You are on page 1of 170

G O RD O N CHILDE

4i

KENDN YARATAN NSAN

Bilgi Dizisi: 24 Varlk Yaynlar, Say: 597 Altnc basm: 2001

ISBN 975-434-016-1

Kapak: Ekin Nayr Ofset hazrlk: Varlk Yaynlar Bask: Kurti Matbaas

VARLIK YAYINLARI A . Piyerloti Cad. Ayberk Apt. No. 7-9 emberlita, 34400 stanbul e-posta: varlik@varlik.com.tr Internet adresi: www.varlik.com.tr

V. GORDON CHILDE

KENDN YARATAN NSAN


nsann alar Boyunca Geliimi
eviren; Filiz Ofluolu

NDEKLER
Giri I. nsan ve Doa Tarihi II. Organik Evrim ve Kltr Geliimi III. Zaman lekleri IV. Besin Toplayclar V. Neolitik Devrim 54 VI. kinci Devrimin Balangc VII. Kentsel Devrim VII. nsan B ilisin d e Devrim IX. Geliimin Hzlanmas ve Yavalamas * Kronoloji Konusunda Birka Sz * Msr ve Mezopotamya iin Kronoloji Tablosu * Corafya Konusunda Notlar 7 9 20 3S 42 79 103 130 158 166 167 168

UYGARLIIN KKEN
Bu kitap, eski alardan gnmze dek insann kkenini ve geli imini izler, ak, gzel bir dille anlatr. Kitabn temel konusu arkeo loji ve antropolojidir, ama sosyal bilimlerin her dalna, felsefe, psikoloji ve tarih konularma da d e^nir. amzm 340.000 yl ncesinden balayarak insann geliiminin deerlendirilmesi ele alnm, insann ate yakabilme, kaba talan yontup alet oluturma yetenekleriyle yaamn srdrebildii gnler den bu yana, bu geliim izlenmitir. iGtapta insann ;ekin reticisi olarak balayan, kentleme ve devletleme evrimlerinden, d ticaret ve kentsel devrime varan uygarhk izgisi anlatlmtr. Profesr CKilde bilimle on dokuz temel bulu ve uygulamay ele almaktadr: yapay sulama, sapan, hayvan koumu, yelkenli, tekerlekli aralar, baheci lik, mayalama, bakr retimi ve kullanm, tula, kemer, srlama, mhr, gne takvimi, yaz, rakam, bronz, demir artm, alfabe, kente su salayan su kemerleri... Bu ok gzel zmlemede, yazar, insana hem yardmc hem de engel olan geleneklerin gelimesini, bilimle batl inanlarn ba baa ilerlemesini gstermektedir. nsann gnmze dek at ok uzun yollarn, bir ka ksack yzylda att ok byk admlarn yeniden ele alnp yepyeni bir adan sunuluunu bu kitapta okuyacaksnz.

GR
Bu kitap, bir arkeoloji el kitab deildir; bilim tarihi, hi deil dir. Uzmanlarn cokuyla tarttklar ayrntl sorunlara ilgi duymayan okuyucularn rahatlkla okuyaca bir kitaptr. lk alar tarih kitapla rn (kendi yazdklarm dahil) skc yapan, okunmasn gletiren bu tr sorunlardan kanlmtr. Uzun tartmalardan, g adlardan ka nmak iin, kesinlikten saptm. lk alar tarihi konusunda bilgiler ounlukla yle sunulur: Bugn elimizde olan kantlara gre, olas lklar dengesi bu yn gstermektedir." stelik aklamalarmn ou kesinlikle kabul edilemez; oysa, genel konuyla dorudan doruya ilgisi olmayan, ayrmth tartmalarla kitab arlatrmak istemedim. Bu kitabn amac asndan verilerin elden geldiince kesinlikle anla tldn syleyebilirdim, stelik sunu biimi deitirilse de, kitabm z deimez. Son olarak bir aklama daha yapmam gerek; geri IV. blmden VII blme dek yazlanlar, znel nesnelerin dorudan doruya incelenmesiyle oluturulmutur, oysa VTIl. blm yetkin uz manlarca yaplan eviriler ve aklamalara dayanr.

I. BOLUM

NSAN VE DOA TARH


Geen yzylda, "geliim" kavram, stnde durulmadan, olduu gibi kabullenilmiti. Ticaret yaygnlam, endstri verimi artm, var lk oalp birikim oluturmutu. Bilimsel bulular, insann doaya baat oluunun snrsz geliimine yol am, daha yaygn retimin usuz bucaksz srecini mutuluyordu. Artan varsllk ve derinleen bilgi, Bat dnyasn batan baa, usuz bucaksz iyimserlie bryor du. Oysa bugn bu iyimserlik byk ve acmasz bir sarsnt geirmi tir. Birinci Dnya Sava ve onu izleyen bunalmlar, korkun bir yoksulluk ortamnda bile inanlmaz ama gze batarcasna belirgin bir retim art olutururken, dnyann ekonomik temellerini sarsmak tayd. Artk "geliim"in gerekliine dein kukular yaygnlamakta dr. Bu kukularn zmlemek iin insanlar tarihe dnmelidir. Ama, gelgeldim, tarihiler de kendi alarnn ekonomik koullarn dan etkilenmeden edemezler. Profesr Burynin belirttii gibi, "geli im kavram, z olarak, orta ve eski alar tarihileri iin ok yaban bir dndr. Bugn, gerek doa bilginleri, gerek tarihiler arasnda pek ok nl yazarlarn yaptlarnda grdmz gibi, karamsar ya da gizemci (mistik) bir davran belirgindir. Bazlar, eski Yunanllar ve Romallar gibi, eski alarn "altn gnlerine" zlem duyarlar. Katolik misyonerlerin Alman "tarih okulu" izleyicileri ve bunlarn arkeoloji ve antropoloji retmenleri, bilgi aacnn meyvalarn tada tada, orta a inanc olan bir saplantya, "nsanm k" retisine (doktrini ne) ynelmilerdi. ngiliz "diFzyonist" dnrlerin bazlarnn yazla rnda da bu eilime rastlanr. te yanda, Herr Hitler ile kuramsal yandalarnn aka rtkanln yapt, ara sra da Ingiltere ve Amerika'da kurtarc edasyla alm atan baz kiilerin savunduu faist felsefeye gre, ayn gizemci edayla, geliim, biyolojik evrimle bir tutulmutur. Bu kitabn bir amac da tarihin, gerek knt yllarndan, ge

rekse geen yzyln varsllnn grkemli gnlerinden kantlar gste rerek, hl geliime umut balanabileceini kiisel olmayan bilimsel bir adan savunmaktadr. Ama gerekli bilimsel davrana varabilmek iin, hem geliim hem de tarih kavramlarmz gereince deitirebilmeliyiz. Bilimsel davrana varmann temeli, kiisel nyarglardan arnmaya, zel sevgi ve nefretimizden syrlabilmeye baldr. "Bilimin ilevi, gereklerin ve verilerin blmlenmesi, bunlarn zaman iinde ve birbiriyle balantsnn tanmlanmas demektir." Kiisel duygularla etkilenmeden, gereklere ve verilere dayanarak yargya var, bilimsel davrann kantdr. Kari Pearson yle der: "Bilim adam, yarglarn da, kendinden syrlma abasnda olmaldr." Gerekten de, bilgilerin say ve lye bylesine bah olularnn bir nedeni, kiilikten arnm bir davrana eriebilme abasdr. Profesr Levynin dedii gibi, "l ve leklerin verdii sonu, her tr dinsel, aktrel (ahlaki) ve toplumsal nyarglardan arklanmtr. Bu yazmda sylenenler ister hounuza gitsin, ister gitmesin, ama sonu gene de 322'dir." Bylesine alakgnll ve kiisellikten arnm bir bakla tarihe yaklam kolay deildir. Bilim adamlar olarak tarihe dnp de, "Biz geliebildik mi? Uaklarm, hidroelektrik santrallerin, zehirli gazlarm, denizaltlarn, fzelerin oluturduu mekanik aralarn gnden gne artmas geliimi oluturmu mudur?" diye soramayz. Bylesine d zenlenmi bir sorunun bilimsel hibir anlam olamaz. Yantnda ayn gre varmaktan yana da bir umuda kaplamayz. Yant sorann keyfine, o andaki ekonomik hatta salk durumuna baldr. Pek az kii ayn sonuca varabilir. ada biHmin devinim ve aydnlatma aralarnn salad za man ve yer zgrlnden ve hzl dolamdan holanyorsanz, geli imden yana olumlu yant verirsiniz. Ama, bu aralardan yararlanacak ekonomik olanaklardan yoksunsanz, cierleriniz haVa kirlenmesinin zehiriyle dolmusa, ya da olunuz ada bir silahla ldrlmse, yantnz olumlu olamayacaktr. El dememi, bozulmam krsal alanlara tutkunuz varsa, ya da uzaklara gidip, geceyi gndze katarak almak istemiyorsanz, by lesine bir geliimin gerekliinden kukulanrsnz; bir iki yzyl nce sinin daha sakin ve bark gnlerine zlem duyarsnz. Basit yaamn sakncalarn - gzelim kulbedeki ylan, durgun sularda ve kuyularda kaynayan mikroplar, ormanlarda, allarda kol gezen haydutlar ar abuk unutursunuz. Trkistann bir kynde kalakaldnz vakit, bu tr grlerinizi yeniden gzden geirirsiniz. Yankesici, kendi ura s asndan, elektrik , telefon ve (hele polis kullanyorsa) otomo bil gibi aralar, gerilik simgesi sayabilir. Bir yzyl ncesinin kapkara

10

sokaklarn zlemle anar. kence ve dehet yollarnda kendini adam kiiler, yasal ikence ve sergilenen idamlarn yasaklanmasn birer geliim iareti deil de tam tersi olarak kabullenirler. "Gelitik mi? sorusunu sormak bilimsel bir davran deildir, nk hi kimse e yant veremez; kiisel eilimlerden kanlamaz. Ama, "Geliim nedir?" diye sorabiliriz, yant bilimin pek ok yeledi i saysal verilere kadar uzanabilir. Bugn geliim gerekten olagel mi eyler, tarihin ieriidir. Tarihinin grevi, tarih boyunca uzanan dizi dizi, etrefil olaylarn arasndan zl ve nemli olanlarn belirt mektedir. Ama geliimin izgisini saptamak ve ucundan yakalamak, tarih boyunca koturup aratrmak, ocukluumun tarih kitaplarndan ok baka bir tarih anlay gereksindirir. H er eyden nce, derin ve geni bir bak gerekir. Ksa sreleri ve dar alanlar ieren aratrma larda, olaylarn okluu ve dankl, ortak yn ve biimlerini glge ler. 1914 ylndan nce, diyelim, bu kitabn yazar olarak benim l kemde, yani ngiltere'de, tarih demek "ngiliz tarihi demekti. Anglo Saksonlarla, hatta Norman istilsyla balar ve en ok 1,500, oun lukla da 800 yh kapsard. Bir ok kii de, "Eski alar Tarihi" denilen bir tarih okumutu. Bu tarih, Yunanllar (daha dorusu iki Yunan kenti, Atina ve sparta) ile Romallarn uygarlklarndan sz ederdi. Sanki ngiltere tarihi ile kayda deer hibir ilikisi yokmu, gizsel bir uurumla ayrlrm gibi retilirdi. Artk pek ok kii, bu iki tarihin hi de ayr ye balantsz olmadn, birbirine bal olaylar dizisinin bir parasn oluturduunu bilmektedir. Bu kimseler hi olmazsa daha eski alar tarihini okumu, Minos, Hitit, Msr ve Smerlilerden sz edildiini duymulardr. Bu a kapsayan tarih, ngiltere tarihinin tam drt katdr. Son yllarda, tarih nccsi a, tarihe giri kitab olarak kullanlmaktadr. Yazl kayt brakmam insanlarn uygarlklarn ya da bir ynn ierir. zellikle, ilk yazl belgeler Msr ve BabiPden nceki a ele alr. Tarih ncesi alar kapsaya rak, tarihe bak as en az yz kat genilemitir. Topu topu 5000 yl yerine, 500.000 yh akn bir sreyi ele alabiliyoruz. Ayn zamanda da insan tarihi, doa tarihi ile birleebilmektedir. Tarih ncesi a inceleyerek, biyoloji, paleontoloji ve jeoloji gibi "doa bilimleri"nin gelimesini izleyebiliyoruz. Tarih, ngiltere tarihi ya da eski alar tarihi gibi ksa srelerle snrlandrld vakit, eitli ini klar, srekli bir geliim izgisine oranla daha gze batmaktadr. Eski alar tarihinden Atina, sparta ve Roma'nn "Ykselii ve k"n reniyoruz. Dorusunu syle mek gerekirse, ben neyin "ykseli", neyin "k" olduunu bir trl

11

karamadm. Atina tarihinin M.. 600 ile 450 yllan arasndaki sre si ykseli, bir sonraki yzyl da k olarak belirtilir. Ondan sonraki yzyllar ise okul kitaplarnda yer almaz, anlalan karanlk ve lm yllar saylr. Oysa, Aristo M.O. 325 ylnda n yapmaya balam ve doktorlar, matematikiler, gkbilimciler ve corafyaclar gibi nice Yunan bilgini, klasik" Yunan tarihinin szm ona karanlk yllarnda gelimilerdir. Geri Atina siyasal bir g olarak gmekteydi ama Yunan uygarl lmemiti ve Atinann uygarla katks srmekteydi. Roma mparatorluunun ykselii" ise, Tiber rma zerindeki ad san duyulmam bir ka kyn, acmasz ve hileli yollardan, koskoca bir lkenin - O rta Dou havzas, Fransa, ngiltere ve O rta Avrupanm koca bir parasn ieren bir mparatorluun bakenti oluunu yans tr. Neyse, sonunda bu koca alana bar geldi yerleti ve Roma im pa ratorluu vatandalarna, iki yz yl boyunca Avrupada daha nce hi grlmemi bir bar salad. Ama gelgeldim bu iki yzyllk sre okul kitaplarnda yer almadndan, Roma mparatorluunun " k dnemi olarak dlere yerleti. ngiltere tarihinde ise bu ini klar daha az belirgin ya da daha usu bir davranla belirtilmitir. Elizabet a "altn" a olarak bilinir nk bu srede ngilizler korsanlktan yana spanyollar yen miler, Katolikleri kazklara balayp yakmlar ve bu arada da Shakespearein oyunlarn tutmulard. Onyedinci ve onsekizinci yzyllar ise olduka yaln saylr, oysa Newton onyedinci yzyl, James Watt da onsekizinci yzyl parlatmtr. Gerekte de, eski alar tarihi ve ngiltere tarihi, yalnzca siya sal tarih olarak ele alnmtr - krallarn, devlet adamlarnn, askerle rin ve din adamlarnn manevralar, savalar ve ikenceler, siyasa! kurumlarm ve dinsel yntemlerin kurulup yaylmas gibi olaylar ve sreler belirtilir. Bu arada da ekonomik koullar, bilimsel bulular, ya da sanatsal hareketlerden de her bir dnem" iin sz edilir, ama bu "dnemlerdin ad, baat olan hanedan ya da gruplarn ad ile anlarak siyasal biimde ele alnr. Bu tr bir tarih bilimsel olamaz. retmenin kiisel nyarglarndan arnarak bir kyaslama yaplabil mesi olana yoktur. Ingiltere Kilisesine ait olanlara gre Elizabet a "altn"dr. Protestanlarn yakld alar da Katolikler iin olum lu bir a saylabilir. Bylesine bir tarih, kendi alann kendisi kstlar. Bu tr bir tarih anlatmnda, tarih ncesi an yeri bile yoktur. nk, tarih ncesi aa zg yazl belge bulunmadndan, bu an ileri gelenlerinin ad da bilinmez, zel yaantlar da. Tarih ncesi alar inceleyen tarihilerin izledikleri insanlara bile pek ender ola rak bir ad taklabilmitir.

12

karamadn. Atina tarihinin M.. 600 ile 450 yllan arasndaki sre si ykseli, bir sonraki yzyl da k olarak belirtilir. Ondan sonraki yzyllar ise okul kitaplarnda yer almaz, anlalan karanlk ve lm yllar saylr. Oysa, Aristo M.. 325 ylnda n yapmaya balam ve doktorlar, matematikiler, gkbilimciler ve corafyaclar gibi nice Yunan bilgini, "klasik" Yunan tarihinin szm ona karanlk yllarnda gelimilerdir. Geri Atina siyasal bir g olarak gmekteydi ama Yunan uygarl lmemiti ve Atinann uygarla katks srmekteydi. Roma mparatorluunun "ykselii" ise, Tiber rma zerindeki ad san duyulmam bir ka kyn, acmasz ve hileli yollardan, koskoca bir lkenin - O rta Dou havzas, Fransa, ngiltere ve O rta Avrupanm koca bir parasn ieren bir mparatorluun bakenti oluunu yans tr. Neyse, sonunda bu koca alana bar geldi yerleti ve Roma mpa ratorluu vatandalarna, iki yz yl boyunca Avrupada daha nce hi grlmemi bir bar salad. Ama gelgeldim bu iki yzyllk sre okul kitaplarnda yer almadndan, Roma mparatorluunun " k" dnemi olarak dlere yerleti. ngiltere tarihinde ise bu ini klar daha az belirgin ya da daha usu bir davranla belirtilmitir. Elizabet a "altn" a olarak bilinir nk bu srede ngilizler korsanlktan yana spanyollar yen miler, Katolikleri kazklara balayp yakmlar ve bu arada da Shakespearein oyunlarn tutmulard. Onyedinci ve onsekizinci yzyllar ise olduka yahn saylr, oysa Newton onyedinci yzyl, James Watt da onsekizinci yzyl parlatmtr. Gerekte de, eski alar tarihi ve ngiltere tarihi, yalnzca siya sal tarih olarak ele alnmtr - krallarn, devlet adamlarnn, askerle rin ve din adamlarnn manevralar, savalar ve ikenceler, siyasal kurumlarn ve dinsel yntemlerin kurulup yaylmas gibi olaylar ve sreler belirtilir. Bu arada da ekonomik koullar, bilimsel bulular, ya da sanatsal hareketlerden de her bir "dnem" iin sz edilir, ama bu "dnemler"in ad, baat olan hanedan ya da gruplarn ad ile anlarak siyasal biimde ele alnr. Bu tr bir tarih bilimsel olamaz. retmenin kiisel nyarglarndan arnarak bir kyaslama yaplabil mesi olana yoktur. ngiltere Kilisesine ait olanlara gre Elizabet a "altn"dr. Protestanlarn yakld alar da Katolikler iin olum lu bir a saylabilir. Bylesine bir tarih, kendi alann kendisi kstlar. Bu tr bir tarih anlatmnda, tarih ncesi an yeri bile yoktur. nk, tarih ncesi aa zg yazl belge bulunmadndan, bu an ileri gelenlerinin ad da bilinmez, zel yaantlar da. Tarih ncesi alar inceleyen tarihilerin izledikleri insanlara bile pek ender ola rak bir ad taklabilmitir.
12

Neyse ki artk siyasal tarih deyimi kesinlik kazanmtr. Marx, ekonomik koullarn, retimde sosyal glerin ve bilimsel uygulama larn, tarihsel deiimdeki en nemli unsurlar olduunda direnmiti. Marxm gereki tarih anlay, Marksizmin esinledii siyasal coku lardan tmden ayr olarak, retim evrelerinde benimsenmektedir. Gerek halk gerekse bilginler iin, tarih artk, Dr. Frick gibi faistlerin fkesine karn, giderek kltr tarihi olmaktadr. Bu tr tarihle tarih ncesi denen alarla doal olarak balant kurulabilir. Arkeologlar, atalarmzn ve ilk insanlarn alet ve silahla rn toplar, blmlendirir ve karlatrr, yaptklar evleri, srdkleri tarlalar, yedikleri (daha dorusu dkladklar) besinleri inceler. Bunlar, hibir yazh belgenin betimlemedii ve o am ekonomik yntemlerini simgeleyen retim aralardr. ada makineler ve ya plar gibi, bunlar da kendi alarnda var olan ada bilgi ve bilim uygulamalarnn anlar ve antlardr. Bir gemide, jeoloji (petrol, maden cevheri), doa bilgisi (kereste), kimya (olamlar, petrol artl mas) ve fizik (elektrik donatm, makineler, v.b.) bir araya getirilmi, uygulanm, sonu alnmtr. Ayn durum. Ta a insannn tek bir aa gvdesinden oyduu kayk iin de geerlidir. Bu kayn retiminde de kullanlan aletler, tm bir ekonomik ve sosyal yntemi simgelemektedir. M odern bir tekne eitli yerlerden, o ^n lu k la uzaklardan getirilen hammaddelerin belirli bir zete toplanmasn gerektirir; geni kapsaml ve verimli bir haberleme ve ulam yntemi zorunludur. retimi iin, tm ayr dallarda uzman lam, ortak bir plan ve merkez ynetim altmda alan byk ii gruplar gereklidir. stelik, bu iilerin hibiri avlanma, balk tutma, tarmclk yoluyla kendi besinlerini kendileri salamazlar. Bunlar, yalnzca besin retimi ile uraan ve gene ok uzaklarda yaayan baka uzmanlarn retim artklaryla beslenirler. Bugnk geminin dorusal atas olan kayk da belirli bir ekonomi, bir sosyal rgtlenme simgeler, ama bu dzen bugnknden ok baka ve ok daha basittir. Gerekli olan tek ara ta bir baltadr, ii bunu evinde, yan bandaki derede bulduu bir akl tandan yapabilir. Kayk iin gerekli olan tahta, en yakn aatan salanr. Aacn kesimi, yontulmas ve retilen kerestenin kyya tanmas, bir ok iinin ibirliini gereksindirebilir. Ama gerekli ii says kktr ve bir ailenin yeleri bu ii stlenebilir. stelik, kayk, kendilerini ve ailelerini beslemek gibi te mel grevlerinin yansra, bo vakitlerinde balklar ya da iftiler tarafndan yaplabilir. Bu ura iin baka yerlerden yiyecek ithal etmek, hatta toplumsal retim artnn birikimi bile gerekmez; bu, kendi kendine yeterli toplum lann ya da ailelerin simgesidir. Bu tr

13

ekonomileri bugn yaban kabileler arasnda grmekteyiz. Arkeolog lara gre, yalmzca bu tr ekonomik dzenin srd alar vardr. Bu nedenle, arkeologlarm, tarih ncesi alan Ta, Bronz ve Tun ala r diye blmlemeleri hi de keyf ya da kiisel deildir. Bu adlar, o a insanlarnn kesici aletlerinin, zellikle baltalarnn yapld mad deye gre seilmitir. Bunlar, o alarn en nemli retim aralardr. Gereki tarih, bu aletlerin, sosyal dzenlerin ve ekonomik rgtlerin kuruluu ve geliimindeki nemi zerinde durur. Ayrca, Ta ann en nemli arac olan ta balta, avc ya da ekinci gruplarn kendi kendilerine yapp tmnn ortaklaa kullandklar bir aratr. Grup dmda ne bir iilik ne de ticaret gereksindirir. Ta baltann yerini alan bronz balta ise, yalnzca daha stn bir alet deildir, ayn zaman da daha karmak bir ekonomik ve sosyal yapnn varln gsterir. Bronzun dkm, avlanrken, ekin ekerken, ya da ocuklara bakar ken, aradaki bo vakitlerde insann kendi kendine yapabilecei basit bir i deildir. Bu bir uzmanlk iidir, bu nedenle de bunu yapan uzmanlara, besin gibi temel gereksinme maddelerinin, bakalarnn retim art olarak salamas zorunludur. Bundan baka, bronz bal tann yapmnda kullanlan bakr ve kalay olduka ender bulunan maddelerdir, ounlukla ayn yerde rastlanlmaz. Bunlarn birini ya da her ikisini baka bir yerden ithal etmek zorunludur. thal iin de bir tr haberleme ve ulam ve ticaret kurulmu olmal, stelik takas iin de yerel bir retim art salanmaldr. Bu adan, arkeologlarn stnde durduklar ve direndikleri bu deiiklikler, gereki tarihte zl ve nemli saylan ve yazl belgeler le kantlanan retim aralarndan, ekonomik yap ve toplumsal rgt lerdeki deiikliklerden ve geliimden farkl deildir. Gerekten de, arkeoloji bilimi insan ekonomisi ve retimde sosyal yntemlerde kk ten de^iklikleri ve geliimleri izler. te bu deiiklikler, gereki tarih kavramnn tarihsel deiiklikler dedii geliimlere ok benzer. nsanl tmden etkilemesi asndan, tarih ncesi geliimlerin baz lar, onsekizinci yzylda ngilterede olagelen ve Endstri Devrimi denilen grkemli geliime ok benzer. H er ikisinin de nemi ayn lekle tartlmal, her ikisinin de sonucu ayn standardlarla yarglan maldr. Tarih ncesi devrimleri daha tarafszca deerlendirebiliriz nk sonulan bizi kii olarak daha az etkilemitir. Eski alar tarihi, yazh tarihin geriye doru bir uzanm olmakla kalmaz, ayn zamanda doa tarihini ileriye yneltir. Gerekten de. Tarih ncesi alara dein arkeoloji biliminin bir kk eski alar tarihi ise, br kk de jeolojidir. Eski alar tarihi, insan tarihi ile zooloji, paleontoloji ve jeoloji gibi doa bilimleri arasnda bir kpr

14

dr. Jeoloji, yaadmz dnyann yapsn inceler ve izler, paleonto loji yoluyla da, eitli ve usuz bucaksz jeolojik dnemlerde eitli yaam trlerini aratrr ve bulgular. Tarih ncesinin son dneminde de. Eski alar tarihi ii ele ahr. lk "insanlar"n vcut kalntlarn inceleyen tarih ncesi antropoloji bilimi ise, paleontoloji ya da zoolo jinin bir dahdr. Ama tarih ncesi antropoji bilimi gerekte insanlarn neler yaptklaryla ilgilenir. nsan kltrndeki geliimleri izler. Bu tr geliimler, daha sonraki blmlerde ayrntlaryla gsterilecei gibi, hayvanlar arasnda yeni trlerin gelimesini salayan fiziksel deiikliklerin ve melezlemelerin yerini alr. Bylece, tarihinin "gelime" kavram, zoologun gelime kavra myla e anlamh saylabilir. Zooloji bilimine etken olan ve dier doa bilimlerine zg tarafsz yarglama ilkesinin tarihileri de etkileyecei umulabilir. Bir biyologa gre, eer bu kavram kullanacak olursak, gelimek demek yaam abasnda baarl olmak demektir. Ama bu kavramda, gllk yaamay baarmak anlamna gelir. Bir trn gll, bir ka kuak boyunca yelerini sayarak llr. Saylar giderek artyorsa, o tre baarl denir; giderek tm azalyorsa, baarsz yargsna urar. Biyologlar organik dnyay krallklar ve bunlara tbi kk kral lklara ayrr. Bu kk krallklar da ailelere (familyalara), aileler genIere, genler kollara (filumlara), kollar da trlere blnr. Pale ontoloji, genlerin kollarn v.d.nin dnyamzda nasl olutuunu in celer. Bu bulgular bir geliim aama srasna gre dzenlenir. Hay vanlar dnyasnda kordata kolu, (mikroplar, baz kabuklu deniz hay vanlar gibi yaratklar ieren) protozca kolundan ve annulatadan (solucan) stn saylrlar. Bu kollarn iinde, belkemikli hayvanlar en stn dzeydedirler; belkemikli hayvanlar arasnda ise, memeli hay vanlar (yani yavrusunu emziren scak kanl hayvanlar) balklar, kular ve srngenlerden stn tutulurlar. Bu anlamda stnlk, yeryznde oluma srasna baldr. "stn" demek, kayalardaki izlere gre, daha sonra yeryznde belirmi demektir. Kusursuz bir jeolojik kesimde, en eski yaam eitleri, en derindeki katmanlarda, en sonuncular da yzeye yahn katmanlarda grlr. Bu dzen bozuldu mu, biyolog dehete kaphr ve bilim adamlarnn kand elime ve tartmalara srklenir. Tarihi de bu yolu izlese ne kadar iyi olur. Baz durumlarda da deerlendirme, geliim srasna gre yapla bilir diyebiliriz, o zaman bu deerlendirmeler saysal anlatma bala nr. Bylelikle, kltrel geliimin hatta metafizik anlamda geliimin neminin anlalmasna yardmc olur. Biyolojik snflandrmada baa-

15

n kavramnn tmden silinmesi olanakszdr, oysa bu konuda baar yalnzca yaamay becermek demektir. Kukusuz, alt dzeyde pek ok tr hl yaamaktadr - mikroplardan yana baard bir yaam dene mezse de, solucanlar asndan mutlu bir yaam olduu gerektir. te yandan, kayalardaki izler bugn artk yaamayan pek ok trler, kollar ve familyalarn varln kantlamaktadr, oysa bunlar kendi alarnda geliim hiyerarisinin tepesinde yer almaktaydlar. Dinazorlar ve itiyozorlar gibi dev srngenler Jura jeolitik ada sr sr yaayp giderdi, ama bugn bu yaratklardan yeryznde bir tek bile kalmamtr. Belirli coraf koullar altnda yaarlard. Jura a nda hava scak ve nemliydi, bombo kara ve deniz alanlar vard. Bu dev srngenlerle baa kabilecek bir tek yaratk kalmamt. Bu koullara ve bu evreye srngenler baaryla uyabilmilerdi. Bu evre koulu ylesine uzun srd ki, ka yl olduunu tahmin etsek bile, bu say bir anlam tayamayacaktr. Sonunda sular altndaki alanlar da rald, iklim kurudu, soudu, bylece yeni genler ve trler belirdi. Srngenlerin pek az yeni evre koullarnda yaamay becerebildi. ou deien koullara kendilerini uyduramadlar ve ldler. Bu Jura a gcince, bir zamanlar bu yaratklarn yaamm ve "baan"sn salayan koullar artk yaama bir engel olmutu. Bu yaratklar tek bir koul trnde yaamaya ylesine almlard ki, bu koullar deiin ce, ktler. Demek ki, belirli koullara gre an derecede uzman lama, hi deilse biyoloji asndan olumsuzdur. Sonu, baar ya da oalma deil, kme ve yoc olmadr. Biraz da, yaam baarsnn saland ortamn ekonomisine bir gz atalm. Alt dzeydeki organizmalarn pek ou, ancak mthi bir oalma yntemiyle yaamda kalmay baarmtr. H er bir ya da ift yaratk milyonlarca yavru salar. Ama trler yaamaktan yana ylesine uyumsuzdur ki, bu yavrular ordusunun her birinden bir ya da ikisi yaayabilir. Morino bal ve benzeri baka bahklar uzun bir sre bylesine bol yavrulayarak trlerinin yaamn srdrmlerdir. Bu adan baanldu-lar. Ama bu baar uruna, bir ift morina 6.000.000 yumurta, kuzey denizlerinde yaayan benzeri bir morina ise 28.000.000 yumurta salar! Bu yumurtalar uygun oranda canl yavru karabilseydi, denizler morina balklarmdan olumu birer kara olurdu. Oysa bu yumurtalardan iki balk kar. H er bir yumurtann can bulma olasl 14.000.000da birdir. Tavanlar biraz daha tutumludur. Bir dii tavan ylda yetmi yavru karabilir. Dnyadaki tm tavan nfu su pek deimediine gre, her bir yavrunun yaama olash 70de birdir. nsan iftleri ise ylda birden fazla yavrulamaz, 10 kiiyi akn ailelere ise pek rastlanmaz. Oysa insan tr giderek oalmaktadr.

