý
¿åýð Ѻ¿ë õîò áîëîí öàíûí áààç á¿õèé àìðàëòûí
ãàçðóóäûí õîîðîíä àâòîáóñ ÿâäàã. Æèë á¿ðèéí
2-ð ñàðä ¨íï¸í öàíûí áààçàä ãàäààäûí èðãýäýä
çîðèóëñàí öàíûí íààäàì áîëäîã. Ñîëîíãîñûí
öàíûí áààçóóäàä àìàð÷ ãóëãàõààð îëîí ìÿíãàí
æóóë÷èä Ç¿¿í ªìíºä Àçèéí îðíóóäààñ èðäýã þì.
Ñïîðòûí áóñàä ò¿ãýýìýë òºðºë
Ñîëîíãîñûí òàìèð÷èä îëèìïèéí òîãëîëò áîëîí áóñàä îëîí óëñûí òýìöýýí¿¿äýä áýéñáîë, ãîëüô, áàéò
ñóð, áóóäëàãà, øèðýýíèé òåííèñ, òýø¿¿ð áîëîí
öàíàòàé õàðàéëò, óðàí ãóëãàëò, óñàí ñýëýëò çýðýã
òºðë¿¿äýýð àìæèëòòàé îðîëöäîã.
Ñîëîíãîñûí áýéñáîëûí òàìèð÷èä ÀÍÓ áîëîí
ßïîíä àìæèëòòàé òîãëîí óëñ îðíûõîî íýðèéã ºíäºðò ãàðãàæ áàéíà. Ãîëüôûí îëîí ñàéí òàìèð÷èí
Ñîëîíãîñîîñ òºðñºí áèëýý. Ìýðãýæëèéí ãîëüôèéí
Ãîëüôèéí òàìèð÷èí ×îé
øí Æ¿ ººðèéí àìæèëòàà
áàòàòãàõûí òºëºº

211

Áèåèéí òàìèð, ñïîðò
Óñàí ñýëýëòèéí òàìèð÷èí
Ïàê Òý Õâàí ÄÀØÒ-ä
ººðèéí ãàéõàìøèãò
àìæèëòûã õàðóóëñààð.

ýìýãòýé òàìèð÷èí Ìèøåëü Âè, Ïàê Ñåðè, Êèì
Ìè Õþí íàð LPGA áîëîí ÀÍÓ-í ãîëüôèéí ýìýãòýé÷¿¿äèéí àâàðãà øàëãàðóóëàõ òýìöýýíýýñ îëîí
öîì, øàãíàë õ¿ðòñýí þì. 2002 îíä Ñîëîíãîñûí
òàìèð÷èí ×îé Ãþ¿í Æ¿ ìýðãýæëèéí ãîëüôèéí 2
óäààãèéí àâàðãà áîëæýý.
2003 îíû 1-ð ñàðä Àâñòðàëèéí Ñèäíåé
õîòîä çîõèîãäñîí Àäèäàñ îëîí óëñûí øèðýýíèé
òåííèñíèé òýìöýýíä Ñîëîíãîñûí òàìèð÷èí Ëè Õ¸í
Òýê àâàðãà áîëæ, ýíý òºð뺺ð îëîí óëñûí òýìöýýíä
ò¿ð¿¿ëñýí àíõíû Ñîëîíãîñ òàìèð÷èí áîëæýý.
Øèíý çàëóó õî¸ð òàìèð÷èí óñàí ñïîðò, óðàí ãóëãàëòûí òºð뺺𠺺ðñäèéí áîëîí óëñûíõàà íýðèéã
ìàíäóóëæ ÿâíà. Òàìèð÷èí Ïàê Òýé Âàí Äîõà-ä
áîëñîí Àçèéí ñïîðòûí íààäìààñ 3 àëò, 1ìºíãº,
3 õ¿ðýë ìåäàëü õ¿ðòýæ äýëõèéí 2 äýýä àìæèëòûã
ýâäæýý. ̺í 2007 îíä Ñèäíåéä áîëñîí Óñàí
ñïîðòûí äýëõèéí àâàðãà øàëãàðóóëàõ òýìöýýíä
400 ìåòðèéí ÷ºëººò ñýëýëòýýð àëòàí ìåäàëü, 200
ìåòðèéí ÷ºëººò ñýëýëòýýð õ¿ðýë ìåäàëü õ¿ðòñýí.
Òàìèð÷èí Ïàê íü 2008 îíû Áýýæèíãèéí îëèìïîä
400 ìåòðèéí ÷ºëººò ñýëýëòýýð àëò àâñíààð ýíý
òºðëèéí ñïîðòîîð àíõíû àëòàí ìåäàëèéã ýõ îðîíäîî àâ÷èðñàí þì. ̺í 200 ìåòðèéí ÷ºëººò ñýëýëòýýð ìºíãºí ìåäàëü õ¿ðòñýí áàéíà. 2007, 2008
îíû óðàí ãóëãàëòûí äýëõèéí àâàðãà øàëãàðóóëàõ
òýìöýýíèé 2 õ¿ðýë ìåäàëüò òàìèð÷èí Êèì Þ¿

212

Íà “Îðîñûí öîì 2007” òýìöýýíèé ÿëàã÷ áîëñîí
òºäèéã¿é óðàí ãóëãàëòûí îëîí óëñûí õîðîîíû
ø¿¿ã÷èä óðüä õîæèä ºã÷ áàéãààã¿é ºíäºð îíîîã
àâ÷ àâàðãà áîëñîí. ̺í îíä òýðýýð Õÿòàäûí öîìûí
àâàðãà áîëñîí.
Ò¿¿í÷ëýí ¿íäýñíèé ñïîðòûí ëèã¿¿ä òóõàéëáàë
ìýðãýæëèéí õºë áºìáºãèéí Ê-Ëèã, Ñîëîíãîñûí
áýéñáîëûí õîðîî (ÊÁÎ), ìýðãýæëèéí ãàð áºìáºãèéí Ëèã (Â-Ëèã) íü öýíãýëäýõ õ¿ðýýëýíä öóãëàðñàí
¿íýí÷ ôýí¿¿äýý ñàéõàí òîãëîëòóóäààðàà áàÿñãàñààð
áàéíà.
¯íäýñíèé ñïîðò
Ýðò äýýð ¿åýñ Ñîëîíãîñ÷óóä öààñàí øóâóó íèñãýõ,
îëñ òàòàõ, ñàâëóóð, òýâýã ºøèãëºõ, ñàâëóóð,
òàýêâîíäî áîëîí øèðûì áºõ çýðýã îëîí òºðëèéí
ñïîðò òîãëîîìîîð íààääàã áàéæýý.
ªíººã õ¿ðòýë õàäãàëàãäàí èðñýí óëàìæëàëò
ñïîðòûí íýã òºðºë íü òóëààíû áóþó áèå õàìãààëàõ
óðëàã áîëîõ òàýêâîíäî þì. ªíººäºð òàýêâîíäîã
äýëõèé íèéòýýð ìýäýõ áîëñîí áà ýíý íü îëîí
óëñûí ñïîðòûí òºðºëä áàãòñàí Ñîëîíãîñ ãàðàëòàé
öîðûí ãàíö ñïîðòûí òºðºë þì.
Òàýêâîíäî áîë ºâºðìºö ñïîðò áèëýý. Áèå õàìãààëàõ ýíý óðëàã 20-ð çóóíû ñ¿¿ëèéí õàãàñààñ îëîí
óëñàä ò¿ãýýìýë äýëãýð÷ ýõýëæýý. Îäîî 3000-ààä
Ñîëîíãîñ áàãø äàñãàëæóóëàã÷ íàð 150 ãàðóé îðîíä
òàýêâîíäî çààæ áàéíà.
Õ¿íèé áèåèéí õºäºë㺺íèéã áèå õàìãààëàõ
àðãà÷ëàë áîëãîí õºãæ¿¿ëñýí íü ýðòíèé øàøíû çàí
¿éëýýñ ¿¿äýëòýé. ¨íãî, Äîíìýí (òàëàðõëûí áàÿðûí
íýã òºðºë), Ì¿÷îí (òýíãýðèéí á¿æèã) õýìýýõ
øàøíû áàÿðûí ¿åýð ýðòíèé Ñîëîíãîñ÷óóä áèå
áÿëäðûí ºâºðìºö äàñãàë õèéäýã áàéñàí íü õîæèì
òàýêâîíäîãèéí ¿íäýñ áîëñîí ãýæ ¿çäýã.
Ñîëîíãîñûí òàýêâîíäîãèéí íèéãýìëýã íü 3.8 ñàÿ îð÷èì ãèø¿¿íòýé áºãººä
Ñîëîíãîñûí ñïîðòûí õîëáîîíû ãèø¿¿í
áàéãóóëëàãà þì. 1980 îíä îëîí óëñûí
îëèìïèéí õîðîîíîîñ Ѻ¿ëä òºâòýé

Óðàí ãóëãàëòûí òàìèð÷èí
Êèì Þ¿ Íà äýëõèéí
àâàðãà øàëãàðóóëàõ
òýìöýýíèé ýìýãòýé ÷ºëººò
¿ç¿¿ëáýð õèéæ áàéãàà íü.

Ê¿ãêèâîí
Äýëõèéí òàýêâîíäîãèéí
òºâ

213

Áèåèéí òàìèð, ñïîðò
Òàýêâîíäî ºíººäºð îëîí
óëñûí õýìæýýíèé ñïîðò
áîëæýý

äýëõèéí òàýêâîíäîãèéí õîëáîîã ýíý ñïîðòûã
çîõèîí áàéãóóëàõ àëáàí ¸ñíû áàéãóóëëàãà (õºãæëèéã õàðèóöàí õÿíàõ àëáàí ¸ñíû ýòãýýä) õýìýýí
çàðëàæýý. Òàýêâîíäî íü 1988 îíû Ѻ¿ëèéí îëèìïîä ¿ç¿¿ëýõ òîãëîëòûí òºð뺺ð îðñîí áàéíà.
2000 îíä Ñèäíåéí îëèìïèéí òîãëîëòîîñ ýõëýí
îëèìïèéí àëáàí ¸ñíû òºðºëä áàãòàâ. ªìíºõ îëèìïèéí àâàðãà Ì¿í Äà Ñ¿í íü Áýýæèíãèéí îëèìïîîð
Îëîí Óëñûí Îëèìïèéí Õîðîîíû ãèø¿¿íýýð
ñîíãîãäæýý.
Øèðûì áºõ ãýäýã íü Ñîëîíãîñûí ¿íäýñíèé
áºõèéí áàðèëäààí þì. Øèðûìûí áºõ÷¿¿ä íýã
íýãíèéõýý ñàááà (á¿ñýëõèé áîëîí ºðººñºí ãóÿ
îðîîñîí äààâóó)–ñ áàðüö àâ÷ õ¿÷, óõààíàà ãàðãàí
ºðñºëäºã÷ºº óíàãààõûã çîðüäîã. Àíõíû Ñîëîíãîñ
àéìãóóä ¿¿ññýí öàãààñ Øèðûì áºõ ¿¿ññýí ãýæ ¿çäýã.
Ýðòíèé õ¿ì¿¿ñ àìü áèå, õîîë õ¿íñýý äàéñíààñ
áîëîí àðààòàí àìüòäààñ õàìãààëàí òóëàëääàã
áàéæýý. ̺í îâîã àéìãóóä ººð õîîðîíäîî èõ
äàéòäàã áàéæýý. ¯¿íèé ¿ð ä¿íä áèå õàìãààëàõ
óðëàãèéí îëîí òºðëèéã õºãæ¿¿ëæ ÷àäñàí ãýäýã.
Øèðûì áºõèéí áàðèëäààíä ÿëñàí áºõºä òîì
áóõ áýëýãëýäýã áàéñàí íü õ¿÷ ÷àäëûí áýëýãäýë
òºäèéã¿é ãàçàð òàðèàëàíãûí àæèëä õýðýãòýé èõ ¿íý
öýíýòýé ºíäºð øàãíàë áàéæýý.
ªíººäºð Øèðûì íü çºâõºí óëàìæëàëò áàÿðûí

214

Øèðûì áºõ áîë
ñîëîíãîñûí ¿íäýñíèé
÷ºëººò áºõèéí òºðºë þì.

ºäð¿¿äýä çîõèîãääîã íààäàì áèø õàðèí ºñºí
äýâæèæ áóé ñïîðò áîëîí õóâèð÷ýý. Ñîëîíãîñûí
Øèðûì áºõèéí íèéãýìëýãýýñ íèéòýä çîðèóëàí
¿ç¿¿ëýí òîãëîõ áàðèëäààí çîõèîæ óëàìæëàëò
ñïîðòûí ýíý òºðºëä îëíû àíõààðëûã õàíäóóëæ
áàéäàã. Áàðèëäààíû äýã æóðìûã áàéíãà õºãæ¿¿ëæ
èðñýí òóë óëàìæëàëò áàðèëäààí çºâõºí áèå
õàìãààëàõ óðëàã áàéõàà áîëüæ îëîí íèéòèéí
ñîíèðõëûã õàìãèéí èõ òàòñàí îð÷èí ¿åèéí
ñïîðò áîëîí õºãææýý. ¯¿íèéã Øèðûì áºõèéí
áàðèëäààíû
òýìöýýíèéã
òåëåâèçýýð
òîãòìîë
íýâòð¿¿ëæ áàéãààãààñ õàðæ áîëíî.

215

Áèåèéí òàìèð, ñïîðò

òîâ÷õîíäîî

Ñïîðò: Á¿õ äýëõèéã õîëáîã÷
Óëàìæëàë ¸ñîîð, Ñîëîíãîñ÷óóä îëîí òºðëèéí ñïîðò òîãëîîìîîð
òîãëîäîã. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ýäèéí çàñàã õóðäàöòàé õºãæèæ ýõýëñýí
íü àðä èðãýäèéí äóíä ñïîðò áèåèéí òàìèð ñîíèðõîõ ÿâäëûã óëàì á¿ð
íýìýãä¿¿ëæýý. ªíººäºð ìàø îëîí õ¿í òºðºë á¿ðèéí ñïîðòîîð õè÷ýýëëýæ,
òýìöýýí óðàëäààíä îðîëöîæ áàéíà.

ÑÏÎÐÒÛÍ
ÃÓÐÀÌÑÀÍ
ÒÈÒÝÌ
2002 îíû Ñîëîíãîñ
ßïîíû õàìòàðñàí
õºë áºìáºãèéí
ÄÀØÒ

1988 îíû Ѻ¿ëèéí
îëèìïèéí íààäàì
XXIV çóíû Îëèìïèéí
òîãëîëò “Ýíõ òàéâàí,
ýâ íýãäýë, õºãæèë
äýâøèë” óðèàí äîð
1988 îíû 9-ð ñàðûí
17-íîîñ 10-ð ñàðûí
2-í õ¿ðòýë Ѻ¿ë
õîòíîî 16 õîíîãèéí
òóðø àìæèëòòàé
çîõèîãäñîí áèëýý.

