Μετ

η
νπέ
ν
ατ
ο
υΚώσ
τ
αΒά
ρ
ν
α
λ
ηκ
α
ι
τ
οφα
κ
ότ
η
ςΜα
ρ
ί
α
ςΧρ
ο
υ
σ
ά
κ
η

NTOKOYMENTA
α
πότ
ηδ
ε
κ
α
ε
τ
ί
ατ
ο
υ'
40σ
τ
αΨα
χ
ν
ά

Υπαίθριο ιατρείο του Ερυθρού Σταυρού στα Ψαχνά Ευβοίας, το 1948

ΔΥΟ ΣΠΟΥΔΑΙΟΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΙ του περασμένου αιώνα, ο μεγάλος μας ποιητής και πεζογράφος
Κώστας Βάρναλης (1884-1974) και η διακεκριμένη φωτογράφος Μαρία Χρουσάκη (18991972), απαθανάτισαν με τον τρόπο του ο καθένας, δύο ανεξάρτητα μεταξ ὐ τους γεγονότα που
συνέβησαν στα Ψαχνά της δεκαετίας του '40. Με αφορμή ένα φονικό που συντάραξε τον
τόπο στα χρόνια της Κατοχής, ο Βάρναλης έγραψε τότε στην αθηναϊκή εφημερίδα "Πρωία" το
χρονογράφημα "170 ράβδοι χρυσού". Η Χρουσάκη από την άλλη, φωτογράφισε το 1948 ένα
"Υπαίθριο ιατρείο του Ερυθρού Σταυρού στα Ψαχνά", με υποσιτισμένα παιδιά να τρέχουν γυμνά κάπου στην εξοχή. Την ιστορία της φωτογραφίας αυτής, την εξιχνιάσαμε από τύχη, ύστερα από μια συζήτηση που είχαμε για εκείνα τα χρόνια με τον κ. Δημήτρη Δούδαλη, ανακαλύπτοντας μάλιστα, ότι κάπου ανάμεσα σ' αυτά τα παιδιά βρισκόταν κι εκείνος. (Δ.Μ.)
παρρησία 1

Το χρονογράφημα
Από το 1941 έως το 1944, ο Κώστας Βάρναλης
χρονογραφούσε στην καθημερινή αθηναϊκή εφημερίδα "Πρωία". Τα 81 από εκείνα τα χρονογραφήματα, έχουν συμπεριληφθεί στο βιβλίο
"Κώστας Βάρναλης: Φέιγ βολάν της Κατοχής Χρονογραφήματα", που κυκλοφόρησε το 2007
από τις εκδόσεις Καστανιώτη με επιμέλεια του
Γιώργου Ζεβελάκη. Ανάμεσα σε αυτά, ανακαλύψαμε το χρονογράφημα με τον τίτλο "170
ράβδοι χρυσού", που αναφέρεται σε ένα φόνο
που έγινε μεταξύ συγγενών στα Ψαχνά για...
170 αγγούρια! Ο Γιώργης Δούδαλης, ύστερα από καυγά, μαχαίρωσε τα ξαδέρφια του Δημήτρη
και Σπύρο Δούδαλη, με αποτέλεσμα ο ένας να
χάσει τη ζωή του και ο άλλος να τραυματιστεί
βαριά. Σύμφωνα με τον Βάρναλη, τα τρία ξαδέρφια ήταν μαυραγορίτες... (διαβάστε ολόκληρο το χρονογράφημα στην επόμενη σελίδα).

θυμήθηκε και τις... ψείρες, έναν από τους εφιάλτες εκείνης της εποχής:
"Στον πόλεμο του '40 και μετά, είχε πέσει μεγάλη πείνα. Από την ασιτία, τα παιδιά έβγαζαν εξογκώματα και μελανιές στο δέρμα. Λόγω και
της ανύπαρκτης υγιεινής, φούντωσε η ψείρα.
Θυμάμαι, το '48 πρέπει να ήταν, που μας πήραν
όλα τα παιδιά του Δημοτικού και μας πήγαν λίγο έξω από τα Ψαχνά, στο νερόμυλο του Καϊάφα, όπου μας έπλυναν μέσα σε μεγάλα καζάνια και μας έβαλαν σκόνες και αλοιφές που τις
είχαν φέρει οι Εγγλέζοι...".

Γράφει η Φωτειάννα Ταυρή (Β4)

Μιλήσαμε για το θέμα με τον κ. Δημήτρη (Μήτσο) Δούδαλη, ζητώντας του να σχολιάσει το
κείμενο του Βάρναλη, αλλά και να μας πει για
τον αντίκτυπο που είχε το γεγονός στην τοπική
κοινωνία. Ο κ. Δούδαλης, ένας 75χρονος αγρότης και πολύ γνωστός και συμπαθής στα Ψαχνά,
είναι κι αυτός από το ίδιο, παλιό και μεγάλο σόι
των πρωταγωνιστών εκείνης της τραγικής ιστορίας. Όσο μιλούσαμε, μπορούσες να δεις πόσο
έντονα καθρεφτιζόταν στα μάτια του, άλλοτε
μια νοσταλγία και χαρά για τα παλιά κι άλλοτε
μια μεγάλη πίκρα. Ας τον ακούσουμε:
"Ήμουν πάρα πολύ μικρός όταν έγινε εκείνο το
γεγονός και δεν θυμάμαι κάτι συγκεκριμένο.
Βέβαια, το είχα ακούσει, όπως είχα ακούσει αργότερα και διάφορες κουβέντες του καφενείου,
που δεν έχουν αξία να τις αναφέρουμε. Πάντως, δεν ισχύει αυτό που συμπεραίνει ο Βάρναλης, ότι δηλαδή επρόκειτο για μαυραγορίτες
της Κατοχής και πολυεκατομμυριούχους. Για το
βιοπορισμό τους μόνο δούλευαν και τίποτα παραπάνω. Επικρατούσαν όμως τέτοιες συνθήκες
τότε, που το πνευματικό επίπεδο ήταν χαμηλό,
δεν υπήρχε καλλιέργεια, δυστυχώς!".

Η φωτογραφία
Συνεχίσαμε τη συζήτηση με τον κ. Δούδαλη,
παραμένοντας στη δεκαετία του '40, όταν ήταν
μαθητής του Δημοτικού. Ανάμεσα στα άλλα,
2παρρησία

Η μαρτυρία του κ. Δούδαλη για το συγκεκριμένο συμβάν του '48, δίνει και την εξήγηση της
σπάνιας φωτογραφίας που δημοσιεύουμε στην
προηγούμενη σελίδα, για την οποία μέχρι τώρα
γνωρίζαμε μόνο αυτὀ που αναφερόταν στη λεζάντα της: "Υπαίθριο ιατρείο του Ερυθρού
Σταυρού στα Ψαχνά Ευβοίας, το 1948". Όσο
για τη φωτογράφο, τη Μαρία Χρουσάκη, βρήκαμε την πληροφορία ότι συμμετείχε ως εθελόντρια νοσοκόμα σε πολλές αποστολές του Βρετανικού Ερυθρού Σταυρού στην ελληνική ύπαιθρο. Έτσι, βρέθηκε και στα Ψαχνά το 1948.

170 ράβδοιχρυσού
Το
υΚώσ
τ
αΒάρ
ν
αλ
η

Η διαφορά ανάμεσα στα
τρία ξαδέρφια δεν ήτανε
μικρή: εκατόν εβδομήντα
«ράβδοι χρυσού», ήγουν
αγγούρια. Ούτε ένα, ούτε
δύο. Πώς να δώσουν τόπο της οργής ο Δημήτρης,
ο Σπύρος κι ο Γιώργης Δούδαλης;
Κάποτε οι Αχαιοί πολεμούσαν δέκα χρόνια µε
τους Τρώες για µια γυναίκα. Και τι είναι µια γυναίκα -έστω και η ωραία Ελένη!- μπροστά σε εκατόν εβδομήντα αγγούρια, φρέσκα, δροσερά, τριζάτα µε το χνούδι απάνω τους και το ανθό στη
μύτη; Ελένες βρίσκονται σήμερα, όσες θέλετε για
µια πεντάρα. Αγγούρια δε βρίσκονται. Και τ'
αγγούρια το καθένα είναι κ' ένας Μέγας Μογγόλος! Τα είπαμε κάποτε «καρπαζοεισπράχτορες»
των λαχανικών! Παίρνουμε το λόγο µας πίσω.
Είναι, όνομα και πράμα, οι μεγαλειότητες του
μποστανιού.
Αν λοιπόν για µιαν Ελένη σκοτωνόντανε δέκα
χρόνια Αχαιοί και Τρώες, για εκατόν εβδομήντα...
Ελένες, είναι πολύ λογικό να σκοτωθούνε τα τρία
ξαδέρφια στα Ψαχνά της Ευβοίας. Για την Ελένη
σκοτωνόντανε βασιλιάδες, απόγονοι θεών, για τ'
αγγούρια σκοτωθήκανε πολυεκατομμυριούχοι
μπαξεβάνηδες, απόγονοι άνευ προγόνων.
Τα Ψαχνά είναι ένα ωραίο χωριό µε ποτάμι, µε
κήπους, µε δάση, µε χωράφια και… ημιγυμνάσιον!
Τα τρία ξαδέρφια ήσαν περιβολάρηδες, δηλαδή
χρυσωρύχοι της Αλάσκας. Κι όπως λέει το τηλεγράφημα (μπορούσε και να µην το λέγει) «τόσον ο
δράστης, όσον και τα θύματα ήσαν πολυεκατομμυριούχοι». Επίσης περιττό ήτανε να µας εξηγήσει
το τηλεγράφημα πώς γίνανε πολυεκατομμυριούχοι: «διότι εκέρδισαν πολλά εκατομμύρια από την
πώλησιν κηπευτικών ειδών εις υπερβολικάς τιµάς».
Ήσαν λοιπόν «μαύροι».
Φαίνεται πως «δουλεύανε» μαζί τα τρία συγγενάδια. Αλλά κάποτε στη διανοµή των κερδών τα
δύο αδέρφια, ο Δημήτρης και ο Σπύρος, θέλανε
να καταχραστούνε 170 αγγούρια. Η µέθη του
κέρδους τούς είχε ζαλίσει. Κι όσο τους ζάλιζε το
κέρδος, τόσο διψούσαν περισσότερο! Δεν έφτανε
που κλέβανε τον κόσµο, θέλανε να κλέβουνε κι ο
ένας τον άλλο. Τα τσουβάλια κ' οι κασέλες µε τα
χαρτονομίσματα διαρκώς πληθαίνανε. Κ' έπρεπε,
μ' όποιον τρόπο, να μη σταματήσει το µάζωµα.
Ξέρανε να πλουτίζουν αλλά δεν ξέρανε να είναι

πλούσιοι. Δεν ξέρανε να χαρούνε το χρήµα και τ'
αγαπούσανε περισσότερο από τη ζωή τους.
Προσπαθήσανε λοιπόν τα δύο αδέρφια να γελάσουν τον εξάδερφό τους. Αλλά κι αυτός ήτανε
από την ίδια πάστα. Κι αυτός προσπαθούσε να
τους γελάσει όπως κι όταν μπορούσε. Και ίσως
να τους είχε κλέψει έως τώρα πολλές φορές στις
μελιτζάνες ή στις ντοµάτες. Δεν ήθελε όµως να
τον κλέψουν οι άλλοι.
– Εδώ λείπουν 170 αγγούρια.
– Δε λείπει τίποτα.
– Πώς, αφού εγώ τα φόρτωσα στο κάρο...
– Ήτανε την άλλη φορά... Και µη φωνάζεις τόσο!
– Εµένα θα πείτε να µη φωνάζω; Σας τρώω το µάτι...
Και τράβηξε τη μαχαίρα και τους όργωσε τα
ψαχνά, στα... Ψαχνά της Χαλκίδος! Ο ένας «υπέκυψεν ήδη εις τα τραύµατα του κι ο άλλος ευρίσκεται εις απέλπιστικήν κατάστασιν». Αλλά δεν είναι απίθανο να τα είχε κλέψει ο δράστης τα 170
επίµαχα «δροσιστικά». Οι άλλοι δεν εννοούσαν
να τους πιάσει κορόιδα. Επιµένανε. Και τότες ο
Γιώργης, για να επιβάλει το δίκαιον του ισχυροτέρου, τους πετσόκοψε.
Δεν είναι κρίµα να χαθούνε άδικα τρεις πολυεκατομμυριούχοι; Γιατί, εκτός από τα δύο θύµατα,
κι ο ίδιος ο δράστης είναι θύµα. Γιατί αναγκάστηκε να πάρει τα βουνά. Άφησε πίσω του τα
τσουβάλια και τις κασέλες µε τους θησαυρούς
του, άφησε το νοµισµατοκοπείο του, άφησε το
«χρυσορρόα Πακτωλό»! Και γυρίζει νηστικός κι
απένταρος και άστεγος, µε το κεφάλι του όχι καλά
στεκούμενο στους ώµους του. Έχυσε ποταµούς
αιµάτων για να προσθέσει λίγες χιλιάδες στα εκατομμύριά του. Και τα έχασε όλα. Αλλά και τα
θύµατα για τον ίδιο λόγο χάσανε και τα εκατομμύρια και τη ζωή τους. Καλά λέει η παροιμία:
«Αγγουροµαζώµατα, διαβολο-σκορπίσματα»!
Επιτέλους να σκοτωθούν άνθρωποι πτωχοί για
ένα αγγούρι -και για μισό ακόμα- είναι κάπως δικαιολογημένο. Αλλ' άνθρωποι εκατομμυριούχοι
εις όλα τα είδη των λαχανικών, αυτό είναι η εσχάτη µωρία. Αλλά τι τα θέλετε! Ήσαν ανυπέρβλητοι μαυραγορίτες˙ όχι όμως και εκατομμυριούχοι. Τους έλειπε η πείρα του δευτέρου αυτού
επαγγέλματος. Και η ψυχραιμία. Αλλιώς, αντί να
σκοτωθούν αυτοί, θα βάζανε το κοινόν να πληρώσει τη διαφορά. Θα υπερτιμούσαν λιγάκι τα
είδη τους, θα κλέβανε λιγάκι στο καντάρι -και θα
είχανε και τη ζωή τους και τη συγγενική οµόνοια
άθικτες και τα χρήµατά τους «σωστά».
Αλλ' «Ο Θεός να σε φυλάει από καινούργιο
έµπορο», λέει µια παροιµία.

ef
(Για την αντιγραφή: Δανάη Χειμώνα)

παρρησία 3

ΑΝΑΚΑΛΥΠΤΟΝΤΑΣ ΤΟ ΛΗΣΜΟΝΗΜΕΝΟ ΦΡΑΓΚΙΚΟ ΚΑΣΤΡΟ

ΚΛΕΙ
ΣΟΥΡΑ

Συμμετείχαν:
Συμμετείχαν: Α. Αλεξίου, Φ.
Φ. Γυφτόδημος, Ι.
Ι. Καλογήρου, Ι.
Ι. Μπαρσάκη, Μ.
Μ. Τζότζολα

Γράφει ο Φραγκίσκος Γυφτόδημος (Β1)
με υποβοήθηση από τον κ. Δημ. Μπαρσάκη

Καθώς περνάμε από τη θέση Δερβένι, εκεί όπου ο δρόμος Ψαχνών-Προκοπίου συμπιέζεται
ανάμεσα στον ποταμό Κηρέα από τα δεξιά και
τη σχεδόν κάθετη πλαγιά του βουνού από τα αριστερά, δεν υποψιαζόμαστε ότι ψηλά στην κορυφή αυτού του απόκρημνου βουνού (με τις
πολύ συχνές καταπτώσεις βράχων), κείνται ξεχασμένα τα ερείπια ενός κάστρου των χρόνων
της Φραγκοκρατίας. Πρόκειται για το θρυλικό
Κάστρο της Κλεισούρας, το οποίο βρίσκεται σε
απόσταση 6,5 χιλιομέτρων νοτιοανατολικά του
Προκοπίου και οριακά εντός της επικράτειας
του δήμου Διρφύων-Μεσσαπίων. Ωστόσο, επι4παρρησία

κρατεί η εσφαλμένη αντίληψη ότι ανήκει στο
γειτονικό δήμο Μαντουδίου-Λίμνης-Αγίας Άννας (στον πρώην δήμο Κηρέως, συγκεκριμένα).
Το όνομα Κλεισούρα προέρχεται από τη λατινική λέξη clausura, που σημαίνει το στενό πέρασμα ανάμεσα σε δύο βουνά και είναι συνώνυμο του ονόματος Δερβένι (από το τουρκικό dervent). Σε παλαιούς χάρτες, το κάστρο αναφέρεται ως Clausura, Clesura, Clissura, Klissura και
Glissura, ενώ στην παράδοση είναι γνωστό και
ως Σιδερόκαστρο και Σιδερόπορτα.
Ιστορικά στοιχεία
Το κάστρο χτίστηκε στις αρχές της Φραγκοκρατίας και κατά πάσα πιθανότητα το 1205 μ.Χ., με
σκοπό τον έλεγχο της μοναδικής και πολύ στενής διάβασης μεταξύ Κεντρικής και Βόρειας Εὐ-

βοιας. Θεωρούταν ως ένα από τα ομορφότερα και ισχυρότερα κάστρα της Εύβοιας
και το όνομά του είχε δοθεί
στο κεντρικό Τριτημόριο της
νήσου (Terzero della Clissura),
την κυριαρχία του οποίου είχαν αρχικά οι Λομβαρδοί και
αργότερα οι Ενετοί. Το 1276
μ.Χ, ο ιππότης της Καρύστου
Λικάριος (γνωστός επίσης ως
Ικάριος) κατέλαβε το Κάστρο
της Κλεισούρας για λογαριασμό των Βυζαντινών. Οι Βυζαντινοί το κατείχαν έως το έτος
1281, που το ανέκτησαν οι Ενετοί. To 1470 πέρασε στα χέρια των Τούρκων, οι οποίοι όμως δεν το χρησιμοποίησαν.
Κατά την εξέγερση του '21, η
περιοχή της Κλεισούρας αποτέλεσε το κέντρο οργάνωσης
των πρώτων επαναστατικών
στρατευμάτων της Εύβοιας και το ορμητήριο
του Αγγελή Γοβιού. Από εκεί, τον Απρίλιο του
1821, είχαν εκδοθεί και οι πρώτες επαναστατικές προκηρύξεις στην Εύβοια, με τις υπογραφές
των οπλαρχηγών Ν. Τομαρά, Γ. Κλωτσοτύρη, Γ.
Ιατρού και του πρωτοσύγκελου Βαρλαάμ.