16

Demek ki insan yavrusunun yaama olasl, tavan yavrusuna oranla ok daha yksektir. oalmada ekonomi, yavrunun yaama olasl, geliim merdi venlerinden ktka artmaktadr diyebiliriz. Gllk, yaama gc gibi kavramlarn z saysaldr. Geerli olduu yerde, bu kavrama biyolojik blmlemede etken olan saylarn tarafszl baattr. Ama gene de bu kavram her zaman geerlidir diyemeyiz. Alt dzeylerde baz yaratklar ancak pek ok sayda yavru kararak trlerini srdr mektedirler, ama ayn dzeyde bir ok baka yaratklar da, tpk insanlar ve filler gibi ok daha az sayda yavru kararak trlerini yaatrlar. Bu konuyu daha fazla srdrmek anlamsz olacaktr, nk by lelikle salt bilime yabanc olan dnleri iin iine katm oluruz. imdiye kadar anlattklarmz hi deilse, doa tarihi ile insan tarihi arasndaki srekli iliki nedeniyle, insan tarihine de saysal kavramla rn katlabileceini gstermi oldu. Tarihsel geliim, kendi trmzn srdrlmesi ve oalmasna katkda bulunma ltne (kriterine) gre yarglanabilir. Bu da, nfus says ile ifade edilen saysal bir lttr. Bu saysal ltn dorudan doruya uygulanabilecei pek ok olaya tarihte rastlarz. Bunun en belirgin rnei ngilterede oluan Endstri Devrimidir. Bu lkedeki nfus tahminlerine gre, nfus ondrdnc yzylda yer alan veba salgnndan bu yana az bir hzla artmtr. Gvenilir hesaplara gre, nfus 1570 ylnda 4.160, 1670de 5.773 ve 1750 ylnda 6.517.035 idi. Endstri Devrimiylc hzl bir nfus art balam, nfus ISOlde 16.345.646, 1851de ise 27.533.755 olmutur. Bu saylar, "nfus art" izgisinde daha belirgin bir biimde g ze arpar. izge, 1750 yhna dek, hemen hemen dz izgi biiminde dir, onaltnc ve onyedinci yzyllarn eski tarih kitaplarnda enine boyuna abartlarak anlatlan politik devrimleri ve dinsel eylemlerin den etkilenmemitir. 1750 ile 1800 arasnda, izgi aa yukar 30 derecelik bir ayla dikleir; nesnel kltr ve donatmdaki ok byk geliim, retimde yeni sosyal gler, ekonominin yeniden rgtlen mesi, ksaca Endstri Devrimi, ngiliz halknn tmne, hi bir siyasal ya da dinsel olayn baaramad biimde, etken olmutur. Halk, Saksonlann adaya ayak basndan bu yana, grlmemi biimde oalmaya balamtr. Yukarda anlattmz biyolojik kavram asn dan, Endstri Devrimi baarl olmutur diyebiliriz. Bu devrimi olu turan trn yaamasn ve oalmasn salamtr.

Kendini Y aratan nsan, F;2

17

1500 -1800 yllarnda ngilterenin nfus tahmini. Bylesine bir olayn yarglanmasna, saylar tarafsz bir lek sa lar. Yeni retim trnn bilim alannda oluturduu dnsel baar lardan ya da gene bu devrimin bir paras olan ocuk-iiler, kenar mahalleler ve basklardan sz etmek artk geersizdir. Parlak baar, bu sefalet ve smr simgeleriyle silinebilir. Ama, bir kyaslama unsuru olmadndan, sakncalar tam plaklyla grlemez ve tartlamaz. Fabrika ynteminin halka ykledii sefalet, hastalk ve irkin likleri enine boyuna biliyoruz. Oysa, daha nceki yzyllarda kyl nn, maden iilerinin ve dier emekilerin gerek durumlarnn ne olduu, neler ektikleri konusunda artacak kadar az ey biliyoruz. Geri -olduka kk ve imtiyazl bir snf olan- kentsel zanaatlar ve bu emekilerin loncalarna degin bir hayli bilgimiz var, ama gelgelelim Orta alardaki klelerin yaamnn ne tr olduunu d nmek bile istemeyiz, hatta Romahlar ya da eski Yunanllarn al trdklar tutsaklar hi aklmza getirmeyiz. Arada bir, bir orta a belgesinde ya da eski sylev kalntlarnda bir gerek kvlcmyla karlatmz vakit, iimizde duygusal olan kiiler dehetle gzlerini kapatr, ilerini ekerler. Demek ki, gene bizim tutacamz en iyi yol, saysal verilere dayanmaktr. Bu saylar ve izgelerden aldmz derse gre, insan tarihinin

18

daha eski alarna dnp, baka nice devrimler"i inceleyebiliriz. Bu devrimler de bir bakma "Endstri Devrimi" ^ b i olumutur - nfus art izgisi anszm yukarya ynelir. Ayn leklerle yarglaunaldr1ar. Bu kitabn temel am aa, tarih ncesi alan ve eski tarihi bu adan gzlemektir. Umarz ok eski alarda olagelmi bu devrim ler, bizden bu denli uzak olduklarmdan, fke ya da coku yaratmaz ve bylece duygusal ve gizsel kiilere karm, geliim kavramn aydnlatr ve glendirir.

Bir Fransz Maarasnda ada bir sanat tarafndan yaplm bir Mamnt gravr

19

II. BLM

ORGANK EVRM VE KLTR GELM


Tarih ncesi alarn, doa tarihinin devam olduu, organik ev rim ile kltrel geliimi arasm da bir balant bulunduu daha nce belirtilmiti. Doa tarihi, her biri yaamak iin daha elverili, besin ve barnak bulmakta daha gl ve bu nedenle oalabilen yeni trlerin olageliini izler. nsan tarihi, insann, kendi trn glendiren ve oaltan ve bylece uyumunu ve gcn salamlatran yeni endstri leri ve yeni ekonomileri yaratn anlatr. Yaban koyunu, kaUn postu nedeniyle, souk da ikliminde yaa maya uyumludur. nsan, kendine koyun postundan ya da ynden giysiler yaparak aym evrede yaama uyumunu salar. Tavanlar tr naklar ve burunlaryla topran iinde ukurlar kazarak soua ve dmana kar barnak edinirler. nsan, kazma krekle kendine, ben zer barnaklar hazrlar, hatta tula, ta ve keresteyle ok daha gzeli ni yapar. Aslanlarn avlanmak iin peneleri ve dileri vardr. nsan, avn ldrmek iin kendine ok ve mzrak yapar. gdyle, bir za manlar var olan sinir sisteminden kalm alkanlkla, denizanas bile yaknndaki avlan yakalayabilir. nsan, byklerinin tleri ve rnek leriyle, kendine besin salamak iin daha verimli ve daha sekin yollar gelitirir. nsan tarihinde, giysiler, aletler, silahlar ve gelenekler, besin ve barnak bulmaktan yana, post, pene, boynuz ve igdnn yerini almtr. Yzyllar boyunca sregelen denemelerle, kuaktan kuaa geen sosyal geleneklerle oluturulan alkanlklar, tre ve yasaklar, trmzn yaamn srdrm e abasndan yana da kuaktan kuaa geen igdlerin yerini tutmutur. Kukusuz bir balant ve benzerlik vardr. Ama, tarihsel geliim le organik evrim, insan kltr ile hayvann vcudundaki donatm, sosyal kaltla biyolojik kalt arasndaki nemli ayrlklar gzden ka rmamak zorunludur. Bu benzerlie deinen baz ssl szler, dik katsizleri yamitabilir. rnein yle szler okuruz: "Jura anda, yaam kavgas ok etin olsa gerek... Trikeratoplar, kafalarm ve bdyunlarm bir eit kemikten balkla rterlerdi, gzlerinin stnde 20

de iki boynuz vard." Bu sz, aresiz insana sava yllarndaki donat m anmsatr. 1915 ile 1918 yllar arasmda, hava saldnsmda saldr ganlar kendilerine, arapnele kar miferler, uaksavar toplar, borbardmana kar snaklar ve buna benzer koruma aralar yapm lard. Oysa bugn geliimi salayan bulular, biyologlarm sand gibi Trikeratoplarm evrimine hi de benzemez. Bu yaratm kemikten miferi gvdesinin bir parasyd; atalarmdan miras kalmt; yzlerce kuak boyunca srngenlerin gvdesinde yava yava oluan kk deiimlerin bir sonucuydu. Bu bahk, Trikeratop holand iin bu biimde srp gitmedi, ama atlan besin bulmak ve eitli tehlikeler den korunmaktan yana bu donatmla daha baanh olduu iin bir miras gibi kala kald. nsann donatm ve savunma aralar kendi vcudunun dndadr; insan bunlar bir kenara bu-akabilir ya da dilediince kullanabilir. Kullamm babadan oula gemez, ama kiinin bah olduu sosyal gruptan, yava yava renilir. nsanm sosyal miras, daha dnyaya geldii an yava yava renip edindii gelenek leridir. Kltrel ve geleneksel deiimler, bunlar yaratan ve uygula yan insanlarn bilinli karar ve seimleriyle balathr, ynetilir ya da ertelenir. Herhangi bir bulu, gzelerde geliigzel olumu bir dei imin sonucu deil, o buluu yapann ancak gelenek yoluyla edindii denemelerin yepyeni bir bireimidir (sentezidir). Bu blmde anlat lan sreler arasndaki ayrm ak seik kavramak gerekir. Biyologlarn gzyle evrim mekanizmasnm ne olduunu ayrmtlaryla anlatmann bir gerei yoktur. Bu konu, uzmanlarca nice baka kitaplarda enine boyuna aklanmtr. Bugnk gr ksaca yledir diyebiliriz: Hayvanlarda yeni yaam biimleri ve yeni trlerin oluu mu, gzelerde ve protoplazmada oluan ve kuaktan kuaa aktarlan de^im lerin birikimi ve bu birikimin sonucudur. (Gze ve protoplaz ma szckleri vasat okuyucuya ne kadar yabanc geliyorsa, bu dei imlerin gerek z ve nedeni de bilim adamlar iin ylesine yaban cdr.) Yaam ve oalmay kolaylatran bu deiimlere zamanla "doal seenek" ad verilmitir. Bu tr deiimlerden etkilenmeyen yaratklar ya lrler ya da bir keye ekilip, meydan ortaya kan yeni trlere brakrlar. imdi, size gerei yanstan ama biraz da uydurma bir rnek verelim; bylece durumu, sayfalar dolusu karmak szden daha iyi aklam oluruz: Aa yukar beyz bin yl nce Avrupa ve Asyaya korkun bir souk yayld - buna da Buz a derler - te bu souk binlerce yl srd. O sralarda, bugn Afrika ve Hindistanda grdmz fillerin atalar saylan eitli tr fil yaamaktayd. Bu zavall filler Buz amn glklerine katlanabilmek iin srtlarna kaln tyden bir post edin 21

diler ve sonunda biz bu hayvanlara mamut dedik. Yani, bildiimiz trden bir fil, bir gn durup dururken, "Ay, ben ok dm, gidip srtuna bir post giyeyim," demedi kukusuz. Ya da, iinden bir krk edinmeyi geirirken, anszn srtmdan tyler fkrmad. Gerek yle olumu olmab: Gze plazmas deiebilir ve de srekli olarak deimektedir. Filler yavruladka, bu yavrularn bazlar. Buz ama daha uygun biimde, hafif tyl domaktayd, bydke de iyice tylendiler. Souk yrelerde bu tyl filler daha serpildiler ve daha kolay oalp kalabalk aileler oluturdular, bunlar normal fillerden ok daha ty lydler. Bylece, tysz fillere oranla tyller daha iyi gelitiler. stelik gze plazmasnda oluan gzel deiiklikler sonucu, nasl olduysa, daha sonraki yavrular, ana babalarna ve ada br yara tklara oranla daha da tyl oldular. Bu kez de bu yavrular, evreye daha uyumlu olduklarndan, daha gl olarak yaadlar ve br yaratklardan daha hzla oaldlar, ite bylece, nice nice kuaklar gelip getikten sonra, srp giden bu kaltmsal deiikliklerin biriki mi sonucu tyl bir fil tr ya da mamut dnyaya yerlemi oldu. Ancak bu yaratk Kuzey Avrupa ve Asyann buzlarna gs gerebilirdi. Bylece mamut srekli kaba postunu, saysz kuaklar ve binler ce yl boyunca edinmi oldu - fillerin oalma sreci olduka yava tr. Buz anda, mamutlarn yan sra, eitli insan trleri de yaa maktayd: hayvan avlyorlar ve maaralarnn duvarlarna avlarnn resimlerini iziyorlard. Ama bu msanlarda bu byk iklim deiikli ine kar koyabilmek iin tyl postlar belirmedi. O alarda yaayan insanlar bugn Avrupada sokakta grseniz, kalabalktan ayrd ede mezsiniz. Mamutlar yava yava soua dayanacak duruma getiren deiiklikleri insanlar geirmediler, ama atalaramz ate yakmay ve hayvan postundan kendine giysiler yapmay kefettiler. Bylece onlar da, mamutlar gibi soua kar koyabildiler. Mamut yavrusu doduunda tylyd ve bydke de tyleri byyp srtnda koca bir post oldu, ama kukusuz insan yavrusu dnyaya geldiinde ate yakmasn ve giysi yapmasn bilerek doma mt. Ana baba mamut, kaltm yoluyla yavrularna postlarn dcvrediyorlard.Oysa insanlar kuaklar boyunca ocuklarna ate yakmasn ve postlardan giysiler yapmasn retmek zorundaydlar. Bu sanat babadan oula t ve rnek yoluyla gemekleydi. Bu "edinilmi bir nitelikti" ve zoologlara gre bylesine edinilen nitelikler kaltmsal olamaz. Beyz bin yl nce ate grnce dman grm gibi kaan insan neyse, ate yakmaktan yana yeni doan bir ocuun bilgisi de ayndr. 22

Yukarda anlattmz bu yk, bilimsel yoldan yle yinelenebi lir: Elefas trnn baz yeleri Buz ann koullarna kendi uyum larn salayarak Elefas primigenyus trn oluturdular, H omo sapi ens tr ise ayn koullarda nesnel kltrn gelitirerek yaamn srdrd. Gerek geliim gerekse kltrel gelime evreye uyum ola rak kabul edilebilir. evre ise, yaratklarn iinde yaadklar koullarn ve durumun tmdr, yalnzca iklimi (scac/souk, nem ve rzgar) ve da, deniz, rmak, bataklk gibi fzyojeografik unsurlarla besin, d man hayvanlar gibi etkenleri, insanlar iinse sosyal gelenekler, treler ile yasalar, ekonomik durum ve dinsel inanlar ierir. Gerek insanlar gerekse mamutlar Buz ann koullarna ba aryla uyum salayabilmilerdi. H er ikisi de bu kendine zg iklim koullan altnda geliti ve redi. Ama sonunda yollan ayrld. Sn Buz a da gelip geince, mamut tr de birlikte gt gitti. nsan kald. Mamut belirli koullara fazlasyla uyumluydu, ok uzmanla mt. Daha lml koullar kagelince, mamutun gezindii plak ovalarda ormanlar belirdi, beslendii arktik allklarda bitkiler tre di. Buz anda yaamn salayan vcut nitelikleri, kaln postu, cce stler ve yosuna uyumlu sindirim sistemi, karlarn iinden besinini karmaya uygun trnaklar ve hortumu, artk lml iklimde ona ayak ba olmutu. Oysa insan, scaksa paltosunu karmakta, yeni aletler kefetmekte, mamut yerine sr pirzolas yemekte zgrd. Yukarda belirtilenler, daha nce de deinilmi bir geree dik kati ekmektedir. Belirli evre koullarna ar uyum salamak uzun vadede hi de aklh bir i deildir. Yaama ve reme olanaklarma ok ac hatta bazen acmasz snrlamalar getirir. leriye dnk bir bak la en iyi yol, deien koullara ayak uydurabilme yeteneidir. Bylesine bir uyum ancak bir sinir sisteminin ve en sonunda da beynin geliimi ile gerekleebilir. En alt dzeydeki organizmada bile, evresindeki dnyaya uyum salayabilmesi iin bir iki basit devinimi yapabilecek ilkel bir sinir sistemi vardr. Dardaki deiiklikler, bu yaratk iin "duyum organ" grevi yapan uzvuna drt salar, bu drt sonucu, o yaratn vcu dunda baz devinimler ya da deiiklikler olagelir. stridyenin duyu organn etkileyecek biimde bir ku hayvana yaklat m, kabuu kapayan kaslar kslmaya balar. stridyenin sinir sistemi kendini koru mas iin otomatik bir ara salar, ama d etkenler deitike devini min de buna gre deimesi iin bir gce sahip deildir. Sinir sistemi, d bir etken duyum ularn etkiledii vakit, kaslarda belirli bir dizi devinim yapacak biimde ayarlanmtr. Bir organizmann evresinde ki deiikliklere kar gsterdii otomatik tepkiye igd diyebiliriz. 23

Bu tepki, hayvana, tpk fiziksel yaps gibi, miras yoluyla gelmitir ve hayvamn vcut mekanizmasmn bir paras olan sinir sistemi yapsnn gerei ve kanlmaz sonucudur. Geliim aamalarnda ykseldike, sinir sisteminin giderek daha karmak olduunu grrz. Organlar, evredeki eitli deiiklikleri -rnein hayvann vcudu zerinde basklar, havadaki titreimleri, m- saptayacak biimde gelimitir. Bylece dokunma, iitme, gr me gibi duyular ve bu duyularla ilgili organlar olumutur. Ayn zamanda da kaslar yneten motor sinirleri gelitike ve uzmanlatk a, hayvann yapt devinimlerin says ve eidi de artar. Daha geliik organizmalarda evredeki deiikliklerle etkilenen duyum sinirleriyle, kaslarm devinimim yneten motor sinirleri arasnda, ok ince ve etre fil bir balant olumutur. Bylesine bir gelimenin sonucu olarak yaratk sinirlerini etkile yen d deiikliklere gre devinimlerini, "davranlarn" ayarlayabi lir. Bu ayarlama iin gerekli mekanizmann arl beyindedir. Daha alt dzeydeki organizmalarda ise, eitli duyum ve motor sinirlerinin birletii dm noktalar vardr. Bu tr yaplardan, daha st dzey lere gelitike, beyin olumaya balar. eitli duyum sinirlerinin ba lantsn salayan ve bu sinirleri etkileyen drtleri ve tepkileri gerek li motor sinirlerine ileten ok etrefil bir a geliir. Daha nceleri ok hafif ve geici bir izlenim olan duyular arlk birbirlerine ve devinimle re balanabilmekte ve bylece "anmsanabilmekte"dir. Artk, evredeki tm deiikliklere bir rnek ve basit devinim lerle tepki gstermek yerine, memeli hayvanlar, eitli d etkenlere ve bu etkenlere baat olan koullara gre ayr ayr tepki gsterebilir. Bylelikle de koullardaki saysz deikenliklerle ba edebilir. Besi nini daha dzenli ve kesin biimde salar, dmanlarmdan daha baarl biimde korunur ve trn daha ekonomik yoldan srdrr. Bir sinir sistemi ve beynin gelimesiyle, yaam deiken koullar altnda da olanak kazanmtr. Koullar ise srekli olarak deiliin den, bylesine bir uyum yetenei yaamay ve remeyi kolaylalrmtr. Jeolojik kaytlarda, insan ok ge ortaya kar. "nsan" denilebi lecek bir tala (fosile) ancak en son aamada, "pleislosen"de rastla nr. Bu aamann da en son blmleri dmda, insan talna pek ender rastlanr, says iki elin be parman gemez diyebiliriz. Bugn insanlarn i vm H om o sapiens denen bir trden gelmitir ve aralarn da kolayca dllenme oluabilir, oysa daha nceki pleistosen "insan" eitli trlerden gelmiti. H atta bazlar vcut yaps asndan bizlerden ylesine bakadr ki, antropologlar bunlar ayr trlere balama 24

gereini duyarlar. Sz edilen insan trnn ilk yeleri, ounlukla paleantropik denilen insan tallar geliim izgisi asndan bizim ilk atalarmz deildir, H omo sapiens trnn yan dallarn simgelerler. Oysa gvdeleri, d gibi baz fiziksel ilevler iin bizimkinden daha elveriliydi. rnein, Eoanthropus denilen trn dileri yaman birer silaht. Neyse, imdilik kendi aile trmzn ayrcalklarn bir yana brakalm. nsan, gerek imdi gerekse ilk tredii alarda, herhangi bir evrede yaamn srdrmek asndan yeterince donatlmamtr. Herhangi koul altnda barnmak asndan, vcut donatm, hayvanlarmkine oranla yetersizdir. Soua kar vcut ssn korumak iin aylar gibi kahn bir posta sahip deildir, anlalan hibir zaman da deildi. Gvdesi ne kamaya, ne kendini savunmaya, ne de avlanmaya pek uyumlu saylamaz. Ayaklar pek evik deildir, bir tavan ya da devekuuyla yaracak olsa, arkada kalr. Kaplan gibi renk barna, kaplumbaa ya da yenge gibi kabuu yoktur. Kamak, gzetleyip avnn stne ullanmak iin kanattan da yoksundur. Atmacann ga gas ve trnaklar ve grme yetenei de insanda bulunmaz. Avn yakalamak, kendini savunmak, kas gc, di, trnak asndan kaplan dan kukusuz ok geridedir. Tal kahnllarnn belgeledii olduka ksa geliim tarihi boyun ca insan, iskeletinden grlecei apta kendi donatmn gelitireme mi ve kaltm yoluyla da edinememitir. Oysa insan, tm yaratklara oranla ok daha eitli koul ve evrelerde yaamn srdrebilmi, geliik memeli hayvanlar arasnda en retkeni olmu, kutup aysn da, tavan da, atmacay da, kaplan da, trl becerilerine karn, alt edebilmitir. Atee baat oluu, giysi ve ev yapabilmesi sonucu, insan Kuzey Kutbundan Ekvatora dek her yerde barnabilmitir. Kendi yapt tren ve otomobillerle insan tm tavanlar da, devckularn da gemektedir. Uakla, kartaldan daha ykseklere kar, teleskopla atmacadan daha uzaklar grr. Patlayan silahlarla kaplanm yana mayaca hayvanlar ldrebilir. Ama ate, giysi, ev, tren, uak, teleskop ve tfein, insan gvde sinin bir paras olmadn yineleyelim. nsan diledii vakit bunlar bir yana brakabilir. Bunlar, biyolojik adan insann miras deildir, ama retimi ve kullanm iin gerekli yetenek ve beceriler, sosyal mirasmzm bir paras, kuaklar boyunca biriken ve kanla deil sz ve yazyla iletilen geleneklerimizin sonucudur. nsann olduka ksth gvde yeteneine karn, byk ve etrefil bir beyni vardr, bu beyin geni kapsaml ve ok nazik bir sinir sisteminin zeini oluturur. Bu da, duyu organlarnn alglarna gre 25

ayarlanm eitli ve dikkate ynelik devinimlere yol aar. te insan ancak bu yoldan kendine, iklim ve hava koullarma kar korunma yntemleri, saldn ve savunma silahlar gelitirebilmitir. Bu aralar ayarlanabildiinden, posttan da, diten de, peneden de stndr. Gvde donatm yerine geecek aralar yapmann bir gerei de, bunlarn yokluudur. rnein, empanzede olduu gibi, beyin kutu sunu oluturan kemikler, koca bir eneyi tayacak gl kaslara destek salamak zorundaysa, stelik dou arac olan koca koca dileri de barndracaksa, beyin gelimek iin yeterli alan bulamaya caktr; nk beyin kutusunun kemikleri kaln ve gl olmaldr. n bacaklar ve ayaklar gvde arln tayacak gte olacaksa, gerek yrrken, gerekse trmanrken bu arl kaldrabilecekse, insan parmaklarmn kavrama ve yapm iin gerekli ince, becerikli devinimleri de olanakszdr. Ayn zamanda, besin bulmak ve saldry geri tepmek iin gerekli aletleri yapan ellerden yoksun olunca, maymun akrabala rmzn koskoca eneleri ve iri dileri yumuayamaz ve klemezdi. Demek ki, insann gelimesine katkda bulunan geliim aamalar gerekte hem birbiriyle hem de insann kendi oluturduu kltrel deiiklik ve gelimeyle yakndan ilgili ve balantldr, insann ilk alarda deiik biim ve hzla gelimesi doaldr diyebiliriz. rne in, Eonthropus dediimiz insan trnn kafas aa yukar bizimki kadard ama tpk bir maymun gibi iri, kk bir enesi ve darya frlak kpek dileri vard. Demek ki, Doa insana, gvdesine oranla olduka byk bir be yin salamtr; insan bu beyinle kendi kltrn yaratr. Baka doal balar da ayn biimde ayn amac gerekletirmitir. Elliol Smith, ok nceki ve ok ilkel atalarmzdan bize geen "drbn biimi gr" yetenei konu.sunda ok deerli aklamalar yapmtr. Do rothy Davidson da bu konuda ylesine gzel bir zet ortaya atmtr ki bu konuda daha fazla bir ey sylemeye gerek yoktur. Bu anlatma gre, insanlar ve geliim izgimizin bandaki atalarmz iki gzle tek bir resim grrler, oysa br memeli hayvanlar iki grrler, [ki gzn alglad grntleri birletiren odak gerei kas duyular, nesneleri, yaln ve dz greceimiz yerde, gerek somut nesneler olarak (stereoskopik) grmemizi ve uzaklk yaknlk ve derinlik yargsn salar. Bu yetenek olmasayd, alet yapm iin el ve parmaklarn becerisi yetersiz kalrd. nsann en kaba ta a (eolit) aletinden deprem yazar (sis mograf) gibi en duyarlsna kadar trl aletleri yapmasna olanak salayan, kusursuz uyumlu, ama bilin altna yerlemi el ve gz ibirliidir. Bylesine bir ibirlii, sinir sisteminin ok nazik dengesi ve byk beyindeki yollarn etrefil balants sonucu oluur. Ama sinir 26

mekanizmas artk ylesine yerlemilir ki, hi dikkatimizi ekmeden iler. Konuma da benzeri yeteneklerle oluur - motor sinirlerinin dil ve boaz kaslarn ok kesin ve dengeli biimde ynetmesi ve bu organlarn devinimlerinden oluan kas duyular ile iitme duyusu arasmda kesin bir ayar ve balant bulunmas ve yetenei yaratr. Duyu ve motor sinirleri arasndaki gerekli balantnn kurgusu, beynin belirli yerlerinde, zellikle kulaklarn hemen zerindeki alanda yer lemitir. lk insanlarn, rnein, Pitekantropus (lava insan), Sinanth ropus (Pekin insan) ve Eoantroptsun (Piltdown insan) hemen t mnn kafatasnda, beynin bu blmnde, iik alanlara rastlanm tr. nsan ailesinin bu iki yeleri bile kendince konuabilirdi. Oysa H om o sapiensdc beynin ve sinir sisteminin bu trl gelii mi, dil kaslarnn balantsndaki deiikliklerle birlikte olumutur. Buna ne maymunlarda, ne de "insan" denen br trlerde rastlanr. Bu dzen nedeniyle, insan br hayvanlara oranla ok daha eitli sesler karabilir. Grme, kas, iitme ve dier duyular ve eylemlerin, varln bile farkedemeyeceimiz biimde rahat ve yumuak uyumunu salayan mekanizma, doumdan hemen sonra beyinde geliir. Geliebilmesinin nedeni de bebein kafatasndaki kemiklerin olduka yumuak ve gevek olmasndandr; beyin bu kafatasnda rahata geniler. Ama bu srete ocuk tmden gszdr, kolayca berelenebilir. Anasma baba sna dayanr. Bu, tm memeli hayvanlarla baz kularn yavrular iin de geerlidir, ama insanlarda bu ballk koulu bir hayli uzun srer. nsan kafatasnn sertlemesi ve katlamas, br hayvanlara oranla ok daha uzun srer, beynin genilemesi iin daha uzun bir sre tannm olur. Ayn zamanda, insan doutan pek az igd kaltmy la dnyaya gelir. Dier bir deyimle, sinir sistemimizde otomatik tepkiye uyumlu ok az sayda kesin eylem ve tepi vardr; insan ig dleri ounlukla genel ynelimlerdir. Dier hayvan yavrulan gibi, ocuun da belirli bir duruma uygun tepkiyi "deneyle" renmesi gerekir. Herhangi bir d olaya ilikin olarak uygun devinimlerini kendisi bulmak ve duyu ve motor sinirleri arasnda gerekli balantlar beyinde kurmak zorundadr. Tpk me meli hayvanlarn yavrularnda olduu gibi, renme srecinde ana babalarn salad rnek yardmc olur. Tavan yavrusu bile anasna benzemeye abalar ve bylece besin bulmay, tehlikelerden kanma y renir. Bu tr eitim gerek insan gerese hayvan ailelerinde ok yaygndr. Ama insanlarda eitim sreci deimitir. nsan, yavrusuna yalnzca rnek deil, ayn zamanda tle de retir. Konuma yete 27

nei -yani, insan dili, boaz ve sinir sisteminin fi2yolojik yaps ve birleimi- uzun ocukluk ana esiz bir nem kazandrmtr. Uzun sren ocukluk a, bir yandan da, aile yaam, ana baba ile ocuklar arasnda srekli bir ilikinin yllarca srmesini salar. te yandan, daha nce de belirtilen fizyolojik koullar insana belirli ve anlatml pek ok ses karma yeteneini vermitir. Bylece belirli bir ses ya da bir ses grubu, bir szckle d dnyadaki belirli bir olay ya da olaylar grubu arasnda balant kurulabilir. rnein, "ay" szc ya da bu szc anlatan ses, bir eit tehlikeli ama yenebilir, postlu bir hayvan anmsatabilir; ayn anda byle bir hayvanla karlaldn da yaplmas gereken eylemlere hazrlk duygusu da uyanr. lk sz ckler, bu tr nesnelerin anlatm iin kullanlm olsa gerek. "Morpork" szc bu ad tayan bir Avustralya baykuunun sesini and rr. Byle olsa bile, anlatm bu szckle snrlamak ve anlamna kesinlik kazandrmak byk ve derin bir alkanlk gerektirir. Avusturalyaya ilk yerleen insanlar, "morpork" szcnn belirli bir tr baykuu anlatmak iin kullanlacanda ve baka tr bir hayvan, diyelim bir marty anlatmak iin kullanlmayacanda sessizce bir anlamaya varm olmaldr. Genellikle alkanlk ve tre unsuru ok baattr. karlan sesin, anlatlan nesneyi andrmas koulu, kukusuz ok snrldr. Gerekten de dil, z asndan sosyal bir rndr; szckler ancak bir toplum iinde ve bu toplumun yeleri arasnda sessiz bir anlama yoluyla anlam kazanr ve nesneleri ya da olaylar ifade eder. Gerekten de insan ailesi, sosyal bir birimdir (geri ilk sosyal birim olmayabilir). nsan eitiminin nemli bir paras ocua konumay ret mektir. Bu retimde, ocua belirli sesleri ya da szckleri syleye bilmesi ve bunlarla, daha nceden kararlatrld gibi, belirli nesne ve olaylar arasnda balant kurmas yetenei verilir. Bu baarlnca, artk ana baba, dil aracl ile ocua, somut rneklerle becerilemeyecek biimde, belirli koullarda neler yaplmas gerekliini retebi lir. ocuun, aydan korunmak amacyla neler yaplacan renmek iin bir aynn gerekten aileye saldrmasn beklemesi gerekmez. Hatta bu tr retimde gerek gsteriler, rencinin can gvenlii asndan sakncal olur. Oysa dil, yallarn genlere bilmedikleri tehlikeleri retmelerini ve izilecek yolu anlatmalarn salar. Kukusuz konuma yalnzca ana babalarn ocuklarna kendi de neylerini aktarma arac deildir. Dil, ayn dili kullanan yani seslerin sylenimi ve bu seslere bal anlamlar konusunda anlamaya varm olan insan topluluklarnn yeleri arasnda sylei ve haberlemeyi salar. Bu yelerden biri brlerine grdkleri ve elliklerini anlatr, onlar da kendi eylem ve tepkilerini duyduklaryla kyaslayabilirler. 28