216

Ñîëîíãîñûí áàã õàãàñ
øèãøýý òîãëîëòîíä
øàëãàð÷ ¿ëäñýí íü
Àçèéí îðíû áàã àíõ
óäàà ÄÀØÒ-ä ¿ç¿¿ëñýí äýýä àìæèëò
áàéâ.

2011 îíû Òýã¿ õîòîä
çîõèîãäîõ Õºíãºí
àòëåòèêèéí ÄÀØÒ
Òýã¿ õîò 2011 îíû
Õºíãºí àòëåòèêèéí
äýëõèéí àâàðãà
øàëãàðóóëàõ òýìöýýí
çîõèîõ ýðõ àâ÷
øàëãàðñàí áèëýý.

Þí øí Øèí
Ãàíäáîë

Ïàê ×àí Õó
Áýéñáîë

ÑÎËÎÍÃÎÑÛÍ
ÑÏÎÐÒÛÍ
ÎÄÓÓÄ

Êèì Þ¿ Íà
Óðàí ãóëãàëò

Ïàê Æè Ñîí
Õºë áºìáºã

Ïàê Òý Õâàí
Óñàí ñýëýëò

Ãîëüô
×îé øí Æ¿

Ïàê Ñý Ðè

217

ÀßËÀË ÆÓÓË×ËÀË

Ñîëîíãîñ Óëñ, ò¿¿íèé õ¿í àì

218

12

Àÿëàë
æóóë÷ëàë

Àÿëàã÷èä ºãºõ çºâëºãºº
Òýýâýð
Áàéðíû àñóóäàë
Ñîëîíãîñ îðîíòîé òàíèëöàõóé
Äýëã¿¿ð, õóäàëäàà

219

Àÿëàë æóóë÷ëàë

Àÿëàë æóóë÷ëàë
¯çýñãýëýí òºãñ áàéãàëú, ºâºðìºö ñî¸ë, ò¿¿õèéí
¿íýò ºâ àðâèíòàé Ñîëîíãîñ îðîíä æóóë÷äàä ¿ç¿¿ëæ
ñîíèðõóóëàõ ç¿éë îëîí áèé. ĺðâºí óëèðàëòàé,
õîéã äýýð îðøèõ ýíý óëñûí íàðàí øàðëàãûí ãàçðóóä, óóë óñ, ãîë ìºðºí æóóë÷äûí àíõààðëûã èõýä
òàòäàã. Áóääûí øàøíû ýðòíèé ñ¿ì õèéä, õààä
íî¸äûí îðä õàðø, óðàí áàðèìàë, àðõåîëîãèéí
îëäâîðò ãàçðóóä, öàéç õýðýì, ÿçãóóð óëàìæëàëûã
õàðóóëñàí òîñãîí, ìóçåé îëîí áèé.

Àÿëàã÷èä ºãºõ çºâëºãºº
Âèç: Èõýíõ æóóë÷èä Ñîëîíãîñò èðýõäýý õî¸ð òàëûí
çîð÷èõ òèéçòýé áîë 15 õîíîãèéí äîòîð âèçã¿é çîðÑîëîíãîñ óëñàä
çîð÷èãñäûí òîî

(ìÿíãàí õ¿íýýð)

Ýõ ñóðâàëæ: Ñîëîíãîñûí Àÿëàë Æóóë÷ëàëûí áàéãóóëëàãà

220

÷èõ áîëîìæòîé. ̺í òóõàéí óëñ áîëîîä Ñîëîíãîñûí Çàñãèéí ãàçàð õîîðîíäûí ãýðýýíèé äàãóó îëîí
îðíû èðãýä íýã ñàðààñ çóðãààí ñàðûí õóãàöààãààð
áóþó óäààí õóãàöààãààð âèçã¿é çîð÷äîã. Õýðýâ àæèëëàõ áîëîí áóñàä çîðèëãîîð óäààí õóãàöààòàé îðøèí
ñóóõààð Ñîëîíãîñò çîð÷èæ áóé èðãýí áîë èðýõýýñ
ºìíº îðîõ âèç çààâàë àâàõ áºãººä èðñýí õîéíîî 90
õîíîãèéí äîòîð äîòîîäûí öàãàà÷ëàëûí àëáàíä á¿ðòã¿¿ëýí áàéíãûí îðøèí ñóóã÷èéí ¿íýìëýõ àâàõ ¸ñòîé.
(Çàñãèéí ãàçðûí âýáñàéò www.korea.net öàõèì õóóäàñíààñ èë¿¿ äýëãýðýíã¿é ìýäýýëýë àâàõ áîëîìæòîé).
̺íãºí òýìäýãò: Ñîëîíãîñûí ìºíãºí òýìäýãòèéã
âîí ãýõ áºãººä 1,000 äýâñãýðò (1.05$), 5,000,
10,000-ûí öààñàí äýâñãýðò áàéõààñ ãàäíà 10, 50,
100, 500-òûí çîîñîí ìºí㺠õýðýãëýäýã. Åðºíõèé人
áàíêóóä íü äàâààãààñ áààñàí ãàðèãóóäàä 09:3016:30 öàãèéí õîîðîíä àæèëëàäàã. Ñîëîíãîñûí
èõýíõè òîìîîõîí äýëã¿¿ð¿¿ä, çî÷èä áóóäàë,
çîîãèéí ãàçðóóä îëîí óëñûí êðåäèò êàðòààð
¿éë÷èëäýã. Ãýõäýý æèæèã äýëã¿¿ðò çàðèìäàà êðåäèò
êàðò óíøèõ òºõººðºìæ áàéäàãã¿é òóë áàãà çýðãèéí
áýëýí ìºí㺠áèåäýý àâ÷ ÿâàõûã çºâëºæ áàéíà.
Óðãàìàë àìüòíû õîðèî öýýð: Á¿õèé ë òºðëèéí óðãàìàë, àìüòíû òºðºë ç¿éëñèéã õèëýýð àâ÷ àãààðûí
áîëîí óñàí îíãîöíû áîîìòîîð íýâòðýí îðîõäîî
õîðèî öýýðèéí àëáàíä á¿ðòã¿¿ëíý.

Ñîëîíãîñûí àÿëàë
æóóë÷ëàëûí ëàâëàõ óòàñ
1330
Ãàäààäûí æóóë÷èä
1330 ãýñýí ëàâëàõ
óòñàíä õîëáîãäñîíîîð
Ñîëîíãîñûí õààíà ÷
ÿâñàí òóñëàëöàà àâàõ
áîëîìæòîé.

10,000 âîí

5,000 âîí

1,000 âîí

Ñîëîíãîñ Óëñàä çîð÷èãñîä óëñ òóñ á¿ðýýð
ÀÍÓ (11.0%)
Åâðîï (8.7%)

Òàéâàíü (5.2%)

Õÿòàä (16.6)

2007 îíä
èðñýí
ãàäààäûí
æóóë÷èä

ßïîí (34.7%)

Áóñàä (23.9%)

Ýõ ñóðâàëæ: Ñîëîíãîñûí Àÿëàë Æóóë÷ëàëûí áàéãóóëëàãà

221

Àÿëàë æóóë÷ëàë
Èí÷îíû îëîí óëñûí íèñýõ
îíãîöíû áóóäàë

Òýýâýð
Ñîëîíãîñò õýðõýí î÷èõ âý?
Àãààðààð: Ñîëîíãîñ óëñ äýëõèéí áàðàã á¿õ òîì
õîòóóäòàé àãààðûí çàìààð õîëáîãääîã áºãººä Ç¿¿í
Àçèéí îëîí óëñûí íèñýõ îíãîöíû ãîë áóóäëóóä ðóó
øóóä áîëîí äàìæèõ íèñëýã õèéäýã. Îëîí óëñûí
37 àâèàêîìïàíè äîëîî õîíîãò Ñîëîíãîñ ðóó áîëîí
Ñîëîíãîñîîñ ãàäàãø 1500 ãàðóé òîãòìîë íèñëýã
¿éëääýã áàéíà. Ñîëîíãîñò 9 îëîí óëñûí îíãîöíû áóóäàë áàéäàã. Ýäãýýð íü 2001 îíû 3-ð ñàðä
àøèãëàëòàíä îðñîí Èí÷îíû îëîí óëñûí íèñýõ
îíãîöíû áóóäàë, Ѻ¿ëèéí Êèìïó, Ï¿ñàí äàõü
Êèìõý, Æýæ¿ àðëûí Æýæ¿, ×îíæ¿ äàõü ×îíæ¿,

Îíãîöíû áóóäàë õ¿ðòýëõ ìåòðîíû øóãàì ÀÐÅÊÑ

ÀÐÅÊÑ (ìåòðîíû 1-ð øóãàìûí á¿ä¿¿â÷ çóðàã)
Èí÷îí ÎÓÍÁ
¯íñî
À÷àà òýýâðèéí òåðìèíàë

Èí÷îí ÎÓÍÁ

ʸìàì

Êåÿí

ä
àí à
àì óí
óã ñó
ø
ð üæ
1- îë
ñ

Êèìïó îíãîöíû
áóóäàë

ä
àí
àì óíà )
ã
ó
à
ø ñó àì ãà
ð æ øóã àé
9- ëü ð á
5, ñî (9- äàæ
ã

ðè

áà

Îíãîöíû áóóäàë õ¿ðòýëõ ìåòðîíû øóãàì Àðåêñ áîë õóâèéí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé òîìîîõîí òºñºë áºãººä òºìºð çàìûí õóâüä àíõíû äýä á¿òöèéí ñàëáàð äàõü õóâèéí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé òºñºë áîëñîí
þì. Ýíý íü àãààðûí òýýâðèéí áîëîí íèéòèéí òýýâðèéí õºãæèëä õî¸óëàíä íü õóâü íýìýð îðóóëæ
áàéãàà áèëýý. ÀÐÅÊÑ-òàé õîëáîîòîé äýëãýðýíã¿é ìýäýýëëèéã www.arex.or.kr âýá õóóäàñíààñ ¿çíý ¿¿.

222

Òýã¿, ßíÿí, Ì¿àí, Êâàíæ¿ îëîí
óëñûí íèñýõ îíãîöíû áóóäëóóä þì.
Êèìõý áà Æýæ¿ãèéí íèñýõ îíãîöíû
áóóäëóóä ßïîíû Òîêèî, Ôóêóîêà,
Íàãîÿà áîëîí Îñàêà õîò ðóó õàðèëöàí íèñëýã ¿éëääýã.
Ѻ¿ë õîòûí ºíöºã áóëàí á¿ðýýñ
ºã뺺íèé òàâàí öàãààñ øºíèéí
22:30 õ¿ðòýë 15 ìèíóò òóòàìä àâòîáóñ íèñýõ îíãîöíû áóóäàë ðóó
ÿâäàã. Èí÷îíû íèñýõ îíãîöíû áóóäëààñ Ѻ¿ë õîòûí
19 òîì çî÷èä áóóäàë ðóó KAL-ûí òóñãàé ëèì¿çèí
àâòîáóñ àðàé õÿìä ¿íýòýéãýýð ¿éë÷èëäýã.

Á¿êâàí óñàí çàìûí
òýýâðèéí Ñîíõè õºëºã
Ï¿ñàí õîò, ßïîíû
Øèìîíîñýêè õîòûí
õîîðîíä çîð÷èæ áàéíà.

Óñàí îíãîöîîð: Ñîëîíãîñò óñàí îíãîöíû îëîí ÷èãëýë áàéäàã. Àìåðèêèéí áàðóóí ýðãýýñ Âîòåðìýí
ñòèìøèï, Àìýðèêýí ïàéîíèýð, Ïàñèôèê ôàð èéñò,
Ïàñèôèê îðèåíò ýêñïðýññ, Ñòýéò ìàðèí áîëîí
Þíàéòýä ñòýéòñ ëàéíç êîìïàíèéí õºëºã îíãîöóóä
Ñîëîíãîñò èðäýã. Á¿ãâàí Ôåððè, Êîðåà ôåððè
áîëîí Êîðåà ìàðèí ýêñïðåññ çýðýã êîìïàíèóä
Ï¿ñàí õîò áîëîí Æýæ¿ àðëûã Øèìîíîñåêè,
Êîáå, Õàêàòà çýðýã ßïîíû áîîìòóóäòàé õîëáîñîí
àÿëàë õèéäýã. ̺í Èí÷îíîîñ Õÿòàäûí Òÿíüæèí
áîëîí Âåéõàé áîîìò ðóó óñàí îíãîö ÿâäàã áàéíà.
Õîëáîãäîõ áè÷èã áàðèìòûí çºð÷èëã¿é áîë óñàí
îíãîöíû çîð÷èã÷ õóâèéí ìàøèíàà ò¿ð õóãàöààíä
õèëýýñ ãàäàãø óíàõààð àâ÷ ÿâàõûã çºâøººðäºã.
Ñîëîíãîñ îðíîîð õýðõýí àÿëàõ âý?
Äîòîîäûí íèñëýã: Èõýíõ îðîí íóòãèéí íèñëýã íü
Ѻ¿ë õîòîîñ 1 öàãèéí äîòîð õ¿ðýõ¿éö çàéòàé áàéäàã. Ѻ¿ëèéí áàðóóí õýñýã, Èí÷îíû îëîí óëñûí
íèñýõ áóóäëûí ãîëä îðøèõ Êèìïó íèñýõ îíãîöíû
áóóäëààñ èõýíõ îðîí íóòãèéí íèñëýã, Õÿòàä, ßïîí
çýðýã îðíóóä ðóó îéðûí çàéí ãàäààä íèñëýã ¿éëääýã. Êîðåàí ýéð, Àñèàíà ýéðëàéíç, áóñàä æèæèã
íèñëýãèéí ãàçàð á¿õ äîòîîä íèñëýãèéã ¿éëääýã.
Òºìºð çàì: Ñîëîíãîñûí ºíöºã áóëàí á¿ðò õ¿ðñýí
¿íäýñíèé òºìºð çàìûí ñ¿ëæýýíä ñóïåð ýêñïðåññ,

223

Àÿëàë æóóë÷ëàë

Êýé Òè Ýêñ õóðäàí
ãàëò òýðýã

ýêñïðåññ áîëîí îðîí íóòãèéí ãýñýí 3 òºðëèéí ãàëò
òýðýã ÿâäàã. Ñóïåð ýêñïðåññ ãàëò òýðýã Ѻ¿ë õîòûã
Ï¿ñàí, Ìóêïó, Òýã¿ãèéí ç¿¿í õýñýã, Êâàíæ¿ áîëîí
Èêñàí-òàé õîëáîäîã. Àÿëàë æóóë÷ëàëûí ãîë ãàçðóóä ðóó ãàëò òýðýã äàìæèëã¿é ýñâýë ãàíö äàìæèí
õ¿ð÷ áîëíî. Ýêñïðåññ ãàëò òýðýã âàãîí-ðåñòîðàíòàé
áàéäàã áîë ñóïåð ýêñïðåññ ãàëò òýðãèéí õàìãèéí
óðò àÿëàë åð人 3 öàã áàéõ ó÷èð òóñãàé ðåñòîðàíã¿é
çºâõºí õºíãºí çóóø á¿õèé ÿâóóëûí ñàãñààð
¿éë÷èëäýã. Óñàí îíãîöíîîñ áîëîí ãàëò òýðýã äàìæèí
õ¿ðýõ ÷èãëýë¿¿äýý ¿íäýñíèé òºìºð çàìûí ñ¿ëæýýíèé
âýá ñàéò http://www.korail.ko.kr-ààñ õàðæ áîëíî.
Çîð÷èõ òèéçèéã Ñîëîíãîñîîñ áîëîí ãàäààäààñ ýðõ
á¿õèé òèéçèéí ãàçðààñ õóäàëäàí àâ÷ áîëíî.
Àâòîáóñ: Õîò õîîðîíäûí ÷èãëýëä ÿâäàã àâòîáóñààð
Ñîëîíãîñûí òîì, æèæèã á¿õèé ë õîòóóäàä î÷èæ
áîëîõ áà õÿìä òºñºð àÿëàëä òîîöîãääîã. Õýäèé
òèéì ÷ á¿õ çîãñîîëä çîãñäîã ó÷èð öàã èõ çàðöóóëàãäàíà. Òóñãàé äýýä çýðýãëýëèéí àâòîáóñ ìºí ÿâäàã.
Îðîí íóòãèéí, õîò äîòîðõ áîëîí ýêñïðåññ àâòîáóñíû òàñàëáàð 700-1800 âîíû ¿íýòýé. Òýýâðèéí òàëààðõ á¿õ ìýäýýëëèéã http://www.visitkorea.or.kr
âåá ñàéòààñ àâ÷ áîëíî.

