You are on page 1of 74

UNIVERZITET SINGIDUNUM

Departman za poslediplomske studije




Studijski program: Poslovna ekonomija











MASTER RAD

Prevare u finansijskom izvjetavanju
metode njihovog injenja, otkrivanja,
prevencije i istraivanja









Mentor: Student:
prof. dr Milovan Stanii Nataa Simeunovi
400146/2009



- Beograd, 2011. -
1

S A D R A J

UVOD
1.1. Predmet istraivanja .................................................................................. 5
1.2. Cilj istraivanja ......................................................................................... 5
1.3. Hipoteze ..................................................................................................... 6
1.4. Metode istraivanja .................................................................................... 6
1.5. Struktura rada............................................................................................ 7

2. Primjena raunovodstvenih principa put ka kvalitetnom finansijskom
izvjetavanju .................................................................................................... 8
2.1. Matching princip ................................................................................... 9
2.2. Princip realizacije .....................................................................................10
2.3. Princip istorijskog troka ..........................................................................11
2.4. Princip objektivnosti podataka u raunovodstvu .......................................12
2.5. Princip konzistentnosti ..............................................................................13
2.6. Princip materijalnosti ...............................................................................14
2.7. Princip konzervativizma (opreznosti) ........................................................14

3. Korporativno upravljanje agencijski problem ...........................................16
3.1. Agencijska teorija menaderski nasuprot vlasnikim ciljevima ...............17
3.2. Usklaivanje interesa vlasnika i menadera ..............................................19
3.2.1. Interni mehanizmi za kontrolu upravljanja .........................................19
3.2.2. Eksterni mehanizmi za kontrolu upravljanja ......................................21

4. Kreativno raunovodstvo ...............................................................................24
4.1. Ciljevi primjene kreativnog raunovodstva ...............................................25
4.2. Pojavni oblici kreativnog raunovodstva ...................................................26
4.3. Metode kreativnog raunovodstva u funkciji realizacije odabranih ciljeva
menadmenta ............................................................................................27
4.3.1. Uobliavanje dobitka kao metod kreativnog raunovodstva ...............28
4.3.1.1. Mjere za iskazivanje vie dobiti u odnosu na ostvarenu..............29
4.3.1.2. Mjere za iskazivanje nie dobiti od ostvarene ............................30
4.3.2. Uobliavanje imovine kao metod kreativnog raunovodstva ..............30
4.3.3. Uobliavanje neto gotovine iz poslovne aktivnosti kao metod
kreativnog raunovodstva ..................................................................31
4.4. Kako prepoznati da su koriene metode kreativnog raunovodstva ..........32

5. Greke i prevare kao uzroci netanih finansijskih izvjetaja .......................34
5.1. Raunovodstvena profesija i privredni kriminalitet ...................................35
5.2. Privredni kriminalitet, pojam i oblici ........................................................38

6. Nova raunovodstvena profesija forenziko raunovodstvo ......................42
6.1. Kratka istorija forenzikog raunovodstva ................................................42
6.2. Forenziko raunovodstvo i forenziki raunovoa ...................................44
6.3. Angaovanje forenzikih raunovoa ........................................................45
6.4. Zadaci forenzikog raunovoe .................................................................49
2
7. Mjere prevencije prevara ...............................................................................52
7.1. Kada je otkrivena prevara .........................................................................54
7.2. Crvene zastave (Red Flags) .......................................................................55
7.2.1. Bihejvioralne Crvene Zastave - prikazano po izvriocima ..................56
7.2.2. Bihejvioralne Crvene Zastave - na osnovu tipa eme .........................58

8. Studija sluaja 1: Glavni revizor Republike Srpske dao negativnu ocjenu za
Investiciono-razvojnu banku Republike Srpske (IRB RS) ........................61

9. Studija sluaja 2: Primjer otkrivanja masovnih prevara korienjem ACL
programa.........................................................................................................64

10. Zakljuak ........................................................................................................68

LITERATURA.........................................................................................................71


SADRAJ SLIKA, TABELA I GRAFIKONA

Slika 1 Grafiki prikaz matching" principa ................................................10

Tabela 1 Broj prevara po osnovu sektora poinioca ......................................36
Tabela 2 Prosjean gubitak po osnovu odjeljenja poinioca ..........................37
Tabela 3 Pregled privrednog kriminaliteta u Republici Srpskoj .....................40
Tabela 4 initi/Ne initi pravila (Dos & Donts) ..........................................54
Tabela 5 Bihejvioralne crvene zastave prisutne tokom ema prevare
sortirano po uestalosti ............................................................................................57
Tabela 6 Bihejvioralne crvene zastave prisutne tokom ema prevare
sortirano prema visini prosjenog gubitka ................................................................58

Grafikon 1 Bihejvioralne crvene zastave prisutne tokom ema prevare .........59













3
Postoje dva pitanja koja nas ekaju na poetku svega. Jedno je da li je zloin uopte
poinjen; drugo je koji je zloin i kako poinjen?
- Sir Arthut Conan Doyle, Baskervilski pas

UVOD



Korisnici finansijskih izvjetaja ele objektivne, istinite i fer (potene)
informacije. One su im potrebne u procesu poslovnog odluivanja zato je razumljiva
elja preduzea, da pri eksternom izvjetavanju pokua zadovoljiti to vei krug
razliitih korisnika: vlasnike, kreditore, dobavljae, kupce, zaposlene, ire drutveno
okruenje, te na kraju i dravu. Finansijski izvjetaji najee ne sadre sve
informacije koje mogu zatrebati privrednim subjektima u procesu poslovnog
odluivanja, zato su im potrebna dodatna objanjenja i otkrivanje dodatnih
informacija koje mogu zatrebati korisnicima. Investitori i kreditori koriste
raunovodstvene informacije u cilju procjene kvaliteta ostvarenog rezultata kompanije
(dobitka ili gubitka) i buduih novanih tokova koji su povezani sa njihovim
ulaganjima (kamate za imaoce obveznica, kamate za zajmodavce - banke i dividende,
kapitalne dobitke za akcionare). Drava i njezini organi koriste raunovodstvene
informacije u cilju utvrivanja mjera ekonomske politike, donoenja odgovarajuih
odluka o podsticanju odreenih djelatnosti i privrednih grana i nadziranje sprovoenja
mjera ekonomske politike.

Informaciona perspektiva je kljuni elemenat koji podupire izuavanje
fenomena kreativnog raunovodstva. Ona pretpostavlja da su raunovodstvena
objelodanjivanja takvog informativnog sadraja koji posjeduje vrijednost za
stejkholdere
1
u obezbjeivanju korisnih signala. Konflikt se stvara usljed
informacione asimetrije
2
koja postoji u kompleksu korporativne strukture izmeu
privilegovanog menadmenta i udaljenih stejkholdera.

Realno finansijsko izvjetavanje podrazumijeva da su finansijski izvjetaji
sastavljeni u skladu sa propisanim okvirom za finansijsko izvjetavanje, u duhu
principa urednog knjigovodstva i u skladu sa raunovodstvenim propisima
3
i
standardima
4
, da ne sadre materijalno znaajne greke i nepravilnosti, odnosno da
daju istinit i objektivan prikaz uspjenosti poslovanja preduzea. Nasuprot tome,

1
U raunovodstvenim standardima stejkholderi se nazivaju korisnicima finansijskih izvjetaja i dijele
se u dvije grupe interni (menaderi, zaposleni) i eksterni (investitori u akcije i obaveznice, veliki
kreditori, dravni organi, poslovni partneri, sindikati i druge organizacije).
2
Nejednakost u koliini i kvalitetu informacija koje posjeduju razliiti korisnici (investitori u akcije i
obveznice, davaoci kredita vs. preduzea emitenti) naziva se informaciona asimetrija
3
vaeim Zakonom o raunovodstvu i reviziji
4
Meunarodni standardi finansijskog izvjetavanja/Meunarodni raunovodstveni standardi prevedeni
i objavljeni od strane SRRRS
4
kreativno raunovodstvo obuhvata svaki i sve one postupke koji se koriste da bi se
manipulisalo podacima u finansijskim izvjetajima. Ono ukljuuje agresivno
raunovodstvo, primjenu raunovodstvenih principa suprotnu njihovom duhu, lano
finansijsko izvjetavanje i sve postupke koji vode ka upravljanju dobitkom ili
manipulisanju prihodima
5
.

Brojni finansijski skandali, s poetka ovog vijeka, praeni gubicima
investitora koji se mjere milijardama dolara, ozbiljno su poljuljali povjerenje
investitora i raunovodstvene javnosti u cjelini u finansijske informacije sadrane u
finansijskim izvjetajima. Naime, najvee prevare investitora su izvedene
prezentovanjem lanih finansijskih izvjetaja.

Ljutnja investitora zbog nemogunosti postojee regulative i prakse da sprijei
korienje finansijskog izvjetavanja kao instrumenta za prevare i opravdan strah od
posljedica gubitka povjerenja u finansijske podatke iskazane u finansijskim
izvjetajima prije svega, po opstanak i razvoj finansijskih trita, ali i nacionalnih i
globalne ekonomije u cjelini, dovela je do toga da su problemi vezani za pouzdanost
finansijskog izvjetavanja izbili u prvi plan.

Zakonodavstvo, regulatorna tijela i profesija su kao primarni cilj postavili
stvaranje pretpostavki da se prevare putem finansijskog izvjetavanja u najveoj
moguoj mjeri sprijee i ako nastanu, da se otkriju prije no to dostignu znaajne
razmjere. Kao rezultat napora u podruju zakonodavne aktivnosti u SAD-u je 2002.
godine donijet danas poznati Sarbanes-Oxley Act
6
(Sarbejns-Okslijev zakon), dok je
Evropska unija izvrila znaajne izmjene Osme direktive.

Rad regulatornih tijela na ovom pitanju doveo je do revizije postojeih
standarda revizije i donoenja novih standarda koji zahtjevaju ne samo ire, odnosno
mnogo detaljnije poznavanje procedura i kontrola u preduzeu koje je predmet
revizije, ve i mnogo rigoroznije procjene rizika za pojavu greaka i prevara u
finansijskim izvjetajima.

U okviru profesije, u vremenu poslije Enrona
7
, kako se esto oznaava vrijeme
nakon velikih finansijskih skandala, dolo je do formiranja novih regulatornih tijela i
do pojave nove raunovodstvene profesije.


5
kari Jovanovi K., Kreativno raunovodstvo motivi, instrumenti i posljedice, Zbornik radova
sa 11. Kongresa SRRRS, Banja Vruica, 2007.god.
6
Vidjeti: Wilson, R.A., La See, A., Choo, K., An Accountants Defining Moments: Questionable
Corporate Practices Before & After the Sarbanes-Oxley Act of 2002, Journal of Economic Crime
Management, Spring 2004, Volume 2, Issue 2, dostupno na:
http://www.utica.edu/academic/institutes/ecii/publications/articles/BA34A95C-A605-9106-
51A4DA80C655EC9A.pdf
7
Vidjeti: Sridharan, V. Uma et.al., The Social Impact of Business Failure: Enron, American Journal
of Business, Vol. 17 No.2, Fall 2002, dostupno na: http://www.bsu.edu/mcobwin/majb/?p=199
5
Na meunarodnom nivou formiran je Odbor za nadzor javnog interesa
8
2005.
godine koji nadzire rad IFAC-a (eng. The International Federation of Accountants
Meunarodna federacija raunovoa) na podruju donoenja standarda revizije i
osiguranja, etike i edukacije. Osma direktiva, da podsjetimo, obavezuje zemlje lanice
da na nacionalnom nivou formiraju nezavisna od drave regulatorna tijela koja e
vriti nadzor nad kvalitetom revizije.

Raunovodstvena profesija u cjelini, svjesna da ne moe potpuno sprijeiti da
obmanjujui finansijski izvjetaji budu sastavljeni i objavljeni, smatra neophodnim da
sve nastale prevare u finansijskom izvjetavanju otkrije, istrai i sankcionie. U tom
cilju se u raunovodstvenoj profesiji javlja nova grana ovlaeni istraitelj prevara
9

ili drugaije forenziki raunovoa.

1.1. Predmet istraivanja

iri predmet ovog rada se ogleda u teorijsko-empirijskom istraivanju i
naunom dokazivanju neophodnosti istinitog i fer izvjetavanja u cilju prevazilaenja
svjetske ekonomske krize. Finansijski izvjetaji, kao pokazatelji uspjenosti
poslovanja preduzea, u vremenu globalne tranzicije gdje profit postaje glavna
ekonomska veliina, postaju meta zloupotrebe u cilju privlaenja kapitala investitora.
Vlasnici kapitala ele znati koliko su njihova ulaganja sposobna da generiu buduih
novanih tokova i ukoliko utvrde da njihova oekivanja nisu ostvarena, prenose
kapital na druge investicije gdje procjenjuju da e se bolje i bre oploditi.

Ui predmet rada istrauje metode kreativnog raunovodstva u prikazivanju
poslovanja preduzea, te mjere i tehnike sprjeavanja, otkrivanja i istraivanja istih.

1.2. Cilj istraivanja

Nauni cilj ovog istraivanja jeste nauna deskripcija pojave sve uestalije
upotrebe kreativnog raunovodstva koja dovodi do pada kvaliteta i povjerenja u
finansijske izvjetaje to svoj odraz pronalazi u stvaranju iskrivljene finansijske slike
uspjenosti preduzea na globalnom ekonomskom tritu.

Drutveni cilj jeste da ovaj rad koristi praktinim potrebama. Rezultati
istraivanja treba da ukau na uestalost primjene metoda kreativnog raunovodstva
te na neophodnost daljeg usavravanja i irenje korienja tehnika otkrivanja i mjera
prevencije istih u cilju poveanja kredibiliteta finansijskih izvjetaja uopte.


8
PIOB Public Interest Oversight Board
9
eng. CFE Certified Fraud Examiner, detaljnije pogledati na www.acfe.com
6
1.3. Hipoteze

U istraivanje polazimo sa sljedeom generalnom hipotetikom tvrdnjom:

Generalna hipoteza:
Posmatrani socijalni i lini faktori, odnosno socijalna i psiholoka obiljeja
zaposlenih i vlasnika preduzea spadaju u znaajne determinante njihovih odluka da li
koristiti metode kreativnog raunovodstva u prikazivanju finansijskih izvjetaja.
Samim tim, javlja se pitanje postoji li potreba za posveivanjem panje tehnikama
otkrivanja korienja pomenutih metoda, kao i za kontinuelnim usavravanjem
strunjaka iz oblasti forenzikog raunovodstva kako bi se obezbjedio neophodan
nivo kvaliteta finansijskih izvjetaja i povratilo povjerenje u iste, to je jedan od
kljunih faktora u funkcionisanju globalne ekonomije.

Generalnu hipotetiku tvrdnju operacionalizujemo preko sljedeih posebnih:

Posebne hipoteze:
Postojanje agencijskog problema kao jednog od glavnih uzroka lairanja
finansijskih izvjetaja,
Naini primjenjivanja metoda kreativnog raunovodstva u prikazivanju
poslovanja,
Potreba za uvoenjem nove profesije forenzikog raunovoe,
Otkrivanje, istraivanje i rjeavanje raunovodstvenih prevara pomou
profesije forenzikog raunovoe,
Mogunosti prevencije prevara u cilju poboljanja kvaliteta finansijskih
izvjetaja.

1.4. Metode istraivanja

Sloenost predmeta istraivanja zahtjeva primjenu:
Analitikih osnovnih metoda: analize, apstrakcije, specijalizacije i
dedukcije;
Sintetikih osnovnih metoda: sinteze, konkretizacije, generalizacije i
indukcije;
Optenaune metode zahtjevaju primjenu: hipotetiko-deduktivne metode,
analitiko- deduktivne metode, komparativnu i statistiku metodu.
Primjenom ovih metoda, kako govore dosadanji rezultati istraivanja,
mogue je validno ostvarenje naunog i drutvenog cilja istraivanja. Pristup
istraivanju je integrativan, sintetiki, u tom smislu to se ni jednom metodolokom
postupku ne daje iskljuiva prednost, nego su podjednako zastupljeni, odnosno u
skladu sa potrebama istraivanja.

7
1.5. Struktura rada

Polazei od postavljenih hipoteza i ciljeva istraivanja proistekla je i
odgovarajua struktura rada.
Prvi dio ovog rada obrauje raunovodstvene principe koji ine optepriznatu
osnovu za formiranje finansijskih izvjetaja preduzea i kao takvi, njihova primjena
ima znaajan uticaj na kvalitetno finansijsko izvjetavanje.
U drugom dijelu e biti definisan pojam agencijskog problema koji se javlja u
okviru korporativnog upravljanja, te mehanizmi kontrole korporativnog upravljanja
koji djeluju u cilju usklaivanja ciljeva vlasnika i menadera.
Trei dio rada se odnosi na pojam kreativnog raunovodstva, njegove metode i
ciljeve primjene od strane menadmenta preduzea, sve u cilju prikazivanja eljene, a
ne stvarne slike prinosne snage i finansijskog poloaja preduzea radi ostvarivanja
odreenih koristi.
etvrti dio ovog rada obrauje greke i propuste kao uzroke netanih
finansijskih izvjetaja, to neposredno implicira na rast stope privrednog kriminaliteta.
U petom dijelu e biti definisan pojam forenzikog raunovodstva, uslovi
angaovanja i zadaci forenzikog raunovoe.
esti dio rada objanjava znakove koji preventivno upuuju na mogunost
deavanja prevare kao i koje mjere preduzeti u cilju njenog sprjeavanja.
U okviru sedmog i osmog dijela rada e biti predstavljene studije sluaja
vezane za oblast privrednog kriminaliteta, odnosno otkrivanje moguih prevarnih
radnji korienjem revizorskih i istranih tehnika i tehnologija.
Naravno u radu e se dati zakljuna razmatranja, kao i koriena literatura.



















8


2. Primjena raunovodstvenih principa put ka kvalitetnom
finansijskom izvjetavanju


Prema Komitetu za meunarodne raunovodstvene standarde, cilj finansijskih
izvjetaja je da prue informacije o nekom preduzeu koje su, velikom broju
korisnika znaajne za donoenje poslovnih odluka. Te poslovne odluke, gotovo
uvijek, zahtjevaju procjenu sposobnosti nekog preduzea da generie budue novane
tokove. Korisnici izvjetaja mogu lake da procjene tu sposobnost, ako imaju na
raspolaganju podatke o finansijskom poloaju preduzea, uspjenosti njegovog
poslovanja i profitabilnosti, kao i o promjenama gotovinskih tokova
10
.

Finansijski izvjetaji predstavljaju najefikasniji nain da se subjektima, koji se
nalaze izvan preduzea, periodino prezentuju informacije sakupljene i obraene u
raunovodstvenom sistemu. Dakle, ti izvjetaji bilans stanja, bilans uspjeha i izvjetaj
o gotovinskim (novanim) tokovima su najvaniji proizvodi raunovodstva. Oni
imaju optu namjenu, zbog velikog broja subjekata koji ih koriste.

Osnovni cilj raunovodstva koji se definie kao istinito i fer prikazivanje
finansijskog poloaja, i uspjenosti odreenog poslovnog subjekta ne moe se odvijati
bez pravila za pripremanje, priznavanje i vrjednovanje u finansijskim izvjetajima.
Pravila ili principi razvijeni u raunovodstvenoj teoriji, nisu bili dovoljni da obezbjede
potpun kvalitet raunovodstvenih informacija i njihovu pouzdanost, ve su se
pomenuti principi standardizovali, kodifikovali u okviru pisanih pravila nazvanih
standardi. Standardi u drutvenim ili egzaktnim naukama, u najirem znaenju,
predstavljaju mjerilo neke kategorije, kroz formulisanje onoga to se za tu kategoriju
smatra uobiajenim stanjem ili normalom. Pored teorijskog zalea standarda, za njih
se vezuje i praktino iskustvo, tako da su oni proizvod, sa jedne strane razvoja teorije,
ali sa druge strane i razvoja praktinih potreba onih na koje standard ima efekte. Ako
sada ovu uoptenu definiciju standarda konkretizujemo na raunovodstvo, tada
standardi iz oblasti raunovodstva podrazumijevaju dogovorena pravila o
pripremanju, priznavanju, odmjeravanju i prikazivanju stavki raunovodstvenih
izvjetaja ekonomskog entiteta.
11


Cilj raunovodstvenih informacija jeste da prue podatke raznim korisnicima
kako bi oni mogli donijeti poslovne odluke na bazi tih podataka. Najvanije

10
Gray J., Needles B.E. Jr, Finansijsko raunovodstvo Opti pristup, prevod, Savez raunovoa i
revizora Republike Srpske, 2002. str. 179-180
11
Petrovi M., Smisao i korist od raunovodstvenih standarda, Primena Meunarodnih
raunovodstvenih standarda, Knjiga II, Savez raunovoa i revizora Srbije, Beograd, 2002. prema:
Kneevi G., Analiza finansijskih izvetaja, Univerzitet Singidunum, Beograd, 2008. str. 48
9
kvalitativne karakteristike raunovodstvenih informacija su razumljivost, znaajnost,
pouzdanost i uporedivost.

Pretpostavke finansijskog raunovodstva se baziraju na sljedeim principima:

1. Princip raunovodstvene jedinice,
2. Princip novanog mjerila i
3. Princip kontinuiteta preduzea (going concern).

Pet je osnovnih principa kojima se reguliu raunovodstvena vrjednovanja
(mjerenja) i to su sljedei
12
:
1. "Matching" princip,
2. Princip realizacije,
3. Princip istorijskog troka,
4. Princip objektivnosti podataka i
5. Princip konzistentnosti.

Principi koji se smatraju ogranienjima u procesu vrjednovanja:

1. Materijalnost i
2. Konzervatizam (raunovodstvena opreznost).

U nastavku rada, ukratko emo objasniti sutinu principa vrjednovanja i
ogranienja u vezi s istim.

2.1. Matching princip

Princip uzronosti prihoda i rashoda ili "matching" princip, kako se u praksi
esto naziva, kljuni je princip kojim se regulie vrjednovanje bilansnih pozicija.
Matching predstavlja zahtjev za dodjeljivanjem rashoda obraunskom periodu
kada su nastali njima prouzrokovani prihodi
13
. To znai da se utroena sredstva u
obraunskom periodu moraju dovesti u vezu ili suprostaviti koristima koje su
proizale iz tih troenja. Ovaj princip podrazumijeva da se svako troenje (trokovi
zarada, trokovi materijala itd.) ini sa namjerom da se ostvare koristi, odnosno u
raunovodstvenom smislu, prihodi. Meutim, koristi mogu priticati u razliitim
obraunskim periodima, pa se zahtjevi matching-a na razliite naine izvravaju.

Ako prihodi nastaju u istom obraunskom periodu kada i trokovi koji su bili
nuni da bi se prihod ostvario, tada se ti trokovi odmah priznaju kao rashodi u
bilansu uspjeha. Ako e koristi (prihodi) od nekih trokova biti ostvareni u vie

12
Kneevi G., Analiza finansijskih izvetaja, Univerzitet Singidunum, Beograd, 2008. str.51
13
Ibid, str. 52
10
buduih obraunskih perioda, tada trokove treba prikazati kao sredstva u bilansu
stanja (na primjer, oprema, materijal i sl.). U buduim periodima, kako se ostvaruju
koristi ili prihodi, tako se dio sredstava aktiviranih u bilansu stanja iskazuje kao
troak, tj. prelazi u bilans uspjeha.

Posebna pogodnost za primjenu ovih zahtjeva je u dijelu
14
:
direktnog povezivanja prihoda i rashoda prodaje robe, gotovih
proizvoda, usluga, itd...
direktnog obrauna trokova amortizacije za dat obraunski period,
periodizacije izdataka iji se efekti proteu na vie perioda (trokovi
promocije i reklame), itd...