Bylece tm grubun deneyleri bir araya toplanabilir. Ana babalarm ocuklarna aktardklar dersler yalnzca kendi kiisel deneyleri deil, bunun ok daha genii ve yaygndr; ksacas, grubun ibirlii (kolek tif) deneyidir. te kuaktan kuaa aktarlan gelenek budur, bu gele nein aktarlmas da, yalnzca insan ailelerinde dil aracl ile sala nr. Bu da organik geliimle insan gelimesi arasndaki en son ve en nemli farktr. Herhangi bir hayvan tr, o trn kolektif deneylerini, igd biiminde, kabtun yoluyla ahr. Belirli durumlarda belirli tepileri gs terme eilimi, hayvann dnyasnn iinde yer etmitir nk o tr ancak o tepilerle yaamn srdrmeyi baarmtr. Aym eit ama daha az igdler edinmi baka hayvanlar daha az baarh olmular ve doal seenek yoluyla yava yava yeryznden silinmilerdir. Kal tmsal igdlerin oluumuna, olduka yava ve sav u rg a^k saylabi len bir sre olarak bakabiliriz, bu sreci mamutun zamanla post edinmesine benzetebiliriz. nsan ocuuna, eyleme gemesi iin, ken di grubunun ve atalarnn yararh bulduklar kurallar ve tler akta rr. Demek ki, hi deilse kuramsal adan, geleneksel kurallar du raan ve deimez deildir. Yeni deneyler insanlara deiiklikler ve eklemeler esinletir. Bu dnler, yararh bulunursa, toplumun tmne iletilir, tartlr, denenir ve sonunda kolektif gelenee kathr. Kuku suz gerekte bu sre bu kadar basit deildir, insanlar eski gelenekle rine tutkuyla bahdr ve her an yenilikilerinin ac ac grd gibi ahlagelmi davranlarn deitirmekten kanrlar. Tutuculuun ar bas, genellikle gerek dncenin g ve ac eylemine kar tembel ve korkak bir kart davram olan eilimler, bugne oranla gemite insan gelimesini kukusuz daha ok geciktirmitir. Gene de, insan tr iin gelime, sosyal geleneklerin dzeltilmesi ve yaama uyumunm salanmas biiminde olumu, retim ve rnekle kuak lara aktarlmtr. Arkeologlara gelimenin somut kantlar olarak grnen yeni bulular ve yenilikler gerekte sosyal geleneklerde oluturulan yeni liklerin elle tutulur birikimi ve anlatmdr. H er biri, yenilikleri getiren kiilere gelenekler yoluyla iletilen deneyler aracl ile olumutur, her bir yenilik, eylem ve davranlar asndan yeni eylem kurallanmn geleneklere eklenmesi demektir. Telgraf bulan bilgin, tarih ncesi alardan gnne dek birikimden geerek kendi ama ulam gele nekler sonucu elektrik retimi ve iletimi bilgisine sahipti. Aym biim de, yelkenliyi bulan kii de, kendinden nce aa gvdesinden oyulan kay kullanma ve bez dokuma ve retme bilgisinden yararlanmt. Telgrafla yelkenli de ahlan birer ara olur olmaz, bunlann yapm ve 29

kullammmm da bakalarna retilmesi gerekmiti. Sosyal gelenein kurallar sonraki kuaklarca renilmek zere varolan gelenekler dizisine eklenmitir. Genel olarak dil ve zel olarak konuma yeteneinin bir baka ayrcalna da burada deinmek gerekir. Ama bu arada bir noktay da belirtelim: dil yalnzca uyumlu sesler ve bunlarn yazl yansmala ryla snrl deildir. Bu yetenee el kol eylemleri ve resim yazs da dahildir. El kol eylemleri, szckler gibi, bir dereceye kadar, konu olan nesnenin benzetisi ya da anmsatlmasdr, ama bu anlatmlar da allagelmi iaretler saylr; anlamlar konu:!unda, tpk konuma gibi, toplumun yeleri arasnda sessiz bir anlama bulunmas gerekir. Kollarnz sallayarak "ku" demek isteyebilirsiniz ama bu iaretin belirli bir tr ku olduunda, hatta, diyelim "rzgarda sallanan aa" deil de ku anlamna geldiinde ancak toplumda allagelmi kural lar nedeniyle anlama salanr. El kol devinimiyle simgeletirme yolu, ocuklukta anlama asndan yararl olabilmekle beraber, konuma dili kadar baarl bir gelime ve olanak salayamamtr. lerde, resim yazsnn da ayn yoksunluklar tadn greceiz. Sanrm yalnzca insana zg olan "soyut dnme" yetenei ge nellikle dile baldr. Bir eye bir ad vermek dc bir soyutlamadr. Ay, bir ad ald m, insann karsna kt vakit balantl olduu karma k duyumlardan -aalardan, maaralardan, ten kulardan vb.ayrlm demektir. Yalnzca ayrlmakla kalmam, genelletirilmitir. Gerek aylar tek tek birer hayvandr: byk ya da kk, kara ya da kahverengi, uyur ya da aaca trmanr olabilirler. "Ay" szcnde, herhangi gerek bir ay iin geerli olan bu durumlar umursanmamtr; dikkat, belirli bir tr hayvana zg olan bir iki ortak yana ekil mitir. Bu hayvanlar somut bir snfta toplanmtr. AvustralyalI arborijinler gibi ok ilkel insanlarn dilinde, ay ya da kanguru gibi soyut ve genel eylere ad verilmezdi. "Erkek kanguru," "dii kanguru," "yavru kanguru", "srayan kanguru gibi adlar verilirdi. Gerekte bir dereceye kadar soyutlama her dilde vardr. Ama ay kavramn bylece gerek somut evresinden ayrp eitli betim lerinden arndrnca, bu kavram baka soyutlatrlm kavramlarla birletirebilir ve ona baka betimler verebilirsiniz; oysa bir ayyla, betimlediiniz evrede ve biimde, hi karlamam olabilirsiniz. Diyelim ayya konuma yetenei verebilirsiniz, ya da ayy bir mzik aleti alyormu gibi anlatabilirsiniz. Szcklerinizle oynayabilir, bu szcklerden mitoloji ve gizler yaratabilirsiniz. Szn elti^niz eyler gerekten yaplabilir ve denenebilirse, yeni bululara da yol aabirsiniz. Uan bir makinenin bulunuundan nce kukusuz uzun yllar uan insanlardan sz edilmitir. 30

Szn ettiimiz bu biim birletirmeler kukusuz szckler de yani nesnelerin yerine geen sesler olmadan da yaplabilir. Szckle rin yerini grsel dler (ya da aklda izilen resimler) alabilir. G er ekten de mekanik bulular yaratanlarn dnlerinde bu tr dler byk yer tutmutur. Ama, insan dnn ilk balang srelerinde, grsel dler sandmzdan daha az nem tamtr. Dnme bir eit eylemdir, bir ok kii iin (kitabn yazan da dahil olmak zere) aklda izilebilen resimler, gerekten dlenen eyin resmini izmek ya da modelini yapmak yetenei ile snrldr. nsanlar resim ve model yapabilinceye dek ok uzun sreler gemitir, ama insan, insan olur olmaz anlaml sesler karmaya ok erken balamtr. Szckler ve seslerin aklda izilen resimleri ya da bu seslerin karlabilmesi iin gerekli kas devinimleri, grsel dlerin uygulana mayaca ilemler iin kullanlabilir. Szckler soyutlamalar anlata bilir -elektrik, g, adalet gibi- bu kavramlar grsel resimlerle anlatlamaz. Bylesine gelikin soyutlamalar iin konuma (ya da yazma) dili kanlmazdr. Bu kitabn ierii olan dnlerin ou bu eittir. Okuyucu bu sayfay dizi dizi resimler ya da el kol devinimle riyle anlatmaya alsn. Denedii anda, konumann, insamn fizyolo jik bamlarndan biri olan bu yetenein, kesinlikle insana zg olan soyut dnmede ne byk pay olduunu derhal kavrayacaktr. nsann gvdesi, fizyolojik donatm, paleontolojinin bir dal olan tarih ncesi antropoloji bilimince incelenir. Buraya dek ele aldmz konularn dnda, bu bilim dalnn bulgular bu kitabn konusunu pek etkilemez. Bizim kendi trmzde, insann kendisi iin yapt dona tm -yani kltr- vcut deiikliklerinin yerini almtr. Tarih ncesi antropoloji bilimi, kltrn yaratlmasnda gerekli saylan geliimsel sreleri kesinlikle aydnlatan somut bulgulan henz ne ortaya koy mu ne de aklamaya yeltenmitir. Buz ann ilk (pleistosen) ylla rndan bu yana kalabilmi tek tk "insan" tahndan ele geen iskelet lerden hibiri dorudan doruya insann atalarn simgelemez. Bu kalntlar, B oann insan yaps srecinin simgeleri deildir; bunlar, seyrek ve baarsz -genler ve trler- deneylerinin gnmze dek sremeden ortadan kaybolu abalardr. Kendi trmzn ilk iskeletleri son Buz ann bitimine yakn yllara ve Fransada Orinyak, Solutren ve Magdalen denilen kltr alarna aittir. Bu iskeletler bugn bizim iskeletlerimize ylesine benzer ki, bakalklar uzmanlarca grlebilir. Bu pleistosen insanlar zaten pek ok eit ve rklara ayrlmtr. Kukusuz bunlarn ardnda uzun geliimsel bir tarih vardr, ama elimizde bunu kantlayacak 31

gvenilir bir tal yoktur. H om o sapiens iskeletlerinin jeolojik kayt larda ilk ortaya knda, aa yukar 25.000 yl nce, insann vcut geliimi artk durmutu, oysa kltrel geliimi henz balamaktayd. Orinyak ve Magdalen kltrlerinin insanlar ile gnmzn insanlar arasndaki fiziksel bakalk hemen hemen yok denecek kadar azdr ama kltrel bakalk hibir lye smayacak oranda byktr." Gerekte kltr alannda gelime, insan ailesinde, organik geliimin yerini almtr. Kltrde bu gelimeyi inceleyen bilim dab arkeolojidir. Bu bilim dalnn verileri, gemiteki insanlarn besin ve barnak edinmek iin kullandklar aletler, silahlar ve kulbelerdir. Bunlar gelien teknik becerileri, bilgi birikimini ve yaam iin gerekli rgtlenmenin geli mesini gsterir. nsan eliyle yaplm bir alet kukusuz yapann el becerisinin iyi bir kantdr. ann bilimsel bilgisine l salamak asndan, pek kesin olmasa da, bir iaret olmasa bile, gene de o aleti yapanlarn yararlanabildikleri bilimlerin bir gstergesi saylabilir. Radyo ya da uak iin bu kesinlikle bellidir. Bronz bir balta iin de yledir ama bu arada kk bir aklama da gereklidir. Arkeologlar gemiteki kltrleri, keski aralar iin genellikle ve yelenerek kullanlan nesnelere gre Ta a (eski ve Yeni), Bronz a ve Demir a diye ayrmlardr. Bronz baltalar, kesin likle Bronz ann aracdr, oysa ta baltalar, daha nceki Ta a nn, demirler ve daha sonraki Demir ann aralardr. Bronz balta nn yapm iin, ta baltaya oranla, daha ok bilgi gereklidir. Bronz balta yapmnda (cevherlerin yerini ve trn saptamak iin) jeoloji, (arndrmak iin) kimya bilgisi, bunlara ek olarak da olduka karma k teknik sreler bilmek gerekir. "Ta a" insan, yalnzca ta aletler kullandndan, byk bir olaslkla, bu bilgilerden yoksundu. Bylece, arkeologlarn eitli "alar" tanmlamak iin kullandklar bu kriterler ayn zamanda bilim dzeyinin de bir lei olarak benimsenebilir. Ama belirli bir a ve yerin aletleri, kulbe temelleri ve dier arkeolojik kalntlar tek tek deil de bir tm olarak ele alndnda, ok daha fazla bilgiler salayabilir. Bu kalntlar yalnzca ulalan teknik beceri ve bilim dzeyini deil, ayn zamanda bunlar kullanan insanlarn geimlerini nasl saladklarn, yani ekonomilerini de gs terir. Trmzn oalmasn ve bylece de biyolojik ba.ansn sala yan da bu ekonomidir. Bu adan incelenince, arkeolojik blmler ayr bir nem kazanr. Arkeologlarm alar, aa yukar ekonomik
(l)Leakey, A dem in A lalan, s.224.

32

dzeyleri de tanmlam olur. H er bir "a"m, onsekizinci yzylda oluan "Endstri Devrimi" ile kyaslanabilecek nem ve biimde ve ayn etkide bir ekonomik devrimi vardr. "Eski Ta a"nda, (paleolitik ada) insanlar geimlerini salt avlanma yoluyla ve brtlen, bitki kkleri, erp ve kabuklu deniz hayvanlar toplayarak salarlard. Bu insanlarn says da, ancak do ann onlara salad besinle snrlyd ve olduka azd. "Yeni Ta anda" (neolitik ada) insan, bitki ve hayvan yetitirerek, kendi besin kaynana baat durum a gemitir. Olumlu bir evre ve koul iinde. nsan artk bir toplum olarak tketimi iin gerektiinden ok besin retebiliyor ve artan nfusu beslemek iin retimini artrabili yordu. Eski Ta anda gmlen cenaze says ile Yeni Ta anda Avrupa ve Yakn Doudaki gmler kyaslannca, neolitik devrim sonucu nfusun ok byk apta arttn gryoruz. Biyolojik adan bu yeni ekonomi byk bir baar olmutur; trmzn oalmasn salamtr. Bronz kullanm kesinlikle uzmanlama gerektiren endstrilerin ve rgtlenmi bir ticaretin varln belirler. Bronz aralar edinebil mek iin bir toplumun, dorudan doruya besin retiminden ayrlp uzmanlam madenci, damtmc ve maden ustalarn besleyecek be sin retim artn retmeleri gerekir. Bu retim artnn bir blm de, olduka uzak dalk yrelerden maden cevherinin tanmas iin kullanlacaktr. Gerekte de. Yakn Douda, Bronz ann bir zel lii de kalabalk kentler, bu kentlerde olumu yardmc endstriler ve byk apta yrtlen d ticaret ileridir. Zanaatlar, tccarlar, tama iileri ve ayn zamanda yneticiler, memurlar, askerler, ve din adamlar ancak ekici, src avclarn salad retim art ile gei nirlerdi. Kentler, neolitik kylere oranla ok daha byk ve kalabalk t. kinci bir devrim olumu ve bu devrim de trmzn oalmasn salamtr. zellikle Avrupada ve byk bir olaslkla tropikal lkelerde de, Demir ann zellii olan, bol miktarda demir retimi iin ekono mik bir sre bulunmas da ayn sonucu dourmutur. Bronzu olutu ran bakr ve kalay olduka ender bulunduundan bronz bir hayli pahah bir malzemeydi. Demir cevheri ok yaygndr. Ekonomik ola rak artlabilince, artk herkes demir aletler edinebilmiti. Demir bylesine ucuz olunca, insanlar ormanlar aarak ve bataklklar kuru tarak yeni ekim alanlar saladlar. Oysa nceleri bu i iin ta aletler yetersiz, bronz aletler de etken olamayacak kadar enderdi. Bylece nfus artt. skoyada tarih ncesi alarn geliimi ve Norve tarihi bu gerei ok gzel kantlar.
Kendini Y aratan nsan,F:3

33

Demek ki arkeolojik blmlemelere dayanan kltr gelimesi, organik geliimdeki fiziksel deiimlerle ayn biyolojik etkileri yarat mtr. Bundan sonraki blmlerde, bu ilk gelimeler ayrntlaryla ele alnacaktr. Ekonomik devrimlerin, insann Doaya yaklamn nasl etkiledii, rgtler, kurumlar, bilim ve yaznn nasl gelitii, ksaca, bugn anladmz biimde uygarln nasl olutuu anlatlacaktr.

III. BLM

ZAMAN LEKLER
Az nce betimlenen "alir"n ieriim anlatmadan nce, bunlarm srelerine ksaca deinmek yerinde olacaktr. Bylesine bir aba olmakszn insann gelimesinin hz ya da gereklii belirlenemez. Ama bu dn iin, dmz iyice zorlamalyz. nsan tarihi, yllarla, hatta yzyllarla deil binlerce ylla llebilen bir srete olumutur. Jeologlarla arkeologlar bu koca zaman srelerinden sanki umursama dan sz ederler; sanrsnz bu zaman sreleri kendi yaadmz zaman llerinden baka llerle saptanmtr. oumuz iin bir yl ok uzun bir sredir; getiimiz bir yla, kendimizi, kentimizi, lkemizi, genellikle dnyamz etkileyen nice cokun olaylarla bezeli upuzun bir sre olarak dnp bakarz. On yllk bir sreyi daha az bir berraklkla anmsarz. Yaadmz son on yh belli bal olaylaryla dnrz, bunlar gnlk basmda yer alan cinayetler, kz karmalar, boanmalar gibi renkli olaylar, ya da bizim iin ayn tarih deeri tayan kiisel deneyler, veya uzay aralarnn yapm, U r Mezarlar gibi gerekten nemli dnya olaylar olabilir, ikinci Dnya Savandan bu yana otuz yl akn bir sre geti. Bu arada belleimizde yer eden nice nemli anlar yaadk. Bunlarn belli ballarn oumuz ok iyi anmsarz. Oysa yz yl geriye gidersek, on yedinci yzyla varrz. Bu s re, anmsamaya altmz srenin tam on katdr. Kendi belleimiz deki sreden anmsadmz nemli olaylarn tam on katnn bu sre de olutuunu dnmeyiz. Sradan biri yalnzca ok nemlilerini, diyelim Am erikann zgrle kavumasn, ngiltere Kral I. Charles m idamn, W aterloo savan anmsar. Biraz daha derin dnebilen ler, o yllarda Newtonun yerekimi kuramn oluturduunu, elektrik gc ve kimyann ilk kez bilimsel adan incelenip uygulandn, Linnaeusun yaayan nesneler dnyasn ilk kez blmlendirdiini, Darwinin de doal seenek kuramn akladn anmsayabilir. Oysa bu 340 yl, 34 kez 10 yl, kendi yaammzn son on yl ne denli nemli olaylarla doluysa, ylesine olaylarla ykl gemitir, ama bunu gre bilmek de daha gtr. Gene de bir aba gstermeye deer. 35

Daha da gc var: 34 kez 10 yl geriye gitmeyelim de, daha uzaklara gidelim, bunun on katma - otuz drt yzyl geriye gidelim. O alarda Ingilterede yazl hibir kayt yoktu, aletler yalnzca tatan, kemikten ve tahtadan yaplrd; demir ya da bronz ya bilinmiyor ya da bulunamyordu; insanlar, ev, barnak gibi gereksinmeler yerine koca koca mezarlar kazmaya daha ok vakit ayryordu. bin yl nce yazl kaytlar yalmzca Girit, Msr, Anadolu ve belki de Hindistan ve inde tutulmaktayd. te bu kaytsz, yazsz yzyllarda, bu yaban insanlarnn bandan, geen yl bizim yaad^mz younlukta nice olaylar gelmi gemitir; bunu kavramak da ok gtr. Ingilteredeki yabanlarn ykleri, uygar Msrllar ya da Babillilere ulaamyordu. Gene de bu yaban kiilerin byk bir mezar tamamland ya da bir ta yerine konduu vakit duyduklar coku, iinde bulunduumuz yzylda insanlarn bir baar sonunda duyduklar cokudan daha az deildi. nsanln balangc iin daha da gerilere gitmemiz gerekir. 3400 yl deil, bunun on kat da deil, ama hemen hemen 340.000 yl kadar gerilere uzanmamz gerekir. Gelimenin en belli belirsiz balangcndan sz etmek iin yzyl bile ok yetersiz bir birimdir. Bin yl birimine dnmz altrma mz gerek. H er bin yl, on "yzyl" ya da yz "on yl" demektir. Oysa her bir gn, yl, on yl, ya da yzyl, gazetelerde, yllklarda, tarih kitaplarnda yazld biimde, nice nice olaylarla ykldr. Bu dnceye kendimizi ahtrmak iin, yazl tarihi bin yl biri mine sdrmaya ahahm (daha ksa sreleri artk umursamyoruz). Bin yln yars kadar bir sre nce Kristof Kolomb Amerikay kefe diyordu. Bin yl nce Norm anlar henz ngiltereye ayak basmam lard, Alfred de Sakson tahtnda rahat rahat oturuyordu. ki bin yl ncesine gidersek, artk ngiltere tarihi diye bir ey bulamayz. Bri tanya adalarn, okur yazarlar yolcularn ve tccarlarn yklerinden renebiliyordu. Oysa iero o yllarda Rom ada sylevler veriyor ve yazyordu. bin yl nce, artk yazl bir kayt bulmamz iin Avru padan teye gitmemiz gerekiyor. Roma mparatorluu henz kurulmamtu-, Yunanistan barbarlarn istilasnda kara gnlerini yaamak tadr, yazn (edebiyat) yalnzca Msr ve Anadoluda gelimektedir. Filistinde Sleymann gnleri srmektedir. Bebin yl nce de, Msr ve Babilde yazl tarihin ilk gnleri balamtr. Daha geriye gidince, artk karanl aydnlatacak, her yl olagelen yn yn olaylar anla mamza yardmc olacak hibir yazl kayt bulamayz. Oysa uygarlk o alarda oktan olgunlamt. Arkeolojik zaman konusunda bir kavram edinmek iin M ezopo tamya kentlerindeki kalntlar ele alalm. Frat ve Dicle rmaklarnn 36

arasndaki topraklarda yer yer yirmi m etre kadar ykseklikte tmsek ler vardr. Bunlar doal tepecikler deildir, her biri eski bir yerleim alann belirler ve ev, tapmak, saray kalntlarndan olumutur. Irak ta evler hl toprak tulalardan yaphr, frnlanm da deildir, yalnz gnete piirilmitir. Bu tr bir ev, bir terslik kmazsa, yz yl daya nr. Ama erge yamur sulan temele szar ve zamanla amuru eritir. O zaman yap olduu gibi ker ve bir amur ya da toz yn haline gelir. Sahibi bu toz topra oradan kaldrmay umursamaz. Yn dzletir ve stne eskisinden biraz daha yksekte yeni bir ev yapar. Bu ilemin yzyllar boyunca yenilenmesi sonucu, Mezopotamya ovasm biimlendiren tepecikler olumutur. Tevratta Erek denilen Varka kentinde, Almanlar bu tepecikle rin dibini derin bir aftla aratrdlar. aftn tepesi, aa yukar 5500 yllk bir tapman zemini dzeyindeydi. Bu dzeyden, aftn duvarla rna evrelenmi yuvarlak bir merdivenden yirmi metreyi akn bir derinlie iniliyordu. Bu ba dndrc ini sresince, her bir aama da, aftn kenarlarndan anak mlek, toprak tula ve ta aralarn kalntlar toplanabiliyordu. aft gerekte, yirmi metre derinlikte, bir zamanlar iinde insanlarn yaadklar kat kat barnaklarn iinden aaya doru inmekteydi. Tepecik biraz nceanlattm biimde olumutu ama bu st ste kondurulan evlerin en sttekisi bile en az be bin yllkt! En dipte el dememi topraa ulaabiliyordu - bu da Basra Krfezinden km bir bataklkt. En alttaki yerleme alan Gney Mezopotamyada ilk insan yaamnm balangcnn belirtileridir. Ama bu en alt dzeye eritiimiz vakit bile, insan gelimesinin balangcma yaklam dahi olamayz. Bu balang noktasna varabilmek iin en nce jeolojik zamana dalmamz gerekir. te bu noktada rakamlar artk anlamn yitirmeye balar. nsan uygarhmn ne denli eski oldu unu anlayabilmemiz iin, insanlarn E rekte yerlemeden nce, yer yznn dzeyinde karlat olaylar anlamamz gerekir. ngiltere ve Kuzey A vrupann byk bir blm koca koca buz rtleriyle kaplyd, Alplerden ve Pirene dalarndan gelen buzullar Fransadaki vadileri tmden kaplamt. ngilterede buz yataklar skoyadan ve bazen de skandinavyadan gelir ve gneye iner oradan rlandaya ve bugnk Cambridgee kadar uzanrd. Edinburgh kenti evresinde buzun kalnl 300 metreyi geerdi. Tm vadileri ve tepe leri kaplard. Fransada Ron buzulunun bugn hl Cenevre glnn stnden, Ron vadisinden Liyona dek uzad grlebilir. Bu buzullarn ve buz rtlerinin oluumu ve yaylmas akl al mayacak kadar uzun bir zaman srm olmal. Bir buzul, bir buz 37

rmadr, donmu bir rrmak deildir. Ron buzulunun Liyona dek uzanmas, Ron rmann anszn donmu olmas anlamna gelmez, gerekte buzul Alplerden Liyon dzeyine kadar akmaktayd. Bu akn en yksek hz gnde yalmz 30 metre kadard, ounlukla daha da yavat. Dou Anglia ve Kuzey Almanya ovalarndan akp giden koca buz rtleri hi de bylesine bir hzla ilerlememilerdi. Grnlandda bu tr buz rtleri bugn gnde iki santim ancak ilerler. Antartikada bu hz ylda be yz m etre kadardr. imdi dnn, Ron buzulunun Liyona Iskoya buz rtlerinin Suffolka varmas ka yl srm olabilir. Bu buz yataklarmm erimesi de herhalde ok yava olmutu. Gerekten byk bir buz ymn eritmek olduka byk aba ister. Yaz ortasnda koca bir buzul New Yorkun gneyinde rahat rahat yzebilir. Ama bylesine koca bir buz adas bile, yukarda szn ettiimiz tr buzul ve buz rtlerinin yannda ocuk oyunca kalr! Erime olay ylesine uzun srmtr ki, bir yazdan bir yaza oluan fark, insan gzyle seilemeyecek kadar azdr. Oysa, insan tr, tarih balamadan ok nce, Avrupada buz r tlerinin ilerleyiini ve sonra yok oluunu grmtr. Bir ok jeologa gre, pleistosen anda drt belirgin Buz a srmtr. Tam drt kez Avrupada buzul ve buz rtleri olumu, yaylm ve tam drt kez de gzle grlemeyecek kadar yava yava ve azar azar eriyip kaybol mutur. H er bir buzul ann arasnda da sresi bilinmeyen daha yumuak iklimli bir a olumutur. te bu ok yava deiimler sresince Avrupada ve daha baka yerlerde "insanlar" yaamaktayd. Bu buz alarnn oluumu, sresi ve yok oluunun kapsad zaman kavram saysz sfrlarla anlatlabilecek nice rakamdan daha etkindir sanrm. Buz a sresince ayn yavalkta ok daha baka geliimler de olmutur; bunlar da ele ahrsak, buzullarn salad rnei etkiletir mi oluruz. Sz gelii, ngiltere, kara kprleriyle kta Avrupasna bahdr, sonradan kopup ayrlmtr; ite bu srede de bu topraklar da insanlar yaamaktayd. Bu oluum da bugn gzlerimizle seeme yeceimiz kadar yava olmutur. ngiltere topraklarnn bir blm nn sular altnda yattn dnmek bile insana garip gelir. Arada bir kyda bir toprak kaymas, bir kck tepenin kmesi suyun topra kemirmesi, erozyon olayna zaman zaman dikkati ekmektedir. Yarm yzylda oluan erozyon ylesine kktr ki, 1/1000 lekli bir hari tada bile grlemez. Irmaklarn oluturduu deltalarda topran ge nilemesi de ayn arhkta srer gider. Pleistosen ann balangcnda, dou ngilterenin byk bir 38

blm sular altodayd. Norfolk kayalklar denilen yerler, bir za manlar sular altnda kalan kara paralarmn kahntlardr. Bu birikim ler, yava yava yeryz kabuunun aym yavalkta ykselmesiyle birleince, Ingiltereyi kta Avrupasma birletirmi ve Kuzey Denizi havzasn zamanla kurutmutur. O alarda Thames rma Rhine rmana balanu- ve Kuzey Buz Denizine akard. Buz rtleri yok olduu vakit henz bu alan yeniden sular altnda kalmamt. Pleisto sen a sona erdii vakit bu kara kprs belki hl vard. Bu kpry yok eden batma sreci bugn de srp gitmektedir; bugn ne denli yavasa o alarda da o denli yavat, ondan nce ykselme sreci de ayn yavalktayd. te bu rnek de pleistosen ann akl almaz uzunluunu kantlar. Bu anlatlanlar, arkeologlarn "a" dedii srelerin ne denli uzun olduunu gstermek amacyla okuyucuya sunulmutur. imdi de bu "a" kavramnn anlam konusunda bir iki sz syleyelim. Eski Ta a, Yeni Ta a, Bronz a ve Demir a, jeologlarn zaman sreleri gibi, kesin sreler olarak dnlmemelidir. H erhan gi bir yrede -diyelim Kuzey ngiltere ya da Msrd a - her bir a gerekten belirli bir zaman sresini kapsar. Tm blgelerde de eitli alar ayn biimde birbirini izler. Ama bu alar btn dnyada ayn zamanda balayp ayn zamanda sona ermi deildir. Dnya tarihinde bir an gelip de cennetten bir borozan ttrlm ve o anda inden Peruya kadar her bir avc silahlarn ve tuzaklarn bir yana atp, anszn buday, pirin ya da msr ekmeye, domuz, koyun ya da hindi retmeye balamtr sanmayn. Tam tersine, Eski Ta a, daha nce belirttiimiz ekonomik anlamda, Avustralyann ortasnda ve Kuzey Kutbu blgesinde bug ne dek srp gelmitir. Oysa Yeni Ta an balatan neolitik dev rim, tam 70C N Dyl nce Msr ve Mezopotamyada balamtr. ngiltere ya da Almanyada ise ilk etkileri tam bin ya da bin be yz yl sonra, diyehm M..2500 yllarnda duyulmutur. ngilterede Yeni Ta a balad vakit, Msr ve Mezopotamya tam bin yldr bronz an yaamaktayd. Danimarkada Yeni Ta a, M.. 15000 yhndan nce sona ermemiti. Yeni Zelandada ise. Kaptan Cook varnca ya dek srmt; M aoriler hl cilal ta aletler kullanyor ve neolitik bir ekonomi uyguluyorlard, oysa ayn srede ngilizler Endstri Devriminin en parlak yllarn yaamaktayd. O sralarda Avustralyann ekonomisi hl "paleolitik"ti. Arkeolojik "alar"n niteliklerini anmsamak, baz yrelerdeki uzunluklarn kavramak asndan nemlidir. Eski Ta a ylesine uzundu ki bunu, jeologlarn pleistosen ayla edeerde evrensel bir 39

sre saymak yerinde olur. Ama bu an sona ermesi bakmmdan, eitli yreler arasmdaki farkllk ok nemlidir. Bir ok arkeologlar, araya bir Mezolitik a katarak pleistosen ve paleolitik alar arasn da bir ayrm yaparlar. Mezolitik aa, ngiltere ve genel olarak Avrupann kuzey batsndaki lkelerin buzul sresi kalntlar balan mtr. Bu lkeler, Buz a sona erdikten ok sonra neolitik devrim den etkilenmitir. Bylece, jeolojik pleistosen andan ok sonra fakat yerel olarak Yeni Ta ann balangcndan ok nceye ait olan kalntlar Mezolitik aa atfedilir. Ekonomik adan, Mezolitik a eski Ta andaki yaam trnn bir devam sayldna gre, bu kitab, bir de Mezolitik a ekleyerek daha ok karmak duruma sokmak gereksizdir. Okuyucunun kafas daha nceden bu bilgilerle dolu deilse, "alar" evrensel zaman lleriyle tanmlamak, bundan sonraki blmleri daha fazla gletirmeye engel olur. Son bir uyar yerinde olacaktr. ada yaban insanlarn biraz nce Ta an yaadklarndan sz etmitik. Bu insanlar, Ta a ekonomisinden te bir gelime gstermemilerdir. Bu da, 6000 ya da 20.000 yl nce Avrupa veya Yakn Douda yaayan insanlarn, ben zeri bir ekonomik gelime dzeyindeki ada insanlarla ayn sosyal ve geleneksel kurallara uyduklar, ayn inanlar tadklar ya da aile balarn ayn biimde dzenledikleri anlamna gelmez. Geri Gney Afrikadaki Bumenler, Amerikann Kuzeyindeki Eskimolar ve Avustralyann ortasndaki Aruntlar, Buz andaki Avrupa insanla ryla ayn biimde besinlerini salarlar. Ama kullandklar aletler, hatta sanat yaptlar bazen Avrupada buz anda yaam olan Aurignacianlar ya da Magdelenlerin ara ve yaptlarna ok benzer. Bu ada yabanlarn aletlerini nasl yaptklarnn ve kullanmlarnn in celenmesi sonucu, bu ok nceki atalarmzn teknik ve becerileri konusunda bize ok anlaml ipular salanabilir. Eskimolarn yaan tlarn inceleyerek Buz anda Avrupadaki insanlarn nasl yaadk larn anlayabiliriz. Daha da teye giderek, bu yabanlarn rgtleri, gelenekleri ve inanlarn inceleyip, arkeoloji biliminin kesinlikle suskun olduu a lar konusunda yaayan rnekler elde etmi oluruz. Bu giriim gerek ten ok ekicidir, ama okuyucu kendi cokusunun yanlgsna kaplmamahdr. nk bu kabilelerin ekonomik yaam ve somut kltr, AvrupalIlarn 10.000 yl nce yaadklar bir aam ada donm u kalm tr. Yoksa bunlarn dnsel gelimeleri de ayn noktada donm u kalm mdr? A runtalar, Avustralya evresinde kendilerine besin ve barnak salamaya yeterli olan ok basit ara ve donatmla yetinmilerdir. 40