Ѻ¿ë õîòûí àâòîáóñíû
ñèñòåì
Õîòûí á¿õ àâòîáóñ 4
ºí㺺ð àíãèëàãäñàí
áàéäàã: õºõ, íîãîîí,
óëààí, øàð. Õºõ àâòîáóñ
¿íäñýí çàìóóäààð çîð÷èæ
¿éë÷èëäýã. Íîãîîí
àâòîáóñ îéðõîí çàéä áóþó
ìåòðîíû áóóäàë õ¿ðòýë
¿éë÷èëäýã. Óëààí àâòîáóñ
õîò õîîðîíä çîð÷äîã.
Õàðèí õîò äîòîð òîéðîã
çàìûí õýëáýðýýð øàð
àâòîáóñ ¿éë÷èëäýã.

224

Õîò õîîðîíäûí ýêñïðåññ àâòîáóñ: Õîò õîîðîíäûí
ýêñïðåññ àâòîáóñ íü õ¿ðýõ ãàçàðòàà áàðàã çîãñîëòã¿é øóóä î÷äîã áºãººä çºâõºí òîäîðõîé öàãóóäàä
ò¿ð àìðàõ çîãñîîëä çîãñäîã.
Ýíãèéí ýêñïðåññ áîëîí ëþêñ ýêñïðåññ ãýñýí
õî¸ð òºðëèéí àâòîáóñ Ñîëîíãîñûí á¿õ òîì õîòóóäûí õîîðîíä ÿâäàã. Ëþêñ àâòîáóñ äîòðîî çàé èõòýé, ºðãºí ñóóäàëòàé áºãººä ¿¿ðýí òåëåôîí óòàñ,
ä¿ðñ áè÷ëýãèéí õóóðöàã òîãëóóëàã÷ çýðýã íýìýãäýë
òîíîãëîëòîé áàéäàã. Íýã ýãíýýíäýý 3 ñóóäàëòàé áàéíà. Ýíãèéí ýêñïðåññ àâòîáóñíû õóâüä ýãíýýíäýý 4
ñóóäàëòàé. Çàðèì ÷èãëýëèéí ëþêñ àâòîáóñ øºíº
ÿâäàã. Ѻ¿ëä ýêñïðåññ àâòîáóñíû 3 áóóäàë áèé. Òºâ
òîâ÷îî, Êàííàì äàõü 3-ð øóãàìûí Íàìá¿ áóóäàë,
2-ð øóãàìûí Êàíá¸í áóóäëûí îéðîëöîîõ Äóí (ç¿¿í)
Ѻ¿ë áóóäàë ìºí ò¿¿í÷ëýí Ï¿ñàíû ýêñïðåññ àâòîáóñíû áóóäàë õîòûí òºâèéí ç¿¿í òàëä áàéðëàäàã.

Ìåòðî: Ѻ¿ë, Ï¿ñàí, Òýã¿, Êâàíæ¿,
Èí÷îí, áîëîí Òýæîí õîòûí õàìãèéí
òîõüòîé, õóðäàí, àþóëã¿é íèéòèéí
òýýâðèéí õýðýãñýë áîë ìåòðî þì.
Ѻ¿ë õîòûã çàõûí õîðîîëîë áîëîí
îéð òîéðîíä áàéäàã äàãóóë õîòóóäòàé íü ìåòðî õîëáîæ ºãäºã. Òàñàëáàðûí äîîä ¿íý 1,000 âîíîîñ
(1,06$) ýõëýõ áà õ¿ðýõ ãàçðààñ
øàëòãààëàí ¿íý ººð÷ëºãäºíº. Çîð÷èã÷èä òºëáºðºº
õèéõýä õÿëáàð áºãººä ìºí ¿íýã¿é äàìæèõ ýðõèéí
òàñàëáàðûã Ò êàðò ãýõ çýýëèéí êàðò àøèãëàí àâ÷
áîëíî.
Òàêñè: Ñîëîíãîñò ýíãèéí áîëîí ëþêñ ãýñýí õî¸ð
òºðëèéí òàêñè ¿éë÷èëäýã. Òàêñèíû òºëáºð ÿâàõ
öàã áîëîí çàéíààñàà õàìààðíà. Ëþêñ õàð òàêñè
íü ýíãèéí ñààðàë òàêñèíààñ àðàé ¿íýòýé. Á¿õ
òàêñè ¿¿ðýí òåëåôîí óòñààð äàìæóóëàí îð÷óóëãûí
¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã ó÷èð æîëîî÷òîé ¿ë îéëãîëöîõ
áýðõøýýë ¿ã¿é.
Ìàøèí ò¿ðýýñëýõ ¿éë÷èëãýý: Ñîëîíãîñò ìàøèí
ò¿ðýýñëýí àÿëàõ íü îð÷èí òîéðîíòîéãîî ñàéòàð
òàíèëöàõ ¿ð ä¿íòýé àðãà þì. ªðãºí áîëîí õóðäíû
îëîí çàìààð óëñ îðíû àëü ÷ ºíöºã áóëàíä õ¿ð÷
áîëíî. Ìàøèí ò¿ðýýñëýõ ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõûí
òóëä äîîðõ øààðäëàãûã õàíãàõ õýðýãòýé áîëäîã.
¯¿íä:
- õàìãèéí áàãàäàà íýã æèëèéí æîëîîíû äàäëàãàòàé áàéõ,
- õ¿÷èíòýé îëîí óëñûí æîëîîíû ¿íýìëýõòýé
áàéõ,
- 21 íàñ õ¿ðñýí áàéõ
- Õ¿÷èíòýé ïàñïîðò, áèåèéí áàéöààëòòàé áàéõ
ãýñýí øààðäëàãà òàâèãääàã.
Ò¿ðýýñèéí òºëáºð ìàøèíû ìàðê, òºð뺺ñ õàìààð÷
ºäºðò 68.000-265.000 âîí (71,5$-278,9$) áàéäàã.
Õóðäíû äýýä õÿçãààð õîò äîòîð öàãò 60 êì, õóðäíû
çàìä öàãò 80-100 êì áàéäàã. Àðõè áîëîí áóñàä
òºðëèéí ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýñýí ¿åäýý ìà-

Ìåòðî
Òàêñèíóóä
Ýíãèéí òàêñè: Ýõíèé 2
êì-ò 1,900 âîíîîð ÿâàõ áà
íýìýëò 144 ì òóòàìä 100
âîíîîð íýìýãäýíý.

Áðýíä òàêñè: Çîð÷èã÷
õîòûí õààíààñ ÷ ãýñýí
ýíýõ¿¿ äóóäëàãûí òàêñèãààð ¿éë÷ë¿¿ëýõ áîëîìæòîé áºãººä äóóäëàãà
ºãñíººñ 5 ìèíóòûí äîòîð
çîð÷èã÷îî èðæ àâäàã.
Ëþêñ òàêñè: Ëþêñ òàêñè
íü îðîé äýýðýý øàð
òýìäýãòýé, õàð ºíãèéí
ìàøèíóóä áàéäàã. Ýäãýýð
òàêñè áîë ºíäºð ÷àíàðûí
¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ áºãººä
òºëáºð íü ýõíèé 3 êì-ò
4500 âîí òºëººä íýìýëò
164 êì òóòàìä 200 âîíîîð
íýìæ òºëäºã.

Òàêñè âàí: 9 õ¿íèé
ñóóäàëòàé òîì îâðûí âàí
òàêñè áàñ ¿éë÷èëäýã.

225

Àÿëàë æóóë÷ëàë

øèí æîëîîäñîí òîõèîëäîëä ìàø õàòóó øèéòãýë
õ¿ëýýäýã.
Ãàòàëãà îíãîö: Ñîëîíãîñ îðíû ñàéõíûã ìýäðýõ
áàñ íýã àðãà áîë Ï¿ñàí, Æýæ¿ àðàë, Ìóêïó, Õóíäó
àðàë, Ïóõàí áîëîí ¯ëëûíäó àðëûí õîîðîíä ÿâäàã
ãàòàëãà îíãîöîîð àÿëàõ þì. Ï¿ñàí áîëîí ¨ñ¿ãèéí
õîîðîíä ÿâäàã óñàí îíãîö áàðóóí ýðãèéí äàãóóõ
çîãñîîë á¿ðò çîãñäîã. ̺í Õàëë¸î ìàðèòàéì
áàéãàëèéí öîãöîëáîð ãàçàð çîãñäîã. Çîð÷èõ
òýýâýð áîëîí áóñàä àÿëàë æóóë÷ëàëòàé õîëáîîòîé
ìýäýýëëèéã http://www.visitkorea.or.kr âåá ñàéòààñ
àâ÷ áîëíî.

Áàéðíû àñóóäàë
Ñîëîíãîñò èðæ áóé õ¿ì¿¿ñ çî÷èä áóóäàë, æèæèã
äýí áóóäàë, íèéòèéí áàéð, àìðàëòûí ãàçàð
ýñâýë àéëä áàéðëàæ áîëíî. ªíäºð çýðýãëýëèéí
ñóïåð ëþêñ, ëþêñ, íýãä¿ãýýð, õî¸ðäóãààð áîëîí
ãóðàâäóãààð çýðãèéí ãýñýí çýðýãëýëèéí çî÷èä
áóóäëààñ äóðòàéãàà ñîíãîæ áîëäîã. Ñóïåð ëþêñ

Õèéäýä çî÷ëîõ íü
Îð÷èí ¿åèéí àìüäðàë ò¿ðãýí ººð÷ëºãäºõèéí õýðýýð
àëæààë, ñòðåññ èõòýé áàéäàã. Ò¿ì áóì áóæèãíàñàí
õîòûí àìüäðàëä áèä ¿ðãýëæ õàà íýãòýý ÿààð÷
áàéäàã. Òýãâýë Ñàìõâà õèéä çýðýã ñ¿ì õèéäýä
çî÷ëîõ íü õîòûí àìüäðàëä àëæààñàí õ¿ì¿¿ñèéã
çàâã¿é àìüäðàëààñ ò¿ð àìñõèéæ, òàéâøðàõ
áîëîìæ îëãîäîã. ªíººäºð óëñûí õýìæýýíä èéì
¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé 43 õèéä áàéíà. ¯íäñýí
õºòºëáºð íü õàãàñ ºäðèéí áóþó 3.5 öàãààñ ýõëýýä
3-4 õîíîãèéí àìðàëò ÷ áàéäàã. 6 õèéä á¿òýí æèëèéí
òóðø õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëäýã áà õóâü õ¿íèéã áàéíãà õ¿ëýýæ àâàõûí çýðýãöýý ãðóïï çî÷äûã çàõèëãààð
àâ÷ ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã. Èõýíõè õèéä áàéãàëèéí ¿çýìæ á¿ðýëäñýí ¿íäýñíèé áîëîí îðîí íóòãèéí
ïàðêóóäàä áàéðëàäàã. Ýíýõ¿¿ õºòºëáºð õ¿íèéã áàéãàëüä óëàì îéðòóóëæ, àìñõèéí áèå ñýòãýëýý
ñýðãýýõ, àëæààë òàéëàõ áîëîìæèéã îëãîäîã. Ýíý òàëààð äýëãýðýíã¿é ìýäýýëëèéã www.templestay.com
õàÿãààð îðæ ¿çíý ¿¿.