Slika 1 Grafiki prikaz matching" principa















Izvor: Kneevi G., Analiza finansijskih izvetaja, Univerzitet Singidunum, Beograd, 2008. str. 52

2.2. Princip realizacije

Princip realizacije je logian nastavak objanjenja matching principa. Naime,
iz slike 1, vidljivo je da je kljuna pretpostavka matching-a, da se utvrdi u kojem
obraunskom periodu e priticati koristi, odnosno kada se prihod smatra ostvarenim
(realizovanim). Tek poto se utvrdi momenat ostvarivanja ili realizacije prihoda,
mogue je sprovesti zahtjeve matching-a, odnosno tek tada se prihodima u bilansu
uspjeha suprostavljaju odgovarajui trokovi. Princip realizacije predstavlja bazu za
rjeavanje problema obrauna i iskazivanja rezultata preduzea (dobitka ili gubitka).
Ako se ponovo vratimo na sliku 1, moemo vidjeti da princip matchinga i princip

14
Stanii M., Raunovodstvo, Fakultet za turistiki i hotelijerski menadment, Univerzitet
Singidunum, Beograd, 2006. str. 57
ULAGANJA
NASTALA U
TEKUEM
PERIODU
donesi odluku u
kojem periodu e
nastati koristi
(prihodi)
?
BILANS USPJEHA
(tekui period)
PRIHODI
RASHODI






BILANS USPJEHA
(budui period)
PRIHODI
RASHODI
11
realizacije, predstavljaju uslove za priznavanje prihoda i rashoda, odnosno za
iskazivanje njihove razlike (rezultata - dobitka ili gubitka)
15
.

Ukupan vremenski period od poetka nabavke faktora proizvodnje do prodaje
proizvedenih proizvoda i prijema novca naziva se proces realizacije, dok se sam
trenutak razmjene proizvoda i usluga za odreenu sumu novca ili potraivanje naziva
trenutkom realizacije.

U ovom procesu bitno je utvrditi vremenski momenat kada se priznaje prihod.
Shodno principu realizacije prihod treba priznati onda kada se mogu zadovoljiti
sljedea etiri kriterijuma:
16


a) preduzee je prenijelo na kupca sve znaajne rizike vezane za
proizvod,
b) iznos prihoda se moe objektivno mjeriti,
c) znaajni trokovi povezani sa prihodima su ostvareni i mogu se
ispravno izmjeriti, i
d) priticanje ekonomskih koristi (naplata potraivanja) povezano sa
ostvarenim prihodima se moe razumno predvidjeti.

Po metodi priznavanja prihoda na bazi fakturisane realizacije momenat kada
je proizvod zavren, isporuen i prihvaen od kupca (ispostavljena je izlazna faktura
kupcu) jeste momenat kada se prihod smatra zaraenim (realizovanim). Dakle,
uopteno govorei, prihod u raunovodstvu smatramo priznatim onda kada je on
trino verifikovan kroz transakciju isporuke proizvoda i njegovog prihvatanja od
strane poznatog kupca. U tom momentu, stekli su se uslovi za priznavanje prihoda,
budui da su sva etiri kriterijuma zadovoljena. Naravno, u praksi postoje i izuzeci od
ovog pravila (momenta priznavanja prihoda u fazi proizvodnje proizvoda i momenta
priznavanja prihoda u fazi naplate prodatih uinaka).

2.3. Princip istorijskog troka

Pojam vrjednovanja se prvenstveno odnosi na dodjelu novanog iznosa
transakciji. Prema Meunarodnim raunovodstvenim standardima, vrijednost koju
poslovni subjekti najee dodjeljuju svim poslovnim transakcijama, pa prema tome i
svoj imovini, obavezama i komponentama vlastitog kapitala, ukljuujui i prihode i
rashode, naziva se poetni troak, odnosno, istorijski troak ili nabavna vrijednost
(troak nabavke). Meunarodni raunovodstveni standardi definiu troak nabavke
(nabavnu vrijednost ili cijenu kotanja ako je rije o sopstvenim proizvodima) kao:

15
Kneevi G., Analiza finansijskih izvetaja, Univerzitet Singidunum, Beograd, 2008. str.53
16
Petrovi Z., Raunovodstvena regulativa (MRS 18 Prihodi), Univerzitet Singidunum, Beograd, 2008.
12
iznos plaenog novca ili novanih ekvivalenata, fer vrijednost ili druga naknada data
za nabavku sredstva u vrijeme njegovog sticanja ili izgradnje (proizvodnje)
17
.

Naelo istorijskog troka se koristi iz razloga to je nabavnu vrijednost mogue
provjeriti. Ona nastaje kao rezultat aktivnosti nezavisnih kupaca i prodavaca koji se
prethodno dogovore o cijeni. Cijena razmjene je objektivna cijena koja se moe
provjeriti dokazom datim u momentu transakcije. Upravo je ta konana cijena,
verifikovana ugovorom obje strane, vrijednost po kojoj se transakcija evidentira
18
.

2.4. Princip objektivnosti podataka u raunovodstvu

Zahtjev za primjenu principa objektivnosti je veoma rairen u raznim oblastima
ljudske djelatnosti. Razlozi lee u naglaenoj potrebi za realnim i istinitim
informacijama o nekom ili neemu na bazi ega bi se gradili pravilni stavovi i
shvatanja
19
.

Drugim rijeima, to znai da se vrjednovanja imovine, obaveza, kapitala,
prihoda i rashoda moraju zasnivati na objektivno utvrdivim injenicama koje su
potkrijepljene dokumentima. Pored ovoga, princip objektivnosti zahtjeva da
informacije koje se odnose na finansijske izvjetaje budu pouzdane. Primjena
nabavnih vrijednosti i cijene kotanja predstavlja ispunjenost principa objektivnosti.
Naime, ove vrijednosti su objektivne, dokumentovane i pouzdane injenice ijim
korienjem je izbjegnuta mogunost arbitrarnosti kod procjene vrijednosti
imovinskih dijelova.

Kao mjerne osnovice u raunovodstvu se pod odreenim uslovima mogu
koristiti i sadanje vrijednosti, kao i trine cijene. Sadanja vrijednost se definie kao
vrijednost imovine koju bi ona imala danas i koja reflektuje dvije stvari
20
:
a) oekivani novani tok koji e imovina odbaciti u budunosti i
b) vremensku vrijednost novca.

Kod obrauna sadanje vrijednosti javlja se jedan problem sadanja vrijednost
ukljuuje procjenu kamatne stope i novanih tokova, koju je u nekim sluajevima
veoma teko dokumentovati, tako da je ova vrijednost, po definiciji, povezana sa
moguim manipulacijama. S obzirom na prethodno iznijeto, utvrivanje sadanjih
vrijednosti praktino predstavlja naruavanje principa objektivnosti.

17
Petrovi Z., Raunovodstvena regulativa (MRS 16 Nekretnine, postrojenja i oprema), Univerzitet
Singidunum, Beograd, 2008.
18
Gray J., Needles B.E. Jr, Finansijsko raunovodstvo Opti pristup, prevod, Savez raunovoa i
revizora Republike Srpske, 2002. str. 49
19
Stanii M., Raunovodstvo, Fakultet za turistiki i hotelijerski menadment, Univerzitet
Singidunum, Beograd, 2006. str. 57-8
20
Kneevi G., Analiza finansijskih izvetaja, Univerzitet Singidunum, Beograd, 2008. str.55
13
Obraun primjenom sadanjih vrijednosti se u raunovodstvu primjenjuje samo
onda kada je budui novani tok mogue objektivno izmjeriti (npr. obaveze za
obveznice, hipotekarne zalonice, lizing obligacije, penzione obaveze i sl.). Trine
cijene (fer vrijednosti) posljednjih godina favorizuju se od strane nekih praktiara
(finansijski analitiari, menaderi) kao objektivna mjerila vrijednosti. U odreenim
uslovima, javlja se situacija da su trine cijene neke imovine objektivnije nego
sadanje vrijednosti. U svim drugim dogaajima, imovina se procjenjuje shodno
principu nabavne vrijednosti ili cijene kotanja. Dakle, primjena sadanje vrijednosti i
trinih cijena predstavlja odstupanje od principa nabavne vrijednosti, a to odstupanje
je dopustivo samo onda kada su zadovoljeni zahtjevi principa objektivnosti.

2.5. Princip konzistentnosti

Raunovodstvena praksa razvila je vie alternativnih metoda za vrjednovanje
istih bilansnih pozicija aktive, pasive, prihoda i rashoda. Ovakav varijetet metoda
postoji zbog dva razloga: a) niti jedan metod nije dovoljno uopten da bi se mogao
primjeniti u svim preduzeima, zbog razlike u prirodi djelatnosti i b) raunovodstvena
praksa, pogotovo onaj dio koji je kao najbolja praksa kodifikovan u okviru
raunovodstvenih standarda, nastaje kao dio politikog procesa (lobiranja) u kojima
zainteresovane strane (preduzea) koje se suoavaju sa razliitim situacijama nastoje
da nametnu svoju metodu bilansiranja kao opte prihvatljivu za sva preduzea.

Princip konzistentnosti zahtjeva da se poslovni dogaaji iz perioda u period na
isti nain tretiraju u cilju obezbjeenja uporedivosti ostvarenih efekata u razliitim
periodima. Ovaj princip ima irok domen uticaja i podrazumijeva
21
:
ne mijenjanje raunovodstvenih principa,
ne mijenjanje raunovodstvenih tehnika, metoda i postupaka,
ne mijenjanje jedinice izvjetavanja, u obimu koji je realno mogu.

Ovaj princip se, u podruju organizacije raunovodstva, odnosi, na primjer, na
politike vrjednovanja zaliha, otpisa potraivanja, obrauna amortizacije sredstava,
raspodjele dobiti...

U uslovima turbulentnog poslovnog okruenja javlja se potreba da se metode
bilansiranja promjene kako bi nova metoda to bolje prikazala vrijednost imovine u
skladu sa istinitim i potenim izvjetavanjem (true and fair view). Naravno, promjene
metoda bilansiranja moraju biti unijete u napomene. Pored toga zahtjeva se da se u
napomenama iskae (kvantifikuje) nain na koji je promjena metode uticala na
rezultat i druge komponente finansijskih izvjetaja. Promjenom metoda moe se

21
Stanii M., Raunovodstvo, Fakultet za turistiki i hotelijerski menadment, Univerzitet
Singidunum, Beograd, 2006. str. 58
14
uticati na poboljanje finansijskog poloaja ili uspjenosti, tako da licencu o
prihvatljivosti izvrene promjene mora dati nezavisni revizor.

2.6. Princip materijalnosti

Svrha raunovodstvenog truda je, pored ostalog, u produkovanju informacija na
bazi kojih se vrjednuju neka stanja, tokovi i donose poslovne odluke. Iz tih razloga u
svim fazama pripreme informacija neophodno je povesti rauna o tome da se
obezbjedi puna materijalnost koja obuhvata
22
:
dokumentovanost,
istinitost,
tanost, i
mogunost dokazivanja.

Pod dokumentovanou podrazumijevamo obezbjeenje i verifikaciju nastanka
za raunovodstvo relevantnog poslovnog dogaaja adekvatnim dokumentom, odnosno
pisanom ispravom.

Istinitost podrazumijeva obavezu da ne samo da postoji validan dokument o
poslovnom dogaaju ve i istinitost nastanka poslovnog dogaaja po performansama
vjernih sadraju dokumentacije o njemu. Tako se ovim zahtjevom u jednom dijelu
doprinosi realnijim i osnovanijim informacijama za poslovno odluivanje.

Kada kaemo tanost mislimo na tanost raunskih operacija u dokumentu.
Ovaj zahtjev se kao i prethodni sprovodi u fazi kontrole ispravnosti dokumentacije.
Kontrola prethodi obradi te se na taj nain obezbjeuje ispravnost toka obrade.

Mogunost dokazivanja je, takoe, jedan od zahtjeva ijom se provedbom
obezbjeuje potovanje principa materijalnosti. U nekim sluajevima i pored
dokumentacije nema dovoljno oiglednosti za ono to se tvrdi pa je bitno obezbjediti
dodatne dokaze. To moe oznaavati zahtjev da se u nekim segmentima
raunovodstvene funkcije obezbjede odgovarajue veze i usaglaavanja da bi se
podigao nivo pouzdanosti podataka i obezbjedila njihova materijalna zasnovanost.

2.7. Princip konzervativizma (opreznosti)

Princip opreznosti predstavlja odstupanje od postojeih pravila procjenjivanja
raunovodstvenih izvjetaja. Kao i materijalnost, konzervativizam je posljedica
zahtjeva raunovodstvenih praktiara da se odnos trokovi/koristi raunovodstvenog
izvjetavanja svede na prihvatljivu mjeru. Ovaj princip predstavlja zahtjev da

22
Ibid, str. 60
15
menadment kompanije, kada ima razumnu sumnju vezanu za vrjednovanje neke
stavke, bolje je da podcijeni aktivu i precijeni pasivu, ubrza priznavanje gubitaka i da
odloi priznavanje dobitaka. Ovaj princip ne podrazumijeva namjerno
podcjenjivanje bilansa, ve taj zahtjev ograniava samo na one situacije kada se javi
razumna sumnja u raunovodstvenim mjerenjima.

U osnovi ovog principa lei zatita povjerilaca. Oprezno ili konzervativno
mjerenje bilansnih pozicija ne dovodi do precjenjene garantne supstance (sopstveni
kapital), tako da se povjerioci ne dovode u zabludu. Pomenuto podcjenjivanje aktive i
precjenjivanje pasive vodi opreznom obraunu sopstvenog kapitala koji je valjana
podloga za procjenu sigurnosti vraanja kredita, otplate obaveza za obveznice i dr. to
je kljuni interes povjerilaca (banaka, imalaca obveznica).

Princip konzervativizma se u naelu podudara sa zahtjevima principa
realizacije, impariteta, najvie i najnie vrijednosti.
23
Princip realizacije odreuje
momenat priznavanja prihoda i o njemu smo ve raspravljali. Prema ovom principu
prihod se priznaje samo onda kada je trino verfikovan kroz prodaju i isporuku
(fakturisanje) gotovih proizvoda ili izvrene usluge kupcima. Ovaj princip u naelu ne
dozvoljava iskazivanje nerealizovanih prihoda, dakle onih koji nisu trino potvreni.
On se dopunjava principom impariteta. Princip impariteta omoguava iskazivanje
gubitaka kada su oni izvjesni, a istovremeno zabranjuje iskazivanje dobitaka koji nisu
zaraeni (realizovani). Princip najnie vrijednosti za pozicije aktive prostie iz
principa impariteta. Zadatak ovog principa je da utvrdi gornju granicu bilansiranja
sredstava (aktive). Gornja granica je nabavna vrijednost ili cijena kotanja (zahtjev
istorijskog troka), osim ako imovina nema niu trinu vrijednost od pomenute. U
tom sluaju se primjenjuje princip nia od dvije vrijednosti (lower of cost-or-market
rule, LCM) kao osnova bilansiranja. Princip najvie vrijednosti odnosi se na
bilansiranje pozicija pasive. U tom smislu odreuje se najvia vrijednost po kojoj se
obaveze mogu unijeti u bilans stanja. Ta vrijednost proizlazi iz uporeivanja
prvobitne ugovorene obaveze i njezine vrijednosti na dan bilansa. Via od ove dvije
vrijednosti predstavlja granicu za procjenjivanje obaveza.

U sutini principa raunovodstvenog konzervativizma nalazi se potreba da se
ne prui preterano optimistika slika koja korisnika izvjetaja moe navesti na
pogrene procjene, a time i na pogrene poslovne odluke. Naelno govorei, uvijek
kada postoji odsustvo preciznih raunskih podloga u vrjednovanju imovine i obaveza,
interesi zatite povjerilaca nalau primjenu principa konzervativizma.






23
Prema Rankovi J., Teorija bilansa, Ekonomski fakultet, Beograd, 2003., str.175.
16


3. Korporativno upravljanje agencijski problem


Podruje korporativnog upravljanja obuhvata korporativni pravni okvir i
praksu donoenja odluka u upravnim odborima korporacija, razne aspekte
korporativnih finansija, zakona koji reguliu poslovanje hartijama od vrijednosti,
steajne zakone, zakone koji reguliu poslovanje finansijskih institucija, odnose sa
zaposlenima, ugovorno pravo i teoriju, vlasnika prava, kompenzacijske sisteme i
sisteme internog informisanja i kontrole.
24


Vanjski i unutranji elementi korporativnog upravljanja i odnosi izmeu njih
definiu sistem korporativnog upravljanja. Odnosi izmeu elemenata u sistemu
korporativnog upravljanja su odreeni nizom uzrono-posljedinih veza koje
nazivamo mehanizmima korporativnog upravljanja.

Osnovna razlika izmeu pojedinih sistema korporativnog upravljanja je
pozicija korporativne kontrole. Element korporativnog sistema je u poziciji kontrole
ako svoje ciljeve moe nametnuti kao ciljeve korporacije. Ciljevi korporacija mogu
biti razliiti: opstati, maksimizirati trini udio, prodaju, profit, minimizirati trokove,
ali isto tako cilj moe biti i minimiziranje trinog udjela ili profita. Cilj korporacije je
sve ono to subjekt u poziciji korporativne kontrole eli.

Prema zakonu vlasnici imaju kontrolu nad preduzeem odreuju ciljeve koje
preduzee treba ostvariti. Nakon postavljanja tih ciljeva postavlja se pitanje naina
njihovog ostvarenja. Obzirom da vlasnika obino ima previe da se svi aktivno
ukljue u donoenje odluka o poslovanju, a kako obino i nemaju dovoljno znanja da
bi uspjeno vodili sloeni poslovni sistem, u tu svrhu angauju profesionalce u
administraciji poslovanja - menadere. U sluaju delegiranja vlasti za upravljanje
poslovnim sistemom od vlasnika prema menadmentu dolazi do opravdanog
odvajanja vlasnitva i kontrole. Pojedinci nemaju nuno i menaderski talent i
finansijski kapital. Mogunost da se vlasnitvo odvoji od kontrole omoguava svim
stranama da poboljaju svoju poziciju.

U uem smislu, termin korporativno upravljanje odreuje sistem koji vlasniku
osigurava da e vrhovni menadment, postavljen da ostvari ciljeve organizacije,
ispuniti osnovnu preuzetu obavezu stvaranje vrijednosti za vlasnike. Vlasnici svoju
poziciju prema menadmentu ureuju menaderskim ugovorima. Uspostavljanjem

24
Blair, M., Margaret: Ownership and Control: Rethinking corporate governance for the twenty-first
century, The Brookings Institution, 1995., str. 3.-4. prema: Hruka D., Razina koncentracije vlasnitva
u hrvatskim korporacijama to je najvei problem korporativnog upravljanja u Hrvatskoj, tekst uz
izlaganje, MAP savjetovanje, Zagreb, 2006.
17
ugovornih odnosa rjeava se problem nesavrene usklaenosti interesa izmeu
sudionika procesa koji se odvijaju u korporaciji. Meutim, ugovori ne mogu
obuhvatiti sve mogue moduse menaderskog ponaanja. Pronalaenje strukturnih i
bihejvioralnih mjera, kojima e se osigurati minimum neefikasnosti u ugovornim
strukturama korporacija, analizira agencijska teorija.

3.1. Agencijska teorija menaderski nasuprot vlasnikim ciljevima

Kao to smo ve rekli, korporacije imaju sloen sistem kontrole uprave
menadmenta. U fazi postavljanja ciljeva, gdje se sutina odluivanja svodi na
balansiranje izmeu profita i rizika, izbor vrlo esto padne na onu kombinaciju koja
e maksimizirati trinu vrijednost akcija, a samim tim i bogatstvo vlasnika
25
.
Moemo rei da je to postala opte prihvaena ciljna funkcija preduzea u
savremenim poslovnim finansijama. Trina cijena akcija je pokazatelj moi
preduzea da radi u interesu vlasnika. U sluaju da vlasnici nisu zadovoljni
postignutim rezultatima, oni mogu prodati svoje akcije te tako dobijena sredstva
investirati u akcije drugih preduzea.

Robert Monks i Nell Minow (Nel Minou), dva vodea naunika u oblasti
korporativnog upravljanja definiu agencijski problem kao odnos izmeu razliitih
uesnika u odreivanju pravca i rezultata korporacija. Primarni uesnici su: (a)
akcionari (vlasnici kapitala), (b) menadment (predvoen generalnim direktorom) i
(c) upravni odbor
26
. Akcionari biraju upravni odbor koji ih predstavlja i ija je
povjerenika odgovornost da obezbjedi djelovanje menadmenta u najboljem interesu
akcionara, da bi se osigurali dugoroni finansijski profiti korporacije. Ovaj problem,
poznatiji pod imenom agencijski problem ili agencijska teorija se bazira na
odnosu principal agent gdje se menadment posmatra kao agent, a vlasnik kao
principal.

Agencijska teorija bavi se rjeavanjem dva problema koji mogu da se jave u
zastupnikim odnosima
27
:
- kada su ciljevi principala i agenata sukobljeni,
- kada je teko ili skupo za principala da potvrdi ta agenti zaista
rade.


25
ljivi S., Maksimizacija bogatstva vlasnika kao cilj preduzea, Zbornik radova 2.nauno-
istraivakog skupa, Via tehnika kola za industrijski menadment, Kruevac, 2003. str.103-108
26
Menadment, naravno, ne moe da ignorie zahtjeve znaajnih firminih stejkholdera. Ponekad veliki
kreditori finansijskom prinudom mogu da vre snaan i legitiman uticaj na menaderske odluke.
Uopte, stejkholderima mora da se obrati drugaija panja nego vlasnicima korporacije, a sve u skladu
sa postizanjem maksimalne dugorone dobiti za akcionare.
27
Eisenhardt, K.M., Agency theory: An assessment and review, Academy of Management Review 14
(1): 1989, 57-74 prema: Dess, Lumpkin, Eisner, Strategijski menadment, Data status, Beograd, 2007.
str. 333
18
U korporaciji to znai da upravni odbor ne bi bio u stanju da potvrdi da
menaderi stvarno rade u interesu akcionara, poto su menaderi u pogledu
poslovanja koje vre, u veini sluajeva, insajderi, i na taj nain su bolje informisani
od vlasnika, odnosno principala. Dolazi do informacione asimetrije. Prema tome,
menaderi mogu da djeluju oportunistiki povodei se za svojim linim interesima
na utrb korporacije. Mogu npr. da troe fondove korporacije na skupe pogodnosti
(avione, umjetnika djela, stanove), da posveuju vrijeme i resurse za omiljene
projekte koje favorizuju (inicijative u kojima imaju lini interes, ali koje imaju
ogranien trini potencijal), da se angauju u borbi za vlast (gdje mogu preko resursa
da se bore za svoj sopstveni boljitak, a na tetu preduzea) i da odbijaju (ili sabotiraju)
primamljive ponude za integracije, poto one mogu da poveaju rizik gubitka posla.

Drugi problem jeste problem podjele rizika koji se javlja kada principal i agent
imaju razliite stavove i preference u pogledu rizika. Na primjer, direktori u
preduzeu mogu biti naklonjeni inicijativama za dodatnu diversifikaciju, poto po
svojoj prirodi one poveavaju korporaciju i na taj nain i nivo kompenzacije
direktora. U isto vrijeme, takve inicijative za diversifikaciju mogu da potkopaju
vrijednost akcionara. Diversifikacija smanjuje lini rizik agenata (menadera) od
potencijalnog gubitka zaposlenja te su joj oni esto vie naklonjeni od akcionara.

Ponekad, najvii menaderi preduzimaju akcije koje odraavaju njihove line
interese vie nego interese akcionara. Naveemo neke od takvih primjera
28
:
30. jula 2002. godine, predsjednik George Bush (Dord Bu), potpisao je
Sarbanes-Oxley Act. Jedan od njegovih ciljeva bio je da se sprijei poslovanje sa
samim sobom i drugi sukobi interesa koji su doveli do pada kompanija Enron,
WorldCom, Adelphi i drugih dinovskih korporacija. Izmeu ostalog, Sarbanes-Oxley
Act zabranjuje da kompanije daju kredite direktorima i zabranjuje produenje rokova
vraanja postojeih kredita.
Meutim, mnoge kompanije djelovale su neposredno prije potpisivanja nacrta
zakona. Na primjer, jedan dan prije potpisivanja nacrta zakona, Crescent Real Estate
Equities iz Fort Vorta u dravi Teksas produio je za 10 godina rok vraanja zajma od
26 miliona dolara svom direktoru Johnu Goffu (Donu Gofu). A Electronic Arts je
svom finansijskom direktoru Warrenu Johnsonu (Vorenu Donsonu) dao kredit od 4
miliona dolara, navodei u prijavi da je to uinjeno mjesec dana prije zabrane
davanja kredita direktorima.

