You are on page 1of 251

Y BAN QU C GIA V H P

TÁC KINH T QU C T

TÁC NG C A CÁC HI P NH WTO
I V I CÁC N C ANG PHÁT TRI N

Hà N i - 2005
TÁC NG C A CÁC HI P NH WTO
I V I CÁC N C ANG PHÁT TRI N

KOMMERSKOLLEGIUM
y ban Th ng m i qu c gia
TH Y N

1
Cu n sách này c xu t b n trong khuôn kh Ch ng trình h p tác gi a
U ban qu c gia v H p tác kinh t qu c t
vàU ban Th ng m i qu c gia Thu n
v i s tr giúp c a C quan H p tác phát tri n qu c t Thu n (Sida)

ch t nguyên b n ti ng Anh
ng Nguyên Anh
Tr n ình V ng

Hi u ính
n phòng U ban qu c gia v H p tác kinh t qu c t
& các B , Ngành thành viên

2
L I GI I THI U

Quá trình h i nh p vào n n kinh t th gi i, c bi t là vi c gia nh p T
ch c Th ng m i Th gi i (WTO) mang l i nhi u c h i nh ng c ng t o ra
nhi u thách th c i v i các n c ang phát tri n. Trong b i c nh Vi t Nam
ang ch ng y nhanh àm phán có th gia nh p WTO trong th i gian
s m nh t, n phòng U ban Qu c gia v H p tác kinh t qu c t ã ph i h p
v i i s quán Th y i n t i Vi t Nam d ch và xu t b n cu n sách “Tác ng
c a các Hi p nh WTO i v i các n c ang phát tri n” v i mong mu n cung
c p nh ng thông tin b ích cho các quan qu n lý nhà n c c ng nh các
doanh nghi p trong vi c t n d ng c các c h i và v t qua c các thách
th c khi Vi t Nam tr thành thành viên WTO.

Cu n sách này là k t qu nghiên c u công phu c a U ban Th ng m i
Qu c gia Thu i n (NBT), trong ó gi i thi u h t s c cô ng v H th ng
th ng m i a biên, trình bày ng n g n và phân tích tác ng c a t ng Hi p
nh c a WTO i v i các n c ang phát tri n t ó nêu b t nh ng l i ích
mà các n c ang phát tri n có th thu c c ng nh các thách th c có th ph i
t qua.

Nhân d p này, y ban qu c gia v H p tác kinh t qu c t xin chân thành
c m n Chính ph Th y i n, thông qua C quan H p tác phát tri n qu c t
Thu i n (SIDA) và U ban Th ng m i Qu c gia Thu i n, ã h p tác và
h tr y ban qu c gia v H p tác kinh t qu c t trong th i gian qua, trong ó
có vi c xu t b n cu n sách tham kh o r t b ích này.

T ng th ký UBQG v HTKTQT
Th tr ng Th ng m i

ng V n T

3
L it a

T ch c Th ng m i th gi i (WTO) c thành l p vào n m 1995, là k t qu
c a Vòng àm phán Th ng Uruguay trong khuôn kh Hi p nh chung v
Thu quan và Th ng m i (GATT). Trong nh ng n m sau ó, các t ch c phê
phán WTO ã kêu g i ánh giá tác ng c a các hi p nh WTO i v i các
n c ang phát tri n tr c khi b t u vòng àm phán th ng m i ti p theo.
Trong báo cáo này, U ban Th ng m i qu c gia trình bày quan i m riêng c a
mình v tác ng c a các hi p nh WTO i v i các n c ang phát tri n d a
trên nh ng nghiên c u và phân tích hi n có. B n báo cáo c so n th o theo
yêu c u c a Qu c h i Th y i n.
Ph n l n báo cáo t p trung vào vi c xem xét l i v i m c ích t p h p tài li u và
phân tích vi c các n c ang phát tri n ã ch u nh h ng c a WTO nh th
nào. Theo ó, báo cáo t p trung vào vi c ánh giá h qu c a nh ng quy nh
hi n hành c a WTO, nh th ng m i hàng hóa, th ng m i d ch v , quy ns
h u trí tu và gi i quy t tranh ch p mà không c p tr c ti p t i các v n liên
quan t i Vòng àm phán Doha hi n nay.

Stockholm, tháng 3/2004

Peter Kleen
T ng giám c

4
Nhóm nghiên c u

Báo cáo này là k t qu óng góp c a m t nhóm nghiên c u mà h u h t là các
cán b ph trách các v n WTO t i U ban Th ng m i qu c gia.
Peter Kleen ph trách Ban ch o, trong ó có Elisabeth Dahlin và Gunnar
Fors. Ingrid Jegou là tr ng d án. Cùng v i Per Altenberg, Jegou còn là ng i
biên t p báo cáo này. Annika Widell, Maria Liungman và Ingrid Lindeberg có
vai trò biên t p trong t ng giai o n nghiên c u.
Các thành viên tham gia nghiên c u:
Per Altenberg (Các hi p nh th ng m i song ph ng và khu v c), Christer
Arvius (Hi p nh TBT), Mattias Bjorklid Chu (Hi p nh v Mua s m chính
ph ), Agnès Courades Allebeck (Hi p nh TRIPS), Helena Detlof (Hi p nh
v T v ), Elisabeth Florell (Gi m thu quan i v i hàng hóa phi nông
nghi p), Hans Flykt (Hi p nh v Công ngh thông tin), Hilda Fridh (Hi p nh
v Ch ng bán phá giá), Marcus Hellqvist (Hi p nh v Giám nh hàng hoá
tr c khi x p hàng), Henrick Isakson (Hi p nh v Hàng d t và may m c, Hi p
nh v Th t c c p phép nh p kh u), Anna Jansson (Hi p nh v Quy t c xu t
x ), Andrew Jenks (Các hi p nh th ng m i song ph ng và khu v c), Maria
Johem (Hi p nh v nh giá h i quan), Maria Liungman (Gi m thu quan i
v i hàng hóa phi nông nghi p), Ulrika Lyckman Alnered (Hi p nh v Quy t c
xu t x ), Bo Magnusson (Hi p nh v Nông nghi p, Hi p nh SPS), Magnus
Nikkarinen (Hi p nh v Nông nghi p), Hakan Nordstrom (H th ng th ng
m i a ph ng, gi m thu quan i v i hàng phi nông nghi p), Magnus
Rentzhog (Hi p nh GATS), Carl Michael Simon (Tho thu n v Gi i quy t
tranh ch p, Hi p nh TRIPS), Annika Widell (Hi p nh v Tr c p và Các
bi n pháp i kháng, Hi p nh v Mua bán máy bay dân d ng), và Gunvor
Akerblom (Hi p nh v Tr c p và Các bi n pháp i kháng, Hi p nh v
Mua bán máy bay dân d ng).
Cu i cùng, r t nhi u cá nhân và t ch c, c t i Th y i n và qu c t , ã óng
góp nh ng thông tin và quan i m có giá tr cho nghiên c u này.

5
Tóm t t
Theo yêu c u c a Qu c h i Th y i n, U ban Th ng m i qu c gia ã phân
tích tác ng c a các hi p nh WTO hi n hành và h th ng WTO i v i các
n c ang phát tri n cho n nay.
Nh n nh chung c a U ban Th ng m i qu c gia là m t s hi p nh c ký
k t trong khuôn kh c a GATT và WTO ã góp ph n c i thi n kh n ng ti p
c n th tr ng cho các n c ang phát tri n và gia t ng th ng m i c a h . V i
t cách là thành viên c a WTO, các n c ang phát tri n có nhi u c h i t t
h n tham gia vào th ng m i th gi i và h i nh p n n kinh t th gi i. WTO
c ng ã t o ra m t khuôn kh cho th ng m i th gi i v i kh n ng d tính
tr c cao h n và ít b áp t h n - nh ng c i m có l i r t nhi u cho các n c
ang phát tri n.
Trong khi ó, U ban Th ng m i qu c gia c ng ghi nh n là có nh ng khó
kh n trong vi c rút ra nh ng k t lu n chung khi xác nh tác ng c a các hi p
nh WTO i v i các n c ang phát tri n. Các n c ang phát tri n là m t
nhóm n c l n và không ng nh t, các giai o n phát tri n khác nhau và có
các nhu c u và l i ích khác nhau. H n n a, khi xem xét m i quan h gi a
th ng m i và phát tri n, có nhi u y u t có vai trò tác ng nh s n nh v
chính tr , kinh t và xã h i, pháp tr , c s h t ng, v trí a lý, tình tr ng y t ,
trình giáo d c và chính sách tái phân ph i c a chính ph .
Hàng hóa phi nông nghi p - GATT và các hi p nh khác
Các n c ang phát tri n ã giành c kh n ng thâm nh p t t h n vào th
tr ng c a các n c phát tri n và các n c ang phát tri n khác nh vi c c t
gi m thu quan trong khuôn kh c a GATT và WTO. Nguyên t c c b n c a
WTO là i x công b ng (nguyên t c “T i hu qu c”), i u này có ngh a là
trong m t s ngành, các n c ang phát tri n là thành viên c a WTO t ng
c quy n ti p c n th tr ng c a các n c khác mà không c n ph i tuân theo
nguyên t c có i có l i. Tuy nhiên, vi c c t gi m thu quan l i ít h n áng k
trong m t s ngành c bi t quan tr ng i v i các n c ang phát tri n, ngh a
là v th c ch t các nhà xu t kh u các n c ang phát tri n ph i ch u m c thu
quan cao h n so v i các nhà xu t kh u các n c phát tri n. H n n a, thu
quan các n c ang phát tri n nhìn chung còn cao h n so v i các n c phát
tri n; i u này ti p t c h n ch t ng tr ng th ng m i, ít nh t là gi a các n c
ang phát tri n.
Các hi p nh b sung c a GATT
M t s hi p nh b sung c a GATT i u ch nh các l nh v c nh nh giá h i
quan, các hàng rào k thu t i v i th ng m i, tr c p, các bi n pháp an toàn
th c ph m và s c kh e c a ng, th c v t, các bi n pháp t v . Theo ánh giá
c a U ban Th ng m i qu c gia, các hi p nh này c i thi n kh n ng ti p c n
th tr ng và ch ng l i ch ngh a b o h tùy ti n. Tuy nhiên, b n báo cáo này
nh n m nh n nh ng khó kh n trong vi c xác nh v m t th c nghi m nh ng
tác ng c a các hi p nh b sung này.

6
Các hi p nh m i
Cùng th i gian WTO c thành l p vào n m 1995, khuôn kh th ng m i a
ph ng này c b sung thêm m t s hi p nh m i gi i quy t nhi u l nh
v c, trong ó có th ng m i d ch v , quy n s h u trí tu liên quan n th ng
m i (TRIPS), th ng m i hàng d t may và hàng nông s n. Các hi p nh này
v a tác ng tích c c v a tác ng tiêu c c i v i các n c ang phát tri n:
- i v i hàng nông s n và d ch v , kh n ng ti p c n th tr ng m i ch
t ng lên ôi chút. Tuy nhiên, Hi p nh v Nông nghi p và Hi p nh
chung v Th ng m i d ch v (GATS) ã xác l p c m t khuôn kh
cho các cu c àm phán trong t ng lai và t o ra m t m c b o mt i
thi u i v i m c a th tr ng.
- Vi c xoá b qu n lý i v i th ng m i hàng d t may d ki n s làm
t ng kh n ng ti p c n th tr ng nói chung i v i các n c ang phát
tri n k t n m 2005. Theo d ki n, m t s n c ang phát tri n có kh
n ng c nh tranh v hàng xu t kh u s t ng th ph n c a mình. Tuy nhiên,
m t s n c khác kém c nh tranh h n có th s b m t th ph n t vi c
xoá b qu n lý.
- Hi p nh TRIPS có th mang ngu n l i cho nh ng n c ang phát tri n
có trình công ngh cao, nh ng l i t o ra gánh n ng tài chính kh ng l
cho nh ng n c ang phát tri n nghèo có n n tài chính công y u kém.
Gánh n ng này m t ph n do nh ng chi phí m t l n xây d ng h th ng
lu t c n thi t v quy n s h u trí tu , và m t ph n là do chi phí th ng
xuyên cho vi c b o m tuân th pháp lu t.
H th ng gi i quy t tranh ch p c a WTO
U ban Th ng m i qu c gia có quan i m cho r ng h th ng gi i quy t tranh
ch p c a WTO ã nâng cao kh n ng các n c ang phát tri n giám sát vi c
th c hi n các cam k t th ng m i mà các i tác th ng m i ã a ra. So v i
GATT, các n c ang phát tri n kh i ki n nhi u h n d i h th ng WTO và
theo u i các v ki n v i m c thành công cao h n. Tuy nhiên, các bi n pháp
tr ng ph t trong h th ng gi i quy t tranh ch p này v n ch gi i h n trong
nh ng e d a tr ng ph t th ng m i - i u gây b t l i cho các n c ang phát
tri n vì h không s c dám e d a hàng nh p kh u c a mình theo cách ó.
Tuy nhiên, cho n nay, ây không ph i là m t v n l n vì các siêu c ng
kinh t , nh Hoa K và EU, th ng v n tuân th các quy t nh c a WTO dù h
thua ki n.
Chi phí c a các hi p nh WTO i v i các n c ang phát tri n
Chi phí chính c a các hi p nh WTO i v i các n c ang phát tri n g n li n
v i các yêu c u v vi c th c hi n, nh h th ng lu t m i, t ng c ng i u hành
và h th ng b o m tuân th . Do ó, cho dù m c ích c a m t hi p nh là t t,
song nó v n có nguy c tr thành m t gánh n ng v i các n c ang phát tri n
có ngu n l c h n h p. Vì các n c ch m phát tri n (LDCs) c mi n tr nhi u
trong s nh ng yêu c u này, nên nh ng n c b nh h ng nhi u nh t b i các

7
chi phí ó là nh ng n c ang phát tri n nghèo không c x p vào nhóm n c
LDCs. H n n a, các chi phí ó khác nhau gi a các hi p nh. Ví d , Hi p nh
TRIPS òi h i chi phí r t l n các bên có th áp ng nh ng tiêu chu n t i
thi u nh t nh v lu t pháp và hành chính. Hi p nh v nh giá h i quan òi
h i nhi u n c ang phát tri n ph i u t vào h th ng qu n lý h i quan.
Ng c l i, GATS là m t hi p nh t ng i “ít t n kém”, vì nó d a trên
nguyên t c mà các n c ch a ra nh ng cam k t mà h s n lòng th c hi n.
K t lu n
K t lu n c a U ban Th ng m i qu c gia là WTO ã góp ph n gi m b t các
hàng rào th ng m i và thúc y th ng m i th gi i trong m t s l nh v c,
nh ng còn r t nhi u i u ph i làm trong m t s ngành mà các n c ang phát
tri n có l i ích l n. i u này c bi t úng i v i th ng m i d ch v và nông
s n – nh ng ngành hi n v n còn b qu n lý n ng n h u h t các n c.
c ng
Báo cáo này nghiên c u t ng hi p nh WTO m t cách riêng l . Cu i phân tích
c a m i hi p nh u có m t k t lu n ng n g n. Tóm l c các k t lu n c a U
ban Th ng m i qu c gia a ra ph n cu i báo cáo.

8
M cl c
L i t a ............................................................................................................... 1
Nhóm nghiên c u ................................................................................................2
Tóm t t................................................................................................................3
M c l c ...............................................................................................................6
1. Gi i thi u ......................................................................................................11
1.1 Nhi m v .................................................................................................11
1.2 Khuôn kh nhi m v ...............................................................................11
1.3 Các nh ngh a.........................................................................................12
1.4 M t phân tích ph c t p ............................................................................13
Tài li u tham kh o.............................................................................................14
2. H th ng th ng m i a ph ng ...................................................................15
2.1. S ki n l ch s ........................................................................................16
2.1.1. Th i k tr c Chi n tranh th gi i th nh t ....................................16
2.1.2. Th i k gi a hai cu c chi n tranh ....................................................16
2.1.3. nh hình tr t t kinh t sau chi n tranh...........................................17
2.2. K nguyên c a GATT ............................................................................19
2.2.1. T hi p nh t i th ch ...................................................................19
2.2.2. Các nguyên t c ch y u ...................................................................19
2.2.3. Các cu c àm phán v thu quan .....................................................21
2.2.4. Các quy nh c m r ng.............................................................22
2.2.5 S thành viên t ng lên.......................................................................23
2.2.6. ix c bi t i v i các n c ang phát tri n..............................25
2.2.7. T GATT t i WTO..........................................................................27
2.3. T ch c Th ng m i th gi i (WTO) .....................................................28
2.3.1. Hi p nh WTO ...............................................................................28
2.3.2. Các ch c n ng c a WTO .................................................................29
Tài li u tham kh o .....................................................................................32
3. Th ng m i hàng hóa....................................................................................33
Các hi p nh t ng c ng ti p c n th tr ng.....................................................33
3.1. Gi m thu quan i v i hàng hóa phi nông nghi p trong GATT .............33
3.1.1. B i c nh...........................................................................................33
3.1.2. Mô t các quy nh c t gi m thu quan trong GATT........................34
3.1.3. Các cu c àm phán v thu quan i v i hàng hóa phi nông nghi p
trong
3.1.4. Tác ng c a c c u thu quan i v i các n c ang phát tri n .... .38
3.1.5. Tác ng c a vi c gi m thu quan i v i ngu n thu t th ng m i
và h i quan t i các n c ang phát tri n ....................................................41
3.1.6. K t lu n ...........................................................................................46
Tài li u tham kh o .....................................................................................47
3.2. Hi p nh v Công ngh Thông tin (ITA) ...............................................49
3.2.1. B i c nh...........................................................................................49
3.2.2. Mô t ITA........................................................................................49
3.2.3. Tác ng i v i các n c ang phát tri n .......................................50
3.2.4. K t lu n ...........................................................................................51

9
Tài li u tham kh o .....................................................................................51
3.3. Hi p nh v Hàng d t và may m c.........................................................52
3.3.1. B i c nh...........................................................................................52
3.3.3. Tác ng i v i các n c ang phát tri n .......................................59
3.3.4. K t lu n ...........................................................................................63
Tài li u tham kh o .....................................................................................65
3.4. Hi p nh v Nông nghi p ......................................................................67
3.4.1. B i c nh...........................................................................................67
3.4.2. Mô t Hi p nh v Nông nghi p .....................................................68
3.4.3. Tác ng i v i các n c ang phát tri n .......................................72
3.4.4. K t lu n ...........................................................................................88
Tài li u tham kh o .....................................................................................90
3.5. Hi p nh v Th ng m i máy bay dân d ng..........................................93
3.5.1. Mô t Hi p nh ...............................................................................93
3.5.2. Tác ng i v i các n c ang phát tri n .......................................94
3.5.3. K t lu n ...........................................................................................94
3.6. Hi p nh v Mua s m chính ph (GPA) ................................................95
3.6.1. B i c nh...........................................................................................95
3.6.2. Mô t GPA.......................................................................................95
3.6.3. Tác ng i v i các n c ang phát tri n .......................................96
3.6.4. K t lu n ...........................................................................................97
Tài li u tham kh o .....................................................................................97
Các hi p nh s sung................................................................................98
3.7. Hi p nh v nh giá h i quan (CVA) ...................................................98
3.7.1. B i c nh...........................................................................................98
3.7.2. Mô t CVA ......................................................................................98
3.7.3. Tác ng i v i các n c ang phát tri n ..................................... 100
3.7.4. K t lu n ......................................................................................... 103
Tài li u tham kh o ................................................................................... 104
3.8. Hi p nh v Quy t c xu t x ............................................................... 106
3.8.1. B i c nh......................................................................................... 106
3.8.2. Mô t Hi p nh v Quy t c xu t x ............................................... 107
3.8.3. Tác ng i v i các n c ang phát tri n ..................................... 108
3.8.4. K t lu n ......................................................................................... 109
Tài li u tham kh o ................................................................................... 110
3.9. Hi p nh v Th t c c p phép nh p kh u (ILP) ................................... 112
3.9.1. B i c nh......................................................................................... 112
3.9.2. Mô t ILP....................................................................................... 112
3.9.3. Tác ng i v i các n c ang phát tri n ..................................... 113
3.9.4. K t lu n ......................................................................................... 115
Tài li u tham kh o ................................................................................... 115
3.10. Hi p nh v Giám nh hàng hoá tr c khi x p hàng (Hi p nh PSI)116
3.10.1. B i c nh....................................................................................... 116
3.10.2. Mô t Hi p nh PSI .................................................................... 117
3.10.3. Tác ng i v i các n c ang phát tri n ................................... 119

10
3.10.4. K t lu n ....................................................................................... 121
Tài li u tham kh o ................................................................................... 121
3.11. Hi p nh v Các hàng rào k thu t i v i th ng m i (Hi p nh
TBT) ........................................................................................................... 123
3.11.1. B i c nh....................................................................................... 123
3.11.2. Mô t Hi p nh TBT................................................................... 124
3.11.3. Tác ng i v i các n c ang phát tri n ................................... 125
3.11.4. K t lu n ....................................................................................... 128
Tài li u tham kh o ................................................................................... 129
3.12. Hi p nh v vi c áp d ng các bi n pháp ki m d ch ng th c v t (Hi p
nh SPS) .................................................................................................... 130
3.12.1. B i c nh....................................................................................... 130
3.12.2. Mô t Hi p nh SPS.................................................................... 131
3.12.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n ................................... 135
3.12.4 K t lu n ........................................................................................ 138
Tài li u tham kh o ................................................................................... 139
3.13. Hi p nh v Tr c p và Các bi p pháp i kháng (Hi p nh SCM) .. 140
3.13.1. B i c nh....................................................................................... 140
3.13.2. Mô t Hi p nh SCM.................................................................. 141
3.13.3. Tác ng i v i các n c ang phát tri n ................................... 143
3.13.4. K t lu n ....................................................................................... 147
Tài li u tham kh o ................................................................................... 147
3.14. Hi p nh v Ch ng bán phá giá ......................................................... 148
3.14.1. B i c nh....................................................................................... 148
3.14.2. Mô t Hi p nh v Ch ng bán phá giá ........................................ 149
3.14.3. Tác ng i v i các n c ang phát tri n ................................... 151
3.14.4. K t lu n ....................................................................................... 156
Tài li u tham kh o ................................................................................... 157
3.15. Hi p nh v T v ............................................................................. 159
3.15.1. B i c nh....................................................................................... 159
3.15.2. Mô t Hi p nh ........................................................................... 159
3.15.3. Tác ng i v i các n c ang phát tri n ................................... 160
3.15.4. K t lu n ...................................................................................... 163
Tài li u tham kh o ................................................................................... 163
3.16. Hi p nh v Các bi n pháp u t liên quan t i th ng m i (TRIMs) 164
3.16.1. B i c nh....................................................................................... 164
3.16.2. Mô t Hi p nh ........................................................................... 164
3.16.3. Tác ng i v i các n c ang phát tri n ................................... 165
3.16.4. K t lu n ....................................................................................... 167
Tài li u tham kh o ................................................................................... 168
4. Hi p nh chung v Th ng m i d ch v (GATS) ....................................... 170
4.1. B i c nh ............................................................................................... 170
4.2. Mô t Hi p nh.................................................................................... 173
4.2.1. Nh ng ngh a v chung................................................................... 174
4.2.2. Nh ng cam k t c th .................................................................... 176

11
4.3. Tác ng i v i các n c ang phát tri n............................................ 177
4.3.1. T ng c ng kh n ng d báo ........................................................ 177
4.3.2. i x t i hu qu c........................................................................ 178
4.3.3. Minh b ch h n và gi m tham nh ng .............................................. 178
4.3.4. Chi phí vi c th c thi và công vi c àm phán .................................. 178
4.3.5. GATS và t do hóa m c a th tr ng ........................................... 178
4.3.6. Quy nh trong n c ...................................................................... 182
4.3.7. GATS và các d ch v công............................................................. 183
4.3.8. Gi i quy t tranh ch p ..................................................................... 183
4.4. K t lu n ............................................................................................... 183
Tài li u tham kh o....................................................................................... 184
5. Hi p nh v các khía c nh liên quan n th ng m i c a Quy n s h u trí
tu (TRIPS) ..................................................................................................... 188
5.1. B i c nh ............................................................................................... 188
5.2. Mô t Hi p nh TRIPS ........................................................................ 190
5.2.1. Ph m vi và n i dung c a Hi p nh TRIPS .................................... 190
5.2.2. ix c bi t và i x phân bi t i v i các n c ang phát tri n191
5.2.3. Th c thi Hi p nh TRIPS các n c ang phát tri n ................... 192
5.3. Tác ng i v i các n c ang phát tri n............................................ 193
5.3.1. Thông tin chung trong các phân tích v TRIPS và các n c
ang phát tri n......................................................................................... 193
5.3.2. Tác ng i v i ngân sách chính ph ................................................... 194
5.3.3. Nh ng tác ng v m t kinh t trong th i k b o v : các dòng tài
chính
t i ng i n m quy n s h u .................................................................... 196
5.3.4. Tác ng kinh t trong dài h n: th ng m i, u t và t ng tr ng 196
5.3.5. Chuy n giao công ngh .................................................................. 198
5.3.6. M c a ngành d c ph m.............................................................. 199
5.3.7. Nông nghi p và các ngu n sinh h c ............................................... 202
5.4. K t lu n ................................................................................................ 210
Tài li u tham kh o....................................................................................... 212
6. Gi i quy t tranh ch p................................................................................... 217
6.1. B i c nh ............................................................................................... 217
6.2. Mô t th t c gi i quy t tranh ch p ....................................................... 217
6.2.1. Các i u kho n chung .................................................................... 217
6.2.2. ix c bi t và i x phân bi t................................................ 218
6.3. Tác ng i v i các n c ang phát tri n............................................ 219
6.3.1. Gi i quy t tranh ch p c a WTO so v i gi i quy t tranh ch p c a
GATT...................................................................................................... 219
6.3.2. Các n c ang phát tri n kh i ki n nhi u h n WTO................... 220
6.3.3…. và thành công l n h n ................................................................ 221
6.3.4. H th ng này có hi u qu i v i các n c ang phát tri n t ng t
nh i v i các n c phát tri n?.............................................................. 221
6.3.5. Nh ng v n i v i các n c ang phát tri n.............................. 222
6.4. K t lu n ................................................................................................ 224

12
Tài li u tham kh o....................................................................................... 224
7. Các i u kho n trong WTO v các hi p nh th ng m i song ph ng và khu
v c .................................................................................................................. 227
7.1. B i c nh ............................................................................................... 227

7.2. i u ki n c a WTO i v i các hi p nh song ph ng và khu v c ..... 229
7.3. Tác ng i v i các n c ang phát tri n............................................ 229
7.4. K t lu n ................................................................................................ 232
Tài li u tham kh o....................................................................................... 232
8. c ng th o lu n và các k t lu n ............................................................. 233
8.1. Tác ng chung c a các hi p nh WTO............................................... 233
8.2. Tác ng c a các hi p nh WTO i v i các nhóm n c theo vùng
a lý và theo m c phát tri n.................................................................. 237
Ph l c 1. Ch vi t t t ................................................................................. 239
Ph l c 2. Ch s phát tri n con ng i c a UNDP, 2003.............................. 241
M c phát tri n con ng i cao ................................................................. 241
M c phát tri n con ng i trung bình ...................................................... 242
M c phát tri n con ng i th p ................................................................ 244

13
1. Gi i thi u
1.1. Nhi m v
Trong vài n m qua ã xu t hi n m t s yêu c u, c Th y i n l n qu c t , v
m t ánh giá v tác ng c a các hi p nh WTO i v i các n c ang phát
tri n, tr c khi di n ra vòng àm phán m i trong khuôn kh WTO. Nh ng tài
li u hi n có trong l nh v c này h u nh không t p trung và ít a ra m t b c
tranh chính th c v tác ng c a các hi p nh WTO i v i các n c ang phát
tri n. Trong b i c nh này, n m 2003, Qu c h i Th y i n ã yêu c u U ban
Th ng m i qu c gia ti n hành th c hi n m t ánh giá sâu r ng v tác ng c a
các hi p nh WTO i v i các n c ang phát tri n.
Báo cáo này a ra m t t ng quan và ánh giá các phân tích h c thu t hi n có
trong l nh v c này, c ng nh các phân tích do các t ch c Th y i n và qu c t
th c hi n. Thêm vào ó, các k t lu n c rút ra t báo cáo này d a trên kinh
nghi m c a b n thân chúng tôi trong l nh v c nghiên c u.
M c tiêu c a nghiên c u là ánh tác ng c a các hi p nh WTO i v i các
n n kinh t c a các n c ang phát tri n và tri n v ng t c s phát tri n
b n v ng. Trong s các y u t c nghiên c u có m c a th tr ng; th ng
m i; ngân sách; GDP; tình tr ng nghèo ói và phân ph i thu nh p; n ng l c th
ch ; các chi phí, ti t ki m hay nh ng l i ích thu c t vi c th c hi n các hi p
nh WTO. H n n a, báo cáo còn xem xét các tác ng c a s khác bi t có th
th y c gi a các nhóm n c ang phát tri n. Nh ng nghiên c u tình hu ng
v tác ng c a các hi p nh WTO khác nhau c ng c trình bày. Vi c xác
nh m i quan h nhân qu gi a các hi p nh WTO và các tác ng c a chúng
là m c tiêu tr ng tâm.
1.2 Khuôn kh nhi m v
M c tiêu c a báo cáo là phân tích nh ng tác ng c a các hi p nh WTO i
v i các n c ang phát tri n. i u ó có ngh a là báo cáo không phân tích các
l i th và b t l i th c a th ng m i qu c t v m t lý thuy t. Tuy nhiên, nói
m t cách ng n g n, U ban Th ng m i qu c gia cho r ng th ng m i t do và
m c a là m t trong nh ng công c quan tr ng góp ph n t c t ng tr ng
kinh t .1 T ng tr ng kinh t , v ph n mình, cùng v i các bi n pháp khác, có
th thúc y phát tri n b n v ng v kinh t , xã h i và môi tr ng. i u này
c ph n ánh trong các chính sách c a nhi u n c ang phát tri n, trong ó
các chính sách th ng m i th ng là nh ng v n u tiên, ngay c khi là m t
ph n nh c a chi n l c phát tri n.
Báo cáo này không phân tích nh ng tác ng chung c a th ng m i i v i các
n c ang phát tri n. V m t t nhiên, trong h u h t các tr ng h p, r t khó có
th phân bi t gi a tác ng c a các hi p nh WTO và tác ng c a th ng m i
nói chung, c bi t là vì th c t chúng ta không bi t i u gì s x y ra n u WTO

1
y ban Th ng m i qu c gia và Sida (2002). V t ng quan các tranh lu n kinh t v th ng m i, t ng
tr ng và phát tri n, xem Bigsten (2003)

14
không t n t i. Tuy nhiên, m c tiêu c a chúng tôi là t p trung vào nh ng tác
ng c th c a các hi p nh WTO.
Nghiên c u này t p trung vào nh ng tác ng i v i các n c ang phát tri n.
Tuy nhiên, khó có th nói rõ v nh ng tác ng i v i các nhóm dân c khác
nhau trong các n c ang phát tri n, vì i u này ph thu c vào chính sách trong
n c c a t ng n c v , ví d , gi m nghèo, phân ph i thu nh p, giáo d c, y t ,
v.v.. i u mà báo cáo này th c hi n là gi i thích các y u t c th có tác ng
t i các nhóm dân c (nh nghèo ói, an toàn th c ph m, vi c làm và bình ng
gi i), trong nh ng tr ng h p mà U ban Th ng m i qu c gia tìm c các
phân tích phù h p v i các v n này.
M c tiêu c a nghiên c u là tóm l c nh ng tác ng c a các hi p nh WTO
i v i các n c ang phát tri n cho t i nay. Vì lý do ó, báo cáo ch y u t p
trung nhìn l i quá kh . Do ó, các vòng àm phán g n ây không c th o
lu n. B t k m t k t qu nào t các vòng àm phán g n ây liên quan t i l nh
v c th ng m i truy n th ng, hay trong các l nh v c hoàn toàn m i nh cái g i
là “v n Singapore” ( u t , c nh tranh, minh b ch trong mua s m chính ph
và thu n l i hoá th ng m i), n m ngoài m c tiêu c a báo cáo này. Các v n
môi tr ng c ng n m ngoài m c tiêu báo cáo. Các lo i tính toán kinh t l ng
c s d ng c tính nh ng tác ng trong t ng lai c a các hi p nh
WTO i v i các n c ang phát tri n ch chi m m t ph n nh trong báo cáo.
Tuy nhiên, i v i m t s hi p nh WTO nh t nh, nh nh ng hi p nh m i,
ch có r t ít ánh giá vì th c t là các hi p nh này ch a c th c thi m t cách
y nên chúng tôi s d ng m t s nghiên c u ánh giá h qu t ng lai c a
chúng.
Báo cáo c ng a ra ví d v các y u t mà U ban Th ng m i qu c gia ph i
nghiên c u. Có th nói, báo cáo c ng ph i phân bi t gi a nh ng tác ng i
v i các n c ang phát tri n ho c các nhóm n c ang phát tri n. U ban
Th ng m i qu c gia ghi nh i u này trong quá trình nghiên c u và ã th
hi n trong báo cáo các y u t c minh h a và phân bi t tác ng gi a các
n c ang phát tri n khác nhau và gi a các nhóm n c ang phát tri n. Tuy
nhiên, khi th c hi n nghiên c u này m i th y r ng m t s y u t ch a c
nghiên c u nhi u trong các tài li u chuyên môn. Vi c thi u k t n i tr c ti p
gi a các chính sách th ng m i và các y u t c nghiên c u có th là m t lý
do quan tr ng gi i thích i u này.
T p h p các hi p nh WTO ã tr nên s sau nhi u th p k àm phán và
àm phán l i. Có nhi u lý do cho th yrõ ràng không th phân tích t ng i u
kho n riêng l và t ng tác ng c a các hi p nh này i v i các n c ang
phát tri n. U ban Th ng m i qu c gia ã ch n th c hi n phân tích theo chi u
r ng v t t c các hi p nh WTO liên quan t i th ng m i hàng hóa, d ch v ,
quy n s h u trí tu và gi i quy t tranh ch p, c ng nh nh ng i u kho n c th
n i b t trong GATT c coi là có t m quan tr ng c bi t.
1.3 Các nh ngh a

15
Khái ni m “các n c ang phát tri n” là không rõ ràng trong b i c nh c a
WTO. Không có m t tiêu chí chính th c nào i v i vi c nh ngh a m t n c
ang phát tri n. Thay vào ó, m i n c thành viên có th t ch n cho mình v
trí là m t n c phát tri n hay n c ang phát tri n. Trong WTO, hi n có
kho ng 100 n c ang phát tri n. M t lý do t i sao không th th hi n chính xác
h n là vì các n c có th có nh ng a v khác nhau trong các hi p nh khác
nhau. Nói cách khác, các n c có th c phân lo i là n c ang phát tri n
trong hi p nh này và là n c phát tri n trong m t hi p nh khác.
Khái ni m “các n c ang phát tri n” c s d ng trong báo cáo này là ch
các n c ã ch n th b c này trong WTO. Tuy nhiên, các n c ang phát tri n
là m t nhóm không ng nh t có m c phát tri n, n ng l c s n xu t khác nhau,
v.v.. Do v y, U ban Th ng m i qu c gia cho r ng không úng n u n gi n
coi các n c ang phát tri n là m t nhóm n l . Theo ó, Ph l c kèm theo
báo cáo này cho th y Ch ng trình Phát tri n Liên h p qu c (UNDP) ã phân
lo i các n c theo m c phát tri n con ng i c g i là Ch s Phát tri n
con ng i (HDI). Tài li u tham kh o c a ra i v i ch s này n m trong
b n báo cáo. M t i m n a là các n c ã tr thành thành viên c a EU vào
ngày 1/5/2004 và các n c là ng viên c a EU (Bulgaria, Croatia, Romania,
Th Nh K ), không c coi là “các n c ang phát tri n” do m c tiêu c a báo
cáo.
LDC là thu t ng c Liên h p qu c s d ng ch “các n c kém phát
tri n”. Vi c m t n c ang phát tri n có c coi là m t LDC hay không c
xác nh d a trên m c thu nh p, i u ki n c a ngu n nhân l c (tu i th trung
bình k v ng, m c dinh d ng, trình giáo d c và trình c vi t) và m c
khác bi t v kinh t . Hi n t i, có 49 LDC trên th gi i, trong ó có 32 n c
là thành viên c a WTO. Các LDC c li t kê Ph l c 2.
Khái ni m “phát tri n b n v ng” ang ngày càng có ý ngh a l n h n i v i
vi c ho ch nh chính sách. ý t ng c n b n v các v n phát tri n và môi
tr ng ph i c gi i quy t theo ph ng cách th ng nh t l n u tiên hình
thành t i H i ngh Liên h p qu c v Môi tr ng con ng i di n ra t i
Stockholm n m 1972. Tuy nhiên, khái ni m th c t c a phát tri n b n v ng
c a ra u tiên vào n m 1987 trong báo cáo “T ng lai chung c a chúng
ta”c a H i ng Brundland. Báo cáo này a ra nh ngh a: “Phát tri n b n
v ng là s phát tri n th a mãn nhu c u c a hi n t i mà không làm ph ng h i
t i kh n ng th a mãn nhu c u c a các th h t ng lai”. N m 1998, b tr ng
các n c OECD nh t trí gi i thích phát tri n b n v ng theo m t cách nhìn r ng
h n, bao g m c các ph ng di n kinh t , xã h i và môi tr ng.2 Báo cáo này
t p trung vào hai ph ng di n kinh t và xã h i.
1.4 M t phân tích ph c t p
Phân tích và ánh giá tác ng c a các hi p nh WTO i v i các n c ang
phát tri n là m t công vi c ph c t p v nhi u khía c nh. Do ó, khi c báo cáo
này, có th th y m t s khó kh n mà chúng tôi g p ph i khi th c hi n công vi c:
2
V các th o lu n sâu h n, xem y ban Th ng m i qu c gia (2001).

16
• Làm th nào phân bi t gi a GATT và WTO? M t ph n quan tr ng
c a các quy nh và nguyên t c trong các hi p nh WTO là d a vào
nh ng gì ã c hình thành n m 1948, khi thành l p GATT. Nh ng
quy nh này sau ó, trong su t n a th k qua, ã c m r ng và
b sung. Tác ng c a các hi p nh WTO i v i các n c ang
phát tri n do ó có th c truy nguyên t th i i m u tiên và
không ch n thu n trong giai o n sau 1995, khi WTO c thành
l p.
• Làm th nào phân bi t gi a WTO và các quá trình t do hóa
th ng m i khác? M t khó kh n khác là xác l p các m i quan h
nhân qu xác nh xem li u nh ng tác ng c a t do hóa th ng
m i i v i các n c ho c nhóm n c khác nhau có th c truy
nguyên tr c ti p t các hi p nh WTO hay không. Do ó, thách th c
là phân bi t tác ng c a các y u t không liên quan t i WTO, nh
các c i cách c c u trong n c, s hi n h u c a các hi p nh th ng
m i song ph ng và khu v c, hay t do hóa th ng m i n ph ng.
• Tác ng trong ng n h n hay dài h n? M t y u t khác làm cho phân
tích tr nên ph c t p là các tác ng c a các hi p nh WTO khác
nhau theo th i gian. M t cam k t WTO có th là ngu n l c m nh m
trong ng n h n, trong khi các l i ích ch có th xu t hi n trong dài
h n. H n n a, m t s hi p nh c nghiên c u trong báo cáo này
ch gói g n m t cách t ng i các khái ni m th ng m i m i và các
cam k t c p a ph ng, nh TRIPS. Trong m t s tr ng h p,
các cam k t này ch a có hi u l c nên các k t qu k v ng ch a c
ghi l i.
• Có ph i t t c các n c ang phát tri n u b tác ng nh nhau?
Cu i cùng, không th ánh giá t t c các n c ang phát tri n gi ng
nhau. Các n c ang phát tri n là m t nhóm bao g m r t nhi u n c
và không ng nh t, v i m c thu nh p r t khác nhau, c i m
th ng m i, quy n l i và nh ng u tiên c ng khác nhau. Nh v y, tác
ng c a các hi p nh riêng bi t là khác nhau gi a các n c.
V i các y u t nh v y, chúng tôi trình bày ánh giá c a mình v tác ng c a
các hi p nh WTO i v i các n c ang phát tri n. ánh giá này d a vào
phân tích các nghiên c u hi n h u, t n c ngoài c ng nh t i Th y i n, và
b ng nh ng kinh nghi m và tri th c c a chính b n thân chúng tôi.

Tài li u tham kh o
Bigsten, Arne. 2003. “Globalisering och ekonomisk utveckling”, Ekonomisk
Debatt, 31:2, trang18-33.
U ban Th ng m i qu c gia. 2001. “Handel och hallbar utveckling i ett
integrerat perspektiv: slutyttrade”. Dnr 199-2323-001.

17
U ban Th ng m i qu c gia và Sida. 2002. “En samlad ansats for att uppfylla
utvecklings dimensionen i Doha-deklartionen -forslad till svenskt agerande”.

18
2. H th ng th ng m i a ph ng
• GATT có hi u l c vào n m 1948 v i 23 n c ký k t, trong ó có 12
n c ang phát tri n. ây c coi ch là m t hi p nh t m th i, vì
ng i ta có ý nh r ng GATT s d n d n tr thành m t b ph n trong
m t c quan l n h n c a Liên h p qu c là T ch c Th ng m i qu c t
(ITO), có trách nhi m bao hàm trong các l nh v c th ng m i hàng hóa
và d ch v , u t , c nh tranh, lu t lao ng, v.v. Tuy nhiên, d th o ITO
thi u s ng h v chính tr và GATT t ó tr thành m t n n t ng th c
t c a h th ng th ng m i sau chi n tranh.
• GATT ch i u ch nh th ng m i hàng hóa. Các nguyên t c c b n quan
tr ng nh t c a hi p nh là i x công b ng v i các i tác th ng m i
khác nhau (nguyên t c T i hu qu c - MFN) và i x công b ng gi a
hàng hóa trong n c và n c ngoài sau khi hàng hóa n c ngoài ã i
qua biên gi i (nguyên t c i x qu c gia).
• Ban u, trong GATT không có s phân bi t gi a các n c phát tri n và
các n c ang phát tri n. Tuy nhiên, theo th i gian, các n c ang phát
tri n tr nên thích h p v i các i x c bi t “tích c c”. Ví d , ng i ta
không yêu c u các n c ang phát tri n t do hóa th ng m i v i cùng
t c và ph m vi nh các n c phát tri n.
• Trong 25 n m u tiên c a GATT, các cu c àm phán ã làm cho hàng
rào thu quan i v i các hàng hóa công nghi p c a các n c phát tri n
gi m t m c trung bình 40% xu ng còn x p x 4%. Tuy nhiên, các s n
ph m quan tr ng theo quan i m c a các n c ang phát tri n (nh hàng
nông s n và d t may) ph n l n không n m trong các cu c àm phán này.
• Trong giai o n sau, tr ng tâm ã chuy n t thu quan sang các hàng rào
th ng m i phi thu quan. Nhi u n c ang phát tri n ã ch n h ng
không tham gia vào các hi p nh này mà thay vào ó là tham gia d i
hình th c hi p nh ph t nguy n.
• Vòng àm phán cu i cùng c a GATT là Vòng àm phán Uruguay (1986-
1993) ã d n t i s ra i c a m t khuôn kh th ch m i c a h th ng
th ng m i a ph ng, T ch c Th ng m i th gi i (WTO). Các quy
nh th ng m i c ng c m r ng ra i v i th ng m i d ch v và
quy n s h u trí tu . Vòng àm phán Uruguay c ng bao hàm c th ng
m i hàng nông s n và d t may vào ph m vi c a GATT. M t thay i
quan tr ng n a là yêu c u t t c các n c thành viên c a WTO u ph i
tham gia vào t t c các hi p nh, b t k trình phát tri n nào.
• WTO c thành l p vào tháng Giêng n m 1995. Các hi p nh WTO
c chia ra làm 3 tr c t chính: th ng m i hàng hóa (GATT + các hi p
nh b sung); th ng m i d ch v (GATS); và quy n s h u trí tu
(TRIPS). WTO còn th c hi n m t c ch gi i quy t tranh ch p i v i
t t c các hi p nh.

19
• M c tiêu c b n c a WTO là góp ph n làm t ng m c s ng, toàn d ng lao
ng và s d ng hi u qu các ngu n l c theo các nguyên t c c a phát
tri n b n v ng. Gia t ng th ng m i không ph i t thân là m t m c tiêu,
nh ng là m t công c thúc y t ng tr ng kinh t b n v ng. L i m
u trong hi p nh WTO c ng t p trung vào c t m quan tr ng c a vi c
thúc y th ng m i và phát tri n kinh t c a các n c ang phát tri n
thông qua các bi n pháp tích c c c ng nh nguyên t c có i có l i.
2.1. S ki n m u mang tính l ch s
Ph n ti p theo sau ây mô t b i c nh và s phát tri n c a h th ng th ng m i
qu c t . Vi c hình thành các quy nh qu c t i v i th ng m i trong th i k
sau chi n tranh d a vào các kinh nghi m có c trong hai th i k tr c ó: gia
t ng th ng m i th gi i trong giai o n t gi a nh ng n m 1800 t i khi b t
u Chi n tranh th gi i th nh t n m 1914; và th i k gi a hai cu c chi n
tranh (1918 -1939), khi th ng m i th gi i s p d i s c ép c a ch ngh a
dân t c v chính tr và kinh t .
2.1.1. Th i k tr c Chi n tranh th gi i th nh t
Trong n a sau c a nh ng n m 1800, th ng m i th gi i t ng tr ng nhanh vì
chi phí do kho ng cách a lý ã gi m do nh ng ti n b k thu t trong l nh v c
liên l c và giao thông. Th ng m i qu c t c thúc y h n n a b i s hình
thành c a m t h th ng ti n t qu c t v i t giá h i oái c nh theo vàng –
ch b n v vàng. Y u t th ba là vi c xóa b thu quan và các hàng rào
th ng m i khác trong khuôn kh các hi p nh th ng m i song ph ng. Ngay
c khi các s li u l ch s không áng tin c y hoàn toàn, thì v n có th th y
th ng m i th gi i nói chung vào u th k tr c là m nh m và c i m nh
hi n nay ( c o b ng t l trong GNP).
T do hóa th ng m i bao quát h n b t u vào n m 1860 khi Anh và Pháp ký
k t hi p nh song ph ng. Hi p nh này ã tr thành mô hình cho m t s các
hi p nh th ng m i song ph ng khác c ký k t vào nh ng th p k ti p
theo. n n m 1910, Anh ã có hi p nh th ng m i v i 50 n c, c có 30
và Pháp có 20. Tuy nhiên, nhi u n c nghèo không tham gia vào m ng l i này
ho c, trong tr ng h p là các thu c a, ch tham gia thông qua các n c cai tr .
Khía c nh thú v c a m ng l i các hi p nh song ph ng này là trên th c t ,
nó d n d n ho t ng nh m t h th ng th ng m i a ph ng quy mô nh ,
trong ó t t c các n c tham gia ti n hành th ng m i theo các i u ki n nh
nhau. Lý do t i sao m ng l i này có th tr thành m t hình th c tích c c nh
v y, cho dù thi u m t t ch c th ng m i liên chính ph , là s hi n di n c a
m t i u kho n trong các hi p nh b o m i x t i hu qu c. Ví d , theo
quy nh này, n c Anh có l i ích gi ng nh qu c gia c i x t t nh t
trong s các i tác th ng m i c a Pháp. Chúng ta s quay l i nguyên t c chính
sách th ng m i quan tr ng này sau.
2.1.2. Th i k gi a hai cu c chi n tranh

20
H th ng thanh toán và th ng m i t ng i c i m trong nh ng n m tr c
chi n tranh ã s p khi Chi n tranh th gi i th nh t n ra. u tiên u tiên
sau Hi p nh Versailles n m 1919 là khôi ph c h th ng các ng ti n chuy n
i d a trên b n v vàng. Tuy nhiên, l m phát th i k chi n tranh lúc ó có
ngh a là t su t ngang b ng gi a vàng và các ng ti n qu c gia khác nhau
tr c chi n tranh ã không còn th c t . H th ng thanh toán qu c t ã tr nên
c ng th ng khi có nh ng n l c nh m khôi ph c ch b n v vàng. Tình hình
này l i làm cho t do hóa th ng m i khó kh n h n. H n n a, thu quan, không
có ngo i l , ã cao h n so v i trong nh ng n m tr c chi n tranh và th ng
thay i i u ch nh nh ng m t cân i trong th ng m i.
D u v y, n n kinh t th gi i v n h i ph c trong n a cu i nh ng n m 1920. Tuy
nhiên, môi tr ng kém h p tác ã gây ra nh ng h u qu nghiêm tr ng khi các
n n kinh t ph i gánh ch u m t cu c suy thoái sau s s p c a S Giao d ch
ch ng khoán New York vào tháng M i n m 1929. N i lo s bao trùm các
ngân hàng và các công ty i n phá s n, h u qu là tình tr ng th t nghi p gia
t ng. V n càng tr m tr ng h n khi chính ph các n c n l c b o v n n
kinh t c a mình b ng vi c t ng thu quan. Các n c th y r ng khi nh p kh u
gi m xu ng m t cách rõ ràng, thì xu t kh u c ng b nh h ng tiêu c c vì các
n c khác c ng ph n ng theo cách t ng t . Th m chí, ch b n v vàng b
phá v vào n m 1931 khi các n c n i ti p nhau tách r i ng ti n c a mình ra
kh i vàng khi c g ng phá giá nh m thoát kh i cu c kh ng ho ng. Th t nghi p
gia t ng n m c k l c, h n 20% c Hoa K và châu Âu, th ng m i th gi i
gi m xu ng t ng tháng theo xu h ng tr t d c nhanh chóng. Khi cu c kh ng
ho ng xu ng t i áy vào cu i n m 1933, th ng m i th gi i ã gi m h n hai
ph n ba tính theo giá tr danh ngh a.
Khi th i k t i t nh t c a cu c kh ng ho ng qua i, các n l c l i c th c
hi n nh m làm gi m thu quan v n ã c nâng cao, và Hoa K là n c i tiên
phong trong l nh v c này. Tuy nhiên, cách ti p c n c a Hoa K khác v i cách
ti p c n c a Anh trong nh ng n m tr c chi n tranh và d a trên c s có i có
l i m t cách nghiêm ng t. Các th a thu n song ph ng có th ch c th c
hi n n u các l i th c chia u cho c hai phía. Khái ni m có i có l i này -
d a vào truy n th ng c a ch ngh a tr ng th ng (xem h p sau) - t n t i t i
ngày nay trong h th ng WTO, ngay c khi nhu c u có i có l i kh t khe i v i
các n c ang phát tri n ã c gi m nh .

Ch ngh a tr ng th ng
Ch ngh a tr ng th ng (theo ti ng Latinh mercari = kinh doanh) là thu t ng
c s d ng mô t tri t lý kinh t v n i u hành các chính sách kinh t
châu Âu t nh ng n m 1500 t i u nh ng n m 1800, khi mà ch ngh a t do
c ch p nh n r ng rãi Anh và sau ó là các n c khác. Khái ni m “ch
ngh a tr ng th ng” c Adam Smith a ra trong cu n sách S th nh v ng
c a các dân t c (1776) c a ông.
Theo ch ngh a tr ng th ng, ngo i th ng là m t trò ch i t ng không, trong

21
ó l i ích mà m t n c t c là b ng v i thi t h i c a n c khác. ý t ng
r ng t t c m i ng i có th h ng l i t th ng m i là xa l i v i nh ng
ng i theo ch ngh a tr ng th ng. Theo ch ngh a này, i u quan tr ng là ph i
th c hi n ki m soát i v i i u ki n th ng m i có th t o ra m c th ng d
l n nh t có th trong cán cân th ng m i. Xu t kh u c thúc y và nh p
kh u c h n ch b ng thu h i quan và các ph ng th c khác. Theo cách này,
ngu n thu c a qu c gia b ng vàng và b c t ng lên t ng ng v i a v qu c t
t ng lên c a qu c gia ó.
Ch ngh a tr ng th ng t o ra m t l ng tài s n áng k cho nh ng nhà kinh
doanh có c quy n c ng nh các nhà c quy n và th ch ki m soát t ng
tr ng nói chung. ây là tr ng tâm ch trích ch ngh a tr ng th ng c a Adam
Smith.
Di s n c a ch ngh a tr ng th ng v n còn t n t i n ngày nay và hi n h u
trong các tranh lu n và àm phán chính sách th ng m i trong WTO. iv i
h u h t các n c, quan i m cho r ng m t qu c gia có th h ng l i b ng vi c
n ph ng t do hóa th ng m i c a mình là m t ý t ng xa l nh iv i
nh ng ng i theo ch ngh a tr ng th ng nh ng n m 1700.
Nh ng phá ho i chính tr do ch ngh a dân t c v kinh t mang l i trong th i k
gi a các cu c chi n ã gây khó kh n cho vi c hàn g n, ngay c khi n n kinh t
th gi i t t h i ph c sau kh ng ho ng (m t ph n do các c h i vi c làm c
t o ra trong ngành công nghi p quân s ). Nh ng khó kh n do ng i dân gánh
ch u ã m ng cho các phong trào chính tr c c oan (ch ngh a phát xít và
ch ngh a xã h i dân t c) và vi c Hitler n m quy n l c c. S ganh ua kinh
t và ch ngh a dân t c nh v y có th nói là ã t n n t ng cho cu c Chi n
tranh th gi i th hai.
2.1.3. nh hình tr t t kinh t sau chi n tranh
Ngay khi Chi n tranh th gi i th hai lên n nh i m, ng i ta ã b t u có
k ho ch h p tác kinh t và chính tr h u chi n. T t ng n n t ng là ph i làm
cho các cu c chi n quy mô l n không th x y ra b ng vi c ràng bu c các n c
ch t ch h n n a v i nhau, v c chính tr l n kinh t . Vào tháng Tám n m
1941, T ng th ng Hoa K Franklin D. Roosevelt và Th t ng Anh Winston
Churchill, ã g p nhau trên m t chi n h m gi a i Tây D ng t ra các
k ho ch cho th i k h u chi n. H ã a ra m t v n b n - Tuyên b i Tây
D ng - v i các m c tiêu thi t l p tr t t chính tr và h p tác kinh t sau chi n
tranh. Sau hai n m àm phán xuyên i Tây D ng, m t h i ngh qu c t c
t ch c vào tháng B y n m 1944 t i Bretton Woods bang New Hampshire
(Hoa K ), v i i di n c a 44 chính ph và m c tiêu là hoàn thành àm phán v
xu t do Hoa K và Anh a ra v thành l p các c quan h p tác kinh t . K t
qu là hai t ch c m i c thành l p: Ngân hàng Th gi i và Qu Ti n t qu c
t .
Ngân hàng Th gi i - Ngân hàng Tái thi t và Phát tri n qu c t (IBRD) - có
nhi m v cung c p các h tr d i hình th c các kho n vay dài h n tái thi t
sau chi n tranh. M t nhi m v khác c a t ch c này là t ng c ng phát tri n

22
kinh t và xã h i i v i các n c nghèo. Nhi m v này hi n nay là ch c n ng
ch y u c a Ngân hàng Th gi i. Qu Ti n t qu c t (IMF) có nhi m v t o ra
m t h th ng thanh toán qu c t n nh v i các ng ti n chuy n i và t giá
h i oái c nh nh m thúc y th ng m i th gi i.
H i ngh Bretton Woods còn a ra các k ho ch cho m t t ch c h p tác kinh
t th ba có trách nhi m i u ch nh th ng m i th gi i - T ch c Th ng m i
qu c t (ITO). Các àm phán sau ó c b t u vào n m 1946 d i s lãnh
o c a Liên h p qu c m i c thành l p. Các cu c àm phán c hoàn t t
Havana vào tháng Ba n m 1948 v i b n d th o chi ti t v hi p c ITO. V n
là ITO s ph i có trách nhi m i v i vi c t ra các quy nh th ng m i th
gi i và u t qu c t . Các quy nh này bao trùm c c nh tranh và lu t lao
ng mà cho n ngày nay v n ch a có ti n l trong WTO. Tuy nhiên, ch ng
trình ngh s này ã kéo dài h n 50 n m tr c th i k ó. Hi p c ITO ã b
sa l y trong quá trình phê chu n Hoa K và khi Hoa K rút lui, d án này s p
. ITO lúc ó c coi là quá xa v i i v i nh ng ng i a ra quy t nh
khi ó.
Thay vào ó, n n t ng c a h th ng th ng m i qu c t sau chi n tranh là m t
hi p nh t m th i v i s nh t trí c a kho ng 20 n c trong khi ch k t thúc
àm phán và phê chu n hi p c ITO. Ngu n g c c a hi p nh này là m t lo t
các cu c àm phán thu quan gi a m t s ít các n c t ch c t i Geneva vào
n m 1946 và 1947, di n ra song song v i quá trình ITO. Nh ng cu c àm phán
này ch h n ch trong vi c gi m thu quan i v i các hàng hóa công nghi p,
nguyên li u và, trong m t ph m vi nh t nh, các s n ph m nông nghi p. K t
qu c a các cu c àm phán này là s ra i c a kho ng 45.000 cam k t liên
quan t i c t gi m thu quan, cùng v i các quy nh chính sách th ng m i trong
hi p c ITO, c t tên là Hi p nh chung v Thu quan và Th ng m i
(GATT). Hi p nh này b t u c s d ng trên c s t m th i t ngày
1/1/1948. Ban u, có 23 n c tham gia GATT, trong ó có 12 n c ang phát
tri n.3 Các n c khác gia nh p sau ó khi bi t ch c ch n ITO s không c
th c hi n. Th y i n gia nh p GATT vào n m 1950.

3
Các thành viên ban u c a GATT là Australia, B , Brazil, Myanmar, Canada, Ceylon (Sri Lanka),
Chile, Trung Qu c (rút ra n m 1950 theo ngh c a chính ph l u vong ài Loan), Cu Ba, Ti p Kh c,
Pháp, Anh, n , Lebanon, Luxembourg, Hà Lan, New Zealand, Nauy, Pakistan, Nam Rhodesia
(Zimbabwe), Syria, Nam Phi và M .

23
2.2. K nguyên c a GATT
Ph n d i ây mô t s phát tri n c a GATT t m t hi p nh liên chính ph có
trách nhi m i v i các cu c àm phán v thu quan n m t t ch c qu c t có
m t quy n l c to l n.
2.2.1. T hi p nh n th ch
GATT, t ng c coi là m t gi i pháp chuy n ti p t m th i, ã tr thành n n
t ng cho h th ng th ng m i sau chi n tranh. i u này không có ngh a là
không có nh ng v n x y ra, vì GATT không ph i là m t t ch c gi ng nh
Ngân hàng Th gi i, IMF hay Liên h p qu c, mà ch n thu n là m t hi p nh
liên chính ph . GATT do ó không có m t thành viên nào mà ch có “các bên
tham gia hi p nh”. GATT ban u không có v n phòng chính hay Ban Th ký
ki m soát vi c th c thi hi p nh. i u duy nh t c quy nh trong GATT,
v m t t ch c, là các bên tham gia hi p nh ph i g p g “th ng k t
c nh ng quy t nh i v i các v n có t m quan tr ng chung”.
Thay vào ó, khuôn kh th ch này ph i c xây d ng t ng b c. N m 1951,
m t v n phòng chính c thành l p Geneva, n i mà các bên có th h p m t
khi c n thi t. M t T ng th ký (nay là T ng giám c) c ch nh và có m t
s nhân viên (Ban Th ký GATT). Theo th i gian, GATT i u ch nh theo hình
th c m t t ch c qu c t . Tuy nhiên, nó v n duy trì hai i m c bi t trong
nhi u n m. Th nh t là tr ng tâm c a t ch c c i u khi n b i chính các
thành viên. Nhi m v c a T ng giám c và Ban Th ký là cung c p s h tr
ch không ph i là ng l c. i m c bi t n a - c t o ra qua th c ti n, là t t
c các quy t nh ph i c a ra trên c s ng thu n - nguyên t c ng
thu n.
2.2.2. Các nguyên t c trung tâm
GATT ban u là m t t p h p các quy nh ng n g n - Hi p nh ch bao g m
35 i u. GATT t ra m t s nguyên t c và quy nh c b n i v i th ng m i
hàng hóa qua biên gi i. M c tiêu cao nh t c a GATT là ng n ch n ch ngh a
b o h và phân bi t i x trong th ng m i th gi i và b o m r ng các i u
ki n th ng m i là t ng i h p lý và có th d báo c.
Nguyên t c t i hu qu c
Nguyên t c c b n nh t c a GATT - c quy nh t i i u I - là i x công
b ng v i t t c các bên tham gia hi p nh. Vì các lý do l ch s , nguyên t c i
x công b ng không c bi t d i cái tên này, mà là quy ch “t i hu qu c”
(MFN). D u v y, n i dung c a nó là i x công b ng. Ví d , n u Hoa K quy
nh thu quan 10% i v i ô tô nh p kh u t Nh t B n thì Hoa K c ng ph i
áp d ng m c thu quan trên i v i ô tô cùng lo i t Hàn Qu c. i x có tính
phân bi t d a vào xu t x hàng hóa là không c phép.
Nguyên t c MFN không cho phép i x c bi t h n ho c kém gi a các n c
tham gia GATT. M i hình th c i x c bi t - ví d , thu quan th p h n i
v i n c ang phát tri n nói chung, hay mi n tr thu gi a hai n c trong

24
khuôn kh m t khu v c th ng m i t do hay m t liên minh thu quan - ph i
tuân theo các quy nh v ngo i l c a GATT.
Ngày nay, i x công b ng d ng nh không còn là t nhiên hay mong mu n
nh tr c. Thay vào ó, nhi u cu c th o lu n v kh n ng dành nh ng i u ki n
th ng m i u ãi i v i các n c ang phát tri n hay các i tác th ng m i
g n g i. Theo h ng này, toàn b h th ng th ng m i ang phát tri n cho dù
k t qu th nào (xem thêm M c 2.2.6). Tuy nhiên, i v i các n c sáng l p
GATT, i x công b ng không ch h p lý v m t kinh t mà còn quan tr ng v
m t chính tr có th tránh c s tr l i c a tình tr ng ganh ua trong th i
k gi a các cu c chi n hay kh n ng s p th ng m i th gi i theo ph m vi
l i ích trong th i k sau th chi n th hai. Do ó, vi c không tuân th nguyên
t c này do ó ch c phép trong các tr ng h p ngo i l .
i x qu c gia
Nguyên t c c b n th hai c a GATT là i x qu c gia. i x qu c gia có
ngh a là, nói m t cách ng n g n, các hàng hóa nh p kh u c ng ph i c ix
theo các i u ki n gi ng nh các hàng hóa trong n c. M i i x có tính phân
bi t ph i c xóa b m t khi hàng hóa ã i qua biên gi i. Nguyên t c này áp
d ng i v i c lu t pháp trong n c (ví d , liên quan t i an toàn s n ph m,
nhãn mác, v.v.) và thu khóa (ví d , thu giá tr gia t ng). Nói cách khác, Th y
i n b c m không c ánh thu giá tr gia t ng (VAT) cao h n i v i các
lo i ô tô nh p kh u so v i các lo i ô tô s n xu t t i Th y i n. Tuy nhiên, có
th phân bi t VAT theo c s tiêu chu n khách quan (ví d , trên c s th tích
ng c ). Do ó, vi c t ra các yêu c u s n ph m cao h n i v i hàng hóa
nh p kh u so v i các s n ph m cùng lo i trong n c là b c m.
Tr ng tâm c a i x qu c gia ban u không có ng c kinh t hay ý th c h .
ó ch là do s c n thi t ph i b o m giá tr c a các àm phán thu quan. Vi c
c t gi m thu quan và các rào c n biên gi i khác s tr nên vô ngh a n u chúng
ch n gi n là c chuy n thành thu trong n c và các quy nh qua m t
quy t nh chính tr . N u Hoa K c t gi m thu quan i v i ô tô t 10% xu ng
5% do àm phán v thu quan và ng th i áp d ng thu trong n c có tính
phân bi t i x làm t ng chi phí ô tô nh p kh u b ng m t l ng t ng ng,
nh v y l i quay tr l i i m xu t phát. i x qu c gia nh v y là c n thi t
tránh vi c các chính ph gi i h n các ngh a v mà h cam k t t i bàn àm phán.
Minh b ch
M t nguyên t c quan tr ng khác trong GATT là minh b ch. T t c các thành
viên c a GATT u có ngh a v công b các quy nh và h ng d n hành chính
c a mình liên quan t i xu t kh u và nh p kh u hàng hóa. M i n c thành viên
c ng ph i có m t c quan lu t pháp các công ty có th khi u n i ó.
C m các h n ch nh l ng
GATT còn bao hàm n i dung c m c b n i v i vi c h n ch xu t kh u hay
nh p kh u thông qua nh ng h n ch nh l ng (h n ng ch). Tuy nhiên, ngo i
l có th c a ra trong t ng tr ng h p c th . Ví d , m t n c có th c

25
phép ng n ch n hay h n ch xu t kh u th c ph m n u n c ó ang thi u th c
ph m do m t mùa. Nh p kh u th c ph m có th c h n ch n u i u này
c th c hi n g n li n v i các lu t l trong n c nh m h n ch s n xu t trong
n c.
C m h n ng ch có ngh a r ng thu quan là công c duy nh t cho phép h n ch
th ng m i trong các i u ki n thông th ng. H n ch nh l ng ch cs
d ng trong các tình tr ng kh n c p.
T i sao GATT l i trao quy n u tiên cho thu quan? Li u nó có t o cs
khác bi t khi mà th ng m i b h n ch b ng cách này hay cách khác? Câu tr
l i là nó t o ra m t s khác bi t r t l n. Thu quan th ng minh b ch h n và ít
phân bi t i x h n so v i h n ng ch nh p kh u, vì h n ng ch có th c
phân b theo ph ng th c ít nhi u tùy ti n h n. H n n a, thu quan mang l i
ngu n thu cho nhà n c, trong khi l i nhu n t h n ng ch th ng chui vào túi
c a các nhà kinh doanh c phân b h n ng ch có l i. Thu quan, v m t tài
chính, là ph ng th c h n ch nh p kh u ít t n kém nh t. Do v y, tính h p lý
kinh t là nguyên nhân c a vi c ng n c m các h n ch nh l ng.
Các i u kho n ch ng c nh tranh có tác ng bóp méo th tr ng
Các quy nh c a GATT bao g m m t s i u kho n có th c s d ng trong
m t s tr ng h p c th nh m b o h ngành công nghi p trong n c tr c s
c nh tranh có tác ng bóp méo th tr ng. Các i u kho n này có th c
vi n d n n u m t s n ph m b phá giá hay c nh tranh b bóp méo b i tr c p.
Các quy nh này c ng cho phép các bi n pháp b o h t m th i v i m c tiêu
mang l i m t không gian d th cho ngành công nghi p trong n c i u
ch nh trong tr ng h p c nh tranh qu c t t ng lên.
Các i u kho n này c s d ng m t cách th ng xuyên b i các n c phát
tri n nh m b o v tr c s c nh tranh v giá r t các n c ang phát tri n.
Trong nh ng n m g n ây, các n c ang phát tri n c ng ã s d ng các công
c này ch ng l i nhau và ch ng l i các n c phát tri n. Các bi n pháp ch ng
hàng nh p kh u có tác ng bóp méo th tr ng có th b l m d ng nhi u nh t
trong t t c các ngo i l c a GATT và là m t v n ang n i c m i v i
th ng m i th gi i, c bi t là i v i các n c ang phát tri n. Xem thêm các
M c 3.13 - 3.15.
Các ngo i l b o v s c kh e, môi tr ng, v.v.
GATT còn bao g m m t i u kho n ngo i l chung nh m b o v các giá tr xã
h i nh t nh nh tiêu chu n o c chung, các ngu n l c t nhiên có h n và
s c kh e c a con ng i, ng v t và th c v t. u n m 2004,v i s h tr c a
các quy nh này, EU ã c m nh p kh u gà t Thái Lan khi d ch cúm gà n ra
ông Nam á.
Tuy nhiên, các ngo i l này không ph i là vô i u ki n. Các phân bi t i x
tùy ti n i v i các hàng nh p kh u là không c phép tr khi bi n pháp a
ra là c n thi t. Ví d , không th c m nh p kh u thu c lá v i ng c r ng bi n
pháp này là c n thi t b o v s c kh e ng i dân n u, ng th i, trong n c

26
c phép s n xu t và buôn bán thu c lá (Thái Lan ã th làm i u này m t
l n).4
Ngo i l i v i các liên minh h i quan, các khu v c th ng m i t do và hi p
nh u ãi
Ngo i l l n nh t c a nguyên t c MFN là ngo i l i v i các liên minh h i
quan, các khu v c th ng m i t do và các hi p nh u ãi. i u ki n chung
c a các hi p nh này, các hi p nh th ng m i khu v c, d n n nh ng sai l c
vì s l ng các hi p nh th ng m i song ph ng và liên khu v c c ký k t
trên th gi i t ng cao h n bao gi h t. H u qu c a xu h ng gia t ng s l ng
các hi p nh th ng m i song ph ng và khu v c c th o lu n c th h n
trong Ch ng 7.
2.2.3 Các cu c àm phán v thu quan
Các cu c àm phán v thu quan chi m v trí bao trùm trong 20 n m u c a
GATT. Các cu c àm phán này liên quan tr c h t n s n ph m công nghi p
và nguyên li u thô vì m t s ít n c, khi ó c ng nh hi n gi , s n sàng a ra
cam k t v gi m thu quan trong ngành nông nghi p. K t qu c a các cu c àm
phán v thu quan là s ra i c a danh m c thu quan ràng bu c, theo ó các
n c thành viên có ngh a v th c hi n theo Hi p nh.
Các cu c àm phán v thu quan ã di n ra trong khuôn kh c a cái g i là các
“vòng àm phán”, c mô t d i hình th c c a s i u ph i a ph ng i
v i các cu c àm phán song ph ng. Chúng tôi tr l i v n này M c 3.1.
B ng 1. Các vòng àm phán c a GATT (1947-1994)
N m Vòng M c tiêu àm phán
1947 Thu quan, quy nh (GATT)
1949 Thu quan
1950-51 Thu quan
1956 Thu quan
1960-62 Vòng àm phán Dillon Thu quan
1964-67 Vòng àm phán Kennedy Thu quan; ch ng bán phá giá
1973-79 Vòng àm phán Tokyo Thu quan; ch ng bán phá giá; tr
c p và các bi n pháp i kháng; th
t c c p phép nh p kh u; nh giá h i
quan; rào c n k thu t i v i
th ng m i; mua s m chính ph …
1986-94 Vòng àm phán Uruguay Thu quan; nông nghi p; hàng d t
may, rà soát l i GATT; hi p nh
m i v d ch v (GATS) và quy n s
4
V th o lu n sâu h n v v n này, xem y ban Th ng m i qu c gia "Rattspraxis i WTO: undantag
for halsa och miljo", “Ph xanh GATT” c a Daniel Esty, và Nordstrom và Vaughan (1999).

27
h u trí tu (TRIPS); gi i quy t tranh
ch p; thành l p WTO.

2.2.4. Các quy nh c m r ng
Vì thu quan c c t gi m trong các vòng àm phán nên ây tr thành m t v n
ít quan tr ng h n i v i th ng m i th gi i, trong khi ó các hình th c rào
c n th ng m i khác c chú ý nhi u h n. u tiên trong s rào c n này c
gi i quy t là vi c s d ng và l m d ng ngày càng nhi u thu ch ng bán phá giá,
ó là thu quan ánh vào các hàng hóa c coi là ã b bán phá giá, v i h qu
là làm ph ng h i n các ngành công nghi p trong n c. Trong Vòng àm
phán Kennedy (1964-67), các thành viên c a GATT ã nh t trí v vi c th t ch t
áp d ng các i u kho n liên quan c a GATT thông qua m t hi p nh ph d i
hình th c m t b lu t ng x .
Trong Vòng àm phán Tokyo (1973-79), m t s l nh v c m i h n ã c
c p t i, bao g m nh giá h i quan, gi y phép nh p kh u, tr c p và các bi n
pháp i kháng, các hàng rào th ng m i mang tính k thu t và mua s m chính
ph . M t l n n a, các hi p nh ph l i c s d ng thay vì àm phán l i các
i u kho n liên quan c a GATT. Ch có các n c tán thành các “b lu t” này
m i b ràng bu c b i các quy nh ó. Lý do các n c không àm phán l i v n
b n chính c a GATT n gi n vì nhi u thành viên ph n i vi c m r ng các
quy nh. Do ó, m t gi i pháp th c t là ký k t các hi p nh ph gi a các
n c mu n làm nh v y.
M t khía c nh tiêu c c c a ng thái này là các thành viên c a GATT b t u
b phân chia thành hai nhóm: các n c phát tri n cùng m t s n c ang phát
tri n tán thành các b lu t c p trên trong khi h u h t các n c ang phát
tri n quy t nh không tham gia. Lúc này, thu t ng “GATT à la carte” (“GATT
theo th c n”) c a ra.
Trong vòng àm phán cu i cùng c a GATT – Vòng àm phán Uruguay (1986-
1994) - ã có s thay i tr l i tr t t c , v i m t h các quy nh chung cho
t t c các n c thành viên. i u ó có ngh a là m t s n c ang phát tri n b t
ng b bao hàm trong các hi p nh mà h không àm phán. Thay vào ó, trong
khuôn kh c a m i hi p nh, các nhu c u và i u ki n c bi t s c xem xét
i v i các n c ang phát tri n. i u này c th c hi n thông qua i x c
bi t và khác bi t.
Vòng àm phán Uruguay còn g n v i vi c m r ng t i hai l nh v c hoàn toàn
m i – th ng m i d ch v và quy n s h u trí tu . Hi p nh chung v Th ng
m i d ch v (GATS) có m c tiêu t do hóa th ng m i các s n ph m d ch v
theo ph ng th c t ng t nh ã ti n hành c a GATT i v i hàng hóa. Tuy
nhiên, các quy nh khác nhau vì các rào c n th ng m i khác nhau gi a hàng
hóa và d ch v . Các rào c n th ng m i ch y u nh h ng t i hàng hóa là các
lo i hàng rào th y biên gi i (quy nh h i quan, gi y phép nh p kh u, v.v.),
trong khi các hàng rào ch y u c a th ng m i d ch v là các lu t l trong n c,

28
quy nh phía sau biên gi i nh m ho c h n ch kh n ng c a các nhà cung
c p d ch v n c ngoài, ho c bóp méo c nh tranh theo các cách khác. L nh v c
m i th hai (TRIPS) liên quan t i các quy nh v b o v quy n s h u trí tu ,
bao g m b ng sáng ch , nhãn hi u hàng hoá và b n quy n. Tác ng c a GATS
và TRIPS i v i các n c ang phát tri n c trình bày các Ch ng 4 và 5.
Vòng àm phán Uruguay còn có tác ng là th ng m i nông s n và th ng
m i hàng d t may c ph c h i trong GATT. Nh ng l nh v c này ã t ng có
trong các nguyên t c c a GATT, nh ng ã b ix c bi t vì nh ng lý do
chính tr . Nông nghi p b t u tr t kh i t m tay c a GATT vào u n m 1955
khi Hoa K c cho phép h ng m t ngo i l liên quan t i ng và các nông
s n khác không ph i tuân theo các quy nh này. H i chuông báo t vang lên
vào nh ng n m 1960 khi C ng ng châu Âu (EC) xây d ng m t chính sách
nông nghi p chung c a mình, chính sách này khó có th dung hòa cv i
GATT. Th ng m i hàng d t may c ng b a ra kh i các quy nh c a GATT
theo ph ng th c t ng t vào n m 1961-62 khi trái v i các quy nh này,
nhi u th a thu n h n ng ch song ph ng c th c hi n nh m h n ch xu t
kh u t m t s n c ang phát tri n sang các n c phát tri n. Các th a thu n
song ph ng này sau ó c m r ng ph m vi và lên t i nh i m vào n m
1974 trong Hi p nh a s i. Các hi p nh m i trong WTO v hàng d t may
c ng nh v nông nghi p, có m c tiêu ch ng l i ch ngh a b o h trong nh ng
ngành này. Hai hi p nh m i này có t m quan tr ng c bi t i v i các n c
ang phát tri n và c th o lu n chi ti t trong M c 3.3 và 3.4.
2.2.5. S thành viên t ng lên
Nh ã c p trên, GATT ra i vào n m 1948 v i quy mô nh : 23 n c
tham gia. S n c thành viên b t u t ng lên sau n m 1950 khi th c t cho
th y ITO s không tr thành hi n th c. Vào nh ng n m 1960, s l ng thành
viên t ng g p ôi khi nhi u n c ang phát tri n tham gia, trong ó có m t s
n c châu Phi lúc ó m i giành c c l p. S l ng thành viên sau ó t ng
lên d n d n trong hai th p k ti p theo và v t qua s 100 vào n m 1990. Làn
sóng gia nh p th hai c a các n c ang phát tri n g n li n v i s ra i c a
WTO n m 1995. Vào tháng M i n m 2003, s l ng thành viên ã t ng lên t i
con s 148.5 Còn 27 n c n a, trong ó có Nga, ang àm phán gia nh p WTO.
Nh v y, s l ng thành viên có th s lên t i 175 n n kinh t trong vòng 5
n m, t ng ng v i s thành viên c a Liên h p qu c.

5
T i th i m vi t báo cáo, C mpuchia ch a phê chu n hi p nh.

29
Hình 1. T ng tr ng thành viên c a GATT/WTO

150
125
Sè thµnh viªn

100
75

50
25
0
1948 1956 1964 1972 1980 1988 1996 2004
N¨m

2.2.6. ix c bi t i v i các n c ang phát tri n
Các quy nh ban u c a GATT không phân bi t gi a các n c phát tri n và
các n c ang phát tri n. T t c các bên tham gia hi p nh có quy n và ngh a
v nh nhau, b t k trình phát tri n nh th nào. Tuy nhiên, n u nh ng
n m 1950, tr t t này b t u b t d u h i, c bên trong và bên ngoài GATT.
ng th i, s l ng các n c ang phát tri n tr thành thành viên c ng t ng
lên. Nhi u n c có quan i m r ng s là không th c t n u k v ng các n c
ang phát tri n nghèo v i n n kinh t d b t n th ng c nh tranh trong cùng
i u ki n v i các n c phát tri n. H c n các quy nh c bi t gi m ph
thu c vào xu t kh u nguyên li u thô (m t di s n t th i thu c a) và phát
tri n m t ngành công nghi p m i nh n.
Quan i m này giành c c m thông trong quá trình rà soát l i các quy nh
di n ra trong nh ng n m 1954-55, và ã d n t i vi c s a i các i u kho n
trong GATT quy nh h tr c a chính ph i v i t ng tr ng kinh t . Vi c
s a i này h p pháp hóa thu quan c thi t k c bi t nh m b o v các
ngành công nghi p trong n c tr c c nh tranh qu c t . Các quy nh i v i
h tr c a chính ph c ng tr nên linh ho t h n và các n c ang phát tri n
c ng giành c quy n áp d ng nh ng h n ch nh l ng i v i hàng nh p
kh u có th i u ch nh m c thâm h t trong cán cân thanh toán c a h .
B c ti p theo h ng t i i x c bi t c th c hi n vào n m 1964, liên
quan n s ra i c a m t c quan c bi t c a Liên h p qu c nh m thúc y
th ng m i và l i ích phát tri n c a các n c ang phát tri n – UNCTAD. Các
th o lu n trong UNCTAD và GATT ã d n t i vi c m r ng các quy nh
GATT v i ph n IV m i v i tiêu “Th ng m i và Phát tri n”. Cho dù Ph n
IV không liên quan t i b t k m t quy n hay cam k t gì m i và các m c tiêu
c a ra nh m thúc y th ng m i và phát tri n các n c ang phát tri n,

30
song v n b n này là m t tuyên b chính tr quan tr ng kh ng nh av c bi t
c a các n c ang phát tri n trong GATT.
Nguyên t c i x c bi t i v i các n c ang phát tri n, c g i là i x
c bi t và khác bi t, c c ng c thêm trong phiên cu i c a Vòng àm phán
Tokyo v i vi c t ra cái g i là i u kho n thi hành vào n m 1979. i u kho n
này h p pháp hóa các u ãi thu quan cho các n c ang phát tri n trong
khuôn kh H th ng u ãi thu quan ph c p (GSP) và, ng th i, cho phép
các ngo i l i v i nguyên t c nhân nh ng l n nhau trong àm phán thu
quan. ý t ng là các n c phát tri n c n gi m thu quan i v i hàng hóa t các
n c ang phát tri n mà không òi h i i l i vi c c t gi m thu quan t ng t .
i u kho n này còn cho phép các n c ang phát tri n kh n ng tham d vào
các khu v c th ng m i t do mà không c n xem xét các quy nh l ra áp d ng
cho các khu v c th ng m i t do và liên minh h i quan. Thêm vào ó, lu t
pháp c a các n c ang phát tri n i v i vi c b o v các công ty trong n c
c ng c t ng c ng thông qua kh n ng linh ho t h n v rào c n th ng m i
i v i quy n cung c p h tr c a chính ph .
Trong nh ng n m 1980, b t u có nh ng ý ki n mu n các n c ang phát tri n
tham gia tích c c h n vào các cu c àm phán. Lý do là ng i ta ngày càng hi u
r ng i x c bi t c ng có m t cái giá, vì àm phán mà không có s ph
thu c l n nhau làm cho các n c ang phát tri n tr nên kém h p d n h n i
v i các i tác trong các cu c àm phán v i các n c phát tri n. Do ó, khi
Vòng àm phán Uruguay b t u vào n m 1986, nhi u n c ang phát tri n ã
quy t nh tham gia vào àm phán nh m t c nh ng h tr cho l i ích xu t
kh u c a h . D n d n, h ch p nh n nguyên t c u tiên c a GATT v các quy
nh ng b cho t t c các thành viên. Tuy nhiên, i u kho n i x c bi t
không thay i gì nhi u. ix c bi t v i các n c ang phát tri n th c t
v n n m trong khuôn kh t ng hi p nh thông qua các quy nh c bi t. Các
quy nh c bi t này là gì và chúng có tác ng th nào n các n c ang phát
tri n là n i dung s c th o lu n tu n t t ng hi p nh trong các ch ng ti p
theo c a báo cáo này.
B ng 2. S hình thành các quy nh c bi t i v i các n c ang phát
tri n
N m
1947 GATT c thành l p v i tiêu chu n nhân nh ng l n nhau
nghiêm ng t (ngh a là k v ng t t c các n c ph i cho phép ti p
c n th tr ng i l i i u gì ó).
1954-55 Rà soát l i GATT. L n u tiên không th c hi n tiêu chu n nhân
nh ng l n nhau cùng v i các quy nh c bi t cho các n c
ang phát tri n.
1964 a v c a các n c ang phát tri n c t ng c ng bên ngoài
thông qua vi c thành l p UNCTAD và bên trong thông qua U ban
Th ng m i và Phát tri n GATT.

31
1965 o n b sung trong GATT (Ph n IV) v th ng m i và phát tri n.
1973-79 Vòng àm phán Tokyo: nguyên t c GATT à la carte c t ra
v i s tham gia t nguy n vào các hi p nh m i.
1979 Nguyên t c i x c bi t và khác bi t c th ch hóa khi
thông qua i u kho n thi hành.
1986-94 Vòng àm phán Uruguay: Quay tr l i tiêu chu n nhân nh ng l n
nhau thông qua vi c t t c các thành viên u tham gia vào t t c
các hi p nh. Tính linh ho t c duy trì thông qua i x c
bi t và khác bi t trong khuôn kh t ng hi p nh.

2.2.7. T GATT t i WTO
Thông qua vi c hình thành hai hi p nh hoàn toàn m i (GATS và TRIPS) và
vi c m r ng GATT, rõ ràng là trong giai o n cu i c a Vòng àm phán
Uruguay ã xu t hi n m t nhu c u v m t khuôn kh th ch m i i u hành
các quy nh c m r ng. M t lý do thêm n a là quy t nh t t c các hi p
nh ph i c ràng bu c i v i t t c các thành viên, cùng th c t là v i s
l ng ngày càng t ng các n c ang phát tri n gia nh p GATT trong giai o n
cu i c a Vòng àm phán Uruguay. Do ó, WTO ã c thành l p n ml y
vai trò th ch mà GATT ã th c hi n cho n th i i m ó.

2.3. T ch c Th ng m i th gi i (WTO)
T ngày 1/1/1995, WTO ã th c hi n ch c n ng nh m t khuôn kh th ch i
v i các hi p nh hình thành h th ng th ng m i a ph ng.6 Các hi p nh
này có th c chia thành ba tr c t – th ng m i hàng hóa (GATT); th ng
m i d ch v (GATS); và quy n s h u trí tu (TRIPS). WTO còn i u hành m t
h th ng gi i quy t tranh ch p chung cho các l nh v c trong các hi p nh khác
nhau. M t ch c n ng khác c a WTO là ánh giá th ng k v chính sách
th ng m i c a các n c và h p tác v i các c quan qu c t khác thúc y
s hài hòa trong chính sách kinh t toàn c u.
2.3.1. Hi p nh WTO
Khuôn kh th ch i v i các ho t ng c a WTO c xác nh trong Hi p
nh Thành l p T ch c Th ng m i th gi i (sau ây g i là hi p nh WTO).
Hi p nh WTO còn c mô t nh hi n pháp WTO. Nó còn ôi lúc cg i
là Hi p nh Marrakech, tên c a m t thành ph Marooco - n i Hi p nh này
c ký k t.
M c tiêu và công c

6
V m t phân tích t ng quát h n v WTO, xem Krueger (ch biên) (1998). Xem thêm Bagwell và
Staiger (2002), Ch ng 3.

32
L im u c a Hi p nh WTO nói v m c tiêu chung c a t ch c này, nói
m t cách ng n g n, là góp ph n, v i s tr giúp c a các hi p nh th ng m i
t o thu n l i cho nhau, làm t ng m c s ng, toàn d ng lao ng và s d ng hi u
qu các ngu n l c, phù h p v i nguyên t c phát tri n b n v ng.
Do ó, gia t ng th ng m i không ph i là m c tiêu t thân c a WTO, nh ng là
m t công c thúc y t ng tr ng kinh t b n v ng các n c thành viên. L i
m u c ng nh n m nh t m quan tr ng c a vi c thúc y t ng tr ng kinh t
và th ng m i c a các n c ang phát tri n. ng th i, nguyên t c có i có l i
c ng c nh n m nh. T t c các n c c k v ng là trao và nh n t i bàn
àm phán, m c t i a có th .
C c u th ch
C quan ra quy t nh cao nh t c a WTO là H i ngh B tr ng, mà theo Hi p
nh WTO, h p ít nh t hai n m m t l n. T khi thành l p WTO, 5 H i ngh B
tr ng ã c t ch c: t i Singapore (1996), Geneva (1998), Seattle (1999),
Doha (2001) và Cancún (2003). T i ây, m c chính tr cao nh t, các v n
nh y c m v chính tr c a ra quy t nh. M t ví d là H i ngh B tr ng
t i Doha (2001) ã a ra quy t nh t ch c m t vòng àm phán m i d i tên
g i “Ch ng trình Phát tri n Doha”, còn c g i là Vòng àm phán Doha.
C qua ra quy t nh cao nh t gi a các khóa h p c a H i ngh B tr ng là i
h i ng. T t c các n c c i di n m c công ch c cao nh t, ngh a là
m c i s . V nguyên t c, i h i ng là c quan ra quy t nh i v i m i
v n . Trong hai l nh v c, i h i ng c t ch c d i m t cái tên khác
v i m t ch t ch khác - ó là các l nh v c liên quan t i gi i quy t tranh ch p
trong l nh v c chính sách th ng m i (C quan Gi i quy t tranh ch p) và ánh
giá chính sách th ng m i c a các n c thành viên (C quan Rà soát chính sách
th ng m i).
Ra quy t nh
Hi p nh WTO quy nh t ch c này ph i ti p t c th c ti n ra quy t nh ã
c xác l p trong th i i c a GATT, ngh a là quy t nh theo s ng thu n.
Nguyên t c ng thu n tr c ây không c th hi n b ng v n b n nh ng bây
gi ã c chính th c hóa:
“C quan liên quan ph i ra quy t nh theo s ng thu n i v i m t v n
trình xem xét. N u không có thành viên t i cu c h p khi quy t nh ó c
a ra, thì quy t nh a ra ó chính th c b ph n i”.
Vi c yêu c u t t c các n c ph i nh t trí ng nhiên gây ra nh ng v n nh t
nh. R t khó có th t c s th ng nh t hoàn toàn gi a m t t p h p các
n c thành viên r t khác bi t, v i nh ng u tiên và l i ích r t khác nhau, c ng
nh n ng l c th c hi n các ngh a v khác nhau. Do ó, quá trình ra quy t nh
ch m ch p và nhi u sáng ki n b lo i b ngay t trong quá trình chu n b .
Cho dù nguyên t c chính là các quy t nh ph i c a ra trên c s th ng
nh t, song c ng có m t s quy nh v b phi u tránh tình tr ng b t c trong
àm phán. Tuy nhiên, kh n ng này ch a bao gi c s d ng trong th i k

33
WTO, và nh chúng tôi bi t, c ng ch a bao gi c s d ng th i GATT. Th
t c thông th ng là trì hoãn các v n mà có nh ng khác bi t rõ ràng v quan
i m, ch cho các cu c hi p th ng ti p theo a ra m t b n th a hi p v i k
v ng t t c m i ng i s ch p nh n (k c nh ng ng i không thích ngh
ó). Khi m t xu t cu i cùng c a s ng h , thì các n c còn l i khó có
th ng n c n quy t nh ó. Nh th y trong nh ngh a v ng thu n, c n ph i
có m t t i th i i m quy t nh c a ra. N u m t quy t nh b ph n i,
n c ph n i ph i phát bi u quan i m t i h i ngh . Im l ng c hi u là m t
s ng ý ng m. i u ó có th gây khó kh n cho các n c ang phát tri n, c
bi t là các n c kém phát tri n, vì h th ng thi u i di n th ng tr c t i
Geneva.
T ng giám c và Ban Th ký
Nh trình bày trên, WTO là m t t ch c c i u hành b i các thành viên
c a mình. Các thành viên quy t nh ch ng trình ngh s và a ra m i quy t
nh. Các thành viên còn chu n b t t c các v n cho các U ban k thu t và
các nhóm công tác khác nhau. Do ó, vi c tham gia vào Ban Th ký là chìa
khóa có th gây nh h ng n các quy t nh. Nh ng t ch c này có th
ho t ng c, Ban Th ký bao g m g n 600 nhân viên. Ban Th ký do m t
T ng giám c lãnh o, ng i này c b nhi m b i c quan ra quy t nh
cao nh t c a WTO là H i ngh B tr ng.
Ban Th ký còn chu n b h t ng c s cho các cu c h p liên miên di n ra
các c quan khác nhau trong WTO, bao g m phòng h p, th ký và phiên d ch.
Ban Th ký còn cung c p các ch c n ng cao h n nh d ch v t v n lu t pháp,
tr giúp cho các Ban H i th m trong vi c gi i quy t tranh ch p. Ban Th ký còn
tham gia phân tích các chính sách quan tr ng. Tuy nhiên, ph n l n các v n b n
các c quan c a WTO u c các n c thành viên ghi l i. Ban Th ký còn
có nhi m v thông báo v i công chúng các ho t ng c a WTO thông qua
website c a mình () và các n ph m khác. M t vai trò ang ngày càng quan
tr ng h n trong nh ng n m g n ây là vi c cung c p h tr k thu t cho các
n c ang phát tri n.
2.3.2. Các ch c n ng c a WTO
Hi p nh WTO xác nh 5 ch c n ng c a WTO v i t cách là m t t ch c:
• B o m các hi p nh c a WTO c th c hi n;
• T o ra m t di n àn cho các àm phán th ng m i;
• Th c hi n c ch gi i quy t tranh ch p;
• Th c hi n c ch rà soát chính sách th ng m i; và
• H p tác v i IMF và Ngân hàng Th gi i v i m c tiêu t c s hài
hoà trong chính sách kinh t toàn c u.
Th c hi n các hi p nh

34
Ph n l n ngu n ngân sách và nhân s c a WTO (k các các phái oàn t các
n c thành viên và các nhân viên trong Ban Th ký) c s d ng nh m m
b o r ng các hi p nh c a WTO c th c thi theo các i u kho n và m c tiêu
c a các hi p nh ó. ây là m t quá trình liên t c c th c hi n b i các U
ban và h i ng khác nhau c a WTO. Vi c ánh giá chung liên ti p và giám sát
ch t ch là quan tr ng t c tính minh b ch c n thi t giúp các n c thành
viên có th tin t ng r ng các hi p nh ang c tuân th . Nh ng l ch h ng
nh s c s a ch a mà không c n ph i s d ng các bi n pháp lu t pháp.
Di n àn cho các cu c àm phán àm phán
Nh ã c p trên, g n ây ã di n ra m t vòng àm phán kéo dài, Vòng
àm phán Uruguay. Các cu c àm phán này di n ra theo các ch l nh v c t i
các nhóm àm phán khác nhau.
àm phán t i WTO d a trên hai nguyên t c: nhân nh ng l n nhau – m t n c
không th ch nh n c kh n ng ti p c n th tr ng, mà n c ó còn ph i a
ra m t i u gì ó i l i; và i x c bi t và khác bi t i v i các n c ang
phát tri n ( c bi t là i v i các n c LDCs). Có m t vài mâu thu n gi a hai
nguyên t c này, và vi c tìm ra s cân b ng gi a chúng c ng là v n a ra
trong àm phán. Ví d , trong àm phán thu quan g n ây, có m t th o lu n v
vi c li u có nên a ra nh ng m c tiêu khác nhau v c t gi m thu quan i v i
các n c phát tri n và các n c ang phát tri n và li u nhóm n c LDC có nên
c mi n tr hoàn toàn hay không.
Do a v àm phán v n d y u h n c a mình, các n c ang phát tri n làm th
nào có c tr giúp i v i các u tiên và nhu c u c a mình? M t ph n c a
câu tr l i là vi c thành l p các liên minh gi a các n c có cùng quan i m.
M t s liên minh d a vào liên k t khu v c, m t s d a vào m c phát tri n,
m t s khác d a vào nh ng l i ích chung trong m t l nh v c nào ó. Cho dù
Hoa K và EU v n th ng tr các ch ng trình ngh s c a WTO, nh ng rõ ràng
là, không ch c ch ng minh t i H i ngh B tr ng t i Cancún n m 2003,
các liên minh gi a các n c ang phát tri n nh h n có th cùng nhau ho t
ng và hành ng v i t cách là m t i tr ng v i các n c l n.
C ch gi i quy t tranh ch p
C ch gi i quy t tranh ch p th ng c mô t nh là viên ng c trên v ng
mi n c a WTO. Nó khác v i c ch tr c ây c a GATT m t s khía c nh:
• Các n c thành viên có quy n t ng yêu c u xem xét khi u n i b i cái
g i là Ban H i th m.
• Có n nh th i h n i v i vi c x lý các khi u n i t i Ban H i th m và
các b c trong trình t pháp lý.
• Phán quy t c a Ban H i th m có th b kháng cáo thông qua m t c quan
phúc th m.
• Các phán quy t không th b ng n c n b i n c b ki n trong cu c tranh
ch p.

35
• M t n c thành viên có quy n s d ng bi n pháp tr an un cb
ki n không tuân th phán quy t.
C ch gi i quy t tranh ch p c trình bày chi ti t trong Ch ng 6.
C ch rà soát chính sách th ng m i
C ch rà soát chính sách th ng m i (TPRM), c th nghi m vào n m 1989,
là m t công c ng nh m rà soát chính sách th ng m i c a các n c thành viên.
Chính sách th ng m i c a 4 thành viên l n nh t (EU, Hoa K , Nh t B n và
Canada) c rà soát hai n m m t l n và chính sách c a các n c thành viên
khác là b n ho c 6 n m m t l n, tùy thu c vào m c quan tr ng t ng i
trong th ng m i th gi i. Kho ng th i gian này có th dài h n v i các n c
LDCs.
TPRM tr c h t là m t c ch c thi t k nh m t ng c ng công khai và i
tho i v các v n chính sách th ng m i. Tuy nhiên, nó c ng là m t c ch
nh m khuy n khích các n c th c hi n c i cách th ng m i và n gi n hóa
các quy nh th ng m i. Theo nh ng thông tin nh n c, nhi u n c ang
phát tri n ban u có nghi ng v vi c ti n hành rà soát sâu, nh ng sau ó vi c
rà soát này ã ch ng t h u ích. Các n c này n gi n là th ng không có m t
b c tranh rõ ràng v ch th ng m i (th ng là ph c t p) c a mình tr c khi
vi c rà soát c th c hi n. B n rà soát còn a ra các g i ý cho vi c làm cho
các th t c n gi n h n và hi u qu h n - có l i cho c các n c c rà soát
l n các i tác th ng m i c a h .
H tr k thu t và xây d ng n ng l c
ít nh t, hai ph n ba s thành viên c a WTO là các n c ang phát tri n. Nhi u
n c là thành viên t ng i m i và h n ch v kinh nghi m c v các quy nh
l n các quy trình c a WTO. Các n c này c n c h tr k thu t th c thi
các hi p nh c ng nh tr giúp trong vi c trang b nh ng ki n th c c n thi t
tham gia vào công vi c hàng ngày c a WTO, k c àm phán.
H tr k thu t và xây d ng n ng l c không c c p trong các hi p nh
WTO và do ó ch y u c tài tr b i các ngu n ngân sách bên ngoài. Theo
ó, Ban Th ký tùy thu c vào các óng góp c a t ng n c thành viên riêng l
có th trang tr i cho các h tr k thu t. Tuy nhiên, v n này ã c u
tiên các n c ang phát tri n có th tham gia m t cách tích c c vào Vòng
àm phán Doha.
H tr k thu t và xây d ng n ng l c trong ph m vi WTO có ngh a là cung c p
thông tin, d ch v t v n và các hình th c ào t o. Quá trình này c th c hi n
d a theo nhu c u. M t v n là Ban Th ký thi u nhân s th a mãn t t c
các yêu c u. Tuy nhiên, UNCTAD và Ngân hàng Th gi i c ng cung c p ngu n
l c và tr giúp thêm vào ph n thi u h t ó. Do v y, vi c t ra các u tiên là
c n thi t và nhu c u c a các n c LDC c u tiên hàng u.
Hài hòa trong chính sách kinh t toàn c u

36
Hi p nh WTO quy nh r ng WTO, cùng v i IMF và Ngân hàng Th gi i,
hành ng nh m m b o s hài hòa trong chính sách kinh t toàn c u. i u
này có ngh a là gì còn ch a c xác nh m t cách y trên th c t . Tuy
nhiên, WTO có m t th a thu n h p tác v i IMF và Ngân hàng Th gi i. M t
c i m c a công vi c này là WTO, IMF và Ngân hàng Th gi i là các i tác
trong m t c ch m i c g i là khuôn kh h i nh p cho các n c LDCs. S
h p tác này còn bao g m c UNCTAD, Trung tâm Th ng m i qu c t (ITC)
và Ch ng trình Phát tri n Liên h p qu c (UNDP). C ch này có m c tiêu h p
nh t chính sách th ng m i vào các chi n l c phát tri n chung c a các n c
LDCs, l nh v c mà Ngân hàng Th gi i có nhi u kinh nghi m, và i u ph i vi c
cung c p h tr k thu t cho chính sách th ng m i.