226

çî÷èä áóóäàëä íýã õîíîõîä 170.000 îð÷èì âîíû
¿íýòýé áàéäàã áîë áóñàä äîîãóóð çýðýãëýëòýé çî÷èä
áóóäëûí ¿íý 46.000 îð÷èì âîíîîñ ýõýëäýã.
Èõýíõ çî÷èä áóóäëóóäàä óñàí ñàí, ñàóí, áîóëèíãèéí òàíõèì áîëîí áèåèéí òàìèðûí çààë áàéäàã.
̺í äèñêî áîëîí êàðàîêå áààð, êàçèíî, àëæààë
òàéëàõ ºðºº çýðýã çî÷äûí òàâ òóõûã õàíãàõàä
÷èãëýãäñýí á¿õèé ë òºðëèéí ¿éë÷èëãýý áèé.
Æèëèéí òóðø òóõàéí óëèðàë á¿ðèéí öýíãýýíò àðãà
õýìæýýí¿¿ä îëíîîð çîõèîãääîã.
Äýí áóóäàë áîëîí íèéòèéí áàéðíû ¿íý õÿìä
áºãººä ýíãèéí, öýâýð íÿìáàé áàéäàã. ¯ç¿¿ëæ áóé
¿éë÷èëãýý áîëîí òîõèæèëòîîñ õàìààð÷ ¿íý íü ÿíç
á¿ð. Íèéòèéí áàéðíû õîíîãèéí õºëñ 6.000-22.000
($6.3-23.1) âîíû õîîðîíä, äýí áóóäëûíõ 30.00060.000 ($31.5-63.1) âîí áàéäàã.
Ñîëîíãîñ àéëä áàéõ íü õÿìä, çàðèìäàà á¿ð ¿íý
òºëáºðã¿é áàéäãààñ ãàäíà Ñîëîíãîñ ãýð á¿ëòýé àíä
íºõäèéí õàðèëöàà òîãòîîæ, Ñîëîíãîñ÷óóäûí àõóé
àìüäðàëûí õýâ ìàÿãèéã ìýäðýõ ºðãºí áîëîëöîî
îëãîäãîîðîî èõ äàâóó òàëòàé.
ªºðòºº ¿éë÷ëýõ çàð÷ìààð àæèëëàäàã çî÷èä áóóäëûí ãàçðóóä-ðåçèäåíò èõýâ÷ëýí æóóë÷èä îëíîîð
öóãëàäàã ãàçðóóäàä áàéäàã. ªºðºº ººðòºº ¿éë÷ëýõ
çàð÷ìààð àæèëëàäàã íü ãàë òîãîî, óíòëàãûí ºðºº,
óãààëãûí ºðºº áîëîí çî÷èä òàâ òóõûã õàíãàõàä
÷èãëýãäñýí áóñàä á¿õ íºõöëèéã õàíãàñàí áàéäàã.
¯íèéí õóâüä ìºí ÿíç á¿ð áºãººä ãîëäóó 30,000100,000 âîí, á¿ð ëþêñ çýðýãëýëòýé íü õîíîãèéí
200,000 âîíûõ ÷ áèé.
Øèíýõýí íýâòýð÷ áóé ÷ íýëýýä ýð÷èìòýé õºãæèõ
õàíäëàãàòàé ¿éë÷èëãýýíèé íýã òºðºë íü ôýíøí
áóþó çóñëàíãèéí áàéð ò¿ðýýñëýõ ÿâäàë þì. Ýäãýýð
íü öýöýðëýãæèëò òîõèæèëò ñàéòàé, áàéãàëèéí ¿çýñãýëýíòýé, Åâðîï çàãâàðûí áàéð áºãººä ýíãèéí ºðººíººñ àâàõóóëààä á¿õýë á¿òýí òîì áàéðûã ÷ ò¿ðýýñëýäýã. Õîñóóä, ãýð á¿ëýýðýý àÿëæ áóé æóóë÷äàä íýí
òîõèðîìæòîé.
Ñîëîíãîñ àéëä çî÷ëîí õîíîõ íü õÿìä çàðèìäàà
ãýðèéí ýçýä îëîí îðíû õ¿ì¿¿ñòýé íàéç íºõºä áîëîõ
¿¿äíýýñ ¿íýã¿é ÷ áàéõ òîõèîëäîë áàéäàã. Àéëä

Ѻ¿ë õîòîä áàéäàã Øèëëà
çî÷èä áóóäàë

227

Àÿëàë æóóë÷ëàë

õîíîõûí õóâüä òóñäàà
àðèóí öýâðèéí ºðººã¿é
áàéõààñ ãàäíà óëàìæëàëò
Ñîëîíãîñ ìàÿãààð ãîëäóó
øàëàí äýýð ñóóí õîîëëîõ, óíòàõ çýðýã òàëóóä
áèé ÷ èõýâ÷ëýí ºã뺺íèé óíäûã ºãäºã íü
çîîãèéí ãàçàð, ðåñòîðàí
áàéõã¿é òîñãîäîîð àÿëàõ
òîõèîëäîëä òààòàé áàéäàã.
Êàíâîíäó ìóæèä áàéõ
íýãýí ïåíñèîí áóóäàë

Ñîëîíãîñ îðîíòîé òàíèëöàõóé
Ѻ¿ë
Õàí ìºðíèé ýðýã äýýð áàéðëàäàã íèéñëýë Ѻ¿ë
íü 10 ñàÿ ãàðóé õ¿í àìòàé òîì õîò þì. Õîòæèëò,
àæ ¿éëäâýðæèëòèéí ÿâöàä ýíý õîò òóñ îðíû óëñ
òºð, ýäèéí çàñàã, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààí áîëîí
áîëîâñðîëûí òºâ áîëîí õºãæèæ èðæýý.
Ѻ¿ë áîë äýëõèéí òîì õîòóóäûí æàãñààëòàíä
äýýðýýñýý 10-ò îðäîã, ºíãºðñºí ¿å íü îð÷èí ¿åòýéãýý
ãàéõàì õîñîëñîí õîò þì. Çóóí çóóíû òýðòýý áàðèãäñàí îðä õàðø, ñ¿ðòýé äààìàí õààëãà, áóíõàí,
õîñã¿é ¿íýò íàíäèí ýðòíèé óðëàãèéí á¿òýýë¿¿äèéã
äýëãýí òàâüñàí îëîí ìóçåé, ¿çìýðèéí ãàçðóóä íü
óã õîòûí ýðòíèé ò¿¿õèéã òàíèóëàí õàðóóëàõûí
çýðýãöýý òýíãýð áàãàíàäñàí ºíäºð áàéøèí,
ñ¿ëæèëäñýí îëîí çàì, òýýâðèéí õýðýãñëèéí í¿ñýð
õºäºë㺺í íü óã õîòûí îð÷èí ¿åèéí àìüñãàëûã
ìýäð¿¿ëýõ ìýò áàéäàã.
Ýðòíèé Ѻ¿ë õîòûã äîòóóð òîéðãîîð äºðºâ,
ãàäóóð òîéðãîîð ìºí äºðâºí óóë õ¿ðýýëæ áàéæýý.
Õîòûí õîéä ç¿ãò Á¿ãàêñàí óóë, ç¿¿í ç¿ãò Íàêñàí óóë,
áàðóóí ç¿ãò Èíâàíñàí óóë, ºìíº ç¿ãò Íàìñàí óóë
áàéäàã áà ýäãýýðèéã äîòóóð òîéðãèéí óóë ãýäýã. Ýíý
äºðâºí óóëûã Æóñîí óëñûí (1392-1910 îí) ýðòíèé
íèéñëýëèéí õýðìýí õàíàí äîòîð òàëä áàéñàí
äºðâºí óóë ãýæ ¿çäýã. Ãàäóóð òîéðãèéí äºðâºí óóë

228

íü õîòûí õîéä ç¿ãò áàéäàã Á¿êõàíñàí óóë, ç¿¿í ç¿ãò
áàéäàã Þíìàñàí óóë, áàðóóí ç¿ãò áàéäàã Äîãÿíñàí
óóë áîëîí ºìíº ç¿ãò áàéäàã Êâàíàêñàí óóë þì.
Óóë áîëãîí ººð ººðèéí îíöëîã ¿çýñãýëýíòýé. Ѻ¿ë
õîòûí îð÷èìä óóëàíä àâèðàã÷èä, ÿâãàí àÿëàã÷èä
ñóóæ àìðàõ ñàéõàí ãàçàð, òóíãàëàã ñýð¿¿í áóëàã
îëîí áèé.
Ѻ¿ë õîòîä Æóñîí ã¿ðíýýñ ¿ëäñýí ýðòíèé
äºðâºí îðä õàðø áàéäàã. Ýíý íü ʸíá¿ãã¿í,
Òîêñ¿ã¿í, ×àíäîêã¿í áîëîí ×àíã¸íã¿í þì. ̺í
Æóñîí ã¿ðíèé õààä ºâºã äýýäñèéí Æóíìþ áóíõàí,
×àíäîêã¿í îðäíû òºðºë á¿ðèéí óðãàìàë, ñîíãîäîã
áàðèëãà áàéãóóëàìæ á¿õèé Õ¿âîí öýöýðëýãèéã

Ѻ¿ë õîòûí äóíäóóð óðñàõ
Õàí ìºðºíä îðøèõ ¨îèäó
àðàë

Ѻ¿ë õîòûí òºâä áàéðëàõ
Èíñàäóí ãóäàìíû Ñàìæè
òºâ

229

Àÿëàë æóóë÷ëàë

Ѻ¿ë õîòûí òîéðîí
àÿëàëûí àâòîáóñ
Ѻ¿ë õîòûí òîéðîí
àÿëàëûí àâòîáóñ íü
õîòûí òîìîîõîí äýëã¿¿ð
õóäàëäààíû òºâ, ¿çâýð¿¿ä
æèøýý íü ʸíá¿êã¿í,
×àíäîêã¿í çýðýã õààíû
îðäîí, Òóíäýì¿í,
Íàìäýì¿í çàõ, Ѻ¿ë õîòûí
öàìõàã çýðýã ãàçðóóäààð
çîð÷èí ¿éë÷èëäýã

Á¿êõàíñàí óóë áîë Ѻ¿ë
õîòîä îðøèõ ¿íäýñíèé
öýöýðëýãò õ¿ðýýëýí þì.

230

ýíä äóðäàõ íü ç¿éòýé. Ѻ¿ë õîòîä ãàäààäûí çî÷èä
ãèé÷äèéí î÷èõ äóðòàé ãàçðûí íýã áîë õîòûí òºâ
õýñýãò áàéäàã Èíñàäóí áèëýý. Ýíý ãóäàìæèíä
ýðòíèé ýäëýë çàðäàã äýëã¿¿ð, óðëàãèéí ãàëåðåé,
óëàìæëàëò ìàÿãèéí öàéíû ãàçàð, ðåñòîðàí áîëîí
íîìûí ñàí á¿ãä áèé. Ýíä äýëã¿¿ð õýñ÷ õóäàëäàà
õèéæ áóé õ¿ì¿¿ñ áîëîí õîâîð íàíäèí ýäëýë
öóãëóóëàã÷ íàð îëíîîð òààðàëääàã.
¯¿íýýñ ãàäíà æóóë÷äàä ¯íäýñíèé ìóçåé,
¯íäýñíèé ñîíãîäîã õºãæìèéí õ¿ðýýëýí, Ñýæóíû
ñî¸ëûí òºâ, Õîàì óðëàãèéí òàíõèì, Íàìñàí öàìõàã
áîëîí Êîðåà õàóñ çýðýã ¿çìýðèéí ãàçðûã ñàíàë
áîëãîäîã. Ѻ¿ëýýñ áàðóóí òèéø Êâà÷îíä øèíýýð
áàðèãäñàí Îð÷èí ¿åèéí óðëàãèéí ìóçåéã æóóë÷èä
ìºí ñîíèðõîí ¿çäýã þì.
Ѻ¿ëèéí òºâä áàéäàã Íàìñàí óóëàí äàõü
öàìõàãààñ õîòûã á¿õýëä íü õàðæ áîëäîã. ̺í ýíä
óëàìæëàëò òîñãîíûã ñýðãýýí áîñãîñîí áàéäàã òóë
æóóë÷èä ýíä èðýõ äóðòàé áàéäàã.
Ѻ¿ë õîòûí îð÷èí òîéðîíä áàéäàã îëîí ïàðêààñ
Îëèìïèéí õîòõîí, Ѻ¿ëèéí Ãðýíä ïàðê áîëîí
Èðãýäèéí îé öýöýðëýãò õ¿ðýýëýí çýðãèéã äóðüäàæ
áîëíî. Ýíä õ¿ì¿¿ñ àëæààëàà òàéëæ àìðàõûí
çýðýãöýý ÿâãàíààð çóãààëäàã. ̺í ýíä äóãóéãààð
çóãààëæ áîëíî. Ѻ¿ë õîòûí ¿íýò ç¿éëñèéí íýã
áîëîõ ýäãýýð ïàðêûí ñàéõíûã çºâõºí Ñîëîíãîñ÷óóä
ìýääýã íü õàðàìñàëòàé. Îëîíõ ãàäààäûí æóóë÷èä

ýäãýýð öýöýðëýãò õ¿ðýýëýíã¿¿äèéí ñàéõíûã ìýäýð÷
÷àäàëã¿é ºíãºðäºã.
Æóóë÷äàä çàéëøã¿é ñîíèðõóóëàõ ººð íýã ç¿éë
áîë ¿íäýñíèé õîîë þì. ¯íäýñíèé õîîëûã îð÷èí
¿åèéí ðåñòîðàí ÷, õºäºº îðîí íóòãèéí æèæèã
çîîãèéí ãàçàðò ÷ èäýæ áîëíî. ̺í Õÿòàä, ßïîí,
Ôðàíö, Èòàëè, Ìåêñèê, Ïàêèñòàí áîëîí áóñàä
¿íäýñòíèé õîîëûã ÷ çîîãëîõ áîëîìæòîé.
Îëîí òîîíû øºíèéí êëóá, êàáàðå, êàôå áîëîí
öýíãýýíèé ãàçàðòàé òóë Ѻ¿ëèéí øºíèéí àìüäðàë
èõ õºë õºäºë㺺íòýé. Ѻ¿ë õîòûí àâòîáóñ àÿëàëààð
áîëîí Õàí ìºðíººð àÿëàõ óñàí îíãîöíîîñ øºíèéí
Ѻ¿ë õîòûí õè÷íýýí ñàéõíûã õàðæ áîëíî.
Ѻ¿ëèéí îð÷èí òîéðîíä & ʸíãèäó ìóæ
Ñîëîíãîñûí õîéãèéí áàðóóí õýñãèéí òºâä ʸíãè
ìóæ áàéäàã. ¯¿ãýýð Õàí ìºðºí óðñàí, ìóæèéã
óóëàðõàã õîéä áîëîí òàë õýýðèéí ºìíºä ãýñýí õî¸ð
õýñýãò õóâààäàã þì. Ѻ¿ëä ¿çýæ õàðæ, í¿ä áàÿñãàõ
ç¿éë îëîí áàéõàä Ѻ¿ëýýñ îéðõîí ýíý ãàçàð àëæààë
òàéëæ ñàéõàí àìðàõ áîëîìæòîé. Íàðàí øàðëàãûí
ãàçàð, òýíãèñèéí áóëàí òîõîé áîëîí àðàë ýíä îëîí
áèé. Íàìÿíìàí áóëàí, Àñàíìàí áóëàí, Êèìïó
õîéã, Õâàñîíã õîéã, Êàíõâàäó áîëîí ¨íæîíäó àðàë
íü æóóë÷äûã èõ òàòäàã. Ýëáýã äýëáýã àìüäðàëûã
áýëãýäñýí àëòëàã õîíõîí öýöýã ýíä èõ óðãàäàã.
Þóíèíä áàéðëàõ
Ýâýðëýíä
Þóíèíä áàéðëàõ
Ýâýðëýíä Ñî¸ë àìðàëòûí
õ¿ðýýëýí (öýíãýëäýõ
õ¿ðýýëýí) íü äîòðîî
àìüòíû õ¿ðýýëýí,
áîòàíèêèéí öýöýðëýã,
õ¿¿õäèéí ïàðê á¿õèé
òîìîîõîí öîãöîëáîð þì.