Uprkos donoenja zakona kao to je Sarbanes-Oxley Act i pritiscima
akcionara, poslovanja meusobno povezanih strana potpuno su uobiajena. Prema
kompaniji Corporate Library, istraivake grupe iz Portlenda u dravi Mejn, 75% od
2.000 kompanija koje su istraivane i dalje se bave poslovanjem meusobno
povezanih strana. U sutini, to znai da kompanije u svojim saoptenjima moraju

28
Izvor: MacDonald, E.. Crony capitalism. Forbes, June 21: 2004, 140-146. preuzeto iz: Dess,
Lumpkin, Eisner, Strategijski menadment, Data status, Beograd, 2007. str.334
19
objelodanjivati sramne primjere nepotizma, zakupa vlasnitva od menadera najvieg
nivoa, posjedovanje stanova u vlasnitvu kompanije i drugih oblika insajderizma.

3.2. Usklaivanje interesa vlasnika i menadera

Veina zemalja statistiki prati i javno objavljuje zarade menadera. U Japanu
vlada praksa da se o promjeni zarade obavijesti i porodica, ali u nekim zemljama,
naroito evropskim, one su jo uvijek tabu tema i smatraju se poslovnom tajnom.
Ipak, ugledni asopisi i konsultantske agencije uspjevaju da dou do relevantnih
podataka, na kojima zasnivaju komparativne analize i izvjetaje o zaradama vodeih
menadera u svijetu.
29
Iz prethodno reenog se moe naslutiti barem jedan od razloga
radi kojeg bi menaderi pokuali upravljati poslovanjem u svom interesu.

Shodno reenom postoje odreeni mehanizmi koji se koriste za praenje
ponaanja zainteresovanih strana i koji mogu djelovati unutar ili izvan subjekta
poslovanja.
3.2.1. Interni mehanizmi za kontrolu upravljanja

U cilju svoenja mogunosti menadera, da djeluju u sopstvenom interesu ili
oportunistiki, na minimum, vlasnici mogu da pokrenu neke mehanizme
upravljanja. Dva primarna sredstva za praenje ponaanja menadera su
30
:
angaovan i umjean upravni odbor,
akcionarski aktivizam.
Pored ovih istiu se jo i menaderske stimulacije ili tzv. ugovori na bazi rezultata
koji se sastoje od ugovora o nagradama i kompenzacijama.

Angaovan i posveen upravni odbor ima zadatak da djeluje u najboljem
interesu akcionara kako bi stvorio dugoronu vrijednost za akcionare. U tom smislu,
on se javlja kao posrednik koji obezbjeuje ravnoteu izmeu male grupe kljunih
menadera u firmi i iroke grupe akcionara. Dobar upravni odbor treba da bude
aktivan, kritiki uesnik u odreivanju strategija kompanije. To ne znai da lanovi
odbora treba da zaobilaze generalnog direktora ve, naprotiv, oekuje se da imaju jak
nadzor koji prevazilazi jednostavno odobravanje planova direktora. Danas je primarna
odgovornost upravnog odbora da obezbjedi rigorozan nadzor nad strategijskim
planovima, ocjenjivanje menadera prema standardima visokog uinka i kontrola
procesa sukcesije.

Sljedea kljuna komponenta visokorangiranih upravnih odbora je nezavisnost
direktora koja se ogleda u slobodi od svih vrsta vezanosti kako za generalnog

29
Milisavljevi M., redaktor, Menadment i menaderi u privredi Srbije, Globmark-b.r.,Beograd, 1994.
str. 206-7
30
Dess, Lumpkin, Eisner, Strategijski menadment, Data status, Beograd, 2007. str.335-6
20
direktora tako i za kompaniju. To znai da bi minimalan broj insajdera (ranijih i
sadanjih lanova menaderskog tima) sluio odboru, a da direktori i njihove firme
budu sprijeeni da pruaju usluge konsaltinga, pravne ili neke druge usluge za
kompaniju. Veliki broj dobrih kompanija je rjeenje ovog problema pronalo u
insistiranju da direktori posjeduju znatnu koliinu sopstvenih akcija u kompaniji koju
nadziru to ipak nije sluaj kod svih. Bitan preduslov djelotvornosti upravnog odbora
jeste jako korporativno upravljanje i sastav lanova upravnih odbora koji imaju
potrebnu strunost i osposobljenost.

Akcionarski aktivizam, kao sredstvo praenja ponaanja menadera, se ogleda
u pojavi da vlasnici korporacije sebe vide kao vlasnike akcija umjesto kao posrednike
akcija i postaju aktivno angaovani u upravljanju korporacijom. Meutim, to ponekad
nema smisla. Postoji toliko mnogo vlasnika u velikim amerikim korporacijama te se
prema njima ne moe odnositi kao prema vlasnicima u smislu da svaki vlasnik
ponaosob bude informisan i da svi uestvuju u korporativnim poslovima.

Menaderska nagraivanja i stimulacije moraju biti razvijeni na nain da
pomau kompaniji u ostvarivanju definisanih ciljeva. U tom smislu, jedna od kljunih
uloga upravnog odbora jeste da kreirane stimulacije imaju sposobnost da usklade
interese generalnog direktora i najviih direktora sa interesima vlasnika korporacije, a
to je dugorona dobit akcionara
31
.

Kombinacija tri osnovna naela moe da stvori prave monetarne stimulacije za
generalne direktore da bi vrijednost svojih kompanija doveli do maksimuma
32
:
1. Odbori mogu da zahtijevaju da generalni direktori postanu bitni
vlasnici akcija kompanije.
2. Plate, bonusi i opcije akcija mogu da budu tako strukturirani da
obezbjede nagrade za odline rezultate s jedne, i kazne za loe rezultate
s druge strane.
3. Opasnost od otputanja zbog loih rezultata treba da bude realna.

Poznata je injenica da se primanja ili godinji prihod menadera ne zasnivaju
samo na osnovnoj plati nego su tu i bonusi, beneficije i specijalne akcije, kao sastavni
dijelovi paketa za motivisanje menadera.

Menaderski bonus (dopunska nagrada ili premija za uspjean rad) razliito se
odreuje, shodno mjestu u hijerarhijskoj ljestvici, a izraunava se na bazi slobodne
procjene kao procenat ostvarivanja planiranog profita ili prodaje, ili kao procenat od
stvarno postignutog profita, odnosno stvarne prodaje ili poveanja prodaje i sl.
Menaderske beneficije su brojna bezgotovinska primanja koja se ogledaju u nizu

31
Jensen, M.C.,& Murphy, K.J. CEO incentives Its not how much you pay, but how, Harvard
Business Review, 1990., 68(3): 138-149 prema:Dess, Lumpkin, Eisner, Strategijski menadment, Data
status, Beograd, 2007. str. 338
32
Dess, Lumpkin, Eisner, Strategijski menadment, Data status, Beograd, 2007. str.338
21
pogodnosti koje im obezbjeuje kompanija, kao to su: korienje automobila,
posebno zdravstveno osiguranje, lanarine i trokovi u poslovnim, sportskim i drugim
klubovima, beskamatni krediti i mnoge druge. Specijalne akcije ili podsticajne akcije
treba podsticajno da djeluju na menadere sa ciljem da se ostvare visoki rezultati,
natprosjeni profiti u grani, rjeju da se bude bolji od ostalih.

Kroz paket specijalnih akcija nastoji se postii motivisanost menadera za
poboljanje trinog poloaja preduzea. Meutim, efekti od specijalnih akcija imaju i
drugu stranu koja moe znaajno da umanji motivaciona oekivanja menadera. Rije
je o poreskim dabinama sa kojima se suoavaju svi vodei menaderi. Da bi se
ublaio uticaj poreskih optereenja, upravni odbori u mnogim preduzeima
pribjegavaju praksi izdavanja tzv. ekstraekova, kojima se pokrivaju poreske obaveze
vodeih menadera
33
.

3.2.2. Eksterni mehanizmi za kontrolu upravljanja

U ovom dijelu razmotriemo nekoliko spoljanjih mehanizama za kontrolu
upravljanja koji postoje u mnogim savremenim djelatnostima. U njih spadaju trite
za korporativnu kontrolu, revizori, dravni nadzorni organi, banke i analitiari, mediji
i javni aktivisti.

Trite za korporativnu kontrolu kao spoljanji mehanizam za kontrolu
upravljanja djeluje u uslovima kada je odbor neefikasan u kontrolisanju menadera i
ne sprovodi njihovo nadgledanje, kao i kad su akcionari pasivni i ne preduzimaju
nikakve akcije da bi kontrolisali ili disciplinovali menadere to se deava uglavnom
kada unutranji mehanizmi u kompaniji ne djeluju. Teoretski, pod takvim
okolnostima, menaderi mogu da se ponaaju oportunistiki kao npr. da izbjegavaju
svoje obaveze, uputaju se u trokarenje na poslu, angauju se na prekomjernoj
diversifikaciji proizvoda na tritu i dr.

Kao jedan od spoljanjih mehanizama koji obezbjeuje barem parcijalna
rjeenja opisanog problema javlja se trite za korporativnu kontrolu. U sluaju kada
unutranji kontrolni mehanizmi ne funkcioniu, a menadment se ponaa
oportunistiki, veina akcionara e vjerovatno prije da proda svoje akcije nego da se
angauje na aktivizmu. Tu se javlja kao problem pad cijena akcija do momenta kada
trina vrijednost imovine kompanije pada ispod njene knjigovodstvene vrijednosti.
Potencijalni napada na korporaciju tada ima mogunost da preuzme korporaciju po
cijeni nioj od knjigovodstvene vrijednosti imovine, a prva stvar koju mora da uradi
po preuzimanju kontrole nad kompanijom bie da otpusti neproduktivni menadment.

33
Milisavljevi M., redaktor, Menadment i menaderi u privredi Srbije, Globmark-b.r.,Beograd, 1994.
str. 206-7
22
Upravo rizik preuzimanja od strane neprijateljskog napadaa esto se pominje kao
ogranienje preuzimanja jer odvraa menadment od oportunistikog ponaanja.

Finansijski izvjetaji vrjednuju efikasnost kojom menadment obavlja svoje
dunosti i stvara obaveze. Istovremeno, imaju bitan uticaj na plate menadera, na
vrijednost njihovih akcija koje imaju u preduzeu, na ostajanje na mjestu menadera
pa i na produetak njihovog radnog odnosa u preduzeu
34
. Iako postoje mnogi
zahtjevi u pogledu otvorenosti i istinitosti, ne postoji garancija da e informacije koje
se stavljaju na uvid javnosti biti tane. Menaderi mogu da daju lane informacije ili
sakriju negativne finansijske informacije. Takoe je mogue da koriste
raunovodstvene metode koje iskrivljuju rezultate bazirane na potpuno subjektivnim
interpretacijama (metode kreativnog raunovodstva). Zadatak revizora jeste da
provjere i potvrde tanost svih raunovodstvenih izvjetaja. Provjere mogu da otkriju
finansijske neregularnosti i da se pobrinu da finansijsko izvjetavanje odgovara
standardnim raunovodstvenim postupcima.

Finansijske institucije i berzanski analitiari su dvije spoljanje grupe koje
prate firme u javnom vlasnitvu. Komercijalne i investicione banke rade tako, zato to
su pozajmile novac korporacijama, i stoga moraju da utvrde da su finansije dunikih
firmi u redu i da e postupati prema ugovoru o zajmu. Berzanski analitiari
neprekidno prouavaju firme koje oni prate i daju preporuke svojim klijentima da
kupuju, zadravaju ili prodaju akcije. Njihovi honorari i ugled zavise od kvaliteta ovih
preporuka.

Kada pominjemo dravne nadzorne organe kao spoljanji mehanizam kontrole
mislimo na vrstu i obim dravnih propisa kojima su ureene odreene djelatnosti.
Banke, komunalna preduzea i farmaceutska industrija su, na primjer, izloeni veem
zakonskom nadzoru zbog njihovog drutvenog znaaja. Javne korporacije su dune da
stave na raspolaganje znatnu koliinu finansijskih informacija takvim organima kao
to je, recimo, Komisija za hartije od vrijednosti, i uopte, javne korporacije su
izloene veem broju zakonskih zahtjeva od privatnih korporacija.

Postoje dva primarna razloga koja stoje iza takvih zahtjeva. Prvo, trita mogu
da rade efikasno samo kada investiciona javnost vjeruje u trini sistem i drugo,
dostupnost informacija kao to je insajdersko trgovanje, titi u izvjesnoj mjeri malog
ulagaa od negativnih posljedica asimetrino dostupnih informacija.

Neuspjeh raznih spoljanjih kontrolnih mehanizama naveo je ameriki
Kongres da 2002. godine odobri Sarbanes-Oxley Act. To je bio napor da se ponovo
uspostavi povjerenje investitora u upravljanje korporacijama, a naroito u finansijsko

34
Stanii M., Revizija, Univerzitet Sinergija, Bijeljina, 2007., str.4
23
izvjetavanje. Ovaj zakon predvia vie strogih mjera koje treba da obezbjede bolje
upravljanje amerikim korporacijama. Neke od ovih mjera su sljedee
35
:

Revizorima je zabranjeno da se bave odreenim tipovima poslova koji nisu
revizorski. Nije im doputeno unitavanje arhive i podataka u roku od pet
godina. Vodei partneri koji provjeravaju klijenta moraju da budu
mijenjani najmanje na svakih pet godina.
Generalni direktori (CEO) i finansijski direktori (CFO) moraju u
potpunosti da objelodane vanbilansna finansiranja i da garantuju za tanost
objavljenih informacija.
Direktori moraju odmah da objelodane prodaju akcija u firmama koje vode
i nije dozvoljeno da ih prodaju kada to drugi zaposleni ne mogu.
Korporativni advokati moraju da izvjeste starije menadere o bilo kakvom
krenju zakona o hartijama od vrijednosti.

Uloga medija i javnih aktivista kao spoljanjeg kontrolnog mehanizma se
oituje kroz finansijsku tampu koja u razvijenim kapitalistikim ekonomijama igra
znaajnu indirektnu ulogu u praenju menadmenta javnih korporacija. U SAD-u
poslovni asopisi, kao to su BusinessWeek i Fortune, finansijske novine kao The
Wall Street Journal i Investors Business Daily, kao i televizijske mree poput
Financial News Network i CNBC, neprekidno izvjetavaju o kompanijama. Mediji
imaju veoma veliki uticaj na to kako javnost vidi finansijske perspektive kompanije i
kvalitet njihovog menadmenta.

















35
Wishy washy: The SEC pulls its punches on corporate-governance rules.. Economist, February
1: 2003, 60 prema Dess, Lumpkin, Eisner, Strategijski menadment, Data status, Beograd, 2007.
24


4. Kreativno raunovodstvo


Pojam kreativno raunovodstvo moe se objasniti na nekoliko naina. Za
poetak emo krenuti od sljedee definicije: kreativno raunovodstvo je proces u
kojem raunovoe koriste svoje poznavanje raunovodstvenih pravila da bi
manipulisali ciframa iskazanim u poslovnim raunima
36
. Iz tog razloga, korisnici
finansijskih informacija mogu dobiti drugaiju sliku od realne. Iako je u Kodeksu
etike za profesionalne raunovoe navedeno da raunovoa ne smije svjesno
uestvovati u bilo kojoj nezakonitoj ili ilegalnoj aktivnosti, niti u aktivnostima koje
bacaju loe svjetlo na raunovodstvenu profesiju, u praksi su poznati mnogi sluajevi
gdje su raunovoe sa svojim znanjem i poznavanjem struke pripomogli u
prikazivanju pogrene slike stvarnog poslovanja preduzea.

Prije nego to detaljno definiemo pojam kreativnog raunovodstva, znaajno
je napomenuti da ovo nije jedini izraz koji se moe nai u literaturi. U Velikoj
Britaniji, ovaj fenomen je okarakterisan izrazom creative accounting dok se u
Sjedinjenim Amerikim Dravama ee koristi izraz earnings management
37
.
Pored ovih, jo se koriste i izrazi poput: agresivno raunovodstvo, ujednaavanje
dobitka kao i lano finansijsko izvjetavanje. Iako se meusobno razlikuju, prema
vrstama postupaka koje obuhvataju, imaju zajedniku karakteristiku: sraunati su na
prevaru i stoga su nepoeljni.

Rekli smo da postoji vie definicija kreativnog raunovodstva. Razliiti autori
pod ovim terminom podrazumijevaju razliitu sadrinu. Te razlike se kreu od stava
da:
kreativno raunovodstvo ukljuuje uobliavanje finansijskih izvjetaja
korienjem prava izbora i drugih postupaka doputenih
raunovodstvenom regulativom
38
, preko shvatanja da
kreativno raunovodstvo obuhvata upravljanje dobitkom (ne ukljuujui
uravnoteenje dobitka) i manipulaciju u vezi sa klasifikacijom bilo u
bilansu stanja bilo u bilansu uspjeha
39
do, toga da
kreativno raunovodstvo obuhvata svaki i sve one postupke koji se
koriste da bi se manipulisalo podacima u finansijskim izvjetajima,

36
Amat O., Blake J. i Dowds J., The ethics of creative accounting, Economics Working Paper,
Journal of Economic Literature classification: M41, 1999.
37
U prevodu upravljanje dobitkom
38
Amat O. i Gowthorpe C., Creative accounting: Nature, Incidence and Ethical Issues, Journal of
Economic Literature classification: M41,
39
Stolowy H. i Lebas M., Korporativno finansijsko izvjetavanje, str. 657, prema: kari Jovanovi K.,
Kreativno raunovodstvo motivi, instrumenti i posljedice, Zbornik radova sa 11. Kongresa SRRRS,
Banja Vruica, 2007.god.
25
ukljuujui agresivno raunovodstvo, primjenu raunovodstvenih principa
suprotnu njihovom duhu, lano finansijsko izvjetavanje i sve postupke
koji vode ka upravljanju dobitkom ili manipulisanju prihodima.
40


U ovom radu termin kreativno raunovodstvo e biti korien, za
oznaavanje svih raunovodstvenih praksi koje namjerno odstupaju od standarda da bi
eksternim korisnicima bila prezentirana eljena, a ne stvarna prinosna i finansijska
snaga preduzea. Moe se rei da primjena raunovodstvenih pravila na nain koji je
suprotan njihovom duhu ili odustajanje od njihove primjene predstavlja onu odliku
kreativnog raunovodstva koja ga odvaja od politike finansijskog izvjetavanja.
Naime, iako po ciljevima bliska kreativnom raunovodstvu, politika finansijskog
izvjetavanja za njihovu realizaciju koristi samo prostor koji joj pruaju standardi
ponuenim pravima izbora. Za politiku finansijskog izvjetavanja je karakteristino
da se ona sprovodi bez krenja naela bilansiranja. Primjena politika finansijskog
izvjetavanja podrazumijeva ispunjavanje svih zahtjeva sadranih u Meunarodnim
raunovodstvenim standardima, koji se odnose kako na priznavanje i procjenjivanje
elemenata finansijskih izvjetaja kao i na traena objavljivanja.

4.1. Ciljevi primjene kreativnog raunovodstva

U literaturi se moe sresti itav niz ciljeva radi ijeg ostvarenja menaderi
poseu za kreativnim raunovodstvom. Prouavajui ih moemo zakljuiti da su sve
to, u svakom trenutku, za menadment veoma vani ciljevi. U sluaju da njihovo
ispunjenje doe u pitanje neki od menadera su spremni da posegnu za kreativnim
raunovodstvom. Veliki broj navedenih ciljeva je mogue svesti na sljedea etiri
41
:

1. odranje povjerenja investitora,
2. ostvarenje bonusa, odnosno iskorienje opcija na akcije,
3. priprema za preuzimanje ili odbrana od neprijateljskog preuzimanja,
4. odlaganje poreza na dobit na budue periode.

Svaki menader eli da sauva povjerenje postojeih i pridobije povjerenje
potencijalnih investitora. Povjerenje investitora se moe zadrati i pridobiti samo ako
se uspjeno vodi preduzee koje im je povjereno, a to se dokazuje: rastom dobitka,
odnosno ostvarenjem prognoziranih dobitaka, rastom cijena akcija i trine vrijednosti
preduzea, dobrim kreditnim rejtingom, ouvanjem i unaprijeenjem pozicije
preduzea u djelatnosti kojom se bavi.

40
Mulford C. i Comiskey E., The Financial Numbers Game: Detecting Creative Accounting Practices,
Wiley, 2000., str. 3 prema: kari Jovanovi K., Kreativno raunovodstvo motivi, instrumenti i
posljedice, Zbornik radova sa 11. Kongresa SRRRS, Banja Vruica, 2007.god.
41
Vidjeti: Amat O., Blake J. i Dowds J., The ethics of creative accounting, Economics Working
Paper, Journal of Economic Literature classification: M41, 1999.
26
U sluaju kada pravo na bonus menadera zavisi od visine ostvarene dobiti,
tada ono moe biti snaan motiv da u periodima u kojima je ostvarena dobit ispod ili
iznad postavljenih limita posegnu za kreativnim raunovodstvom. Ne manji interes za
kreativno raunovodstvo, njemu skloni menaderi mogu pokazati ako posjeduju
opcije na akcije preduzea. Namjeravano preuzimanje e se smatrati uspjenim samo
ako doprinese popravljanju performansi preduzea i obezbjedi rast dobitka u
budunosti. Menaderi esto da bi osigurali iskazivanje rasta dobiti u buduim
periodima u godini preuzimanja koriste kreativno raunovodstvo. Kreativno
raunovodstvo se isto tako moe koristiti i da bi se otklonila prijetnja neprijateljskog
preuzimanja. Menaderi preduzea koja su investitorima putem finansijskih izvjetaja
predstavljena kao uspjena e, naime, ak i kada doe do neprijateljskog preuzimanja
bre nai novi posao. Pored toga, jedan od mnogih naina, za sprjeavanje
neprijateljskog preuzimanja je da njihovi akcionari steknu na osnovu finansijskih
izvjetaja utisak da je rije o zdravom preduzeu.

Kao jedan od redovnih ciljeva, kako menadera tako i vlasnika, javlja se
plaanje to je mogue nieg poreza na dobit. Odlaganjem plaanja poreza na dobit na
budue periode preduzee stie beskamatni i neoporezivi izvor sredstava. Stoga ne
treba da nas udi to je odlaganje plaanja poreza na dobit na budue periode, ali i
izbjegavanje plaanja poreza vjerovatno jedan od najstarijih motiva, za korienje
kreativnog raunovodstva.

4.2. Pojavni oblici kreativnog raunovodstva

Menaderi, po svemu sudei, imaju krucijalnu ulogu u donoenju odluke da li
koristiti kreativno raunovodstvo ili ne. Meu prethodne mogli bismo dodati i
sljedeu definiciju koja privlai panju: kreativno raunovodstvo je svrsishodna
intervencija menadmenta u procesu odreivanja dobitka, obino da zadovolji sebine
ciljeve (Schipper, 1989). Kreativno raunovodstvo se pojavljuje u dva oblika, bez
krenja raunovodstvenih propisa (unutar regulatornog okvira) tzv. kozmetiko,
gdje menaderi manipuliu razgranienjima bez ikakvih posljedica na novane
tokove, i krenjem raunovodstvenih propisa (van regulatornog okvira) - tzv.
stvarnom, gdje menaderi preduzimaju akcije koje utiu na novane tokove u svrhu
upravljanja dobitkom.

Kozmetiko kreativno raunovodstvo je potencijalni ishod irine primjene
obraunskog raunovodstva. Raunovodstveni standardi i mehanizmi kontrole
smanjuju tu irinu. Pa ipak, nije ju mogue eliminisati obzirom na sloenost i
varijacije u poslovnim aktivnostima. tavie, ovakav vid raunovodstva zahtjeva
procjene i miljenja to doprinosi menaderskoj diskreciji u odreivanju
raunovodstvenih iznosa. Dok diskrecija obezbjeuje menaderima mogunost da
otkriju sa vie informacija sliku o poslovnim aktivnostima preduzea, sa druge strane
im dozvoljava da uljepaju bilanse (Window dressing) i upravljaju dobitkom.
27
Menaderi takoe preduzimaju akcije koje utiu na novane tokove, esto
negativne, u svrhu upravljanja dobitkom. Podsticaji kreativnog raunovodstva takoe
utiu na investiranje i finansiranje odluka menadera. Ovakvo stvarno kreativno
raunovodstvo je vie zabrinjavajue od kozmetikog jer odraava poslovne odluke
koje esto umanjuju bogatstvo akcionara.