Tài li u tham kh o
Bagwell, Kyle and Robert W. Staiger. 2002. Kinh t h c c a h th ng th ng
m i th gi i. Boston, MIT.
Esty, Daniel. 1994. Ph xanh GATT: Th ng m i, môi tr ng và t ng lai.
Washington DC: Vi n Kinh t qu c t .
Krueger, Anne O. (ch biên). 1998. WTO v i t cách là m t t ch c qu c t .
Chicago: Nhà xu t b n i h c Chicago.
Nordstrom, Hakan và Scott Vaughan. 1999. Th ng m i và môi tr ng. Tài li u
nghiên c u c bi t c a WTO No 4. Geneva: WTO.
U ban Th ng m i qu c gia. 2000. “Rattspraxis i WTO: Undantag for halsa
och miljo”. Dnr 110-867-2000.

37
3. Th ng m i hàng hóa
Các hi p nh t ng c ng m c a th tr ng
3.1 C t gi m thu quan hàng phi nông nghi p trong GATT
• K t qu c a các cu c àm phán trong Vòng Uruguay là thu quan i
v i hàng phi nông nghi p ã gi m trung bình 38% t i các n c phát tri n
và 25% t i các n c ang phát tri n.
• Vi c c t gi m thu quan trong Vòng àm phán Uruguay ã không em
l i nhi u l i ích cho các n c ang phát tri n nh mong mu n vì v n còn
t n t i nh ng hàng rào c n tr các n c ang phát tri n ti p c n th
tr ng các n c phát tri n. áng chú ý là các n c phát tri n v n duy trì
thu quan m c c bi t cao i v i nh ng hàng hóa mà các n c ang
phát tri n có ti m l c xu t kh u l n nh t.
• V vi c c t gi m thu quan, GATT/WTO ã ít thành công v i các n c
ang phát tri n h n so v i các n c phát tri n. Thu quan các n c
ang phát tri n v n còn cao h n áng k so v i các n c phát tri n, và
tình tr ng này ã tác ng tiêu c c n th ng m i c a các n c ang
phát tri n và quá trình h i nh p vào n n kinh t th gi i c a các n c
này. ng c c a th c tr ng này là các n c ang phát tri n mu n s
d ng thu quan b o v các ngành công nghi p c a mình và t o ngu n
thu ngân sách nhà n c.
• GATT/WTO ã thúc y th ng m i th gi i nh ng không ph i i v i
t t c các lo i hàng hóa và tác ng này i v i các n c ang phát tri n
còn ít h n so v i các n c phát tri n.
• Hi n có nh ng ánh giá khác nhau v m c tác ng c a vi c c t gi m
thu quan i v i ngu n thu h i quan c a các n c ang phát tri n. M t
s nhà quan sát có quan i m cho r ng, gi m thu quan trong
GATT/WTO ã không nh h ng nhi u n ngu n thu h i quan c a các
n c ang phát tri n, ho c ngu n thu h i quan th c t ã t ng lên khi
thu quan c c t gi m. Tuy nhiên, k t lu n chung là ngu n thu h i
quan c a các n c ang phát tri n có th gi m khi thu quan gi m.
3.1.1 B i c nh
Trong l ch s , àm phán thu quan trong GATT ã c t ch c trong khuôn
kh c a các “vòng” àm phán, các vòng này có th c mô t nh vi c a
ph ng hóa các cu c àm phán song ph ng. Theo trình t ban u, các n c
tu n t ti n hành các cu c àm phán song ph ng v i nhau. quy trình này
có c c u hoàn thi n h n, n c có l i ích l n nh t i v i m t s n ph m nào ó
trong m t th tr ng nh t nh có quy n àm phán u tiên. N u c là nhà
xu t kh u ô tô l n nh t sang M , thì c thay m t cho các n c khác ti n hành
àm phán v i M v thu quan i v i ô tô. T ng t , Pháp có quy n àm phán
u tiên v i M v thu quan i v i r u vang. Trong th c ti n, quy n àm

38
phán u tiên c ng là quy n lo i tr vì ít n c mu n cam k t thêm m t khi ã
t c th a thu n v i nh ng nhà cung c p chính.
Vòng àm phán k t thúc khi t t c các cu c àm phán song ph ng c hoàn
t t. Sau ó, k t qu c a t t c các cu c àm phán thu quan song ph ng này
c t p h p l i thành m t bi u nhân nh ng th ng nh t i v i t ng thành
viên c a GATT. Bi u này a ra m c thu quan ràng bu c m i, t c là thu
quan t i a mà m t n c có th áp d ng i v i m t hàng hóa nh t nh. Khi
ó, m c thu này c áp d ng m t cách bình ng v i t ng n c thành viên
phù h p v i nguyên t c MFN. Do v y, k t qu c a các cu c àm phán thu
quan song ph ng cu i c a ph ng hoá.
Vì ngày càng nhi u n c tr thành thành viên c a GATT, nên bi n pháp àm
phán song ph ng ã tr nên khó áp d ng. N u t t c các thành viên có c h i
àm phán v i t ng thành viên khác thì v i 25 thành viên c n 300 cu c àm
phán song ph ng, v i 50 thành viên c n 1.225 cu c àm phán và v i 100
thành viên c n 4.950 cu c àm phán song ph ng. Cu i cùng, ã n m c
mà các cu c àm phán bàn tròn song ph ng không còn tính th c ti n n a.
T Vòng àm phán Kennedy (1964-67) tr i, m t th t c m i ã c thông
qua, theo ó m t công th c gi m thu quan chung c áp d ng chot t c các
hàng hóa tr s n ph m nông nghi p. Công th c này không ch n gi n hóa
vi c àm phán, mà còn em l i nh ng k t qu t t m t s c p khác nhau.
Thu quan ã c h th p mà không có ngo i l , các m c thu cao ã c
gi m m nh, ng th i gi m m c leo thang thu quan, t c là vi c t ng thu
quan d a vào m c ch bi n c a s n ph m.
3.1.2 Mô t các quy nh c t gi m thu quan trong GATT
Nh ng quy nh c b n c a GATT v thu quan và àm phán thu quan
C t gi m thu quan là m t c i m quan tr ng c a WTO. M c dù không có
m t th a thu n riêng v c t gi m thu quan, song vi c gi m thu quan c quy
nh trong m t s i u kho n c a GATT. Trong s ó, quan tr ng nh t là i u
II, theo ó m t n c không c i x v i các n c khác kém h nm c quy
nh trong bi u nhân nh ng. Do ó, không th a ra m c thu cao h n m c
quy nh trong danh m c ràng bu c thu quan.
Cách th c ti n hành àm phán thu quan c th ng nh t gi a các bên tham
gia. C ng có th thay i và/ho c rút l i nh ng cam k t ã a ra v thu quan
sau khi àm phán l i. M c ích c a kh n ng này là nh m t ng c ng quy n
nh n b i th ng c a các n c nh trong các cu c àm phán l i d ng này.
ix c bi t và khác bi t
GATT khuy n khích các n c thành viên có nh ng cân nh c c bi t nh m c i
thi n m c s ng các n c ang phát tri n, h tr các n c này phát tri n b n
v ng, ng th i nêu rõ r ng ngu n thu t xu t kh u c a các n c này c n ph i
t ng lên. H n n a, GATT c ng nh n m nh n t m quan tr ng c a vi c t ng
m c ti p c n th tr ng cho các s n ph m c a các n c ang phát tri n và

39
t m quan tr ng c a vi c m b o các n n kinh t này a d ng hóa s n ph m c a
mình.
M t i u kho n c bi t t n m 1979 – c g i là “ i u kho n h tr th c
hi n” – cho phép duy trì m t s ngo i l i v i quy t c i x bình ng theo
nguyên t c MFN theo h ng có l i cho các n c ang phát tri n, có ngh a làcó
th dành nh ng nhân nh ng th ng m i cho các n c ang phát tri n không
trên c s có i có l i. i u kho n này c ng t o kh n ng dành i x c bi t
i v i các n c LDC và nh n m nh n t m quan tr ng c a vi c ánh giá
nh ng nhu c u phát tri n c a các n c ang phát tri n.
H n n a, quy nh c a GATT nêu rõ, các n c LDC ch c n a ra nh ng cam
k t và u ãi i v i vi c m c a th tr ng m c phù h p v i nhu c u phát
tri n, tài chính và th ng m i c a mình ho c phù h p v i n ng l c hành chính
và th ch c a mình.
H th ng u ãi ph c p (GSP)
Các ngo i l theo i u kho n h tr th c hi n, ngoài nh ng tác ng khác, ã
cho phép các n c phát tri n dành ch m c a th tr ng c bi t dành cho
các n c ang phát tri n trong khuôn kh h th ng WTO. K t qu c a ngo i l
này là cái g i là tho thu n H th ng u ãi ph c p (GSP), cho phép các n c
ang phát tri n c h ng nh ng u ãi thu quan. GSP không g n v i WTO,
mà c t ng n c a ra m t cách c l p. Trong nh ng n m g n ây, m t s
n c i u, nh Canada, EU, Nh t B n và M , c ng mi n thu và h n ng ch
trên di n r ng cho các n c LDC trong khuôn kh c a các h th ng GSP c a
h . M t ví d là quy t nh c a EU a ra n m 2001 v vi c mi n thu cho các
n c LDC i v i t t c các hàng hóa tr v khí ( c bi t n v i tên Sáng
ki n “m i th tr v khí” -EBA). Vi c mi n thu t m th i c ng c th c hi n
i v i chu i, ng và g o.
Có th khó phân bi t c nh ng tác ng c a các hi p nh WTO v i nh ng
tác ng c a các h th ng GSP i v i các n c ang phát tri n. Theo l
th ng, các h th ng GSP áp d ng chung cho t t c các n c ang phát tri n,
trong khi các hi p nh c a WTO ch áp d ng cho nh ng n c ang phát tri n
là thành viên c a WTO. Trong nhi u tr ng h p, nh ng hàng hóa có l i ích
xu t kh u l n nh t c a các n c ang phát tri n c mi n hoàn toàn ho c m t
ph n t các h th ng GSP, nh hàng d t và may m c, nông s n, cá và nh ng s n
ph m nh t nh t cá, m t s kim lo i c b n. Do v y, các h th ng GSP t o ra
nh ng c h i to l n cho các n c ang phát tri n trong vi c ti p c n th tr ng
các n c phát tri n. Tuy nhiên, vì các h th ng này không g n tr c ti p v i hi p
nh nào c a WTO, nên chúng tôi không i sâu trong báo cáo này.
3.1.3 àm phán thu quan i v i hàng phi nông nghi p trong Vòng àm
phán Uruguay
àm phán thu quan trong GATT t p trung vào vi c n nh các m c thu tr n
mà các n c cam k t áp d ng i v i các n c thành viên khác c a WTO, t c
là m c thu quan ràng bu c. Các m c thu ràng bu c này óng vai trò nh

40
nh ng rào c n ch ng l i vi c t ng thu . Trong tr ng h p m t n c nh p kh u
m t s n ph m v i m c thu quan th p h n so m c mà n c ó cam k t th c
hi n trong WTO thì thu quan ràng bu c c coi nh m c tr n ràng bu c.

Thu quan ràng bu c và thu quan áp d ng
Quy nh c a GATT có s phân bi t gi a thu quan ràng bu c và thu quan áp
d ng. Các n c thành viên WTO àm phán v i nhau v thu quan ràng bu c, t c
là m c thu quan cao nh t c phép áp d ng. ó là m c thu c ghi rõ trong
các bi u nhân nh ng và ó là ng ng không c v t quá. Tuy nhiên, các
thành viên có th áp d ng các m c thu quan th p h n so v i thu quan ràng
bu c. Trong th c ti n, vi c này di n ra khá ph bi n, c bi t là trong nh ng
tr ng h p các s n ph m nông nghi p có thu quan ràng bu c v t quá m c
100%.
V y t i sao thu quan ràng bu c không không c gi m xu ng m c c áp
d ng th c t ? Câu tr l i là vì nhi u n c mu n gi quy n t do t ng thu quan
lên m c ràng bu c n u tình hình th tr ng th gi i òi h i nh v y.
M c tiêu c a các cu c àm phán v thu quan t i Vòng àm phán Uruguay là
gi m thu quan ít nh t 1/3, gi m c thu quan cao và thu quan th p, và t ng
áng k s dòng thu quan ràng bu c . Vi c c t gi m thu quan c th c hi n
theo 5 b c b ng nhau, b t u t ngày hi p nh WTO có hi u l c (ngày
1/1/1995). Tuy nhiên, vi c c t gi m thu quan i v i thép, gi y, hàng d t may
và ch i c th c hi n trong vòng 10 n m (k t thúc trong n m 2004).
Thu quan ràng bu c
Vòng àm phán Uruguay ã t o ra nh ng c i thi n áng k trong i u ki n m
c a th tr ng i v i hàng công nghi p. C các n c phát tri n và ang phát
tri n u nh t trí ràng bu c m t t l l n các dòng thu hàng công nghi p c a
mình. K t qu là t l c a các dòng thu quan ràng bu c ã t ng t 78% lên
m c g n nh 100%.
i v i các n c ang phát tri n, m c t ng th m chí còn cao h n: t l ràng
bu c thu quan r ã t ng t 21% lên 73%. Tuy nhiên, t l ràng bu c thu quan
r t khác nhau gi a các n c ang phát tri n. G n nh t t c các n c M Latinh
ã ràng bu c h u h t các dòng thu quan c a mình (m c dù h u h t các n c
này, ó ch làthu tr n ràng bu c, và m c thu quan áp d ng th p h n so v i
thu quan ràng bu c trong kho ng t 25% (Chile) và 50% (Belize, Guyana,
Jamaica) -).
T i châu Á và châu Phi, t l ràng bu c thu quan th p h n và c ng khác nhau
gi a các n c. Ví d , Sri Lanka ch ràng bu c 10% dòng thu , trong khi t i n
và Malaysia, t l này là 60%. T i H ng Kông, m t t l l n các dòng thu
không c ràng bu c, nh ng thu quan áp d ng th ng là 0%. T i châu Phi,
ch có Gabon và Nam Phi ràng bu c trên 50% s dòng thu quan c a mình.7

7
WTO (2001).

41
C t gi m thu quan
T i các n c phát tri n, thu quan ã gi m trung bình 38% sau khi th c hi n
y nh ng cam k t trong Vòng àm phán Uruguay. M c gi m thu quan
t ng ng c a các n c ang phát tri n là 25%. M c thu quan ràng bu c trung
bình khác nhau gi a các n c phát tri n c ng nh gi a các n c ang phát
tri n.8 Ví d , thu quan ràng bu c trung bình c a Th y S là 1,8%, trong khi
c a Australia là 14,2%. Trong s các n c ang phát tri n, m c thu quan ràng
bu c chênh l ch t 0% t i H ng Kông t i x p x 60% t i n . Kho ng m t
n a s n c ang phát tri n có m c thu quan ràng bu c trung bình n m trong
kho ng t 25% n 40%.
T i các n c phát tri n, thu quan ràng bu c th ng trùng v i thu quan áp
d ng. T i các n c ang phát tri n, tình tr ng ph bi n là thu tr n ràng bu c
cao h n nhi u so v i m c thu quan áp d ng.
M c thu quan áp d ng c ng khác nhau áng k . Trong n m 2001, các n c
châu Phi c n Sahara (h u h t là các n c LDC và là các n c có m c “phát
tri n con ng i th p” theo phân lo i c a UNDP) có m c thu quan áp d ng cao
nh t, t trung bình 17,2%.9 M c thu quan áp d ng trung bình c a các n c
phát tri n là 5,2%. Thêm vào ó, m c trung bình c a t t c các n c LDC là
17,9%, so v i m c 14% c a các n c ang phát tri n nói chung.10
Hàng hóa mi n thu
N u kh o sát t l c a hàng hóa mi n thu t t c các n c, có th th y, hàng
d t may và da có t l dòng thu quan c mi n thu th p nh t, trong khi th y
s n và g có t l cao nh t.11 Có s khác bi t r t rõ gi a các n c công
nghi p và các n c ang phát tri n và gi a các khu v c trên th gi i. M , EU,
Nh t B n và Canada ã ràng bu c kho ng t 25% n 50% s dòng thu c a
mình m c 0%, t ng ng v i 30 - 40% hàng nh p kh u c a các n c này.
Các n n kinh t ang phát tri n, ngo i tr H ng Kông, Macao, Singapore và
Hàn Qu c (t c là các n n kinh t ang phát tri n khá giàu có trong nhóm có
trình “phát tri n con ng i cao”) trung bình ã ràng bu c kho ng 0% n 5%
thu quan c a mình m c 0%.
V t l c a hàng hóa mi n thu c a t ng n c, có s khác bi t áng k gi a
các n c châu Á và M Latinh. T l các dòng thu 0% trung bình t 33%
t i các n n kinh t m i công nghi p hóa châu Á, t c là các n n kinh t thu c
nhóm có trình “phát tri n con ng i cao”. Trong khi ó, t i các n c M
Latinh, con s t ng ng g n nh là 0%. Nguyên nhân m t ph n là do h u h t
các n n kinh t châu Á ã tham gia Hi p nh v Công ngh thông tin (xem
M c 3.2), trong khi ch có 3 n n kinh t M Latinh làm nh v y.12

8
Thu quan trung bình c tính theo trung bình s h c, t c là t t c các dòng thu quan c coi bình
ng nh nhau.
9
WTO (2001).
10
IMF và Ngân hàng Th gi i (2002).
11
WTO (2001).
12
Bachetta và Bora (2003).

42
Thu c nh
B t ch p nh ng n l c nh m c i thi n m c m c a th tr ng cho các n c
ang phát tri n thông qua nhi u th a thu n u ãi khác nhau, k t qu v n còn
h n ch . ánh giá này c ch ng minh b i m t phân tích các thông tin l y t
c s d li u c a ITC v m c a th tr ng. Phân tích này ã ch ra 3 tr ng i
chính i v i các n c ang phát tri n: s hi n di n c a thu c nh trên quy
mô l n; giá hàng hóa gi m; và các hàng rào phi thu quan t ng lên.
Lo i thu quan ph bi n nh t là thu theo tr giá – c tính d a vào giá tr c a
hàng hóa. Ngoài thu tính theo tr giá, còn có cái g i là thu c nh – thu d a
vào tr ng l ng, dung tích ho c s l ng.
Thu c nh là m t công c chính t ng c ng b o h ch ng l i các n c
ang phát tri n. Lo i thu này ít minh b ch h n và có xu h ng t o ra s phân
bi t i x i v i hàng xu t kh u c a các n c ang phát tri n. Vì thu c
nh không g n v i giá tr , nên tr giá thu không gi m khi giá hàng hóa h . Do
v y, thu quan d ng này là m t hình th c b o h c bi t hi u qu ch ng l i
vi c nh p kh u các s n ph m n gi n và có giá tr th p.13
Thu c nh c áp d ng ph bi n i v i các s n ph m nông nghi p (xem
thêm M c 3.4), nh ng c ng c áp d ng, tuy ít h n, i v i s n ph m công
nghi p các m c c ng khác nhau. Nh ng tr ng h p áp d ng thu c nh
th ng là trong nh ng ngành c các n c ang phát tri n quan tâm. Ví d ,
các n c Australia, New Zealand, M , Canada, Nh t B n, Th y S và Nauy áp
d ng thu c nh trong các ngành d t may và giày dép (ngo i tr Canada i
v i ngành giày dép).14
Các hi p nh chuyên ngành
Vòng àm phán Uruguay ã d n t i vi c m t s n c nh t trí xóa b thu quan
trong m t s ngành. ã có nh ng hi p nh i v i s n ph m công nghi p trong
nh ng ngành: d c ph m, gi y và s n ph m gi y, thép, thi t b nông nghi p,
thi t b xây d ng, thi t b y t , i th t, ch i, và hóa ch t. Trong ngành
nông nghi p, ã có hi p nh i v i bia và r u m nh. Trong h u h t các hi p
nh chuyên ngành, các n c ã cam k t gi m thu quan xu ng m c 0%. Tuy
nhiên, hi p nh trong ngành hóa ch t ch bao hàm vi c hài hòa hóa thu quan,
t c là thu quan c hài hòa hóa 3 m c khác nhau: mi n thu , thu su t
5,5% và thu su t 6,5%.
Các hi p nh chuyên ngành ch y u do các n c phát tri n ký k t. EU, M ,
Canada và Nh t B n ã ký t t c các hi p nh chuyên ngành, trong khi Na Uy
và Th y S tham gia vào t t c ngo i tr các hi p nh v gi y và các s n ph m
gi y, thép và ch i.
Trong s các n n kinh t ang phát tri n, Hàn Qu c, H ng Kông và Singapore –
t tc u n m trong nhóm có trình “phát tri n con ng i cao” – ã ký k t
h u h t các hi p nh chuyên ngành t c trong Vòng àm phán Uruguay .
13
Von Kirchbach và Momouni (2003).
14
OECD (1999).

43
T n m 1995, ngày càng nhi u n c ang phát tri n trong nhóm có trình
“phát tri n con ng i trung bình” tham gia vào m t hi p nh n l hay vài
hi p nh chuyên ngành khi xin gia nh p WTO.15 M t s n c trong s ó c
h ng ngo i l liên quan n di n mi n thu i v i nh ng s n ph m quan tâm
ho c c gia h n th c hi n. Tuy nhiên, h u h t các n c ang phát tri n v n
ch a ký k t các hi p nh chuyên ngành. i u quan tr ng c n l u ý là, theo
nguyên t c MFN, th m chí nh ng thành viên WTO không tham gia vào các hi p
nh chuyên ngành v n c h ng mi n thu i v i hàng xu t kh u c a mình
sang các n c tham gia khác. i u này có ngh a là các n c ang phát tri n có
th h ng l i t các hi p nh chuyên ngành ngay c khi h không ký các hi p
nh ó.
M t hi p nh chuyên ngành n a là Hi p nh v Công ngh thông tin (ITA), có
hi u l c t n m 1997. Hi p nh này m b o xóa b thu quan i v i các s n
ph m công ngh thông tin ( c mô t chi ti t Ph n 3.2).

Ngành cá trong WTO
Ngành cá không c a vào trong WTO d i hình th c m t hi p nh toàn
di n hay hi p nh v m t s n ph m c th i v i toàn ngành. Trong nh ng vòng
àm phán tr c ó c a GATT, àm phán thu quan c a s n ph m cá ã c a
vào các cu c àm phán v thu quan i v i s n ph m phi nông nghi p. K t qu
là thu quan i v i các s n ph m cá ã c h th p t ng t nh thu quan i
v i các hàng hóa công nghi p. Do v y, m c thu i v i cá t ng ng h n v i
khu v c công nghi p, ch không ph i là khu v c nông nghi p (xem thêm M c 3.4
v nông nghi p). Tuy nhiên, vi c ó không làm c c u thu quan i v i cá tách
kh i nh ng t ng ng nh t nh v i khu v c nông nghi p, nh thu quan t ng
lên khi m c ch bi n s n ph m t ng lên.
Ví d , i u ki n i v i s n xu t và th ng m i qu c t trong ngành cá c ng khác
bi t áng k so v i khu v c nông nghi p. Cá và các s n ph m cá là nh ng hàng
hóa c cung c p trong th i h n ng n cho th tr ng th gi i, ng th i, các
ngu n l c sinh thái b h n ch và c phân ph i không ng u gi a các n c
trên th gi i. Do ó, ng c duy trì hàng rào thu quan cao i v i cá và các
s n ph m cá không m nh nh trong khu v c nông nghi p. Nh ng thay i trong
quy nh qu c t v hàng h i và ánh b t cá c ng có tác ng l n n ho t ng
c a ngành ánh cá.
áp l c c a nhu c u trên th tr ng th gi i trong nh ng th p k g n ây ã d n
n vi c m r ng ho t ng s n xu t và nuôi th cá, trong khi ngu n cá t nhiên
ang ch u áp l c nghiêm tr ng do các thi t b k thu t c c i thi n và ho t
ng ánh b t cá t ng lên. Do ó, khá ít hàng rào nh p kh u c a ra i v i
cá nuôi th .
3.1.4 H qu i v i c c u thu quan i v i các n c ang phát tri n

15
Armenia, Georgia, Jordan, Kygyzstan, Mông C và Oman.

44
C c u thu quan sau Vòng àm phán Uruguay ít có l i h n cho các n c ang
phát tri n vì th c t là hàng xu t kh u c a các n c này th ng t p trung
nh ng ngành mà m c m c th tr ng r t b h n ch .
dàn tr i gi a các m c thu
H u h t các nhà kinh t cho r ng, c c u thu quan c hài hòa hóa t t h n
m t c c u v i quá nhi u m c thu khác nhau. Lý do c a nh n nh nh v y
m t ph n vì m t c c u hài hòa hóa s hi u qu v m t kinh t , m t ph n vì c
c u ó d d báo h n và d i u hành h n. Hai ch s xác nh xem m t
n c có c c u thu quan hài hòa hóa hay không là thu nh và leo thang thu
quan. Nhi u n c ang phát tri n than phi n v s t n t i c a thu nh và leo
thang thu quan trong c c u thu quan các n c phát tri n, theo các n c
ang phát tri n, tình tr ng ó c n tr quá trình công nghi p hóa c ab n thân h .

Thu nh và leo thang thu quan
Thu nh: Thu nh là thu quan v t quá m t m c nh t nh ho c c coi là
cao so v i m c thu quan trung bình. T i các n c phát tri n, thu nh th ng
c xác nh là m c thu quan cao h n 15%. i v i các n c ang phát tri n,
m t tiêu chí t ng t th ng c s d ng, ó là m c thu quan cao h n 3 l n so
v i m c trung bình c a n c ó.
Leo thang thu quan: Leo thang thu quan có ngh a là thu quan t ng lên theo
m c ch bi n c a s n ph m, t c là nguyên li u thô có m c thu th p nh t, bán
thành ph m có m c thu cao trung bình và thành ph m có m c thu cao nh t.
M c ích c a c c u thu này là nh m khuy n khích ch bi n s n ph m trong
n c (không có l i i v i vi c nh p kh u hàng hóa qua ch bi n).
Nhi u n c châu Á áp d ng thu cao i v i ph ng ti n v n t i, trong khi t i
các n c châu Phi có xu h ng thu quan ràng bu c trung bình cao nh t i v i
hàng d t may, da và s n ph m cá.16 Theo m t nghiên c u khác, m c thu
nh i v i hàng công nghi p d th y nh t M và Canada, nh ng c ng có th
th y c Nh t B n.17
Thu nh, ph bi n nh t trong ngành nông nghi p, song c ng th y c iv i
các s n ph m công nghi p. H u h t các n c phát tri n duy trì m c thu cao i
v i hàng d t may, da, cao su và giày dép. Nguyên nhân là t tr c t i nay,
các s n ph m này c coi là nh y c m trong c nh tranh qu c t . EU không a
ra m c thu quan c bi t cao i v i s n ph m da, nh ng a ra m c thu cao
h n i v i cá và s n ph m cá. Nh ng m c thu quan cao và thu nh này tác
ng tr c h t n các n c ang phát tri n và các n c LDC vì các s n ph m
này có t m quan tr ng c bi t i v i xu t kh u c a h .18

16
WTO (2001).
17
UNCTAD và WTO (2002).
18
Bachetta và Bora (2003).

45
Nh ng v n mà các n c ang phát tri n ph i i m t do thu nh i v i
hàng công nghi p d th y nh t trong các ngành cá, d t may, giày dép, da,
du l ch, hàng i n t tiêu dùng và ng h . Các ngành này c ng th ng không
c h ng h th ng GSP ho c h ng m c h n ch .
Leo thang thu quan là m t v n i v i nhi u n c ang phát tri n vì nó c n
tr vi c phát tri n ngành ch bi n và y m nh xu t kh u hàng ch bi n c a các
n c này. Leo thang thu quan là c i m chung i v i c ngành hàng nông
nghi p và công nghi p và h u h t các nghiên c u u cho th y r ng, các ngành
xu t kh u quan tr ng nh t c a các n c ang phát tri n u b nh h ng c
bi t nghiêm tr ng.19 i v i các s n ph m công nghi p, v n leo thang thu
quan ch y u th y trong các ngành giày, d t may và g .
T i h u h t các n c phát tri n, c c u thu quan th ng là m c thu t ng lên
theo t ng giai o n ch bi n s n ph m. T i các n n kinh t ang phát tri n c ng
v y, thu quan i v i hàng hóa ã ch bi n th ng cao h n so v i nguyên li u
thô, nh ng m c leo thang thu quan r t khác nhau. Các n c M Latinh có
m c leo thang thu quan th p, trong khi H ng Kông và Indonesia nói chung
không có leo thang thu quan.Ng c l i, thu quan c a n t ng thêm trung
bình 10% trong toàn quy trình s n xu t. Thái Lan, Nam Phi và Tunisia c ng có
m c leo thang thu quan khá cao. Do v y, leo thang thu quan t i các n n
kinh t ang phát tri n c ng có tác ng áng k i v i m u d ch Nam –
20
Nam.
Thu quan cao i v i các n c ang phát tri n
Tùy thu c vào c c u hàng hóa mà các n c ang phát tri n xu t kh u, các nhà
xu t kh u t i các n c ang phát tri n th ng ch u m c thu quan cao h n khá
nhi u khi xu t kh u hàng công nghi p so v i các nhà xu t kh u c a các n c
phát tri n. Lý do là trên th c t , các hàng hóa có l i ích xu t kh u cao c a các
n c ang phát tri n, nh hàng d t, da, th ng ph i ch u m c thu quan cao
h n d i hình th c c a thu nh ho c leo thang thu quan.
B ng 3 M c thu quan trung bình i v i s n ph m công nghi p
Khu v c xu t kh u Khu v c nh p kh u
Các n c phát Các n c ang Th gi i
tri n phát tri n
Các n c phát tri n 0,8% 10,9% 3,8%
Các n c ang phát 3,4% 12,8% 7,1%
tri n
Th gi i 1,5% 11,5% 4,7%
B ng 3 cho th y, hàng c a các n c ang phát tri n xu t kh u sang các n c
phát tri n ph i ch u m c thu trung bình 3,4%, cao g p 4 l n so v i m c 0,8%

19
Xem, ví d , UNCTAD và WTO (2000).
20
WTO (2001).

46
mà các nhà xu t kh u t i các n c phát tri n ph i ch u khi xu t kh u hàng sang
n c phát tri n khác.21
B ng 3 còn cho th y, GATT/WTO ã ít thành công h n trong vi c gi m thu
quan i v i các n c ang phát tri n so v i các n c phát tri n.
Cu i cùng, b ng này c ng cho th y r ng, th ng m i gi a các n c ang phát
tri n còn b h n ch b i thu quan cao. M c thu quan mà các n c ang phát
tri n ph i ch u khi xu t kh u sang n c ang phát tri n khác trung bình là
12,8%. M c thu quan cao t i các n c ang phát tri n m t ph n vì h mu n
b o v các ngành công nghi p trong n c và m t ph n vì ngu n thu h i quan
th ng là m t ngu n thu nh p quan tr ng.22
ITC ã phân tích giai o n 1996-2001 nghiên c u xem li u các hàng rào thu
quan th c t có gi m hay không k t khi hi p nh WTO có hi u l c vào n m
1995. Phân tích này cho th y r ng, thu quan i v i hàng d t may trên th c t
ã t ng lên. Ví d , i v i hàng d t may t các n c LDC xu t sang các n c
OECD, thu quan ã t ng t 7,5% lên 8,3%. Tuy nhiên, nh ng s li u này có l
gi m xu ng sau n m 2001 khi EU a ra quy nh mi n thu i v i hàng nh p
kh u t các n c LDCs, tr v khí. i v i các n c ang phát tri n khác, hàng
rào thu quan i v i hàng d t may ã gi m. Tuy nhiên, thu gi m m c d i
10% so v i m c thu c a n m 1996.23 Vi c này có l là do khi nh ng h n ch
v s l ng i v i hàng d t may c bãi b , thì thu quan ãth ch . Do v y,
s không th có c ánh giá toàn di n v nh ng tác ng c a Vòng àm phán
Uruguay trong ngành này khi h n ng ch ã c bãi b vào cu i n m 2004.
Chúng tôi s tr l i th o lu n v v n này M c 3.3.
3.1.5 H qu c a vi c gi m thu quan i v i th ng m i và ngu n thu h i
quan t i các n c ang phát tri n
Tác ng i v i th ng m i
Vi c gi m thu quan i v i hàng công nghi p ã c àm phán gi m d n
k t khi GATT ra i vào cu i nh ng n m 1940. Nh ã c p Ch ng 2,
m c thu quan trung bình n m trong kho ng 40% khi b t u quá trình này,
trong khi hi n nay m c thu này là kho ng 4%. có th i n k t lu n v
nh ng tác ng c a vi c gi m thu quan c a GATT/WTO i v i th ng m i
c a các n c ang phát tri n, trong ph n này, chúng tôi s tr c h t s t ng
tr ng nhanh chóng c a th ng m i th gi i trong th i k h u chi n và m c
mà GATT và WTO ã óng góp vào mô th c này. Sau ó, chúng tôi phân tích
nh ng tài li u hi n có v nh ng m i liên h gi a gi m thu quan c a
GATT/WTO và t ng tr ng th ng m i t i các n c ang phát tri n.
Hình d i ây cho th y nh ng xu h ng trong th ng m i th gi i tính theo giá
tr th c t (ch s v s l ng) t n m 1952 n n m 2002, trong ó, các s n

21
Thu quan trong tr ng h p này là thu su t bình quân gia quy n, t c là m c ch ng l i hàng nh p
kh u c a các n c này.
22
Xem ví d UNCTAD (1996), Heztzel và Martin (1999) và Alburo (2000).
23
Von Kirchbach và Momouni (2003).

47
ph m công nghi p, khoáng s n (g m c nhiên li u) và nông s n ã t o b c t
phá. Hình này c ng cho th y nh ng xu h ng trong GNP so sánh.

Hình 2: Xu h ng c a th ng m i th gi i (1950 = 100)
5000
N«ng nghiÖp Kho¸ng s¶n
4000
S¶n phÈm c«ng nghiÖp GNP

3000

2000

1000

0
1950 1960 1970 1980 1990 2000

Ngu n: WTO, Th ng kê Th ng m i Qu c t 2003
T Hình 2, chúng ta có th th y, th ng m i hàng nông s n và khoáng s n th
gi i ã t ng lên nhi u hay ít t ng t nh t c t ng GNP. Th ng m i ã t ng
600% i v i nông s n và 800% i v i khoáng s n, trong khi GNP th gi i
t ng 700% trong cùng giai o n.24 Ng c l i, các s n ph m công nghi p ã t ng
tr ng v i t c cao g p ôi so v i các s n ph m nêu trên và óng góp l n h n
vào s phát tri n nhanh chóng c a th ng m i th gi i nói chung.
GATT và WTO ã óng vai trò nh th nào vào s t ng tr ng nhanh chóng
vàkhông ng u c a n n th ng m i th gi i? V n n n t ng này ã không
c nghiên c u m t cách có h th ng cho t i th i gian g n ây, và chúng tôi
bi t r ng, hi n ch có hai nghiên c u có th soi sáng v n này. Do v y, nh ng
k t lu n a ra c n c coi là nh ng ánh giá s b .

24
Dân s ã t ng trong cùng giai n t 2,5 t lên 6 t ng i.

48
Nghiên c u u tiên là c a tác gi Andrew Rose thu c Tr ng i h c T ng
h p Berkeley a ra n m 2002. Ông Rose ã s d ng m t mô hình gi i thích
m c trao i th ng m i gi a các n c khác nhau d a vào quy mô c a các
n n kinh t , kho ng cách a lý, s hi n di n c a th a thu n th ng m i t do,
ng ti n chung, m i quan h v ngôn ng , quan h thu c a, v.v..25 Nh ng
tính toán c a ông d a vào s li u th ng kê v th ng m i song ph ng gi a 178
n c trong giai o n t n m 1948 n n m 1999. i u ng c nhiên là ông phát
hi n ra r ng, không có b t c s khác bi t nào v m t th ng kê trong mô hình
th ng m i c a

25
Cùng v i nh ng bi n s này, Rose còn a ra cái g i là bi n s gi , bi n này có giá tr b ng 1 trong t t
các m i quan h th ng m i song ph ng mà hai bên tham gia là thành viên c a GATT/WTO, và
ng 0 i v i t t c các tr ng h p còn l i. M t bi n s gi n a phân lo i các m i quan h th ng m i
gi a m t bên là n c thành viên c a GATT/WTO và bên kia không ph i là thành viên. Th ng m i
trong hai nhóm này c so sánh v i nhau v s li u th ng kê và so sánh v i nhóm th ba – nhóm g m
các n c n m ngoài GATT/WTO.

49
các n c là thành viên c a GATT/WTO so v i các n c không ph i là thành
viên c a GATT/WTO, sau khi lo i b nh ng khác bi t xu t phát t nh ng y u
t khác. Nói cách khác, không th ch ng minh v m t s li u th ng kê r ng
GATT và WTO ã thúc y th ng m i i v i các n c thành viên nói chung.
K t lu n này ng nhiên gây nhi u tranh cãi và mâu thu n v i quan ni m ã
c ch p nh n cho r ng GATT ã óng vai trò quy t nh i v i t ng tr ng
th ng m i trong k nguyên h u chi n tranh, c bi t i v i các n c ã tham
gia vào GATT (Có th k v ng các n c khác c h ng l i m t cách gián
ti p, vì vi c gi m thu quan qua àm phán trong khuôn kh c a GATT
c áp d ng i v i t t c các n c, ch không ph i ch c áp d ng i
v i các n c thành viên). Tuy nhiên, m t v n t ra là li u k t lu n mà ông
Rose rút ra t nghiên c u c a mình có úng hay không.
Khi phân tích các d li u m t cách k l ng h n, “phân tích y u t nh y c m”
c a Rose th c t ã a ra m t b c tranh cân b ng h n, phù h p v i v i quan
ni m ã c ch p nh n r ng rãi r ng GATT và WTO có t m quan tr ng áng
k nh ng khác nhau i v i các nhóm hàng hóa, và v i các nhóm n c khác
nhau.
B ng cách chia các s li u th ng kê theo nh ng kho ng th i gian khác nhau,
Rose ch ra r ng ban u các vòng àm phán u tiên t i GATT ã t o ra ng
l c m nh m i v i th ng m i c a các n c thành viên trong th i gian ó.
Tuy nhiên, t nh ng n m 1970 tr i, không th ch ra b t c tác ng tích c c
nào i v i m t n c thành viên trung bình c a GATT. M t cách lý gi i cho
th c t ó cho r ng nh ng quá trình t do hóa th ng m i l n nh t tính theo giá
tr tuy t i ã di n ra trong nh ng vòng àm phán u tiên, do v y, chúng ta có
th nhìn th y tác ng l n h n i v i th ng m i trong th i k u c a GATT.
M t gi i thích khác cho r ng, c c u thành viên ã thay i theo th i gian khi
ngày càng nhi u n c ang phát tri n tr thành thành viên c a GATT, trong khi
ó s nh n m nh n vi c gi m thu quan hàng công nghi p ít nhi u v n nh
v y. Do v y, nhóm n c thành viên m i c a GATT là các n c ang phát tri n
ã không c h tr v th ng m i mà h có th ã c h tr n u nh
ch ng trình c a GATT t p trung vào các v n phát tri n và bao hàm c các
s n ph m nông nghi p, hàng d t may và các s n ph m ch t o s d ng nhi u lao
ng khác.
Gi thuy t này c ng ã c kh ng nh m t cách gián ti p trong m t phân tích
nh y c m c a Rose mà ch s d ng nh ng d li u c a các n c phát tri n. Theo
tính toán c a Rose, GATT và WTO ã làm th ng m i c a các n c phát tri n
t ng 60%.
H n n a, Rose cho r ng GATT và WTO ã không thành công trong vi c t do
hóa nh ng hàng hóa c h u h t các n c ang phát tri n c bi t quan tâm,
nh s n ph m nông nghi p, hàng d t may. Tuy nhiên, trong m t ch ng m c
nh t nh, nh ng s n ph m này c a vào trong danh m c c t gi m thu
quan mà các n c phát tri n dành cho các n c ang phát tri n trong khuôn kh
GSP. Ông Rose cho r ng, các hàng hóa c a vào danh m c r t không cân

50
x ng và ó là lý do t i sao h th ng GSP có t m quan tr ng i v i h u h t các
n c ang phát tri n h n GATT. i u n gi n là, GATT ã không thích h p
v i nhi u n c ang phát tri n vì s n ph m c a h không c a vào danh
m c.
Do v y, b c tranh hi n ra là GATT/WTO có t m quan tr ng rõ r t nh ng không
ng u i v i các nhóm hàng hóa và nhóm n c khác nhau. i u ó c ng
c kh ng nh qua s li u th ng kê trong nghiên c u m i nh t v l nh v c
này.26 GATT và WTO có t m quan tr ng r t l n i v i nh ng l nh v c th ng
m i mà t ch c này ã th t s t c t do hóa, nh ng nói chung ít quan
tr ng ho c không quan tr ng i v i nh ng nhóm hàng hóa và nhóm n c ch a
c a vào.
Gi i thích v s m t cân i áng ti c này không ch n gi n là vì các s n
ph m nông nghi p, hàng d t may và các hàng hóa s d ng nhi u lao ng khác
c xem là các m t hàng c bi t nh y c m i v i các n c phát tri n. M t lý
do n a là các n c ang phát tri n không có c v th quan tr ng trong àm
phán k t cu i nh ng n m 1950 khi tiêu chí có i có l i – “Tôi s gi m thu
quan c a tôi n u b n gi m thu quan c a b n” – b t u c n i l ng. Các
n c phát tri n và các n c ang phát tri n trình cao h n ã phát huy l i
th c a v trí thành viên c a mình vì các n c này ng i vào bàn àm phán và ã
s n sàng “tr giá” có cm c m c a th tr ng h mong mu n b ng
cách h th p các hàng rào th ng m i c a mình. Trong khi ó, i a s các
n c ang phát tri n mu n t do hóa m t cách có thiên v trong khuôn kh c a
các h th ng u ãi khác nhau.27
Nghiên c u g n ây nh t c a Subramanian và Wei c ng cho th y s m t cân
i áng k gi a các n c ang phát tri n ã là thành viên c a GATT trong giai
o n u và nh ng n c là thành viên trong giai o n sau (sau n m 1986 khi
Vòng àm phán Uruguay c b t u). Phân tích này cho th y r ng, các thành
viên m i là các n c ang phát tri n h i nh p sâu h n vào h th ng th ng m i
toàn c u và do v y h ng l i nhi u h n xét v t ng tr ng th ng m i, n
gi n là vì các n c này ã bu c ph i m c a các th tr ng c a mình khi àm
phán gia nh p. Vi c c c u l i n n kinh t c a các n c này ã c i thi n kh
n ng c nh tranh qu c t và xu t kh u ã ít nhi u t ng lên t ng t nh nh p
kh u.
Tuy nhiên, Submanian và Wei nh n m nh r ng phân tích này c a h không nên
c hi u là các n c ang phát tri n không c h ng l i t vi c gia nh p
WTO. Ngay c n u m c t ng nh p kh u c a các n c ang phát tri n nói chung
còn m c khiêm t n, Submanian và Wei v n th y r ng xu t kh u c a các n c
ang phát tri n ã t ng thêm t i 1/3 nh vi c các n c phát tri n t do hóa ho t
ng th ng m i c a mình trong Vòng àm phán Uruguay.
K t lu n có ph n m m mà Submanian và Wei rút ra là nh ng n c ang phát
tri n ã tr thành thành viên c a GATT trong giai o n u – khi không ph i
26
Subramanian và Wei (2003).
27
Michalopoulos (1999).

51
b t bu c t do hóa – và các n c không tham gia m t cách tích c c vào các
cu c àm phán trong nh ng n m ó là nh ng n c c h ng l i ít nh t v
28
m t th ng m i. Tóm l i, GATT và WTO nói chung ã thúc y th ng m i
trên th gi i nh ng v i m c khác nhau i v i các nhóm hàng hóa, và m c
thúc y th ng m i v i các n c ang phát tri n th p h n so v i các n c
phát tri n.
Tác ng i v i ngu n thu h i quan
i v i nhi u n c ang phát tri n, thu t thu nh p kh u là m t ngu n thu
quan tr ng. Do v y, i u ng nhiên là các n c này lo ng i r ng quá trình t
do hóa th ng m i s làm gi m ngu n thu do gi m thu quan. M t lý do gi i
thích t i sao chính ph các n c ang phát tri n l a ch n cách s d ng ngu n
thu h i quan thay thu thu nh p là vì ngu n thu này òi h i khá ít công tác
qu n lý hành chính.
M t gi i thích khác mang tính chính tr và kinh t c a Thomas Moutos thu c
Tr ng i h c T ng h p Athens cho r ng a s các h gia ình các n c
nghèo s d ng hàng r ti n s n xu t trong n c. các c tri ti m n ng không
quay l ng l i v i mình, chính ph các n c này tránh s d ng thu giá tr gia
t ng và thu thu nh p và thay vào ó h d a vào ngu n thu t thu nh p kh u.29
Có nh ng ý ki n khác nhau v tác ng c a vi c gi m thu quan t i các n c
ang phát tri n. IMF và Ngân hàng Th gi i có chung quan i m cho r ng, vi c
c t gi m thu quan, ã c th c hi n c ng nh ang c àm phán, s không
tác ng áng k n ngu n thu h i quan c a các n c ang phát tri n. Lý do là
các cu c àm phán t p trung vào thu ràng bu c, ch không ph i là thu áp
d ng. H n n a, vi c gi m thu quan c k t h p v i nhi u hình th c mi n
gi m khác nhau i v i các n c ang phát tri n c ng nh vi c hi n i hóa
công tác i u hành h i quan – v n có th có nh ng tác ng giúp các n c t ng
ngu n thu h i quan, ch không ph i gi m i.30
Các nhà quan sát khác cho r ng, vi c c t gi m thu quan th ng làm t ng nh p
kh u. Trong nh ng tr ng h p nh t nh, tác ng này có th bù p cho vi c
gi m thu quan và làm ngu n thu h i quan th c t t ng lên. Nh ng ví d v các
n c t do hóa ch nh p kh u và t ng c ngu n thu h i quan là Ghana,
Malawi, Senegal, Philippines, Mexico và m t s n c Caribê, t c là nh ng
n c thu c t t c các lo i x p h ng theo ch s c a UNDP. Gi m thu quan
c ng làm gi m buôn l u và tham nh ng, nên có tác ng tích c c n các ngu n
tài chính c a chính ph .31

28
C ng có th c n nh n m nh r ng, nhi u n c ang phát tri n trong nhóm này ch ng l i vi c gi m thu
quan h n n a trong Vòng àm phán Doha, dù r ng h c mi n tr . Lý do n gi n là các n c này s
ng nh ng u ãi mà h ã t c tr c ó s không còn n a n u thu quan c gi m trên c s c a
MFN.
29
Moutos (2001).
30
WTO (2003).
31
Slaughter (2003).

52
Tuy nhiên, Barsha Khattry và Mohan Rao thu c UNDP cho r ng các ngu n thu
trong n c gi m áng k t i nh ng n c ang phát tri n có m c thu nh p th p
và trung bình khi thu quan gi m.32 OECD c ng a ra k t lu n t ng t trong
m t nghiên c u g n ây v tác ng c a c t gi m thu quan i v i Indonesia
(xem h p). Trong khi ó, Trung tâm Nghiên c u chính sách châu Âu có quan
i m cho r ng, n u d a vào thu nh p t các ngu n thu h i quan c a b t c n c
nào, ngo i tr n c nghèo nh t,là không mang tính b n v ng lâu dài.33

Indonesia tác ng c a c t gi m thu quan i v i ngu n thu h i quan
y ban Th ng m i OECD ã có m t nghiên c u v tác ng c a c t gi m thu
quan i v i ngu n thu h i quan c a Indonesia. K t qu c a phân tích này cho
th y ngu n thu h i quan gi m, b t lu n m c c t gi m th nào và b t lu n bi n
pháp phân tích nào c s d ng.
Gi m ngu n thu thu quan (%)
Trong m t phân tích c c b Trong m t phân tích
t ng th
Thu quan gi m t i a 5% 75% 64%
Thu quan gi m t i a 10% 61% 49%
Thu quan gi m t i a 15% 52% 40%
Ngu n: OECD (2003).
Gi m giá tr các u ãi
Các n c ang phát tri n ôi khi than phi n r ng vi c gi m thu quan MFN t i
các n c phát tri n ã làm gi m giá tr c a các u ãi mà các n c ang phát
tri n c h ng (nh các h th ng GSP). Tuy nhiên, các nghiên c u cho th y,
xu t kh u ã không t ng lên t i m c c d báo t i th i i m a ra các h
th ng GSP. Theo m t nghiên c u, xu t kh u c a các n c ang phát tri n s ch
b gi m trong kho ng t 0,2% n 1,7% n u thay thu quan u ãi b ng thu
quan MFN.34
3.1.6 K t lu n
C t gi m thu quan là m t trong vài y u t tác ng n kh n ng các n c
ang phát tri n thâm nh p vào các th tr ng xu t kh u. M t y u t quan tr ng
khác c quy nh trong GATT là t l dòng thu c ràng bu c. Vi c ràng
bu c thu quan làm t ng kh n ng d báo và thúc y ho t ng th ng m i
ngày càng tr nên quan tr ng h n gi a các n c ang phát tri n. Hi n không có
m t hi p nh duy nh t nào i u ch nh vi c c t gi m thu quan và ràng bu c
thu quan. Vi c này c th c hi n trong các cu c àm phán v i t ng n c.
Các cu c àm phán trong Vòng àm phán Uruguay ã em l i k t qu là các
32
Khattry và Rao (2002).
33
Kernohan (2003).
34
Slaghter (2003).

53
n c thành viên ng ý c t gi m thu quan i v i s n ph m công nghi p và
t ng ph m vi ràng bu c thu i v i s n ph m công nghi p. Qua Vòng àm
phán Uruguay, các n c phát tri n ã ràng bu c g n nh 100% thu quan c a
mình và gi m thu trung bình 38%. Các n c ang phát tri n t ng s dòng thu
ràng bu c c a mình lên 73% và gi m thu trung bình 25%.
M c dù thu quan ã c gi m nhi u i v i các hàng hóa phi nông nghi p
trong khuôn kh c a GATT và WTO, song các n c phát tri n v n duy trì nhi u
m c thu cao, c bi t là i v i các các hàng hóa trong các ngành nh y c m là
hàng xu t kh u quan tr ng c a các n c ang phát tri n. Nhu c u c a các n c
ang phát tri n ã c chú ý c bi t trong m t s i u kho n c a GATT
nh ng thành công mà Vòng àm phán Uruguay em l i cho các n c ang phát
tri n không c nh k v ng.
Nh ng ch trích th ng nh m vào các chính sách th ng m i c a các n c phát
tri n c c n c vào s mi n c ng c a các n c phát tri n trong vi c m c a
th tr ng cho nh ng hàng hóa mà các n c ang phát tri n có quan tâm xu t
kh u. Nh ng m t hàng xu t kh u i n hình t các n c ang phát tri n th ng
ch u m c thu cao h n so v i nh ng m t hàng nh v y t các n c phát tri n.
T ng t , các n c ang phát tri n c ng g p ph i nhi u v n liên quan n
thu nh và leo thang thu quan – v n gây tr ng i cho các n c trong vi c a
d ng hóa s n ph m xu t kh u và c i thi n m c ti p c n th tr ng. Do m c
thu quan cao i v i hàng ch bi n, nhi u n c ang phát tri n ã không phát
tri n các ngành công nghi p ch bi n c a mình, mà thay vào ó, hi n h ph
thu c vào m t s l ng nh hàng hóa không qua ch bi n c bán trên th
tr ng v i nhu c u t ng tr ng th p.
Chúng tôi mu n nh n m nh thêm r ng GATT/WTO ã ít thành công h n trong
vi c c t gi m thu quan c a các n c ang phát tri n so v i các n c phát
tri n. Thu quan các n c ang phát tri n hi n v n cao h n so v i t i các
n c phát tri n, do v y c n tr th ng m i c a các n c ang phát tri n và c n
tr s h i nh p kinh t c a các n c này v i ph n còn l i c a th gi i.
GATT/WTO ã thúc y th ng m i trên th gi i, nh ng không ph i i v i t t
c các hàng hóa và th ng m i c a các n c ang phát tri n c thúc y ít
h n so v i các n c phát tri n. Nh ng n c ang phát tri n t ng là thành viên
c a GATT trong giai o n u – khi không có yêu c u t do hóa – và không
tham gia tích c c vào các cu c àm phán trong nh ng n m ó c h ng l i ít
nh t t vi c tham gia vào t ch c này. Các n c ang phát tri n gia nh p sau ã
c h ng l i nhi u h n t vi c tham gia vì h bu c ph i m c a th tr ng
c a mình khi àm phán gia nh p.
Cùng các nguyên nhân khác, thu nh p kh u cao t i các n c ang phát tri n
xu t phát t th c t ây là m t ngu n thu nh p quan tr ng c a chính ph các
n c này. Có nh ng ý ki n khác nhau v m c tác ng c a vi c gi m thu
quan i v i ngu n thu h i quan t i các n c ang phát tri n. M t s nhà quan
sát cho r ng, c t gi m thu quan t i WTO không tác ng nhi u n ngu n thu
h i quan c a các n c ang phát tri n, ho c ngu n thu h i quan t ng lên khi

54
thu quan gi m. Tuy nhiên, nói chung, có th th y, ngu n thu h i quan t i các
n c ang phát tri n gi m khi thu quan gi m.
M t ph n trong nh ng ch trích i v i WTO có liên quan n nh ng tho thu n
GSP khác nhau v i m c tiêu em l i l i ích cho các n c ang phát tri n.
Nh ng hàng hóa có l i ích xu t kh u l n i v i các n c ang phát tri n l i ít
c a vào các h th ng GSP, ho c ch c i x u ãi m c h n ch .
Các h th ng GSP c các n c a ra m t cách riêng r và n m ngoài ph m
vi trách nhi m tr c ti p c a WTO. Trong m t th i gian dài, các hàng hóa xu t
kh u ch l c c a các n c ang phát tri n ã ph i i m t v i nh ng hàng rào
th ng m i phi thu quan, nh h n ng ch. Do v y, vi c ti p t c xóa b h th ng
h n ng ch i v i hàng d t may là m t b c i úng h ng.

Tài li u tham kh o
Alburo, Florian A. 2000. “Nh ng l a ch n i v i các cu c àm phán c a WTO
trong n m 2000” – T do hóa th ng m i hàng ch t o”, Ngân hàng Th gi i
(d th o), 2000, , 2003-09-20.
Bacchetta, Marc và Bijit Bora. 2003. “T do hóa thu quan công nghi p và
Ch ng trình Phát tri n Doha”. Tài li u th o lu n c a WTO, s 1. Genève:
WTO.
Hertzel, Thomas W và Will Martin. 1999. “Các n c ang phát tri n s c
h ng l i t vi c a s n ph m ch t o vào các cu c àm phán c a WTO?”.
H i th o c a WTO/Ngân hàng Th gi i v các n c ang phát tri n trong Vòng
àm phán Thiên niên k , Ban th ký WTO, Geneva, 20-21/9/1999.
IMF và Ngân hàng Th gi i. 2002. “M c a th tr ng i v i hàng xu t kh u
c a n c ang phát tri n”, Tài li u v các v n tuy n ch n,
WT/WGTDF/W/14, 2002.
Khattry, B. và J. Rao. 2002. “S h hênh v tài chính”, m t phân tích v nh ng
tác ng c a t do hóa th ng m i”. Báo cáo Phát tri n th gi i, 30:8, trang
1431-1444.
Kernohan, David. 2003. “Vòng àm phán Doha trong các cu c àm phán c a
WTO”, L c l ng c bi t CEPS: Brussels.
Michalopoulous, Constantine. 1999. “Các v n v chính sách th ng m i và
m c a th tr ng các n c ang phát tri n”, Tài li u nghiên c u chính sách
2214, Ngân hàng Th gi i. Washington.
Moutos, Thomas. 2001. “T i sao các n n dân ch nghèo có c ngu n thu thu
quan l n”. Kinh t h c và Chính tr h c, 13:1, trang 95-112.
OECD. 2003. Tác ng c a nh ng thay i thu quan i v i ngu n thu c a
chính ph – báo cáo s b , TD/TC/WP (2003) 42, ngày 26/11/2003.
OECD. 1999. “ ánh giá báo cáo t ng h p v thu quan”, TF/TC (99)7/Final.
Paris: OECD.

55
Rose, Andrew. 2002. “Chúng ta có th t s bi t r ng WTO làm t ng th ng
m i?”, Tài li u th o lu n s 9273 c a NBER, tháng 10/2002.
Slaughter, Matthew, J. 2003. “Xoá b thu quan i v i hàng công nghi p: T i
sao ngu n l i s v t xa nh ng thua thi t”, Tài li u c b n chu n b cho H i
ng Ngo i th ng qu c gia, tháng 8/2003.
Subramanian, Arvind và Shang-Jin Wei, 2003. “WTO thúc y th ng m i
m nh m nh ng không ng u”, Tài li u th o lu n c a IMF, WP/03/185,
tháng 9 n m 2003.
UNCTAD. 1996. “ y m nh s tham gia c a các n c ang phát tri n vào
th ng m i th gi i và h th ng th ng m i a ph ng”, TD/375, tháng
5/1996, B ng 2.
UNCTAD và WTO. 2002. “Môi tr ng thu quan h u Vòng àm phán Uruguay
i v i hàng xu t kh u c a các n c ang phát tri n: m c thu nh và leo
thang thu quan”, TD/B/COM.1/14/Rev.1.
von Kirchbach, Friedrich và Mondher Momouni. 2003. “Các rào c n i v i m
c a th tr ng: m t v n ang n i lên i v i các nhà xu t kh u c a n c
ang phát tri n”, Di n àn Th ng m i qu c t . 2003:2, trang 25.
WTO. 2001. M c a th tr ng: công vi c không k t thúc: ánh giá và nh ng
v n h u Vòng àm phán Uruguay. Genève: WTO.
WTO. 2003. Thông tin t Qu Ti n t qu c t : T do hóa th ng m i và vi c
b o v các ngu n thu công”, WT/TF/COH/16, ngày 14/2/2003.

56
3.2 Hi p nh v Công ngh thông tin (ITA)
• Theo nguyên t c MFN, nh ng cam k t xoá b thu theo ITA c ng s
c giành cho nh ng n c ang phát tri n không tham gia hi p nh
này.
• ITA c ng s có tác ng ki m ch i v i giá các s n ph m công ngh
thông tin và ây s là m t l i th n a i v i các n c ang phát tri n.

3.2.1 B i c nh
Hi p nh v Công ngh thông tin (ITA) n m 1997 là m t hi p nh chuyên
ngành v xoá b thu quan i v i các s n ph m công ngh thông tin. Sáng ki n
v hi p nh này do EU, M , Nh t B n và Cana a a ra. T i H i ngh B
tr ng WTO t ch c n m 1996, các n c này cùng v i 11 n c khác ã a ta
tuyên b r ng h ã s n sàng cho vi c lo i b d n thu quan và phí i v i s n
ph m công ngh thông tin v i th i h n cu i cùng cho vi c này là vào ngày
1/1/2000.
Nguyên nhân i n sáng ki n này, ngoài nh ng lý do khác mà h ã a ra, là
t m quan tr ng r t l n c a l nh v c công ngh thông tin i v i n n kinh t th
gi i và i v i s phát tri n c a xã h i thông tin. Các n c a ra sáng ki n
c ng nh n m nh r ng ngành công nghi p này có xu h ng ngày càng toàn c u
hoá v m t c c u khi n vi c duy trì hàng rào thu quan tr nên l i th i.
M t i u ki n i v i ITA là s n c tham gia tính n ngày 1/4/1997 ph i
l n chi m t i kho ng 90% th ng m i th gi i các s n ph m công ngh thông
tin. Các n c h u thu n tuyên b này ã chi m h n 80% th ng m i th gi i v
s n ph m này. i u ki n này ã c áp ng khi có thêm các n c khác tham
gia. Khi ITA có hi u l c, t ch c này có 39 thành viên, chi m 92% th ng m i
th gi i v s n ph m công ngh thông tin. L n gi m thu quan u tiên c
th c hi n vào ngày 1/7/1997 và sau ó c c t gi m ti p. Trong h u h t các
tr ng h p, tính n th i i m quy nh trong ITA,.thu quan ã c d n lo i
b hoàn toàn
3.2.2 Mô t ITA
M c tiêu duy nh t c a ITA là xoá b thu quan. Các n c tham gia cam k t xóa
b thu quan c a mình i v i t t c các s n ph m c bao hàm trong ITA và
ràng bu c mi n thu theo nh ã ch p nh n. Mi n thu c áp d ng trên c s
MFN nên t t c các n c thành viên c a WTO u c h ng. Không có b t
c lo i tr nào liên quan n nh ng s n ph m ã c thông qua, nh ng có th
c phép gia h n th i gian th c hi n vi c lo i b d n thu quan. Kh n ng này
ch y u giành cho nh ng n c ang phát tri n n u h có yêu c u. Không có
i u kho n nào v h tr k thu t i v i các n c ang phát tri n trong ITA.
Thu c ph m vi i u ch nh c a ITA có nh ng s n ph m nh d ng c /v t li u bán
d n và m ch tích h p c ng nh nh ng máy móc và thi t b s n xu t và ki m
tra nh ng s n ph m này. H n n a, ph n l n các m t hàng c a l nh v c vi n

57
thông u c a vào hi p nh này. Các s n ph m i n t gia d ng thu c
nhóm hàng tiêu dùng, nh tivi và cassete, c l i tr ra kh i Hi p nh này.
Vi c th c hi n ITA òi h i danh m c các hàng hóa trong Hi p nh ph i c
chuy n vào danh m c thu quan c a các n c tham gia. Nói chung, các s n
ph m công ngh thông tin r t khó phân lo i, do v y, có m t s s n ph m c
phân lo i úng r i song c ng v n còn là tài th o lu n t i WTO. Tuy nhiên,
trên th c t , không có tranh ch p nào liên quan n v n này.
ITA còn có yêu c u v vi c xem xét các hàng rào th ng m i phi thu quan,
nh ng các hàng rào này ch a ph i ràng bu c ngay.
ITA c h ng t i t t c thành viên c a WTO. Tuy nhiên, n nay m i ch có
các n c phát tri n và nh ng n c ang phát tri n trình cao h n ký k t.
Trung Qu c c ng là thành viên c a Hi p nh này. S n c ký k t ITA ã t ng
d n k t n m 1997 và hi n ã lên n con s 63. Các n c này chi m t i h n
97% th ng m i th gi i v các s n ph m liên quan. Trong s các n c ang
phát tri n ã ký k t ITA, kho ng 20 n c thành viên là các n c ang phát tri n
n m trong các b ng x p h ng c a UNDP “phát tri n con ng i cao” và “phát
tri n con ng i trung bình”35. . Ch a có n c kém phát tri n (LCD) nào tham
gia ITA.
3.2.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n
Có th th y rõ là n c nh Hàn Qu c, Singapore, Indonesia ã tham gia tích c c
vào các cu c àm phán ITA. T t c các n c này u phát tri n m nh các ho t
ng ch t o linh ki n và thi t b cho ngành công ngh thông tin. V i vi c tham
gia vào các cu c àm phán này, các n c ã có th t o nh h ng i v i các
s n ph m bao hàm trong ITA.
Vi c ITA không ph i các n c ang phát tri n có m c “phát tri n con ng i
th p” c bi t quan tâm không có ngh a là hi p nh này không có ý ngh a quan
tr ng i v i các n c ó. Trên th c t ,vi c các s n ph m do ITA i u ch nh
chi m toàn b th ng m i th gi i c có ngh a là Hi p nh có tác ng ki m
ch giá c các s n ph m trong l nh v c này. Theo nguyên t c MFN, vi c mi n
thu mà các n c tham gia c h ng c ng c áp d ng i v i các n c
thành viên WTO ch a ký k t ITA.
Trong m t báo cáo chung, UNCTAD và WTO kh ng nh r ng ITA ã c các
n c ang phát tri n có ngành công ngh thông tin hùng m nh, th ng có nh ng
m i liên h a qu c gia h ng ng, nh ng l i c các n c ang phát tri n
khác xem xét m t cách dè d t .36 Nhóm n c còn e dè v i ITA cho r ng vi c ký
k t ITA t o ra r i ro r t l n vì các công ty c a h ho t ng trong l nh v c này
s nhanh chóng b lo i b tr c s c nh tranh c a các công ty toàn c u. Nhóm

35
Bahrain, Trung Qu c (g m c H ng Kông, Macao), Costa Rica, Ai C p, El Salvador, n ,
Indonesia, Israel, Jordan, Malaysia, Mauritius, Oman, Panama, Philippines, Singapore, Hàn Qu c, ài
Loan và Thái Lan.
36
UNCTAD/WTO (1999).

58
n c LDC có quan i m cho r ng ITA không có gì áng h quan tâm, ngoài
kh n ng hàng nh p kh u r h n.
Theo Pradip Bhatnagar thu c Tr ng i h c Qu c gia Australia, s thành công
v kinh t c a m t n c có th ph thu c vào kh n ng c a n c ó trong vi c
thu hút nh ng công ngh m i và bi n pháp kinh doanh m i, ví d nh th ng
m i i n t .37 Bhatnagar là m t trong nh ng ng i có quan i m cho r ng vi c
ti p c n thi t b công ngh thông tin r nh tham gia vào ITA là i u ki n tiên
quy t m t n c phát tri n l nh v c th ng m i i n t . i u ki n tiên quy t
khác là vi c t do hóa các d ch v vi n thông phù h p v i GATS.
K t qu phân tích c a Bhatnagar cho th y, nh ng n c có m c thu quan cao
i v i các s n ph m vi n thông và có chi phí cao i v i các d ch v vi n thông
thì có ít ng i s d ng Internet h n và i u này c n tr vi c phát tri n th ng
m i i nt n c ó. Cùng v i nh ng chi phí v thu quan và phí d ch v , các
y u t khác nh chính sách thu , m c m c a và kh n ng ngôn ng c ng có
t m quan tr ng c bi t quy t nh n s l ng ng i s d ng Internet m t
n c.
3.2.4 K t lu n
ITA ã lo i b d n thu quan trong m t l nh v c hàng hóa r t r ng l n và ang
m r ng. Các n c ang phát tri n là thành viên c a Hi p nh này r t tích c c
tham gia vào công vi c c a WTO liên quan n ITA. ITA ch a có s c hút i
v i các n c ang phát tri n nghèo và các n c LDC. Th c t này có th c
hi u là do tính ch t c a các s n ph m này – nh ng s n ph m ch y u c các
n c phát tri n và các n c ang phát tri n ã công nghi p hoá quan tâm. Tuy
nhiên, ITA không ph i không quan tr ng i v i m t s l ng l n các n c
ang phát tri n ch a tham gia ký k t. H u nh toàn b th ng m i th gi i trong
l nh v c này c mi n thu nh ITA, t c là t t c m i ng i u c h ng
m c giá h h n, vì theo nguyên t c MFN, th m chí nh ng thành viên c a WTO
ch a ký k t ITA c ng c h ng l i t vi c gi m thu quan.

Tài li u tham kh o
Bhatnagar, Pradip. 1999. “C i cách vi n thông các n c phát tri n và tri n
v ng i v i th ng m i i n t ” T p chí Lu t Kinh t qu c t 2:4, trang 695-
712.
Trung tâm Th ng m i qu c t UNCTAD/WTO. 1999. M u d ch các s n
ph m công ngh thông tin và các hi p nh c a WTO: tình hình hi n nay và
quan i m c a các nhà xu t kh u các n c ang phát tri n, Geneva: ITC.

37
Bhatnagar (1999).

59
3.3 Hi p nh v Hàng d t và may m c
• Nh Hi p nh v Hàng d t và may m c (ATC), th ng m i hàng d t và
may m c không còn b ràng bu c b i h n ng ch và do v y làm m t i v
trí c i x c bi t c a s n ph m này so v i các s n ph m công
nghi p khác. M t lo t hi p nh c c ký k t trong nhi u th p k qua –
v n h n ch c h i xu t kh u c a các n c ang phát tri n – ã ch y
b .
• ATC ra th i h n 10 n m xóa b h n ng ch. Trong th c ti n, h u
nh t t c các quá trình t do hóa này u ã b trì hoãn cho t i th i h n
cu i cùng là ngày 1/1/2005. Do v y, ch a th ánh giá c y
nh ng tác ng c a ATC.
• Trong t ng lai, chính các i u ki n th tr ng, ch không ph i là nh ng
h n ch th ng m i xu t phát t y u t chính tr , s quy t nh các s n
ph m d t may c s n xu t âu. Có l , ph n l n c s s n xu t hàng
d t may s c chuy n t các n c phát tri n có chi phí cao sang các
n c ang phát tri n có chi phí r h n. Do v y, v t ng th , chính các
n c ang phát tri n s c h ng l i nhi u nh t t vi c này.
• Tuy nhiên, có v nh ch n m t s ít n c ang phát tri n thu l i trong
khi nhi u n c ang phát tri n khác s b thua thi t trong quá trình này.
D u sao, có l tác ng chung cu c i v i các n c nghèo trên th gi i
s là tích c c. Lý do là trên th c t , các n c d báo c h ng l i
nhi u nh t là nh ng n c châu Á có dân s ông, nh Trung Qu c, n
và Pakistan. Trong khi ó, các n c ang phát tri n không thu c châu
Á có th cu i cùng s b m t i ngành s n xu t hàng d t may.
3.3.1 B i c nh
Hi p nh a s i và các hi p nh tr c ó v d t may ã h n ch th ng m i
hàng d t may thông qua nh ng h n ch nh l ng. Hi p nh v Hàng d t và
may m c (ATC) xoá b nh ng h n ch này trong WTO. Y u t t o ra tính khác
bi t trong th ng m i hàng d t may so v i th ng m i các s n ph m công
nghi p khác chính là s t n t i ch h n ng ch gi a các n c thành viên c a
WTO. Nh ng h n ch nh l ng b c m t i i u XI c a GATT và, v m t
nguyên t c, h n ng ch nh p kh u ch có th tìm th y trong th ng m i hàng d t
may.
Thêm vào ó, th ng m i hàng d t may b nh h ng b i thu quan và nh ng
quy nh kh t khe v xu t x . Nh ng rào c n th ng m i này c phân tích
trong nh ng ph n khác c a Báo cáo. Tuy nhiên, nói chung, có th kh ng nh
r ng th ng m i hàng d t may ch u tác ng c a các m c thu cao khác th ng
– cao h n so v i m c thu c a h u h t các s n ph m công nghi p khác.
Th ng m i hàng d t may ã t ng 5.000% trong giai o n t n m 1949 n
n m 1999, t 6 t USD lên 300 t USD. Nói cách khác, ngành công nghi p này
r t l n và t ng tr ng nhanh. Trong l ch s , hàng d t may ã là ng l c phát

60
tri n c a th gi i ph ng Tây và c a các n n kinh t m i công nghi p hoá
châu Á trong nh ng n m sau ó. Vi c tri n khai s n xu t hàng d t may khá d
dàng và không t n kém. V n không c n nhi u và công ngh n gi n. Ngành
này c n nhi u lao ng vì ó là ho t ng thâm d ng lao ng và không òi h i
trình v n hóa cao. L ng c nh tranh là y u t r t quan tr ng trong s n xu t
hàng d t may.
Có th th y k t qu tích c c t ng d n b i nó kéo theo c ho t ng nh ng l nh
v c khác, nh v n t i, qu n lý hành chính, marketing và các ho t ng th u
khoán ph khác. Ví d , m t s n c ang phát tri n hi n nay, vi c s n xu t
máy may và công ngh khác ang gia t ng.38 Trong khi ó, c h i vi c làm
ang c t o ra c ng nh nhu c u cao i v i các s n ph m m i.
T i Mauritius và Tunisia, s phát tri n c a ngành d t may ã góp ph n em l i
ngu n l i cho nh ng ngành kinh t khác. T i nh ng n c mà ngành d t may ã
tìm c ch ng, l ng th c t t ng lên và nghèo ói c gi m b t. i u
này th hi n c bi t rõ nh ng khu v c ô th t p trung s n xu t hàng d t
may.39
M t s n c mà s n xu t hàng d t may hi n có t m quan tr ng quy t nh là Sri
Lanka, Pakistan, Bangladesh và C mpuchia. T tr ng c a hàng d t may trong
t ng kim ng ch xu t kh u hàng công nghi p c a các n c này chi m t i t 50
n 90% t i th i i m chuy n giao thiên niên k . C mpuchia là n c ph thu c
nhi u nh t vào m t hàng xu t kh u này. Trong khi ó, Trung Qu c - n c có
n ng l c s n xu t e d a n ngành d t may c a các n c khác – có n n kinh t
a d ng h n, trong ó ngành d t may “ch ” chi m có 21% t ng kim ng ch xu t
kh u hàng công nghi p. T i n , ngành d t may chi m t i 28% t ng kim
ng ch xu t kh u hàng công nghi p.40
D t may là ngành có m c linh ho t cao và d thay i, t c là có th d dàng
cb t u t nh ng ngu n l c nh bé và có th d dàng c chuy n t n i
này sang n i khác. Do v y, nh ng thay i v i u ki n có th nhanh chóng t o
ra nh ng c h i cho cho m t s n c và gây v n cho nh ng n c khác.
Các h th ng h n ng ch ban u
Trong th i gian u c a GATT, M và Anh ã nhìn th y “m i e d a t châu
Á” r ng hàng d t may giá r c a khu v c này e d a n ngành d t may c a h .
ó là th i gian khi qu n áo c coi t ng t nh l ng th c, t c là hàng hóa
c bi t ho c thi t y u và c n có m c t túc nh t nh. 41 Do v y, trong
nh ng n m 1950, m t lo t hi p nh ã c ký k t v i các n c châu Á v
vi c h n ch “t nguy n” i v i xu t kh u hàng d t may.
Các Hi p nh a s i

38
UNDP (2003).
39
Ngân hàng Th gi i (2003).
40
IMF và Ngân hàng Th gi i (2002)
41
Goto (1989).

61
N m 1961, theo sáng ki n c a M , m t hi p nh a ph ng u tiên ã c
ký k t nh m chính th c hóa các h n ch . Hi p nh này ch c áp d ng i
v i th ng m i các s n ph m bông. Hi p nh này ã c gia h n b i m t hi p
nh m i c ký k t vào n m 1962 và có hi u l c n cu i n m 1973. N m
1974, hi p nh này ã bao hàm thêm t t c các s n ph m d t may, ngo i tr v i
l a. Do có ph m vi toàn di n h n, nên hi p nh m i c g i là Hi p nh a
s i (MFA). D ki n ban u là t ng hi p nh m i k ti p ch c th c hi n
t m th i dành th i gian cho vi c c c u l i t i các n c phát tri n. Tuy nhiên,
thay vào ó, các hi p nh này ã c àm phán nhi u l n và c áp d ng
d i nhi u hình th c khác nhau cho t i cu i n m 1995 khi chúng c ATC
thay th . ATC h t hi u l c vào ngày 31/12/2004 và s không có hi p nh khác
thay th ; b i m c tiêu c a ATC là xoá b h th ng h n ng ch , nên không c n
b t c hi p nh m i nào n a.
MFA ã mâu thu n v i các nguyên t c c b n c a GATT hai i m. Tr c h t,
nh ng n c mong mu n h n ch nh p kh u hàng d t may ã c phép a ra
h n ng ch. Th hai, nguyên t c i x bình ng gi a các n c thành viên
GATT ã b h y b do h n ng ch ã không c phân ph i m t cách bình ng.
M ts n c c phép xu t kh u phi h n ng ch hoàn toàn , m t s n c khác
c phép xu t kh u m c khá hào phóng, và m t s n c b h n ch b i
nh ng h n ng ch kh t khe. Do v y, MFA nói chung không t ng h p v i n i
dung không phân bi t i x và t do hóa - v n c coi là m t c tr ng c a
GATT.
Nhi u n c công nghi p, nh ng không ph i là t t c , ch n h ng t n d ng l i
th c a vi c áp d ng ch h n ng ch. Các th tr ng quan tr ng nh t th c hi n
h n ng ch là M , EU và Canada. Thu i n và Nauy c ng a ra h n ng ch.
Trong khi ó, Nh t B n, Australia và New Zealand l a ch n h ng không áp
d ng b t c h n ch nh l ng nào. Các n c ang phát tri n c ng không a
ra ch h n ng ch, ch y u vì trên th c t , các n c này không c n s d ng
h n ng ch trong vi c b o v th tr ng trong n c. Thu quan cao c ng v i các
hàng rào th ng m i phi thu quan là ã .
T i sao các n c xu t kh u l i ã ng ý h n ch xu t kh u hàng d t may c a
mình? M t lý do quan tr ng là áp l c t phía các n c phát tri n. T i th i i m
ó, trong t ng quan v i các n c phát tri n, các n c ang phát tri n v trí
y u h n so v i hi n nay. Khi ó, n u các n c này t ch i ch p nh n các hi p
nh song ph ng v h n ng ch, thì áp l i các n c phát tri n có th c ng th c
hi n các bi n pháp t v , th m chí n ph ng và,v i nh ng i u ki n t i t
h n so v i nh ng i u ki n c a MFA cho nh ng n c ang phát tri n xu t kh u
hàng d t may.
Ngu n l i t h n ng ch i v i các n c ang phát tri n
Tuy nhiên, có hi u ng “c cà r t” trong các hi p nh này, t c là các hi p nh
này không hoàn toàn vô tình i v i t t c các n c ang phát tri n. Vi c này
liên quan n ngu n l i ti m tàng có th t c qua vi c bán m t hàng hóa
c gi m c khan hi m gi t o. Thông qua các h n ng ch này, hàng xu t

62
kh u c h n ch và do v y giá t i các n c nh p kh u c gi m c cao.
Do v y, nh ng n c ã có h n ng ch xu t kh u có th bán hàng may m c v i
giá cao h n so v i giá th tr ng th c t , nên v n t o ra ngu n l i nhu n kh
quan. Lo i l i nhu n này, c t o ra nh ngu n cung h n ch trên th tr ng,
c g i là ngu n l i t h n ng ch. Nh ng ngay c khi ngu n l i t h n ng ch
l n, thì giá tr c a nh ng kh n ng xu t kh u b b qua v n l n h n nhi u, và do
v y h n ng ch gây thi t h i cho h u h t các n c xu t kh u hàng d t may.42
Trong khi ó, t tr ng c a ngu n l i t h n ng ch mà các công ty các n c
xu t kh u th c t t c v n ch a c rõ. Trong nh ng tr ng h p này, khi
các nhà cung c p t i các n c ang phát tri n giao d ch v i chu i các c a hàng
a qu c gia t i các n c giàu, thì có th coi r ng các c a hàng ó có quy n gây
áp l c v giá mà h ph i tr cho các nhà cung c p sao cho h c ng có th thu
c ngu n l i nh t nh t h n ng ch. M c thâu tóm th tr ng c a m t s
ít hãng càng l n (t c là th tr ng do m t s ít công ty chi ph i), thì c h i cho
ng i mua t ng t tr ng ngu n l i t h n ng ch cho mình s càng l n h n. Tuy
nhiên, i u này th ng không ph I lúc nào c ng v y ngay c khi rõ ràng là g n
nh không th tính toán m t cách áng tin c y43. ánh giá duy nh t v phân b
ngu n l i t h n ng ch mà chúng ta c bi t là v xu t kh u hàng d t c a
H ng Kông sang M . Theo nghiên c u này, c tính các nhà nh p kh u M ã
t c m t n a ngu n l i t h n ng ch.44 N u i u này c ng úng v i tr ng
h p các nhà xu t kh u d t may khác, thì có ngh a là gánh n ng c a các hi p
nh a s i i v i các n c ang phát tri n ã tr nên n ng n h n ng i ta ã
th ng lo ng i
L i th so sánh không c phát huy
Có ngu n l c d i dào, song n và Trung Qu c ch c phân b h n ng ch
m c th p. Lý do c a vi c này có th là n u không nh v y thì các n c này có
kh n ng gây e do l n i v i ngành d t may c a các n c giàu. Theo m t s
tính toán, h n ng ch hàng d t may c a n t ng ng v i m t m c thu
chung c a xu t kh u m t hàng này c a h sang M là 40% và sang EU là
20%.45 Trong khi ó, các n c nghèo nh h n không có n ng l c s n xu t l n
l i c h ng m c h n ng ch khá l n mà các n c này th ng không th áp
ng. Các n c này ã không th t o ra m i e d a i v i các n c phát tri n.
Do c c u phân công lao ng qu c t không c xác nh b i l i th so sánh
mà b i h n ng ch, nên c th gi i nói chung b thi t h i v m t kinh t . N c
không có i u ki n t nhiên cho s n xu t hàng d t may thì l i s n xu t các s n
ph m này và do ó ã chuy n ngu n l c vào nh ng ho t ng mà th c t là l i
nhu n n u xét v tri n v ng th tr ng. Trong khi ó, các n c có i u ki n t t
cho s n xu t hàng d t may l i b ng n c n phát tri n. C nh tranh ã b kìm hãm
và giá hàng d t may ã b y cao m t cách không c n thi t.

42
Goto (1989).
43
Walkenhorst (2003).
44
Krishna và các ng tác gi (1994).
45
Kathuria và các ng tác gi (2001).

63
H n n a, gi y phép xu t kh u th ng c phân ph i d a vào ho t ng xu t
kh u tr c ó. i u này có l i cho nh ng công ty ã c thành l p tr c,
trong khi t o b t l i cho nh ng công ty m i tham gia th tr ng và có v nh
còn ng n ng a các công ty khác tham gia vào ngành này. Do v y, h th ng h n
ng ch ã d n n duy trì nguyên tr ng th tr ng, kìm hãm i u ch nh c c u và
do ó gây thêm thi t h i v kinh t .
Tuy nhiên, m c dù h n ng ch c n tr quá trình tái c c u, song h th ng này
không hoàn toàn d ng c quá trình này. i u này có th th y qua so sánh
gi a xu t kh u hàng d t và may m c c a các n c ang phát tri n n m 1965 và
n m 1998. Trong nh ng n m 1960, các n c ang phát tri n chi m 15% t ng
kim ng ch xu t kh u hàng d t và 25% xu t kh u hàng may m c. n n m 1998,
các con s này ã t ng lên t ng ng là 50% và 70%.46 Trong khi ó, t tr ng
công nhân ngành d t may t i các n c ang phát tri n l n nh t ã gi m 62%
trong giai o n 1970-2000.47 Nói cách khác, v dài h n, h n ng ch ã không th
b o v các ngành công nghi p lâu i này. .
M tv n n a c a h th ng h n ng ch là h th ng này có v nh ã góp ph n
t o i u ki n cho tham nh ng. Vi c phân b gi y phép xu t kh u béo b t o c
h i và kích thích ho t ng h i l các công ch c. Trong khi m t s n n kinh
t , nh H ng Kông, gi y phép xu t kh u c bán công khai và các công ty
c phép th ng m i gi y này v i nhau, thì h u h t các n c vi c phân b
gi y phép c th c hi n m t cách không minh b ch.
Tuy nhiên, m t khía c nh nào ó, h th ng này ã góp ph n y nhanh vi c
i u ch nh c c u. Các hi p nh ã t ra m c tr n v s l ng hàng d t may
xu t kh u, ch không ph i là d a vào giá tr c a hàng xu t kh u. i u này kích
thích vi c t p trung vào nh ng s n ph m có giá tr ch bi n cao h n, t c là t p
trung vào ch t l ng ch không ph i là s l ng. Do ó, h th ng này ã t o
thu n l i phát tri n ho t ng gia công các n c xu t kh u và d n n vi c
chuy n h ng t xu t kh u hàng d t sang xu t kh u hàng may m c. Tuy nhiên,
m t s nhà nghiên c u cho r ng, m c gia công t ng lên ch y u là do s phát
tri n c a k thu t, do kinh nghi m t ng lên và vi c s d ng v n nhi u h n, t c
là m t quá trình hi n i hóa t t y u di n ra trong b t c tr ng h p nào.48
Nh ng thi t h i v kinh t do h th ng h n ng ch gây ra
H th ng h n ng ch ã có tác ng áng k i v i phát tri n kinh t và xã h i
nhi u n c ang phát tri n. c bi t, các n c châu Á c coi là b kìm hãm
phát tri n. IMF ã tính toán r ng m i vi c làm trong ngành d t may cb oh
các n c phát tri n thì ng ngh a v i 35 vi c làm các n c ang phát tri n
b m t i. Vi c xóa b h n ng ch d t may có th t o ra 27 tri u vi c làm m i t i
các n c ang phát tri n.49

46
IMF và Ngân hàng Th gi i (2002).
47
T i M , Nh t B n, c, Pháp và Anh, h n 4 tri u vi c làm ã b m t trong ngành d t may trong giai
n 30 n m này. M t n a s vi c làm t i M và kho ng 3/4 vi c làm t i Pháp ã b m t. Audet (2003).
48
Goto (1989).
49
Walkenhorst (2003).

64
OXFAM cho r ng vì nh ng m c h n ng ch h n ch và thu quan cao mà các
n c ang phát tri n ã b m t 40 t USD ngu n thu t xu t kh u c a mình.50
M t s ánh giá còn cho m c thi t h i cao h n.
Tác ng khác i v i m t s th tr ng ch ch t, c bi t là EU, M và
Canada – nh ng n i ki m soát nh p kh u b ng h n ng ch, là các nhà xu t kh u
ã h ng s n ph m c a mình sang các th tr ng “m ” m t cách quá m c. Vi c
này d n n tình tr ng “b i cung” các n c này, làm giá th p và l i nhu n
biên c a các nhà xu t kh u th p. Trong khi ó, vi c này có th ã làm t n h i
cho nhi u n c xu t kh u hàng d t may có m c h n ng ch th p.51 ng th i,
vi c này có th ã em l i ngu n l i cho các n c nh p kh u phi h n ng ch.
Lo i b d n h n ng ch và các cu c àm phán ATC
ATC là k t qu c a các cu c àm phán trong Vòng àm phán Uruguay di n ra
t n m 1986 n n m 1994. Khi các cu c àm phán b t u, ý nh c a M , EU
và Canada là duy trì h th ng h n ng ch. Song trên th c t , cu i cùng các n c
này ã ph i t b quan i m ó và ch p nh n vi c lo i b d n h th ng h n
ng ch. ây c coi là m t th ng l i v i c a các n c ang phát tri n. Tuy
nhiên, có l ó c ng là i u c n thi t các n c ang phát tri n ch m d t vi c
ph n i các hi p nh v d ch v và s h u trí tu (GATS và TRIPs; xem
Ch ng 4 và Ch ng 5). M t khác, m t s nhà quan sát than phi n r ng b n
thân trong các n c phát tri n, các nhà nh p kh u hàng d t may ã giành c
u th h n so v i các nhà s n xu t hàng d t may và do ó M , EU và Canada ã
nh n th c c r ng vi c xoá b h n ng ch c ng là vì l i ích c a chính h .52
M c tiêu c a ATC là ph c h i th ng m i hàng d t may theo nh ng quy nh
thông th ng c a GATT, t c là nh ng mâu thu n v i quy nh c a GATT c n
c xóa b sao cho hàng d t may không b phân bi t i x so v i các hàng
hóa khác. ATC mang tính ràng bu c, là hi p nh chung cu c và không có kh
n ng kéo dài.
giành l i nh ng quy n c a mình theo h th ng GATT mà ã b m t khi th c
hi n Hi p nh a s i, các n c xu t kh u hàng d t may ã ch p nh n m t lo t
yêu c u khác liên quan n th ng m i hàng d t may.53 Các yêu c u này ch
y u liên quan ch y u n vi c m c a th tr ng, trong ó ph n nhi u là thu
quan. Thu su t hàng d t may c a các n c ang phát tri n s ph i h th p
ATC mang tính có i có l i và có th ch p nh n c i v i các nhà s n xu t
54
các n c phát tri n.
3.3.2 Mô t hi p nh
V m t pháp lý, vi c lo i b d n h n ng ch theo ATC có ngh a r ng các s n
ph m d t may s c nh t th hoá vào các quy nh c a GATT, t c là nh ng
quy nh áp d ng cho các s n ph m khác c ng c áp d ng i v i các s n
50
OXFAM (2003).
51
Yang (1994).
52
Hale (2002).
53
Raghavan (2003).
54
Bagchi (1994).

65
ph m d t may. Quá trình nh t th hoá s c th c hi n theo 4 b c: 1/1/1995,
1998, 2002 và 2005. T i m i b c trong quá trình này, m t l ng ph n tr m
t ng theo t ng l n c a th ng m i hàng hóa này s c nh t th hoá (16%,
17%, 18% và 49%). S l ng hàng hoá a vào nh t th hoá c l y t các
nhóm hàng hóa khác nhau. Ngoài ra, ph n h n ng ch còn l i c phép t ng lên
v i m c t l t ng d n nh t nh và m c t ng này s m nh h n giành cho các
n c nghèo nh t. Bi n pháp này nh m t o ra m t quá trình th c hi n t ng b c
t t c các bên có th i gian i u ch nh.55
Trong khuôn kh này, các n c nh p kh u s t quy t nh cách th c th c hi n
ATC. V m t k thu t, vi c tri n khai c th c hi n theo k ho ch, song trong
th c t , EU, M và Canada ã không bám sát nh ng m c tiêu c a ATC. Kh u
hi u c a các n c này là “không c n t do hóa ngay hôm nay nh ng gì có th t
do hóa trong ngày mai”.
Tr c h t, ATC bao hàm t t c các s n ph m d t may, t c là không ch nh ng
s n ph m là i t ng ch u h n ng ch. Trong hai b c u là vào n m 1995 và
1998, M và EU ã ch n g n nh toàn b các s n ph m v n không ch u h n
ng ch a vào nh t th hoá. Ví d là dây an toàn, m, ô và kh n l a.56 Nói
cách khác, các n c này ã th c hi n b h n ng ch i v i nh ng hàng hóa mà
tr c ó ch a t ng là i t ng ch u h n ng ch, ngh a là ch ng có s t do hóa
nào c .
Th hai, vi c nh t th hoá liên quan n s l ng và không liên quan n giá tr
th ng m i. Vi c này d n n th c t là n nay th ng m i hàng hoá ã c
a vào nh t th hoá chi m 51% v l ng hàng d t may trong th ng m i,
nh ng l i ch chi m kho ng 10% v giá tr . Do ó, v m t nguyên t c, hai b c
nh t th hoá u tiên này nói chung không em l i b t c s t do hóa nào. H u
h t các khía c nh có ý ngh a v m t th ng m i u ã b trì hoãn n th i h n
chót là ngày 31/12/2004. Tuy nhiên, Nauy l a ch n xoá b tr c toàn b h n
ng ch, gi ng nh Thu i n ã làm tr c khi gia nh p EU (khi gia nh p EU
các h n ng ch l i ã c khôi ph c)
Nhi u ng i có lý khi mu n c bi t li u các n c phát tri n có th tìm c
cách nào khác tránh s “bùng n ” (“big bang”) các bi n pháp t do hóa vào
th i h n tháng Giêng n m 2005. Tuy nhiên, nh ng m i quan tâm này tr nên
l ng xu ng khi càng ngày càng rõ ràng r ng, v m t chính tr , vi c rút kh i
nh ng cam k t c a mình trong giai o n này là không kh thi. Song vi c các
n c phát tri n ch n k ch b n “bùng n ” thay vì quy trình th c hi n t ng b c
ôn hòa h n ã không làm n i b t c ý t ng c a h trong v n này.
Các bi n pháp b o h trong ATC
ATC có m t i u kho n t v (nh ng h n ch i v i hàng nh p kh u trong giai
o n quá ) mà các n c có th áp d ng n u ngành công nghi p c a h b t n

55
UNDP (2003).
56
Raghavan (2003).

66
h i b i vi c t ng nhanh hàng nh p kh u t n c khác. Nh ng h n ch này có
th c coi nh là m t d ng van an toàn.
Các bi n pháp này có th c th c hi n thông qua m t th a thu n gi a các
n c h u quan ho c th c hi n n ph ng. Tuy nhiên, các bi n pháp n
ph ng c n có s phê chu n c a m t c quan giám sát c bi t là C quan
Giám sát hàng d t (TMB). Các bi n pháp này không c d n n h n ch
nh p kh u hay là g n nh gi yên m c nh p kh u . Các bi n pháp này có th
kéo dài không quá 3 n m ho c n khi ch m d t ATC. Sau ó, các i u kho n
t v thông th ng c a GATT c áp d ng. TMB cho r ng trong h u h t các
tr ng h p, vi c th c hi n các bi n pháp t v là thi u c s và khuy n ngh
lo i b các bi n pháp này. Do ó, nh ng n c ã th c hi n các bi n pháp t v
ã d n chuy n sang th c hi n khuy n ngh c a TMB. Ví d , M , Brazil và
Argentina ã b các bi n pháp này theo khuy n ngh c a TMB.57
Nh ng nghiên c u v vi c áp d ng các bi n pháp t v trong ATC cho th y
r ng, các bi n pháp này ã c th c hi n m t cách khá r t rè.58 Nh ng quy
nh ki m soát vi c áp d ng các bi n pháp này là khá kh t khe, nên khó có th
s d ng sai ho c l m d ng. M ã t o ra b c kh i u c ng quy t v i 23
bi n pháp, nh ng sau ó n c này th c hi n kh n ng ó m t cách khá h n ch .
H u h t các bi n pháp t v c a M là nh m vào các n c M Latinh và ph n
còn l i, v nguyên t c, là h ng vào các nhà s n xu t châu Á.59 Trong khi ó,
nhi u n c M Latinh c ng áp d ng các bi n pháp t v . ây là i u áng l u ý
b i chính các n c này ã ph n i vi c a vào ATC m t i u kho n cho phép
th c hi n các bi n pháp t v . H u h t các bi n pháp t v c a các n c M
Latinh là nh m vào các n c châu Á nh ng c ng có khá nhi u bi n pháp c
th c hi n i v i các n c M Latinh khác. Tiêu bi u là vi c Argentina ã áp
d ng m t s bi n pháp i v i Brazil.60
M t k t lu n a ra u n m 2002 cho bi t, ã có t ng c ng 53 bi n pháp t v
c áp d ng theo ATC. Trong ó, M chi m 26 bi n pháp và ph n còn l i
thu c v các n c M Latinh. EU và Canada nói chung không áp d ng các bi n
pháp này. Trong khi ó, EU th ng s d ng các bi n pháp ch ng phá giá ch ng
l i hàng d t may n c ngoài.61
Nh ng tranh ch p trong ATC
Thông tin v vi c nh t th hoá nh ng quy nh ngành d t vào các quy nh
thông th ng c a GATT, v nh ng th t c hành chính m i c ng nh vi c a
ra các bi n pháp b o h c n c thông báo cho TMB. TMB c ng có th a ra
nh ng khuy n ngh liên quan n vi c th c hi n trong tr ng h p các n c
không th i n c m t th a thu n. N u nh m t n c không ch p nh n

57
Sung và các ng tác gi (2002).
58
Reinert (2002) và Sung cùng các ng tác gi (2002).
59
Sung và các ng tác gi (2002).
60
Sung và các ng tác gi (2002).
61
Sung và các ng tác gi (2002).

67
khuy n ngh c a TMB thì s vi c có th c ti p t c a lên c quan gi i
quy t tranh ch p c a WTO.
Trong su t th i gian t n t i c a GATT, ch có vài tranh ch p trong l nh v c
th ng m i hàng d t may. Tuy nhiên, sau khi WTO ra i n m 1995, s v
tranh ch p ã t ng lên. H u h t nh ng tranh ch p này không liên quan n ATC
mà liên quan n nh ng khía c nh khác c a th ng m i hàng d t may, nh quy
t c xu t x và ch ng bán phá giá. M t s tranh ch p trong ATC liên quan n
nh ng b t ng gi a các n c ang phát tri n v tính pháp lý c a m t bi n pháp
b o h nào ó. Tuy nhiên, thông th ng thì không nh t thi t ph i luôn a v n
lên c quan gi i quy t tranh ch p. Thay vào ó, nh ng tranh ch p liên quan
n ATC th ng c gi i quy t trên c s song ph ng ho c gi i quy t t i
TMB. M t ngo i l là tranh ch p liên quan n các bi n pháp t v c a M i
v i qu n áo lót s n xu t t i Costa Rica. V n này ã c a lên c quan
gi i quy t tranh ch p và k t lu n có c là các bi n pháp t v c a M là
không có c n c . Sau ó, M ã h y b nh ng bi n pháp này.62
3.3.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n
R t không rõ ràng
M t lý do t i sao khó có th ánh giá c nh ng tác ng c a ATC là ch
h n ng ch ã ki m ch xu t kh u i v i nhi u n c. Do v y, không th bi t
c m t n c s s n xu t và xu t kh u c bao nhiêu trong tr ng h p
không có c ch ATC. Có th th y r ng nh ng n c hi n không áp ng c
h n ng ch c a mình thì th c t ã không b nh h ng i v i xu t kh u, trong
khi nh ng n c s d ng h t h n ng ch là n c ã b h n ch xu t kh u. Tuy
nhiên, khó có th tính toán cm c h n ch này. Các n c này có th xu t
kh u g p ôi, g p ba hay ch t ng 1% n u nh không có h n ng ch?
M t khó kh n khác trong vi c d oán v nh ng tác ng c a ATC là s các
hi p nh th ng m i t do song ph ng và khu v c ã t ng m nh h n bao gi
h t. Khi không có h n ng ch thì thu quan óng vai trò r t l n trong vi c quy t
nh kh n ng c nh tranh gi a các n c xu t kh u. V ph n mình, thu quan l i
th ng b nh h ng r t l n b i s hi n h u c a các th a thu n th ng m i t
do song ph ng và khu v c gi a các n c.
M t y u t n a c a tính không rõ ràng là vi c s d ng các bi n pháp ch ng bán
phá giá và ch ng tr c p có th t ng lên trong t ng lai. N u nh các bi n pháp
này ã c s d ng trên quy mô l n, thì trên th c t , chúng ta ã thay th m t
hình th c b o h khá minh b ch và có tr t t b ng m t hình th c b o h có xu
h ng d b l m d ng h n nhi u.
Cu i cùng nh ng không kém ph n quan tr ng là nh ng i u kho n t v c
bi t liên quan n Trung Qu c v n ã bu c n c này ph i ch p nh n trong quá
trình àm phán gia nh p WTO. Các i u kho n này nh m ng n ng a tình tr ng
các th tr ng khác b tràn ng p hàng Trung Qu c r ti n, trong ó có hàng d t
may. Các i u kho n này do M a vào, nh ng c ng c th c hi n i v i
62
Reinert (2000).