231

Àÿëàë æóóë÷ëàë
Þóíèíä áàéðëàõ
Ñîëîíãîñûí ¿íäýñíèé
óëàìæëàëò òîñãîí
243 àêð ãàçðûã õàìàðñàí
270 ãàðóé óëàìæëàëò áàéð
áàéøèí á¿õèé ýíýõ¿¿
öîãöîëáîðò áàéãàëü
óóð àìüñãàëàà äàãàí
îíöëîã ÿëãààòàé áîëñîí
Ñîëîíãîñûí á¿õ íóòãèéí
áàéð áàéãóóëàìæèéã íýã
äîð õàðàõ áîëîìæòîé.

Ѻ¿ëýýñ óðàãø 30 ìèíóò ÿâàõ ãàçàð ýðòíèé
Ñîëîíãîñûí ýíãèéí àðäûí àìüäðàëûã õàðóóëñàí
óëàìæëàëò òîñãîí áàéäàã. Ýíý òîñãîíûã 1973 îíä
áàéãóóëñàí áà àëü ýðò óëèðàí áàëàðñàí ò¿¿õèéí
á¿õèé ë ç¿éëèéã ýíý òîñãîíä õàðæ áîëíî. Ìóæ
á¿ðò ººð ººðèéí îíöëîãòîé áàðèãääàã áàéñàí
á¿õ çàãâàðûí áàéøèí ýíä áèé. ̺í òîñãîíû òºâ
òàëáàé äýýð îëñîîð ÿâàã÷, õóðèì áîëîí îðøóóëãûí
öóâàà, öààñàí øóâóó õººðãºõ òýìöýýí, ÿçãóóð
óðëàãèéí æ¿æèã÷èä áîëîí äóó÷äûí òîãëîëòûã
ñîíèðõîæ áîëíî. Äàðõàí, ìóæààí, âààð÷èí
áîëîí áàãàæ çýìñýã õèéäýã óð÷óóä öåõäýý õýðõýí
àæèëëàæ áàéãààã õàðíà. Ýíä îéðõîí áàéäàã
Õâàñîí öàéçûã ÞÍÅÑÊÎ äýëõèéí ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿íýò
ºâèéí æàãñààëòäàà îðóóëñàí þì.
Þóíèí Ýâåðëýíä õýìýýõ àìðàëò, öýíãýýíèé
öîãöîëáîðò á¿õ íàñíû õ¿ì¿¿ñ àëæààëàà òàéëæ
öýíãýæ áîëîõ óñàí ñàí, ðàøààí çýðýã îëîí
áàéãóóëàìæ áàéäàã.
Õîàì óðëàãèéí ìóçåéä 5000 ãàðóé óðëàãèéí
á¿òýýë áàéäàã. Æèë á¿ðèéí 9-ð ñàðä çîõèîãääîã
Èí÷îíû âààð áîëîí øààçàí ýäëýëèéí ¿çýñãýëýíãèéí òàëáàéä øàâàð øàòààõ 80 çóóõ áàéäãèéã
ñîíèðõîæ áîëíî. Ýíä èðñýí æóóë÷èä ãàéõàìøèãò

232

×èìýýã¿é ºã뺺íèé
öýöýðëýã
ʸíãèäó ìóæèéí Êàï¸í
ñóìûí ×îíã¸íñàí õýìýýõ
óóëûí áýëä áàéðëàõ
öýöýðëýãò õ¿ðýýëýí

õºõ ºíãºòýé Êîð¸îãèéí ¿åèéí øààçàíã áàõäàæ
Æóñîíû ¿åèéí öàñàí öàãààí øààçàíãèéí ãî¸ëûã
áèøèðäýã.
Èí÷îí áîîìòîîñ õîéø Õàí ìºðíèé öóòãàëàíãèéí
îð÷èì áàéäàã Êàíõâàäó àðàë íü Ñîëîíãîñûí
5 äàõü òîì àðàë áºãººä ò¿¿õ áîëîí áàéãàëèéí
¿çìýðýýð áàÿëàã. Äîìîãò ãàðäàã óëñ ¿íäýñòíèéã
¿¿ñãýí áàéãóóëàã÷ Òàíã¿í õààíû áîñãîñîí ºðãºëèéí
òàâöàí, õàìãààëàëòûí öàéç õýðýì, XIII çóóíû Êîð¸î
ã¿ðíèé ¿åèéí øààçàí øàòààõ çóóõ áîëîí ×óíäóíñà
ñ¿ì íü ýíý àðëûí ãîë ¿çìýð þì.
Ѻ¿ëýýñ õîéò ç¿ã ð¿¿ àâòîáóñààð 56 êì àÿëæ
Ïàíì¿íæîìä î÷äîã. Ýíý òîñãîíä 1953 îíû 7-ð
ñàðûí 27-íû ºäºð Íýãäñýí ¿íäýñòíèé êîìàíäëàëààð Ýíõèéí õýëýëöýýðèéí ãýðýýã áàéãóóëæ, äàéíû
(1950-1953 îí) ãàëûã çîãñîîñîí þì. ̺í Íýãäñýí
¿íäýñòíèé êîìàíäëàë áîëîí Õîéä Ñîëîíãîñûí
òàë õàìòðàí õàìãààëäàã äóíäûí àþóëã¿é, öýðýãã¿é
á¿ñ áèëýý. Ýíä èðñýí ãèé÷äèéã öýðãèéí õºòº÷
íàð äàãóóëàí ÿâæ îíöãîé á¿ñèéíõýý òàëààð
òàíèëöóóëäàã.

233

Àÿëàë æóóë÷ëàë
ªâºë öàíààð ãóëãàõ
íü Ñîëîíãîñò õàìãèéí
çóãààòàé ç¿éë
Öàíûí áààçóóä òîíîã
òºõººðºìæ ñàéòàé öàíààð
ãóëãàõ á¿õèéë àÿòàé
òààòàé íºõöºë áîëîìæèéã
á¿ðä¿¿ëñýí áàéäàã.

Ç¿¿í õýñýã
Ñîëîíãîñûí õîéãèéí ç¿¿í õýñãèéí òºâä îðøäîã
Êàíâîí ìóæèéí èõýíõ íóòàã îé ìîäòîé ó÷èð õ¿í àì
õàðüöàíãóé áàãà ñóóðüøñàí ãàçàð þì. Îé äóíäàõ
ýíäõèéí æèæèã õîòóóä èõ ¿çýñãýëýíòýé õàðàãääàã.
Êàíâîí ìóæèéí ýíý îíöëîã íü 1999 îíû 1ð ñàðä çîõèîí áàéãóóëàãäñàí ªâëèéí Îëèìïèéí
òîãëîëò ýíä áîëîõîä èõ íºëººëñºí áèëýý. ̺í
1999 îíû 9-ð ñàðûí 11-íýýñ 10-ð ñàðûí 30-íû
ºäðèéã äóóñòàë “Õ¿í, áàéãàëü, èðýýä¿éí àìüäðàë”
ñýäýâò îëîí óëñûí àÿëàë æóóë÷ëàëûí ¿çýñãýëýí ýíä

Ñîëîíãîñûí õîéä õýñãýýð àÿëàõ íü
Êûìãàíñàí íóðóó (Î÷èð ýðäýíèéí íóðóó), 12,000 ãàéõàìøèã
áóþó 12,000 îðãèëóóäòàé
Êûìãàíñàí íóðóó íü (Î÷èð ýðäýíèéí íóðóó) 40 êì ¿ðãýëæëýõ áà
ºíäºð íü äàëàéí ò¿âøíýýñ äýýø 1,639 ìåòð. Ñîëîíãîñûí õîéãèéí
õàìãèéí ¿çýñãýëýíò ãàçðóóäûí íýã ãýäýã. Îëîí õ¿í ýíý óóëûã õàðàõ
ãýæ èðäýã áºãººä Õ¸íäý Àñàí êîìïàíè óóëûí ºìíº õýñýãò íýã ºäºð
õî¸ð øºíèéí õºòºëáºð á¿õèé àÿëàë çîõèîäîã.

234

çîõèîãäîæ õî¸ð ñàÿ ãàðóé
¿çýã÷ èðæ ñîíèðõñîí áàéíà.
Õâàæèíïóãîîñ Ï¿ñàí õ¿ðòýë 390 êì ¿ðãýæèëñýí ç¿¿í
ýðãèéí á¿ñ óóëàðõàã áºãººä
¿çýñãýëýí òºãñ áàéãàëüòàé.
Öàíà áîëîí ºâëèéí ñïîðòûí
áóñàä òºð뺺ð õè÷ýýëëýæ
áîëîõ òóë æóóë÷èä áîëîí
àìðàã÷èä èõ îëîí. Ýíä æèëä
íýã ñàÿ ãàðóé æóóë÷èí èðäýã.
Òýäíèé òààøààëä íèéö¿¿ëýõèéí òóëä ýíäõèéí
öàíûí áààç áîëîí àìðàëòûí ãàçðóóäàä õèéìýë
öàñíû ìàøèí õ¿ðòýë àæèëëàäàã. Öàíààð ãóëãàæ
áîëîõ õóãàöàà íü 12-ð ñàðààñ 3-ð ñàð õ¿ðòýë
¿ðãýëæèëäýã.
Ýíä çóíû öàãò óñàíä ñýëýõ, íàìàð öàãò óóë
õàäàíä àâèðàõ íü õàìãèéí ò¿ãýýìýë àìðàëò áàéäàã.
Ǻºëºí äàâàëãààòàé ýíäõèéí íàðàí øàðëàãûí ãàçàð
Ñîëîíãîñòîî õàìãèéí ñàéí íü ãýæ òîîöîãääîã þì.
Êûìãàíñàí íóðóóíû (Î÷èð ýðäýíèéí íóðóó)
íýã õýñýã áîëîõ Ñîðàêñàí óóëûã äýëõèéí õàìãèéí
¿çýñãýëýíò ãàçðóóäûí íýã ãýäýã. Îëîí õ¿í ýíý óóëûã
õàðàõ ãýæ èðäýã þì.
Ýíý óóëàíä äýëõèéí óëààí íîìîíä îðñîí

Ïàíì¿íæîì, õèëèéí
çóðâàñ á¿ñ

Êýñîíä çî÷ëîõ íýã ºäðèéí àÿëàë
918-1392 îíóóäàä îðøèæ áàéñàí Êóêîð¸î
óëñûí íèéñëýë ò¿¿õýí ýíý õîòîä î÷èõ íýã
ºäðèéí àÿëàë çîõèîäîã áà ìàøèíààð 90
ìèíóò ÿâäàã áàéíà. Àÿëàëûí õºòºëáºðò
ò¿¿õýí õîòòîé òàíèëöàõààñ ãàäíà áóääûí
ñ¿ìä î÷èõ, õ¿ðõðýý ¿çýõ õºòºëáºð áèé.

235

Àÿëàë æóóë÷ëàë

Êàíâîíäó ìóæèéí
Ñîðàêñàí óóëàí äàõü
¯íäýñíèé ïàðê

236

áààâãàé áàéäàã òóë Êàíâîí ìóæ ººðèéí áýëãý
òýìäãýýð ýíý áààâãàéã ñîíãîñîí áàéäàã. ĺðâºí
óëèðëûí òóðø ºí㺠àëàãëàäàã ¿çýñãýëýí òºãñ
Ñîðàêñàí óóë ìàðòàãäàøã¿é ñýòãýãäýë òºð¿¿ëäýã.
Õàí ìºðºí áîëîí Èìæèí ìºðíèé öóòãàëàíãèéí
îð÷èìä áàéäàã Ýâ íýãäëèéí öàìõàãààñ Õîéä
Ñîëîíãîñ, õèëèéí òóñãààðëàõ á¿ñèéã õàðæ áîëäîã.
Ýíä ×îêñàí, Óñåê áîëîí Ñîðàê õ¿ðõðýýíèé õàëóóí
ðàøààí áàéäàã.
Êàíâîí ìóæèéí íèéñëýë ׿í÷îí õîòîä æèë
á¿ðèéí 8-ð ñàðä õ¿¿õýëäýéí òåàòðûí íààäàì
çîõèîãääîã áà õ¿¿õýëäýéí òåàòðûí îëîí õàìòëàã
äýëõèéí ºíöºã áóëàí á¿ðýýñ èðæ îðîëöäîã þì.
Ïóõàíààñ ç¿¿í õîéøîî 217 êì (134.8 ìèëü)
õîë îðøèõ ¯ëëûíäó àðàë íü Ç¿¿í òýíãèñò îðøäîã
óíòàðñàí ãàëò óóë þì. Ñîëîíãîñûí ç¿¿í õÿçãààðò
áàéäàã Äîãäó àðàë íü ¯ëëûíäó àðëààñ ç¿¿í
óðàãøàà 87.4 êì (54.3 ìèëü) çàéä îðøäîã.
Ñîëîíãîñûí õîéãèéí ¿çýñãýëýíò ãàçðóóäûí íýã
áîëîõ Êûìãàíñàí íóðóó íü áàéãàëèéí ¿çìýðýýð áàÿëàã áºãººä äýëõèéí õàìãèéí ¿çýñãýëýíò ãàçðóóäûí
íýãä òîîöîãääîã. Õèëèéí òóñãààðëàõ á¿ñèéí
ç¿¿í ºíöãèéí îéðîëöîî Õîéä Ñîëîíãîñûí íóòàãò
îðøäîã ýíý íóðóó òóñ õîéãèéã õî¸ð õýñýãò õóâààäàã.
Öýðýãã¿é ýíýõ¿¿ îíöãîé á¿ñýä æóóë÷èä ªìíºä
Ñîëîíãîñûí ýðõ á¿õèé àÿëàëûí êîìïàíèàñ òóñãàé
àÿëàëûí ìàðøðóòûí äàãóó àÿëæ áîëäîã.