U nastavku emo navesti neke od strategija kozmetikog kreativnog
raunovodstva. Tri su tipine strategije
42
:

1. menaderi poveavaju prihode tekueg perioda,
2. menaderi rade veliko ienje (Big bath) znatno smanjujui prihode
tekueg perioda,
3. menaderi smanjuju volatilnost (nestalnost) dobitka peglanjem prihoda.

Ove strategije se najee koriste kombinovano ili pojedinano u razliitim
vremenskim intervalima da bi se postigli dugoroni ciljevi kreativnog raunovodstva.

U nastavku rada posvetiemo panju metodama kreativnog raunovodstva
koje koriste menaderi za realizaciju postavljenih ciljeva.

4.3. Metode kreativnog raunovodstva u funkciji realizacije
odabranih ciljeva menadmenta


Odabrani cilj ili to je ee ciljeve kreativnog raunovodstva menaderi, po
pravilu mogu ostvariti korienjem vie razliitih metoda.

Ouvanje povjerenja investitora, obezbjeenje prava na ostvarenje bonusa ili
pretpostavki za visoke zarade iskorienjem posjedovanih opcija i odlaganje poreza
na dobit na budue periode se moe postii uticanjem na visinu iskazane dobiti u
finansijskim izvjetajima. To naravno, ne znai da je uticaj na visinu iskazane dobiti
jedina metoda koja se moe koristiti za svaki od pomenutih ciljeva, ali je sigurno
najee korien.

Priprema uspjenosti i namjeravanog preuzimanja i uspjena zatita od
neprijateljskog preuzimanja mogu se sa vie uspjeha postii uticanjem na visinu
iskazane imovine.

42
Wild J.J., Subramanyam K.R. i Halsey R.F., Financial Statement Analysis, ninth edition, McGraw-
Hill, 2007. str. 86-7
28
Mjerama koje se koriste u okviru kreativnog raunovodstva menadment moe
uticati na:
visinu iskazane dobiti, odnosno bilans uspjeha,
visinu iskazane neto imovine, odnosno bilans stanja, i
visinu iskazane neto gotovine iz operativne aktivnosti.

4.3.1. Uobliavanje dobitka kao metod kreativnog raunovodstva

Ouvanju povjerenja postojeih i sticanju povjerenja potencijalnih investitora
doprinosi iskazivanje vie dobiti, kao i iskazivanje dobiti koja je bliska iznosu
prognozirane dobiti bilo od strane analitiara ili samog menadmenta.

Iskazivanje iz perioda u period rastueg dobitka, dovodi ili do rasta cijena
akcija ili do smanjenja promjenjivosti cijene akcija. Cijene akcija e usljed iskazanog
rasta dobitka rasti zbog toga to su investitori spremni da plate vie za akcije
preduzea koje pokazuje viu prinosnu snagu. Rast cijena akcija e dovesti do
poveanja trine vrijednosti preduzea, do smanjenja cijene sopstvenog kapitala i
rasta cijena opcija na akcije preduzea, za ta menaderi imaju poseban interes ako su
ih dobili kao dio naknade.

Osim to nastoje da dobit iskazana u finansijskim izvjetajima bude iz perioda
u period sve vea, menaderi koriste kreativno raunovodstvo i da bi visinu iskazane
dobiti prilagodili visini koju investitori oekuju bilo na osnovu prognoza od
analitiara, bilo na osnovu objavljenih kvartalnih ili polugodinjih finansijskih
izvjetaja. Iskazivanje znatno nie od oekivane dobiti, redovno dovodi do toga da
investitori poinju preispitivati osnovanost daljeg dranja akcija datog preduzea. S
druge strane, menadment nastoji da u godinama kada je poslovanje dobro i kada
ostvareni dobitak premauje oekivanja, mjerama kreativnog raunovodstva obezbjedi
iskazivanje nie dobiti od ostvarene i na taj nain stvori rezerve (skrivene, tzv. Cookie
Jar Reserves) koje e koristiti u budunosti, kada bude ostvarena nezadovoljavajua
dobit.

Ista mjera iskazivanje vie dobiti doprinosi popravljanju boniteta preduzea
jer utie na visinu dva vana racia
43
:
stepen zaduenosti,
uee kamate u dobitku.
I jedan i drugi racio e pri iskazivanju vie dobiti imati niu vrijednost.
Popravljanjem boniteta, preduzee ne samo da moe uticati na visinu kamate i ostalih
uslova pod kojima e biti odobreni budui krediti, ve moe otkloniti prijetnju

43
kari Jovanovi K., Kreativno raunovodstvo motivi, instrumenti i posljedice, Zbornik radova
sa 11. Kongresa SRRRS, Banja Vruica, 2007.god, str. 56
29
dospijea ve uzetih kredita ako stepen zaduenosti pree gornju granicu utvrenu od
strane povjerilaca. Dobar kreditni rejting jednako je vaan povjeriocima i vlasnicima.

S druge strane, smanjenje, odnosno odlaganje plaanja poreza na dobit moe
biti ostvareno samo ako je iskazana dobit nia od ostvarene.

Iskazivanje vie ili nie dobiti u odnosu na ostvarenu moe biti ostvareno
korienjem vie razliitih mjera. Budui da je visina dobiti opredijeljena visinom
prihoda i rashoda, mjere za uobliavanje dobiti mogu biti usmjerene ili na promjenu
visine prihoda i/ili promjenu visine njima korespondirajuih rashoda.

4.3.1.1. Mjere za iskazivanje vie dobiti u odnosu na ostvarenu

Kao to je ve istaknuto, iskazivanje vie dobiti u odnosu na ostvarenu moe
se postii ili iskazivanjem viih prihoda ili iskazivanjem niih rashoda.

Iskazivanju viih prihoda su naroito skloni menaderi ija preduzea imaju
stalnu promjenjivost dobiti, visoku maru dobiti, nizak racio knjigovodstvene i trine
vrijednosti (book to market ratio) i za koje spoljni analitiari prognoziraju visinu
prihoda. Da bi iskazali vie poslovne prihode od ostvarenih menaderi pribjegavaju
najee
44
:
preranom iskazivanju prihoda,
iskazivanju nepostojeih prihoda,
precjenjivanju ostvarenih prihoda,
ukljuivanjem neposlovnih prihoda u poslovne prihode.

Drugi put za poveanje dobiti, koji stoji na raspolaganju menadmentu,
iskazivanje je manjih rashoda u odnosu na nastale.

Smanjenje rashoda, da podsjetimo, uvijek ima za posljedicu bilo poveanje
aktive ili smanjenje obaveza, odnosno poveanje neto imovine preduzea, to
menadmentu u mnogim sluajevima takoe odgovara.

Za manipulaciju rashodima, bilo da je rije o namjeri da se oni iskau viim ili
niim, menadment najee koristi sljedee
45
:
ukljuivanje u cijenu kotanja trokova koji imaju/nemaju sposobnost
aktiviranja,
prenisko/previsoko odmjerena rezervisanja,
nedovoljni/visoki otpisi imovine, koji se ne mogu braniti potrebom za
opreznim bilansiranjem,
promjenu raunovodstvenih politika.

44
Ibid, str.58
45
Ibid, str.59-60
30
4.3.1.2. Mjere za iskazivanje nie dobiti od ostvarene

Za razliku od mnotva ciljeva koji mogu biti ostvareni iskazivanjem vieg
dobitka od ostvarenog, iskazivanje nie dobiti se uglavnom koristi za realizaciju dva
cilja. Putem ove strategije menadment ili eli da odloi plaanje poreza na dobit ili
da u godinama u kojima ostvarena dobit znatno premauje oekivanu, odloi dio
dobiti na budue obraunske periode. Ova odloena dobit e biti koriena za
uravnoteenje iskazane dobiti ili za odravanje rasta iskazane dobiti u onim periodima
u kojima je ostvarena dobit niska.

Iskazivanje nie dobiti u odnosu na ostvarenu uvijek vodi i jednom i drugom
cilju, pitanje je samo kojem od njih menadment daje prioritet. Smanjenje odnosno
odlaganje plaanja poreza na dobit se kao primaran cilj ee pojavljuje kod
nekotirajuih kompanija, jer ostali ciljevi kreativnog raunovodstva za njih imaju
manji znaaj. Mjere kojima se ova strategija menadmenta realizuje su gotovo
jednake mjerama koje se koriste za iskazivanje vie dobiti od ostvarene, samo je smjer
u kome se one kreu suprotan. To znai da se umjesto preranog priznavanja prihoda
vri odlaganje njihovog priznavanja, da se ne iskazuju nastali prihodi, da se vri
potcjenjivanje prihoda i sl.

Kada je rije o rashodima menadment nastoji da rashode povea pretjeranim
otpisivanjem imovine, precjenjivanjem rezervisanja tretiranjem kao rashoda perioda i
onih trokova koji imaju sposobnost aktiviranja, iskazivanjem rashoda buduih
perioda kao rashoda tekueg perioda i sl.

4.3.2. Uobliavanje imovine kao metod kreativnog raunovodstva

Iako svako uobliavanje rezultata ima, kao to je poznato, za posljedicu i
promjenu visine neto imovine, menadment ponekad pristupa manipulacijama koje
prvenstveno imaju za cilj iskazivanje nie ili vie vrijednosti imovine. Manipulacije
neto imovinom mogu imati vie ciljeva. Menadment moe iskazivanjem vie neto
imovine nastojati da obmane budue povjerioce, jer precjenjivanjem aktive odnosno
potcjenjivanjem obaveza utie na visinu neto imovine i time na odnos izmeu neto
imovine i obaveza odnosno na racio zaduenosti.

Iskazivanje nie vrijednosti neto imovine, moe biti uslovljeno eljom
menadmenta da dobije argumentaciju za voenje politike zadravanja dobitka, ili za
predloeno poveanje sopstvenog kapitala emisijom novog kola akcija.

Mjere kojima se mogu ostvariti ovi ciljevi kreativnog raunovodstva su jednim
dijelom ve izloene, budui da se promjenom visine prihoda i rashoda istovremeno
31
utie na visinu neto imovine. U ovom dijelu emo spomenuti one mjere kojima se
utie na visinu neto imovine, a koje nisu povezane s prihodima i rashodima.

Da bi izvrili uticaj na visinu stope prinosa na sopstveni i na ukupni kapital
menaderi nastoje da smanje visinu aktive i obaveza. Odgovarajua mjera, ako je
suditi po uestalosti korienja, koja im ovo omoguava je iskazivanje finansijskog
lizinga kao operativnog. Iako MRS 17 Lizing propisuje da se lizing treba
klasifikovati kao finansijski ako su na zakupca prenijeti svi rizici i koristi povezani sa
vlasnitvom, u daljem tekstu standarda se istie da odluka o tome da li je lizing
finansijski ili operativni zavisi vie od sutine transakcije nego od oblika ugovora.
Tumaenje sutine ugovora i pored postojanja primjera i indikatora navedenih u istom
standardu u formalnom smislu pruaju menadmentu priliku za manipulaciju.

Drugi korieni metod uticaja na visinu iskazane imovine se sastoji u prenosu
imovine i obaveza na tzv. entitete sa posebnom namjenom (SPEs), koji se potom ne
ukljuuju u konsolidaciju.

4.3.3. Uobliavanje neto gotovine iz poslovne aktivnosti kao metod
kreativnog raunovodstva

Pored visine iskazanog dobitka, na donoenje odluke o ulaganju kako
investitora tako i povjerilaca utie visina neto gotovine, naroito neto gotovine iz
poslovne aktivnosti. Neki autori pri poreenju iskazne moi bilansa uspjeha, odnosno
u njemu iskazanog dobitka i neto gotovine iskazane u izvjetaju o novanim
tokovima, istiu kao prednost uvjerenje da se za razliku od dobitka, neto gotovinom
ne moe manipulisati. Znaaj koji se pridaje sposobnosti preduzea da generie
gotovinu, naveo je menadere da nau naina da utiu na visinu iskazane neto
gotovine iz operativne aktivnosti. Oni naravno ne mogu iskazati vie gotovine nego
to je ima, ali mogu
46
:
manipulisati sadrinom gotovine
izvriti reklasifikaciju priliva ostvarenih u investicionoj aktivnosti u prilive
po osnovu operativne aktivnosti
vriti prodaju potraivanja od kupaca
opredijeliti se za kapitalizaciju kamate.

Pri definisanju pojma gotovina i gotovinski ekvivalenti u MRS 7 Izvjetaj o
novanim tokovima, ostavljen je prostor koji moe biti korien za manipulaciju od
strane menadmenta. Pri odreivanju sadrine gotovine, pored gotovine u blagajni i
depozita po vienju mogue je u gotovinu ukljuiti i prekoraenja na raunima kod
banaka, pod uslovom da je takav dogovor sa bankom posljedica promjenjivosti salda

46
kari Jovanovi K., Kreativno raunovodstvo motivi, instrumenti i posljedice, Zbornik radova
sa 11. Kongresa SRRRS, Banja Vruica, 2007.god, str. 62-3
32
rauna od pozitivnog do doputenog prekoraenja. Ovo moe biti formalno pokrie za
one menadere koji svako prekoraenje rauna ukljuuju u gotovinu. U prilive od
gotovine prema MRS 7 doputeno je ukljuiti prilive od prodaje hartija od vrijednosti
koje se dre radi trgovanja, menaderi nekih kompanija da bi poveali priliv gotovine
iz operativne aktivnosti ukljuuju u njih i prilive koji nastaju po osnovu prodaje
hartija od vrijednosti po fer vrijednosti kroz bilans uspjeha koje nisu bile oznaene
kao one koje se dre radi trgovanja.

Uticaj na visinu neto gotovine iz poslovne aktivnosti moe se vriti i
realizacijom tom cilju podreenih transakcija. Prodaja potraivanja pripada ovakvoj
grupi transakcija. Smanjenje iznosa potraivanja i poveani priliv gotovine e uticati
na poveanje neto gotovine iz poslovne aktivnosti. Iako je legitimno pravo preduzea
da koristi faktoring za naplatu svojih potraivanja, karakter manipulacije ovoj daje
injenica da je cilj transakcije bio uticaj na neto gotovinu i sve pokazatelje koji se
utvruju njenim korienjem. Visina gotovine iz poslovne aktivnosti u ovom sluaju
ne odraava tanu sposobnost preduzea da generie gotovinu. Sline posljedice ima i
odustajanje od izvrenja nekih poslovnih transakcija ili neevidentiranja nastalih
transakcija, samo zbog toga to one imaju neeljene posljedice na neto gotovinu iz
poslovne aktivnosti, odlaganje nabavke, neevidentiranje materijala i robe za koje nisu
primljene fakture ili se nalaze na putu i sl. Kapitalizacija kamate na kredite uzete za
nabavku stalne imovine je, prema MRS 23 Trokovi pozajmljivanja, doputen
postupak. injenicu da je preduzee vrilo kapitalizaciju kamate i iznos
kapitalizovane kamate treba objaviti, u suprotnom analitiari i drugi korisnici
finansijskih izvjetaja e, na osnovu Izvjetaja o novanim tokovima, preduzea koje
kapitalizuje kamatu i onog koje to ne ini, izvui pogrene zakljuke. Kapitalizacija
kamate dovodi do toga da su neto novana sredstva iz operativne aktivnosti via, jer
se za iznos kapitalizovane kamate poveava nabavna vrijednost sredstava, a time i
amortizacija, koja kao to je poznato predstavlja jedan od rashoda koji ne izaziva
isplate ni obaveze u periodu u kome nastaje. Nasuprot ovome, bie iskazan nii neto
novani tok iz investicione aktivnosti. Sve dok menadment kapitalizaciju kamate vri
u skladu sa uslovima propisanim u mjerodavnom MRS i raunovodstvenom politikom
preduzea, ne moe se govoriti o manipulaciji, ali analitiari i tada treba da imaju u
vidu uticaj kapitalizacije na visinu dobitka i neto novanog toka iz poslovne
aktivnosti.
4.4. Kako prepoznati da su koriene metode kreativnog
raunovodstva

Da bismo otkrili manipulacije finansijskim izvjetajima najprije trebamo
otpoeti otkrivanjem indicija koje nas mogu uputiti na to da je mogue da je
menadment koristio kreativno raunovodstvo. Razumijevanje raunovodstva
preduzea je odluujue u pokuaju identifikovanja njegovog korienja. U nastavku
33
emo prikazati okvir
47
za sprovoenje kvalitativne raunovodstvene analize u cilju
detektovanja metoda kreativnog raunovodstva.

Prvi korak u raunovodstvenoj analizi je identifikovanje kljunih
raunovodstvenih politika to nam omoguava da se fokusiramo na podruja gdje je
najvjerovatnije da se manipulacija dogodi.

Drugi korak je procjena fleksibilnosti raunovodstva preduzea. Koliku
fleksibilnost preduzee ima u izboru raunovodstvenih politika? Kod nekih preduzea
fleksibilnost je veoma niska iz razloga definisanosti oblasti raunovodstvenim
standardima kao, na primjer, kod izbora raunovodstvenih politika priznavanja i
vrjednovanja ulaganja u istraivanje i razvoj. Kod drugih, moe biti visoka kao, na
primjer, procjena kreditnog rizika. Nadalje se postavlja pitanje koliko od mogue
fleksibilnosti su menaderi ve iskoristili i da li su izabrane raunovodstvene politike
trenutno agresivne ili konzervativne? Preduzea koja trenutno koriste konzervativne
metode potencijalno imaju veu ansu da poveaju (naduvaju) dobitak koristei
agresivne metode. Pa ipak, preduzea koja trenutno primjenjuju agresivno
raunovodstvo mogu imati veu sklonost da manipuliu i mogu biti primorana da
pribjegnu potencijalno ilegalnim raunovodstvenim tehnikama.

Trei korak je evaluacija raunovodstvene strategije preduzea. Kako se
raunovodstvena strategija preduzea razlikuje od iste njegovih konkurenata? Da li su
u prolosti raunovodstvene politike i procjene bile realne? Da li su i iz kog razloga
mijenjane raunovodstvene politike? Da li menaderi imaju podsticaj da koriste
raunovodstvo oportunistiki (savezi, kompenzacije)? U sluaju da je preduzee
imalo na dug rok isto raunovodstvo i realne pretpostavke u prolosti, tada je svaka
promjena u raunovodstvu tog preduzea vjerovatnije prava nego manipulativna.

etvrti korak predstavlja evaluacija kvaliteta napomena uz finansijske
izvjetaje. Da li preduzee obezbjeuje adekvatne informacije za procjenu strategije i
razumijevanje ekonomske sutine operacija? Da li su izabrane raunovodstvene
politike opravdane adekvatno? Da li postoji detaljna procjena i analiza performansi u
prolosti? Ako je raunovodstvo restriktivno, da li menadment obezbjeuje dodatna
objanjenja u cilju boljeg razumijevanja finansijskih izvjetaja? Da li preduzee prua
jednako dobra objelodanjivanja i za loe vijesti? Kvalitet objelodanjivanja i
raunovodstveni kvalitet su neumoljivo povezani. Za preduzea sa praksom
transparentnog objelodanjivanja je mnogo manje vjerovatno da e se upustiti u
korienje kreativnog raunovodstva.

Peti i potencijalno najvaniji korak u raunovodstvenoj analizi jeste
identifikacija crvenih zastava. U narednoj tabeli emo prikazati reprezentativnu listu

47
Mohanram S. P., How to manage earnings management?, Accounting World, Institute of Charted
Financial Analyst of India Nr.10, 2003.
34
potencijalnih crvenih zastava u raunovodstvu. Utvrivanje jedne ili nekih od
navedenih pojava ne treba da bude osnova za zakljuak da je manipulacija bilo, ali
ako mnoge od njih postoje to je siguran znak da je neophodno dalje ispitivanje.





POTENCIJALNE CRVENE ZASTAVE (RED FLAGS)


neoekivane i neobjanjive promjene u raunovodstvenim politikama,
posebno ako preduzee ima loe performanse,
rast dobitka kao posljedica neplaniranih prodaja imovine,
poveanje uea potraivanja u prihodima od prodaje, pruanje kupcima
povoljnijih uslova plaanja produenje rokova,
rast razlike izmeu neto dobitka i neto gotovine iz poslovne aktivnosti u
odnosu na prethodne godine,
poveanje razlike izmeu neto dobitka prije poreza i oporezive dobiti,
neoekivano visoko pripisivanje ili otpisivanje vrijednosti imovine,
veliko prilagoavanje dobiti u etvrtom kvartalu godine,
promjena revizora, i
znaajne transakcije sa povezanim stranama.




Zavrni korak ini ponitenje raunovodstvene distorzije preusmjeravanjem
uticaja sumnjivih raunovodstvenih izbora gdje god je to mogue. Na primjer, ako je
firma produila vijek trajanja sredstva sa 15 na 20 godina na nain koji se ini
manipulativan, trebalo bi ponovo obraunati amortizaciju sredstva sa vijekom
upotrebe od 15 godina. Oieni finansijski brojevi bi trebalo da se koriste za
finansijsku analizu.

34


5. Greke i prevare kao uzroci netanih finansijskih izvjetaja


Netani finansijski izvjetaji pruaju pogrenu sliku o prinosnom i/ili
finansijskom poloaju preduzea. Odluke koje investitori i drugi korisnici finansijskih
izvjetaja donose na osnovu pogrenih finansijskih informacija nanose tetu njihovim
interesima. Stoga je jasan interes sveukupne raunovodstvene javnosti da informacije
prezentirane u finansijskim izvjetajima prikazuju stvarnu sliku finansijskog i
prinosnog poloaja preduzea. Ta stvarna slika e izostati ako u procesu izrade budu
uinjene greke ili ako menadment i sastavljai finansijskih izvjetaja ele putem
prevare da ostvare koristi na tetu korisnika finansijskih izvjetaja, investitora prije
svega.

Iako su im posljedice iste nastanak netanih finansijskih izvjetaja, izmeu
greaka i prevara postoje znaajne razlike na koje je vano ukazati, prije svega zbog
naina njihovog otkrivanja, ali i sankcionisanja.

Kljuna odlika greaka je odsustvo namjere
48
da se u finansijski izvjetaj
unese pogrean podatak, izostavi neki iznos ili objavljivanje. Uobiajene greke
obuhvataju one:
koje nastaju pri prikupljanju dokumentacije ili pri njenoj obradi u
postupku izrade finansijskih izvjetaja,
nerazumne raunovodstvene procjene koje vode precjenjivanju injenica
ili pak pogrena interpretacija injenica,
koje nastaju pogrenom primjenom raunovodstvenih principa u vezi sa
iznosima, vrstama i nainom prezentacije ili objavljivanja
49
.

Neophodno je rei da greke ine lica koja uestvuju u procesu prikupljanja i
obrade informacija koje su osnova za izradu finansijskih izvjetaja i lica koja
pripremaju finansijske izvjetaje, a ne menadment preduzea. Prevare
50
, za razliku
od greaka, se sastoje u osmiljenom i namjernom pripremanju dokumenata,
injenica, informacija i situacija da bi se stvorili preduslovi da se neko na bazi

48
Problem koji se javlja pri davanju odgovora na pitanje da li je neka netanost posljedica greke ili
prevare je u tome to se namjera, a time i odsustvo namjere teko utvruje. Primjera radi, nerazumno
visok iznos otpisa spornog potraivanja moe biti posljedica greke jer nije postojala namjera da se
pretjeranim otpisivanjem doprinese iskazivanju nieg dobitka, no isti postupak bi bio korien i kada bi
takva namjera postojala.
49
Golden T., Skalak S., Clayton M.: A Guide to Forensic Accounting Investigation, John Wiley&Sons,
Inc., 2006, p. 35, preuzeto iz: kari Jovanovi K., Forenziko raunovodstvo instrument zatite
interesa raunovodstvene javnosti, Zbornik radova sa 13. Kongresa SRRRS, Banja Vruica, 2009.god.
50
Prevare, u irem smislu definisane, obuhvataju: prevare koje nastaju zloupotrebom imovine,
korupciju i prevare putem finansijskog izvjetavanja.
35
pogrenog predstavljanja injenica u osmiljenim situacijama i okolnostima,
podstakne da povjeruje u neistinu i u skladu sa njom da se ponaa i prema tome, trpi
gubitak ili tetu
51
. One se po pravilu zasnivaju na sljedea etiri osnovna elementa
52
:
1. lana prezentacija injenica koje imaju znaajan karakter,
2. svijest poinioca o tome da je predstavljanje lano ili ispoljavanje
potpune nemarnosti za istinu,
3. lice koje prima informaciju tretira je kao pouzdanu i oslanja se na nju
pri donoenju odluke,
4. zahvaljujui prethodno navedenom nastaju finansijske tete, a koje
snose korisnici informacija.