68
các n c thành viên khác c a WTO cho t i n m 2013. Tháng 11 n m 2003, M
tuyên b r ng n c này d nh s d ng các i u kho n t v l n u tiên
ch ng l i Trung Qu c. Tuy nhiên, nh ng bi n pháp mà M áp d ng trong
tr ng h p này ch h n ch vài lo i s n ph m. i u này h tr cho quan i m
cho r ng c M và EU u ng i s d ng các i u kho n t v c bi t này quá
m c vì h xem ra không mu n ch c t c Trung Qu c – n c có th tr ng l n
và ang m r ng.
D ch chuy n s n xu t
Các chu i c a hi u bán hàng may m c a qu c gia l n có th s c h ng l i
nhi u nh t t vi c bãi bõ qu n lý b ng h n ng ch này. Các c s này s có th
mua hàng b t c âu em l i l i nhu n cao nh t cho h , thay vì ph i quan tâm
n h th ng h n ng ch. Do v y, ph m vi ho t ng c a h s c m r ng. Vì
vi c d ch chuy n s n xu t hàng d t may gi a các n c và khu v c có th th c
hi n khá d dàng và nhanh chóng, nên vi c này c ng s tác ng n các công
ty và nhân viên c a các công ty ó c ng nh n nh ng n c có c s c a
nh ng công ty này.
Vi c t ng c ng ngành s n xu t hàng d t may, t c là duy trì m c s n l ng
chung song s phát tri n ch t p trung m t s ít n c, d oán s di n ra sau
khi ch m d t ch h n ng ch t ngày 1 tháng 1 n m 2005. Lý do là nhi u
n c s n xu t hàng d t may hi n ch có s c c nh tranh khi có phân b h n
ng ch.
M t nghiên c u ánh giá r ng s n c xu t kh u hàng d t may có th s gi m
50% trong vòng m t n m sau khi xoá b h n ng ch. H n n a, theo ánh giá, s
n c xu t kh u d t may có th s gi m ti p 50% vào n m 2010, t c là ch còn
25% s n c xu t kh u d t may có th tr v ng trong l nh v c kinh doanh này
sau khi xoá b ch h n ng ch.63 M t l p lu n ch ng l i quan i m này cho
r ng l i ích c a ngành công nghi p d t may ang ng tr c nh ng r i ro ngày
càng t ng do vi c t c s s n xu t nh ng n c khác nhau.
Ai s ch ng l i và ai s b thua thi t trong s n xu t hàng d t may?
Châu Á, c bi t là Trung Qu c, c d oán là s có thêm nhi u c h i vi c
làm m i và nh ng kho n u t m i giá tr l n nh nh ng c i cách v h n
ng ch. Cùng v i nh ng ngu n l c khác, Trung Qu c có kh n ng ti p c n h u
nh vô h n v i ngu n nhân công r và có n ng su t, c s h t ng t t và các th
ch ho t ng hi u qu . nh ng l nh v c ã c t do hóa, Trung Qu c ã
cho th y s t ng tr ng áng k v xu t kh u, ôi khi t m c t ng vài tr m
ph n tr m trong m t n m.64 Sau khi tr thành thành viên WTO vào n m 2001,
c h i xu t kh u c a Trung Qu c ã tr nên c b o m v dài h n. Nh ng
d báo m nh b o nh t cho r ng th ph n c a Trung Qu c trong th ng m i hàng
d t may trên th gi i s t ng t kho ng 20% hi n nay lên t i 50%.65 M t m t,
các n c Nam và ông Nam á có th b m t th ph n vào tay Trung Qu c,
63
Mekong Capital (2003).
64
UNDP (2003).
65
Francois và Spinanger (2002).

69
nh ng m t khác, các n c này l i có th giành c th ph n t các n c ang
phát tri n khác.
Có nhi u bi u hi n cho th y n và m c th p h n là Pakistan c ng là
nh ng n c c l i sau khi nh ng h n ch trong th ng m i hàng d t may
c xóa b . Tuy nhiên, n ng l c s n xu t và xu t kh u nhanh nh ng m t hàng
có ch t l ng v i giá r Trung Qu c l n h n so v i nh ng n c này.66
Trong khi m t s n c d oán s t ng c h i xu t kh u nh vi c t do hóa
th ng m i hàng d t may, thì vi c lo i b d n h n ng ch s làm xu t hi n m t
v n i v i các n c ang phát tri n. ó là vi c s không th ng n c
ngu n cung hàng d t may giá r . S gia t ng t c a ngu n cung s khi n giá
hàng gi m, và do v y làm nhi u n c khó có th c nh tranh.
i v i nhi u n c thu c di n nghèo nh t, trên th c t , h n ng ch ã không
ph i là v n l n. Các n c này ho c ã tránh nh ng h n ch thông qua nhi u
th a thu n i x u ãi ho c ã không s d ng h t h n ng ch do thi u kh
n ng s n xu t. Nh ng gì h n ng ch tác ng là ã ki m ch các i th c nh
tranh và do ó b o v c ho t ng xu t kh u hàng d t may c a nhi u n c
thu c di n nghèo nh t. Do v y, vi c xóa b h n ng ch s làm gi m l i th c a
các n c này. i v i các n c nghèo nh t, s b o m có c m t mi ng nh
bánh mà n nh s không còn n a và thay vào ó là c nh tranh t do trong b i
c nh kích c c a chi c bánh ch a c xác nh và vi c giành c m t ph n
bánh c ng là không ch c ch n. Ch có vi c mi n thu cho các n c nghèo nh t
theo các th a thu n u ãi m i có th em l i l i th cho các n c này trong
c nh tranh v i Trung Qu c.
Th c t cho th y, vi c sau m t th i gian Bangladesh tr thành m t n c xu t
kh u hàng d t may l n không ph i là k t qu c a l i th c nh tranh t nhiên.
Bangladesh hi n không s n xu t bông và n ng su t n c này th p. Thay vì
i u ó, thành công c a Bangladesh trong l nh v c này có c ch y u là nh
s i x hào phóng c a EU d i hình th c không quy nh h n ng ch i v i
hàng xu t kh u và u ãi v thu i v i n c này. T ng lai i v i
Bangladesh ang là m t trong nh ng v n l n nh t phát sinh t vi c lo i b
d n h n ng ch.
Không ch các n c nghèo nh t ph i quan ng i. Các n c thành công trong s n
xu t hàng d t may, nh Th Nh K ch ng h n, c ng ang lo s s b m t m t
ph n l n th ph n c a mình vào tay Trung Qu c. Tuy nhiên, Th Nh K v n s
còn duy trì c l i th c a mình thông qua Hi p nh Th ng m i t do ký v i
EU.
Các n c ông Âu c ng c l i t các hi p nh th ng m i t do ký v i EU.
M t khác, m t b ng chi phí các n c này t ng i cao và do v y ang có
m t câu h i c t ra là li u khu v c này có tr thành n i s n xu t hàng d t
may chính y u trong dài h n hay không.

66
Kathuria và các ng tác gi (2001).

70
Các n c Trung ông/B c Phi c ng c h ng l i t vi c mi n thu vào EU,
nh ng n ng su t các n c này không ph i lúc nào c ng thu c di n cao nh t và
do v y, t ng lai c ng không ch c ch n i v i các n c này.
H u h t các nghiên c u u ch ra r ng, khu v c châu Phi c n Sahara s b thua
thi t do vi c t do hóa th ng m i hàng d t may. Tuy v y, các n c này hi m
khi có c s n l ng hàng d t may áng k , nên khó có th nói v s thua
thi t.
Cu i cùng, các n c M Latinh c ng có th là các n c b thua thi t. Tuy
nhiên, tình hình khu v c này có th ch u nh h ng b i nh ng hi p nh
th ng m i t do mà các n c này có kh n ng ký k t v i khu v c B c M .
Tính g n g i th tr ng là m t y u t h t s c quan tr ng, c bi t là i v i
hàng may m c th i trang - nh ng m t hàng mà t c là y u t quan tr ng nh t.
i u này có l i cho các nhà s n xu t Trung ông và ông Âu - nh ng n i
c EU quan tâm, và có l i cho các nhà s n xu t Mexico, Trung M và
Caribê - nh ng n i c M quan tâm. iv i n , i u ó em l i l i ích ít
h nc .
Các xu h ng di n ra Th y i n, khi n c này ã b d n h n ng ch vào n m
1991, có th cho d báo v nh ng gì s x y ra trên ph m vi toàn c u. Trong 3
n m, n khi gia nh p EU và tái áp d ng h n ng ch, hàng nh p kh u t EU vào
Th y i n ã gi m t 65% xu ng 45%. Th ph n c a Trung Qu c t ng t 5%
lên 21%. Th ph n c a n c ng t ng lên áng k , trong khi Bangladesh duy
trì c th ph n c a mình.67
Nh ng xu h ng sau khi M xóa b d n h n ng ch nh p kh u i v i qu n áo
tr em có th c ng là m t d u hi u g i ý. ã th y c có hai nhóm n c, m t
nhóm h ng l i và m t nhóm b thua thi t. Ph n các n c h ng l i là châu
Á, nh Trung Qu c, Vi t Nam và n và ph n khác là các n c nh có các
th a thu n u ãi và các hi p nh th ng m i t do, nh các n c châu Phi.
Các n c b thua thi t là nh ng n c v a không có l i th c nh tranh v th
tr ng i v i qu n áo tr em, v a không c h ng nh ng u ãi th ng
64
m i.
Các n c ch a ph i là thành viên WTO s n xu t nhi u hàng d t may, áng chú
ý là Vi t Nam, có th b ATC gây ra các nh h ng tiêu c c. H n ng ch nh p
kh u có th v n b duy trì i v i các n c này. Khi ó, các n c này s không
c gì thêm t h n ng ch, ch ng h n nh l i nhu n h n ng ch v n ang t n t i
theo c ch hi n hành, mà s ch có nh ng b t l i d i d ng các kh n ng xu t
kh u b h n ch . Tính nghiêm tr ng c a v n này không ph i do b n thân
ATC gây nên, mà chính là do th c t là các n c không ph i thành viên thì
không c h ng l i t các nguyên t c c b n c a WTO giành các thành viên
c a mình. Tuy nhiên, v n này có th ch t n t i trong ng n h n, b i Vi t Nam
ang ti n hành các cu c àm phán t ng i tích c c gia nh p WTO65

67
Textilimport rerna (2003).
64
Progressive Policy Institute (2003).
65
Mekong Capital (2003).

71
Nh ng tác ng v kinh t và xã h i
M t s nghiên c u, v i nhi u k t qu khác nhau, ã c ánh giá nh ng tác ng
v m t kinh t c a vi c xóa b h n ng ch. T t c các nghiên c u mà chúng tôi
ã tham kh o u ch ra m t c v kinh t i v i c th gi i nói chung. Ph n
l n các nghiên c u này ã rút ra k t lu n r ng nh ng n c c h ng l i
nhi u nh t t vi c xoá b qu n lý b ng h n ng ch là các n c châu Á. T t c
nh ng nghiên c u này c ng nh n th y nh ng l i ích v phúc l i i v i các
n c phát tri n, k c khi n n th t nghi p và nh ng v n xã h i n y sinh t
vi c óng c a các ngành công nghi p có th khi n phát sinh nh ng v n khi
hàng d t may tr nên r h n.
Ngu n thu t h n ng ch s c chuy n thành ngu n l i i v i ng i tiêu
dùng các n c nh p kh u. Nh ng ngu n l i mà ng i tiêu dùng s c
h ng là giá c th p h n. góc ng i tiêu dùng, t t c các n c s u
h ng l i khi qu n áo nói chung tr nên r h n. i u này s c bi t có l i cho
nh ng ng i s ng nh ng n c ã t ng áp d ng h n ng ch, nh EU, M và
Canada. M t công trình nghiên c u do B Ngo i giao Th y i n tài tr ã tính
toán h n ng ch hàng d t may làm m t gia ình có hai con EU b m t i m i
n m là 2.270 SEK.66 H n ng ch còn tác ng nghiêm tr ng n nh ng ng i có
thu nh p th p, vì qu n áo là m t kho n chi l n c a h . c bi t, qu n áo tr em
ã b tác ng nhi u b i h n ng ch.
Ngu n l i i v i c n n kinh t th gi i ã c c tính t con s khiêm t n
6,5 t USD/n m cho t i con s 324 t USD/n m. ATC ã c coi là c tr ng
cho m i th , t 5% l i ích kinh t c a toàn c u t Vòng àm phán Uruguay cho
n 2/3 ngu n l i ích này. B n t ng h p nh ng k t qu c a các nghiên c u nêu
trên ch ra r ng, s li u trung bình v l i ích có c i v i toàn c u c tính
vào kho ng 60 t USD. Vì các ph ng pháp khác nhau c s d ng trong các
nghiên c u khác nhau, nên con s này c n c xem xét m t cách th n tr ng.71
c bi t, các nghiên c u khác nhau ã không s d ng cùng m t m t b ng th i
gian trong các tính toán. M t s ng i nói v nh ng l i ích th ng kê t c thì,
trong khi nh ng ng i khác nghiên c u nh ng ngu n l i mang tính ng l c
trong dài h n.
Ph n l n các nghiên c u, nh ng không ph i t t c , ch ra r ng các n c ang
phát tri n nói chung s c h ng l i. M t s nghiên c u cho bi t, t t c các
n cs c l i; các nghiên c u khác thì cho r ng các n c ang phát tri n s
nh n c m t n a ngu n l i, h u h t ngu n l i ho c không nh n c l i ích
72
gì, nh ng không b thua thi t.
M t s n c ang phát tri n s nh n c nh ng kho n v n u t m i có giá
tr l n. ây là i u tích c c, vì nói chung có th th y c m i quan h gi a
vi c t ng xu t kh u hàng d t may và t ng thu nh p. Kim ng ch xu t kh u hàng
d t may c t ng 1% thì thu nh p bình quân t ng 3,3%. 73 i u này trái ng c
66
Francois và các ng tác gi (2000).
71
Walkenhorst (2003).
72
Walkenhorst (2003).
73
Diao và Somwaru (2001).

72
v i l nh v c nông nghi p. M t n c càng ph thu c vào nông nghi p, thì nói
chung n c ó càng nghèo h n.
M t khác, m t s n c ang phát tri n s b m t c h i vi c làm và u t cùng
v i vi c m t th ph n v n ã c b o m b ng h n ng ch. Tuy nhiên, i u ó
ch a ch c s d n n k t c c là s thua thi t v kinh t . Trong tr ng h p
nh ng n i mà a s ng i tiêu dùng là ng i nghèo, h có th mua nhi u qu n
áo v i giá r h n, i u này có th cân b ng c s thua thi t. UNCTAD tin
r ng nh ng n c nghèo nh t có th có l i t c i cách này.74
Thua thi t l n nh t i v i ph n
Có nh ng khía c nh rõ ràng v gi i i v i th ng m i hàng d t may khi xét
n m t t l ph n l n khác th ng làm vi c trong ngành d t may. Ví d ,
Nam Phi, 80% lao ng làm trong ngành may và 50% lao ng làm trong ngành
d t là ph n . Bangladesh, hi n có t i 90% lao ng làm trong ngành d t may
là ph n . ây là t l cao h n áng k so v i nhi u n c khác, nh ng k c
các n c khác, t l lao ng n trong ngành d t may c ng th ng cao h n lao
ng nam. Do ó, nhi u n c nghèo, chính nh ng ng i ph n là tr c t
nuôi c gia ình.
S tham gia c a ph n vào ngành công nghi p này ch y u mang tính tích c c
cao i v i s bình ng gi i. Th c ra, i u ki n làm vi c th ng kém và m c
chi tr th p, nh ng do l a ch n khác th ng kém h n, nên có nhi u ph n
mu n làm vi c trong ngành d t may. Bangladesh, l ng c a ph n và nam
gi i làm trong ngành d t may t ng ng nhau và cao h n nhi u so v i l ng
trong các ngành công nghi p không xu t kh u và ngành nông nghi p. i u này
ã góp ph n làm t ng s bình ng gi i t i n c thu c nhóm nh ng n c có
m c bình ng gi i kém nh t th gi i này.75
M c mà bình ng gi i s b nh h ng khi lao ng d ch chuy n sang các
n c khác ph thu c vào vi c ph n hay nam gi i có tìm c vi c làm m i
không và i u ki n làm vi c và m c l ng c áp d ng nh th nào.
3.3.4 K t lu n
Trong su t th i k h u chi n, nhi u h n ch ã c áp t trong th ng m i
hàng d t may. Các hi p nh sau ó c ký k t ã bao hàm nh ng quy nh và
th l h u nh trái ng c v i nh ng nguyên t c c b n c a GATT v không
phân bi t i x và th ng m i t do. c bi t, M , EU và Canada mu n b o
h s n xu t và vi c làm trong n c thông qua vi c quy nh h n ng ch i v i
các n c nghèo h n và có s c c nh tranh m nh h n.
Các n c xu t kh u là nh ng n c ang phát tri n xu t kh u ã "ch p nh n"
tình hu ng này vì nhi u lý do khác nhau. Ngoài s c ép v chính tr t các n c
phát tri n, nhi u n c ang phát tri n có th c h ng l i t vi c các n c
ang phát tri n có kh n ng c nh tranh h n l i b các m c h n ng ch th p trói
bu c. T t c các n c xu t kh u c ng c h ng m t “ngu n thu t h n

74
y ban EC (2003).
75
Rönnbäck (2003).

73
ng ch” nh t nh nh bán hàng d t may v i giá cao h n so v i tr ng h p
th ng m i t do. Tuy nhiên, n u ánh giá v toàn c c, h u h t các n c xu t
kh u u b thua thi t b i c ch này. Nh ng “ngu n thu t h n ng ch” có quy
mô không ch c ch n và trong m i tr ng h p u th p h n nhi u so v i giá tr
c a nh ng c h i xu t kh u b m t. Các n c ang phát tri n ã b tu t m t
nhi u c h i t o vi c làm, u t và thu nh p do nh ng h n ch nh p kh u hàng
d t may mà các n c phát tri n t ra.
c bi t, do các n c l n châu Á nh Trung Qu c và n b ng n c n trong
vi c phát tri n ngành d t may có s c c nh tranh, nên t c t ng tr ng kinh t
các n c này ã b kìm hãm. Chính vì v y, ch ng m c nào ó, vi c phân b
l i c s s n xu t hàng d t may trên th gi i ã b ng n c n, gây ra nh ng t n
h i v kinh t i v i th gi i nói chung. Tuy nhiên, b t ch p nh ng h n ch ó,
các n c ang phát tri n v n chi m c m t ph n l n s n l ng hàng d t may
trên th gi i.
Quy t nh xóa b h n ng ch hàng d t may a ra t i Vòng àm phán Uruguay
c các n c ang phát tri n coi là m t th ng l i l n. V m t k thu t, quá
trình lo i b d n h n ng ch ã ti n tri n theo k ho ch, nh ng trên th c t , quá
trình này c tri n khai ng lo t vào cu i n m 2004. Tuy nhiên, k t qu cu i
cùng là h th ng h n ng ch c xóa b m t l n i v i t t c .
Hi n v n còn m t s không ch c ch n nào ó khi nói v tác ng c a th ng
m i phi h n ng ch. S không ch c ch n này m t ph n là do có nhi u bi n pháp
b o h khác nhau, ví d nh ch ng bán phá giá - bi n pháp ang c áp d ng -
và m c th c hi n các bi n pháp này. Tuy nhiên, i u rõ ràng là, m t ph n
l n s n xu t hàng d t may trên th gi i s c d ch chuy n khi các quy t nh
c d a trên c s nh ng i u ki n th tr ng, ch không ph i là h n ng ch.
Tác ng chung là n n kinh t th gi i s c h ng l i, tuy m c r t khó xác
nh.
Trung Qu c c coi là s h ng l i nhi u h n c t ATC và n c này s r t
nhanh chóng tr thành nhà xu t kh u hàng d t may l n nh t th gi i. n ,
Pakistan và m t s n c khác châu Á có th c ng s c l i. Tuy nhiên, các
n c ang phát tri n không thu c châu Á có th b m t ngành s n xu t hàng d t
may c a mình. i u gì th c s di n ra các n c này s ph thu c vào các y u
t nh vi c tham gia vào các hi p nh th ng m i t do, s g n g i v i các th
tr ng, v.v..
Tuy nhiên, nh ng n c s b thua thi t trong s n xu t hàng d t may có th v n
c l i t ATC xét t khía c nh b ph n ng i nghèo c ti p c n hàng d t
may giá r . Tác ng chung c a ATC có th s là gi m nghèo, d u r ng tình
hình m t s n c c th có th b x u i. M t b ph n ph n s b thua thi t
nhi u, vì nhi u n c, ph n l n ph n làm vi c trong ngành d t may.

Tài li u tham kh o

74
Bagchi, Sanjoy. 1994. "Nh t th hoá th ng m i hàng d t may vào GATT". T p
chí Th ng m i th gi i, 28:6, trang 31-42.
Diao, Xinshen và Agapi Somwaru. 2001. "Tác ng c a vi c lo i b d n MFA
i v i n n kinh t th gi i: phân tích s cân b ng chung trên toàn c u liên th i
gian , Tài li u th o lu n TMD s 79, Washington DC: Vi n Nghiên c u chính
sách l ng th c qu c t .
U ban EC. 2003. "T ng h p các nghiên c u và báo cáo v tác ng c a vi c
xóa b h n ng ch hàng d t may". U ban EU, 031025, http://trade-
info.cec.eu.int/textiles/conf_docs.cfm
Francois, Joseph F, Hans-Heinrich Glisman và Dean Spinanger. 2000. "Chi phí
c a EU cho b o h ngành d t may" Tài li u th o lu n s 997. Kiel: Vi n Kinh t
th gi i.
Francois, Joseph F và Dean Spinanger. 2001. "Vi c Trung Qu c gia nh p WTO:
nh ng tác ng i v i th ng m i/s n xu t qu c t và i v i H ng Kông”.
Báo cáo trình bày t i H i ngh th ng niên l n th 5 v phân tích kinh t toàn
c u, ài B c.
Goto, Junichi. 1989. "Hi p nh a s i và tác ng c a nó i v i các n c
ang phát tri n". World Bank Research Observer, 4:2, trang 203-227.
Hale, Angela. 2002. "T do hóa th ng m i trong ngành d t may: ai th c s
c h ng l i?" Development in Practice, 12:1, trang 33-44.
IMF và Ngân hàng Th gi i. 2002. "M c a th tr ng i v i hàng xu t kh u
c a n c ang phát tri n - Nh ng v n ch n l c". Washington DC: IMF và
Ngân hàng Th gi i.
Kathuria, Sanjay, Martin Will và Anjali Bhardwaj. 2001. "ý ngh a c a vi c xóa
b Hi p nh a s i i v i các n c ông Nam á". Washington DC: Ngân
hàng Th gi i.
Krishna, Kala, Refik Erzan và Hui Tan Ling. 1994. "Phân chia ngu n l i trong
Hi p nh a s i: Lý thuy t và d n ch ng t H ng Kông". T p chí Kinh t qu c
t , 2:1, trang 62-73.
Mekong Capital. 2003. "Hi p nh v Hàng d t và may m c (ATC) c a WTO:
Tác ng n s n xu t hàng may m c Campuchia, Lào và Vi t Nam" Thành
ph H Chí Minh: Mekong Capital http://www.mekongcapital.com (031025)
OXFAM. 2003. "M c ph i cát: t i sao s th t b i t i các cu c àm phán th ng
m i Cancun e d a ng i nghèo trên th gi i". Báo cáo tóm t t c a OXFAM
s 53, Oxford: OXFAM.
Vi n Chính sách ti n b . 2003. "Chi phí nh p kh u qu n áo tr em ã gi m 30%
t n m 1997" Trade Fact of the Week. Ngày 12/11.
www.ppionline.org/ppi_ci.cfm?knlgAreaID=108&subsecID=900003&contentI
D=252182
Raghavan, Chakravarthi (m t s n m), "Các hi p nh trong Vòng àm phán
Uruguay: Phân tích, nh ng v n , tác ng và nh ng xu t thay i, Ch ng

75
6: Hàng Hàng d t và may m c", M ng Th gi i th ba
http://www.twnside.org.sg/trade_5.htm, 031025
Reinert, Kenneth.2000. "Hãy cho chúng tôi c h nh, nh ng ch a : Nh ng
hành ng t v theo Hi p nh v Hàng d t và may m c". Kinh t th gi i,
23:1. trang 25-55.
Ronnback, Klas. 2003. Att handla for jamstalldhet? - ett genderperspektiv pa
global handel och WTO. Stockholm: Forum Syds forl.
Sung Jae, Kim, Kenneth Reinert và Chris Rodrigo. 2002. "Hi p nh v Hàng
d t và may m c: Nh ng hành ng t v t 1995 n 2001". T p chí Lu t kinh
t qu c t , 5:2, trang 445-468.
Textilimportorerna. 2003. "Nh p kh u qu n áo c a Th y i n, t l ph n tr m
t ng giá tr ".
UNDP. 2003. th ng m i toàn c u ho t ng ph c v con ng i. London:
Earthscan.
Walkenhorst, Peter. 2003. T do hóa th ng m i hàng d t may: cu c kh o sát
c a nh ng nghiên c u nh l ng. OECD, Paris.
Ngân hàng Th gi i. 2003. Tri n v ng kinh t toàn c u và các n c ang phát
tri n. Washington DC: Ngân hàng Th gi i.
Yang, Yongzheng. 1994. "Tác ng c a vi c xóa b MFA i v i các th tr ng
hàng d t may th gi i". T p chí Nghiên c u phát tri n, 30, trang 892-915.

76
3.4 Hi p nh v Nông nghi p
• Hi p nh v Nông nghi p cho t i nay ch có m t tác ng nh i
v i các n c ang phát tri n. i u này có th c gi i thích ch y u
b i th c t là nh ng quy nh c a Hi p nh v Nông nghi p xác nh
nh ng tr ng h p trong ó m c a th tr ng có th b h n ch và s
h tr trong n c không b coi là rào c n chính i nh ng thông l
h n ch th ng m i. M t khác, tr c p xu t kh u ã gi m nh vi c
th c hi n nh ng cam k t c a ra t i Vòng Uruguay.
• Tác ng c a Hi p nh v Nông nghi p i v i th ng m i c a các
n c ang phát tri n r t khó phân bi t v i nh ng tác ng khác,
ch ng h n nh nh ng chính sách th ng m i và nông nghi p qu c gia
c a các n c ang phát tri n, nh ng th a thu n u ãi, nh ng hi p
nh th ng m i t do song ph ng và nh ng y u t nh i u ki n
th i ti t, s b t n v chính tr và chi n tranh.
• Nh ng n c ang phát tri n c h ng l i trong m t ch ng m c
nào ó t Hi p nh v Nông nghi p ch y u là các n c ang phát
tri n xu t siêu l n. Các n c ang phát tri n nghèo và nh p siêu c
h ng l i ít h n. i u này ph n l n c gi i thích b i th c t là
nhóm n c sau ch tham gia vào th ng m i qu c t m c r t
th p.
• Th t khó liên h nh ng thay i c a giá nông s n trên th tr ng th
gi i v i tác ng c a Hi p nh v Nông nghi p. Giá nông s n trên
th tr ng th gi i ã có nhi u dao ng áng k th m chí tr c khi
Hi p nh v Nông nghi p có hi u l c vào n m 1995.
• m b o an ninh l ng th c các n c ang phát tri n, c n thi t
ph i k t h p gi a vi c y m nh l nh v c nông nghi p trong n c và
vi c nh p kh u l ng th c, trong ó tr ng tâm ph thu c vào nh ng
i u ki n c th các n c này. nhi u n c ang phát tri n, tình
hình l ng th c ã c c i thi n vào cu i nh ng n m 1990. Tuy
nhiên, t c gi m s ng i suy dinh d ng ã ch m l i trong nh ng
n m g n ây. Không th liên h nh ng xu h ng này v i Hi p nh
v Nông nghi p.

3.4.1 B i c nh
Nông nghi p có vai trò quan tr ng i v i các n c ang phát tri n. c tính có
2,5 t ng i tr c ti p và gián ti p t o thu nh p và t o ngu n l ng th c cho
mình t l nh v c nông nghi p. các n c LDCs, t l lao ng trong l nh v c
nông nghi p là trên 70%. các n c ang phát tri n khác, t l này là kho ng
60%. V m t l ch s , r t ít n c có th phát tri n n n kinh t mà tr c tiên
không phát tri n l nh v c nông nghi p.76 Nông nghi p c ng có t m quan tr ng

76
OECD (2003).

77
trung tâm i v i m c tiêu t c m t ngu n cung l ng th c an toàn cho
ng i nghèo. H n 70% s ng i nghèo trên th gi i ang s ng nông thôn.
Thông qua vi c c i thi n i u ki n trong nông nghi p, m t s m c tiêu trong s
cái g i là M c tiêu Phát tri n Thiên nhiên k có th t c và nhi u tri u
77
ng i có th thoát c nh ói nghèo.
Ngoài m c thu b o h bình quân cao, th ng m i toàn c u v các s n ph m
nông nghi p còn b bóp méo b i nh ng bi n pháp i u ti t chi ti t và nh ng c
ch t v khác, tr c p xu t kh u và h tr trong n c m c cao t i các
n c phát tri n. H n n a, th ng m i c ng b nh h ng áng k b i nh ng
quy nh v v sinh d ch t (các bi n pháp SPS - xem M c 3.12). Do ó, th
tr ng t do là m t hi n t ng hi m th y trong l nh v c nông nghi p, c bi t
khi so sánh v i l nh v c hàng hóa công nghi p. Nh ng hình thái th ng m i
qu c t các s n ph m nông nghi p và l ng th c có th khác áng k n u không
có các h th ng b o h và h tr m r ng trong l nh v c này.
Thêm vào ó, s n xu t nông nghi p và c th ng m i g n theo ó b nh h ng
m c l n h n nhi u so v i các l nh v c khác vào nh ng thay i v i u
ki n t nhiên, nh thay i nhi t , l ng m a và ánh n ng m t tr i, i u ó
có th d n n nh ng bi n ng r t th t th ng trong c thu ho ch l n th ng
m i hàng nông s n t n m này sang n m khác. S thay i s n l ng d n n
nh ng bi n ng áng k i v i giá các m t hàng nông s n t n m này sang
n m khác. Ti p ó, nh ng thay i v giá th ng d n n nh ng thay i trong
i u ti t th ng m i. Th m chí, nh ng dòng th ng m i có th khác nhau nhanh
chóng ph thu c vào k t qu thu ho ch khu v c và nh ng n c khác nhau
trên th gi i. Nh ng bi n ng l n v giá c nh h ng c bi t n nh ng
hàng hóa thô, trong khi các s n ph m ch bi n có mô hình n nh h n. Do v y,
t t c các báo cáo th ng kê v th ng m i trong l nh v c nông nghi p ph i c
gi i thích r t c n th n.
Hi p nh v Nông nghi p c a WTO có hi u l c t ngày 1 tháng 1 n m 1995.
ây là l n u tiên m t hi p nh a ph ng c ký k t trong l nh v c này
trong khuôn kh GATT/WTO. Th ng m i nông s n ã c c p trong
GATT khi t ch c này b t u i vào ho t ng vào n m 1948, nh ng l nh v c
này ã c b o v b ng nhi u ngo i l kh i các quy nh c b n, ch ng h n
nh nh ng quy nh liên quan n thu quan và tr c p. ã có s nh n th c
c t lâu v nhu c u ph i x lý tình hu ng này, trong khi nh ng m c thu
quan r t cao và tr c p trong l nh v c nông nghi p c áp d ng m t cách tràn
lan ã t o ra m t th tr ng không hi u qu và m t n n th ng m i b phá v .78
Ví d , tr c n m 1995, không h có b t c quy nh v m c ti p c n t i thi u
vào các th tr ng và tr c p xu t kh u có th c áp d ng m t cách không
h n ch . Các n c phát tri n l n nh EU và M ã tri t t n d ng tình hu ng
77
Có 8 M c tiêu Phát tri n Thiên niên k . Các m c tiêu này do Liên h p qu c xây d ng xác nh c
m c a dân s th gi i, trong nh ng u ki n c th , nh ng m c tiêu trong phát tri n toàn c u n n m
2015. Hai trong s các m c tiêu này liên quan tr c ti p n th ng m i, m t ph n m c tiêu th nh t ra
là gi m m t n a s ng i nghèo và ng i suy dinh d ng trên th gi i n n m 2015, m t ph n c a m c
tiêu th 8 c p vi c thi t l p quan h i tác phát tri n.
78
Ingco (ch biên) (2003).

78
này. H tr trong n c ch y u c nh h ng tr thành ng l c cho s n
xu t và các n c c ng có th áp d ng nh ng bi n pháp h n ch nh l ng hàng
nh p kh u hoàn toàn ng n ch n hàng nh p kh u khi h mu n.
3.4.2 Mô t Hi p nh v Nông nghi p
Hi p nh v Nông nghi p i u ch nh ho t ng th ng m i qu c t iv is n
ph m nông nghi p. M c ích c a Hi p nh này ch y u nh m c i cách các i u
ki n i v i th ng m i hàng nông s n và làm cho l nh v c này nh h ng th
tr ng h n, v i mong mu n c i thi n s n nh và an toàn trong l nh v c nông
nghi p i v i c các n c xu t siêu l n các n c nh p siêu.79
Hi p nh v Nông nghi p t p trung c b n vào 3 n i dung: m c a th tr ng,
tr c p xu t kh u và h tr trong n c. N i dung m c a th tr ng c p các
hình th c h n ch nh p kh u khác nhau. Các hình th c này có th g m thu
quan, h n ng ch thu quan ho c các hàng rào phi thu quan. Theo Hi p nh v
Nông nghi p, tr c p xu t kh u là s h tr i v i ho t ng s n xu t nông
nghi p và l ng th c c a m t n c v i m c ích thúc y xu t kh u. H tr
trong n c là nh ng kho n tr c p s n xu t chi cho nhà s n xu t, không c n chú
ý n i m n ích cu i c a s n ph m.
M c a th tr ng
Vòng Uruguay ã quy t nh r ng t t c các hình th c h n ch nh l ng ph i
c chuy n sang hình th c thu quan vào th i i m u c a giai o n th c
hi n và sau ó c c t gi m. Th i i m b t u gi m thu quan c n c vào giai
o n 1986-1988. Nh ng hàng rào th ng m i phi thu quan nh t nh, nh h n
ch nh l ng nh p kh u và các lo i phí ánh vào hàng nh p kh u ã b c m.
V i m c ích m b o m t m c m c a th tr ng nh t nh, m t yêu c u
c a ra là m b o m c thu quan t v th p h n i v i m t t l th ng
m i nh t nh, t c là h n ng ch. Hàng hóa trong ph m vi h n ng ch có m c
thu quan th p h n hàng hóa ngoài h n ng ch.
Tr c p xu t kh u
Tr c p xu t kh u ph i c c t gi m c v giá tr và s l ng. Vi c này c
hoàn t t trong th i gian th c hi n c n c vào gian o n c b n 1986-1990.
H tr trong n c
H tr làm bóp méo th ng m i mà m t n c dành cho ngành nông nghi p c a
mình ph i c c t gi m d a trên c s tính toán t ng m c h tr .80 T ng m c
h tr c tính trên c s s li u c a giai o n 1986-1988 (h tr h p vàng).
Nh ng mi n tr bao g m: (1) m c h tr th p h n 5% giá tr s n xu t (de
minimis); (2) h tr c xem là có m c nh h ng t i thi u i v i s n
xu t và th ng m i, ch ng h n nh h tr thu nh p, h tr cho nh ng ch ng
trình môi tr ng, ch ng trình khu v c, h tr cho nghiên c u và phát tri n k
thu t (h tr h p xanh lá cây); và (3) h tr liên quan n các ch ng trình h n

79
WTO (1999).
80
Lu ng tr c p tính g p (AMS).

79
ch s n xu t, nh các kho n thanh toán t tr ng và v t nuôi c a EU (h tr h p
xanh da tr i).

H tr trong n c trong Hi p nh v Nông nghi p
H tr h p vàng: h tr làm bóp méo th ng m i, ch ng h n nh h tr kích
thích s n xu t. Các kho n h tr theo hình th c này b h n ch theo Hi p nh
v Nông nghi p t i Vòng àm phán Uruguay. Nh ng ví d v h tr h phách là
tr giá, các hình th c h tr chi ti t tr c ti p và tr c p khác không c lo i tr
kh i di n c t gi m.
H tr h p xanh lá cây: H tr có m c làm bóp méo th ng m i ít h n h
tr theo h p vàng. Lo i h tr này bao g m cái g i là h tr tr c ti p có liên
quan n các ch ng trình h n ch s n xu t. M t ví d c a h tr h p xanh lá
cây là thanh toán tr c ti p c a EU. Thanh toán này không b nh h ng b i vi c
c t gi m theo ngh a v .
H tr h p xanh da tr i: H tr c coi là nh h ng ít ho c không nh
h ng n th ng m i và s n xu t. Trong Hi p nh v Nông nghi p, ki u h
tr này c lo i tr kh i di n c t gi m, vì nó không b coi là tác nhân d n n
bóp méo th ng m i. Ví d nh các ch ng trình d ch v chính ph , h tr cho
nghiên c u và phát tri n, h tr mang tính b o v môi tr ng, h tr mang tính
c c u và mang tính khu v c.

Trong Hi p nh v Nông nghi p còn có cái g i là i u kho n Hòa bình, theo
ó nh ng kho n tr c p i v i nông nghi p c b o h tr c nh ng bi n
pháp i kháng nh t nh trong khuôn kh WTO trong th i gian 9 n m. i u
kho n Hòa bình ng ng áp d ng t ngày 1 tháng 1 n m 2004. Hi n v n ch a
ch c chán r ng i u kho n này có làm t ng s v tranh ch p liên quan n nông
nghi p trong h th ng gi i quy t tranh ch p c a WTO hay không.
i u kho n T v c bi t là m t i u kho n c ng thu hút s chú ý. i u kho n
này có hi u l c nh ng n c ang trong giai o n àm phán có yêu c u kh
n ng t v ch ng l i vi c t ng t ng t kh i l ng hàng nh p kh u ho c gi m
giá hàng nh p kh u có th áp d ng thu nh p kh u b sung. Vào th i i m Hi p
nh v Nông nghi p có hi u l c, ã có 37 n c (trong ó có 23 n c ang phát
tri n) thông báo r ng h mu n áp d ng i u kho n T v c bi t. i u này
xu t phát t m t quy t nh ch cho phép nh ng n c ã chuy n i t h n ch
nh l ng sang m t hình th c m i có th c áp d ng i u kho n này. Tuy
nhiên, nhi u n c ang phát tri n ã không s d ng gi m thu theo công th c
và thay vào ó a ra nh ng m c thu quan ràng bu c cao h n so v i m c c
phép theo công th c thu . Vi c này ã lo i tr các n c này kh i i u kho n.
i u này không th x y ra v i các n c tham gia i u kho n T v c bi t
mu n h n.
ix c bi t và khác bi t

80
Khi c ký k t, Hi p nh v Nông nghi p có quy nh v vi c có th dành i
x c bi t và khác bi t cho các n c ang phát tri n. Ví d , các n c phát tri n
th c hi n các bi n pháp này trong th i gian t n m 1995 n n m 2000, t c là
trong vòng 6 n m, trong khi các n c ang phát tri n c dành 10 n m cho
vi c này. M c c a nh ng cam k t c ng ã c i u ch nh, nh trình bày t i
B ng 4.
B ng 4. Nh ng cam k t quan tr ng nh t theo Hi p nh v Nông nghi p
Các n c Các n c
ang phát tri n phát tri n
M c a th tr ng
M c gi m thu quan trung bình 24% 36%
M c gi m thu quan th p nh t 10% 15%
H n ng ch thâm nh p th p nh t T ng ng 4% T ng ng 5%
m c tiêu th m c tiêu th
Tr c p xu t kh u
Gi m giá tr 24% 36%
Gi m s l ng 14% 21%
H tr trong n c
Gi m m c h tr bóp méo mó 13% 20%
th ng m i (h p vàng)
H tr c mi n c t gi m (de M c h tr d i M c h tr d i
minimis) 10% giá tr s n xu t 5% giá tr s n xu t
Ngu n: U ban Nông nghi p qu c gia (2000)

Không có b t c yêu c u nào i v i các n c LDC trong vi c th c hi n c t
gi m b t c l nh v c nào. Tuy nhiên, có m t òi h i là các n c này ph i ràng
bu c các m c thu quan và tr c p c a mình.
i u áng chú ý là, liên quan n vi c m c a th tr ng và h tr trong n c
trong l nh v c nông nghi p, trong quá trình àm phán gia nh p WTO, òi h i
c a Trung Qu c c i x nh m t n c ang phát tri n khi xem xét h tr
trong n c d i hình th c c mi n c t gi m (de minimis) ã không c
ch p nh n. Thay vào ó, m t th a hi p ã t c. Theo ó, Trung Qu c có
th c mi n c t gi m m c h tr d i 8,5% giá tr s n xu t (de minimis), thay
vì m c 10% mà các n c ang phát tri n c phép áp d ng.
Nh ng mi n tr b xung i v i các n c ang phát tri n c ng c a ra cho
tr c p xu t kh u và h tr trong n c. V tr c p xu t kh u, các n c ang
phát tri n có quy n s d ng nh ng kho n tr c p i v i marketing và v n t i,
trong khi các kho n h tr trong n c có th c s d ng h tr cho các
ngành công nghi p trong nh ng tr ng h p nh t nh nh v i các kho n u t
và hàng hoá v n.

81
Ngoài nh ng bi n pháp nêu trên, còn có quy t nh r ng nh ng ngu n l i t
bi t c dành cho các n c LDC và các n c ang phát tri n nh p siêu l ng
th c (NFIDCs) thông qua cái g i là Quy t nh Marrakech c t t c các n c
thành viên ký k t n m 1994.81 Quy t nh này c a ra tr c m i quan ng i
cho r ng vi c t do hóa th ng m i xu t phát t Hi p nh v Nông nghi p (và
ch y u là vi c c t gi m tr c p các n c phát tri n) có th khi n giá c th
tr ng th gi i cao h n, có th làm t ng chi phí nh p kh u l ng th c. Do ó,
m t quy t nh ã c a ra, theo ó các thành viên WTO cam k t h tr các
n c NFIDCs và LDCs, n u giá các lo i l ng th c c b n t ng do tác ng b i
Hi p nh v Nông nghi p. Quy t nh này bao g m các cu c àm phán và
ánh giá v h tr l ng th c có th th c hi n trong khuôn kh Công c
Vi n tr l ng th c (FAC), n i có th xác nh m c vi n tr phù h p.
H n n a, quy t nh nêu trên khuy n ngh r ng, các n c thành viên có th
cung c p h tr k thu t và h tr tài chính v i m c ích nâng cao n ng su t và
phát tri n c s h t ng trong nông nghi p c ng nh c i thi n kh n ng tài chính
cho các n c nâng cao kh n ng ti p c n các th ch tài chính qu c t .
Khuy n ngh c p sau cùng này có m c ích t o thu n l i cho các n c ti p
c n các ngu n tài chính chi tr cho vi c nh p kh u, n u giá các lo i l ng
th c c b n t ng lên.
K t qu là, quy t nh trên d n t i cam k t a các n c LDC và NFIDCs vào
di n xem xét trong các cu c àm phán v tín d ng xu t kh u. i u này ã c
ti n hành thông qua i x c bi t và khác bi t t o thu n l i cho các n c
này.
3.4.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n
Ph n này tr c h t miêu t quá trình t do hóa c ti n hành trong th ng m i
sau khi Hi p nh v Nông nghi p c a ra, sau ó phân tích nh ng tác ng
i các n c ang phát tri n sau khi Hi p nh v Nông nghi p b t u có hi u
l c.
Quá trình t do hóa ã c m r ng nh th nào?
Trong m t phân tích v ph m vi mà quá trình t do hóa ã t c v i t cách
là m t h qu c a vi c th c hi n Hi p nh v Nông nghi p trong 3 n i dung,
ngh a là m c a th tr ng, tr c p xu t kh u và h tr trong n c, i u áng
l u ý là t t c các n c có xu t phát i m khác nhau. M t s n c ã có nh ng
thay i áng k trong các chính sách th ng m i c a mình tr c khi Hi p nh
v Nông nghi p c thông qua, trong khi nh ng n c khác thì c g ng duy trì
ki u chính sách mà h ã theo u i tr c ó, th ng có m c ích b o h th
tr ng càng nhi u càng t t. H u h t các n c, c các n c phát tri n và ang
phát tri n, ã thông báo cho WTO vi c th c hi n trong t t c các l nh v c ã
hoàn t t.
M c a th tr ng

81
Quy t nh v các bi n pháp liên quan n nh ng tác ng tiêu c c có th c a ch ng trình c i cách
các n c ch m phát tri n nh t và các n c ang phát tri n nh p siêu l ng th c.

82
H u h t các nhà quan sát nh t trí r ng Hi p nh v Nông nghi p có tác ng r t
h n ch i v i m c a th tr ng. M t lý do c b n c a v n này là các n c
ã t ra m c thu quan tr n c l p v i nh ng m c b o h tr c ó. i u
này d n n vi c h u h t các n c, c n c phát tri n l n n c ang phát tri n,
u nâng m c thu quan ràng bu c c a mình lên r t cao.82 Tuy nhiên, nh ng
m c thu quan ràng bu c này th ng không ph i là nh ng m c thu c áp
d ng trên th c t . M c thu quan áp d ng th ng th p h n nhi u. K t qu là
các n c có th gi m thu ràng bu c c a mình b ng cách quy nh 36% ho c
24% mà không có tác ng nào n m c thu quan áp d ng. Nói úng h n v
tác ng này là s khác bi t gi a các m c thu ràng bu c và thu áp d ng ã
c gi m i. Th hai, các m c h tr c áp d ng trong gian o n c b n
(1986-1988) r t cao và giá trên th tr ng th gi i th p m t cách khác th ng.83
M t s nghiên c u ã ch trích nh ng cam k t ti p c n th tr ng quá y u c a
các n c phát tri n. i u này ã có nh h ng là không th th y rõ b t k m t
tác ng l n nào i v i vi c m c a th tr ng th c s . Ngoài nh ng lý do nêu
trên, có th k thêm m t lý do n a là m c c t gi m bình quân c xác nh là
36%. i u này có tác ng là các n c gi m các m c thu quan nh t nh d i
36% (nh ng không d i h n 15%) có th c bù p b ng vi c c t gi m thêm
nhi u dòng thu khác. Ch ng h n, s thay i thu t 250% xu ng 200% t o ra
m c gi m 20%, trong khi s thay i t 4% xu ng 2% t o ra m c c t gi m
50%.
M t nghiên c u c a Ngân hàng Th gi i ch ra r ng, th m chí sau khi th c hi n
Hi p nh v Nông nghi p, các n c phát tri n th ng áp d ng các m c thu
quan r t cao i v i các lo i hàng hóa ch l c c a các n c ang phát tri n, nh
ng c c, s n ph m th t và các ch t làm ng t ( ng).84 M t s ví d v v n
này có th nh n th y t i B ng 5. Nh ng d u hi u báo ng khác là s m c thu
nh ã t ng sau khi Hi p nh v Nông nghi p có hi u l c. Leo thang thu
quan c ng ti p t c là m t rào c n l n i v i th ng m i các s n ph m l ng
th c và nông s n ã qua ch bi n.
B ng 5. Ví d v thu quan ngoài h n ng ch i v i m t s s n ph m quan
tr ng c a các n c ang phát tri n85
EU M Canada Nh t B n
B 144% 117% 306% 679%
B ts ag y 88% 60% 201% 275%
Lúa m 121% 4% 70% 546%
Ngu n: OECD (2002)

82
Ingco (1997).
83
OECD (2001).
84
Ingco (ch biên) (2003).
85
c p n nh ng m c thu c nh áp d ng ngoài h n ng ch ã c chuy n sang thu theo giá tr ,
c g i là ng l ng AVE.

83
Không có h n ng ch thu quan nào nêu trên, v n c a ra b o mm c
m c a th tr ng t i thi u i v i nh ng s n ph m mà tr c ó cb o
h m nh m , có c tác ng nh mong mu n vì r t ít h n ng ch cs
d ng h t. Trên th c t , bình quân ch có 2/3 các m c h n ng ch c s d ng.
Lý do gi i thích m c s d ng th p d ng nh là s ph c t p c a các th t c,
ví d nh tình tr ng thi u h ng d n d a trên c s c a WTO và gánh n ng
hành chính phát sinh khi m t n c mu n s d ng h n ng ch. Nh ng khó kh n
và h n ch v k thu t c ng d n n tình tr ng không có hi u qu .86 Tuy nhiên,
c ng nh n th y r ng, n i nào qu n lý c th c hi n m t cách úng n và có
u ãi v thu , t c là a ra nh ng l i th c b n so thu thông th ng, thì h n
ng ch c th c hi n v i m c cao.
Liên quan t i m c a th tr ng các n c ang phát tri n, m t báo cáo ã ch
ra r ng, m c thu quan ràng bu c bình quân i v i hàng nông s n c a 32 n c
ang phát tri n là 84%, trong khi m c thu quan áp d ng là 20%.87 Nhìn chung,
có th nói r ng, các n c M Latinh là nh ng n c có các m c thu quan ràng
bu c và các m c thu quan áp d ng th p nh t. Trong khi các n c Châu Phi có
m c thu quan ràng bu c r t cao nh ng các m c thu quan áp d ng khá th p.
Các n c châu Á n m gi a hai thái c c này.
B ng 6. M c thu quan trung bình i v i hàng nông s n 14 n cM
Latinh, 9 n c châu Phi và 9 n c châu Á
Thu quan ràng bu c Thu quan áp d ng
(%) (5%)
14 n c M Latinh88 45 14
89
9n c châu Phi 149 23
90
9n c châu Á 78 25
Ngu n: Sharma (2002)
Có m t s lý do gi i thích t i sao các m c thu quan áp d ng th ng th p h n.
Ngoài nh ng lý do c th o lu n ây, có th nói r ng nhi u n c ang phát
tri n v chính tr không th áp d ng các m c thu quan gi giá các m t hàng
c b n, c bi t là các n c nghèo nh p siêu, n i có m t t l l n dân s s
d ng ph n l n thu nh p c a mình mua l ng th c.
ôi khi c ng có th cho r ng các n c ã bu c ph i gi m c thu quan áp d ng
th p do òi h i t các t ch c cho vay nh IMF và Ngân hàng Th gi i. Tuy
nhiên, v m t này, th t thú v khi nh n th y có m t s n c ang phát tri n v n
ti p t c gi m m c thu quan áp d ng c a mình sau khi ã th c hi n y
nh ng yêu c u c a WTO và các t ch c cho vay nêu trên. D ng nh không có
v n gì v nh ng yêu c u c a các t ch c cho vay, v n là chi n l c c a
86
Francois (2000).
87
Sharma (2002).
88
Argentina, Brazil, Colombia, Costa Rica, Ecuador, El Salvador, Guatemala, Mexico, Nicaragua,
Panama, Paraguay, Peru, Uruguay và Venezuela.
89
Ai C p, Kenya, Malawi, Mar c, Mozambique, Tanzania, Tunisia, Zambia và Zimbabwe.
90
Bangladesh, Fiji, n , Indonesia, Pakistan, Philippines, Sri Lanka, Hàn Qu c và Thái Lan.

84
các n c. Tuy v y, úng nh cách mà các n c phát tri n áp d ng, nhi u n c
ang phát tri n s d ng m c thu quan cao i v i các m t hàng "nh y c m".
Cách này ch y u c áp d ng i v i nh ng m t hàng c b n mà ngành nông
nghi p các n c ó trông c y vào.91
Xét m t cách t ng th , các phân tích ch ra r ng s thâm nh p c a các n c
ang phát tri n vào th tr ng c a các n c phát tri n ã không c c i thi n
áng k sau khi Hi p nh v Nông nghi p có hi u l c. Nh ng m t hàng có m c
thu quan gi m th ng là nh ng m t hàng mà các n c ang phát tri n không
có l i th c nh tranh trong s n xu t ho c n gi n là không có kh n ng s n
xu t. i v i vi c m c a th tr ng các n c ang phát tri n, c các n c
ang phát tri n khác quan tâm trong b i c nh th ng m i Nam - Nam, thì Hi p
nh v Nông nghi p c ng ch a có b t k tác ng c th nào. M t s n c ã
có m c thu quan t ng i th p tr c khi Hi p nh v Nông nghi p có hi u
l c. Do v y, khi c h i này cho phép các n c ràng bu c thu quan m c cao
h n, thì không c n ph i có thay i quan tr ng nào.
Tr c p xu t kh u
Tr c p xu t kh u trong ph m vi c a Hi p nh v Nông nghi p liên quan n
nh ng kho n tr c p tr c ti p và nh ng c t gi m chi phí. Các hình th c tr c p
khác, nh tr c p thông qua tín d ng xu t kh u, các công ty th ng m i nhà
n c và tr c p l ng th c không bao g m ây. Trong s các n c th c hi n
tr c p xu t kh u, EU chi m kho ng 90% t ng tr c p trong m y n m qua. M t
khác, M l i thiên v s d ng tín d ng xu t kh u và do v y ch chi m 1,5%
t ng tr c p.92
Trong s các nghiên c u, nghiên c u c a Ngân hàng Th gi i xác nh n r ng,
nh ng cam k t v m t tr c p xu t kh u có tác ng l n nh t trong s t t c các
cam k t trong Hi p nh v Nông nghi p.93 Nh ng cam k t này ã d n n s
c t gi m áng k trong tr c p và EU và M ã t ng b c t b d ng tr c p
này. T ng m c tr c p xu t kh u do các n c OECD cung c p ã th p h n
áng k so v i yêu c u c a Hi p nh v Nông nghi p. Ch ng h n, trong th i k
1995-1998, m c s d ng ch t ng ng 43% ngân sách cho phép và 62%
94
kh i l ng cho phép.
Tuy nhiên, i u quan tr ng là ph i giám sát th c t này m b o r ng các
n c phát tri n không b t u áp d ng các hình th c tr c p xu t kh u khác,
nh tín d ng xu t kh u và h tr l ng th c. OECD ã báo cáo r ng, i u này
ã di n ra m t s n c phát tri n, áng chú ý là vi c s d ng tín d ng xu t
kh u t ng lên.95

91
FAO (2003a).
92
Tuy nhiên, y u t tr c p tín d ng/b o lãnh xu t kh u y u h n áng k so v i nh ng tr ng h p tr
p c cung c p d i d ng tr c ti p. Ví d , OECD ã c tính r ng có nh ng kho n tr c p lên t i
200 tri u USD trong tín d ng xu t kh u c a M , trong khi tr c p xu t kh u c a EU có tr giá là 2,7 t
euro.
93
Ingco (ch biên) (2003).
94
OECD (2001).
95
OECD (2001).

85
i v i các n c ang phát tri n, kh n ng cung c p nh ng kho n tr c p xu t
kh u th ng ít c quan tâm h n, vì các n c này không có v n h tr các
nhà xu t kh u. Ng c l i, nhi u n c ang phát tri n ã t ng áp d ng các bi n
pháp h n ch xu t kh u t ng ngu n thu cho chính ph , ngoài nhi u m c ích
khác. Tuy nhiên, nh ng th c t nh v y ã gi m c b n tr c khi Hi p nh v
Nông nghi p có hi u l c.
Tuy nhiên, xem ra m t s n c ang phát tri n ang s d ng nh ng kho n tr
c p gián ti p v i m t m c nào ó, nh ng bi n minh cho vi c làm này b ng
cách d n ra Hi p nh Tr c p và Các bi n pháp i kháng c a WTO. Ch ng
h n, nh ng kho n tr c p này có th c cung c p d i d ng gi m thu ho c
các ch ng trình s d ng ti n t .96 Tuy nhiên, kh n ng cung c p tr c p r t
khác nhau, ph thu c vào hình th c tr c p mà m i n c ang phát tri n áp
d ng.
H tr trong n c
Trong 3 l nh v c h tr chính, l nh v c h tr trong n c có s thay i ít nh t.
Thông qua vi c gi i thi u H p xanh lá cây t i cu i Vòng Uruguay, nh ng cam
k t do các n c phát tri n a ra r t d th c hi n, vì s h tr theo h p này
c mi n c t gi m. Ch có 5 n c OECD c xem xét ti p c n nh ng gi i
h n h tr t i a cho phép. Trong tr ng h p các n c phát tri n b b t bu c
gi m nh ng hình th c h tr tr c ti p bóp méo th ng m i (H p vàng), thì h
tr th ng c bi n i sang nhi u d ng khác tr thành h tr theo H p
xanh lá cây ho c H p xanh da tr i. Các s li u do OECD a ra cho th y, s h
tr trong n c ã th c s t ng trong th i h n th c hi n, ch ng t nh ng cam k t
ch có tác ng v a ph i.97 S t ng lên này ch y u c th hi n H p màu
xanh lá cây. c tính, trên 60% m c h tr trong n c các n c phát tri n
không thu c ph m vi m t òi h i c t gi m nào, cho dù h u h t các d ng h tr
này c ch ng minh là ng l c i v i s n xu t.
Th c t r ng nh ng cam k t ang c c p v h tr trong n c c áp
d ng i v i t t c các lo i s n ph m nói chung, ch không ph i i v i nh ng
s n ph m riêng r , ã ti p t c làm gi m tác ng c a Hi p nh v Nông nghi p.
Oxfam ã ch trích m nh m cách mà Hi p nh v Nông nghi p c xây d ng
và nh n xét r ng hi p nh này hoàn toàn ch c ch p nh n i v i các h
th ng th ng m i c a các n c phát tri n, do v y, các n c phát tri n không
g p b t c v n gì trong vi c th c hi n nh ng cam k t c a mình.98
Ph n l n h tr trong n c c t p trung m t s ít n c. EU, M và Nh t
B n chi m 90% t ng m c h tr trong n c. M t ánh giá v nh ng ss n ph m
c các n c OECD h tr nhi u nh t th y r ng, ó là nh ng s n ph m hàng
hóa thu c di n quan tâm c bi t c a các n c ang phát tri n (xem Hình 3).
Hình 3. N m s n ph m c tr c p nhi u nh t t i các n c OECD

96
FAO (2001).
97
OECD (2000).
98
Oxfam (2002).

86
M c h tr tính theo t l so v i giá tr s n ph m ( cm c h tr c a nhà
s n xu t - t l PSE99).
90
1986-1988
2000-2002

60

30

0
G¹o §-êng S¶n phÈn s÷a Lóa mú L-¬ng thùc kh¸c

Ngu n: OECD (2003), U ban Th ng m i qu c gia
Theo b ng v các s n ph m c tr c p trên ây, m c tr c p i v i g o là
áng chú ý nh t. M c tr c p i v i các s n ph m khác ã gi m rõ r t.
M t khác, h tr trong n c do các n c ang phát tri n th c hi n có quy mô
nh h n nhi u. (Tuy v y, vi c ánh giá h tr trong n c các n c ang phát
tri n là không d dàng, vì 80% các n c ang phát tri n không có khái ni m
chung v h tr mà h th c hi n.100) M t s ít n c ang phát tri n cam k t c t
gi m h tr trong n c ã không g p v n gì trong vi c th c hi n nh ng cam
k t c a mình.
Có nh ng d u hi u rõ ràng r ng Hi p nh v Nông nghi p không có tác ng
quy t nh i v i nh ng cách th c mà các n c ang phát tri n áp d ng h
tr ngành nông nghi p c a h . Ví d , vi c tr giá ã gi m m nh c Thái Lan
và Brazil, cho dù trên th c t , các ki u h tr này c phép áp d ng trong
WTO. Theo m t nhà quan sát, i u này cho th y các n c ó ã tuân th nh ng
ch ng trình c c u mà Ngân hàng Th gi i và IMF ã kh i x ng vào gi a
nh ng n m 1980.101 Nhóm n c có nh ng thay i liên quan rõ r t n Hi p
nh v Nông nghi p là nh ng n c gia nh p WTO trong th i gian g n ây.
Trong nh ng tr ng h p này, m c h tr t i a ã c t nh ng ng ng
th p vì các n c này b òi h i ph i gi m m c h tr tuân th các yêu c u.

99
T l PSE ch ra t tr ng c a giá tr s n xu t nông nghi p bao hàm s h tr t ng i tiêu dùng và
ng i óng thu .
100
Sharma (2002).
101
Sharma (2002).

87
H qu c a t do hóa th ng m i n các n c ang phát tri n?
Trên ây chúng ta ã ch ng minh r ng s c i thi n trong m c a th tr ng sau
khi ra i Hi p nh v Nông nghi p ít có tác ng n nh ng s n ph m mà các
n c ang phát tri n có l i ích. Tr c p xu t kh u ã gi m, nh ng h tr trong
n c các n c phát tri n d ng nh l i t ng lên. M t nh n nh chung là
chính sách th ng m i các n c ang phát tri n c ng nh các n c phát
tri n ch a thay i áng k khi th c hi n Hi p nh v Nông nghi p.102
Khó xác nh m c tác ng c a Hi p nh v Nông nghi p i v i th ng
m i
T gi a nh ng n m 1990, th ng m i hàng nông s n trên th gi i ã t ng
tr ng m nh. Tuy nhiên, do th c t là Hi p nh v Nông nghi p ch làm gi m
r t ít nh ng y u t bóp méo th ng m i, không th cho r ng m c t ng k trên là
k t qu tr c ti p c a Hi p nh v Nông nghi p. Tuy v y, có th ch c ch n r ng
th c t nh ng m c thu quan c ràng bu c và nh ng cam k t c t gi m c h
tr trong n c l n tr c p xu t kh u ã t o ra m t môi tr ng th ng m i hàng
nông s n t t h n ph n nào, vì nh ng b c này b o m m t gi i h n i v i
ch ngh a b o h .
Các báo cáo ch ra r ng th ng m i gi a các n c ang phát tri n ã tr nên
ngày càng quan tr ng h n. Xu h ng này d ki n s ti p di n. Các th ng kê do
WTO a ra c ng cho th y, m c dù th ng m i gi a các n c ang phát tri n
ang gia t ng, thì th ng m i gi a các n c LDC l i t ng tr ng ch m h n so
v i th ng m i gi a các n c ang phát tri n khác.103
Nh ng phân tích v th ng m i c a các n c ang phát tri n ch ra r ng nh p
kh u ã t ng m nh h n xu t kh u. Tuy nhiên, i u này không úng v i các
n c ang phát tri n có s c c nh tranh thu c nhóm Cairns, vì xu t kh u c a các
n c này t ng m nh h n so v i nh p kh u.104

Nhóm Cairns
Nhóm Cairns là m t hi p h i g m 17 n c phát tri n và ang phát tri n, là
nh ng nhà xu t kh u hàng nông s n có s c c nh tranh cao. Nhóm này g m các
n c: Argentina, Australia, Bolivia, Brazil, Canada, Chile, Colombia, Costa
Rica, Guatemala, Indonesia, Malaysia, New Zealand, Paraguay, Philippines,
Nam Phi, Thái Lan và Uruguay. T t c các n c này thu c nhóm n c có m c
“phát tri n con ng i cao” ho c “phát tri n con ng i trung bình” theo phân
lo i c a UNDP.
T các nghiên c u tình hu ng có th th y r ng giá tr xu t kh u nông s n c a
h u h t các n c ang phát tri n u t ng trong giai o n 1995-2000, tr
Bangladesh và Honduras có giá tr xu t kh u không i và Senegal b gi m.105
102
Freeman cùng các tác gi (2000).
103
WTO (2000a).
104
Sharma (2002).
105
FAO (2003).

88
Th t thú v khi l u ý r ng, m t s n c ã thay i c c u hàng xu t kh u vào
cu i th p niên 1990. Ch ng h n, t tr ng giá tr xu t kh u bông trong t ng kim
ng ch xu t kh u c a Ai C p ã gi m t 60% xu ng 30%. Peru, kim ng ch
xu t kh u “các s n ph m phi truy n th ng” ã v t các s n ph m “truy n
th ng” vào n m 1996 và ti p t c t ng k t ó.106 Costa Rica, s a d ng hóa
không ch di n ra i v i các s n ph m m i, mà còn thông qua vi c t ng c ng
phát tri n kh n ng ch bi n qu c gia.
Nh p kh u c a t t c các nhóm n c ã t ng lên. M c t ng nh p kh u các
n c ang phát tri n cao h n so v i các n c phát tri n. Tuy nhiên, d ng
nh nh p kh u t ng là m t ph n c a xu h ng ã di n ra trong m t th i k dài.
Dù v y, FAO ch ra r ng t c t ng nh p kh u th m chí ã nhanh h n vào cu i
nh ng n m 1990. FAO nh n m nh , th t khó rút ra k t lu n t xu h ng này và
cho r ng v n này c n ti p t c phân tích.107 Trong m i liên l này, i u quan
tr ng là ph i nh n m nh r ng, t ng nh p kh u không nh t thi t gây tác ng tiêu
c c i v i m t n c. N u nh p kh u góp ph n làm t ng ho c gi m s c ép i
v i s n xu t n c ó, ho c em l i l i ích cho ng i dân thông qua vi c nh p
kh u nh ng m t hàng có giá r h n, thì i u này là tích c c. i u này d n n
s th nh v ng h n, d n n s gia t ng nhu c u v hàng hóa. Th c t cho th y,
t ng chi phí nh p kh u không ph i lúc nào c ng liên quan n s l ng, vì m t
n n kinh t m nh h n d n n s gia t ng nhu c u v hàng hóa ch bi n - nh ng
lo i hàng có chi phí nh p kh u cao h n.
Giá c th tr ng th gi i
Khi c p n giá c các m t hàng nông s n, c ng không th rút ra ck t
lu n nào v t m quan tr ng c a Hi p nh v Nông nghi p. Giá c các s n ph m
nông nghi p r t không n nh và tình tr ng này ã t ng x y ra tr c khi Hi p
nh v Nông nghi p có hi u l c.108 WTO ã ti n hành m t công trình nghiên
c u toàn di n nh t v s thay i c a giá c trong nh ng n m 1990.109 Báo cáo
này kh ng nh r ng giá nông s n r t không n nh. Báo cáo c a WTO c ng
ch ra r ng, trong m t th i gian dài, giá c trên th tr ng th gi i t ng và gi m
th t th ng.
i v i các lo i l ng th c c b n quan tr ng nh t, giá c trên th tr ng th
gi i vào cu i nh ng n m 1990 luôn m c th p. Ví d , vào gi a nh ng n m
1990, giá lúa m , g o, ngô, b t u t ng và d u u t ng trên th tr ng th
gi i nh ng m c r t cao, t nh i m vào n m 1996, khi EU thu phí xu t
kh u i v i ng c c thay vì chi các kho n tr c p. K t ó, giá m t s m t
hàng này ã gi m xu ng, kh ng nh m t chu k cao th p b t th ng c a giá c
trên th tr ng th gi i. Do v y, n u tính các s n ph m riêng r t xu t phát

106
i v i Peru, các s n ph m truy n th ng là bông và ng; nh ng s n ph m phi truy n th ng là các
lo i rau và qu .
107
FAO (2003a).
108
Francois (2000).
109
WTO (2000a).

89
i m, thì không th rút ra k t lu n r ng s thay i giá c trên th tr ng th
gi i trong m y th p k g n ây là l n hay nh m t cách b t th ng.110

Hình 4. Thay i giá c tính b ng USD c a t t c các lo i nông s n nguyên
li u thô (tr các m t hàng c s d ng làm nhiên li u) trong th i k 1982-
2000 (n m c s 1990 = 100)
1982 -
1983 -
1984 -
1985 -
1986 -
1987 -
1988 -
1989 -
1990 -
1991 -
1992 -
1993 -
1994 -
1995 -
1996 -
1997 -
1998 -
1989 -
2000 -
Ngu n: WTO (2000a)
Nhu c u c a các n c ang phát tri n v các c ch t v
Có l n i dung c xem xét nhi u nh t trong Hi p nh v Nông nghi p là
ph n cho phép s d ng các hình th c tr c p trong th ng m i th gi i v i m c
ích h tr xu t kh u c a m t n c nào ó. C n nói thêm r ng nông nghi p là
l nh v c duy nh t trong WTO c phép áp d ng các hình th c tr c p xu t
kh u. M t s nghiên c u ã ch ra r ng trong khi các bi n pháp tr c p xu t
kh u làm cho chi phí nh p kh u gi m i v i các n c ang phát tri n, thì
chúng có th c ng g t b nhi u nhà s n xu t b n a ra kh i ho t ng kinh
doanh. 111 Theo m t nghiên c u c a Ngân hàng Th gi i, i u ch c ch n là h
tr xu t kh u - th m chí c quy nh trong Hi p nh v Nông nghi p - v n
d n n nh ng bi u hi n bóp méo áng k trên th tr ng, c bi t là trong l nh
v c s n ph m s a và lúa m .112 M t s tài li u c ng a ra nh ng ví d rõ ràng
v tác h i mà các bi n pháp tr c p xu t kh u có th gây ra i v i th tr ng
các n c ang phát tri n.113
S gia t ng nh p kh u hàng hóa vào các n c ang phát tri n ph n l n di n ra
thông qua nh ng thay i t ng b c, nh ng ã có nh ng t ng v t nh p kh u
trong th p k 1990. c i m c a s t ng v t nh p kh u là s t ng nhanh và t
ng t trong nh p kh u m t m t hàng c th , thông th ng là m t lo i nguyên
110
Díaz-Bonilla và các ng tác gi (2002).
111
Xem các báo cáo c a WTO (2000a) và Madelay và Solagral (2001).
112
Ingco (ch biên) (2003).
113
Murphy (2001) và Oxfam (2002).

90
li u. C th h n, s t ng v t nh p kh u c coi là x y ra khi m t n c có m c
chênh l ch 20% ho c nhi u h n so v i giá tr nh p kh u bình quân trong 5 n m.
Nh p kh u t ng v t có th r t có h i i v i nông dân các n c ang phát
tri n, n u i u này tác ng tiêu c c n s n xu t l ng th c trong n c, vì
chúng làm suy y u nh ng l nh v c s n xu t khác có t c t ng tr ng nhanh và
hi u qu . Các nghiên c u tình hu ng, c bi t là v các n c Trung và Nam
M , ch ra r ng m t s n c ã g p ph i nh ng v n phát sinh t hi n t ng
nh p kh u t ng v t. Các n c ã b nh h ng tiêu c c m t s l n là Guyana,
Guinea, Malawi, Niger, Philippines và Tanzania.114 Nh p kh u t ng v t ã c
m t s t ch c ghi nh n và các t ch c ó c ng ang c g ng nghiên c u nh ng
c ch n m sau nh ng t ng v t này.115 T i nay, nguyên nhân c a các t ng v t
này ch a c tìm ra.
Cho dù có nhi u tr ng h p ã c ghi nh n, i u áng ng c nhiên là r t ít
tr ng h p c thông báo t i WTO v i m c ích a ra nh ng bi n pháp t
v kh n c p. Trong th i k 1995-2001, WTO ch nh n c báo cáo t 7 n c
v 16 s n ph m nông nghi p. Có th có m t s lý do cho i u này. Lý gi i u
tiên và tr c h t là th c t m t s l n các n c ang phát tri n không th a ra
các bi n pháp t v theo i u kho n T v c bi t. i u này là do trong các
cu c àm phán c a Vòng Uruguay, các n c này ã ch p nh n vi c lo i tr kh
n ng áp d ng các m c thu quan t v t m th i i l y vi c duy trì các m c
thu quan ràng bu c cao h n. M t lý do khác là nh p kh u t ng v t không nh t
thi t d n n nh ng tác ng tiêu c c - m t yêu c u áp d ng các bi n pháp t
v . Có m t lý do n a là s ph c t p c a th t c, ngoài nh ng v n khác, òi
h i ch ng minh m i liên quan tr c ti p gi a vi c t ng nh p kh u và nh ng tác
ng tiêu c c.
Vi c thi u các c ch t v i v i các n c ang phát tri n là m t trong nh ng
y u t b ch trích m nh m nh t trong Hi p nh v Nông nghi p. i u này m t
ph n là do trên th c t , hi u l c c a i u kho n T v c bi t b gi i h n
m t vài n c và m t ph n là do s h tr qu c t b o v th tr ng ch a
c c th hóa. Trong s các n c có th ti p c n i u kho n T v c bi t,
có ít n c ã áp d ng i u kho n này. Gi ng h t nh các cách b o v th tr ng
khác, ch ng h n nh bi n pháp ch ng bán phá giá, cách này th ng th t b i do
thi u n ng l c th ch và nh ng chính sách thích h p các n c ang phát
tri n.116
FAO rút ra m t s k t lu n khác v h qu c a Hi p nh v Nông nghi p i
v i các chính sách nh p kh u hàng nông s n c a các n c ang phát tri n.117
M t trong nh ng k t lu n ó là nhi u n c ang phát tri n ã g p khó kh n
trong vi c theo u i m t chính sách nông nghi p hi u qu trong khuôn kh các
cam k t c a h theo Hi p nh v Nông nghi p, c bi t là i v i các m t hàng
c b n thi t y u. Lý do c a vi c này có l là do thi u các ph ng pháp thay th

114
FAO (2003a) và FAO (2000).
115
FAO (2003) và Murphy (2001).
116
FAO (2000).
117
FAO (2000).

91
gi n nh n n kinh t trong n c và b o h các nhà s n xu t và ng i tiêu
dùng tr c nh ng bi n ng v ngu n cung và giá c . Trên th c t , nhi u
n c ang phát tri n, thay i thu quan là cách duy nh t gi m nh ng bi n
ng này, vì nhi u n c trong s nh ng n c này không ti p c n i u kho n
T v c bi t ho c có nh ng v n trong vi c áp d ng các c ch t v chung
khác c a WTO. i l p v i các n c phát tri n, nh ng n c có s h tr b ng
các ngu n tài chính có th áp d ng nhi u hình th c tr c p và cho vay khác
nhau, các n c ang phát tri n có m c l thu c l n h n nhi u vào công c
thu quan. Tuy nhiên, nh chúng tôi ã c p t i M c 3.1.5 bên trên, vi c các
n c ang phát tri n d a vào thu quan v i t cách là m t ngu n thu nh p
không ph i là m t gi i pháp b n v ng.
An ninh l ng th c
M t trong nh ng v n gây tranh cãi nhi u nh t liên quan n Hi p nh v
Nông nghi p là tác ng c a Hi p nh i v i ngu n cung l ng th c các
n c ang phát tri n. An ninh l ng th c là m t trong hai v n không liên
quan n th ng m i c c p trong Hi p nh v Nông nghi p. V n còn
l i liên quan n môi tr ng.
Tr c h t, i u quan tr ng là ph i xác nh an ninh l ng th c là gì. Theo FAO,
an ninh l ng th c c nh ngh a là:
khi t t c m i ng i, t i m i th i i m, c ti p c n v m t v t ch t và kinh
t v i ngu n l ng th c y , an toàn và b d ng tho mãn các nhu c u
v n u ng và s thích c a mình v l ng th c cho m t cu c s ng tích c c và
kh e m nh .118
Có hai cách m t n c t c m c tiêu m t ngu n cung l ng th c an toàn
là t s n xu t l ng th c ho c nh p kh u l ng th c. Trong quá kh , nh n th c
chung c a ra là an ninh l ng th c ch t c khi m t n c t túc c
l ng th c. Tuy nhiên, các t ch c qu c t nh FAO và WTO c ng nh Vi n
L ng th c và Kinh t nông nghi p Th y i n (SLI) nghi ng i u này. Các t
ch c này ã ch ra r ng kh n ng ti p c n v i l ng th c không h n là t t i
v i toàn b dân s c a m t n c n u ch n gi n vì n c ó t túc c l ng
th c.119 Ví d , n d th a nhi u v ng c c trong khi m t t l áng k
ng i dân c a n c này b ói.120 C ng không ph i h u h t các n c u có
nh ng i u ki n t nhiên s n xu t t t c các lo i s n ph m mà ng i tiêu
dùng có nhu c u. N c là y u t chính song th ng b thi u. Trong m t s
tr ng h p, FAO ã nh n m nh, vi c nh p kh u l ng th c nên c khuy n
khích, c bi t là nh ng vùng khô c n trên th gi i, thông qua vi c t o ra cái
g i là “ngu n n c o” v i tác d ng là ngu n n c hi n có các n c nh p
kh u có th c s d ng cho nh ng m c ích hi u qu h n. Thu t ng “ngu n
n c o” là m t khái ni m ch vi c s d ng n c m t cách thi t th c s n
xu t l ng th c. Các lo i l ng th c khác nhau òi h i nh ng l ng n c khác

118
FAO (1996).
119
Johansson và Sidenvall (2002).
120
FAO (2003).

92
nhau s n xu t ra cùng m t l ng l ng th c. N u m t vùng t thi u n c
thì có th t t h n là nh p kh u l ng th c tránh vi c s d ng n c s n xu t
l ng l ng ó b l y kh i ngu n tài nguyên n c c a t n c ó. Ngu n
n c c a n c nh p kh u có th c s d ng cho các m c ính khác mà
không th thay th c.
Nói cách khác, thay vì t túc, nên tìm cách k t h p gi a s n xu t nông nghi p
trong n c v i nh p kh u l ng th c, trong ó có tính n nh ng i u ki n c a
m i n c. M c tiêu quan tr ng nh t trong vi c t c ngu n cung l ng th c
an toàn là ch ng ói nghèo.121 V i m c t ng tr ng kinh t cao h n c phân
b theo cách toàn b ng i dân c h ng l i, thì vi c mua hàng hóa có th
c th c hi n t c ho t ng s n xu t trong n c l n nh p kh u.
ã có m t s nghiên c u phân tích v m i liên h gi a an ninh l ng th c và
Hi p nh v Nông nghi p, trong ó có 2 nghiên c u l n g n ây c a FAO
(2000, 2003). Tuy nhiên, các nghiên c u này cho bi t, r t khó phân bi t nh ng
tác ng c a Hi p nh v Nông nghi p v i các y u t khác. Các nghiên c u
tình hu ng này c ng ch ra r ng các n c ang phát tri n r t khác nhau, d n n
s khác bi t l n gi a các n c này trong vi c áp d ng các bi n pháp ng phó
v i s gia t ng nh p kh u. Tuy nhiên, Prabhu Pingali và Randy Stringer c a
FAO ã ch ng minh r ng, s t ng tr ng trong th ng m i hàng nông s n nhìn
chung d n n an toàn l ng th c cao h n.122
Các tài li u th hi n m t i u rõ ràng là m t s n c ã c i thi n c tình hình
an ninh l ng th c vào cu i th p k 1990. Các nghiên c u c a FAO ch ra r ng
gi a hai th i k 1990-1992 và 1997-1998, t l ng i suy dinh d ng 18
trong s 22 n c ã gi m xu ng. Tuy nhiên, s ng i suy dinh d ng hai
n c Morocco và Senegal t ng 1%, trong khi Botswana và Uganda m c t ng
còn l n h n. i v i Botswana, vi c này có th liên quan n s lây lan nhanh
c a d ch b nh HIV/AIDS.
Tình hình l ng th c c c i thi n có th c gi i thích là do có s gia t ng
s n xu t các n c, và ph m vi r ng h n là do s gia t ng nh p kh u. Tuy
nhiên, xu h ng này không em l i l i ích cho t t c m i ng i. Trong khi các
nhà s n xu t l n và các công ty l ng th c có th c l i t quá trình t do
hóa, thì r i ro là các nhà s n xu t nông nghi p quy mô nh không th theo k p
v i nh ng b c phát tri n c a th tr ng ang ngày càng t p trung h n vào các
th tr ng xu t kh u. C ng nên ch ra r ng t ng s ng i suy dinh d ng trên
th gi i ã không gi m thêm n a sau m y th p k gi m. Trên th c t , t l
ng i suy dinh d ng có ph n t ng trong m t vài n m cu i th p k 1990.123
Tuy nhiên, tác ng i v i ng i nghèo các vùng nông thôn không ch n
thu n ph thu c vào các xu h ng c a l nh v c nông nghi p. Vi c xem xét c ng
ph i tính n nh ng xu h ng trong các l nh v c khác và trong toàn b n n kinh
t nói chung, vì ch ng h n nh công nghi p và du l ch có th t o ra nhi u c h i

121
Johansson và Sidenvall (2002) và FAO (2003).
122
Pingali và Stringer (2003).
123
Pingali và Stringer (2003).

93
tìm vi c làm m i cho nh ng ng i ã m t vi c trong l nh v c nông nghi p.124
Các tính toán ch ra r ng trong khi nh p kh u l ng th c t ng c các n c
LDC và NFIDCs, thì t ng kim ng ch xu t kh u t t c các s n ph m c a các
n c này c ng t ng lên. i v i các n c LDCs, t l c a giá tr nh p kh u
l ng th c so v i t ng kim ng ch xu t kh u ã gi m m nh trong su t nh ng
n m 1990, t 30% xu ng ch còn trên 20%; trong khi t l này c a các n c
NFIDCs gi m t kho ng 20% xu ng còn trên 15%.125 Các s li u này cho th y,
nhi u n c ang phát tri n ã m r ng s n xu t, nên các n c này ã gi m kh
n ng b t n th ng tr c s ph thu c vào nh p kh u l ng th c.
Trong m t b n tóm t t các nghiên c u tình hu ng, nhà báo John Madeley cho
bi t, nh ng nhà qu n lý c các n c phát tri n l n các n c ang phát tri n
u th a nh n r ng các n c ang phát tri n c n có kh n ng tài tr cho chi phí
nh p kh u gia t ng b ng cách s n xu t và xu t kh u nh ng m t hàng có giá tr
cao h n.126 Tuy nhiên, i u này không ph i lúc nào c ng có th th c hi n c,
vì nhi u n c ã b l thu c vào m t s ít m t hàng có giá không n nh, trong
khi các n c phát tri n v n b o h các th tr ng c a h .
M t s t ch c cho bi t, có nh ng d u hi u rõ r t cho th y m c an ninh
l ng th c ã gi m. Trong s nh ng d u hi u ó có vi c 24 n c ang phát
tri n ã gi m s n l ng l ng th c c a mình trong nh ng n m 1990 - 1999 và
nhi u n c ang phát tri n ã tr thành n c nh p siêu l ng th c. Ngoài ra,
các nhà quan sát phê bình nêu ra m t th c t là m t s n c ang phát tri n có
xu h ng t b vi c s n xu t các lo i l ng th c c b n chuy n sang các v
mùa th ng ph m, t c là lo i l ng th c c s n xu t ch y u xu t kh u và
cho l i nhu n cao.127 Tuy nhiên, nh ã c p trên, khó có th rút ra cb t
k k t lu n nào v các xu h ng trong an ninh l ng th c n u ch n thu n
thông qua vi c nghiên c u m c t túc. Vi c chuy n sang s n xu t các v
mùa th ng ph m không ph i là tiêu c c. Vì v mùa th ng ph m có giá tr cao
h n so v i các lo i l ng th c c b n nên có th nh p kh u c nhi u l ng
th c c b n h n b ng b ng ngu n thu t xu t kh u. Nói cách khác, vi c chuy n
sang các v mùa th ng ph m có th tích c c i v i an ninh l ng th c, t o
i u ki n nh ng ng i tiêu dùng nghèo c ng c h ng l i.
Cu i cùng, bi n ng giá c th ng c c p n trong các cu c tranh lu n
v nh ng tác ng c a t do hóa th ng m i i v i các n c ang phát tri n,
c bi t là n các ngu n cung c p l ng th c c a các n c nghèo nh t. CIDSE
có quan i m cho r ng t do hóa th ng m i ã t o ra nh ng t bi n ng giá
m nh, gây t n h i i v i nh ng ng i nông dân nghèo nh t.128 Tuy nhiên, m t
s nghiên c u, ch ng h n nh nghiên c u c a UNCTAD và Diaz-Bonilla, ã
c gi i thi u trong ph n trên ây nói v giá c th tr ng th gi i, ã không
th tìm th y ch ng c nào c a tác ng này. T nh ng nghiên c u này, rõ ràng

124
Díaz-Bonilla và các ng tác gi (2002).
125
Díaz-Bonilla và các ng tác gi (2002).
126
Madeley (2000).
127
Oxfam (2002).
128
Murphy (2001).

94
là giá l ng th c và nông s n th ng không n nh do ch u tác ng c a nhi u
y u t khác nhau, ch ng h n nh i u ki n th i ti t, và th c t này xem ra
không thay i nhi u trong nh ng n m 1990.
Tóm l i, tình hình l ng th c m t s n c ang phát tri n d ng nh ã c
c i thi n trong th p k v a qua. V n là i u này không di n ra t t c các
n c và khu v c. Các n c châu Phi Ti u vùng Sahara và m t s n c LDC ã
tr i qua m t tình tr ng t i t , trong khi châu Á có s ng i suy dinh d ng l n
nh t. Tuy nhiên, nh ã c p trên ây, th t khó có th kh ng nh r ng WTO
và Hi p nh v Nông nghi p là nguyên nhân c a tình tr ng này. Nguyên nhân
chính là vì ói nghèo ã không gi m nh ng n c này nên nhi u ng i không
có kh n ng mua l ng th c. H n n a, trong nhi u tr ng h p, nh ng xáo
tr n v chính tr , chi n tranh và thiên tai ã óng vai trò trung tâm.129
Quy t nh Marrakech: Các n c ch m phát tri n và các n c ang phát tri n
nh p siêu l ng th c
Nh ã c p trên, liên quan n vi c Hi p nh v Nông nghi p c th c
hi n, m t quy t nh ã c a ra i u ch nh tình hình nh m ng n ch n
nh ng h u qu tiêu c c t i các n c NFIDCs và LDC i v i giá c chung t ng
lên và vi n tr l ng th c, nh ng m i lo ng i có th x y ra khi các n c phát
tri n c t gi m tr c p, kéo theo ó có th là tình tr ng giá c trên th tr ng th
gi i cao h n và m c d th a s ít h n.130
Tuy nhiên, quy t nh trên ã t ra y u kém và không t n t i c nh mong
mu n. i u này có th c gi i thích b ng th c t là quy t nh ó không xác
nh m t cách y nh ng yêu c u ràng bu c, c bi t là i v i các n c
phát tri n. C ng không có quy ch nào c a ra b o m các n c tuân
theo các cam k t c a mình v tr c p l ng th c, tín d ng xu t kh u và nh ng
c h i v ngu n tài tr qu c t . Tuy nhiên, lý do chính xem ra là vi c không th
nh n th c c b t c b c t ng giá mang tính c c u nào i v i l ng th c
và th c t là khó ch ng minh c nh ng tác ng c a Hi p nh v Nông
nghi p i v i giá c th tr ng th gi i.131
Theo các nghiên c u tình hu ng, không m t n c nào c h ng l i t quy t
nh ó. ch ng minh v tính không có hi u qu c a quy t nh ó, m t s
n c ã ch ra nh ng xu h ng trong h tr l ng th c trong m t vài n m u
k t khi quy t nh ó có hi u l c. Trong khi giá hàng hóa t ng áng k trong
nh ng n m 1995-1996 khi n chi phí nh p kh u t ng i v i m t s n c ang
phát tri n, thì l ng l ng th c vi n tr l i gi m. M t phân tích c th h n ch
ra r ng trong th i k 1990-1998, t t c các nhóm n c ang phát tri n ã nh n
c ít l ng th c vi n tr h n.132 Tuy nhiên, có th nói thêm, vi n tr l ng

129
Diaz-Bonilla (2002).
130
y ban Th ng m i qu c gia (2003).
131
Xem ti p báo cáo "Implementering av Ministerbeslutet ffan Marakesh om atgarder mot de eventuella
negative effekterna av en handelsliberalisering pa jordbruksomradet for minst utvecklade lander och
nettoimporterande u-lander" c a y ban Th ng m i qu c gia, dnr 1193-1255-03.
132
WTO (2000b).

95
th c là n i dung duy nh t trong Quy t nh Marrakech c các n c thành
viên a ra bi n pháp áp d ng.
Hình 5. H tr cho lúa m trong m i liên h v i giá c th tr ng th gi i
th i k 1995-2000

9000 0.27

6000 0.18

3000 0.09
Lóa mú ®-îc trî gi¸ trªn thÕ giíi (1000 tÊn)

Gi¸ lóa mú (USD/KG)

0 0

1995/96 1996/97 1997/98 1998/99 1999/2000

Ngu n: Oxfam (2002)
Nh v y, xem ra khó g n các tr gíup v i các nhu c u, vì l i ích trong vi c cung
c p vi n tr l ng th c gi m khi giá th tr ng th gi i m c cao và các nhà
s n xu t có th thu c l i nhu n cao h n thông qua vi c bán hàng trên th
tr ng m .
n t n cu i nh ng n m 1990, giá c th tr ng th gi i gi m xu ng nh ng
m c th p l ch s . Do ó, chi phí nh p kh u l ng th c t ng có th không liên
quan n s t ng giá. i v i nhi u n c ang phát tri n, i u ó là do th c t
kh i l ng nh p kh u t ng.133
Nh trong các tr ng h p khác, c ng khó phân bi t nh ng tác ng c a Hi p
nh v Nông nghi p, vì chính sách trong n c c a các n c này c ng là m t
y u t quan tr ng. M t báo cáo c a Ngân hàng Th gi i cho th y, m c t do
hóa mà m t n c th c hi n tr c khi Hi p nh v Nông nghi p có hi u l c
óng m t vai trò quy t nh trong nh ng tác ng c a Hi p nh v Nông
nghi p i v i các n c LDC và NFIDCs. Báo cáo này cho th y rõ r ng, nh ng
n c th c hi n quá trình t do hóa s m h n là nh ng n c c h ng l i
nhi u nh t t Vòng Uruguay, trong khi các n c kiên quy t ch ng l i toàn c u
hóa th ng m i ã không th c h ng nh ng ngu n l i t ng t .

133
WTO (2000b).

96
68

Hi p nh v Nông nghi p có s phân bi t gi a các n c LDC và các n c
NFIDCs khác. Các n c LDC c mi n tr t t c các cam k t v t do hóa,
trong khi các n c NFIDCs ch c h ng l i t vi c i x c bi t và khác
bi t i v i nh ng i u ki n t ng t nh các n c ang phát tri n khác. i u
này có ngh a là tác ng i v i an ninh l ng th c t i các n c ang phát tri n
s khác nhau, ph thu c vào vi c li u n c ó là n c LDC hay lo i n c ang
phát tri n nào khác.
H n n a, t do hóa th ng m i ch là m t trong s nhi u y u t có th tác ng
n ngu n cung l ng th c m t n c theo nh ng cách khác nhau. Các ngu n
cung l ng th c c ng b nh h ng b i các quy nh trong n c, các chính sách
v giá c , c c u th tr ng, s phát tri n c a c s h t ng, n ng l c c a các h
th ng ngân hàng và tín d ng, vi n tr l ng th c c a n c ngoài, v.v.. Trong s
nhi u bi n pháp t do hóa th ng m i mà m t n c th c hi n, ch có m t vài
bi n pháp c lý gi i b i nh ng cam k t theo Hi p nh v Nông nghi p c a
WTO.
Nh ng tác ng khác
Trong m t phân tích v t do hóa th ng m i, tác ng tr c ti p i v i th ng
m i là tác ng c th nh t có th nghiên c u, t c là có th nh n bi t c các
dòng th ng m i thay i nh th nào. Tuy nhiên, c ng có m t s khía c nh
khác có th c nghiên c u, nh nh ng tác ng c a th tr ng lao ng, môi
tr ng, s th ng tr ngày càng rõ nét c a các công ty a qu c gia và v n di
c .69 Nh ng khía c nh khác này có l ch a c nghiên c u nhi u, song nghiên
c u c a Madeley ã cho th y nh ng tác ng tiêu c c trong các l nh v c này và
khuy n ngh ph i phân tích ti p t c sâu h n. Tuy nhiên, rút ra c nh ng
k t lu n v m i quan h gi a các khía c nh này và Hi p nh v Nông nghi p là
m t vi c khó kh n.
Ví d , v n th tr ng lao ng các n c ang phát tri n ã b nh h ng
th nào b i Hi p nh v Nông nghi p là quan tr ng song ph c t p, vì vi c này
còn liên quan n nhi u y u t khác n a. Do v y, khó có th a ra c nh ng
con s chính xác v tác ng i v i nông nghi p và các ngành l ng th c.
Li u nh ng tác ng có liên quan c th n Hi p nh v Nông nghi p?
Nh ã c p trên, c c k khó có th phân bi t gi a nh ng tác ng c a Hi p
nh v Nông nghi p và nh ng y u t khác x y ra trong cùng giai o n. iv i
xu t kh u, các hi p nh khu v c và các th a thu n u ãi có th óng vai trò
l n h n trong m t s tr ng h p so v i Hi p nh v Nông nghi p. Ngân hàng
Th gi i ã a ra 3 lý do t i sao khó phân tích c tác ng c a Hi p nh v
Nông nghi p:

68
Ingco (1997)
69
Madeley (2000).

97
1. Không th phân bi t c gi a tác ng c a nh ng c i cách th ng m i
v i nh ng thay i v chính sách khác và nh ng s ki n khác, nh nh ng
ti n b v k thu t và bi n ng v kinh t ;
2. Nh ng bi n pháp nh t nh trong chính sách th ng m i c a các n c có
th c th c hi n b t lu n Hi p nh v Nông nghi p có hi u l c hay
không; và
3. Các n c ang th c hi n Hi p nh v Nông nghi p nh ng m c khác
nhau, do v y, c n xem xét th i i m ti n hành phân tích rút ra nh ng
k t lu n c th .70
Nghiên c u c a FAO cho th y m t lo t các y u t khác óng vai trò quy t nh
i v i th ng m i.71 ó là nh ng ch ng trình i u ch nh c c u kinh t ã
c th c hi n nhi u n c ang phát tri n trong nh ng n m 1980 và 1990
tr c tác ng c a IMF và Ngân hàng Th gi i. Các phân tích cho th y r ng
nh ng n c ã s n sàng tham gia vào các ch ng trình này thì sau ó c
72
h ng l i nhi u h n t các th a thu n a ph ng. Tuy nhiên, tr c h t, c n
phân tích s l a ch n chính sách th ng m i và kh n ng qu n lý tài chính c a
t ng n c. Không có công th c rõ ràng nào v cách th c các n c hành
ng nh m h ng l i t t do hóa th ng m i. Các h th ng th ng m i c a
WTO ng nhiên óng m t vai trò quan tr ng, nh ng trong phân tích cu i
cùng, v n là các n c ang phát tri n nói chung c n nh hình các chính sách
kinh t th nào cho mình. Vi c này c ng còn ch u nh h ng c a nh ng xáo
tr n v chính tr và các cu c chi n tranh.
Các y u t khác gây khó kh n cho vi c rút ra b t c k t lu n c th nào v tác
ng c a Hi p nh v Nông nghi p i v i các n c ang phát tri n là nh ng
y u t không ch u nh h ng tr c ti p b i con ng i. Th m h a thiên nhiên,
nh c n bão Mitch t i M Latinh, ã làm o l n m i phân tích i v i các
n c b nh h ng, và hi n t ng th i ti t El Nino tái xu t hi n c ng có t m
quan tr ng áng k i v i n n nông nghi p Nam M và châu Á. Các cu c
kh ng ho ng l n khác ã tác ng n h th ng th ng m i toàn c u là các
cu c kh ng ho ng do xã h i t o ra. M t ví d rõ ràng trong nh ng n m g n ây
là cu c kh ng ho ng tài chính châu Á trong nh ng n m 1997-1998, v n ã t o
ra s h n lo n l n trên các th tr ng th gi i, trong ó có các th tr ng l ng
th c và nông s n.
T nh ng phân tích c a các t ch c qu c t , quan i m chung khá ph bi n cho
r ng Hi p nh v Nông nghi p có t m quan tr ng không áng k i v i th
gi i nói chung và các n c ang phát tri n nói riêng. ánh giá nh v y ch y u
xu t phát t th c t là Hi p nh v Nông nghi p có c u trúc quá y u và không
a ra nh ng yêu c u cao. K t qu quan tr ng nh t xem ra là, Hi p nh v
Nông nghi p t o ra nh ng n n t ng ti p t c h ng t i m t h th ng th ng
m i bình ng và hi u qu trong t ng lai.