Bunlarn somut donatm, Avrupa ve Kuzey Afrikada yaam olan Eski Ta a avclarnn aralaryla ayn teknik dzeyde, hatta tpatp etir diyebiliriz. Oysa A runtalar, evlilik dzeni ve akrabalk ilikileri konusunda ok karmak kurallar uygular, by ve din trenleri iin ok abartmah hatta bazen ok acl uygulamalara giriirler; totemler (hayvanlar, atalar ve ruhlar konusunda karmak ve tutarsz inanlar tarlar. Bu tr sosyal kurallar, trenler ve inanlara, "insann ilkel koullarndan" gnmze aktarlan bir miras gzyle bakmak haksz lk olur. Bu tr dn ve uygulamalar 20.000 yl ncesinin Ta a in sanlarna neden maletmeli? A runtalar kendi evrelerine uyumlu bir somut kltr yarattklar vakit, sanki hepsi birden durup dnm gibi bir varsayma neden kaplmal? Onlar, tpk bizim kendi kltrel atalarmz gibi dnmeye devam etmi olmaldr; ancak onlarn d nceleri baka yollardan ilerlemi ve uygulamal bilimler ve aritmetik gibi ayn pratik sonulara varmalarn salamam, tam tersine onlar bugn bizim batl inanlar kmaz dediimiz yne evirmitir. ste lik, ticaret yoluyla son 5000 yldr dnyann en uzac yerlerine kadar ulaan uygarlklarla da etkilenmi olmalar gerekir. Baz etnograflar Avustralyann nesnel kltr, sosyal rgtlenmesi ve dini konularn da, daha geliik. Eski Dnya insanlarndan edinilmi dn ve rnek lere rastladklarm kabul etmektedirler. Baka ok ilkel kabileler de, bir zamanlar edinmi olduklar kltrleri tmden yitirmie benzerler. Gney Afrikadaki Bumenler, Bantular gibi daha gl insanlar tarafndan kt ve yoksul blgelere itilmi insanlardr. Srldkleri yeni ve elverisiz topraklarda, bir zamanlar srdrdkleri sanat elden brakm olsalar gerek. Eski plk kalntlarndan rendiimize gre, Bumenlerin atalar, daha sonra hi kalntsna rastlanmam anak mlek yapmaktayd. Sosyal kurumlar ve dinsel inanlar da zamanla yozlam olmal. Bylesine insanlar, ilkel deil, yoksuldur. Bugn ilkel olan kabilelerin ok eski insan trlerinin yansmas olduu inanc abartma olur. Bu kitapta, ada yabanlarn dn ve yaamla rn, yalnz arkeoloji biliminin ilgilendii eski insanlarn yaamlarnn yorumunda kullanacaz. Ama bu rnekler, gerek nesneler, yaplar ve ilemlere bir tek, bir cil ekleme amacyla kullanld vakit geerli saylr. Tarih ncesi insanlarnn dnleri ve inanlar kukusuz bit mi, yok olmutur, biz ancak bunlarn sonularn, arkeologun eliyle bulup kard kalntlara dayanarak grp anlayabiliyoruz.

41

IV. BOLUM

BESN TOPLAYICILAR
Arkeologlara gre, insann dnyada treyiini yapt aletler be lirler. nsan, besin ve barnak edinmek iin, fizyolojik donatmndaki eksikleri aletlerle tamamlar. Beyni ve sinir sisteminin salad el ve gz balantsnn ince dengesiyle aletleri yapar. lk aletler anlalan tahta, kemik ya da ta paralaryd, bu paralar krlp yontularak ele uygun biime getirilir, az ok sivriltilirdi. Tahtadan yaplanlar oktan yok olmulardr. lk ta aletler de doal olarak (don ya da scaklar veya rmak yataklarnda yuvarlanarak) paralananlardan ayrt edile memitir. Oysa, ilk Buz ann da ncesinden, beceriyle, yontucu, syrc, kesici aletler olarak biimlendirilmi olan sert ta paralarn arekologlar ayrt edebilmilerdir. Bu tr aletlerin insan tarafndan biimlendirilmi olmas bugne dek tartlrsa da, bilginlerin ounluunca kabul edilir. Pleistosen alarnn ilk balarnda "insanlarn var olduu, ta tan aletler yaptklar ve ate yakabildikleri kesinlikle bilinmektedir. Pekin yaknnda uku-tiyen maarasnda bunun kesin kantlar bu lunmutur. Bu maarada, "Pekin insan"nm ve artk yaamayan hay vanlarn tal kalntlar sra, kavurs ya da baka talardan kaba saba biimlendirilmi paralar ve atee tutulmu olduu kukusuz saylan kemik paralar bulunmutur. Ayn an jeolojik kalmtlan arasmda, ngilterenin dousunda ve baka yerlerde daha geliik aletler bulunmutur ama bunlarla "insan" iskeletleri arasnda kesin bir ba kurulmamtr. Bu tr aletlerden pek az ey renilebilir; ancak insa na benzer bir yaratn, kendi gereksinmelerine uyacak biimde tala r biimlendirdii anlalmaktadr. Bu aletlerin ne amala yaplm olduu ancak bir varsaymdan teye gitmez. Hayvan derilerinin ve postlarn bir hayli "ilenmesi" gerekiyordu, bu nedenle ada yaban lar giysi ve barnak olarak bu derileri biimlendirmek iin eitli aletler kullanrlar. Derileri kazmak iin kullanlan aletlerin bazlar, ilk ta aletlere ok benzer, bu nedenle arkeologlar nedense bu kaba saba aletlere "kazyclar" derler. Buna gre, insanlar yalnzca aletleri 42

biimlendirmekle kalmyorlard, bunlar giysi salamak iin de kulla nyorlard; ama bu sonu kesinlikle kantlanamamtr. lk aletlerin pek ok amaca hizmet ettii varsaymn kabul ede biliriz. lk insanlar, hangi talarm alet yapmna elverili olduunu ve bunlarn nasl yontulabileceini yava yava renmitir. lk doal madde olan akmak ta bile kolayca biimlendirilebilen bir nesne deildir; okuyucu dilerse, yontmak iin iki akmak tan birbirine srterek deneyebilir. Alet yapmnda, ilk toplumlar bir bilimsel gele nek oluturmak zorundaydlar, en uygun talarn hangileri olduunu, bunlarn nerede bulunabildiini ve nasl ilendiini belleyip bakalar na bu bilgiyi iletmek gerekliydi. nsan, alet retiminin tekniini iyice kavradktan sonra her bir i iin ayr bir alet yapmay baarabilirdi. lk bata, yaplabilen ilk yass ta aletler hem yontucu, hem rende, hem delici, hem bak hem de kazma aleti olarak kullanlm olmal. Bunun belirtileri de alet yapmyla atein kullanlmasdr. Atein kullanm, insann evreye tutsaklktan kurtuluunun ilk belirtisi olmah. Atele snnca, souk gecelere dayanabilmi, bylece lml hatta arktik blgelere girebilmitir. Alevler aydnlk salaynca, maaralara smabilmitir. Ate baka yaban yaratklar korkutup ka rmtr. Yemek piirilince, i sindirilemeyen yiyeceklerden besin salanabilmitir. nsan, snrl iklimlere gre devinmek zorundan kur tulmu, gne yla devinmek zorunluundan da syrlmtr. Ate kullanmyla insan ok byk bir fizik gce ve ok belirgin kimyasal deiikliklere baat olmutur. Tarihte ilk kez bir doa yara t doann byk glerinden birine yn verebilmitir. Yanan al rpnn iine koca bir ktk atlnca alevlerin bymesi, ktn kl ve duman oluu, insann o zamana dek fazla iletilmeyen beynine gl bir drt salam olmal. Bu oluumun insanda ne gibi izle nimler brakt bugn bilinemez. Ama atei alevlendirerek ya da kzletirerek, tayarak ve kullanarak insan baka hayvanlarn davra nndan devrimsel bir bakalama gstermitir. nsanln kantla m, kendini gelitirmeye ynelmitir. Kukusuz, ilk bata insan yldrm dmesiyle ya da baka doal yoldan oluan atei srdrm olmah. Bu bile bir bilgi, gzlem ve deneye dayanan kyaslama gerektirir. nsann, atein etkilerini ren mesi, atei "yerse" ne olacan, vb. bilmesi gerekirdi. Atei sndr meden srdrrken, bilgi daarcna yeni paralar eklemekteydi. Romadaki Vesta gibi, hi snmemesi gereken kutsal alevlere trel olarak bir ok kii bekilik ederdi; bu tre hem ilk insanlarda, hem de ada yabanlarda vardr. Bu treler, insann ate yakmay renme sinden nceki sreden kalm olmaldr. 43

Ate yakmak ne zaman renildi, bilinmez. Yabanlar, akmak tam demir, otta, ya da kantama srterek, iki tahta parasmm srti^mesiyle, ya da bir kama hava fleyip sktrarak elde ediyor du. lk tr, son Buz anda Avrupada uygulanmaktayd. ada dnyamn eitli yrelerinde srtme ynteminin eitli biimleri kulla nlmaktayd, eski yaznda bundan sz edilmitir. Ate yakmak iin kullanlan yntemlerin eitlilii, bu bilginin insanlarn birbirlerinden tmden ayr olarak dnyann drt bir yannda yaadklar zamana dek, yani insan tarihinde olduka yakn zamanlarda edinildiini gsterir. Ate yakmasn renmek, ok byk nem tar. nsan yanma denen artc sreci, s denen gizli gc yalnzca ynetmekle kalm yor, bunu yaratabiliyordu. nsan artk bilinli olarak yaratcyd. Bir ift tahta paras, akmak ta, otta srttrerek alev oluturmak, bir hiten bir yaam yaratmaya benzer. Ender bir olayken ok byk etki yaratm olmal; insan herhalde kendini byk bir yaratc, yara dan olarak grmtr. Oysa insan bir tahta parasndan ya da bir tatan alet yaparken de byk bir yaratcyd. Doaya baat olan gcn kantlyor, nesneleri kendi dileine gre biimlendiriyordu. lk pleistosen "insanlar"xnm kalntlarndan edinilen bilgiler bu kadarcktr. Neyle geindikleri bilinmez. Bu ilk insanlarn yaban hay vanlar ve ku tuttuklar, balk ve kertenkele avladklar, meyva, yu murta topladklar, topraktan kkler ve kk bitkiler kardklar san lr. Ayrca, bu denli kesin olmasa da, hayvan postlarndan giysi yap tklar da sanlr. Bazlar maaralara snr, bazlar da dallardan barnak yapard. Hayvan avnda baarh olmak iin av uzun sreler gzlemek gerekirdi. Sonu, avlanma gelenei denen toplumsal bilgi daarcn olutururdu. Besleyici ve zehirleyici bitkilerin ayrm da uzun deneylerle renilmi ve toplumsal gelenee katlm olmal. Hayvan avlama, bitki ve yumurta toplama ilerinin zamann da bilmek gerekiyordu. Bunda baarh olmak iin, gkyznn zaman gstergelerini anlamas zorunluydu; insann ay ve yldzlarn k ve batn ve bunlarn hayvansal ve bitkisel oluumlarla kyaslanmasn yapmas gerekliydi. Ve, daha nce de belirtildii gibi, alet yapmnda en elverili talarn hangileri olduunu, bunlarn nerede bulunacan da bilmeliydi. lk insanlar iin bile bir hayli ykl gkbilim (astrono mi), botanik, jeoloji ve zooloji bilgisi yaam iin artt. Bu bilgileri edinir ve aktarrken atalarmz bilimin temelini atmlardr. nsanlarn geim iin ibirlii yaptklar ve birlikte altklar varsaymna da varabiliriz. nsan kadar zayf ve ksr donatlm bir yaratk, ilk besini olan koca koca hayvanlar bir bana avlayamazd. 44

Szcn ada Avrupa anlamyla, aile bireyinden te bir sosyal rgtn kurulmas gerekliydi, ancak bunun ne tr olduu bugn bilinmemektedir. Avrupada son Buz a ba gsterene dek durum byleydi. Bu arada ta aletlerin yapmnda, blgesel alma yntemlerinde bir ka deiiklik olmutur. Baz yrelerde, alet yapmclar, uygun ta knt larn ana gvdeden ayrp bunlar yontarak alet yapmay baarmlar dr. Arkeologlar bu ileme pul endstrisi derler. Baz yrelerde de ana para ele almm, yontarak bu para alet haline getirilmitir; byle olunca bu ana para ya da ekirdek, esas aleti oluturmutur buna da ekirdek endstrisi denilir. Bu bakalk ta ilemesinde, iki ayr "insan" grubunun gelenek farklln gsterir. Genellikle pul endstrisi Avrupann kuzey blge lerinde, Alp, Balkan Kafkas Dalar, Ka Da ve Himalayalann kuzeyinde kalan blgelerde grlr. Pul endstrisiyle balantl olarak bulunan iskeletler, bize ya da bizim atalarmz olduklar sanlan yara tklara hi benzememektedir. ekirdek endstrisi ise Gney Hindis tan, Suriye ve Filistin, tm Afrika ve spanya, Fransa ve ngilterede grlmtr. Burada yaayanlar H om o sapiens trnden ya da bu trn atalarndan olabilir. Bunun da henz kesin bir kant yoktur. Buz anda pul reticileri kendi yrelerinden kmaya, kendi top raklar donmaya baladndan, ngiltere, Fransa ve Suriyeye, oradan da sonunda Afrikaya ilerlediler. ekirdek endstrisi ise ayn Buz anda gneye ekildi, iklim yumuaynca gene kuzeye dnd. nsan larn bylesine g sonucu, ayr retim geleneine sahip insanlar yanyana yaamaya baladlar. Bu iki ayr gelenein birleimine dein belirtiler varsa da, Sinanthropos ile H om o sapiens gibi bambaka iki trn arasnda bir balant olabileceini dnmek gtr. Son sayfalarda insan tarihinin bete drd - diyelim basit bir tahminle 200.000 yl zetlenmitir! te bu uzun sreden gnmze dokuz on krk dkk iskeletle saysz alet kalmtr. ngiliz ve Fransz mzelerinin mahzenleri Thames, Sen ve baka rmaklarn dibinden toplanm aletlerle doludur; Gney Afrikada ise, bir ok yerde top ran altndan kucak kucak alet kar. Ama ilk pleistosen aletlerin bylesine bolluu o alarda nfusun ok olduu sonucunu vermez. Tam tersine tek bir kii gnde drt alet yapm ya da yitirmi olabilir. Bizim bugn bulup topladmz bu aletler tam 200.000 yl sreyle yaplmtr. Pleistosen ann balangcnda ya da ortalarn da, herhalde insan ailesi, tpk ada, insan benzeri maymunlar gibi kk bir gruptu. 45

imdiye kadar anlatlan bu belli belirsiz tanmlara ancak bundan 50.000 yl ncesi iin kayda deer ayrntlar eklenilebilmektedir. Son buz a yaklarken, Musteriyan (Muosterian) denilen "insan" grup lan Avrupada belirgin oldu. Souktan barnmak iin maaralarda yaadklarndan, daha eski insanlara oranla bunlarn yaantlar hak knda ok daha fazla bilgi edinUebilmitir. retim asndan, bunlar pul retiminden yanayd. Fiziksel adan Neandertal trne aittirler, bu tr bugn yaamamaktadr. Ayaklarm srterek yrrler, balarm dik tutamazlard. eneleri yoktu, gzlerinin stnde koca bir kemik knts aln geriye eikti, korkun, hayvansal bir grnmdeydiler. Avlanma gruplarn rgtleyebilecek kadar konuabiliyorlard. Ama dil kaslarnn balant yerlerinden anlayabildiimiz kadaryla, olduka tutuk bir konumalar vard. Ekonomik adan, Musteriyanlar avcydlar, koca kutup hayvan larm tuzaa drmekte uzmanlamlard - mamotlar, tyl gerge danlar tutarken, bunlar ldrdkten sonra srkleyerek maaralarm azma getirir, orada paralarlard. Bylesine koca hayvanlar tek tek avclar ya da kk aileler tarafndan tutulamazd. Mamot avcl, ekonomik amala ibirlii yapan daha byk sosyal birimlerin ticare tiydi. Tarih asndan Musteriyanlann en ilgin yan cenaze treleriy di. Fransada onu akn Neandertal iskelet bulunmutur, bunlar kendi gruplarnn yaad maaralara zel bir biimde gmlmtr. Bede ni korumak iin byk zen gsterilmitir. Azizler Kilisesinde (La Chapelle aux Saints), maarann zeminine kazlm ayr ayn mezar larda pek ok iskelet bulunmutur. Bazlarnda ban altna destek olarak bir ta konulmu ve topram basncndan korumak iin de evresine talar dizilmitir. Birinde de, ba gvdeden ayrhm ve mezarda ayr bir yere konulmutur. ller zenle gmlmekten te, mezarlar da, sanki souktan korunmalar amacyla, ocam yanna kazlrd. M ezara alet ve kemikli et konulurdu. Bu tre ve treler, insan dnnn beklenmedik ve ekonomik olmayan ynlerde eyleme yneldiini kantlar. lm dehetiyle kar lanca, ilkel duygulan bu korkuya kaplm ve bu hayvan grnmn deki yaratklar dsel dnmeye balamtr. Dnya yaammm tm den sona ereceine inanamyorlard, lenler yeni bir yaama geecek lerdi, bu yaamda da onlara aletleri ve besin gerekecekti. Bylesine eski alarda rastlanan bu hazin ve bo abalar. Piramitler ve Tac Mahal gibi byk mimari yaptlar esinleyecekti. Mezarlarn ocak yaknma yaplmasndan baka bir sonu daha karabiliriz. Acaba Musteriyanlar, lmn bir belirtisini, leni sta 46

rak gidermeyi umuyorlar myd? Eer yleyse, o zaman onlar da byye ynelmiler, bilimi yanl uygulamaya balamlard. Yaamla scaklk arasnda bir balant kurmu olmalar gerekir. Belki de snn bir yaam koulu olduu sonucuna varmlard: lm snn yokluuy du. O zaman bu yoksunluk giderilince yaam geri gelebilirdi, ite bylece, Musteriyanlarn ve daha sonraki insanlarn cenaze trenleri ve mezarlar konusunda akla yakn gelen anlatmlar bulunabilir. On larn kapld yanlg ise, bu deneyi st ste yeniledikten sonra, yanl dklarn kabul etmeyileridir: nk Musteriyanlar ve onlardan sonra gelenler olduka yakn zamanlara dek mezarlarda ate yakma trele rini srdrmlerdir. Musteriyanlann yukarda anlatlan amalarla hareket etmi ol duklar kantlanamaz; ve onlarn ya da ada byclerin ayn biim de inanlar tadklar da sylenemez. Burada tartmaya altmz gr, ada bir bilginin de Musteryanlarn yaptn yapabilecei grdr; ancak bilgin bir iki deney yapp, diledii amaca varp var madn grmek isterdi. Musteryanlar ise trelerini inan nedeniyle yapmlardr; ite by ilemiyle bilimsel deneyin fark da budur. So nular deerlendirilirken, olumsuz durumlar, yani baarszlklar d pedz umursanmazd. Baka bir deyimle, nesnel yargnn yerini umut ve korku alrd. nsann byden yardm ummas, lm gibi dehet ve korku duygularnn altnda yklendii aresizlik orannda artar. are sizlii oaldka, umuda daha ok sarlr. Doa da yabanc ve gizsel grndke, insan bu rktc evrede kendisine yardmc olacak hibir eyi unutmamaya abalar. By, ayn zamanda, gce kan kestirme yoldur. Yukarda be lirttiim grler, diyelim yaamn akla uygun bir anlatmdr. Ama bu grlere derin ve aratrc bir zmlemeye yeltenilmeden varlm tr. nsan dnceden nefret ettii iin, hemen elinin altndaki akla malar kabullenir ve drt elle sarlr. Bir ka bin yl sonra, bir sre, Avrupann buz iklimi biraz yumu amt. Bu lk ara sresinde kendi trmzden olan insanlar, Avrupa arkeoloji kaytlarna gre, dnyada belirmitir. Kuzey Afrika ve Yakn Doudaki Neandertal "insan" artk yok olmutur; yerini ada insan almtr, bu insann cesedi bugn morg da bulunsa, gnmzn insanndan ayrtedilemez. Yalnzca Avrupa da fiziksel adan en az drt eit rk ayrtedilebilir, te yandan da, Sibiryadaki kk heykelcikler, kendi trmzn ayr blmne zg sa ve kl biimleri gstermektedir. Arkeoloji asndan. Yukar Paleolitik retim denilen retimleri ise, eitli kltr gruplarna ayr lr, her birinin kendine zg ta iilii, sanat v.b. gelenekleri vardr. 47

Kltr ve rk gruplar arasnda kesin bir bamllk kurulamamtr. Yukar Paleolitik gruplarn tm de, daha nce tremi olan in san trlerine oranla evreleriyle baa kabilmek iin ok daha iyi donatlmt. Belirli kullanmlar iin ayr ayr aletler yapmay ren milerdi; hatta alet yapan aletler de retmekteydiler. Ta kadar, kemik ve fildiini de ustalkla ileyebiliyorlard; yay ve mzrak atc gibi basit mekanik aralar da bulmular, bylece silah frlatmakta insan kaslarm tamamlayc donatm edinmilerdi. Bylesine eitli yeni aletlerin kullanm yalnzca geliik teknik beceri deil, ayn za manda daha byk bir bilgi birikimi ve daha yaygn bilimsel uygulama kantlamaktadr. Dou ve O rta Avrupadaki Piedmostianlar ile Fran sadaki Magdalenlere ksaca deinmek gibi bu gr aklamaya yeterli olacaktr. ok souk olmakla beraber, Avrupa evresi, yeterince donatl m olan avclara ok elverili bir aland. Rusya ve O rta Avrupadaki ovalar ak tundralar ya da steplerdi. H er yaz esen sert rzgarlar buzullar ve buz rtlerinin zerini syrp geer ve bu ovalar ince bir tozla (lss) kaplard, bu topraktan her bahar bitki fkrrd. Filler, kuzey geyikleri, yaban srlar ve yaban atlan bu ovalarda otlard. H er yl bu srler Rusya ve Sibiryadaki yaz otlaklarndan ger, klan Tuna vadisi ya da Pontik steplerde otlarlar, sonra gene yazlar geldikleri yere dnerlerdi. Piedmostian avclar, tepeleri buz kapl dalarla, srlerin ge tikleri yerlerde, buz rtlerinin oluturduu ve hayvanlarn ilerleme lerine engel olan noktalarda kamp kurarlard. Kamp alanlar, Kiev yaknnda Mezinede, Moraviada Prerau yaknnda Piedmostda, Avusturyann gneyinde WillendorPda ve baka yerlerde, lss altn daki koca koca plk kalntlaryla hl kolayca belirlenebilmektedir. Piedmostta bini akn filin kemik kalntlar bulunmutur; bu kalntlar fil eti salamakta avclarn baarsn kantlamaktadr. tahh bir nfus iin yeterli besin vard. Ama et salayabilmek iin bir hayli kalabalk gruplarn verimli ibirlii, srlerin gidip gelme al kanlklarna dein salam bilgi gerekliydi; kamp alanlarnn ustaca seimi de bu bilginin elverili biimde uygulandn gstermektedir. Rus arkeologlarnn bulgularna gre, bu avclar yar yere gmk evler yapmakta da ok baarl olmulardr. Fransann ortalarnda daha da elverili koullar vard. Kireli ovalarda filler, geyikler, srlar, kzler, atlar ve baka yenebilir hayvanlar otlarlard. Bugn Gney Amerikada olduu gibi o alarda da Dordogne, Vezere ve baka rmaklarda srlerle somon bal bulunurdu. Vadinin kenarlar uygun barnak salayan irili ufakl say 48

sz maaralarla doluydu. Bu elverili evreyi akllca kullanmasn bilen Orinyaklar (Aurignacien) ve onlardan sonra gelen Magdalenler burada gelimi, oalm ve zengin bir kltr yaratmtr. Bunlara evsiz barksz gebeler denilemez, tpk Kolombiyada geen yzylda yaayan insanlar gibi, onlar da "paleolitik" bir ekonomi srdrmektey diler ama son derecede ssl ahap evlerde otururlard, bu evler grup grup mahalle ve kylere ayrlmt. Bylesine bir varsllk, geim iin insanlarn kendi yiyeceklerini kendi avlamalarm ngren bir ekono minin de yabana atlmamas gerektiine iaret edebilir. Av bylesine bol olup, besinden yana gven salaymca, Orinyak 1ar, bilmediimiz atalanndan edindikleri geleneklere kendi bilgilerini de katarak geni bir kltr yaarm yaratabilmilerdir^ Nesnel adan, en ilgi ekici bulular, birer mekanik ara sahibi olulardr; bu ara mzrak frlatma aletiyle yaydr. Yay yalnzca Fransadaki Orinyaklara zgdr denilemez, Ispanyada ada insanlarca da kullanlmtr. Bunun insann yaratt ilk makine olduunu syleyebiliriz. lk devinimci g kukusuz insan kasdr, ama yay gerilince bu g ar ar artar, yayn bklmesiyle enerji birikimi olur ve bir anda braknca da oku frlatr. Mzrak atcs ise, kaldra ilkesine dayanarak gene insan kol kaslarnn rettii gc artrr. Bu da belki ilk nce Magdalen dneminde icat edilmitir ve bugn hl Avustralyada yerliler tara fndan ve Eskimolarca kullanlmaktadr. Magdalenler bundan ba ka, oltayla balk tutmasn ve ba karlp deitirilebilen mzraklarla da bahk avlamasn biliyorlard. Bu insanlar fil ve sr gibi iri hayvanlar yakalayabilecek kadar byk gruplar halinde yaam ohnallar. Nasl rgtlendikleri ise bugn bilinmemektedir. Ama kendi kendine yeterhlik ayr yaamak anlamna gelmez. Akdenizde bulunan deniz kabuklar, Fransann ortasmdaki maaralarda da grlmtr. Belki de ilkel bir ticaret araclyla buralara gelmitir. Ama by nedeniyle deeri olan bu kabuklar birer gereksinme deil birer ss ve lks aracdr. Eer bunlarn ticareti yaplmsa, bu ticaret o grubun ekonomisinde byk rol oynamamtr. Ekonomi avlanma, besin toplama ve hi debise Magdalen dneminde, balk avlamaya dayanmaktayd. Bu ada ne Fransa ne de baka yerlerde besin salamak iin bitki retildi^ veya hayvan yetitirildiine dein bir belirtiye rastlanmamtr. Av etlerinin korunmas ve bulunmas iin, mevsimlerin dikkatle izlenmi olduu-

(1) Orinyak denen kltrn gerdekte deiik kltrden olutuu arlk bilinm ekte dir ama bu kitabm kapsam asmdan bu aynm ve k arm akl^ girmiyoruz. Kendini Y aratan nsan F:4

49

nu, ada yabanclarn yaamlarna bakarak da anlayabililiyoruz. Neyse, Orinyak dneminde, tyl gergedanlar yok olmulard, Mag dalen dneminin sonlarna doru da yaban filleri yok oldu, belki de nedeni bol bol avlanm olmalardr. Yukar Paleolitik kltrlerin en artc ve nl yan da avclarn sanatsal eylemleridir. Ta ya da fildiine yuvarlak ekiller kazrlar, kilden hayvan modelleri yaparlar silahlar belirli motiflerle sslerler, maaralarn duvarlanna kabartma heykeller yaparlar, tavanlarna da eitli manzaralar kazrlard. ou kez bu rnler gerek sanat dee ri tar. ada sanat Roger Fry maaralardaki bu rnlere merakla deil, gerek sanat yaptlar olarak bakard. Resim izme gcnn gelimesi, Fransz maaralarndaki resimlerle izlenebilir. En eski r nekler, Orinyak dnemine ait olduu sylenen, profil izgilerdir; parman amura batrlmasyla izilmitir, ya da ta veya kaya zeri ne kazlm, yahut sadece kmrle izilmitir; perspektif veya ayrnt hi umursanmamtr. Magdalen dneminde ressam derinlik belirt mek iin resimleri glgelendirmeyi renmitir, hatta bir miktar pers pektif de baarlmtr. Nesneleri boyutta grdmz unutmaya lm, bu nedenle bunlar yalnzca iki boyutla belirtmek gtr. ocuk luumuzdan dz resimleri biliriz, bu dz resimlerde nesneleri tanma y reniriz. Bazlarmza da durumu tersine evirme, yani kt ze rinde uzakhk ve derinlik gsterme becerisi retilir. Orinyaklarn ve onlarn sanatsal atalarnn ocukluklarnda resim kitaplar yoktu. On lar dz bir dzey zerinde nesnelerin doru olarak resimlerini yap may kendi kendilerine renmeleri gerekmiti, rendiklerinin gele neklerini de kendileri kurdular. Bu arada unu da belirtmek gerekir ki, ada bilim iin resim, yaz kadar nemlidir. Paleolitik heykeller ve resimler yalnzca gizsel "sanatsal gd"lerin bir anlatm deildir. Sanat kukusuz bunlar yapmaktan holan yordu, ama sadece bu zevk iin resim ya da heykel yapmad, daha ciddi ve ekonomik bir amac vard. zellikle maara resim ve kazlar iin bu geerlidir. Resimler genellikle, gn girmeyen kire ta maaralarn en kuytu kelerine yaplrd. Resimleri yaparken de sanat ok uygunsuz durumlara girerdi, srt st yatar ya da darack bir geitte arkadalarnn omuzuna tnerdi. stelik ksk, yapma bir kta alrd: maaralarda gerekten ta lambalar bulunmutur; yakt olarak ya, fitil olarak da yosun kullanlm olmal. Resimlerin hemen hemen tm, hayvanlarn, aslna ok uygun birer portresiydi. Ressam anlalan resimlerini canh yapabilmek iin ok urard. Elimizde deneme resimleri, ta paralarna izilmi eskizler vardr, bunlar maarann duvarna izilecek olan gerek sanat yaptnn n 50

almalaryd. Bu gzlemlerden anlalaca gibi, maara sanatnn bir by amac vard. Sanatsal retim gerekte bir yaratma eylemidir. Ressam bo duvara resmini izer, bir de bakarsnz, nce bombo olan duvar da bir sr belirmitir! Bilimsel olmayan kafalara gre bylesine bir yaratcln, d dnyada bir karl bulunmaldr, stelik bu karlk yalnzca grlmez, yenilebilirdi de! Ressam duvara sr resmi izin ce, darda da avclarm vurup yiyebilecei canl bir sr bulunurdu. Baary gven altna almak iin sanat bazen (ama ender olarak) sr resmine, srn gsne saplanrm bir ok da eklerdi. Bu nedenle Orinyak ve Magdalen sanat, ama asmdan pratik bir sanatt; kabilenin besini olan hayvanlarn salanmas amacn gt mekteydi. Ayn biimde Avustralyadaki A runtalar ve dier ada