Lana prezentacija injenica koje su po svojoj prirodi znaajne moe se postii
manipulacijama, falsifikovanjem ili izmjenama bilo knjigovodstvenih evidencija, bilo
knjigovodstvenih dokumenata na osnovu kojih se sastavljaju finansijski izvjetaji.
Poinioci su svjesni nedopustivosti postupaka i zbog toga se ova djela oznaavaju kao
namjerna.

Za razliku od greaka, u prevarama se kao poinioci inspiratori javljaju
razliiti nivoi uprave ukljuujui i top menadment kome se esto prikljuuju i trea
lica.
5.1. Raunovodstvena profesija i privredni kriminalitet

U raunovodstvu su se uvijek dogaale prevare iza kojih su slijedili finansijski
kolapsi. U posljednje vrijeme u sve veem opsegu i s teim posljedicama za globalnu
javnost. Rukovodstva preduzea su u nedavnoj prolosti koristei raunovodstvenu
profesiju esto javnost manipulisali informacijama. Najee je javnost bivala
dezinformisana o imovinsko-finansijskom poloaju i uspjenosti poslovanja
preduzea, i to na sljedee naine
53
:
inflacijske zarade (inflating earnings) 1963-1973,
punjenje poslovnih knjiga preduzea nepostojeim zalihama 1968-1981,
pekuliranje vrijednosnim papirima (ekovi, mjenice, obveznice) 1977-1984,
zavoenje revizora dvostrukim evidencijama 1983-1988, i
manipulisanje koliinskim i vrijednosnim godinjim popisom 1986-2002.

Prije deset godina bili smo svjedoci velikog finansijskog kolapsa, koji je bio
posljedica namjernog (prevarantskog) naduvavanja prihoda, skrivanja dugova i
manipulisanja uprava sa zaradama zaposlenih, a sve je to za sobom povuklo amerike

51
Stanii M., Revizija, Univerzitet Sinergija, Bijeljina, 2007. str. 225
52
kari Jovanovi K., Forenziko raunovodstvo instrument zatite interesa raunovodstvene
javnosti , Zbornik radova sa 13. Kongresa SRRRS, Banja Vruica, 2009.god
53
Kolar I., Je li forenziko raunovodstvo pravi put za otklanjanje privrednog kriminala?, Acta
economica asopis za ekonomiju, Ekonomski fakultet Univerziteta u Banja Luci, 12. izdanje, Banja
Luka, 2010.god., str. 81-101
36
berzanske indekse u godini 2001., da su samo oni izgubili 90% svoje vrijednosti.
Mnogi istraivai su analizirali kroz prolost kakvo je bilo razumijevanje ekonomske
logike poslovanja preduzea u vrijeme kada su prevaranti izvrili prevaru. Zajedniki
nazivnik za sve navedene istraivae nije bilo samo hronoloko utvrivanje injenica i
analiza namjera izvrioca, ve i potvrivanje miljenja da je raunovodstvo kao
struka, te kao drutvena i politika okolina, imalo u oima prevaranata, veoma jak
uticaj na izvrenje prevara. Kao druga zajednika taka tim istraivanjima je nauk,
koji govori o tome da se raunovodstvo mora rekonstruisati kako do takvih prevara ne
bi vie dolazilo. Pitali smo se kako se boriti protiv irenja neeljenih radnji u
raunovodstvenoj djelatnosti. Prvi u nizu odgovora moemo pronai upravo u
prethodnim mislima, a to je promjena pravnih i opteprihvaenih raunovodstvenih
pravila i standarda.

Tabela 1 Broj prevara po osnovu sektora poinioca
Odjeljenje broj sluajeva % sluajeva
prosjeni
gubitak
Raunovodstvo
231 28,90% 200.000 $
Izvrni/Top
menadment
142 17,80% 853.000 $
Operativa
129 16,10% 80.000 $
Prodaja
93 11,60% 106.000 $
Potroake usluge
49 6,10% 45.000 $
Finansije
31 3,90% 252.000 $
Skladitenje/zalihe
24 3,00% 100.000 $
Nabavka
22 2,80% 600.000 $
Proizvodnja
19 2,40% 100.000 $
Informacione
tehnologije
16 2,00% 93.000 $
Marketing/Odnosi s
javnou
8 1,00% 80.000 $
Pravna sluba
8 1,00% 1.100.000 $
Upravni odbor
8 1,00% 93.000 $
Ljudski resursi
7 0,90% 325.000 $
Istraivanje i razvoj
7 0,90% 562.000 $
Interna revizija 6 0,80% 93.000 $

Izvor: ACFE Association of Certified Fraud Examiners, 2008. Report to the Nation on Occupational
Fraud and Abuse, p. 54, 2008., dostupno na www.acfe.com

To je vano jer je raunovodstvo jedan od kljunih elemenata da se izvede ili
prikrije privredni kriminal. Statistika praenja prevara prema profesijama navodi
upravo raunovodstvenu profesiju i rukovodioce na najviim poloajima odluivanja
kao najee vrioce prevara. Prema istraivanju Udruenja ovlaenih istraitelja
prevara (ACFE Association of Certified Fraud Examiners) iz 2008.godine, ak
28,9% poinitelja prevara ine zaposleni u raunovodstvenom sektoru. Zajedno sa
37
njima 17,8% rukovodilaca na najviim nivoima predstavlja brojno najveu skupinu
izvritelja prevara (tabela 1).

S druge strane, iako ine najveu skupinu, iznos prevara koje su poinjene od
strane zaposlenih u raunovodstvu nije ujedno i vrijednosno najvei (tabela 2).

Tabela 2 Prosjean gubitak po osnovu odjeljenja poinioca
Odjeljenje broj sluajeva % sluajeva
prosjeni
gubitak
Pravna sluba
8 1,00% 1.100.000 $
Izvrni/Top
menadment
142 17,80% 853.000 $
Nabavka
22 2,80% 600.000 $
Istraivanje i razvoj
7 0,90% 562.000 $
Ljudski resursi
7 0,90% 325.000 $
Finansije
31 3,90% 252.000 $
Raunovodstvo
231 28,90% 200.000 $
Prodaja
93 11,60% 106.000 $
Skladitenje / zalihe
24 3,00% 100.000 $
Proizvodnja
19 2,40% 100.000 $
Informacione
tehnologije
16 2,00% 93.000 $
Upravni odbor
8 1,00% 93.000 $
Interna revizija
6 0,80% 93.000 $
Operativa
129 16,10% 80.000 $
Marketing / Odnosi s
javnou
8 1,00% 80.000 $
Potroake usluge 49 6,10% 45.000 $

Izvor: ACFE Association of Certified Fraud Examiners, 2008. Report to the Nation on Occupational
Fraud and Abuse, p. 54, 2008., dostupno na www.acfe.com

Naime, osnovni postulati na kojima se temelji finansijsko izvjetavanje su
fer i potena prezentacija finansijskih izvjetaja. Javlja se pitanje zato opte
prihvaena raunovodstvena pravila, odnosno standardi
54
, koji imaju mo kanjavanja
ako ih ne potujemo, nisu uspjeli u svojoj namjeri da potujemo ove vrijednosti pri
finansijskom izvjetavanju. Moda da bismo odgovorili na ovo pitanje najprije
trebamo odgovoriti na pitanje zato je uopte dolo do prevara u raunovodstvenoj
profesiji. Uzroci su mnogobrojni, a nabrojaemo neke:

54
Obzirom da je kriza poela i zahvatila najvie amerika preduzea, pominjemo opte prihvaene
raunovodstvene standarde (GAAP Generally Accepted Accounting Principles) koji se koriste na
podruju SAD-a. Na evropskom kontinentalnom podruju vaei su Meunarodni standardi
finansijskog izvjetavanja, odnosno Meunarodni raunovodstveni standardi (IAS International
Accounting Standards).
38
uvjerenje rukovodilaca, raunovoa, revizora, pravnika i bankara da mogu
ispuniti svoje obaveze kako ne bi unitili svoj ugled ili ostali bez svoje
finansijske budunosti. Preduslov ostvarenja njihovih ciljeva se ogleda u
slabostima internih i eksternih kontrola, odnosno njihovom nepostojanju.
pad cijena rada revizora usljed sve veeg uticaja teorije konkurentnosti
(vea ponuda, nii trokovi) dovodi i do pada kvaliteta revizorskih usluga
koji nikada nije ni bio u interesu uprava i vlasnika.
prelazak raunovodstvenog izvjetavanja o rezultatima sa izvjetavanja na
osnovi poslovnih i drutvenih navika na izvjetavanje prema
raunovodstvenim standardima. Virtualizacija raunovodstva pomou
standarda je zamijenila pravu poslovnu praksu i navike drutva ne
uzimajui u obzir njihove lokalne posebnosti. Prelazak iz drutvenih
normi na standardna rjeenja u raunovodstvu i reviziji bio je postupan i
spor proces u okviru kojeg su formalni standardi zahtjevali formalnu
prisilu kako bi osigurali efikasnost primjene.

Sve reeno je dovelo do gubitka povjerenja u raunovodstvenu profesiju no
ujedno i ukazalo na nemogunost zamjene standardizovanih rjeenja normama,
odnosno, istaklo vanost vraanja povjerenja u raunovodstveno izvjetavanje na
osnovu standardizovanih rjeenja kroz potovanje i stvarnu upotrebu strunih pravila.
U ostvarivanju ovog cilja veoma vanu ulogu igra nova grana raunovodstvene
profesije forenziko raunovodstvo.

No, prije nego posvetimo panju pojmu forenzikog raunovodstva jo emo se
osvrnuti na oblast privrednog kriminaliteta.

5.2. Privredni kriminalitet, pojam i oblici

Pod pojmom privrednog kriminaliteta se podrazumijevaju sva krivina djela
koja su izvrena na tetu drutvene svojine. Pored ove postojale su i druge definicije
koje su u uem smislu odreivale pojam privrednog kriminaliteta, budui da su pod
privrednim kriminalitetom podrazumijevale samo krivina djela protiv privrede,
odnosno djela usmjerena protiv organizovanja, upravljanja i funkcionisanja
privrednog sistema nae zemlje. Jedna od specifinosti privrednog kriminaliteta jeste i
njegovo prilagoavanje drutveno-politikim i ekonomskim uslovima u zemlji, pri
emu poinioci ovih krivinih djela vode rauna o svim promjenama i novonastalim
situacijama u drutvu koje mogu doprinijeti izvrenju pojedinih krivinih djela iz
oblasti privrednog kriminaliteta.

Kao nova pojava, u naoj zemlji, je transformacija drutvenog i dravnog
kapitala, procesa u okviru koga mogu da nastanu i novi oblici kriminala. Raznovrsni
vidovi napada na imovinu u aktuelnim ekonomskim uslovima zahtijevaju i njenu
adekvatnu zatitu. U savremenim ekonomskim odnosima u naem drutvu posebno je
39
izraeno dejstvo sive ekonomije. U okviru sive ekonomije ostvaruje se
nezakonita dobit na ime novanih sredstava koja bi, po osnovu obaveznih dabina,
trebalo uplatiti u budet drave. Siva ekonomija predstavlja privredu van zakonskih
propisa koja se ispoljava kroz djelatnost odreenih subjekata koji ne potuju propise
drave o nainu ponaanja u ekonomskim odnosima, ve izbjegavaju da dravi
plaaju poreske
55
, carinske i druge dabine, to predstavlja osnov njihovog
nezakonitog bogaenja. Pojam siva ekonomija obuhvata one ekonomske djelatnosti
pojedinaca, grupa ili organizacija nad kojima legalna dravna vlast nema kontrolu. To
umanjuje budetske prihode i negativno utie na oblast proizvodnje i prometa robe i
usluga. Izvrenjem krivinih djela privrednog kriminaliteta naruavaju se ekonomski
odnosi, dolazi do protivpravnog prisvajanja imovine u drutvenoj, dravnoj, privatnoj,
zadrunoj i mjeovitoj svojini, izbjegavanja plaanja carinskih, poreskih, i drugih
obaveza prema dravi.

Privredni kriminalitet zadrao je sposobnost prilagoavanja novim drutveno
ekonomskim odnosima i pozitivnim zakonskim propisima koji inkriminiu delikatno
ponaanje u ovoj oblasti. Poinioci krivinih djela svoju kriminalnu djelatnost
usmjeravaju do margina dozvoljenog ponaanja, koristei odreene praznine,
nedoreenosti i este izmjene i dopune zakonskih propisa. Za razliku od krivinih
djela opteg kriminaliteta, gdje se uglavnom krivino djelo odmah vidno manifestuje
po izvrenju, kod privrednog kriminaliteta u vrijeme izvrenja nepoznati su i krivino
djelo i njegov poinilac jer se djelo u fazi izvrenja vjeto prikriva i posljedice se ne
manifestuju odmah pa se uglavnom otkrivanjem krivinog djela otkriva i njegov
poinilac.

Najee oblike privrednog kriminaliteta u naoj zemlji, o kojima evidenciju
vodi Ministarstvo unutranjih poslova Republike Srpske i o kojima redovno izvjetava
javnost u vidu Podataka o stanju bezbjednosti, ine zloupotreba slubenog poloaja,
falsifikovanje ili unitavanje slubenih isprava, falsifikovanje novca, pronevjera,
nedozvoljena trgovina, zloupotreba ovlatenja u privredi, poslovne prevare,
falsifikovanje ili unitavanje poslovnih knjiga, tetni ugovori, utaja poreza (poreska
evazija), pranje novca, nedozvoljeno korienje autorskih prava, krijumarenje,
obmana pri podizanju kredita, ovjera neistinitog sadraja i dr. U nastavku teksta
prilaemo tabelu uporednog pregleda privrednog kriminaliteta u Republici Srpskoj za
period od I do IX mjeseca za godine 2008., 2009. i 2010.(tabela 3).

55
Poreska evazija predstavlja radnje i proputanja novih radnji, koje poreski obveznik preduzima radi
izbjegavanja plaanja poreza. Evazija poreza je posljedica nastojanja poreskog obveznika da smanji
poreski teret. Direktna je posljedica usaenog otpora poreskog obveznika u plaanju poreza koji je
duan da plati. Obino se radi o sluaju kada poreski obveznik ocjeni da je njegova poreska obaveza
previsoka i da mu je stopa poreskog optereenja previsoka. Zbog toga se esto odluuje na
defraudaciju, rizikujui pri tome i kaznu. (Staki B., Bara S., Javne finansije, Univerzitet
Singidunum, 4. izdanje, Beograd, 2009., str. 113)
40
Tabela 3 Pregled privrednog kriminaliteta u Republici Srpskoj

Rb Privredni kriminalitet
I-IX
mj.
2010.
I-IX mj.
2009.
% 2010
/ 2009
I-IX mj.
2009.
I-IX mj.
2008.
%
2009/
2008
1.
Broj krivinih djela 549 483 13,7 483 478 1,1
2.
Broj izvjetaja 384 364 5,5 364 330 10,3
3.
Broj prijavljenih lica 564 485 16,3 485 463 4,7
4.
Zloupotreba slubenog
poloaja ili ovlaenja
79 68 16,2 68 81 -16,1
5.
Falsifikovanje ili
unitavanje slubene
isprave
36 40 -10,0 40 22 81,8
6.
Falsifikovanje novca 44 81 -45,7 81 57 42,1
7.
Pronevjere 26 31 -16,1 31 18 72,2
8.
Nedozvoljena trgovina 11 11 0 11 6 83,3
9.
Zloupotreba ovlaenja u
privredi
5 8 -37,5 8 15 -46,7
10.
Nesavjesno privredno
poslovanje
8 2 300 2 8 -75,0
11.
Poslovne prevare 60 32 87,5 32 29 10,3
12.
Falsifikovanje ili
unitavanje poslovnih
knjiga
13 2 550 2 13 -84,6
13.
tetni ugovori 0 0 0 0 4 -
14.
Pranje novca 1 1 0 1 0 -
15.
Krijumarenje 0 2 0 2 0 -
16.
Utaja poreza 7 7 0 7 14 -50,0
17.
Povreda autorskih prava 2 2 0 2 0 -
18.
Ovjera neistinitog
sadraja
35 34 2,9 34 49 -30,1
19.
Obmana pri podnoenju
kredita
68 72 -5,5 72 0 -
20.
Ostala KD 154 90 71,1 90 162 -45,5

Izvor: http://www.mup.vladars.net/statistike

Mnogo institucija u zemlji i svijetu se bori protiv privrednog kriminala. Pri
tome se pitamo imaju li oni dovoljno znanja, sposobnosti i iskustva, potrebnih za
efikasne istrage i ocjenjivanje uzroka i posljedica poslovnih radnji, koji se iskazuju u
krivotvorenom raunovoenju i/ili raunovodstvenom izvjetavanju. Svi koji se
suoavaju sa sve eim i zahtjevnijim privredno-kriminalnim primjerima, pri kojima
je potrebno imati iroko i produbljeno znanje o poslovno-privrednim vidicima
djelovanja preduzea, i razumijevanje o ulozi nosilaca raunovodstvene i revizijske
djelatnosti i forenzikog raunovoe, pitaju se jesu li sposobni suprotstaviti se
41
izazovima sprjeavanja, otkrivanja i sudskog dokazivanja prevara. Svi pomenuti se
susreu sa slinim, ali i razliitim tekoama, to jest s pomanjkanjem posebnih znanja
i vjetina. Revizorima nedostaju znanja iz podruja kriminalne istrage, pravnih normi,
a predstavnicima drave, zaduenim za poreze i doprinose, nedostaje produbljeno
poznavanje poslovanja i raunovodstva, dok rukovodstvu obino manjkaju sva
prethodno pomenuta znanja. U svrhu ispunjavanja te praznine, roena je nova nauna
disciplina i djelatnost forenziki raunovoa. On bi trebao biti osposobljen za borbu
protiv narastajuih privredno-kriminalnih radnji pravnih lica i pojedinaca.
42


6. Nova raunovodstvena profesija forenziko raunovodstvo


U savremenim uslovima poslovanja, obezbjeivanje pouzdanih finansijskih
informacija kroz objavljivanje finansijskih izvjetaja se smatra opteprihvaenim
ciljem. Brojne finansijske prevare iz prolosti i sa poetka ovog vijeka su ozbiljno
poremetile povjerenje velikog broja korisnika u finansijske informacije sadrane u
finansijskim izvjetajima. Najvee prevare korisnika finansijskih izvjetaja i
prvenstveno investitora su poinjene prezentovanjem lanih, odnosno falsifikovanih
finansijskih izvjetaja.

Odgovornost za sprjeavanje, detekciju i istraivanje prevara u finansijskim
izvjetajima lei u rukama menadmenta preduzea, ali takoe i u rukama drugih
kontrolnih institucija i mehanizama. Sistem interne kontrole, interne revizije i odbor
za reviziju su kljuni elementi u sprjeavanju prevara koje se javljaju kroz
zloupotrebu imovine kao i onih koje koriste finansijske izvjetaje kao instrument
prevare. Eksterna revizija i forenziko raunovodstvo provode retrospektivnu
kontrolu finansijskih podataka u svrhu otkrivanja propusta i prevara, a sa ciljem
obezbjeivanja pouzdanosti i vjerodostojnosti finansijskih izvjetaja.
U posljednjih petnaest godina, a naroito u dananje vrijeme, posebna vrsta
raunovoa zvana forenziki istraitelji ili forenzike raunovoe se angauje u cilju
otkrivanja prevara u finansijskim izvjetajima. Bez obzira da li su angaovani od
strane menadmenta, vlasnika ili drugih korisnika finansijskih izvjetaja, forenzike
raunovoe imaju zadatak da istrae i dokumentuju finansijske prevare ili netane
materijalno znaajne informacije. Kako bi obavili date zadatke, neophodno je da
forenzike raunovoe posjeduju solidno znanje iz oblasti raunovodstva i revizije, da
imaju razvijenu sposobnost komunikacije verbalne, pisane i istrane, nezavisnost i
znaajan stepen znanja o korienju informacionih tehnologija u oblasti
raunovodstvenih i revizijskih procedura
56
.

6.1. Kratka istorija forenzikog raunovodstva

Forenzike raunovoe postoje gotovo 200 godina. Najstarija referenca datira
iz 1824.godine u obliku oglaavajueg cirkularnog raunovodstvenog pisma u
Glasgowu (Glasgov), kotska. Ove specijalne raunovoe su se pojavljivale kao
svjedoci na sudu i u arbitranim procedurama. Interesovanje za forenziko
raunovodstvo se proirilo Sjedinjenim Amerikim Dravama i Engleskom poetkom

56
Prema:Krsti J., The Role of Forensic Accountants in detecting Frauds in Financial Statements,
Facta Universitatis, Series: Economics and Organization Vol. 6, N
o
3, 2009, pp. 295-302
43
dvadesetog vijeka. Jedna od prvih institucija koja je poela sa korienjem usluga
forenzikih raunovoa je Poreska uprava. Al Capone, uveni mafija, je vjerovatno
jedna od prvih rtava forenzikih raunovoa, iako se tada nije koristio taj naziv, jer
je osuen zbog utaje poreza na osnovu dokaza pribavljenih istraivanjem
knjigovodstvenih evidencija o njegovim poslovima. Savezna istrana agencija
poznatija kao FBI (od engl. Federal Bureau of Investigation) je odluila da koristi
usluge forenzikih raunovoa te je zaposlila oko 500 takvih agenata tokom II
Svjetskog rata. Kao profesija, forenziko raunovodstvo je nastavilo da se razvija
tokom druge polovine vijeka kako su se Opte prihvaeni raunovodstveni principi
(GAAP od engl. Generally Accepted Accounting Principles) i Zakon o porezu
rasprostranjeno koristili i postajali obavezujui.

U nastavku emo navesti nekoliko najvanijih prekretnica u forenzikom
raunovodstvu
57
:
1942: Maurice E. Peloubet objavio Forensic Accounting: It's place in today's
economy.
1982: Francis C. Dykman napisala knjigu "Forensic Accounting: The
Accountant as an Expert Witness.
1986: AICPA
58
izdaje Practice Aid # 7, naznaivi est oblasti parninih
usluga - tete, antimonopolska analiza, raunovodstvo, procjena vrijednosti,
opti konsalting i analiza.
1988: osnovano Udruenje ovlaenih istraitelja prevara (Association of
Certified Fraud Examiners - ACFE).
1988: novi anr detektivskih romana u kojim je forenziki raunovoa bio
zvijezda.
1992: osnovan Ameriki koled za forenzikog istraivaa.
1997: osnovan Ameriki odbor forenzikih raunovoa.
2000: osnovan asopis Journal of Forensic Accounting, Auditing, Fraud and
Taxation.

Iz prethodnog vidimo da forenziko raunovodstvo nije nova profesija nego su
u posljednje vrijeme banke, osiguravajue kompanije ak i policijske agencije
pojaale upotrebu ovih eksperata. Ispitivanje koje je sprovela firma Kessler
International (firma za istraivanje i forenziko raunovodstvo) je pokazalo da postoji
rastua potreba za iskusnim forenzikim raunovoama. Kompanija ABCnews.com
je u isto vrijeme izvjestila da se oekuje da e sve vie kompanija koristiti usluge
forenzikih raunovoa kao preventivnu mjeru kako zahtjev za istinitim i
vjerodostojnim finansijskim izvjetavanjem raste u jeku posljednjih raunovodstvenih
skandala. Ameriki US News i World Report su proglasili profesiju forenzikog

57
Prema: Ramaswamy, V., New Frontiers: Training Forensic Accountants Within The Accounting
Program, Journal of College Teaching & Learning, Vol. 4, N
o
9, September 2007, pp. 31-38
58
eng. The American Institute of Certified Public Accountants - Ameriki institut ovlaenih javnih
raunovoa
44
raunovoe kao jedan od najsigurnijih puteva za razvoj karijere u narednih nekoliko
godina. Ova profesija je u Americi stigla na listu 20 najboljih poslova.