70
Ingco (ch biên).
71
FAO (2003).
72
Sally (2003).

98
Các nghiên c u tình hu ng v tác ng c a Hi p nh v Nông nghi p i
v i các n c ang phát tri n
FAO ã t p h p các nghiên c u tình hu ng mà t ch c này th c hi n trong
nh ng n m g n ây.73 Các n c c nghiên c u là Bangladesh, Botswana,
Brazil, Costa Rica, B bi n Ngà, Ai C p, Fiji, Guyana, Honduras, n ,
Indonesia, Jamaica, Kenya, Malawi, Marocco, Pakistan, Peru, Philippines,
Senegal, Sri Lanka, Thái Lan, Uganda và Zimbawe.
C ng có m t s nghiên c u th c a phân tích nh ng tác ng c a t do hóa
th ng m i nói riêng và th ng m i hàng nông s n nói chung.74
Các n c ang phát tri n ngh th nào v Hi p nh v Nông nghi p?
Vì các n c ang phát tri n là nhóm n c không ng nh t, nên ng nhiên là
r t khó có th mô t c suy ngh chung c a các n c này v Hi p nh v
Nông nghi p. Tuy nhiên, i u có th th y v m t nguyên t c là không m t n c
nào c m th y th a mãn. Nh n nh nh v y c ng úng v i các n c phát tri n -
nh ng n c ã nh t trí r ng Hi p nh v Nông nghi p hi n hành ch là b c
u tiên trong m t quá trình dài ti n t i m t h th ng th ng m i công b ng và
hi u qu i v i khu v c nông nghi p.
Khi các n c ang phát tri n thông qua Hi p nh v Nông nghi p, h ã k
v ng r ng Hi p nh s t o thu n l i h n cho vi c ti p c n th tr ng các n c
phát tri n và nh ng khuy t t t trên th tr ng th gi i s gi m b t nh gi m h
tr trong n c và gi m tr c p xu t kh u. Tuy nhiên, nh ng k v ng ó ã
không di n ra, làm các n c ang phát tri n th t v ng. Th c t còn d n n tình
hu ng là các n c coi Hi p nh v Nông nghi p là không cân b ng. Trong khi
các n c ang phát tri n ã nh ng nh ng b d i hình th c các m c thu
quan ràng bu c và gi m tr c p, thì các n c phát tri n l i có th ti p t c theo
u i m t chính sách th ng m i bóp méo do nh ng cam k t c p trên quá
linh ho t. i u này có ngh a là các n c phát tri n có th duy trì m c h tr g n
nh không thay i và m c thu quan cao i v i nh ng s n ph m quan tr ng
và có ý ngh a chi n l c.
Các n c ang phát tri n c ng cho r ng Hi p nh v Nông nghi p ã tr nên
không công b ng do Quy t nh Marrakech ã không chú ý úng m c n vi c
h tr các n c LDC và NFIDCs.
M t s m t cân b ng n a th ng c c p n trong th i gian g n ây là
vi c các n c ang phát tri n thi u kh n ng b o v tr c nh ng thay i t
ng t v giá c và l ng nh p kh u. Các n c ang phát tri n coi ây là không
công b ng vì ch có vài n c có quy n a ra bi n pháp b o v t m th i thông
qua i u kho n T v c bi t. Tuy nhiên, trong s 23 n c ang phát tri n có
kh n ng áp d ng i u kho n t v thì ch có m t n c là Hàn Qu c ã th c s
áp d ng i u kho n này. i u ó cho th y, trên th c t , i u kho n ó không có
ý ngh a quy t nh i v i các n c ang phát tri n. M t khác, vi c các n c

73
FAO (2003a).
74
Gallangher (2000).

99
phát tri n áp d ng i u kho n T v c bi t trong m t lo t tr ng h p có th
t o ra nh h ng l n h n i v i các n c ang phát tri n.75
Các n c ang phát tri n và nh ng tranh ch p trong Hi p nh v Nông nghi p
Trong s nh ng tranh ch p v th ng m i hàng nông nghi p ã c k t lu n
theo c ch gi i quy t tranh ch p c a WTO k t khi Hi p nh v Nông nghi p
có hi u l c, ch có vài v liên quan n các n c ang phát tri n. Nh ng n c
ang phát tri n ã tích c c tham gia và hi n ang tham gia vào vi c gi i quy t
nh ng tranh ch p nh v y là Chile, Argentina, Brazil, n , Nam Phi và
Mexico, t c là các n c trong c nhóm n c có m c “phát tri n con ng i
cao” và nhóm n c có m c “phát tri n con ng i trung bình”.
H u h t nh ng tranh ch p ang di n ra hi n nay c m t s n c ang phát
tri n c bi t quan tâm, th m chí ngay c khi h không ph i bao gi c ng tham
gia m t cách tích c c. Trong nhi u v tranh ch p, EU là b n. M t ví d là các
n c Australia, Brazil và Thái Lan yêu c u xem xét chính sách i v i ng
c a EU, vì các n c này cho r ng EU vi ph m các quy nh v h n ch tr c p
xu t kh u. Tranh ch p này tác ng n các n c ang phát tri n, tr c h t v
hai ph ng di n. Các n c s n xu t ng và trong th a thu n u ãi c a EU
v i các n c trong khu v c châu Phi, Caribê và Thái Bình D ng (các n c
ACP) mu n tranh ch p này c gi i quy t theo h ng có l i cho EU vì th a
thu n u ãi c a h r t có l i. Trong khi ó, nhóm n c ang phát tri n khác
không c h ng nh ng u ãi nh v y mu n EU có chính sách i v i
ng ít bóp méo th tr ng h n.
Nh ng tranh ch p khác liên quan n các n c ang phát tri n là, ví d , tranh
ch p c a Brazil v i M v bông. Brazil cho r ng nh ng tr c p m r ng c a M
cho ngành bông ã gây khó kh n cho ho t ng th ng m i c a các n c khác
và d n n nh ng bóp méo trong th ng m i bông trên th tr ng th gi i. Ví
d khác v m t n c ang phát tri n có tranh ch p liên quan n Hi p nh v
Nông nghi p là Venezuela. ó là tranh ch p liên quan n gi y phép nh p kh u
mà n c này a ra i v i nh ng s n ph m nông nghi p nh t nh và cM
coi là bóp méo th ng m i i v i các n c khác mu n xu t kh u sang
Venezuela.
3.4.4 K t lu n
Th o lu n v m c t do hóa th ng m i sau khi Hi p nh v Nông nghi p
có hi u l c và nh ng tác ng c a nó i v i các n c ang phát tri n ch a a
ra c l i áp rõ ràng nào. Tuy nhiên, m c t do hóa t c trong l nh
v c nông nghi p nh Hi p nh v Nông nghi p nói chung c coi là r t nh
bé. Nh ã trình bày trên, k t lu n này có th c gi i thích tr c h t b i
th c t là:
1. Vòng Uruguay là d p u tiên t ch c các cu c àm phán a ph ng
nghiêm túc và trên quy mô l n v l nh v c nông nghi p;

75
y ban Nông nghi p Th y n (2000).

100
2. Hi p nh v Nông nghi p c xác l p theo cách mà h u h t các n c,
c phát tri n và ang phát tri n, ã th c hi n nh ng cam k t c a mình
khi Hi p nh b t u có hi u l c; và
3. Không có cam k t v s n ph m c th nào c a ra liên quan n
vi c h tr trong n c, d n n quy mô c t gi m có th c i u ch nh
theo m c mà s n ph m c coi là “nh y c m”. Tuy nhiên, i v i tr
c p xu t kh u và thu quan, nh ng cam k t này là c th i v i nh ng
s n ph m/nhóm s n ph m c th , d u r ng âu là nh ng m c thu quan
áng lo ng i thì nh ng cam k t còn cho th y ch a th a áng.
M c dù Hi p nh v Nông nghi p ã d n n m t s quá trình t do hóa th t
s , song c ng không k v ng có c tác ng mang tính quy t nh nào i
v i các n c ang phát tri n. Do v y, khó xác nh c li u tình hình c a các
n c ang phát tri n có c c i thi n hay x u i sau khi th c hi n Hi p nh
v Nông nghi p. H n n a, có r t nhi u khác bi t gi a các n c ang phát tri n.
Tuy nhiên, trên c s c a tài li u c nghiên c u, xem ra h u h t các n c
ang phát tri n ã c h ng l i t Hi p nh v Nông nghi p theo cách này
hay khác, nh ng nh ng ngu n l i ó xem ra nh h n nhi u so v i k v ng, b i
vì các n c phát tri n không t o ra nh ng thay i l n em l i l i ích cho
các n c ang phát tri n. Các n c c h ng l i ch y u là nh ng n c ang
phát tri n l n xu t kh u siêu trong nhóm Cairns – nh ng n c có th bù p
vi c t ng nh p kh u b ng cách y m nh xu t kh u.
H u h t các nghiên c u v tác ng c a Hi p nh v Nông nghi p i v i các
n c ang phát tri n c a các t ch c qu c t mà chúng tôi ã xem xét u k t
lu n r ng Hi p nh v Nông nghi p có tác ng r t ít. Nh ng nghiên c u này
ch ra r ng có nhi u y u t liên quan khác và nh ng y u t ó còn có tác ng
l n h n nhi u. Lý do t i sao Hi p nh v Nông nghi p không m y có ý ngh a là
do chính nh ng khi m khuy t c a Hi p nh này. M t lo t k h và m t s òi
h i c th c a c a Hi p nh v Nông nghi p ã làm cho tác ng c a Hi p nh
b h n ch .
M t s t ch c c l p gi i thích nh ng khi m khuy t trong Hi p nh v Nông
nghi p là do nh ng òi h i quá cao i v i t do hóa th ng m i, nh nh ng
òi h i liên quan n IMF và Ngân hàng Th gi i. Tuy nhiên, c ng c n ch ra
r ng, nh ng khuy n ngh / òi h i c a IMF và Ngân hàng Th gi i không th
c so sánh v i vi c t do hóa di n ra trong khuôn kh c a WTO. Khi IMF
a ra nh ng yêu c u liên quan n chính sách th ng m i c a m t n c nào
ó thì vi c này c th c hi n n ph ng, t c là n c ó n ph ng c t
gi m thu quan c a mình mà không òi h i các i tác th ng m i c t gi m
t ng ng. T do hóa theo các th a thu n c a WTO c th c hi n trên c s
a ph ng. ây là v n không kém ph n quan tr ng i v i th ng m i gi a
các n c ang phát tri n, v n l n h n nhi u so v i th ng m i v i các n c
phát tri n v nhi u s n ph m.
H n n a, các n c ang phát tri n nói chung không b nh h ng tiêu c c b i
tr c p xu t kh u nhi u h n so v i tr c, vì tr c ó ho t ng này hoàn toàn
không c i u ti t. Khi Hi p nh v Nông nghi p có hi u l c, vi c áp d ng

101
tr c p xu t kh u ã gi m. i u mà Hi p nh v Nông nghi p ã làm c là
t o ra b c i u tiên h ng t i m t th tr ng hi u qu i ôi v i vi c c t
gi m thu quan. M t s so sánh v th i gian cho nh ng thay i có th a ra
khi liên h v i ti p c n th tr ng c a các s n ph m công nghi p. Các hi p nh
u tiên trong l nh v c s n ph m công nghi p ã c a ra khi GATT c
thành l p vào cu i nh ng n m 1940, trong khi ch n khi k t thúc Vòng
Uruguay vào n m 1995 m i t c s th ng nh t v vi c gi m thu quan
xu ng m c th p và thu quan không còn là nh ng tr ng i th ng m i chính.
V ngu n cung l ng th c, i u có th gây tranh cãi là li u Hi p nh v Nông
nghi p c i thi n hay làm x u i v n an ninh l ng th c. Xác nh nh ng
n c nào h ng l i hay b thua thi t, Hi p nh v Nông nghi p c n c coi là
tri n v ng ng n h n hay dài h n, và làm th nào v n an ninh l ng th c
c c i thi n t t nh t có th tr thành các v n xem xét. Tuy nhiên, ánh
giá chung là Hi p nh v Nông nghi p ã óng m t vai trò r t nh iv iv n
an ninh l ng th c trên th gi i. Th tr ng nông s n và th c ph m th gi i
là quá ph c t p có th phân bi t và tách bi t các y u t n l . V khía c nh
này, th m chí có th rút ra k t lu n r ng Hi p nh v Nông nghi p ã d n n
m t s ít thay i c th và qua ó ã có tác ng m c h n ch n th ng
m i và ngu n cung l ng th c trên th gi i.
Tóm l i, có th th y, r t khó có th phát hi n ra b t c thay i nào v giá sau
n m 1995 xu t phát t Hi p nh v Nông nghi p. i u này cho th y r ng Hi p
nh v Nông nghi p ã không óng vai trò trung tâm mà nhi u n c thành viên
hy v ng ho c lo s . V i th , có th nói, nh ng l i th có th nh n th y t
Hi p nh v Nông nghi p ch y u t p trung vào các n c phát tri n và các
n c ang phát tri n xu t kh u chính. ó không ph i là i u b t ng vì nh ng
n c này ã có ho t ng ngo i th ng hùng h u và th ng có tri n v ng t t
nh t i v i vi c phát tri n các th tr ng nông s n trong ng n h n. Không c
h ng l i t Hi p nh này tr c h t là nông dân nghèo các n c nghèo v n
ph thu c vào m t m t hàng c th ch y u c xu t kh u sang m t n c có
thu nh p cao. V i nh ng hàng rào nh h n và c nh tranh cao h n t phía các
thành viên m i c a th tr ng, nông dân nh ng n c này hi n ng tr c
nguy c b m t kh n ng c nh tranh.
Nói v y không nh t thi t có ngh a r ng Hi p nh v Nông nghi p nói chung
không có b t c tác ng nào n các chính sách nông nghi p ang c theo
u i, d u r ng v n này có ph n gi ng tranh cãi “con gà hay qu tr ng”.
Nh ng thay i v chính sách nông nghi p c a m t n c di n ra trong m t th i
gian dài h n. Không th bi t ch c c li u Hi p nh v Nông nghi p ã mang
l i nh ng thay i i v i chính sách nông nghi p trong n c hay nh ng chính
sách ó ã thay i mà không liên quan n Hi p nh v Nông nghi p.

Tài li u tham kh o
Díaz - Bonnilla, Eugenio, Marcelle Thomas và Sheman Robinson. 2002. T do
hóa th ng m i, WTO và an ninh l ng th . TMD Tài li u th o lu n 82,
Washington DC: IFPRI.

102
FAO. 1996. Tuyên b Rome v An ninh l ng th c th gi i và K ho ch hành
ng c a H i ngh th ng nh v l ng th c th gi i. Rome: FAO.
FAO. 2000a. Nông nghi p, th ng m i và an ninh l ng th c: nh ng v n và
l a ch n trong các cu c àm phán c a WTO xét t tri n v ng c a các n c
ang phát tri n, t p I. Rome: FAO.
FAO. 2000b. Nông nghi p, th ng m i và an ninh l ng th c: nh ng v n và
l a ch n trong các cu c àm phán c a WTO xét t tri n v ng c a các n c
ang phát tri n, t p II: Nghiên c u tr ng h p theo qu c gia. Rome: FAO.
FAO. 2003a. Hi p nh v Nông nghi p c a WTO: kinh nghi m th c hi n.
Rome: FAO.
FAO. 2003b. M t s v n v chính sách th ng m i liên quan n các xu
h ng nh p kh u nông s n trong b i c nh an ninh l ng th . Rome: FAO,
U ban Các v n v hàng hóa.
Francois, Joseph. 2000. ánh giá k t qu các nghiên c u cân b ng chung c a
các cu c àm phán th ng m i a ph ng. Nh ng v n chính sách trong
th ng m i qu c t và nghiên c u hàng hóa. Series No.3 Geneva: UNCTAD.
Freeman, F., J. Melanie, I. Roberts. 2000. Tác ng c a t do hóa th ng m i
nông s n i v i các n c ang phát tri n. Báo cáo nghiên c u c a ABARE
2000.6. Canberra: ABARE.
Gallagher, P. 2000. H ng d n i v i WTO và các n c ang phát tri n.
London: Kluwer Law International.
Ingco, Merlinda D. 1997. T do hóa th ng m i nông s n có c i thi n phúc
l i các n c kém phát tri n nh t? Có . Tài li u nghiên c u chính sách 1748.
Washington DC: Ngân hàng Th gi i.
Ingco, Merlinda D. (ch biên). 2003. Nông nghi p, th ng m i và WTO t o ra
m t môi tr ng th ng m i cho phát tri n. Washington DC: Ngân hàng Th
gi i.
Johansson, Helena và Ingrid Sidenvall. 2002. Internationell handel-aven for
jordbruket? Rapport 2002:4. Lund: Livsmedelsekonomiska Institutet (SLI).
Madeley, J, 2000. Th ng m i và nghèo ói: t ng quan các nghiên c u tr ng
h p v tác ng c a t do hóa th ng m i i v i an ninh l ng th c.
Stockholm: Forum Syd.
Madeley, John và Solagral. 2001. Tác ng c a t do hóa th ng m i i v i
an ninh l ng th c các n c ph ng Nam: i m tài li . Tài li u c b n
CIDSE. Brussels: CIDSE.
Murphy, Sophia. 2001. An ninh l ng th c và WTO . Brussels: H p tác qu c
t vì s phát tri n và oàn k t (CIDSE)
U ban Th ng m i qu c gia, 2003. Implementering av Ministerbeslutet fran
Marrakesh om atgarder mot de eventuella negativa effekterna av en
handelsliberalisering pa jordbrukdomradet for minst utvecklade lander och
nettoimporterande lander. Dnr 1193-1255-03. Stockholm.

103
OECD. 2001. Hi p nh v Nông nghi p trong Vòng àm phán Uruguay: ánh
giá vi c th c hi n t i các n c OECD. Paris: OECD.
OECD. 2002. Nông nghi p và t do hóa th ng m i: M r ng Hi p nh Vòng
àm phán Uruguay. Paris: OECD.
OECD. 2003. Các chính sách nông nghi p t i các n c OECD: ki m tra và
ánh giá. Paris: OECD.
Oxfam. 2002. Tr n boxing trong th ng m i nông s n: các cu c àm phán c a
WTO có làm nông dân các n c nghèo nh t th gi i knock-out? Tài li u tóm
t t 32 c a Oxfam. Oxford: Oxfam.
Pingali, P. và R. Stringer. 2003. An ninh l ng th c và nông nghi p các
n c thi u l ng th c có m c thu nh p th p: 10 n m sau Vòng àm phán
Uruguay , Tài li u trình bày t i H i ngh Qu c t và c i cách nông nghi p và
WTO: Chúng ta ang i t i âu? Capri, ngày 23-26/6/2003.
Sally, R. 2003 H i th o t i U ban Th ng m i qu c gia, Nguyên nhân và K t
qu h u Cancún . Stockholm, ngày 6/10/2003.
Sharma, R. 2002. Kinh nghi m c a các n c ang phát tri n v i Hi p nh v
Nông nghi p c a WTO và vi c àm phán v nh ng v n chính sách , Tài li u
trình bày t i H i ngh chuyên mùa hè c a T p oàn Nghiên c u nông nghi p
v các n c ang phát tri n, th ng m i nông s n và WTO, Whistler Valley,
Canada.
U ban Nông nghi p Th y i n. 2000. Jordbruksstoden och u-landerna: En
nyckelfraga i WTO forhandlingarna, Rapport 2000: 19. Jonkoping:
Jordbruksverket.
(WTO). 1999. T ch c Th ng m i th gi i: Các v n b n pháp lý: K t qu c a
các cu c àm phán th ng m i a ph ng trong Vòng àm phán Uruguay,
Cambridge: Nhà xu t b n i h c Cambridge.
WTO. 2000a. Ho t ng th ng m i nông s n c a các n c ang phát tri n
trong nh ng n m 1990 -1998”, G/AG/NG/6. Geneve: WTO.
WTO. 2000b. Vi c th c hi n chính sách bi n pháp liên quan n nh ng tác
ng tiêu c c có th c a ch ng trình c i cách t i các n c kém phát tri n nh t
và các n c nh p kh u l ng th c ròng”. G/AG/NG/S/3, Geneva: WTO.
WTO. 2000c. Nghiên c u v vi c th c hi n và tác ng c a Hi p nh v
Nông nghi , G/AG/NG/S/16. Geneva: WTO.

104
3.5 Hi p nh v Mua bán máy bay dân d ng
• Vì nguyên t c MFN c áp d ng i v i Hi p nh v Mua bán máy
bay dân d ng, nên các n c ang phát tri n có th c h ng l i t
Hi p nh này mà không c n ph i tham gia ký k t. Vi c này có l i
cho nh ng n c ang phát tri n có ho t ng s n xu t máy bay dân
d ng, nh Indonesia, n và Brazil, b i các n c này có th xu t
kh u mi n thu sang các n c ã ký k t Hi p nh.
3.5.1 Mô t Hi p nh
Hi p nh v Mua bán máy bay dân d ng có hi u l c t ngày 1 tháng 1 n m
1980 sau các cu c àm phán t i Vòng Tokyo trong nh ng n m 1970 và cu i
cùng ã c 21 n c thành viên ký k t. Hi p nh này là m t trong s ít hi p
nh c a WTO không có t t c các n c thành viên WTO tham gia. Hi n nay,
Hi p nh này ã có 30 n c thành viên, trong ó có hai thành viên là các n c
ang phát tri n là Ai C p và Macao.76 Thêm vào ó, 28 n c (trong ó 2 n c
không ph i là thành viên c a WTO) và hai t ch c c h ng quy ch quan
sát viên t i m t U ban WTO, c l p ra chuyên trách v Hi p nh này.77
Hi p nh này không h n ch i v i các n c không ph i thành viên c a WTO.
M c ích ch y u c a Hi p nh v Mua bán máy bay dân d ng là nh m gi m
thi u nh ng rào c n i v i th ng m i qu c t trong l nh v c máy bay dân
d ng. M c tiêu này h u nh ã t c vì thu quan các n c tham gia Hi p
nh ã c xóa b i v i t t c các lo i máy bay dân d ng cùng các linh ki n
và ph tùng (g m c ng c ), các thi t b mô ph ng chuy n bay và vi c s a
ch a máy bay dân d ng. Th ng m i cho các m c tiêu quân s c lo i ra
kh i Hi p nh. M t i u kho n c bi t liên quan n gi y ch ng nh n ng i
s d ng cu i cùng c ng c a ra vì m c ích này.
Trong Vòng Uruguay, các bên ã àm phán v nh ng s a i i v i Hi p nh
này và bàn th o v nh ng quy nh tr c p i v i ngành máy bay. Tuy nhiên,
các bên ã không th t c th a thu n. Do v y, Hi p nh v Mua bán máy
bay dân d ng ã không c s a i trong Vòng Uruguay và Hi p nh ban u
v n còn có hi u l c. Tuy nhiên, v n v tr c p ã c gi i quy t m t ph n
do Hi p nh v Tr c p và Các bi n pháp i kháng c ng c áp d ng i v i
l nh v c máy bay, v i m t s lo i tr c nêu rõ trong Hi p nh.
Trong l i gi i thi u v Hi p nh v Mua bán máy bay dân d ng, có nêu r ng
tuy s h tr c a nhà n c là ph n khó tránh kh i trong l nh v c máy bay
nh ng các bên tham gia Hi p nh cam k t m b o không bên nào s d ng
h tr khi n th tr ng và các l i th c nh tranh tr nên không công b ng .
Hi p nh không a ra b t c ch d n nào v các hình th c và m c tr c p

76
Các n c khác tham gia vào Hi p nh là áo, B , Bulgaria, Canada, an M ch, Estonia, EU, Pháp,
Georgia, c, Hy L p, Ireland, Italy, Nh t B n, Latvia, Lithuania, Luxembourg, Malta, Hà Lan, Nauy,
ào Nha, Romania, Tây Ban Nha, Th y n, Th y S , ài Loan, Anh và M .
77
Argentina, Australia, Bangladesh, Brazil, Cameroon, Trung Qu c, Colombia, C ng hòa Séc, Ph n Lan,
Gabon, Ghana, Hungary, n , Indonesia, Israel, Mauritius, Nigeria, Oman, Ba Lan, Nga, Saudi Arabia,
Singapore, Slovakia, Hàn Qu c, Sri Lanka, Trinidad và Tobago, Tunisia, Th Nh K , IMF và
UNCTAD.

105
cho vi c phát tri n, s n xu t và/ho c xu t kh u. Thay vào ó, Hi p nh ch có
th c coi là m t tuyên b v d nh c a các bên ký k t. H n n a, Hi p
nh a ra nh ng h ng d n v mua s m chính ph trong khuôn kh nh ng
s n ph m c bao hàm trong Hi p nh.
3.5.2 Tác ng i v i các n c ang phát tri n
Ngày nay, máy bay dân d ng c s n xu t m t s ít qu c gia. Các nhà s n
xu t có ti ng hi n nay thu c v M , c, Th y S , Anh, Canada, Indonesia, n
, Brazil, Pháp, Hà Lan và Australia. T t c các n c ang phát tri n nêu
trên c h ng t cách quan sát viên theo Hi p nh ch không ph i là bên
tham gia.
Vi c mi n thu theo Hi p nh d a vào nguyên t c MFN. Do v y, vi c này
c m r ng t i t t c các n c thành viên WTO và các n c ang phát tri n
có th c h ng l i ngay c khi h không ph i là bên tham gia ký k t Hi p
nh. Do ó, các n c ang phát tri n là các nhà th u khoán ph i v i ngành
máy bay dân d ng c ng có th c h ng l i.
3.5.3 K t lu n
Có v nh cho n nay ch a có phân tích nào ánh giá v tác ng c a Hi p
nh này.
Do nguyên t c MFN c áp d ng i v i Hi p nh nên các n c ang phát
tri n s n xu t máy bay dân d ng nh n , Indonesia và Brazil, và các n c
không ph i là bên tham gia Hi p nh u có th c h ng l i, vì các n c
này v n có th xu t kh u máy bay mi n thu sang các n c khác tham gia vào
Hi p nh này. i v i vi c tr c p cho ngành máy bay thì s áp d ng Hi p
nh v Tr c p c a WTO.

106
3.6 Hi p nh v Mua s m chính ph
• Vì tham gia ký k t Hi p nh v Mua s m chính ph (GPA) ch y u
là các n c phát tri n, nên Hi p nh này ch có tác ng gián ti p
i v i h u h t các n c ang phát tri n. M t trong nh ng tác ng
nh v y là các b n chào mua s m c a các n c thành viên ch y u
h ng t i nh ng n c khác tham gia ký k t GPA.
• N i dung y tham v ng c a GPA và mong mu n c a các n c ang
phát tri n b o v th tr ng c a mình ã gi i thích t i sao các n c
này ã quy t nh không tham gia vào GPA.
• GPA, khác v i Hi p nh v Mua bán máy bay dân d ng ch ng h n,
không ph i tuân theo nguyên t c MFN c a WTO. Khi ó, vi c “lo i”
s tham gia c a các n c ang phát tri n ã tr nên rõ r t h n do các
n c này không th h ng l i t cam k t c a các n c tham gia
Hi p nh. Do ó, m i ngu n l i ti m n ng c a GPA không ph i
giành cho các n c ang phát tri n.
3.6.1 B i c nh
Mua s m công c quy nh t i WTO b i Hi p nh v Mua s m chính ph
(GPA) v i ch có 28 bên tham gia ký k t. ng th i, khu v c này có t m quan
tr ng áng k v m t tài chính. M t s tính toán cho th y r ng mua s m công
c a các n c OECD chi m t i kho ng t 10% n 15% GNP.78
Khi GATT ra i, các Bên ký k t còn ch a s n sàng m c a l nh v c mua s m
công cho c nh tranh n c ngoài. Do v y, mua s m công b lo i kh i yêu c u v
i x qu c gia trong GATT. Ch khi có m t hi p nh v mua s m công, c
ký k t trong Vòng Tokyo vào nh ng n m cu i th p k 1970, thì m i t o nên s
m c a cho c nh tranh n c ngoài i v i các h p ng mua s m c a chính
ph . Hi p nh này ã c m r ng qua các cu c àm phán c ti n hành
song song v i Vòng Uruguay, nh ng không ph i là m t ph n chính th c c a
vòng àm phán ó. Phiên b n hi n t i c a GPA có hi u l c t ngày 1 tháng 1
n m 1996.
3.6.2 Mô t GPA
Gi ng nh Hi p nh v Mua bán máy bay dân d ng, GPA là m t trong s ít
hi p nh c a WTO mà không ph i t t c các n c thành viên c a WTO u
tham gia. M c tiêu trung tâm c a GPA là l nh v c mua s m công c a các n c
thành viên c n ph i m cho c nh tranh qu c t .79 t c m c tiêu này, 24
i u kho n c a Hi p nh a ra các quy nh khá chi ti t v không phân bi t
i x và minh b ch trong quá trình mua s m.
GPA c ng a ra nh ng danh m c riêng, trong ó các thành viên ch rõ ph m vi
các th c th mua s m b ràng bu c theo các quy nh c a GPA.

78
Arrowsmith (2002).
79
Hoekman và Mavroidis (1995).

107
Các cam k t không ct ng m r ng cho các n c không tham gia thông
qua nguyên t c MFN.
Do v y, n nay ch có 28 thành viên WTO tham gia GPA.80 T t c các n c
này u thu c nhóm n c có m c “phát tri n nhân l c cao” theo ch s c a
UNDP. H u h t trong s ó là các n c phát tri n, nh ng m t s n c ang
phát tri n c ng tham gia, nh Hàn Qu c, H ng Kông và Singapore.
GPA c ng bao hàm m t s quy nh v ix c bi t và khác bi t dành cho
các n c ang phát tri n và v h tr k thu t. Xét n trình tham gia th p
c a các n c ang phát tri n trong GPA, thì nh ng quy nh này không m y
quan tr ng và do v y chúng tôi không phân tích chi ti t.
3.6.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n
Công ty c a các n c không ph i thành viên c a GPA thì không c mb o
l i ích theo GPA. Lý do là trên th c t , nguyên t c MFN không ct ng áp
d ng cho các n c ã ch n không tham gia và i u này ng c v i Hi p nh v
Mua bán máy bay dân d ng. i v i m t s n c, vi c không tham gia vào
GPA c ng gây ra nh ng tác ng nh thi u m t ng l c kích thích quan tr ng
thay i các c ch mua s m và do ó trong tr ng h p x u nh t có th d n
n tình tr ng các c ch này ho t ng không hi u qu , b o h và ch u tác
ng c a t tham nh ng. Khi ó t n th t s nhi u h n.81
GPA c ng có nh ng tác ng gián ti p nh t nh v m t kinh t i v i các
n c ang phát tri n khía c nh làm l ch h ng th ng m i. M t tác ng
d ng này có th xu t hi n n u m t n c thành viên WTO, sau khi tham gia
GPA, chuy n các kho n mua s m t các công ty các n c không ph i thành
viên sang các công ty kém hi u qu h n nh ng l i n c thành viên khác. Tuy
nhiên, c n nh n m nh r ng b n thân GPA không t o ra nh ng k t qu nh v y,
b i th a thu n này không òi h i s phân bi t i x nh v y i v i các n c
không ph i là thành viên. Tình hu ng này úng h n là h u qu c a các ch
b o h hi n t i c a các n c thành viên i v i l nh v c mua s m – v n t o ra
b t l i cho các n c thành viên không tham gia GPA.
M tv n c n t ra là t i sao các n c ang phát tri n l i l a ch n không
tham gia GPA. Có th a ra v n t t m t s lý gi i. N i dung khá tham v ng
c a Hi p nh là m t y u t . Th hai là nhi u n c ang phát tri n ch a s n
sàng m c a th tr ng l nh v c mua s m công cho các công ty n c ngoài có
kh n ng c nh tranh cao h n.82 Lý gi i th ba liên quan n các ngu n l c quá
l n c n có th c hi n nh ng i u kho n áp d ng khá r ng c a GPA.83 Lý do
th t là vi c quy t nh s d ng mua s m công c coi là m t công c t
c nh ng m c tiêu chính tr liên quan. Ví d , có th nói n vi c u tiên các
nhóm th ng kém l i th , nh các nhóm dân t c khác nhau và i u này có th

80
áo, B , Canada, an M ch, C ng ng châu Âu, Ph n Lan, Pháp, c, Hy L p, H ng Kông, Iceland,
Israel, Italy, Nh t B n, Tri u Tiên, Liechtenstein, Luxembourg, Hà Lan, Aruba thu c Hà Lan, Nauy, B
ào Nha, Singapore, Tây Ban Nha, Th y n, Th y S , Anh và M .
81
Hunja (2003).
82
Hoekman và Mavroidis (1995).
83
Arrowsmith (2002).

108
mâu thu n v i nh ng i u kho n v không phân bi t i x c a GPA.84 Lý gi i
th n m liên quan n vi c thi u quy t tâm chính tr do th c t là nh ng nhóm
ng i h ng l i t n n tham nh ng và ch mua s m không minh b ch
85
th ng c n tr nh ng c i cách c n thi t.
3.6.4 K t lu n
Vì GPA v nguyên t c ch có s tham gia c a các n c phát tri n, nên Hi p
nh này ch có nh ng tác ng gián ti p n các n c ang phát tri n. Vi c
tham gia s t o kh n ng ti p c n th tr ng l n h n i v i các n c ang phát
tri n và giúp ch mua s m m c a h n và hi u qu h n. N i dung y tham
v ng c a Hi p nh và mong mu n b o h th tr ng c a các n c ang phát
tri n là hai lý do gi i thích t i sao các n c ang phát tri n l a ch n không tham
gia vào Hi p nh này.

Tài li u tham kh o
Arrowsmith, S. 2003. Mua s m chính ph trong WTO. The Hague: Kluwer Law
International.
Arrowsmith, S. 2002. “ ánh giá GPA: Vai trò và s phát tri n c a Th a thu n
nhi u bên h u Doha”. T p chí Lu t kinh t qu c t , 5:4, trang 761-790.
Hoekman, B.M. và P.C. Mavroidis. 1995. Hi p nh v Mua s m chính ph c a
T ch c Th ng m i th gi i, m r ng quy nh, gi m thành viên? Washington
DC: Ngân hàng Th gi i.
Hunja, R.R. Nh ng tr ng i i v i c i cách mua s m công t i các n c ang
phát tri n, Tài li u trình bày t i H i th o v mua s m chính ph – Dar Es
Salaam, Tanzania, 14-17/1/2003
www.wto.org/english/tratop_e/gproc_e/wkshop_tanz_jan03/hunja2a2_e.doc

84
Arrowsmith (2002).
85
Hunja (2003).

109
Các hi p nh b sung
3.7 Hi p nh Tr giá h i quan (CVA)
• Các n c ang phát tri n c h ng l i t Hi p nh Tr giá h i
quan (CVA) vì Hi p nh này t o ra s minh b ch h n, kh n ng d
báo cao h n và khách quan h n trong tính toán tr giá h i quan. c
bi t, CVA s t o thu n l i cho th ng m i Nam – Nam trong dài h n
vì ngày càng nhi u thành viên là các n c ang phát tri n tham gia
Hi p nh này.
• Nhi u n c ang phát tri n g p ph i các v ng m c khi th c hi n
CVA vì vi c này òi h i ph i có nhi u ngu n l c. Vi c th c hi n òi
h i ph i có các th ch có hi u qu , các c quan h i quan hi n i và
có n ng l c, ph i có các ch ng trình giáo d c và ào t o cho nh ng
công ch c n m gi các v trí ch ch t, c n áp d ng công ngh m i và
quan tâm n th ng m i và công nghi p.
3.7.1 B i c nh
Giá tr tính thu h i quan c g i là tr giá h i quan. Tr giá h i quan c ng
t o c s cho vi c tính toán, ví d , thu giá tr gia t ng i v i hàng nh p kh u
và vi c cung c p thông tin v giá tr cho vi c th ng kê hoàng hoá nh p kh u.
Quá trình i n Hi p nh v nh giá h i quan (CVA) hi n hành khá dài và
quanh co. M t th a thu n a ra t s m là Công c Brussels v Tr giá h i
quan i v i hàng hóa n m 1950, c m t s n c th ba áp d ng, trong ó có
Th y i n (t n m 1960). Công c Brussels c i u hành b i H i ng
H p tác h i quan – c quan ti n thân c a T ch c H i quan th gi i (WCO)
hi n nay. Nhi u n c, trong ó có M , Canada và m t s n c phát tri n khác,
ã áp d ng các quy nh tr giá h i quan khác v n c coi là ph c t p và mang
tính b o h . Cùng v i nh ng n i dung khác, tr giá h i quan d a trên c s c a
giá c th tr ng trong n c c a n c xu t kh u. Th y i n, các n c B c Âu
khác và EC ã c m r ng vi c tham gia vào Công c Brussels – i u mà M
và Canada ph n i. Thay vào ó, trong Vòng àm phán Tokyo, m t th a thu n
v tr giá h i quan m i c àm phán t i GATT vào n m 1979. ó là Hi p
nh Th c hi n i u VII c a Hi p nh chung v Thu quan và Th ng m i (B
lu t v tr giá h i quan). Tuy nhiên, ch có vài bên tham gia ký Hi p nh này.
Thông qua các cu c àm phán trong Vòng àm phán Uruguay, B lu t v tr giá
h i quan ã t o ra c s cho Hi p nh CVA hi n hành (Hi p nh Th c hi n
i u VII c a Hi p nh chung v Thu quan và Th ng m i n m 1994). S
khác bi t ch y u gi a B lu t tr giá h i quan và CVA là b t bu c t t c các
n c thành viên c a WTO ph i tham gia và nh ng quy nh v t v n và gi i
quy t tranh ch p ã c thay i.
M c tiêu c a CVA là t t c các n c thành viên c a WTO c n áp d ng các quy
nh m t cách ng b , rõ ràng và công b ng trong l nh v c tr giá h i quan.
3.7.2 Mô t CVA
T ng quát

110
CVA có ngh a là tr giá h i quan c a m t m t hàng nh p kh u s là tr giá giao
d ch, t c là giá ph i tr ho c s c tr khi hàng hóa ó c bán. CVA c ng
nêu rõ nh ng chi phí c n c ng thêm và c n lo i tr khi xác nh tr giá h i quan.
N u nh ng i u ki n s d ng các ph ng pháp xác nh tr giá giao d ch không
c th c hi n, thì c ng có th s d ng các ph ng pháp thay th nh t nh.
CVA c ng a ra nh ng ph ng pháp mà có th không c s d ng khi xác
nh tr giá h i quan, trong ó có tr giá h i quan t i thi u, tr giá tùy ý ho c giá
tr không có th c. CVA t o cho các nhà nh p kh u kh n ng yêu c u cung c p
thông tin b ng v n b n v tr giá h i quan c áp d ng và ph ng pháp s
d ng tính tr giá ó.
Gi ng nh tr c ó, m i thành viên c n m b o r ng lu t pháp, quy nh và
th t c hành chính c a h phù h p v i nh ng i u kho n c a CVA tr c th i
i m CVA có hi u l c. Các thành viên c ng ph i thông báo cho WTO v nh ng
thay i trong pháp lu t qu c gia c a mình liên quan n vi c tr giá h i quan.
ix c bi t và i x khác bi t gia h n ân h n và nh ng ngo i l nh t
nh
CVA a ra nh ng ngo i l có th i v i các n c ang phát tri n. M t giai
o n chuy n ti p 5 n m c áp d ng tính t th i i m khi CVA có hi u l c
i v i các n c ang phát tri n. Các n c ang phát tri n không ph i là nh ng
bên tham gia th a thu n tr giá h i quan t n m 1979 có th trì hoãn vi c th c
hi n nh ng n i dung nh t nh c a CVA trong m t giai o n không quá 3 n m
sau khi n c thành viên ó b t u th c hi n t t c các i u kho n khác c a
CVA. Các n c phát tri n c n có h tr k thu t cho nh ng n c ang phát
tri n có yêu c u trên c s cùng th a thu n.
Ngoài nh ng ngo i l nêu trên, CVA còn a ra m t b n ph l c, theo ó giai
o n chuy n ti p 5 n m i v i các n c ang phát tri n trên th c t có th là
không . Trong nh ng tr ng h p nh v y, m t n c ang phát tri n c n
thông báo cho U ban Tr giá h i quan c a WTO v i u này tr c khi k t thúc
giai o n chuy n ti p. Trong tr ng h p m t n c ang phát tri n không th
a ra c lý do gia h n giai o n chuy n ti p, thì các n c thành viên
c a WTO c ng nên xem xét ngh ó trên c s ng c m. Nh ng n c ang
phát tri n th c hi n tr giá t i thi u có th c các thành viên khác cho phép
ti p t c th c hi n tr giá t i thi u trong m t kho ng th i gian theo quy nh ho c
trong giai o n chuy n ti p. Các n c ang phát tri n c ng có kh n ng t
tr c k ho ch th c hi n i u VII và i u V kh 2. ó là hai ngo i l c bi t
trong CVA dành cho các n c LDCs.
Th c hi n CVA
C th y có 58 n c thành viên ngh th c hi n giai o n chuy n ti p 5 n m
theo CVA. Tr c khi di n ra H i ngh B tr ng các n c thành viên WTO t
ch c t i Seatle n m 1999, nhi u n c ang phát tri n ã ngh kéo dài h n
n a giai o n chuy n ti p vì các n c này cho r ng các h th ng h i quan c a
h ch a n ng l c i u hành quá trình chuy n i sang h th ng nh giá

111
h i quan d a vào hóa n.86 Cu i cùng, 25 n c ngh giai o n chuy n ti p
dài h n, trong khi 23 n c khác không ngh gia h n giai o n chuy n ti p và
c ng không th c hi n CVA. M t trong nh ng lý do c b n có th là vi c quy t
nh tham gia WTO do các b tr ng th ng m i, ch không ph i là b tr ng
tài chính. Nhi u b tr ng tài chính lo ng i r ng ngu n thu t h i quan s gi m
sau khi th c hi n CVA và vi c ó s d n n gi m ngu n thu c a chính ph .
Theo WCO, tính n tháng 6 n m 2000, CVA ã c 78 n c thành viên c a
WTO áp d ng và ph ng pháp tr giá giao d ch ã c s d ng i v i h n
87
90% th ng m i th gi i.
Nh ã c p trên, các thành viên c n thông báo cho WTO v b t c thay i
nào trong pháp lu t qu c gia có liên quan n vi c nh giá h i quan. Tuy nhiên,
các thông báo ã không c a ra úng theo quy nh. Vi c này có th c
hi u là pháp lu t m t s n c thành viên th c t xung t v i CVA. Ch t ch
U ban Tr giá h i quan WTO ch có th khuy n khích các n c thành viên
thông báo v nh ng thay i trong l nh v c này.
3.7.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n
Nh ng khó kh n mà các n c ang phát tri n ã v p ph i khi th c hi n CVA
H u h t các nghiên c u v tr giá h i quan ch y u soi r i vào nh ng khó kh n
mà các n c ang phát tri n g p ph i khi th c hi n CVA.
CVA ch bao hàm giá tr c a các hàng hóa, nh ng kinh nghi m t nhi u d án
t i các n c ang phát tri n do Ngân hàng Th gi i h tr cho th y, vi c nh
giá hàng hóa ch là m t centimet cu i cùng trong quy trình h i quan dài 1 mét
òi h i c n ph i c c i cách.88 Quá trình nh giá h i quan òi h i ph i có
m t môi tr ng i u hành mà hi n nhi u n c LDC ch a có.89
Vi c th c hi n CVA t i các n c ang phát tri n òi h i nhi u h n so v i m t
ngh nh mà các quy nh v tr giá h i quan ph i phù h p v i nh ng i u
kho n c a CVA. Vi c th c hi n CVA c ng òi h i ph i có th i gian và ngu n
v n u t vào nh ng ngu n l c quan tr ng.90
Nh ã c p trên, các n c ang phát tri n có kh n ng ngh h tr k
thu t h th c hi n CVA. WTO, WCO, Ngân hàng Th gi i, IMF, Ban Th
ký Kh i th nh v ng chung và các t ch c khác, c ng nh các n c riêng l ,
cung c p h tr k thu t trong l nh v c này.
th c hi n CVA, các n c ang phát tri n c n:
• Có quy t tâm chính tr v vi c th c hi n CVA;
• Có các th ch ho t ng hi u qu ;

86
Hoekman và Kostecki (2001).
87
WCO (2003).
88
Finger (2002).
89
Finger và Schuler (1999).
90
Hoekman và Kostecki (2001).

112
• ào t o nh ng công ch c trong các b h u quan và qu n lý công tác
i u hành h i quan nâng cao nh n th c v CVA;
• ào t o nhân viên h i quan làm vi c trong các l nh v c nh tr giá h i
quan, phân tích r i ro và ki m toán;
• ào t o nhân l c v th ng m i và công nghi p (các công ty, các i
lý giao nh n và các t ch c th ng m i); và
• áp d ng công ngh thông tin và ào t o nhân l c s d ng công ngh
ó.
Có m t s lý do gi i thích t i sao các n c ang phát tri n g p v n khi th c
hi n CVA, nh thi u quy t tâm v chính tr và m i lo ng i r ng ngu n thu t h i
quan s gi m. i v i nhi u n c ang phát tri n, ngu n thu h i quan là b
ph n áng k trong ngu n thu thu , trong m t s tr ng h p, ngu n thu h i
quan chi m t i 50%. Nh ng lý do khác là c s h t ng, m c thuyên chuy n
nhân viên h i quan cao, thi u ngu n l c ho c có giao d ch th ng m i không
chính th c. Thêm vào ó, nh ng n c ang phát tri n th c hi n CVA c ng c n
ph i c c u l i b máy h i quan c a mình.91
Có nh ng y u t khác có th tr c ti p hay gián ti p d n n nh ng khó kh n
trong vi c th c hi n CVA:92
• Thu và thu quan cao có th d n n vi c xác nh tr giá h i quan
không úng, cán b h i quan nh n h i l , tình tr ng buôn l u và t i
ph m có t ch c,
• Nh ng ngo i tr tùy ý do các b tr ng ho c ng i qu n lý c quan
h i quan a ra t o c h i cho các ho t ng tham nh ng, làm xói mòn
h th ng tr giá h i quan bình ng và ây có th c coi là m t hình
th c kích thích các nhà nh p kh u không tuân th các quy nh,
• Th t c quan liêu, ví d nh phê duy t tr c tr giá nh p kh u ho c tr
giá xu t kh u,
• Các h th ng ki m soát n i b y u kém, t c là không chú ý úng m c
n vi c áp d ng các h th ng ki m soát và ki m toán n i b , do ó có
th d n n tham nh ng trong n i b công ch c.
Vi c d a vào các tr giá giao d ch c th c hi n n gi n h n t i các n c
phát tri n – n i thu quan th p, ki m soát nh p kh u m c t i thi u, không có
quy nh v xu t kh u ti n t , tham nh ng trong d ch v công th p và h th ng
pháp lu t v n hành t t. i v i các n c ang phát tri n, tình hình không nh
v y, vì thu quan th ng r t cao, vi c ki m soát hàng hoá nh p kh u d a vào tr
giá và nh ng quy nh kh t khe i v i xu t kh u ti n t . Thêm vào ó, nh ng
n c này th ng thi u kh n ng ti p c n thông tin i n t v hàng nh p kh u.

91
Shin (1999).
92
Corfmat (2002).

113
Gian l n liên quan n vi c khai th p tr giá hàng hóa c ng ph bi n h n các
n c ang phát tri n.93
Các nghiên c u cho th y, t ng chi phí m t n c ang phát tri n th c hi n ba
hi p nh c a WTO (CVA, SPS và TRIPS) là 150 tri u USD – nhi u h n ngân
sách dành cho phát tri n trong n m c a nhi u n c LDCs.94 Nói cách khác, i
v i h u h t các n c ang phát tri n, vi c th c hi n CVA òi h i ph i có ngu n
l c áng k . Trong nhi u tr ng h p, c n ph i có nh ng bi n pháp liên quan
n vi c xây d ng c ch , c i thi n c s h t ng, t ch c l i các c quan h i
quan, v n u t , công ngh m i và giáo d c vào ào t o.
Vì các n c ang phát tri n không ph i là m t nhóm ng nh t, nên các n c
này nh ng trình khác nhau trong vi c th c hi n CVA. i u này có ngh a là
m t s n c ang phát tri n ã có nh ng b c i nh t nh trong vi c th c hi n
CVA nh ng ch a có c ki n th c và kinh nghi m c n thi t áp d ng có
95
hi u qu .
Nh ã c p trên, các nghiên c u trong l nh v c này ã nêu b t nh ng v n
mà các n c ang phát tri n g p ph i trong quá trình th c hi n CVA. Chúng
tôi không tìm th y b t c nghiên c u nào cho th y rõ r ng ngu n thu h i quan
c a các n c ang phát tri n gi m sau khi th c hi n CVA ho c m c ti p c n
th tr ng c c i thi n sau khi ký k t CVA. Vi c thi u nghiên c u có th do
th c t là quá trình th c hi n này v n ang di n ra h u h t các n c ang phát
tri n.
Khách quan h n và minh b ch h n t o thu n l i cho th ng m i
Nh ng tác ng khác c a CVA i v i c các n c phát tri n và ang phát tri n
là tính minh b ch và s khách quan t ng lên (các quy t nh c a ra trên c
s có th c ki m tra và không d a vào các giá tr tùy ý ho c giá tr không có
th c). Do tác ng c a th a thu n nh giá h i quan n m 1979, nhi u n c phát
tri n ã s d ng bi n pháp tr giá giao d ch, các công ty xu t kh u các n c
ang phát tri n ã c h ng l i trong m t th i gian dài t s minh b ch,
khách quan và kh n ng d báo t ng lên v hàng hóa xu t kh u sang các n c
phát tri n. CVA cu i cùng có th t o ra k t qu là nh ng tác ng tích c c này
c ng s em l i ngu n l i cho các nhà xu t kh u các n c ang phát tri n khi
xu t kh u hàng sang các n c ang phát tri n khác, ó là tác ng tích c c i
v i th ng m i Nam – Nam.
Tranh ch p
K t khi WTO ra i n m 1995 t i cu i n m 2003, ch có 7 v tranh ch p liên
quan n vi c nh giá h i quan và 2 trong s ó ã c gi i quy t. Nh ng
tranh ch p này ch y u liên quan n các l nh v c nh bán phá giá và h n ch
nh p kh u. Trong s 7 tranh ch p này, n , EU, M (3 v ), Brazil và
Guatemala ã ngh hi p th ng v i EU (2) , Brazil (2), Romania, Argentina
Mexico.

93
Satapathy (2000).
94
Finger (2002). Không có thông tin v cách chi phí c phân b theo nh ng hi p nh khác nhau.
95
Shin (1999).

114
Các n c ang phát tri n ngh gì v quá trình này?
Có 3 lý do quan tr ng lý gi i cho nh ng khó kh n mà các n c ang phát tri n
ph i i m t trong quá trình th c hi n CVA. Tr c h t, các n c ang phát
tri n không ph i c p bách th c hi n CVA vì các n c này không có c m giác s
h u v CVA. Th hai, nhi u n c ang phát tri n không nhìn th y nh ng l i
th tr c m t và lo ng i r ng quá trình này s d n n vi c gi m ngu n thu h i
quan. Th ba, các quan ch c h i quan các n c ang phát tri n lo ng i r ng
vi c th c hi n CVA s d n n nh ng v n th c t trong công vi c hàng ngày
c a h . Ví d , các n c ang phát tri n thi u c s d li u có th so sánh v
giá c .96
Mong mu n tr c h t c a nhi u n c ang phát tri n là c h tr v k thu t
giúp h th c hi n CVA. Tuy nhiên, nhu c u này r t khác nhau gi a các n c,
vì các n c ang phát tri n có nh ng nhu c u khác nhau. Ví d , có s khác bi t
l n v nhu c u gi a nh ng n c m i trong quá trình h ng t i áp d ng CVA
(nh ng n c có th c n tr giúp v m t pháp lý) và nh ng n c ã th c hi n
CVA nh ng c n c h tr h n n a áp d ng CVA vào th c t m t cách
hi u qu h n. i u c n thi t là các c quan h i quan c n ào t o cán b h i
quan v nh ng k thu t t câu h i i v i các nhà nh p kh u và n m b t ch ng
c c ng nh xây d ng c i ng công ch c ki m tra sau thông quan và ki m
97
toán có n ng l c.
C ng có nh ng v n liên quan n vi c th c hi n khi các n c ang phát tri n
ã ti p nh n s h tr v k thu t. T i m t cu c h i th o v h tr k thu t98
c t ch c t i Geneva, các i di n t Canada và Anh cho bi t, th c t ó là
do, ch ng h n nh , s ph i h p y u kém gi a các nhà tài tr , thi u nh ng phân
tích ban u, và s kém thích ng v i nh ng nhu c u c a nh ng ng i tham gia
h i th o. Tuy nhiên, v n c ng bao hàm c vi c các n c ti p nh n tri n khai
công vi c thi u tính liên t c ho c ch thu n túy là các n c này ch a chín
mu i thay i cách th c làm vi c c a mình.
Nhu c u v s h tr Nam – Nam ã t ng lên, t c là nhi u n c ang phát tri n
v n mong m i th c hi n CVA mu n ti p nh n s h tr k thu t t các n c
ang phát tri n khác có cùng i m xu t phát ho c có nh ng v n t ng t .
99
n là m t trong nh ng n c ti p nh n B lu t nh giá h i quan n m 1979
và do v y ã có nhi u kinh nghi m v nh ng v n mà các n c ang phát
tri n ph i i m t sau khi th c hi n CVA. Do ó, nhi u khóa h c v tr giá h i
quan c t ch c t i n (th ng c WTO và các t ch c khác tài tr )
dành cho các n c ang phát tri n có ý nh th c hi n CVA.

96
Hoekman, English và Mattoo (2002).
97
Gurler (2002).
98
Nh ng ví d v khi m khuy t trong vi c th c hi n Hi p nh v nh giá h i quan do Michel Jordan,
ng giám c Ban Th ký di n gi i chính sách th ng m i thu c C quan H i quan và Thu thu h i
quan Canada và Joe Kelly, Giám c kinh doanh thu c C quan H i quan và Thu c a Anh t i h i th o
h tr k thu t t ch c t i Geneva ngày 7/11/2002.
99
Angela Strachan, Ban Th ký Kh i Th nh v ng chung, t i m t h i ngh v h tr k thu t t ch c t i
Geneva ngày 6-7/11/2002.

115
Trung Qu c, n c tr thành thành viên c a WTO n m 2001, ã tuyên b t i
m t h i ngh c a U ban tr giá h i quan WTO t ch c tháng 11 n m 2002 r ng
n c này còn y u kém trong l nh v c tr giá h i quan. Trong s nh ng y u kém
ó có vi c Trung Qu c thi u ngu n nhân s c ào t o, m c dù n c này ã
nh n c s h tr c a WCO.
Mauritania cho bi t t i m t cu c h i th o v h tr k thu t t ch c t i Geneva
vào ngày 7 tháng 11 n m 2002 r ng n c này khi ó ph i v t l n v i nh ng v n
khác (s c kh e, nghèo ói, giáo d c, v.v.) và nh ng v n này ã nh h ng
n c i cách h i quan c a h , do v y CVA ít c u tiên h n. H n n a,
Mauritania còn g p ph i nh ng v n v xác nh lo i h tr k thu t c n thi t.
3.7.4 K t lu n
M c tiêu c a CVA là t t c các n c thành viên c a WTO áp d ng các quy nh
th ng nh t, rõ ràng và công b ng v tr giá h i quan. Các i u kho n c a CVA
có ý ngh a quan tr ng i v i ho t ng hàng ngày c a hàng ngàn công ty trên
kh p th gi i.
Có th nói r ng, nh ng nghiên c u hi n có v ch này h u h t t p trung vào
nh ng v n mà các n c ang phát tri n g p ph i trong quá trình th c hi n
CVA. M t lý do t i sao còn thi u nh ng nghiên c u v tr giá h i quan i v i
vi c m c a th tr ng các n c ang phát tri n có th là do nhi u n c phát
tri n ã s d ng các quy nh này trong nhi u n m k t khi b lu t v tr giá
h i quan c àm phán trong Vòng àm phán Tokyo n m 1979. Lý do khác có
th là vi c nhi u n c ang phát tri n v n còn ang n l c th c hi n m c dù
vi c này nh ra ph i c hoàn thành t n m 2000. Tuy nhiên, theo ánh giá
c a chúng tôi, các n c ang phát tri n ã c h ng l i t CVA vì nó ã t o
ra s minh b ch h n, kh n ng d báo cao h n và khách quan h n trong tính
toán tr giá h i quan. c bi t, hy v ng r ng trong dài h n, th ng m i Nam –
Nam s c t o thu n l i nh CVA vì ngày càng nhi u n c ang phát tri n là
thành viên c a WTO th c hi n hi p nh này.
S thành công c a các n c ang phát tri n trong vi c th c hi n CVA ph
thu c nhi u vào nh ng i u ki n c b n ph bi n nh ng n c ó trong giai
o n u. Nh ng i u ki n c b n c n thi t cho vi c th c hi n CVA là các th
ch ho t ng có hi u qu và quy t tâm v chính tr c a nh ng ng i n m
quy n th c hi n CVA. Do v y, m c tiêu tr c h t c a vi c th c hi n CVA ph i
là phát tri n n ng l c. V khía c nh này, s h tr v k thu t có th óng vai
trò nh m t công c .
M t tác ng n a c a CVA i v i các n c ang phát tri n là c n u t
ngu n l c áng k vào xây d ng th ch th ch ; b máy h i quan ph i c n
c t ch c l i và ho t ng m t cách hi u qu ; v n u t c n h ng vào
công ngh m i; các ch ng trình ào t o dành cho cán b h i quan, cho ngành
th ng m i và công nghi p, các i lý giao nh n v n chuy n hàng hoá, v.v..
M c dù th c t là nh ng ngu n l c áng k ã c s d ng cho h tr k
thu t, song nhu c u v n còn r t l n. H n n a, m t s ho t ng trong l nh v c
h tr k thu t ã không thành công. thành công, i u quan tr ng là h tr

116
k thu t c n c th c hi n d a vào nhu c u. Nh ng n c ti p nh n, do h bi t
rõ h n v nh ng khó kh n trong n i b , ph i ra các u tiên và l p k ho ch
th c hi n, trong m t s tr ng h p c n s tr giúp c a chuyên gia bên ngoài.
Thêm vào ó, i u quan tr ng là c n chú tâm n th ng m i và công nghi p
a ph ng.
h tr k thu t t hi u qu , c n có s ph i h p và h p tác ch t ch h n
gi a các bên h u quan nh m tránh s trùng l p. Tuy nhiên, nh n th c v nh ng
v n này ã t ng lên trong nh ng n m g n ây.
V n quan tr ng là vi c các n c th c hi n và áp d ng CVA c n xem CVA
có ngh a là nh ng quy t c ng b , rõ ràng và công b ng – góp ph n b o v l i
ích c a c nhà nh p kh u l n chính ph . M t khác, c ng có r i ro l n, nh quá
trình thông quan s kéo dài khi vi c xác nh tr giá h i quan c a hàng hóa tr
nên áng lo ng i và khi ó tr giá không có th c có th c áp d ng. Theo
CVA, các n c có trách nhi m ph i thông báo cho WTO v nh ng thay i v
lu t pháp trong n c liên quan n l nh v c tr giá h i quan. Tuy nhiên, vi c
thông báo không c th c hi n úng nh quy nh trong CVA. Vi c này có
ngh a là lu t pháp qu c gia t i m t s n c trên th c t mâu thu n v i CVA.
Trong khi ó, Ch t ch U ban Tr giá WTO ch có th khuy n khích các n c
th c hi n vi c thông báo theo nh yêu c u.

Tài li u tham kh o
Corfimat, F. 2002. “Nh ng v n và chi n l c i v i h tr k thu t dành
cho các n c ang phát tri n”, báo cáo trình bày t i H i th o c a WTO v h
tr k thu t i v i vi c nh giá h i quan, ngày 6-7/11/2002.
Finger J. Michael và Philip Schuler. 1999. “Th c hi n các cam k t c a Vòng
àm phán Uruguay: thách th c i v i s phát tri n”, tài li u nghiên c u chính
sách No WPS2215. Geneva: Ngân hàng Th gi i.
Finger J. Michael. 2002. “Ch ng trình ngh s Doha và s phát tri n: Nhìn
nh n t Vòng àm phán Uruguay”. Manila: Ngân hàng Phát tri n châu Á.
(http://www.adb.org/economics/pdf/doha/fingef_paper.pdf)
Gurler, Oker. 2002. “Các hi p nh c a WTO v hàng rào phi thu quan và tác
ng i v i các n c thành viên OIC: Tr giá h i quan, ki m tra tr c khi giao
hàng, quy t c xu t x và c p phép nh p kh u , T p chí H p tác kinh t các
n c H i giáo; 23:1, trang 66-88.
Hoekman, B., Aaditya Mattoo và Philip English (ch biên). 2002. “C m nang
v phát tri n, th ng m i và WTO . Washington DC: Ngân hàng Th gi i.
(http://www.worldbank.org/trade)
Hoekman, B., và M.Kostecki. 2001. Kinh t chính tr c a h th ng th ng m i
th gi i: WTO và sau ó. Oxford: Nhà xu t b n i h c Oxford.
Satapathy, C. 2000, “Th c hi n Hi p nh Tr giá h i quan c a WTO” , Tu n
báo Kinh t và Chính tr , 35:25, trang 2098-2101.

117
Shin, Y. 1999, “Th c hi n Hi p nh Tr giá h i quan t i các n c ang phát
tri n: nh ng v n và khuy n ngh ” , T p chí Th ng m i th gi i, 33:1, trang
125-143. . 2003-09-29

118
3.8 Hi p nh v Quy t c xu t x
• Cho t i nay, Hi p nh v Quy t c xu t x v n n thu n ch là m t
hi p nh khung mà n i dung c a nó hi n v n là ch àm phán và
do v y khó có th dánh giá v tác ng c a nó i v i các n c ang
phát tri n. Tuy nhiên, i u hoàn toàn rõ ràng là v i m t h th ng quy
t c th ng nh t s giúp cho các nhà xu t kh u d dàng th c hi n h n so
i nhi u h th ng quy nh khác nhau nh hi n nay.
• Hài hòa hóa các quy nh v xu t x là m t quy trình k thu t ph c
t p và m t nhi u th i gian. Tham gia àm phán và cu i cùng là th c
hi n các quy t c hài hòa s òi h i kh i l ng l n v công vi c hành
chính và các ngu n l c khác c a các n c ang phát tri n .
3.8.1 B i c nh
Quy t c xu t x c s d ng nh m xác nh xu t x qu c gia c a m t s n
ph m trong th ng m i qu c t . Có hai lo i quy ch xu t x :
1. Quy t c xu t x c s d ng xác nh m t s n ph m s c h ng
m c thu u ãi hay m c thu MFN khi s n ph m ó c nh p kh u.
Trong nh ng tr ng h p nh v y, quy t c xu t x u ãi c áp d ng.
Quy t c xu t x u ãi c áp d ng trong các hi p nh th ng m i t
do song ph ng và khu v c ho c các th a thu n u ãi khác, nh h
th ng GSP.
2. Quy t c xu t x không u ãi c các n c s d ng khi xu t x hàng
hoá c c p cho m t s n ph m không nh m m c ích h ng u ãi
v thu , mà nh m m c ích khác nh : th ng kê, các bi n pháp ch ng bán
phá giá, mua s m công, ho c vi c dán nhãn s n ph m nh “Made
in…”100
Các quy t c xu t x u ãi hi n c quy nh trong các liên minh h i quan, các
hi p nh th ng m i t do song ph ng và không c quy nh trong WTO.
Chúng tôi s không nêu v n này ra ây và thay vào ó là t p trung vào các
quy t c xu t x không u ãi.
M c dù nh ng quy t c xu t x không u ãi không tác ng n vi c m c a
th tr ng theo nh ng cách th c tr c ti p nh các quy t c u ãi, song chúng r t
quan tr ng i v i các n c ang phát tri n. Trong nh ng công trình nghiên c u
mà chúng tôi ã xem xét, t m quan tr ng c a các quy t c xu t x c nh n
m nh trong nhi u công c chính sách th ng m i khác nhau, nh các bi n pháp
ch ng bán phá giá và h n ng ch. Các quy t c xu t x này c ng có ý ngh a quan
tr ng i v i ng i tiêu dùng và tri n v ng marketing t i các n c ang phát
tri n khi nó bu c ph i th hi n rõ n c xu t x c a s n ph m, thông qua nhãn
mác “made in ...“
T i sao c n có m t hi p nh?

100
Inama (2000).

119
Ngoài nh ng h ng d n chung c nêu trong Công c c a T ch c H i quan
th gi i (WCO) v vi c n gi n hóa và hài hoà hoá th t c h i quan (Công c
Tokyo), hi n nay chua có quy t c xu t x nào c th a thu n c p qu c t .
Do v y, trong th c ti n, m i n c có th t a ra nh ng quy nh mà h mu n
áp d ng. Vi c này bu c các nhà xu t kh u và các nhà s n xu t ph i có ki n
th c c n thi t v các h th ng các n c khác nhau nh m áp ng nh ng nhu
c u khác nhau i v i các th tr ng khác nhau.
Cu i nh ng n m 1980, ý t ng v hài hòa hóa các quy t c xu t x không u ãi
ã c a ra, t c là c n xác l p m t h th ng th ng nh t t t c các n c
cùng áp d ng mà không quan tâm n m c ích. Vi c này c coi là s làm
gi m tình tr ng không an toàn mà các nhà xu t kh u và nh p kh u ph i i m t
- v n làm t ng thêm nhi u chi phí i v i các bên h u quan trong th ng m i
qu c t . Hài hòa hóa c ng s làm gi m nguy c s d ng các quy t c xu t x
ng n c n th ng m i. Trong nh ng n m cu i th p k 1980, vi c s d ng thu
ch ng bán phá giá ã t ng lên và b ng vi c s d ng xu t x hàng hóa không
úng, các nhà xu t kh u ã c tìm m i cách l n tránh thu này. Th c t ó
d n n vi c a v n hài hòa hóa nh ng quy ch xu t x không u ãi vào
Vòng àm phán Uruguay.
Theo quan i m c a Hoekman và Kostecki, vi c quy t nh cho phép các quy
t c u ãi c t n t i ngoài khuôn kh c a WTO ph n ánh th c t là m t s
n c ã không mu n h n ch nh ng ti m n ng s n có hình thành các th a
thu n th ng m i t do song ph ng và khu v c v i các n c khác.101 ây
c ng là m t nguy c b i v các quy t c x u ãi hài hòa có th h n ch các h
th ng u ãi nh GSP mà nhi u n c ph n i.102
3.8.2 Mô t Hi p nh v Quy ch xu t x
Hi p nh v Quy t c xu t x là k t qu c a Vòng àm phán Uruguay và báo
hi u s kh i u c a các cu c àm phán v n ang ti p di n, m t ph n c ti n
hành t i U ban K thu t c a WCO (các v n k thu t) và m t ph n t i U
ban Quy t c xu t x c a WTO (các v n v chính sách th ng m i).
Cùng v i nh ng v n khác, Hi p nh này có tác d ng là s hài hòa hóa các
quy t c xu t x không u ãi trên toàn c u. M c ích c a Hi p nh này là làm
cho quy t c xu t x c a m t nu c i u ch nh theo h ng c th và rõ ràng h n
nh m t o thu n l i và không t o ra rào c n i v i th ng m i. Hi p nh này
ch áp d ng i v i nh ng quy t c xu t x không u ãi. Tuy nhiên, các quy t c
xu t x u ãi c c p m t ph l c d i hình th c c a m t tuyên b
chung.
Trong Vòng àm phán Uruguay, khuôn kh cho Hi p nh này ã c xác l p
nh ng ch a nh th i gian àm phán v hài hòa hóa các quy t c. i u ó cho
th y v n ph c t p h n so v i d li u ban u. Lý do m t ph n vì nh ng v n
này ph c t p v m t k thu t và m t ph n vì các cu c àm phán ã chuy n
t v n k thu t thu n túy sang v n thu c v chính sách th ng m i. Trái

101
Hoekman và Kostecki (2001).
102
Hirsch (2003).

120
v i d ki n ban u là s k t thúc trong vòng 3 n m, các cu c àm phán dang
bu c sang n m th 8 và khó có th k t thúc dúng th i h n m i (tháng 7 n m
2004).
Khuôn kh c a Hi p nh a ra nh ng h ng d n cho các n c có nhu c u
so n th o quy t c m i ho c s a i nh ng quy t c hi n hành trong kho ng th i
gian t i khi có quy t nh cu i cùng v các quy t c hài hòa. Hi p nh c ng a
ra nh ng nguyên t c ch o v cách th c t ch c và v n hành công tác hài hòa
hóa. Hi p nh c ng a ra nh ng nguyên t c ch o v cách th c th c hi n
nh ng quy t c hài hòa khi ã c thông qua.
Theo các nguyên t c ch o này, các quy t c xu t x c n ph i n gi n, có th
d báo c và c n mang tính trung l p; không c s d ng nh công c
th c hi n chính sách th ng m i m t cách tr c ti p hay gián ti p, t c là chúng
không c óng vai trò nh nh ng rào c n i v i th ng m i. Thông qua
i u kho n xem xét s a i c a Hi p nh, các quy t c xu t x c a m t n c
thành viên WTO có th b ch t v n và n c ó ph i có trách nhi m g i v n b n
gi i trình lên Ban Th ký WTO. Tr ng h p t ng t nh v y x y ra g n ây
nh t là ài Loan ngh Trung Qu c làm rõ cách tính ph n tr m trong vi c xác
nh xu t x c a n c này. Sau ó, Trung Qu c ã g i b n gi i trình lên Ban
Th ký WTO.
Trong Hi p nh, không quy nh b t k công th c c bi t nào v quy t c xu t
x , ho c i x riêng bi t, hay h tr k thu t dành cho các n c ang phát
tri n ho c nh ng n c ch m phát tri n (LDC).
3.8.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n
Vì công vi c hài hòa hóa v n ang c ti n hành và các quy t c xu t x c a
Hi p nh v n ch a c th c hi n, do v y khó có th dánh giá v nh ng tác
ng c a Hi p nh này i v i các n c ang phát tri n. Tuy nhiên, vì xu t x
c a m t s n ph m có ý ngh a quan tr ng i v i phuong th c i x trong h
th ng th ng m i a ph ng, nên i u rõ ràng là nh ng k t qu c a các cu c
àm phán nh m hài hòa hóa các quy t c xu t x không u ãi c ng s có tác
ng n các l nh v c khác trong khuôn kh c a WTO.
Theo m t nghiên c u a ra ngay sau khi Trung Qu c gia nh p WTO, các quy
t c xu t x không u ãi có ý ngh a quan tr ng i v i các công ty n c ngoài,
không ch trong l nh v c u t tr c ti p mà còn trong vi c phát tri n quan h
th ng m i. Chính vì v y, các quy t c xu t x này là m t b ph n quan tr ng
c a h th ng pháp lý c a m t n c cho phép v n hành m t n n kinh t th
tr ng. Cùng v i vi c hình thành các quy nh m i v mua s m công t i Trung
Qu c, kéo theo nhu c u xây d ng các quy t c xu t x hàng hoá m i.103
Xu h ng hi n nay cho th y, t m quan tr ng c a các quy t c xu t x không u
ãi s t ng lên trong t ng lai. Theo Hirsch, có m i liên h rõ ràng gi a vi c s
d ng các rào c n th ng m i phi thu quan ngày càng t ng v i vi c áp d ng
thu MFN ngày càng gi m. Do các cu c àm phán c a WTO nh m gi m m c
thu su t MFN, nên các n c hi n ang tìm ki m phu ng th c thay th nh m
103
Gebhardt và Olbrich (2002).

121
h n ch nh p kh u.104 Do v y, t o ra m t b quy t c hài hòa mang tính rào c n
phi th ng m i và bình ng áp d ng i v i t t c các n c thành viên c a
WTO là i u mong mu n. Tuy nhiên, trong quá trình th c hi n có m t s c n
tr .
UNCTAD ã ch ra r ng m t trong nh ng v n th ng th y i v i n c
ang phát tri n là h n ch trong vi c tham gia m t cách tích c c vào các cu c
àm phán. Vi c này xu t phát t th c t là v n tranh cãi ph c t p v m t k
thu t, òi h i ph i a các chuyên gia trong n c sang Geneva tham gia các
cu c àm phán. Vi c này luôn luôn làm cho các ngu n l c b tiêu phí r t nhi u.
i u vô cùng quan tr ng i v i các n c ang phát tri n là nh n th c c tác
ng c a quy t c xu t x s n ph m c th d a trên tiêu chí k thu t riêng i
v i ngành công nghi p trong n c. UNCTAD a ra k t lu n r ng, vi c các khu
v c nhà n c và t nhân tìm ki m nh ng chuyên gia gi i có trình chuyên
môn cao ô tham gia vào các cu c àm phán là i u h t s c khó kh n nhi u
n c ang phát tri n. V n phân b ngu n l c v n ang r t thi u t i các n c
này c ng là i u t ng t .
UNCTAD c ng th a nh n r ng, các n c phát tri n trình cao h n, nh M ,
Nh t B n và EU, có nhi u kinh nghi m h n trong àm phán v quy t c xu t x
so v i các n c ang phát tri n. Các n c này c ng có ki n th c h n trong vi c
g n xu t x hàng hoá v i các vi c khác, ví d v i vi c ch ng bán phá giá, i u
ó có ngh a là các n c ang phát tri n luôn th b t l i trong các cu c àm
phán và nh v y b quy t c xu t x hài hòa này không c các n c ang phát
tri n quan tâm xem xét.105
B t ch p i u ó, không h có b t k nhóm n c c h ng l i nào trong s
các n c ang phát tri n, v khía c nh khác, có th s a i làm cho quy t c xu t
x tr nên d dàng h n trong vi c theo u i nh ng l i ích chung m t cách m nh
m h n.106 Trên h t, ó là vì các cu c àm phán này liên quan tr c ti p n các
s n ph m xu t kh u mà m i n c khác nhau nh m t i nh ng l i ích riêng c a
mình.
Khuôn kh c a Hi p nh này t o cho các n c thành viên kh n ng xác l p các
b quy t c xu t x t m th i c a mình tr c khi t c m t th a thu n v b
quy t c hài hòa chung c a WTO. UNCTAD coi ây là i u b t l i i v i các
n c ang phát tri n.107 c bi t, UNCTAD ã th y tr c v n trong tr ng
h p m t s n c thành viên, ví d nh M , a ra quy t c xu t x m i mang
tính ch t rào c n th ng m i và do v y tác ng tiêu c c n l i ích c a s n
ph m xu t kh u c a các n c ang phát tri n. Can nguyên c a v n là th t c
pháp lý, ví d các cu c àm phán b kéo dài, ch không ph i n i dung c a hi p
nh.
L i th c a các quy t c hài hòa là d sao chúng s c áp d ng m t cách bình
ng i v i t t c các n c thành viên c a WTO. V i nh ng quy t c ki u này,

104
Hirsch (2002).
105
Inama (2000).
106
y ban Th ng m i qu c gia (2003).
107
UNCTAD (2001).

122
có th tránh c nh ng dàn x p c bi t mà do các n c riêng r có th t o ra
và b ng cách ó t o ra rào c n th ng m i i v i các n c khác. Theo John
Croome, t th c t ó, các thành viên WTO quan tâm nhi u n vi c hài hòa
các quy t c xu t x .108 Theo m t nghiên c u, các quy t c hài hòa s làm gi m
tính không rõ ràng liên i trong th ng m i th gi i. Thêm vào ó, kh n ng
áp d ng các quy t c xu t x v i m c ích h n ch th ng m i s không còn.
Theo nghiên c u này, các n c ang phát tri n c ng cho r ng ây có th là m i
quan tâm áng k c a h trong chính sách th ng m i, c bi t là i v i ngành
d t may. Gi ng nh Hirsch, quan i m c a Croome cho r ng i u c bi t quan
tr ng i v i các n c ang phát tri n là các cu c àm phán không d n n tình
hu ng các quy t c nghiêm ng t v xu t x thay th cho nh ng h n ch nh
l ng i v i hàng d t may c d b , do v y nh h ng n ho t ng
th ng m i c a các n c ang phát tri n.109
M c dù tr n th c t các cu c àm phán v các quy t c hài hòa ch a k t thúc và
do v y Hi p nh ch a c th c hi n, nh ng các n c thành viên tin r ng h
s tuân th nh ng nguyên t c ch o trong khuôn kh c a Vòng àm phán
Uruguay. Khuôn kh này t o ra m c minh b ch hóa cao h n khi nh ng quy
t?c xu t x qu c gia phù h p v i nh ng h ng d n chung trong hi p nh tr c
khi nh ng quy t c hài hòa c xác l p. Ví d , Trung Qu c cho bi t, sau khi
vi c hài hòa hóa c tri n khai, các quy t c xu t x qu c gia c so n th o
t ng h p v i c u trúc c a Hi p nh này. Các n c thành viên WTO c ng
c yêu c u ph i thông báo cho Ban Th ký WTO khi h ban hành nh ng quy
t c m i. Các Quy t c xu t x c a các n c thành viên khác có th b ch t v n.
3.8.4 K t lu n
Vì hài hòa hóa v n dang là m t hi p nh trong quá trình àm phán, nên khó
có th ánh giá v nh ng tác ng c a nó i v i các n c ang phát tri n. Tuy
nhiên, i u rõ ràng là v i m t b quy t c xu t x th ng nh t s t o i u kiên
thu n l i hon cho các nhà xu t kh u trong vi c th c hi n so v i r t nhi u quy
t c xu t x khác nhau. M c tiêu c a Hi p nh là các quy t c xu t x không u
ãi s có th d doán c và t o thu n l i cho th ng m i. Hài hòa hóa các
quy t c xu t x s làm gi m nguy c s d ng quy t c xu t x nh là rào c n phi
thu quan các n c .
M t khác, n u chúng ta xem xét nh ng ngh ã c a ra cho n nay thì
nguyên t c c b n là các quy t c xu t x không c tr thành rào c n th ng
m i ít nhi u ã c lo i b . M i n c ã a ra nh ng yêu c u c th iv i
nh ng quy t c xu t x riêng mà h quan tâm n l i ích c a s n ph m xu t
kh u. Chính vì v y, n y sinh nguy c là l i th c a vi c hài hòa hóa nhu mong
i s không t c. Chúng ta th y m t nguy c là các quy t c xu t x có th
quá chi ti t và ph c t p i v i c các nhà qu n lý và các ngành công nghi p,
i u dó có ngh a là các quy t c ó s khó áp d ng. Trong tr ng h p nh v y,
các quy t c hài hòa s là m t s n ph m không th s d ng.110

108
Croome (1998).
109
Croome (1998).
110
y ban Th ng m i qu c gia (2003).

123
Xu th hi n nay là gi m m c thu su t MFN và t ng c ng áp d ng các hàng
rào phi thu quan. Do tác d ng c a các cu c àm phán gi m m c thu su t
MFN t i các vòng àm phán tr c ây nên vai trò c a các quy t c xu t x
không u ãi càng càng t ng lên. Do v y, i u quan tr ng là trong khi àm
phán, các n c ang phát tri n c n hi?u r nh ng tác ng c a các quy t c hài
hòa i v i các ngành công nghi p c a n c mình.
Hài hòa hóa là m t quá trình ph c t p v k thu t. Tham gia àm phán và cu i
cùng là th c hi n các quy t c hài hòa s òi h i kh i l ng l n v công vi c
hành chính và các ngu n l c khác c a các n c ang phát tri n. Vì các n c
ang phát tri n có nh ng quy n l i xu t kh u khác nhau, nên trong các cu c
àm phán hi n t i không có nhóm n c nào có cùng l i ích trong s các n c
ang phát tri n c hình thành. N u có nh ng nhóm ki u nh v y có th s t o
d dàng h n cho các n c ang phát tri n trong vi c theo u i m t s v n c
th nào dó m t cách m nh m h n.111

Tài li u tham kh o
Croome, John. 1998. “Tri n v ng hi n t i i v i các cu c àm phán th ng
m i t i T ch c Th ng m i th gi i”. Tài li u th o lu n. 1992. Geneva: Ngân
hàng Th gi i.
Gebhardt, Immanuel và Kerstin Olbrich. 2002. “Lu t Ngo i th ng c a Trung
Qu c, tri n v ng i v i quy ch xu t x ”, T p chí Th ng m i th gi i, 36:1,
trang 117-127.
Hirsch, Mosche. 2002. “Lu t Th ng m i qu c t , Kinh t chính tr và Quy nh
xu t x , l i kh n c u c i cách ch c a WTO v quy ch xu t x ”, T p chí
Th ng m i th gi i, 36:2, trang 171-189.
Hoekman, B. và M. Kostecki. 2001. Kinh t chính tr v h th ng th ng m i
th gi i: WTO và xa h n n a. Oxford, Nhà xu t b n i h c Oxford.
Inama, Stefano. 2000. “Quy ch xu t x không u ãi“ trong M t di n àn l c
quan i v i các n c ang phát tri n: nh ng v n i v i các cu c àm
phán th ng m i trong t ng lai. New York và Geneva: UNCTAD, trang 339-
366.
U ban Th ng m i qu c gia. 2003. “Redovisning och anlys av WTO –
forhandlingarna om harmoniseringen av de allmanna ursprungsreglerna”, Dnr
100-429-03.
UNCTAD. 2001. “Di n bi n hi n nay v nh ng v n l i ích i v i các n c
châu Phi trong b i c nh àm phán th ng m i WTO h u Seatle: nh ng v n
g n li n v i vi c th c hi n các hi p nh c a WTO xét t tri n v ng c a các
n c ang phát tri n”, UNCTAD/DITC/TNCD/2/add.1. Geneva: UNCTAD.

111
y ban Th ng m i qu c gia (2003).

124
3.9 Hi p nh v Th t c c p phép nh p kh u (ILP)
• Vi c ch m n p n xin c p phép nh p kh u trong vòng hai tháng ng
ngh a v i vi c b áp m c thu su t 4-6%. ây th c s là m t thi t h i
kinh t iv ic chính ph l n ngành s n xu t các n c ang phát
tri n l ra ph i c h ng l i.
• Nh ng t n t i liên quan n vi c qu n lý gi y phép hi n v n ch a c
Hi p nh v Th t c c p phép nh p kh u (ILP) gi i quy t tri t . Tuy
nhiên, nh ng v n này liên quan n nh ng khi m khuy t trong khâu
th c hi n, ch không ph i khi m kh i n i t i c a ILP.
• Cho dù các n c phát tri n có tuân th nh ng i u kho n c a ILP thì
hàng xu t kh u c a các n c ang phát tri n v n ph i ch u nh h ng
l n b i vi c phân b h n ng ch c a các n c phát tri n, ch y u là trong
l nh v c d t may và nông nghi p c qu n lý b ng vi c c p phép.
3.9.1 B i c nh
T i m t s n c, i v i m t s m t hàng c th , quy nh ph i có gi y phép do
c quan có th m quy n c p m i c phép nh p kh u. Theo báo cáo c a
OECD, trong s các rào c n phi thu quan EU, Hoa K và Nh t B n mà các
công ty khi u ki n trong n m 2000 thì 7% liên quan n th t c c p phép.178
Trong dó 84% c a các n c n m ngoài t ch c OECD, có nghia là ch y u t i
các n c ang phát tri n. Theo Ngân hàng Th gi i, rào c n phi thu b ng hình
th c gi y phép nh p kh u là ph bi n nh t.179 L d nhiên là lo i tr nh ng yêu
c u chính áng v h n ch nh p kh u v s c kh e ng i tiêu dùng, an ninh và
môi tr ng (nói cách khác, v n liên quan n gi y phép nh p kh u c n c
i u ch nh). Trong th i k 1989-1994, m t ph n ba các s n ph m nh p kh u
vào các n c phát tri n, d i hình th c này hay hình th c khác b t bu c ph i có
gi y phép nh p kh u.
Hi p nh v Th t c c p phép nh p kh u (ILP) là k t qu c a các cu c àm
phán trong Vòng àm phán Tokyo và c áp d ng trong nh ng n m 1980-
1985. Trong Vòng àm phán Uruguay, ILP c àm phán l i và có m t s
i u ch nh nh , ng th i c m r ng áp d ng i v i t t c thành viên c a
WTO.
3.9.2 Mô t ILP
M c ích c a ILP là giúp cho vi c qu n lý gi y phép nh p kh u c d dàng
và n gi n nh t và nh h ng t i thi u n quan h th ng m i. Nói cách
khác, ILP không t ra m c ích h n ch gi y phép mà ch n thu n quan tâm
n v n qu n lý.
Trong l i nói u c a ILP có nh n m nh n vi c c p phép không c gây c n
tr i v i th ng m i, không trái v i GATT và không c s d ng d i hình
th c không phù h p gây nh h ng n th ng m i. H n n a, các gi y phép

178
OECD (2002a).
179
OECD (2002a).

125
ph i c s d ng m t cách minh b ch, không t ra yêu c u qu n lý quá m c
c n thi t i v i các công ty.
ILP quy nh r ng các v n b n quy nh m i vi c c p phép ph i c ban hành
ch m nh t là 21 ngày tr c khi có hi u l c. Ngoài ra, các m u kê khai ph i d
hi u và các công ty nh p kh u ch c n làm vi c t i “m t c a”. Cu i cùng, n
xin phép không b bác b ch vì nh ng s xu t nh .
ILP phân bi t rõ gi a gi y phép t ng và gi y phép không t ng. iv i
lo i gi y phép th nh t c th c hi n m t cách t ng trong vòng không quá
m i ngày, và ch nh m m c ích th ng kê nh p kh u. i v i lo i gi y phép
không t ng dáng quan tâm mà m c ích c a nó nh m i u ti t nh p kh u v i
nhi u lý do khác nhau, và v i lo i này, ILP quy nh m t s yêu c u. Trong s
các yêu c u này, ILP quy nh ph i công b y các i u ki n hi n hành và
th t c n p n xin c p phép. Quá trình ra quy t nh không c mang tính
c oán và n xin c p ph i c tr l i c ch p nh n hay t ch i trong
vòng không quá 30 ngày.
ILP không a ra ix c bi t nào i v i các n c ang phát tri n.
3.9. Tác ng i v i các n c ang phát tri n
Hi n v n còn nh ng khi m khuy t trong vi c áp d ng ILP các n c ang phát
tri n. ILP không c p kh nang h tr k thu t nh m t ng c ng n ng l c.
Theo OECD, nhi u n c, các công ty v n ang g p khó kh n liên quan n
nh ng v n nêu trên. Nh ng khó kh n này ch y u n m khâu th c hi n, ch
không liên quan n nh ng khi m khuy t n i t i c a ILP.180
Th t không may, do m i ch có m t vài nghiên c u v nh h ng c a gi y phép
và do v y k t qu d a trên thông tin ph ng v n m t s các công ty ph n nào còn
thi u chính xác. H n n a, góc nhìn nh n th ng t tri n v ng c a m t n c
phát tri n. Nghiên c u v tác ng c a chính ILP l i càng ít th y h n n a. Lý do
là nhi u n c ang phát tri n ch a hoàn thành c cam k t c a mình, và cung
không báo cáo nh ng thông tin có liên quan theo yêu c u c a U ban c p phép.
Nguyên nhân sâu xa ây là vì ch a hoàn thành ngh a v c a mình nên h
không có gì nhi u báo cáo. Các nhà xu t kh u, ch y u là các nhà xu t kh u
n c ngoài cho r ng s mi n c ng cùng v i thi u n ng l c th c hi n nh ng
cam k t do chi phí cao và nh ng c i cách có liên quan s em l i l i nhu n
th p.181
Nhìn chung, hàng xu t kh u c a các n c ang phát tri n sang các n c phát
tri n không b nh h ng nhi u c a ch qu n lý gi y phép phi n hà và khó
l ng. Ng c l i, chính hàng nh p kh u c a các n c ang phát tri n l i b nh
h ng. H u h t các khi u n i v ch qu n lý gi y phép liên quan n các lo i
s n ph m nông nghi p, ch bi n th c ph m, gi i khát, khai thác m , âm nh c,
hóa ch t, i n t , v khí và xe c .182 Hàng hóa thu c nh ng lo i s n ph m này
tr nên t m t cách không c n thi t và khó ti p c n các n c ang phát tri n.

180
OECD (2002b).
181
Gurler (2002).
182
OECD (2002a).

126
Tuy nhiên, c ng c n l u ý r ng cho dù các n c ang phát tri n có áp ng
c các i u ki n c a ILP, thì hàng xu t kh u t các n c ang phát tri n c ng
ch u nh h ng áng k b i h n ng ch và các th t c giám sát ch t ch c a các
n c phát tri n, nh t là trong ngành d t may và nông s n (xem các ph n v hi p
nh d t may và nông nghi p) - nh ng ngành c qu n lý thông qua vi c c p
gi y phép.
M t nghiên c u v chính sách th ng m i c a Hoa K i v i các n c ang
phát tri n B c và Nam M cho th y r ng trong s các hàng rào phi thu c
áp d ng thì gi y phép nh p kh u c coi là khó kh n l n nh t i v i nh ng
n c nghèo nh t. i u này cho th y gi y phép không t ng c a Hoa K h u
183
nh nh m vào nh ng n c nghèo nh t. Nghiên c u cho th y tr ng h p m t
hàng ng c a Nicaragua và Guatemala.
C p phép t ng gây ít h u qu h n so v i c p phép không t ng, song ngay
c c p phép t ng c ng v n là rào c n th ng m i, b i chúng òi h i m t s
l ng th t c nh t nh, và do v y là m i e d a th ng xuyên i v i hàng
nh p kh u. M c ích c a các lo i c p phép này là qu n lý hàng nh p kh u
phòng khi có nguyên c h n ch th ng m i trong t ng lai.184
Tuy nhiên, nh ng v n chính ây liên quan n lo i gi y phép không t
ng do nhi u c quan khác nhau cùng qu n lý. c c p phép, òi h i
nhi u th t c khác nhau, m t nhi u th i gian. Th i gian l u kho t i c ng kéo
dài và nh ng ch m tr khác c ng t o ra tình tr ng b t n trong kinh t . Theo
ánh giá, ch m ng ký gi y phép trong vòng hai tháng t ng ng v i vi c
ph i ch u m c thu 4-6%. V n ch lo i “thu ” này không t o ngu n thu
nh p nào cho nhà n c. Do v y, v n ây không ph i là tái phân b ngu n
l c gi a công ty nh p kh u v i nhà n c, mà chính là m t th t thoát kinh t mà
c nhà n c l n ngành s n xu t ph i ch u. M t s m t hàng không nh ng b
ch m tr , mà th m chí còn không qua c biên gi i. ôi khi, do quá nhi u c
quan cùng tham gia qu n lý, và do quá nhi u th t c gi y t khi n cho các công
ty ph i t b . c bi t, ây có th là khó kh n c a các công ty nh và v a vì
lo i công ty này không có ngu n l c th c hi n th t c xin c p gi y phép.
K t qu là s n ph m c a nhi u công ty không th thâm nh p vào cm ts
n c ang phát tri n. Do v y, trên th c t , nh ng n c này l i óng c a ch t
h n so v i m c thu hi n hành. Ch c p phép c ng k nh và r m rà c ng
còn làm t ng nguy c tham nh ng. Viên ch c và cán b h i quan v i m c l ng
th p các n c ang phát tri n th ng mong mu n ki m thêm chút ít thu nh p
b ng cách vi ph m ch c p phép.
Hi n ch a th xác nh cm c nh h ng c a ILP n nh ng v n trên.
Nh ng yêu c u chính áng v m t kinh t t ra trong vi c c p gi y phép, v i
m c ích nh b o h n n công nghi p trong n c ho c ki m soát c cán
cân thanh toán, nhìn chung ã gi m áng k , và do v y c ng ng th i gi m
thi u nh ng v n liên quan n th t c c p gi y ph c t p. Tuy nhiên, i u này
không liên quan n ILP mà liên quan r t nhi u n các ch ng trình khác nhau

183
Clark (1999).
184
Clark (1999).

127
c a Ngân hàng Th gi i và IMF. M t khác, gi y phép v i lý do phi kinh t l i
không h gi m. Và c ng không có thông tin gì cho th y tác ng c a nh ng v n
liên quan n nh ng lo i gi y phép này ã gi m xu ng.
M t i u ã tr nên rõ ràng là nh ng gi y phép có ng c kinh t ã c n tr
th ng m i mà không em l i m t i m tích c c nào. Th c t Brazil là m t ví
d v tác ng c a th t c xin gi y phép i v i s n xu t.185 có c gi y
phép nh p kh u hàng d t cho các nhà máy may, các công ty Brazil ã bu c
ph i mua công ngh trong n c cho các nhà máy này. nh p kh u m t s
l ng l n hàng d t, h bu c ph i mua công ngh tiên ti n. Vi c này d n n h u
qu là các nhà cung ng công ngh c a Brazil ã phát tri n thêm nhi u s n
ph m ph c t p mà không có c u th c t ngoài th tr ng.
Tuy nhiên, nh ng gi y phép không có ng c kinh t không gây nh h ng
t ng t . Lo i gi y phép này c áp d ng b o v s c kh e, môi tr ng, an
ninh và o c c ng ng, và c ng có th là nh ng quy ch k thu t. ích l i
c a vi c n m c ph n nào quy n ki m soát xu t nh p kh u nh ng m t hàng
gây h i cho môi tr ng có th s l n h n ích l i c a vi c qu n lý c p gi y phép.
Do v y, ch ng có c gì tin r ng nh ng yêu c u liên quan n vi c c p phép
s gi m nh .
3.9.4 K t lu n
ILP quy nh c th vi?c c p phép sao cho c n tr th ng m i ? m?c th?p nh t.
Nh ng v n còn t n t i liên quan n nh ng khi m khuy t trong vi c th c
hi n, ch không liên quan n b n thân ILP.

Tài li u tham kh o
Clark, Don P. 1999. “Các bi n pháp phi thu quan và hàng nh p kh u vào Hoa
K t các n c ang phát tri n Tây bán c u”. Nghiên c u Kinh t và Xã h i,
48:3, trang137-152.
Gurler, Oker. 2002. “Các Hi p nh c a WTO v hàng rào phi thu quan và tác
ng c a chúng i v i các n c OIC”. T p chí H p tác kinh t gi a các n c
H i giáo, 23, trang 61-68.
OECD. 2002a. “Nh ng hàng rào phi thu quan: phân tích vi c c p phép nh p
kh u không t ng”. Nhóm Công tác c a U ban Th ng m i TD/TC/WP
(2002) 2, Paris: OECD.
OECD. 2002b. “Phân tích các bi n pháp phi thu quan: tr ng h p c p phép
nh p kh u không t ng”. Nhóm Công tác c a U ban Th ng m i
TD/TC/WP (2002) 39, Paris: OECD.
WTO. 1994. “Hi p nh v Th t c c p phép nh p kh u” , 031106.

185
OECD (2002a).

128
3.10 Hi p nh v Ki m tra tr c khi giao hàng (Hi p nh PSI)
• Ki m tra tr c khi giao hàng (PSI) có ngh a là m t n c nh p kh u ký
h p ng v i m t công ty t nhân hoàn t t th t c h i quan tr c khi
chuy n hàng lên tàu t n c xu t kh u. Trên th c t , ch có các n c
ang phát tri n nghèo m i s d ng PSI. Các n c này ph n l n châu
Phi.
• Quan i m v PSI c ng không ng nh t. B t lu n vi c PSI c xem là
m t gi i pháp h u hi u t m th i hay là m t gi i pháp tiêu c c xét t góc
phát tri n, thì nó c ng không c coi là gi i pháp t i u.
• Hi p nh v Ki m tra tr c khi giao hàng (Hi p nh PSI) ch a gi i
quy t c nh ng v n quan tr ng nh vì sao các n c ang phát tri n
l i bu c ph i mua các d ch v mà h u h t các n c u do c quan h i
quan th c hi n. Tuy nhiên, Hi p nh PSI ã xây d ng c b lu t ng
x i v i vi c ki m tra tr c khi giao hàng c các bên ch p nh n và
b lu t này ki m tra c nh ng khâu y u nh t c a th t c PSI.
• V n PSI là m t ph n trong n i dung th o lu n m r ng v t o thu n
l i cho th ng m i. N u các n c ang phát tri n c t o i u ki n
n gi n hóa th t c h i quan và th ng m i và làm cho ho t ng này
hi u qu h n thì nhu c u v các công ty PSI s gi m i. T ó Hi p nh
PSI s không còn c n n.
3.10.1 B i c nh
Ki m tra tr c khi giao hàng (PSI)186 v nguyên t c có ngh a là n c nh p kh u
ký h p ng v i m t công ty PSI t nhân thay m t n c nh p kh u hoàn t t
th t c h i quan. B c công vi c này có th bao g m vi c ki m tra n giá và
áp d ng m c thu chính xác tr c khi hàng t n c xu t kh u c x p lên tàu.
Công ty này còn có trách nhi m ki m tra ch t l ng và s l ng chính xác c a
hàng hóa. Khâu công vi c này th ng c th c hi n b ng ki m tra th c t
hàng hoá.
M c dù t t c các n c u có th nh n các công ty PSI, song trên th c t ch
có các n c ang phát tri n m i dùng n d ch v PSI. Tháng 5 n m 2003, 39
n c ã s d ng PSI d i hình th c này hay hình th c khác. Ph n l n các n c
này châu Phi và s d ng lo i d ch v h u nh là c quy n c a các c quan
qu n lý h i quan c a h .187
Lý do chính mà các n c nh p kh u s d ng các công ty PSI là giúp h ki m
soát c các lu ng tài chính liên quan n t c l u thông th ng m i. Vi c
này c th c hi n thông qua các công ty PSI t nhân các n c xu t kh u
góp ph n b o m r ng m i ngh a v h i quan và thu quan ã c th c hi n
186
PSI là t vi t t t c s d ng r ng rãi trong c ng ng qu c t và s c dùng trong ph n còn l i
a tài li u này.
187
Angola, Bangladesh, Benin, Bolovia, Burkina Faso, Burundi, C ng hoà Trung Phi, Comoros, C ng
hoà Dân ch Công gô, Ecuador, B bi n Ngà, Ethiopia, Ghana, Guinea, Công Gô, Liberia, Madagasca,
Malawi, Mauritania, Mali, Mexico, Mozambique, Niger, Nigeria, Peru, Rwanda, Senegal, Sierra Leone,
Tanzania, Togo, Uzbekistan và Zanzibar (WTO, 2003).

129
nghiêm ch nh, và do v y góp ph n ng n ch n n n tham nh ng v n lan tràn các
c quan h i quan c a các n c ang phát tri n.
Trong m t nghiên c u r t toàn di n, Patrick Low thu c Ban Th ký WTO ã
li t kê m t s ch c n ng thay th ho c b sung mà các công ty PSI có th th c
hi n.188 Nh ng ch c n ng này bao g m, ch ng h n nh ki m tra vi c khai cao
h n ho c th p h n giá hoá n, ki m soát vi c c ý phân lo i hàng không úng,
u tranh v i n n tham nh ng các c quan h i quan c a các n c nh p kh u,
giám sát và ki m soát nh ng ngo i l ã c ch p nh n trên c s quy nh
c a h i quan qu c gia, ki m tra xu t x c a hàng nh p kh u, giám sát vi c ch p
hành h th ng lu t pháp qu c gia, thu th p s li u ph c v cho m c ích th ng
kê th ng m i, h tr k thu t, xây d ng n ng l c và ào t o, n gi n hóa các
th t c h i quan và b o v ng i tiêu dùng khía c nh s c kh e và ch t l ng
hàng hóa.
Lý do các công ty t nhân ký h p ng c ng xu t phát t th c t là nhi u n c
ang phát tri n cho r ng không th b o m c m t k t qu t t n u thi u s
h tr c a m t bên th ba c l p. Lý do ây có th bao g m tình hình kinh t
c a t n c, trình qu n lý h i quan, nh ng v n v tham nh ng ho c
khi m khuy t c a c s h t ng. Cùng v i ó là th c t h u h t các n c s
d ng PSI ph thu c nhi u vào ngu n thu t h i quan, t c là h có ng c m nh
m thu úng và thu h i quan và thu ánh vào hàng nh p kh u. Nhi u
n c ang phát tri n ã s d ng PSI trong m t th i gian dài kh c ph c
nh ng v n trong qu n lý h i quan qu c gia c a h . Ban u, các công ty PSI
ch y u c s d ng gi i quy t nh ng v n liên quan n vi c khai giá
hàng nh p kh u trên hoá n cao h n th c t và do v y gi m b t c tình
tr ng ch y v n. Sau ó, (vì gi ây ch có r t ít n c áp d ng các ch ng trình
ki m soát v n), tr ng tâm này c chuy n sang kh c ph c nh ng v n liên
quan n vi c khai giá hàng nh p kh u trên hoá n th p h n giá th c t và
phân lo i hàng hoá không úng. M c ích là tránh tình tr ng n p m c thu
h i quan quá th p. Phí tr cho các công ty PSI th ng c tính theo t l ph n
tr m trong ngu n thu h i quan.
Lý do PSI c a ra vào giai o n cu i c a Vòng àm phán Uruguay chính là
v th m nh m mà các công ty xu t kh u cho r ng các công ty PSI ã có c.
Nh ng ánh giá do các công ty PSI a ra u c coi g n nh là mang n ng
tính ch quan, không d a trên m t tiêu chu n ánh giá chung hay m t quy trình
làm vi c nào c . B i các công ty PSI c trao quy n t ng ho c gi m giá hàng
trên c s nh ng ý ki n ánh giá thi u khách quan c a các công ty, nên có nhi u
ý ki n cho r ng các công ty này ã dính líu m t cách b t h p lý vào quan h
kinh doanh tr c ti p gi a bên mua và bên bán. ng th i, các n c s d ng PSI
còn lo l ng v s ki m soát thái quá trong h th ng pháp lý c a n c xu t kh u
nh m kh c ph c ph ng th c hành ng c a các công ty PSI n c h và vi c
này ch a ng nguy c tác ng x u n các n c s d ng PSI.