θώς κοίταζε από χαμηλά, του φαινόταν αδύνατο να ανέβει σε εκείνο το κάθετο τείχος των
βράχων, το σχεδόν λείο και τόσο ψηλό. Όμως,
έπειτα από πολύ κόπο και επικίνδυνη αναρρίχηση, ακολουθώντας με τους δύο συνοδοιπόρους του τον ντόπιο οδηγό τους, κατάφεραν ύ-

Ο πρώτος ξένος περιηγητής στην Κλεισούρα
Ο Γάλλος λόγιος Jean Alexandre Buchon επισκέφθηκε το κάστρο στις 23 Μαΐου 1841 και,
όπως ο ίδιος σημειώνει, μέχρι τότε δεν το είχε
επισκεφτεί άλλος Ευρωπαίος περιηγητής. Οι περιγραφές και οι εντυπώσεις του από εκείνη την
περιήγηση, δημοσιεύθηκαν στο βιβλίο του “Voyage dans l' Eubée, les iles Ioniennes et les Cyclades en 1841” (Paris 1911), απ' όπου και αντλούμε τις πληροφορίες που παραθέτουμε. Ο
συγγραφέας, καταγοητευμένος από τη φυσική
ομορφιά της περιοχής, γράφει: "Η κοιλάδα την
οποία διασχίζει ο ποταμός Κηρέας, είναι η ωραιότερη που έχω δει στη ζωή μου" και αναφέρεται ακολούθως στην πλούσια βλάστηση
του τοπίου, με τις φασκομηλιές, τα πολύχρωμα
αγριολούλουδα, τις ασυνήθιστα μεγάλες αντραχνιές, τις δάφνες και πικροδάφνες, ενώ εντυπωσιάζεται και από τα σπήλαια του απόκρημνου
βουνού, τα σχήματα και τις χρωματικές αντιθέσεις των βράχων. Περιγράφοντας στη συνέχεια
την ανάβαση έως το κάστρο, ομολογεί ότι καπαρρησία 5

στερα από 3 ώρες ν' ανέβουν στην κορυφή. Αρχικά συνάντησαν τα ερείπια του εξωτερικού τείχους και μετά από λίγα βήματα υπήρχε δεύτερο
τείχος. Κατά την άποψη του Buchon, τα τείχη έφταναν μέχρι το βάθος του στενού περάσματος
και θα πρέπει να έκλειναν το σημείο διόδου,
που ονομαζόταν Σιδερόπορτα. Μέρος της οχύρωσης αποτελούσαν και οι φυσικοί ογκόλιθοι.
Σε ένα μκρό έξαρμα εξωτερικά, υπήρχε ένας μεγάλος τετράγωνος πύργος, που συνδεόταν με
το υπόλοιπο τείχος. Υπήρχαν και πολλοί ακόμα
ερειπωμένοι πύργοι σε διάφορα σημεία των
τειχών. Μέσα στο φρούριο, διακρίνονταν ερείπια ναών και κατοικιών και δεξαμενές νερού. Ο
Γάλλος περιηγητής υπολόγισε ότι η περίμετρος
του φρουρίου πρέπει να έφτανε το ½ με ¾ της
λεύγας, δηλαδή κάπου 2,4 με 3,6 χιλιόμετρα,
ενώ το πάχος των τειχών, που ήταν χτισμένα με
λίθους και κονίαμα κατά το γνωστό φραγκικό
τύπο δόμησης, το υπολόγισε στα 5 πόδια, δηλαδή γύρω στο ενάμισι μέτρο. Εκτός από το
κάστρο, δεν παραλείπει να περιγράψει και την
υπέροχη θέα από την κορυφή, απ' όπου μπορούσε να θαυμάσει όλη την κοιλάδα του ποταμού Κηρέα, τις καταπράσινες βουνοπλαγιές
με τα γραφικά χωριουδάκια και τους ελικοειδείς χωματόδρομους, τη βραχώδη κορυφή του
Καντηλιού και τον Ευβοϊκό κόλπο, το Αιγαίο πέλαγος και τη νήσο Σκόπελο των Σποράδων.

Οι περιγραφές των νεότερων ερευνητών
Σχεδόν έναν αιώνα μετά τον Buchon, επισκέφθηκε το κάστρο ο Λιμνιώτης ερευνητής Νικόλαος Μπελάρας, ο οποίος γράφει γι' αυτό στο
βιβλίο του "Το Ελύμνιον" (Αθήνα, 1939), χαρακτηρίζοντάς το "άγριον και μεγαλοπρεπές" και
αναφέροντας ότι η πρόσβαση ήταν δυνατή μόνο από τη μία αλλά πολύ απότομη πλευρά του
βουνού, αφού από τις άλλες υπήρχε γκρεμός.
Φτάνοντας στην κορυφή, συνάντησε ερείπια
του περιβόλου και των τετράγωνων πύργων καθώς και ίχνη κατοικιών.
Το 1969, βρέθηκε στην Κλεισούρα ο Αυστριακός καθηγητής Βυζαντινολογίας Johannes Koder, ο οποίος είχε υπόψη του την περιγραφή
του Buchon, αλλά όπως γράφει στο βιβλίο του
"Negroponte" (Wien, 1973), μόνο τα ερείπια της
πύλης και μία δεξαμενή ήταν δυνατό να εντοπισθούν, γιατί μεγάλη έκταση είχε καλυφθεί
από άγρια και απροσπέλαστη βλάστηση.
Τέσσερα χρόνια αργότερα, το 1973, ανέβηκε
στο κάστρο ο ερευνητής Θεόδωρος Σκούρας
και δημοσίευσε τις παρατηρήσεις του στη μελέτη του "Οχυρώσεις στην Εύβοια" (Αρχείον Ευβοϊκών Μελετών, τ. Κ΄, 1975) και αργότερα στο
βιβλίο του "Ακροπόλεις-Κάστρα-Πύργοι της Εύβοιας" (Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Εύβοιας,
2003). Όπως αναφέρει, η ανάβαση ήταν εξαιρετικά δύσκολη κι έπρεπε να χρησιμοποιεί κλα-

Το Κάστρο της Κλεισούρας σε γκραβούρα του Jean Buchon.

6παρρησία

δευτήρι, για να μπορέσει να περάσει μέσα από
τα πυκνά κλαριά. Χρειάστηκαν 6 ολόκληρες ὠρες μέχρι να ανέβει στην κορυφή, στα 480 μ.
υψόμετρο κατά τις μετρήσεις του. Περιγράφοντας το κάστρο, σημειώνει ότι η έκτασή του ξεπερνάει τα 35 στρέμματα, η είσοδος του είναι
από τα ανατολικά και το ανατολικό του τείχος
σώζεται σε μήκος 50 μέτρων περίπου, φτάνοντας τα 3 μέτρα ύψος, ενώ σε άλλα σημεία σώζονται πολύ μικρά τμήματα των τειχών και λιθοσωροί. Για τη σιδερένια πύλη, στην οποία
λέγεται ότι οφείλεται η ονομασία Σιδερόπορτα
και Σιδερόκαστρο, αναφέρει αυτό που υποστηρίζουν οι κάτοικοι των γύρω χωριών, ότι υπήρχε
μέχρι και τα χρόνια της Κατοχής.
Η σημερινή πρόσβαση
Μετά τον J. Buchon, τον Ν. Μπελάρα, τον J. Koder και τον Θ. Σκούρα, δεν έχει γράψει άλλος
για την Κλεισούρα, τουλάχιστον κατόπιν επίσκεψής του και επιτόπιας έρευνας. Ήταν μια πρόκληση για μας, λοιπόν, να ανέβουμε και να
εξερευνήσουμε το θρυλικό μα άγνωστο στους
πολλούς κάστρο, καταγράφοντας την εμπειρία
και τις εντυπώσεις μας.
Παίρνοντας τον εθνικό δρόμο από τα Ψαχνά
για το Προκόπι, περάσαμε τον Άγιο και τον Ν.
Παγώντα και κάπου 500 μ. πριν μπούμε στο
Δερβένι, στρίψαμε αριστερά σε ένα νεροφαγωμένο χωματόδρομο, στην τοποθεσία Κεφαλόβρυσο. Ακολουθώντας μια πολύ ανηφορική και
γεμάτη ελιγμούς πορεία για 1,3 χλμ. περίπου,
φτάσαμε σε ένα πλάτωμα στη θέση Παλιομάντιλο, όπου το υψόμετρο είναι 365 μ. Από εκεί
αρχίζει το δύσκολο μονοπάτι της ανάβασης.

Στην αρχή του μονοπατιού, με τον κ. Ντανάκο
Είχαμε μπροστά μας ένα μακρόστενο βουνό,
που το μήκος του είναι σχεδόν 2 χλμ. (από Βορρά προς Νότο) και το πλάτος του γύρω στα 800
μ. Βρισκόμασταν χαμηλά στη νότια πλαγιά και
έπρεπε να διανύσουμε μια ανηφορική απόσταση 1,2 χλμ. μέχρι να φτάσουμε στο κάστρο,
που είναι χτισμένο στην κορυφή του βόρειου
και πολύ απόκρημνου τμήματος του βουνού.

Οδηγός μας ήταν ο κ. Δημήτρης Ντανάκος από τη Νεροτριβιά, που ήξερε καλά όλα τα κατατόπια στην περιοχή, αφού από μικρό παιδί ήταν
κτηνοτρόφος σε τούτα τα μέρη. Λατρεύει αυτόν
τον τόπο και μας μίλησε για το μεγάλο πόνο του
αλλά και το θυμό του, όταν βλέπει να γίνονται
τόσες παρανομίες στα τελευταία χρόνια. Ο Δαφνώντας, μια τεράστια δασική έκταση που περιλαμβάνει τις νότιες πλαγιές του Καντηλιού και
φτάνει από την Κλεισούρα μέχρι τη Νεροτριβιά,
έχει στο μεγαλύτερο μέρος της ξεπουληθεί κι έχει γίνει ιδιωτική περιοχή, με άγνωστες σκοπιμότητες. Οι αυθαιρεσίες, η παράνομη υλοτόμηση και οι συστηματικές καταπατήσεις, καταστρέφουν το οικοσύστημα της περιοχής, χωρίς
να υπάρχει καμία προστασία και κανένας έλεγχος. Αυτά τα έχει καταγγείλει επανειλημμένα ο
κ. Ντανάκος, μα δεν βρίσκει ανταπόκριση από
την πολιτεία και τα όργανά της.
Η ανάβαση
Με τον κ. Ντανάκο να μας οδηγεί, μπήκαμε στο
πυκνό και πανέμορφο δάσος του βουνού, ακολουθώντας βορειοανατολική κατεύθυνση αρχικά. Το μονοπάτι ήταν σταθερά ανηφορικό αλλά
παρρησία 7

ομαλό, τουλάχιστον μέχρι τα μισά περίπου της
διαδρομής. Καθώς προχωρούσαμε ανάμεσα σε
πεύκα, αριές, πουρνάρια, αντραχνιές, σχίνους
και διάφορους άλλους θάμνους, η μόνη δυσκο-

8παρρησία

λία ήταν τα κλαδιά και οι πεσμένοι δεντροκορμοί που παρεμπόδιζαν το πέρασμα. Υπήρχαν και κάποια σημεία που το μονοπάτι ήταν
δυσδιάκριτο και μας μπέρδευε, έτσι που αναγκαστήκαμε να κάνουμε μερικά πισωγυρίσματα. Ακολουθώντας
ύστερα βορειοδυτική
κατεύθυνση και βγαίνοντας στη ράχη του
βουνού, αντικρίσαμε
για πρώτη φορά την
κορυφή του προορισμού μας. Δεν υπήρχε
ανηφόρα σε αυτό το
τμήμα της διαδρομής,
αλλά πορευόμασταν
σε βράχια και έπρεπε
να είμαστε περισσότερο προσεχτικοί, ιδιαίτερα όπου αναγκαζόμασταν να ξακρίσουμε. Πλησιάζοντας,
έπρεπε να κατέβουμε
μια βραχώδη και πολύ

απότομη κατηφόρα. Ύστερα, μας περίμενε το
τελευταίο και δυσκολότερο μέρος της ανάβασης. Κοιτάξαμε ψηλά και μας έπιασε φόβος. Δεν
πιστεύαμε ότι θα μπορούσαμε να αναρριχηθού-

με στην γκρεμίλα που είχαμε μπροστά μας. Το
κάστρο ήταν στην κορυφή και δεν φαινόταν,
αλλά λίγο χαμηλότερα διακρίνονταν τα λείψανα
ενός μεγάλου εξωτερικού πύργου. Ο κ. Ντανάπαρρησία 9

κος, δίνοντάς μας κουράγιο, μας συμβούλεψε
να τον ακολουθούμε κατά βήμα και δεν θα υπήρχε κανένας κίνδυνος. Μετά από πολύ μεγάλη προσπάθεια, φτάσαμε στα ερείπια του πύργου, του προμαχώνα του κάστρου. Βρισκόταν έξω από τα τείχη, αλλά φαίνεται από τους συνεχόμενους προς τα πάνω λιθοσωρούς, ότι υπήρχε ξεχωριστή οχύρωση που τον συνέδεε με το
κάστρο. Από τον πύργο, συνεχίσαμε την ανάβαση προς την πύλη του κάστρου κι απομακρυνόμασταν σιγά-σιγά από το βαθύ γκρεμό που είχαμε στα αριστερά μας. Ακόμα λίγος κακοτράχαλος ανήφορος απόμενε, ώσπου να φτάσουμε
στον τελικό προορισμό μας...

10 παρρησία

Άφιξη και περιδιάβαση στο κάστρο
Στο τέρμα του ανήφορου, βγήκαμε μπροστά στα
ερείπια της πύλης του κάστρου, η οποία βλέπει
προς τα ανατολικά. Περίπου μιάμιση ώρα είχαμε χρειαστεί συνολικά, για να ανέβουμε από τη
θέση Παλιομάντιλο έως εδώ. Χάρη στην πείρα
του οδηγού μας, ακολουθήσαμε την καλύτερη
και ασφαλέστερη διαδρομή και μάλλον δεν θα

είχε ακολουθήσει την ίδια ο Θ. Σκούρας, που
χρειάστηκε 6 ώρες για να φτάσει στην κορυφή,
ούτε και ο J. Buchon, που ανέβηκε ύστερα από
3 ώρες αναρρίχησης. Δεξιά και αριστερά της
πύλης, σώζονται τα ερείπια του ανατολικού τείχους, που φαίνεται πως ήταν το πιο ενισχυμένο. Όμως, δεν υπήρχε συνεχής οχυρωματικός
περίβολος από όλες τις πλευρές, αφού ο χώ-

παρρησία 1
1

Το υψόμετρο έφτανε τα 478 μέτρα. Νοτιοδυτικά
και δυτικά του κάστρου υπάρχει γκρεμός.
Σώζονται τα λείψανα μιας δεξαμενής ενώ
διακρίναμε πολλά σημεία στα οποία υπήρχαν
λιθοσωροί που κατά πληροφορίες μας

προέρχονταν από κτίσματα που βρίσκονταν
μέσα στο κάστρο. Επίσης
εντοπίσαμε και κάποια όστρακα. Η επιφάνεια
του κάστρου εκτιμάται ότι είναι κοντά στα 40
στρέμματα.
μέχρι 30 στρέμματα

πάρχουν

ρος προστατευόταν από μεγάλους, απροσπέλαστους γκρεμούς. Το σχήμα του κάστρου ήταν ακανόνιστο, ακολουθώντας τα όρια του επιπέδου
της βουνοκορφής. Η έκταση που κάλυπτε, θα
πρέπει να ήταν κοντά στα 30 στρέμματα, αν και
ο Θ. Σκούρας είχε υπολογίσει ότι ήταν μεγαλύτερη των 35 στρεμμάτων. Η επιφάνεια έχει
γενικά μια κλίση προς τα ανατολικά και υψομετρικές διακυμάνσεις από 1 μέχρι και 10 μ. Το
μέγιστο υψόμετρο είναι προς τα βορειοδυτικά
και φτάνει τα 478 μ. Στο ανατολικό τείχος, σώζονται και τα ερείπια μερικών τετράγωνων πύργων, που προεξέχουν προς τα έξω. Στο εσωτερικό του κάστρου, δεν διακρίνονται κτίσματα
παρά μόνο πέτρες και λιθοσωροί εδώ κι εκεί. Σε
διάφορα σημεία, βρήκαμε σκόρπια όστρακα αγγείων, προφανώς από την εποχή της Φραγκοκρατίας. Προχωρώντας προς τον κεντρικό χώρο,
συναντήσαμε τα ερείπια μιας δεξαμενής, που
πρόχειρα εκτιμήσαμε ότι οι διαστάσεις της θα
ήταν περίπου 10 επί 5 μ. και μεγαλύτερο από 2
μ. το βάθος της.
Απορία και βαθιά απογοήτευση, μας προκαλεί το γεγονός ότι μέχρι σήμερα δεν έχει δημοσιευθεί τίποτε από την Αρχαιολογική υπηρεσία
για το Κάστρο της Κλεισούρας. Αυτό το είχε επισημάνει και ο Θ. Σκούρας, ήδη από το 1975.
Το σημαντικό τούτο μνημείο, που η ηλικία του
ξεπερνάει τους 8 αιώνες, μένει στην πραγματικότητα ανεξερεύνητο, αναξιοποίητο και λησμονημένο απ' όλους...