6.2. Forenziko raunovodstvo i forenziki raunovoa

U raunovodstvenoj literaturi ne postoji jedinstvena definicija forenzikog
raunovodstva
59
. Od brojnih definicija koje se nalaze u literaturi koja se bavi
forenzikim raunovodstvom najpotpunijom se ini ona koju je dala ACFE -
Association of Certified Fraud Examiners. Prema ovom Udruenju ovlaenih
istraitelja prevara forenziko raunovodstvo je korienje raunovodstvenih vjetina
u potencijalnim ili stvarnim civilnim ili krivinim sporovima, ukljuujui
opteprihvaene raunovodstvene i revizorske principe; utvrujui gubitke profita,
prihoda, imovine, ili tete, procjene internih kontrola, prevare i sve drugo to zahtjeva
ukljuivanje raunovodstvenih ekspertiza u pravni sistem
60
. Kljune komponente
forenzikog raunovodstva, u skladu sa navedenim, ine raunovodstvene vjetine,
revizorske tehnike i istraiteljske procedure.

U skladu sa upravo opisanom sutinom forenzikog raunovodstva, ovlaeni
istraitelji prevara ili forenzike raunovoe, kako se jo u literaturi nazivaju lica koja
se bave forenzikim raunovodstvom, istrauju i dokumentuju finansijske prevare i
kriminal bijelih kragni kao to su manipulacije. Oni takoe pomau advokatima,
sudovima, regulatornim tijelima, agencijama, kao to je, na primjer, Agencija za
borbu protiv korupcije, u istragama finansijskih prevara.

Da bi ispunili zadatke koji su im dodjeljeni, forenzike raunovoe moraju
imati solidne osnove raunovodstva i revizije, dobro razvijenu sposobnost verbalne i
pisane komunikacije, sposobnost uoavanja detalja, sposobnost da efektivno primjene
istrane tehnike, iskustvo u istragama, nezavisnost i zavidan stepen poznavanja
upotrebe informacionih tehnologija u raunovodstvenim i revizorskim procedurama.
Pod solidnim osnovama raunovodstva i revizije po pravilu se podrazumijeva
posjedovanje sertifikata i licence za sertifikovanog raunovou
61
. Ostala znanja i
vjetine stiu se dodatnim obrazovanjem i iskustvom.

Pored navedenih strunih znanja i iskustva, od forenzikih raunovoa se,
saglasno Etikom kodeksu za profesionalne raunovoe, zahtjeva da pri radu pokau
skepticizam, nezavisnost i objektivnost.

59
Forenziko raunovodstvo, ponekad se oznaava i kao istraiteljsko raunovodstvo, ukljuuje
primjenu raunovodstvenih koncepata i tehnika na pravne probleme. Ono je specijalnost koja zahtjeva
integraciju istraiteljskih, raunovodstvenih i revizorskih vjetina. Vidjeti: Wests Encyclopedia of
American Law, 22.11.2010. www.answers.com/topic/forensic-accounting
60
Vidjeti: Managing the Business Risk of Fraud, A Practical Guide, 02.11.2010.
www.acfe.com/documents/managing-business-risk.pdf
61
prema vaeem Zakonu o raunovodstvu i reviziji Republike Srpske objavljenom u Slubenom
glasniku RS br. 36/09
45
Profesionalni skepticizam sadri nekoliko vanih zahtjeva: otvorenost, pojaani
razvoj opreznosti i traenje potvrde za svaki zakljuak.

Otvorenost je zapravo zahtjev da se zadri neutralnost u sprovoenju procedura
i da se ne dozvoli da pretpostavljeni karakter klijenta zamijeni objektivne dokaze.

Insistiranjem na opreznosti se eli osigurati da e prije izvoenja svakog
zakljuka biti razmotreni svi raspoloivi dokazi i procijenjeno da li se sa dovoljno
sigurnosti moe iznijeti konkretna tvrdnja.

U istragama prevara, kao i u reviziji, povjerenje treba ukazati samo injenicama
koje su provjerene. Ovdje nije primjenljiv etiki stav vjerujem da je tano dok se ne
dokae suprotno.

Nezavisnost ima jednak znaaj za forenzikog raunovou kao i za revizora.
Forenziki raunovoa e se smatrati nezavisnim ako je intelektualno poten, priznat
kao nezavisan, bez ikakvih obaveza ili interesa u odnosu na klijenta, menadment ili
vlasnike. Nezavisnost se moe smatrati pretpostavkom za naredni zahtjev
objektivnost.

Objektivan pristup raspoloivim dokazima je osnova ovog zahtjeva. Na
objektivnosti se posebno insistira kada se radi o dokazima koji podravaju tvrdnje
menadmenta, a nalaze se u podrujima koja omoguavaju vie subjektivnosti, kao
to su, na primjer, procjene buduih gubitaka.

Pored raunovodstvenih firmi, od kojih one najvee ve imaju odjeljenja za
forenziko raunovodstvo, forenzike raunovoe nalaze zaposlenje i u
osiguravajuim kompanijama, sudstvu, vladinim agencijama i dr.

6.3. Angaovanje forenzikih raunovoa

Za razliku od revizora, ije je angaovanje za javna akcionarska drutva
obavezno i po zakonu, i gdje odluku o angaovanju donosi skuptina akcionara,
forenzike raunovoe se mogu angaovati kako od strane uprave ili vlasnika tako i
od strane ostalih korisnika finansijskih izvjetaja i regulatornih tijela. Njihovo
angaovanje, dakle, nije na regularnoj osnovi. Njemu se pristupa u specifinim
situacijama kada se procijeni da postoji odreena neregularnost i da je neophodno
procijeniti njenu veliinu i problem rijeiti ili pak u situacijama u kojima
zainteresovane strane procjenjuju da je rizik od gubitaka od neregularnosti takav da je
razumno zahtjevati dokaze koji legalno podravaju zakljuke da se neregularnosti
nisu dogodile. Ovaj posljednji angaman ne treba mijeati sa postupcima interne
kontrole.

46
Strana koja angauje forenzike raunovoe odreuje predmet i obim njihovog
djelovanja i oekuje od njih da pri obavljanju istrage imaju u vidu njene ire ili ue
interese.

Vano pitanje koje je u vezi sa angamanom forenzikih raunovoa i treba ga
razmotriti tie se indicija na osnovu kojih bilo koja od navedenih strana uprava,
vlasnici, kreditori, vladine agencije, revizori donosi odluku da bi angaovanje
forenzikog raunovoe bilo potrebno.

Prevare u finansijskom izvjetavanju, kojima se u ovom radu bavimo, mogu
nastati u postupku kreiranja dokumentacije i obuhvatanja dokumentacije u knjigama,
kao i u postupku izrade finansijskih izvjetaja. Jasno je otuda da su brojni dogaaji i
indicije, koje treba da revizora, menadera ili bilo kog drugog korisnika finansijskih
informacija koje prezentira neka kompanija navedu na sumnju da prevara postoji.
Ovim indicijama i dogaajima treba pridodati, zbog gotovo jednakog znaaja, i one
koje potiu iz okruenja. Prema stepenu izvjesnosti da je uzrok odreenih pojava
prevara, svi dogaaji i indicije se mogu podijeliti u dvije grupe. Prvu grupu ine oni
dogaaji iji nastanak ini postojanje prevare izvjesnim, u literaturi oznaeni kao
potencijalni okidai prevara, dok drugu grupu ine dogaaji i pojave koje mogu, ali i
ne moraju biti indikatori prevara. Iako je broj dogaaja iji nastanak indicira
postojanje prevare veliki, ipak je mogue prema uestalosti njihovog nastanka i stoga
i po znaaju izdvojiti sljedee
62
:
anonimne optube za prevaru dostavljene pismom, elektronskom
potom, ili preko telefona,
saznanje da je visokorangirani menader dao otkaz zbog poznatih ili
moguih nelegalnih poslova,
kompanija preduzee je identifikovano kao predmet istrage koju
sprovode sudski organi,
preduzee je dobilo poziv od suda ili od regulatorne agencije,
revizor vjeruje da je namjerno doveden u zabludu verbalnim
informacijama dobijenim od strane preduzea ili da su zahtjevana
dokumenta prepravljana ili pak je njihovo dostavljanje uskraeno,
otkrie da je klijent predmet prevare u ma kako malom iznosu ona bila
ak i u onim sluajevima kada osumnjieni nije vie meu
zaposlenima,
indikacije da dobavljai mogu biti fiktivni, i
indikacije koje potiu od netanog priznavanja prihoda ili rashoda kao
to je priznavanje prodaje prije no to je ona konana, isporuka robe
prije konane prodaje, priznavanje prihoda iako postoji obaveza
izvrenja znaajnih usluga u vezi sa tom robom u budunosti,

62
Golden, T., Skalak, S., Clayton, M., A Guide to Forensic Accounting Investigation, John
Wiley&Sons, Inc. 2006, p.250, preuzeto iz: kari Jovanovi K., Forenziko raunovodstvo
instrument zatite interesa raunovodstvene javnosti, Zbornik radova sa 13. Kongresa SRRRS, Banja
Vruica, 2009.god
47
oigledno evidentiranje nepostojeih prihoda, odlaganje rashoda na
budue periode ili priznavanje rashoda buduih kao rashoda tekueg
perioda.

injenica da je neka optuba za prevaru anonimna ne treba da bude razlog da
ne bude razmatrana. Naprotiv, treba im pristupiti sa najveom panjom. Postoje
makar dva vana dokaza za to. Prvo, odugovlaenje sa reakcijom na anonimne pozive
moe dovesti do toga da se optube proslijede regulatornim tijelima kao to je
Komisija za hartije od vrijednosti ili medijima, to e nanijeti ozbiljnu tetu reputaciji
preduzea. Drugo, Sarbanes-Oxley Act, kao i njemu ekvivalentni zakonski propisi u
drugim zemljama, zahtjevaju da se optube za tzv. kriminal bijelih kragni razmotre
odmah i sa punom panjom.
Takoe oekivano je da e odlazak iz preduzea visoko rangiranog menadera
biti povod za upuivanje poziva forenzikom raunovoi samo ako postoje dokazi
koji indiciraju neregularnost. Osnovna briga u ovom sluaju je da je menader i u
drugim poslovima za koje je bio nadlean postupao neregularno.
Okolnost da je preduzee predmet istrage koju vode sudski organi je ozbiljna
indicija za postojanje prevare. U tom sluaju bi bilo pogreno ekati rezultat istrage i
potom reagovati, jer istrage u veini sluajeva traju mjesecima. Razumije se da prije
angaovanja forenzikog raunovoe treba raspraviti sve implikacije tog angamana.
Reakcija uprave preduzea na prijem sudskog poziva ili poziva regulatorne
agencije je veoma slina reakciji na saznanje da je preduzee predmet sudske istrage.
Forenzike raunovoe koje u ovim sluajevima bivaju angaovane po pravilu trae
kopije svih dokumenata koji su dati agenciji. Bilo bi pogreno pretpostaviti da su sva
ova dokumenta pregledana prethodno od strane revizora jer, kao to je poznato,
revizori vre selekciju dokumentacije koja e biti predmet revizije.
Ako revizor sumnja da je namjerno doveden u zabludu time to mu je
menadment namjerno dao pogrene informacije, takvu sumnju e sam teko
otkloniti. Pojedinci, suoeni sa injenicom da su dali pogrene informacije uobiajeno
uz velika izvinjenja, pokuavaju da nau objanjenja za takav postupak. Forenzike
raunovoe imaju na raspolaganju druge naine za razrjeenje ove dileme. Oni mogu
pratiti reakcije odreenih lica kada uju ili kada im se saopte, nesporno tane
informacije o stratekim pitanjima, umjesto pogrenih koje su im do tada plasirane.
Revizori pri vrenju revizije nailaze na netanosti koje nisu materijalno
znaajne, to e rei da ne ugroavaju validnost finansijskih izvjetaja kao takvih.
Uprkos ovome, imajui u vidu da takve netanosti mogu biti posljedica ne greke ve
prevare SAS 99
63
zahtjeva da revizor sagleda sve implikacije, naroito imajui u vidu

63
Statement on Auditing Standards No 99 koje izdaje Auditing Standard Board American Institute of
Certified Public Accountants - AICPA
48
poloaj koji u preduzeu imaju lica koja su sa ovom netanou povezana. Ovo treba
uraditi ak i onda kada lice koje je odgovorno za netanost nije vie zaposleno u
preduzeu.
Svaka netanost u evidencijama u finansijskim izvjetajima koja pobuuje
sumnju da je rije o prevari mora biti ispitana nezavisno od toga da li je znaajna ili
ne. Rezultat ispitivanja moe biti trojak: da je rije o bezazlenoj greci, da je
raunovoa napravio malu prevaru ili da je otkrivena netanost samo vrh ledenog
brijega. Ova razliitost uzroka netanosti je razlog zbog koga istraivanje mora biti
sprovedeno, a uzroci netanosti utvreni.

Fiktivni dobavljai, prerano ili odloeno priznavanje prihoda i rashoda
predstavljaju dobro poznate instrumente koje top menadment koristi u tzv.
kreativnom raunovodstvu. Svaka netanost koja je ovim uzrokovana mora biti
paljivo ispitana, jer ako nije posljedica potpuno banalne greke ona je obino
indikator veoma znaajnih prevara.

Povod za konsultacije sa forenzikim raunovoom, revizoru i drugim
korisnicima finansijskih izvjetaja moe biti evidentiranje popusta dobavljaa kao
prihoda, evidentiranje interne prodaje po prodajnim cijenama, odlaganje evidentiranja
obaveza i sl.

Dogaaji koji treba da pobude panju revizora, vlasnika, uprave i drugih
korisnika finansijskih izvjetaja, iako nisu obavezno indikatori prevara, mogu biti
klasifikovani u etiri grupe. Prvu grupu ine netanosti koje su posljedica pogreno
primjenjenih raunovodstvenih pravila u obuhvatanju ekonomskih dogaaja i
nepotovanje raunovodstvenih procedura, drugoj grupi pripadaju neispravnosti ili
nepostojanje dokumentacije, treoj pojava neuobiajenih transakcija i u etvrtu grupu
se mogu uvrstiti problematini odnosi i neuobiajeni dogaaji izmeu preduzea i
njegovog revizora.
Prvu grupu netanosti mogu izazvati transakcije:
64

koje nisu evidentirane u cjelini,
koje nisu evidentirane blagovremeno,
koje su evidentirane u pogrenim iznosima,
koje su evidentirane u pogrenom periodu,
koje su pogreno klasifikovane ili je
pri njihovom vrjednovanju i evidentiranju primjenjena pogrena
politika.
Dogaaji koji predstavljaju izraz nepotovanja raunovodstvenih procedura, a
od kojih svaki za sebe ili vie njih zajedno treba da budu predmet budne panje
revizora, vlasnika i uprave jer mogu, mada ne obavezno, ukazivati na prevaru, jesu:
rad menadera ispod nivoa njihovih ovlaenja,

64
kari Jovanovi K., Forenziko raunovodstvo instrument zatite interesa raunovodstvene
javnosti, Zbornik radova sa 13. Kongresa SRRRS, Banja Vruica, 2009.god
49
pojava nepotpisanih finansijskih izvjetaja,
sprovoenje u posljednjoj minuti usklaivanja koja znaajno djeluju na
finansijski rezultat,
postojanje dokaza da zaposleni imaju pristup sistemima koji je
nekonzistentan sa njihovim ovlaenjima,
postojanje znaajnih neslaganja izmeu knjiga, i
postojanje transakcija koje nisu evidentirane u skladu sa optim ili sa
specifinim odobrenjem menadmenta.

Netanosti druge grupe nastaju usljed nepostojanja dokumentacije,
dostupnosti samo fotokopirane dokumentacije ili dokumentacije u elektronskoj formi
u situacijama kada se oekuje originalna, dokumentacija neuobiajena po formi,
pisana rukom umjesto uobiajeno elektronski tampane, nedostatnost evidencija ili
njihovo nepostojanje i sl.

Treoj grupi pripadaju neuobiajene transakcije po svojoj prirodi, obimu,
kompleksnosti, naroito ako su nastale i zavrene pri kraju godine kao i neuobiajene
transakcije sa povezanim licima.

etvrtu grupu ine neuobiajeni postupci menadmenta u koje se ubrajaju:
odbijanje menadmenta da omogui pristup evidencijama,
zaposlenima, kupcima, dobavljaima ili bilo kome drugom ko bi
mogao pruiti revizorske dokaze,
pritisak menadmenta da se kompleksna i sporna pitanja rijee u
neprimjereno kratkom vremenu,
albe menadmenta na rad revizora, posebno na revizorsko miljenje,
zastraivanje lanova revizorskog tima,
postavljanje formalnih ili neformalnih prepreka revizorima da efikasno
komuniciraju sa odborom za reviziju ili sa odborom direktora i sl.

Svaki od navedenih dogaaja sam za sebe, a posebno ako se javlja vie njih
zasluuju da budu istraeni kao mogui signali za prevaru (tzv. crvene zastave, eng.
Red Flags). Ono to je specifino za ovu grupu dogaaja je ukljuenost menadmenta.

6.4. Zadaci forenzikog raunovoe

Forenziki raunovoa se angauje, kako je ve istaknuto, da istrai sumnje o
postojanju prevare i da pribavi dokaze o tome. Imajui u vidu da se prevare mogu
javiti u svim poslovnim aktivnostima, a prevare putem finansijskih izvjetaja mogu
nastati ne samo u postupku njihove pripreme, ve i u poslovnim aktivnostima ije se
posljedice iskazuju u finansijskim izvjetajima, jasno je da postoji velika raznolikost
pristupa ispunjenja primarnog cilja. Bez obzira na raznolikost podruja u kojima se
prevare javljaju i raznolikost interesa strana koje angauju forenzikog raunovou u
50
ostvarivanju ciljeva da se prevare otkriju i istrae redovno se postavljaju sljedea
pitanja
65
:
ko je ukljuen u prevaru,
da li je poinilac upuen da nije predmet istrage od strane supervizora,
koliki je ukupan uticaj netanosti na finansijske izvjetaje,
tokom kog perioda se dogaala prevara,
da li su identifikovani znaajniji naini prevare,
kako se to dogodilo,
kako je utvreno i da li je moglo biti utvreno ranije i
ta se moe uraditi da se ne ponovi?

Navedena pitanja jasno upuuju da se forenzike raunovoe ne bave
finansijskim izvjetajima kao takvim, to rade revizori, ve da je njihova panja
usmjerena na procjenu transakcija, ljudi ili poslovnih jedinica da bi se utvrdilo da li
postoje indicije o prevarama koje treba dublje istraiti. Predmet njihovog istraivanja
nisu sve ve samo odreene transakcije, bilo da je rije o transakcijama izmeu
preduzea i odreene tree strane, prodaje ili nabavke od tano odreenog kupca
odnosno dobavljaa, ili da je rije o transakcijama u ijoj su realizaciji uestvovali
odreeni ljudi i grupe ljudi ili transakcijama koje se obavljaju u odreenoj valuti.

Uspjena realizacija ciljeva pretpostavlja veoma blisku saradnju forenzikog
raunovoe, internog revizora, eksternog revizora i odbora za reviziju.

Interna revizija, osim to se moe pojaviti kao strana koja predlae
angaovanje forenzikog raunovoe, budui da neke od prevara na koje posumnjaju
ne mogu rijeiti sami, javljaju se kao dragocjen saradnik u istragama koje sprovodi
forenziki raunovoa. Interni revizori poznaju preduzee, transakcije koje se
odvijaju, zaposlene i informacione sisteme mnogo bolje od eksternog forenzikog
raunovoe, te pruanjem takvih informacija mogu podii efikasnost istrage.

Eksterni revizor poznaje preduzee bolje od novoangaovanog forenzikog
raunovoe. Njegovo vienje preduzea razlikuje se od onog koji prua interni
revizor. Za forenzikog raunovou su od posebne koristi saznanja koja o podrujima
rizika, poslovnim procesima, dokumentaciji, sistemima i osoblju moe dati eksterni
revizor na poetku istrage. Radni papiri revizora mogu biti veoma vaan izvor
podataka potrebnih za razumijevanje sistema, kulture i zaposlenih. Ove informacije
imaju utoliko veu vrijednost jer su dobijene od izvora koji je nezavisan.

Istragu usmjerava odbor za reviziju. Forenziki raunovoa u istrazi, naravno,
slijedi dokaze do kojih dolazi, ali rezultate istrage prenosi odboru za reviziju ili licu
koje je odbor odredio, a koje usmjerava dalje istragu. Istraga se kvalifikuje kao istraga

65
Ibid
51
odbora za reviziju, a ostali uesnici u istrazi ukljuujui i forenzikog raunovou
pruaju usluge odboru za reviziju.

Po zavrenoj istrazi forenziki raunovoa sastavlja izvjetaj ija forma i
sadrina zavise od toga kome je i za koje namjene je sastavljen. Tako kao rezultat
istrage moe biti sastavljen izvjetaj za naruioca pod nazivom izvjetaj o istrazi ili
izvjetaj za potrebe sudskog postupka kada se oznaava kao ekspertski izvjetaj za
potrebe civilnog sudskog postupka. Nezavisno od toga o kom od ova dva izvjetaja je
rije, forenziki raunovoa mora njegovom sastavljanju pristupiti sa punom
odgovornou. Njegov zadatak pri sastavljanju izvjetaja je da predstavi dostignute
rezultate u istrazi kako bi licima kojima prezentiraju izvjetaje omoguili donoenje
ispravnih ocjena i odluka. Informacije koje izvjetaj sadri moraju biti tane, jasne,
nepristrasne, relevantne i blagovremene.

Kvalitet izvjetaja je opredjeljen kvalitetom sprovedene istrage, on je prirodni
zavretak itavog procesa, posmatrano s aspekta forenzikog raunovoe. U izvjetaju
se opisuju svi koraci u istrazi od angamana preko prikupljanja podataka, njihove
analize do dokaza. Ovo je vano jer se na osnovu izvjetaja podnose tube,
preduzimaju akcije u odnosu na zaposlene, preispituju postojee procedure i kontrole i
vre njihove izmjene u skladu sa preporukama forenzikog raunovoe.





Nemam podataka, jo uvijek. Kapitalna je greka teoretisati bez podataka.
Bezosjeajno izvremo injenice da odgovaraju teorijama, umjesto da teorije
odgovaraju injenicama.
- Sir Arthur Conan Doyle, Skandal u Bohemiji
52


7. Mjere prevencije prevara


Nije dovoljno samo otkriti i istraiti prevaru, dobro zaokruen protivprevarni
program takoe ini mjere koje mogu sprijeiti prevare. Kada se to sprovodi, sve
ostalo stane na svoje mjesto. Jedan od najveih izazova za forenzikog raunovou je
uvjeriti da se upravljanje rizicima prevare ne smije podcijeniti. Oni koji dosada nisu
bili prevareni nee biti svjesni rizika i njegove cijene. Rukovodioci mogu razmiljati u
smislu direktnih finansijskih trokova, ali treba gledati dalje.

Prevare nikada u potpunosti ne mogu da se uklone iz poslovanja jer, jednostavno,
u dosluhu mogu uvijek da prevaziu normalne organizacione kontrole. Za borbu
protiv prevara treba drugaiji i svje pristup koji e morati da pokrije sve aspekte
kruga prevare:
odvraanje i prevenciju prevara
otkrivanje prevara
istraivanje prevara

Kao polaznu taku, Andrew Durant (Endru Duran), ovlaeni istraitelj
prevara, preporuuje pristup koji ukljuuje sljedee komponente
66
:
uspostaviti odgovarajuu kulturu
uspostaviti politiku dojavljivaa (whistleblowers)
identifikovati rizike
implementirati efikasne kontrole
poveati svijest o rizicima
plan za najgore
zapoljavanje pravih ljudi
traganje za sumnjivim transakcijama

Kada govorimo o zapoljavanju novih ljudi veoma je vano da prije nego to
kompanija otvara svoja vrata za nove zaposlene, menaderi zastanu i zapitaju se: Da
li ja zaista znam tu osobu dovoljno dobro da bih joj povjerio svoj novac, povjerljive
informacije, i iznad svega moj ugled? Mnoge kompanije vjeruju da se njihove
procedure zapoljavanja bave ovim pitanjem. Meutim, oni trebaju imati u vidu da je
Mori istraivanje otkrilo da:
30% zaposlenih lae kada se prijavljuju za posao,

66
Durant, A., Fraud Preventions: The Latest Techniques - Developing a Strategy to Fight Fraud, rad
prezentovan na 15-oj Godinjoj Konferenciji o prevarama Udruenja ovlaenih istraitelja prevara,
Las Vegas, NV; Juli, 2004, dostupno na www.acfe.com

53
18% zaposlenih smatra da je neophodno da se pretjeruje pri pisanju
biografije,
34% menadera ne provjeri prolost kandidata, i
36% dravnih organizacija tvrdi da ih neistine u biografijama
aplikanata kotaju znaajne sume novca i vremena.