188
Low (1995).

130
Philippines, Ghana, Indonesia, Nigeria, Tanzania, Zaire và Zambia là nh ng
n c u tiên ng h Hi p nh PSI. Indonesia, m t trong nh ng n c s d ng
các công ty PSI189, ã chính th c ngh a PSI vào Vòng àm phán Uruguay.
Thông qua vi c a PSI vào Vòng àm phán Uruguay, các n c phát tri n ã
ng m ch p nh n áp d ng ch ki m tra tr c khi giao hàng. Thay vì hành
ng ch ng l i vi c áp d ng PSI ho c gây khó d cho PSI, các n c thành viên
ã àm phán v m t b lu t chung các công ty PSI tuân theo. Các n c ang
phát tri n và nh ng n c s d ng các công ty PSI ã nh n ph n trách nhi m
nhi u h n i v i ho t ng c a các công ty PSI. Hi p nh PSI ng th i còn
nêu ra nh ng h ng d n c th các công ty PSI tuân th .
3.10.2 Mô t Hi p nh PSI
Vì theo nh ngh a, Hi p nh PSI ch có th c áp d ng khi các n c quy t
nh s d ng các công ty PSI, nên ng nhiên yêu c u t ra là nh m vào bên
s d ng (n c nh p kh u). Trong ph n m u c a Hi p nh PSI có nói r ng
vi c s d ng PSI s không c xem là m t thành t v nh vi n trong chính sách
th ng m i c a các n c ang phát tri n. Nhu c u v PSI m t m c nào ó
c coi là c n thi t giám sát ch t l ng, s l ng ho c giá c c a hàng nh p
kh u.
Hi p nh PSI c ng cho th y, PSI s c các n c s d ng (n c nh p kh u)
th c hi n ra sao và n c ký k t h p ng ph i có trách nhi m b o m là công
ty PSI ch p hành nghiêm túc các quy nh và th t c ã ra.
Yêu c u t ra cho n c s d ng (n c nh p kh u) bao g m:
• i x không phân bi t;
• Vi c ki m tra ph i c th c hi n tr c tiên n c xu t kh u;
• Vi c ki m tra c th c hi n trên c s các h p ng cá nhân ho c
theo tiêu chu n qu c t ;
• Tính minh b ch;
• B o m t thông tin kinh doanh;
• Gi i quy t vi c ch m tr ;
• ánh giá và ph ng pháp th m nh giá c (th m nh giá h i quan
c xác nh trên c s c a Hi p nh v nh giá h i quan);
• Kh n ng khi u n i quy t nh c a công ty PSI.
Các yêu c u c a Hi p nh PSI liên quan n n c xu t kh u, v nguyên t c, có
ba i u ki n: không phân bi t, minh b ch và h tr k thu t. Yêu c u c a các
n c xu t kh u (n c phát tri n) v h tr k thu t không liên quan n ý ngh a
tr c ti p c a thu t ng này. Trong Hi p nh PSI, các n c xu t kh u nh n
trách nhi m h tr k thu t trên c s phù h p v i nh ng i u ki n ã th a
thu n chung khi n c nh p kh u yêu c u. Nh v y, có th hi u là, tr c khi a

189
Rege (1999).

131
ra yêu c u h tr , n c h tr c ng nh n c ti p nh n tr ch tc n t c
th a thu n v i u ki n h tr k thu t.
H tr k thu t có th th c hi n theo ph ng th c song ph ng ho c a ph ng
và hi n t i h tr k thu t ch y u c th c hi n thông qua WCO, WTO,
UNCTAD và Ngân hàng Th gi i. Qu n lý thu quan và ho t ng c a các c
quan h i quan, n gi n hóa và hi n i hóa các h th ng và quy trình k thu t,
và phát tri n c s h t ng pháp lý, qu n lý hành chính và c s h t ng t nhiên
y là nh ng l nh v c thu c h tr k thu t trong Hi p nh PSI.
Hi p nh PSI a ra kh n ng ti n hành m t th t c i u tra c bi t và c
l p. Trong tr ng h p m t khi u n i ho c m t v n không th gi i quy t
thông qua các th t c khi u n i trong n c, thì có th ti n hành quá trình i u
tra c l p làm c s m phiên toà phân x . H i ng xét x này không liên
quan gì n th t c xét x trong c ch gi i quy t tranh ch p c a WTO. ây là
th t c duy nh t trong b i c nh c a WTO vì nó gi i quy t xung t gi a hai bên
t nhân. Phòng Th ng m i qu c t (ICC) và t ch c ngành c a các công ty
PSI, Liên oàn các Công ty i u tra qu c t (IFIA) ã nh t trí và chu n b nh ng
th t c hành chính c n thi t cho th t c i u tra có th . Tuy v y, b máy này
v n ch a c th nghi m. ICC cho r ng lý do chính d n n s trì hoãn này là
chi phí kh i ki n quá l n so v i m t công ty và các công ty khác c ng không
mu n lâm vào th xung t v i các công ty PSI b i l h tính toán r ng làm nh
v y h s ph i ch u nguy c b công ty PSI i x t i t h n trong t ng lai. V
ph n mình, IFIA cho r ng xung t gi a bên xu t kh u v i các công ty PSI có
th gi i quy t s m h n theo ph ng th c song ph ng gi a các công ty.190
Hi p nh PSI g n nh là m t b lu t ng x và m c tiêu t ra là làm hài hòa
hóa các ph ng th c ho t ng c a công ty PSI. M c tiêu c a Hi p nh PSI là
nh m b o v t t h n cho các công ty xu t kh u kh i b các công ty PSI i x
tu ti n, không úng n và thi u công b ng. M t ch c n ng khác c a Hi p
nh PSI là em l i cho các n c s d ng PSI m t hành lang pháp lý l n h n
s d ng PSI và b o m r ng các n c xu t kh u s tuân th và t o i u ki n
thu n l i cho th t c này c th c hi n tn ch .
3.10.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n
Hi p nh PSI bao hàm ánh giá nh k vi c s d ng PSI. t ánh giá m i
ây nh t cho th y r ng h u h t các n c s d ng u hài lòng v ph ng th c
ho t ng c a các ch ng trình PSI n c h và hành ng phù h p v i nh ng
nh h ng ã c d báo tr c.191 Tuy nhiên, m t n c ã t ng s d ng PSI
cho r ng vi c s d ng các công ty PSI ã không em l i k t qu mong mu n và
không c i thi n c tình hình v th t c th ng m i c a t n c, và h n n a,
chi phí cho ch ng trình PSI còn v t quá ngu n thu t h i quan. Trong khi ó,
v ph n mình, c bên xu t kh u l n bên nh p kh u u b o l u ý ki n cho r ng
vi c s d ng PSI ã kéo theo nh ng ch m tr trong lu ng hàng hóa, ng th i
làm t ng chi phí giao d ch v i nh ng n c s d ng PSI. Tuy v y, m t s nhà

190
WTO (1998).
191
WTO (1999).

132
xu t kh u (bao g m c công ty thu c các n c s d ng PSI) cho r ng v i th
h th y hài lòng v i quá trình th c thi Hi p nh PSI.
Hi p nh WTO không gây nh h ng ho c h n ch nh ng i u ki n mà các
n c s d ng PSI có th t n d ng, song Hi p nh này th hi n vai trò hài hòa
hóa “công c ” và m r ng c h i s d ng. V n ch y u ây không ph i
n m b n thân Hi p nh PSI, mà n m trong th t c và vi c s d ng các công
ty PSI.
Vi c s d ng PSI b t bu c ã t n t i t th p niên 60. Cho dù Hi p nh PSI ã
d n n kh n ng làm hài hoà các th t c c các công ty PSI s d ng và t
lên vai các n c s d ng m t trách nhi m l n h n, song ph n l n các nghiên
c u u ch y u t p trung vào nh ng l i th và b t l i c a vi c s d ng PSI và
v n làm th nào t ng hi u qu s d ng công c này.192 Các nghiên c u
không h t p trung vào quá trình xây d ng Hi p nh PSI, và nh v y có ngh a
là tác ng tr c ti p c a Hi p nh là khá nh .
V n b n này ng ý r ng vi c s d ng PSI l ra có th ti p t c mà không nh t
thi t có hay không có Hi p nh PSI. Tuy nhiên, Mark Dutz thu c Ngân hàng
Th gi i ch ra r ng Hi p nh PSI ã t o m t c s pháp lý l n h n cho các
công ty PSI và nh ó làm t ng thêm s l ng các n c ang phát tri n ký h p
ng v i các công ty PSI.193 Ph n l n các n c này u thu c châu Phi và h s
d ng d ch v h u nh c quy n này ph c v vi c ki m soát h i quan. Khi có
khi u n i c a các công ty xu t kh u liên quan n cách i x c a các công ty
PSI, thì Hi p nh PSI l u ý n vi c s a ch a và kh c ph c sai l m. Nh v y
có ngh a là các n c xu t kh u ít nhi u u ch p nh n s d ng các công ty PSI,
và do ó d n n k t qu là các n c ang phát tri n có nhi u i u ki n thu n
l i s d ng các công ty PSI.194 Vi c t ng c ng s d ng PSI b t bu c t i các
n c ang phát tri n t o ra nh h ng t t hay x u là hoàn toàn ph thu c vào
quan i m c b n c a PSI.
Có nh ng b t ng l n khi nh n nh vi c s d ng PSI là t t hay x u i v i
quá trình phát tri n và i v i tình hình th ng m i các n c ang phát tri n.
Nh ng b t ng này ch liên quan n vi c s d ng PSI, ch không liên quan
n Hi p nh PSI. V c b n, có hai quan i m khác nhau i v i PSI. M t
bên nhìn th y l i th c a vi c s d ng PSI, chí ít là trong giai o n chuy n i.
Ngân hàng Th gi i và IMF tuy không có chính sách chính th c dành cho các
công ty PSI, nh ng hai t ch c này nhìn chung tán thành v i vi c s d ng PSI
nh ng n c thành viên ang trong tình tr ng c g ng ki m soát lu ng v n và là
n i n n tham nh ng lan tràn trong các c quan h i quan.195 Nh ng ng i ng h
vi c s d ng PSI các n c ang phát tri n v c b n nh t trí r ng PSI a l i
m t trong s ít i u ki n các n c này có c ngu n thu t thu và thu
nh p kh u, và r ng chi phí cho các công ty PSI s c bù p nh ngu n thu

192
Staple (2002); Johnson (2000); OECD (2001); Anson, Cadot, Olarreaga (2003).
193
Dutz (2001).
194
Gardner (1994); Low (1995); Rege (1999).
195
WTO (1998); Rege (1999).

133
hy v ng s cao h n.196. Ngoài ra, h còn nh n nh r ng th t c th ng m i
nh ng n c này ang c n gi n hóa.197
Nh ng ng i ch trích thì nhìn nh n v n ng c l i. H cho r ng vi c s d ng
PSI làm v n tr m tr ng h n, ph c t p h n và do v y làm t ng chi phí c a
ho t ng h i quan và th t c th ng m i nh ng n c ó.198 Các công ty PSI
c xem nh là i di n cho c p cao h n trong b máy quan liêu gi y t , b i
vì báo cáo c a các công ty này u ph i c c quan h i quan c a các n c
nh p kh u xem xét và các công ty PSI ph i th c hi n m t kh i l ng công vi c
t ng g p ôi khi làm th t c h i quan.
Ngoài ra, bên i l p còn nêu ý ki n r ng vi c s d ng các công ty PSI khi n
cho các n c ang phát tri n hoàn toàn ph thu c vào các công ty này và không
phát tri n c b máy h i quan riêng c a mình. Trong th i gian di n ra Vòng
àm phán Uruguay, UNCTAD, WCO và Liên h p qu c cho r ng vi c s d ng
d ch v c a các công ty PSI có ngh a là vi c tham gia không c n thi t và không
ch p nh n c c a các công ty t nhân vào a h t c a các c quan h i quan,
và r ng nh ng v n n ic mc n c gi i quy t và có th gi i quy t b ng
nhi u cách khác nhau.199 Trong v n b n khuy n ngh chính th c u tiên c a
Liên h p qu c i v i PSI, các n c ang phát tri n c t v n là không nên
s d ng các công ty PSI. Khuy n ngh này ã c s a i sau khi Hi p nh
PSI ra i. V n b n này v n khuyên không s d ng các công ty PSI m c dù có
b sung r ng trong nh ng i u ki n c bi t có th s d ng PSI nh ng ch v i
th i h n ng n (t i a là 5 n m). Hi p nh PSI c ng quy nh ph i th ng xuyên
xem xét l i.200
B t lu n quan i m nào i v i vi c s d ng PSI b t bu c, thì c hai nhóm u
cho r ng r t c n ph i c i thi n công tác i u hành PSI. c bi t, các nghiên c u
cho th y, nh ng n c ch s d ng các công ty PSI mà không có ki m soát n i
b công tác h i quan và nh ng n c dành s c quy n nh t nh cho công ty
PSI thì tác ng tích c c c a PSI ã gi m áng k . Ng i ta ch trích nhi u
ch ng l i ho t ng hi n nay c a PSI201 và hi n có nhi u nghiên c u cho th y
PSI th ng làm gi m áng k ngu n thu h i quan nh ng n c s d ng
PSI.202
Không có ánh giá nào v PSI c coi là gi i pháp t i u, vì các công ty PSI
th c hi n nh ng nhi m v mà nh ra các c quan h i quan c a các n c ph i
làm, nh ng vì nhi u lý do khác nhau, các n c nghèo cho r ng h không có kh
n ng, không ngu n l c ho c không n ng l c th c hi n m t cách có
hi u qu . Do v y, Hi p nh PSI c coi là không gi i quy t c v n tr ng
tâm. M t khác, Hi p nh này ã thành công trong vi c i u ch nh nh ng h n
ch v th t c PSI.

196
Dutz (2002).
197
Sách ã d n.
198
Liên h p qu c (1999); OECD (2001); Staples (2002); WTO (1998).
199
Rege (1999).
200
Liên h p qu c (1999).
201
Anson, Cadot, Olarreaga (2003), Dutz (2001); Rege (2002); Staples (2002); WTO (1998).
202
Low (1995); UNDP (2003).

134
3.10.4 K t lu n
M c dù còn ch a ngã ng là vi c s d ng các công ty PSI các n c ang phát
tri n ph i ch ng là m t gi i pháp t m th i khá t t hay có nh h ng x u tr c
ti p n quá trình phát tri n, song Hi p nh PSI chí ít c ng a ra m t b lu t
h ng d n c t t c các bên ch p nh n.
Tuy nhiên, Hi p nh PSI ch a gi i quy t cv n vì sao các n c ang
phát tri n l i bu c ph i n c khác làm nh ng d ch v mà thông th ng c
quan h i quan c a m i n c u có th th c hi n. Làm nh v y s t t d n n
h u qu là các n c ang phát tri n không còn i u ki n t ng c ng n ng l c
c a mình. Theo quan i m c a Liên h p qu c, n u có s d ng các công ty PSI
thì c ng ch nên s d ng trong m t th i gian r t ng n và nên ph i h p v i
nh ng c i cách ch n gói c b n.
Toàn b v n liên quan n PSI có th gói g n vào khái ni m t o thu n l i
cho th ng m i. N u nh các n c ang phát tri n c t o i u ki n n
gi n hóa các th t c h i quan và th ng m i và làm cho các ho t ng này có
hi u qu h n, thì nhu c u i v i các công ty PSI s gi m áng k , và do v y s
khi n Hi p nh PSI tr nên l i th i. Ngay c khi có m t hi p nh c th v t o
thu n l i cho th ng m i WTO nh m thúc y c i cách và n gi n hóa các th
t c th ng m i, tr c h t là các n c ang phát tri n, thì th i k hoàng kim
c a các công ty PSI ch c ch n s không còn kéo dài lâu n a.

Tài li u tham kh o
Anson, Jose, Oliver Cadot và Marcelo Olarrreaga. 2003. “Tr n thu và n n
tham nh ng trong h i quan: Li u ki m tra tr c khi giao hàng có góp ph n gi i
quy t v n ?” Tài li u th o lu n 3156. Washington: Ngân hàng Th gi i. ().
Dutz, Mark. 2001. “Nâng cao hi u qu c a d ch v ki m tra tr c khi giao
hàng” PREMnotes, no. 53 Ngân hàng Th gi i.
Gardner, Daniel E. 1994. “Hi p nh v Ki m tra tr c khi giao hàng” Business
America, No 1. B Th ng m i Hoa K .
Johnson, Noel. 2000. “Cam k t v c i cách dân s : Ho t ng c a Hi p nh v
Ki m tra tr c khi giao hàng trong i u ki n các th ch khác nhau”. Tài li u
th o lu n 2594. Washington DC: Ngân hàng Th gi i. ().
Low, Patrick. 1995. “D ch v Ki m tra tr c khi giao hàng” Tài li u th o lu n
c a Ngân hàng Th gi i No. 278. Washington DC: Ngân hàng Th gi i.
OECD. 2002. “L i ích kinh doanh c a vi c t o thu n l i cho th ng m i”.
TD/TC/WP (2001)21/ FINAL. Paris: OECD.
Rege, Vinod. 1999. “S tham gia c a n c ang phát tri n vào các cu c àm
phán d n n ký k t Hi p nh v nh giá h i quan và Ki m tra tr c khi giao
hàng: Phân tích ý ki n công lu n.” World competition, 22:1, 37-117.

135
Rege, Vinod. 2002. nh giá h i quan và c i cách h i quan” trong C m nang v
phát tri n, th ng m i và WTO. Bernard M. Hoekman, Philip, ti ng Anh,
Aaditya Matto (ch biên). Washington DC: Ngân hàng Th gi i, trang 128-138.
Staples, Brian Rankin. 2002. “ T o thu n l i cho th ng m i : Hoàn thi n c s
h t ng h u hình”trong C m nang v phát tri n, th ng m i và WTO. Bernard
M. Hoekman, Philip English, Aaditya Matto ( ng ch biên). Washington DC:
Ngân hàng Th gi i, trang 139-148.
Liên h p qu c. 1999. “Khuy n ngh No 27 c a UNECE: Khuy n ngh iv i
ki m tra tr c khi giao hàng”. Geneve: UN/CEFACT.
UNDP. 2003. Làm cho th ng m i toàn c u ph c v con ng i. London:
Earthscan.
WTO.1998. “H i ngh chuyên c a WTO v t o thu n l i cho th ng m i -
Báo cáo c a Ban Th ký”. G/C/W/115 Geneve: WTO.
WTO. 2003. “Ki m tra tr c khi giao hàng: Ghi chép c a Ban Th ký: Báo
cáo”. G/VAL/W/63/rev.3 Genève: WTO.

136
3.11 Hi p nh v hàng rào k thu t trong th ng m i (Hi p nh TBT)
• Hi p nh TBT xác nh quy n c a m i n c c áp d ng nh ng bi n
pháp c n thi t b o v s c kh e và i s ng, ng th i a ra nh ng
nguyên t c i v i các v n b n pháp quy và tiêu chu n k thu t nh m
m c ích tránh nh ng bi n pháp c s d ng nh các rào c n th ng
m i.
• Quy nh v minh b ch hóa và ho t ng c a U ban TBT ã góp ph n
chuy n t i thông tin và t v n th ng xuyên v v n b n pháp quy và tiêu
chu n k thu t có th gây nh h ng nh rào c n th ng m i. i u này
s giúp tránh các tranh ch p th ng m i chính th c và các v n th ng
m is c gi i quy t m t cách th c th c ti n h n.
• M t s n c ang phát tri n v n ch a có kh n ng th c hi n Hi p nh
TBT và ch a m t n c nào có th th c hi n c ngh a v c a mình
ho c t n d ng c quy n c a mình m c mong mu n nh nêu trong
Hi p nh này. Lý do là nhi u n c ang phát tri n còn thi u ngu n l c
kinh t và k thu t c n thi t có th xây d ng và duy trì các h th ng
qu n lý c p qu c gia có hi u qu và làm cho s n ph m thích ng c
v i th tr ng xu t kh u.
• Thông qua ho t ng c a U ban TBT, có th a ra mô t chi ti t, y
v hi n tr ng và nhu c u phát tri n c a các n c ang phát tri n. Do
v y, các n c thành viên WTO ã ý th c c nhu c u c a các n c
ang phát tri n có s tr giúp k thu t c ph i h p t t h n và hi u
qu h n, qua ó giúp các n c này xây d ng c c s h t ng hi n i
áp ng c các pháp quy và tiêu chu n k thu t.
3.11.1 B i c nh
Hi p nh v hàng rào k thu t trong th ng m i (Hi p nh TBT) ra i là k t
qu c a Vòng àm phán Tokyo và có hi u l c t n m 1980. Vào th i i m ó,
h n 40 n c ã ký k t Hi p nh này.
Nhu c u v m t Hi p nh trong l nh v c này xu t hi n t vi c m r ng d n d n
các tiêu chu n và pháp quy k thu t c áp d ng trong th ng m i qu c t n y
sinh t các bên tham gia Hi p nh GATT, c bi t là sau Vòng àm phán
Kennedy. Ng i ta th y r ng c n ph i a ra m t s nguyên t c trong l nh v c
này b o m các pháp quy k thu t không c áp d ng b o h s n xu t
trong n c. M t lý do khác là s c n thi t ph i ch rõ và c th nh ng ngo i l
t i u XX(b) c a GATT, t c là t ra các nguyên t c cho quá trình so n th o
và áp d ng các pháp quy k thu t v i m c ích b o v i s ng và s c kh e cho
ng i, ng v t và th c v t.
Hi p nh TBT ã c th a thu n l i trong Vòng àm phán Uruguay và v n
b n s a i có hi u l c t n m 1995. Cùng v i s ra i c a WTO, Hi p nh
TBT s a i c áp d ng i v i m i thành viên c a WTO.
M t c i m quan tr ng c a Hi p nh TBT là các cam k t mang tính "khái
quát chung" (horizontal), t c là c áp d ng cho m i l nh v c qu n lý và m i

137
s n ph m (k c nông s n và th c ph m). Trong khi ó, Hi p nh SPS, v n có
hi u l c t n m 1995, v i các cam k t mang tính “c th ” (vertical) và sâu h n
Hi p nh TBT khi c p n các nguy c , r i ro c thù c li t trong ph
l c c a Hi p nh SPS (nh an ninh th c ph m, s c kh e ng v t và b o v
th c v t). Hi p nh SPS c c p chi ti t trong Ch ng 3.12 c a tài li u
này.

3.11.2 N i dung c a Hi p nh TBT
Hi p nh TBT a ra nh ng i u kho n mà m i thành viên u ph i tuân th
khi xây d ng, thông qua và áp d ng các tiêu chu n và v n b n pháp quy k
thu t (k c các yêu c u v bao bì, nhãn mác) và các th t c ánh giá s phù
h p v i các tiêu chu n và v n b n pháp quy k thu t (d i ây c g i chung
là “các quy t c k thu t” - technical rules).
Có hai khía c nh c b n trong ch c n ng c a Hi p nh TBT. M t m t, Hi p
nh TBT th a nh n r ng m i n c u có quy n áp d ng nh ng bi n pháp c n
thi t b o v môi tr ng ho c b o v i s ng và s c kh e c a ng i, ng
v t ho c th c v t, ho c phòng ng a nh ng ho t ng l a d i (nh ng bi n
pháp th c hi n nh ng m c tiêu h p pháp theo Hi p nh TBT). M t khác, Hi p
nh TBT c g ng b o m r ng các quy t c k thu t không t o ra nh ng tr
ng i không c n thi t i v i th ng m i qu c t . T n m 1995, các nh ngh a
c a Hi p nh TBT v các khái ni m tiêu chu n và pháp quy k thu t còn bao
g m các quy trình và ph ng th c s n xu t, bên c nh các c tính c a s n
ph m.
Các i u kho n ph i ch p hành c a Hi p nh TBT là tuân theo các nguyên t c
i x t i hu qu c MFN và i x qu c gia NT. M t v n b n pháp quy k
thu t không c gây c n tr i v i th ng m i nhi u h n m c c n thi t
th c hi n “m c tiêu h p pháp” (“m c tiêu h p pháp” c xác nh ch ng h n
nh vi c b o v s c kh e và an toàn ho c nh ng yêu c u v an ninh qu c gia)
và nh t thi t ph i d a trên nh ng thông tin v khoa h c và k thu t hi n có. Các
tiêu chu n qu c t ph i c dùng làm c s cho các v n b n pháp quy k thu t
tr phi nh ng tiêu chu n này không ph i là ph ng ti n thích h p và hi u qu
th c hi n nh ng m c tiêu h p pháp. Theo Hi p nh TBT, nh ng i u kho n
t ng t áp d ng i v i pháp quy k thu t s ph i c áp d ng cho th t c
ánh giá s phù h p và tiêu chu n k thu t.
Nh ng i u kho n c c p trên là nh ng nguyên t c ph i tuân th c p
qu c gia trong quá trình xây d ng, thông qua và áp d ng các quy t c k thu t.
C n chú ý là Hi p nh TBT không a ra b t c m t i u kho n nào r ng bu c
s h p tác qu c t . Tuy nhiên, Hi p nh TBT khuy n khích s tham gia vào
ho t ng tiêu chu n hóa qu c t , th a nh n các pháp quy k thu t t ng ng
gi a các thành viên, và àm phán ký k t nh ng hi p nh th a nh n l n nhau
i v i các k t qu ánh giá s phù h p.
Ngoài ra, Hi p nh TBT còn quy nh r ng m i thành viên u ph i th c hi n
m t s th t c thông báo nh t nh khi d th o các quy t c k thu t m i, c ng

138
nh thi t l p nh ng i m h i áp, cung c p thông tin v các quy t c k thu t
c p qu c gia cho các bên quan tâm các n c thành viên khác.
M t nét quan tr ng khác n a c b sung vào Hi p nh TBT n m 1995 là a
vào trong l c 3 c a Hi p nh cái g i là Quy ch v Tiêu chu n hóa . Quy ch
này c ng a ra nh ng i u kho n t ng t nh i u kho n c a chính Hi p
nh TBT i v i pháp quy k thu t. Tiêu chu n c hi u là tài li u a ra các
quy t c ho c c tính i v i s n ph m, các quy trình và ph ng pháp ch bi n
liên quan, và các yêu c u v bao bì và nhãn mác, song không b t bu c th c
hi n. Vi c ch p nh n tuân th Quy ch này là t nguy n i v i các t ch c tiêu
chu n hóa qu c gia và khu v c. Hi n t i, 142 c quan tiêu chu n hóa (c a 103
n c thành viên) ã ch p nh n Quy ch này. i v i các tiêu chu n qu c t ,
m t s nguyên t c trong so n th o chúng ã c a ra trong Hi p nh này.
Tuy nhiên, khác v i Hi p nh SPS, trong Hi p nh này không nêu danh sách
các c quan tiêu chu n hóa qu c t ký k t Hi p nh TBT. Do Hi p nh TBT
mang tính “cam k t chung” và c áp d ng cho m i v n có liên quan n
s n ph m và pháp quy, nên nhi u t ch c có th có trình tr thành t
ch c tiêu chu n hóa qu c t (chúng tôi c tính có kho ng t 50 n 100 t
ch c nh v y).
ix c bi t và i x khác bi t i v i các n c ang phát tri n
Các i u kho n c a Hi p nh TBT v ix c bi t và i x khác bi t i
v i các n c ang phát tri n quy nh r ng các n c thành viên trong quá trình
xây d ng quy nh v k thu t, ph i xem xét n các nhu c u c bi t v th ng
m i, phát tri n và tài chính c a các n c tnàh viên là n c ang phát tri n,
tránh gây ra nh ng rào c n không c n thi t i v i hàng xu t kh u c a các n c
này. Ng i ta c ng th a nh n r ng các n c ang phát tri n không nh t thi t
ph i s d ng nh ng tiêu chu n qu c t không phù h p v i nhu c u c a h . C n
áp d ng nh ng bi n pháp h p lý b o m r ng các t ch c tiêu chu n hóa
qu c t s t o i u ki n thu n l i cho vi c tham gia i di n và tích c c c a các
n c ang phát tri n trong t ch c c a mình, và khi có yêu c u, các t ch c này
ph i so n th o nh ng tiêu chu n qu c t áp ng l i ích c a các n c ang phát
tri n . Ngoài ra, U ban th c thi Hi p nh TBT (U ban TBT) còn c phép
dành cho các n c ang phát tri n nh ng mi n tr c th , có th i h n, toàn ph n
ho c m t ph n trong s nh ng ngh a v mà Hi p nh TBT ra.
n nay, U ban TBT ch a a ra nh ng ngo i l chính th c nào dành cho các
n c ang phát tri n trên c s nh ng i u kho n c a Hi p nh TBT. Tuy
nhiên, i v i các n c ang phát tri n là thành viên m i, ngh nh th gia
nh p có th cho phép h trì hoãn trong m t th i gian nh t nh vi c s a i
pháp lu t ho c c c u hành chính c a mình cho phù h p v i các i u kho n c a
Hi p nh TBT. Các u ãi quá này sau ó s c soát xét l i hàng n m.
Trung Qu c là m t ví d v m t thành viên m i là n c ang phát tri n c a
WTO c h ng u ãi này.
H tr k thu t
Các i u kho n v h tr k thu t c a Hi p nh TBT tính n kh n ng h tr
các n c ang phát tri n thi t l p c nh ng th ch c n thi t xây d ng các

139
pháp quy nh k thu t, tiêu chu n và th t c ánh giá s phù h p, c ng nh
tr thành thành viên ho c tham gia vào các h th ng qu c gia, khu v c ho c
qu c t trong nh ng l nh v c này.
U ban TBT ã ti n hành kh o sát nhu c u c a các n c ang phát tri n v h
tr k thu t th c thi Hi p nh TBT, ng th i c ng kh o sát m c h tr
k thu t trên th c t ang c dành cho các n c ang phát tri n. H tr d i
d ng này m t ph n c th c hi n b i các n c thành viên khác c a WTO, m t
ph n b i các t ch c là quan sát viên c a Hi p nh TBT, và ph n n a là thông
qua Ban Th ký WTO. Hi n t i, U ban TBT ang th o lu n v nh ng bi n
pháp nh m ph i h p t t h n ho t ng h tr k thu t này và làm cho ho t ng
này t hi u qu cao h n.
3.11.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n
Th c thi Hi p nh TBT
Theo Hi p nh TBT, m i n c thành viên ph i trình m t b n báo cáo v
nh ng bi n pháp ã c áp d ng nh m th c hi n và theo dõi th c thi Hi p
nh. Hi n t i, 91 n c thành viên ã n p báo cáo này. Nh v y có ngh a là 57
thành viên còn l i ch a có báo cáo, ang v p ph i khó kh n trong quá trình th c
thi Hi p nh TBT. Hi p nh TBT c ng yêu c u các n c thành viên ph i
thông báo v các i m h i áp mà h ã thành l p liên quan n vi c th c thi
Hi p nh này. Hi n có 121 trong t ng s 148 qu c gia thành viên ã th c hi n
quy nh này. i v i c hai ngh a v nêu trên, c bi t là các n c ang phát
tri n còn ch a kh n ng th c hi n m t cách y ngh a v này c a mình
theo yêu c u c a Hi p nh TBT.
Qua ây ta th y U ban TBT ã tích c c làm vi c trong nhi u n m xác nh
nhu c u h p tác k thu t có liên quan n Hi p nh TBT.
Nhu c u xác nh c (“m t c u”) xu t hi n nhi u l nh v c, ch ng h n nh :
• C n t ng c ng nh n th c và ki n th c v Hi p nh TBT;
• Các bi n pháp nh m th c thi và qu n lý hi u qu Hi p nh TBT;
• Trao i kinh nghi m gi a các qu c gia thành viên và h p tác và trao
i trong khu v c;
• S ph i h p gi a các bên trong ph m vi qu c gia và khu v c. Nh ng
chi n l c v cách th c các bên quan tâm (các c quan qu c gia,
ngành) tri n khai áp d ng Hi p nh TBT;
• ào t o nhân l c;
• Xây d ng c s h t ng có ch t l ng cao và phát huy n i l c;
• Tham gia vào U ban TBT và các ho t ng c a các t ch c khu v c
và qu c t có liên quan;
• Các bi n pháp t ng c ng m c a th tr ng i v i các n c khác.
M t i u quan tr ng n a là c n t ng c ng thông tin v các ch ng trình h tr
k thu t hi n có (“m t cung”), b o m có s ph i h p c p qu c gia, khu v c

140
và qu c t và tránh tình tr ng các ch ng trình h tr b ch ng chéo nhau và
không hài hoà.
Ngoài ra, c n th c hi n m t cách có hi u qu ho t ng h tr k thu t. V n
này c xác nh là c n hoàn thi n và U ban TBT ang th o lu n cho ra
nh ng v n b n h ng d n “th c hành t t” c ng nh th o lu n v các hình th c
h tr k thu t khác nhau.
C n nâng cao kh n ng truy c p c s d li u hi n có v h tr k thu t trong
l nh v c TBT, và c ng c n a lên trang web c a WTO nh ng thông tin v các
ho t ng ph tr ang c chu n b cân b ng cung-c u v h tr k thu t
203
trong l nh v c TBT.
Nh ng yêu c u liên quan n c s h t ng th ch
C ng nh tr ng h p i v i m t s Hi p nh khác c a WTO, khó có th th y
c tác ng th c t c a Hi p nh TBT i v i các n c ang phát tri n. Các
tài li u hi n có thu c l nh v c này u t p trung vào tình tr ng thi u các c s
h t ng và h th ng lu t pháp có hi u qu c p qu c gia t i các n c ang phát
tri n (cùng v i nh ng v n liên quan n s c kho và an toàn cho ng i tiêu
dùng và công dân) và tình tr ng các n c ang phát tri n không có kh n ng
làm cho s n ph m c a h áp ng các yêu c u k thu t, nh t là t i th tr ng
các n c phát tri n.204
Hi p nh TBT còn a ra m t s nguyên t c ph i tuân th trong quá trình xây
d ng, phê chu n và áp d ng các quy t c k thu t tránh nh ng rào c n vô lý
i v i th ng m i qu c t . Theo ó, Hi p nh TBT yêu c u các thành viên c a
WTO ph i có các th ch và c s h t ng c n thi t tuân th nh ng quy t c
này. Nh ng v n v phát tri n và th ng m i c a các n c thành viên là n c
ang phát tri n cùng v i khó kh n v tài chính c a h s ti p t c là v n tr ng
tâm c t ra thông qua quy n thành viên c a h i v i Hi p nh TBT.
Tác ng i v i các n c ang phát tri n trong nh p kh u
Tác ng mu n nói n ây là nhi u n c thành viên ang phát tri n, và c
th là các n c LDCs, là nh ng n c còn thi u m t h th ng lu t pháp và c
c u qu n lý c n thi t, và do v y ch a th c thi c y Hi p nh TBT. i u
này ti m n nguy c hi n di n nh ng rào c n th ng m i không c n thi t trên
th tr ng các n c ang phát tri n, và h u qu là nh ng s n ph m c nh tranh
không thâm nh p c vào th tr ng này. Nh v y, ng i tiêu dùng s b nh
h ng nhi u vì ngu n cung hàng hóa h n ch h n, và n u không có c nh tranh,
giá s t ng cao h n.
M t khác, nh ng h n ch trong quá trình th c hi n c ng có th hi u là các n c
ang phát tri n còn thi u nh ng pháp quy k thu t c n thi t có th áp ng
c nh ng m c tiêu nh an toàn và s c kh e cho con ng i. i u này có th
t o ra nguy c là hàng hóa ch t l ng kém c ng l t vào c th tr ng
nh ng n c này. Th c tr ng nh v y th hi n c bi t rõ t i các n c LDCs.
203
Ban Th ký c a WTO ã rà soát l i các d li u hi n có v các bi n pháp h tr k thu t liên quan n
TBT. (G/TBT/W/207). WTO (2003).
204
Wilson (2002). Xem thêm Sida và NORA (nghiên c u s p t i).

141
Tác ng i v i các n c ang phát tri n trong xu t kh u
Hi p nh TBT t o ra minh b ch h n và kh n ng d báo cao h n, ng th i
gi m b t nguy c hàng xu t kh u t các n c ang phát tri n i m t v i nh ng
rào c n không c n thi t. i m này, Hi p nh TBT có l i cho hàng xu t kh u
c a các n c ang phát tri n. M c khác, vi c lo i b rào c n th ng m i không
c n thi t trên th tr ng các n c khác c ng góp ph n y m nh c nh tranh trên
nh ng th tr ng này. Nh v y, i u này còn tùy thu c vào vi c các nhà xu t
kh u nh ng n c ang phát tri n có kh n ng i phó v i s c nh tranh t ng
lên, ví d t các n c phát tri n, trên các th tr ng khác nhau hay không.
i v i các n c ang phát tri n, vi c áp ng c m i yêu c u t ra trong
tiêu chu n và pháp quy k thu t c a các n c phát tri n và c các n c ang
phát tri n c ng là m t thách th c. Nh ng yêu c u nh th trong các pháp quy k
thu t và tiêu chu n qu c gia ang có khuynh h ng gia t ng.
Các n c ang phát tri n ngh gì v b c phát tri n này?
Trong quá trình tri n khai Hi p nh TBT có th th y rõ r ng nh ng n c thành
viên nào có c s h t ng v ng m nh, và ã th c hi n y Hi p nh này
ho c ang th c hi n, thì có b c chu n b t t h n ti p t c m r ng và t ng
c ng các nguyên t c c a Hi p nh TBT. ng th i, nh ã nói trên, c ng có
nhi u n c, mà h u h t là các n c ang phát tri n, còn ch a th c hi n y
Hi p nh TBT.
Tình tr ng c ng th ng gi a các thành viên thu c hai nhóm nói trên c th y rõ
trong các báo cáo nh k ba n m v quá trình th c thi và i u hành Hi p nh
TBT.
Do v y, rõ ràng là h tr k thu t và i x khác bi t là nh ng y u t quan
tr ng c i thi n tình hình th c thi Hi p nh TBT và m r ng Hi p nh sang
các l nh v c m i. Trong s các n c ang phát tri n, ch y u là nh ng n c
thu c nhóm có m c “phát tri n dân trí cao” và “phát tri n dân trí trung bình”,
nh n , Mexico, Brazil, Chile, Malaysia (th ng là i di n cho kh i
ASEAN) và Trung Qu c a ra nhi u ngh v h tr k thu t và t ng c ng
n ng l c cho các n c ang phát tri n là thành viên WTO. Nhìn chung, các
n c LDC ch p nh n v th th ng nh ng h ng ng trong nh ng v n
này.
Nh ng tranh ch p tác ng n Hi p nh TBT
Trong s nh ng tranh ch p c trình lên WTO, cho n gi ch có hai v liên
quan tr c ti p n Hi p nh TBT: v ami ng (“Liên minh châu Âu –
ami ng”)205 và v cá sác in (“C ng ng châu Âu – cá sác in”)206.
Trong v ami ng, c quan phúc th m c a WTO cho r ng vi c Pháp c m các s n
ph m có ch a m t s s i ami ng là pháp quy k thu t c i u ch nh b i Hi p

205
Do Canada kh i ki n ch ng l i Pháp.
206
Do Peru kh i ki n.

142
nh TBT. Không th y có nh ng di n gi i c n k trong Hi p nh c a ra,
nh ng phía EU th ng và Pháp c phép ti p t c l nh c m ó.207
Trong v cá sác in, Hi p nh có a ra h ng d n liên quan n nh ng i u
kho n v tiêu chu n qu c t . Peru nêu ý ki n r ng Quy ch c a EC n m 1998
ra yêu c u cá sác in ph i óng h p khi xâm nh p vào EU là mâu thu n v i Hi p
nh TBT. Theo Quy ch EC, ch m t s lo i cá nh t nh m i c phép bán
v i nhãn hi u “sác in”. M t khác, theo tiêu chu n qu c t Codex t ng ng,
nhãn hi u “sác in” c phép s d ng cho h n 20 lo i cá th , kèm theo nh ng
thông tin v ngu n g c, tên khoa h c ho c tên thông d ng. Khi Ban H i th m
xem xét, m t s n c ã ng ký là n c th ba trong tranh ch p này.208 Sau
khi Ban H i th m ra phán quy t và bên kháng cáo có ý ki n, EU ã ng ý s a
i Quy ch EC cho phù h p v i nh ng nh ngh a nêu trong tiêu chu n qu c t
Codex.
Cho n nay, trong l nh v c TBT ch a có m t tranh ch p nào x y ra iv i
m t n c ang phát tri n.
3.11.4 K t lu n
Hi n nay, ng i ta ã hi u bi t sâu h n v n i dung và tác ng c a Hi p nh
TBT i v i các n c ang phát tri n. i u này c th hi n rõ trong ho t
ng tri n khai áp ng nhu c u c a các n c ó v h tr k thu t và nh m
hoàn thi n và ph i h p t t h n các ch ng trình h tr .
H n ch c a các n c ang phát tri n, c bi t là các n c LDCs, trong quá
trình th c thi và áp d ng Hi p nh TBT cho th y các n c ang phát tri n
không có kh n ng t n d ng nh ng c h i mà Hi p nh TBT em l i. Nh ng
h n ch trong vi c th c hi n "ngh a v " quy nh trong Hi p nh TBT s tr c
h t d n n nh ng khó kh n cho chính các n c ang phát tri n, b i l i u này
s d n n nh ng khi m khuy t trong i u ti t th tr ng n i a và không b o
v c nh ng l i ích chính áng, h p pháp (nh s c kh e và an toàn c a nhân
dân, b o v môi tr ng, v.v.).
Vi c t n d ng "quy n" mà Hi p nh TBT dành cho c ng gây ra nhi u khó kh n
cho các n c ang phát tri n h n so v i các n c khác. ó là do nh ng khi m
khuy t c a h th ng qu n lý, trong trình qu n lý kinh t c ng nh nh n th c
c a các n c này v các c h i mà Hi p nh TBT em l i. Thêm vào ó, ngày
càng có nhi u các h th ng tinh vi và ph c t p liên quan n các pháp quy k
thu t và tiêu chu n các n c phát tri n, k c các h th ng c p d u và c p
gi y ch ng nh n khác nhau, c ng làm t ng thêm khó kh n cho các n c ang
phát tri n là n c xu t kh u trong vi c nâng cao n ng l c c nh tranh, nh t là t i
th tr ng c a các n c phát tri n. Ví d , các quy t c hài hòa hóa trong Quy ch
(2092/91) c a EC i v i s n xu t b ng ph ng pháp h u c i v i các s n
ph m nông nghi p có tác ng x u n các n c ang phát tri n trong vi c ti p
c n th tr ng EU i v i các s n ph m ó.209

207
phân tích, xem y ban Th ng m i qu c gia (2002).
208
Canada, Chile, Ecuado, M và Venezuela.
209
y ban Th ng m i qu c gia, 2003-06-18, dnr 100-422-2003.

143
Tài li u tham kh o
U ban Th ng m i qu c gia. 2000. “Frankrike - Asbest”, Dnr. 110-867-2000.
U ban Th ng m i qu c gia. 2003. “EG-forordning om ekologisk produktion
(2092/91) och des forhallande till genomforandeplanen fran Johannesburg”, Dnr
100-422-2003.
Sida và NORAD. 2004. “Th ng m i: m t c h i gi m nghèo châu Phi: y
m nh xu t kh u nh h t ng v ch t l ng và an toàn s n ph m”. n ph m s p
xu t b n.
Wilson, John S. 2002. “Tiêu chu n, Pháp quy và Th ng m i: Quy t c c a
WTO và m i lo ng i c a n c ang phát tri n”, trong C m nang v Phát tri n,
Th ng m i và WTO. Bernard M. Hoekman, Philip English, Aaditya Matto
( ng ch biên). Washington D.C: Ngân hàng Th gi i, trang 428-438.
WTO. 2003. “ ánh giá c s d li u hi n có v TBT liên quan n h tr k
thu t, G/TBT/W/207. Geneve: WTO

144
3.12 Hi p nh v vi c áp d ng các bi n pháp ki m d ch ng th c v t
(Hi p nh SPS)
• Hi p nh SPS ã gây khó kh n h n cho vi c s d ng các bi n pháp
b o h c a nhà n c trong các ngành nông nghi p và th c ph m qua
nh ng rào c n th ng m i trá hình. i u này có th em l i ngu n l i
cho các n c ang phát tri n trong dài h n.
• Nh ng quy nh v minh b ch hóa và s ra i c a U ban SPS ã
c i thi n thông tin v các bi n pháp tác ng n th ng m i trong
các ngành nông nghi p và th c ph m, và ã góp ph n tích c c
tránh ho c gi i quy t n th a các cu c xung t th ng m i.
• H u h t các n c ang phát tri n ã hoàn thành t t các yêu c u c
b n i v i vi c th c thi Hi p nh SPS. Tuy nhiên, c ng ch a th
nói là các n c ang phát tri n ã t n d ng c c h i mà Hi p nh
PSP a l i. t c i u này, c n t ng c ng áng k ngu n tài
chính và k thu t sao cho các n c ang phát tri n có th nâng cao
c ch t l ng s n ph m c a mình lên ngang t m qu c t . Ngoài ra,
c ng c n n nh ng ngu n l c d i dào h n t o i u ki n cho các
n c ang phát tri n có th th c hi n c các nghiên c u khoa h c,
ch ng h n nh nghiên c u r i ro, và tham gia vào ho t ng qu c t
v tiêu chu n hóa.
• Có mâu thu n v l i ích t i các n c phát tri n gi a m t bên là tham
v ng áp ng l i ích xu t kh u c a các n c ang phát tri n v i m t
bên là m c tiêu b o v ng i tiêu dùng tránh nh ng r i ro liên quan
n s c kh e. Tuy nhiên, Hi p nh SPS không h có tác ng làm
gi m b t yêu c u v an toàn c a các n c phát tri n.
• Thông qua ho t ng c a U ban SPS, các n c ang phát tri n ã
c chú ý nhi u h n. Trong khuôn kh c a U ban SPS, ng i ta ã
li t kê ra nhu c u v các ch ng trình h tr k ti p c ng nh nh ng
d án ã hoàn thành ho c ang th c hi n. Thông qua Hi p nh SPS,
các n c ang phát tri n c ng có c nhi u c h i h n trao i
kinh nghi m v i nhau và ph i h p ho t ng mang tính qu c t .
• Nh ng khác bi t gi a các khu v c c ng ph i k n khi c p n
cam k t c a các n c ang phát tri n trong nh ng v n c a SPS.
Các n c ang phát tri n châu Á và M Latinh t ng i n ng
ng trong l nh v c SPS, trong khi ph n l n các n c châu Phi và các
n c LDC th ng h n r t nhi u.

3.12.1 B i c nh
Hi p nh v vi c áp d ng các bi n pháp ki m d ch ng th c v t (Hi p nh
SPS) ra i là k t qu c a Vòng àm phán Uruguay. Hi p nh SPS có hi u l c
t n m 1995 và bao g m nh ng bi n pháp i u ch nh trong l nh v c an toàn
th c ph m, b o v th c v t và s c kh e ng v t.

145
Tr c 1995, các bi n pháp ki m d ch ng th c v t là n i dung c a Hi p nh
TBT. Tr c khi Hi p nh TBT ra i, nh ng bi n pháp này c nêu trong
i u kho n mi n tr ( i u XX) trong GATT, cho phép các thành viên b qua
m t s nguyên t c c b n c a Hi p nh GATT. Tuy nhiên, c i u XX c a
GATT l n Hi p nh TBT u c coi là không m nh gi m b t r i ro
khi nh ng bi n pháp ki m d ch ng th c v t c s d ng cho m c ích b o
h . M i lo ng i này ngày càng th a áng h n khi d ki n xóa b b o h b ng
thu quan do s ra i c a Hi p nh v Nông nghi p, và do v y làm cho rào
c n phi thu quan càng tr nên h p d n h n.
Do v y, m c ích c a Hi p nh SPS là c n tr vi c s d ng các bi n pháp b o
h c a nhà n c v i t cách là các rào c n th ng m i trá hình trong l nh v c
l ng th c và nông nghi p. M t v n khác n a c c p t i trong Hi p
nh SPS là s khác bi t trong tiêu chu n c a các n c. ó c ng chính là m t
rào c n áng k vì nó gây ra chi phí b sung cho nh ng n c ph i i u ch nh
hàng xu t kh u c a h cho phù h p v i yêu c u c a các th tr ng khác nhau.210
Do v y, n n t ng c a Hi p nh này là tham v ng t t i m t s hài hòa trên
ph m vi qu c t , t c là tiêu chu n hóa c i v i vi c b o h và các bi n pháp
b o h . i u này có th t c thông qua các c quan tiêu chu n hóa qu c t
hi n ang ho t ng trong l nh v c an toàn th c ph m, b o v s c kh e ng,
th c v t (ho t ng này s c mô t d i ây). Thông qua Hi p nh SPS, các
thành viên c a WTO c c ng c thêm lòng tin tích c c tham gia vào quá
trình ho t ng c a các t ch c này. Các quy t nh v bi n pháp b o h c a
nhà n c u ph i tri t d a vào các tiêu chu n qu c t này. Nh m c hài
hòa hóa cao h n và áp d ng nhi u h n các tiêu chu n qu c t , th ng m i gi a
các n c s c t o thu n l i.
3.12.2 Mô t Hi p nh SPS
N i dung c b n c a Hi p nh SPS là th cân b ng nh y c m gi a quy n và
ngh a v . M t m t, Hi p nh SPS trao cho các thành viên quy n a ra nh ng
bi n pháp b o v s s ng và s c kh e c a con ng i, ng v t và th c v t. M t
khác, quy n này c ng mang tính c l và có gi i h n. áng chú ý là, Hi p nh
SPS a ra nh ng yêu c u ch t ch v lu n ch ng khoa h c nh là c s cho
các bi n pháp c a nhà n c; n u các bi n pháp này gây nh h ng n th ng
m i qu c t , thì các yêu c u s ch t ch h n so v i tiêu chu n qu c t . Yêu c u
ph i có nh ng phân tích khoa h c v r i ro là nh m h n ch vi c áp d ng tùy
ti n các quy nh c a SPS, và ó là n n t ng c a Hi p nh SPS.211
Minh b ch và công khai là hai y u t c b n khác c a Hi p nh SPS. Quy nh
v minh b ch bao g m ngh a v thông báo t t c các d th o v các bi n pháp
SPS m i ho c s a i trong tr ng h p nh ng bi n pháp ó có tác ng n
th ng m i. Ngoài ra, còn có quy nh cho phép có m t th i h n h p lý các
n c khác a ra nh ng ánh giá c a mình và yêu c u v cung c p thông tin b
sung.
Ho t ng tiêu chu n hóa
210
Athukorala và Jayasuriya (2003), và Unnevehr và Robert (2003).
211
Unevehr och Roberts (2003).

146
Ho t ng tiêu chu n hóa trong l nh v c SPS hi n nay do các c quan tiêu
chu n hóa m nhi m.212 Nh ng c quan này ã t n t i t r t lâu tr c khi Hi p
nh SPS ra i, và do v y các c quan này không ph i là k t qu c a Hi p
nh. Tuy nhiên, Hi p nh SPS phê chu n ho t ng hài hòa hóa c th c
hi n trong khuôn kh c a các t ch c này, do ó, v th c a các c quan này
c nâng lên trong các cu c tranh ch p th ng m i c a WTO.
Tuân th Hi p nh SPS, trong kh n ng ngu n l c có h n c a mình, các thành
viên c a WTO c ng ph i tham gia vào ho t ng c a các c quan tiêu chu n
hóa. M c tham gia vào ho t ng tiêu chu n hóa không gi ng nhau gi a các
n c ang phát tri n, mà th ng tùy thu c vào ngu n k thu t và tài chính c ng
nh quy mô và c i m ngo i th ng c a h . Do v y, nhi u n c ang phát
tri n ã kh n thi t xin h tr tài chính có th tham gia vào quá trình tiêu
chu n hóa này.
M tv n liên quan n m c tiêu hài hòa hóa qu c t cao h n là kh n ng s n
sàng ch p nh n r i ro không ng u gi a các n c, vì kh n ng này ph thu c
vào trình phát tri n, v n hóa, truy n th ng, giáo d c, v.v.. i u này khi n
cho khái ni m th nào là “m c b o h h p lý” c ti p thu m t cách khác
nhau gi a các n c và trong các tình hu ng c th khác nhau. Ch ng h n, ng i
tiêu dùng châu Âu khó lòng ch p nh n r i ro khi n ph i th t ng v t b x lý
hoóc-môn. M c dù v y, h l i không h do d ch p nh n r i ro khi tiêu dùng
các s n ph m s a không thanh trùng, nh ng r i ro mà ng i tiêu dùng m t s
n c khác không th d dàng ch p nh n.
Rõ ràng là nh ng khác bi t v truy n th ng trong ph ng th c s n xu t và mô
hình tiêu dùng óng m t vai trò to l n trong kh n ng ch p nh n r i ro. Nh ng
khác bi t thu c v nh n th c này ng nhiên là có nh h ng r t m nh n
kh n ng t c m t s nh t trí v tiêu chu n chung. Nhìn chung, các n c
ang phát tri n t ra s n sàng h n v i nh ng tiêu chu n th p h n so v i các
n c khác.
M tv n khác n a là, trong m t s tr ng h p, l i không có tiêu chu n qu c
t . i u này ã l i m t kho ng tr ng c n l p y b ng s can thi p c a nhà
n c v i nh ng bi n pháp c n c thông báo cho WTO. Trên th c t , Hi p
nh SPS gây khó kh n thêm cho vi c t c tho thu n v tiêu chu n qu c t
trong m t s tr ng h p, do m i liên h v i Hi p nh SPS và nh h ng m nh
m h n v m t pháp lý i v i các tiêu chu n này. ng th i, m t b c ti n
tích c c n a là s c i thi n v kh n ng t ng c ng tuân th nh ng tiêu chu n
ã c nh t trí trong c quan gi i quy t tranh ch p c a WTO.
Thích ng v i các tiêu chu n
Bên c nh v n nêu trên v nh ng khác bi t “v n hóa” khi nh ngh a th nào
là “m c b o h h p lý”, các n c ang phát tri n c ng th ng v p ph i m t
s v n trong quá trình th c hi n nh ng tiêu chu n hi n có do c s h t ng
non kém c a mình. Các h th ng và c quan i u ti t c a các n c này phát

212
Codex Alimentarius Commission (at toàn th c ph m), V n phòng Qu c t Epizooties (s c kho v t
nuôi) và Công c Qu c t v b o v cây tr ng (b o v th c v t).

147
tri n ch a có th th c hi n c nh ng bi n pháp qu n lý c n thi t.
Thông th ng, th c t này là do thi u ngu n l c k thu t và tài chính th c
hi n các bi n pháp khác nhau. T m quan tr ng c a nh ng v n này ã c
213
nh n m nh trong báo cáo c a John Wilson do Ngân hàng Th gi i phát hành.
Báo cáo nêu r ng tình tr ng thi u nh ng tiêu chu n hài hòa hóa ã c qu c t
ch p nh n s là nguy c gây t n h i cho nh ng thành qu thu c t quá trình
c t gi m nh ng rào c n th ng m i truy n th ng, và khi m khuy t này gây t n
h i c bi t i các n c ang phát tri n. Vì l ó, tác gi khuy n cáo r ng, quá
trình hài hòa hóa qu c t c n c y nhanh n u quan tâm n các tiêu chu n
c a SPS.
Athukorala và Jayasuriya nh n m nh r ng nh ng v n mà các n c ang phát
tri n v p ph i không ch gi i h n khâu áp ng nh ng òi h i ph c t p h n v
tiêu chu n, mà còn là nh ng òi h i c b n h n v v sinh trong l nh v c th c
ph m v n có th gây ra nh ng v n l n.214
Kh n ng thích ng c a khu v c i v i các bi n pháp b o h , t c quá trình khu
v c hóa, c ng g p khó kh n b i các c ch qu n lý trong n c còn kém phát
tri n, b i trình ki m soát biên gi i kém, và b i kh n ng qu n lý v n chuy n
non y u. Do v y, kh n ng v n t i nh ng khu v c không b nh d ch c mi n
tr các bi n pháp b o h c a các n c khác là th p. Các tr ng h p bùng phát
b nh l m m long móng là m t minh h a h u ích cho v n này.
Ngay c kh n ng thu l i t các hi p nh t ng t c ký k t song ph ng
gi a các n c c ng b c n tr b i th c t là các n c ang phát tri n th ng
không áp ng c các tiêu chu n v ki m d ch ng th c v t c a các n c
nh p kh u. Nh ng hi p nh nh v y nh m t ra yêu c u v ph ng th c s n
xu t, các bi n pháp b o m s c kh e ng th c v t, và các ph ng pháp thanh
tra, ki m tra. Do v y, ch có m t s ít hi p nh nh v y trong khuôn kh c a
Hi p nh SPS c ký k t gi a các n c phát tri n (Tuy nhiên, c ng có m t s
hi p nh v t ng nhóm s n ph m gi a các n c phát tri n và các n c ang
phát tri n c ký k t).
Các n c ang phát tri n ã khi u n i r ng khó kh n c b n trong vi c ký k t
các hi p nh nh v y là các n c phát tri n th ng òi h i “tính y nguyên” ch
không ph i “tính t ng ng”.215 Trong m i tr ng h p, y u kém c a các n c
ang phát tri n có nh h ng x u n kh n ng theo u i th ng m i qu c t
c ah .
T ng ng là m t trong nh ng v n c chú ý nhi u nh t trong U ban
SPS trong hai n m qua. T m quan tr ng to l n c a các hi p nh t ng ng
c nhi u tác gi nh n m nh, trong s ó có Wilson. Ông a ra m t kh n ng
th c thi: ó là m t hi p nh t ng ng toàn c u liên quan n ph ng pháp
nh m u và gi y ch ng nh n.216

213
Wilson (2002).
214
Athukorala và Jayasuriya (2003).
215
Unnevehr và Robert (2003).
216
Wilson (2002).

148
M tv n c b n v m t c c u là c i m quy mô nh c a c hai ngành
nông nghi p và ch bi n các n c ang phát tri n, và chính c i m này gây
khó kh n cho quá trình thích ng v i tiêu chu n qu c t . Thông th ng thì các
công ty l n d dàng u t vào các bi n pháp nâng cao ch t l ng h n các công
ty nh . V lâu dài, i u này có l i cho các công ty ch bi n th c ph m có v n
n c ngoài, trong khi các công ty a ph ng b thua thi t.217
M tv n c b n n a là s phát tri n nhanh c a k thu t, nh các ch t li u s
d ng trong th c ph m và th c n ch n nuôi, nh ng ph ng pháp m i trong vi c
kh ng ch b nh d ch ng v t và th c v t, các ch t kích thích t ng tr ng m i
và các ph ng th c s n xu t m i. Th r i, chính t c phát tri n trong các l nh
v c này l i d n n nh ng bi n pháp h n ch m i i v i s n xu t và th ng
m i, v i m c ích ch y u là gi i t a lo l ng c a ng i tiêu dùng các n c
phát tri n. i v i các n c ang phát tri n, vi c i u ch nh cho phù h p v i
nh ng thay i này qu không d dàng.218
Tuy nhiên, Unnevehr và Roberts còn nêu ra m t s ví d c th cho th y vi c
thích ng thành công v i các yêu c u v tiêu chu n c a các n c phát tri n và
vi c này ã góp ph n các n c ang phát tri n t ng c ng thâm nh p vào th
tr ng các n c phát tri n.219
C ng c n nh n m nh r ng quá trình hài hòa hóa tiêu chu n thông qua các c
quan tiêu chu n hóa qu c t không có tính ch t b t bu c i v i các thành viên
c a WTO. Nói cách khác, nó cho phép các n c ho c nâng cao ho c h th p các
yêu c u c a tiêu chu n qu c t , ho c th m chí cho phép b qua các tiêu chu n.
N u m t n c mu n ra tiêu chu n cao h n tiêu chu n qu c t t ng ng, mà
ây là tr ng h p hãn h u i v i các n c ang phát tri n, thì n c ó ph i
a ra c lu n ch ng khoa h c. Tiêu chu n th p h n ho c không có tiêu
chu n trên th tr ng n i a c coi là không mâu thu n v i quy nh c a
WTO. i u này ch x y ra khi các n c ang phát tri n mu n bán s n ph m c a
mình ra nh ng th tr ng n c ngoài có òi h i cao, và do v y c n ph i i u
ch nh áp ng c tiêu chu n qu c t .
Do v y, ó c ng là lý do các n c ang phát tri n ph i cân nh c l a ch n
bi n pháp phù h p sao cho v a b o m s c kh e cho c ng ng c a mình, v a
có l i cho xu t kh u.220 Theo Wilson, v tri n v ng lâu dài, các n c ang phát
tri n c n có m t k ho ch hành ng nh m kh c ph c kho ng cách v m c
tiêu chu n và gi i quy t nh ng v n mà h g p ph i trong l nh v c này.221
H tr k thu t
Hi p nh này quy nh r ng các thành viên c n t o i u ki n h tr k thu t
cho các thành viên khác, c bi t là các n c ang phát tri n, thông qua h p tác
song ph ng ho c qua các t ch c qu c t . H tr k thu t có th c th c
hi n d i d ng chuy n giao công ngh , d ch v t v n, tín d ng, h c b ng, ào

217
Athukorala và Jayasuriya (2003).
218
Unnevehr và Robert (2003) và các ng tác gi .
219
Unnevehr và Robert (2003).
220
Friis Jensen (2002).
221
Wilson (2002).

149
t o và giáo d c, và cung c p i ng chuyên gia k thu t. H tr k thu t c ng
c xem xét n trong nh ng tr ng h p c n m r ng u t m tn c
ang phát tri n xu t kh u có th áp ng c nh ng yêu c u v v sinh và an
toàn th c ph m c a m t thành viên khác. Ban Th ký c a WTO c ng ã t ch c
h i th o các chuyên gia thu c các n c ang phát tri n trong khu v c tham
gia.
n nay, h tr k thu t ch y u v n c th c hi n d i hình th c các ch ng
trình ào t o thông qua nh ng t ch c có liên quan tr c ti p h n c nh FAO,
WHO, Ngân hàng Th gi i, và m t s t ch c khu v c. Ngoài ra, các t ch c
tiêu chu n hóa qu c t c ng ã tri n khai m t s hình th c ho t ng t ng t .
H n n a, m t s n c phát tri n c ng ã th c hi n h tr k thu t theo hình
th c song ph ng. T i EU, h tr k thu t c U ban châu Âu và các thành
viên th c hi n.
Sau H i ngh B tr ng WTO di n ra t i Doha vào mùa Thu n m 2001, 5 t
ch c là FAO, WHO, OIE222, Ngân hàng Th gi i và WTO ã i n m t th a
thu n v k ho ch hành ng chung nh m t o i u ki n cho các n c ang phát
tri n tham gia vào ho t ng c a các t ch c tiêu chu n hóa qu c t .
Mùa Thu n m 2001, trong khuôn kh c a U ban SPS, m t b n danh sách
nh ng nhu c u v ch ng trình h tr k thu t c a các n c ang phát tri n ã
c l p ra. Ho t ng này ã ti n hành c hai n m (mùa hè n m 2003), và
kho ng 35 n c ã g i n xin h tr . Tuy nhiên, hi n t i ch a có ánh giá nào
v k t qu c a b n danh sách này.
M t s n c ang phát tri n có ý ki n r ng c n ph i ràng bu c các n c phát
tri n ch t h n vào nh ng quy nh h tr k thu t. Tuy v y, cho n nay v n
ch a t c m t gi i pháp kh thi và ch a c các bên ng thu n. S c n
thi t ph i có các ch ng trình h tr k thu t m nh ã c nh n m nh
trong m t s nghiên c u, trong ó có nghiên c u c a Unnevehr và Roberts.223
ix c bi t và khác bi t
Theo Hi p nh SPS, các thành viên, khi lên k ho ch th c hi n các bi n pháp
SPS, ph i xem xét nh ng nhu c u c bi t c a các n c ang phát tri n, nh t là
nhu c u c a các n c LDCs. Vi c này có th th c hi n b ng cách, ví d nh ,
cho phép các n c ó không c n th c thi y nh ng bi n pháp b o h qu c
gia. Ngoài ra, Hi p nh SPS còn quy nh r ng các n c ang phát tri n, n u
có th , ph i c phép kéo dài th i gian th c hi n các yêu c u v ki m d ch
ng th c v t.
Trong nh ng tr ng h p c bi t, khi c yêu c u, U ban SPS có th xem xét
nhu c u c ng nh b i c nh c th c a m t n c cho phép bãi mi n t m th i
toàn b ho c m t ph n ngh a v c a Hi p nh SPS ra.
Trong vòng 5 n m u tiên k t khi Hi p nh SPS có hi u l c, các n c LDC
c bãi mi n th c hi n ngh a v c a mình theo Hi p nh SPS. Không th y có
ngh chính th c nào xin gia h n. Tuy nhiên, m t s n c ang phát tri n, ch
222
V n phòng Qu c t Epizooties.
223
Unnevehr và Roberts (2003).

150
y u là các n c LDCs, v n ch a th c hi n c cam k t c a mình. Cho n
nay, U ban SPS ch a có ý ki n nào v vi c c n t thêm s c ép i v i các
n c ang phát tri n h có th kh c ph c tình tr ng này. Thay vào ó, Ban
Th ký WTO c ng nh các ch ng trình song ph ng u ang n l c giúp các
n c ang phát tri n th c thi c cam k t c a mình trong khuôn kh Hi p nh
SPS.
3.12.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n
Th c thi Hi p nh SPS
S l ng thông báo v các nguyên t c b sung ho c s a i c a SPS ã t ng
g p 4 l n trong th i gian Hi p nh SPS có hi u l c, t 200 thông báo n m 1995
lên kho ng 800 - 900 thông báo n m 2003. Trong s h n 600 n g i n m
2001, m t ph n ba (kho ng 200) là c a các n c ang phát tri n.224 Hi p nh
SPS quy nh r ng các thành viên c n thành l p m t c quan qu c gia chuyên
trách v thông báo v i trách nhi m thông báo t t c các bi n pháp cho WTO,
ng th i thành l p m t c s thông tin các c quan các n c khác có th
ti p c n tìm hi u thông tin (b lu t hoàn ch nh, tài li u thông tin c b n, v.v.).
Tính n tháng 3/2003, 19 thành viên c a WTO v n ch a thành l p i m h i
áp và 29 n c v n ch a thành l p c quan qu c gia v thông báo. Nh ng n c
ch a xây d ng c hai c c u này u là nh ng n c ang phát tri n. Trong s
30 thành viên c a WTO c x p vào lo i ch m phát tri n, thì 18 n c, t c h n
m t n a, ho c thi u m t trong hai, ho c thi u c hai c c u nêu trên. Có l v n
nghiêm tr ng h n là th c t này t n t i 10 n c ang phát tri n không ph i
là các n c LDCs. Tình hình này cho th y r ng các n c ang phát tri n, c
bi t là các n c LDCs, ang g p khó kh n trong vi c th c thi nh ng ngh a v
c b n trong khuôn kh Hi p nh SPS.
M c dù th c t là m t s n c ang phát tri n v n còn thi u hai c c u nói trên,
song ây v n là m t b c c i thi n áng k trong vòng m y n m qua. Các
ch ng trình h tr , c bi t là do Ban Th ký WTO th c hi n, ã góp ph n t o
nên s c i thi n ó. N u nh không có s h tr v k thu t và tài chính thì có
th nhi u n c ang phát tri n không th xây d ng c hai c c u này.
S li u th ng kê do Ban Th ký WTO a ra cho th y r ng, các n c ang phát
tri n t ng i tích c c trong U ban SPS và th ng ho c t gi i quy t các v n
th ng m i song ph ng ho c tích c c h tr khi nh ng v n này do các
n c khác ng ra gi i quy t. Trong s g n 200 n khi u n i v rào c n
th ng m i g i lên U ban SPS tính n cu i 2001, g n m t n a là c a các
n c ang phát tri n.225 Tuy nhiên, m c ho t ng c ng khác nhau áng k
gi a các n c ang phát tri n.
M t cu c i u tra v s tham gia c a các n c ang phát tri n vào quá trình
SPS ã c th c hi n trong nghiên c u c a Peter Walkenhorst.226 Tác gi ã
s d ng các ch s d i ây phân lo i các n c ang phát tri n: 1) ã thành

224
OECD (2002).
225
Friis Jensen (2002).
226
Walkenhorst (2003).

151
l p c quan thông báo và thông tin; 2) s l ng thông báo; 3) tham gia các cu c
h p c a y ban; 4) s l ng các v n th ng m i t ng; và 5) s l ng các
cu c tranh ch p th ng m i.
Báo cáo cho bi t, s tham gia c a các n c ang phát tri n vào các ho t ng
liên quan n Hi p nh SPS ch a cho th y s “chia s ” v trí thành
viên c a h trong WTO. Theo báo cáo, các n c châu Phi có m c tham gia
r t th p, ch có vai trò ngoài rìa trong các ho t ng c a SPS. M c khác, các
n c M Latinh l i tham gia tích c c h n nhi u vào các ho t ng này. i u
này có th hi u là do t m quan tr ng c a khu v c là n i xu t kh u nông s n.
Các n c khu v c châu Á - Thái Bình D ng u có m t trong b ng ch s ho t
ng trong nghiên c u nói trên, song ch a ph n ánh c th ph n c a mình
trong th ng m i qu c t . Các n c LDC có m c tham gia th p nh t, i th
c ng th p nh các n c châu Phi.
Tác ng c a Hi p nh SPS
Rõ ràng là nh ng thành t u t c trong 8 n m u c a Hi p nh SPS không
áp ng c k v ng c a nhi u n c ang phát tri n. Theo nhi u n c ang
phát tri n, Hi p nh SPS v n t o cho các n c nh p kh u quá nhi u c h i
áp t nh ng yêu c u riêng c a h . Nh ng yêu c u này ôi khi ch d a trên
phân tích khoa h c, ch không tính n kh n ng x y ra r t hãn h u.227 Trong
h u h t các tr ng h p, tình tr ng thi u m t quan i m khoa h c ng nh t v
m c c a nh ng r i ro c ng là m t c n tr l n i v i vi c hài hòa hóa tiêu
chu n qu c t .
T i các cu c th o lu n c a U ban SPS trong nh ng n m g n ây, các n c
ang phát tri n b phê phán k ch li t vì không th ng xuyên áp d ng các quy
nh v ix c bi t và i x phân bi t. Trong m t s hoàn c nh, vi c a
ra nh ng quy nh m i bu c các n c nh p kh u ph i ch p nh n m t khung
th i gian r ng h n ho c ph i lo i b hoàn toàn nh ng yêu c u c a SPS ã gây
h u qu x u n ti m n ng xu t kh u c a các n c ang phát tri n.
Trên th c t , các n c nh p kh u không mu n ch p nh n m t khung th i gian
kéo dài ho c nh ng ngo i l i v i hàng xu t kh u c a các n c ang phát
tri n. Hi n ch a có con s th ng kê v nh ng tr ng h p cho phép n i r ng
th i h n ho c ch p nh n ngo i l , nh ng có l nh ng tr ng h p nh v y không
nhi u. V n l n t ra cho các n c nh p kh u là h ph i quan tâm n vi c
b o v con ng i, ng v t, th c v t không b xâm h i b i th c ph m ho c th c
n gia súc, phân bón c h i, ho c nguy c lây nhi m b nh i v i v t nuôi, cây
tr ng.
S c ép c a d lu n xã h i ngày càng t ng trong nh ng n m g n ây các n c
phát tri n òi ph i ki m soát ch t ch là k t qu tr c ti p c a nh ng v bê b i
v th c ph m mà EU là m t ví d i n hình. Do v y, mong mu n gi m b t
nh ng yêu c u v an toàn th c ph m áp ng l i ích xu t kh u c a các n c
ang phát tri n hi n không c chú ý t i th gi i ph ng Tây. M t trong
nh ng d u hi u ch ng minh i u này là s thông báo ngày m t t ng v nh ng

227
Athukorala và Jayasuriya (2003).

152
bi n pháp b o h (“nh ng bi n pháp kh n c p”), e do nghiêm tr ng n
nh ng th t c thông báo bình th ng.
Nh v y, có th th y r ng có m t mâu thu n l n gi a m t bên là tham v ng
mu n áp ng n m c cao nh t l i ích xu t kh u c a các n c ang phát tri n
v i m t bên là m c tiêu b o v ng i tiêu dùng tr c các nguy c e d a n
s c kh e.
Nhi u n c ang phát tri n tuyên b h có nh ng khó kh n trong vi c qu n lý
nh ng thông báo v nh ng bi n pháp c th c hi n b i các n c khác do h
không có th i gian ánh giá và không ngu n nhân l c và tài l c có
228
th theo dõi, tìm hi u, và ánh giá ngh c a các i tác th ng m i này.
i u này d n n xu t thành l p m t c quan chuyên trách thu th p và
phân tích s li u v các bi n pháp SPS nh m áp ng nhu c u c a các n c
ang phát tri n.229 C ng c n ch ra r ng nhi u n c phát tri n, trong ó có Th y
i n, cho r ng h g p ph i khó kh n trong vi c qu n lý kê khai bi n pháp c a
các n c khác do s l ng kê khai t ng quá nhanh.
Không còn nghi ng gì n a, v n l n nh t c a các n c ang phát tri n là
không th c hi n c các yêu c u c a Hi p nh SPS, nh ng áp ng c các
yêu c u v an toàn th c ph m, s c kh e v t nuôi, và các bi n pháp b o h th c
v t do m i n c nh p kh u a ra. C n nh n m nh r ng các yêu c u ó c a các
n c không ph i là k t qu c a Hi p nh SPS, mà úng h n là do tiêu chu n
c a các n c nh p kh u t ra cao nh m b o h , và s không h th p h n i
ngay c khi không có Hi p nh SPS. Ng c l i, Hi p nh SPS ã góp ph n
làm cho vi c áp d ng các bi n pháp b o h ho c mang tính c oán và/ho c
mang tính phân bi t tr nên khó kh n h n. Nh v y, th tr ng s n ph m c a
các n c ang phát tri n r ng m h n so v i tr ng h p không có Hi p nh
SPS. Wilson ánh giá r ng Hi p nh SPS ã có m t s tác ng tích c c n
quá trình áp d ng các bi n pháp SPS c a các thành viên WTO, ví d nh b ng
s minh b ch h n và t ng c ng s d ng phân tích r i ro làm c s i n
230
quy t nh.
Ngoài ra, c ng c n chú ý r ng không ph i ch có các n c phát tri n t ra các
yêu c u SPS cao. M t s n c ang phát tri n ôi khi c ng a ra nh ng yêu
c u SPS khó áp ng, có th gây nh h ng x u n xu t kh u c a các n c
ang phát tri n khác.
Do v y, không có n c ang phát tri n nào dính líu vào quá trình gi i quy t
tranh ch p trong l nh v c SPS n m c ph i a ra xem xét t i Ban H i th m
c a WTO. Ban H i th m ch x lý nh ng tranh ch p liên quan n các n c
phát tri n.
S li u th ng kê c a Ban Th ký WTO cho th y, kho ng 27% s v tranh ch p
th ng m i có th gi i quy t m t ph n ho c toàn b thông qua quan h song
ph ng sau khi c a ra th o lu n U ban SPS. S còn l i v n ch a gi i
quy t c. Con s th ng kê không nêu ra t l nh ng v tranh ch p ã c
228
Henson và các ng tác gi (2000).
229
Friis Jensen (2002).
230
Wilson (2002).

153
gi i quy t liên quan n các n c ang phát tri n. Tuy v y, c ng có kh n ng là
trong m t s tr ng h p, các n c ang phát tri n có th l i d ng nh ng tranh
ch p ã c gi i quy t gi a các n c phát tri n.
Athukorala và Jayasuriya, Unneverhr và Roberts còn nh n m nh n nh ng tác
ng khá tích c c khác. Tuy nhiên, phát huy c tri t h th ng gi i
quy t tranh ch p thông qua Hi p nh SPS, c n ph i có nh ng ngu n l c y
h n có th th c hi n vi c phân tích r i ro, và ó c ng là i u mà các tác gi
Unneverhr và Roberts nói trên c ng nh Henson và các c ng s nh n m nh.231
Tác ng quan tr ng nh t c a Hi p nh SPS i v i c các n c ang phát
tri n l n các n c phát tri n là các quy nh ã gây khó kh n cho vi c duy trì
các bi n pháp b o h mang tính c oán ho c phân bi t, và t ng c ng c
s hài hòa hóa tiêu chu n qu c t . Ngoài ra, nó còn thi t l p c m t di n àn
th o lu n và trao i quan i m v nh ng v n th ng m i liên quan n
s c kh e. Có th là trong t ng lai các n c ang phát tri n s thu c nhi u
ngu n l i h n n a t Hi p nh SPS khi h n m v ng h n v các quy nh và
có nh h ng th ng m i rõ h n.
Tác ng tích c c nói chung c a Hi p nh này c nh n m nh trong m t s
tài li u, ch ng h n nh c a tác gi Unnevehr và Roberts. Các tác gi này cho
r ng có th tránh c nhi u xung t th ng m i ti m tàng, ho c có th gi m
nh h u qu nh vi c minh b ch h n do Hi p nh SPS em l i.
Có th là nh ng v n riêng c a các n c ang phát tri n trong l nh v c SPS
ã không c chú ý nhi u n nh v y n u nh Hi p nh SPS và ho t ng
liên quan c a U ban SPS không có hi u l c. Thông qua vi c ký k t Hi p nh
SPS và thành l p U ban SPS, các n c ang phát tri n ã có m t cái nhìn
chu n xác h n i v i nh ng v n c a SPS, và nh v y t o ra nhi u hành
ng th ng nh t h n trong WTO. Có th , n u không chú ý nhi u n nh v y
thì các ch ng trình h tr c ng ã không th m r ng n th .
3.12.4 K t lu n
Hi n t i ch có vài phân tích v tác ng c a Hi p nh SPS. Lý do có th là
m i quan tâm ây c t p trung vào h u qu c a các bi n pháp ki m d ch
ng th c v t c a các n c nh m h n ch th ng m i. M t s phân tích và
nghiên c u ã c th c hi n trong l nh v c này.
Nhìn chung, có th nói r ng Hi p nh SPS ã a ra m t s yêu c u c b n t i
thi u khó th c thi. Tr c h t, nh n xét này liên quan n các quy nh minh
b ch hóa i v i vi c thành l p i m h i áp và c quan thông báo, vi c qu n lý
nh ng thông báo do n c khác th c hi n, v.v.. Tuy nhiên, nh ng tr ng i này
ang gi m d n, ho c c lo i b , khi mà ngày càng nhi u n c tham gia vào
h th ng WTO, và cùng v i s giúp c a các ch ng trình h tr .
Tuy nhiên, có th s d ng h u hi u Hi p nh SPS thì không ch n thu n
là vi c th c hi n nh ng yêu c u t i thi u. V nguyên t c, ây c n có thêm
ngu n l c có th tham gia liên t c vào ho t ng c a các t ch c tiêu chu n

231
Henson và các ng tác gi (2000).

154
hóa, có th phân tích r i ro m t cách có c n c khoa h c, ho c có th ánh
giá nh ng phân tích c a các n c khác, và có th s d ng h th ng gi i quy t
tranh ch p. t c nh ng m c tiêu trên, c n có nh ng ch ng trình h tr
l n h n và i u ph i hi u qu h n t phía các n c phát tri n.
Nh ng v n mà các n c ang phát tri n g p ph i liên quan n Hi p nh
SPS là vi c thi u kh n ng phát huy nh ng c h i do Hi p nh SPS em l i,
ch không ph i do thi u kh n ng th c hi n các yêu c u c a Hi p nh. Hi p
nh SPS quy nh là m i n c t t ra i u ki n th ng m i cho nhau, nh ng
không c th p h n so v i tr c khi Hi p nh SPS có hi u l c. Do v y, k t
lu n chung là ngu n l i mà Hi p nh SPS mang l i nhi u h n so v i nh ng b t
l i mà nó gây ra, cho dù ng trên góc các n c ang phát tri n. i u này
c bi t úng v i nh ng n c ang phát tri n ho c ã có kh n ng xu t kh u
l n ho c có ti m n ng phát tri n xu t kh u nông s n và th c ph m trong dài
h n.

Tài li u tham kh o
Athukorala, P.-C. và S. Jayasuriya. 2003. “ V n an toàn th c ph m, th ng
m i và quy ch c a WTO: Vi n c nh c a m t n c ang phát tri n”. Tài li u
th o lu n v th ng m i và phát tri n 2003/13. Canberra: i h c Qu c gia
Australia.
Friis Jensen, Michael. 2002. “ ánh giá Hi p nh SPS: Tri n v ng c a m t
n c ang phát tri n”. Tài li u th o lu n 02.3. Copenhagen: Vi n Nghiên c u
qu c t an M ch.
Henson, S., R. Loader, A. Swinbank, M. Bredahl, và N. Lux. 2000. “ nh h ng
c a các bi n pháp ki m d ch ng th c v t i v i các n c ang phát tri n.”
c: University of Reading, Trung tâm Nghiên c u kinh t th c ph m.
OECD. 2002. “Các bi n pháp ki m d ch ng th c v t và th ng m i nông
nghi p: i u tra nh ng v n và nh ng m i lo ng i a ra trong U ban SPS
c a WTO”. Paris: OECD.
Unnevehr, Laurian và Donna Roberts. 2003. “An toàn th c ph m và ch t l ng:
Các quy nh, th ng m i và WTO”. Bài phát bi u t i H i ngh Qu c t v c i
cách nông nghi p và WTO: Chúng ta ang ti n n âu? Capri, ngày 23-
26/6/2003.
Wilson, John S. 2002. “Tiêu chu n, th ng m i và phát tri n: Nh ng i u ã
bi t và nh ng i u c n ph i bi t” trong C m nang v phát tri n, th ng m i và
WTO. Bernard M. Hoekman, Philip English, Aaditya Mattoo ( ng ch biên).
Washington D.C: Ngân hàng Th gi i.
Walkenhorst, Peter. 2003. “Quá trình SPS và các n c ang phát tri n”, bài
tham lu n t i H i ngh Qu c t v c i cách nông nghi p và WTO: Chúng ta
ang ti n n âu? Capri, ngày 23-26/6/2003.

155
156
3.13 Hi p nh v Tr c p và Các bi n pháp i kháng (Hi p nh SCM)
• Quy nh c a Hi p nh SCM v s d ng tr c p và cách th c i u tra
tr c p có tác d ng gi m b t áng k nguy c l m d ng và ánh giá c
oán. i u này có l i cho c các n c ang phát tri n l n các n c phát
tri n.
• Quy trình khai báo d n n công khai h n và k c ng h n trong vi c s
d ng tr c p và các bi n pháp i kháng.
• Các n c kém phát tri n (LDCs) và nh ng n c có t ng thu nh p qu c
gia (GNP) tính theo u ng i d i 1.000 USD/n m c mi n áp d ng
i u kho n c m tr c p xu t kh u c a Hi p nh SCM. Nh ng n c
thu c di n này chi m m t n a t ng s thành viên c a WTO. Còn i v i
nh ng n c ang phát tri n khác, Hi p nh SCM có tác d ng làm cho
quy nh ch t ch h n.
• Các n c ang phát tri n là m c tiêu chính c a các bi n pháp i kháng,
nh ng hi m khi b kh i ki n. Riêng n n i b t lên là m c tiêu c a các
bi n pháp i kháng c a các n c phát tri n.
3.13.1 B i c nh
Trong m t th i gian dài, tr c p c coi là m t tr ng i l n i v i m t th
tr ng hi u qu và t do. Do ó, ng nhiên v n tr c p c a vào
nh ng cu c àm phán u tiên c a GATT. Cu i cùng, GATT ã a ra nh ng
quy nh v nh ng lo i tr c p có tác ng n th ng m i và a ra c
ph ng th c các thành viên GATT có th i phó v i nh ng gì mà h cho là
s h tr c a chính ph gây t n h i cho h . Cách th c này c g i là các bi n
pháp i kháng.
Trong Vòng àm phán Tokyo (1974-1979), v n có s nh t trí c bi t i
v i c hai i u kho n ó l n u tiên ã c nêu lên. Vi c s d ng tr c p, ch
y u các n c phát tri n, ã t ng lên áng k . Tr c p là m t công c b o h
quan tr ng trong th i k suy thoái kinh t và th t nghi p cao. Các quan i m
khác nhau v c n c xét tr c p ã gây ra tình tr ng c ng th ng n ng n trong
th ng m i th gi i. i v i nhi u n c ang phát tri n, tr c p v n là m t
công c quan tr ng y m nh phát tri n. Quan i m c a m t s n c ang
phát tri n cho r ng tr c p là m t thành t quan tr ng trong phát tri n kinh t và
xã h i ã i ngh ch l i v i yêu c u c a các n c phát tri n òi ph i có tính
trung l p v c nh tranh trong th ng m i qu c t . Nh ng quan ni m ôi khi
mâu thu n nhau c a các n c phát tri n c ng làm n ng n thêm nh ng v n
v chính sách th ng m i. Các quy nh c a GATT c ng cho th y là không
thích h p gi i quy t nh ng v n n y sinh t tr c p. B i v y, v i tinh th n
này, các cu c àm phán c b t u b ng vi c th a thu n v tr c p.
Hi p nh u tiên có hi u l c n m 1979 và ch có m t s l ng h n ch thành
viên c a GATT tham gia ký k t. M t c i m quan tr ng là trong cùng m t
Hi p nh ã nêu lên c v n tr c p và nh ng tác ng có h i c a tr c p i

157
v i th ng m i, c ng nh kh n ng b i th ng cho nh ng tác ng có h i mà
tr c p gây ra thông qua cái g i là các bi n pháp i kháng.
Tuy nhiên, Hi p nh này - m t trong nh ng k t qu c a Vòng àm phán Tokyo
- ã ch ng t là r t không hi u qu và khó di n gi i. S không rõ ràng c a hi p
nh ã th ng d n n xung t và cáo bu c nhau v s tùy ti n khi áp d ng
tr c p c a nhà n c và s d ng các bi n pháp i kháng. Trong giai o n cu i
c a Vòng àm phán Uruguay (1986-1994), các bên ã ch p thu n m t Hi p
nh m i v i s tham gia c a t t c các thành viên t ng lai c a WTO. Tuy v y,
các i u kho n v n còn h n ch khi quy nh các i u ki n tr c p hàng hóa.
Ngoài ra, còn có nh ng ngo i l cho hàng nông s n và ngành hàng không dân
d ng. V n v quy nh i v i h tr và các bi n pháp i kháng liên quan
n d ch v v n ch a c gi i quy t. M t U ban c bi t ã c thành l p
t v n cho nh ng v n liên quan n vi c v n d ng Hi p nh này.
3.13.2 Mô t Hi p nh SCM
Hi p nh v Tr c p và Các bi n pháp i kháng (Hi p nh SCM) có hai m c
ích. Tr c h t, nó i u ch nh vi c s d ng tr c p công trong n c c a các
thành viên. Th hai, Hi p nh mô t chi ti t nh ng tr c p nào gây h i tr c ti p
và gián ti p ho c c coi là phá v ngành và/ho c l i ích th ng m i c a m t
thành viên khác mà có th là i t ng áp d ng bi n pháp i kháng.
nh ngh a v tr c p
Trong khuôn kh c a Hi p nh SCM, tr c p c d a trên ba i u ki n c n
b n. Tr c h t, tr c p ph i xu t phát t m t chính ph ho c m t c quan nhà
n c trong lãnh th c a m t thành viên WTO. Th hai, tr c p ph i là m t s
óng góp tài chính. S óng góp tài chính có th là các kho n vay u ãi, b o
lãnh vay v n, gi m thu , h tr thu nh p ho c tr giá, c ng nh hàng hóa d ch
v do nhà n c cung c p (ngo i tr dành cho c s h t ng c a nhà n c). Th
ba, ngu n l i ph i c dành cho m t bên ti p nh n thông qua tr c p.
Tr c p c bi t và tr c p chung
Hi p nh SCM a ra s phân nh quan tr ng gi a h tr c bi t (h tr tr c
ti p cho m t công ty c th , m t ngành c th , ho c cho m t nhóm công
ty/nhóm ngành) và h tr không c bi t, t c là h tr chung. i u này tác ng
n cách th c a ra các bi n pháp i kháng.
Theo Hi p nh SCM, các thành viên áp d ng các hình th c h tr riêng c a
n c mình sao cho b o m tính trung l p trong c nh tranh ng góc tri n
v ng c a th ng m i. Trong khuôn kh Hi p nh SCM, m i thành viên ph i
thông báo cho WTO v các ch ng trình tr c p ang th c hi n c ng nh các
bi n pháp i kháng d ki n s duy trì ho c a ra áp d ng. Vào th i i m thích
h p, các thành viên c n lo i b d n t ng b c bi n pháp h tr mâu thu n v i
các i u kho n c a Hi p nh SCM.
Mô hình èn hi u giao thông: Tr c p b c m, tr c p có th b ki n và tr c p
không b ki n

158
Trong Hi p nh SCM, tr c p c chia ra thành các d ng nh tr c p b c m
( èn ), tr c p có th b ki n ( èn vàng) và tr c p không b ki n ( èn xanh).
ôi khi mô hình này c g i là “mô hình èn hi u giao thông”.
Các thành viên c a WTO có th không s d ng lo i tr c p b c m. Tuy nhiên,
c ng có nh ng ngo i l i v i m t s n c ang phát tri n (xem ph n v i
x c bi t và i x phân bi t i v i các n c ang phát tri n). Tr c p b
c m là tr c p xu t kh u và tr c p h tr s d ng hàng n i thay cho hàng nh p
kh u. Ngoài vi c c m h tr tài chính tr c ti p cho hàng xu t kh u, còn c m c
h tr tín d ng xu t kh u/ h tr b o hi m xu t kh u và b o lãnh xu t kh u mà
ngu n thu không bù p chi phí c a ng i b o m. Tuy v y, trong cái g i là
hi p nh ng thu n v hàng không dân d ng, các thành viên c a OECD ã
c bãi mi n m t s quy nh v tín d ng xu t kh u trong Hi p nh SCM.
Tr c p có th b ki n là tr c p c ch p nh n trong khuôn kh Hi p nh
SCM trong ch ng m c không gây b t l i tr c ti p ho c gián ti p n l i ích c a
ngành và/ho c l i ích th ng m i c a n c khác. Thành viên b nh h ng có
th i phó,nh a ra các bi n pháp i kháng.
Tr c p không b ki n là nh ng tr c p chung và các hình th c h tr có l a
ch n cho nghiên c u và phát tri n, cho các khu v c có nhi u b t l i và thích
nghi v i i u ki n môi tr ng. Các i u kho n i u ch nh tr c p không b ki n
ã t m th i b ình ch cho n khi có thông báo m i vào ngày 1/1/2000.
Các bi n pháp i kháng và các bi n pháp i phó khác
Trong khuôn kh Hi p nh SCM, có th áp d ng nhi u bi n pháp và cách th c
khác nhau i phó v i nh ng tr c p có h i cho các thành viên khác. Khi m t
ngành s n xu t c a m t n c b thi t h i do nh ng tác ng tr c ti p c a chính
sách h tr xu t kh u c a m t thành viên khác trên th tr ng c a mình, thì các
bi n pháp i kháng có th c s d ng. Nh ng bi n pháp này ch có th c
s d ng n u ó là tr c p c bi t và có th b ki n và có tác ng gây h i tr c
ti p n ngành s n xu t t ng ng c a n c thành viên nh p kh u.
Hi p nh SCM quy nh chi ti t các th t c i u tra ch ng tr c p và các bi n
pháp i kháng. Ph i có ch ng c c a vi c tr c p ó và c ng ph i ch ng minh
r ng tr c p ó gây t n h i nghiêm tr ng cho ngành công nghi p liên quan
n c nh p kh u và ó là h u qu tr c ti p c a tr c p (quan h nhân qu ).
N u t t c i u ki n u y , bên b thi t h i có th a ra các bi n pháp i
kháng t m th i – c coi là bi n pháp cu i cùng trong h u h t các tr ng h p
(th i gian áp d ng, tr l i các câu h i i u tra, các yêu c u v b ng ch ng). Các
bi n pháp này có th là d i hình th c thu i kháng ho c cam k t c a n c
xu t kh u v vi c s lo i b ho c h n ch nh ng tr c p gây t n h i ho c t
nguy n t ng giá.
Các bi n pháp i kháng có th không cao h n m c c n thi t kh c ph c t n
th t và, theo Hi p nh SCM, ph i xem xét l i 5 n m m t l n.
Trong nh ng tr ng h p khác, ph i ti n hành th t c tham v n và/ho c bi n
pháp i phó. Tác d ng c a th t c này là m t thành viên có lý do ch t v n vi c
tr c p c a m t thành viên khác có th tham gia tham v n v i thành viên này.

159
N u hai bên không th ng nh t c v i nhau thì có th a v vi c lên c quan
gi i quy t tranh ch p c a WTO. C quan này s xác nh bên b ch t v n là
ph m lu t hay không ph m lu t.
Trong tr ng h p c quan gi i quy t tranh ch p, và ti p ó là c quan phúc
th m, xét th y bên s d ng tr c p là ph m lu t và không tuân theo quy t nh
ó thì bên kh i ki n có quy n a ra nh ng bi n pháp i kháng t ng ng v i
tác h i c a tr c p ó.
ix c bi t và khác bi t i v i các n c ang phát tri n
Theo các i u kho n khác c a WTO, nh ng n c t xác nh mình là n c
ang phát tri n thì s là n c ang phát tri n c a Hi p nh SCM. Tuy nhiên,
Hi p nh SCM khác v i các hi p nh khác ch nhóm n c c h ng i
x u ãi c bi t n m trong danh m c c a Ph l c VII c a Hi p nh SCM.
Nh ng n c này bao g m các n c LDC và m t s n c khác có GNP tính
theo u ng i d i 1.000 USD/n m.232 Tính chung, các n c này chi m già
n a nhóm các n c ang phát tri n trong WTO.
i u kho n v “ i x c bi t và khác bi t” liên quan n l i ích c a các n c
ang phát tri n. Trong Vòng àm phán Uruguay, các i u kho n tr c ó ã
c s a i l i sao cho l i ích c a các n c ang phát tri n c t ng c ng
và nh rõ. Tr c ó, m c ích tr ng tâm là b o v n m c t i a quy n l i
chung dành cho các n c ang phát tri n, ó là quy n c phép tr c p thúc
y quá trình phát tri n c a các n c này. M t khác, Hi p nh hi n nay l i a
ra nh ng quy nh c th v th i gian quá v i m c tiêu các n c ang
phát tri n hòa nh p vào công vi c chung c a WTO trong dài h n. Ví d , tr c p
b c m c ng ph i ch u m t gi i h n v th i gian - i u mà tr c ây không có.
Hi n nay, ix c bi t i v i các n c ang phát tri n có ngh a là:
• Tr c p xu t kh u c phép cho nh ng n c trong Ph l c VII; và
• M c thi t h i t i thi u có th kh i ki n s cao h n n u i u tra c
ti n hành m t n c ang phát tri n s d ng tr c p.
Nh ng n c ang phát tri n không n m trong Ph l c VII áng l ph i ch m
d t tr c p xu t kh u c a mình vào cu i n m 2002. M t khác, sau khi n p n
xin c u ãi và sau khi c U ban Tr c p và Các bi n pháp i kháng
ti n hành rà soát hàng n m, các n c ang phát tri n này có th c quy n ti p
t c s d ng tr c p xu t kh u ang có hi u l c. n nay, kho ng 30 n c thành
viên là các n c ang phát tri n ã t n d ng kh n ng này.
Hi p nh SCM không c p n quy nh v h tr k thu t. Tuy nhiên, m i
ây U ban Tr c p và Các bi n pháp i kháng ã t ch c m t cu c h i th o
cho các n c ang phát tri n nh m t o i u ki n cho m t quy trình c bi t,
theo ó các ch ng trình tr c p c a các n c này c trình lên U ban xem
xét.

232
Bolivia, C ng hoà ôminic, Ai C p, B bi n Ngà, Philippines, Ghana, Guatemala, Guyana, n ,
Indonesia, Cameroon, Kenya, Congo, Morocco, Nicaragua, Nigeria, Pakistan, Senegal, Sri Lanka và
Zimbabwe.