Στου Πανού τη Στέρνα

"ΠΑΤΡΙΩΤΙΚΕΣ" ΑΥΘΑΙΡΕΣΙΕΣ
ΚΑΙ... ΜΑΡΜΑΡΑ ΜΠΟΝΟΣ
Γράφει ο Ταξιάρχης Δανέλης (Γ1)
Του "Πανού η Στέρνα" βρίσκεται στην αγροτική
τοποθεσία "Περιβόλια", κάπου ένα χιλιόμετρο
βορειοδυτικά των Ψαχνών και από τη δεξιά
πλευρά του εθνικού δρόμου προς τη Βόρεια Εύβοια. Εκεί, στις 28 Μαρτίου του 1822, τα πρωτοπαλίκαρα του οπλαρχηγού Αγγελή Γοβιού, ο
Αναγνώστης Γοβιός και ο Κότσος Δημητρίου (ή
Αρβανίτης), έχασαν τη ζωή τους ύστερα από ενέδρα των Τούρκων. Ο Αγγελής είχε ήδη υποκύψει στα τραύματά του λίγο νοτιότερα, στο Ρέμα
της Καστέλλας.
Ανάμεσα στα ελαιόδεντρα της περιοχής και
δίπλα σε μια αγροικία, συναντάμε σήμερα τα απομεινάρια μιας στέρνας στην οποία λέγεται
ότι οφείλεται το τοπωνύμιο. Εκείνο που τραβάει αμέσως την προσοχή μας, είναι ένας μικρός

σωρός πέτρες, οι οποίες προέρχονται μάλλον από ερείπια της στέρνας και έχουν στοιβαχτεί
κολλητά σε μια γωνία της. Ο πετροσωρός είναι
λίγο ψηλότερος από ένα μέτρο και πάνω του έχει τσιμενταριστεί μια τετράγωνη μαρμάρινη
πλάκα, όπου είναι χαραγμένη η εξής επιγραφή:
ΣΤΟΥΣ ΗΡΩΕΣ
ΠΟΥ ΘΥΣΙΑΣΤΗΚΑΝ
ΓΙΑ ΤΗ ΛΕΥΤΕΡΙΑ
ΤΗΣ ΕΥΒΟΙΑΣ
ΔΗΜΟΣ ΔΙΡΦΥΩΝ ΜΕΣΣΑΠΙΩΝ
ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ
ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΩΝ ΣΥΛΛΟΓΩΝ ΕΥΒΟΙΑΣ
Ο.Π.Σ.Ε.
7 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2012
ΜΑΡΜΑΡΑ ΜΠΟΝΟΣ

παρρησία 1
3

Όπως βεβαίως βλέπουμε,
η επιγραφή δεν αναφέρει
κανένα απολύτως στοιχείο
για το συγκεκριμένο ιστορικό
γεγονός, δηλαδή ούτε τα ονόματα των δύο ηρώων ούτε
και την ημερομηνία/χρονολογία που έπεσαν μαχόμενοι
κατά των Τούρκων. Αντ' αυτού, αναφέρει ποιοι και πότε
τοποθέτησαν εκεί την πλάκα
και ποιος τους την πούλησε ή
μπορεί και να τους τη χάρισε
γι' αυτό το σκοπό.
Έτσι, τιμώμενα πρόσωπα
του αυτοσχέδιου "μνημείου"
έγιναν αυτοί οι ίδιοι, δηλαδή ο Δήμος Διρφύων-Μεσσαπίων, η Ομοσπονδία Πολιτιστικών Συλλόγων Εύβοιας (ΟΠΣΕ) και
ο κύριος Μπόνος με τα μάρμαρα, αντί για τους
ήρωες Αναγνώστη Γοβιό και Κότσο Δημητρίου.
Με ανάλογο "πατριωτικό" πνεύμα, ως ιστορική
χρονολογία προβάλλεται η 7η Απριλίου 2012,
που τοποθέτησαν την πλάκα, ενώ παραλείπεται
εντελώς η ημερομηνία 28 Απριλίου 1822, που
θυσιάστηκαν για την πατρίδα μας οι δύο αγωνιστές. Βέβαια, στις 7 Απριλίου 1833 έγινε η
απελευθέρωση της Εύβοιας, αλλά αυτό δεν δικαιολογεί την όλη αυθαιρεσία.
Ο καθένας αντιλαμβάνεται την προσβολή και
την καπηλεία της εθνικής μνήμης. Υπάρχει όμως
και ζήτημα ιστορικής τεκμηρίωσης και ταυτοποίησης της θέσης, ώστε να επιβεβαιωθεί ότι
αυτά τα ερείπια ανήκουν όντως στη στέρνα του

Πανού. Και είναι ακολούθως ευθύνη της Δημοτικής αρχής να φροντίσει για τον ευπρεπισμό
του χώρου και την ανέγερση ενός καλαίσθητου
μνημείου καθώς και για την τοποθέτηση πινακίδων που θα διευκολύνουν τον επισκέπτη να
βρει τη συγκεκριμένη θέση.
Για το ζήτημα, μιλήσαμε με το δημοτικό
σύμβουλο κ. Νίκο Χασάνδρα, έχοντας την πληροφορία ότι είναι πρόεδρος της Ομοσπονδίας
Πολιτιστικών Συλλόγων. Αλλά μας διευκρίνισε
ότι αυτός είναι πρόεδρος στην "Πανευβοϊκή Ομοσπονδία Εκπολιτιστικών - Εξωραϊστικών Συλλόγων Ευβοίας" (ΠΟΕΣΕ), που δεν έχει σχέση με
την "Ομοσπονδία Πολιτιστικών Συλλόγων Εύβοιας" (ΟΠΣΕ). Απόρησε μάλιστα, γιατί αν και
είναι δημοτικός σύμβουλος, δεν είχε καμία ενημέρωση για το θέμα, που σημαίνει ότι η ενέργεια της τοποθέτησης της
πλάκας έγινε αυθαίρετα, χωρίς την έγκριση του Δημοτικού Συμβουλίου.
Ύστερα από αυτά, ο κ. Χασάνδρας έθεσε το ζήτημα στο
Δημοτικό Συμβούλιο και όπως ο ίδιος μας πληροφόρησε, η απάντηση του Δημάρχου, κ. Ιωάννη Μπουροδήμου, ήταν ότι κι αυτός είχε
πλήρη άγνοια του θέματος
και ότι πρέπει να ήταν πρωτοβουλία αποκλειστικά της
ΟΠΣΕ, χωρίς να έχει καμία
ανάμειξη ο Δήμος. Παράλληλα, δεσμεύτηκε ότι θα επιληφθεί για την επανόρθωση...
Ν. Χασάνδρας: Είναι ανεπίτρεπτο, ένα ιστορικό γεγονός να "τιμάται" με τέτοια ανευθυνότητα.
1
4παρρησία

ΑΚΑΜΑΤΟΣΘΕΜΑΤΟΦΥΛΑΚΑΣΤΟΥΕΥΒΟΪ
ΚΟΥΠΟΛΙ
ΤΙ
ΣΜΟΥ

Χαράλαμπος Δ. Φαράντος
Γεννήθηκε στο χωριό Άγιος της Αιδηψού, όπου τελείωσε το
Δημοτικό, ενώ τις γυμνασιακές του σπουδές άρχισε στο Ημιγυμνάσιο Λουτρών Αιδηψού και ολοκλήρωσε στο Γυμνάσιο Ιστιαίας. Στη συνέχεια, εισάχθηκε στη Νομική Αθηνών, την οποία εγκατέλειψε στο δεύτερο έτος, για να μετεγγραφεί στη
Φιλοσοφική Αθηνών. Αποφοίτησε από το Ιστορικό-Αρχαιολογικό Τμήμα και ακολούθως διορίστηκε ως φιλόλογος στην Κάλυμνο, απ' όπου αποσπάστηκε για ένα χρόνο στην Αστυπάλαια, η οποία τότε ήταν τόπος εξορίας των "αντιφρονούντων"
της Δικτατορίας. Επιστρέφοντας στην Κάλυμνο, υπέβαλε την
παραίτησή του και το 1970 μεταπήδησε στην ιδιωτική εκπαίδευση, όπου εργάστηκε για τα επόμενα 8 χρόνια. Το 1978, ύστερα από ένα νόμο του Γ. Ράλλη, επαναπροσλήφθηκε στη
δημόσια εκπαίδευση. Δίδαξε για 2 χρόνια στο Λύκειο Αλιβερίου και κατόπιν μετατέθηκε στο Λύκειο Μεταμόρφωσης,
στην Αθήνα, απ' όπου συνταξιοδοτήθηκε ως λυκειάρχης το
2004. Κατά περιόδους, εργάστηκε στην Αρχαιολογική υπηρεσία, αχολούμενος παράλληλα και με την έρευνα. Έχει δημοσιεύσει περισσότερες από 40 μελέτες, οι οποίες αφορούν σε
λαογραφικά, αρχαιολογικά και ιστορικά θέματα. Από το 2005
είναι εκλεγμένος πρόεδρος της Εταιρείας Ευβοϊκών Σπουδών.

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ
στην Παναγιώτα Πριόνα (Β3)
και τον Αντώνη Αλεξίου (Β1)
Με τον πρόεδρο της Εταιρείας Ευβοϊκών Σπουδών, κ. Χαράλαμπο
Φαράντο, συναντηθήκαμε στο Λαογραφικό Μουσείο της Χαλκίδας,
όπου είχαμε μια πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση σχετικά με την
Εταιρεία και το έργο της αλλά και
για άλλα θέματα πολιτισμού
γενικότερα. Εδώ και πολλά χρόνια, ο κ. Φαράντος, έχει αφοσιωθεί στη μελέτη, τη συλλογή και
διάσωση ενός πλούσιου και σπάνιου υλικού από τον πολιτισμό της
Εύβοιας, που διαφορετικά θα έμενε άγνωστο και θα χανόταν οριστικά. Με τον ίδιο τρόπο, έχει αναδείξει στοιχεία του έργου πολλών παλαιότερων Ευβοέων πνευματικών εργατών, οι οποίοι δραστηριοποιήθηκαν σε πολλούς και
διάφορους τομείς του πολιτισμού.
παρρησία 1
5

-Κύριε Φαράντε, μπορείτε να μας πείτε λίγα λόγια
για την ιστορία και το έργο της Εταιρείας Ευβοϊκών
Σπουδών (Ε.Ε.Σ.);

-Η Εταιρεία ιδρύθηκε το 1935, με κύριο σκοπό
την καταγραφή, τη μελέτη, τη διάσωση και προβολή της πολιτισμικής κληρονομιάς της Εύβοιας. Ανάμεσα στους οκτώ ιδρυτές της, ήταν ο
Χρήστος Θηβαίος από την Ιστιαία, ο Γεώργιος
Φουσάρας από τη Χαλκίδα και ο πανεπιστημιακός καθηγητής Αθανάσιος Πετσάλης. Το αρχικό
καταστατικό, ωστόσο, έχει δεχθεί από τότε και
τροποποιήσεις και συμπληρώσεις. Πρόσφατα
μάλιστα, την Άνοιξη του 2013, προσθέσαμε και
το φυσικό περιβάλλον ως αντικείμενο της Εταιρείας, έχοντας ως στόχο και την προστασία της
ποιότητας ζωής των Ευβοέων. Στο αρχικό καταστατικό δεν είχε συμπεριληφθεί το περιβάλλον, για τον απλό λόγο ότι τότε δεν υπήρχαν
σοβαρά περιβαλλοντικά προβλήματα.
Από τον πρώτο χρόνο της ίδρυσής της, η Εταιρεία εκδίδει το Αρχείο Ευβοϊκών Μελετών
(Α.Ε.Μ.) και μέχρι σήμερα έχουν κυκλοφορήσει
39 τόμοι, ενώ έχουν εκδοθεί ως παραρτήματα
και αρκετά συγγράμματα Ευβοέων επιστημόνων και ερευνητών. Το Α.Ε.Μ. διανέμεται δωρεάν σε όλα τα μέλη της Εταιρείας και αποστέλλεται επίσης δωρεάν στα γυμνάσια και λύκεια της Εύβοιας.
Στις δραστηριότητες της Εταιρείας περιλαμβάνονται και οι παρεμβάσεις της με στόχο την
ευαιασθητοποίηση και την κινητοποίηση των
τοπικών αρχών και των αρμόδιων κρατικών υπηρεσιών για την προστασία των μνημείων του
πολιτισμού. Γιατί, δυστυχώς, οι αρμόδιες υπηρεσίες και ιδιαίτερα οι αρχαιολογικές, πολύ συχνά επιδεικνύουν αδιαφορία κι έχουν μια δημοσιοϋπαλληλική νοοτροπία, περιμένοντας να γίνει πρώτα μια καταστροφή και μετά να ενεργοποιηθούν.
Εκτός από τα παραπάνω, η Εταιρεία έχει και
την ευθύνη της λειτουργίας του Λαογραφικού
Μουσείου Χαλκίδας, το οποίο ιδρύθηκε με δική της πρωτοβουλία το 1982. Το μουσείο στεγάζεται σε ένα ιστορικό κτήριο που ήταν τμήμα
του Ενετικού κάστρου της Χαλκίδας και έχει παραχωρηθεί από τον Δήμο Χαλκιδέων για αυτό
το σκοπό. Επί Τουρκοκρατίας, ο χώρος αυτός
χρησιμοποιείτο ως φυλακή. Θα πρέπει με την
ευκαιρία να τονίσω ότι ο Δήμος της Χαλκίδας
χρηματοδοτεί τακτικά την Εταιρία, με την οποία
διατηρεί πολύ καλές σχέσεις.
1
6παρρησία

-Θα θέλατε να μας αναφέρετε και μερικές προσωπικότητες που έχουν συνδέσει το όνομά τους με
την Ε.Ε.Σ. και θεωρείτε μεγάλη την προσφορά τους
στον ευβοϊκό πολιτισμό;

-Βεβαίως, αν και η προσφορά τους μπορεί να
μην είναι γνωστή στον πολύ κόσμο. Θα σας
αναφέρω, για παράδειγμα, τον Ιωάννη Γκίκα, ο
οποίος έχει γράψει το πεντάτομο έργο "Τα κάστρα της Ελλάδας" κι έχει κάνει πολλές εργασίες πάνω στην αρβανίτικη παράδοση των χωριών της Νότιας Εύβοιας. Επίσης, ο Σπυρίδων
Κοκκίνης, ο οποίος έχει γράψει λαογραφικά και
ταξιδιωτικά έργα, όπως επίσης τη Νεοελληνική
σχολική ποιητική ανθολογία κι έχει βραβευθεί
από το Υπουργείο Πολιτισμού. Ένας λαογράφος
με εξαιρετικό έργο στην Εύβοια, είναι βεβαίως
και ο Δημήτριος Σέττας. Άλλη μία σημαντική
προσωπικότητα είναι ο Ξενοφώντας Αντωνιάδης, ο οποίος ασχολήθηκε ιδιαίτερα με ιστορικά ζητήματα της Σκύρου και για το έργο του έχει
βραβευθεί δύο φορές από την Ακαδημία Αθηνών. Αξίζει επίσης να αναφέρουμε τον ιστορικόαρχαιολόγο Επαμεινώνδα Βρανόπουλο, συγγραφέα της "Ιστορίας της Αρχαίας Εύβοιας" και
αρκετών ιστορικών μελετών για την Εύβοια και
τη Χαλκίδα. Αλλά είναι πολλοί ακόμη άνθρωποι
που η προσφορά τους στον ευβοϊκό πολιτισμό
είναι πραγματικά ανεκτίμητη.
-Πόσα μέλη έχει σήμερα η Ε.Ε.Σ.;

Πριν από μερικά χρόνια, το κεντρικό τμήμα της
Εταιρείας, το οποίο εδρεύει στην Αθήνα, είχε
350 μέλη, αλλά σήμερα τα ενεργά μέλη που
ανταποκρίνονται στις υποχρεώσεις τους σύμφωνα με το καταστατικό, είναι περίπου 150. Η
Εταιρεία διαθέτει και τοπικά τμήματα, τα μέλη
των οποίων φτάνουν τα 500. Τοπικά τμήματα
υπάρχουν στη Χαλκίδα, την Ιστιαία, το Αλιβέρι
και την Κύμη. Μέχρι πρόσφατα, υπήρχαν επίσης στην Κάρυστο και τη Λίμνη, αλλά η λειτουργία τους ανεστάλη, κυρίως λόγω της οικονομικής κρίσης.
-Ανάμεσα στα μέλη, υπάρχουν και άτομα νεαρής ηλικίας;

-Δυστυχώς, όχι, και είναι απογοητευτικό αυτό.
Πιστεύω πως η καθημερινότητα και η κομματικοποίηση απορροφούν σε μεγάλο βαθμό τους
νέους, με αποτέλεσμα να παρουσιάζουν άγνοια
και έλλειψη ενδιαφέροντος για την ιστορία και
τον πολιτισμό του τόπου τους.