Ispanyann gneydousundan Ta devrine ait bir resimden ok ve yay 51

besin avclar yenir hayvan ve bitkilerin bollamas iin danslar ve baka trenler dzenlerler. Bunm anlamm kendileri de farketseler "besin avclar" deyimine hemen kar karlar, nk bu deyim onlar besin reticilerinden ayrm olur. Bir Aruna yle yant verebilir: "Bu trenler, tpk ekip bimek gibi, gerekli bitkilerin bolca yetimesi iin yaplr." Resimler, kukusuz, baka by trenleriyle de ilgiliydi. Montespan maarasnda, g eriilen bir kuytu kede, Magdalen dnemin den kalma byl bir resmin nnde genlerin bacak ve kala izlerine rastlanmtr. Bu da, bugn yaban kabilelerindeki erginlik trenlerini anmsatu-. H er ne olursa olsun sanat iyi yetitirilmi bir uzman olsa ge rek. Dordogneda bulunan Lemeuil gibi, akl talar zerinde resim denemelerine rastlanmtr. Bu talar, bir sanat okulunun resim def terleri olabilir; baz talarda ise, sanki usta eliyle yaplm dzeltmeler de vardr. Sanat-bycler uzmand, bu grevleri iin zel olarak yetitirilmilerdi. Byle olunca da saygnlk ve yetki sahibiydiler, onla rn rgtlerinde bu durum geerliydi. Sanatlar geri uzmand ama gene de grubun avclk eylemlerinin dnda tutulmazlard. Hayvanla rn gerek boyutlarnda ve eitli biimlerde izilmi olan bu resim ler, zaten ancak bir avc gzyle yakndan hayvan izleyen ve tanyan insanlarca baarlabilirdi. Paleolitik sanatn dier rnleri de by saylabilir ama ama ve kullanmlar bakayd. Piedmost ve daha ender olarak Ortnyak yre lerinde ta ya da fildiinden oyulmu kk kadn heykelciklerine rastlanmtr. Genellikle bedenler ok dzdr ve seks organlar abar tlmtr, ama yz hemen hemen bombotur. Kadmlann dourgan gleri bu talarn iinde olduuna, bu gcn kabileye av ve bitki sa lamakta yardmc olacana inanlrd. Son olarak da. Yukar Paleolitik sanatn, o a insanlarnn zoo loji bilgilerinin dzeyini gsterme asndan bir deeri olduunu da belirtelim. izgilerinin aslna uygunluu, besin salayan hayvanlarn ne denli incelenmi olduklarn gsterir. Resimlerden, o a hayvan larnn, hatta balk ve geyiklerin bile ka tr olduklar anlalabilir. Magdalenler kukusuz modern zoolog gibi bu trleri tanrd. Hayvan fizyolojisi hakknda bilgileri de vard. Hi deilse kalbin nemini biliyorlard; yaral bir sr resminde, kalp, ok saplanm olarak izil mitir. te yandan, Magdalen ve Orinyak sanat somuttur. Resimler hayvanlarn, belirli konumlarda, tek tek portreleridir. Genellenmi hibir yanlar yoktur. Bu da Magdalenlerin soyut dnceden yoksun 52

olduklar anlamna gelmez. Yalnzca, dncelerinin elden geldiince somut olduunu gsterir. Ispanyann dousundaki resimler daha sonraki bir dneme ama belirgin bir sosyal gelenee aittir; bu resim ler daha cansz ve daha az kiiseldir; empresyonist resimlerdir ve u ya da bu geyik ya da insan deil de, genel olarak geyik veya insan resimleridir. Hatta, Buz andan sonra resimler olduka tutucu bir tre ynelmiti. Ressam artk canh bir geyiin portresini yapmak ya da resmi canl bir geyie benzetmek amacnda deildir; bir ka fra darbesiyle ve en az izgiyle bir geyik resmi ortaya karmak ister. te yandan, gerek dnyada geyik saysn arttrmak iin, tpatp benzeyen bir geyik resmi kadar bir iki izgiyle belirtilen geyik resminin ayn dzeyde etken olduunu da renmitir. stelik artk somut dn meye de almtr. u ya da bu geyik yerine, genel olarak geyik kavramm edinmitir, kiisel her bir ayrnty, eitli zamanlarda ge yikleri birbirlerinden ayran zellikleri bir yana brakarak, en genel lemi biimi simgeletirmitir. Yukarda anlatlanlar, pek kusursuz olmasa da. Eski Ta an da, jeolojinin pleistosen anda, insan geliimini gstermektedir. Bugne dek arkeoloji bilimin bulgularna gre, Fransadaki Magdalen kltr bu upuzun srenin en parlak baarsdr. Burada anlatlanlar la, av ve besin toplama ekonomisiyle elde edilebilen bolluk, incelik ve nfus younluuna biraz k tutmaya allmtr. "Besin toplama" deyimi altnda eitli yaama trlerinin toplandna ancak bu deyimle yanl anlamlara da saplabileceine iaret edilmitir. Oysa neolitik devrimin balangc ve yeni ekonominin yaratlma s, Avrupadaki Magdalenler tarafndan gerekletirilmi deildir. M agdalenler baarlarn zel bir evreye baaryla uyum salam olmalarna borludurlar. Buz a geip de, stepleri ve tundralar ormanlar kaplaynca, fil, sr, at ve geyikler Fransadan gp gitmi ler, bu hayvanlarn avlanmasna dayal olan kltr de yok olmutur. Arkalarnda bylesine grkemli antlar brakmam olan baka insan lar da, "besin retici" denen yeni bir ekonomi yaratmlardr. Halta belki de Avrupadaki Orinyak ve Magdalen avclarn zamannda bile baka ktalarda baka insanlar bitki retmeye ve hayvan yetitirmeye balamlard. Profesr Menghin ve bakalar bu tr dnmeye y nelmilerdir. Ama bu dnceyi kantlayacak bir belge henz ortaya km deildir. Elimizdeki bilgilere gre. Eski Ta anda, yeni Pleistosen dneminde, tek geim yolu besin toplamak ve avlanmakt.

53

V. BLM

NEOLTK DEVRM
Buz ann usuz bucaksz sresince insan, Doaya kar dav rannda hibir deiiklik yapmamtr. Ne bulduysa onunla yetinmi tir; ama bulduunu daha iyi salamak, saladktan sonra da semek iin eitli yntemler getirmitir. Buz ann bitiminden hemen son ra insann (daha dorusu baz toplumlann) evresine davran kkl bir deiiklik geirmi, bu deiim tm insan tr iin devrimsel yenilikler yaratmtr. Bunu sayyla anlatmak gerekirse. Buz andan bu yana geen sre, insann ya da insana benzer yaratklarn yery znde eylemde olduklar sreye oranla ok ksadr diyebiliriz. Buz sonras dnemin en ok on be bin yl srd sanlr, oysa ondan sonraki sre de en az 250.000 yldr. nsan, ancak yirminci yzylda, doa ile ibirlii sonucu doaya baat olmann yollarn bulmutur. nsann baat oluu yava yava sregelmi, etkenleri ar ar birikmitir. Bunlarn arasnda bazlarn, I. Blmdeki leklerimize gre, devrimsel olarak nitelendirebiliriz. nsan ekonomisini tmden deitiren ilk devrim, insan besin kaynana baat klmtr. nsan ekip bimeye, bitki yetitirmeye, semesini bilerek yenilebilir ot, kk ve aalar gelitirmeye balamtr. Karlnda besin, barnak ve bakm salayarak baz hayvanlar evcilletirmeyi ve kendine balama y da baarmtr. Bu iki aama birbirine yakndan balantldr. Baz bilginlere gre, ekin yetitirme hayvan beslemeden daha eskidir. Baz larna, zellikle Alman tarih okuluna gre de, baz insan gruplan ekin yetitirirken, bazlar da hayvanlan evcilletirmekteydi. Pek ender olarak baz bilginler de, ekin yetitirme dneminden nce uzun sre otlak ve ayrlardan beslenme sresinin yer aldn syler. Konumuzu daha iyi aydnlatabilmek amacyla, biz burada birinci gr ele alacaz. Bugn bile pek ok kabile, evcil hibir hayvan olmadan ekin yetitirerek geinir. Orta A vrupada ve O rta inde baat olan ekono mi yzyllarca iftilik olmutur; arkeologlarn bulgularna gre en eski iftiler evcil hayvanlarla deil yalnzca iftilikle ve belki de biraz avlanarak geimlerini salamlardr. Pek ok bitki, ekim yoluyla salam bir besin tr salayabilir. Pi54

Neolitik apalar rin, buday, arpa, akdar, msr, yerelmas, tath patates bugn bile pek ok inam beslemeye yeterlidir. Ama bugn bize dek varan yce bir kltr birikimine en ok katkda bulunan uygarlklarda ekonomi nin temelinde buday ve arpa vardr. Bu bitkilerin salad besin gc yksektir, tohumlar kolayca saklanp banndrlabiUr, verim ol duka yksektir, en nemlisi de ekim im gerekli iilik ok vakit almaz. Tarlann hazrlanmas ve ekilmesi kukusuz byk aba ister; 55

ekin olgunlarken otlann ayklanmas, tarlalarn gzlenmesi gerekir; ekinin biilmesi iin de toplumun tm birlikte alr. Bu abalar mevsimliktir. Ekimden hemen nce ve sonra, tarlalarn hi bakm istemedii sreler vardr. Ekini yetitirenlerin bol bol bo vakti olur, bu srede de baka uralara ynelebilirler. Oysa pirin yetitirenler bundan yoksundur. Geri bu ura buday yetitirmek kadar ok aba istemez ama daha uzun srer. Akdeniz havzas, Anadolu ve Hint uygarlklar, tahla ynelik ekonomiler zerine kurulmutu, ama biz dikkatimizi buday ve arpa ya dayal ekonomilere evireceiz. Bu uygarlklarn tarihi, br uygar lklara karn, ok daha genilemesine incelenmitir; ksaca bunlara deineceiz. Gerek buday, gerekse arpa, yaban otlarnn evcilletirilmi tr lerdir. Ama bu ekimde, tohum iin en iyi bitkinin seimiyle, bilinle ya da rastlant olarak alanma yaplmas sonucu yaban ot tohumlarna oranla beslenme gc ok daha yksek bitkiler elde edilmitir. Bu dayn atas olan iki yaban otu bilinmektedir; gernik ve triticum dicoccm. H er ikisi de yaban otu olarak dalk alanlarda yetiir - birine Balkanlarda, Krmda, Anadoluda ve Kafkaslarda, brne Filistin ve belki randa rastlanr. Bugnk yetime biimi aldatc olabilir; tarm balad alar dan bu yana iklim ok deimitir, bitki orafyas ile iklime baldr. Bu nedenle, baka varsaymlarla konuya eilen Vavilov buday reti minin balang yeri olarak Afganistan ve Kuzey Bat ini ne sr mektedir. H er neyse, triticum dicoccum kk, dk kaliteli bir budayn atasdr, tarih ncesi alarda Orta Avrupada retilirdi, hl da Anadoluda yetitirilir, retilerek, bu trden ok daha stn bir tahl elde edilebilir. Germik, Msr, Anadolu ve Bat Avrupada retilen en eski buday trdr ve bugn de hl yetitirilmektedir. Ama gnmzn ekmeinde kullanlan buday genellikle nc bir trdendir (Triticum vulgare)] bu trn atas bilinmemektedir. Belki Germik ile bilinmeyen bir otun alanmasndan olumutur. Mezopo tamya, Trkistan, Iran ve Hindistanda bulunan en eski buday to humlar bu trdendir. Arpann yaban atalar da da otlardr. Kuzey Afrikada Marmarikada, Filistinde, Anadoluda, Kafkasyada, ran ve Afganistanda ve Trkistanda bu tre rastlanmtr. Vavilovun yntemlerine gre de arpa retimi zekleri Etiyopya ve Gneydou Asyadr. Ekimin nere de balad, bir tek zekte ya da bir ok yerde mi yapld bugne dek bilinememektedir. Filistinde barnak olarak kullanlan maara kalntlarnda orak ile ilk devrimle ilgili olmayp besin toplama eko 56

nomisine zg baz aletler bulunduundan, tahl retiminin Filistin yaknlarnda balam olduu sav ileri srlmektedir. Bu maaralarda yaayanlarn (bunlara NatufianXzx denilir) baka yrelerdeki daha geliik gruplardan baz kltr unsurlar edinmi geri kabileler olduk lar, kendi ekonomilerini henz rgtlendirmemi bulunduklar da sylenebilir. Besin retimi ekonomisinin balangc, bir devrim olarak ilgili herkesi etkilemi olmaldr; bu da nfus erisinde grlebilir. Geri beklenilen bu nfus artm kantlayc "nfus istatistikleri" yoktu. Ama bu nfus artnn gerekletii varsaym da kabul edilebilir. Besin toplayan topluluklar, bulabildikleri besin maddeleriyle snrlydlar av hayvanlar, balk, yenilebilir kkler ve brtlen gibi bitkilerin nfusu snrlam olduu bir gerektir. Bu kayna, bycler ne derse desin, insan abas arttramazd. Gerekten de toplama ve avlanma uralar gelitirildike, bir noktadan sonra gerek av hayvanlar, ge rek besin bitkilerinin kayna kuruyacakt. Avc nfusun, eriebildii kaynaklara say bakmndan uyduu grlmektedir. Besin kaynan arttrmak iin daha ok tohum ekmek, daha geni alanlar ekime amak gerekir. Beslenecek az arttka, ekecek el de oalr. ocuklar da ekonomik adan yararl olmaya balamlardr. Av clara, ocuk yk olur. Aile kilerine katkda bulunacak yaa gelinceye dek bunlarn beslenmesi gerekir. Oysa kck ocuklar bile tohum ekmekte, kular kurtlar kovmakta yararl olabilir. Koyun ve sr srlerine kzl erkekli ocuklar bakabilir. Bu nedenle yeni ekonomiy le birlikte nfusun da artm olmas olasl yksektir. Nfusun hzla artm olduunu arkeologlar saptamlardr. Baz yrelerde, nceleri bo ya da ok ssz olan alanlarn birdenbire kalabalklamas ancak byle yorumlanabilir. Fayum ukurunu bir zamanlar doldurmu olan gln evresinde bol sayda Eski Ta a aletlerinin bulunmu olmas gerekten il gintir. Ama bu aletler binlerce yl sresince birikmi olduundan belki de ok seyrek bir nfusa iaret etmektedir. Sonra, anszn, kalabalk kylerle evrili olduu anlalan kylara rastlanr, buradaki halkn da iftilikle urat bellidir. Birinci avlandan Kahireye kadar uzanan Nil vadisinde gelimi kylerle bezeli dizi dizi yerler vardr, tm de ayn zamanda balam ve M.. 3000 yllarna dek ar ar gelimitir. Kuzey Avrupann ormanlk ovalarn ele alalm. Buz andan sonra, ky boyunca ya da rmaklarn yan bandaki gllerin kylarnda avc ve balklarn yerleme alanlarn buluyoruz; ormandaki kumluk dzlklerde de ayn duruma rastlarz. Bu yreler den toplanan kalntlar, bir ka bin yHk srelerde birikmi olabilir, o 57

zaman da, ancak seyrek bir nfusa aittir. Derken, bir iki yzyl iinde, nce Danimarka, hemen ardmdan da Gney sve, Kuzey Almanya ve Hollanda, ok iri talardan yaplm mezarlarla bezenmeye bala mtr. Bylesine mezarlklar yapmak iin byk g gerekirdi, ger ekten de bazlarnda 200 iskelet bulunmutur. Demek ki o sralarda nfus art ok hzL olmutur. Bu blgelerde, bu koca mezarlarn mimar olan ilk iftilerin ilk gmenler olduu da sylenebilir. Bun larn da kaykla Ispanyadan Orkneyi dnerek ve Kuzey Denizini aarak geldikleri dnlrse, ilk gelen gmen nfusunun kabark olmad dnlebilir. M ezarlardan anlaldna gre, nfus kalaba lk deildi; birka gmen ailesi tm yeleriyle yol olmutur ya da tarm olanaklar aramak amacyla kuzeydeki doa kaynaklarn ince lemek iin yola kan gmen kafilelerindeki yal avclar lmtr ve bu mezarlar yaplmtr, diyebiliriz. Son olarak unu da belirtelim: Avrupada Yeni Ta ama balanlan iskeletlerin says, Eski Ta ana ait tm iskeletlerin saysndan birka yz kat fazladr. Gene de Avrupada Yeni Ta a 2000 yl akn bir sreyi kaplamtr - bu da Eski Ta ann sresinin yzde birinden azdr! Kant stne kant ymak gereksizdir; bu kanllarn yneldii sonu da belirgindir. Ancak ilk devrimin ardmdan -am a hemen ar dm dan- kendi trmz gerekten hzla artmaya balamtr. Bu ilk ya da "neolitik" devrimin dourduu dier sonulara daha sonra deine ceiz. imdilik bu konuyu burda keselim. Tarma balamakla yeriik bir yaam tr semek birbirine ka rtrlmamaldr. teden beri iftinin yerleik yaamna kart olarak "evsiz barksz avc"nm gebe yaam gsterilir. Bu kartlk gerekddr, uydurmadr. Pasifik kylarndaki kara ve deniz avcs kabilelerin yaamndan, geen yzylda, derli toplu, ssl hatta lks tahta evlerle bezeli yerleik kyler vard. Buz anda Fransada yaayan Magdalenler de kukusuz kuaklar boyunca ayn maaralarda barmmlard. le yandan, baz ekim trleri de ekicileri bir eit gebe yaam na zorlar. Bugn bile Asya, Afrika ve Gney Amerikada ekim yap mak demek alhkta ya da ormanda bir para topra bulup temizle mek, apa ya da sopayla kazmak, tohumu ekmek, sonra da rn kaldrmak demektir. Toprak srlmez, gbrelenmez, yalnzca ertesi yl yeniden ekilir. Bu durumda, aradan bir ka mevsim geince verim gzle grlr biimde der. Bunun zerine yeni bir toprak paras temizlenir, bu toprak da verimsizleinceye dek bu yntem yenilenir. ok gemeden, yerleme alanna yakn topraklar tmden kralar. buraya varnca insanlar yola der, baka yrelere yerleir. Ev eyalar, kolayca tanacak kadar basittir. Evleri derme atma oldu 58

undan, otura otura kendiliinden yklacak duruma gelmitir, kolayca yenileri yaplr. Yukarda anlatlan, tarmn en basit biimidir, ounlukla apa ekimi ya da bahe kltr denir. ok gemeden bu ekicilere Doa bir sorun yneltmitir: Topran kralamas sorunu. Bununla baa kmann en kolay yolu, kamak, baka yrelere gitmektir. Gerekte bu zm gzeldir, yeter ki bol bol ekilir toprak bulunsun ve ekiciler, gebelikle badaamayacak geliim ve rahatlk aramasn. stelik bir ka ylda bir ormann bir baka yerini skp temizlemek de ekilir i deildi ama yeni bir zm bulmaktansa, bu yol daha kolay saylrd. H er neyse, tarih ncesi alarda A lplerin kuzeyinde Avrupada ba tan baa bu yntem srd gitti. Baz Alman kabileleri arasnda, bizim amzn balangcna dek srm de olabilir: corafya bilgini Strabon. Alman kabilelerinin her an yerleme alanlarn deitirmeye hazr olduklarn yazar. Bugn de Assamda Negaslar, Amazon havzasnda Borolar gibi pirin ekicileri arasnda, hatta Sudanda buday ekicileri arasnda da bu yntem geerlidir. Oysa bouna aba dr, nk ekilebilir olan yer ne olsa snrldr, nfus kstlanr. Gebe bahe kltr en ilkel ekim tr olmakla beraber, ne en basit, ne de en eski trdr. imdi kra ya da l olan topraklar eridinde, lml kuzey ormanlaryla, tropiklerin byk ormanlar ara snda ekime en elverili topraklar ounlukla ovalardaki tepelerden akp gelen toprak birikimleriyle, belirli srelerde yataklarmdan taan rmaklarn vadilerindedir. Bu kuru blgede, koca rmaklar ve sel solarnn aznda biriken kumlu amurlar, ln ksr kumlar ve kuru kayalarnn ortasnda cennet gibi ykselir. Bu topraklarda, ekinlerin remesi iin belirsiz yamurlarn salayamad slaklk, sel artklary la salanr. te bylece. Dou Sudanda H adendoada, Nil rmann her gz ardnda brakt amurda akdar tohumlar dalr, sonra filiz salard. Sinai Dann tepesinde frtna koptu mu, El Ari vadisinden aa seller de akt m, lde yaayan Araplar taze taze akan amurla ra hemen arpa tohumu eker, hasad beklemeye koyulurlard. Seller bylesine kullanlnca, yalnz ekini sulamakla kalmaz, yeni toprak da getirirdi. Sel sulan da yamalarndan akarken topladklar kalntlarla sar ve amurlu bir hal alr. Yatak dzlenip de sular daha yava akmaya balaynca, bu amur yol boyunca topraa ker ve bylece bol bol amur katman oluur. Bir yl nceki ekinin topraktan ekip ald kimyasal m addeler bu amurun iinde vardr, toprak bylece her yl yenilenmi ve gbrelenmi olur. Doal sulama koulla r altnda, ekicinin artk gebe olmas gerekmez. ki ekin arasnda sel olduu srece, yllar yh ayn toprak parasn ekebilir. 59

Bu tr tarm, ancak buday ve arpann atas olan yaban bitkileri nin yerel olduu blgelerde gerekleebilmitir. Perrynin grne gre, sulama en eski tarm yntemidir. zellikle Nil Vadisi, tahl ekimi iin ok elverili bir blgedir. Etiyopya ovasnda muson ya murlaryla kabaran Nil, her gz dzenli biimde taar ve yatan aar. Sel, kavurucu scaklar getikten sonra gelir, bylece yeni filizle nen bitkileri skp gtrmez. Bu nedenle Perrynin sav, Nilin d zenli ve gvenilir tamas nedeniyle, insanlarn bilinli olarak tohum ekip bymesini bekledikleri yolundadr. Besin toplayclarn, tarma gemeden nce, besin olarak yaban buday ve arpasn kullanm olmalar gerekir. Bu tohumlardan bir avucu Nil sellerinin getirdii amurlara serpildi mi, ekilmi tm tahllarn atalar rer. Doal sula ma da bylece tm tarm yntemlerinin balangc olur. Perrynin tarmn balangc olarak Msr topraklarn gstermesi kukusuz yalnzca bir kuramdr ve daha nce belirttiimiz gibi, tar mn Filistin kaynakh olduu sav kadar bile kant yoktur. Nil Vadisine en eski tarmclar yerletii vakit, Yakn Dou ve Kuzey Afrikada yamurlar imdikinden daha boldu, bu nedenle de ekin retmek iin tek yol sulama olamazd. Tahj yetitirme dn kukusuz abuk yayld; Kuzey Suriye Irak ve ran ovas, Msrdaki en eski tarm kyleri kadar eski olmasa da onlara yakn bir tarihe dek uzanan saysz tarmsal kylerin kahntlaryla doludur. Bu hzl yaylm, ancak gebe bahe kltryle gerekleebilmitir. Nil Vadisinin ender ko ullar altnda gelien bir yntemin, ok baka ve daha az elverili olan ran ve Mezopotamyaya yaylm olmasnn nedenlerini anlamak g tr. Avrupaya gelince, tahl retimi herhalde ilk kez Afrikadan Bat Avrupaya yaylan apa ekicileriyle. Tuna havzasndan Belika ve Almanyaya gedenler tarafndan tantlm olmal; nk buday ve arpann yaban atalar Balkanlarn kuzeyine den blgelerde yoktu. te yandan, Msrda tarm hi de basit deildi. Doal duru munda, Nil Vadisi, bir dizi bataklktan oluurdu, yer yer de, sk ormanlar ve iinde barnan gergedanlarla baka korkun hayvanlar gezinirdi. Bu alan ekilebilir topraklar durumuna getirmek iin nce bataklklar kurutmak ve tehlikeli hayvanlar uzaklatrmak gerekirdi. Bylesine bir giriim de ancak elverili aletlerle donatlm, rgtlen mi byke bir toplumun iidir. Anlalan Nil sellerine dayanan tarm, aba ekiciliinden sonra gelmi ve bu trden gelimitir. G er ekten de tahl ekiciliin nerede ve nasl baladn aratrmaya demez. Besin retiminin nasl kt ve gelitii, kark iftlie nasl dntn aratrmak daha elverilidir. Avrupa, Yakn Dou ve Kuzey Afrikada arkeologlarn inceledi 60

i en eski, tarm yrelerinin hemen hemen tmnde, temel endstri, kark iftiliktir; tahl retiminin yan sra besin olarak hayvan da yetitirilmekteydi. Bu ekonomi "neolitik" an zelliidir. Besin ola rak beslenen hayvanlarn says ok deildi; boynuzlu hayvanlar, ko yun, kei ve domuz. Daha sonraki alarda ya da baka lkelerde bu hayvanlara bakalar, zellikle kmes hayvanlar eklenmitir. Boynuz lu hayvanlar bol otluk ister ama iyi sulanan steplerde, doal olarak sulanan vadilerde hatta ok sk olmayan ormanlarda bile yaayabilir. Domuzlar bataklk ya da ormanlk toprak sever; koyun ve keiler de tmden l olmadka kurak topraklarda da yaayabilir, her iki tr de dahk yreleri sever. Yaban keileri herhalde Avrupa ile Asyay ayran dalar boyunca yaam olmah, belki Pirenelerden ya da hi deilse Balkanlardan douya, Himalayalara dek yaylmlardr. Ya ban koyunlar! da ayn uzantda ama ayr tr olarak yaamtr. Muflon koyunlar Akdenizdeki adalarda ve Trkiyeden Bat rana dek Yakn Douda remitir; uryal koyunlarmn yeri ise daha dou da, Trkistan, Afganistan ve Pencaptayd; daha douda da O rta Asya topraklarnda argal koyunlar yaamtr. Afrikada yaban koyunu yoktu. En eski Msr koyunu uryal trndendi, en eski Avrupa koyunlar da yle. Oysa muflon koyunu Mezopotamyadaki en eski antlarda bile uryal koyunuyla birlikte grlr. Hububat yetitirme urasnn beii olan blgelerde bugnk iftlik hayvanlarmzn atalarnn ya ban olarak yetitikleri okuyucunun dikkatinden kamayacaktr. Ama bu gerek yaban koyunlarmn Afrikada grlmeyii nedeniyle Msr n karma iftiliinin balad yer olabilecei sansn zayflatr. Daha nce de belirtildii gibi, besin retimi ekonomisinin kurul duu dnem ayn zamanda ilk iftilerin belirdii ve yaban atalarm zn tahl yetitirip evcil hayvan rettii yar tropik blgelerde iklim krizinin ba gsterdii dnemdir. Avrupa buz rtlerinin erimesi ve bunlarn zerindeki yksek basn ya da antisiklonlarm kaslmas sonucu Atlantikten gelen ve yamur tayan dk basn kuzeye yneldi. Kuzey Afrika ve A rap Yarmadasn sulayan saanaklar Av rupann zerine kayd. Kurakhk ba gsterdi. Kukusuz, bu deiiklik anszn olmad. lk bata, seyrek olan kuraklk sertleti ve daha uzun srd. ok kurak blgelerde yamurun biraz azalmas bile ok olum suz sonular verir. ayr ve otlaklarn yerini, yer yer vadilerle bezeli usuz bucaksz ller alr. Ylda otuz santimlik bir yamurla rahata yaayabilen bir ka hayvan tr, yalar iki yl azahnca, artk nfus durumuna der. Ot yiyici hayvanlar besin ve su bulabilmek iin, giderek azalan derele re ve su birikintilerine, vahalara r ama alanlarda et yiyicilerin, 61

aslan, kaplan ve kurtlarn saldrsna urar, nk onlar da su ardnda vahalara ynelmitir. Bu tehlikeler insanlara da yneliktir; aym ne denlerle avclar bile derelere ve vadilere sk sk uramaktadr. Artk hem avc hem de av kuraklk tehlikesine kar g birletirmitir. Avc ayn zamanda hayvan reticisiyse, giderek trleri azalan hayvanlara da bir eyler vermesi gerekir: ekin kahntlar hayvanlar iin elverili bir otlak olabilir. Ekin kaldrldktan sonra, retici artk yan a koyunlarm ve yaban kzlerinin ekin alanlarma girmesine karmaz. Bu hay vanlar baka yerlere kaamayacak kadar zayf, kesip yenemeyecek kadar da chzdr. Oysa insan, bu hayvanlarn huymu suyunu inceleye bilir, bunlar yiyecek aslan ve kurtlar kovabilir, hatta artan besiniyle onlar besleyebilir. Buna karlk bu hayvanlar da evcilleip, insana yakm yaamaya ahr. Bugn avclar, kukusuz tarih ncesi avclar da, holandklar iin ya da tren amacyla yaban hayvan yavrulan beslemeye alktr. nsan, dman hayvanlar korkutsun diye kpei kendi barnandan kovmam, kendi yiyecek artklarm da vermitir. Kurakln, bylesine artmas sonucu, retici yalnzca yaban hayvalanmn yavrularn deil, diili erkekli, bykl kkl her eit hayvan srlerini kendi barnak evresine sokmutur. Bylesine yan evcil eit eit hayvanla rn, kolayca yakalanacak av niteliinde olduunu anlad^ an, hayvan evcilletirmeye balam demektir. Bundan sonra artk bu et birikimini dikkatle ve arla kama dan kullanmay renmesi gerekiyordu. Hayvanlar gereksiz yere korkutmamay, en gen ve en evcilini ldrmemeyi renecekti. En sessiz ve uysal boay ya da kou ldrmeye balad vakit, seenekli reticilie de balam demektir, bylece evcilletirilemeyen yabanla r semez, daha yumuakballar yeler. Ayn zamanda da bu yeni olanaklarla hayvanlarn alkanlklar ve yaam biimlerini yakndan izleyebilir. Bylece hayvanlarn reme srelerini, besin ve su gerek sinmelerini de renir. Bilgiye dayanarak davranlarn yrtr. Ye niden ekim vakti gelince, hayvanlar kovup srmez, tam tersine onlar uygun otlak ve sulak yerlere gtrr ve et yiyici hayvanlara kar korur. te, yalnzca uysal ve yumuak bal deil, ayn zamanda insana bal hayvan srlerinin beslenmesi de byle balam olmahdr. Bu sonu, bu yaama zg iklim zelliklerinin srp gitmesiyle ve uygun hayvanlarm avc insanlarn barnak yerlerine gelmeleriyle gerekleebilrdi. Kukusuz eitli hayvan trleri zerinde denemeler yaplmtr. M.. 3000 dolaylarnda Msrhlar antilop ve geyik srleri beslemilerdir. Gerek bu gerekse bilmediimiz nice baka deneyler 62