Kada se sprovodi istraga, esto moete nai da osumnjieni posjeduje aroliku
istoriju, koju nije prijavio u procesu zapoljavanja. Vrijeme i novac potroen u ovoj
fazi moe utedjeti hiljade dolara koji bi se utroili u istraivanja i sudske trokove,
kada se prevara otkrije.

U sluaju Barings banke, veliki sluaj prevare u Velikoj Britaniji, Nick Leeson
(Nik Lison) nije prijavio presudu Okrunog suda (za neizmirene dugove) protiv njega
i ovlaeni organ za hartije od vrijednosti i fjuerse je odbio da ga akredituje. Njegov
poslodavac, Barings, nije uspio da otkrije ovaj podatak i poslao ga je u Singapur, gdje
je uspjeno primljen da radi kao trgovac. Ostalo je kao to kau, "Istorija".

Organizacije bi trebalo da temeljno provjere svakog novog kandidata. to je
radno mjesto na viem poloaju, detaljnije treba da se provjeri. Vanije osoblje ima
vie prilika za prevare jer su na pozicijama od povjerenja i imaju mogunost da
odobre isplatu i izvre odobravanje ugovora. Oni su takoe vjerovatniji da poine
prevaru koja moe trajno otetiti njihove organizacije. Provjere bi takoe trebalo da
pokrivaju kompletnu istoriju rada pojedinca. U sluaju gospodina Dunlapa (Danlap),
provjere nisu zalazile dovoljno daleko u njegovu prolost, a da jesu, mogli su otkriti
injenicu da je njegov radni odnos ve dva puta bio prekidan otkazom, prvo je od
jednog prethodnog poslodavca dobio otkaz nakon sedam nedelja, a nakon dvije
godine od strane drugog. Da je obavljena detaljna provjera, kompanija Sunbeam
Corp. bi onda bila u stanju da donese ispravnu odluku na osnovu potpune informacije.

Na osnovu iskustva u istraivanju prevara g. Durant preporuuje
organizacijama da uzmu u obzir sljedea initi/ne initi pravila kao dio njihovog
procesa zapoljavanja koja moemo vidjeti u tabeli 4. na sljedeoj stranici.

Kao to moemo vidjeti u pomenutoj tabeli, neophodno je s vremena na
vrijeme vriti provjere i postojeeg osoblja naroito ako ve postoje odreene
sumnje.U tom smislu veliku pomo moemo imati od eksterne revizije, no u nekim
situacijama, moe biti neophodno za organizaciju da gleda dalje od nezavisnog
revizijskog tima za strunost u podruju prevare. U takvim sluajevima, forenziki
raunovoa moe pruiti dodatnu sigurnost ili naprednu ekspertizu, obzirom da oni
imaju posebnu obuku i iskustvo u sprjeavanju prevara, odvraanju, istraivanju i
otkrivanju istih. Forenzike raunovoe takoe mogu pruiti svjei uvid u
organizaciju, njene operacije, sisteme kontrole i rizike. Djelovanje forenzikog
raunovoe moe pruiti utjehu izvrnom direktoru i efu finansijske slube.
54
Forenziki raunovoa, meutim, ne moe djelovati kao sigurnost da e prevare biti
sprijeene ili otkrivene.

Tabela 4 initi/Ne initi pravila (Dos & Donts)

initi Ne initi
Traiti svim potencijalnim zaposlenicima
da popune detaljan obrazac prijave
Oslanjati se samo na podatke iz biografije CV-
a (curriculum vitae) koje je dostavio podnosilac
Traiti praznine u radnoj istoriji
Ograniiti provjeru na, recimo, posljednjih 10
godina samo
Zahtjevati preporuke u pisanoj formi i vriti
telefonsku provjeru
Prihvatati na primaoca pisma referenci
Provjeriti sve kvalifikacije Prihvatati kopije certifikata
Obaviti detaljnu provjeru s dunom
panjom kada je rije o apliciranju za vie
radno mjesto
Pretpostaviti da je prethodni poslodavac izvrio
potpunu i adekvatnu provjeru s dunom
panjom
Ako je mogue, pribaviti podatke iz
kaznene evidencije
Prihvati verbalne reprezentacije u nominalnoj
vrijednosti
Vriti provjere privremenog kao i stalnog
osoblja
.

Izvor: Durant, A., Fraud Preventions: The Latest Techniques - Developing a Strategy to Fight Fraud,
rad prezentovan na 15-oj Godinjoj Konferenciji o prevarama Udruenja ovlaenih istraitelja
prevara, Las Vegas, NV; Juli, 2004, dostupno na www.acfe.com


7.1. Kada je otkrivena prevara

Prevara moe biti otkrivena kroz mnoge izvore, kao to su npr., interni ili
eksterni revizori, forenzike raunovoe, zaposleni, dobavljai, i drugi.
Uspostavljanje povjerljive (vrue) telefonske linije, tzv. hotline-a, takoe moe biti
vaan izvor informacija koje bi dovele do otkrivanja prevare, kao dio sveukupne
organizacione etike, usklaenosti, te programa prevencije prevara. Iako je povjerljivi
telefon neto to se moe ostvariti interno, postoje razni vanjskih pruaoci usluga koji
mogu biti angaovani da prue ovu uslugu za organizaciju
67
.

Ako je prevara otkrivena, ili postoji razumna osnova da se vjeruje da je do
prevare dolo, odbor za reviziju - preko eksternih revizora, internih revizora, ili
forenzikih raunovoa, po potrebi, e sprovesti istragu i, ako se ukae neophodnim,

67
http://www.aicpa.org/InterestAreas/BusinessIndustryAndGovernment/Resources/NotForProfitResour
ceCenter/DownloadableDocuments/12-FraudAndResponsibilities.dot, 16.09.2010.
55
zadrati pravnog savjetnika da potvrdi potraivanja u ime organizacije. Forenziki
raunovoa, naroito, moe biti potreban da se obezbjedi dubina vjetina potrebnih za
istraivanje prevara, i ukoliko je poeljna nezavisna procjena.

Ako je prevara otkrivena, ili postoji opravdana osnova za sumnju da su prevare
mogle nastati, odbor za reviziju je odgovoran da obezbjedi sprovoenje istrage.
Kriterijumi trebaju biti postavljeni na nain da opiu stepen ukljuenosti odbora za
reviziju baziran na teini kaznenog djela. Veina odbora za reviziju e takoe eljeti
da dobije i informacije o svim krenjima zakona i organizacione politike.

Forenzike raunovoe, takoe mogu obezbjeivati odbor za reviziju i sa
ostalim srodnim savjetodavnim uslugama, kao to su:
1. procjena kontrola dizajna i operativne efikasnosti kroz potovanje verifikacije,
2. stvaranje specijalnih istranih jedinica,
3. odbori za upravljanje incidentima,
4. objavljivanje kontrole rizika,
5. etika povjerljivih (vruih) telefonskih linija,
6. kodeks ponaanja, i druge protivprevarne mjere.

Odbor za reviziju moe da angauje revizorsku firmu da obavi forenziku
istragu, odnosno, istrai prevaru.

Ako su ovlaene forenzike raunovoe angaovane od strane upravnog
odbora preduzea, umjesto od strane odbora za reviziju, oni potencijalno sa
preduzeem mogu postii privilegovani odnos advokat klijent koji u nekim drugim,
normalnim okolnostima, nije mogue ostvariti.

7.2. Crvene zastave (Red Flags)

Crvene zastave ili Red Flags ine veoma vanu mjeru za prevenciju prevara.
Po pravilu
68
, ini ih pisani program namijenjen otkrivanju znakova u svakodnevnom
poslovanju (crvenih zastava) koji nas upozoravaju da je mogue da se deava prevara.

Prema istraivanjima Udruenja ovlaenih istraitelja prevara, poinioci
prevara vjeruju da su detaljne provjere lica koja se zapoljavaju u organizacijama
veoma vana mjera za sprjeavanje prevara. Njihovi ogranieni podaci o ovoj stvari
pokazuju da mnoge organizacije treba da uvedu stroe provjere lica koja zapoljavaju
u cilju obezbjeivanja tanosti informacija koje primaju o njima. Napominjemo da je
kreditna provjera daleko najrjei oblik provjere koju obavljaju organizacije rtve
prevara, a dosadanja istraivanja ovog udruenja pokazuju da su finansijski pritisci
jedan od kljunih faktora motivacije profesionalne prevare.

68
Vidi detaljnije: http://www.ftc.gov/redflagsrule
56

7.2.1. Bihejvioralne Crvene Zastave - prikazano po izvriocima

Prevaranti esto ispoljavaju odreena ponaanja ili karakteristike koje mogu
posluiti kao znaci upozorenja saradnicima, pretpostavljenima i drugim
svakodnevnim kontaktima. Na primjer, neki poinioci djeluju neobino razdraljivi,
neki iznenada ponu da troe raskono, a neki postaju sve tajniji o svojim
profesionalnim aktivnostima. Vano je napomenuti da prisustvo ovih simptoma ne
znai samo po sebi da se prevara deava ili da e se desiti u budunosti. Meutim, ove
crvene zastave su esto indikatori loeg ponaanja zaposlenih, i menadment i osoblje
za borbu protiv prevara treba da budu obueni da razumiju i identifikuju potencijalne
znake upozorenja prevarnog ponaanja.

U istraivanju
69
Udruenja ovlaenih istraitelja prevara je utvreno da dva
najea tipa ponaanja, odnosno crvene zastave meu prevarantima ine
"finansijske potekoe" i "ivot van svojih mogunosti" (tabela 5). S obzirom da su
finansijske potekoe esto povezane s prevarnim ponaanjem, bilo bi preporuljivo
za organizacije da posvete vie napora sprovoenju provjere kreditne pozadine za
nove podnositelje zahtjeva.

Ispitanici su upoznati sa listom uobiajenih znakova upozorenja i upitani koji
od znakova, ako ih ima, su bili ispoljeni od strane poinitelja prevare prije otkria
prevare. Najea uoena bihejvioralna crvena zastava u sluajevima prijavljenim
Udruenju ovlaenih istraitelja prevara ukljuivala je prevarante koji ive izvan
njegovih ili njenih finansijskih mogunosti. Ovaj znak upozorenja je bio prisutan u
38,6% svih sluajeva njihove studije. Drugi zajedniki znaci upozorenja su ukljuivali
finansijske potekoe i opti "prevarantski" mentalitet. eme u kojima je poinilac
odrao neobino blizak odnos sa prodavcem ili kupcem, prouzrokovale su najvei
prosjeni gubitak (tabela 6) u organizaciji rtvi ($ 410.000). Prosjean gubitak za
sluajeve u kojima prevarant ispoljava prevarantski stav je bio samo malo manje od $
405.000. Kao to se vidi u tabeli 6., ova dva znaka upozorenja su najee povezana
sa korupcijskim emama prijavljenim u ovom istraivanju.

69
ACFE Association of Certified Fraud Examiners, 2008. Report to the Nation on Occupational
Fraud and Abuse, 2008., dostupno na www.acfe.com
57

Tabela 5 Bihejvioralne crvene zastave prisutne tokom ema prevare sortirano po uestalosti

Bihejvioralna Crvena
Zastava
Broj sluajeva
%
sluajeva
70

Prosjeni
gubitak
ivot van mogunosti 370 38,60% $250.000
Finansijske potekoe 327 34,10% $111.000
Prevarantski mentalitet 195 20,30% $405.000
Problemi upravljanja,
nespremnost da dijele dunosti
179 18,70% $250.000
Razvod / porodini problemi 164 17,10% $118.000
Neobina bliskost sa prodavcem /
kupcem
146 15,20% $410.000
Razdraljivost, sumnjiavost,
odbrambeni stav
130 13,60% $180.000
Problem zavisnosti 128 13,30% $225.000
Pravni problemi u prolosti 83 8,70% $184.000
Problemi sa zapoljavanjem u
prolosti
76 7,90% $163.000
ale se na neadekvatne plate 70 7,30% $132.000
Odbijaju otii na odmor 65 6,80% $250.000
Preveliki pritisak unutar
organizacije
62 6,50% $388.000
Nestabilnost u ivotnim
okolnostima
47 4,90% $58.000
Preteran pritisak porodice /
vrnjaka na uspjeh
40 4,20% $90.000
ale se na nedostatak autoriteta 35 3,60% $120.000

Izvor: ACFE Association of Certified Fraud Examiners, 2008. Report to the Nation on Occupational
Fraud and Abuse, p. 63, 2008., dostupno na www.acfe.com

70
Zbir postotaka u ovoj tabeli premauje 100 procenarta jer je u nekoliko sluajeva vrilac prevare
izloio vie od jedne crvene zastave
58

Tabela 6 Bihejvioralne crvene zastave prisutne tokom ema prevare sortirano prema visini
prosjenog gubitka

Bihejvioralna Crvena
Zastava
Broj sluajeva
%
sluajeva
71

Prosjeni
gubitak
Neobina bliskost sa prodavcem /
kupcem
146 15,20% $410.000
Prevarantski menatlitet 195 20,30% $405.000
Preveliki pritisak unutar
organizacije
62 6,50% $388.000
ivot van mogunosti 370 38,60% $250.000
Problemi upravljanja,
nespremnost da dijele dunosti
179 18,70% $250.000
Odbijaju otii na odmor 65 6,80% $250.000
Problem zavisnosti 128 13,30% $225.000
Pravni problemi u prolosti 83 8,70% $184.000
Razdraljivost, sumnjiavost,
odbrambeni stav
130 13,60% $180.000
Problemi sa zapoljavanjem u
prolosti
76 7,90% $163.000
ale se na neadekvatne plate 70 7,30% $132.000
ale se na nedostatak autoriteta 35 3,60% $120.000
Razvod / porodini problemi 164 17,10% $118.000
Finansijske potekoe 327 34,10% $111.000
Preteran pritisak porodice /
vrnjaka na uspjeh
40 4,20% $90.000
Nestabilnost u ivotnim
okolnostima
47 4,90% $58.000

Izvor: ACFE Association of Certified Fraud Examiners, 2008. Report to the Nation on Occupational
Fraud and Abuse, p. 64, 2008., dostupno na www.acfe.com

7.2.2. Bihejvioralne Crvene Zastave - na osnovu tipa eme

Kroz pomenuto istraivanje analizirani su i konkretni znaci upozorenja na
prevare koji su se bazirali na tipu eme po kojoj su poinjene da bi se uoilo postoji li
znaajna korelacija izmeu istih. Kao to ilustruje sljedei grafikon, uestalost raznih
bihejvioralnih crvenih zastava praena je prilino jedinstvenom krivom bez obzira na
vrstu prevare koju je poinilac poinio, meutim, bilo je nekih oiglednih ispada.

71
Zbir postotaka u ovoj tabeli premauje 100 procenarta jer je u nekoliko sluajeva vrilac prevare
izloio vie od jedne crvene zastave
59
Grafikon 1 Bihejvioralne crvene zastave prisutne tokom ema prevare

ale se na nedostatak autoriteta
Preteran pritisak porodice / vrnjaka na uspjeh
Nestabilnost u ivotnim okolnostima
Preveliki pritisak unutar organizacije
Odbijaju otii na odmor
ale se na neadekvatne plate
Problemi sa zapoljavanjem u prolosti
Pravni problemi u prolosti
Problem zavisnosti
Razdraljivost, sumnjiavost, odbrambeni stav
Neobina bliskost sa prodavcem / kupcem
Razvod / porodini problemi
Problemi upravljanja, nespremnost da dijele dunosti
Prevarantski mentalitet
Finansijske potekoe
ivot van mogunosti
3,0%
4,0%
5,1%
23,2%
8,1%
4,0%
7,1%
8,1%
10,1%
16,2%
17,2%
11,1%
25,3%
30,3%
26,3%
41,4%
3,8%
4,2%
5,3%
6,5%
6,8%
5,7%
9,9%
11,8%
13,7%
14,1%
34,6%
15,6%
27,0%
34,2%
27,8%
39,2%
3,9%
4,3%
4,9%
4,5%
7,1%
8,0%
8,2%
9,0%
14,6%
13,7%
14,1%
18,0%
18,1%
19,5%
36,2%
41,0%
3,6%
4,2%
4,9%
6,5%
6,8%
7,3%
7,9%
8,7%
13,3%
13,6%
15,2%
17,1%
18,7%
20,3%
34,1%
38,6%
Bihejvioralne crvene zastave prisutne tokom ema prevare
Svi sluajevi Zloupotreba imovine Korupcija Prevarni finansijski izvjetaji


Izvor: ACFE Association of Certified Fraud Examiners, 2008. Report to the Nation on Occupational
Fraud and Abuse, p. 65, 2008., dostupno na www.acfe.com

Na primjer, u 23% sluajeva izjava o finansijskim prevarama, poinilac je bio
pod prevelikim pritiskom da izvri prevaru, a koji je poticao iz unutranjosti
organizacije. Ova crvena zastava je bila prisutna u manje od 7% od svih drugih oblika
prevare. Preveliki pritisak da izvri prevaru izgleda kao kljuni motiv za prevarne
finansijske izvjetaje, kao to se esto vidi u sluajevima kada su kreirani izmiljeni
prihodi ili obaveze sakrivene u ime upravljanja dobitkom.

Slino tome, vidimo znaajnu naznaku u crvenoj zastavi koja se ogleda u
neobino tijesnoj vezi sa prodavcem, koji je vezan za korupcijsku emu. Ova crvena
zastava se pojavila u vie od jedne treine svih sluajeva korupcije, ali u manje od
60
18% od svih ostalih. Ovaj rezultat ima smisla s obzirom na injenicu da korupcijska
ema obino podrazumijeva mito ili sukob interesa, obe eme koje se esto oslanjaju
na nepravilan odnos izmeu radnika i treih lica. Pitanje kontrole i prevarantski odnos
su takoe esto identifikovani u sluajevima korupcije i prevara u finansijskim
izvjetajima. Crvene zastave vezane za pronevjeru imovine imaju tendenciju da
slijede poblie ukupnu distribuciju, ali smo pronali da pojava finansijskih
potekoa je mnogo ee bila u vezi sa prisvajanjem imovine nego sa korupcijom ili
prevarama u finansijskim izvjetajima.
61


8. Studija sluaja 1: Glavni revizor Republike Srpske dao
negativnu ocjenu za Investiciono-razvojnu banku Republike
Srpske (IRB RS)


Sluba za reviziju javnog sektora Republike Srpske je izrazila negativno
miljenje za Investiciono-razvojnu banku (IRB) Republike Srpske i etiri fonda koja
su u sastavu ove banke za 2008. godinu. Negativno miljenje je dato za IRB i fondove
u okviru te banke - Fond za restituciju, Akcijski fond, Fond stanovanja, Fond za
razvoj i zapoljavanje, dok je Fond za razvoj istonog dijela RS dobio miljenje sa
rezervom.
Da podsjetimo, negativno miljenje se daje u sluaju kada finansijski izvjetaji
ne pokazuju objektivno i istinito stanje imovine i sredstava. Pri vrenju revizije
Konsolidovanog finansijskog izvjetaja Budeta RS za 2008. godinu utvreno je da
kod IRB-a ne funkcionie sistem internih kontrola i postupaka, nisu donesene
odreene procedure, u sistemu organizovanja postoje fondovi sa jednim ili dvoje
zaposlenih, a on je pravno lice, a da kontrole i odreene odluke takvog fonda provodi
IRB. Pored prethodno navedenog, kod IRB-a konstatovano je da je u 2008. godini za
nabavku poslovnog prostora banke planirano 2,84 miliona KM, a da je iznos
prekoraen za 19 %, i ako se tome dodaju i zakljuni ugovori o drugim nabavkama za
potrebe IRB-a, ukupno prekoraenje plana nabavki prelazi 48 %
72
.
Glavni revizor je povodom ovoga izjavio da je banka zakljuila ugovor o
kupoprodaji poslovnog prostora 16. januara 2008. godine na iznos od 2,84 miliona
KM, bez utvrivanja stepena nedovrenosti prostora. Kako to predstavlja nabavku
prostora u izgradnji, time nije ispotovana odreena odredba Zakona o javnim
nabavkama. Utvreno je da se prodavac obavezao da preda prostor najkasnije do 18.
jula 2008. godine, a do zavretka revizije objekat nije zavren i nije poznato kada e
biti predat banci na upotrebu.
Glavni revizor je naveo i da je kod IRB-a dolo do odstupanja u planu nabavki
kod kupovine automobila marke BMW za potrebe direktora banke, a u bilansu stanja
je konstatovana nepravilna klasifikacija za ove nabavke. Konstatovano je i da je IRB
na ime trokova isplaivala i odreene trokove kao ugovor o privremenim i
povremenim poslovima i da zakljueni ugovori ne spadaju u domen registrovane
djelatnosti, kao i da su pojedini poslovi odreeni u tim ugovorima definisani
Pravilnikom o sistematizaciji radnih mjesta. U IRB-u isplaivane su i odreene
naknade koje nisu predviene Pravilnikom o platama i drugim naknadama i
primanjima zaposlenim, a nema ni Pravilnika o korienju reprezentacije.

72
Izvor: http://www.gsr-rs.org/izvjestaji/2009/RI042-09.pdf 22.11.2010.
62
I pored svega navedenog, Investiciono-razvojna banka RS je miljenja da ostaje
nejasno zbog kojih nedostataka i nepravilnosti je Glavna sluba za reviziju javnog
sektora RS izrazila negativno miljenje za IRB RS za 2008. godinu. Smatraju da je
opredjeljujui faktor za ovakvo miljenje bio u razliitim strunim gleditima
primjene meunarodnih raunovodstvenih standarda izmeu revizora i menadmenta
IRB RS, te da revizija nije utvrdila nezakonitosti u radu IRB RS i fondova. Revizija
nije imala primjedbe na sutinski koncept IRB-a, procedure i transparentnost u radu.
Reagujui na saoptenje IRB-a da ostaje nejasno zbog kojih nedostataka je
Glavna sluba za reviziju javnog sektora RS izrazila negativno miljenje u izvjetaju
za 2008., glavni revizor je objasnio da su revizori uoili ozbiljne nesaglasnosti u
finansiranju pojedinih stavki u finansijskim izvjetajima IRB-a, te dodao da su
prethodno jasno naveli koje stavke, u skladu sa revizorskim standardima, nisu u
skladu sa propisima (npr. utroak gotovo tri miliona KM za nabavku novog prostora,
automobila, poklona i drugi sporni navodi iz revizorskog izvjetaja, glavni revizor je
istakao da je trebalo procijeniti period zavretka novog objekta IRB-a i onda raspisati
tender za zavretak radova, i dr.).
Po prijemu revizorskog izvjetaja menadment banke preduzeo je aktivnosti na
otklanjanju uoenih nedostataka odnosno realizaciji preporuka Glavne slube za
reviziju i pristupilo se izradi Programa mjera za provoenje preporuka revizije.
Povodom ovog sluaja izjasnio se i ministar finansija RS Aleksandar Dombi
koji smatra da je bitno da glavni revizor Slube za reviziju javnog sektora nigdje nije
ustanovio nezakonito poslovanje IRB-a i nedozvoljene radnje i miljenja je da je
opredjeljujui faktor za davanje negativnog izvjetaja za IRB RS razliito gledite
primjene Meunarodnog raunovodstvenog standarda 39, koji procjenjuje odreene
pozicije u bilansu Akcijskog fonda i Fonda za restituciju. Ministarstvo finansija e
kod svih preporuka dobijenih od revizora uraditi akcioni plan otklanjanja preporuka
kako bi imali bolje izvjetaje u narednom periodu.
Ministar finansija, g. Dombi je tom prilikom izjavio kako smatraju da
negativnim miljenjem za IRB nije ukazano na njen koncept i ulogu u sutinskom
opredjeljenju da IRB zauzima glavnu razvojnu ulogu za privredni i finansijski sektor
RS, ve samo kod primjene raunovodstvenog standarda, a da e primjenom spornog
standarda sljedee godine otkloniti sve nedostatke i dobiti pozitivno miljenje.
Glavna sluba za reviziju javnog sektora RS obavila je za osam mjeseci 55
finansijskih revizija, od kojih je pozitivno miljenje iskazano kod 18 budetskih
korisnika, miljenja sa rezervom ili napomenom kod 32, dok je kod pet klijenata
iskazano negativno miljenje.
Od 16 revizija ministarstava, tri su dobila pozitivno miljenje, i to Ministarstvo
rada i borako invalidske zatite, Ministarstvo uprave i lokalne samouprave i
63
Ministarstvo nauke i tehnologije, dok je kod 13 ministarstava Sluba za reviziju
izrazila miljenje sa rezervom.
Miljenje sa rezervom izraeno je i kod Konsolidovanog izvjetaja Vlade RS,
Generalnog sekretarijata Vlade, Slube predsjednika, Narodne skuptine i Fonda
penzijsko-invalidskog osiguranja. Pozitivna miljenja su, izmeu ostalog, data na
finansijske izvjetaje Vijea naroda RS, Ustavnog suda RS i Ombudsmana RS.
64


9. Studija sluaja 2: Primjer otkrivanja masovnih prevara
korienjem ACL programa



Firma Forensic/Strategic Solutions, PC je osnovana 1992. godine prethodno
poslujui pod nazivom Summerford Accountancy, PC. Posjeduje iroku lepezu
klijenata na nacionalnom nivou iz raznih industrijskih grana. Sjedite im je u gradu
Birminghamu, Alabama, SAD. Specijalizirali su se u vrenju usluga ispitivanja
prevara, forenzike istrage, istrage kriminala bijelih kragni, kompjuterske forenzike,
analize podataka, procjene rizika prevare i njegove prevencije, poslovnih procjena,
kalkulacije ekonomskih teta, statistike analize, usluga parnike podrke i dr.