-Πώς βλέπετε τη γενικότερη κατάσταση, όσον αφορά στη σχέση της κοινωνίας με τον πολιτισμό;

-Η πραγματικότητα είναι ότι πολλοί από τους
συντοπίτες μας δεν γνωρίζουν σχεδόν τίποτα
για τον πολιτισμό της περιοχής τους. Θεωρούν
πολιτισμό μόνο τα μνημεία και τίποτα παραπέρα. Η Εύβοια έχει γεμίσει από πολιτιστικούς
συλλόγους, οι οποίοι τις περισσότερες φορές
δεν ασχολούνται με την παράδοση του τόπου
τους και την ανάδειξή της. Η διατήρηση όμως
των εθίμων και των αξιών που παραλάβαμε
από τους παλαιότερους, είναι απαραίτητη για
την επιβίωσή μας. Αυτά που συνήθως προβάλλουν, δεν σχετίζονται με την Εύβοια και τους
κατοίκους της. Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν
ενδιαφέρονται για την αυθεντική παράδοση και
συχνά παρουσιάζουν μια διαστρεβλωμένη εικόνα της. Η αναπαράσταση εθίμων, ας πούμε, αν
δεν έχει στοιχεία γνησιότητας, είναι καλύτερο
να μην γίνεται. Έτσι και η πανομοιότυπη φορεσιά που φοράνε τα μέλη των διαφόρων παραδοσιακών χορευτικών συλλόγων, αποτελεί
στην πραγματικότητα προσβολή της γνήσιας
λαϊκής παράδοσης.
Και να μην ξεχνάμε, πολιτισμός είναι και το
περιβάλλον και οι άνθρωποι. Η άγνοια, τα οικονομικά, ατομικά, πολιτικά και άλλα συμφέροντα, μας οδηγούν στο να μην ενδιαφερόμαστε
για τον πολιτισμό και για το τι συμβαίνει γύρω
μας. Έτσι, για να αναφέρω συγκεκριμένα παραδείγματα, μένουμε αδιάφοροι για την εξαφάνιση του ενδημικού είδους τσαγιού της Δίρφης,
όπως και για την πώληση 15.000 στρεμμάτων

δάσους της περιοχής του Δαφνώντα στο όρος
Καντήλι, για χάρη της ιδιωτικής, τουριστικής ή
άλλης εκμετάλλευσης. Η καταστροφή του περιβάλλοντος είναι και καταστροφή του πολιτισμού και δυστυχώς δεν μπορούμε να το καταλάβουμε αυτό.
-Τι προτείνετε για την αντιμετώπιση της κοινωνικής αδιαφορίας για το περιβάλλον και τον πολιτισμό;

-Αυτό που μας λείπει πραγματικά είναι η πνευματική καλλιέργεια. Στην Ελλάδα σήμερα υπάρχει μεν εκπαίδευση, αλλά η βαθύτερη καλλιέργεια του ατόμου, δηλαδή η Παιδεία, απουσιάζει. Η πνευματική καλλιέργεια των παιδιών αποτελεί μείζονα ευθύνη των εκπαιδευτικών και
θα επισημάνω ότι το περιοδικό σας, η "Παρρησία", σε αυτή την καλλιέργεια αποβλέπει ουσιαστικά. Στην καθημερινότητά μας, η ευγένεια
στο λόγο και ο σεβασμός είναι στοιχεία που
δείχνουν την πνευματική καλλιέργεια ενός ανθρώπου. Η έλλειψή τους είναι ένα μεγάλο μειονέκτημα, όπως μεγάλο μειονέκτημα είναι να
νομίζουμε ότι εμείς τα ξέρουμε όλα. Έτσι, δεν
ακούμε και δεν αποδεχόμαστε αυτούς που όντως έχουν γνώση και κοιτάμε με κάθε τρόπο
να τους μειώσουμε. Το ίδιο συμβαίνει και στα
ζητήματα του πολιτισμού.
-Ποια συμβουλή θα μας δίνατε;

-Αυτό ακριβώς, να επιδιώκετε την καλλιέργεια
του πνεύματος, είναι το πιο σημαντικό στη ζωή
μας, αυτό που δίνει ποιότητα στην ύπαρξή μας.
παρρησία 1
7

Τοκ
ά
λ
ε
σ
μ
ατ
η
ςΔί
ρ
φη
ς

Περήφανη κι επιβλητική, κυρίαρχη παντοτινή,
λιτή κι αρχοντική συνάμα, με την κορφή της να
μαγνητίζει το βλέμμα μας, στα ύψη της να μας
καλεί να σκαρφαλώσουμε, να ψηλαφίσουμε τ'
αρχέγονα μυστικά της, ν' αφουγκραστούμε την
καρδιά της, από τα μύρια κάλλη της να μαγευτούμε, τους αμύθητους θησαυρούς της να σώσουμε μες στο βίωμά μας... (Δ.Μ.)

Γρ
ά
φε
ιοΑν
τ
ών
η
ςΑλ
ε
ξ
ί
ο
υ(
Β1)
μ
ετ
ησ
υ
ν
δ
ρ
ο
μ
ήτ
ο
υκ
.
Δη
μ
.
Μπα
ρ
σ
ά
κ
η

Oι ορεινοί όγκοι της Δίρφης, του Πυξαριά (στα
βορειοδυτικά της) και του Ξηροβουνίου (στα
νοτιοανατολικά της), σχηματίζουν την οροσειρά
της Δίρφης, η οποία καταλαμβάνει όλο σχεδόν
το ανατολικό τμήμα της Κεντρικής Εύβοιας. Το
όρος Δίρφη, το οποίο είναι το ψηλότερο της Εύβοιας και ένα από τα ψηλότερα της νησιωτικής
Ελλάδας, ανήκει διοικητικά στο δήμο ΔιρφύωνΜεσσαπίων. Η κορυφή του όρους, γνωστή σήμερα ως Δέλφη, υψώνεται στα 1743 μ. πάνω
από τη θάλασσα, σε απόσταση 27 χλμ. βορειοανατολικά της Χαλκίδας και 18 χλμ. ανατολικάβορειοανατολικά των Ψαχνών. Από τις πλαγιές του όρους, πηγάζουν τα δύο μεγαλύτερα
ποτάμια της Κεντρικής Εύβοιας, ο Μεσσάπιος
και ο Λήλας.
Στα πόδια της Δίρφης, μέσα στην πλούσια
βλάστηση και στα τρεχούμενα νερά, είναι χτισμένα τα πανέμορφα, γραφικά και φιλόξενα
χωριά της, η Γλυφάδα, οι Στρόπωνες, η Αγριο-

Συμμετείχαν: Α. Αλεξίου, Π. Ηλιάδου, Κ. Κίσσας, Ι. Μπαρσάκη, Β. Ταυρή, Φ. Ταυρή, Μ. Τζότζολα

συκιά, η Αγία Ειρήνη, η Λάμαρη, η ξακουστή Στενή, ο Άγιος
Αθανάσιος, τα Καμπιά, η Λούτσα κ.ά. Αξίζει οπωσδήποτε να
τα επισκεφθεί κανείς και παράλληλα να απολαύσει τις ονειρεμένες περιπατητικές διαδρομές στα δασικά μονοπάτια
του όρους, στο Αισθητικό δάσος της Στενής, το μαγευτικό
φαράγγι της Αγάλης καθώς και
το φαράγγι των Στροπώνων,
που οδηγεί στην υπέροχη παραλία της Χιλιαδούς. Εξίσου
γοητευτική όμως, είναι και η
άγρια πλευρά της Δίρφης και
μοναδική η εμπειρία της ανάβασης μέχρι την κορυφή της,
για όσους το αποτολμήσουν.
Η ΔΙΡΦΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ (του Δημήτρη Μπαρσάκη)
Ο γραμματικός του 2ου αι. μ.Χ. Αίλιος Ηρωδιανός (Περί παρωνύμων, 3,2.884.7-8) και ο ιστορικός
και γεωγράφος του 5ου/6ου αι. μ.Χ. Στέφανος Βυζάντιος (Εθνικά, 234.17), καταγράφοντας τη Δίρφη ως όρος της Εύβοιας, προσθέτουν ότι εκεί λατρευόταν η Ήρα η Διρφύα ("Διρφύα ἡ Ἥρα τιμᾶται"), που σημαίνει ότι στο όρος υπήρχε ναός της Ήρας. Πουθενά δεν αναφέρεται ότι ο ναός βρισκόταν στην κορυφή της Δίρφης, όπως πολλοί ισχυρίζονται· αντίθετα, το λογικό θα ήταν να έκειτο
κάπου στους πρόποδες του όρους.
Ο Ευφορίων, Χαλκιδέος ποιητής του 3ου/2ου αι. π.Χ., χαρακτηρίζει τη Δίρφη τραχεία ("Δίρφυν
ἀνὰ τρηχεῖαν", απόσπ. 73.1), με την έννοια ότι είναι απότομη και πετρώδης.
Ο Σιμωνίδης ο Κείος, ποιητής του 5ου αι π.Χ., σε ένα επιτύμβιο επίγραμμά του αφιερωμένο στη
μνήμη πεσόντων Αθηναίων οπλιτών, δίνει την πληροφορία ότι τους βρήκε ο θάνατος κάτω από την
πτυχωτή πλαγιά της Δίρφης ("Δίρφυος ἐδμήθημεν ὑπὸ πτυχί", Επιγράμματα, 16.26.1).
Ο Ευριπίδης, ο μεγάλος τραγικός ποιητής του 5ου αι. π.Χ., στην τραγωδία του Ηρακλής, αναφέρει
την παράδοση ότι το βασιλιά Λύκο, ο οποίος σκότωσε το βασιλιά Κρέοντα και σφετερίστηκε το θρόνο της Θήβας, τον είχε θρέψει η Δίρφη η Αβαντίδα, δηλαδή ότι ο Λύκος είχε γεννηθεί και μεγαλώσει στη Δίρφη της Εύβοιας ("Δίρφυν τ' ἐρωτῶν ἥ σ' ἔθρεψ' Ἀβαντίδα", στ. 185).
O Χαλκιδέος λόγιος και ποιητής Λυκόφρων (4ος/3ος αι. π.Χ.), στην τραγωδία του Αλεξάνδρα ή
Κασσάνδρα, μνημονεύει του Διρφωσσού και των Διακρίων τα σπήλαια ("Διρφωσσοῖο καὶ Διακρίων
γωλειὰ", στ. 375-6). Από τα συμφραζόμενα (βλ. στ. 373-386) φαίνεται ότι ο Διρφωσσός και τα Διάκρια είναι όρη της Εύβοιας, οι πλαγιές των οποίων (ενν. οι ανατολικές) καταλήγουν βραχώδεις στο
Αιγαίο. Ο Λυκόφρων εν προκειμένω, κάνει λόγο για ξεβρασμένα πτώματα Ελλήνων (Αχαιών) ναυαγών στις θαλασσοσπηλιές των δύο αυτών ορέων. Τα Διάκρια όρη πρέπει να ταυτίζονταν, κατά κύριο λόγο, με τον επιμήκη ορεινό όγκο του Πυξαριά, ο οποίος "διακρίνει" (δηλ. διαχωρίζει) το κεντρικό
από το βόρειο τμήμα της Εύβοιας, έχοντας και πολλές θαλασσοσπηλιές προς το Αιγαίο. Το ορωνύμιο Διρφωσσός δεν μαρτυρείται από άλλον αρχαίο συγγραφέα, αλλά εφόσον ανήκει σε ευβοϊκό
όρος, αυτό δεν θα μπορούσε ασφαλώς να είναι κάποιο άγνωστο ή ανώνυμο όρος, παρά αυτή τούτη
η Δίρφη, με τις γνωστές άλλωστε θαλασσοσπηλιές της στο Αιγαίο. Είναι δε εμφανής η πρόθεση του
ποιητή να προσδώσει επικό χαρακτήρα στο όνομα, εξού και η επική κατάληξη -(σσ)οιο στη γενική
(πβ. Παρνησσοῖο, κατά τον Ησίοδο κ.ά.). Ωστόσο, έχει υποστηριχθεί από μια μικρή μερίδα μελετητών και η άποψη ότι ίσως ο Διρφωσσός είναι ποταμός της Δίρφης και ορισμένοι έχουν σπεύσει να
τον ταυτίσουν με το ποτάμι των Στροπώνων, χωρίς πάντως αξιόλογα επιχειρήματα.
παρρησία 1
9

Δορυφορική εικόνα της Δίρφης από το Google Earth.

Η γένεση, πριν 65 εκατομμύρια χρόνια
Για την ηλικία και τον τρόπο που σχηματίστηκε
ο ορεινός όγκος της Δίρφης, μιλήσαμε με το γεωλόγο κ. Σταύρο Πουρνή, ο οποίος μας πληροφόρησε ότι το κυρίαρχο πέτρωμα ολόκληρης
της οροσειράς είναι ο ασβεστόλιθος και προέρχεται από το ανθρακικό ασβέστιο νεκρών θαλάσσιων οργανισμών. Πριν από πολλές γεωλογικές εποχές, τα κελύφη νεκρών θαλάσσιων οργανισμών σχημάτισαν ιζηματογενή πετρώματα,
τα οποία κατακάθησαν στον πυθμένα της θάλασσας. Η διαδικασία της απόθεσης είχε τεράστια διάρκεια και έτσι ήταν τεράστιος ο όγκος
και το βάρος, εξ αιτίας του οποίου τα ιζηματογενή πετρώματα καταβυθίζονταν σε όλο και
μεγαλύτερο βάθος, όπου οι θερμοκρασίες είναι
εξαιρετικά υψηλές. Καθώς αναπτύσσονταν ισχυρές πλευρικές πιέσεις, προκλήθηκαν πτυχώ
σεις στα πετρώματα αυτά, που ήταν σε κάποιο
βαθμό πλαστικά και άρχισαν να ωθούνται προς
τα πάνω, ώσπου αναδύθηκαν από τα βάθη της
θάλασσας και σχημάτισαν τη σημερινή οροσειρά. Όλη αυτή η διεργασία της ορογένεσης διήρκεσε εκατομμύρια χρόνια και ολοκληρωθηκε
στην αρχή του Καινοζωικού αιώνα, κάπου 65 εκατομμύρια χρόνια από σήμερα.
Γεωμορφολογικά χαρακτηριστικά
Η Δίρφη έχει πολύ έντονο ανάγλυφο, με γυμνά
και κατακερματισμένα πετρώματά, γεμάτα ρωγμές και πολλούς γκρεμούς. Όπως μας εξήγησε ο
κ. Πουρνής, τα νερά της βροχής μπαίνουν μέσα
20παρρησία

στις ρωγμές και καταλήγουν σε χαμηλότερα επίπεδα. Γι' αυτό, δεν βλέπουμε καθόλου ρέματα
να κατεβαίνουν ψηλά από το βουνό. Τα νερά
που διεισδύουν στις ρωγμές, δημιουργούν τα
λεγόμενα καρστ (ή γούβες) και καθώς διαλύουν
τον ασβεστόλιθο, σχηματίζονται υπόγειες σπηλιές (καρστικά έγκοιλα), με σταλακτίτες και σταλαγμίτες. Επίσης, σχηματίζονται πολλά υπόγεια

ΟΝΟΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΔΙΡΦΗΣ
(του Δημήτρη Μπαρσάκη)
Το όνομα Δίρφυς έχει προελληνική προέλευση και η ετυμολογία του είναι άγνωστη,
ενώ το όνομα Δίρφη, αποτελεί απλή μεταλλαγή του τριτόκλιτου Δίρφυς (γεν. Δίρφυος)
σε πρωτόκλιτο. Εκ παραφθοράς δε του Δίρφυς/Δίρφη, προέκυψε το όνομα Δέλφη, το οποίο βεβαίως δεν έχει ετυμολογική συγγένεια με τα δελφύς (=μήτρα) και δελφίς (=δελφίνι) ούτε επίσης με το προσωπωνύμιο και εθνικό Δελφός (θηλ. Δελφίς), το προσωπωνύμιο Δέλφις και το τοπωνύμιο Δελφοί.
Εν τούτοις, επιθυμώντας ορισμένοι να συνδέσουν ετυμολογικά τη Δέλφη με τους Δελφούς, προωθούν και τείνουν να επιβάλουν
την άποψη ότι το ονόμα Δέλφη, μη έχοντας
σχέση με το όνομα Δίρφη, δεν ονομάζει όλο
το όρος παρά μόνο την κορυφή του. Μερικοί
μάλιστα, αντικαθιστούν αυθαιρέτως το θηλυκό Δέλφη με το ουδέτερο Δέλφι, η δε Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια (1926-1934), αναφέρει την κορυφή του όρους με το όνομα
Δέλφις, το οποίο ανήκει στο γιο του Καστάλιου και μυθικό ονοματοθέτη των Δελφών,
σύμφωνα με μία όχι τόσο γνωστή εκδοχή (βλ.
Ωρίων ο Θηβαίος, Ετυμολογικόν, Δ.46.24-25).
Σε παλαιότερους πάντως ευρωπαϊκούς χάρτες της Ελλάδας, εκδοθέντες από τον 18ο έως
τις αρχές του 20ου αιώνα, το όρος είναι ορθώς και ευκρινώς καταγεγραμμένο είτε με το
αρχαιότερο είτε με το εκ παραφθοράς, νεότερο όνομά του, δηλαδή είτε ως Dirphe ή Dirphys είτε ως Delfi ή Delphi. Και μάλιστα, σε
χάρτη του 1929, σημειώνονται αμφότερα τα
ονόματα: Oros Delphi και Oros Dirphys, με το
δεύτερο σε παρένθεση. Από την άλλη, στη
Χάρτα του Ρήγα (1797), η οποία περιέχει γενικότερα πολλές ανακρίβειες, το όρος εμφανίζεται με το ανεξήγητο όνομα Θέτρος δέλφος.
Σημειωτέον προς τούτοις, ότι από το όνομα
Δίρφυς παράγεται το εθνικό Δίρφυος και το
μεταγενέστερο επίθετο διρφυακός· από το δε
όνομα Δέλφη, παράγεται το τοπικό ουσιαστικό Δελφίτης, το οποίο ονομάζει τον πνέοντα
από την πλευρά του όρους προς την πεδιάδα
της Μεσσαπίας ανατολικό άνεμο. Αξίζει τέλος
να αναφέρουμε και το αποδιδόμενο στη Δίρφη παρωνύμιο Ναζού, για τα "νάζια" που κάνει ο καιρός της με τις συχνές κι απρόβλεπτες
μεταβολές του.

ποτάμια, τα νερά των οποίων, όταν συναντήσουν κατάλληλες συνθήκες, βγαίνουν στην επιφάνεια από πηγές σε χαμηλότερα υψόμετρα.
Αυτού του είδους οι πηγές ονομάζονται κεφαλάρια κι έχει πολλές η Δίρφη, με γάργαρα νερά
που ρέουν άφθονα μέσα σε ονειρεμένα τοπία.

Ένας φυτικός και ζωικός παράδεισος
Η πανίδα και η χλωρίδα της Δίρφης περιλαμβάνουν πολύ μεγάλη ποικιλία ειδών, κάποια από τα οποία είναι ενδημικά και σπάνια. Στην
πανίδα, σημαντική θέση κατέχουν τα πτηνά και
κυρίως τα αρπακτικά, όπως οι φιδαετοί, οι σπιζαετοί, οι γερακίνες, οι σφηκιάρηδες, τα κιρκινέζια, τα βραχοκιρκίνεζα, οι πετρίτες, οι μαυροπετρίτες, τα χρυσογέρακα, οι γιδοβυζάχτρες, οι
κουκουβάγιες, οι τυτούδες, οι χουχουριστές, οι
μπούφοι και οι γκιώνηδες. Στα χαμηλότερα και
δασώδη μέρη του όρους, ζει και αναπαράγεται
ένα πλήθος άλλων πουλιών, όπως οι σκουρόβλαχοι, οι πέρδικες, οι μπεκάτσες, τα τρυγόνια,
οι φάσσες, τα βουνοτσίχλονα, οι δεντροσταρήθρες, οι τσίχλες, οι αετομάχοι, οι γαλαζοκότσυφες, οι πετροκότσυφες, οι νεροκότσυφες, οι
βραχοτσοπανάκοι, οι δεντροτσοπανάκοι και αρκετά ακόμη. Στα ψηλά και υγρά σημεία του όρους, συναντάμε σαλαμάνδρες, κοινούς τρίτωπαρρησία 21

νες και κιτρινομπομπίνες. Η ερπετοπανίδα γενικότερα, περιλαμβάνει πληθώρα ειδών φρύνων,
βατράχων, χελωνών, σαυρών και φιδιών. Από
τα θηλαστικά, την εντονότερη παρουσία έχουν
οι νυφίτσες, τα κουνάβια, οι λαγοί, οι αλεπούδες, οι ασβοί, οι σκαντζόχοιροι, οι δασομυωξοί
και οι κηπομυγαλές.
Η Δίρφη φημίζεται για τον πλούτο και την ομορφιά της χλωρίδας της και ιδιαίτερα για τα αρωματικά φυτά και βότανά της. Ενδεικτικά θα αναφέρουμε ότι έως σήμερα έχουν καταγραφεί 4
είδη μέντας, 4 είδη ρίγανης, 4 είδη αγριογαρυφαλλιάς, 5 είδη αγριοτριανταφυλλιάς, 4 είδη
θυμαριού, 2 είδη τσαγιού, 11 είδη μενεξέδων
και αγριοπανσέδων και αρκετά άλλα. Πυκνά δάση από κεφαλληνιακή ελάτη, βελανιδιές, καστανιές και πεύκα, καλύπτουν ένα πολύ μεγάλο
τμήμα του όρους. Τα ρέματα είναι γεμάτα πλατάνια και στους πρόποδες συναντάμε επίσης
σφενδάμια, βουνοκυπάρισσα, λεύκες, ίταμους,
σορβιές, γκορτσιές κλπ.

Ανθισμένες παιώνιες, ανάμεσα στη Δίρφη και το Ξηροβούνι.

cymaea), η Corydalis bulbosa blanda, το Linum
aroanicum, η Crepis incana, το λυχναράκι (Aristolochia elongata), ο ελλέβορος (Helleborus cyclophyllus), η ίριδα (Iris hellenica), η Lysimachia
serpyllifolia και η Stellaria holostea. Δυστυχώς
όμως, τα τελευταία χρόνια, η ανεξέλεγκτη συλλογή και εμπορική εκμετάλλευση ορισμένων ειδών και κυρίως του τσαγιού και της ρίγανης της
Δίρφης, απειλεί τα είδη αυτά με εξαφάνιση.

Νεαρό τσάι Sideritis, στην τοποθεσία Λειρί.

Από τα ενδημικά φυτικά είδη, ξεχωρίζουν η φριτιλαρία (Fritillaria euboeica), η Cruciata taurica
euboea, που φυτρώνει στις σάρες, η Nepeta argolica-dirphya, το Senecio eubaeus, το Allium
calamarophilon, ο Stachys tetragona, το τσάι Sideritis euboea, η σιληνή (Silene dirphya), οι βιόλες (Viola dirphya και Viola euboea), η Malcolmia macrocalyx scyria, η ασπέρουλα (Asperula
suffruticosa), το Leptoplax emarginata, το Verbascum euboicum, o κρόκος (Crocus sieberi και
Crocus sativus) και η ρίγανη (Origanum lirium).
Εκτός από αυτά, η Δίρφη φιλοξενεί και άλλα
σπάνια φυτά, όπως η παιώνια (Paeonia mascula
hellenica), το Damasonium alisma, ο κρίνος Lilium chalcedonicum, η Rindera graeca, οι καμπανούλες (Campanula constantinii και Campanula
22παρρησία

Ένα αξιοθαύμαστο αγκάθι, στην τοποθεσία Λειρί.

Στο καταφύγιο "Μιχάλης Νικολάου"
Ακολουθώντας τον οδηγό μας και έμπειρο ορειβάτη κ. Θανάση Τριάντη, φτάσαμε στο καταφύγιο του Ελληνικού Ορειβατικού Συλλόγου (ΕΟΣ)
Χαλκίδας, το οποίο βρίσκεται μέσα στο οικοσύστημα Δίρφης-Ξηροβουνίου, σε υψόμετρο 1115
μ. Το υπέροχο πέτρινο κτήριο του καταφυγίου
της Δίρφης θεμελιώθηκε το 1960 και ολοκληρώθηκε το 1966, ενώ από το 1997 του έχει δοθεί η ονομασία "Μιχάλης Νικολάου", προς τιμήν ενός ιστορικού προέδρου του Συλλόγου. Η

θέση του καταφυγίου είναι σοφά επιλεγμένη,
σε σχετικά μικρή απόσταση νότια του κώνου
της Δίρφης, παρέχοντας τη δυνατότητα γενικότερης εποπτείας των δύσκολων καιρικών συνθηκών καθώς και καταπληκτική θέα, όχι μόνο
προς τις κορυφές της Δίρφης και του Ξηροβουνίου, αλλά και προς το Αιγαίο (ανατολικά) και
προς τον Ευβοϊκό (δυτικά). Αφού απολαύσαμε
τη θέα και δροσιστήκαμε από το νερό της πηγής
που τροφοδοτεί το καταφύγιο, ξεναγηθήκαμε
στο εσωτερικό του κτηρίου, όπου υπάρχουν 3

Η ΛΑΪΚΗ ΔΟΞΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΛΑΜΠΗΔΟΝΑ (του Δημήτρη Μπαρσάκη)
Κατά την παράδοση, στη Δίρφη φυτρώνει ένα φυτό το οποίο ονομάζεται λαμπηδόνα (=λάμψη)
και δεν είναι ορατό την ημέρα, αλλά τη νύχτα μπορεί να γίνει αντιληπτό από το φως που εκπέμπει. Λέγεται μάλιστα, ότι εάν τύχει και το φάνε τα πρόβατα, τότε λάμπουν σαν χρυσά τα δόντια
τους, ενώ εάν κάποιος καταφέρει να αποκτήσει μια λαμπηδόνα, γίνεται πάμπλουτος, γιατί το φυτό αυτό έχει την ιδιότητα να μετατρέπει τα πάντα σε καθαρό χρυσάφι. Την εν λόγω δοξασία διασώζει ο βοτανολόγος Θεόδωρος Ορφανίδης (Γεωπονικά, Αθήναι 1872, τ. Α΄, σ. 62-3), ο οποίος
σημειώνει ότι την άκουσε σε πολλά όρη που επισκέφθηκε, ιδίως δε στον Πάρνωνα της Κυνουρίας
(Μαλεβό), την Κυλλήνη (Ζήρια), τον Παρνασσό, τα Αροάνια όρη και τη Δίρφη της Εύβοιας.
Στη "μαγική" λαμπηδόνα αναφέρεται και ο μεγάλος μας λαογράφος Νικόλαος Πολίτης (Παραδόσεις - Μέρος Β΄, εκδ. Π.Δ. Σακελλαρίου, Αθήναι 1904, σ. 906-8), παρατηρώντας ότι παρόμοιες
δοξασίες, για κάποιο φυτό το οποίο λάμπει τη νύχτα και χρυσίζουν τα δόντια των βοσκημάτων όταν το φάνε, συναντάμε στη Συρία, το Κουρδιστάν, την Αρμενία, την Περσία, την Αίγυπτο και τον
Πόντο (κατά τον P. Ascherson, 1839) όπως και στην Παλαιστίνη (το φυτό με το όνομα βατταρίτις,
κατά τους Βυζαντινούς χρονογράφους Γεώργιο τον αμαρτωλό και Γλυκά) αλλά και στις παραδόσεις των Σλάβων, των Σικελών, των Ιταλών και άλλων λαών.
Φαίνεται δε, καθώς επισημαίνει και ο Ν. Πολίτης, ότι η λαμπηδόνα ταυτίζεται με το φυτό αγλαόφωτις ή αγλαοφώτις της αρχαιοελληνικής παράδοσης. Σύμφωνα με τον Ρωμαίο συγγραφέα
του 2ου/3ου αι. μ.Χ. Κλαύδιο Αιλιανό (Περί ζώων ιδιότητος, 14.27.1-6), η αγλαόφωτις, η οποία
καλείται και κυνόσπαστος, δεν διακρίνεται την ημέρα ανάμεσα στα άλλα φυτά, ενώ τη νύχτα λάμπει σαν άστρο. Ο ίδιος συγγραφέας (ό.π., 14.27.6-37) εξηγεί ότι το όνομα κυνόσπαστος οφείλεται στο γεγονός ότι εκείνος ο οποίος εντόπιζε και ήθελε να αποκτήσει την πολυπόθητη αγλαοφώτιδα, χρησιμοποιούσε με τέχνασμα έναν κύνα (σκύλο) για να την ανασπάσει (να την ξεριζώσει),
διότι ήταν γραφτό να πέθαινε αμέσως μετά την πράξη του όποιος την ξερίζωνε, κι έτσι πέθαινε ο
σκύλος, τον οποίο ακολούθως έθαβε με τιμές ο ευεργετημένος ιδιοκτήτης του.
Από τον Διοσκουρίδη τον Πεδάνιο (Περί ύλης ιατρικής, 3.140.1-7), περίφημο γιατρό, φαρμακολόγο και βοτανολόγο του 1ου αι. μ.Χ., πληροφορούμαστε ότι το πολύτιμο φαρμακευτικό φυτό
γλυκυσίδη, το γνωστό επίσης ως παιωνία, έφερε και την ονομασία αγλαοφώτις καθώς και αρκετές άλλες, όπως παιώνιον, πεντόροβον, Ιδαίοι δάκτυλοι, ορόβαξ, οροβάδιον, αιμαγωγόν, πασιθέη, μηνογένειον, μήνειον, Πανός κέρατον, θεοδώρητον, φθίσις, σελήνιον, σεληνόγονον (κατά
τους προφήτες) και κάστα (κατά τους Ρωμαίους). Διευκρινίζει δε ο Διοσκουρίδης, ότι η γλυκυσίδη
είναι για την ακρίβεια η αρσενική παιωνία, αλλά γενικότερα μπορεί να ονομάζεται γλυκυσίδη και
η θηλυκή.
Η ταύτιση της λαμπηδόνας με τη μυθική αγλαοφώτιδα των αρχαίων και, αντίστοιχα, της αγλαοφώτιδας με το φυτό γλυκυσίδη, δηλαδή την παιωνία (ή και παιώνια), μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η γενεσιουργός αιτία της περί της λαμπηδόνας δοξασίας θα πρέπει να έχει σχέση με τα
εντυπωσιακά και λαμπερά ακόμα και στο σκοτάδι, λευκά άνθη της αρσενικής παιωνίας (Paeonia
mascula hellenica), η οποία ενδημεί στη Δίρφη και σε μερικά άλλα ελληνικά βουνά με ασβεστολιθικά πετρώματα, όπου επίσης συναντάμε την ίδια δοξασία.
παρρησία 23

μεγάλες αίθουσες με 3 τζάκια και 2 κουζίνες,
κατάλυμα 50 κλινών, 4 τουαλέτες και 2 ντους.
Λίγο πριν αναχωρήσουμε από το καταφύγιο, ο
κ. Τριάντης μας κατατόπισε για την πορεία που
σκοπεύαμε να ακολουθήσουμε προς την κορυφή της Δίρφης και μας έδωσε τις απαραίτητες
ορειβατικές οδηγίες και χρήσιμες συμβουλές
για την ασφάλειά μας.