Òºâ õýñýã
Ñîëîíãîñûí õîéãèéí ç¿¿í õýñýãò ׿í÷îíá¿êäó áà
׿í÷îííàìäó ãýñýí õî¸ð ìóæ áàéäàã. ׿í÷îíá¿êäó
íü äàëàéä ãàðöã¿é öîðûí ãàíö ìóæ þì. Òýæîí
õîòîä çàñàã çàõèðãààíû öîãöîëáîð, ×îíæ¿ õîòîä
íèñýõ îíãîöíû òîì áóóäàë áàðèãäñíààð ׿í÷îíá¿êäó ìóæ íü äîòîîäûí ýäèéí çàñãèéí ñòðàòåãèéí
öºì áîëîîä çîãñîõã¿é îëîí óëñûí íèñëýãýýð
Ñîëîíãîñò çî÷ëîõîîð èðæ áóé çîð÷èã÷äûã õ¿ëýýí
àâäàã ãîë ¿¿ä õààëãà áîëæýý.
Ѻ¿ëýýñ ç¿¿í òèéø ìàøèíààð õî¸ð öàã ÿâààä
õ¿ðýõ çàéòàé Òýæîí õîò íü Ѻ¿ë-Ï¿ñàí áîëîí
Êâàíæ¿-Ìóêïóãèéí òºìºð çàìûí ãîë çºðëºã
áîëäîã. Òýæîí íü Ñîëîíãîñûí øèíæëýõ óõààíû
òîìîîõîí òºâ áîëîí õóðäàöòàé õºãæèæ áàéãàà
òîì õîò þì. 1993 îíä Òýæîíä çîõèîãäñîí ÅÕÐÎ
¿çýñãýëýíãèéí öîãöîëáîðûã øèíæëýõ óõààíû ïàðê
áîëãîí øèíý÷èëæ, îëîí íèéòýä íýýëòòýé áîëæýý.
Ïýêæý õààíò óëñûí (Ìݪ 18-ÌÝ 660 îí) ñ¿¿ë÷èéí íèéñëýë Á¿¸î õîòîä òýð ¿åèéí 7,000 ãàðóé
îëäâîðûí öóãëóóëãàòàé Á¿¸îãèéí ìóçåé àæèëëàäàã.
Òóñ óëñûí òàâàí òîì óóëûí íýã áîëîõ Êåðþóíñàí íóðóó ýíý ìóæèä áàéäàã. ̺í ìóæèéí äóíäóóð
Êûìãàí ìºðºí óðñäàã. Ïýêæý õààíò óëñûí òºâ
áàéñàí ýíý íóòãààñ ñî¸ëûí õîñã¿é á¿òýýë áîëîí
ò¿¿õèéí ¿íýò îëäâîð îëîí îëääîã.

Øóâóó àæèãëàõ
Ѻ¿ë õîòûí áàðóóí ºìíº
ç¿ãò îðøèõ Ñîñàí õîò
Ç¿¿í àçèä øóâóó àæèãëàõ
õàìãèéí òîõèðîìæòîé
á¿ñ áºãººä ×îíñ¿ ýðýã
áîëîîä Ñîñàíû íóóð,
òàðèàëàíãèéí òàëáàéíóóä
øóâóóäûí äèâààæèí àæýý.

237

Àÿëàë æóóë÷ëàë

Ñóáýêñàí íóðóóíû ºíäºð îðãèëóóä áîëîí áàéãàëèéí ¿çýñãýëýíò ãàçðóóäààñ ãàäíà ¯íäýñíèé
¿íýò ºâèéí æàãñààëòàä îðñîí ò¿¿õèéí äóðñãàëò
îëîí ãàçàð òóñ ìóæèä áàéäàã. ¯¿íä: Äîëîîí ¿åò
÷óëóóí äóãàíà, ¨íäóñà ñ¿ìèéí òóãíû òºìºð èø,
Ïàëüñàíæîí ìîäîí äóãàíà, Ñàíäàíñàíñîíã öàéç,
Õºëãèéí äàðãà È Ñ¿í Øèí-èéí ׿íí¸ëüñà áóíõàí
çýðýã îðíî. ¯¿íýýñ ãàäíà îëîí ñ¿ì äóãàíà, õºøºº
äóðñãàëûí ç¿éëñ, äàðõàí öààçàò ãàçàð áîëîí õàëóóí
ðàøààí áàéäàã.
Ñîëîíãîñûí óóëàðõàã òºâ õýñýãò áàéäàã ×îíæ¿õó
íóóð íü óñàí ñïîðòûí îëîí òºð뺺ð õè÷ýýëëýõýä
òààòàé ãàçàð þì. ×îíæ¿ áîëîí Äàíÿíãèéí õîîðîíä
ÿâàõ óñàí îíãîöíû äàâöàíãààñ Äàíÿí-Ïàëüã¸í áóþó
“Íàéìàí ãàéõàìøèã” õýìýýõ ¿çýñãýëýíò ãàçðóóäûã
õàðæ áîëäîã áàéíà. Àÿëàã÷èä ìºí Ãîñóäîíã¿ëü
àãóéä î÷èõ äóðòàé. Ó÷èð íü ýíý àãóéí ò¿ìýí ºí㺺ð
ãÿëòãàíàõ õºõºë ÷óëóóíóóä òýäíèé ñîíèðõëûã èõýýð
òàòäàã áàéíà. Ñîëîíãîñäîî õàìãèéí ñàéí ÷àíàðûí
àëèì óðãóóëäàã ×îíæ¿ öýöýðëýã ìºí ýíä áàéäàã.
Ýíý ìóæèéí ººð íýã àëäàðòàé á¿òýýãäýõ¿¿í íü øàð
òàìõè áîëîí äýëõèé äàÿàð àëäàðòàé õ¿í îðõîîäîé
áèëýý.
Áàðóóí ºìíºä õýñýã:
Ýðò äýýð ¿åä Ïýêæý õààíò óëñûí òºâ íóòàã áîëæ
áàéñàí Æîëëàá¿êäó áîëîí Æîëëàíàìäó ìóæóóä
íü Ñîëîíãîñûí áàðóóí ºìíºä õýñýãò îðøäîã.
Ýíý ìóæèéí ãàçàð íóòàã õàðüöàíãóé òýãø,
Äàëàé õóâààãäàõ ¿çýãäýë
áîëäîã Æîëëàíàìäó
ìóæèéí Æèíäó àðàë

238

Ñîëîíãîñûí õàìãèéí
àëäàðòàé Áóñîíû íîãîîí
öàéíû òàðèàëàíãèéí
òàëáàé. Öàéíû áóòíóóä
ÿã ë 纺ëºí íîãîîí õèâñ
äýâññýí ìýò õàðàãäàíà.

òóòðàãûí òàëáàé èõòýé áºãººä ýðýã äàãóó îëîí
áîîìòòîé. Ç¿¿í áîëîí õîéä òàëààñàà ºíäºð óóëààð
õ¿ðýýëýãäñýí, áàðóóí áîëîí ºìíºä òàëäàà íàìóóí
纺ëºí òýíãèñ áîëîí îëîí àðàëòàé òóë 纺ëºí
äóëààí öàã àãààðòàé. Ýíý ìóæèä ýõ ãàçðûí áîëîí
òýíãèñèéí óóð àìüñãàë äàâõàöäàã òóë öàã àãààðûí
íºõöºë õóâèðàìòãàé áàéäàã.
Æîíæ¿ ìóæ íü òºðºë á¿ðèéí íîãîîã áóäààòàé
õîëüñîí áèáèìáàá ãýäýã õîîë áà ìîäîîð õèéäýã
õàíæè ãýäýã öààñààðàà àëäàðòàé. Ìóæèéí áýëãý
òýìäýã íü øààçãàé áºãººä ýðòíèé äîìãîîñ ¿¿äýëòýé
þì. Ýíý íü áèëãèéí òîîëëûí 7-ð ñàðûí 7-íû øºíº
øààçãàé øóâóó õîøóóíäàà ìº÷èð áîëîí õàéðãà çóóæ
纺ñººð òýíãýðèéí çààäàñ äýýã¿¿ð ã¿¿ð áàðüæ æèëä
ãàíö óäàà óóëçàõ òàâèëàíòàé àìðàã ñýòãýëò øí¿,
Æèãí¸î õî¸ðûã óóëçóóëäàã ãýñýí äîìîã àæýý.
̺í ýíý ìóæèä Æèðèñàí äàðõàí öààçàò ãàçðûí
¿¿ä áîëîõ Íàìâîí áîëîí Ñîëîíãîñûí ¿íäýñíèé
Æîíæ¿ãèéí áèáèìáàá
Áèáèìáàá áîë àãøààñàí áóäààã ¿õðèéí ìàõ, áóóöàé,
îéì, óñàí íîãîî, õÿòàä õîíõîí öýöãèéí ¿íäýñ,
ºíäºãíèé øàð, 캺ã çýðãèéã ãó÷¿æàí áóþó óëààí
÷èíæ¿¿íèé íóõàøòàé õîüæ èääýã õîîë áºãººä
Æîëëàäóãèéí ºíãº, àìòûã òºëººëºõ õîîë þì.

239

Àÿëàë æóóë÷ëàë

Ñîëîíãîñ ¿¿ëäðèéí Æèíäó
íîõîé

çîõèîëûí áààòàð ׿íõÿíã á¿ñã¿éí ãýð áàéäàã.
׿íõÿíã á¿ñã¿éí õàéð ñýòãýëèéí òóõàé ºã¿¿ëäýã
“׿íõÿíããà” ãýäýã ¿íäýñíèé òóóëüñ-ïàíñóðè íü
Ñîëîíãîñûí õàìãèéí àëäàðòàé çîõèîëóóäûí íýã
þì. Æèðèñàí íóðóó ÁÍÑÓ-ûí õî¸ð äàõü ºíäºð óóë
áàéäàã. Äàðõàí öààçàò ãàçàð á¿õèé Æèðèñàí íóðóó
íü Æîëëàíàìäó, Æîëëàá¿êäó áîëîí ʸíñàííàìäó
ìóæèéí íóòãààð ¿ðãýëæèëäýã áàéíà.
Äóãþñàíû äàðõàí öààçàò ãàçàðò 30 êì ¿ðãýëæëýõ Ì¿æ¿ãó÷¸íäóí õºíäèé áàéäàã. Ýíä óëñäàà
õàìãèéí òîì Ì¿æ¿ öàíûí áààç áàéäàã. Êâàíæ¿ãèéí
¿íäýñíèé ìóçåéä 600 æèëèéí òýðòýý äàëàéä æèâñýí Õÿòàäûí óñàí îíãîöíîîñ îëäñîí õÿòàä øààçàíãèéí ¿çìýð áàéäàã. Êâàíãæ¿ãààñ 22 êì õîéøîî
áàéäàã Äàìÿíã õîò óðàí äàðõ÷óóä áîëîí õóëñ
óðãóóëäãààðàà àëäàðòàé. Ýíäõèéí õóëñíû ìóçåé íü
äàí õóëñàí ¿çìýðòýéãýýðýý äýëõèéä àíõäàã÷ áèëýý.
̺í ýíý ìóæèä Õâàíòîõ¸í ÿëàëòûí òàëáàé,
Êó÷àíûáñîí öàéç, Êàíãàì óðàí áè÷ëýãèéí ìóçåé
çýðýã ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ãàçàð îëîí áèé.
Ѻ¿ë õîòîîñ óðàãø 350-èàä êì çàéòàé îðøèõ
Æèíäó àðàëä æóóë÷èä î÷èõ èõ äóðòàé. Ó÷èð íü
Æèíäó àðëûí Õóéäóí òîñãîí áîëîí çýðãýëäýýõ
Ìóäó àðëûí õîîðîíä 5-ð ñàðûí ýõ áîëîí 7ð ñàðûí äóíäóóð æèëä õî¸ð óäàà íýã öàã îð÷èì
äàëàéí óñ òàòàð÷ 2.8 êì óðò, 40 ì ºðãºí çàì
ãàðãàí ÿðàãääàã áàéíà. Ýíý ¿çýãäýë áèáëèä ãàðäàã
Ìîñåé äàëàéã õóâààí Åãèïåòèéí àðä ò¿ìíèéã àâàðñàí òóõàé ò¿¿õèéã ñàíàãäóóëäàã. Æèíäó àðàë ìºí
Æèíäóãý ¿¿ëäðèéí íîõîéãîîðîî àëäàðòàé.
Ç¿¿í ºìíºä õýñýã
Ñîëîíãîñûí ç¿¿í ºìíºä õýñýãò ʸíñàíá¿êäó áîëîí ʸíñàííàìäó ãýäýã õî¸ð ìóæ áàéäàã. Ýíý
õî¸ð ìóæèä ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿íýò äóðñãàë á¿õèé
îëîí ñàéõàí ãàçàð áàéäàã. Õàëëè¸ñ¿äó óñàí ñóâàã,
Æèðèñàí áà Êàÿñàí óóëûã ¿çýõ ãýæ îëîí æóóë÷èí
èðäýã.
Øèëëà õààíò óëñûí (Ìݪ 57-ÌÝ 935 îí)
ýðòíèé íèéñëýë ʸíæ¿ õîò ºíººäºð ò¿¿õ ñî¸ëûí

240

õîñã¿é ¿çìýð á¿õèé ãàçàð áîëæýý. Õààäûí áóíõàí,
ñ¿ì õèéä, íàð ñàëõèíä èäýãäñýí ÷óëóóí äóãàí,
Áóääûí øàøèíòàé õîëáîîòîé ò¿¿õèéí äóðñãàëò
ç¿éëñ áîëîí öàéç õýðìèéí ¿ëäýãäýë çýðýã íü
æóóë÷äûí ñîíèðõëûã èõ òàòäàã þì. Õààäûí
áóíõíààñ ýðòíèé ¿íýò îëîí îëäâîð îëäñîíû äîòîð
õààäûí ñ¿ð æàâõààã èëòãýõ àëòàí òèòýì áîëîí
áóñàä ýä ç¿éëñ îëäñîí áàéíà.
ʸíæ¿ õîòîä õî¸ð ãîë àðõåîëîãèéí ¿íýò
¿çìýðèéí ãàçàð áàéäàã. Ýíý íü Ç¿¿í Àçèä ºðãºí
òàðõñàí Áóääûí øàøíû ñî¸ëûã òºëººëºõ VIII
çóóíä áàðèãäñàí Á¿ëüã¿êñà õèéä áîëîí Ñîãê¿ðàì
õèéìýë àãóéí áóíõàí þì. 1955 îíä ýíý õî¸ð
ãàçðûã ÞÍÅÑÊÎ-ãèéí Äýëõèéí ºâèéí æàãñààëòàíä
îðóóëñàí þì. ̺í Ò¿ì¿ëè öýöýðëýã, Óðþíã (òàâàí
áóíõàí), ×îìñîíäý îäîí îðíû õ¿ðýýëýí, Êèì Þ¿
Øèí æàíæíû áóíõàí áîëîí Áóääûí øàøíû îëîí
ò¿¿õò äóðñãàëûã õàäãàëñàí Íàìñàí óóëûã ñîíèðõîæ
áîëíî. ʸíæ¿ãèéí ¿íäýñíèé ìóçåéä òóñ õîò áîëîí
îð÷èí òîéðíîîñ îëäñîí ò¿¿õèéí ¿íýò îëäâîðûã
¿çìýð áîëãîí òàâüæýý.
Õîòûí òºâ õýñãýýñ ç¿¿í òèéø 6 êì çàéòàé îðøèõ
Áóì¿í íóóðûí àìðàëòûí ãàçàðò äýýä çýðýãëýëèéí
îëîí çî÷èä áóóäàë, àìðàëò öýíãýýíèé ãàçðóóä
áèé. XIII äóãààð çóóíä á¿òýýãäñýí “Êîðåàíà ãóðâàí
ñàâ íîì”-ûí 80.000 ãàðóé ìîäîí áàð ýíäõèéí
Õýèíñà õèéäýä õàäãàëàãääàã. Ýíý íîìûã Ç¿¿í Àçèä
á¿òýýãäñýí Áóääûí øàøíû õàìãèéí äýëãýðýíã¿é
ñóðãààë ãýæ ¿çäýã.