160
3.13.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n
Quá trình th c hi n
M t d u hi u c a vi c th c hi n là m c khai báo c a các n c ang phát
tri n lên WTO v tính h p pháp c a tr c p và v các ch ng trình tr c p ang
áp d ng. H u h t các n c ang phát tri n u trình thông báo v các quy
nh trong n c i v i vi c xin tr c p.
Ch có 43 n c (kho ng 40%) cho bi t v vi c h có hay không ch tr c p
trong k khai báo cu i cùng trong n m 2001. Khi ó, ch có 3 n c LDC
trình thông báo (m t trong ba n c ó có ch ng trình tr c p).
V vi c áp d ng tr c p, có th th y r ng nhi u n c trong Ph l c VII không
có ngu n l c tr c p. Còn v các i u kho n i v i i x c bi t và
khác bi t, s ít còn l i ti p t c s d ng tr c p.
Vi c ti n hành các cu c i u tra ch ng tr c p và thu i kháng th hi n rõ
nh t qua s l ng các cu c i u tra kh i u. Trong kho ng th i gian t ngày
1/1/1995 n ngày 30/6/2003, có kho ng 160 cu c i u tra ch ng tr c p c
th c hi n. Trong s này, g n 130 v (80%) là do các n c phát tri n (Hoa K ,
EU và Canada) th c hi n và 30 v (20%) là do các n c ang phát tri n (Nam
Phi, Ai C p và Chile) th c hi n. Trong nh ng v này xem ra các n c ang
phát tri n ã hoàn thành ngh a v khai báo v i u tra ch ng tr c p.
Trong s các cu c i u tra do các n c phát tri n kh i x ng, h n 65% là nh m
vào các n c ang phát tri n, trong khi ó các v vi c do các n c ang phát
tri n ti n hành c nh m vào c các n c ang phát tri n l n các n c phát
tri n v i t l t ng ng.
Trong kho ng g n 170 v , các n c ang phát tri n (ch y u là n , Hàn
Qu c và Thái Lan - thu c nhóm n c có m c phát tri n con ng i cao ho c
trung bình) v i kho ng 100 v (chi m h n 60%) là i t ng chính c a các
cu c i u tra ch ng tr c p trên ph m vi toàn c u.
Trong ho t ng c a U ban Tr c p và Các bi n pháp i kháng, các n c
LDC ít khi hi n di n. Các n c ang phát tri n khác th ng hi n di n b i các
oàn i bi u th ng trú c a h t i Geneva.
Tác ng c a Hi p nh SCM i v i vi c s d ng tr c p
Có m t nguy c là nhi u m c gi m thu v n r t quan tr ng i v i các n c
ang phát tri n s không phát huy c tác d ng b i các ch ng trình tr c p
c a các n c phát tri n. Tr c p làm s t gi m giá hàng c a các n c phát tri n
và bóp méo c nh tranh, gây t n h i cho các n c ang phát tri n m t s th
tr ng. Theo Chakaravarthi Raghavan thu c M ng l i Th gi i th ba, i u
quan tr ng là các n c phát tri n ph i xây d ng c các chính sách tài chính
c a mình sao cho phù h p v i l i ích c a các n c ang phát tri n.233
Trong các tài li u kinh t vi t v công c tr c p có nói r ng tr c p có th góp
ph n bù p cho nh ng tác ng t bên ngoài (nh ng tác ng c a ho t ng

233
Raghavan (2000).

161
kinh t mà không c ph n ánh trong m c giá th tr ng c a m t s n ph m),
trong khi có m t s khác bi t l n gi a chi phí cá nhân và chi phí xã h i c a m t
ho t ng. M c khác, có r i ro là trên th c t , tr c p c phân ph i cho các
nhóm m nh trong xã h i ch không ph i là d a trên c s h p lý kinh t . N u
tr c p cho các công ty xu t kh u bóp méo th ng m i qu c t t c là h u qu
không mong mu n do công c tr c p gây ra s n ng n h n c n c phát
tri n l n ang phát tri n.234 Tr c p càng t ng quát và minh b ch và m i liên k t
c a nó v i v i m t m c tiêu kinh t nh t nh càng ch t thì r i ro s càng
gi m. Bernard Hoekman thu c Ngân hàng Th gi i và Michel Kostecki thu c
Vi n Doanh nghi p Th y S nh n m nh r ng mô hình i u ti t tr c p mà Hi p
nh SCM mô ph ng (mô hình èn hi u giao thông) c ng chính là nh m gi m
b t tính tùy ti n, t ng c ng m i liên k t v i m c tiêu chính tr và gi m tr c p
dành cho các công ty cá th .235
ng th i, nhi u n c ang phát tri n ã có quá trình s d ng chi n l c phát
tri n d a trên c s y m nh công nghi p hóa b ng cách thay th nh p kh u,
m t chi n l c mà m c tiêu là thay th hàng nh p kh u b ng hàng s n xu t
trong n c. C ng có nhi u c g ng i phó v i nh ng v n liên quan n
cán cân thanh toán thông qua vi c th c hi n ki m soát th ng m i và tr c p
xu t kh u i v i các m t hàng ã ch bi n. M c ích là nh m m r ng các m t
hàng xu t kh u và cân i các l i th s n xu t c a các n c phát tri n.236 Tuy
nhiên, ngày nay nhi u n c ang phát tri n ã lo i b chi n l c thay th nh p
kh u nh m t do hóa ch th ng m i.
Tuy nhiên, nhi u n c ang phát tri n v n cho r ng h r t c n s d ng các tr
c p b c m d i hình th c h tr xu t kh u. Trong i u kho n v ix c
bi t và khác bi t c a Hi p nh SCM, vai trò c a tr c p phát tri n t i các n c
ang phát tri n c nh n m nh. Ngoài ra, Martin Kohr thu c M ng l i Th
gi i th ba nh n m nh tr c p là m t công c các n c ang phát tri n th c
237
hi n chi n l c phát tri n c a mình. Trong bài phát bi u t i Di n àn Kinh t
th gi i tháng Chín n m 2002, T ng th ký WTO, ông Supachai Panitchpakdi,
ã nh c n nguy n v ng c a các n c ang phát tri n mu n có linh ho t
h n trong quy nh v tr c p xu t kh u, trong ó có tín d ng xu t kh u. i u
này tr c h t c áp d ng i v i nh ng n c ang phát tri n không có trong
danh m c c a Ph l c VII. Nguyên do ch y u là vì nh ng n c này ít nhi u có
th t cung c p các kho n tr c p trong ph m vi n c mình. Nh ã nói trên,
th i h n th c hi n giai o n quá v n c kéo dài, nh ng m c tiêu dài h n là
nh m lo i b quy n s d ng các hình th c h tr này. ây là v n mà m t s
n c ang phát tri n ang t ra.
i v i nh ng n c có trong Ph l c VII, quy nh ch t ch h n c a Hi p nh
SCM không h gây nh h ng t t hay x u b i l ch ng th y gì rõ ràng khi
c p n s mi n tr trong vi c c m áp d ng tr c p xu t kh u.

234
Hoekman và Kostecki (2001).
235
Michalopoulos (2002).
236
Michalopoulos.
237
Kohr (2002).

162
Còn v tr c p các n c phát tri n, t lâu các quy nh ã c i u ch nh
cho phù h p. Quy nh v tr c p bao g m m t s ngo i l cho phép các n c
phát tri n áp d ng tr c p trong m t th i gian dài lo i b các n c ang phát
tri n ra kh i m t s th tr ng c a các n c phát tri n. i u này c áp d ng
ch ng h n nh i v i ngành nông nghi p và hàng không dân d ng.
Tr c p c phép tr c ây ã b các n c ang phát tri n phê phán là ch
ph c v cho l i ích c a các n c phát tri n. H tr nghiên c u và phát tri n
u òi h i ph i có ngu n tài chính và nhân l c, t c nh ng ngu n l c mà các
n c ang phát tri n th ng còn thi u h t.
Ví d khác là, m t s n c ang phát tri n cho r ng Hi p nh SCM cs a
i l i là cho phù h p v i l i ích c a các n c phát tri n, trong l nh v c b o
lãnh xu t kh u và b o hi m. Ví d , Brazil r t hay ch ra r ng nh ng b t l i trong
c nh tranh c a các n c ang phát tri n so v i các n c phát tri n là v n th i
h n tín d ng và kh n ng thanh toán.
Các n c ang phát tri n ã phê phán ph n k trong Ph l c 1 c a Hi p nh
SCM. Ph n k c p n tín d ng xu t kh u và nh ng kh n ng mà các thành
viên c a OECD có th t n d ng lách các i u kho n c a WTO trên c s s
ng thu n c a h v tín d ng xu t kh u chính ph . Hi p nh SCM t o i u
ki n cho các n c ngoài OECD, mà ch y u là các n c ang phát tri n, tranh
th t i a quy n bãi mi n i v i tín d ng xu t kh u b c m. Tuy nhiên, kh
n ng t n d ng quy n c bãi mi n ch t n t i v i i u ki n n c thành viên ó
trên th c t có áp d ng các quy nh trong Hi p nh c a OECD. Th nh ng,
b i chi phí cho vay và i u ki n lãi su t không c xác nh c p OECD nên
các i u kho n ph n k có th c các n c ang phát tri n, ch ng h n nh
Brazil, hi u là phân bi t i x .
Tác ng c a Hi p nh SCM i v i các cu c i u tra tr c p và áp d ng các
bi n pháp i kháng
Nhìn chung, nh ng quy nh chi ti t trong Hi p nh SCM v ho t ng i u tra
tr c p có tác d ng là ã làm gi m nguy c a ra nh ng ánh giá và k t lu n
tùy ti n. i u này úng v i c các n c ang phát tri n và các n c phát tri n.
Ngoài ra, i x c bi t và khác bi t còn t o ra nh ng xem xét c bi t trong
các tr ng h p i u tra tr c p i v i hàng nh p kh u t các n c ang phát
tri n. Trong m t s tr ng h p, vi c i u tra c ch m d t theo h ng có l i
ích cho các n c ang phát tri n vì m c gây h i t i thi u cao h n trong các
cu c i u tra hàng nh p kh u t các n c này. M t khác, các quy nh c a Hi p
nh SCM v tr c p c ng d n (t ng tr c p c a m t s n c) ã có nh h ng
x u n m t s n c ang phát tri n.
Các bi n pháp i kháng d n n k t qu là h n ch m c m c a th tr ng
i v i n c tr c p. B i vì h u h t các n c phát tri n hành ng ch ng l i các
n c ang phát tri n, nên h u h t các n c ang phát tri n ch u tác ng x u.
Cho n nay, n , m t n c ang phát tri n, ã ph i ch u nhi u bi n pháp i
kháng h n b t c n c nào khác. Ch y u là EU và Hoa K , ngoài ra còn Nam
Phi, ã i u tra và a ra các bi n pháp i v i n . Nh ng v i u tra này

163
ch y u liên quan n các lo i tr c p gây thi t h i khác ch không ph i tr c p
xu t kh u.
Nhìn chung, có th nói r ng nh ng gì mà các n c phát tri n nêu ra u là th c
t ph bi n các n c ang phát tri n: áp d ng các lo i tr c p khác nhau
nh ng khu ch xu t.
Chi phí v n c coi là tr ng i chính i v i các n c ang phát tri n trong
vi c áp d ng các bi n pháp i kháng và t b o v mình ch ng l i các bi n pháp
ó.238 Nguyên nhân chính c a vi c các n c ang phát tri n không s d ng i u
tra tr c p v i m t quy mô l n là vì tính ph c t p trong Hi p nh SCM và h u
qu c a Hi p nh này i v i các c quan ch c n ng ti n hành i u tra. Nh ng
v n t ng ng t o ra cho các n c ang phát tri n kh n ng theo u i m t
bi n pháp i kháng c ng i ta a ra ch ng l i h v i m c ích gi i
quy t tranh ch p. Nguyên do ây là thi u ngu n l c, c s h t ng th p kém
và chi phí cao n u so v i t cách là thành viên c a WTO ph i ch p hành Hi p
nh SCM.239 Cho dù h u nh t t c các n c phát tri n u có bi n pháp ch ng
l i các n c ang phát tri n, song v n t n t i m t chi u h ng cho th y các
n c ang phát tri n ang t ng c ng s d ng các bi n pháp i kháng.
Gi i quy t tranh ch p
Cho dù Hi p nh SCM có th c xem là ít gây ra tranh cãi h n so v i Hi p
nh v Ch ng bán phá giá, song k t n m 1995 n nay v n có m t s v gi i
quy t tranh ch p r t quan tr ng trong l nh v c tr c p. T ng c ng có kho ng 26
v tranh ch p ph i a ra Ban H i th m. Trong giai o n c a GATT c ng có
kho ng ch ng ó s v tranh ch p (25 v ). Trong s 26 v k t n m 1995 n
nay, 7 v nh m vào các n c ang phát tri n. Trên th c t , th m chí trong 3 v
tranh ch p thì có 2 v ch ng l i Brazil. Ba v liên quan n khi u n i c a
Canada cho r ng ngành hàng không dân d ng c a Brazil c tr c p và m t
khi u n i c a Philippines v d a. EU, Nh t và Hoa K a ra 3 v khác n a liên
quan n tr c p nh m ch ng l i m t n c ang phát tri n là Indonesia vì n c
này tr c p cho ngành s n xu t xe h i.
Trong 11 v (3 tranh ch p), thì các n c ang phát tri n u là bên khi u ki n
trong nh ng v tranh ch p liên quan n tr c p. Brazil yêu c u ph i thành l p
h i ng phân x cho ba tr ng h p liên quan n tín d ng xu t kh u i v i
hàng không dân d ng c a Canada. Trong m t v , Brazil yêu c u thành l p h i
ng phân x ch ng l i Hoa K . C ng trong v tranh ch p ó, Chile, n ,
Indonesia, Hàn Qu c, Mexico và Thái Lan c ng yêu c u thành l p h i ng
th m tra. Tranh ch p th ba là tranh ch p ã c nói n trên gi a
Philippines và Brazil v d a. Cho n nay, ây là v tranh ch p duy nh t c a
WTO trong khuôn kh Hi p nh SCM gi a hai n c ang phát tri n.
3.13.4 K t lu n
Hi p nh SCM yêu c u các thành viên ph i s d ng tr c p n c mình sao
cho tr c p ó là trung l p i v i c nh tranh. Nhìn chung, nh ng quy nh chi

238
Lai Das (2000).
239
Michalopoulos (2000).

164
ti t c a Hi p nh SCM v vi c s d ng tr c p và ph ng th c i u tra tr c p
ã có tác d ng làm gi m áng k nguy c l m d ng và ánh giá tùy ti n. Th c
t này úng v i c các n c phát tri n l n các n c ang phát tri n. Ngoài ra,
th t c thông báo ã d n n s công khai h n h n và k c ng h n trong vi c
s d ng tr c p và các bi n pháp i kháng.
Quy nh liên quan n tr c p c a các n c ang phát tri n ã c nh n
m nh trong toàn b Hi p nh. Ngoài ra, quy n s d ng tr c p xu t kh u b
c m c a nhóm “các n c ang phát tri n khác” (t c nh ng n c không c
bãi mi n các yêu c u c a Hi p nh này trong Ph l c VII) c ng ã c bãi b .
Th nh ng, nh ng i u ki n t ra cho nh ng n c có trong Ph l c VII l i v n
không i, mà nh ng n c này ch y u u thi u kh n ng t n d ng các i u
ki n c a Hi p nh SCM.
Vì h u h t các n c phát tri n u s d ng các bi n pháp i kháng ch ng
l i các n c ang phát tri n, nên m t s n c ang phát tri n (c th là n ,
Hàn Qu c và Thái Lan) ã b nh h ng. Trong v n này, n là i t ng
quan tr ng nh t c a các bi n pháp i kháng. V n chi phí v n th ng c
coi là tr ng i l n nh t i v i các n c ang phát tri n trong quá trình áp d ng
các bi n pháp i kháng và kh n ng t v ch ng l i các bi n pháp ó.

Tài li u tham kh o
Hoekman, Bernnard M, và Michel M. Kostecki. 2001. Kinh t chính tr c a h
th ng th ng m i th gi i. New York: Nhà xu t b n i h c Oxford.
Kohr, Martin. 2002. “WTO: Nh ng m i e d a m i i v i các n c ang phát
tri n và tính b n v ng”, trong Motion Magazine, ngày 26/9/2002.
Lal Das, Bhagirath. 2000. “Các n c ang phát tri n l n m nh d n trong WTO”
Th ng m i và Phát tri n Series No.8. TWN M ng l i Th gi i th bba. ()
Michalopoulos, Constantine. 2000. “Vai trò c a i x c bi t và khác bi t i
v i các n c ang phát tri n thu c GATT và T ch c Th ng m i th gi i” Tài
li u th o lu n 2388. Washington DC: Ngân hàng Th gi i.
(.worldbank.org/docs/1143.pdf)
Raghavan, Chakravarthi. 2000. “ K ho ch hành ng c a UNCTAD a ra ch
trích i v i các hi p nh c a WTO”. TWN M ng l i Th gi i th ba. ()

3.14 Hi p nh v Ch ng bán phá giá
• Các n c ang phát tri n ch u nh h ng quá nhi u b i các bi n pháp
ch ng bán phá giá i v i hàng xu t kh u c a h c v s l ng các bi n
pháp c ng nh m c thu ch ng bán phá giá h ph i ch u. Nh ng n c
ang phát tri n b nh h ng nhi u nh t là Trung Qu c, Philippines,
Mexico, Malaysia và Thái Lan.
• Các n c ang phát tri n s d ng các bi n pháp ch ng bán phá giá i
v i hàng nh p kh u sang n c h nhi u h n so v i m c s d ng các

165
bi n pháp này c a các n c phát tri n. Nh ng n c ang phát tri n
th ng hay s d ng bi n pháp này là n , Argentina, Brazil, Mexico
và Nam Phi.
• Nghiên c u cho th y r ng vi c s d ng các bi n pháp ch ng bán phá giá
d n n nh ng t n th t áng k , nh t là i v i nh ng n c s d ng các
bi n pháp này d i hình th c nâng giá và gi m c nh tranh. Không th
xác nh c li u Hi p nh v Ch ng bán phá giá có h n ch vi c s
d ng các bi n pháp ch ng bán phá giá hay không ho c Hi p nh này có
gi ng nh m t “van an toàn” có tác ng tích c c n khuynh h ng
ràng bu c ho c gi m thu hay không.
3.14 B i c nh
Trong GATT, có quy nh v nh ng kh n ng t o ra hàng rào b o h ch ng l i
hàng nh p kh u thông qua vi c t ng m c thu quan lên cao h n m c ràng bu c.
Th t c ch ng bán phá giá là m t ví d v s b o h c phép. Theo i u VI
c a GATT, m t n c c phép t ng thu ánh vào m t s n ph m xu t kh u có
m c giá th p h n “giá tr thông th ng” c a s n ph m ó (s n ph m c coi là
phá giá) n u vi c xu t kh u s n ph m phá giá gây thi t h i có th t cho ngành
s n xu t trong n c c a n c nh p kh u. Vi c ch p nh n ch ng bán phá giá nói
lên m t ngo i l i v i hai trong s các nguyên t c c b n c a GATT, là
nguyên t c MFN, b i vì các bi n pháp ch ng bán phá giá có th c áp d ng
ch ng l i các n c c th , và nguyên t c khi m c thu c ràng bu c thông
qua các thành viên khác thì không th nâng lên cao h n n u nh không th a
thu n tr c. Vi c a ra thu ch ng bán phá giá là vi c n ph ng t ng thu
ch ng l i m t n c nào ó mà không c n ph i b i th ng, th a thu n l i ho c
tham v n v i n c ch u t n h i.
ng c kinh t s d ng các bi n pháp ch ng bán phá giá là duy trì c nh
tranh. ý ây là n u m t công ty có th tr ng trong n c c b o h và
ó công ty c h ng m t v trí t ng t nh c quy n, thì công ty này có
th “phá” giá c a mình m t th tr ng xu t kh u phá v c nh tranh r i sau
ó l i nâng cao giá lên, gây thi t thòi cho ng i tiêu dùng. Tuy nhiên, các
nghiên c u hi n có cho th y r ng vi c s d ng các bi n pháp ch ng bán phá giá
không ch gi i h n nh ng tr ng h p th tr ng trong n c c b o h ho c
khi m t tình hu ng gi ng nh c quy n trên th tr ng xu t kh u có th d
dàng xu t hi n (ví d khi ch có ít ng i tham gia và có nhi u tr ng i khác
nhau c n ng vào th tr ng c a các i t ng tham gia m i này).240
M t nghiên c u cho th y, có t i 90% các bi n pháp ch ng bán phá giá không
th ch ng minh là xác áng b ng cách nói là ang b o v c nh tranh.241 Các tài
li u kinh t ch y u u th ng nh t là vi c s d ng trên th c t các bi n pháp
ch ng bán phá giá có r t ít liên quan n vi c duy trì c nh tranh , mà th ng
c dùng làm ph ng ti n b o h , t c là gây nh h ng x u n n c xu t
kh u, nh ng suy cho cùng l i làm t n h i cho n n kinh t n c s d ng các

240
Messerlin (1996), Ja Shin (1998).
241
Willig (1998).

166
bi n pháp ch ng bán phá giá.242 B t ch p hoài nghi chung c a các nhà kinh t
h c i v i các bi n pháp ch ng bán phá giá, vi c s d ng các bi n pháp này là
m t thành t r t quan tr ng h th ng th ng m i a ph ng và m t s nghiên
c u cho r ng ngày nay các bi n pháp ch ng bán phá giá là m t trong nh ng c n
tr l n nh t i v i th ng m i t do.243
Có r t nhi u ý ki n khác nhau v tác ng c a các bi n pháp ch ng bán phá giá
n th ng m i t do nói chung. M t s ý ki n kh ng nh r ng không m t
n c nào l i ch p nh n áp d ng m c thu ràng bu c ho c m c th p h n, tr
phi c phép áp d ng m t s bi n pháp phòng ng a nh t nh ch ng h n nh
ch ng bán phá giá.244 Do v y, có th nói r ng Hi p nh v Ch ng bán phá giá
là m t i u ki n chính tr t ra cho quá trình t do hóa di n ra trong WTO. M t
s ý ki n khác l i cho r ng vi c ch p nh n các bi n pháp ch ng bán phá giá,
v n th ng c s d ng làm m t công c b o h , có ngh a là t m quan tr ng
c a các cam k t t do hóa trong WTO ang b h th p b i l các n c có th
nâng m c thu h ã cam k t ràng bu c.
3.14.2 Mô t Hi p nh v Ch ng bán phá giá
L ch s àm phán
i u VI c a GATT, v n là c s c a các bi n pháp ch ng bán phá giá, ã c
quy nh t u trong GATT. V i m c ích gi i thích ch không ph i s a
i, i u VI là m t th a thu n u tiên v ch ng bán phá giá ã c a vào
trong GATT sau Vòng àm phán Kennedy n m 1967. Vào th i i m ó, Hi p
nh v Ch ng bán phá giá là hi p nh u tiên v hàng rào th ng m i phi
thu quan trong khuôn kh GATT.245 Hi p nh này sau ó ã c àm phán
l i trong Vòng àm phán Tokyo và c s a i, b sung vào n m 1979. Hi p
nh ban u ch áp d ng cho nh ng n c tham gia ký k t, nh ng sau Vòng
àm phán Uruguay, Hi p nh v Ch ng bán phá giá (Hi p nh v Th c hi n
i u VI c a Hi p nh chung v Thu quan và Th ng m i n m 1994) c áp
d ng cho t t c các n c thành viên c a WTO.
Trong Vòng àm phán Uruguay, các n c ang phát tri n, c bi t là các n n
kinh t hùng m nh (Hàn Qu c, H ng Kông và Singapore), có cs ng tình
i v i m t s yêu c u th t ch t s d ng các bi n pháp ch ng bán phá giá.246
Tuy th , nh ng ng i ch trích v n gi ý ki n cho r ng Hi p nh v Ch ng bán
phá giá c a vào Vòng àm phán Uruguay ã không tr c ti p thay i
c mà ch chuy n hóa th c ti n v n d ng c b n châu M và châu Âu trong
l nh v c này.247 M t s ng i khác có ý ki n cho r ng so v i Hi p nh a vào
Vòng àm phán Tokyo, Hi p nh v Ch ng bán phá giá c a Vòng àm phán
Uruguay thi u rõ ràng h n r t nhi u.248

242
Finger và Zlate (2003).
243
Prusa (2003).
244
Wolff (1999).
245
Horlick (2000).
246
Xem thêm Kufour (1998) bi t thêm chi ti t v nh h ng c a các n c ang phát tri n n các
cu c àm phán v Hi p nh v Ch ng bán phá giá trong Vòng àm phán Uruguay.
247
Lindsey và Ikenson (2002b).
248
Didier (1999).

167
Hi p nh v Ch ng bán phá giá
Hi p nh v Ch ng bán phá giá t ra tiêu chí xác nh khi nào m t hàng
hóa c coi là bán phá giá, “giá tr thông th ng” c a m t hàng hóa s c
xác nh nh th nào, th t c i u tra s c ti n hành ra sao xác minh li u
ngành s n xu t trong n c có b thi t h i v t ch t hay không, và ph ng th c
tính m c thu b o h (thu ch ng bán phá giá) s th nào. Hi p nh này bao
hàm nh ng quy nh chi ti t tính toán và mang tính k thu t cao. Tóm l i,
ây là ph ng th c tính toán cái g i là biên phá giá. Biên phá giá là m c
chênh l ch gi a giá xu t kh u c a m t s n ph m v i giá tr thông th ng c a
s n ph m ó. Giá tr thông th ng có th c tính theo nhi u cách tùy thu c
vào i u ki n c a th tr ng trong n c. Quy nh ch o là giá tr thông
th ng chính là giá bán trên th tr ng trong n c. N u nh không có th
tr ng i di n trong n c (t c là khi th tr ng trong n c chi m ch a y
n m ph n tr m t ng kh i l ng hàng bán ra c a công ty), thì giá tr thông
th ng có th c xác nh l y c n c là chi phí s n xu t th tr ng trong
n c, giá bán trên m t th tr ng xu t kh u có th so sánh khác, ho c chi phí
s n xu t m t n c khác.
Hi p nh v Ch ng bán phá giá c ng có nh ng quy nh liên quan n vi c khi
nào nh ng cam k t v giá c a m i n c xu t kh u s c ch p nh n. Cam k t
v giá có ngh a là m t n c xu t kh u cam k t s bán th p h n m t m c giá t i
thi u nh t nh nào ó tránh ph i tr thu ch ng bán phá giá.
Hi p nh này còn nêu rõ nh ng i u ki n có th s d ng các bi n pháp ch ng
bán phá giá. Tuy nhiên, Hi p nh l i không a ra m t yêu c u nào các
n c ph i ban hành lu t v ch ng bán phá giá ho c th c hi n Hi p nh này
theo m t cách khác. S l ng nh ng n c có lu t v ch ng bán phá giá c ng ã
t ng áng k t khi WTO ra i, t 45 n c trong n m 1994 lên 87 n c vào
n m 2002, m c dù ch có 30 n c trong s ó s d ng các bi n pháp ch ng bán
phá giá.249 Quan tr ng h n c , ã có thêm nhi u n c ang phát tri n thông qua
lu t v ch ng bán phá giá. Tuy v y, v n còn nhi u n c ang phát tri n trong s
nh ng n c còn ch a có lu t v ch ng bán phá giá, mà theo Zanardi, nguyên
nhân có th là do nh ng khó kh n v tài chính khi s d ng các bi n pháp ch ng
bán phá giá.250
ix c bi t và khác bi t i v i các n c ang phát tri n
Trong Hi p nh v Ch ng bán phá giá có m t i u kho n chung quy nh r ng
c n xem xét k l ng nh ng tr ng h p s d ng bi n pháp ch ng bán phá giá
i v i các n c ang phát tri n. Hi u qu c a i u kho n này còn ch a th y rõ
và trong n i dung không òi h i v b t k ngh a v chung hay c th nào,251
nh ng các n c thành viên ph i tích c c nghiên c u t m nh ng kh n ng xem
xét c bi t i v i các n c ang phát tri n.252 B i l ph n c bi t nói v các
n c ang phát tri n không a ra b t c l i ích v t ch t hay th c ti n nào i

249
Zanardi (2002).
250
Zanardi (2002).
251
Thép t m c a n sang Hoa k , Báo cáo c a Ban H i th m WTO 7.110.
252
Kh n tr i gi ng EC, Báo cáo c a Ban H i th m WTO 6.233.

168
v i các n c này, nên m t s ng i ã nói n tính không hi u qu c a nó.253
Không có quy nh c bi t nào trong Hi p nh này có l i cho các n c LDC
và c ng không có yêu c u nào t ra các n c ang phát tri n nh n ch
tr k thu t trong khuôn kh c a Hi p nh. Tuy nhiên, n u m t n c ch chi m
ch a y ba ph n tr m kim ng ch xu t kh u c a n c ó thì vi c i u tra s
c ch m d t. Ng i ta cho r ng làm nh v y s b o v c nh ng n c
xu t kh u nh bé, ch ng h n nh các n c LDCs. T n m 1995, bi n pháp
ch ng bán phá giá m i ch c s d ng ch ng l i m t n c LDC là thành
viên c a WTO, ó là Bangladesh.
3.14.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n
C ng gi ng nh trong các hi p nh khác, khó có th a ra ánh giá v thành
công c a Hi p nh v Ch ng bán phá giá, b i vì không ai bi t c tình hình s
ra sao n u nh không có nh ng quy nh trong l nh v c này.
Khi th o lu n v tác ng c a Hi p nh v Ch ng bán phá giá, c n phân nh
rõ gi a nh ng quy nh ban u trong i u VI c a GATT và Hi p nh v
Ch ng bán phá giá n m 1995. Ngay c khi m t n c không ký k t m t Hi p
nh c bi t v ch ng bán phá giá, thì c ng có th tham kh o i u VI c a
GATT a ra m c thu trong tr ng n c khác ã bán phá giá m t s n
ph m.
H n n a, n u không có GATT, thì khái ni m “ch ng bán phá giá” ã không th
c dùng trong th ng m i qu c t , b i vì sau ó l i cho phép n ph ng
nâng m c thu quan.254 B i v y, khó có th xác nh tác ng c a i u VI c a
GATT và Hi p nh v Ch ng bán phá giá i v i các n c ang phát tri n,
c ng nh xác nh tác ng n kh n ng s n sàng h th p và ràng bu c thu
quan c a các n c.
H u h t các nghiên c u v ch ng bán phá giá và các n c ang phát tri n u
quan tâm n nh h ng c a vi c s d ng các công c ch ng bán phá giá. Tuy
nhiên, trong nh ng b i c nh này, i u VI c a GATT và Hi p nh v Ch ng
bán phá giá không b coi là nguyên nhân d n n vi c s d ng công c nói trên,
nh ng c ng có m t s quan i m khác v v n này. Ví d , Zanardi là m t
trong s nh ng nh ng ng i có quan i m cho r ng b i l Hi p nh v Ch ng
bán phá giá c a coi nh m t b ph n h p nh t c a Hi p nh WTO, nên
các n c cho r ng h c n ph i th c thi Hi p nh này b ng cách thông qua lu t
ch ng bán phá giá, cho dù Hi p nh không t ra yêu c u này. Theo Zanardi,
i u này có th ph n nào gi i thích c hi n t ng s d ng các bi n pháp
ch ng bán phá giá t ng lên áng k t 1995 n nay. Nh v y, Hi p nh chính
là nguyên nhân d n n vi c s d ng này.255 T ng t , Didier c ng l p lu n và
gi ý ki n cho r ng tr c h t ó là do các n c phát tri n ã l y Hi p nh v
Ch ng bán phá giá làm c áp d ng các bi n pháp ch ng l i các n c ang

253
Aggrawal (2003a).
254
Lu t ch ng bán phá giá qu c gia t n t i d ói nhi u hình th c khác nhau tr c khi có GATT, ví d ,
Canada, New Zealand, Australia, Anh và Hoa K , và c u ch nh khi có th t ra m c thu c bi t
m th i ánh vào các m t hàng “phá giá”.
255
Zanardi (2003).

169
phát tri n, và m t s n c ang phát tri n c ng ã b t u s d ng hình th c
b oh c bi t này.256
Các bi n pháp ch ng bán phá giá nh ra m t m c thu cao h n nhi u i v i
nh ng hàng hóa b nh h ng. i v i Hoa K , thu ch ng bán phá giá trong
th p niên 1990 cao g p 10 l n so v i m c thu ràng bu c hi n hành. Ví d ,
ch ng l i Trung Qu c- n c ch u nh h ng x u nh t c a các bi n pháp ch ng
bán phá giá, m c thu ch ng bán phá giá trung bình mà Trung Qu c ph i ch u
là 38% EU và 104% Hoa K .257 Vi c s d ng các bi n pháp ch ng bán phá
giá ã t ng lên t n m 1980, và c bi t trong th p niên 1990, con s trung bình
các s n ph m ph i ch u thu c ng t ng lên.258 Nh ng t n th t này, c ng gi ng
nh i v i t t c các hình th c b o h khác, c chia s gi a các nhà xu t
kh u (l i nhu n b gi m), các công ty n c nh p kh u (ph i nh p hàng v i
m c giá cao h n), và ng i tiêu dùng (ph i mua hàng v i giá cao h n do thu
nh p kh u cao h n và c nh tranh gi m th tr ng trong n c). Vi c s d ng
các bi n pháp ch ng bán phá giá là v n còn nhi u tranh cãi và WTO, m t
ph n ba s v tranh ch p hi n t i và m t ph n n m nh ng tranh ch p ã c
259
gi i quy t liên quan n Hi p nh v Ch ng bán phá giá.
Nh ng n c nào s d ng các bi n pháp ch ng bán phá giá?
Thông th ng, các bi n pháp ch ng bán phá giá ch y u c các n c phát
tri n giàu có áp d ng. Nh ng n c “s d ng truy n th ng” là Hoa K , EU,
Australia và Canada.260 Tuy nhiên, chính các n c ang phát tri n l i là nh ng
n c làm t ng m c s d ng các bi n pháp ch ng bán phá giá k t 1995 n
nay. Nh ng n c m i s d ng bao g m n , Brazil, Mexico và Nam Phi, t c
nh ng n c có m c “phát tri n con ng i cao” và “phát tri n con ng i
trung bình”. Nghiên c u cho th y r ng nh ng n c là i t ng c a các bi n
pháp ch ng bán phá giá c ng chính là nh ng n c sau ó b t u s d ng các
bi n pháp này. Giáo s Aradhna Aggrawal thu c H i ng Nghiên c u và Phát
tri n kinh t qu c t n ã nghiên c u nh ng y u t khác nhau có kh n ng
d n n vi c t ng s d ng các bi n pháp ch ng bán phá giá, ch ng h n nh
nh ng thay i trong cán cân th ng m i, gi m b o h b ng thu , t ng hàng
nh p kh u, m r ng ngành s n xu t trong n c, và t ng s d ng các bi n pháp
ch ng bán phá giá nh ng n c ch ng l i n c ang c bàn n ( ng c
tr a). Theo Aggrawal, ng c tr a là m t lý do quan tr ng các n c
ang phát tri n có thu nh p th p t ng c ng s d ng công c ch ng bán phá
giá.261 Trong th p niên 1990, chính nh ng n c cam k t th c hi n t do hóa
th ng m i ã t ng m c s d ng các bi n pháp ch ng bán phá giá.262 Tuy
nhiên, không có ngo i l , ch có m t s ít n c nh ng l i là nh ng n c quan

256
Didier (1999).
257
Messerlin (2002).
258
Messerlin (2002).
259
S li u th ng kê trích t M ng l i Lu t th ng m i th gi i. Trong s 13 v ã có quy t nh c a
Ban H i th m trong n m 2002, có 5 v ch ng l i các n c ang phát tri n và s v còn l i là ch ng EU
và Hoa K . Durling (2003).
260
Horlick (2000).
261
Aggrawal (2003a).
262
Miranda, Torres và Ruiz (1998).

170
tr ng s d ng các bi n pháp ch ng bán phá giá. N m 2002, 24 trong s 148
n c thành viên c a WTO s d ng công c này.263 Trong s này, có 16 n c
ang phát tri n.
N u vi c s d ng các bi n pháp ch ng bán phá giá c xem xét trên c s
hàng nh p kh u, thì các n c ang phát tri n l i chính là nh ng n c s d ng
nhi u. B ng 7 li t kê 15 n c s d ng các bi n pháp ch ng bán phá giá nhi u
nh t. Qua danh sách này có th th y r ng các n c ang phát tri n s d ng các
bi n pháp ch ng bán phá giá nhi u h n i v i hàng nh p kh u so v i các n c
phát tri n ã quen s d ng bi n pháp này. Có th th y r ng tác ng tiêu c c i
v i n n kinh t trong n c s n ng n h n m t khi các bi n pháp ch ng bán phá
giá c s d ng r ng rãi i v i hàng nh p kh u. M t khác, nh ng bi n pháp
do các n n kinh t l n t ra, ch ng h n nh EU và Hoa K , s gây nh h ng
l n h n cho th ng m i th gi i nói chung , b i l các nhà xu t kh u b g t b
kh i th tr ng có ti m n ng h n.
Nghiên c u trên di n r ng cho th y r ng vi c s d ng các bi n pháp ch ng bán
phá giá kéo theo t n th t r t l n, nh t là i v i nh ng n c s d ng hình th c
nâng giá và gi m c nh tranh. Các nghiên c u ch y u c ti n hành các
n c phát tri n, nh ng c ng có th gi nh r ng t n th t nh ng n c ang
phát tri n s d ng các bi n pháp ch ng bán phá giá nhìn chung còn cao h n, b i
vì t n h i ti m tàng i v i n n kinh t qu c dân liên quan n kim ng ch nh p
kh u c xem là l n h n so v i các bi n pháp ch ng bán phá giá mà h s
d ng.
Các nghiên c u c a Hoa K cho th y, ch ng h n, t n th t do s d ng các bi n
pháp ch ng bán phá giá l i l n h n so v i ngu n l i mà chính sách b o h có
th em l i.264 Ngoài ra, các n c ang phát tri n còn có khuynh h ng s d ng
nh ng nh ngh a r ng h n v s n ph m so v i các n c phát tri n áp d ng
các bi n pháp ch ng bán phá giá, do v y mà các bi n pháp này gây nh h ng
l n h n n th tr ng trong n c.265
Các i u tra ch ng bán phá giá v n c th c hi n tr c khi có th áp d ng các
bi n pháp ch ng bán phá giá, c ng c n n m t kho n chi phí l n duy trì c
quan ti n hành i u tra. có th i u tra chính xác, thông th ng các t ch c
có th m quy n này ph i th c hi n m t s chuy n công du ra n c ngoài xem
xét tìm hi u các công ty. ây c ng chính là lý do vì sao ch m t s ít các n c
ang phát tri n s d ng công c ch ng bán phá giá. Nh ng n c nghèo không
th s d ng công c ch ng bán phá giá này.266

B ng 7. S l ng bi n pháp ch ng bán phá giá do 15 n c s d ng nhi u
nh t th c hi n t 1995 n tháng 6/2002

263
Argentina, Australia, Brazil, Bulgaria, Canada, Trung Qu c, EU, Ai C p, n , Indonesia, Jamaica,
Hàn Qu c, Lithuania, Malaysia, Mexico, New Zealand, Peru, Philippines, Ba Lan, Nam Phi, Thái Lan,
Th Nh K , Venezuela và Hoa K . Stevenson (2003).
264
Kelly và Morkre (2002).
265
Messerlin (2002).
266
UNDP (2002).

171
S l ng bi n % Các bi n pháp
pháp ch ng bán trên c th c hi n
phá giá c s t ng tính theo ôla
d ng s nh p kh u
(M = 100)
Hoa K 279 14,1% 100
n 273 13,8% 2197
EU 255 12,9% 107
Argentina 176 8,9% 2549
Nam Phi 157 7,9% 2006
Australia 142 7,2% 741
Canada 106 5,4% 171
Brazil 98 5,0% 580
Mexico 56 2,8% 144
Hàn Qu c 48 2,4% 126
Indonesia 39 2,0% 390
Peru 37 1,9% 1617
Th Nh K 36 1,8% 289
New Zealand 35 1,8% 900
Ai C p 33 1,7% 773
T t c các n n kinh t 1979 100% 192
Ngu n: Finger och Zlate (2003)
Nh ng n c nào ch u nh h ng b i các bi n pháp ch ng bán phá giá và h u
qu là gì?
Khi các bi n pháp ch ng bán phá giá b t u c th c hi n, chúng ch y u
nh m vào các n c ang phát tri n, nh ng chi u h ng ã thay i và t th p
niên 1990, s l ng các bi n pháp ch ng các n c ang phát tri n thu c các
nhóm có thu nh p trung bình và th p ã t ng lên, và gi ây chi m kho ng 40%
t ng s các bi n pháp c áp d ng. Trong nh ng n m 1980-85, ch có 12% s
bi n pháp ch ng bán phá giá nh m vào nh ng n c có thu nh p trung bình và
th p, trong khi trong nh ng n m 1995 n 2000, t l này chi m t i 40%. Trong
s nh ng bi n pháp c Hoa K và EU th c hi n, 90% các bi n pháp c a EU
và 60% các bi n pháp c a Hoa k là nh m vào các n c ang phát tri n.267
Trung Qu c là i t ng b áp d ng các bi n pháp ch ng bán phá giá nhi u
nh t, m c dù gi ây Trung Qu c không ph i là n c s d ng nhi u các bi n
pháp này. B ng trên cho th y 8,58% s bi n pháp ch ng bán phá giá là nh m
vào các n c ang phát tri n. i u này liên quan m t thi t n th ph n c a các
n c ang phát tri n trong xu t kh u c a th tr ng th gi i, kho ng d i 40%
trong n m 2001.268
So v i l ng hàng xu t kh u c a các n c khác, hàng xu t kh u c a các n c
ang phát tri n có nhi u nguy c b i u tra ch ng bán phá giá h n.269 ây là

267
Aggrawal (2003).
268
WTO (2002).
269
Brown, Hoekman và Ozden (2003).

172
m t b t l i rõ ràng cho các n c ang phát tri n vì m t cu c i u tra bao gi
c ng gây nh h ng x u n xu t kh u c a m t n c, cho dù có ph i ch u bi n
pháp nào hay không. Nghiên c u v nh h ng c a các cu c i u tra theo yêu
c u c a EU và Hoa K cho th y r ng m c dù cu i cùng không ph i ch u bi n
pháp nào nh ng m t khi có i u tra thì hàng nh p kh u t n c ang b xem xét
c ng gi m 15 - 20%.270
Trong s các bi n pháp ch ng bán phá giá ang có hi u l c, 75% liên quan n
các s n ph m kim lo i, hóa ch t, máy móc, thi t b i n t , hàng d t và nh a.
Nh ng m t hàng này u là s n ph m xu t kh u ch ch t c a nh ng n c ang
phát tri n n ng ng trong giai o n u c a quá trình phát tri n công nghi p.271
M c thi t h i c a m t n c b i các bi n pháp ch ng bán phá giá tùy thu c
vào l ng hàng xu t kh u b li t vào nhóm hàng hóa này. Trong th p niên 1990,
m c t n h i mà các n c ang phát tri n ph i ch u t ng lên b i l h ã t ng
kh i l ng xu t kh u ch ng lo i hàng hóa này. Con s th ng kê cho th y, vi c
các n c ang phát tri n t ng kh i l ng xu t kh u các m t hàng công nghi p
càng a h n g n h n t i các bi n pháp ch ng bán phá giá, và nh v y, c n
b c phát tri n c a h . Nh ng n c ang phát tri n thu c i t ng này xu t
kh u nhi u nh t, có quy mô xu t kh u thu c 5 nhóm chính là Philippines,
Mexico, Malaysia và Thái Lan.272 Trong s ó, Mexico thu c nhóm có m c
“phát tri n con ng i cao”, ba n c còn l i thu c nhóm “phát tri n con ng i
trung bình”.
Khi m t cu c i u tra ch ng bán phá giá c b t u, nh ng công ty b bu c
t i bán phá giá ph i tr l i các câu h i c a c quan có th m quy n. Th t c này
r t t n kém v m t hành chính, c bi t là i v i các công ty nh ng n c
ang phát tri n. N u công ty không gi i áp c các câu h i c a c quan i u
tra, c quan i u tra c phép s d ng nh ng thông tin có s n tính toán thu
ch ng bán phá giá. Trên th c t , i u này có ngh a là s d ng thông tin thu
l m c c a công ty trong n c ang tìm ki m b o h . Do v y, h u qu là
công ty n c ang phát tri n s ph i ch u m c thu ch ng bán phá giá cao h n
so v i công ty n c phát tri n. M t nghiên c u v th c ti n Hoa K cho
th y m c thu ch ng bán phá giá trung bình trong th i k 1989-1998 ch ng l i
các n c phát tri n (không k Nh t B n) là kho ng 34%, còn m c thu ch ng
bán phá giá t ng t các n c phát tri n có thu nh p th p là 66%.273
Nh ng lý do khác khi n các công ty các n c ang phát tri n ph i ch u m c
thu ch ng bán phá giá cao h n so v i các n c phát tri n là vì có r t nhi u bi n
pháp khác nhau c Hi p nh v Ch ng bán phá giá cho phép dùng tính
“giá tr thông th ng” c a m t s n ph m. Các nghiên c u cho th y r ng biên
phá giá l n nh t khi d a vào chi phí s n xu t c a công ty tính giá tr thông
274
th ng. i u này gây h u qu c bi t i v i các n c ang phát tri n.

270
Prusa (1999).
271
Messerlin (2002).
272
Lucenti và Bhansali (2003).
273
Bown, Hoekman và Ozden (2003).
274
Lindsey và Ikenson (2002b). u này m t ph n là do Hi p nh cho phép tính giá tr thông th ng
ng chi phí s n xu t c ng v i l i nhu n h p lý, và vì “l i nhu n h p lý” l i do các n c phát tri n n

173
Trung Qu c là m t ví d . Vì Trung Qu c không c coi là m t n c kinh t
th tr ng trong b i c nh ch ng bán phá giá, nên chi phí s n xu t c a công ty
Trung Qu c không th i di n tính giá tr thông th ng. Trong nh ng i u
ki n nh v y, Hi p nh v Ch ng bán phá giá cho phép s d ng các ph ong
th c tính khác, ch ng h n nh chi phí s n xu t m t n c khác. Qua th c t
EU có th th y, s n ph m c a Trung Qu c b coi là bán phá giá khi h bán ra
th tr ng châu âu v i m c giá th p h n chi phí s n xu t (g m c l i nhu n)
s n xu t ra s n ph m nh v y t i Hoa K !
Còn m t s ph ng pháp tính toán khác n a c ng gây nh h ng n các n c
phát tri n và ang phát tri n theo nhi u cách khác nhau. Ví d nh i v i
ch ng lo i s n ph m mang tính th i v nh hoa, qu và cá, t c nh ng s n ph m
c tr ng c a n c ang phát tri n, ph i bán khi còn t i và ch trong m t
kho ng th i gian nh t nh trong n m. B i vì khi vào v , cung các lo i s n
ph m này l i v t c u, nên giá xu t kh u ôi khi b coi là n m d i m c chi phí
s n xu t trung bình n m, tuy kh i l ng bán ra l i có ng c kinh t . N u hàng
hóa c bán ra v i m c giá th p h n chi phí s n xu t n m thì m t hàng ó b
coi là bán phá giá và ph i ch u thu ch ng bán phá giá.
B ng 8. S l ng các cu c i u tra ti n hành t gi a tháng Giêng 1995
n tháng Sáu 2002

Ch ng l i 4 Các n c Các n c trong Các n n T t c các
B i 6 phát tri n ang ó, kinh t n c
phát tri n Trung chuy n
Qu c... i
Các n c phát 198 (24%) 494 104 127 819 (100%)
tri n (60%) (13%) (16%)
Các n c ang 357 (31%) 1144
phát tri n 649 172 138 (100%)
Các n n kinh t 4 (25%) (57%) (15%) (12%)
chuy n i 16 (100%)
T t c các n c 559 (28%) 6 2 (13%) 6
(38%) (37%) 1979
278 (100%)
1149 (14%) 271
(58%) (14%)
Ngu n: Finger och Zlate (2003)

3.14.4 K t lu n
Ban u, m c ích c a vi c cho phép áp d ng các bi n pháp ch ng bán phá giá
là b o v th ng m i qu c t kh i làm t n h i n c nh tranh trong n c.

nh. N u công ty n c ang phát tri n bán v i m c l i nhu n th p h n so v i công ty n c phát
tri n thì b coi là “phá giá”. Xem thêm Prusa (2003).

174
Tuy nhiên, h u h t các nhà nghiên c u trong l nh v c này u ng tình r ng
m c thu ch ng bán phá giá có th c s d ng và ang c s d ng làm
ph ng ti n b o h có ch n l c ch ng l i nh ng m t hàng nh p kh u không nh
h ng n c nh tranh. Các bi n pháp ch ng bán phá giá nh h ng n c các
n c phát tri n và ang phát tri n. i v i các n c ang phát tri n, vi c thi u
nh ng quy nh ch t ch h n gây ra tác h i là, m t m t, hàng xu t kh u c a h
có nguy c b ch u thu ch ng bán phá giá trên nh ng th tr ng xu t kh u quan
tr ng; m t khác, khi nh ng n c này s d ng các bi n pháp ch ng bán phá giá
thì chính h ã t o ra nguy c gây t n h i cho n n kinh t c a mình. Ngoài ra,
do nh ng yêu c u t ra i v i vi c áp d ng các bi n pháp ch ng bán phá giá,
nên trên th c t , ch y u ch có các n c phát tri n và m t s n c ang phát
tri n có ti m n ng kinh t m i có th s d ng công c này. Các ph ng pháp
tính m c thu ch ng bán phá giá c Hi p nh cho phép ã gây ra h u qu là
các nhà xu t kh u các n c ang phát tri n th ng ph i ch u m c thu cao
h n so v i các nhà xu t kh u các n c phát tri n. i u này c bi t úng i
v i Trung Qu c.
Các n c ang phát tri n s d ng các bi n pháp ch ng bán phá giá, t c nh ng
n c có m c “phát tri n con ng i cao” và “phát tri n con ng i trung
bình”, ã s d ng các bi n pháp này m c ph bi n h n so v i các n c
phát tri n n u xét theo kim ng ch xu t kh u.275 i v i hàng xu t kh u, các
n c ang phát tri n b nh h ng tiêu c c nhi u h n so v i các n c phát tri n
b i nh ng bi n pháp ch ng bán phá giá và m c thu ch ng bán phá giá áp d ng
v i các công ty c a các n c ang phát tri n cao h n so v i m c áp d ng cho
các công ty c a n c phát tri n. Có nguy c là vi c phát tri n xu t kh u c a các
n c ang phát tri n ang b kìm hãm b i vi c áp d ng các bi n pháp ch ng
bán phá giá c a c các n c phát tri n và ang phát tri n.
Hi p nh v Ch ng bán phá giá em l i m t l i ích là các n c thành viên có
ngh a v ph i tuân theo các quy nh c a Hi p nh liên quan n vi c áp d ng
các bi n pháp ch ng bán phá giá và nh ng bi n pháp t ra u có th c ch t
v n thông qua c ch gi i quy t tranh ch p c a WTO. Ch m t s ít nghiên c u
t p trung xem xét v n li u vi c t ng c ng s d ng các bi n pháp ch ng bán
phá giá có ph i là k t qu c a chính Hi p nh v Ch ng bán phá giá không. Và
không có nghiên c u nào c p n m i liên h tr c ti p gi a các bi n pháp
ch ng bán phá giá v i nghèo ói ho c phân ph i thu nh p.

Tài li u tham kh o
Aggrawal, Ardhana. 2003a. “Quy nh v ch ng bán phá giá c a WTO: Nh ng
v n c n xem xét l i trong các cu c àm phán h u Doha” Tài li u th o lu n
No 99. New Dehli: H i ng Nghiên c u quan h kinh t qu c t n .

275
Messerlin (2002).

175
Aggrawal, Ardhana. 2003b. “ ng thái và các y u t quy t nh ch ng bán phá
giá: Tri n v ng trên ph m vi toàn th gi i” Tài li u nghiên c u No113. New
Dehli: H i ng Nghiên c u quan h kinh t qu c t n .
Brown, Chad P., Bernard Hoekman và Caglar Ozden. 2003. “ ng thái ch ng
bán phá giá c a Hoa K : con ng i t kh i ki n u tiên u n gi i quy t
tranh ch p t i WTO”, T p chí Th ng m i th gi i 2:3, trang 349-371.
Didier, Pierre. 1999. Các công c th ng m i c a WTO trong Lu t EU. Lodon:
Camreron.
Durling, James P. 2003. “B o v , nh ng ch khi c n: ánh giá c a WTO v các
bi n pháp ch ng bán phá giá”, T p chí Lu t kinh t qu c t , 6:1, trang 125-153.
Finger, J. Michael và Andrei Zlate. 2003. “ Nh ng quy nh c a WTO cho phép
nh ng h n ch th ng m i m i: l i ích công là a con hoang”. Tài li u chu n
b cho D án Thiên niên k c a Liên hi p qu c: Nhi m v n ng n v th ng
m i, ng tác gi : Ernesto Zedillo và Patrick Messerlin.
Horlic, Gary. 2000.”Ch ng bán phá giá t i H i ngh B tr ng Seattle, khí cay
trong m t tôi”, T p chí Lu t kinh t qu c t , 3:1, trang 167-185.
Ja Shin, Huyn. 1998. “Nh ng chuy n có th x y ra c a chính sách nh giá tr c
l i trong các v ch ng bán phá giá g n ây c a Hoa K ” trong Robert Z.
Lawrence (ch biên) Di n àn Th ng m i Brookings: 1998, trang 81-89.
Kelly, Kenneth H. và Morris E Morkre. 2002. “ L ng hóa nh ng tr ng h p
gây t n h i cho các ngành s n xu t c a Hoa K c nh tranh v i hàng nh p kh u
mua bán gian l n: t 1989 n 1994”. Washington DC: U ban Th ng m i
Liên bang, Phòng Kinh t h c.
Kufour, Kofi Oteng. 1998. “Các n c ang phát tri n và s ra i c a Lu t v
ch ng bán phá giá c a GATT/WTO”, T p chí Th ng m i th gi i, 32:6,
trang167-196
Lindsey, Brink và Dan Ikenson. 2002b. “C i cách Hi p nh v Ch ng bán phá
giá - l trình cho các cu c àm phán c a WTO”, Phân tích Chính sách th ng
m i No 21. Washington DC: Vi n Cato, Trung tâm Nghiên c u chính sách
th ng m i.
Lucenti Krista và Sharad Bhansali. 2003. “ D án Ch ng bán phá giá
EINTAD”. Berne: Vi n Th ng m i th gi i.
Messerlin, Patric A. 1996. “Chính sách c nh tranh và c i cách ch ng bán phá
giá: kinh nghi m trong th i k quá ”, trong H th ng th ng m i th gi i:
Th thách còn phía tr c. Schott, Jeffrey J. (ch biên), Washington DC.:
Vi n Kinh t qu c t .
Messerlin, Patric A. 2000. “Ch ng bán phá giá và nh ng bi n pháp t v ” trong
WTO h u Seattle. Schott, Jeffrey J. (ch biên), Washington DC.: Vi n Kinh t
qu c t .
Messerlin, Patric A. 2002. “Trung Qu c trong WTO: Ch ng bán phá giá và
nh ng bi n pháp t v ”

176
http://sitesource.worldbank.org/INTRANETTRADE/resource/messerlin_dumpi
ng.pdf
Miranda, Jorge, Raul Torres và Mario Ruiz. 1998. “ S d ng các bi n pháp
ch ng bán phá giá trên th gi i 1987-1999”, T p chí Th ng m i th gi i, 32:5,
trang 5-71.
Prusa, Thomas J. 1999. “S ph bi n và nh h ng c a ch ng bán phá giá” Tài
li u th o lu n 7404 c a NBER. Cambridge: Phòng Nghiên c u kinh t qu c gia.
Prusa, Thomas J. 2003 “V n ngày m t l n v b o h ch ng bán phá giá”
trong Takatoshi Ito và Andrew Rose ( ng ch biên) Th ng m i Qu c t , H i
th o ông á v Kinh t , t p 14. Chicago: Nhà xu t b n i h c Chicago.
Forthcoming
Steven Cliff. 2003 Báo cáo v b o h th ng m i toàn c u n m 2003, Mayer
Brown Rowe và Maw.
UNDP. 2003. th ng m i toàn c u ph c v con ng i. London: Earthscan.
Willig, Robert D. 1998. “Tác ng kinh t c a chính sách ch ng bán phá giá”
trong Lawrence, Robert Z. (ch biên). Di n àn Th ng m i Brookings: 1998,
trang 57-80.
Wolff, Alam Wm. 1999. “ óng góp tích c c c a ch ng bán phá giá i v i h
th ng th ng m i th gi i t do”, phát bi u t i H i ngh Kinh doanh th gi i t
ch c t i Bretton Woods ngày 9/10/1999, Bretton Woods, New Hamshire,
http://www.dbtrade.com/publications/bretton_woods.pdf
WTO. 2002. Th ng kê Th ng m i qu c t 2002, Geneva: WTO
http://www.wto.org/english/res_e/statis_e/its2002_e/its02_overview_e.htm
Báo cáo c a Ban H i th m WTO, v i tr i gi ng c a EC WT/DS141/R.
Báo cáo c a Ban H i th m WTO, thép t m M nh p kh u t n ,
WT/DS141/R.
Zanardi, Maurizio. 2002. “Ch ng bán phá giá: s l ng bao nhiêu”, Tài li u
th o lu n 2002-15. Glasgow, V Kinh t ,
http://gla.ac.uk/Acad/PolEcon/pdf02/2002_15.pdf

177
3.15 Hi p nh v T v
• Hi p nh v T v giúp cho các n c kh i ph i ch u các bi n pháp t v
m t cách tùy ti n. N u các n c ang phát tri n ph i ch u nh h ng x u
c a m t bi n pháp b t ch p quy nh c bi t v i x v i các n c
ang phát tri n, thì h có quy n a ra các bi n pháp i phó.
• Vi c s d ng các bi n pháp t v ã t ng lên không ng ng trong hai n m
qua. Tuy nhiên, sau khi xem xét vi c s d ng các bi n pháp t v , t t c
các v trình lên WTO u b bác b tránh hi n t ng s d ng thái quá
trong t ng lai.
• Quy nh c bi t cho phép nh ng n c ang phát tri n có kh i l ng
hàng xu t kh u nh c bãi mi n các bi n pháp t v ã có tác d ng
gi m nguy c ph i h ng ch u h u qu x u c a các bi n pháp t v .
• i v i Trung Qu c, có nh ng quy nh ngoài Hi p nh v T v cho
phép áp d ng nh ng bi n pháp t v c bi t ch ng l i n c này. Ngo i
l này có hi u l c n cu i 2013.
3.15.1 B i c nh
Các bi n pháp t v có tác d ng là m t n c có th t m th i nâng m c b o h
ch ng l i hàng nh p kh u cao h n so v i quy nh trong GATT. Tr c khi
WTO ra i n m 1995, i u ki n các n c thành viên a ra bi n pháp t v
ch có trong i u XIX c a GATT. Lý do GATT có i u kho n này là vì các
n c thành viên mu n có i u ki n t v ch ng l i vi c hàng nh p kh u t ng
t ng t. Do v y, các nhà quan sát nói r ng i u XIX có ch c n ng nh chi c
van an toàn.276 M c ích c a i u kho n này là thúc y các n c thành viên
cùng gi m m c thu quan b ng cách a ra m t l i thoát kh n c p trong tr ng
h p hàng nh p kh u t ng m nh.
Trên th c t , i u XIX hãn h u m i c s d ng trong giai o n t 1995 tr
v tr c vì khi ó các n c thành viên c a GATT có th h n ch nh p kh u
thông qua cái g i là các bi n pháp vùng xám. Các n c ang phát tri n ã s
d ng các bi n pháp t v khác, ch ng h n nh t v tr c các v n liên quan
n cán cân thanh toán. M t ví d v bi n pháp t v vùng xám là e d a s
d ng các bi n pháp t v bu c n c xu t kh u ph i h n ch l ng hàng xu t
kh u c a mình ho c s d ng m t m c giá t i thi u. V i s ra i c a Hi p nh
v T v , các bi n pháp t v vùng xám ã b c m s d ng.
3.15.2 Mô t Hi p nh
Hi p nh v T v có hi u l c t n m 1995. Hi p nh này mô t chi ti t
ph ng th c áp d ng các bi n pháp t v c quy nh trong i u XIX c a
GATT.
Quy nh ch y u là nh ng bi n pháp t v có th c a ra n u kh i l ng
hàng nh p kh u t ng t do nh ng hoàn c nh không l ng tr c c, và s
gây ra, ho c e d a gây ra nh ng thi t h i nghiêm tr ng cho ngành s n xu t
276
Hoekman và Kostecki (2001).

178
trong n c. Các bi n pháp t v có th th c hi n d i hình th c thu quan ho c
h n ch nh l ng (h n ng ch).
Thông th ng, khác v i các bi n pháp ch ng bán phá giá, các bi n pháp t v
nh m vào t t c các m t hàng nh p kh u, theo nguyên t c không phân bi t i
x v n là nguyên t c c b n c a WTO. V i m này, Hi p nh v T v rõ
ràng h n so v i i u XIX c a GATT. Tuy v y, nguyên t c này c ng có m t
ngo i l . N u hàng nh p kh u t m t n c nào ó t ng m t cách m t cân i và
h n ng ch c s d ng làm bi n pháp i phó, xu t kh u t ng nhanh m t cách
b t th ng, thì n c ó s ch c phân ph i m t l ng h n ng ch nh h n,
kh i l ng xu t kh u tr c ó, so v i các n c khác trong th i h n t i a là b n
n m. S thay i này trong Hi p nh v T v t o ra kh n ng phân bi t gi a
các n c xu t kh u. H qu c a s phân bi t này là, m t m t, các n c có nguy
c b x lý b ng các bi n pháp này; m t khác, nh ng bi n pháp ó ch y u
nh m vào m t n c nào ó mà không th gây nh h ng x u n nh ng n c
khác. M t ngo i l n a c a nguyên t c không phân bi t là m t n c ang phát
tri n có th không ph i là m c tiêu nh m n c a m t bi n pháp t v n u th
ph n c a n c ó th p h n 3% ho c xu t kh u c a n c ang phát tri n ó
chi m d i 9% kim ng ch nh p kh u c a n c a ra bi n pháp này.
Các bi n pháp t v có th không b áp d ng dài h n b n n m, nh ng trong
nh ng i u ki n nh t nh, có th gia h n thêm b n n m n a. Tuy nhiên, các
n c ang phát tri n hoàn toàn có th áp d ng m t bi n pháp t v t i a là
m i n m. Các bi n pháp t v không c phép áp d ng cao h n m c c n
thi t lo i b nh ng t n h i do hàng nh p kh u gây ra cho ngành s n xu t
trong n c. N u s d ng bi n pháp h n ch nh l ng thì có th không c n
ph i gi m s l ng nh p kh u xu ng th p h n m c trung bình c a m t hàng
nh p kh u này trong ba n m tr c ó.
Nh ng n c ph i ch u m t bi n pháp t v nào ó có quy n s d ng các bi n
pháp i phó (ch ng h n nh t ng m c thu quan) ch ng l i n c a ra bi n
pháp này. Tuy nhiên, i m m i quan tr ng c a Hi p nh v T v là không
c phép áp d ng các bi n pháp i phó ch ng nào mà các bi n pháp t v
còn hi u l c trong vòng ba n m. Nh v y có ngh a là m t n c có th có bi n
pháp t v thông th ng là ba n m mà không ph i ch u m t bi n pháp i phó
nào, và i u này ph n nào gi i thích c xu h ng t ng s d ng công c t v
này.
Các bi n pháp t v c qu n lý b i m t U ban c a WTO và các n c thành
viên có ngh a v ph i thông báo cho U ban này m i khi ti n hành i u tra v
nhu c u s d ng bi n pháp t v .
Các bi n pháp t v c m s d ng các bi n pháp vùng xám, nh h n ch xu t
kh u t nguy n.
3.15.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n
Tr c n m 2002, Hi p nh v T v m i ch c áp d ng trong m t s ít
tr ng h p và c ng ch a ph i là tài c tranh lu n hay vi t n nhi u nh
các hi p nh khác c a WTO. Cho n nay, có r t ít nghiên c u c p t i nh

179
h ng c a Hi p nh v T v i v i các n c ang phát tri n. C ng không có
Ban H i th m nào c a WTO ph i gi i quy t v n v i x u ãi i v i các
n c ang phát tri n trong khuôn kh Hi p nh này.
T 1995 n cu i 2003, có 121 các cu c i u tra v bi n pháp t v ã c các
n c thành viên c a WTO ti n hành. Trong s này, 77 cu c (64%) là do các
n c không thu c kh i OECD ti n hành. Nh có th th y trong b ng d i ây,
vi c s d ng ch gi i h n nh ng n c ang phát tri n thu c nhóm có m c
“phát tri n con ng i cao” và “phát tri n con ng i trung bình” theo x p h ng
c a UNDP. Tuy nhiên, vi c ti n hành m t cu c i u tra v bi n pháp t v
th ng d dàng h n và chi phí th p h n so v i i u tra v bi n pháp ch ng bán
phá giá. Các c quan có th m quy n có th ti n hành i u tra d a trên thông tin
s n có trong n c. Nh v y, các n c ang phát tri n có c m t s u tiên
nh t nh i v i vi c s d ng Hi p nh v T v khi h mu n b o v n n s n
xu t trong n c.

B ng 9. Các cu c i u tra v bi n pháp t v trong nh ng n m 1995-2003

N c thành viên S l ng N c thành viên S l ng
OECD 43 Các n c khác 79
Canada 1 n 14
C ng hoà Séc 9 Chile 9
EU 2 Jordan 9
Nh t B n 3 Argentina 5
Hungary 3 Venezuela 6
Mexico 1 Bulgaria 6
Australia 1 Philippines 6
Hàn Qu c 4 Ecuador 5
Hoa K 11 Ai C p 3
Ba Lan 5 El Salvador 3
Slovakia 3 Brazil 2
Latvia 2
Marocco 2
Trung Qu c 1
Colombia 1
Costa Rica 1
Estonia 1
Lithuania 1
Moldova 1
Slovenia 1
Ngu n: WTO
Nghiên c u c a Chad Bown và Rachel McCulloch thu c i h c Brandeis, Hoa
K , cho th y r ng vi c xem xét các n c ang phát tri n d i hình th c t tr ng

180
hàng nh p kh u nói trên là không chính xác.277 H minh h a cho tr ng h p
này b ng bi n pháp t v c a Argentina a ra n m 1998 ch ng l i giày nh p
kh u. Chile và Hong Kong c bãi mi n nh v th c a n n kinh t ang phát
tri n và ã t ng c hàng xu t kh u sang Argentina. Sau ó, Argentina ã i u
ch nh l i bi n pháp c a mình, theo ó bao hàm thêm c nh ng n c ang phát
tri n mà tr c ó ã h ng l i nh v th c a n n kinh t ang phát tri n. Nh p
kh u c a h t ng lên cho th y r ng tiêu chí c b n trong Hi p nh ã c áp
d ng cho các n c này.
Tuy nhiên, Chad Bown và Rachel McCulloch ã tính toán r ng yêu c u t ra là
nh ng n c ang phát tri n có t l nh p kh u nh c bãi mi n nh ng bi n
pháp này ã em l i cho các n c ang phát tri n c h i t ng th ph n hàng
nh p kh u c a h thêm trung bình 13,1% n c a ra bi n pháp.278 Tuy v y,
ph m vi c a các v này r t l n, t gi m 81% n ã t ng lên 95%.
Trong th i k sau, nh ng s n ph m ph i ch u bi n pháp này là th c ph m và
hóa ch t. Ti p ó, trong nh ng n m 2001-2002, s bi n pháp c áp d ng ã
t con s k l c, ch y u là các bi n pháp t v c a Hoa K i v i thép, hàng
d t và các công c mà tr c ó không ph i là i t ng b áp d ng các bi n
pháp này.
Trung Qu c
Trung Qu c b t m th i bãi mi n quy nh c b n cho r ng bi n pháp t v ph i
nh m vào toàn b l ng nh p kh u m t m t hàng nào ó, b t k n c xu t kh u
là n c nào. Trên c s xem xét i u ki n c thù c a Trung Qu c là m t n n
kinh t ang trong giai o n chuy n i và có n ng l c s n xu t r t l n th i
i m gia nh p WTO, nên t ch c này ã quy t nh r ng các n c thành viên
khác c phép tr c ti p a ra các bi n pháp t v ch ng Trung Qu c trong
khuôn kh m t c ch t v c bi t trong vòng 12 n m. Ngo i l này i v i
Trung Qu c c áp d ng cho n n m 2013.
M t s n c thành viên c a WTO (EU, Hoa K , n , và Hàn Qu c) ã s
d ng i u ki n này i v i Trung Qu c trên c s pháp lý c a chính sách
th ng m i trong n c. Tuy nhiên, EU ã ch p nh n không áp d ng c ch
kh n c p c bi t ch ng l i Trung Qu c i v i ch ng lo i s n ph m mà h n
ng ch ang còn hi u l c.
N m 2003, Trung Qu c tr thành n c xu t kh u l n th ba trên th gi i. B i
v y, các công ty c a EU và Hoa K ã nhi u l n ngh các c quan có th m
quy n s d ng c ch t v c bi t i v i n c này. Tháng 11 n m 2002, Hoa
K là n c u tiên a ra bi n pháp t v c bi t i v i Trung Qu c, áp
d ng v i s n ph m d t và giày. Ngành d t c a EU c ng ang gây s c ép t ng
t c áp d ng nh ng bi n pháp nh v y.
Bi n pháp t v i v i thép
Các bi n pháp t v ã gây ra tranh lu n r t nhi u trong hai n m qua sau khi
Hoa K áp t m c thu kh n c p cao i v i thép nh p kh u ngày 20 tháng 3
277
Bown và Rachel McCulloch (2003).
278
Bown và Rachel McCulloch (2003).

181
n m 2002. Theo ó, EU c ng có nh ng bi n pháp t v riêng c a mình áp d ng
v i m t s ch ng lo i s n ph m thép phòng khi l ng thép không vào c th
tr ng Hoa K s phá giá EU. M t s n c khác c ng a ra bi n pháp t v
riêng c a mình (xem hình d i ây) b o v b o v các ngành s n xu t phòng
khi tình hình th tr ng th gi i x u i.
EU và m t s n c khác yêu c u c quan gi i quy t tranh ch p xem các bi n
pháp t v c a Hoa K có phù h p v i quy nh c a WTO không. Trong s các
n c ang phát tri n t yêu c u này có Trung Qu c, Hàn Qu c và Brazil.
Ngày 11 tháng 7 n m 2003, c quan gi i quy t tranh ch p a ra k t lu n là
Hoa K ã a ra nh ng bi n pháp t v không phù h p v i quy nh c a
WTO. Hoa K ã kháng ngh k t lu n này vào ngày 11 tháng 8 n m 2003. Ngày
10 tháng 11 n m 2003, kháng cáo c a Hoa K chính th c b bác b . Ngày 4
tháng 12, T ng th ng Bush tuyên b ch m d t ngay l p t c hi u l c c a các
bi n pháp này. Ngay sau ó, EU và Trung Qu c c ng rút l i các bi n pháp c a
mình. Di n bi n c a v tranh ch p v thép là ví d cho th y kh n ng c a WTO
có th ki m tra và ch n ng vòng xoáy b o h có nh h ng x u n t t c các
n c.

Hình 6. Các bi n pháp t v áp d ng i v i thép, 3/ 2002- 7/ 2003
45
ng bi n pháp

40
35

30
S l

25

20
15

10
5

0
2003.03.20 2002.09.29 2002.11.20 2002.12.12 2003.03.08 2003.04.02
Hoa K EU Trung Qu c Venezuela Ba Lan Hungary

Ngu n: WTO

182
3.15.4 K t lu n
Hi p nh v T v c s d ng ngày càng nhi u trong hai n m qua. Tuy
nhiên, t t c các ngh v vi c s d ng bi n pháp t v trình lên Ban H i th m
u b bác b sau khi xem xét. Th c t này có tác d ng ng n c n vi c s d ng
các bi n pháp t v m t cách v i vàng trong t ng lai.
Hi p nh v T v giúp các n c tránh c tình tr ng s d ng tùy ti n các
bi n pháp t v . N u các n c ang phát tri n b tác ng x u c a m t bi n
pháp b t ch p nh ng quy nh c bi t v ix i v i các n c ang phát
tri n, thì các n c này có quy n a ra các bi n pháp tr a.
Theo quy nh c bi t, các n c ang phát tri n v i kim ng ch xu t kh u nh
c bãi mi n các bi n pháp t v . Quy nh này có tác d ng làm gi m nguy c
ph i ch u các bi n pháp này i v i nh ng n c ang phát tri n nh . Thông qua
Hi p nh v Gi i quy t tranh ch p, các n c ang phát tri n còn có kh n ng
ch t v n m t bi n pháp nào ó gây nh h ng x u n xu t kh u c a h .

Tài li u tham kh o
Bown, Chad P. và Rachel McCulloch. 2003. “Không phân bi t i x và Hi p
nh v T v c a WTO” i h c Brandeis, Hoa K .
Hoekman, Bernard M. và Michel M. Kostecki. 2001. Kinh t chính tr c a h
th ng th ng m i th gi i. New York: Nhà xu t b n i h c Oxford.

183
3.16 Hi p nh v Các bi n pháp u t liên quan n th ng m i (TRIMs)
• Hi p nh TRIMs ã t c m c ích là làm rõ nh ng quy nh c a
GATT v vi c h n ch s d ng nh ng bi n pháp u t nh t nh mà có
th bóp méo ho c h n ch th ng m i qu c t .
• Cho n nay, ch a có m t ánh giá y nào v tác ng c a Hi p
nh TRIMs i v i các n c ang phát tri n. Th c t là Hi p nh này
còn nhi u h n ch nên khó có th ánh giá c nh h ng c a nó i
v i các n c ang phát tri n v m t th ng m i, t ng tr ng, gi m
nghèo... c ng không th ánh giá nh h ng c a Hi p nh này i v i
các nhóm n c ang phát tri n khác nhau. Ch có m t n c ch m phát
tri n thông báo v vi c s d ng m t bi n pháp trong khuôn kh Hi p
nh TRIMs.
• Quan i m v tác ng c a các yêu c u v u t quy nh trong Hi p
nh TRIMs n s phát tri n là không th ng nh t gi a các nhà phân
tích. M t s nghiên c u cho r ng, trong nh ng i u ki n nh t nh,
nh ng yêu c u v t l n i a hóa có th có tác ng tích c c n n l c
phát tri n c a m t n c. Tuy nhiên, có nh ng nghiên c u l i cho r ng
nh ng yêu c u nh v y là không hi u qu và d n n nh ng tác ng
không mong mu n i v i c th ng m i l n u t c a nh ng n c áp
d ng nh ng bi n pháp này.
3.16.1 B i c nh
Hi p nh v Các bi n pháp u t liên quan n th ng m i (TRIMs) c
àm phán trong Vòng àm phán Uruguay và có hi u l c cùng v i s ra i c a
WTO n m 1995. Hi p nh này cho th y m t c g ng khá khiêm t n i u
ch nh các bi n pháp u t có th h n ch ho c bóp méo th ng m i qu c t .
Trên th c t , Hi p nh này ch xác nh nh ng bi n pháp u t không phù h p
v i yêu c u c a GATT liên quan n i x qu c gia và c m nh ng h n ch
nh l ng.
Lý do Hi p nh này có di n m o nh hi n nay chính là k t qu c a các quan
i m khác nhau, m t ph n là nh m c gi i quy t c a WTO i v i nh ng
v n u t và m t ph n là l i ích kinh t c a các yêu c u th c hi n khác
nhau. Trong Vòng àm phán Uruguay, m t s n c ( c bi t là Hoa K ) lên
ti ng ng h nh ng h n ch sâu r ng t ra cho nh ng yêu c u v ho t ng,
trong khi các n c ang phát tri n nhìn chung có ý ki n là ch nên a vào
nh ng bi n pháp có th bóp méo th ng m i m t cách tr c ti p và m nh m .279
3.16.2 Mô t Hi p nh
Hi p nh TRIMs không a ra m t nh ngh a chính xác v các bi n pháp b
c m. Thay vào ó, nó là m t b n danh sách minh h a bao g m nh ng ví d v
nh ng bi n pháp liên quan n th ng m i b c m. Trong b n danh sách này có
nh ng yêu c u v t l n i a hóa, nh ng yêu c u liên quan n tiêu dùng trong
279
Mashayekhi (2000).

184
n c, các yêu c u khác nhau v cán cân th ng m i và m t s yêu c u khác.
Nh ng yêu c u nh v y b c m khi chúng là nh ng i u ki n b t bu c iv i
vi c thành l p và c khi là nh ng i u ki n h ng u ãi (ví d nh tr c p).
Hi p nh TRIMs không phân bi t gi a các bi n pháp dành cho các nhà ut
trong n c hay nhà u t n c ngoài. Hi p nh này ch áp d ng i v i
th ng m i hàng hóa.
M t khác, vi c yêu c u nhà u t ph i xu t kh u m t ph n s n ph m c a mình
không b coi là xung t v i GATT. i u này c th hi n rõ Ban H i th m
FIRA (Lu t Rà soát u t n c ngoài) n m 1984, sau khi Hoa K khi u n i v
m t s yêu c u c a Cana a i v i các nhà u t n c ngoài c quy nh
trong Lu t Rà soát u t n c ngoài (FIRA). Nh ã nói trên, tr c p xu t
kh u c gi i h n b i Hi p nh v Tr c p c a WTO.
Hi p nh TRIMs còn nh m làm minh b ch h n và làm rõ cách th c lo i b
nh ng bi n pháp b c m hi n t i. T t c m i thành viên c a WTO u có 90
ngày thông báo v nh ng yêu c u không phù h p v i Hi p nh GATT. Sau
khi Hi p nh TRIMs có hi u l c, các n c phát tri n có hai n m ( n ngày 31
tháng 12 n m 1997), các n c ang phát tri n có n m n m ( n ngày 31 tháng
12 n m 2000), và các n c ch m phát tri n có b y n m ( n tháng 12 n m
2002) lo i b nh ng bi n pháp ã thông báo.
Hi p nh c ng t o c h i cho các n c có nhu c u gia h n th i k chuy n i
phòng khi có nh ng khó kh n c bi t n y sinh trong quá trình th c hi n
Hi p nh.
3.16.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n
Hi p nh TRIMs quy nh r ng vi c ánh giá Hi p nh c n c b t u
không ch m h n 5 n m sau khi Hi p nh có hi u l c. Vi c ánh giá ã c
a vào ch ng trình ngh s c a H i ng Th ng m i hàng hóa c a WTO k
t n m 2000, nh ng cho n nay v n ch a có m t ánh giá y v tác ng
c a Hi p nh TRIMs n các n c ang phát tri n. N m 2001, UNCTAD và
Ban Th ký WTO ã th c hi n m t nghiên c u chung nh m tìm hi u vi c x lý
các bi n pháp u t liên quan n th ng m i trong các hi p nh qu c t khác
nhau và xác nh m c ph bi n c ng nh tác ng c a các bi n pháp ó i
v i các n c khác nhau.280 Tuy nhiên, nghiên c u này không xem xét nh ng tác
ng nh v y c a Hi p nh TRIMs. n cu i 2004, vi c ánh giá Hi p nh
TRIMs c a WTO v n ang c ti n hành.
Tuy nhiên, hi n c ng t n t i m t s nh n xét. Ví d , m t s v n liên quan
n vi c th c hi n Hi p nh TRIMs ã c a ra. Nhi u n c ang phát
tri n g p khó kh n trong vi c thông báo các bi n pháp hi n có trong vòng 90
ngày. T ng c ng có 24 n c ang phát tri n (trong ó ch có m t n c ch m
phát tri n) tuyên b r ng h có nh ng bi n pháp có liên quan.281 M t s thành
viên cho r ng h hoàn toàn không có kh n ng phân nh bi n pháp nào mâu
280
Xem tài li u G/C/W/307 và W/307/Add.1 c a WTO. WTO/UNCTAD (2002).
281
Argentina, Barbados, Bolovia, Chile, Colombia, Costa Rica, Cuba, Cyrups, C ng hòa ôminíc,
Ecuador, Ai C p, Philippines, n , Indonesia, Mexico, Malaysia, Nigeria, Pakistan, Peru, Nam Phi,
Thái Lan, Uganda, Uruguay và Venezuela. (UNCTAD, 2001b).

185
thu n v i Hi p nh này. Chính i u này làm n y sinh v n vì giai o n
chuy n ti p c quy nh ch áp d ng v i nh ng bi n pháp ã c thông
báo.282 B i v y, m t s thành viên không th t n d ng c giai o n chuy n
ti p. Indonesia, ch ng h n, l i ch n cách rút l i vi c thông báo v nh ng bi n
pháp liên quan n ngành s n xu t xe h i - nh ng bi n pháp c coi là không
b c m. Tuy nhiên, Ban H i th m c a WTO ã xác nh n r ng nh ng bi n pháp
này không phù h p v i Hi p nh TRIMs. Vì nh ng bi n pháp này không c
283
thông báo, nên chúng không c a vào giai o n chuy n ti p.
M t s nhà quan sát cho r ng giai o n chuy n ti p i v i các n c ang phát
tri n là ng n m t cách b t h p lý.284 i u này c bi t úng v i nh ng yêu c u
v t l n i a hóa trong ngành s n xu t ô tô - l nh v c có nhi u bi n pháp ph i
thông báo trong khuôn kh Hi p nh. Trong quá trình công nghi p hóa, các
n c giàu th ng s d ng các bi n pháp TRIMs mà gi ây không còn giá tr
các n c ang phát tri n áp d ng, và ng i ta l p lu n r ng giai o n chuy n
ti p áng l ra ph i kéo dài nhi u h n n a.285
Cho n nay, tám n c ang phát tri n ã c phép gia h n giai o n chuy n
ti p n sau n m 2002, lâu nh t là n cu i n m 2003.286 Theo m t s n c
ang phát tri n, lý do h xin gia h n là quá trình th c thi Hi p nh này ã
làm tr m tr ng thêm tình hình v n ã khó kh n, kh ng ho ng tài chính ho c các
khó kh n kinh t khác.
Ng i ta v n cho r ng m t s c i m c a chính sách th ng m i c a các n c
phát tri n có th có nh h ng n th ng m i qu c t t ng t nh các yêu c u
v t l n i a hóa. Ví d , i u này úng v i quy t c xu t x c a NAFTA và
c a EU, và “ o lu t Mua hàng Hoa K ” c a Hoa K , theo ó, quy nh ph i
th c hi n nh ng m c t l n i a hóa nh t nh có th c h ng nh ng
l i th nh t nh.287
Vì trên th c t ch có m t s ít n c ang phát tri n thông báo v các bi n pháp
u t nên c ng khó ánh giá m c t do hóa t c qua Hi p nh TRIMs.
Có m t khuynh h ng chung gi a các n c ang phát tri n và các n c phát
tri n là lo i b nh ng bi n pháp có th làm n n lòng các nhà u t n c
ngoài.288 Khuynh h ng này có th ch ph n nào liên quan n Hi p nh
TRIMs. H n n a, nh ng bi n pháp b c m nh ng ch a c thông báo v i
WTO có th v n còn phù h p. T ng c ng b y n c ã ch u trách nhi m v các
bi n pháp c a mình. 16 tr ng h p òi h i t v n, trong ó hai tr ng h p a
ra c quan gi i quy t tranh ch p. Trong c hai tr ng h p, các n c (m t
tr ng h p là n c ang phát tri n) ã cam k t i u ch nh lu t c a mình cho
phù h p v i Hi p nh TRIMs.289 Trong m t vài tr ng h p, m t s n c ã
282
Bora và các ng tác gi (2000).
283
Mashayekhi (2000).
284
Chang (2002), Bora và các ng tác gi (2000), Mashayekhi (2000).
285
Safarian (1993), UNCTAD (2003b), Chang (2002).
286
Nh ng n c này là Argentina, Colombia, Philippines, Malaysia, Mexico, Pakistan, Rumania và Thái
Lan (UNCTAD, 2003a).
287
Kumar (2001).
288
UNCTAD (2003b).
289
Bora (2002).

186
cùng chú ý n m t bi n pháp m t n c. Ví d là vi c Nh t B n, EU và Hoa
K khi u n i v cùng m t bi n pháp Indonesia.
Các phân tích v các bi n pháp u t liên quan n th ng m i cho n nay
ch a c p n tác ng c a Hi p nh TRIMs, mà ch nói n tác ng c a
các bi n pháp u t . Nh ng yêu c u v t l n i a hóa gây tranh cãi nhi u
nh t. Tuy nhiên, ý ki n v tác ng i v i phát tri n c a các yêu c u u t l i
r t khác nhau gi a các nhà phân tích. M t s nghiên c u ch ra r ng trong m t
s i u ki n nh t nh, nh ng bi n pháp ki u này ã giúp kh c ph c tình tr ng
thi u thông tin và các nh ng khi m khuy t th tr ng khác, b ng vi c t ng s
d ng các nhà th u ph trong n c. Do v y, các tác ng tích c c l n h n so v i
nh ng r i ro do các n c m t v n u t .290 Tuy nhiên, nh ng nghiên c u khác
l i k t lu n r ng các yêu c u v t l n i a hóa không hi u qu và r ng chúng
th ng d n n nh ng l ch l c và t o ra nh ng tác ng không mong mu n cho
th ng m i và u t .291 M t trong s nh ng chuyên gia k c u nh t trong l nh
v c này, Theodore Moran, cho r ng nh ng yêu c u liên quan n t l n i a
hóa có nh h ng x u n t ng tr ng kinh t c a nh ng n c áp d ng
chúng.292
Có b ng ch ng cho th y, hi u qu c a các bi n pháp tùy thu c vào môi tr ng
chính tr c a m t n c và quy mô c a n c ó. N u nh ng bi n pháp này c
áp d ng trong m t môi tr ng c nh tranh gi a các nhà th u ph trong n c và
các công ty này u ng th i nâng c p công ngh và k n ng, thì các bi n pháp
ó có th góp ph n thúc y phát tri n công nghi p. M t khác, n u nh ng bi n
pháp ó c s d ng ng sau nh ng hàng rào nh p kh u cao (th c t th ng
x y ra), thì s d n n m t nguy c l n h n, h tr cho các c c u th u khoán
ph không hi u qu và t o ra nh ng h u qu x u i v i phúc l i xã h i.293 Các
n c l n có th có i u ki n t t h n áp d ng m t s bi n pháp mà không b
m t u t , và không ph i gi m b t nh ng tác ng quy mô mong mu n trong
s n xu t.
Có m t ý ki n phê phán Hi p nh TRIMs cho r ng m t s bi n pháp b nghiêm
c m m t cách c m tính, t c là không có ki m tra hay i u tra xác nh li u
bi n pháp ó có th c s có tác ng h n ch hay bóp méo th ng m i hay
không. Theo m t s ngh , các n c ang phát tri n c n ph i c h ng s
linh ho t cao h n, ví d , trong vi c áp d ng các yêu c u v t l n i a hóa
ho c các yêu c u v cán cân th ng m i. Ví d , n và Brazil ã xu t r ng
các n c ang phát tri n c n c quy n s d ng TRIMs vào nh ng m c ích
nh t nh.294
Trong khi ó, các n c phát tri n, c bi t là Hoa K , ã nh n m nh n t m
quan tr ng c a vi c duy trì nh ng nguyên t c ban u c a GATT. Theo Hoa
K , n u Hi p nh TRIMs ph i s a i, thì danh sách minh h a cho các bi n
pháp b c m c n ph i c m r ng a thêm vào nh ng yêu c u v xu t

290
Correa và Kumar (2003), Balasubramanyam (1991).
291
Moran (1998), Okamoto và Sjaholm (2000) và WTO/UNCTAD (2002).
292
Moran (1998).
293
UNCTAD (2001a).
294
Tài li u G/C/W/428 c a WTO.

187
kh u, nh ng yêu c u liên quan n chuy n giao công ngh và nh ng yêu c u v
y thác s n ph m.295
Trong b i c nh này, c n ghi nh n r ng Hi p nh TRIMs không ph i là hi p
nh qu c t duy nh t i u ch nh nh ng bi n pháp u t liên quan n th ng
m i. S phát tri n c a các hi p nh u t song ph ng (t ng là 2.200), các
hi p nh th ng m i t do song ph ng và các th a thu n khu v c làm h n ch
vi c s d ng các bi n pháp u t trên quy mô r ng, và ôi khi bao hàm c
th ng m i d ch v .296 Thêm vào ó, nh ng yêu c u xu t kh u liên quan n tr
c p c ng c h n ch trong khuôn kh Hi p nh v Tr c p c a WTO.
3.16.4 K t lu n
Hi p nh TRIMs ã t c m c tiêu làm rõ nh ng h n ch i v i vi c s
d ng nh ng bi n pháp nh t nh có th bóp méo ho c c n tr th ng m i qu c
t . M t s ít các n c ang phát tri n ã thông báo các bi n pháp, ch y u d i
hình th c yêu c u v t l n i a hóa trong ngành xe c gi i. Trong m t s
tr ng h p, các n c thông báo ã không th lo i b nh ng bi n pháp b c m
trong th i h n quy nh, nh ng ã xin gia h n giai o n chuy n ti p.
Cho n nay, ch a có m t ánh giá y nào v tác ng c a Hi p nh
TRIMs i v i các n c ang phát tri n. Hi p nh này trên th c t còn nhi u
h n ch nên khó có th ánh giá c tác ng c a nó i v i các n c ang
phát tri n v m t th ng m i, t ng tr ng, gi m nghèo... c ng nh không th
ánh giá v tác ng c a Hi p nh này i v i các nhóm n c ang phát tri n
khác nhau. Nh ã nói trên, ch có m t n c ch m phát tri n thông báo v
m t bi n pháp trong khuôn kh Hi p nh TRIMs.
C ng c n l u ý r ng, không có s ng thu n gi a các n c ang phát tri n, v i
t cách m t nhóm, i v i vi c x lý TRIMs trong WTO. n , Brazil và m t
s n c ang phát tri n khác mu n có m c linh ho t cao h n i v i các
n c ang phát tri n trong v n s d ng TRIMs. Các n c ang phát tri n
khác ph n i vi c s d ng nh ng yêu c u ho t ng khác nhau.297

Tài li u tham kh o
Balasubramanyam, VN. 1991. “ a TRIMs vào s d ng”, Phát tri n Th gi i,
19:9, trang 1215-1224.
Bora, Bijit. 2002. “Nh ng l ch l c trong u t và ki n t o chính sách qu c t ”.
Geneva: WTO, mimeo.
Bora, B., P. Lloyd và M. Pangestu. 2000. “Chính sách công nghi p và WTO”,
Kinh t Th gi i, 23:4, trang 543-559.
Chang, Ha- Joon. 2002. á chi c thang i: Chi n l c phát tri n trong tri n
v ng l ch s . London: Nhà xu t b n Anthem.

295
Tài li u G/C/W/107 và 115 c a WTO.
296
UNCTAD (2003a).
297
Tài li u WT/W GTI/W/126 c a WTO.

188
Correa, Carlos M. và Nagesh Kumar. 2003. B o h u t n c ngoài: Hàm ý
c a m t ch WTO và nh ng l a ch n v chính sách. London và New York:
Zed Books.
Kumar, Nagesh. 2001. “Ch u t m i c a WTO: con ng ti n n H i
ngh B tr ng Doha” Tu n báo Kinh t và Chính tr , 36: 33 trang 3151- 3158.
Mashayakhi, Mina. 2000. “Nh ng bi n pháp u t liên quan n th ng m i”,
trong K ho ch kh quan và nh ng cu c àm phán th ng m i trong t ng lai.
New York và Geneva: Liên h p qu c, trang 235- 254.
Moran, Theodore H. 1998. u t tr c ti p n c ngoài và phát tri n: Di n àn
chính sách m i cho các n c ang phát tri n và các n n kinh t chuy n i.
Washington D.C: Vi n Kinh t qu c t .
Okamoto, Yumiko và Fredrik Sjoholm. 2000. “N ng su t trong ngành công
nghi p ô tô c a Indonesia” Thông tin Kinh t ASEAN, 17:1, trang 60-73.
Safarian, A. Edwarrd. 1993. Doanh nghi p a qu c gia và chính sách c a nhà
n c: Nghiên c u v các n c công nghi p. Aldershot: Edward Elgar.
UNCTAD. 2001a. Báo cáo u t th gi i 2001: T ng c ng các m i liên k t.
New York và Geneva: Liên h p qu c.
UNCTAD. 2001b. Các bi n pháp hành ng c a n c ch nhà. New York và
Geneva: Liên h p qu c.
UNCTAD. 2003a. Báo cáo u t th gi i 2003: Các chính sách u t tr c
ti p n c ngoài cho phát tri n: Tri n v ng qu c gia và qu c t . New York và
Geneva: Liên h p qu c.
UNCTAD. 2003b. u t tr c ti p n c ngoài và các yêu c u v ho t ng:
B ng ch ng m i t các n c c l a ch n. New York và Geneva: Liên h p
qu c.
WTO/UNCTAD. 2002. "Nghiên c u chung c a UNCTAD v các bi n pháp u
t liên quan n th ng m i và các yêu c u ho t ng”, U ban Các bi n pháp
u t liên quan n th ng m i, WTO, G/C/W/307.

189
4. Hi p nh chung v Th ng m i dich v (GATS)
• GATS em l i cho các n c ang phát tri n m t môi tr ng th ng m i
n nh h n nh t o nên m t khuôn kh pháp lý cho th ng m i d ch v .
• Nh ng cam k t c a các n c thành viên trong khuôn kh GATS ng n
c n các bên t o ra thay i tiêu c c v nh ng i u ki n m c a th
tr ng d ch v . i u ó giúp h n ch nguy c thu h p th tr ng xu t
kh u c a các n c ang phát tri n.
• Trong hai ngành d ch v là tài chính và vi n thông, GATS ã t c
m c t do hóa th ng m i có ý ngh a. Ngoài hai ngành trên, Hi p
nh ch a mang l i b c ti n t do hóa áng k nào. GATS không t o
thêm c h i xu t kh u m i cho các n c ang phát tri n c ng nh ch a
làm t ng c h i ti p c n th tr ng các n c ang phát tri n, tr các
thành viên m i trên th c t ã cam k t t do hóa m nh m tr thành
thành viên c a WTO.
• GATS không t o thêm chi phí th c hi n l n nh m t s hi p nh khác
c a WTO
4.1 B i c nh
Th ng m i d ch v không ph i là m t hi n t ng m i. Ch ng h n, ngay t
n m 1088, khi tr ng i h c u tiên c thành l p Bologna, h c sinh t
kh p châu Âu ã n ó theo h c, th ng m i d ch v giáo d c ã xu t hi n
nh v y. Tuy nhiên, trong l ch s hình thành và phát tri n, d ch v luôn c
coi là ít có tính “th ng m i” h n nhi u so v i hàng hóa. T i ph n l n qu c gia,
d ch v th ng ch u s chi ph i c a chính ph h n so v i hàng hoá. Th nh ng,
tr i qua các cu c c i cách c ch qu n lý và s phát tri n c a khoa h c, công
ngh , th ng m i d ch v ã m r ng nhanh chóng trong nh ng n m g n ây.
Th ng m i d ch v các n c ang phát tri n
Khu v c d ch v có t m quan tr ng r t l n h u h t các n c ang phát tri n,
và d ch v chi m t tr ng kho ng 50% GNP các n c ang phát tri n.298 T
t ng v t do hóa th ng m i d ch v ngày m t th nh hành ã c v m nh m
ý t ng cho r ng t do hóa nhìn chung có th kích thích t ng tr ng các n c
ang phát tri n. Ví d , báo cáo c a UNCTAD nh n m nh n “t m quan tr ng
ngày càng t ng c a d ch v v i t cách là ph n óng góp l n nh t trong GDP và
t o công n vi c làm. Ti m n ng xu t kh u d ch v to l n có t t c các n c
ang phát tri n không ph thu c vào trình phát tri n c a mình”299 Th ng
m i d ch v c coi là con ng d dàng nh t nhi u n c ang phát tri n
300
a d ng hóa xu t kh u c a mình. Nhi u nhà quan sát ã nh n m nh n ý
ngh a t do hóa th ng m i d ch v s mang l i nhi u l i ích h n so v i t do
hóa nông nghi p hay th ng m i hàng hóa.301
298
UNDP (2003).
299
Butkeviciene và các ng tác gi (2002). Xem thêm OECD (2003b) s ut m y h n và
th o lu n v ph ng pháp.
300
Mashayekhi (2002b).
301
Dee và Hanslow (2002) och Ngân hàng Th gi i (2001).

190
Tuy v y, th ng m i d ch v là i t ng c b o h m nh h n nhi u so v i
th ng m i hàng hóa. T do hóa các n c ang phát tri n ch m h n so v i
các n c phát tri n. Th c t cho th y, nh ng n n kinh t nào có ít rào c n
th ng m i trong khu v c d ch v h n thì có GNP tính theo u ng i cao
h n.302 B i v y, trong ng n h n, h u h t các n c ang phát tri n có th thu
nhi u l i ích h n b ng cách t do hóa khu v c d ch v thay vì c g ng thâm
nh p vào các th tr ng n c ngoài. Lý do ch y u là do tác ng tích c c nh
t o ra các d ch v r ti n và hi u qu i v i s n xu t hàng hóa và các d ch v
khác.
Các n c phát tri n v n n m v trí v t tr i trong th ng m i d ch v , nh ng
ho t ng th ng m i c a các n c ang phát tri n c ng ã t ng m nh. Ví d ,
trong nh ng n m qua, xu t nh p kh u d ch v c a các n c châu Á u t ng
lên. Các n c M Latinh c ng ghi nh n m c t ng tr ng xu t nh p kh u, trong
khi xu t nh p kh u d ch v châu Phi l i gi m.303 Th ng m i d ch v t ng lên
gi a các n c ang phát tri n và gi a các n c phát tri n v i nhau. Nhi u công
ty các n c ang phát tri n là nh ng nhà xu t kh u l n sang c các n c phát
tri n và ang phát tri n. Tuy v y, xu t kh u d ch v v i quy mô l n v n do
nh ng n c có trình phát tri n cao th c hi n.304
Trên th c t , xu t kh u d ch v c a các n c ang phát tri n ch y u t p trung
vào ngành du l ch, v n t i và xu t kh u lao ng. Trong th p niên qua, nhi u
ngành d ch v khác ã kh ng nh t m quan tr ng ngày m t t ng. Công ngh
thông tin và các d ch v h tr “h u v n phòng” (ch ng h n nh s sách k
toán, t p h p s li u và các trung tâm x lý yêu c u khách hàng) là nh ng
ngành có kim ng ch xu t kh u t ng nhanh. Nh ng ngành d ch v có xu t kh u
quan tr ng khác là d ch v ngh nghi p, xây d ng, giáo d c, nghe nhìn và ch m
sóc s c kho .305 Tuy nhiên, nh ng d ch v liên quan n xu t kh u lao ng và
xu t nh p kh u hàng hóa v n nhi u h n, m c dù ây là ngành t ng tr ng ch m
nhi u n c.306
H u h t các n c ang phát tri n u là nh ng n c nh p siêu v d ch v . Xu t
kh u c a các n c ang phát tri n b c n tr b i các h n ch v ti p c n th
tr ng c a c n c phát tri n và ang phát tri n, c ng nh các h n ch c a
chính các qui nh trong n c.
Cu i cùng, c n nh n m nh r ng tác ng c a th ng m i d ch v và t do hóa
th ng m i ph thu c nhi u vào nh ng i u ki n ph bi n m i n c. Vi c gia
t ng ho t ng th ng m i và t do hóa th ng m i tu thu c vào các qu c gia
có duy trì c h th ng lu t pháp hi u qu , b o m môi tr ng c nh tranh,
gi m chi phí i u ch nh c c u và l i ích có th c s n v i dân chúng hay
không.

302
Findlay và Warren (1999) và McGuire (2002).
303
WTO (2002b).
304
OECD (2003).
305
UNCTAD (1998a), OECD (2003).
306
Langhammer (2000).