τοποθεσία αυτή, ονομάζεται από τους ντόπιους
"Λειρί" και σύμφωνα με τον κ. Δημ. Μπαρσάκη,
το τοπωνύμιο προέρχεται από τη λέξη "λείριον"
της αρχαίας ελληνικής, που σημαίνει κρίνο. Σε
τούτο το υψόμετρο, τα έλατα αραιώνουν και γενικότερα η δενδρώδης βλάστηση δίνει τη θέση
της στη θαμνώδη και ποώδη. Ο αέρας είναι μεθυστικός από τα τόσα αρώματα των φυτών, ιδί-

Στην τοποθεσία "Λειρί"
Από το καταφύγιο μέχρι το σημείο απ' όπου
αρχίζει η απότομη ανάβαση στον κώνο της Δίρφης, η απόσταση είναι περίπου 1,2 χλμ. και το
υψόμετρο κυμαίνεται από 1110 έως 1150 μ. Η

ως της ρίγανης και του τσαγιού. Ανάμεσα στα
άλλα φυτά, την προσοχή μας τράβηξε η ασφοδελίνη η κίτρινη (asphodeline lutea), ένα εδώδιμο φυτό που οι ντόπιοι το λένε σπερδούκλι ή
σπερδἰκι ή και λαγο(ν)ουρά.
24παρρησία

Η ορειβατική διαδρομή έως την κορυφή
Η κορυφή της Δίρφης, που συνήθως κρατάει
χιόνι για έξι περίπου μήνες το χρόνο, τώρα ήταν εντελώς στεγνή. Ήμασταν πολύ τυχεροί που
βρήκαμε ιδανικές καιρικές συνθήκες, χωρίς καθόλου άνεμο και ομίχλη. Μπροστά ο οδηγός

μας και πίσω εμείς στη σειρά (7 παιδιά, ο συντονιστής καθηγητής κι ένας γονέας), πήραμε το
ορειβατικό μονοπάτι για τη δύσκολη και επικίνδυνη ανάβαση. Κοιτώντας ψηλά, στην τόσο απότομη πλαγιά, ένιωθες δέος. Όσο ανεβαίναμε,
η κλίση μεγάλωνε κι ἐπρεπε να προσέχουμε πο-

παρρησία 25

λύ στο κάθε μας βήμα. Δεν υπάρχει πουθενά
κάποιο ίσωμα ή κάτι να πιαστείς. Όλη η διαδρομή είναι ένας συνεχής πέτρινος ανήφορος ανάμεσα σε σάρες και γκρεμούς, σχεδόν 2 ώρες έως τα 1743 μ. της κορυφής. Από εκεί ψηλά, η
θέα είναι συναρπαστική, καθώς έχεις όλη την
Κεντρική Εύβοια στα πόδια σου, με το απέραντο Αιγαίο από τη μια και τον Ευβοϊκό κόλπο από την άλλη. Πάντως, κρατήρας ηφαιστείου δεν
υπάρχει στην κορυφή του όρους, όπως πολλοί
νομίζουν, παρά μόνο ασβεστολιθικά βράχια και
πέτρες με πετρόχορτα. Η εντύπωση για την ύπαρξη παλαιού ηφαιστείου στη Δίρφη, οφείλε-

26παρρησία

ται προφανώς στο κωνικό σχήμα της κορυφής
της, που θυμίζει ηφαιστειακό κώνο. Αλλά δεν
εντοπίζονται ηφαιστειογενή πετρώματα πουθενά στο όρος. Κατά τα άλλα, όπως μας είπε ο γεωλόγος κ. Σταύρος Πουρνής, "σε χαμηλότερα
σημεία στις πλαγιές, υπάρχουν μεταγενέστερες
πυριγενείς διεισδύσεις γρανιτοειδούς σύστασης, οι οποίες όμως δεν έφτασαν στην τότε επιφάνεια, ώστε να δώσουν ηφαιστειακές λάβες".
Ο μαγευτικός επίλογος στο Ξηροβούνι
Αφήνοντας τη Δίρφη, προχωρήσαμε στο διπλανό Ξηροβούνι, που η διχαλωτή κορυφή του έχει

μέγιστο υψόμετρο 1453 μ. και ονομάζεται Πορτάρης. Ακολουθήσαμε το σηματοδοτημένο μονοπάτι Σ3, μέσα από ένα παραμυθένιο δάσος
με θεόρατα ελατα και απίστευτο πλούτο ποώδους βλάστησης. Στην πορεία μας, συναντήσα-

με δύο πηγές, την Τέμπλα και το Κόνισμα, όπως
τις λένε οι ντόπιοι. Μας συνόδευαν ακατάπαυστοι κελαηδισμοί και κάθε τόσο μας ξάφνιαζαν
οι ανεπανάληπτοι χρωματικοί συνδυασμοί των
αγριολούλουδων. Απερίγραπτη ομορφιά!

παρρησία 27

ΣΤΟ ΠΑΡΕΚΚΛΗΣΙΤΟΥ ΑΗΓΙ
ΑΝΝΗ ΤΗΣΚΑΣΤΕΛΛΑΣ
k
l

ΣΠΑΝΙ
ΕΣ
ΒYΖΑΝΤΙ
ΝΕΣ
ΤΟΙ
ΧΟΓΡΑΦΙ
ΕΣ
ΠΡΟΣ
ΕΞΑΦΑΝΙ
ΣΗ

Συνεργάστηκαν: Βίκυ Ταυρή, Μαριλένα Τζότζολα

28παρρησία

ΤΟ ΠΑΡΕΚΚΛΗΣΙ ΤΟΥ ΑΗ-ΓΙΑΝΝΗ βρίσκεται στη
νοτιοανατολική πλευρά της Καστέλλας και σχεδόν στα όρια του χωριού. Βλέποντάς το απ' έξω, με σύγχρονη κεραμοσκεπή και καλοοασβεστωμένο, είναι αδύνατο να καταλάβεις ότι η ηλικία του φτάνει τα 700 χρόνια και κυρίως, δεν
μπορείς να φανταστείς ότι μέσα του κρύβει
σπάνια έργα βυζαντινής τέχνης, που όμως καταστρέφονται και κινδυνεύουν να χαθούν.

ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ ΟΨΗ
Το κτίσμα έχει μήκος περίπου 8,5 μ. και
πλάτος 5 μ., ενώ η κόγχη του ιερού προεξέχει
εξωτερικά κάπου 70 εκατοστά. Δεν διατηρεί όμως την αρχική του μορφή ο ναός, αφού πλέον
"είναι μετασκευασμένος, με πολλές νεοτερικές
επεμβάσεις". Ολόκληρη η σκεπή, το καμπαναριό και ο τρούλος είναι νεότερες κατασκευές. Οι
τοίχοι έχουν καλυφτεί, εδώ και πολλά χρόνια,
από παχύ στρώμα τσιμεντένιου σοβά και όλος ο
περίβολος είναι τσιμενταρισμένος. Η χαμηλή
πορτούλα της εισόδου βρίσκεται ακριβώς στην
άκρη του σημερινού υπερυψωμένου δρόμου
και για να μπεις, κατεβαίνεις δύο μεγάλα σκαλοπάτια.
ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ
Οι τοίχοι εσωτερικά έχουν γύρω στα 3 μ.
ύψος. Ο βόρειος τοίχος είναι όλος ασβεστωμένος, ενώ ο νότιος είναι ασβεστωμένος από τα 2
μ. και πάνω. Έτσι, σε αυτή την πλευρά έχουν διατηρηθεί αποσπασματικά αρκετές αγιογραφίες. Το λιτό ξύλινο τέμπλο είναι καινούργια κατασκευή. Στο ιερό δεν έχουν γίνει σημαντικές
νεότερες επεμβάσεις και σώζεται ένα τμήμα
της τοιχογραφίας της κόγχης σε σχετικά καλή

ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ
Πρόκειται για μονόχωρο καμαροσκέπαστο
ναό, που χτίστηκε κατά την Υστεροβυζαντινή
περίοδο. Όπως μας πληροφόρησε ο ιερέας της
Καστέλλας, π. Παναγιώτης Ταυρής, ο ναός ανήκε αρχικά σε μετόχι του Αγίου Όρους και ήταν
αφιερωμένος στον Άγιο Γεώργιο, αλλά αργότερα παραχωρήθηκε στην κοινότητα της Καστέλλας και μετονομάστηκε από τότε σε ναό Αγίου
Ιωάννου του Προδρόμου, επειδή στην Καστέλλα υπήρχε κι άλλος ναός του Αγίου Γεωργίου.
Μάθαμε ακόμη ότι σε απόσταση λίγων μέτρων πίσω από το ιερό, υπήρχε ένα πανύψηλο,
υπεραιωνόβιο κυπαρίσσι, που δυστυχώς το έκοψαν πριν από κάποιες δεκαετίες. Λέγεται ότι
κάτω από αυτό το κυπαρίσσι, που χρειάζονταν
δύο άνθρωποι για να αγκαλιάσουν τον τεράστιο
κορμό του, είχε ταφεί στα 1822 ο Κώτσος Δημητρίου, το πρωτοπαλίκαρο του Αγγελή Γοβιού.

κατάσταση. Επίσης, έχει διασωθεί η ανάγλυφη
μαρμάρινη βάση της Αγίας Τράπεζας, που μάλλον προέρχεται από αρχαιότερο κίονα.
ΟΙ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ
Περίπου τα δύο τρίτα του συνολικού ζωγραφικού διάκοσμου του ναού έχουν καλυφτεί από
τα αμέτρητα ασβεστώματα. Στο νότιο τοίχο, όπου υπάρχει μια μεγάλη επιφάνεια ακάλυπτη
από ασβέστη, απεικονίζονται τέσσερις μορφές
αγίων και κάποια γεγονότα από τις Γραφές, αλπαρρησία 29

ναν οι Τούρκοι. Αλλά μπορεί να το έκαναν και
Έλληνες, γιατί ορισμένοι πίστευαν ότι τα μάτια
των αγίων είχαν θαυματουργικές ιδιότητες.
Μια πολύ ενδιαφέρουσα τοιχογραφία βρίσκεται ακριβώς δίπλα (αριστερά) στην πόρτα,
στο δυτικό τοίχο και απεικονίζει τον αρχάγγελο
Μιχαήλ να χτυπά το κακό.

λά είναι τόσες οι φθορές που δεν διακρίνονται
και πολλές λεπτομέρειες. Παρατηρούμε μάλιστα ότι από όλες τις αγιογραφίες έχουν αφαιρεθεί με ξύσιμο τα μάτια. Αυτό λένε ότι το έκα30παρρησία

νωνία της με το συντονιστή καθηγητή μας, "η
ζωγραφική του Αη-Γιάννη είναι μεν του 14ου
αιώνα, αλλά χρειάζεται ακριβέστερη και πλήρως στοιχειοθετημένη χρονολόγηση, σε ποιο
ρεύμα εντάσσεται, τι επιδράσεις από τη ζωγραφική μεγάλων κέντρων της εποχής έχει δεχθεί κλπ. Και δεν είναι εύκολο αυτό, καθώς δεν
υπάρχει συγκριτικό υλικό αυτής της περιόδου
από τη συγκεκριμένη περιοχή. Γενικώς, η υστεροβυζαντινή ζωγραφική της Εύβοιας δίνει μια
αποσπασματική εικόνα και παρουσιάζει ανομοιογένεια σε τεχνοτροπία, σε συνεργεία και
κατά περιοχές φυσικά, ενδεικτική της κοινωνικοπολιτικής κατάστασης που επικρατούσε με
τους Λατίνους επικυριάρχους".
Ο ΑΗ-ΓΙΑΝΝΗΣ ΕΚΠΕΜΠΕΙ SOS
Η άγνοια, επί τόσα χρόνια, έχει προκαλέσει
ανεπανόρθωτες καταστροφές στον ιστορικό ναό και τις τοιχογραφίες. Οι αυθαίρετες επεμβάσεις κακοποίσαν το μνημείο και αφανίζουν μεθοδικά ό,τι έχει απομείναι. Επίσης, η αρχαιολογική υπηρεσία συμβάλλει κι αυτή με την αδια-

Στην κόγχη του ιερού, όπου απεικονίζονταν
οι τρεις Ιεράρχες, σώζεται ένα τμήμα της τοιχογραφίας με την καλύτερα διατηρημένη αγιογραφία του ναού και υποθέτουμε ότι πρόκειται
για τον Άγιο Γρηγόριο.
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΤΙΜΗΣΗ
Σύμφωνα με την αρχαιολόγο της 1ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, κ. Δήμητρα Πέτρου, ο ναός του Αη-Γιάννη της Καστέλλας "είναι σημαντικός σε σχέση με την ιστορία της Βυζαντινής ζωγραφικής. Στο εσωτερικό του διασώζονται αποσπασματικά εξαιρετικές τοιχογραφίες της Παλαιολόγιας περιόδου, του 14ου αιώνα, οι οποίες αποτελούν μοναδικό δείγμα αυτής
της περιόδου για την περιοχή. Η εικονογραφία
του διακόσμου είναι μοναδική και παραπέμπει
πιθανώς στον κοιμητηριακό χαρακτήρα του ναού".
Αυτές ήταν οι πρώτες, γενικές διαπιστώσεις
της κ. Πέτρου το 2006, αλλά από εκεί και πέρα,
θεωρεί ότι θα πρέπει να γίνει και η απαιτούμενη μελέτη. Όπως είπε σε πρόσφατη επικοι-

φορία της στην καταστροφή. Η κ. Πέτρου υπογραμμίζει ότι "οι τοιχογραφίες χρήζουν συντήρησης. Για την αποκατάσταση και την ανάδειξη,
πρέπει να καθαιρεθούν τσιμέντα και επιχρίσματα". Αλλά δεν ακούει κανείς, ούτε και η τοπική
αυτοδιοίκηση έχει κάνει κάποια ενέργεια.
παρρησία 31

Γράφει η Παναγιώτα Πριόνα (Β3)
Συνεργάστηκε ο Αντώνης Αλεξίου (Β1)

Στα

παλιότερα χρόνια, όπως μου είχε πει ο
παππούς μου, κάθε τι σπάνιο και δυσεύρετο,
μόνο στο μαγαζί του Γεροντίτη θα μπορούσες
να το βρεις. Γι' αυτό, όχι μόνο κάτοικοι των Ψαχνών, αλλά και της γύρω περιοχής, και από τη
Χαλκίδα ακόμη, περνούσαν καθημερινά από εκεί, για να προμηθευτούν αυτό που χρειάζονταν και δεν το έβρισκαν πουθενά αλλού. Εκτός
όμως από το θρυλικό εμπορικό μαγαζί του ισογείου, στον πάνω όροφο του κτηρίου λειτουργούσε (μέχρι τη δεκαετία του '70) το επίσης
θρυλικό ξενοδοχείο του Γεροντίτη, το μοναδικό
32παρρησία

που υπήρξε ποτέ στα Ψαχνά. Σε αυτό φιλοξενούνταν συνήθως περαστικοί έμποροι, καθώς
μάλιστα το μαγαζί αποτελούσε κέντρο εμπορικών συναλλαγών για αγροτικά προϊόντα, κυρίως κρεμμύδια και σκόρδα, για τα οποία φημίζονταν ανέκαθεν τα Ψαχνά.
Εκατό χρόνων ιστορία
Το αιωνόβιο κτήριο δεσπόζει στο κεντρο των
Ψαχνών, καταλαμβάνοντας τη γωνία των οδών
Αβάντων και Αγγελή Γοβγιού, απέναντι από το
ναό της Μεταμόρφωσης και την κεντρική πλατεία. Είναι σε λειτουργία από το 1914 ως οίκος
γενικού εμπορίου, όπως αναφέρει η επιγραφή
στη βορεινή πλευρά του ισογείου. Ενώ σε μια

άλλη, εντελώς ξεθωριασμένη επιγραφή στον
τοίχο του πάνω ορόφου, διαβάζουμε με δυσκολία: Μέγα ξενοδοχείον ύπνου "Ο Ερμής".
Όλο το οικοδόμημα έχει χτιστεί με ογκώδεις
τετραγωνισμένες πέτρες. Το ύψος του φτάνει
σχεδόν τα 12 μέτρα και το υπόγειο έχει βάθος

5-6 μέτρα. Είναι μια πολύ γερή κατασκευή, μόνο που για έναν ολόκληρο αιώνα δεν έχει καθόλου συντηρηθεί και έχει υποστεί πολύ μεγάλες
φθορές.
Ζωντανό μουσείο
Μπαίνοντας για πρώτη φορά στο κατάστημα,
έμεινα έκπληκτη από αυτό που αντίκρισα, σα
να βρέθηκα σε άλλη εποχή και στο μυαλό μου
ήρθαν σκηνές από ασπρόμαυρες ταινίες του
παλιού ελληνικού κινηματογράφου. Κάθε λογής

πράγματα, στοιβαγμένα σε όλο το χώρο, στο
ξύλινο εκατόχρονο πάτωμα και στους δύο χοντρούς και μακριούς πάγκους. Είδη κιγκαλερίας,
αγροτικά και άλλα εργαλεία, πλήθος από αντικείμενα οικιακής χρήσης, γκαζιέρες και λαμπόγυαλα, αλυσίδες, πέταλα, λαιμαριές, στυλιάρια,
δόκανα, αδράχτια και ρόκες, σακιά με βαμβακόπιτα... Και τα ράφια ολόγυρα στους τοίχους,
ως πάνω στο ταβάνι, πάνω από 5 μέτρα ύψος,
γεμάτα ξεχασμένα προϊόντα, σκόνες βαφής, ηδύποτα, κλωστές, φιαλίδια για φάρμακα, αμέτρητα χαρτοκουτάκια με άγνωστο περιεχόμενο,
ανέγγιχτα εκεί για αρκετές δεκαετίες. Στο λίγο
ελεύθερο χώρο στη μέση του μαγαζιού, παρα-

παρρησία 33

μένει η παμπάλαια πλάστιγγα, που συνεχίζει να
χρησιμοποιείται, κι όπως διαπιστώσαμε, είναι
και πολύ αξιόπιστη. Για μικρά βάρη και μεγαλύτερη ακρίβεια, υπάρχει στον πάγκο και μια
άλλη, μικρή ζυγαριά με μεταλλικά αντίβαρα,
παμπάλαια κι αυτή, σαν πολύτιμο έκθεμα μουσείου.
Κάθοδος στα άδυτα
Με την άδεια του ιδιοκτήτη, κ. Βαγγέλη Γεροντίτη, περάσαμε πίσω από τον αριστερό πάγκο,
για να φτάσουμε στη γωνία στο βάθος, όπου
βρίσκεται η καταπακτή του υπογείου. Καθώς