baarsz olmutur. yi bir rastlant olarak, Asyann kurak alanlarnda inek, sr, koyun, kei ve domuz da vard. Bunlar insanlara bal kaldlar ve ardlarmdan gittiler. lk bata evcilletirilmi hayvanlar anlalan besin olarak, beslen di. Baka kullanmlar daha sonra bulundu. Belki de otlak olarak kullanlan topraklarn ekime daha elverili olduu sonradan anlal m, gbrenin deeri erge renilmitir. Hayvanlarn salmas ise, insanm kuzu, buza ve olan st emiini yakndan izlemesiyle ba lam olmal. Ama renildii an da st temel bir besin maddesi olmutur. stelik bu besin, ^y v an ldrmeden, yani sermayeyi ye meden salanabilmekteydi. te seenek gene uygulanmtr. En iyi st veren hayvanlara iliilmemi, dier buza, kuzu ve olaklara oranla bunlar beslenmitir. Daha sonralar da koyun ve keilerin postlar deer kazanmtr. Belki daha nce bitki saplarna uygulanan yntem bu postlara uygulanm, bylece kumalar dokunmu, ya da post dvlerek kullanlmtr. Yn, seenekli retimin yapma bir rndr. M.. 3000 yllarndan sonra bile Msrllar yn bilmiyor lard. Oysa Mezopotamyada bu tarihten ok nce koyunlar ynleri iin retilmekteydi. Yk tamak, sapan srmek, ara ekmek iin hayvann koulmas ok daha sonralar balamtr ve daha ilerde, insan ekonomisinde ikinci devrim incelenirken sz edilecektir. Basit retimin temel nitelikleri daha nce belirtildi. Kuzey Afri ka, Yakn Dou ve Avrupadaki neolitik yerleme alanlarndaki temel ekonomiyi anlayacaksak, bu zellikleri hayvan retimiyle birlikte ye niden gzden geirmeliyiz. Beslenen hayvanlarn says azsa, daha nce anlatlanlar geerlidir: hayvanlar ekin toplandktan sonra tarla da, baka mevsimlerde de yerleme alannn evresindeki otlaklarda otlatlr. Birka ocuk ve gence de hayvanlarn bakm verildi mi, toplumun bundan baka bir i grmesi gerekmez. Ama srler belirli bir sayy anca, bunlara zel bakm ister. Aalar ve allar kesilip, otlak yerinin geniletilmesi gerekebilir. Irmak vadilerinde, hayvanlara otlak salamak iin zel ayrhklar alr ve sulanr. Hayvan yemi olarak zel ekim yaplp rn biriktirilir; ya da kuru mevsimde yiyecek bulmalar iin hayvanlar ok uzak yerlere gtrlr. Akdenizde, ran ve Anadoluda, kn karla kapl olan dalar yazn ok elverili birer otlaktr. Koyunlar ve sr srleri baharda dalara karlr. Byle olunca da toplumda belirli kiilerin srleri dalara gtrmesi, yaban hayvanlarndan korumas, bu hayvanlar samas gerekir. Bu obanlar yanlarnda buday, arpa ve baka donatm da birlikte gtrmesi zorunlu olur. Baz ender durum larda da, toplumun bir kesiti hayvan laryla birlikte yazn dalara ger. Oysa scak ve'kurak lkelerde, sz 63

gelii ran, Dou Sudann baz yreleri, kuzey-bat Himalayalar gibi yrelerde, toplumun byk bir blm scan kasp kavurduu vadi den kalkp srleriyle birlikte daha serin olan dalk blgelere kar. Tarlalara ve evlere bakmak iin pek az kii geride kalr. te bu noktadan sonra, ekimin ok az yer tuttuu, salt krsal ekonomi balar. Salt krsal ekonomi bilinen bir yaam trdr, Asya da pek ok insan bu tr bir yaam iindedir: A rap yarmadasndaki Bedeviler, Orta Asyadaki Moollar bunun en gzel rnekleridir. Bu tr yaamn ne denli eski olduu bilinmez. Bu krsal kiiler, arkeolog lara ipucu salayacak pek az iz brakmlardr. Deriden kaplar ve sepetler kullanmlar, maaralarda deil, ktklere ya da ta, tula duvarlara balanan adrlarda yaamlardr. Deri kap kacak ne yazk ki kalc deildir; adrlarn asld srklarn da ardlarnda iz braka cak kadar derin ukurlara kazlmas gerekmezdi. (Tahta rr ama ada arkeoloji, aradan be bin yl gese de srn at ukuru tanyabilir.) Salt krsal insanlarn tarih ncesi yerleme alanlarnn saptanamamas bu tr insanlarn yaamadna kant deildir. "Tarihsel okul"un savna gre, salt krsal ekonomi ile salt apa ekonomisi ilk bata ayr ayr srdrlmtr, birleik iftilik de bu iki ayr yaam kaynamasyla ortaya kmtr; bu sav pek de yabana atlamaz. Oysa Forde salt krsal ekonominin srekli olamayacan savunmutur. Bu gn krsal kabilelerin ou ekin yetitirirler, geri bu geliigzel bir ekimdir; ama kendi ekin yetitirmeyen krsal gebeler her zaman, ekonomik adan, yerleik kyllere baml olur. Ekiciler, br ge belerin tutsa olsa da, yaamlar iin temel unsurlardr. Kayna ne olursa olsun, hayvan retimi insana, tpk ekim gibi besinine baat olma olanan vermitir. Besin reten ekonomide, kark iftilik iin hayvan retimi eit bir ortak durumundadr. "retim" kavramnn, trl geim trlerini kapsamas gibi, "kark iftilik" de ayn eit eitlilii kapsar. eitli "Ekim" trleri birletiri lebilir, ama hayvan besimine kar davran belirgindir. Deiik trle rin nasl birletirildii daha nce akland. Besin reten ekonomide somut uygulamalarn ne denli eitli olduu asla unutulmamaldr. Besin retiminin, besin toplayclktan hemen sonra gelmedii de unutulmamahdr. Bugn avclk varhkl kiiler iin bir spordan teye gitmiyorsa, balk avcl hl byk bir endstridir ve insanlarn byk ounluunun sofrasna katkda bulunur. lk bata hayvan, ku, balk avcl, meyva, smklbcek, bitki toplaycl, besin toplayan grup iin temel eylemlerdi. Av eti, balk, brtlen, fndk, fstk, karnca yumurtas gibi yiyeceklere, arpa, buday, st ancak bir ek 64

salamaktayd. Belki de, efendileri avchk gibi cidd iler ardmdayken, ilk ekimi kadmlar yapmlardr. Ekim, bamsz ve nemli bir endstri durumuna ancak yava yava gelebilmitir. Arkeoloji kaytla r Msr ve randa ilk kez neolitik toplumlan ortaya kard vakit, besin toplama dzeni ile ekin yetitirme ve hayvan besleme dzeni eit dzeydeydi. Besin toplama urasmn ekonomik nemi daha sonralar yitirilmitir. kinci devrimden sonra, hayvan ve ku av, bizde olduu gibi geleneksel bir spor durumuna gehnitir; ya da balklk gibi, toplumun iinde belirli kiilerce veya ekonomik adan tarmsal uygarla bal olan bamsz toplumlarca yrtlen bir uzmanlk dal, bir zel endstri olmutur. Besin retim ekonomisinin iki ayr yn daha ilgiye deer. En basit biimiyle bile, besin retimi, retim art birikimi iin bir olanak ve bir amatr. Ekin, biilir biilmez tketilmemelidir. Ekinler saklan mal, biriktirilmeli, yl boyunca idare edilmelidir. Her hasadn bir blm de ertesi yla tohumluk olarak ayrlmaldr. Hasad saklamak kolaydr. Bir yandan nceden dnmek tasarlamak ve artrmay, te yandan da saklamak iin ambarlk yer ayrmay gerektirir. Ambarlar ok nemlidir, hatta ev olarak kullanlan barmaklardan ok daha byk de olabilir. Fayumdaki neolitik kyler, belki kendi trlerinin en eskileridir. Bu kylerde, ii hasr sepetle ya da hasr rtlerle kapl silolar bugne dek kalm en nemli ve byk yaplardr. Ayn biimde, kuru mevsimi glkle atlatan srler de hibir ayrm yaplmakszn ldrlp yenilmemelidir. Buzalar ve br yavrular saklanmal, st salmah ve srnn remesine katkda bu lunmaldr. Bu dnler benimsenince, besin toplayclara oranla be sin reticiler iin retim ve retim art birikimi ok daha kolay olur. Ekin ve srlerin verimi ok gemeden toplumun temel gereksinme sini aar. zellikle scak iklimlerde hayvann ldrlmeden sa sak lanmas ve ekinin korunmas, ok daha kolaydr. Bylece biriktirilen retim artklar topluma kt mevsimleri geitirir; kuraklk ve kt rn olaslklarnda bir nlem salar. Sonunda, ilkel bir ticaret iin bir temel olur ve bylelikle de ikinci devrime yol aar. Ekonomi, bundan baka, kendi kendine de yeterlidir. Kendi be sinini toplayan bir toplum, takas ya da alverile baka bir toplum dan mal ithal ederek o topluma baml olmak zorunda deildir. Gerei olan tm besini kendi retir ve toplar. Hemen yanbamdaki hammaddelerle basit ara ve aletleri kendi yapar. Toplumu oluturan bireyler yani ev halk gerekli aletleri aralar ve silahlan retir. Bu ekonomik yeterlilik ilikisiz ve balantsz, kopuk bir yaant gerektirmez. Daha nce belirtildii biimde, basit besin reten ekoKendini Y aratan nsan, F:S

65

nomilerde kk farkllklar, eitli gruplarn besin edinmek iin ayn anda izledikleri eitli yntemler, baka baka toplamlar bir araya getirmitir. Srlerini yaz otlaklarna gtrrken, bir kyn obanlar baka kylerin obanlaryla karlar. l boyunca bir av gezisi sre sinde, baka vahalarn avclarnn yollar birlemi olabilir. Neolitik dnya, oraya buraya serpilmi, ayrk gruplar deil, bir toplumlar dizifci olarak dnlmelidir. Bunlarn her biri, dzenli ve sk olmasa da, yinelenen ilikilerle birbirlerine balantlyd. Yukarda sz edilen basit besin toplama ekonomisi bir soyutla madr. izilen resim, budunbetimcilerin (etnoraflarm) gzlemler sonucu edinilen bilgilerle, ada "yaban"lardan alnan rnekler ve belirli arkeolojik yrelerde varlan sonulara dayanlarak ortaya ka rlmtr. Burada rneklenen ekonomik gelimenin dzeyi, tam anlat lan biimde gereklemi olmayabilir. Tek bana arkeoloji bilimi bile, "neolitik ekonomisinin, evrensel tarih sahnesinde, ada uygar la doru atlm bir adm olduunu dorulamaya yeterlidir. Fakat arkeoloji biliminin imdilik yapabildii ey, gerekte srekli bir sre olan yaamda geici sreleri tek tek ayrmtr. Benzeri durumlarn pek ok alanlarda ayn anda var olduklarna ksaca deinmitik. Oysa tarih ncesi alar iin, bu varsaym kantlanamaz, hatta birbirine ok yakn alanlar iin, rnein Orta Msrda Tasa, Fayum ve Delta ile Kuzey Suriye iin bile byledir. Hele Msrla Orta Avrupa arasmda benzer olaylarn ayn anda olutuunu savlamak kesinlikle yanl olur; ngiltere ya da Belikada basit besin toplama ekonomisinin en gzel rnekleri, aa yukar Msrdaki bu tr ekonomiden, gne takvimiy le, otuz yzyl sonraya aittir. ada yaban insanlar, ayn ekonomik dzeyi rneklemek iin, zellikle semi bulunuyoruz. Arkeologlar, aa yukar, 7000 yl nce. Nil vadisinde, Tasada, Deltann bat kysmda, Fayumda eski bir gln kenarnda, Kuzey Suriyenin yamur kuanda, Halep ve Musul arasnda ve ran ovas nn yamalarnda yukarda sz edilen temel ekonomi dzeyinde ya ayan insanlara dein kantlar bulmutur. Ayn ekonominin ok daha sonra G iritte, Anadolu ovalarnda, Tesalyada ve Yunanistann dier kara blgelerinde yerletiini gryoruz. ok daha sonralar da Is panyada, Ukranya ve Besarabyann Kara Toprak kuanda, Aa Tuna vadisinde, M acaristan ovasnda ve sonra Orta Avrupada ls denilen verimli topraklarn sk ormanlarla kapl olmad alanlarda yer yer rastlyoruz. Ayn ekonomi Ispanyadan Bat Avrupaya, Gney Ingiltere ve Belikaya yaylmtr. Danimarka, Kuzey Almanya ve svete ok daha sonralar belirmitir - belki M.. 2000 ylndan nce varamamtr buralara. Bat inde saptanan benzeri toplumlar 66

da ok daha eski olmasalar gerek. Yeni Zelandadaki M aoriler, Kaptan Cook M.S. XVIII. yzylda ayak bastnda, hl ayn dzeyde yaamaktaydlar! Arkeoloji biliminin saptad basit besin reticilerinin her bir grubu ok belirgin farklarla birbirlerinden ayrlrlar. Arkeologlar bunlar alacak kadar ok "kltr" eitlerine ayrr. H er birinin kendine zg aletleri, kap kacaklar, silahlan ve ssleri, kendi zel sanat ve cenaze trenleri vardr. Temel ekonomi uygulamalar bile gruptan gruba deiir. rnein, bat Avrupada, O rta Avrupann ls topraklarnda, Ukranya ve Bat inde lml olan tm bu iklimlerde, gebe bahe kltr yaygnd. Girit ve Tesalyada ise en eski yerle me alanlarnmn bile srekli olduu anlalmaktadr. Gene, Bat Av rupada sr, koyun, domuz beslemek ve avclk, tahl yetitirmekle hi deilse ayn dzeyde tutulurdu. Orta Avrupann ls topraklarn da, besin kayna olarak evcil hayvanlarn ilk bata nemi ok azd, av hayvanlarnn ise daha da azd. Neolitik inliler ise yalnzca domuz beslerdi. Neolitik Msrhlar arasnda, Tasada sr ve koyun kemikleri bol bol bulunmutur ama hi bir domuz kalnts yoktur. Oysa bu hayvan, Fayumda ve D eltanm yanbanda o an yerleme alanla rnda bol bol bulunurdu. Bundan baka yetitirilen tahl da bakayd Msrda, Asurda, Bat ve Kuzey Avrupada triticum dicoccum, Tuna havzasnda gernik, Suriye ve Trkistanda da ekmeklik buday. D e mek ki, neolitik uygarlk diye bir ey yoktu. eitli rk bileiminde insan gruplar, deiik iklim ve toprak koullar altnda yaamlarn srdrrken, ayn temel dnleri edinmiler ve bunlar eitli evre lere eitli biimlerde uygulamlard. Neolitik kltrleri bylesine belirgin biimde ayran bakalklar ekonominin ayrcalklar ve her bir toplumun kendine yeterlilii nede niyle artc olmamah. H er bir grup komularndan ekonomik adan bamsz bulunduu iin, onlardan tmden kopuk yayabiliyordu. Bylesine bir kopkluk kendi sanat ve zanaatn, kendi tr kurumlarm dierlerinden bamsz olarak gelitiriyordu. Ancak ok dik kafal geliimciler, bu bamsz geliimlerin her yerde ayn sonular dou racan savlayabilir. Oysa, bunun tam tersi gerekten gzetilmi ola bilir. Birbirine ok benzer neolitik gruplar ayrntlaryla incelenecek olursa -rnein O rta Avrupa ls topraklarnda yaam olan insanlara baklrsa,- srekli ayrlklarn varl, vazolarn ssl biimleri, ssle me ileri ve benzeri yapmlarda, bu gruplarn birbirinden giderek artan biimde farkl oaldklar grlebilir. Gene de tmden birbirlerinden kopuk olduklar sylenemez 67

belki de tam ekonomik yeterlilie hibir yerde ulalamamt. Birbi rine yakn gruplarm her yerde birbirleriyle ilikileri olduu gerei, arkeologlar tarafndan, birbirlerine verip aldklar eyalarla kantlan mtr. Bu tr alveri obanlarn ve avclarn, daha nce szn ettiimiz gibi, birbirlerine ziyaret sonucu, diyelim kendi kynn dnda 6ir e bulma istei (ekzogami) gibi nedenlerle gereklemi olabilir. Sonunda dzensiz de olsa bir ticaret olumu, bylece eyalar ve mallar uzun yollar amtr. Bylece Fayum gl kysnda bulunan deniz kabuklar hem Akdenizden hem de Kzldenizden tanmtr diyebiliriz. Akdeniz midyesinin kabuundan yaplm bilezikler, Spondilus gaederopi, Bohemyadan Gney Almanyaya kadar tm neolitik maaralarda bulunmutur. nemli olan, bu tr ticaretin o toplumun ekonomik yaamnda etken olmamasdr; alnp verilen bu eyalar bir bakma lks eyalar d, gerekli nesneler deildi. Ama gene de bu tr al veri insann gelimesi iin ok byk nem tamtr. Bu yoldan, bir toplumdan bir topluma dnler aktarlm, yabanc eyalar birbirleriyle kyas lanm ve gerekte kltr alverii ve bileimi balamtr. "Neolitik uygarlk" yaylmasn biraz da, daha nce yaam olan ve daha da seyrek yerleme alanlarnda yaamn kuran avc topluluklarn ilkel ahveriine borludur. Ender olarak da, birbirinden ayrk gruplar arasnda alveri ve haberleme daha dzenli bir "ticaret"e ve, neolitik ekonomi erevesi iinde bile, gruplar aras uzmanlamaya yol am olabilir. Ingiltere, Belika ve Fransada arkeologlar neolitik ta ocaklain bulmulardr. Madenciler herhalde madenle almadklar zamanlarda bitki ret mi ve hayvan yetitirmilerdir. Ama retimi yalnzca kendileri iin yapmadklar, talar daha byk bir pazara ihra ettikleri kukusuz du. Gene de, deniz, orman ya da sk ormanl dalarn engeli karsn da, neolitik alarda insanlarn alverii pek ender bir olayd, dn alverii ise ok yava ilerlemekteydi. Yalnz Akdeniz evresindeki verimli topraklarda bu alveri hzl ve yaygn olabilmitir. Bylece, "neolitik a" M.. 6000 ile M.S. 1800 yllar arasnda srm olmaldr. "Neolitik uygarlk" deyimi ise tehlikeli bir tanmla madr, ok eitli kltr gruplan iin geerlidir; bunlarn tm de aa yukar ayn ekonomik dzeydeydi. Tasa, Fayum Gl ve Asurda Arpaiyanm en alt dzeylerinde, yukarda anlatlan ekonomi o sra larda ulalm en yksek ekonomik dzeyi belirtmez. Daha baka yerlerde ve ok daha sonraki zamanlarda ayn temel ekonomik yapya sahip toplumlarm yaam olduunu gryoruz. Tmnde de ortak pek ok ekonomik yn buluyoruz. Bir ok ortak yann daha az soyut 68

olduunu anlyoruz. Gene de ortak uygulama yanlarnn farkllklar umursanmayabilir ve genel zelliklerin bir ok "neolitik toplumlar iin ortak olduu kabul edilebilir. En nemli ortak ynleri tahta iilii, kap kacak yapm ve dokuma endstrisidir. Neolitik devriminin belirgin olduu ada, besin retimi ilk kez gze batar biimde gelitii vakit. Kuzey Afrika ve Yakn Douda bugnknden ok yamur yamaktayd; imdi aasz olan alanlarda aa yetimekteydi. Ayn srelerde Avrupada, Buz ann tundrala r ve steplerinin yerini ormanlar almt. nsanlar artk kereste iiyle uramak zorundaydlar. Bu drtye bir tepi olarak "cill ta balta" yaplmt. Daha eski arkeologlar iin "neolitik a"m belirtisi olan bu alet, sk dokulu bir tatan kesilmi iri bir dilimdi,bir ucu keskin bir kenar oluturacak biimde yontulmutu. Bir sopaya yerletirilip balta ya da keser yaplrd. Eski Ta ann daha sonraki dneminde balta benzeri aletler yoktu. Yontulmu ta tahta, Eski Ta anm daha nceki dnemle rinde grlen yontulmu ta ya da sert akmak tandan yaplan "el baltasfnin gelimi tr deildir. Neolitik aletin zellii kenarnn yontularak keskinletirilmesidir Bu yeni teknik ta zerinde tahl tlrken gzlenilmi ve bulunmu olabilir. Belki de bahe kazlr ken, krlan bir ta paras bir tahtaya taklp bir tr apa ortaya karlmtr; derken bu tan bir ucu kumlu topraa srtlnce keskinlemitir. Geri neolotik baltalar hemen hemen hep basit besin reticilerinin en eski yerleme alanlarnda bulunmutur ama kullan mnn yeni ekonominin bir sonucu olduu kesin deildir. Balta tr aletleri, sz gelii, Baltk Denizi kylarnda, iftiliin herhangi bir belirtisine rastlanmadan ok nceki srelerde bulunmutur. Bu trler de domuz ve boynuzdan yaplmtr, bunlar da cilalanarak keskinletirilmitir. Yontularak keskinletirilen ta balta ve keserler Kuzey Av rupa ormanlarnda yaayan ve besin iin ne hayvan ne de bitki reten insanlarn yerleme alanlarnda bulunmutur. Avrupann dnda ise, pek ok besin toplayclar, Avustralyadaki Arborijinler de yontulmu ta balta kullanmlardr. te yandan, bitkiyi, belki de tahl oraklarla bien Filistinli Natufyanlarda ise, balta yoktu. Demek ik yontulmu ta balta, buradaki anlamyla kendine yeterli besin retimine sahip neolitik ekonominin kesin bir kant saylamaz. Nerede kullanlm olursa olsun, ta balta, salam kenarl, bir ka vuruta zedelenmeyen sert bir aletti. Odun kesmeye ve biimlen dirmeye yaryordu. Marangozluk balamt. Sapan, tekerlek, sal ve tahta evlerin yapm iin balta ve keser gerekir. Ta baltann yapm, daha sonraki bu tr baarlar iin ok nemli bir n kouldu. 69

Tahln hazrlanmas ve depolanmas, scaa dayanan ve su tuta bilen kaplarn nemini artrm olmal. Neolitik toplumlann ortak zelliinin kap kacak yapm olduu anlalmaktadr. (Bu kaplar Filis tinli Natfyanlar tarafmdan kullanlmaktayd.) Gerekten de toprak kap kacak, besin reten ekonominin oluumundan daha nce bulun mu olabilir. Belki de, su geirmemesi iin kille sval bir sepetin rastlantyla yanmas sonucu bulunmutur. Kenyada Eski Ta an dan olduu sanlan kk mlek paralar bu olasl dndrmek tedir. Byk apta mlek yapm ancak Neolitik ada balamtr. Neolitik yerleme alanlar genellikle krk mlek paralaryla bezeli dir. Bu yeni endstrinin insan dn ve bilimin balangc asndan nemi byktr. mlek yapmnda insan kimyasal deiimi belki de bilinli olarak ilk kez kullanmtr. Bu yntemin z, kimyacnn mleki kiline verdii adla aluminyum hidrat silikattan stma yoluy la baz su motozanlarnn (molekllerinin) karlmasdr. Kil paras, slakken, tmden plastiktir; suyu ok gelirse dalr, kuruyunca da un gibi olur. z oluturan su, kimyasal adan birleince, ancak 600 derecenin stnde buharlaarak kar, o zaman da nesne plastikliini tmden yitirir; kil paras katlar, ister slak ister kuru olsun, zellik le vurulup krlmadka biimini saklar. mlekinin sanatnn z, kil parasn istedii biimde yourup, srekli olarak bu biimde kalmas iin "yakmak"tr (yani 600C stnde bir sda tutmaktr.) lk insanlar iin nesnenin niteliindeki bu deiim, amur ya da tozun taa dnm gizsel bir ilem olmal. Belki de nesne ve deimezlik konularnda derin dnler esinlemitir. Yourulabilen, plastik nitelikli kille sert, kat mlekler nasl ayn nesne olabilirdi? Atee sokulan mlek girerken ne biimse ktnda da o biimdir, ama rengi deimitir ve dokusu bambakadr. mlek yapm demek, az nce sz edilen kimyasal deiimi bulmak, bu deiime baat olmak ve bunu kullanmak demektir. Ama br bulular gibi, gncel yaama uygulanmas, baka bulularla da balanthdr. Kili yourmak iin slatmak gerekir, ama slak hamur atee konunca atlar. Kili hamurlatrmak iin eklenen su, usulca gnete ya da ate banda kurutulur, mlek ondan sonra frnlanr. Kilin seilip hazrlanmas da gerekir. inde ok iri paralar varsa, kolaylkla biim almaz ve kullanl bir mlek yaplamaz. Sert nesne lerin olumasn nlemek iin bir ykama yntemi bulmak gereklidir. te yandan kilin iinde kaba nesneler yoksa, biimlerken parmaklara yapr ve frnlanrken atlar. Bunu nlemek iin prtkl bir nesne kum, ufalanm ta ya da deniz kabuu, entilmi hasr, ksaca bir 70

"maya" - eklenmelidir. Frnlanrken kilin yalnzca fiziksel younluu deil, rengi de de iir. Renk deiimi bir yandan nesnenin iindeki yabanc maddeler den, bir yandan da frnlanmadan trdr. ounluk kilde demir oksidi vardr. mlek scakken havaya aksa, al bir renk alr nk demir, okside olup al ferik oksidi oluturur. Oysa frnlanma sresin de, yanan kmrle evriliyse, bu aksak yanma sresinde gazlar kar, demir tozlan azalr, mlek de boz rengi olur, nk ferozo ferik oksit karadr. Koyu renk, kilin iindeki karbondan da oluabilir. Bu da hammaddenin iindeki bitkisel ya da organik yabanc nesnelerden ya da atein, al ve scak mlee szan isinden, veya daha scakken mlein zerine zellikle srlen ya ya da gbreden olabilir. nsan, bu dcjiimleri renip mlei gzelletirmek iin uygulamtr. ilk bata yerel koullar, salanabilen kil ve yakt tr, mlein rengini etkilemitir. ounluk kil trleri, sulak yrelerde bol dumanl odun ateinde piirilince, kara ya da pis boz renkli mlekler yapla bilirdi. Daha kuru iklimlerde al ve toprak rengi mlekler retilebilir. Dikenli Akdeniz ya da l bitkilerinden yaklan ate kolaylkla ak pembe ya da yeilimsi mlekler oluturur. Bylece mleki bu etkileri bilinli olarak nasl yapabileceini ya da mlei daha da gzelletirmek iin nasl kullanabileceini renir. Sz gelii, mle in stn, demir oksidi bol ince bir kat zel kille kaplayp, kpkrm z bir mlek yaratabilir. Syleine zel hazrlanm kili, ssleme yapmak iin bir frayla eitli biimlerde mlein stne srebilir. Unutmayn, bitmemi bir mlee uygulanan renk, bitmi rnn zerindeki renkten ok ayrdr. mlek boyamak basit bir sanat deildir. Sanatnn nceden frnlanm mlein ne biim ve renk alacan kestirmesi gerekir. Bu beceri en nce Yakn Douda ger ekletirilmitir. Doal atein dumanl alev oluturduu daha lml blgelerde boyal mlek yapm ok daha sonralar balamtr. Yaplan resimlerin iyice belirgin olmas iin yeni bir bulu ge rekliydi - mlein 900 ya da 1000 derece sya yerletirilmesi ve alevlerden uzak tutulmas iin zellikle yaplm bir frn bu sorunu zmlerdi. lk neolitik toplumlarda byle bir ara grlmemitir. Frnn Orta ve Bat Avrupada kullanm ise Demir ayla balar. Demek ki en ilkel ve genel biimiyle de, mlek sanat olduka karmak bir urayd. Bir ok belirgin yntem ve srelerin kavran mas, nice bulularn uygulanmasm gerektiriyordu. Bunlardan ancak pek azn yukarda belirttik. Okuyucuyu skma pahasna da olsa bir zellikten sz edeceiz. mlein biimlendirilmesi sanld kadar 71

basit deildir. ok kk mlekler kukusuz, bir yumak amurdan hamur aar gibi yorulup biimlendirilebilir. Ya da kil hamur kolay lkla ak bir sepet ya da tas biimi bir kalba kolaylkla svanabilir. Kuruyunca kalp karlr, frnlanmaya hazr ak bir tabak ya da tas elde edilmi olur. Ama daha byk bir kap, diyelim dar boyunlu bir testi gerekince artk bylesine ilkel yntemler yeterli olamaz; bu kabn zellikle yapm gerekir. Neolitik Avrupa ve Asyada bu ilem genellikle evir me yntemiyle yaplrd. mlein dibi yorulduktan sonra, istenen apta kil halkalar hazrlamrd. Biri alta konur, br stne yerleti rilir ve bu bylece srp giderdi. Bu, uzun sren bir yntemdir. Halkalar yerletirildii vakit, olduka slak ve yumuak olmaldr. Ama bir halka yerine yerletirildi mi, artk kuruyup biraz da sertle mesini beklememiz gerekir, ikinci kat ancak bundan sonra eklenir. Byk bir mlein yapm gnlerce srebilir. mlek sanatnn yapc nitelii insan dnnde tepki yaratt. mlek yapm insan yaratclnn nemli bir rnyd. Kil hamur iyice plastikti, insan dilediince bu hamuru yourabilirdi. Oysa ta ya da kemikten bir alet yaparken nesnenin biimi ve boyutuyla snrlyd; bu nesneyi ancak paralar kopararak biimlendirebilirdi. Oysa m lekinin iinde byle bir snr yoktur. Hamurunu biimlendirir, ek lemlerin sertlii ve dayanklln umursamadan dileince hamuruna yeni paralar ekler. "Yaratclk", olmayan bir biimin elle yaratma sreci yinelenerek, insan dnne girmesi demektir. ncildeki m lek becerisinden ahnan rnekler bu gr kantlar. mlekinin yaratma zgrl ilk bata tam uygulanamamt. D, bolukta ilemez. Yaratlan nesne, bilinen bir eye benzemelidir. stelik mlekler genellikle kadnlarca yaplrd, kadnlar da kkl deiikliklere kukuyla bakarlar. Bu nedenle ilk mlekler, baka nesnelerden, su kabandan, derilerden sepet ve hasrdan, hatta insan kafatasndan yaplan kaplarn benzeriydi. Bu benzerlii pekitirmek iin "deri arap torbas" ya da sepetin rgs ounlukla resim olarak mlein stne izilir ve boyanrd. Bylece tutucu ev kadn, kulla nmna balanan bu yeni nesne nedeniyle, arpc bir deiiklie ura maktan kurtulmu oluyordu. Msr ve Yakn Dounun en eski neolitik kylerinin kalntlarn da dokuma endstrisinin belirtilerini gryoruz. Keten ve daha son ralar ynden dokunan giysiler, soua ve gnee kar korunmak iin ilenmi deri ya da yaprak giysilerle rekabete balamt. Dokuma iin de ok daha baka etrefil bulu ve yaratlar gerekliydi, yepyeni bir bilimsel bilgi dizisi uygulanmalyd. En nce uygun bir nesne, uzun 72