191
Th ng m i d ch v xét trên góc khu v c
ông á là khu v c h ng l i thành công nh t t th ng m i d ch v , s phát
tri n trong th ng m i d ch v ã t o nên kh i l ng xu t kh u to l n, n n kinh
t phát tri n m nh và nhi u công ty d ch v ã tr thành nh ng công ty hàng
u th gi i. Tuy nhiên, c ng ph i tính n c nh ng tác ng tiêu c c. Ví d ,
Trung Qu c, kho ng cách phát tri n gi a các a ph ng ã t ng lên, các công
ty trong n c m t th ph n.307 Thành công c a ông á ch y u d a trên ho t
ng xu t kh u. Trong khi ó, m t s n c trong khu v c v n duy trì nh ng tr
ng i áng k i v i vi c m c a th tr ng c a mình, d n n t ng giá và chi
phí s n xu t nh ng n c này.
N u nh ông á thu c nhi u thành công t t do hóa th ng m i d ch v ,
thì ng c l i khu v c châu Phi H Sahara l i là n i có b c phát tri n y u kém
nh t (không k Nam Phi). Khu v c này ít tham gia vào th ng m i d ch v toàn
c u và dòng v n u t tr c ti p n c ngoài vào khu v c này nh h n nhi u
so v i các khu v c khác. H n n a, nh ng ngu n v n u t này ch có tác ng
n m t ph n nh dân c .308 T do hóa th ng m i d ch v không t o nên các
dòng v n u t tr c ti p c a n c ngoài ho c làm t ng môi tr ng c nh tranh
nh ng i ta mong i.309 i u quan tr ng là các công ty d ch v c ho t
ng th ng m i và nhi u n c, xu t kh u d ch v óng góp quan tr ng vào
GNP. Ch ng h n, 72% s công ty d ch v Kenya ã xu t kh u m t ph n s n
ph m c a mình trong n m 1994.310
Th ng m i d ch v c ng quan tr ng i v i các n c kém phát tri n nh t
(LDCs) và có tác ng tích c c trong nhi u tr ng h p. Trung bình m i n c
LDC xu t kh u 30 lo i d ch v khác nhau, th ng là d ch v xây d ng, d ch v
v n t i, d ch v kinh doanh và d ch v ngh nghi p.311 Th ng m i d ch v t i
các n c LDC l n h n so v i th ng m i hàng hóa.312 Th ng m i d ch v t ng
lên ã góp ph n giúp m t s n c LDC gi m nghèo. Trong s các ngành d ch
v , du l ch ã giúp c i thi n tình hình kinh t và t ra là m t cách th c t t các
n c ang phát tri n t ng c ng tham gia vào n n kinh t th gi i.313 các
n c LDC có xu t kh u d ch v , theo UNCTAD, kho ng cách chênh l ch v i
các n c giàu nh t th gi i không m r ng nhanh nh i v i các n c LDC
khác.314 Ta c ng có th tìm c nh ng ví d v n c LDC không thu cl i
nhi u t t do hóa, ho c t do hóa th ng m i tác ng tiêu c c n tình hình
kinh t . Tuy nhiên, k t lu n chung qua các tài li u kh ng nh các n c LDC
c ng có th c h ng l i t t do hóa khu v c d ch v , nh ng k t qu s ph
thu c vào i u ki n ph bi n m i n c.

307
WTO (2002c).
308
Hilary (2001).
309
Hodge và Kyvik Nordas (1999).
310
Ikiara và các ng tác gi (2001).
311
Riddle (2002).
312
Sauvé (2004).
313
UNCTAD (2001).
314
UNCTAD (1998b), (2001) (2002).

192
Th ng m i d ch v xét theo ngành kinh t
i v i các n c ang phát tri n, nh ng ngu n l i tr c ti p và c h i xu t kh u
l n nh t b t ngu n t các ngành nh du l ch, v n t i và xu t kh u lao ng. Du
l ch là ngành kinh t quan tr ng nh t c a các n c ang phát tri n. Tuy th ,
ngành này còn t n t i nhi u v n . Theo c tính, Tanzania ch ng h n, hai
ph n ba thu nh p t du l ch ch y ra n c ngoài. H n th , du l ch Tanzania còn
bu c nhi u ng i ph i di c và làm t n h i các giá tr thiên nhiên.315
Xu t kh u lao ng c ng có nh ng h u qu kinh t nghiêm tr ng, nh t là
nh ng n c LDCs. Ti n do lao ng n c ngoài g i v là m t ngu n thu
nh p quan tr ng và em l i cho các n c ang phát tri n h n 72 t USD trong
n m 2001.316 Tuy v y, c h i ng i dân c di chuy n t do h n ra n c
ngoài d n n tình tr ng “ch y ch t xám” và nh ng tác ng tiêu c c khác i
v i các n c ang phát tri n.317
T do hóa d ch v c s h t ng, nh d ch v tài chính, vi n thông, d ch v v n
t i, d ch v kinh doanh và d ch v n ng l ng, cho th y ây là y u t quan tr ng
t hi u qu cao, góp ph n tác ng n quá trình i m i các ngành kinh
t khác, nâng cao hi u qu c a th ng m i cho các ngành d ch v , công nghi p
và nông s n.318
Nhi u n c t ra th n tr ng i v i t do hóa nh ng gì liên quan n d ch v xã
h i (ví d nh giáo d c, ch m sóc s c kh e và c p n c), ngay c khi nh ng
d ch v này c th ng m i hóa và cho phép c nh tranh th tr ng trong
n c (xem thêm M c 4.3.7). M c dù v y, các nghiên c u cho th y t do hóa
th ng m i d ch v có th em l i l i ích v t ch t ngay c trong nh ng ngành
kinh t này.319 Trong s này, có nh ng phân ngành không hoàn toàn t p trung
vào m c tiêu xã h i, nh ch ng trình ào t o n i b c a các công ty và các
tr ng d y ngo i ng . Nhi u n c ang phát tri n ã t ng c l i ích xu t
kh u liên quan n các d ch v xã h i.320
K t qu c a Vòng àm phán Uruguay- GATS i v i các n c ang phát tri n
Khi b t u Vòng àm phán Uruguay, ng i ta ã a ra sáng ki n liên quan
n các quy nh a ph ng chung v d ch v . Sáng ki n này do các công ty tài
chính và vi n thông Hoa K a ra và sau ó nhanh chóng c h u h t các
n c phát tri n ón nh n, b i l ng i ta cho r ng th ng m i d ch v ngày
càng tr nên quan tr ng i v i t ng tr ng và vi c làm. Th nh ng a s các
n c ang phát tri n lúc u ph n ng dè d t i v i xu t này.
Các cu c àm phán i n m t hi p nh v th ng m i d ch v trong Vòng
àm phán Uruguay ã thành hi n th c khi các thành viên nh t trí r ng c n tách
riêng àm phán v hàng hóa và àm phán v d ch v . M t i u ki n tiên quy t

315
Chachage (1999).
316
Ngân hàng Th gi i (2003a).
317
OECD (2002a).
318
Xem thêm UNCTAD (1998a) và OECD (2003).
319
V h u qu c a t do hóa, xem Hilary (2001), OECD (2003), Chanda (2001), Butkevicciene và các
ng tác gi (2002), Bolwwell (1999), UNDP (2002) và WHO/WWTO (2002).
320
OECD (2003).

193
khác là các cu c àm phán v d ch v ph i có tr ng tâm rõ ràng. B i v y, c u
trúc hi n nay c a GATS ph n ánh ý nguy n c a các n c ang phát tri n.321
C u trúc này cho phép m m d o l n h n. M t n c ch ràng bu c v i nh ng
ngành mà h l a ch n a vào cam k t theo Hi p nh này.
GATS có hi u l c t n m 1995, nh ng vào th i i m ó, Hi p nh này ch a
bao hàm t t c các ngành d ch v . Các cu c àm phán trong ngành tài chính,
vi n thông và xu t kh u lao ng v n ti p t c di n ra và em l i k t qu là s ra
i c a ba ph l c h p nh t. àm phán còn ti p t c trong ngành d ch v v n t i
ng bi n, nh ng ch a em l i k t qu . GATS c ng bao hàm yêu c u àm
phán v quy nh qu c gia, các bi n pháp t v t m th i, mua s m chính ph và
tr c p.
4.2 Mô t Hi p nh
GATS có m c tiêu thúc y t ng tr ng kinh t cho m i thành viên và h tr
các n c ang phát tri n. t m c tiêu ó, GATS qui nh quá trình t do
hóa c n c ti n hành t ng b c, có cân nh c n m c tiêu chính sách và trình
phát tri n c a t ng n c thành viên. Theo ó, t do hóa th ng m i d ch v
c th c hi n thông qua các vòng àm phán v i m c tiêu là phát huy l i ích
c a t t c nh ng n c thành viên tham gia.
GATS áp d ng cho m i bi n pháp có nh h ng n th ng m i d ch v . Tuy
nhiên, Hi p nh có qui nh lo i tr i v i các d ch v công. Lý do c a ngo i
l này là có nhi u n c thành viên mu n t do s d ng nh ng chính sách công.
Ngoài ra, ph n l n các d ch v liên quan n v n t i hàng không c ng c a
ra ngoài di n i u ch nh c a Hi p nh.
có c t do hóa và h p tác kinh t sâu r ng, GATS còn cho phép ngo i l
liên quan n các hi p nh song ph ng và khu v c, mi n là các hi p nh ó
em l i nh ng b c t do hóa quan tr ng.
Trong Hi p nh GATS, thu t ng d ch v không c nh ngh a rõ ràng
nh ng d ch v c phân chia thành m i hai ngành d ch v d i ây:
• D ch v ngh nghi p và d ch v kinh doanh;
• D ch v vi n thông;
• ch v xây d ng;
• D ch v phân ph i;
• D ch v giáo d c;
• D ch v môi tr ng;
• D ch v tài chính;
• D ch v liên quan n s c kh e và d ch v xã h i;
• D ch v du l ch và d ch v liên quan du l ch;

321
UNDP (2003b).

194
• D ch v vui ch i gi i trí, th thao, v n hóa;
• D ch v v n t i;
• Các d ch v khác.
Các ngành v c d ch v này l i c chia thành 160 phân ngành nh h n.
4.2.1 Nh ng ngh a v chung
Nh ng ngh a v c b n bao g m, gi ng nh trong GATT, i x t i thu qu c
(MFN) và yêu c u v tính minh b ch, t o c s cho i x công b ng và công
khai trong th ng m i d ch v qu c t ( i chi u v i M c 2.2.2). Nh ng
nguyên t c này áp d ng v i t t c các d ch v thu c ph m vi i u ch nh c a
Hi p nh. M t nguyên t c khác có liên quan n i x công b ng là i x
qu c gia ( i chi u v i M c 2.2.2) không mang tính t ng nh trong GATT
và ch áp d ng khi m t n c ch p nh n cam k t này.
Quy nh v minh b ch bao g m yêu c u thành l p m t i m h i áp thông tin
các thành viên có th liên h khi có nhu c u ti p c n thông tin v các ngành
d ch v n c s t i.
Quy nh trong n c và công nh n l n nhau
GATS bao g m các qui t c b o m nh ng u ãi c a Hi p nh s không b h
th ng hành chính trong n c gây nh h ng. Các bi n pháp hành chính ph i
c qu n lý m t cách khách quan. Nh ng quy nh v tiêu chu n, gi y phép và
yêu c u b ng c p không làm suy gi m m c cam k t ã có. Các thành viên ph i
b o m c quan xét x công b ng có th xem xét các quy t nh hành
chính. Ngoài ra, các thành viên c a GATS còn c khuy n khích công nh n h
th ng giáo d c và b ng c p c a các thành viên khác.
Quy nh v c nh tranh
Hi p nh có quy nh ng n ng a tình tr ng c quy n, gây ph ng h i n
m c t do hoá trong cam k t ho c do vi c s d ng v th doanh nghi p c
quy n trên th tr ng m t cách không phù h p. Hi p nh c ng khuy n khích
các thành viên trao i thông tin và kinh nghi m gi m thi u nh ng hành vi
có th bóp méo c nh tranh.
Các ngo i l
Các n c có quy n a ra ngo i l v MFN khi tham gia GATS và trên nguyên
t c c duy trì trong vòng 10 n m. Ngo i l MFN i u ki n c áp d ng
n u 75% s thành viên tán thành. T ng t nh tr ng h p GATT, các thành
viên có quy n áp d ng ngo i l chung và ngo i l vì lý do an ninh. Nh ng ngo i
l này quy nh r ng m t thành viên có quy n a ra nh ng bi n pháp v i m c
ích b o v n n t ng o c ho c k c ng xã h i ho c b o v i s ng ho c
s c kh e cho ng i, v t nuôi và cây tr ng.
ix c bi t và khác bi t dành cho các n c ang phát tri n
i u IV c a GATS qui nh vi c t o thu n l i cho các n c ang phát tri n
tham gia và h ng l i h n t th ng m i d ch v . ây là i u kho n quan tr ng

195
nh t liên quan n i x c bi t và i x phân bi t i v i các n c ang
phát tri n c a GATS. Các thành viên ph i dành nh ng i u ki n thu n l i cho
các n c ang phát tri n tham gia vào th ng m i d ch v c a th gi i. M c
tiêu này c th c hi n thông qua s tr giúp dành cho các n c ang phát
tri n, nâng cao n ng l c và kh n ng c nh tranh các ngành d ch v trong n c,
c i thi n các kênh phân ph i, t ng c ng m c a th tr ng nh ng ngành có
l i ích xu t kh u i v i các n c này.
Ngoài các n i dung trên, GATS h u nh không c p n i x u ãi khác dành
cho các n c ang phát tri n. Lý do là Hi p nh ã quy nh v s linh ho t
s n có trong quá trình các bên a ra cam k t t do hoá.
Mùa hè n m 2003, B n h ng d n v s i s khác bi t và linh ho t dành cho
các n c LDC ã c thông qua trong quá trình àm phán v d ch v . i u
này cho th y m i quan tâm v quy n l i c a các n c LDC trong v n th ng
m i d ch v ang ngày càng c kh ng nh. B n h ng d n cho th y mong
mu n c a LDC có c nh ng c h i xu t kh u t t h n, ng th i, gi m b t
òi h i t các n c khác v t do hóa các d ch v th ng m i c a mình.
H tr k thu t
Hi p nh c ng quy nh r ng u m i liên h (Contact Point) c n h tr cho
các nhà cung c p d ch v c a các n c ang phát tri n b ng vi c m r ng các
kênh thông tin v côn ngh trong các ngành d ch v hi n có, th t c ng ký và
công nh n b ng c p chuyên môn.
Hi p nh c ng quy nh yêu c u ph i có ánh giá chung và c th theo t ng
ngành v th ng m i d ch v . ánh giá này t p trung phân tích trên c p qu c
gia h n là t ng th . Các thành viên WTO có th làm h n th giúp t o thu n
l i cho các n c ang phát tri n khi th c hi n lu t l trong n c phù h p và
ánh giá nhu c u v t do hóa.
Th c t , các n c phát tri n ã và ang cung c p cho các n c ang phát tri n
h tr k thu t trong l nh v c th ng m i d ch v . Tuy nhiên, các h tr lo i
này th ng n m ngoài khuôn kh c a GATS thông qua kênh h p tác song
ph ng ho c trong khuôn kh c a OECD, UNCTAD và Trung tâm Ph ng
Nam.322 Tr c ây, các tr giúp ch y u xoay quanh vi c h ng d n, n m b t
các n i dung trong Hi p nh. G n ây, xu h ng m i chuy n sang phân tích
nhu c u và kh n ng t do hóa c a các n c. Ban Th ký WTO có nhi m v h
tr k thu t m t khi H i ng Th ng m i d ch v ra quy t nh nh v y. Tuy
nhiên, quy nh này hi m khi c th c hi n.
4.2.2 Nh ng cam k t c th

322
Trung tâm Ph ng Nam là m t t ch c bao g m 46 n c ang phát tri n ho t ng t ng c ng
p tác gi a các n c ang phát tri n. T ch c này có tr s chính Geneva. Xem thêm chi ti t t i
www.southcentre.org.

196
M c a th tr ng và i x qu c gia
M c a th tr ng không áp d ng m t cách t ng, tr phi m t n c quy t
nh a ra cam k t này. Các n c u có quy n t quy t nh m c áp d ng
các hình th c h n ch nh l ng i v i m c a th tr ng.
Ngh a v i x qu c gia c ng ch áp d ng n u n c ó có cam k t. N u không
cam k t, n c ó có toàn quy n i x phân bi t gi a các nhà cung c p trong
n c và các nhà cung c p n c ngoài.
Danh m c cam k t
M i thành viên c a GATS có m t danh m c cam k t, trong ó nêu rõ t ng
ngành, ph ng th c cung ng và cam k t ã a ra (xem h p d i ây). Trong
t ng tr ng h p c th , n c ó có th quy t nh không a ra cam k t nào
ho c a ra cam k t t do hoá y (không có b t c rào c n nào i v i ti p
c n th tr ng và không phân bi t i x ) ho c a ra các cam k t t do hoá
m t ph n (t c cho phép ti p c n th tr ng m c h n ch ).
B n ph ng th c cung ng c a GATS
GATS phân bi t b n hình th c cung ng khác nhau:
1. Th ng m i qua biên gi i: D ch v c m t n c thành viên này cung
c p cho n c thành viên khác (b ng ng bi n ch ng h n).
2. Tiêu dùng n c ngoài: Ng i tiêu dùng n c này i sang m t n c
khác tiêu dùng d ch v (du l ch ch ng h n).
3. Hi n di n th ng m i: D ch v c cung c p b i m t nhà cung ng t
c s ho t ng m t n c thành viên khác (nh vi c m chi nhánh
công ty).
4. Di chuy n t m th i c a ng i cung c p d ch v : D ch v c th c hi n
b i m t cá nhân i sang m t n c khác trong m t th i gian ng n (ví d
chuy n i làm vi c n c ngoài c a m t chuyên gia).
Nh ng thay i trong danh m c cam k t c a m t n c
Danh m c cam k t c a m t n c có hi u l c ch ng nào n c ó ch a thay i.
Vi c thay i có th s không c th c hi n trong ba n m k t khi cam k t có
hi u l c và các n c khác có th ngh b i th ng n u h cho r ng l i ích c a
mình b thi t h i. Thông th ng, vi c b i th ng c th c hi n thông qua
nh ng cam k t hay nhân nh ng m i d i hình th c này hay hình th c khác
ch không bao gi th c hi n d i hình th c b i th ng tr c ti p b ng ti n.
Các n c ch cam k t trong nh ng ngành c mô t chi ti t trong Danh m c
cam k t c th ( c g i là Danh m c ch n cho). Cách th c này h qu c a s c
ép t các n c ang phát tri n h ti p t c ch ng nh m b o m nh ng
cam k t phù h p v i chi n l c phát tri n c a mình. Ngoài ra, yêu c u vi c s a
i cam k t ch c phép sau ba n m th c hi n cam k t c ng d a trên mong
mu n là các i u ki n v ti p c n th tr ng ph i b o m tính d d báo và
không thay i th ng xuyên.

197
D ch v tài chính
GATS có m t ph l c v d ch v tài chính quy nh m t s d ch v tài chính
công không thu c ph m vi i u ch nh c a GATS. Ph l c này cho phép nhi u
ngo i l i v i các bi n pháp b o h thi t y u (bi n pháp th n tr ng), ví d nh
nh ng quy nh nh m b o h các nhà u t và khách hàng. Ngoài ra, còn có
m t hi p nh v d ch v tài chính, theo ó nhi u thành viên ã cam k t th c
hi n nh ng quy nh v m c a th tr ng và i x qu c gia.
D ch v vi n thông
GATS c ng bao hàm m t ph l c v d ch v vi n thông v i m c ích b o m
r ng các công ty n c ngoài c k t n i vào m ng vi n thông công c ng v i
i u ki n h p lý và không phân bi t i x . Bên c nh ó, ph c l c c ng c p
n th a thu n b o m quy n i v i d ch v chung (d ch v t i thi u) và òi
h i ph i hình thành m t c quan giám sát c l p có th m quy n. Các n c
ang phát tri n c duy trì m t s h n ch i v i m c a th tr ng và k t n i
v i m ng l i n u bi n pháp ó là c n thi t t ng c ng n ng l c qu c gia.
4.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n
GATS ã mang l i:
• M t khung kh cho th ng m i d ch v và do ó các quy nh a
ph ng em l i cho t t c thành viên quy n và ngh a v nh nhau,
• M t c c u c n b n ti n hành àm phán t ng b c m r ng th ng
m i d ch v và t do hóa, và
• Các cam k t ng n ch n b t c s suy gi m v i u ki n m c a th
tr ng.
4.3.1 Kh n ng có th d báo t ng lên
M c tiêu c b n c a GATS là em l i cho t t c các thành viên b t k l n hay
nh quy n và ngh a v nh nhau. Kh n ng có th d báo và s n nh là vô
cùng quan tr ng i v i th ng m i d ch v . Nguyên t c và c c u c a GATS
ã t o ra n n t ng cho s n nh c a c h th ng v i vi c ch p nh n các danh
m c cam k t ch n cho (Positive list) và a ra khó kh n khi rút l i các cam k t
trong danh m c ó . i u này có ngh a là các n c ph i phân tích c n th n m i
khi h a ra cam k t. Nh c c u này, l i ích c a các n c ang phát tri n
c b o v , tránh các bi n ng v i u ki n ti p c n do các i tác th ng
m i b t ng a ra. An toàn và kh n ng có th d báo có ý ngh a quan tr ng
i v i các công ty c a nh ng n c ang phát tri n, c trong xu t và nh p kh u.
Kh n ng có th d báo c ng không kém ph n quan tr ng i v i th ng m i
qua biên gi i (ph ng th c cung ng th nh t). M t t l l n các công ty thành
l p các n c ang phát tri n có ngu n g c t các n c phát tri n. Hi n nay,
có d u hi u cho th y ch ngh a b o h t ng lên t i các n c phát tri n tr c
nguy c các lu ng u t ra bên ngoài và di chuy n ng n h n c a nh ng ng i
cung c p d ch v n c ngoài e d a n c h i vi c làm trong n c.323 Khuynh
323
Mattoo (2003a) và Rajawat (2003).

198
h ng này nh h ng n l i ích c a các n c ang phát tri n trong l nh v c
th ng m i d ch v . Trong l nh v c này, GATS th c hi n m t ch c n ng quan
tr ng là ng n c n các n c phát tri n làm i u ki n th ng m i d ch v gi a các
n c phát tri n và các n c ang phát tri n.
4.3.2 i x MFN
GATS c ng t o ra s b o m v i x t i hu qu c (MFN), m t nguyên t c
quan tr ng i v i các n c ang phát tri n vì nó em l i cho h nh ng l i th
t ng t mà các n c phát tri n có th t c thông qua các cu c àm phán
ngoài WTO. Không có nguyên t c MFN thì b t c nhân nh ng nào t c
trên c s song ph ng hay nhi u bên s không t ng dành cho các n c
ang phát tri n.324 Tuy v y, m t s ng i l p lu n r ng nguyên t c MFN là m t
c n tr i v i các n c ang phát tri n.325
Nh ã nêu trong M c 4.2.1, nguyên t c MFN c ng có nh ng ngo i l . iv i
các n c phát tri n và ang phát tri n, nh ng ngo i l này th ng t p trung vào
nh ng ngành mà n c ang phát tri n có l i th so sánh.326 Ngoài ra, tránh
áp d ng nguyên t c MFN, các n c có th ký k t tho thu n song ph ng ho c
khu v c (Xem thêm Ch ng 7).
4.3.3 Minh b ch h n và ng n ch n tham nh ng
Quy nh v minh b ch có ngh a là nguy c tham nh ng s ít h n và các bên
trong n c l n n c ngoài u có m t cái nhìn chính xác h n v nh ng i u
ki n ph bi n các th tr ng khác nhau có quy t nh u t úng n.327
Quy nh c a GATS v thông báo v thay i lu t pháp và vi c thành l p các
i m cung c p thông tin là cách các thành viên có c cái nhìn th u áo
h n i v i lu t áp d ng trong các th tr ng xu t kh u. áng ti c là các thành
viên WTO không ph i bao gi c ng th c hi n y các yêu c u v khai báo.
4.3.4 Chi phí th c hi n và công vi c àm phán
Nh ng yêu c u c a GATS v tính thông thoáng và nâng cao n ng l c th ch ã
làm t ng chi phí hành chính nhi u n c. Ví d , xây d ng m t c quan i u
ti t trong ngành vi n thông ôminica ph i chi phí kho ng 2 tri u USD/n m,
t ng ng v i 5% ngân sách nhà n c c a n c này.328 Nhìn chung, chi phí
tr c ti p có th xem là liên quan n nh ng cam k t c a GATS là r t ít vì nh ng
cam k t này th m chí không òi h i thay i nh ng gì ã có và do v y không
c u thành m t h n ch nào.
Nh ng cu c àm phán di n ra hi n nay ang khi n các thành viên ph i phân
tích l i ích xu t kh u và nh p kh u c a mình. Cu i cùng, có th nói r ng m t s
chi phí phát sinh trong quá trình i u ch nh là do chính s t ng lên c a th ng
m i d ch v , ch không ph i do GATS.
4.3.5 GATS và t do hóa m c a th tr ng
324
Xem Langhammer (2000), Mattoo (2001) và Mashayekhi (2000a).
325
Woodroffe (2002).
326
Trong Vòng àm phán Uruguay, kho ng 70 n c a ra 380 ngo i l MFN.
327
Xem UNCTAD (2003a).
328
Mattoo (2003a).

199
Nh ã c p trên, GATS ã không làm t ng áng k t do hóa th ng m i
d ch v . Vòng àm phán Uruguay ch c coi là có ý ngh a trong vi c ràng
bu c nh ng cam k t i v i m c a th tr ng hi n t i, ho c nh ng cam k t
th p h n m c ã c áp d ng trong n c. Trong nhi u tr ng h p, nh t là
các n c ang phát tri n, kho ng cách gi a nh ng cam k t a ra và m c
m c a th tr ng th c t là r t l n.329 Nh v y có ngh a là m c a th tr ng
trên th c t ã i xa h n so v i nh ng gì ã cam k t.
Còn v th ng m i qua biên gi i và vi c m chi nhánh c a công ty, cam k t t
do hoá y ch chi m trung bình 7-8%. Các n c ang phát tri n m i ràng
bu c m c a th tr ng m c h n ch trong 25% tr ng h p th ng m i qua
biên gi i và 35% tr ng h p i v i vi c m chi nhánh công ty. i v i các
n c phát tri n, các ch tiêu t ng ng là kho ng 70% i v i th ng m i qua
biên gi i và kho ng 95% i v i vi c m chi nhánh công ty. Các n c ang
phát tri n có cam k t m nh trong hình th c hi n di n th ng m i h n so v i
th ng m i qua biên gi i.
M t thành viên “ i n hình” c a WTO ch cam k t t 25 n 160 ti u ngành. S
l ng các cam k t a ra t ng x ng v i m c phát tri n c a n c ó. Các
n c càng giàu thì càng có xu h ng a ra nhi u cam k t h n.330
B ng 10. Các cam k t tr c n m 2001
S l ng ngành S l ng thành C c u
viên
1 – 20 44 Các n c LDC và nhi u n c có
m c thu nh p th p

21 – 60 47 H u h t các n c có m c thu
nh p trung bình

60 - 160 53 T t c các n c phát tri n, nh ng
n c ang phát tri n l n, m t s
n c LDC và t t c nh ng n c
m i tham gia.
Ngu n: Adlung 2002
Nhi u n c ã n ph ng t do hóa th ng m i d ch v sau khi GATS ra i,
song v nguyên t c, không có cam k t m i nào c a ra trong khuôn kh
c a GATS.
Nh ng cu c àm phán c kéo dài v di chuy n nhân l c t m th i ra n c
ngoài ch mang l i r t ít cam k t m i. Các àm phán v d ch v tài chính và
vi n thông (xem d i) ã d n n k t qu kh quan h n khi c n c ang
phát tri n l n n c phát tri n u a ra nh ng cam k t m i và gia h n cam k t
ã có. M t s cam k t trong ngành vi n thông d a trên c s t do hóa n

329
Mattoo (1999).
330
WTO (2001a).

200
ph ng trong ti n trình àm phán.331 Nh ng quá trình này ch c ch n b chi ph i
b i các cu c àm phán ang di n ra.
M c các cam k t a ra trong Vòng àm phán Uruguay nhìn chung th p h n
so v i d ki n. Nhi u gi i thích c a ra, ch ng h n nh thi u tin c y i
v i nh h ng c a GATS, àm phán v th ng m i hàng hóa ch m ch p, kh
n ng ti p c n th tr ng mà không òi h i cam k t m c a th tr ng, các bi n
pháp b o h khác ....v.v.332 M t khác, àm phán v d ch v tài chính và vi n
thông ã mang l i m t m c cam k t v t d ki n (xem d i). Lý do là các
n c ã nh n th c ngày càng rõ v ý ngh a kinh t c a nh ng ngành này.
i v i nh ng n c là thành viên c a WTO t sau 1995, b c tranh t do hoá
hoàn toàn khác. Trong quá trình àm phán gia nh p, các thành viên c a GATS
ã a ra nh ng òi h i r t cao v cam k t i v i nh ng n c xin gia nh p.
K t qu là nh ng thành viên m i bu c ph i ch p nh n m c nh ng b cao h n
nhi u so v i m c c a các thành viên c .333 Nepal ã ch p nh n kho ng 70
ngành c tr thành thành viên, so v i 25 ngành c a m t thành viên “ i n
hình” c a GATS. M c cam k t c a Trung Qu c cao h n so v i nhi u n c phát
tri n khác. Trái v i nh ng n c ã tham gia àm phán GATS, các thành viên
m i ph i s a i lu t c a mình và ch p nh n trên th c t các quá trình t do hóa
liên quan n àm phán gia nh p.334
M i quan h gi a m c t do hóa t c qua GATS và s phát tri n c a
th ng m i d ch v là r t m nh t vì s ra i c a GATS không em l i m t
b c t do hóa th c s nào. M t s nhà quan sát v n gi ý ki n cho r ng GATS
khi n t c t do hóa ch m l i vì n u không có GATS thì t c t do hóa ã
nhanh h n. Lý do là nguyên t c MFN cho phép “t do ti n”, t c là các n c có
th c h ng l i t k t qu àm phán c a các n c khác mà không c n tham
gia àm phán. Nh v y các n c có th t ng c ng c kh n ng thâm nh p
vào các th tr ng xu t kh u mà không c n ph i m c a th tr ng c a mình.335
T do hóa ngành ngân hàng Trung Qu c336
M c cam k t: Giai o n quá quy nh là 5 n m. T m c r t h n ch nr t
t do.
Tác ng tích c c: T ng lu ng v n n c ngoài tr c ti p và c i thi n môi tr ng
u t . C i cách h th ng ngân hàng và t ng c ng kh n ng c nh tranh c a các
ngân hàng trong n c. T o c h i cho các ngân hàng a ph ng phát tri n ra
n c ngoài.
Tác ng tiêu c c: Ngân hàng trong n c m t th ph n và khách hàng th ng
xuyên. i ng nhân viên có trình b sang các ngân hàng n c ngoài. S c ép

331
Stephenson (1999).
332
Ví d , Thornberg và Edwards (2001).
333
WTO (2001a).
334
Ví du, xem Mattoo (2003b). u này không cung c p b t k thông tin nào v s c n thi t ph i có các
cam k t m i ho c t do hóa trên th c t là có l i hay b t l i cho các n c.
335
Thornberg và Edwards (2001). Baier và Bergstrand (2001) ch ra r ng h thông trao i l n nhau có
tác d ng là các th a thu n th ng m i song ph ng d n n t do hóa nhi u h n so v i GATS.
336
WTO (2002c).

201
t ng lên i v i vi c i u ti t và th c thi c a ngân hàng trung ng.
K t lu n: T ng m nh ngu n cung d ch v trong ngành ngân hàng. S c ép l n
i v i các ngân hàng trong n c và i v i vi c qu n lý tài chính. Cho n
nay, các c i cách trên ã góp ph n c i thi n h th ng tài chính Trung Qu c.
D ch v tài chính và vi n thông
M i liên h gi a quá trình t do hóa thông qua GATS và s phát tri n c a m t
ngành có th th y trong d ch v tài chính và vi n thông. Sau du l ch, ngành có
cam k t t do hoá nhi u th hai là d ch v tài chính và th ba là cam k t trong
d ch v vi n thông trong GATS. 95% th ng m i d ch v tài chính và h n 90%
th ng m i d ch v vi n thông toàn c u ã c cam k t .337 ó là hai ngành
duy nh t trong GATS em l i t do hóa th t s và không ch n thu n ràng
bu c v i vi c m c a th tr ng hi n t i.
Các n c phát tri n có v trí v t tr i trong th ng m i c a các ngành này,
nh ng s tham gia c a các n c ang phát tri n l i ngày m t t ng, nh t là các
n c châu Á và Nam M . Nghiên c u cho th y r ng t do hóa trong hai
ngành tài chính và vi n thông t o ra nên l i ích rõ r t i v i hai ngành này
c ng nh các ngành khác trong n n kinh t .338 D ch v tài chính c coi là
ngành em l i l i ích l n nh t cho các l nh v c khác. H n th n a, các n c
ang phát tri n c xem là h ng l i nhi u nh t t ti n trình t do hóa này.339
T do hóa ngành d ch v vi n thông t o c s phát tri n th ng m i i n t .
Th ng m i i n t là y u t quan tr ng nâng cao kh n ng các n c
ang phát tri n tham gia vào th ng m i th gi i và thu hút u t n c
ngoài.340
Ph i ch ng GATS mang l i t do h n trong th ng m i d ch v ?
Sau khi GATS ra i, kh n ng ti p c n th tr ng t i nhi u n c phát tri n và
ang phát tri n ã t ng lên, nh ng vì không có nh ng cam k t m i nên khó có
th có th nói GATS là nguyên nhân tr c ti p d n n nh ng n l c m i này.
Tuy nhiên, GATS tác ng gián ti p n s ti n tri n ó nh t o l p các chu n
m c c b n cho m c a th ng m i d ch v và ti p t c t do hóa. M c dù v y,
có l nh ng y u t ngoài GATS l i có nh h ng nhi u h n n nh ng xu
h ng phát tri n này. Nh ng y u t này bao g m s liên k t khu v c, nh ng
khó kh n v ngu n tài chính trong n c, s c ép t phía ng i s d ng d ch v ,
t v n t bên ngoài, s phát tri n c a công ngh và công nghi p, nh ng thách
th c m i t khía c nh pháp lý và mong mu n t o s c c nh tranh m nh h n trên
th tr ng n i a.341
Li u các n c ang phát tri n có ch ng l i t vi c c i thi n kh n ng ti p
c n th tr ng?

337
y ban châu Âu (1998).
338
Mattoo và các ng tác gi (2001).
339
Mattoo (1999), và Verikios và Zhang (2001).
340
UNCTAD (1998a) và OECD (2003).
341
WTO (1999).

202
GATS không em l i m t s m b o nào v t ng nh p kh u ho c thi t l p các
doanh nghi p d ch v a ph ng. Kinh nghi m cho th y r ng m t s n c
ang phát tri n, m c dù r t chú tr ng khuy n khích công ty n c ngoài thi t
l p hi n di n th ng m i trên th tr ng c a mình, song c ng không có c
lu ng u t n c ngoài vào nh mong mu n. GATS c ng không ph i là
i u ki n tiên quy t i v i nh p kh u và u t tr c ti p n c ngoài. Lý do là
nh ng i u ki n m c a th tr ng ã c cam k t theo GATS ch là m t ph n
trong quy t nh c a m t doanh nghi p thi t l p hi n di n th ng m i c a
mình n c khác.
Nh ng lý do khác khi n GATS ch có tác ng h n ch là vì h u h t các cam
k t a ra ch a hoàn ch nh, và h u h t các n c u cam k t trong nh ng ngành
h ã r t m nh ho c có l i th c nh tranh.342 Ngoài ra, c nh tranh qu c t r t
gay g t, nh t là trong xu t kh u d ch v sang các n c phát tri n. B i v y,
nh ng cam k t t do hoá y c ng ch a t o ra thành công ch c ch n trong
343
l nh v c xu t kh u.
Còn nhi u y u t h p lý khác không liên quan n GATS: nh thi u v n cho
cho phát tri n xu t kh u và kinh doanh, khó kh n trong v n t o d ng ni m
tin i v i các nhà nh p kh u, không ti p c n c h th ng h t ng r và tin
c y, không ti p c n c các mang l i phân ph i d ch v chính th c và không
chính th c thúc y thu n l i hoá th ng m i.343
Kh n ng có th d báo, công khai và an ninh
Ch a n c nào nêu ra s c n thi t ph i rút l i nh ng cam k t ã a ra. Ngay c
khi kh ng ho ng tài chính châu Á x y ra c ng không có yêu c u nào xin rút lui
cam k t. GATS khi n vi c rút l i cam k t tr nên khó kh n cho dù Hi p nh có
quy nh rõ c ch th c hi n v n này. N u không có các cam k t c a các
n c thì vi c a ra các rào c n th ng m i i v i các công ty n c ngoài s
tr nên th t d dàng. Do v y, các cam k t t o ra tính an toàn, và là tín hi u quan
tr ng v m c minh b ch, và gi m thi u b o h i v i các doanh nghi p
trong n c và n c ngoài ã tham gia th tr ng. Nh v y, nh ng cam k t trên
c s nguyên tr ng v n có t m quan tr ng ngay c khi chúng không t o thêm
kh n ng ti p c n th tr ng m i.
Hi u qu c a i u kho n linh ho t trong GATS
i u kho n linh ho t c a GATS có c tác ng tiêu c c và tích c c i v i các
n c ang phát tri n. Th c t không n c nào nêu ra yêu c u rút l i cam k t ã
cho th y không có cam k t m i nào ngo i tr nh ng cam k t mà các n c ang
phát tri n mong mu n a ra.
Trong khi ó, tính linh ho t c a GATS c ng là tr ng i i v i xu t kh u c a
các n c ang phát tri n, vì m c cam k t th p d n n k t c c là ít th tr ng
m i c m ra, do v y các i tác th ng m i c a các n c có th duy trì
nh ng rào c n c a mình.

342
Mattoo (2003a), Thornberg và E wards (2001).
343
OECD (2003).

203
4.3.6 Quy nh trong n c
M t s quy nh c a GATS h tr có ý ngh a cho các n c ang phát tri n
nh ng không c các n c tuân th m t cách y . Các n c ã có th s
d ng quy nh công nh n l n nhau v các ch ng trình giáo d c t o thu n l i
h n cho b ng c p c a công dân c a các n c ang phát tri n c th a nh n
các n c khác, nh ó t o thu n l i cho ho t ng di chuy n t m th i c a
ng i cung c p d ch v . i u này kéo theo nh ng yêu c u liên quan n vi c
xây d ng th ch , song ngu n l i s l n h n chi phí b ra.344
Theo ánh giá c a chúng tôi, GATS ch tác ng có ch ng m c i v i chính
sách c a các n c ang phát tri n. GATS và các cam k t ã qui nh vi c th c
hi n ngh a v thông báo trong tr ng h p các n c ang phát tri n s a i lu t
pháp, qui nh có tác ng n i u ki n m c a th tr ng, tính công khai và
nguyên t c không phân bi t i x . Nói cách khác, GATS không ng n c n kh
n ng c a m t n c a ra các qui nh c n thi t t c m c tiêu chính
sách c a các n c. Ví d , GATS không làm nh h ng n m c tiêu b o v môi
tr ng và b o v ng i tiêu dùng trên c s không phân bi t i x . Theo
chúng tôi, quy nh d ng này không c n có phân bi t gi a các nhà cung ng c a
các n c khác nhau m t khi cam k t a ra m t cách h p lý. Ví d , quy nh
c a GATS v c quan xét x công b ng và các th t c hành chính minh b ch s
góp ph n t c m c tiêu qu n lý công hi u qu , t c các chính ph ph i i u
hành m t cách trung th c, c i m và có th tiên li u c. Nh ng quy nh này
khi n n n tham nh ng khó x y ra h n.
4.3.6 GATS và các d ch v công
Các d ch v công không ph i là m t ngành d ch v c th , mà là m t thu t ng
chung ch nh ng d ch v th c hi n các m c tiêu xã h i khác nhau, nh giáo d c
và y t .
Ph n l n các d ch v công không ch u nh h ng c a GATS vì Hi p nh này
lo i tr nh ng d ch v do khu v c nhà n c th c hi n, t c nh ng d ch v
không c th c hi n trên c s th ng m i ho c c nh tranh. Cho n nay,
ch a m t c quan nào (xem thêm Ch ng 6 nói v gi i quy t tranh ch p) di n
gi i nh ngh a v d ch v công. Theo ý ki n chúng tôi, nh ngh a ã r t rõ
ràng, nh t là vi c Hi p nh không ch tr ng h n ch quy n cung c p các d ch
v công c a các n c. GATS c ng không quy nh ràng bu c ho c khuy n
khích các n c th c hi n các d ch v công trên c s c nh tranh.
Tuy nhiên, nhi u d ch v công do t nhân cung c p trên c s có c nh tranh.
Nh ng d ch v công này thu c ph m vi i u ch nh c a GATS. Ngày nay,
th ng m i d ch v c m r ng. i v i nhi u n c ang phát tri n, d ch v
công là r t quan tr ng xét t khía c nh xu t kh u. ng th i, d ch v công
thu c nhóm d ch v ít ch u ràng bu c nh t trong GATS. Không thành viên nào
c a GATS nêu yêu c u rút l i cam k t liên quan n d ch v công. D ch v công

344
Xem thêm Winters và các ng tác gi (2002), Chanda (2001) và UNCTAD (2003b). M t s nghi
ng v ích l i c a bài báo này ã c nói n trong OECD (2002b).

204
thu c s các d ch v có ít yêu c u nh t v m c a th tr ng trong các cu c àm
phán hi n nay.
M t s nhà bình lu n cho r ng GATS là c s c a t nhân hóa b t bu c, ho c
chí ít c ng làm t ng s tham gia c a t nhân vào l nh v c d ch v công.345 Tuy
nhiên, theo ý ki n c a chúng tôi, các n c có quy n t xác nh m c cân i
gi a s h u nhà n c và s h u t nhân. Hi p nh này c ng không ép bu c
các n c th c hi n t nhân hóa. GATS còn m i m và ch a c th thách, do
v y ã d n n m i nghi ng i liên quan n ngo i l c a d ch v công. S
không rõ ràng trong di n gi i các n i dung c a GATS ã có tác ng h n ch
nm c t do hóa và nh h ng n c h i xu t kh u c a các n c ang
phát tri n.
4.3.7 Gi i quy t tranh ch p
n nay, m i ch có hai v tranh ch p liên quan n GATS c trình lên h
th ng gi i quy t tranh ch p c a WTO. Trong m t v , Hoa K bu c t i Mexico
có nh ng i u ki n phân bi t liên quan n m ng l i vi n thông. Tháng M i
hai n m 2003, Ban H i th m a ra quy t nh và tuyên b r ng Mexico ã phá
v cam k t c a mình, b i vì m t bên áp o trên th tr ng vi n thông c a n c
này c phép hành ng h n ch c nh tranh.
Trong v th hai, Antigua và Barbuda bu c t i Hoa K ã phá v cam k t trong
ngành gi i trí. M i ây, các thành viên quy t nh trì hoãn vi c xét x và các
bên t àm phán, gi i quy t . n nay, ch a th a ra k t lu n nào v tác ng
c a h th ng gi i quy t tranh ch p i v i các n c ang phát tri n và i v i
th ng m i d ch v .
4.4 K t lu n
n nay, ngo i tr các d ch v tài chính và vi n thông, v nguyên t c, GATS
ch a d n n m t b c ti n t do hóa nào. Bên c nh nh ng cam k t trong
khuôn kh GATS, nhi u y u t khác c ng tác ng n th ng m i d ch v
qu c t và l i ích thu c nh t do hóa th ng m i.
Các nghiên c u ã t tr ng tâm vào nh ng tác ng c a th ng m i d ch v ,
ch không ph i nh h ng c a GATS. B i v y, c ng khó có th rút ra cm t
k t lu n rõ ràng v vai trò c a GATS i v i quá trình phát tri n c a các n c
ang phát tri n. Tuy nhiên, th ng m i d ch v ngày m t l n m nh không
ng ng. M t s nghiên c u cho r ng t do hóa th ng m i d ch v , n u c
th c hi n úng, có th góp ph n tích c c vào quá trình phát tri n c a các n c
ang phát tri n. R t có kh n ng, GATS không ph i là y u t quy t nh n
chi u h ng ó, th m chí ngay c hi u ng ph .
Y u t quy t nh i v i t do hóa th ng m i d ch v , trong và ngoài GATS,
là vi c b o m quá trình t do hóa at c nh ng m c tiêu chính sách c th
c a các n c ang phát tri n, ví d nh c i thi n tình tr ng c a b ph n dân c
nghèo nh t. GATS em l i cho các n c quy n a ra nh ng chính sách qu c
gia c a n c mình t c nh ng m c tiêu c b n, và ó là m t vai trò

345
Sinclair (2000) và UNDP (2003a).

205
quan tr ng c a GATS. Tuy nhiên, công c t c nh ng m c tiêu ã c
xây d ng này r t khác tu thu c vào hoàn c nh c a các n c khác nhau và c
thù c a các ngành d ch v .346 GATS có th góp ph n t ng c ng m c công
khai va an toàn, do v y góp ph n phát tri n th ng m i và t ng tr ng cho các
n c ang phát tri n thông qua các cam k t liên quan n m c a tr ng, minh
b ch hóa và i x không phân bi t.
GATS không gây ra phí t n th c hi n nh các hi p nh khác c a WTO, m t
ph n là b i các cam k t m i ch lu t hóa tình hình hi n t i, và h n n a, Hi p
nh này không òi h i thi t l p nhi u th ch nh các hi p nh khác c a
WTO. Tuy vây, yêu c u c a GATS liên quan n tính minh b ch và vi c thành
l p các i m cung c p thông tin c ng nh các yêu c u liên quan n c quan
xét x công b ng và khách quan c ng òi h i phí t n. Tuy v y, nh ng chi phí
trong ngành d ch v v n có th phát sinh ngay c khi không có GATS và chi phí
ó là l a ch n c a các n c thành viên. Ví d v chi phí nh v y là vi c kinh
phí xây d ng m t c quan qu n lý ngành vi n thông Dominica chi m kho ng
5% ngân sách nhà n c c a n c này.

Tài li u tham kh o
Adlung, Rudolf. 2002. “Nh ng cam k t trong khuôn kh GATS - T ng quan v
các l ch trình hi n nay”, tài li u trình bày t i H i ngh chuyên c a WTO v
ánh giá th ng m i d ch v , ngày 14-15/3/2002.
Baier, Scott L., Jefrey H. Bergtand.2001. “Th ng m i d ch v qu c t , các hi p
nh th ng m i t do và WTO”, trong D ch v trong n n kinh t qu c t . Stern,
Robert (ch biên). Ann Arbor: Nhà xu t b n i h c Michigan.
Bolwell, Dain. 1999. “WTO và Hi p nh chung v Th ng m i d ch v : i u
gì e d a ngành y t công c ng?” D ch v Công c ng qu c t , Pháp.
Butkeviciene, Jolita, David Diaz Benavides, Manuela Tortora. 2002. “Ho t
ng d ch v các n c ang phát tri n: Các y u t ánh giá”, tài li u trình
bày t i H i ngh chuyên c a WTO v ánh giá th ng m i d ch v , ngày 14-
15/3/2002.
Chachage, C. S. L. 1999. “Toàn c u hóa và nh ng b c chuy n i trong ngành
du l ch Tanzania”, trình bày t i H i th o v th ng m i khu v c và môi
tr ng ICTD i v i các chính ph và xã h i dân s , Zimbabwe, 1999.
Chanda, Rupa. 2001. “Th ng m i d ch v y t ” tài li u th o lu n 70. New
Delhi: ICRIER.
Dee, Philippa và Kevin Hanslow. 2002. “T do hóa th ng m i d ch v a
ph ng”, tài li u nghiên c u t p th c a H i ng n ng su t. Canberra:
Ausinfo.

346
th o lu n v m c t do hóa th ng m i có th s d ng b y “vì ng i nghèo” và nh ng cái bãy
ti m tàng khác, xem Mattoo (2003a), UNDP (2002) và Ngân hàng Th gi i (2003b).

206
U ban châu Âu. 1998. K t c c thành công c a các cu c àm phán v d ch v
tài chính - Nh ng nét chính c a Hi p nh.
Findlay, Christopher và Tony Warren. 1999. “Các hàng rào có ý ngh a l n nh
th nào? Xác nh tr ng i i v i th ng m i d ch v ”, trình bày t i “D ch v
2002: Nh ng h ng i m i trong t do hóa th ng m i d ch v ”.
Hilary, John. 2001. Mô hình sai l m- GATS, t do hóa th ng m i và quy n l i
v y t c a tr em. Anh: Bênh v c tr em.
Hodge, James và Hildegunn Kyvik Nordas. 1999. T do hóa th ng m i i v i
nh ng d ch v c a nhà s n xu t: Tác ng i v i các n c ang phát tri n.
Bergen: Vi n Chr. Michelsen.
Ikiara, Gerrishon K., Moses I. Muriira, Wilfred N. Nyangena. 2001. “Th ng
m i d ch v c a Kenya: Li u n c này có nên t do hóa hoàn toàn?” trong D ch
v trong n n kinh t qu c t . Stern, Robert (ch biên). Ann Arbor. Nhà xu t b n
i h c Michigan.
Langhammer, Rolf. 2000. “Các n c ang phát tri n v i t cách là các nhà xu t
kh u d ch v : Phía sau nh ng k ch b n thành công” Tài li u th o lu n 992. Vi n
Kinh t th gi i Kiel.
Mashayekhi, Mina. 2000a. “GATS 2000: T do hóa ang ti n tri n”, trong M t
ch ng trình ngh s kh quan i v i các n c ang phát tri n: Nh ng v n
v àm phán th ng m i trong t ng lai. New York và Geneva: UNCTAD,
trang169-192.
Mashayekhi, Mina. 2000b. “Các cu c àm phán GATS 2000 - Nh ng c h i
l a ch n cho các n c ang phát tri n”, T.R.A.D.E. Tài li u th o lu n 9
Geneva: Trung tâm Ph ng Nam.
Mattoo, Aaditya. 1999. “D ch v tài chính và T ch c Th ng m i th gi i:
Nh ng cam k t t do hóa c a các n n kinh t ang phát tri n và chuy n i”,
Tài li u nghiên c u chính sách 2184. Washington D.C: Ngân hàng Th gi i.
Mattoo, Aaditya. 2001. “ nh hình các quy nh c a GATS trong t ng lai i
v i th ng m i d ch v ”, Tài li u th o lu n 2596. Washington D.C: Ngân hàng
Th gi i.
Mattoo, Aaditya, Randeep Rathindran, Arvind Subramanian. 2001. “Xác nh
m c t do hóa th ng m i d ch v và nh h ng c a nó n t ng tr ng
kinh t : M t d n ch ng minh h a”, Tài li u th o lu n 2655. Washington D.C:
Ngân hàng Th gi i.
Mattoo, Aaditya. 2003a. “D ch v trong vòng phát tri n”, trình bày t i Di n àn
Th ng m i toàn c u OECD, ngày 5-6/6/2003, Paris.
Mattoo, Aaditya. 2003b. “Vi c Trung Qu c gia nh p WTO: Quy mô d ch v ”
T p chí Lu t Kinh t qu c t , 6:2, trang 299-339.
McGuire, Greg. 2002. Th ng m i d ch v : Nh ng c h i m c a th tr ng và
ích l i c a t do hóa i v i các n c ang phát tri n, Các v n chính sách

207
trong th ng m i qu c t và các nghiên c u v hàng hóa, No 19. New York:
UNCTAD.
OECD. 2002a. “ Các nhà cung ng d ch v ang v n ng: Tác ng kinh t
c a ph ng th c 4”. Paris: OECD.
OECD. 2002b. “Các nhà cung ng d ch v ang v n ng: Các hi p nh công
nh n l n nhau”. Paris: OECD.
OECD. 2003. “T do hóa d ch v : Xác nh c h i và ngu n l i”. Tài li u
nghiên c u chính sách th ng m i OECD No. 1. Paris. OECD.
Rajawat, K. Yatish. 2003. “V n ng hành lang th t b i, s ng i xin th th c
di n H-1B gi m còn 65.000”, Th i báo Kinh t , ngày 1/10.
Riddle, Dorothy. 2002. “Kh n ng xu t kh u d ch v các n c ang phát
tri n”, bài trình bày t i H i ngh chuyên c a WTO v ánh giá th ng m i
d ch v .
Sauvé, Pierre. 2004. “L i ích c a các n c ang phát tri n trong àm phán d ch
v ”, bài trình bày t i m t cu c h i th o c a Sida.
Sinclair, Scott. 2000. GATS: Nh ng àm phán d ch v m i c a T ch c Th ng
m i th gi i e d a n n dân ch nh th nào? Ottawa: Trung tâm Gi i pháp
chính sách Canada.
Stephenson, Sherry M. 1999. “Các ph ng pháp ti p c n t do hóa d ch v ”,
Tài li u nghiên c u chính sách 2107. Washington D.C: Ngân hàng Th gi i.
Thornberg, Christopher F., Frances L, Edwards. 2001. “ Nh ng y u t quy t
nh c a t do hóa th ng m i d ch v : Nghiên c u v àm phán GATS”, i
h c Clemson và UCLA.
UNCTAD. 1998a. “Quy mô m r ng xu t kh u c a các n c ang phát tri n
trong các ngành d ch v c th thông qua t t c các ph ng th c cung ng c a
GATS, có tính n các m i quan h qua l i, vai trò c a công ngh thông tin và
th c ti n kinh doanh m i”. New York: Liên h p qu c.
UNCTAD. 1998b. Các n c kém phát tri n, Báo cáo 1998. New York: Liên
h p qu c
UNCTAD. 2001. “Du l ch và phát tri n các n c kém phát tri n”. Geneva:
Liên h p qu c.
UNCTAD. 2002. Các n c kém phát tri n, Báo cáo 2002. New York: Liên h p
qu c.
UNCTAD. 2003. N ng l ng và d ch v môi tr ng: M c tiêu àm phán và
nh ng u tiên phát tri n. New York: Liên h p qu c.
UNCTAD. 2003b. “T ng c ng s tham gia c a các n c ang phát tri n thông
qua t do hóa ti p c n th tr ng theo ph ng th c 4 c a GATS i v i d ch v
cung ng lao ng xu t kh u”. Geneva: Liên h p qu c
UNDP. 2003a. Báo cáo phát tri n con ng i 2003. New York: Nhà xu t b n
i h c Oxford.

208
UNDP. 2003b th ong m i toàn c u ph c v m i ng i. London: Earthscan.
Ngân hàng Th gi i. 2003. Tri n v ng kinh t toàn c u 2004. Washington D.C:
Ngân hàng Th gi i.
Verikios, George và Zhang Xiao-guang. 2001. “ L i ích toàn c u t t do hóa
th ng m i trong các d ch v vi n thông và tài chính”, Tài li u nghiên c u t p
th c a H i ng N ng su t. Canberra: Ausinfo.
WHO/WTO. 2002. Các hi p nh c a WTO và y t công c ng. Geneva: WTO
và WHO.
Winters, Alan (ch biên). 2002. T do hóa di chuy n lao ng trong khuôn kh
GATS. London: Ban Th ký c a Kh i Th nh v ng chung.
Woodroffe, Jessica. 2002. GATS: S báo h i i v i ng i nghèo, London:
Phong trào Phát tri n th gi i.
WTO. 1998. “Tác ng kinh t c a t do hóa d ch v : ánh giá các nghiên c u
th c nghi m” S/C/W/26/Add.1
WTO (1999), Nh ng di n bi n g n ây c a th ong m i d ch v - T ng quan và
ánh giá.
WTO. 2001a. M c a th tr ng: Kinh doanh ch a tr n v n, Nghiên c u c
bi t 6. Geneva: WTO.
WTO (2001b), ánh giá th ng m i d ch v , Thông tin t Cuba, C ng hòa
ôminíc, Haiti, v.v..
WTO (2002a), ánh giá th ng m i d ch v , Thông tin t Thái Lan.
WTO (2002b), Th ng kê Th ng m i qu c t 2002. Geneva: WTO.
WTO (2002c), ánh giá th ng m i d ch v - Th ng m i d ch v c a Trung
Qu c: Phát tri n và th c t c a m c a, Thông tin t Trung Qu c.
WTO (2002d), ánh giá th ng m i d ch v , Thông tin t Cuba, C ng hòa
ôminíc, Kenya,

209
5. Quy n s h u trí tu (TRIPS)
• Nh ng tác ng c a Hi p nh TRIPS i v i các n c ang phát tri n
có th chia thành chi phí và l i ích, s cân b ng này khác nhau gi a các
qu c gia.
• Vi c thi hành Hi p nh TRIPS òi h i nh ng chi phí áng k t ngu n
ngân sách chính ph c a các n c ang phát tri n có ngu n l c h n ch .
Nh ng chi phí này m t ph n là chi phí m t l n cho vi c xây d ng h
th ng pháp lu t v quy n s h u trí tu , m t ph n là nh ng chi phí
th ng xuyên cho vi c b o m tuân th h th ng pháp lu t này.
• Nh ng l i ích thu c t các quy n i v i pa-t ng, trong su t th i h n
b o h , mang l i dòng ch y tài chính cho ng i n m gi các quy n s
h u trí tu . Nh ng ng i n m gi các quy n này ph n l n các n c
phát tri n và do ó, nh ng dòng ch ynày s gây ra t n th t ròng cho
nhi u n c ang phát tri n.
• V lâu dài, m t h th ng h u hi u i v i các quy n s h u trí tu có th
có các tác ng tích c c v m t kinh t i v i các n c ang phát tri n.
Nh ng c tính cho th y r ng quy n s h u trí tu là s thúc y phát
tri n công ngh m i và nh ng n l c sáng t o khác và có l i cho các
n c ang phát tri n, c bi t là i v i chuy n giao công ngh . M t
khía c nh quan tr ng khác trong ng c nh này là n ng l c c a n c ti p
nh n công ngh m i.
• T t c nh ng tác ng ó không ch liên quan t i m i Hi p nh TRIPS,
vì ngoài Hi p nh TRIPS có th có m t s lý do khác, nh vì sao các
n c ang phát tri n xây d ng h th ng pháp lu t v quy n s h u trí tu
theo tiêu chu n c a Hi p nh TRIPS ho c cao h n.
• Khi ánh giá tác ng c a Hi p nh TRIPS i v i các n c ang phát
tri n, c n ph i l u ý r ng kinh nghi m th c ti n còn h n ch vì b nh
h ng c a các giai o n chuy n ti p.
• M t s n c ang phát tri n ã áp d ng các tiêu chu n v quy n s h u
trí tu cao h n nh ng tiêu chu n c quy nh trong Hi p nh TRIPS.
ó là k t qu c a nh ng cam k t sâu r ng h n theo yêu c u c a Hoa K
c ng nh EU trong các cu c àm phán song ph ng hay khu v c v i các
n c này.
• Hi p nh TRIPS bao g m m t s quy nh mang tính linh ho t i v i
các n c ang phát tri n, m t ph n d i hình th c các giai o n chuy n
ti p dài h n, và m t ph n d i hình th c ngo i l c a vi c b o h quy n
s h u trí tu nh m áp ng nh ng òi h i qu c gia. H n n a, Hi p nh
c ng ch a ng s linh ho t vì m t s khái ni m c n thi t không c
nh ngh a. Nh v y, có th gi i thích nh ng khái ni m này theo h ng
phù h p v i các i u ki n c bi t t n t i m i n c. Tuy nhiên, nhi u
n c ang phát tri n không s d ng s linh ho t này.
5.1. B i c nh

210
Hi p nh v các khía c nh liên quan n th ng m i c a quy n s h u trí tu
(Hi p nh TRIPS) có hi u l c vào n m 1995 v i t cách là m t trong nh ng
k t qu c a Vòng àm phán Uruguay. Các quy n s h u trí tu c i u
ch nhbao g m s b o h các tác ph m v n h c và ngh thu t(quy n tác gi tác
gi ) và b oh sáng ch , ki u dáng và nhãn hi u (s h u công nghi p) v i m c
tiêu thúc y và tái u t phát tri n công ngh và các s n ph m sáng t o khác.
Hi p nh TRIPS c a ra là do s th t v ng c a các n c phát tri n, c
bi t là Hoa K , tr c s lan tràn c a hàng gi và hàng sao chép l u trong
th ng m i qu c t . Các n c phát tri n ã coi v n này th c t là h u qu
c a s kém phát tri n ho c s b oh quy n s h u trí tu kém hi u qu nhi u
n c ang phát tri n. Khi nh ng quy t c, và ng th i là nh ng ché tài i v i
hành vi xâm ph m quy n s h u trí tu còn có s khác bi t áng k gi a các
n c, thì quy n s h u trí tu còn tr thành ngu n phát sinh xung t trong
chính sách th ng m i qu c t .
M t thành t gi i thích t i sao các cu c àm phán t i Vòng àm phán Uruguay
c ng c p n nh ng v n liên quan t i quy n s h u trí tu là các n c
phát tri n ã nh n th y kh n ng gi i quy t xung t trên bình di n chính sách
th ng m i a ph ng, thay vì tr c ó c gi i quy t trên m t cách song
ph ng. Tuy nhiên, m t s n c ang phát tri n ph n i m nh m vi c h i
nh p c a các quy n s h u trí tu vào chính sách th ng m i.347 Dù sao, cu i
cùng thì các n c ang phát tri n c ng ch p nh n Hi p nh, nh ng v i nhi u lý
do khác nhau. Th nh t, các n c này ã ánh giá r ng s i u ti t a ph ng
s làm gi m r i ro cho các hành ng n ph ng t các n c phát tri n. Th
hai, các n c này c chu n b a ra nh ng nh ng b trong l nh v c
quy n s h u trí tu i l y nh ng nh ng b t các n c phát tri n v kh
n ng ti p c n th tr ng trong các l nh v c khác.348
Nhi u nhà phê bình có ý ki n cho r ng các cu c àm phán v Hi p nh TRIPS
th c ch t là d n t i m t s m t cân b ng và khía c nh phát tri n ã không c
349
xem xét m t cách y khi Hi p nh c hình thành. Nh ng ý ki n phê
phán này c c ng c thêm b i th c t là, theo quan i m c a m t s nhà quan
sát, nh ng nhân nh ng c ánh i ch a bao gi c th c hi n m t cách
y .350
M t s nhà quan sát ã ch ra r ng Hi p nh TRIPS tr ch kh i nh ng cách ti p
c n thông th ng v t do hóa th ng m i. Ch ng h n, Hi p nh TRIPS khác
v i GATT ch các bên ký k t ã t mình cam k t v nh ng m c b oh
quy n s h u trí tu t i thi u b o h quy n s h u trí tu , thay vì vi c cam k t

347
áng chý ý là Argentina, Brazil, Chile, Colombia, Cuba, Ai C p, Nigeria, Peru, Tanzania, và
Uruguay
348
Phân tích chi ti t v các cu c àm phán này, xem Stewart (1993), Braga (1996). Xem thêm Adede
(2001). V n b n àm phán có t i website cña WTO: " L ch s : nh ng tài li u àm phán Vòng àm phán
Uruguay không h n ch v TRIPS t các cu c àm phán th ng m i c a Vòng àm phán Uruguay 1986-
94”, http://www.wto.org
349
CIPR (2002), Correa (2000), Das (1999)
350
Finger vµ NoguÐs (2002).

211
v nh ng gì mà các n c ó không c làm. H n n a, nh ng tiêu chu n t i
thi u này c áp d ng v m t nguyên t c cho t t c các thành viên c a WTO.
Hi p nh TRIPS ràng bu c t t c thành viên WTO. Thêm vào ó, Hi p nh có
liên quan t i h th ng gi i quy t tranh ch p c a WTO và C ch Rà soát chính
sách th ng m i.
Hi p nh TRIPS d a theo hai nguyên t c c n b n c a WTO:
i x qu c gia. Các n c thành viên có ngh a v i x v i các ch th
quy nlà công dân c a các n c khác gi ng nh s i x dành cho các ch th
quy nc a n c mình, và
i x MFN. B t k l i th nào mà m t n c dành cho công dân c a các qu c
gia khác c ng ph i c dành cho công dân c a t t c các n c thành viên
khác.
Nh ng quy t c này c áp d ng cho t t c các n c thành viên, trong ó có
các n c kém phát tri n nh t (LDCs), sau khi Hi p nh TRIPS có hi u l c.
M t c quan c bi t c a WTO, H i ng TRIPS, b o m r ng các thành viên
tuân th các ngh a v c a mình theo trong Hi p nh và cho phép các thành
viêntham v n v các v n liên quan t i quy n s h u trí tu .
5.2. Mô t Hi p nh TRIPS
5.2.1. Ph m vi và n i dung c a Hi p nh TRIPS
Ngoài vi c cam k t v i x công b ng, Hi p nh TRIPS còn quy nh nh ng
tiêu chu n t i thi u v b o h quy n s h u trí tu . Hi p nh này k t h p v i
các công c qu c t hi n hành do T ch c S h u trí tu th gi i (WIPO) qu n
lý. Các công c ó bao g m Công c Berne v quy n tác gi tác gi và Công
c Paris v s h u công nghi p. Tuy nhiên, Hi p nh TRIPS còn quy nh
thêm v m t s l nh v c,. ng th i, có m t s công c c a WIPO quy nh v
các v n không c c p, ho c ch m t ph n, trong Hi p nh TRIPS.
Hi p nh TRIPS quy nh các ngh a v liên quan t i:
§ Quy n tác gi và các quy n liên quan, bao g m các ch ng trình máy
tính, s u t p d li u. Th i h n b o h ít nh t là 50 n m.
§ Nhãn hi u dùng cho hàng hóa và d ch v . Th i h n b o h ít nh t là 7
n m v i s l n gia h n không h n ch .
§ Ch d n a lý, b o h ch ng l i vi c s d ng sai trái, b o h t ng c ng
i v i r u vang và r u m nh. Th i h n b o h c kéo dài t i ch ng
nào các ch d n a lý c b o h trong lãnh th c a n c thành viên.
§ Ki u dáng công nghi p. Th i h n b o h ít nh t là 10 n m
§ Sáng ch v các s n ph m và quy trình trong t t c các l nh v c công
ngh . Th i h n b o h ít nh t là 20 n m.
§ Thi t k b trí m ch tích h p. Th i h n b o h ít nh t là 10 n m.
§ Thông tin không bí m t. Không có th i h n.

212
Các n c thành viên c ng cam k t b o m theo dõi các tiêu chu n này. Ph n
III c a Hi p nh v th c thi quy n s h u trí tu bao g m các quy nh nh m
b o m vi c th c thi có hi u qu , c bi t là các th t c và bi n pháp ch tài
ph i có hi u l c thi hành n u x y ra hành vi xâm ph m. Theo Hi p nh, các ch
tài theo lu t hình s ph i , ít nh t là, ng n ch n vi c c ý làm gi nhãn hi u
và sao chép b t h p pháp quy n tác gi tác gi v i quy mô th ng m i. Ph i có
kh n ng phá h y các s n ph m xâm ph m ho c ng n ch n các s n ph m ó
ti p c n th tr ng b ng m i cách. Các bi n pháp ki m soát biên gi i ph i c
áp d ng ng n ch n vi c ph bi n các s n ph m phi pháp.
ng th i, Hi p nh TRIPS c ng có tính linh ho t, d i c hai hình th c i
x c bi t và phân bi t i v i các n c ang phát tri n và kh n ng mi n tr
áp d ng các quy t c c a TRIPS áp ng nhu c u qu c gia. H n n a, th c t
là Hi p nh còn linh ho t h n do có m t s khái ni m nh t nh ch a c
nh ngh a, ví d nh sáng ch . Trên th c t , m t s khái ni m c gi i thích
khác nhau nh ng n c khác nhau theo nh ng i u ki n c bi t hi n có m i
n c.
Nhi u n c ang phát tri n không khai thác s linh ho t này. i u này là do
m t ph n là trên th c t các n c ó thi u n ng l c thi t ch xây d ng h
th ng pháp lu t v quy n s h u trí tu và m t ph n là trên th c t , các n c ó
ã cam k t quy nh nh ng tiêu chu n cao h n trên c s àm phán song
ph ng và khu v c, nh trong nh ng hi p nh v i Hoa K và EU.
Các cam k t trong các hi p nh song ph ng và khu v c cao h n các ngh a v
mà các n c ang phát tri n ã thi hànhtheo Hi p nh TRIPS là c bi t quan
tr ng vì Hi p nh TRIPS không cho phép b t c m t ngo i l nào i v i
nguyên t c MFN i v i các hi p nh khu v c c ký k t t n m 1995. H
qu là các cam k t song ph ng và khu v c c “ a ph ng hóa”. M t s tài
li u phân tích cho th y r ng các n c ang phát tri n nên áp d ng Hi p nh
TRIPS nh m t m c tr n bi n minh cho vi c không quy nh các hình th c
b o h quy n s h u trí tu v i tiêu chu n cao h n. M t s n c ang phát tri n
ã l a ch n cách này trong vi c ti n hành các cu c àm phán khu v c và song
ph ng v i EU.
Các t ch c qu c t c ng có vai trò i v i các n c trong vi c xây d ng h
th ng lu t v quy n s h u trí tu v t quá yêu c u trong TRIPS. M t ví d là
các n c châu Phi nói ti ng Pháp, trong khuôn kh c a OAPI (T ch c S h u
trí tu châu Phi), và sau khi c WIPO và UPOV (Liên minh Qu c t v b o
h gi ng cây tr ng tr ng) t v n, ã quy t nh áp d ng m c b o h gi ng
cây tr ng cao h n so v i yêu c u c a TRIPS. Hi p nh Bangui s a i ã có
hi u l c ngày 28 tháng 2 n m 2002. i u này ã x y ra m c dù 11 trong s 16
thành viên OAPI là các n c kém phát tri n (LDCs) và do ó không c n áp
d ng ch b o h các loài th c v t nào tr c ngày 1/1/2006.
Ng i ta có th tính n s c ép chính tr c a v n này, không liên quan t i
Hi p nh TRIPS. Theo quan i m c a chúng tôi, Hi p nh do ó có th c
các n c ang phát tri n s d ng ch ng l i nh ng yêu c u v t quá nh ng
cam k t mà h ã th a thu n trong Hi p nh TRIPS.

213
5.2.2. ix c bi t và phân bi t i v i các n c ang phát tri n
Giai o n chuy n ti p
Ngoài các i u kho n v i x MFN và i x qu c gia, các n c ang phát
tri n không c n ph i i u ch nh lu t pháp c a mình theo yêu c u c a Hi p nh
cho n ngày 1/1/2000. Thêm vào ó, Hi p nh TRIPS quy nh kéo dài th i
h n i v i các n c ang phát tri n cho n ngày 1/1/2005 cho phép ác
n c ó th c hi n vi c b o h sáng ch v s n ph m trong các l nh v c công
ngh ch a c b o h khi Hi p nh c ký k t.
V i nh ng h n ch v kinh t , tài chính và hành chính c a các n c LDCs, giai
o n chuy n các n c này thi hành Hi p nh c kéo dài n ngày
1/1/2006. Theo Hi p nh, H i ng TRIPS có th cho phép kéo dài giai o n
này n u nh n c yêu c u v i ng c úng n c a m t n c LDC. Liên
quan t i d c ph m, t i H i ngh c p B tr ng WTO t i Doha n m 2001, các
n c thành viên ã quy t nh kéo dài th i h n chuy n ti p dành cho các n c
LDC thi hành các quy nh v sáng ch c a Hi p nh TRIPS n ngày
1/1/2016.351
Nh ng n c ang phát tri n ang trong quá trình gia nh p WTO c ng àm phán
v giai o n chuy n ti p i v i các ngh a v c a TRIPS. Tuynhiên, các thành
viên m i có xu h ng gia nh p TRIPS mà không c n giai o n chuy n ti p.
Ngo i l ch c t ra i v i các n c LDCs. N c LDC gia nh p m i ây
nh t, Campuchia, c dành th i h n chuy n ti p n ngày 1/1/2006 xây
d ng h th ng pháp lu t phù h p v i TRIPS.
H tr k thu t
Theo yêu c u và theo các i u ki n ã c các bên ch p thu n, các n c thành
viên là n c phát tri n ph i dành cho các n c LDC và các n c ang phát tri n
khác s h p tác v tài chính và k thu t t o thu n l i cho vi c thi hành Hi p
nh TRIPS. Các n c phát tri n ph i báo cáo hàng n m v ngh a v này cho
H i ng TRIPS. M t s n c ang phát tri n phê phán các n c phát tri n v
vi c ã không th c hi n úng các cam k t c a mình.352 M t khác, quan i m
c a các n c phát tri n là h ang th c hi n nh ng b c quan tr ng i v i
ngh a v này và khuy n khích các n c ang phát tri n n p n yêu c u h tr
k thu t. Tuy nhiêntrên th c t nhu c u cao h n r t so v i nh ng gì c mang
l i, c bi t là i v i ngu n tài tr t các t ch c qu c t , WTO và WIPO,
nh ng t ch c h tr ki u này. H n n a, s h tr k thu t là m t v n nh y
c m, vì các n c ang phát tri n không nh t thi t mu n “sao chép” các mô hình
m u v lu t pháp c a các n c phát tri n.
H n n a, theo Hi p nh, các n c phát tri n có ngh a v a ra nh ng bi n
pháp khích l các doanh nghi p và t ch c trong lãnh th c a mình nh m thúc
y và khuy n khích chuy n giao công ngh cho các n c LDCs. C ng v v n

351
Tuyên b v Hi p nh TRIPS và y t , c thông qua ngày 14/11/ 2001, Ph n 4, Doha, ngày 20/11/
2001, WT/MIN(01)/DEC/2.
352
Tr c th m H i ngh B tr ng t i Seattle 1999, m t s v n b n quan tr ng ã n pb im ts
c nh Ên §é, Bangladesh, Venezuela, Colombia, và Kenya i v i nhóm n c châu Phi.

214
này, nhi u nhà phê bình c m th y r ng các n c phát tri n không th ng
xuyên th c hi n ngh a v c a mình, và v n này ã c các n c châu Phi
nêu ra ngay tr c th m H i ngh B tr ng t ch c t i Seattle n m 1999. Do
ó, các quy nh ã c c ng c t i Doha khi các thành viên WTO th a thu n
v vi c áp d ng quy trình báo cáo chi ti t hàng n m giám sát y vi c
th c hi n các cam k t trong Hi p nh i v i vi c chuy n giao công ngh c a
các n c phát tri n theo.353
5.2.3. Thi hành Hi p nh TRIPS các n c ang phát tri n
Trong nh ng n m g n ây, h u h t các n c ang phát tri n ã áp d ng ho c
hi n i hóa h th ng pháp lu t s h u trí tu c a mình. C p chính quy n s
n c h u nh u hi u r ng h th ng pháp lu t s h u trí tu y có th thúc
y t ng tr ng và u t n c ngoài. Trung Qu c là ví d v m t n c ã u
t r t l n vào vi c hi n i hóa h th ng pháp lu t s h u trí tu c a mình và
ang xây d ng n ng l c thi t ch trong l nh v c này. H n 200 000 n sáng ch
ã c ng ký t i c quan có th m quy n v sáng ch c a Trung Qu c trong
n m 2001, trong ó có 81% n c a ng i n p n trong n c.354 Ngay c n
, m t n c ban u ã ph n i TRIPS và v n còn ang phê phán Hi p nh
này, ã b t u coi tr ng i u ó nh là m t l i th các ngành công nghi p
k thu t tiên ti n c a h có c m t h th ng pháp lu t s h u trí tu m c
t ng ng v i tiêu chu n qu c t . N m 2001, l n u tiên Chính sách Khoa
h c và Công ngh c a n ã nh n m nh r ng các quy n s h u trí tu là m t
công c quan tr ng i v i s phát tri n c a t n c.355
Tuy nhiên, c ng nh ng n c này, c p a ph ng còn thi u nhi u hi u bi t v
vi c h th ng pháp lu t s h u trí tu v n hành ra sao và ph i c áp d ng nh
th nào. i u này d n t i nh ng khó kh n trong vi c th c thi quy n s h u trí
tu . Có nhi u n c ang phát tri n ã không th c hi n m t cách y các cam
k t c a mình. i u này có th là do nh ng thi u sót trong vi c di n gi i các v n
b n pháp lu t, nh ng ch y u là do vi c tuân th lu t pháp. i u này th ng
d n t i n n hàng gi và sao chép l u tràn lan. M t tác ng tích c c c a Hi p
nh TRIPS là nó h n ch s t n t i, trong m t s tr ng h p, c a nh ng s n
ph m không có công d ng và nguy hi m trên th tr ng. Ví d , các lo i hàng
nhái v d c ph m hay i n t có th gây ra nh ng r i ro nghiêm tr ng i v i
s c kh e.
M ty u t áng báo ng hi n nay là s can thi p c a các t ch c kh ng b và
t i ph m có t ch c qu c t trong nh ng ho t ng phi pháp ó. M t tác ng
tích c c khác c a TRIPS là nó t o kh n ng ng n ch n các ho t ng này b ng
vi c u tranh v i n n hàng gi và sao chép l u.
M t s n c ang phát tri n ã cùng a ra yêu c u kéo dài chung giai o n
chuy n ti p, nh ng các n c phát tri n ch a chu n b ch p nh n yêu c u này.
Tuy nhiên, các n c phát tri n c ng nh n th c c quá trình xâyd ng m t h

353
WT/MIN(01)/17 vµ IP/C/W/28. Sida ã th c hi n hai nghiên c u v cam k t này. Xem Becker (2002)
và (2003).
354
IFPMA (2003).
355
Chính sách Khoa h c & Công ngh 2003, http://www.indiapatents.org.in

215
th ng pháp lu t s h u trí tu hi n i và có hi u qu là m t quá trình lâu dài và
òi h i ph i kiên nh n. ã xu t hi n s ng thu n không thành v n gi a các
n c phát tri n khi th hi n tính linh ho t trong WTO liên quan t i vi c thi hành
Hi p nh TRIPS c a các n c ang phát tri n. Ví d , các n c phát tri n ã th
hi n s h n ch áng k trong vi c s d ng h th ng gi i quy t tranh ch p
ch ng l i các n c ang phát tri n. Tuy nhiên, i u này không úng i v i m t
s n c ang phát tri n l n h n. T n m 1995, Hoa K ã theo u i các tranh
ch p theo TRIPS v i Argentina, Brazil, n và Pakistan, trong khi ó EU
theo u i v tranh ch p v i n . T t c nh ng xung t này u liên quan t i
h th ng pháp lu t v sáng ch .356 M t tài li u phân tích v v tranh ch p ã
c gi i quy t gi a Hoa K và n cho th y s di n gi i ch t ch c a C
quan Phúc th m i v i các quy nh c a Hi p nh .357
5.3. Nh ng tác ng i v i các n c ang phát tri n
Ph n l n nh ng tài li u vi t v cách th c tác ng c a Hi p nh TRIPS i v i
các n c ang phát tri n ch y u t p trung vào nh ng nh h ng c a h th ng
pháp lu t s h u trí tu m nh. Tuy nhiên, c n l u ý r ng ng i ta có th áp d ng
h th ng pháp lu t ki u này và thu c nh ng tác ng t ng t mà không c n
n s hi n h u c a TRIPS.
Do ó, r t khó phân bi t gi a các tác ng n y sinh t các ngh a v c a TRIPS
và các tác ng c a nh ng quy t nh trong n c hay nh ng cam k t trong các
hi p nh khu v c và song ph ng ho c trong nh ng b i c nh khác. Khi ánh
giá tác ng c a Hi p nh TRIPS, i u quan tr ng là ph i nh n th c c r ng
kinh nghi m th c t các n c ang phát tri n v i Hi p nh này là r t h n ch
vì ây là m t h qu c a các giai o n chuy n ti p.
5.3.1. Thông tin chung v các phân tích v TRIPS và các n c ang phát
tri n
H u h t các tài li u v ch này liên quan t i nh ng tác ng c a vi c thi
hành nh ng yêu c u v sáng ch các n c ang phát tri n. Do ó, trong ph n
ti p theo, v n này s c th o lu n ch y u.
Nh ng xem xét cho th y vi c b o h sáng ch tích c c c ng thích h p v i các
quy n s h u trí tu khác. Tuy nhiên, ít nghiên c u c th c hi n v tác ng
c a các quy n s h u trí tu khác. Trong s nh ng v n c nêu ra, có nhi u
quan i m khác nhau v tác ng i v i các n c ang phát tri n. Ví d , m t
s nghiên c u xem xét vi c các n c ang phát tri n h ng l i t vi c b o h
y u các quy n s h u trí tu i v i các ch ng trình máy tính vì i u này giúp
cho vi c ph bi n r ng rãi và ti p c n d dàng công ngh thông tin.358 ng
th i, nh ng nghiên c u khác cho r ng nh ng h n ch trong h th ng pháp lu t
v quy n tác gi tác gi d n t i vi c h n ch m c chuy n giao tri th c và
chuy n giao công ngh t i các n c ang phát tri n. M t s ng i cho r các
ngành công nghi p âm nh c và phim nh các n c ang phát tri n r t có ti m
n ng, có th c khai thác t t h n và mang l i l i ích nhi u h n cho các ngh
356
Xem website cña WTO: http://www.wto.org/english/tratop_e/dispu_subjects_index_e.htm
357
Amet (2003).
358
CIPR (2002).

216
s và các nhà s n xu t trong n c n u có c s b o h m nh i v i nh ng
359
ng i n m gi quy n tác gi tác gi . C ng nh v y, liên quan n nhãn hi u,
các n c ang phát tri n có th thu c l i ích , c bi t là d i góc vi c
ng ký nhãn hi u mang l i ngu n thu hành chính áng k các n c ang
phát tri n.
H p d ki n d i ây mô t ng c áp d ng h th ng sáng ch .

B o h sáng ch
B o h sáng ch có m c tiêu thúc y s phát tri n công ngh trong xã h i.
B ng sáng ch có ch c n ng nh m t ng c khuy n khích t o ra nh ng sáng
ch thông qua nh ng ãi ng mà nhà sáng ch nh n c d i hình th c các
c các c quy n. Các c quy n có ngh a là nhà sáng ch có th ng n ch n
nh ng ng i khác s d ng sáng ch ó nh m m c ích th ng m i. M t khác,
nhà sáng ch không c quy n t s d ng mang tính th ng m i sáng ch này
m t cách vô i u ki n . Có th có nh ng tr ng i, ví d nh ng b ng sáng ch
khác hay các quy nh pháp lu t. Khi th i h n b oh sáng ch k t thúc, ch s
h u sáng ch không th ng n ch n ng i khác s d ng. Trong n sáng ch
c công b , sáng ch ph i c mô t y và chi ti t t i m c m t chuyên
gia v l nh v c ó có th th c hi n l i csáng ch . Theo cách này, h th ng
sáng ch d n t i vi c ph bi n công ngh và ng n ch ntình hu ng các sáng ch
quan tr ng b gi bí m t.
ng th i, các c quy n t o ra s c quy n v pháp lý và vi c này có nh ng
tác ng h n ch c nh tranh. Do ó, i u quan tr ng là h th ng sáng ch ph i
tìm c s cân b ng v quy n gi a l i ích c a xã h i trong vi c phát tri n
nghiên c u và công ngh v i l i ích c a nh ng ng i tiêu dùng trong vi c có
nh ng th tr ng có s c c nh tranh. Vì v y, th i h n b o h b ng sáng ch luôn
luôn có gi i h n và có nh ng ngo i l trong pháp lu t v sáng ch . i u c bi t
quan tr ng là s cân b ng này ã t c các n c ang phát tri n.
Có r t nhi u tài li u vi t v Hi p nh TRIPS và các n c ang phát tri n.
Chúng tôi ã n l c nghiên c u t t c các phân tích liên quan t i l nh v c này.
Trong s các nghiên c u v TRIPS, có 3 nghiên c u có ý ngh a nh t. N m
2002, m t giáo s kinh t h c, Keith E. Maskus, xu t b n cu n sách Quy n s
h u trí tu trong n n kinh t toàn c u. Báo cáo này t p h p nh ng phân tích
mang tính lý thuy t và th c nghi m hi n t i v nh ng tác ng kinh t c a vi c
tuân th các tiêu chu n c a h th ng pháp lu t s h u trí tu . Nghiên c u th
hai là m t báo cáo liên ngành c a U ban v Quy n s h u trí tu (sau ây c
g i là báo cáo CIPR). Báo cáo CIPR phân tích, v i tr ng tâm là các n c kém
phát tri n, các th ch và quy nh qu c gia có liên quan n lu t s h u trí tu
có kh n ng óng góp nh th nào n s phát tri n và gi m nghèo các n c
ang phát tri n. Báo cáo này r t áng chú ý vì nó t o ra i tho i gi a nh ng
ng i ng h và nh ng ng i phê phán lu t s h u trí tu .

359
Penna và Visser (2002), Maskus (2000b), và Andersen, Kozul-Wright và Kozul-Wright (2000).

217
Cu i cùng, trong n m 2002, Trung tâm Phát tri n và Th ng m i qu c t
(ICTSD) h p tác v i UNCTAD ã phát hành m t lo t báo cáo v TRIPS. M t
s phân tích ch n l c ã c s u t p trong n ph m Th ng m i trong tri th c
- Tri n v ng phát tri n c a TRIPS, th ng m i và s b n v ng.360
M t i m chung trong các báo cáo này và ph n l n các phân tích hi n nay là
các tác gi cho r ng Hi p nh TRIPS ch a ng tính linh ho t cao, k c các
v n v chuy n ti p, theo ó các n c ang phát tri n c khuy n khích khai
thác hi u qu h n. ng th i, báo cáo CIPR ngh các n c phát tri n không
nên gây áp l c i v i các n c ang phát tri n trong vi c t o ra các cam k t
trong các hi p nh khu v c và song ph ng c a mình v t quá các yêu c u c a
TRIPS.
5.3.2. Tác ng i v i ngân sách c a Chính ph
Th c t , h u h t các n c ang phát tri n, k c các n c kém phát tri n LDCs,
t lâu ã có h th ng s h u trí tu tr c khi Hi p nh TRIPS c ký k t. Tuy
nhiên, các n c ó có các tiêu chu n khác nhau và th ng c k th a t th i
thu c a.
Tuy nhiên, i v i h u h t các n c ang phát tri n, vi c thi hành Hi p nh
TRIPS òi h i nh ng chi phí tài chính áng k . V ng n h n, nh ng chi phí này
là chi phí m t l n xây d ng h th ng pháp lu t m i v s h u trí tu , và v
dài h n, là nh ng chí phí th ng xuyên b o m tuân th pháp lu t. i u ó
ch ng t là r t khó có th a ra c tính chung v nh ng chi phí này i v i t t
c các n c ang phát tri n. Ph m vi c a các quy n s h u trí tu c ng ký
khác nhau gi a các n c và vi c này ph thu c vào i u ki n và nhu c u c a
t ng n c. Các chi phí khác nhau ph thu c vào lo i h th ng xét nghi m sáng
ch c l a ch n, và có th cao h n các n c ang phát tri n tiên ti n h n.
ng th i, chi phí c b n c a vi c thi hành Hi p nh là m t gánh n ng tài
chính t ng i l n i v i các n c ang phát tri n nghèo nh t.
Trong m t nghiên c u do UNCTAD th c hi n vào n m 1996, nh ng d báo ã
c a ra v các chi phí v thi t ch cho vi c thi hành Hi p nh TRIPS.361 Ví
d , chi phí m t l n c a Chile hi n i hóa c s h t ng s h u trí tu c a
mình c c tính t i 718.000 USD v i chi phí b sung hàng n m 837.000
USD. Ai C p, chi phí m t l n là 800.000 USD và chi phí ào t o b sung
hàng n m lên t i 1 tri u USD. i v i Bangladesh, chi phí xây d ng h th ng
pháp lu t s h u trí tu c c tính kho ng 250.000 USD và chi phí b o m
tuân th pháp lu t hàng n m là 1,1 tri u USD. M t nghiên c u do Ngân hàng
Th gi i th c hi n trong n m 2002 ã xem xét kinh nghi m c a các n c ang
phát tri n trong l nh v c này và c tính vi c hi n i hóa toàn b h th ng s
h u trí tu , k c chi phí ào t o, òi h i phí t n vào kho ng t 1,5 tri u USD

360
Bellmann và các ng tác gi (2003).
361
UNCTAD (1996).

218
n 2 tri u USD. Tuy nhiên, theo m t nghiên c u tr c ó c ng c a Ngân hàng
Th gi i, các kho n chi phí này th m chí có th còn cao h n.362
T nh ng c tính này, có th hi u c vi c áp d ng lu t v quy n s h u trí
tu là m t gánh n ng tài chính áng k i v i các n c có ngân sách eo h p.
ng th i, kho n thu t phí ng ký quy n s h u trí tu có th bù p ph n
nào các chi phí này. Theo m t nghiên c u do U ban CIPR th c hi n, có s
khác bi t r t l n v các kho n thu và chi gi a các n c ang phát tri n363363
Trong khi n , n m 2002 có 800 ng i làm cho c quan qu n lý quy n s
h u trí tu , thì Kenya có d i 100 ng i và Tanzania có 20 ng i. Báo cáo
CIPR c tính r ng 20 ng i (trong s n c ph i có 10 ng i có nghi p v
chuyên môn) là con s t i thi u i v i m t qu c gia thi hành Hi p nh
TRIPS.364
Nghiên c u này c ng cho th y r ng các kho n thu t vi c ng ký quy n s h u
trí tu nhìn chung ch có th bù p c ph n nào nh ng chi phí hành chính.
Tuy nhiên, m t s n c ang phát tri n nh n hay Kenya, các kho n thu
l n h n các kho n chi. h u h t các n c ang phát tri n, phí ng ký nhãn
hi u chi m ph n l n nh t trong các kho n thu t lu t s h u trí tu . Các kho n
thu khác ôi lúc b lãng quên trong ng c nh này là các kho n thu t thu phát
sinh khi th ng m i h p pháp thay th các th tr ng ch en v i nh ng b n
sao chép l u.
B ng 11. Các kho n thu và chi liên quan t i lu t s h u trí tu m ts
n c ang phát tri n (n m tài chính 1999/2000), tính theo USD
N c Thu nh p t ng ký Chi phí th ng xuyên
n 2.495.000 1.697.400
Jamaica 162.000 283.752
Kenya 628.000 418.592
Tanzania 214.000 --
Ngu n: CIPR (2002)
Ngoài các chi phí liên quan t i vi c xây d ng và th c thi h th ng pháp lu t s
h u trí tu , chi phí tham gia vào công vi c c a H i ng TRIPS c ng là m t
gánh n ng i v i các n c ang phát tri n. c h ng l i t Hi p nh
TRIPS, i u c bi t quan tr ng i v i các n c ang phát tri n là ph i có kh
n ng chu n b và i u ph i các v n liên quan t i TRIPS c p chính tr .
Lu t s h u trí tu là m t ch liên quan t i m t vài l nh v c chính tr và nh
v y d có kh n ng ng ch m t i nh ng l nh v c trách nhi m c a m t vài B
trong m t Chính ph . Các n c ang phát tri n s có l i khi t n d ng tính linh
362
Ngân hàng Th gi i (2002). Chi tiêu c a Mexico cho vi c thi t l p m t th m quy n th c thi lu t s
u trí tu lên t i h n 30 tri u USD trong th i k 1992-1996, theo Finger và Schuler (1999). Tuy nhiên,
không rõ là kho n chi tiêu này liên quan nh th nào t i hi p nh TRIPS khi có hi u l c vào n m 1995.
363
Leesti vàPengelly (2002), Các v n th ch i v i các n c ang phát tri n trong ho ch nh
chính sách, qu n lý và th c thi lu t s h u trí tu . Tài li u nghiên c u 9, ban CIPR.
http://www.iprcommissionen.org/graphic/documents/study_paper.htm
364
y ban v Quy n s h u trí tu (2002).

219
ho t c quy nh trong Hi p nh TRIPS áp ng nh ng nhu c u qu c gia,
nh nhu c u phát tri n. T t c nh ng v n này liên quan t i các chi phí v
thi t ch v n là nh ng gánh n ng tài chính i v i nhi u n c, nh t là các n c
kém phát tri n.
Tóm l i, vi c thi hành Hi p nh TRIPS òi h i nh ng kho n chi phí r t l n c a
Chính ph các n c ang phát tri n có ngân sách t ng i h n h p. V ng n
h n, các chi tiêu này là các chi phí m t l n cho vi c xây d ng h th ng pháp
lu t s h u trí tu m i, v dài h n, các chi phí này liên quan t i các chi phí
th ng xuyên cho vi c th c thi h th ng pháp lu t và tham gia vào công vi c
c a H i ng TRIPS. Nh ng chi phí r t c n thi t cho vi cphát tri n v th ch
các n c ang phát tri n c ng nh h p lý hóa h th ng ng ký (t ng) và
i u ph i công vi c c p khu v c và/ho c qu c t . i v i h u h t các n c
ang phát tri n, vi c ti p nh n s tr giúp v tài chính và k thu t s có t m
quan tr ng quy t nh n u các n c này t c s cân b ng gi a thu và chi
phát sinh t Hi p nh TRIPS.
5.3.3. Nh ng tác ng v m t kinh t trong th i h n b o h : các dòng tài
chính t i ch th n m gi quy n
M t nghiên c u c a Ngân hàng Th gi i, trong ó các tính toán d a vào giá tr
c a quy n i v i sáng ch t i 29 n c (bao g m c n c phát tri n l n n c
ang phát tri n), ã c tính r ng vi c thi hành Hi p nh TRIPS trong ng n h n
s d n t i các dòng tài chính t nh ng ng i s d ng công ngh các n c
ang phát tri n và các n c có thu nh p trung bình chuy n sang các n c giàu
h n xu t kh u công ngh c c p b ng sáng ch . Các n c h ng l i ròng l n
nh t là Hoa K (+41 t USD), c (+7 t USD) và Nh t B n (+6 t USD). Các
n c thua thi t ròng nhi u nh t là Hàn Qu c (-15 t USD), Hy L p (-8 t USD),
Trung Qu c (-5 t USD) và Tây Ban Nha (-5 t USD).365 Th m chí, n u nh ng
con s này c ánh giá c n th n, chúng cho th y, nh ng n c phát tri n nh t
c h ng l i nhi u nh t t vi c th c thi quy n s h u trí tu trên toàn c u
trong th i h n b o h , trong khi b thua thi t là nh ng n c khác, ch y u là các
n c ang phát tri n c n nh p kh u công ngh . Phân tích này, cùng v i các chi
phí liên quan t i vi c thi hành Hi p nh TRIPS c c p trên, cho th y,
chi phí trong ng n h n có th r t l n i v i nh ng n c ang phát tri n là n c
nh p kh u ch y u các công ngh c c p b ng sáng ch .
5.3.4. Tác ng v kinh t trong dài h n: th ng m i, u t và t ng
tr ng
Nhi u phân tích lý thuy t v tác ng kinh t dài h n ã c th c hi n i v i
các n c ang phát tri n có m c b o h quy n s h u trí tu cao h n.366 H u
h t phân tích ã nghiên c u tác ng c a h th ng sáng ch và không ph i là tác
ng c a Hi p nh TRIPS. Tuy nhiên, lý do vì sao các nghiên c u c th c
hi n này là các ngh a v m i mà b n thân các n c ang phát tri n cam k t
trong Hi p nh TRIPS. Nhi m v c a h th ng sáng ch là thúc y nghiên c u
và phát tri n. n l t mình, phát tri n công ngh hay chuy n giao công ngh
366
bi t b n tóm t t v nh ng nghiên c u quan tr ng nh t, xem OECD (2003) và Ngân hàng Th gi i
(2002). Xem thêm Maskus (2000).

220
l i là ngu n quan tr ng nh t cho t ng tr ng kinh t m t qu c gia. Tuy nhiên,
các nghiên c u c ng ch ra r ng t t c các n c trong nhóm có m c thu nh p
trung bình và cao có th c h ng l i nhi u nh t t nh ng tác ng tích c c
c a vi c b o h m nh i v i sáng ch . T ng c ng hi u l c c a quy n s h u
trí tu c ng g n li n v i gia t ng th ng m i và u t tr c ti p n c ngoài
(FDI) và s gia t ng này s l i d n t i t c t ng tr ng nhanh h n.367 M t l n
n a, nh ng tác ng này c coi là không l n, và trong m t s tr ng h p
chúng ch ng t là tiêu c c i v i m t s n c có thu nh p th p vì các n c
này m t i các kho n thu và gi m t ng tr ng các ngành ki m l i t vi c sao
chép và thi u n ng l c sáng t o.368
G n ây OECD ã xu t b n m t tài li u nghiên c u v i m c tiêu là góp ph n
phân tích th c nghi m v vi c t ng c ng b o h quy n s h u trí tu các
n c ang phát tri n. Theo nghiên c u này, vi c t ng c ng b o h quy n s
h u trí tu s mang l i nh ng tác ng tích c c các n c ang phát tri n d i
hình th c gia t ng dòng FDI. K t lu n này c ng a ra i v i các n c LDCs.
Nghiên c u c ng tìm ra m i quan h tích c c, cho dù y u h n, gi a b o h
m nh quy n s h u trí tu và th ng m i.369 Tuy nhiên, nh ng tác ng tích c c
này ch gia t ng n m t m c b o h nh t nh. Sau ó, nh ng tác ng tiêu
c c c a vi c b o h sáng ch i v i c nh tranh s l n át các l i th . i u này
s có th d n t i s suy gi m v c u t tr c ti p n c ngoài l n th ng m i.
Do ó, theo nghiên c u c a OECD, i u quan tr ng là các n c ang phát tri n
ph i b sung vào h th ng pháp lu t s h u trí tu nh ng quy nh riêng c a
mình trong l nh v c c nh tranh. Hi p nh TRIPS có các quy nh v các bi n
pháp ch ng l i s l m d ng v th c quy n. i u quan tr ng là ph i chú ý n
nh ng r i ro c a các tác ng tiêu c c i v i c nh tranh khi các n c ang
phát tri n c h tr k thu t thi hành Hi p nh TRIPS.370
Nh ng tác ng tích c c i v i kh n ng thu hút FDI khác nhau gi a các n c,
tùy thu c vào trình phát tri n. M i quan h gi a quy n s h u trí tu và FDI
c ng khác nhau gi a các ngành công nghi p. M t s ngành nh ngành công
nghi p kim lo i, thi t b c khí và v n t i ít ph thu c h n vào vi c b o h
m nh quy n s h u trí tu nh m thu hút các kho n u t . Ngành nh y c m
nh t là ngành công nghi p hóa ch t, c th là ngành công nghi p d c, vì công
ngh c a ngành này d b sao chép.371 Kh n ng sao chép nh h ng n m i
quan h gi a b o h m nh các quy n s h u trí tu và FDI. Tài li u phân tích
cho th y r ng, vi c t ng c ng b o h quy n s h u trí tu có tác ng m nh
n FDI nh ng n c có kh n ng sao chép l n. Trung Qu c là m t ví d v
m t n n kinh t thành công trong vi c thu hút FDI trong nh ng n m g n ây vì
có nh ng c i thi n trong vi c b o h quy n s h u trí tu c a mình.372 so

367
OECD (2003), Lesser (2001) vµ Maskus (2000).
368
Maskus (2003).
369
OECD (2003)
370
Becker (2003)
371
Smarzynska (1999) và (2002).
372
ánh giá này c m t i di n c a Trung Qu c t i WTO a ra, "Giám sát chuy n ti p theo Ph n 18
a Ngh nh th Gia nh p c a C ng hòa Nhân dân Trung Hoa, Báo cáo c a Ch t ch trình i h i
ng", IP/C/31, WTO, ngày 10/12/2003.