κατέβαινα την απότομη ξύλινη σκάλα, που έτριζε από τα τόσα χρόνια, ένιωσα μια έντονη μυρωδιά σαν από μούχλα. Μια μικρή λάμπα, κρεμασμένη από ένα δοκάρι, έριχνε ένα αμυδρό
φως. Φαινόταν πως ο χώρος έχει να χρησιμοποιηθεί πάρα πολλά χρόνια. Οι ιστοί από τις αράχνες κρέμονταν σα σκοινιά από το ταβάνι, το
πάτωμα δηλαδή του μαγαζιού. Ένα γκρίζο πέπλο σκόνης τα κάλυπτε όλα. Πελώρια βαρέλια
κρασιού σε σειρά στη μία πλευρά, εγκαταλειμμένα για πάντα. Στην άλλη πλευρά, ένα μεγάλο
ξύλινο διαβρωμένο αμπάρι. Διάφορα αντικείμενα σκόρπια ολόγυρα, δοχεία κάθε μεγέθους,
χύτρες και νταμιζάνες, καταβρεχτήρια, ακόμα
και αποστακτήρας.
Γραφείο αναμνήσεων
Ο κ. Γεροντίτης μας έβαλε αργότερα και στο
γραφείο του, όπου συζητήσαμε σχετικά με την
ιστορία του κτηρίου αλλά και του ίδιου, που
φέτος κλείνει τα 86 του χρόνια. Το γραφείο είναι στη γωνία αριστερά από την είσοδο, απομονωμένο με ξύλινο χώρισμα από το υπόλοιπο
μαγαζί. Όπου να κοιτάξεις, παντού είναι κρεμα-

34παρρησία

πώς έγινε η γνωριμία τους, μας απάντησε:
"Γνωριστήκαμε μέσω ενός ξαδέρφου μου που
δούλευε τότε στα ανάκτορα. Ήταν μικρός ακόμα
ο Κωνσταντίνος, μέχρι και ξύλο παίζαμε. Είχε
φάει και πολύ ξύλο από μένα ο Κωνσταντίνος".
Η οπτασία του πατέρα
Δεν θα μπορούσαν να λείπουν από το γραφείο
και οι φωτογραφίες των γονιών του κ. Βαγγέλη
Γεροντίτη. Σε δύο μεγαλύτερα κάδρα ψηλά, εί-

σμένες ή κολλημένες παλιές φωτογραφίες, ημερολόγια τοίχου από μακρινά χρόνια, ευχετήριες κάρτες, εικονίτσες, αναμνηστικά αντικείμενα...
Λατρεία ο τέως βασιλιάς
Ανάμεσα στις αμέτρητες φωτογραφίες του γραφείου, κυριαρχούν τα πορτρέτα του τέως βασιλιά Κωνσταντίνου και της βασίλισσας Άννας
Μαρίας, ενώ υπάρχουν και αρκετές φωτογραφίες ολόκληρης της βασιλικής οικογένειας. Ο κ.
Γεροντίτης δεν κρύβει καθόλου ότι είναι φανατικός βασιλόφρονας κι όπως μας είπε, διατηρεί
και σήμερα στενές σχέσεις με τον Κωνσταντίνο,
έχουν τακτική αλληλογραφία και τηλεφωνική επικοινωνία όποτε χρειάζεται. Στην ερώτησή μας

ναι ο πατέρας του, Ιωάννης Γεροντίτης, για τον
οποίο μας είπε ότι "πέθανε απρόσμενα σε ηλικία 61 χρονών, μόλις τον άφησαν οι αντάρτες
που τον είχαν πιάσει και τον κράταγαν στην
τοποθεσία Λαζαρίνα". Μας αποκάλυψε επίσης,
ότι κάποιες φορές αισθάνεται την παρουσία
του πατέρα του μέσα στο μαγαζί, τον βλέπει να
τριγυρνάει σα σκιά και να έρχεται δίπλα του,
ειδικά όταν συμβαίνει ή είναι να συμβεί κάτι
πολύ σημαντικό, είτε κακό είτε καλό.
Φέτος κατεβαίνουν τα ρολά για πάντα
Μέσα σε αυτό το μαγαζί, έχει περάσει όλη του
τη ζωή ο κ. Γεροντίτης. Μόνο για τρία χρόνια
βρέθηκε μακριά, όταν υπηρετούσε τη στρατιωτική του θητεία. Σήμερα τον βασανίζουν οι φθορές του κτηρίου και ιδιαίτερα οι μεγάλες ζημιές
που προκλήθηκαν από το σεισμό του 2003.
Κατηγορεί την πολιτεία που αρνείται να του καταβάλει ένα μεγάλο μέρος του ποσού της αποζημίωσης, ώστε να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα. Έτσι, αποφάσισε ότι δεν πάει άλλο. Φέτος,
όπως μας είπε, κατεβαίνουν οριστικά τα ρολά
του ιστορικού καταστήματος, που επί ένα ολόκληρο ολόκληρο αιώνα ήταν το σήμα κατατεθέν του κέντρου των Ψαχνών. Μόλις που προλάβαμε, λοιπόν, να κάνουμε αυτό το συναρπαστικό ταξίδι στο... χωροχρόνο του Γεροντίτη.
παρρησία 35

ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΗ

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ

ΜΕ ΤΟΝ ΥΦΥΠΟΥΡΓΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

κ. Συμεών Κεδίκογλου
-Κύριε Υφυπουργέ, ως μαθητές γυμνασίου σήμερα, βλέποντας όσα συμβαίνουν γύρω μας και γενικότερα τη δραματική κατάσταση της χώρας μας,
αισθανόμαστε ανασφάλεια κι ένα πολύ μεγάλο
φόβο για το μέλλον. Θεωρείτε δικαιολογημένο το
φόβο μας ή μήπως κατά τη γνώμη σας είναι αβάσιμος ή υπερβολικός;

-Τα πράγματα θα ήταν διαφορετικά, αν οι μεγαλύτεροι πίστευαν ότι τον κόσμο τον έχουμε δανειστεί από τις επόμενες γενιές, δεν τον παραλάβαμε από τις προηγούμενες. Σε μια τέτοια
κατάσταση, όπως την περιγράψατε, είναι λογικό
36παρρησία

να υπάρχει η ανασφάλεια. Θα έλεγα όμως ότι ο
φόβος θα πρέπει να αντικατασταθεί από την αισιοδοξία, καθώς μετά από πολλά χρόνια επίπλαστης ευμάρειας, γίνεται προσπάθεια να αλλάξουμε το παραγωγικό μας μοντέλο και συνήθειες που μας οδήγησαν εδώ. Θα έπρεπε να
ανησυχούσαμε δηλαδή περισσότερο τα προηγούμενα χρόνια της μεγάλης αμεριμνησίας που
ήταν φανερό ότι κάποια στιγμή θα οδηγηθούμε
στα βράχια, παρά τώρα που με κόπο και θυσίες,
είναι αλήθεια, προσπαθούμε για πρώτη φορά
να βάλουμε κάποιες στέρεες βάσεις.

-Εσάς, σας φόβιζε ή έστω σας ανησυχούσε κάτι για
το μέλλον, όταν ήσαστε μαθητής;

-Οι ανησυχίες που είχαμε, όταν ήμουν εγώ
μαθητής, ήταν για θέματα κυρίως οικολογικά,
καθώς είχαν αναδειχθεί πολύ τα ζητήματα της
μόλυνσης του περιβάλλοντος, της υπερθέρμανσης του πλανήτη, της ανεξέλεγκτης αύξησης
του πληθυσμού.
-Είχατε κάποια πρότυπα στα μαθητικά σας χρόνια
και ποια ήταν αυτά;

-Δεν είχα πρότυπο με την έννοια μιας εικόνας
που θαύμαζα και προσπαθούσα να ακολουθώ
τα βήματα της στην κάθε λεπτομέρεια. Βεβαίως
είχα ανθρώπους ψηλά, καθέναν στον τομέα
του, έχοντας επίγνωση των ανθρώπινων αδυναμιών τους. Ιδιαίτερα θαύμαζα έναν δάσκαλο με
πολύ ανοικτό μυαλό και βαθιά δημοκρατική
συγκρότηση, που πάσχιζε πράγματι να μεταδώσει τη γνώση στον καθένα ξεχωριστά, από τον
καλύτερο έως τον χειρότερο μαθητή.
-Ανάμεσα στα μαθητικά σας όνειρα, ήταν και η ενασχόληση με την πολιτική; Πότε και πώς αποφασίσατε να ασχοληθείτε ενεργά με την πολιτική, τι
έπαιξε ρόλο σε αυτό;

-Πράγματι, το «μικρόβιο» της πολιτικής το
κόλλησα από πολύ μικρή ηλικία. Θυμάμαι τον
εαυτό μου στα χρόνια του δημοτικού να παρα-

παρακολουθώ την τότε δημοφιλή πολιτική εκπομπή "Με ανοιχτά χαρτιά". Μάλλον λίγο παράξενο ακούγεται τώρα για κάποιο μικρό μαθητή... Ήξερα ότι κάποια στιγμή θα ασχοληθώ
με την πολιτική. Ήθελα όμως πρώτα να έχω ολοκληρώσει τις σπουδές μου και να έχω εγγράψει κάποια επαγγελματική εμπειρία, να έχω
"κολλήσει κάποια ένσημα". Προφανώς, το σαράκι της πολιτικής το έχεις ή δεν το έχεις.
-Ο Βίκτωρ Ουγκώ, σε λόγο του στη Γαλλική Βουλή
των Ομοτίμων το 1847, είχε πει την περίφημη φράση: "Όποιος ανοίγει μια πόρτα σχολείου, κλείνει
μια φυλακή". Βλέποντας σήμερα να κλείνουν πόρτες σχολείων στη χώρα μας, δεν νομίζετε ότι είναι
επόμενο να ανοίξουν πόρτες φυλακών; Συγκεκριμένα, το Υπουργείο αποφάσισε, με οικονομικά κριτήρια προφανώς, να διακόψει τη λειτουργία ορισμένων δημοτικών σχολείων σε απομακρυσμένα
χωριά, κυρίως ορεινά και ημιορεινά, κρίνοντας
προτιμότερο να μεταφέρονται τα παιδιά με μισθωμένα ταξί στα σχολεία των πλησιέστερων αστικών
κέντρων. Παίρνοντας αυτή την απόφαση, έλαβε υπόψη του το Υπουργείο ότι η μετακίνηση των παιδιών είναι και χρονοβόρα και επιβαρυντική για την
επίδοσή τους, ενώ με κακές καιρικές συνθήκες μπορεί να γίνει επικίνδυνη ή να είναι αδύνατη και να
χάνονται μαθήματα; Με αυτό τον τρόπο, δεν νομίζετε ότι αδικούνται και αποθαρρύνονται αυτά τα
παιδιά; Εκτός αυτού, έχει αναλογιστεί το Υπουργείο ότι σε αυτές τις περιπτώσεις, το κόστος της με-

παρρησία 37

ταφοράς με ταξί μπορεί να υπερβαίνει το κόστος
λειτουργίας ενός μονοθέσιου ή διθέσιου σχολείου;

-Πέρα από τα κριτήρια τα οικονομικά, υπάρχουν και παιδαγωγικά κριτήρια για το πώς πρέπει να γίνεται ένα σωστό μάθημα. Είναι ανεπίτρεπτο στις σημερινές συνθήκες να γίνονται μαζί τα μαθήματα διαφορετικών τάξεων ή να μην
διδάσκονται ξένες γλώσσες, υπολογιστές και
άλλα μαθήματα. Λάθη και αβλεψίες μπορεί
πράγματι να έγιναν και να μην συνεκτιμήθηκαν
τα γεωγραφικά κριτήρια όπως έπρεπε. Γι΄ αυτό
και φέτος ανοίξαμε κάποια σχολεία και στο νομό μας, όπως στους Παπάδες και στην Τσαπουρνιά, τα γυμνάσια Στενής και Μακρυκάπας,
που έμειναν τελικά ως έχουν, όπως και τα δημοτικά 17ο και 23ο στη Χαλκίδα. Πάντως, έχετε
δίκιο για το κόστος μεταφοράς στην περίπτωση
που υπερβαίνει το κόστος λειτουργίας του σχολείου, και στις αποφάσεις μεταβολών των σχολικών μονάδων που υπέγραψα φέτος, αυτό ήταν ένα κριτήριο που έλαβα υπόψη και έπαιξε
καθοριστικό ρόλο στην απόφαση.
-Όσον αφορά στο ΤΕΙ Χαλκίδας, το οποίο εδρεύει
στα Ψαχνά, με ποια κριτήρια αποφασίστηκε να γίνει παράρτημα και όχι περιφερειακό κέντρο, αφού
διέθετε τα προβλεπόμενα συγκριτικά πλεονεκτήματα, όπως της παλαιότητας, του αριθμού φοιτητών, σχολών και τμημάτων; Τι απαντάτε στις διαμαρτυρίες των σπουδαστών και των κατοίκων της
περιοχής μας;

-Εδώ είχαμε καθαρά ένα θέμα πολιτικής από38παρρησία

φασης που έπρεπε να διατηρήσει κάποιες λεπτές ισορροπίες. Το θέμα της έδρας είναι πιο
πολύ θέμα γοήτρου παρά ουσίας. Αυτή η εξέλιξη όμως δεν σημαίνει ότι το ΤΕΙ Χαλκίδας δεν
μπορεί να διεκδικήσει με το έργο του έναν ενισχυμένο ρόλο. Και σίγουρα, θα ήταν καλύτερα,
αν η διοίκηση του ΤΕΙ δεν είχε δώσει αφορμή
με πλείστες καταγγελίες κακοδιαχείρισης για τις
οποίες, και εγώ, όπως πιστεύω όλοι μας έχουμε
υποχρέωση, έχω ζητήσει έλεγχο και να χυθεί
άπλετο φως.
-Τι σημαίνει ότι ήταν πολιτική απόφαση και τι εννοείτε λέγοντας λεπτές ισορροπίες;

-Εννοώ ότι πίεζε και η Λαμία, πιέζαμε και εμείς.
Τι έκανε λοιπόν το Υπουργείο; Έκρινε ότι όπου
ήταν η πρωτεύουσα της Περιφέρειας, εκεί θα
πάει και η έδρα του ΤΕΙ. Αυτό ισχύει για όλη την
Ελλάδα και δεν μπορεί να γίνει εξαίρεση και να
μην πάει στη Λαμία, αφού η Λαμία είναι, καλώς
ή κακώς, η πρωτεύουσα της Περιφέρειας. Ήταν
δύσκολο η πρωτεύουσα της Περιφέρειας να
μην πάρει και την έδρα. Εμείς πιέσαμε σαν Ευβοιώτες, αλλά δεν τα καταφέραμε.
-Δηλαδή, ήταν ατού για τη Λαμία το ότι είναι πρω-

τεύουσα της Περιφέρειας;

-Έτσι είναι. Από κει και πέρα, πρέπει όμως και
το ίδιο το ΤΕΙ να κάνει καλύτερα τη δουλειά του,
γιατί έχουμε πολλές καταγγελίες. Δεν μπορεί,
ας πούμε, να είναι 60.000 ευρώ το κόστος για
το βάψιμο μιας πόρτας! Και οι ίδιοι οι φοιτητές

καταγγέλλουν πράγματα. Έχει πάει εισαγγελέας, έχουν πάει οικονομικοί επιθεωρητές... Αλλά
όταν είπα λεπτές ισορροπίες, εννοούσα αυτό,
ότι εφόσον η Λαμία είναι πρωτεύουσα της Περιφέρειας, ήταν δύσκολο να το κρατήσουμε εδώ. Αυτό όμως είναι για το γόητρο. Στην ουσία
δεν αλλάζει τίποτε ιδιαίτερα από το ότι η έδρα
είναι εκεί.

θουν, θα έρθουν· τα project που είναι να γίνουν, θα γίνουν. Απλώς, η διοίκηση του ΤΕΙ θα
βρίσκεται στη Λαμία. Αυτό δεν μας πειράζει
στην ουσία του πράγματος, μας πειράζει για το
γόητρο, γιατί σαν Ευβοιώτες θα θέλαμε να το
έχουμε εδώ. Και καλώς προσπαθήσαμε, εγώ
δεν είπα ότι κακώς προσπαθήσαμε.

-Το ότι έτσι συρρικνώνεται και υποβαθμίζεται το
ΤΕΙ Χαλκίδας, δεν είναι θέμα ουσίας;

-Μα όλος ο κόσμος βλέπει τη μεγάλη μείωση του
αριθμού των φοιτητών. Δεν μπορεί να μην είναι
ουσιαστικό ζήτημα αυτό...

-Αν συρρικνώνεται από αυτό, ναι! Αλλά εγώ σας
λέω και από τις συζητήσεις που έκανα με τον Υπουργό, ότι δεν υπάρχει θέμα συρρίκνωσης από αυτό, δηλαδή τα μαθήματα που είναι να γίνουν, θα γίνουν· οι καθηγητές που είναι να έρ-

-Είναι ουσιαστικό αυτό. Αλλά σας λέω ότι εάν
κρατηθεί σε ένα επίπεδο το ΤΕΙ, τότε τα παιδιά
θα το δηλώνουν στα μηχανογραφικά τους, θα
θέλουν να σπουδάσουν στο ΤΕΙ και θα έχουμε
το μεγάλο αριθμό.