iplik salayacak lifli bir m adde bulunmalyd. Fayum gl zerinde yaayan neolitik kyller oktan keten kullanmaktayd. Tm bitkiler arasnda bu bitkiyi seip, tahl yetitirirken bunu da retime katm olmalar gerekir. Baka bir tr keten de Asyada bulunup retilmitir. Avrupa tr keten neolitik alarda svirede retilip kullanlmtr. Baka nesneler de denenmi olmal. M.. 3000 ylndan hemen sonra nds vadisinde pamuk yetitirildii kukusuzdur. Daha nce belirtildii gibi ayn srelerde Mezopotamyada yn kullanlmaktayd. Seenekli retme yoluyla yn bol koyunlar retilmeden nce, kuma yapm iin koyun ve kei postu kullanm olmallar nk, kl doku nabilir. Dokuma endstrisi yalnzca keten, pamuk ve yn gibi zel nesneler konusunda bilgi gerektirmekle kalmaz, ayn zamanda belirli trlerde hayvanlarn ve belirli bitkilerin retilmesini de gerektirir. Zorunlu baka bulular arasmda, iplii bkmek iin bir ara ge reklidir. Arak denilen, ta ya da mlekten yaplm kk diskler ipin ucuna arlk olarak taklrd, minik uan tekerleklere benzeyen bu kk nesneler arkeologlar iin dokuma endstrisinin varln kantlayan aralardr. Ancak ok zel koullar altnda dokuma rn lerinden ya da kullanlan tahta aletlerden kalntlar gnmze dek gelebilmitir. Sz edilen tm endstriler bahecilikten dokumaya dek tm uralar ancak deney birikimleri ve bu deneylerden varlan sonula rn uygulanmasyla gereklemitir. Bunlarn her biri ve tm uygula mak bilime dayanr. Ayrca, her bir zanaatn srdrlmesi, srekli olarak genileyen pratik bilim bilgisi ile ynlenmitir. Kuaklar bo yunca bilgi ve beceriler babadan oula aktarlmtr. Ekimci, sz gelii, en verimli ekilebilir topran hangisi olduunu, tohumun ne zaman ekileceini, filizlerin ottan nasl ayrtedileceini ve daha nice nice ayrnty bilmek zorundadr. Gen mleki uygun kili nerede bulup nasl seeceini, nasl temizleyeceini, su ve mayann ne lde katlacan ve daha buna benzer nice bilgileri edinmesi gerekir. te bylece bir hayli dolgun zanaat bilgi ve treleri oluur - bu bilginin iinde doa bilgisi, jeoloji, kimya da vardr diyebiliriz. ada yabanlarn yntemlerine bakacak olursak, pek ok geerli varsaymla rn, yararsz by diyebileceimiz baz yntemlerle birletirildiini grrz. te bu kurallar kmesi, ister gerek ister by olsun, zanaat geleneinin bir parasn oluturur. rnek ve t yoluyla babadan oula, anadan kza aktarlr. Kz ocuk, anasna mlek yapmnda yardmc olurken, onu yakndan izler, kendini ona benzetir, ayrca sz yoluyla da anasndan uyanlar ve tler edinir. Neolitik alarda 73

uygulamal bilim, bugn raklk yntemi dediimiz yntemle gen kuaklara aktarlrd. Neolitik zanaat ve endstrisi olarak olumutur. Oysa zanaat ge lenekleri kiisel deil, toplumsal geleneklerdir. Toplum yelerinin deney ve bilgisi srekli olarak biriktirilirdi. ada Afrika kynde, ev kadn mleinin yapm ve frnlanmas iin evine kapanmaz. Kyn tm kadnlar birlikte alrlar, syleirler ve bilgi alp verir ler. Birbirlerine yardm da ederler. Ura kamusaldr, kurallar da toplumsal deneyin sonulandr. Tarih ncesi alarda da bir neolitik kyde bulunan tm kap kacak yeknesak bir benzerlik, bir rneklik yanstr. Kiisellik deil, toplumsal gelenein damgasn tar. Neolitik ekonomi tm olarak, ibirliinin yaratt aba olmaks zn yaayamazd. Ormanda dzlk amak, bataklk kurutmak gibi ar iler ortak aba gerektirir. Kanal amak, taban hayvanlarna ya da sellere kar evleri korumak da toplumsal sorumluluklard. Gerek Msr, gerek Bat Avrupada neolitik kylerdeki barnaklar, geliig zel yaylmam, belli bir dzene gre yerletirilmiti. Btn bunlardan anlaldna gre toplumsal eylemlerin denkletirilmesi ve ynetilme si iin bir sosyal rgtlenme vard. Bu rgtn ne tr olduunu hi bir zaman kesinlikle renemeyeceiz. Ama bir varsaym uygun de bilir. Salt neolitik ada sosyal rgtn etken birimi genellikle ok kkt. O a iin olduka gelikin saylan tipik bir Tesalya ky 100 ile 45 metrelik bir alan, ya da topu topu drt dnmlk bir yreyi kaplard! O rta Avrupada pek ok neolitik mezarlk ince ince arat rlmtr. Hi birinde yirmiyi akn mezar bulunmamtr. (Kukusuz o yerleme alannn ne sre kullanld ya da her bir mezarlkta ka kuan gmldn bilmiyoruz.) Bahe ekiminin ada temsilcile ri arasnda kyn blnmesi ynelimi etnograflarn dikkatini ekmi ti. Baz genler elerini yanlarna katp baka bir yerde yeni bir ky kurmak iin ayrlrlar; bylece yallarn baatlndan kurtulurlar. Yeni ky, romanla yakn yerde kurulduundan tarlaya ulamak iin uzun uzun yol yrmek de gerekmezdi, nk eski kylerde, ilk yerleen kyller yakn topraklar ilk batan kaparlard. Genellikle bu ayrlma uygun olurdu - yeter ki bol toprak bulunsun. Neolitik alar da toprak ktl yoktu. "Neolitik yaam"m kooperatif eylemlerinin da dnk anlatm sosyal ve politik kurumlar olmutur. Kukusuz bu tr kurumlar bysel-dinsel kurallarla glendirilir, inan ve batl inanlardan oluan ama az ok anlalabilir yasa ve yasaklar oluturulurdu. Neolitik devrim sonucu ve yeni zanaatler nedeniyle edinilen ve uygulanan 74

bilgiler nedeniyle insann yepyeni glere baat oluu, insan gr ve dnn etkilemi olmal. Bu deiim kurulular da, dini de biim lendirmitir. Ama neolitik rgtlerin ve inanlarm ne biim olduu kesinlikle bilinememektedir. Neolitik ekonomiye neyin uygun olduu varsaymm tarihsel ger ee uydurmak gereksizdir: Ondokuzuncu yzylda ngiliz anayasas ile ngiliz protestan dininin kesin biimi, kapitalist dzeyin biimine baklarak kestirilemez. Bir ka eski yerleme alanndan edinilen gz lemlere evrensel geerlilik yklenemez. Bugnn yaban kabilelerinde gzlenen rgtler ve trenler 6000 yl nce benzeri ekonomik dzeye varm olan baka yaban kabilelerin politik ve dn yaamna ipucu salayamaz. Kurumlar, inanlar ve kuramlar artc biimde gerek uygulamann ardnda kalmtr. Daha nce de savland gibi "neolitik uygarlk" diye bir ey yoktur, yalnzca bir ka genel ilke ve dnn eitli uygulamalar vardr. Bugn yaban kabileler hl geimlerini 6000 yl ncenin "neoli tik" yntemleriyle salamak istiyorlarsa, bu insanlarn politik ve dinsel yaamlarnn da ayn durgunlukta srdne dein bir kant yoktur. Tam tersine, daha sonraki devrimlerin, ilerde belirtilecei gibi, dnya apnda etkileri olmutur. Be bin yl, ikinci devrimin etkilerinin Avustralyaya bile szmas iin yeterli bir sredir. Baz insanlarn, ekonomileri hi etkilenmedii halde, ikinci devrimin bir ok somut baarlarm benimsedikleri kesinlikle belirgindir. Diyelim Afrikada apa iftileri yzyllardr demir kullanmaktadr. lerde greceimiz gibi, ikinci devrim gl ve derin bysel-dinsel inanlar uyandrm tr. Bat ve Kuzey Avrupada neolitik insanlarn yaptklar mezarlar dan, o sralarda Douda gelitirilmi inanlarn yansmas olduu savunulabilir. Baz bilginler bu tr inanlarn izlerine Avustralya ve Amerikada besin toplayc arborijinler arasnda da yaygn olduunu sylerler. "Neolitik politika" ve "neolitik din" den sz etmeye yeltenmeye ceiz. Byle bir dn ya da rgtlenmenin var olmad da dn lebilir. "Neolitik devrim" bir felket deil bir sreti. eidi aamala rnda besin toplayclarn ve avclarn sosyal kurumlan ve bysel-din sel dnleri kukusuz deimekteydi. Ama yeni ekonomik dzene daha uygun yeni sistem ya da sistemlerin yerlemesi daha ok zaman alacaktr. O zamana dek de ikinci devrim oktan balam olacaktr. Belki de kat ideolojilerin ve kk salm kurum ve rgtlerin bulun may nedeniyle kendi kendine yeterli ekonomilerden endstri ve ticaret kentlerine varan hzl gelime 2000 yldan ksa bir srede gerekleebilmitir. 75

Salam, sarslmaz kurumlann, sk skya balanlan batl inanlann varl, sosyal deime ve bu deiime yol aan bilimsel ilerlemeye byk engeldir. Bir toplumda bu tr tepkiye kar direni de o toplu mun ekonomik gvencesiyle ters orantldr. Allda kar karya gelen bir toplum deiiklii gze alamaz. Boaz tokluuna yaam srdren dzenden en kk bir sapma grubun tmn tehlikeye drebilir. stelik bir treni atlamak, bir kurban unutmak gibi yollarla gizsel gleri fkelendirmek tpk file atlan okun ucunu zehirlemeyi unutm ^ kadar tehlikeli olabilir. lk devrimden sonra bile, kendine yeterli kyllerin kck gruplan iin yaam hl ok gvencesizdi. Kuraklk, dolu frtnas, kar frtnas, alk demekti. Bu kyllerin ba vuraca dnya pazarlar yoktu, bu nedenle bir blgedeki kt hava koullar bir baka blgenin retim artyla giderilemezdi. Hl besin kaynaklan ok snrlyd. Ekinler, srler, kmes hayvanlan ayn felaketten etkilenirdi. Ambarlannda topladklan besin de ok azd. Kendine yeterli kyl toplumu kukusuz yamur, gne, gkgrlts ve kasrga getiren glere bal olduu bilincini tayacakt. Oysa bu gler gvenilmezdi, korkuntu. Bunlarla baa klmal ya da boyun emeli, uyum salanmalyd. Tehlikeyi uzaklatrmak iin bir by, ya da uyumu salamak iin bir tren bir kez bulundu mu, bu inan yaam korkusuna kar insanla ra bir rahatlk vermeye balar. Bu tr by ve treler kesinlikle yerle ince, nasl olsa ikinci devrimin yaygnlamas gecikecektir. Bundan sonra da, kk salm inanlar -diyelim astroloji tutkusu, kutsal krallann ve atalann ruhlarnn gleri- artk gerek bilimin gelimesine ve kentler aras, uluslararas ekonominin kurulmasna engel olacaktr. Belki de ilk devrim, avclarn bylerine kar kuku uyandnr, bunlann politik sonulann kurcalarken, ikinci devrimi mjdeleyen baka kuku uyandna dnler ve yeni bulular ba gstermeye balamt. Belki de neolitik ekonomiye uygun yeni rgt ve inan dzeni, Douda ekonomi geveyip kaymaya balad vakit, henz kurulmamt ve yerlememiti. Neolitik alarda varolan ya da srekli olamayan kurumlann neler olduuna dein ipulan elde edilmitir. Bazen bu kurumlar, ikinci devrimin ynelimine kar tepki gstermilerdir. Birok kuru mun eski dzenden devir alnm olmas doaldr. Nil Vadisinde totemik kabilelerin yaamlanm srdrdne dein dolayl kantlar bulun mutur. Daha sonraki neolitik kylerin bu tr kabilelere ait yerleme alanlan olduu anlalmaktadr. Tarih alannda bu kyler yerleme alanlan olduu anlalmaktadr. Tarih alannda bu kyler ba z blgelerin bakentleri olmu. Fil kenti. ahin kenti (Hierakonpolis) gibi adlar tamlardr; anlalan bu adlar yerel kabilenin totem lerine gre verilmitir. Blgelerin iareti kabilenin markasyd; tarih 76

ncesi alarda bile bu markalar vazolarda grlmtr. Bu tr kabi le dzenine bugn basit besin toplayclar arasnda sk rastlanr; belki de neolitik alarm gerek kalntlardr; ama bundan, tm neolitik toplumlann totemik kabilelerden olutuu sonucuna varla maz. Bakanlk konusunda, ilk neolitik mezarlklar ya da kylerde bir ize rastlanmamtr. Gze batacak biimde gsterili, st dzeyde birine ait olduunu belli eden mezarlar ya da saray denilebilecek yaplar bulunmamtr. Bat ve Kuzeybat Avrupada grlen byk mezarlar ise, ikinci devrimin yaygnlat ve o an dnlerinin yayld zamanlara rastlar; byk olaslkla bu dnlerden esinlen mitir. Normalden daha byk evlere Avrupadaki neolitik kylerde rastlanmtr ama bunlar varsl evlerden ok kamu yaplan, kulbeler, Pasifik Adalarndan gelenler iin bekr evleri olabilir. Sava belirtile rine de rastlanmamtr. Neolitik mezarlarda ve barnaklarda silahlara rastlanmtr; ama bunlar sava silahlan myd, yoksa yalnzca av aletleri miydi? Kadnlarn topluma besin salama abalarna katlm larnn giderek artmas da kadnn toplumdaki sosyal konumunu yk seltmi olmaldr. Ama bu da kesin deildir. Neolitik toplumlar! bir arada tutan bysel - dinsel grlere gelince, bir ka dne burada yer verebiliriz. Eski Ta anda llere verilen nem, yeni ada daha da artm olabilir. Bir ok neolitik gruplardan, l gmldne dein bir ize rastlanmamtr. Ama genellikle ller oyulmu maaralara yerletirilir, ya yerleme alanna yakn mezarlklarda bir arada tutulur ya da her eve yakn bir yere tek tek mezarlar kazlrd. llerin yanna ounlukla aletler ve silahlar, besin ve iki dolu kaplar ve ss eyalar kathrd. Tarih ncesi alarda Msrda, mezar kaplarna hayvan ve eya resimleri yaplrd. Belki bunlar da Eski Ta a avclarnca maaralara ve kayalara yaplan resimlerle ayn anlam ve amac tard. Tarih ala rnda bu resimler mezarn duvarlarna yaplrd. Yazlan yazlardan da llerin bu resimlerdeki hizmetlerden yararlanacaklar umudu anla lr. Bylesine bir titizlik, ok daha eski alara ulaan, ata ruhlarna kar davranlar yanstr. Oysa artk, atalarn gmld topraklar, her yl gizsel biimde toplumun besin kaynann fkrd yerlerdir. Ata ruhlarnn, tohumlarn yeermesine katkda bulunduuna inanm olmalar gerekir. retim glerini yneltmek ya da onlara yardmc olmak ama cyla yaplan trenler ve byler neolitik alarda daha da byk bir nem kazanm olabilir. Eski Ta ann yerleme alanlarnda, seks organlar ok belirgin, tatan oyma kk kadn heykellerine rastlan 77

mtr. Ama benzeri heykeller, kilden biimlendirilmi olarak neolitik yerleme yerlerinde ve m ezarlarda da grlmtr. Bunlara oun lukla "ana tanralar" denilir. Yoksa karnndan tohumlarn filizlendii toprak, erkein ilevini yakndan tand kadna m benzetilirdi? Eski Dou uygarlnda belirli zamanlarda byk grkemle "kut sal dn", tanrlar simgeleyen bir "kral" ile bir "kralie"nin evlenme si kutlanrd. Bunlarn birlemesi topram retkenliini, gelecek mev sime meyvelerini vermesi umudunu yalnzca simgelemez, zorlard. Oysa tohumun yeermeden ve oalmadan lmesi gerekirdi. Bir kez tohumu simgeleyen bir insan, "Ekim kral" olarak ldrlr ve gm lrd. Yerini bir gen alrd, onun da yetien rn simgelemesi ve sonunda tohum olarak toprakta ldrlmesi gerekirdi. Bu by t renleri, tohumun yeniden doumu ve lmnn dramatik simgeletirilmesi, tarih alarnda da sk sk yinelenmitir. Sonraki alarda bu trenler, efsanelerin ardna gizlenirdi; oysa neolitik ada gereklii ne inanlarak uygulanrd. Belki de btn bunlar, politik gce varan birer yoldu. "Ekim krah" by yoluyla lmszle ulatn savlayabilirdi. te o zaman dinsel bir bakan olarak dinsel grkeme brne bilirdi. Btn bunlardan baka, tarm, mevsimlerin daha yakmdan gz lenmesini, zamann, yani yhn daha kesin blmlere ayrlmasn ge rektirmi olabilirdi. Tarmsal ilemler temelde mevsimlere baldr, baars da ilerin zamannda yaplmasn gerektirir. Mevsimler avc lara yol gsteren ay takvimiyle deil, gnee gre saptanr. Kuzey blgelerinde, gnein deiimi mevsimlere k tutacak kadar belir gindir. Bu tr gzlemler, gnein mevsimleri yneltmesini kesinlikle saptar ve gnee dinsel bir konum salar. Oysa tropik blgelerde, gnein devinimi daha az belirgindir. Bu yrelerde, bulutsuz gkyznde her zaman grlebilen yldzlar, g ne yln saptamak ve blmek iin ok ak seik bir ara salar. Yldzlarn gkyznden belli biimler aldklar zaman ekinin ekilece i, baka biimlerde bir araya geldikleri vakit de yamur yap ekinle ri olgunlatraca deneyle renilir. Yldzlar bylesine izleyip ileri ni yrten insanlar zamanla onlarn dnyadaki olaylar etkilediklerine inanmaya balar. Zaman balantsyla rastlant balants birbirine kartrlr. Nil tat vakit evrede ak yldz grld iin. Nil taknn bu yldzn yaptna inanlr. Astroloji bu tr karmaklkla rn rndr. Mezopotamyada Tanr simgesi, bir yldzd. Neolitik alarda gne ve yldz tanrlar bu yoldan ortaya km olabilir. Gerekte insann din ve tanr kavramn o alarda ne kadar gelitir mi olduunu bilemiyoruz. kinci devrimden sonra gelitirilip benim senen dnleri birinci devrimin dnlerinden ayrmak ok gtr. 78

VI. BLM

KNC DEVRMN BALANGICI


Yukarda anlatlan neolitik devrim, uzun bir srecin doruk nok tasdr. Tek bir olay gibi anlatlmas gerekir, nk arkeoloji bilimi ancak sonular saptar; o sonuca varan aamalar dorusal gzlemin dnda kalr. kinci bir devrim, kendi kendine yeterli kck kyle ri, yan endstri ve d ticaretle ek geim kayna salayan, dzenli biimde Devlet rgtne sahip kalabalk kentler durumuna getirmi tir. Bu deiime yol aan olaylarn bazlar, pek kesin de olmasa, tarih ncesi alarn kaytlarnda grlebilir. Olay yeri. Nil ve Ganj rmak larnn arasnda, yar verimli topraklarn oluturduu kuaktr. Burada devrim yaratan bulular, soluk kesecek bir hzla birbirini izlemitir. Oysa ilk devrimden nceki bin yl sresinde, halta ikinci devrimle ada Endstri Devrimi arasndaki drt bin yl sresinde, geliim ok yava yrmtr. M .0 .6000 ile 3000 yllan arasnda, insan ata ve yele gem vurma sn renmitir; sapan, tekerlekli arabay, yelkenli kay bulmu, bakm cevherini artmay ve madenlerin fiziksel niteliklerini ren mitir; gne takvimini oluturmaya balamtr. Bylece kendini kentsel yaama hazrlam, yaz, say, l birimlerini gelitirmi, ksa ca bilgi ve salt bilimin aktarlmas iin yeni yollar gerektiren bir uygarln yolunu amtr. Galileoya dek tarihin hibir dneminde bilgi geliimi bylesine abuk, byk bulular bylesine sk olmam tr. Neolitik devrim sonucu. Nil ve Dou Akdenizden Suriye ve Irak boyunca ran ovasna ve Inds vadisine dek, tm topraklar neolitik toplumlarla bezenmiti. Bu topraklar zerinde, tpk imdi olduu gibi, byk kltr ayrlklar bulunduunu dnebiliriz. Belki de yer yer avc, balk gruplar, neolitik dnem ncesinden kalma ekonomi ler, gebe hayvan srcleri ve gebe ekimcilerin de yer yer bura larda yaad varsaymn benimseyebiliriz. Bu toplumlarn hibirini dorudan doruya saptayamyoruz; arkeologlar dikkatlerini daha yer leik toplumiara, sonralar kentleen ky alanlarna evirmilerdir. Bunlar bile zanaat, sanat ve genel ekonomi asndan byk farkllk79

1ar gsterir, ama birka ortak yanlar vardr. Halk yerleiktir. En elverili yerler tarih alarna dek srekli olarak kullanlmtr. Toplum bydke, yakn yrelerde smrge saylabilecek yeni alanlar edinilmitir ama kyn kendisi, toprak el verdike, kentleinceye dek, bymtr. Bir alann srekli yerleim yeri olarak kullanlmasna etken olan coraf ve ekonomik unsurlar kolayca tahmin edilebilir. En nce, giderek kuraklaan bir blgede yelenen yreler ger ekten snflyd. Srekli su kaynaklar - kalabalk insan ve hayvan srlerinin gereksinmelerini karlayacak, tarlalar, baheleri sulaya rak seyrek yalar tamamlayacak rmaklar ve kaynaklar - azalmak tayd. lk devrimin etkisiyle insanlar oaldka bu tr kaynaklar ender ve deerli varlklar olmaya balamt. Sonra, bu doal vadilerin verimli ilenmesi, kalabahk ii kitlele rinin birleik abalarn gerektiriyordu. Besin veriminin artmas de mek, topra hazrlama iinin g ve yorucu olmas demekti. YUk selleriyle hem su hem toprak salayan Nil Irma, gvenceli ve bere ketli bir geim kaynayd. Oysa selin vard vadi gibi, dizi dizi bataklk ve kaml ormanlard. Temizlenmesi, arndrlmas etin iti: bataklklar, kanallar kurutulmal, kylarda sel sularnn tamas n lenmeli, dikenler temizlenmeli, iinde dolanan yaban hayvanlar ldrlmeliydi. Bylesine ar iler ve engellerle bir avu insan ba ede mezdi. Bir avu yaanabilir ve ekilebilir toprak, aim teriyle, kanla, canla geniletilmek zorundayd. Bylesine glkle elde edilen top rak, kutsald; bylesine bir abayla yaratlan tarlalardan kimse isteye rek ayrlamazd. Irmak her yl bereketini yenilediinden, ayrlmak iin bir gerek de yoktu. Aa Mezopotamyada, tarih balangcnda Smer denilen l kede, bir sorun vard. Dicle ve Frat rmaklarnn ana kanallar arasn da koca bataklklar uzanrd, ancak yakn zamanlarda rman Basra Krfezinden tad topraklarla bu alanlar biraz ykselmiti. Batak lk, dev boyu kamlar ve bunlarn arasnda hurma ve palmiye aala ryla kaplyd. A rada yer yer kayalklar ya da kumlu toprak kylar vard. Buralarda hayvan yaam srekliydi, oysa steplerin te yannda, sel dzeyinin st kzgn yaz ve souk k boyunca, kupkuru ve ksrd. Yaban kular, kanath hayvanlar, balklar belli hurma ve pal miye aalarnn arasnda bannrd. lk Smerliler Dicle - Frat delta sn yaamaya uygun bir alan durumuna getirmek iin insan st aba gstermilerdir. Daha sonra yce Babil kentinin ykselecei topraklarn gerek ten yaratlmas gerekiyordu; Tevratta ad geen Ekek kentinin tarih 80

ncesi balang yresi, sularn tad amurun stne birbirine apraz dizilen kamlarla bir eit balkon kurularak yaplmtr. Tevrattan, Smerin o adaki durumunu renebiliyoruz - tam bir kaos; ylesine bir yre ki, suyla topran snn hl kark. "Dnyann Yaratl"mn nemli bir unsuru, bu iki nesnenin ayrmdr. Oysa topra bylesine ayran Tanr deil, ilk Smerliler olmutur. Tarlala r sulamak, batakl kurutmak iin kanallar kazmlardr. nsanlar ve hayvanlar sellerden korumak iin sel sularnn eriemeyecei yksek likte setler yapmlardr. Kam ormanlarn ilk kez amlar, aralarn daki kanallar ilemilerdir. Bu ilk abalarn etinlii Smerlilerin geleneklerinde srp gitmitir. Uralarnn dl, bol bol hurma, kuruttuklar bataklk alanlarda bereketli ekin ve srleri iin srekli otlak yerleri olmutur. Bylesine urayla yarattklar tarlalara bylesine etin abayla koruduklar evlerine elbette ok bal olacaklard. Yeni yerleme yerleri bulmak iin bu yrelerden ayrlmayacaklard. stelik ilk yer leme yerlerinden ve temizledikleri ilk bataklk alanlardan balayp, kendi alanlarn geniletmek, temizlenmemi batakln ortasnda yeni yerler aramaktan daha kolayd. Nfusun artmas, bataklk kyleri iin olumlu bir unsurdu. Elbirliiyle kurutma kanallar bytlebilir, ekim ve barnak iin toprak geniletilebilirdi. Yukar Msra oranla, S m erde doal koullar byk bir topluma daha elveriliydi ve giderek byyen rgtlenmi bir sosyal ibirlii gerektiriyordu. Kahirenin yukarsndaki dar vadiye karn, Nil D eltasnda da herhalde ayn koullar srmekteydi. Yakn blgelerde, rnein Suriye ve ran vadilerinde koullar bylesine olumlu deildi; ama buralarda bile sulama ve kurutma kanallar gibi srekli gelimeler gerekmiti, bunlar da bu yrelerin ekiciliini artrmt. Demek ki. Yakn Douda batan baa, en elverili yreler emekle elde edilmiti. nsan gcnden oluan sermaye bu topraklara katlmt. Bu sermaye insanlar topraa balamt. Sermayenin veri mini ve kendi abalarn kolay kolay elden karmaya raz olamazlar d. Bu ilerin tm de ibirlikli (kolektif) uralard ve toplumun btnn yararlandryordu, tek bir kiinin gcnn ok stndeydi. Toplumun gc, artk retim besinlerin birikiminden oluan bir ser maye gereksindiriyordu; bu sermaye toplumun abasyla, toplumun yarar iin oluturulurdu. Kanallar kurutmak iin alan iilerin beslenmesi gerekliydi; oysa kanallarda alrken dorudan doruya, yedikleri besini retmiyorlard. Bir toplumun ahan nfusu daha hrsl olmaya baladka, besin retim artna gereksinme de artaKendini Y aratan nsan, F:6 81

akt. Bylesine bir birikim, bataklk ve l olan evreyi ekilebilir ve yaanabilir topraklara evirme gereksinmesini dourarak, kyn kentlemesine yol ayordu. Irmak vadisinde ya da baka bir vahada toplumlar bu tr yaam nedeniyle yelerinin arasnda sk birlik yaratmak iin ender bir gce sahiptir. Toplum yabanclarn suya erimesine engel olabilir, tarlalar sulayan kanallar kapatabilir. Yamur tm insanlara eit yaar, do ru, ama gelgelelim sulama sular, toplumun yapt kanallardan gee rek tarlalara ular. yleyse toplum, kendi yaptn, beenmediin den esirger, beendiine, iyilere, dorulara yneltebilir. Bylece ko ullar nedeniyle toplum dayanmas salanr. Genler, yeni alanlar bulma amacyla, yallara ba kaldrp baka kyler kurmaya gidemez, nk vahanm tesi susuz llerdir. Sosyal irade bir bakan ya da bir cral arachyla anlatm bulunca, bu ba, yalnzca soyut yetkiyle deil, etkin gle de donatlm olur; boyun emeyenlere kar yasaklar koyar. Yakn Douda insanlar yerleiklie ynelten bir baka unsur da iftinin yiyecek eidinin artmas olmutur: arpa ve msr ununa artk hurma, incir, zeytin ve baka meyvalar eklenmitir. Bu tr meyvalar hem besleyicidir, hem de saklanmas ve tanmas kolaydr. lk nce aalardan toplanlrd. Smerde ya da Suriyede yaban hurma palmiyeleri bulunan topraklar, yerleme alan olarak yelenirdi. Meyva aalar her yl meyva verir, ama aa tanamaz. Meyvalarn yemek iin aalarn yaknna yerlemek, ya da her yl o yreye dnmek gerekir. ok gemeden meyva aalar ve balar yetitirilmeye balanr. Kukusuz bu, yepyeni bir bahe teknii gerektirir. nsanlarn meyvalar toplamay aa budamay, alamay ve suni gbrelemeyi ren mesi zorunlu olmutur. Bu eitimin aamalar bilinmemektedir, meyvaclk ve bacln balangc ancak sanyla bulunabilmektedir. Tarih ncesi alarda balam olduu kukusuzdur. Sonular apak belli dir. Hurm a bahesi, tahl tarlasndan ok baka tr bir varlktr. Ekilen tohum bir ka ay sonra ekin verir ama her bir ekim ylda bir kez hasat salar. Hurm a aac, zeytin aac ya da zm ba, drt be yl, hi meyva vermez, ama ondan sonra belki bir yzyl meyva verir. Bylesine srekli ekim, kukusuz sahibini, buday ya da arpa tarlas sahibinden daha ok topraa balar. Bahe reticisi, gzbebei aa lar kadar, topraa kk salmtr. Yerleik yaam, barnaklarn geUtirilmesine etken olmu ve mi mariye yol amtr. lk Msr iftileri, st amurla sval kam duvarlarla yetinirdi. lk Smerliler kam ynlarnn stne taze 82