Ñîêã¿ðàì õèéìýë àãóéí
õàíàíä áóé õàìãààëàã÷
ñàõèóñàí òýíãýð¿¿äèéí
áàðèìàë

241

Àÿëàë æóóë÷ëàë
Ñîêãàòàá
Ñîëîíãîñ óëàìæëàëò õýâ
çàãâàðûí Ñîêãàòàá ñóâðàãà

Õàõâý áàã

242

Ò¿¿õò ʸíæ¿ãýýñ õîëã¿é Ïóõàí áà ¯ëüñàí ãýäýã
àæ ¿éëäâýðèéí õî¸ð õîò áèé. Ïóõàí õîòîä POSCO
ãàíãèéí ¿éëäâýð, ¯ëüñàíä Ñîëîíãîñûí òýðã¿¿ëýõ
òîì êîðïîðàöè “Õ¸íäý”-ãèéí ¿éëäâýðëýëèéí áààç
áàéäàã.
Ï¿ñàí íü Ñîëîíãîñûí ãîë áîîìò, õî¸ð äàõü òîì
õîò þì. Çàãàñ àãíóóðûí ºäðèéí îëçîî áóóëãàäàã
çîãñîîëûí ýãö õàðàëäàà çàãàñíû Æàãàë÷è çàõ
áàéäàã. Çàãàñíû íàéìàà÷èä õóäàëäàí àâàã÷èäòàé
õýðõýí ¿íý òîõèðîëöîí íàéìàà õèéæ áàéãààã õàðàõ
ãýæ æóóë÷èä ºã뺺 ýðòëýí èðäýã ãýíý.
Ê¿íçèéí ñóðãààëûã äàãàäàã ýðòíèé Ñîëîíãîñûí
àìüäðàëûí õýâ ìàÿãèéã õàäãàëàí ¿ëäñýí
öîðûí ãàíö ãàçàð áîëîõ Àíäóí ýíä áàéäàã.
Àíäóíãèéí îéðîëöîîõ Õàõâý õýìýýõ
æèæèã òîñãîí óëàìæëàëò áàã áîëîí
áàãò á¿æãýýðýý àëäàðòàé. XVI äóãààð
çóóíû íýðòýé ýðäýìòýí Þ¿ Õâàíû ¿íäýñëýñýí Ê¿íçèéí õ¿ðýýëýí Äîñàíñýâîí
ìºí îéðîëöîî îðøäîã. Ñîëîíãîñûí ýíý
íóòãèéí áàðóóí áîëîí õîéä õýñýãò 2006
îíä øèíýýð àøèãëàëòàíä îðñîí àÿëàë
æóóë÷ëàë áà àìðàëòûí îëîí òîì öîãöîëáîðóóä îëîí óëñûí ìÿíãà ìÿíãàí æóóë÷äûã
õ¿ëýýí àâ÷ îð÷èí ¿åèéí áîëîí àìðàëò öýíãýýíèé òàâ òóõòàé ãàçðóóäààð ¿éë÷èëæ áàéíà.

Õàõâý òîñãîí
Àíäóíä áàéäàã Õàõâý
òîñãîíä Ï¿íñàí Ðþ
îâîãòîí íàð àìüäàðäàã
áºãººä óëàìæëàëò
ñîëîíãîñ ¸ñ çàíøëàà
õàäãàëñààð èðæýý. Ýíä
1999 îíä õàòàí õààí II
Ýëèçàáåò ººðèéí òºðñºí
ºäðººðºº àéë÷èëæ
áàéæýý.

Æýæ¿ àðàë
Ñîëîíãîñûí öîðûí ãàíö àðàë ìóæ áîëîõ Æýæ¿ íü
Ѻ¿ë, Ï¿ñàí áîëîí Òýã¿ õîòîîñ îíãîöîîð íýã öàã
îð÷èì íèñýõ ãàçàð áàéäàã ÷ æóóë÷äûã öàã àãààð
áîëîí áàéãàëèéí îãò ººð îð÷èíä àâàà÷äàã.
Óã àðàë íü ýíä áàéäàã àìðàëòûí ãàçðûã ¿çýæ
ñîíèðõîõ ãýñýí æóóë÷èä áîëîí áàë ñàðàà òýìäýãëýæ
áóé õîñóóäûí î÷èõ äóðòàé ãàçàð þì. Ãàëò óóëûí
îð÷èíòîé, äóëààí îðíû óóð àìüñãàëòàé, íàðèéí
ýëñýí øèðõýãòýé íàðàí øàðëàãûí ãàçàð, ¿çýñãýëýíò
õ¿ðõðýý áîëîí ÿâãàíààð ÿâàõàä çîðèóëàãäñàí çàì
õàðãóéòàé ó÷èð àðëûã “Áÿöõàí Õàâàéí àðàë” ãýæ
íýðëýäýã. Æýæ¿ íü æèëä äºðâºí ñàÿ æóóë÷èí
õ¿ëýýí àâäàã äýëõèéí àÿëàë æóóë÷ëàëûí øèëäýã 10
ãàçðûí íýã áèëýý.
Æýæ¿ õàãàñ õàëóóí îðíû öàã àãààðòàé, óðãàìàë,
ãàçàð íóòãèéí áàéäàë íü ýõ ãàçðààñ òýñ ººð. Ýíä
2.000 ãàðóé òºðëèéí àìüòàí áà óðãàìàë áàéäàã.
Àðëûí ãîë óóë áîëîõ 1.950ì ºíäºð Õàëëàñàí íü
îðîé äýýðýý ìàø òîì òîãîîòîé óíòàðñàí ãàëò óóë
þì. Õàìãèéí ñ¿¿ëä 1007 îíä èäýâõèæñýí ýíý ãàëò
óóëûí ëàâ îëîí òîîíû õîíãèë àãóé, áàãàíà áîëîí
ºâºðìºö ä¿ðñ áèé áîëãîñîí áàéäàã. Àðäûí ãàð
óðëàëûí áîëîí áàéãàëèéí ò¿¿õèéí ìóçåé, Æ¿íì¿í
àìðàëòûí ãàçàð, ×îíæè¸í õ¿ðõðýý áîëîí äýëõèéí

Àíãëèéí Õàòàí õààí II
Ýëèçàáåò

243

Àÿëàë æóóë÷ëàë

Õ¸áæý íàðàí øàðëàãûí
ãàçàð
Íîìèí öýíõýð òýíãèñ
õèéãýýä íîãîîí îéí
çàâñàðò ýíý ¿çýñãýëýíò
íàðàí øàðëàãûí ãàçàð
áàéäàã.

Äàí÷îì¿ëäóíã¿ëü-ãàëò
óóëûí ëàâààñ òîãòñîí àãóé

ºíöºã áóëàí á¿ðò óðãàäàã óðãàìëûí òºðë¿¿äèéã
óðãóóëñàí ãàéõàìøèãò Æýæ¿ öýöýðëýã çýðãèéã
æóóë÷èä èõýýð ñîíèðõäîã.
Ýíä èðñýí æóóë÷èä àðäûí óðëàã, ÿëàíãóÿà
ñ¿ðëýí äýýâýðòýé óëàìæëàëò áàéøèíãóóäûã ñîíèðõäîã. Ýäãýýð áàéøèíãóóä íü àðëûí øèð¿¿í ñàëõèòàé
öàã àãààðûí îíöëîã áîëîí ºãººìºð ñýòãýëòýé àðëûí
îðøèí ñóóã÷äûí çàí ÷àíàðûã òóñãàñàí áàéäàã.
Ñîëîíãîñûí èõýíõ ãîë ìºðºí õîéä áîëîí ç¿¿í
ç¿ãò ñàëààëæ áàðóóí ºìíº ç¿ã óðñäàã áàéíà. ªìíº
ç¿ãýýñ òóñ õîéãèéã 3.000 ãàðóé àðàë õ¿ðýýëäýã áà ºìíºä ýðýã íü èõ ìóðóé, æèæèã áóëàí òîõîé îëîíòîé
þì. 1973 îíä Õóíàì áà Íàìõý õóðäíû çàì áàðèãäñàíààð ýðýã îð÷ìûí çàì õÿëáàð ñàéõàí áîëæýý.
Æèíõý, Òóíã¸í, Æèíæ¿ áà Íàìõý îð÷èì ãàçðûã
æóóë÷èä ¿çýæ ñîíèðõîõ äóðòàé. Ñîëîíãîñûí
õîéãèéí áàðóóí õýñýã íü 400 ãàðóé æèæèã àðàë
á¿õèé îëîí áóëàí òîõîéòîé. Õóðäíû çàì áîëîí
òºìºð çàìààñ ãàäíà Ï¿ñàí áà ¨ñ¿ãèéí õîîðîíä
óñàí îíãîöîîð àÿëàõûã ñàíàë áîëãîäîã. Ýíý óñàí
îíãîö íü Ñýíïó, Òóíã¸í, Ñàì÷îíïó áîëîí Íàìõýä
çîãñîõ áóóäàëòàé áàéäàã.

Äýëã¿¿ð, õóäàëäàà
Áîëîìæèéí ¿íý, áàðààíû ñîíãîëò ñàéòàé Ñîëîíãîñ
óëñûã äýëã¿¿ð õýñýí õóäàëäàà õèéõ äóðòàé
õ¿ì¿¿ñèéí äèâààæèí ÷ ãýæ íýðëýäýã. Õàìãèéí
ò¿ãýýìýë õóäàëäààëäàã ç¿éëñò ¿íýò ýäëýë, ãî¸ë

244

÷èìýãëýëèéí ç¿éëñ, àíãèéí ¿ñ, òîðãî, õóó÷íû àâäàð
ñàâ, øààçàí ýäëýë, ãàð óðëàëûí ýä ç¿éëñ ò¿¿í÷ëýí
îëîí ç¿éëèéí Ñîëîíãîñ áàðààíóóä áàãòäàã.

Æýæ¿ àðëûí òºâ õýñýãò
ñ¿íäýðëýõ Õàëëàñàí óóë

Õóâöàñíû äýëã¿¿ð
Ñîëîíãîñò õóâöàñ àâàõààð çýõýæ áàéãàà áîë ãîëëîõ Ẻíèé òºâ íü Òóíäýì¿í çàõûí äýëã¿¿ð¿¿ä
áºãººä ìàø îëîí îð÷èí ¿åèéí òîõèëîã òîìõîí èõ
äýëã¿¿ð¿¿ä ºäºð øºíèéí öàãààð àæèëëàäàã.
Óëàìæëàëò äýëã¿¿ð
Ñîëîíãîñûí õýâ çàãâàðûã èëòãýñýí æèæèã äýëã¿¿ð¿¿äýýð óëàìæëàëò õóäàëäààíû õýâ æàÿãòàé
òàíèëöàõ áîëîìæòîé. Äýëã¿¿ðýýñ ñîíèðõîëòîé
ýä áàðààãààð ä¿¿ðýí áîãöòîé áóöàõ áîëíî.
Õóíäý-ãèéí ºìíºõ
÷ºëººò çàõ æèë á¿ðèéí
3-ð ñàðààñ 11-ð ñàð õ¿ðòýë
áÿìáà ãàðèã á¿ðèéí 1
öàãààñ àæèëëàäàã áºãººä
óðëàãèéí ñóðãóóëèéí
îþóòíóóäûí ãàð óðëàëûí
á¿òýýë¿¿ä èõ òàâèãääàã.

245

Àÿëàë æóóë÷ëàë

Äýëã¿¿ðýý ñîíãîí ¿éë÷ë¿¿ëýõèéí ñàöóó
ãàäàà çàäãàé á¿õýýãýýñ õºíãºí çóóø àâ÷
àÿëàí òóõëàõàä òààòàé. Õóäàëäàà õèéõýä
ãàäààä âàëþò, çýýëèéí êàðòààð òýð á¿ð
¿éë÷èëäýãã¿é òóë Ñîëîíãîñûí âîí àâ÷
ÿâàõ íü çîõèìæòîé. ʸíäóí çàõ, Êâàíæàí
çàõ, Íàìäýì¿í çàõóóä Ѻ¿ëäýý Ẻíèé
õóäàëäààíû õàìãèéí òîì òºâ¿¿ä þì.
Èõ äýëã¿¿ð

Èòýâîíû ãóäàìæ
Èòýâîí áîë õàìãèéí îëîí
òºðëèéí ñî¸ë õîëèëäñîí
áóé Ѻ¿ëèéí ä¿¿ðýã þì.
Ýíä äýëã¿¿ð, çîîãèéí
ãàçàð, áààð öýíãýýíèé
ãàçàð ä¿¿ðýí áàéäàã.

Ñîëîíãîñûí Èõ äýëã¿¿ð¿¿ä ãîëäóó 1, 4, 7,
10-ð ñàðóóäàä óëèðëûí õÿìäðàë 2 äîëîî
õîíîãèéí õóãàöààòàé çàðëàæ áàðàà
á¿òýýãäýõ¿¿íèéõýý ¿íèéã áóóëãàäàã. Õÿìäðàë áîëæ áóé äýëã¿¿ðèéí òîäîðõîé
ìýäýýëëèéã èíòåðíýòýýð àâñàí ÷ áîëîõ
þì. Ñîëîíãîñûí àÿëàë æóóë÷ëàëä çîðèóëñàí óòàñ ðóó ÷ çàëãàí õýäèéä õÿìäðàë
çàðëàõ òàëààð òîäîðõîé ìýäýýëëèéã àâ÷ áîëíî.
(+82-2-1330)
Õÿìäðàëò õóäàëäààíû òºâ
Õÿìäðàëò õóäàëäààíû òºâ íü áóñàä õóäàëäààíû
òºâ¿¿äòýé çàðæ áóé áàðàà ìàòåðèàëûí õóâüä
îíö ÿëãàà áàéõã¿é ÷ áàéíãûí õÿìä ¿íý ñàíàë áîëãîäãîîðîî îíöëîã þì. Àëäàðòàé áðýíäèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õóäàëääàãã¿é. Ñîëîíãîñò È ìàðò,
Õî¿ìýâýð, Ëîòòý Ìàðò, Êèìñ êëóá çýðýã õÿìäðàëò
õóäàëäààíû òºâ¿¿ä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã.
Äþòè ôðè –òàòâàðã¿é áàðààíû äýëã¿¿ð
Èí÷îíû íèñýõ áóóäëûí äþòè ôðè øîï íü òîì
òàëáàéòàé, áàðààã àíãèëàí òºðºëæ¿¿ëñýí, õóäàëäàí
àâàëò õèéõýä õàìãèéí àÿ òóõòàé îð÷íûã á¿ðä¿¿ëñýí
áàéäàã.
Äþòè ôðè øîïò àðõè, òàìõè, áðýíäèéí
öàõèëãààí áàðàà, íîîñ íîîëóóðàí á¿òýýãäýõ¿¿í,
ãîëüôèéí õýðýãëýë, ñàâõèí ýäëýë áîëîí áýëýã
äóðñãàëûí ç¿éëñ õóäàëäààëäàã. Õàòààñàí äàëàéí

246

áàéöàà, êèì÷è, óëàìæëàëò
àìòòàí òýðã¿¿òýíã ìºí ìàø
èõýýð õóäàëäääàã. ßàð÷ ÿâàà
àÿëàã÷äàä çîðèóëñàí õóäàëäààíû öýãýýñ àðõè òàìõè,
õ¿í îðõîîäîé, æèæèã áýëýã
äóðñãàëûí ç¿éëñèéã íýã äîð
õóäàëäàí àâ÷ áîëíî.
Äþòè ôðè øîïò õÿìä ¿íý
ñàíàë áîëãîäîã àóò-ëýò äýëã¿¿ð¿¿ä ÷ áèé.