παρρησία 39

-Με δεδομένο ότι η ποιότητα της παρεχόμενης εκπαίδευσης εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον οικονομικό παράγοντα, πιστεύετε ότι με μειωμένα
κονδύλια και απλώς και μόνο με ρυθμίσεις, λύνονται τα μεγάλα προβλήματα και υπάρχει ελπίδα
να αποφευχθεί η υποβάθμιση; Ή μήπως θεωρείτε
ότι η λύση είναι η ιδιωτικοποίηση και προς τα εκεί
οδεύουμε;

-Είναι αλήθεια ότι το σύστημα βασίζεται σήμερα εν πολλοίς στο φιλότιμο και την υπερπροσπάθεια των εκπαιδευτικών. Χωρίς να απαξιώνω τον ιδιωτικό τομέα, από πεποίθηση ήμουν
ανέκαθεν υπέρ της δημόσιας και δωρεάν ποιοτικής παιδείας για όλους. Από την άλλη, σίγουρα τα κονδύλια παίζουν ένα μεγάλο ρόλο στην
ποιότητα αυτή. Όμως, δεν είναι ο μόνος παράγοντας. Με σωστή οργάνωση και με λιγότερα
χρήματα μπορούμε να πετύχουμε τα ίδια πράγματα ή και περισσότερα, καθώς στο παρελθόν
σπαταλούσαμε χρήματα που πήγαιναν στον πίθο των Δαναΐδων.
-Όλα τα πολιτισμένα κράτη επενδύουν όλο και περισσότερο στην παιδεία, για να έχουν καλύτερη
παιδεία. Εσείς υποστηρίζετε ότι επενδύοντας λιγότερα, είναι δυνατό να έχουμε καλύτερη παιδεία
στην Ελλάδα;

-Δεν λέω αυτό. Πρώτον, η δική μου θέση είναι
ότι πρέπει να έχουμε δημόσια και δωρεάν παιδεία, άρα δεν είμαι υπέρ της ιδιωτικοποίησης.
Για το άλλο λέω το εξής, ότι μπορείς να έχεις
ξοδέψει πάρα πολλά χρήματα και να μην έχεις
το επιθυμητό αποτέλεσμα. Καλό είναι να έχεις
την πολυτέλεια να ξοδεύεις πάρα πολλά χρή
ματα και να έχεις ένα φοβερό σχολείο. Αυτή την
πολυτέλεια όμως δεν την έχεις, είσαι μια χώρα

που έχεις κάποια προβλήματα. Άρα κοιτάς και
λες: Με τα λεφτά που έχω τι μπορώ να κάνω
για να έχω την ὀσο το δυνατόν καλύτερη παιδεία; Αλλά μπορεί να ξοδεύεις και περισσότερα
και να έχεις άσχημη παιδεία. Στα πανεπιστήμιά
μας, ας πούμε, δεν είναι ότι δεν δίναμε λεφτά,
είναι ότι τα λεφτά δεν έπιαναν τόπο, γιατί υπήρχε κατάχρηση, κακοδιαχείριση, δεν υπήρχε
οργάνωση... καταλήψεις, το ένα τ' άλλο. Αυτό
δεν έχει να κάνει με τα χρήματα. Αν υπάρχει
σωστή οργάνωση και γίνει δουλειά όπως πρέπει, μπορείς με λιγότερα χρήματα να έχεις το
ίδιο ή και καλύτερο αποτέλεσμα. Επομένως, από τη στιγμή που δεν έχεις την πολυτέλεια να
ξοδεύεις όσα ξοδεύει η Αμερική, λες ότι με
αυτά τα λεφτά μπορώ να έχω μια καλύτερη
παιδεία. Δεν είναι το χρήμα το παν ούτε και για
την παιδεία. Βοηθάνε τα λεφτά, αλλά δεν είναι
ο μόνος παράγοντας.
-Ας πούμε και κάτι για τα βιβλία. Για παράδειγμα,
στην Ιστορία της πρώτης τάξης του γυμνασίου, το
βιβλίο αφιερώνει στον Κλεισθένη περίπου πέντε
γραμμές, υποτιμώντας έτσι το τεράστιο έργο του.
Αν δεν μας έδινε ο καθηγητής εκτός βιβλίου πληροφορίες για το έργο του Κλεισθένη, δεν θα καταλαβαίναμε ποτέ τη σημασία του. Δεν θα έπρεπε
κάποτε το Υπουργείο να εξετάσει με την απαιτούμενη σοβαρότητα το περιεχόμενο των σχολικών βιβλίων;

-Σωστό είναι αυτό που λες. Ξέρεις όμως, δεν
γράφουμε εμείς οι υπουργοί τα βιβλία, αυτά
περνάνε από μια διαδικασία, από το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, τα γράφουν κάποιες επιτροπές,
γίνονται κάποιες προκηρύξεις κ.ο.κ. Αλλά έχουμε πει, επειδή πραγματικά υπάρχουν μεγάλα

θέματα με τα βιβλία, ότι όλα τα βιβλία θα πρέπει να τα δούμε εξαρχής και κάποια κομμάτια
που είναι κακογραμμένα ή δεν δίνουν έμφαση
όπου πρέπει, θα πρέπει να ξαναγραφούν. Ένα
άλλο που θα ήθελα να σας πω, που έχει προκύψει με αφορμή τη Χρυσή Αυγή, είναι ότι πολλά παιδιά δεν μαθαίνουν μέσα από το σχολείο
τι ήταν οι ναζί, τι θηριωδίες έκαναν, τι πέρασαν
οι Έλληνες στη διάρκεια της Κατοχής, γιατί αυτά
είναι γραμμένα με πολλή συντομία και προς το
τέλος του βιβλίου, έτσι που ποτέ σχεδόν δεν
προλαβαίνουν να διδαχτούν και παραλείπονται.
Πιστεύω ότι πρέπει οπωσδήποτε να διδάσκονται κι αυτά, να μη σταματάμε την Ιστορία στο
1821.
-Για χάρη της πολιτικής, ως βουλευτής αρχικά και
κυρίως ως υφυπουργός σήμερα, τι θα λέγατε ότι έχετε "θυσιάσει" ή στερηθεί περισσότερο από την
προσωπική σας ζωή;

να έχω τη συνείδησή μου καθαρή ότι προσπάθησα να το κάνω με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Στόχος είναι να αφήσω το αποτύπωμά μου
τόσο στην πατρίδα μας την Εύβοια όσο και ευρύτερα, τώρα πια από τη θέση του υφυπουργού. Θέλω να συνεισφέρω στον τομέα των μεταρρυθμίσεων και των διαρθρωτικών αλλαγών
που πιστεύω ότι χρειάζεται αυτή η χώρα. Πολλές μικρές επαναστάσεις θα συνθέσουν το όραμα μιας ανεξάρτητης και ευημερούσας Ελλάδας.
-Με την ποίηση έχετε καλές σχέσεις; Υπάρχει κάποιος ποιητής που προτιμάτε;

-Αγαπημένος μου ποιητής είναι ο Αλεξανδρινός
Καβάφης και δεν είναι τυχαίο που έχει παγκόσμια αποδοχή πια.
-Τι είναι αυτό που σας αρέσει στην ποίηση του Καβάφη;

-Η εύκολη γρήγορη απάντηση που μου έρχεται,
είναι προφανώς ο ελεύθερος χρόνος. Επειδή πιστεύω ότι η πολιτική πρέπει να έχει και παιδευτικό χαρακτήρα, προσπαθώ η συμπεριφορά
μου να μην δίνει αφορμές και ακόμα καλύτερα,
αν μπορεί να είναι πρότυπο. Αυτό από μόνο
του όπως καταλαβαίνετε απαιτεί θυσίες. Γενικότερα, πιστέψτεμε, είναι δύσκολή υπόθεση να
είσαι πολιτικός στα χρόνια του μνημονίου. Άλλα, όπως έχει ειπωθεί, όποιος δεν αντέχει τη
ζέστη, να βγει από την κουζίνα!

-Ο Καβάφης δεν έγραφε τα κλασσικά ποιήματα
που είχαμε μάθει στο σχολείο, με ομοιοκαταληξίες κλπ. Είναι κάπως σαν πεζά τα ποιήματά
του, αλλά έχουν ρυθμό μέσα τους. Χρησιμοποιεί εκφράσεις από την Ιστορία, σε παραπέμπει
σε ιστορικά συμβάντα και πρέπει να έχεις μελετήσει, για να καταλάβεις τις παραβολές του.
Επίσης, έχει και μια πολύ μεγάλη γκάμα στα
θέματα του κι ένα δικό του τρόπο γραφής,
διαφέρει από όλους τους άλλους ποιητές, γι'
αυτό μου άρεσε κι από παλιά και σήμερα.

-Έχετε θέσει κάποιους πολιτικούς ή άλλους στόχους
για το μέλλον, έχετε κάποιο όραμα ίσως;

-Θα θέλατε να στείλετε κάποιο μήνυμα προς τους
μαθητές, τους εκπαιδευτικούς, τους γονείς και γενικότερα την τοπική μας κοινωνία;

-Αυτό που θέλω, για όσα χρόνια αποφασίσουν
οι συμπατριώτες μου να τους εκπροσωπώ, είναι

-Καταρχήν, θα ήθελα να ευχηθώ σε όλους η νέα
παρρησία 41

χρονιά να είναι καλύτερη από την προηγουμένη, γεμάτη υγεία
και δημιουργία για όλους μας. Τα τελευταία 4 χρόνια περάσαμε πολλά. Δεν θα πρέπει όμως να αφήσουμε την ελπίδα, καθώς
οι Έλληνες είμαστε δυνατός λαός και θα τα
καταφέρουμε. Σε τοπικό επίπεδο, πιστεύω
ότι στην Εύβοια ο χάρτης για την Εκπαίδευση θα είναι διαφορετικός, με αποτελέσματα χειροπιαστά. Αναφέρω ενδεικτικά, έργα
που έχουν ήδη πραγματοποιηθεί ή δρομολογούνται, όπως: η ίδρυση νέου ειδικού σχολείου στην Ιστιαία, η λειτουργία Σχολείου Δεύτερης Ευκαιρίας στο Μαντούδι, Δημόσιο ΙΕΚ στην Κάρυστο, η λειτουργία του ειδικού σχολείου στο δήμο Κύμης-Αλι-

βερίου, ίδρυση Μουσικού σχολείου στη Χαλκίδα, Σχολές γονέων στο νομό μας, Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στην Κύμη αλλά και
μεταστέγαση σε καλύτερα σχολικά κτίρια στην
Κάρυστο και τη Χαλκίδα.

Η συνέντευξη πραγματοποιήθηκε το Σάββατο 21-12-2013 στον αύλειο χώρο του Γυμνασίου Ψαχνών.
Ευχαριστούμε τον κ. Υφυπουργό που ανταποκρίθηκε ευγενικά και παρά το πιεσμένο πρόγραμμά του,
ήρθε μέχρι τα Ψαχνά για τη διευκόλυνσή μας.
Συμμετείχαν οι: Φ. Γυφτόδημος (Β1), Τ. Δανέλης (Γ1), Ν. Καλπακίδου (Β2), Έφη Μπαρίτα (Α4), Ι. Μπαρσάκη (Β2), Β. Ταυρή (Β4), Φ. Ταυρή (Β4), Μ. Τζότζολα (Β4), Κ. Φραντζή (Β4) και κ. Δ. Μπαρσάκης (φιλόλογος).
Παρευρέθηκαν επίσης οι: Χ. Βασιλείου (Α1), Β. Δανέλη (Α3), Ι. Μακρή (Γ2) και Σ. Τσίχλη (Α5).

42παρρησία

ΡΕΚΟΡ ΒΡΑΒΕΙΩΝ "ΠΑΡΡΗΣΙΑΣ"

Η "Παρρησία" είναι το μοναδικό μαθητικό περιοδικό που έχει βραβευθεί κατ' επανάληψη στον
Πανελλήνιο Διαγωνισμό Μαθητικών Περιοδικών και Εφημερίδων της εφημερίδας "Τα Νέα". Το 2012
τριπλασίασε τα Βραβεία στο Διαγωνισμό των "Νέων" και επιπλέον κέρδισε και το Βραβείο της Ένωσης Συντακτών Θεσσαλίας-Στερεάς Ελλάδας-Εύβοιας. Για την ιστορία, οι βραβεύσεις κατά σειρά:

pTο 2000, το

3ο τεύχος κέρδισε το Βραβείο Καλύτερου Ρεπορτάζ στον Πανελλήνιο Διαγωνισμό
Μαθητικών Περιοδικών της εφημερίδας "Τα Νέα".

pTο 2008, το 14ο

τεύχος κέρδισε και πάλι το Βραβείο Καλύτερου Ρεπορτάζ στον Πανελλήνιο Διαγωνισμό Μαθητικών Περιοδικών της εφημερίδας "Τα Νέα".

pΤο 2012, το 16ο τεύχος κέρδισε το

Ειδικό Βραβείο Πολιτισμού στον Πανελλήνιο Διαγωνισμό Μαθητικών Περιοδικών της εφημερίδας "Τα Νέα".

pΤο 2012, το 16ο

τεύχος κέρδισε το Πρώτο Βραβείο στον Πανελλήνιο Διαγωνισμό Μαθητικών Εντύπων του Μορφωτικού Ιδρύματος της Ένωσης Συντακτών Θεσσαλίας-Στερεάς Ελλάδας-Εύβοιας.

παρρησία 43

Γν
ωρ
ι
μ
ί
αμ
ετ
η
νΚα
ζ
ά
λ

ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΖΑΛ ΚΑΟΥΡ (Α1) ΣΥΝΟΜΙΛΗΣΕ -ΚΑΙ ΓΡΑΦΕΙ- Η ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΦΡΑΝΤΖΗ (Β4)

Γ

εννήθηκε πριν 13 χρόνια στο Πατζάμπ της
Ινδί Ινδίας, μια περιοχή κοντά στο Δελχί. Σε ηλικία 10 χρονών μετανάστευσε με την οικογένειά της στην Ελλάδα και εγκαταστάθηκε στα
Ψαχνά. Μια τέτοια αλλαγή στη ζωή της, μόνο
εύκολη δεν ήταν.
Έπρεπε να πάει σχολείο, χωρίς να ξέρει ούτε
λέξη ελληνικά. Γράφτηκε στο 2ο Δημοτικό κι άρχισε ο δύσκολος αγώνας της. Πάλεψε σκληρά
και μέσα σε δύο μόλις χρόνια κατάφερε να πάρει το απολυτήριο, έχοντας μάθει να μιλάει πολύ καλά ελληνικά και να γράφει πολύ όμορφα.
Πώς τα κατάφερε άραγε; Όπως η ίδια λέει, με
συνεχή προσπάθεια και μεθοδικότητα, με πολλή επιμονή και υπομονή. Τα διαλείμματα δεν ήταν γι' αυτή ώρα για παιχνίδι, αλλά πολύτιμος
χρόνος που δεν έπρεπε να χαθεί. Κι ενώ τα άλλα παιδιά έπαιζαν, η Καζάλ κρατούσε ένα βιβλίο στο χέρι και συνέχιζε τη μελέτη. Έτσι απλά!
Υπήρχε βέβαια και το πρόβλημα του εγκλιματισμού στο νέο της περιβάλλον. Στην αρχή ένιω-

44παρρησία

θε αμηχανία, ανασφάλεια και μοναξιά, καθώς
ήταν το μόνο παιδί από την Ινδία. Μα τα πράγματα σιγά-σιγά άλλαξαν, όταν άρχισαν να τη
γνωρίζουν καλύτερα τα άλλα παιδιά. Και οι δάσκαλοι και οι συμμαθητές της ήταν πολύ καλοί
μαζί της. Αντίθετα, από το σχολείο στην Ινδία
θυμάται ότι οι δάσκαλοι έδερναν πολύ συχνά
τα παιδιά.
Φέτος, στην Πρώτη τάξη του Γυμνασίου, τα
μαθήματα είναι πιο απαιτητικά, αλλά δεν διαμαρτύρεται καθόλου. Καταβάλλοντας ακόμα μεγαλύτερη προσπάθεια, τα πάει μια χαρά και είναι σίγουρη πως μια μέρα θα πραγματοποιήσει
το όνειρό της και θα γίνει αεροσυνοδός.
Με την ίδια θέληση και δύναμη, αντιμετωπίζει και τις άλλες δυσκολίες της ζωής, μένοντας
πάντα πιστή στις αρχές της. Δεν τρώει ποτέ
κρέας ούτε και ψάρι, όπως ορίζει η θρησκεία
της. Σύμφωνα με την Καζάλ, "η ζωή όλων των
ζώων είναι ιερή και για κανένα λόγο δεν έχουμε
δικαίωμα να την αφαιρούμε".

Διαβάζεται
Διαβάζεται
φανατικά σε όλη την Εύβοια.

Αγκαλιάζει
κάθε βδοµάδα τη νεολαία.

Είναι
στην κορυφή 38 χρόνια.