U julu 2010. godine osniva i predsjednik Forensic/Strategic Solutions-a (FSS),
Ralph Summerford (Ralf Samerford), je nagraen od strane Udruenja ovlaenih
istraitelja prevara nagradom Cressey Awards koja predstavlja najveu ast i
priznanje u ivotnom dostignuu u oblasti detekcije i prevencije prevara.

U primjeru koji slijedi emo opisati jednu od tehnika otkrivanja prevara kojom
se slue strunjaci ove firme, odnosno primjenu ACL programa.

ACL software je alat kojim se slue revizori irom svijeta. On predstavlja
namjenski izgraenu tehnologiju u svrhu detekcije prevara. Uz pomo ACL-a moete
stvoriti mono rjeenje protiv prevara i pokrenuti sveobuhvatne testove dizajnirane za
otkrivanje pokazatelja irokog spektra prevara, za neogranien obim transakcija i iz
gotovo bilo kog izvora podataka.

Moete otkriti sve relevantne anomalije i automatizirati testove za
kontinuirano praenje prevara kako bi problemi bili uoeni prije nego eskaliraju. ACL
tehnologija pomae otkriti i sprijeiti prevaru dozvoljavajui organizaciji da
73
:
testira 100% transakcija,
ima brz pristup podacima iz bilo kog izvora,
oznai sve sumnjive aktivnosti (Red Flags),
automatizuje testiranje da bi se oslobodila sredstva za vie stratekih
istraivanja,
rezimira rizike od prevara za potrebe donoenja odluka menadmenta.

Forenzike raunovoe i specijalisti za istraivanje prevara firme
Forensic/Strategic Solutions PC, su angaovani od strane Los Angeles Unified School
District-a (LAUSD) u svrhu ispitivanja projekta Obrazovnog centra Distrikta

73
Izvor: http://www.acl.com/customers/story.aspx?Story=7 18.12.2010.
65
Belmont. Okruen problemima i procjenjen na preko 200 miliona USD, graevinski
projekt obrazovnog centra je postao najskuplji u zemlji prije nego li je Distrikt bio
prisiljen zaustaviti dalju gradnju. Korienjem ACL tehnologije revizijske analize,
istraga Forensic/Strategic Solutionsa je otkrila niz lanih radnji i propuste u
finansijskim kontrolama, ukljuujui i fiktivne dobavljae, dvostruke isplate, i
uestala krenja politika nabavke, zbir kojih je iznosio vie od 70 miliona USD.

Istraitelji prevara firme Forensic/Strategic Solutions su nacionalni strunjaci
u otkrivanju i odvraanju od raznolikog prevarnog ponaanja - od otkrivanja
zaposlenih ili rukovodioca koji su nezakonito prisvojili imovinu drutva do pruanja
pomoi investitorima koji su prevareni u toku komercijalnih transakcija. Njihov tim
visoko specijalizovanih istraitelji prevara oslanja se na velike mogunosti analize
podataka pomou ACL tehnologije koja im pomae na projektima poput revizije i
istrage LAUSD-a.

Forensic/Strategic Solutions koristi ACL tehnologiju za analizu transakcijskih
podataka prilikom obavljanja forenzikih ispitivanja, otkrivanja prevara, i
identifikovanja slabosti internih finansijskih kontrola.

Los Angeles Unified School District je drugi najvei kolski okrug u
Sjedinjenim Dravama, s vie od 730.000 studenata i 75.000 zaposlenih, prostire se na
700 kvadratnih kilometara i ima godinji budet vei od 9 milijardi USD - vei od
vlada mnogih drava.

Ve na samom poetku, LAUSD-ova odluka o izgradnji Belmont obrazovnog
centra na bivem naftnom polju je postavila pitanje o procesu izbora lokacije, ali je
konstruktor projekta zakljuio da je mjesto sigurno i da treba nastaviti kako je
planirano. Nakon to je zgrada zavrena 60%, otkriveni su veliki depovi metana koji
su predstavljali neposredan i ozbiljan rizik sigurnosti. Bilo je prekasno za instalaciju
metan barijera koje bi stabilizovale mjesto gradnje, te je kolski okrug bio primoran
zaustaviti gradnju. Na kraju, otkriveno je da je problem odabira mjesta gradnje samo
jedan od mnogih ozbiljnih propusta u nainu voenja projekta.

U kasnijem medijskom meteu nakon najave prestanka dalje gradnje, Don
Mullinax, sertifikovani istraitelj prevara i glavni inspektor Obrazovnog odbora Los
Angelesa, zahtjevao je punu istragu upravljanja Belmont projektom. Ralph
Summerford, predsjednik Forensic/Strategic Solutionsa, je zamoljen da doe u Los
Angeles kako bi posavjetovao Distrikt o tome kako istraiti projekat.

"Postizanje brzih rezultata je bilo upitno uzimajui u obzirom bara dnevnih
medija koji je bio usmjeren na ovaj vaan projekat i veliinu rashoda koji su
66
ukljueni
74
", kae Lisa Robbins, vii istraitelj prevara za Forensic/Strategic
Solutions.

Nekoliko sedmica nakon LAUSD-ovog poziva na akciju, Forensic/Strategic
Solutions je zapoeo svoju istragu. "Da nai zaposleni nisu bili struni u upotrebi
ACL-a i spremni iskoristiti njegovu snagu analize podataka i provjere sposobnosti,
mogle su proi godine prije nego bi se dolo do dna svih LAUSD-ovih problema",
kae Ralph Summerford. "Korienjem ACL tehnologije, bili smo u mogunosti brzo
otkriti i prepoznati lane transakcije i poeti s rjeavanjem problema Distrikta.
Optimizirajui vrijeme i sredstva potrebna za projekat, u mogunosti smo istraiti
velike koliine podataka bre i uinkovitije nego bilo to drugo to smo nali.
75
"

Prvi izazov koji je otkriven je da su zasebne jedinice unutar kancelarije
direktora finansijskog sektora odravale paralelno, iako ne i dosljedno, voenje
raunovodstvenih evidencija. Neki procesi su bili automatizovani, dok su se drugi
vodili runo, ali zajedno nisu predstavljali opteprihvaeni komplet dokumentacije
prema raunovodstvenim standardima. ACL je korien da se normalizuju milionski
podaci kako bi se izgradio jedan, uzastopni niz zapisa. Nakon uspostavljanja zapisa,
istrani tim je identifikovao dodatnih 2.100.000 USD u projektnim izdacima koji nisu
bili ukljueni u ukupne trokove koje je prijavio direktor finansijskog sektora.

Finansijski sistem Distrikta takoe sadri element kontrole dizajniran kako bi
se smanjio rizik preplaenih iznosa ili nepravilne isplate zahtjevajui pozivanje na
kod - broj ugovora ili narudbenice. Meutim, saznalo se da se prevara sistema mogla
izvesti i zaobii ovaj kontrolni elemenat, omoguujui direktna plaanja. Direktna
plaanja su se vrila prema dobavljaima, i nisu bila objavljena na izvornom ugovoru,
ime se pruila prilika dobavljaima da naplate mnogo vie od navedenog iznosa
ugovora. ACL analitika tehnologija je koriena za identifikaciju transakcija koje
odgovaraju ovom specifinom obrascu i stvaranje log datoteke za dalju istragu.

Tokom revizije dobavljaa, dva strunjaka Forensic/Strategic Solutionsa koja
su radila na sluaju, pronala su vie od 20 raznih identifikacionih kodova koji su se
mogli koristiti za plaanje fakture. To su bili dobavljai koji nisu bili na odgovarajui
nain povezani sa projektima i koji su, u nekim sluajevima, primili ekove na
nekoliko miliona dolara. Ukupno, plaanja pod ovim raznim kodovima dobavljaa su
iznosila vie od 71.000.000 USD. Kao strunjaci za prevaru, istraitelji
Forensic/Strategic Solutionsa su odmah prepoznali mogue znakove loeg
menadmenta i dalje prouavali datoteku dobavljaa, oslanjajui se na monu
analitiku ACL software-a. Rezultat istraivanja je bilo otkrie fiktivnih dobavljaa,
dvostrukih plaanja, i mnogostruko krenje politika nabavke unutar Distrikta.


74
http://www.acl.com/customers/story.aspx?Story=7
75
http://www.acl.com/customers/story.aspx?Story=7
67

Korienjem ACL software-a, istrana revizija Forensic/Strategic Solutionsa je
otkrila:
48 transfera sredstava odobrenih od strane jednog zaposlenog u iznosu od
49.999 USD svaki, u periodu od etiri mjeseca koji su zaobili politiku
LAUSD-a koja je zahtjevala da svaka isplata vea od 50.000 USD mora
dobiti odobrenje od Odbora za obrazovanje
Prekomjerno isplaivanje 2.100.000 USD kroz zahtjeve za naplatu od
strane konstruktora projekta, izvoaa radova, i nekih od podizvoaa
Izbjegavanje plaanja preko odgovarajuih kodova koristei direktna
plaanja, to je rezultiralo pronevjerom izvanrednog iznosa od oko
77.800.000 USD tokom razdoblja od pet fiskalnih godina.
68


10. Zakljuak


Finansijski izvjetaji moraju sadrati informacije koje su jasne, relevantne,
pouzdane i uporedive. Osnovni cilj raunovodstva koji se definie kao istinito i fer
prikazivanje finansijskog poloaja, i uspjenosti odreenog poslovnog subjekta ne
moe se odvijati bez pravila za pripremanje, priznavanje i vrjednovanje u finansijskim
izvjetajima. Pravila ili principi razvijeni u raunovodstvenoj teoriji, nisu bili dovoljni
da obezbjede potpun kvalitet raunovodstvenih informacija i njihovu pouzdanost, ve
su se pomenuti principi standardizovali, kodifikovali u okviru pisanih pravila
nazvanih standardi. Raunovodstvena profesija je nastojala da formulisanjem
standarda stvori normativnu osnovu ija e primjena obezbjediti kvalitetno finansijsko
izvjetavanje, a time i povjerenje korisnika u informacije koje su sadrane u
finansijskim izvjetajima. Naalost, ona je neophodan, ali ne i dovoljan uslov za
postizanje ovog cilja. Svi napori mogu biti uzaludni ako menadment preduzea, koji
je odgovoran za sastavljanje i tanost finansijskih izvjetaja, propisanu osnovu ne
primjenjuje na adekvatan nain.

Razvoj trine privrede, koji je rezultirao razdvajanjem funkcije upravljanja i
rukovoenja, je omoguio vlasnicima kapitala da delegiraju svoje funkcije na plaene
agente menadere, usljed ega dolazi do opravdanog razdvajanja vlasnitva i
kontrole. Ciljevi korporacija mogu biti razliiti: opstati, maksimizirati trini udio,
prodaju, profit, minimizirati trokove, ali isto tako cilj moe biti i minimiziranje
trinog udjela ili profita. Ukratko, cilj korporacije je sve ono to subjekt u poziciji
korporativne kontrole eli. U sluaju kada su ciljevi principala i agenata sukobljeni, ili
kada je teko ili skupo za principala da potvrdi ta agenti zaista rade, odnosno da li
rade u interesu akcionara (vlasnika), poto su menaderi u pogledu poslovanja koje
vre, u veini sluajeva, insajderi, i na taj nain su bolje informisani od vlasnika,
odnosno principala, dolazi do informacione asimetrije. Javlja se potreba za
usklaivanjem interesa vlasnika i menadera pomou odreenih mehanizama koji se
koriste za praenje ponaanja zainteresovanih strana i koji mogu djelovati unutar ili
izvan subjekta poslovanja.

Pod pojmom kreativnog raunovodstva podrazumijevaju se sve one
raunovodstvene prakse koje namjerno odstupaju od raunovodstvenih standarda, da
bi se korisnicima finansijskih izvjetaja pruila eljena, a ne stvarna slika prinosnog i
finansijskog poloaja preduzea. Primjena kreativnog raunovodstva uvijek daje
prednost kratkoronim ciljevima menadmenta u odnosu na dugorone ciljeve
preduzea. Neki od najeih ciljeva, ija je realizacija za menadment toliko vana,
da bi posegnuli i za mjerama kreativnog raunovodstva, su odravanje povjerenja
69
investitora, ostvarenje prava na bonuse koji zavise od dobitka, odnosno stvaranje
uslova za iskorienje opcija na akcije, priprema za preuzimanje ili odbrana od
neprijateljskog preuzimanja i odlaganje plaanja poreza na dobit na budue
obraunske periode.

tete koje nastaju zbog toga to su investitorima i povjeriocima prezentirani
finansijski izvjetaji, koji ne pruaju pravu sliku performansi preduzea, se ne
ogledaju samo u finansijskim gubicima zbog loe donijetih odluka. Naime, ovakva
situacija, ako potraje, bi mogla dovesti do gubitka povjerenja korisnika, investitora i
povjerilaca, u finansijske izvjetaje. Globalizacija privrede i stvaranje svjetskog
finansijskog trita samo su pojaali znaaj zdravog finansijskog izvjetavanja.

Uticanje na visinu iskazane dobiti, neto imovine i neto gotovine iz poslovne
aktivnosti radi ispunjenja jednog ili vie ciljeva od strane menadmenta ini metode
kreativnog raunovodstva. Vrei prethodne radnje, menaderi kre raunovodstvene
principe, ili ih tumae na nain koji je suprotan njihovom duhu, ali saglasan
odabranom cilju.

Uvid u to kako menaderi mogu manipulisati dobitkom od sutinskog je
znaaja za uesnike na tritu kapitala kako bi izvukli to je mogue vee koristi iz
finansijskih izvjetaja. Poznavanje trikova koje menaderi imaju u svom rukavu moe
da pomogne uesnicima na tritu da otkriju efekte bilo kakve manipulacije i na duge
staze onesposobe uspjenost primjene tehnika kreativnog raunovodstva. Instrumenti
koji treba da doprinesu potvrdi ili odbacivanju pretpostavke o korienju mjera
kreativnog raunovodstva su analiza kljunih raunovodstvenih politika, nain
primjene istih, uvid u kvalitet korporativnog upravljanja i identifikovanje posebnom
analizom moguih indikatora manipulacija podacima iskazanim u finansijskim
izvjetajima.

U posljednjih petnaest godina, a naroito u dananje vrijeme, forenzike
raunovoe se angauju u cilju otkrivanja prevara u finansijskim izvjetajima. Bez
obzira da li su angaovani od strane menadmenta, vlasnika ili drugih korisnika
finansijskih izvjetaja, forenzike raunovoe imaju zadatak da istrae i dokumentuju
finansijske prevare ili netane materijalno znaajne informacije. Kako bi obavili date
zadatke, neophodno je da forenzike raunovoe posjeduju solidno znanje iz oblasti
raunovodstva i revizije, da imaju razvijenu sposobnost komunikacije verbalne,
pisane i istrane, nezavisnost i znaajan stepen znanja o korienju informacionih
tehnologija u oblasti raunovodstvenih i revizijskih procedura.

Forenziki raunovoa se angauje, kako je ve istaknuto, da istrai sumnje o
postojanju prevare i da pribavi dokaze o tome.

Neophodno je rei da greke ine lica koja uestvuju u procesu prikupljanja i
obrade informacija koje su osnova za izradu finansijskih izvjetaja i lica koja
70
pripremaju finansijske izvjetaje, a ne menadment preduzea. Prevare, za razliku od
greaka, se sastoje u osmiljenom i namjernom pripremanju dokumenata, injenica,
informacija i situacija da bi se stvorili preduslovi da se neko na bazi pogrenog
predstavljanja injenica u osmiljenim situacijama i okolnostima, podstakne da
povjeruje u neistinu i u skladu sa njom da se ponaa i prema tome, trpi gubitak ili
tetu.

Smatramo da forenziko raunovodstvo moe biti dobar partner svima onima
kojima je u interesu sprjeavanje privredno-kriminalnih radnji, i moe znaajno
pomoi vraanju povjerenja u raunovodstvenu djelatnost.

Odgovornost za sprjeavanje, detekciju i istraivanje prevara u finansijskim
izvjetajima lei u rukama menadmenta preduzea, ali takoe i u rukama drugih
kontrolnih institucija i mehanizama. Sistem interne kontrole, interne revizije i odbor
za reviziju su kljuni elementi u sprjeavanju prevara koje se javljaju kroz
zloupotrebu imovine kao i onih koje koriste finansijske izvjetaje kao instrument
prevare. Eksterna revizija i forenziko raunovodstvo provode retrospektivnu
kontrolu finansijskih podataka u svrhu otkrivanja propusta i prevara, a sa ciljem
obezbjeivanja pouzdanosti i vjerodostojnosti finansijskih izvjetaja.
U cilju sprjeavanja korienja mjera kreativnog raunovodstva i povrata
povjerenja u kvalitet finansijskog izvjetavanja, potrebno je da vlade, regulatorna
tijela i lanovi raunovodstvene profesije rade na konstantnom unapreenju
normativne osnove, unapreenju eksterne revizije procesa finansijskog izvjetavanja,
osnaivanju uloge i osposobljenosti odbora za reviziju, jaanju interne revizije i
vrenju promjene kulture kroz reafirmisanje etikih standarda u menaderskoj i
raunovodstvenoj profesiji.


Dugo moj aksiom je bio da su male stvari beskrajno najvanije
- Sir Arthur Conan Doyle, Sluaj identiteta
71


LITERATURA:



1. ACFE Association of Certified Fraud Examiners, 2008. Report to the Nation
on Occupational Fraud and Abuse, 2008
2. Amat O. i Gowthorpe C., Creative accounting: Nature, Incidence and Ethical
Issues, Journal of Economic Literature classification: M41
3. Amat O., Blake J. i Dowds J., The ethics of creative accounting, Economics
Working Paper, Journal of Economic Literature classification: M41, 1999.
4. Dess, Lumpkin, Eisner, Strategijski menadment, Data status, Beograd, 2007
5. Durant, A., Fraud Preventions: The Latest Techniques - Developing a
Strategy to Fight Fraud, rad prezentovan na 15-oj Godinjoj Konferenciji o
prevarama Udruenja ovlaenih istraitelja prevara, Las Vegas, NV; Juli,
2004
6. Federal Trade Commission, Fighting Fraud with the Red Flags Rule: A How-
To Guide for Business, 2010
7. Gray J., Needles B.E. Jr, Finansijsko raunovodstvo Opti pristup, prevod,
Savez raunovoa i revizora Republike Srpske, 2002.
8. Hruka D., Razina koncentracije vlasnitva u hrvatskim korporacijama to je
najvei problem korporativnog upravljanja u Hrvatskoj, tekst uz izlaganje,
MAP savjetovanje, Zagreb, 2006.
9. Kolar I., Je li forenziko raunovodstvo pravi put za otklanjanje privrednog
kriminala?, Acta economica asopis za ekonomiju, Ekonomski fakultet
Univerziteta u Banja Luci, 12. izdanje, Banja Luka, 2010
10. Krsti J., The Role of Forensic Accountants in detecting Frauds in Financial
Statements, Facta Universitatis, Series: Economics and Organization Vol. 6,
No 3, 2009
11. Kneevi G., Analiza finansijskih izvetaja, Univerzitet Singidunum, Beograd,
2008.
12. Milisavljevi M., redaktor, Menadment i menaderi u privredi Srbije,
Globmark-b.r.,Beograd, 1994.
13. Mohanram S. P., How to manage earnings management?, Accounting
World, Institute of Charted Financial Analyst of India Nr.10, 2003.
14. Petrovi Z., Raunovodstvena regulativa, Univerzitet Singidunum, Beograd,
2008.
15. Ramaswamy, V., New Frontiers: Training Forensic Accountants Within The
Accounting Program, Journal of College Teaching & Learning, Vol. 4, N
o
9,
September 2007
16. Rankovi J., Teorija bilansa, Ekonomski fakultet, Beograd, 2003.
17. Staki B., Bara S., Javne finansije, Univerzitet Singidunum, 4. izdanje,
Beograd, 2009
18. Stanii M., Raunovodstvo, Fakultet za turistiki i hotelijerski menadment,
Univerzitet Singidunum, Beograd, 2006.
72
19. Stanii M., Revizija, Univerzitet Sinergija, Bijeljina, 2007.
20. kari Jovanovi K., Kreativno raunovodstvo motivi, instrumenti i
posljedice, Zbornik radova sa 11. Kongresa SRRRS, Banja Vruica, 2007.
21. kari Jovanovi K., Forenziko raunovodstvo instrument zatite interesa
raunovodstvene javnosti, Zbornik radova sa 13. Kongresa SRRRS, Banja
Vruica, 2009
22. ljivi S., Maksimizacija bogatstva vlasnika kao cilj preduzea, Zbornik
radova 2. nauno-istraivakog skupa, Via tehnika kola za industrijski
menadment, Kruevac
23. Wild J.J., Subramanyam K.R. i Halsey R.F., Financial Statement Analysis,
ninth edition, McGraw-Hill, 2007.


INTERNET IZVORI:

1. http://www.acfe.com/
2. http://www.acl.com/
3. http://www.acfe.com/documents/managing-business-risk.pdf
4. http://www.answers.com/topic/forensic-accounting
5. http://www.aicpa.org/InterestAreas/BusinessIndustryAndGovernment/Resourc
es/NotForProfitResourceCenter/DownloadableDocuments/12-
FraudAndResponsibilities.dot
6. http://www.bsu.edu/mcobwin/majb/?p=199
7. http://www.columbia.edu/~pm2128/docs/emanage.pdf
8. http://econpapers.repec.org/paper/upfupfgen/349.htm
9. http://www.ftc.gov/redflagsrule
10. http://www.forensicstrategic.com/Articles/Fraud%20Detection%20&%20Prev
ention%20with%20ACL.pdf
11. http://www.gsr-rs.org/izvjestaji/2009/RI042-09.pdf
12. http://www.investopedia.com/
13. http://www.indmanager.edu.rs/site/pdf/b-13.pdf
14. http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=563364&rec=1&srcabs
=671026
15. http://www.mup.vladars.net/statistike
16. http://www.utica.edu/academic/institutes/ecii/publications/articles/BA34A95C
-A605-9106-51A4DA80C655EC9A.pdf