221
sánh, có th c p t i xu h ng u t b gi m sút ã x y ra n khi n c
này làm suy y u áng k h th ng pháp lu t s h u trí tu vào cu i nh ng n m
1970.373
5.3.5. Chuy n giao công ngh
Chuy n giao công ngh có v trí quan tr ng trong n i dung c a TRIPS. M t
trong nh ng m c tiêu c a Hi p nh TRIPS là thúc y chuy n giao công ngh
và ph bi n công ngh . M t nghiên c u th c nghi m v ho t ng c a các công
ty n c ngoài trong các n n kinh t chuy n i cho th y vi c b o h y u các
quy n s h u trí tu không ch nh h ng t i FDI trong các ngành nh y c m,
mà còn làm cho các nhà u t l a ch n vi c nh p kh u thay vì u t vào s n
xu t trong n c.374 Nghiên c u ti p theo c a nghiên c u này cho th y, i u này
úng v i t t c các l nh v c, ch không ch trong các l nh v c ph thu c vào
vi c b o h m nhquy n s h u trí tu .375 N u i u này c ng úng v i các n c
ang phát tri n, thì nó s cho th y nh ng khi m khuy t trong vi c b o h quy n
s h u trí tu s tác ng x u n vi c chuy n giao công ngh . ng th i, các
nghiên c u khác ch ra m t m i quan h tiêu c c gi a vi c b o h m nh h n các
quy n s h u trí tu và chuy n giao công ngh , khi chuy n giao công ngh c
376
th c hi n thông qua các s n ph m sao chép và u t tr c ti p n c ngoài.
M t cách th c chuy n giao công ngh khác là chuy n giao li-x ng, t c là khi
m t ch th n m gi quy n ký k t m t th a thu n v i m t bên nh n li-x ng, ví
d khai thác m t sáng ch . Ng i n m gi quy n trao cho bên nh n li-x ng
quy n s d ng sáng ch và c h ng m t kho n ti n d i hình th c phí
chuy n giao. M t nghiên c u lý thuy t v m i quan h gi a b o h m nh
cácquy n s h u trí tu và chuy n giao li-x ng các n c ang phát tri n cho
th y nh ng tác ng r t tích c c nh ng n i quan tâm t i chuy n giao công
ngh . Nghiên c u này, d a trên gi thi t các n c ang phát tri n có l c l ng
lao ng r , c ng rút ra k t lu n r ng ti n l ng c a l c l ng lao ng c ng
c t ng lên n c có ho t ng li-x ng. Xét v quy mô toàn c u, c ho t
ng sáng t o và chuy n giao công ngh u gia t ng. Theo nghiên c u này, các
k t lu n trên c kh ng nh b i nh ng quan sát th c nghi m. Tuy nhiên, các
tác gi c nh báo r ng, không nên a ra nh ng k t lu n v i vàng vì nh ng l i
ích tích c c v kinh t i v i các n c ang phát tri n r t khác nhau, tùy thu c
vào chi phí li-x ng, hay s l ng chi phí chuy n giao.377
Phân tích này cho th y m t cách khái quát r ng các tác ng tích c c c a b o h
hi u qu các quy n s h u trí tu s không c phát huy m t cách y cho
t i khi các n c t cm tm c phát tri n kinh t nh t nh. Trong l ch
s , các n c phát tri n ã th c hi n vi c b o h m nh quy n s h u trí tu khi
i u ó phù h p v i các i u ki n t ng ng c a h , v c m t kinh t l n th
ch . Do ó, ngày nay có nh ng tiêu chu n khác nhau i v i các quy n s h u

373
OECD (2002).
374
Smarzynska (1999).
375
Smarzynska (2002).
376
có ví d , xem Lai (1998).
377
Maskus và Yang (2003).

222
trí tu gi a các n c phát tri n.378 H n n a, nh ng kinh nghi m c a Nh t B n,
Hàn Qu c và ài Loan cho th y vi c b o h quy n s h u trí tu y u h n trong
giai o n các ngành công nghi p c a nh ng n c này áp d ng “công ngh
ng c” óng vai trò quan tr ng trong vi c phát tri n công ngh c a h .379
Tóm l i, có th nói r ng m t h th ng quy n s h u trí tu h u hi u c coi là
có tác ng tích c c v m t kinh t i v i nh ng n c ang phát tri n quan
tâm t i chuy n giao công ngh , d i hình th c u t tr c ti p hay chuy n giao
li-x ng. M t y u t quan tr ng trong b i c nh này là n ng l c ti p thu công
ngh m i c a t ng n c. Ví d , các n c LDC có ít ngu n l c dành cho nghiên
c u và phát tri n và có ít sáng ch b o v . Do ó, m t s nhà quan sát cho
r ng các n c LDC ít c h ng l i t vi c b o h m nh sáng ch n u nh
tình hình trong n c c a h không c c i thi n.380
V v n này, m t s nghiên c u ki n ngh r ng các n c ang phát tri n nên
t p trung các ngu n l c c a mình vào vi c t ng c ng n ng l c có th
chuy n giao công ngh t t h n: qu n lý c c i thi n, các ch ng trình ào
t o, các bi n pháp khuy n khích công ngh tr ng i m và m t chính sách c nh
tranh hi u qu .381 M t nghiên c u do OECD th c hi n ã kh ng nh r ng i u
quan tr ng i v i các n c ang phát tri n là h c n ph i có m t môi tr ng
thích h p thu c l i ích nhi u nh t t vi c b o h m nh h n các quy n s
382
h u trí tu .
5.3.6. Ti p c n d c ph m
V n ti p c n d c ph m có ý ngh a quan tr ng i v i nhi u n c ang phát
tri n vì các b nh d ch và các v n v s c kh e khác làm h n ch kh n ng
phát tri n c a ng i dân và c a c t n c nói chung. Các l nh v c trong Hi p
nh TRIPS liên quan n v n ti p c n d c ph m là sáng ch , nhãn hi u, và
b o h bí m t kinh doanh. Ng i ta cho r ng các quy nh v sáng ch có t m
quan tr ng l n nh t.112
H th ng sáng ch
H th ng sáng ch nh h ng t i tình hình s c kh e các n c ang phát tri n
thông qua hai cách. Th nh t, h th ng sáng ch có ch c n ng nh m t bi n
pháp khuy n khích phát tri n các quy trình và s n ph m m i trong ngành d c
ph m. Các d ch v y t ph thu c r t nhi u vào nh ng i m i có th mang l i
nh ng lo i thu c m i và các lo i thu c c c i ti n. Các qu công c ng không
trang tr i các nhu c u tài chính c a vi c nghiên c u và phát tri n. Ngành
công nghi p t nhân phát hi n và sáng t o ra h u nh t t c các lo i thu c và
v c-xin m i.384 Trong khi ó, công ngh d b sao chép. Do ó, m t s nghiên
c u cho th y ngành d c ph m ph thu c nhi u vào vi c b o h quy n s h u

378
Khan (2002).
379
Kumar (2002).
380
Báo cáo CIPR (2002).
381
Ganslandt và các ng tác gi (2001).
382
OECD (2003).
383
V t ng quan các l nh v c liên quan t i TRIPS khác, xem WTO/WHO (2002).
384
LIF (2002).

223
trí tu . H th ng pháp lu t m nh h n liên quan t i quy n s h u trí tu ã c
áp d ng Brazil, Chile và Mexico trong nh ng n m 1990 ã làm t ng các
kho n u t vào nghiên c u và phát tri n trong ngành d c ph m các n c
này.385
Th hai, h th ng sáng ch có nh h ng t i giá c c a các s n ph m c phát
tri n, và do ó, nh h ng t i kh n ng ti p c n các d c ph m c c p b ng
sáng ch . Tuy nhiên, c n ph i nh r ng giá c ch là m t trong s nhi u y u t .
Vi c ti p c n d c ph m các n c ang phát tri n b nh h ng m nh b i s
thi u th n v c s h t ng y t và ch m sóc s c kh e, và quy mô c a ngân sách
dành cho y t . Nhi u n c ang phát tri n, nh châu Phi, có ngân sách y t
v i m c chi tiêu hàng n m ch a t i 11 USD/ng i. T i 38 n c trên th gi i, k
c n , chi tiêu cho d c ph m d i 2 USD/ng i/n m.386 i u ó có ngh a
là nhi u n c nghèo không th có ti n mua thu c, cho dù thu c ó có c
c p b ng sáng ch hay không. Ch có 5% d c ph m trong danh sách thu c
thi t y u c a WHO c c p b ng sáng ch . Các d c ph m c c p b ng
sáng ch trong danh sách là thu c ch a tr b nh AIDS.
H th ng sáng ch không gi i quy t cv n v thu c phi l i nhu n. V n
còn có nh ng nhu c u áng k ch a c áp ng liên quan t i s phát tri n
c a các lo i thu c và v c-xin m i mà ch có nhu c u n c ang phát tri n
ho c ch c phép i u tr trong i u ki n các n c ang phát tri n. Nghiên
c u và phát tri n trong l nh v c này b thi u ngu n tài chính vì khu v c t nhân
không cho r ng ây là l nh v c có l i nhu n.
Trong các cu c àm phán v Hi p nh TRIPS, m t s n c ang phát tri n
không ng h hình th c b o h sáng ch i v i d c ph m và ã không thành
công trong vi c ch ng l i quy t nh g n i t ng này v i l nh v c có kh
n ng c p b ng sáng ch . Tuy nhiên, các n c ang phát tri n có giai o n
chuy n ti p cho t i 1/1/2005 m r ng s b o h sáng ch s n ph m t i các
l nh v c k thu t không c c p khi Hi p nh c ký k t.387 Ngày nay, n
, n c khai thác i u ki n c a th i k chuy n ti p này, có ngành công nghi p
thu c generic l n nh t th gi i và là m t n c xu t kh u l n v các lo i thu c
b t ch c giá r sang các n c khác. M t s nhà phê bình cho r ng vi c s n
xu t các lo i thu c generic s c gi m d n t ngày 1/1/2005.388 Tuy nhiên,
ng i ta c tính r ng ph i m t 10 n 20 n m m i th y c nh ng tác ng
ki u này trong ngành d c ph m th gi i, vì vi c áp d ng s b o h sáng ch
s n ph m, ví d nh n , s ch áp d ng i v i các s n ph m m i.389 H n
n a, n n m 2005, th i h n b o h sáng ch i v i 1/3 trong s 35 lo i bi t
d c c b o h sáng ch , c bán r ng rãi nh t th gi i s k t thúc. i u ó
có ngh a là các lo i bi t d c này s có s n i v i ngành công nghi p thu c
generic.390
385
OECD (1997-1998).
386
Cohen (2003).
387
Barton (2003a) vµ CIPR (2002).
388
CIPR (2002).
389
H i th o v "S h u trí tu và y t công c ng qu c t ", i h c Georgetown, Washington, 6-
8/10/2003.
390
Datamonitor (2001).

224
Ti p c n các thu c c c p b ng sáng ch
Cho dù v n ti p c n thu c các n c ang phát tri n không ch do h th ng
sáng ch , thì rõ ràng b ng sáng ch c ng làm t ng giá thu c vì nh ng ch th
n m gi sáng ch c c quy n trong s n xu t, s d ng và buôn bán các s n
ph m c c p b ng sáng ch . Các nhà kinh t ã phân tích m c tác ng
c a vi c b o h sáng ch i v i giá thu c và ã rút ra k t lu n r ng m i quan
h này khác nhau các n c và các lo i thu c, tùy theo các i u ki n hi n có
trên th tr ng.391 M t nghiên c u tình hu ng v vi c n áp d ng b ng sáng
ch s n ph m theo cam k t trong TRIPS c a mình, t p trung vào 20 lo i thu c,
c tính giá c c a các s n ph m ó t i qu c gia này có nhi u kh n ng t ng t
0 n 64%v i chi phí kho ng 33 tri u USD - t ng ng v i 3% doanh s bán
thu c n .392 Cho dù tác ng v giá khác nhau gi a các n c, song có m t
s nh t trí chung là t l chi phí cho nghiên c u và phát tri n i v i các thu c
t i các n c LDC c n c gi m thi u. Do ó, trong H i ngh B tr ng WTO
t i Doha n m 2001, các n c thành viên WTO ã quy t nh gia h n th i k
chuy n ti p i v i các n c LDC n ngày 1/1/2016 thi hành các quy nh
393
c a Hi p nh TRIPS v b o h sáng ch i v i thu c.
Vì h u qu c a c n b nh HIV/AIDS nhi u n c, quy n s d ng theo li-x ng
b t bu c, v n ã c quy nh trong Hi p nh TRIPS, c tái kh ng nh
trong m t tuyên b c bi t, c ng t i H i ngh B tr ng t i Doha.394 Li-x ng
b t bu c là s cho phép s d ng m t sáng ch c c p b ng sáng ch mà
không c n s cho phép ch s h u sáng ch . Tuyên b này làm rõ tính linh ho t
c a Hi p nh v kh n ng c p li-x ng b t bu c i v i các lo i thu c ch ng
HIV/AIDS và các lo i b nh khác e d a t i tính m ng con ng i. Vì ch s h u
sáng ch không còn có v th c quy n trên th tr ng, nên giá các lo i thu c
c s n xu t theo li-x ng b t bu c gi m xu ng. Cho dù tuyên b này không
thay i các cam k t mà các n c thành viên a ra, nh ng ng i ta ph i th a
nh n v nhu c u c a các n c ang phát tri n v kh n ng ti p c n v i các lo i
thu c giá r .395
Tuyên b này còn cho phép các thành viên WTO tìm ki m m t gi i pháp nhanh
chóng và h u hi u gi i quy t các v n do các quy nh c a TRIPS gây ra,
theo ó không cho phép các n c không có và không n ng l c s n xu t
thu c c h ng l i ích t các i u kho n v li-x ng b t bu c. Hi p nh
TRIPS không cho phép xu t kh u hàng hóa c s n xu t theo li-x ng b t bu c.
Do ó, tháng 8/2003, các thành viên WTO ã nh t trí v m t gi i pháp, theo ó
trong các i u ki n và hoàn c nh c th , cho phép c p li-x ng b t bu c s n
xu t các lo i thu c xu t kh u sang các n c không có n ng l c s n xu t
phù h p. Quy t nh này t o i u ki n cho các n c nghèo nh p kh u các lo i
thu c generic v i giá r h n c s n xu t theo li-x ng b t bu c n u các n c
này không th t s n xu t c.

391
Watal (1999) và Subrimanian (1995).
392
Watal (1999).
393
Xem thêm CIPR (2002) và Maskus (2000).
394
u 31, Tuyên b Doha v TRIPS và s c kh e, tháng 11/2001.
395
Xem ñy ban Th ng m i qu c gia và Sida (2002).

225
Khó mà c tính c tác ng c a quy t nh này i v i tình hình s c kh e
các n c ang phát tri n vì nhi u y u t khác có vai trò l n h n nhi u trong
cu c u tranh v i HIV/AIDS. Tuy nhiên, h th ng này ã b m t s t ch c phi
chính ph phê phán vì không góp ph n b o m vi c s n xu t thu c generic
(không c c p b ng sáng ch ) trong t ng lai.396 Dù v y, theo quan i m c a
chúng tôi, ây là m t quy t nh tích c c vì nó th a nh n r ng nh ng l i ích
c bi t v phát tri n c a các n c ang phát tri n c n ph i c xem xét. Gi i
pháp này mang l i kh n ng duy trì m t m c nh t nh vi c s n xu t thu c
generic. Trên h t, gi i pháp này có giá tr t ng tr ng khá l n, vì ó là l n u
tiên có kh n ng quy t nh v vi c s a i Hi p nh TRIPS có nh ng quy
nh phù h p v i nhu c u c a các n c ang phát tri n. H n n a, theo Hi p
nh TRIPS, các n c phát tri n s cung c p s tr giúp k thu t cho các n c
ang phát tri n thi t l p h th ng này và y m nh các bi n pháp chuy n
giao công ngh .
Quy t nh tháng 8 n m 2003 v n có hi u l c n khi Hi p nh TRIPS c
s a i theo quy t nh này. Theo k ho ch, vi c s a i này s c th c hi n
vào n a u n m 2004. Ng i ta cho r ng n lúc ó, các cu c àm phán Doha
v khía c nh s c kh e s hoàn t t. ng th i, m t công vi c quan tr ng là giám
sát vi c h th ng này c th c hi n nh th nào v n ch a c th c hi n. Có
th có c nh ng thông tin trên website c a WTO v nh ng n c ã thông báo
ý nh nh p kh u theo h th ng này (các n c LDC không ph i yêu c u thông
báo) ho c c p li-x ng b t bu c xu t kh u theo h th ng này. T i th i i m
vi t báo cáo này, ch a có yêu c u nào ki u này. Canada, Nauy và Th y S ã
xu t vi c s a i pháp lu t c a h có th xu t kh u theo cách ó n u xu t
hi n nhu c u. Th y i n c ng có ý nh cho phép các công ty d c trong n c
s n xu t thu c giá r xu t kh u sang các n c nghèo, phù h p v i quy t nh
s a i Hi p nh TRIPS.
Tóm l i, h th ng sáng ch tác ng t i giá c c a các lo i thu c c c p b ng
sáng ch , nh ng ch là m t trong s nhi u y u t nh h ng t i kh n ng ti p
c n các s n ph m này các n c ang phát tri n. ng th i, h th ng sáng ch
có ch c n ng quan tr ng trong vi c t o ra các bi n pháp khuy n khích vi c
nghiên c u và phát tri n liên quan t i các lo i thu c m i mà nhi u n c không
có n ng l c tài chính th c hi n. Do ó, nhi u nhà quan sát ngh các nhà
ho ch nh chính sách tìm ra các gi i pháp giúp các n c ang phát tri n t ng
kh n ng ti p c n thu c mà không làm suy y u h th ng sáng ch .
V vi c nghiên c u và phát tri n i v i thu c mà không em l i l i nhu n v
m t th ng m i, nh ng l i có t m quan tr ng c bi t v i các n c ang phát
tri n, h th ng sáng ch không t o ra s thúc y c n thi t. Các bi n pháp c n
th c hi n ho c d i hình th c là t ng ngu n tài chính công ho c d i hình th c
u tiên thúc y khu v c t nhân.
Vi c ti p c n v i các lo i thu c b t ch c không còn c b o h theo b ng
sáng ch hi n không b h n ch b i TRIPS. M t khác, TRIPS có quy nh r ng

396
Xem ví d Lakare utan granser (2001).

226
các lo i thu c b t ch c thu c c b o h sáng ch ch có th c s n xu t
theo các quy nh c a Hi p nh v li-x ng b t bu c.
Các n c ang phát tri n có nh ng i di n v l i ích khác nhau. Hai thái c c
l i ích là các n c LDC không có công ngh ho c tài chính có c thu c và
m t vài n c ang phát tri n có n ng l c s n xu t mà ch y u là s n xu t thu c
generic giá r và do ó có l ch trình v công nghi p c a mình trong l nh v c
này.
5.3.7. Nông nghi p và các ngu n sinh h c
Nông nghi p có t m quan tr ng quy t nh i v i h u h t các n c ang phát
tri n v i vai trò là ngu n l ng th c, công n vi c làm, thu nh p và là c s
phát tri n. H n n a, nông nghi p t i các n c ang phát tri n chi m t tr ng
trong GNP l n h n so v i các n c phát tri n. Do ó, nh ng tác ng có th có
c a Hi p nh TRIPS i v i nông nghi p c a các n c ang phát tri n là m t
v n r t quan tr ng i v i các n c này. M t y u t quy t nh trong vi c
ánh giá tác ng c a Hi p nh TRIPS i v i nông nghi p là vi c Hi p nh
quy nh các c quy n v cây tr ng và ngu n gen, m c tác ng c a các
c quy n này i v i các n c ang phát tri n khác nhau.
C ng nh trong các ngành khác, vi c b o h quy n s h u trí tu trong ngành
nông nghi p ang c y m nh, b i th c t là vi c này thúc y s phát tri n
công ngh , c bi t là trong khu v c t nhân. Thông th ng, nghiên c u và phát
tri n trong ngành nông nghi p ch y u d a vào ngu n tài chính công, và do ó,
không ph thu c vào vi c b o h quy n s h u trí tu . N m 1995, có h n hai
ph n ba s nghiên c u liên quan t i nông nghi p c th c hi n b i ngu n tài
chính công. Trong ó, có nghiên c u tr giá 11,5 t USD c th c hi n các
n c phát tri n và 10,2 t USD các n c ang phát tri n (ch y u là các
n c tiên ti n v công ngh châu Á và M Latinh).397 Nghiên c u t nhân ch
chi m 1/3, nh ng t l này ang t ng lên.398 Trong s t t c các nghiên c u t
nhân, ch có 6% c th c hi n các n c ang phát tri n.
TRIPS và công ngh sinh h c
Cùng v i ngành d c, nông nghi p là m t trong nh ng ngành mà vi c phát tri n
công ngh sinh h c có t m quan tr ng c bi t. Công ngh sinh h c không ph i
là m t hi n t ng m i. Cây tr ng, v t nuôi và vi sinh ã c s d ng t nhi u
th k t o ra các s n ph m và quy trình m i và v n ang c s d ng v i
quy mô l n h u h t các n c ang phát tri n. Công ngh sinh h c hi n i,
c bi t là công ngh gen, m ra nh ng c h i to l n cho nh ng sáng ch m i vì
nó mang l i nh ng thay i ch a t ng có trong t nhiên. Tuy nhiên, vi c s
d ng công ngh gen ang là v n gây nhi u tranh cãi, và tranh cãi trong l nh
v c th c ph m và môi tr ng nhi u h n so v i l nh v c thu c. Tác ng ti m
tàng i v i nông nghi p là r t khó oán tr c và ki m soát vì c tính gen c a
gi ng cây tr ng và ng v t thay i qua các th h . Ng i ta lo ng i r ng các

397
Pardy và Beintema (2001).
398
CIRP (2002).

227
sinh v t bi n i gen có th ph bi n trong t nhiên, ví d qua ph n hoa, và t o
ra s m t cân b ng v sinh thái.
i v i các n c ang phát tri n, có m t s b t ng v vi c li u công ngh
sinh h c hi n i có ph i là m t gi i pháp úng n i v i các n c có s a
d ng l n v ngu n gen và có trình phát tri n th p hay không. M t khác, m t
s nhà quan sát có quan i m r ng, ng i nghèo trong các khu v c nông thôn
c n ph i c s d ng u tiên và lâu dài công ngh sinh h c truy n th ng và
c n phát tri n nông nghi p b n v ng theo i u ki n a ph ng không b ph
thu c vào ngành s n xu t nông nghi p quy mô l n. ng th i, m t s chuyên
gia nông nghi p cho r ng công ngh gen là c n thi t áp ng nhu c u v
l ng th c c a th gi i, c bi t là n u s c ép i v i môi tr ng c gi m
xu ng. Tuy nhiên, h c ng òi h i ph i có nh ng nghiên c u c n th n v nh ng
r i ro.399 Công ngh gen có th phát tri n các s n ph m theo nhu c u c a các
n c ang phát tri n, ví d các lo i cây nhi u dinh d ng và có b n v ng v i
s n l ng l n. Argentina và Trung Qu c là nh ng n c s n xu t ch y u v các
lo i cây tr ng bi n i gen. Trung Qu c ang u t khá l n vào nghiên c u và
phát tri n v công ngh sinh h c v i m c tiêu s n xu t lúa bi n i gen có giá
tr dinh d ng cao h n. Tính chung, 80% th nghi m trên ru ng c a các lo i
cây tr ng bi n i gen c th c hi n các n c ang phát tri n.
Cu c tranh lu n nói chung v công ngh gen ang kéo theo tranh lu n v TRIPS
vì nh ng yêu c u c a Hi p nh TRIPS liên quan t i h th ng sáng ch thúc y
công ngh gen và th ng m i hóa sáng ch v gen. R t nhi u ng i lo ng i r ng
các công ty a qu c gia ang s d ng sai các c quy n c a mình i v i các
lo i cây tr ng m i, và r ng nh ng ng i nghèo nh t trên th gi i không ti p c n
c v i các lo i cây tr ng này. Kho ng 75% s ng i suy dinh d ng trên th
gi i là nông dân làm n nh .400 V n này càng tr m tr ng h n tr c s t p
trung c a các công ty trong ngành công ngh sinh h c v h t gi ng. C th ,
ng i ta lo ng i r ng nông dân có th m t i quy n truy n th ng c a mình là
c gi l i, mà không c n xin phép, m t ph n s n ph m thu ho ch c a mình
có gi ng cho v mùa sau ho c, c ng theo cách này, nh ng ng i tr ng cây s
không th s d ng thành ph m c a mình ti p t c gieo tr ng.401 H n n a, v n
này có th tr nên r t ph c t p vì m t thành ph m th ng c b o h theo
các b ng sáng ch và c n ph i có s cho phép c a t t c các ch s h u sáng
ch s d ng thành ph m này.402 M t ví d là cái g i là “g o vàng”, m t
gi ng g o giàu vitamin A có liên quan t i 70 b ng sáng ch khác nhau. Tuy
nhiên, h u h t các công ty s h u b ng sáng ch liên quan t i g o vàng u c p
phép mi n phí i v i vi c gieo tr ng lo i lúa này các n c ang phát tri n.
C ng c n nh r ng, h th ng sáng ch mang l i nhi u sáng ch cb cl
công khai làm giàu thêm kh i l ng tri th c k thu t trên th gi i, i u này
thúc y h n n a vi c sáng t o và i m i. G o vàng là m t ví d tiêu bi u v
m t lo i s n ph m không th c phát tri n n u thi u h th ng sáng ch . M t

399
Johansson (2003) và FAO (2000).
400
Lettington (2003).
401
Lettington (2003).
402
Thornstrom (2003).

228
v n khác c c p trong m t s tài li u nghiên c u là có nên ph bi n
b n ch t sáng ch c c p b ng hay không và có d n t i vi c xâm ph m b ng
sáng ch m t cách vô tình hay không.
Nh ng quy nh c a TRIPS có nh h ng t i ngu n l c nông nghi p và sinh
h c
Hi p nh TRIPS tác ng t i nông nghi p t i m c nó quy nh vi c b o h
quy n s h u trí tu liên quan t i nông nghi p, tr c h t là các gi ng cây
tr nggi ng cây tr ng c b o h và các sáng ch c c p b ng sáng ch , bao
g m các sinh v t bi n i gen. Tuy nhiên, lu t sáng ch không quy nh vi c s
d ng các sinh v t bi n i gen (t c là quy t nh vi c các s n ph m ho c quy
trình có c phép hay không). ây là v n trong n c mà các Chính ph
ph i quy t nh.
Hi p nh TRIPS c ng không i u ch nh nông nghi p truy n th ng. Tri th c
truy n th ng là r t quan tr ng i v i vi c cung c p l ng th c cho hàng tri u
ng i. Nh ng tri th c lo i này v nông nghi p và cây tr ng có t m quan tr ng
quy t nh i v i các n c ang phát tri n. Tri th c truy n th ng còn quan
tr ng i v i s phát tri n nông nghi p, cây tr ng và thu c trong t ng lai. Nói
cách khác, tri th c truy n th ng không c quy nh trong Hi p nh TRIPS,
nh ng l i c tranh lu n trong H i ng TRIPS (xem thêm ph n v TRIPS và
các tranh lu n v “sao chép l u v sinh h c”).
Nh ng n c b ràng bu c b i Hi p nh TRIPS ã cam k t quy nh m t m c
nh t nh v b o h quy n s h u trí tu i v i vi sinh v t, quy trình vi sinh
và gi ng cây tr ng tr ng. Ngoài ra, không có yêu c u c th nào khác v b o v
ng v t, th c v t và gen. Các ngh a v này c quy nh trong i u kho n v
sáng ch c a Hi p nh TRIPS. Hi p nh quy nh r ng vi c b o h sáng ch
ph i c quy nh i v i các s n ph m và quy trình trong t t c các l nh v c
công ngh , k c nông nghi p. Hi p nh cho phép các ngo i l v kh n ng
c b o h sáng ch n u c n thi t “ b o v cu c s ng hay s c kh e c a con
ng i, ng v t hay th c v t hay s c kh e hay tránh nh ng t n h i nghiêm
tr ng i v i môi tr ng”. Các ngo i l này có th c quy nh i v i “các
bi n pháp ch n oán b nh, ch a b nh và ph u thu t nh m i u tr cho ng i và
ng v t”. Các thành viên WTO có th c ng lo i tr không b o h sáng ch i
v ói các cây tr ng, quy trình ch y u mang b n ch t sinh h c s n xu t các
lo i cây tr ng hay ng v t. M t khác, tuy nhiên, các vi sinhc ng nh các quy
trình vi sinhhay phi sinh v t có th không c lo i tr kh i nh ng yêu c u i
v i sáng ch . Vi c di n gi i chính xác yêu c u này tùy thu c vào vi c các n c
l a ch n vi c xác nh vi sinhvà quy trình vi sinh nh th nào và nh ng i u
ki n b o h i v i sáng ch mà các nwocs ó thi t l p. Các thành viên WTO
ph i quy nh s b o h h u hi u i v i các gi ng cây tr ng tr ng.
Hi p nh TRIPS không nh ngh a v vi sinh v t. Nh v y, các thành viên
TRIPS có th t do t nh ngh a v vi sinh v t. Theo h th ng lu t châu Âu,
khái ni m c a ra có ý ngh a khá r ng và bao g m t bào và chu i t bào,

229
ngoài các lo i khác.403 Tuy nhiên, các n c ang phát tri n có th t do s d ng
các nh ngh a khoa h c h p h n, theo ó các vi sinhch bao g m vi khu n, vi
rút, t o, ng v t nguyên sinh và n m.404 V i m t nh ngh a v vi sinhki u này,
gen, enzyme hay chu i t bào không c bao hàm trong yêu c u v sáng ch
c a TRIPS.
H n n a, các n c có th l a ch n vi c h n ch ph m vi yêu c u v sáng ch
b ng vi c i u ch nh các yêu c u c a ra liên quan t i “sáng ch ”, ví d ,
chúng có “m i” hay không, có “liên quan t i trình sáng t o” hay không và có
“kh n ng áp d ng công nghi p” hay không. M t cách ti p c n c khuy n
khích là các sinh v t t nhiên không ph i là “sáng ch ” mà là “phát hi n” và
nh v y không có kh n ng c c p b ng sáng ch . Ví d , Argentina, Brazil
và m t s n c Nam M khác ã quy nh m t s ngo i l liên quan t i kh
n ng c p b ng sáng ch i v i v t li u c tìm th y trong t nhiên, cho dù b
tách bi t, vì i u này không áp ng các yêu c u c a h i v i “sáng ch ”.405
Theo h th ng pháp lu t và th c ti n M và châu Âu, nh ng v t li u sinh h c
t n t i trong t nhiên có th c coi là t o nênm t sáng ch n u v t li u ó
c tách bi t, và c s d ng n nh và n u các i u ki n khác liên quan t i
kh n ng c p b ng sáng ch c áp ng (“m i và liên quan t i trình sáng
t o”). Tuy nhiên, Hi p nh TRIPS không quy nh b t k yêu c u nào i v i
h th ng pháp lu t nh th .
M t lo i sáng ch khác ph i c b o h theo Hi p nh là các gi ng cây tr ng
tr ng. Vi c b o h có th , nh ng không nh t thi t ph i d i hình th c b ng
sáng ch . i u này có th bao g m m t h th ng b o h riêng (m t h th ng
c bi t). Yêu c u duy nh t c quy nh trong TRIPS là m t h th ng “h u
hi u”. Tuy nhiên, cách hi u v “h u hi u” m t l n n a c n ph i c gi i thích.
Tác ng c a các yêu c u c a TRIPS v sáng ch i v i các vi sinhvà các quy
trình vi sinh
Các n c ang phát tri n b nh h ng nh th nào b i các i u kho n v sáng
ch trong Hi p nh TRIPS, theo ó có yêu c u v ngu n sinh h c? tr l i
câu h i này, nh ng tác ng tích c c c a các c quy n i v i thành t u phát
tri n công ngh ch ng h n, ph i c cân nh c nh m tránh các tác ng tiêu
c c, nh nh ng h n ch v quy n s d ng và h n ch c nh tranh. Các tác ng
i v i ngu n sinh h c và sinh thái các n c ang phát tri n c ng ph i c
nghiên c u.
Nh trong nh ng ng c nh khác, vi c b o h m nhquy n s h u trí tu có th là
m t y u t góp ph n t ng u t i v i nghiên c u và phát tri n trong ngành
nông nghi p, nh ng ó không ph i là i u ki n c n hay i u ki n duy nh t i
v i u t .406 H n n a, tác ng mà h th ng pháp lu t s h u trí tu có c
i v i các kho n u t cho nghiên c u và phát tri n tùy thu c vào các i u
ki n hi n có các n c khác nhau. Ví d , i u này liên quan t i các cây tr ng

403
Xem ví d , lu t pháp v b ng sáng ch c a Th y n và Anh.
404
Correa (1999).
405
Correa (1999).
406
Lele và các ng tác gi (1999).

230
có th c thu ho ch và quy mô thu ho ch. Tuy nhiên, Ngân hàng Th gi i có
quan i m r ng c n ph i b o h r ng h n n a các quy n s h u trí tu trong
ngành nông nghi p so v i nh ng quy nh trong TRIPS, n u mu n thúc ính
phát tri n công ngh .407
Ngân hàng Th gi i còn cho r ng có các d u hi u cho th y quy n s h u trí tu
làm giá h t gi ng cao h n. Ngân hàng a ra các nghiên c u v Brazil và
Mexico, trong ó ch ra r ng các gi ng ngô cao s n cb oh th nr t
nhi u so v i các lo i ngô khác. H n n a, c n nh r ng các n c có h th ng
pháp lu t không y liên quan t i c nh tranh s có th ph i ch u nhi u r i ro
h n tr c tác ng c a vi c l m d ng v th th ng l nh và tác ng tiêu c c c a
giá c .
Cho dù Hi p nh TRIPS có tính linh ho t, nh ng các i u kho n v b o h
ch ng vi sinhvà quy trình vi sinh là n i dung có nhi u ch trích. Nh ng câu h i
v v n này th ng c th o lu n d i tiêu còn gây tranh cãi h n là “sáng
ch v cu c s ng”. Các nhà phê bình t câu h i li u các d ng s ng có c “s
h u” hoàn toàn hay không? M t s n c ang phát tri n, trong ó có Nhóm
châu Phi, yêu c u Hi p nh TRIPS ph i c s a i theo h ng không còn
òi h i b ng sáng ch i v i vi sinh. Trong Vòng àm phán Uruguay, ã có r t
nhi u b t ng v yêu c u này, d n t i vi c ph i xem xét l i quy nh này trong
Hi p nh TRIPS. Vi c rà soát này di n ra t n m 1999 nh ng t i nay v n ch a
có k t lu n, và hi n nay v n là m t n i dung trong ch ng trình ngh s c a
vòng àm phán WTO ti p theo.
Tuy nhiên, yêu c u v sáng ch i v i vi sinh và quy trình vi sinh không quá
khó t c n u các n c ang phát tri n l a ch n s d ng tính linh ho t
c a Hi p nh TRIPS. U ban CIPR c ng cho r ng TRIPS cho phép kh n ng
linh ho t i v i vi c áp d ng h th ng pháp lu t phù h p v i nhu c u c a t ng
n c c th .408 Hi p nh TRIPS không gây can thi p vào cách th c mà các
n c khác di n gi i các quy nh c a TRIPS . M t khác TRIPS t ra các tiêu
chu n t i thi u nh ng không có m c tr n liên quan t i nh ng i t ng có th
c c p b ng sáng ch .
M t m t, có th k t lu n r ng các n c ph i hay d nh ph i phát tri n ngành
công ngh sinh h c ch c ch n có l i n u áp d ngc ch b o h m nh i v i
sáng ch v vi sinh (và ch c ch n i v i h u h t các lo i công ngh sinh h c
khác, k c các công ngh liên quan t i nông nghi p). M t khác, các n c ang
phát tri n có ít ho c không có n ng l c công ngh không có kh n ng phát huy
l i th c a vi c b o h m nh h n i v i sáng ch .
Vi c áp d ng c ch b o h m nh i v i sáng ch v vi sinh các n c ang
phát tri n có th thúc y m nh m h n các công ty các n c phát tri n th c
hi n các nghiên c u v s n ph m và quy trình phù h p v i các n c ang phát
tri n. Tuy nhiên, các bi n pháp thúc y ki u này i v i nghiên c u c a khu
v c t nhân có th s t p trung vào các nhóm m c tiêu có n ng l c chi tr l n.

407
Lele và các ng tác gi (1999).
408
CIPR (2002).

231
Các tác ng tiêu c c c a vi c b o h sáng ch trong ngành nông nghi p là các
s n ph m và quy trình thu c ph m vi m t sáng ch không th c ng i khác
s d ng t do ngoài ch s h u sáng ch . Càng có nhi u sáng ch cc p
b ng thì càng nhi u gi i h n c t ra i v i vi c s d ng m t v t li u c
th . Tuy nhiên, c n ph i nh r ng TRIPS cho phép có các ngo i l i v i các
yêu c u v sáng ch , ví d các ngo i l v nghiên c u và ngo i l v nông
nghi p.
Trong nh ng n m g n ây, a s các n c ã tham gia các công c v i m c
tiêu phân ph i ng u h n l i nhu n th ng m i c t o ra khi nh ng sáng
ch các n c phát tri n d a vào v t li u sinh h c hay tri th c truy n th ng c a
các n c khác. Nh ng v n này liên quan t i TRIPS vì quy n s h u trí tu
cho phép khai thác th ng m i cácsáng ch .
TRIPS và tranh lu n v sao chép l u v sinh h
M t hi n t ng mà các nhà phê bình g n v i Hi p nh TRIPS là “sao chép l u
v sinh h c”, t c là khi ai ó b qua s b o h cácquy n s h u trí tu iv i
v t li u sinh h c mà không có quy n làm nh v y.
Hi p nh TRIPS có th không b coi là nguyên nhân c a vi c sao chép l u v
sinh h c, nh ng ôi lúc nó l i b phê phán là không làm gì ó ng n ch n s
l m d ng.409 Ví d v sao chép l u v sinh h c là khi m t v t li u sinh h c c
c p b ng sáng ch m c dù i u ki n tiên quy t v tính “m i” không c áp
ng. Tài s n v t li u sinh h c có th c bi t gi a m t nhóm ng i trong m t
th i gian dài, nh ng vì nh ng lý do khác nhau mà v t li u này không cc
quan có th m quy n bi t n khi c p b ng sáng ch .
Hi p nh TRIPS không có m t quy nh c bi t nào v tri th c truy n th ng
và v n hoá dân gian. i u này ã b ch trích b i nhi u n c ang phát tri n có
nhu c u b o v d ng tri th c này trong TRIPS.410 Do ó, m t bi n pháp là t o ra
các c s d li u t li u hoá nh ng tri th c truy n th ng. i u này giúp các
c quan sáng ch d dàng h n trong vi c ki m tra m t tài s n ã t n t i hay
ch a. U ban Liên qu c gia v s h u trí tu và ngu n gen, tri th c truy n th ng
và v n hoá dân gian c a WIPO ã có m t s bi n pháp trong l nh v c này.
Nhi m v c a U ban còn bao g m c các khía c nh lu t s h u trí tu iv i
kh n ng ti p c n, và h ng l i ích, chia s ngu n gen, c ng nh phát tri n các
hình th c b o h m i i v i tri th c truy n th ng và v n hoá dân gian.411 Vì
hình th c b o h quy n s h u trí tu này ch a t ng t n t i, nên chúng tôi cho
r ng nó phù h p v i vi c h tr công vi c mà WIPO ang ti n hành trong l nh
v c này nh m b sung các i t ng m i ó vào Hi p nh TRIPS sau này.
M i quan h gi a TRIPS và Công c v a d ng sinh h c (CBD) và Hi p c
Qu c t c a FAO v ngu n gen th c v t dành cho th c ph m và nông nghi p
(Hi p c FAO)

409
Ronnback (2003), Einarsson và Bystrom (2002).
410
Bao g m Ên , Brazil, Cuba, Peru, Thá Lan, Venezuela, Zambia, Zimbabwe, xem IP/C/W/356 och
IP/C/W/403.
411
ñy ban WIPO v Ngu n gen, Ki n th c truy n th ng, T p quán, http://www.wipo.org.

232
M t s n c ang phát tri n cho r ng TRIPS c n ph i c s a i gi i
quy t v n sao chép l u v sinh h c. Các n c này còn cho r ng Hi p nh
TRIPS mâu thu n v i CBD và Hi p c FAO.
CBD quy nh v ch quy n qu c gia i v i các ngu n l c t nhiên và quy
nh quy n c a qu c gia trong vi c a ra quy t nh v ti p c n ngu n gen.
Các bên tham gia CBD ph i n l c t o i u ki n cho vi c ti p c n ngu n gen.
ng th i, các n c ó c ng cam k t s d ng các ngu n gen v i s tham v n
ch t ch v i, ví d , các c ng ng a ph ng ã có truy n th ng s d ng
ngu n l c này hay sinh s ng t i n i có các ngu n l c này. Trong Hi p c
FAO, các bên cam k t b o h và phát tri n quy n c a ng i nông dân làm n
nh gi l i, s d ng, trao i và bán v t li u c thu ho ch. Hi p c FAO
c ký k t n m 2001 và có hi u l c n m 2004.
M t s n c ang phát tri n có quan i m r ng TRIPS ph i c s a i nh m
h tr vi c thi hành các nguyên t c c a CBD v ti p c n các ngu n gen, phân
ph i ng u l i ích và b o h tri th c truy n th ng. Các công ty c a n c
ngoài li u có c c p b ng sáng ch cho các “d ng s ng” mà m t qu c gia có
ch quy n i v i i t ng ó nh CBD cho phép hay không? Li u có cách gì
b o m r ng các n c c t v n v ti p c n các ngu n gen c a mình, và vi c
phân ph i l i ích t vi c s d ng nh m m c ích th ng m i i v i các b ng
sáng ch ki u này có công b ng (tho áng) hay không? ây là tr ng tâm c a
cu c tranh lu n v sao chép l u v sinh h c và nh ng v n ó c ng áp d ng
i v i nh ng sáng ch d a trên tri th c truy n th ng thu c s h u c a các
nhóm ng i b n a.
M t cách gi i quy t v n này có th là vi c áp d ng nh ng yêu c u liên quan
t i vi c th a nh n ngu n g c c a v t li u sinh h c g n v i, ho c là m t ph n
c a, n sáng ch . V n này ang c th o lu n t i WIPO và H i ng
TRIPS. Tuy nhiên, hi n có nh ng b t ng gi a các qu c gia. M t s n c ang
phát tri n mu n s a i Hi p nh TRIPS theo h ng thông tin v ngu n g c
c a v t li u sinh h c c bao hàm trong yêu c u v kh n ng c b ng sáng
ch . th hi n s s n sàng th c hi n, EU xu t vi c b c l mang tính ngh a
v v ngu n g c, nh ng v i nh ng ch tài không nh h ng t i hi u l c c a
b ng sáng ch . Hoa K hoàn toàn ph n i vi c b t bu c b c l v ngu n g c.
Có m t s nhà quan sát cho r ng có th áp d ng quy nh v vi c b c l mang
tính ch t ngh a v v ngu n g c mà không gây mâu thu n v i TRIPS.412
V n này ang c th o lu n trong m t s di n àn khác nhau, nh CBD,
FAO, WIPO và WTO. M t v n n y sinh khi các n c khác nhau ch a tham
gia các công c này vì các v n ó còn ang c àm phán. Ví d , Hoa k
ch a phê chu n CBD.
M t s n c cho r ng TRIPS c ng c n ph i bao hàm các cam k t c quy nh
trong, ví d , Hi p c FAO liên quan t i vi c b o h và phát tri n quy n c a
nh ng ng i nông dân làm n nh gi l i, s d ng, trao i và bán v t li u
thu ho ch. Tuy nhiên, ánh giá c a chúng tôi là TRIPS có kh n ng lo i tr

412
Pires de Carvalho (2000).

233
d ng s d ng này kh i các quy n i v i sáng ch . Th c t , Ch th c a EU v
b o h pháp lý các sáng ch công ngh sinh h c có lo i tr v nông nghi p i
v i d ng này.
Nh ng yêu c u c a TRIPS v b o v các gi ng cây tr ng
Theo Hi p nh TRIPS, các thành viên WTO s ph i b o h các gi ng cây tr ng
thông qua h th ng sáng ch , hay m t h th ng riêng h u hi u, hay k t h p c
hai h th ng ó. B o h gi ng cây tr ng (PVP) và b o v sáng ch có nh ng
yêu c u b o h c ng nh ph m vi b o h khác nhau . PVP b o h các gi ng cây
tr ng c thù. Lu t sáng ch b o h nh ng ng d ng k thu t mà không h n ch
i v i m t hay nhi u gi ng cây tr ng. S khác nhau gi a b o h sáng ch và
b o h gi ng cây tr ng ch b o h sáng ch th ng có ngh a là các các c
quy n. Các thành viên WTO l i d ng tính linh ho t mà Hi p nh TRIPS cho
phép và b o h các gi ng cây tr ng theo nhi u cách khác nhau, ngay c gi a các
n c phát tri n.
Vì v y, nh ng yêu c u t i thi u c quy nh trong Hi p nh TRIPS là ph i
có m t hình th c hay hình th c khác là h th ng riêng nh m b o h gi ng cây
tr ng. TRIPS không nêu rõ h th ng này ph i c t ch c nh th nào, mà ch
nêu là h th ng ó ph i có hi u qu . Nh v y, t t c thành viên c a TRIPS, k
c các n c ang phát tri n, c t do áp d ng hình th c b o h gi ng cây
tr ng phù h p v i i u ki n c a mình, mi n là i u ó có hi u qu . ý ngh a th c
t c a yêu c u v tính hi u qu không c nêu rõ trong TRIPS. Yêu c u v
tính hi u qu có th ngh a là ph i có kh n ng a các quy nh vào th c ti n
ho c ph i xem xét n các l i ích khác.
Hi p nh TRIPS không nh ngh a gi ng cây tr ng, tiêu chu n b o h , m c
b o h , hay th i h n b o h .413 Do ó, m i thành viên TRIPS khá t do trong
vi c t ch c m t h th ng có hi u qu , phù h p nh t v i i u ki n c a m i
n c.
Khi xem xét l i i u kho n quy nh v nh ng ngo i l v kh n ng c b ng
sáng ch i v i th c v t và ng v t ( i u 27.3b), ng i ta ã th o lu n nhi u
v h th ng mà các n c ang phát tri n nên l a ch n. Nh ng cu c th o lu n
này t p trung vào Công c UPOV - công c c coi là m t h th ng thay
th duy nh t i v i vi c b o h sáng ch cho t i m y n m g n ây. L i th này
ch y u là do các n c không c n ph i xây d ngcác quy t c riêng c a mình.
M t s tài li u phân tích cho r ng UPOV, trong phiên b n m i nh t (1991),
không áp ng nhu c u c a h u h t các n c ang phát tri n.414

Công c UPOV
M t ví d v m t h th ng riêng có hi u qu v b o h gi ng cây tr ng là Công
c UPOV (Liên minh Qu c t v b o v gi ng cây tr ng m i), c xây d ng

413
Ragnekar (2002).
414
Xem Tansey, ngoài các tác gi khác (1999).

234
n m 1961 và s a i vào các n m 1972, 1978 và 1991. UPOV ã có 53 thành
viên. H u h t các n c ang phát tri n u tham gia vào UPOV 1978.415 T t c
các n c tham gia UPOV u ph i tham gia UPOV 1991. UPOV 1991, trái v i
UPOV 1978, bao g m t t c các lo i gi ng và loài cây tr ng. Ngo i l iv i
ngành nông nghi p v n c quy nh trong UPOV 1991, nh ng quy nh ó
c dành cho các n c thành viên. Tuy nhiên, vi c nông dân tái s d ng h t
gi ng t các v thu ho ch c a mình không c m r ng t i kh n ng bán h t
gi ng, i u này l i c quy nh trong UPOV 1978.
V y nh ng yêu c u t i thi u i v i vi c áp d ng h th ng có hi u qu v vi c
b o h các gi ng cây tr ng các n c ang phát tri n có hàm ý gì? Vi c áp
d ng c ch b o h i v i các gi ng cây tr ng d a trên Hi p nh TRIPS h n
ch kh n ng c a ng i khácngoài ch s h u trong vi c s d ng nh ng gi ng
cây tr ng c b o h . Tuy nhiên, vi c b o h này b h n ch i v i các gi ng
cây tr ng áp ng các tiêu chu n c b n c t ra trong các quy nh (k c
yêu c u gi ng cây tr ng ph i có tính “m i”). Thêm vào ó, nhi u n c gi i
thích Hi p nh TRIPS theo cách mà các thành viên WTO có th quy t nh v
nh ng h n ch v quy n xem xét nhu c u c a nh ng nông dân làm n nh
(nh quy n truy n th ng c t do s d ng h t gi ng, nh ng ngo i l iv i
ng i nông dân). H n n a, các thành viên WTO có quy n áp d ng cái g i là
ngo i l i v i ng i t o gi ng, theo ó cho phép s d ng các gi ng cây tr ng
cb oh canh tác các gi ng cây tr ng m i.
M t nghiên c u quan tr ng v các n c phát tri n m c cao h n do Jeroen
Van Wijk và Walter Jaffe thu c Tr ng i h c Amsterdam th c hi n ã không
tìm th y b t k c n c h tr nào cho th y m i quan h gi a b o h gi ng cây
tr ng nh ng n c này và nh ng ho t ng sâu r ng h n trong nghiên c u và
phát tri n liên quan t i các gi ng cây tr ng.416 Tuy nhiên, nh ng nghiên c u
m i h n ã cho th y, b o h gi ng cây tr ng có tác ng tích c c i v i ngành
th ng m i Argentina và Kenya,417 nh ng ng i ta ngh r ng nh ng tác ng
tích c c này ch xu t hi n sau vài n m. H n n a, nh ng tác ng này c ánh
giá là m nh h n các n c có c ch b o h quy n s h u trí tu m nh i v i
các gi ng cây tr ng.418 Van Wijk và Jaffe c ng không tìm th y c n c h tr
cho gi i thi t r ng có nhi u gi ng cây tr ngh n cho nông dân các n c này.419
M t khác, nghiên c u này phát hi n ra r ng ngu n cung các gi ng cây tr ng
gi ng cây tr ng n c ngoài t ng lên. Tóm l i, nghiên c u này ã cho th y r ng
nông nghi p th ng ph m và các công ty s n xu t hay phân ph i h t gi ng
c h ng l i t s b o h . Nh ng nông dân làm n nh và nghèo không c
h ng l i t s b o h này. Tuy nhiên, h v n s có kh n ng b nh h ng b t
l i n u nh ng h n ch c áp d ng ch ng l i vi c h có th gi l i hay trao i
s n ph m.

415
Xem http://upov.int. Thông tin v thành viên c c p nh t ngày 31/7/2003.
416
Van Wijk và Jaffe (1995).
417
Domingo (2003) và Sikinyi (2003).
418
Van Wijk (2003).
419
Van Wijk và Jaffe (1995).

235
M t nghiên c u th c a sau này Kenya và Peru cho th y nh ng nông dân làm
n nh không b nh h ng b i s b o h các gi ng cây tr ng. Tuy nhiên,
nghiên c u này cho th y r ng s b o h các gi ng cây tr ng t p trung vào vi c
nghiên c u các s n ph m xu t kh u có l i nhu n và không thúc y sáng t o v
nh ng s n ph m áp ng nhu c u c a nh ng nông dân làm n nh .420 V khía
c nh này, nh i v i tr ng h p thu c, s b o h quy n s h u trí tu không
gi i quy t cv n thi u ngu n tài chính cho nghiên c u t nhân. Nh ã
trình bày trên, Hi p nh TRIPS cho phép có các ngo i l i v i vi c s d ng
các gi ng cây tr ng c a nông dân a ph ng ho c vi c t o gi ng cây tr ng a
ph ng.
Kenya, ch y u là các nhà s n xu t n c ngoài v hoa và rau qu ph c v
xu t kh u áp d ng c ch b o h cây tr ng. S b o h này ch ng t có l i i
v i ngành nông nghi p th ng ph m c a Kenya và tác ng gián ti p i v i
t n c và ng i dân. Trong khi ó, s b o h này không có tác ng tr c ti p
i v i nh ng ng i nông dân nghèo trong n c.421
Khi các n c ang phát tri n thi t l p c ch b o h gi ng cây tr ng, h có th
áp d ng ngo i l có th có i v i ng i nông dân tái s d ng, trao i và
buôn bán h t gi ng. Nhi u nông dân các n c ang phát tri n ph thu c r t
nhi u vào kh n ng tái s d ng h t gi ng - c các cây tr ng truy n th ng l n các
gi ng cây tr ng m i c phát tri n. H có th b tác ng tiêu c c n u quy n
này b h n ch hay t n kém h n. Tính linh ho t c a Hi p nh TRIPS do ó r t
quan tr ng i v i nhi u n c ang phát tri n. Trong b i c nh này, c n ph i
nh c t i T ch c Th ng nh t châu Phi (OAU - nay là Liên minh châu Phi, AU)
khi a ra h th ng pháp lu t m u cho phép t t c các hình th c tái s d ng v i
quy mô phi th ng m i.422 T ng t , n g n ây ã áp d ng h th ng pháp
lu t v b o h gi ng cây tr ng, theo ó cho phép ng i nông dân t ng i t
do trong vi c s d ng các s n ph m c b o h theo cách mà h ã t ng làm
423
tr c khi s b o h c th c hi n.
Tóm l i, vi c th o lu n v nh ng yêu c u i v i sáng ch trong l nh v c nông
nghi p và i v i các ngu n l c sinh h c, có th nói nh sau:
Sáng ch sinh h c: Hi p nh TRIPS yêu c u c p b ng sáng ch i v i các
sáng ch công ngh sinh h c. ng th i, TRIPS cho phép th c hi n nhi u bi n
pháp mang tính linh ho t, có th áp d ng cho m t n c nh m thi t l p h th ng
pháp lu t qu c gia theo h ng phù h p nh t v i các i u ki n c thù c a mình.
Nh ng n c có h n ch v n ng l c công ngh do ó có th h n ch kh n ng
c p b ng sáng ch công ngh sinh h c liên quan t i nông nghi p.
Gi ng cây tr ng: Hi p nh TRIPS yêu c u các thành viên WTO ph i b o h
gi ng cây tr ng theo b ng sáng ch ho c theo h th ng riêng. K t lu n có th
rút ra t nh ng phân tích hi n nay là s b o h c quy nh cho các gi ng cây

420
Lettington (2003).
421
CIPR (2002).
422
T ch c Th ng nh t châu Phi (2002), u 26. Có t i http://www.grain.org/brl/oau-model-law-
en.cfm.
423
Chính ph Ên (2000), u (39(1) (iv)). Có t i http://www.grain.org/brl/pvp-brl-en.cfm.

236
tr ng trong Hi p nh TRIPS không nh t thi t d n t i nhi u ho t ng nghiên
c u và phát tri n t i các n c ang phát tri n. M t khác, vi c áp d ng c ch
b o h gi ng cây tr ng có th giúp cho các n c ang phát tri n ti p c n t t h n
v i các gi ng cây tr ng c phát tri n trên th gi i. Tuy nhiên, ng i ta còn
nghi ng v kh n ng nh ng ti n b công ngh ki u này mang l i l i ích cho
nh ng ng i nông dân nghèo các n c ang phát tri n. Do ó, i u quan
tr ng i v i các n c ang phát tri n là ph i b o m cho nông dân nghèo
không b nh h ng b i các khía c nh tiêu c c c a vi c phát tri n công ngh
trong ngành nông nghi p. Chúng tôi, gi ng nh các nhà quan sát khác, di n gi i
Hi p nh TRIPS nh vi c cho phép thành viên WTO c a ra quy t nh v
nh ng h n ch v quy n nh m b o h gi ng cây tr ng có th xem xét nhu
c u c a nh ng nông dân làm n nh .
5.4. Tóm t t
Hi p nh TRIPS là hi p nh c a WTO mà nhi u n c ang phát tri n g p
nhi u khó kh n nh t trong quá trình th c hi n t Vòng àm phán Uruguay. Hi p
nh này ã b phê phán m nh m b i nh ng ng i có quan i m cho r ng các
n c thành viên WTO không cân nh c y v s phát tri n khi Hi p nh
c hình thành. Nh ng cân nh c v s phát tri n này ch y u b h n ch trong
nh ng dàn x p có tính chuy n ti p.
Các l nh v c sau c xác nh là quan tr ng nh t trong kh o sát c a chúng tôi
v h qu c a vi c th c hi n TRIPS i v i các n c ang phát tri n:
1. Tác ng v m t tài chính;
2. Tác ng v m t kinh t ;
3. Tác ng i v i vi c ti p c n thu c;
4. Tác ng i v i nông nghi p và ngu n gen.
Vi c th c hi n nh ng yêu c u v m t thi t ch trong TRIPS ch c ch n t o ra
gánh n ng tài chính i v i các n c có ngân sách h n h p. Khi ánh giá v tác
ng kinh t , tài li u phân tích cho th y các n c có trình phát tri n cao nh t
c h ng l i t vi c t ng c ng b o h quy n s h u trí tu trên toàn c u
trong th i h n b o h , trong khi gây thi t h i cho nh ng n c c n nh p kh u
công ngh . Phân tích này, g n li n v i nh ng chi phí v thi t ch liên quan t i
vi c thi hành Hi p nh, cho th y các phí t n có th t ng i l n i v i các
n c ang phát tri n.
Tuy nhiên, v m t dài h n h n, tài li u phân tích cho th y h th ng quy n s
h u trí tu có hi u qu có th có tác ng tích c c v kinh t i v i các n c
ang phát tri n, c th là d i hình th c chuy n giao công ngh , cho dù c
th c hi n thông qua u t tr c ti p n c ngoài ho c chuy n giao quy n s
d ng. Tuy nhiên, m t y u t quan tr ng trong b i c nh này là n ng l c ti p thu
công ngh m i c a t ng n c. Khi i sâu v v n này, nhi u nghiên c u cho
r ng các n c ang phát tri n có th t p trung các ngu n l c c a mình vào các
bi n pháp t ng c ng n ng l c qu n lý nhà n c, sáng ki n v giáo d c, thúc
y s phát tri n các công ngh u tiên và c i thi n chính sách c nh tranh. M t
nghiên c u c a OECD kh ng nh r ng i u quan tr ng i v i các n c ang

237
phát tri n là ph i b o m có m t môi tr ng phù h p v i các bi n pháp trên
h ng l i nhi u nh t t vi c b o h m nh h n quy n s h u trí tu . C ng c n
ph i nh r ng, nói chung, các phân tích cho th y s b o h quy n s h u trí tu
g n li n v i nh ng tác ng ng ng: các tác ng tích c c không x y ra khi các
n c ch a t t i m t m c phát tri n kinh t nh t nh. Phân tích c ng cho
th y có m i t ng quan tích c c gi a b o h m nh s h u trí tu v i vi c c i
thi n ho t ng th ng m i, m c dù m i t ng quan này y u h n m i quan h
v i u t tr c ti p n c ngoài.
H n n a, i m quan tr ng c n xem xét là h u h t nh ng tác ng c phân
tích có liên quan t i các sáng ch . Có r t ít phân tích c th c hi n v tác ng
i v i các n c ang phát tri n do vi c th c hi n các quy n s h u trí tu khác
trong Hi p nh TRIPS, nh quy n tác gi , b o h nhãn hi u, ch d n a lý,
v.v..
Khi nghiên c u v tác ng c a Hi p nh TRIPS i v i s c kh e và y t các
n c ang phát tri n, Hi p nh TRIPS ch n thu n là m t y u t trong s r t
nhi u y u t khác có nh h ng t i vi c cung c p thu c. Tuy nhiên, có th nói
r ng h th ng sáng ch có tác ng t i giá c a các lo i thu c c c p b ng
sáng ch , m t tác ng có th là tiêu c c i v i các n c ang phát tri n n u
kh n ng s n xu t thu c generic b h n ch m t cách quá áng.
V tác ng i v i nông nghi p và ngu n gen, Hi p nh TRIPS cho phép m t
m c linh ho t nh t nh m t n c xây d ng h th ng pháp lu t trong
n c theo h ng t t nh t phù h p v i i u ki n c a mình. Hi n không có m t
c tính nào v tác ng i v i nông nghi p và ngu n gen t i nh ng n c
ang phát tri n có s d ng kh n ng này. Tác ng có th khác nhau gi a các
n c ang phát tri n, tùy thu c vào vi c h l a ch n vi c th c hi n các cam k t
nh th nào và ph thu c vào i u ki n ph bi n trong t ng n c. V n còn ch a
rõ li u nông dân nghèo các n c ang phát tri n có c h ng l i t các ti n
b công ngh hay không vì h th ng sáng ch thúc y phát tri n th ng m i
i v i các s n ph m quan tr ng s ng còn i v i th ng m i. Nhi u n c,
trong ó có EU, gi i thích Hi p nh TRIPS là cho phép các thành viên WTO
quy t nh vi c h n ch các quy n xem xét t i nhu c u c a nh ng nông dân
làm n nh .
Trong nh ng n m g n ây, h u h t các n c ang phát tri n ã áp d ng và hi n
i hóa h th ng pháp lu t c a mình. Tuy nhiên, m t s n c v n ch a th c
hi n y các cam k t c a mình. i u này có th là do nh ng khi m khuy t
trong h th ng pháp lu t v quy n s h u trí tu c a các n c ó, nh ng ch
y u liên quan t i vi c th c thi h th ng pháp lu t này. Khi c tính v tác ng
c a TRIPS i v i các n c ang phát tri n, c n l u ý r ng các kinh nghi m
th c ti n c a Hi p nh TRIPS i v i m t b ph n các n c ang phát tri n b
h n ch do nh h ng c a các giai o n chuy n ti p.
C ng c n ph i xem xét th c t là m t s n c ang phát tri n ã áp d ng, ho c
có k ho ch áp d ng, các tiêu chu n cao h n v quy n s h u trí tu so v i yêu
c u c a TRIPS. i u này là do các cam k t mà các n c này ã th a thu n v i
Hoa K và EU trong nh ng cu c àm phàn song ph ng hay khu v c.

238
M t k t lu n có th rút ra t ây là r t khó có th tách bi t các tác ng c a vi c
th c hi n các ngh a v c a TRIPS ra kh i các tác ng c a vi c th c hi n các
cam k t trong các hi p nh khu v c hay song ph ng, hay nh ng quy t nh
c a ra trong hoàn c nh khác.
Hi p nh TRIPS cho phép m t m c linh ho t nh t nh nh ng các n c
ang phát tri n hi n nay không th ng xuyên s d ng. M t i u ki n tiên quy t
quan tr ng các n c ang phát tri n có th h ng l i t nh ng khuy n khích
do vi c t ng c ng quy n s h u trí tu mang l i là nh ng i u ch nh thích h p
i v i chính sách phát tri n và c nh tranh c a mình.
Tóm l i, có th nói r ng tác ng c a TRIPS i v i các n c ang phát tri n
tùy thu c vào n ng l c c a các n c này trong vi c n m b t các l i th c a
Hi p nh TRIPS và theo cách th c mà các n c l a ch n thi hành Hi p
nh.
Các n c ang phát tri n ã a nh ng yêu c u c a Hi p nh TRIPS vào h
th ng pháp lu t c a mình t o l i th là nh ng n c thu c nhóm n c có
n ng l c công ngh cao, trong ó có Brazil, Chile, Hàn Qu c, Mexico và Thái
Lan. Trong s các n c này, Chile, Hàn Qu c và Mexico thu c nhóm có m c
“phát tri n con ng i cao” theo b ng x p h ng v phát tri n con ng i c a
UNDP. Brazil và Thái Lan thu c nhóm n c “phát tri n con ng i trung bình”.
M t nhóm khác là các n c có thu nh p t ng i th p nh ng có trình công
ngh tiên ti n và, dù thi u các ngu n l c, ã thu c nhi u l i ích t vi c thi
hành Hi p nh TRIPS. Nh ng n c này bao g m Trung Qu c và n (c hai
n c u n m trong nhóm “phát tri n con ng i trung bình”).
Có nhi u i u cho th y, các n c LDC ít c h ng l i do áp d ng các tiêu
chu n TRIPS vào h th ng pháp lu t c a mình. Lý do là các n c này thi u c
s công ngh thu hút u t . Do thi u ngu n l c, h không th t o ra c
môi tr ng pháp lý và th ch c n thi t b o v l i ích c a xã h i. L ch trình
v vi c chuy n ti p c a các n c này s s m h t h n (ngày 1/1/2006 nói chung
và n m 2016 i v i sáng ch v thu c). Tuy nhiên, các n c này có th yêu
c u kéo dài giai o n chuy n ti p.
Cu i cùng, c ng có m t s n c khác thu c di n nghèo và thi u n ng l c v
công ngh và th ch . i v i nh ng n c này, r i ro l n là vi c thi hành
TRIPS s không mang l i l i ích nào cho xã h i, tr khi nh n c h tr t bên
ngoài. Hi p nh hi n không cho phép các n c ó t o ra nh ng ngo i l chung
i v i các ngh a v c a mình theo TRIPS. Các ngo i l này ph thu c vào s
l ng c a các thành viên WTO khác i v i nh ng khi m khuy t trong ch
v quy n s h u trí tu c a các n c ó.Danh m c các tài li u tham kh o
Adede, A.O. 2001. “Kinh t chính tr c a Hi p nh TRIPS: Ngu n g c và l ch
s ”, Geneva: ICTSD.
Amet, Zohre. 2003. “Gi i thích Hi p nh TRIPS theo i u 3.2 c a B n ghi nh
v Gi i quy t tranh ch p trong WTO và v th c a các n c ang phát tri n”,
Lu n v n Th c s , Tr ng i h c Uppsala, Khoa Lu t.

239
Andersen, B., Z. Kozul-Wright and R. Kozul-Wright. 2002. “Quy n tác gi ,
C nh tranh và Phát tri n: Tr ng h p ngành công nghi p âm nh c”, Tài li u
th o lu n No 145. Geneva: UNCTAD.
Barton. 2003a. “Chín tháng sau Báo cáo c a U ban UK v quy n s h u trí
tu : ánh giá và nh ng u tiên cho hành ng trong t ng lai”, Chatham House
Conference: “quy n s h u trí tu - ng l c cho c nh tranh và t ng tr ng hay
là tr ng i không c n thi t?” ngày 17/6/2003.
Becker. 2002. “Forstudie: teknologiovergoring enligt TRIPS-avtalet i WTO,
Sida.
Becker. 2003. “Nh ng thúc y i v i chuy n giao công ngh sang các n c
kém phát tri n: m t nghiên c u v các ph ng th c thúc y theo i u 66.2
trong Hi p nh WTO/TRIPS”, Nghiên c u th ng m i, Sida.
Bellman, C., Dutfield và R. Melendez-Ortiz ( ng ch biên) 2003. Th ng m i
trong tri th c: Tri n v ng phát tri n v TRIPS, th ng m i và s b n v ng
London: Earthscan.
Brage. 1996. “Hi p nh Vòng àm phán Uruguay và tác ng kinh t c a nó”
trong Vòng àm phán Uruguay và các n c ang phát tri n. Will Martin và L.
Alan Writers ( ng ch biên). Cambridge: Nhà xu t b n i h c Cambridge.
CIPR. 1996. H p nh t các quy n s h u trí tu và chính sách phát tri n, Báo
cáo c a H i ng Quy n s h u trí tu , London, CIPR.
Cohen. 2003. “S h u trí tu và kinh t h c v s c kh e qu c t ”, c trình
bày t i h i ngh “S h u trí tu và s c kh e c ng ng qu c t ”, Tr ng i h c
Georgetown, Washington, ngày 8/10/2003.
Correa. 1999. “Ti p c n ngu n gen th c v t và các quy n s h u trí tu ”, Tài
li u no 8. FAO, U ban Ngu n gi ng cây tr ng, gen dành cho l ng th c và
nông nghi p.
Correa. 2000. Quy n s h u trí tu , WTO và các n c ang phát tri n: Hi p
nh TRIPS và các l a ch n sách l c), M ng l i Th gi i th ba.
Das, Bhagirath Lal. 1999. T ch c Th ng m i th gi i: H ng d n v khuôn
kh th ng m i qu c t , M ng l i Th gi i th ba.
Datamonitor. 2001. Ngành công nghi p gi ng n m 2005. London: Datamonitor.
Domingo, Oscar Agustín. 2003. “Qu n lý s h u trí tu trong phát tri n m t
công ty h t gi ng quy môv a c a Argentina”, H i ngh c a WIPO-UPOV v s
h u trí tu trong công ngh sinh h c th c v t. Geneva, ngày 24/10/2003.
Einarsson, P. and M. Bystrom. 2002. TRIPS-vad betyder WTO:s for de fattiga
landernas manniskor och miljo. Stockholm: Forum Syd.
FAO. 2000. Tuyên b v Công ngh sinh h c. T ch c L ng th c và Nông
nghi p Liên h p qu c (FAO).

240
Finger, J. Michael and Julio J. Nogués. 2002. “K t qu không công b ng c a
Vòng àm phán Uruguay: Nh ng l nh v c m i trong các cu c àm phán t ng
lai c a WTO”, Kinh t th gi i, 25:3, trang 321-340.
Finger, J.M và P.Schuler.1999. “Vi c th c hi n nh ng cam k t c a Vòng àm
phán Uruguay: thách th c i v i s phát tri n”, Tài li u th o lu n 2215.
Washington DC: Ngân hàng Th gi i.
Gaslandt, M., K. E. Maskus và E.V. Wong. 2001. “Phát tri n và phân ph i các
thu c thi t y u i v i các n c nghèo: ki n ngh c a DEFEND”, Tài li u th o
lu n 552. Stockholm: IUI, Vi n Nghiên c u kinh t công nghi p.
Gervais, D. 1998. Hi p nh TRIPS: L ch s so n th o và phân tích, Sweet và
Maxwell, London.
Chính ph n . 2000. “B o h gi ng cây tr ng và Lu t v Quy n c a nông
dân”. http://www.grain.org/brl/pvp-brl-en.cfm
IFPMA. 2003. “Thúc y nghiên c u và phát tri n v d c ph m Trung
Qu c: m t nghiên c u tình hu ng”. Geneva: Liên minh Các hi p h i s n xu t
d c ph m qu c t .
Johanson B. (ch biên) 2003. Genklippet? Maten, miljon och den nya biologin.
Stockholm: Formas.
Khan, Z. 2002. “S h u trí tu và phát tri n kinh t : Các bài h c t l ch s Hoa
K và châu Âu”, Tài li u nghiên c u 1a, CIPR
http://www.iprcommission.org/graphic/documents/study_papers.htm
Kumar, N. 2002. “Quy n s h u trí tu và phát tri n kinh t : Kinh nghi m c a
các n c châu Á”, Tài li u nghiên c u 1b, CIPR.
http://www.iprcommission.org/graphic/documents/study_papers.htm
Lai, Edwin. 1998. B o h quy n s h u trí tu qu c t và t l im is n
ph m. T p chí kinh t h c phát tri n, 55:1, trang 133-153.
Leesti, M. và T. Pengelly. 2002. “Các v n v th ch i v i các n c ang
phát tri n trong vi c ho ch nh chính sách, hành chính vth c thi v s h u trí
tu ”. http://www.iprcommission.org/graphic/documents/study_papers.htm
Lele, U, W. Leeser và G. Hortskotte-Wesseler. 1999. Quy n s h u trí tu trong
nông nghi p: Vai trò c a Ngân hàng Th gi i trong vi c h tr các n c vay và
các n c thành viên. Washington D.C. Ngân hàng Th gi i.
Lesser W. 2001. Tác ng c a các quy n s h u trí tu trên c s TRIPS i
v i các ho t ng kinh t các n c ang phát tri n.
http://www.wipo.int/about-ip/en/studies/dpf/ssa_lesser_trips.pdf
Lettington, Robert J.L. 2003. “Nông nghi p quy mô nh và s t v v dinh
d ng theo i u 8(1) c a Hi p nh v các khía c nh liên quan n th ng m i
c a quy n s h u trí tu trong Vòng àm phán Uruguay: Nghiên c u tình hu ng
t Kenya và Peru, Geneva: ICTSD và UNCTAD.
Lakare utan granser. 2003. “Nytt WTO-avtal sakrar inte tillgangen till
mediciner”. http://www.lakareutangranser.org

241
Lakemedelsindustrigoreningen, LIF. 2002. Lakemedel, TRIPS-avtalet och u-
landerna. Stockholm: Lakemedelsindustrigoreningen.
Makus, K.E. 2000. “Quy n s h u trí tu và phát tri n kinh t : B ng sáng ch ,
t ng tr ng và n i au t ng tr ng”, trong Quy n s h u trí tu trong n n kinh
t toàn c u. K. Maskus. Washington D.C: Vi n Kinh t h c qu c t , trang 143-
170.
Maskus, K.E. 2000b. “T ng c ng b o h các quy n s h u trí tu t i Lebanon”
trong u i k p s c nh tranh. Hoeckman và Zarrouk ( ng ch biên). Anne
Arbor: Nhà xu t b n Tr ng i h c Michigan.
Maskus, K.E. 2003. “B o h s h u trí tu : Li u ã i quá xa?” trong Nghiên
c u chính sách Th ng m i 2003, J. M. Curtis và D. Ciuriak ( ng ch biên)
Canada: B Ngo i giao và Th ng m i qu c t .
Maskus, K. E. och Yang, G. 2003. “Quy n s h u trí tu , chuy n giao quy n s
d ng, và i m i”, Tài li u nghiên c u chính sách 2973, Washington D.C. Ngân
hàng Th gi i.
U ban Th ng m i qu c gia và Sida. 2002. En samlad ansats for att uppfylla
utvecklingsdimensionen i Doha-deklarationen-forslag till svenskt agerande.
Stockholm.
OECD. 1997 và 1998. ánh giá u t tr c ti p n c ngoài. Paris: OECD.
OECD. 2002. u t tr c ti p n c ngoài i v i phát tri n: t i a hóa l i ích,
t i thi u hóa chi phí. Paris: OECD.
OECD. 2003. “Tác ng c a Các khái c nh liên quan n th ng m i c a
quy n s h u trí tu và u t tr c ti p n c ngoài các n c ang phát tri n,
TD/TC/WP(2002)42/FINAL
T ch c Th ng nh t châu Phi. 2000. “H th ng pháp lu t m u c a châu Phi v
b o v quy n c a các c ng ng a ph ng, nông dân và nhà t o gi ng và v
Quy ch ti p c n ngu n sinh h c, http://www.grain.org/brl/oau-model-law-
en.cfm
Pardey, P.G. and N.M. Beintema. 2001. Phép thu t ch m ch p: Nghiên c u và
phát tri n trong nông nghi p: m t th k sau Mendel”, Thông báo chính sách
l ng th c 36. Washington D.C.: Vi n Nghiên c u chính sách l ng th c qu c
t (IFPRI), http://www.ifpri.org/pubs/fps/fps36.pdf
Penna, F. J. and C.J. Visser. 2002. Các ngành công nghi p v n hóa và quy n s
h u trí tu ” trong C m nang v Phát tri n, Th ng m i và WTO. B. Hoekman,
A. Mattoo, và P. English, ( ng ch biên). Washington D.C. Ngân hàng Th
gi i.
Pires de Carvalho. 2000. “Yêu c u b c l ngu n g c c a ngu n gen và tài li u
cho phép cthông báo tr c không vi ph m Hi p nh TRIPS: V n và gi i
pháp”. ng d ng Lu t sáng ch , 2:371.

242
Ragnekar, D. 2002. “Ti p c n ngu n gen, nh ng sáng ch d a trên gen và Nông
nghi p”, Tài li u nghiên c u 3a. CIPR.
http://www.iprcommission.org/graphic/documents/study_papers.htm
Ronnback, Klas. 2003. Att handla for jamstalldhet? - ett genderperspektive pa
global handel och WTO. Stockholm: Forum Syds forl.
Sikinyi, Evans. 2003. “Kinh nghi m v b o h gi ng cây tr ng theo Công c
UPOV” H i ngh c a WIPO-UPOV v quy n s h u trí tu i v i công ngh
sinh h c gi ng cây tr ng, Geneva, ngày 24/10/2003.
Smarzynska, B. 1999. “Thành ph n c a u t tr c ti p n c ngoài và b o h
quy n s h u trí tu các n n kinh t chuy n i”. Ngân hàng Th gi i.
http://www1.worldbank.org/wbiep/trade/papers_2000/IPRarticle.pdf
Smarzynska, B. 2002. “Thành ph n c a u t tr c ti p n c ngoài và b o h
quy n s h u trí tu : B ng ch ng t các n n kinh t chuy n i”. Tài li u th o
lu n 2786. Washington D.C. Ngân hàng Th gi i.
Stewart, T. 1993. Vòng àm phán Uruguay c a GATT - L ch s àm phán, Vol
II, Commentary, Kluwer, Deventer, Boston.
Subrimanian, A. 1995. “ t các con s vào cu c tranh lu n v d c ph m theo
TRIPS” T p chí qu c t v Qu n lý công ngh , 10:2/3, trang 252-268.
Tansey, G. 1999. Th ng m i, s h u trí tu , th c ph m và a d ng sinh h c -
các v n chính và s l a ch n cho vi c xem xét i u 27.3 c a Hi p nh
TRIPS n m 1999. Quaker Peace & Service.
Thornstrom 2003. “Vi maste vaga forsoka - for matforsorjningens skull”, in
Genklippet? Maten, miljion och den nya biologin. B. Johansson (ch biên).
Stockholm: Formas.
UNCTAD. 1996. Hi p nh TRIPS và các n c ang phát tri n, Geneva: Liên
h p qu c.
Wijk, J van và W. Jaffe. 1995. Tác ng c a quy n ng i t o gi ng cây tr ng
các n c ang phát tri n. Amsterdam: Vi n H p tác nông nghi p liên M và
Tr ng i h c T ng h p Amsterdam.
Wijk, Arnold van. 2003. “Thi hành vi c b o h gi ng cây tr ng”. H i ngh c a
WIPO-UPOV v quy n s h u trí tu i v i công ngh sinh h c th c v t,
Geneva, ngày 24/10/2003.
Watal, Jayashree. 1999. “áp d ng các sáng ch v s n ph m trong ngành d c
ph m n ”, C nh tranh th gi i, 20, trang 5-21.
Ngân hàng Th gi i. 2002. “S h u trí tu : Cân b ng nh ng i m i v i s ti p
c n c nh tranh” trong Tri n v ng kinh t toàn c u và các n c ang phát tri n
n m 2002, Washington D.C.: Ngân hàng Th gi i, trang 129-150.
http://www.worldbank.org/prospects/gep2002/full.htm
WTO/WHO. 2002. Các hi p nh c a WTO và y t công c ng, Geneva: WTO
và WHO.

243
244
6. Gi i quy t tranh ch p
• H th ng gi i quy t tranh ch p c a WTO ho t ng t ng it t iv i
các n c ang phát tri n.
• Xét v tri n v ng phát tri n, h th ng gi i quy t tranh ch p c a WTO là
s hoàn thi n c a h th ng gi i quy t tranh ch p trong k nguyên GATT.
Các n c ang phát tri n ã kh i ki n nhi u v tranh ch p trong WTO
h n so v i GATT và v i m c thành công cao h n, nh ng các v ki n
ch y u do các n c ang phát tri n l n và trình phát tri n cao h n
theo u i.
• Nhi u n c ang phát tri n thi u ngu n l c tài chính và hành chính
kh i ki n và theo u i các v ki n. H n n a, các n c phát tri n nh h n
và kém phát tri n h n b h n ch trong vi c m b o s tuân th thông
qua vi c e d a tr ng ph t th ng m i.
6.1. B i c nh
GATT ban u có m t i u kho n v gi i quy t tranh ch p, theo ó n u m t
n c b n c khác ánh giá là không tuân th các ngh a v c a mình, thì v
vi c có th c ngh xem xét b i m t Ban H i th m c l p. khuy n
ngh c a Ban H i th m có hi u l c, nh ng khuy n ngh này ph i c H i ng
GATT thông qua. i u này có ngh a, trên th c t , t t c các n c có quy n ph
quy t trong quá trình gi i quy t tranh ch p và có th ng n c n vi c thành l p
Ban H i th m, không ch p thu n báo cáo c a Ban H i th m và các bi n pháp
c ng ch thi hành.
B t ch p “ i m y u” c h u này, h th ng ó ã ho t ng khá t t trong m t
th i gian dài. M c dù tr ng ph t ch c thông qua trong m t tr ng h p, vi c
hình thành Ban H i th m và ch p nh n báo cáo c a Ban H i th m hi m khi b
ng n tr . Tuy nhiên, vào gi a nh ng n m 1980, khi có nhi u v n nh y c m
h n v chính tr c xem xét, s l ng các v tranh ch p mà bên b ki n không
ch p nh n báo cáo c a Ban H i th m ã gia t ng. Do ó, nh ng ch trích v h
th ng này c ng t ng lên. Tr c h t, EU và Hoa K b ch trích v s b t l c c a
h th ng nh m b o m vi c tuân th các quy nh c a WTO. C ng có nh ng
b t bình v vi c b n thân quy trình th ng kéo dài quá lâu. Các n c nh và
ang phát tri n c m th y r ng h th ng y u kém này ã có s phân bi t i x
v i h , vì các n c m nh h n v kinh t và chính tr có th theo u i l i ích c a
h thông qua nh ng bi n pháp khác ngoài c ch gi i quy t tranh ch p.
6.2. Mô t th t c gi i quy t tranh ch p
6.2.1. Các i u kho n chung
Là m t ph n c a Vòng àm phán Uruguay, m t h th ng gi i quy t tranh ch p
m i ã c thi t l p trong WTO, ó là Tho thu n v các Quy t c và Th t c
i u ch nh vi c gi i quy t tranh ch p (DSU), có hi u l c t ngày 1/1/1995. Th
t c này g n gi ng v i h th ng gi i quy t tranh ch p c a GATT, nh ng có m t
s khác bi t quan tr ng. Theo DSU, n u m t thành viên WTO nh n th y mình
b nh h ng tiêu c c do vi c m t thành viên khác không tuân th quy nh

245
WTO, thành viên ó có th yêu c u tham v n v i thành viên kia. N u tham v n
không thành, thành viên này có th khi u ki n lên Ban H i th m, hay kháng cáo
lên C quan Phúc th m c a WTO. Quy t nh c a Ban H i th m và C quan
Phúc th m có hi u l c thi hành. N u m t n c không tuân th quy t nh hay
không a ra b i th ng (nh d i hình th c thu quan th p h n), thì n c ó
có th ph i ch u nh ng bi n pháp tr a (tr ng ph t th ng m i).
Thay i l n nh t so v i GATT là m t qu c gia riêng l không còn có kh n ng
ng n c n b t k ph n nào c a quy trình gi i quy t tranh ch p. Các quy t nh
c a Ban H i th m c áp d ng m t cách t ng, tr khi t t c các thành viên
c a WTO ph n i i u này. Thêm vào ó, kh n ng kháng cáo các phán quy t
c a Ban H i th m t i C quan phúc th m th ng tr c, C quan Phúc th m, ã
c áp d ng. B n Tho thu n v gi i quy t tranh ch p còn ràng bu c v m t
th i gian ng n ch n các v ki n kéo dài quá lâu.
Nói ng n g n, so v i h th ng tr c ây, m t h th ng gi i quy t tranh ch p có
tính c ng ch h n, t ng h n và có tính pháp lý h n ã c thành l p. H
th ng gi i quy t tranh ch p c a WTO có kh n ng là m t h th ng m nh nh t
trong s các hi p nh qu c t .
6.2.2. ix c bi t và i x khác bi t
M t h th ng gi i quy t tranh ch p m nh h n nh m ph n nào c i thi n kh n ng
c a các n c ang phát tri n và nh trong vi c b o v quy n c a mình trong các
hi p nh WTO. B n Tho thu n v gi i quy t tranh ch p bao g m hai i u
kho n v ix c bi t và i x khác bi t i v i các n c ang phát tri n.
Tuy nhiên, các i u kho n này không có t m quan tr ng quy t nh i v i các
n c ang phát tri n. Theo m t nhà quan sát, các i u kho n này có tính tuyên
b h n là tính th c hi n.424 Ví d , i u không rõ là li u i u lu t quy nh s
chú c bi t trong quá trình tham v n i v i nh ng v n và l i ích c th c a
các n c ang phát tri n có hi u qu ng k nào hay không. Tuy nhiên, i u
lu t trong DSU quy nh Ban Th ký WTO có trách nhi m cung c p h tr k
thu t cho các n c ang phát tri n là r t quan tr ng i v i nh ng n c này.
Tuy nhiên, gi i h n v ngu n l c và s công b ng c ng có ngh a là Ban Th ký
không th i di n m t bên trong tranh ch p. H tr c a Ban Th ký do ó c
425
coi là ch a tho áng. T tháng 10/2002, các n c ang phát tri n ã có th
nh n s tr giúp t Trung tâm T v n lu t c a WTO, trung tâm này có nhi u
ngu n l c và có th i di n cho các n c ang phát tri n trong quá trình t
t ng (xem h p th c t ).
Trung tâm T v n lu t WTO (ACWL)
Trung tâm T v n lu t WTO (ACWL) là m t t ch c h tr các n c kém phát
tri n (LDCs), các n c ang phát tri n và các n n kinh t chuy n i v i vi c t
v n v m t lu t pháp, ào t o và giáo d c v các quy nh c a WTO. M c tiêu
c a Trung tâm là mang l i cho nh ng n c kém phát tri n h n trong WTO c
h i s d ng h th ng gi i quy t tranh ch p gi ng nh các n c phát tri n trong

424
Delich (2002).
425
Hoekman và Mavroidis (1999).

246
WTO.
D ch v c a ACWL là dành cho t t c các n c ang phát tri n là thành viên
c a c WTO và ACWL, và cho t t c các n c kém phát tri n trong WTO. T
ch c này l y m c phát tri n c a các n c xem xét m c phí thành viên và
phí t v n.
Các thành viên u tiên (k c Th y i n) óng góp ph n v n ban u 1 tri u
USD i v i các n c phát tri n, và các m c 50.000 USD, 100.000 USD và
300.000 USD i v i các n c ang phát tri n (tùy thu c vào m c phát tri n
- ánh giá d a trên t l th ng m i c a n c ó v i th ng m i th gi i và
GNP tính theo u ng i c a n c ó). Thêm vào ó, 9 n c phát tri n là thành
viên óng 1,25 tri u USD m i n m trong 5 n m u.
Vi c t v n pháp lý chung là mi n phí trong m t s gi nh t nh i v i các
n c ang phát tri n là thành viên c a ACWL và t t c các n c kém phát tri n
(cho dù có là thành viên hay không). i v i các n c ang phát tri n không
ph i là thành viên c a ACWL, m c phí lên t i 350 USD/gi cho d ch v t v n
ki u này. H tr v quy trình t t ng trong các c quan gi i quy t tranh ch p
c a WTO có chi phí t 25 USD/gi i v i các n c kém phát tri n, t i 250
USD/gi ho c h n i v i các n c ang phát tri n có m c phát tri n cao
h n.
ACWL c thành l p vào tháng 6/2001 và bao g m 7 lu t s có trình cao,
m i châu l c có ít nh t m t ng i. Trong n m u ho t ng, t ch c này ã h
tr 6 n c v t v n lu t chung và tham gia vào t ng ó quy trình gi i quy t
tranh ch p trong WTO.
6.3. Tác ng i v i các n c ang phát tri n
H th ng gi i quy t tranh ch p là n n t ng i v i vi c áp d ng chính xác và có
hi u qu các hi p nh qu c t . i u này này c ng c áp d ng trong l nh v c
th ng m i. V c b n, thông qua gi i quy t tranh ch p mà m t qu c gia có th
b o v quy n l i c a mình trong h th ng th ng m i a ph ng. Các quy nh
c a WTO – v n ôi lúc không rõ ràng - c ng ã c gi i thích thông qua vi c
gi i quy t tranh ch p. Khi không có s phán xét c a bên th ba, các n c s
hoàn toàn t b o v quy n l i c a mình. Trong m i kh n ng, i u này có l i
cho các n c m nh h n và gây thi t h i v i các n c y u h n. Do ó, gi thi t
c b n trong phân tích c a chúng tôi là m t h th ng gi i quy t tranh ch p m nh
trong WTO là i u áng mong c n u nh các nguyên t c pháp lý cs
d ng i u ch nh th ng m i qu c t .
Tuy nhiên, m t câu h i t ra là h th ng gi i quy t tranh ch p c a WTO có
hi u qu nh th nào trong vi c b o v l i ích c a các n c ang phát tri n. a
s các nhà quan sát nh t trí r ng h th ng này ã ho t ng t t i v i các n c
ang phát tri n.427 Nh ng t t nh th nào? tr l i câu h i này, có th a ra

427
Ví d , xem Mosoti (2003); Ahn (2003) - ng i ã cho r ng h th ng gi i quy t tranh ch p c a WTO
là quan tr ng i v i s t ng tr ng kinh t h n n a c a Hàn Qu c; Lacarte-Muró và Gappah (2000) -
ng i có quan m r ng h th ng gi i quy t tranh ch p là c bi t quan tr ng i v i các n c ang
phát tri n.

247
m t phép so sánh gi a h th ng gi i quy t tranh ch p c a WTO và h th ng gi i
quy t tranh ch p c a GATT i v i các n c ang phát tri n, và xác nh xem
li u hi u qu c a h th ng này i v i các n c ang phát tri n có t ng t nh
i v i các n c phát tri n không.
6.3.1. So sánh vi c gi i quy t tranh ch p c a WTO v i vi c gi i quy t tranh
ch p c a GATT
Nh ng thay i c a ra trong h th ng gi i quy t tranh ch p c a WTO u
là tích c c i v i các n c ang phát tri n so v i các i u kho n v gi i quy t
tranh ch p trong GATT .427 Vì t ng n c không còn có quy n ph quy t trong
quy trình gi i quy t tranh ch p, nên không m t n c nào, cho dù m nh t i âu,
có th ng n c n c m t n c, cho dù y u t i âu, trong vi c b o v quy n l i
c a mình theo các hi p nh WTO. Ví d , Antigua và Barbuda g n ây ã có
tranh ch p v i Hoa K .428 H th ng m nh h n này - v i quy trình t ng và
ràng bu c v th i gian - ã làm t ng s c ép các n c ch p hành các quy t
nh pháp lý. i u này c bi t quan tr ng i v i nh ng n c thi u s c m nh
kinh t trong vi c c ng ch tuân th .429 Ví d , Costa Rica ã thành công trong
vi c bu c Hoa K ph i tuân theo quy t nh c a Ban H i th m, cho dù th c t
là b t k m t tr ng ph t th ng m i nào c a Costa Rica u không t o ra m i
e d a i v i Hoa K .430
Tuy nhiên, vi c áp d ng h th ng gi i quy t tranh ch p c a WTO c ng mang l i
nh ng tác ng tiêu c c i v i các n c ang phát tri n. H th ng m i này có
tính pháp lý h n và ph c t p h n so v i h th ng c a GATT, i u này òi h i
ph i có nhi u chuyên gia pháp lý h n và có th t o ra phí t n cao h n i v i
n c khi u ki n.431 M t s nhà quan sát ã nh n nh m t cách c th r ng vi c
nâng cao tính pháp lý trong quy trình c a WTO òi h i các bên liên quan n
m t v ki n ph i tìm nh ng chuyên gia lu t ngay t giai o n u tiên tránh
432
b qua b t k th t c k thu t nào. i u này c coi là c bi t quan tr ng
vì nó th ng thông qua th t c tham v n và àm phán ban u, ây là các th
t c có th t c nh ng gi i pháp có l i nh t và nhanh nh t.433 Nh ng òi h i
cao h n s d ng có hi u qu h th ng này là c bi t khó i v i các n c
ang phát tri n - nh ng n c này th ng có h n ch l n v m t lu t pháp, tài
chính và chính sách th ng m i.
Nh ng trên th c t , nh ng thay i này có nh h ng nh th nào i v i vi c
gi i quy t tranh ch p c a các n c ang phát tri n? M t cách th c ánh giá
t m quan tr ng c a B n Tho thu n v gi i quy t tranh ch p i v i các n c
ang phát tri n là nhìn vào m c mà các n c này s d ng h th ng ó.
6.3.2. Các n c ang phát tri n kh i ki n nhi u h n WTO

427
Xem, ví d , South Centre (1999).
428
Hoa K - Bi n pháp tác ng t i cung c p qua biên gi i các d ch v c b c và cá c c (WT/DS285).
429
Hudec (2002).
430
Hoa K - lót (WT/DS24).
431
Shaffer (2003).
432
Busch và Reinhardt (2003).
433
Busch và Reinhardt (2003).

248
Các n c ang phát tri n là nhóm n c s d ng h th ng gi i quy t tranh ch p
c a WTO nhi u h n so v i vi c h ã làm GATT và xu h ng này ang gia
t ng. Trong tám n m u c a WTO (1995-2003), các n c ang phát tri n ã
kh i ki n g n 100 v , hay tính trung bình, kho ng 12 v /n m.434 T n m 2000,
các n c ang phát tri n ti n hành h n 17 v m i n m. i u này có th so sánh
v i 15 n m cu i c a GATT, khi các n c ang phát tri n ti n hành d i 6 v
ki n m i n m.435 M t khác, t l các v ki n có s tham gia c a các n c ang
phát tri n trong t ng s các v ki n ch t ng m c khiêm t n t kho ng d i
1/3 s v khi u ki n trong 15 n m cu i c a GATT lên trên 1/3 s v khi u ki n
t khi thành l p WTO (các n c phát tri n c ng có nhi u khi u ki n WTO
h n so v i GATT).436 Tuy nhiên, trong 4 n m cu i, các n c ang phát tri n ã
khi u ki n nhi u h n so v i các n c phát tri n.
Vi c các n c ang phát tri n s d ng h th ng gi i quy t tranh ch p c a WTO
nhi u h n so v i GATT có th c coi nh m t d u hi u cho th y h th ng
này c tin c y h n và hi u qu h n i v i các n c ang phát tri n. ng
th i, i u này c ng ph n ánh r ng nhi u WTO có nhi u qu c gia thành viên h n
và nhi u l nh v c h n ã c bao hàm trong các hi p nh th ng m i a
ph ng.
C ng c n nh n m nh r ng m t s n c ang phát tri n l n và có m c phát
tri n cao h n có liên quan n ph n l n các v tranh ch p. Trong s 117 v
tranh ch p x y ra tính n tháng 10/2003, Brazil có 22 v , n 15, Mexico 13
437
v , Hàn Qu c 10 v , Thái Lan 10 v và Argentina 9 v . Trong s các tranh
ch p khác do các n c ang phát tri n kh i ki n, có 15 v liên quan n các
n c n c Nam M và châu Á, c l n l n nh . Cho t i nay, ch có m t n c
kém phát tri n và không có n c châu Phi nào ti n hành khi u ki n. Tuy nhiên,
m t s n c châu Phi, bao g m Nigeria, Zimbabwe và Nam Phi ã tham gia v i
t cách là bên th ba.438 Th c t nhi u n c ang phát tri n không s d ng h
th ng gi i quy t tranh ch p có th c coi là d u hi u các n c ó ( c bi t là
các n c kém phát tri n) không có ngu n l c c n thi t s d ng h th ng
này. M t cách gi i thích khác là i u này ch n gi n ph n ánh t l nh bé c a
các n c này trong th ng m i th gi i.439
Tóm l i, có th nói r ng vi c các n c ang phát tri n ngày càng s d ng nhi u
h n h th ng gi i quy t tranh ch p c a WTO là d u hi u cho th y h th ng này
h u ích h n i v i các n c ang phát tri n so v i h th ng GATT. ng th i,
h th ng này ch th c hi n i v i các n c có n ng l c th c hi n khi u ki n.
6.3.3 và thành công l n h n
M t cách ánh giá hi u qu c a h th ng gi i quy t tranh ch p này là vi c xem
xét m c các khi u ki n c a ra mà các bên b ki n ph i nh ng b . Hai
nhà nghiên c u B c M , Busch và Reinhardt, ã phân lo i các v ki n GATT
434
WTO (WT/DS/OV/16).
435
Busch và Reinhardt (2003).
436
Busch và Reinhardt (2003).
437
WTO, JOB(03)/225.
438
WTO, JOB (03)/255.
439
Holmes và các ng tác gi (2003).

249
và WTO x y ra trong nh ng n m 1980 - 2000 theo tiêu chí bên b ki n nh ng
b toàn ph n, m t ph n hay không nh ng b .440 H th y r ng n ng l c c a các
n c ang phát tri n bu c các bên b ki n ch p nh n nh ng b toàn b t ng t
36% lên t i 50% trong giai o n này, nh ng b m t ph n t ng t 19% lên t i
23% (xem B ng 12). i u này cho th y h th ng gi i quy t tranh ch p c a
WTO có hi u qu h n i v i các n c ang phát tri n so v i h th ng GATT,
ít nh t là v i nh ng n c có ngu n l c cho phép h s d ng h th ng này.
B ng 12: T l các v ki n do các n c ang phát tri n a ra ã d n t i
nh ng b
Không nh ng b Nh ng b m t Nh ng b toàn b
ph n
GATT 44% 19% 36%
WTO 27% 23% 50%
Tuy nhiên, theo kh o sát k h n, Busch và Reinhardt th y r ng có nh ng ti n
tri n do các n c ang phát tri n t o ra trong vi c t c nh ng nh ng b có
th ch y u là i v i các n c ang phát tri n có m c GDP tính theo u
ng i cao.441 Do ó, có th là quy trình gi i quy t tranh ch p có hi u qu h n
i v i nhóm n c ang phát tri n này, nh ng không nh t thi t nh v y i v i
các n c ang phát tri n nghèo.
C ng c n ph i nh n m nh r ng k t qu c a Busch và Reinhardt không thay i
theo quy mô th tr ng (GDP) nh ng l i thay i theo m c thu nh p (GDP tính
theo u ng i). i u này cho th y n ng l c s d ng có hi u qu h th ng gi i
quy t tranh ch p c a t ng n c liên quan nhi u h n v i m c phát tri n ch
không ph i là s c m nh kinh t c a n c ó.
M t nghiên c u khác phát hi n ra r ng, các n c ang phát tri n ti n hành
khi u ki n t i WTO thành công h n ( c o b ng m c t do hóa h n) so
442
v i GATT.
Tóm l i, h th ng gi i quy t tranh ch p c a WTO xem ra h u ích h n iv i
các n c ang phát tri n n u so v i h th ng c a GATT mà nó thay th .
6.3.4. H th ng này có hi u qu i v i các n c ang phát tri n t ng t
nh i v i các n c phát tri n?
Phân tích th ng kê do Busch và Reinhardt th c hi n bao g m c các n c ang
phát tri n l n các n c phát tri n, do ó t o ra m t i m b t u h u ích trong
vi c a ra câu tr l i cho câu h i nêu trên. Các th ng kê cho th y, h th ng
GATT có hi u qu h n i v i các n c phát tri n so v i các n c ang phát
tri n. H n n a, các th ng kê còn cho th y nh ng k t qu c i thi n t GATT n
WTO i v i các n c phát tri n ít nhi u l n h n so v i các n c ang phát
tri n. Nói cách khác, theo nh ng ánh giá th ng kê này, hi u qu c a h th ng
gi i quy t tranh ch p c a WTO i v i các n c phát tri n cao h n so v i các

440
Busch và Reinhardt (2003).
441
Busch và Reinhardt (2003).
442
Bown (2004).

250