Áóñàä ìýäýýëýë

Äþòè ôðè øîï - òàòâàðã¿é
äýëã¿¿ð¿¿ä

http://www.visitkorea.or.kr

• Ãàäààä õ¿ì¿¿ñò òóñëàõ ìýäýýëëèéí
òºâ: îðîí íóòãèéí êîä +82-2-731-6800
http://www.shc.seoul.go.kr
• Ѻ¿ëèéí ýêñïðåññ àâòîáóñíû ëàâëàõ:
(+82-2)535-4151
• Òºìºð çàìûí ëàâëàõ: (+82)1544-7788
• Èí÷îíû îëîí óëñûí íèñýõ îíãîöíû
áóóäëûí ëàâëàõ: (+82)1577-2600
• Ñîëîíãîñûí àãààðûí òýýâðèéí áóóäëûí
ëàâëàõ: (+82-2)551-0077-8
• Êîðåàí ýéð: (+82)1588-2001
• Àñèàíà ýéðëàéíç: (+82)1588-8000,
(+82-2)2669-8000
• Æóóë÷äûí ñàíàë ãîìäëûã õ¿ëýýí àâàõ
óòàñ: (+82-2)735-0101

Ñîëîíãîñûí àÿëàë æóóë÷ëàëûí
áàéãóóëëàãûí àëáàí ¸ñíû âýá õóóäàñ áîëîõ
http://www.visitkorea.or.kr-ä çî÷èëæ ººðò
õýðýãöýýòýé á¿õèé ë ìýäýýëëèéã 8 îðíû
õýë äýýð àâàõ áîëîëöîîòîé.¯¿íä:
Àÿëàë æóóë÷ëàë,
Ñîëîíãîñûí óðëàã ñî¸ëûí òóõàé
äýëãýðýíã¿é ìýäýýëýë,
Õóäàëäàà àðèëæààíû ìýäýýëýë,
Ñîëîíãîñò çîõèîãäîæ áóé àðãà õýìæýý,
áàÿð íààäìóóä áîëîí òýäãýýðèéí
çàõèàëãûí òàëààðõ ìýäýýëë¿¿ä áàãòàíà.

247

Àÿëàë æóóë÷ëàë

òîâ÷õîíäîî

Ñîëîíãîñûí áàÿð
íààäàì
Ñîëîíãîñ îðîíä æèë òîéðîí òýìäýãëýãääýã
ìÿíãà ãàðóé áàÿð íààäìààñ Ñî¸ë, Ñïîðò,
Àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàì õàìðàõ õ¿ðýý, íýð
õ¿íäýýð íü òîìîîõîí áàÿð íààäìóóäûã
òîäîðõîéëæ æàãñààñàí þì. Ýíý æàãñààëòûí
òýðã¿¿íä Àíäóíû áàãò á¿æãèéí íààäàì, Áóð¸í
øàâàðíû íààäàì îðñîí áàéíà.

1

Ѻ¿ëèéí îéð îð÷èì, ʸíãèäó ìóæ
1 Àíñîí Íàìñàäàí áàóäîãè ¿ç¿¿ëáýð

Õýçýý: 10/1-10/6, 2008
Õààíà: Ëýïîðòñ öýöýðëýãò õ¿ðýýëýí, Àíñîí
õîò

2

׿í÷îííàìäó ìóæ
2 Áóð¸í øàâàðíû áàÿð

3

Áóð¸í øàâàð íü ýðäýñ áîäèñîîð áàÿëàã,
àðüñàíä ñàéí íºëºº ¿ç¿¿ëäýã. Äàëàéí
äýýä çýðãèéí øàâàð íü í¿¿ðíèé áèãí¿¿ð,
ñàâàí çýðýã ãîî ñàéõíû á¿òýýãäýõ¿¿íèé
íàéðëàãàíä õ¿ðòýë îðóóëäàã õ¿ì¿¿ñèéí
ñàéí ìýäýõ ç¿éë áîëæýý. Ýíý áàÿðûí
¿åýð Äàí÷îí ýðãèéí äàãóóõ øàâðààð í¿¿ð,
áèåíäýý èëëýã õèéõèéí ñàöóó îëîí àðãà
õýìæýý çîõèîí áàéãóóëàãäàæ, öàãèéã
çóãààòàé ºíãºð¿¿ëäýã.
Õýçýý: 7/12-7/20
Õààíà: Äàí÷îí ýðýã, Áóð¸í õîò

4

3 Êûìñàí õ¿í îðõîîäîéí áàÿð

Õýçýý: 8/29-9/7
Õààíà: Êûìñàí õ¿í îðõîîäîé, óðãàìëûí
ãóäàìæ, õ¿í îðõîîäîéí ÅÕÐÎ òàëáàé

Æîëëàá¿êäó ìóæ
4 Êèìæý õîðèçîí íààäàì

Õýçýý: 10/1-10/5, 2008
Õààíà: Á¸êêóëæý Êâàíæàí öîãöîëáîð,
Êèìæý õîò

248

10

9

Ñîëîíãîñûí áàÿð íààäìûí òóõàé äýëãýðýíã¿é
ìýäýýëëèéã http:\\www.visitkorea.or.kr âåá
õàÿãààð ¿çíý ¿¿.

Êàíâîíäó ìóæ

5
6

5 ׿í÷îí îëîí óëñûí àëèàëàã÷äûí

íààäàì
Õýçýý: 5/23-6/1, 2008
Õààíà: ׿í÷îí

6 ßíÿí øèëì¿¿ñò ìîäíû 캺ãíèé áàÿð

Õýçýý: 10/2-10/6, 2008
Õààíà: ßíã ÿíã ã¿í õóäàëäààíû ãóäàì

ʸíñàíá¿ãäó ìóæ
7 Àíäóíû Îëîí óëñûí áàãò á¿æãèéí

7

8

íààäàì
Àíäóí áîë Ñîëîíãîñûí áèåò áîëîí
áèåò áóñ õàìãèéí îëîí òîîíû ñî¸ëûí
ºâ á¿õèé íóòàã þì. Àíäóíû Îëîí
óëñûí áàãò á¿æãèéí íààäìûí äîðèëãî
íü Æàæîí íóðè (òîñãîíû ýð÷¿¿äèéí
õ¿÷ýý ¿çýõ òîãëîîì), Íóòäàðè Áàï÷è
(òîñãîíû ýìýãòýé÷¿¿ä áèåýðýý ã¿¿ð õèéæ
äàâæ òîãëîäîã) Õâàæîí íóðè (ãàëûí
íààäàì) ãýõ ìýò ÿçãóóð óðëàãèéí òîãëîîì
íààäàì, áàãò á¿æèã çýðýã îëîí òºðëèéí
õºòºëáºðººð õîòûíõîî óëàìæëàë, ñî¸ëûã
òàíèóëàí ñóðòàë÷ëàõ çîðèëãîòîé þì.
Õýçýý: 9/26-10/5, 2008
Õààíà: Õàõâå òîñãîí, Àíäóí õîò

ʸíñàííàìäó ìóæ
8 Æèíæ¿ Íàìãàíã ãàòàëãàò çàâèíû áàÿð

Õýçýý: 10/1-10/14, 2008
Õààíà: Íàìãàíã óñàí ñàí, Æèíæ¿ õîò

Æîëëàíàìäó ìóæ
9 Ãàíæèí øààçàí âààðíû áàÿð

Õýçýý: 8/9-8/17, 2008
Õààíà: Êóð¸î øààçàí âààðíû õîòõîí
10 Õàìï¸í ýðâýýõýéí áàÿð

Õýçýý: 4/18-6/1, 2008
Õààíà: Õàìï¸í ×îíñ¿á¸í öýöýðëýãò
õ¿ðýýëýí

249

Èíòåðíåò õàÿãóóä

Ñîëîíãîñ îðíû òóõàé
Ñîëîíãîñûí ñî¸ë, ìýäýýëëèéí òºâ
http://www.korea.net

Ñîëîíãîñûí ñî¸ëûí òºâ, Àðãåíòèí
http://www.argentina.korean-culture.
org

Ñîëîíãîñûí Àÿëàë æóóë÷ëàëûí
àëáà
http://www.visitkorea.or.kr

Ñîëîíãîñûí ñî¸ëûí ºâèéí õýðýã
ýðõëýõ ãàçàð
http://www.cha.go.kr

Ñîëîíãîñûí Õóäàëäàà, Õºðºíãº
îðóóëàëòûã äýìæèõ àãåíòëàã
http://www.kotra.or.kr

Ñîëîíãîñûí òàéçíû óðëàãèéí
¿íäýñíèé òºâ
http://www.ncktpa.go.kr

Ñîëîíãîñûí ñî¸ëûí òóõàé ìýäýýëýë
Ñîëîíãîñûí ñî¸ëûí òºâ, Õÿòàä
http://www.china.korean-culture.org
Ñîëîíãîñûí ñî¸ëûí òºâ, Øàíõàé
http://www.shanghai.korean-culture.org
Ñîëîíãîñûí ñî¸ëûí òºâ, Îñàêà
http://www.osaka.korean-culture.org
Ñîëîíãîñûí ñî¸ëûí òºâ, Òîêèî
http://www.koreanculture.jp
Ñîëîíãîñûí ñî¸ëûí òºâ, Âüåòíàì
http://www.vietnam.korean-culture.org

Ñîëîíãîñ õýë øèíæëýëèéí
¿íäýñíèé õ¿ðýýëýí
http://www.korean.go.kr
Ñîëîíãîñûí ¯íäýñíèé óëàìæëàëûí
ìóçåé
http://www.nfm.go.kr
Ñîëîíãîñûí ¯íäýñíèé òºâ íîìûí
ñàí
http://www.nl.go.kr
Ñîëîíãîñûí ¯íäýñíèé òºâ ìóçåé
http://www.museum.go.kr
Ñîëîíãîñûí îð÷èí ¿åèéí ä¿ðñëýõ
óðëàãèéí ìóçåé
http://www.moca.go.kr

Ñîëîíãîñûí ñî¸ëûí òºâ, Íüþ Éîðê
http://www.koreanculture.org
Ñîëîíãîñûí ñî¸ëûí òºâ, Ëîñ
Àíæåëîñ
http://www.kccla.org
Ñîëîíãîñûí ñî¸ëûí òºâ, Îðîñ
http://www.russia.korean-culture.org
Ñîëîíãîñûí ñî¸ëûí òºâ, Àíãëè
http://www.london.korean-culture.org
Ñîëîíãîñûí ñî¸ëûí òºâ, Ãåðìàí
http://www.germany.korean-culture.
org
Ñîëîíãîñûí ñî¸ëûí òºâ, Ïàðèñ
http://www.coree-culture.org

250

Òºðèéí áàéãóóëëàãóóä
Åðºíõèéëºã÷èéí àëáà
http://www.president.go.kr
Åðºíõèé Ñàéäûí àëáà
http://www.opm.go.kr
Àóäèò, Õÿíàí Øàëãàõ àëáà
http://www.bai.go.kr
¯íäýñíèé Òàãíóóëûí àëáà
http://www.whois.nis.go.kr
Ñîëîíãîñûí Õîëáîî Õàðèëöààíû
õîðîî
http://www.kcc.go.kr

Çàñãèéí ãàçðûí Õóóëü
òîãòîîìæèéí àãåíòëàã
http://www.moleg.go.kr
Ýõ îðîí÷, àõìàä äàé÷äûí õýðýã
ýðõëýõ àãåíòëàã
http://www.mpva.go.kr
Ñîëîíãîñûí õóäàëäàà ¿çýñãýëýí
ÿàðìàãèéí õîðîî
http://www.ftc.go.kr

Ìýäëýã, Ýäèéí çàñãèéí ÿàì
http://www.mke.go.kr
Ýð¿¿ë ìýíä, Íèéãìèéí õàìãààëàë,
Ãýð á¿ëèéí ÿàì
http://www.mw.go.kr
Áàéãàëü îð÷íû ÿàì
http://www.me.go.kr
Õºäºëìºðèéí ÿàì
http://www.molab.go.kr

Ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë÷èëãýýíèé õîðîî
http://www.fsc.go.kr

Õ¿éñèéí òýíöâýðò áàéäëûí ÿàì
http://www.mogef.go.kr

Èðãýäèéí ýðõèéã õàìãààëàõ õîðîî
http://www.acrc.go.kr

Ãàçàð, Òýýâýð, Äàëàéí ÿàì
http://www.mltm.go.kr

Ñòðàòåãè Ñàíõ¿¿ãèéí ÿàì
http://www.mosf.go.kr
Áîëîâñðîë, Øèíæëýõ óõààí,
Òåõíîëîãèéí ÿàì
http://www.mest.go.kr
Ãàäààä õàðèëöàà, Õóäàëäààíû ÿàì
http://www.mofat.go.kr
Õî¸ð Ñîëîíãîñûí ýâ íýãäëèéí ÿàì
http://www.unikorea.go.kr
Õóóëüç¿éí ÿàì
http://www.moj.go.kr
Áàòëàí õàìãààëàõ ÿàì
http://www.mnd.go.kr
Çàñàã çàõèðãàà, Àþóëã¿é áàéäëûí
ÿàì
http://www.mopas.go.kr
Ñî¸ë, Ñïîðò, Àÿëàë æóóë÷ëàëûí
ÿàì
http://www.mcst.go.kr
Õ¿íñ, պ人 àæ àõóé, Îé, Çàãàñ
àãíóóðûí ÿàì
http://www.maf.go.kr

Áèå äààñàí áàéãóóëëàãóóä
¯íäñýí õóóëèéí öýö
http://ccourt.go.kr
Ñîíãóóëèéí ¿íäýñíèé õîðîî
http://www.nec.go.kr
Õ¿íèé Ýðõèéí ¿íäýñíèé õîðîî
http://www.humanrights.go.kr

Õóóëèéí áàéãóóëëàãà
¯íäýñíèé Àññàìáëåé
http://www.assembly.go.kr

Ø¿¿õèéí áàéãóóëëàãà
Äýýä ø¿¿õ
http://www.scourt.go.kr

251