kamlar ya da rtler serer, barnaklarda yaarlard. ok gemeden Afrikada amurdan ya da kerpiten evler yapld. M.. 3000 ylndan ok nce de, Suriye ya da Mezopotamyada tula yapm balad. Bu tulalarn yapm iin, samanla kark amur tahta kalplara dklp gnete kurutulurdu. Bu bulu, zgr yapm ve antsal mimariye olanak salamtr. mlekilik gibi, tula da insann eline, zgr anlatm arac sa lamtr, artk nesnenin nitelii yznden bir biim ya da boyut snr lamas yoktur. Tulalar ne biim bir araya getireceine, tpk mle in biimine karar verircesine, insann kendisi karar verecektir. O rta ya karlan rn, ant boyunda olabilir. Artk barnak bir kiinin yapm deil, elbirliiyle ortaya kan ibirlikli (kolektiO bir yapdr. Gene mlekilikte olduu gibi, ilk tula yaplar, daha nceki yap biimlerinin benzeri olmutur. Smer ya da Asurda baz kiiler kam kulbenin tnel biimi tavann kopye ederken, gerek kemer yapmay becerdiler. Basn ve arlk kuramlarnn bulunmasndan binlerce yl nce, bu karmak mekanik zm bulabildiler. Bu arada, tula mimarisi uygulamal matematik bilimine de b yk bir katkda bulunmu oldu. Tula yn dz kenarl ynlarn oylum lsnn en gzel rneidir. Eski tulalar tam bir ekenar biiminde olmamakla beraber, yndaki tula says kenardaki tulalarn saysnn arpmyla bulunabiliyordu. Yakn Douda rmak vadileri ve vahalarda yerleen varlkl ift iler, Avrupada neolitik toplumlara oranla, kendi kendilerine yeterli ekonomik dzenlerinden ayrlmaya daha yatknd. Bu yatknlklar bu blgede eitli ekonomik dzenlerin uygulanmasna olanak salam tr. Daha nce de belirtildii gibi, yerleik iftilerin varlkl kyleri arasnda yer yer balklar, avclar, yar baheci ve iftilerin yerlemi olmas gerekir. ifti toplumlar kendi tketimlerinden fazla rn kolayca yetitirilebiliyorlard. Artk rn balk ya da av etiyle, veya bahe rnleriyle deitirebiliyorlard. Daha yoksul gebeler de, edindikleri besinleri buday, arpa karl verirlerdi. Bylece bir yanda ifti kylerle, te yanda balk, avc ve srcler arasnda al veri ve balant kolayca balad. Bylesine bir bamllk da bugn belirgin biimde srdrlmektedir. Gebe A rap deveciler, tahl ve baka rnleri yerleik toplumlardari edinirler. Bu tr ekonomik balantlarn kesinlikle ne zaman balad bilinmez. En eski tarihsel yklerde bunlardan sz edilir, bu nedenle de daha nceleri balam olduu sanlabilir. En eski Msr iftileri ayn zamanda avcyd, silah lar kendileriyle birlikte gmlrd. Ayn kylere ait daha sonraki mezarlarda bu silahlarn bulunmamas, kyllerin kendileri avlana83

caklari yerde, atalarnn yapt ileme uymayp, takas yoluyla ekin artklarna kar av eti edinmi olmaldrlar. Kendine yeterli ekonomik dzenin krlmasnn kant, tarih n cesi m ezarlarda ve kylerde giderek artan sayda ithal rn bulun masdr. Kzl Deniz ve Akdeniz blgelerinden deniz hayvanlar ka buklan, Msrdaki neolitik kylerde oktan bulunmutur. Daha son raki Msr mezarlarnda ilk nceleri yeil malait ta ve reine, sonra lar lacivert ta {lapis lazuli) ve saydam lay ta (obsiden), daha sonralar da ametistler ve firuzeler, gittike artan saylarda grlm tr. Malait ta Sinaiden ya da Nubyanm Dou llerinden, reina Suriye ya da Gney A rap yarmadasnn ormanlk dalarndan, lav ta Ege Blgesinde Milasdan A rap yarmadasndan, Afganistandan ya da Etiyopyadan; lapis lazuli ise herhalde ran ovasndan gelmi olmal. Smerde obsit, Hindistan ya da Kafkaslardan getirildii sanlan amazonit boncuklaryla birlikte, en eski yerleme alanlarnda bulun mutur. Kuzey Suriyede ve Asurda, obsit, Smerde olduu kadar eski alarda ithal edilmeye balamt, ok gemeden de lapis lazuli ve firuze ortaya kmtr, ithal mal yabanc rnler de ok eski alarda, Trkistanda A nauda ve Diclenin dousunda Elamda, Susada bulunmutur. Yabanc rnlerin bylesine uzun yollardan tanmasnn nedeni ancak Douda, yerleik tarm kyllerinden baka bol sayda gezegen halkn da bulunmas olabilir. Bylece gebelerle iftiler arasnda iliki kurulmutur. H er neyse, ticaret bylece balam, madencilie de yol almtr. Smer ve Msra bylece ithal edilen sakz ve deerli talar, n celeri gereksiz ss eyalar sanlmtr, ama ok gemeden bunun yanlgs anlalm ve bunlar gerekli nesneler olarak kabul edilmitir. Msrllar gz kapaklarn boyamak iin malait ta kullanrlard; ok gemeden bunun evresine daha nice boyalar ve rnler eklendi, tpk bizde ttn ime alicanlnn dourduu nice rnler gibi... Bu ta ssl deri torbalarda tanr, hayvan biiminde yontulmu paletler zerinde entilirdi. Yeil renk, gnein parlaklndan gzleri korur, tam iindeki bakr karbonat da, scakta sineklerin tad gz mik roplarna kar dezenfektan grevini yapard. Ama Msrhlara gre bu etkiler gizseldi. Malait tana, gizsel gc, ya da iindeki mana iin nem verirlerdi. Bu nedenle boyann hazrlanmas treseldi, ke seler sslerle bezeliydi, paletler de hayvan biiminde oyulurdu. br "ithal" rnleri iin de durum aynyd - tmnn de bysel, gizsel bir yan olduuna inanlrd. Deniz salyangozunun kabuu kadn seks 84

organnn dna (vulva) benzer. Bu kabuu ss eyas olarak takmak dourganlk getirdi. Kabuk, bir uur ve ss eyas oluverdi. Bylesine deerlenince, bu kabuklar Afrika ve Asyann baz yerlerinde para yerine geer oldu. Yerli altn ve akik, opal, kanta gibi ln renkli talan ile firuze ve lapis gibi daha ender bulunan talar, yalnzca gzel olduklarndan deil, ilerindeki gizsel glerden dolay deer kazanmt. Deerli talann by ve gizsel gc eski yazlarda sk sk belirtilir ve bu eski dnler Avrupada bile O rta alar boyunca srp gitmitir. Bylece mcevher yalnzca ss olarak deil, baar, varlk, uzun yaam, ocuk edinmek iin de aranr, istenirdi. Bu adan bunlar lks deil, gereksinmeydi. Nesnenin iindeki gizsel g, o m anarm biiminde yontulursa, daha da artard. Diyelim bir firuze bir boa biiminde oyulursa, sahibi yalmzca gn berrakhma deil, boann gcne de erimi olurdu. Bylece muska yapma ahkanh balad. Mcevhercilik ve ta yontma gibi yepyeni ve g bir sanat geliti. Sert talan boncuk ve muska yapmak iin yontmak ve biimlendirmek, Giritten Trkistana kadar Douda tm eski kltrlerde yaygm bir ura oldu. Yeni yeni cilalarn bulunmasma yol at. Mavi fayans herhalde tarih alarndan ok nce bulunmu olmal. Firuze yerine geerdi, ama gne ve alkalinin bir eit byyle firuze rengi aldna inamlrd - biz buna bugn sentetik firuze diyebiliriz. stelik yorulabilirdi. Ta bir muska biiminde oymaktansa, stne bir nesnenin, ya da rnein gamal ha gibi gizsel bir simgenin, resmi kazmp deeri artrlabilirdi. Bu tr kaznm boncuklarn zel bir yetenei vard: yumuak kil zerine bastrlnca, stlerine kaznm olan resim bu yumuak maddeye geirilebiliyordu. Artk by ve giz bu yumuak maddeye ilenmitir. Sonu bir by ilemiydi. Budunbetimcilerin (Etnograflann) tabu koymak dedikleri ilem budur. Kazh ta artk mhr olmutur. Bir kabn st kille kapathr ve stne mhr bas lrsa, kabn iindeki madde bu mhrle korunmu olur. Mhr kr lnca, tabu krlm olmakta ve by cezalan gerekmektedir. Bylece mhrlemek varlklarn korunmas ve mlkiyetin saptanmas anJamma gelirdi. Yaz bulununca, mhr imzanm yerini alacaktr. Kazl talarn mhr olarak kullammma, Asurdaki en eski yer leme alanlarmda rastlanmtr. Eski alarda mhr Frattan Iran boyunca douya doru gitmitir, muska ise Msrda ve Akdeniz kylarnda kullanlmtr. Ama ok gemeden ikisi birbirine karm ve kullanm kesin bir snrla ayrlamaz olmutur. inde bulunduu sanlan gizsel nitelikler nedeniyle altn, ta ve kabuk aramak ok nemli ve geerli sonular dourmu. Kyl toplu 85

luklarn ekonomik kopukluunu krmak iin gl bir unsur olmu tur. Tarlasmn verimini artrmak kendi bahtn amak amacyla, kyl kendi tahl ve meyvasmn bir blmn ldeki gebelere vermeye raz oluyordu. Gebeler iin de bu talar, tarm rnleri elde etmek iin takasta kullamlacak tanabilir nesnelerdi. En eski dzenli ticare tin nemli bir aracm bu boncuklarn oluturduu sylenebilir. Bu by nesnelerinin yksek deeri, onlarn ardnda komaya yol am olsa gerek. D aha sonraki tarihlerde, dnya apnda altn, deerli ta, amber ve benzeri szde bysel nesnelerin eski Msrllar tarafndan dnyann drt bir yannda aranmaya balandn W. J. Perry savlamtr. Bylesine bir olay, uygarln yaylmasnda nemli bir unsur olmutu. P err^nin sav biraz abartmal saylsa bile, bu tr nesneler, baka ekicilii olmayan blgelerde aratrma yaplmasna yol amtr. Bir baka unsur da ok nemlidir: malait ta, bakr karbonatdr. Firuze, biraz bakr bulam alminyum fosfatdr. H er ikisi de bakr cevheriyle ilgilidir; bu cevherlerin pek ou prl prl olduundan herhalde gizsel saylrd. Malait, firuze ve dier renkli talar ararken insanlar kendiliklerinden maden bulunan alanlara sk sk gitmiler ve bakr cevheri ellemilerdir. Byle olunca da, ikinci devrimde en baat unsur olan madencilik, bu tr bysel dnlerin dolayl bir sonucundan domu olabilir. Metalrji iki gurup bulu gerektirmitir: (1) bakr scakken iste nilen biimde dkm yaplabilir bir madendir, ama souyunca sert leir ve kenar ta gibi kat olabilir, (2) bu kzlms, sert maden, baz tr saydam ta ya da topran odun ateine tutularak stlmasyla elde edilebilir. Gerekten de bakr, pek ender de olsa, maden durumunda bulunabilir. Amerikada, Kristof Kolombdan nce Kzlderililer, B yk Gller blgesinde, endstriyel amalarla bakr kullanmlardr. Bu madeni stn bir ta tr olarak grmler, halta bakr zerine dvme ileri bile yapmlardr. Fakat eritmeye ve dkmn yapmaya hi yeltenmemilerdir. Onlarn ilemleri, metalrji buluuna ynelememitir, bu nedenle Eski Dnyada olduu kadar Amerikada yerli bakr retimin gelimesine yardmc olamamtr. Bu da ilk batan bakr cevherlerinin azalmasndan olabilir. Bu bulu g bir i deildi. Tarih ncesi ada bir Msrl, oca ndaki snmemi kll atee diyelim bir malait ta drebilir ve bakrn boncuk boncuk aktn grm olabilirdi. Ya da, deerli ta arayan biri, gece ate yakarken, rastlantyla, atei yzeyde bir madene yakn yakverir ve bylelikle bakr artm olurdu. Katanga blgesin de, Zencilerin akta yakt ateler sonucu, rastlantyla artlm bon cuk boncuk bakr grlmtr. Bakrn bu trl artlmasna ok kez 86

rastlanm olunabilir ama bunun neminin hemen farkna varlmam tr. ok eski Msr mezarlarnda ara sra kk bakr eyalara, inele re, mzrak balarna rastlanmtr. Ama bu eyalar, bakr madeninin zelliklerinin farkedilip ilendiine dein bir belirti tamaz. Bakr ekile vurularak ince ubuklar haline getirilmi, sonra ince eritler yaplm ve kesilmitir. &sacas, kemik, ta ya da elyaf gibi, kesilerek, dvlerek ve bklerek ilenmitir. M adenin gerek stnl, eritilebilmesi ve dkmnn yapla bilmesidir. Eritilebildii iin de, mleki kilinin zelliklerinin bazla rn ierir. Bakr ileyen usta, kemik ya da ta iisi gibi maddenin boyutu ve biimi ile snrl deildir. Tatan bir balta ba, ya da mzrak ucu ya da kemik bir mzrak ancak esas m addeden paralar kesip, bunlar yontup biimlendirerek yaplabilir. Eritilmi bakr ise tmden yumuaktr ve istenilen biime uydurulabilir. Usta diledii biimde bir kalba bakr dker ve souttuu vakit de kalbn biimini alaca n bilir. Boyutta tek snr, kalbn bykldr. Kalba istenilen miktarda bakr dklebilir. Kalplar da mleki kilinden yaplabilir. te yandan, scakken bylesine yumuak olan maden soutuldu u vakit ta ya da kemik kadar sert ve bu nesneler kadar keskin ve ince bir alet oluturabilir. stelik dvlp biime sokulabilir. En nemlisi, ta ya da kemikten daha dayankldr. Ta balta, ok sert kullanlnca anr ve ie yaramayacak biimde yontulur; oysa bakr balta yeniden eritilip dklebilir ve bu ilem ok kez yinelenebilir; yaplan yeni balta eskisinden farksz olur. te, bu stnlkler farkedildii vakit gerekten maden ilemecilii, metalrji balamtr. Oysa bunu sezinlemek, dn biimlerini yeniden ayarlamak de mekti. Sert, kat madenin, eritilmi maden durumuna gelmesi, sonra gene sert duruma getirilmesi artc bir olayd; bysel, gizsel g rnm olmalyd. Ham bakrn biimsiz yn, kapta eritilen bakr ile dkm yoluyla biimlendirilen bakrn ayn nesne olduunu kavramak ilk nceleri ok etin bir i olmalyd. te bu olayda, insan fiziksel deime denilen ok ilgin bir deiimi oluturmaktadr. Bu nedenle de, nesnelere dein ne gibi dnleri varsa bunlar bu yeni duruma gre, nesnenin eitli aamalarda deiimini gznnde tutarak, ayar lamas gerekmitir. Bundan baka, bu ilemin yrtlmesi iin eitli yeni bulular gerekliydi. Bakr eritmek iin aa yukar 1200C yksekliinde bir s gerekir. Bu da frn gereksindirir. Alevin stne hava akmnn gelmesini salayacak yeni bir aracn bulunmas zorunluydu. Krk bu ii zmlerdi ama bu alet de M.. 1600 ylna dek bulunamamt. eitli frnlar ve maalarn bulunmas gerekliydi. Dkm ii, kalp 87

gerektirir. Bir yan dz bir eya yapmak iin kullanlan kalp kolayca biimiendTlebilir, kalp kilden yaplr, istenilen biime getirilir, iine eritilmi maden dklr. Oysa keskin bir kama yapmak ve her iki yanm kavisli biimlendirmek etindir. Bylesine bir let iin iki paralk bir kalp kullanlmaldr, her iki para da e olmal ve birbiri ne balanmah ya da kenetlenmelidir. M.. 3000 yllarnda, Mezopo tamyada ok ilgin bir bulu olan cire perdue yntemi uygulanmak tayd. stenilen aletin modeli nceden mumdan yaplr, sonra stne kil kaplanr; kil stlr, bylece mlek olur, bu arada mum eriyip akar, bundan sonra iindeki bolua maden akthr, en sonra da kil kalp krlr, mum modelinin biimindeki maden ortaya kar. Bu bir ka sz, dkm ileminin ne denli etin olduunu alatmaya yeterlidir. Gerek ura, bir sayfalk yazyla anlatlamayacak kadar uzun ve gtr. rnein, eriyik madenin kalba yapmamas ve oksi de olmamas iin ok dikkat gerekir. Kapal kalpta, hava kabarckla rnn oluma tehlikesi vardr, bu da dkm zayflatr ve bozar. Bun dan baka, dkm yaplan nesne ekile, trp ya da zmparayla dzeltilmelidir. Kukusuz, demircinin ok geni ve ayrntl endstri trelerine sahip olmas gerekir. Uzun tecrbele ve saysz deneylerle bir zanaat gelitirilir. Bu ura, uygulamal bilimin yepyeni bir trdr -b u bilgiler ada kimya ve fizik dallarna aktarlmtr- ama o alarda, bugn bizlerin unuttuu eitli bylerle badatrlmas gerekirdi. Bu trelerin aktanh, mleki trelerinin yaylmasndan farkl deildir. Ama demircinin uras, mlekininkine oranla daha etrefildi ve daha ok dikkat isterdi, bilgisi daha byk uzmanlk gerektirirdi. Maden iiliinin, tarm ilerinin arasnda evde yaplabildii kukulu dur. ada yabanlar arasnda, demircilik genellikle uzmanlarn ii dir, maden iilii her zaman tam gn sren bir uzmanlk dal olmu tur. Demek ki, byclk dnda, metalrji en eski uzmanlk daldr. Bir toplum, ancak besin retim artyla bir metalrji uzman besleye bilir. Besin retiminden ayr tutulan uzman, ancak iftilerin retim art ile geinir. M adenin endstride kullanm bu nedenle iiliin uzmanlamas ve toplumun retiminin normal gereksinmesini amas nn bir belirtisidir. Oysa anlam bundan da tedir; ekonomik bamszlktan vazge ilmi olmas anlamna gelir. Bakr her yerde bulunmaz; cevheri, neolitik iftilerin yeledii topraklar ve ls ovalarnda deil, orman lk ve talk alanlarda bulunur. ifti toplumlann pek aznn kendi topranda bakr bulunmutur; byk ounluu bu madeni ya da cevheri ithal etmek zorundayd. Sonunda, madenin evdeki retimi 88

aan artk retim karsnda edinilmesi gerekmitir. M adeni cevherinden karma ileminin bilimsel ve ekonomik ynleri belki de maden iiliinden de daha etindir. Bakr cevheri, genellikle sert kayalarda dam arlar halinde olumu kristal ya da toz minerallerdir. Cevherin bakra dnmesi basit bir kimyasal deiim dir. Ama ilk insanlar iin ne denli artc bir oluum! Cevher, madene hi mi hi benzemez. Alev alev kmrle karlanca urad deiiklik bir eit mucizedir - kukusuz bir nesnel deiiklik, madde nin tmden bir baka madde oluudur bu! Ayn maddenin bu srete srp gittiini kavramak herhalde ok g olmutur, bunun akl alr anlatm ancak ada kimya yoluyla yaplabilir. O ana dek de, alkemistlerin (simyaclarn) nesne deiikliine degin anlatmlar srp gitmitir. Ama, alkemistin kuram ne olursa Olsun, insan hangi eit tan, karbonla stld vakit bakr saladn bilecek kadar pratik kimya renmiti. Uygun ta, daha nce de belirtildii gibi, her yerde bulunamaz d. Bir kez madenin deeri ve baz talarn madene dntrlebildii renilince, insanlar artk bilinli olarak, eit eit talar arayp, deneyler yaparak uygun talar ve cevherleri bulmaya almtr. Pek ok deney baarsz olmutur, ama bu arama srccinde baka maden ler bulunmutur. Msrda tarih ncesi mezarlarda gm ve kurun bulunmutur. Bu iki maden M.. 3000 yllarnda Mezopotamyada kullanlmtr; M.. 3000 yllarndan biraz ncclcrinc ait meteorik demir Msr mezarlarnda bulunmutur. Ksa bir sre sonra, Mezopo tamyada yer yer demir cevheri artlmtr. Endstriyel dzeyde de mirin artlmas ve ilenmesi ancak M.O. 1400 yllarnda gerekle mitir. M.. 3000 yllarndan hemen sonra Smer ve Indus vadisi madencileri kalay biliyorlard, bu maden de dkm ilemini kolayla trmak iin bakrla birlikte kullanlyordu. kartlan ilk bakr cevherleri anlalan st dzeylerde bulunu yordu. Anlalan bir zamanlar st dzeylerde bol maden bulunmak tayd oysa ada jeolojik aratrmalardan ok nce tkenmiti. n sanlar daha sonra yer altndaki damarlar aratrmaya ve madencilie yneldiler. Bakr madencisi, sert kayalar paralamak iin karlarnda ate yakp, snan yzeylere su atmay renmiti. M aden kuyularnn duvarlarn ve damn tutmak iin destek ve kereste kullanma yntem leri bulundu. Cevherin, krlmas, ykanarak kayadan ayrlmas ve yzeye kartlmas gerekiyordu. Ne yazk ki, madencilik biliminin nasl kurulup gelitiine degin hibir kayt yoktur. Oysa M.. 1000 yllarnda, o ada yaban saylan Avrupada bile, bugn bu ilerden anlamayan kimselerin hayranlkla bakaca ama denemeye yeltcne89

meyecei dzeyde bir bilim uygulanmaktayd. Artma sanat da kolay deildir. Dkmde olduu gibi, bir tr alev gereklidir. Byk apta retim iin firm yapm bir bulu olarak oluturulmahdr. Ancak st dzeylerde bulunan bakr, kmrle st larak artlabilir; daha derindeki cevherler genellikle slfidlerdir, oksi de olmalar iin en nce akta sthnalar, daha sonra artlmalar gerekir. Baka madenler baka ilemler gereksindirir. rnein kur un, bakr gibi ak frnda sthrsa, buhar olur gider. Demek ki, maden arayclarn, madencilerin, artclarn, demir ustasna oranla ok daha geni ve derin bir bilgi sahibi olmalar zorunluydu. Deiik trde cevherleri smflandrm olmalar, m aden leri tanmak iin d belirtilerini renmi ve ilemek iin eitli teknikleri edinmi olmalar gerekirdi. Bu bilgi de ancak deneyle ve sonular karlatrmakla biriktirilebilirdi. Metalrji, maden iili inden de daha uzmanlk isteyen bir ura olmahyd. Madencilerin besin reticisi olmalar olanak dyd, bunlar retimlerini kendileri tketen iftilerin rettikleri besine dayanmak zorundaydlar. Bilgili madencilik, M.. 4000 yllarndan hemen sonra Douda geni apta renilmi olmal. Oysa madenin tan yerini almas uzun srmtr. Madenin, yukarda belirtilen stnlkleri abartlmamaldr. Topra apalamak iin, ta apalar ekici iin yeterliydi, bunlar sk sk yenilemesi gerekirdi ama, bu da kolay bir iti. Ta balta odun kesmek iin, ta aletler de ekini bimek, deriyi biimlendirmek hatta yn krpmak iin yeterliydi. Geri abuk anr, ama tan bol olduu yerlerde bu aletler kolaylkla yenilenir. Ta balta aa ceser, srklar biimlendirir, kayk yapar ve bu ileri bakr balta kadar abuk ta mamlar, ancak arada bir uygun bir ta bulup yeniden balta yapmak gerekir. Ta aletlerin en byk sakncas abuk anmasdr. Ama hammaddesi yaknda bolca bulunursa, zaman da kt deilse, bu katla nlmaz bir saknca deildir. Lili toprakta uygun talar bulunmadn dan, ancak bu koullar altnda daha yeni ve dayanakl bir malzemeye ve bu nedenle madene gereksinme duyulmutur. Bu istein karlan mas iin de, daha geliik tat yntemleri bulunmalyd. Bu da hayva nn koumu ve rzgrdan yararlanlmas demekti. Bu bulular da, tpk madenin bulunmas ve metalrji biliminin gelitirilmesi gibi, ikinci devrenin n koullarn oluturmu ve bu devrimden nce baarlmtr. kz ve eeklerin koumu ve rzgrn gcnn kullanlabilmesi, insanm doa glerinden yararlanmasmn ilk deneyleridir. Bunda baarl olunca, ilk kez kendi kaslaryla salanamayan glere baat olduunu, hatta bu gleri ynelttiini farketmitir. Kendi vcudunu 90

daha kaba ilerden kurtarmay renmitir - artk iten gdml motor, elektrik motr, buhar kazam ve mekanik denizciliin yolunu tutmutur. Ayn zamanda mekanik ve fizik dallarnn yeni ilkelerini renmektedir. Karma iftilerin ise severek mal karl verebilecekleri henz evcilletirdikleri srleri vard. Belki ilk kez kze sapan srdrl mtr; ama, kukusuz, en nce sapann bulunmas gerekiyordu tarih ncesi Msrhlarm uzun sapl apas, hl Japonyada kullanlan trden ekme apa, ya da geen yzylda Hebrid tarafndan kullamlan ayak sapan ilk modelleri salam olabilir. Sapanla srlen topran altndaki verimli m addeler yzeye kar; bu yar kurak blgelerde, verimli topraklar kklerin ulaamayaca kadar derinlere inerdi. ki kz ve bir sapanla, bir erkek, bir kadnn apayla srebileceinden ok daha byk bir alan ileyebilirdi. Artk kk tarlann yerini byk iftlik almtr. Bu da daha ok ekin, daha ok besin ve oalan nfus demektir. Artk ekim ilerinde erkekler kadnlarn yerini alm lardr. Bu devrimin ne zaman olutuu da bilinmez. Yakn Dou, Msr ve Egede, tarihten ok nce balam ve tamamlanmt. Oysa Almanyada M.. 2000 ylarma dek, hl apalarla kk tarlalar srlmekteydi. Ak llerde ve steplerde, bugn ilkel avc kabilelerinin adr ve eyalarn kamptan kampa tamak iin kullandklar kzaklara benzer trden aralar kzlere ektirilmekteydi. (Sr ve koyunlardan ok nce kpekler insana altndan, kiy ek kzaklar, kz arabalar ve kzaklarndan daha eski olabilir.) M.O. 3000 yllarnda kzle ekilen kzaklar, U rda, krallarn cena7clerini mezarlara gtrmek iin hl kullanlmaktayd. Oysa o yllardan ok daha nceleri, karada tata devrim getiren yeni bir bulula kzaklarda byk deiiklik yaplmt. Tarih ncesi marangozluun tac denebilecek tekerlek bulunmu, ada makinelemenin n kouluna varlmt. Tekerlek, tatta kul lanlnca, kza bir eit arabaya dntrm oldu ve bylece loko motif ve otomobilin atalar dodu. Tekerlein nasl bulunduu yolunda kolaylkla bir sanya varla bilir, ama bu konuda gvenilir verileri bulmak gtr. Tahta eyalar dayankl olmadndan, arkeologlar tahtadan yaplm eyalar hak knda gerekli bilgiyi, ancak mlek ya da ta gibi dayankl maddelere yaptklar resimlerden edinebiliriz. Bu resimlerin de kusurlu ve tek yanh kant ancak u varsaymlar salayabiUr: Smer sanatnda, te kerlekli aralarn resimlerine M.. 3500 yllarnda rastlanr. Kuzey Suriyede bu daha da eskidir. M.. 3000 yllarmda ise. Elam, Mezo potamya ve Suriyede tekerlekli arabalar, hatta sava arabalarna 91

ekil 5 - Eski Msrda sapan srme, st sama ve apaiama rastlanmtr. Ends vadisinde, arkeolojik kaytlar M.. 2500 ylma kadar gittii vakit, arabalara rastlanmtr, Trkistanda da ayn yllara rastlar; en az be yzyl sonra da, Girit ve Asyada bulunmutur. te yandan, bu arac, Msrllar M.. 1650 yllarna dek kullanmamlar d, bu yllarda da Asyadan Hiksoslarn istilasyla kullanmak zorunda kalmlard. lk tekerlekli aralar kukusuz kaba saba eyalard. M.. 3000 yllarnda bile Smerlilerin kullandklar arabalarn tekerlekleri birbi rine balantl para tahtadan yaplmt, evresine lastik olarak, deri geirilmi, stne bakr iviler aklmt. Tekerlek dingili zerin de tek para olarak dnerdi, dingil de arabann gvdesinin altna deri balarla tutturulurdu. Gnmzde, Sindde kylerde kullanlan kz arabalar ayn biimdir. Tekerlek yalnzca tama ilerine devrim getirmekle kalmam, 92

M.. 3500 yllarnda imalat endstrisinde de uygulanmaya balam tr. Bu konuda kk bir aklama gereklidir. Yatay bir tekerlein ortasna amur koyup, tekerlei evirince, mleki, elle bir ka gnde yapamayaca ii bir ka dakikada yapmay baarabilmitir. stelik yapt daha dzgn olmutur. mlekilik ilk mekanize en dstridir. im alat makinelerine ilk kez bu dalda tekerlek eklenmitir. Bu nedenle de bu zanaat deimitir. Etnografi bilimine gre, bugn basit dzeyde yaayan insanlar arasnda elle yaplan mlekler evde kadnlar iin bir uradr, oysa arkla yaplan mlek erkeklere zg bir ticaret alandr. Eldeki kantlara gre, eski alarda da bu dzen geerliydi. Bylece tekerlein seramik endstrisine giriiyle, iilikte uzmanlama asndan bir adm daha atlm oldu. mlekiler artk birer uzmandr, artk toplumsal rn artndan paylarna deni alarak yaptklar rn vermek dzeyinden kmlardr. Tekerlein ilk iki kullanm birbirinden bamsz olarak gelimi olabilir, geri buna inanmak biraz gtr. H er neyse, her zaman bu ikisi birlikte yrmemitir. Yakn Dou ve Hindistanda, arkla yap lan mlekler, tekerlekli aralar kadar eskidir. Oysa Msrda, m leki ark, tekerlekli arabadan ok nce kullanlmaya balamtr. Giritte ise, tekerlekli arabalar, arkla evrilen mleklerden en az bir ka yzyl daha eskidir. Avrupada, Alplerin kuzeyinde, M.. 500 yllarna dek mleki ark kullanlmaktayd. Bunlar gene de kesin kantlar saylamaz. kz ya da baka hayvanlarla ekilen arabalarn kullanlmasyla, haberleme hzlanm ve mal tam byk apta kolaylamtr. Hay van gcnn tatta kullanmnn tek rnei arabalar deildir. Eya hayvann srtna yklenebilir, insan da hayvana binebilir. M.. 2000 yllarnda Babil ile Anadolu arasnda mallar genellikle eek srtnda tanmaktayd. Bu tr tam, araba tamasna oranla, arkeolojik ka ytlarda daha g kantlanr. Eek, Kuzeydou Afrika hayvandr ve M.. 3000 yllarndan ok nce, herhalde yk hayvan olarak, bu yrede yetitirilmi olmas gerekir. O tarihlerde evcil eeklerin Msr da yaad saptanmtr. Bu hayvanlar Mezopotamyada sapan sr mek iin de kullanlmaktayd. O yllardan bu yana Yakn Douda en yaygn yk hayvan eek olmutur. Fordea gre at da ilk nceleri st samak ve binmek iin evcilletirilmiti. nds vadisinde M.. 2500 yllarna ait ok kba saba eer rnekleri bir yana, M.. 1000 yllarna dek ata binildiine dein bir kanta rastlanmamtr. Yakn Douda M.. 2000 yllarnda at oldu u kukusuzdur; oradan da Msra Hiksoslar tarafndan M.. 1650 yllarnda gtrlmtr. Ama hep sava arabalarna bal ekim 93

hayvanlar olarak kullanlmlardr. Daha erken tarihte, M.. 3000 yllarnda ya da daha nceleri, Smer antlarnda araba eken bir tr katr grlmtr. Bu hayvanlarn gerekte ne olduklar geri tartma gtrr. Frankfort gibi baz bilginler resimlerdeki bu hayvanlarn at olduunu ileri srer; dierlerine gre bu katrdr; Hilzheimer ve Wolley de dahil, ounluk bunlann Asya yaban eei olduunda diretirler. Bu arada unu da sylemek gerekir, Smerlilerin ve tm br eski sava arabalarnda kullanlan takmlar, daha eski alarda kz arabaya komak iin kullanlan trden esinlenerek yaplmtr. kzler ile katrlar arasndaki doal farkllk nedeniyle de bu eski takmlar atlara ok ar ve kaba geliyordu ve verimi kesiyordu. Atlarn evcilletirilmesi, haberleme ve ulamn alann ve hzm byk apta artrm olmal. Bu hzlanma, bu blmde ele alnan zaman srecinin kapsamn amakla beraber, atla ulam, gene de ikinci devrim sresinden nce ele alnabilir: oktan at ulamn renmi ve kullanan insanlar vard. Eer bu tr insanlar varsa, bunlar kz ve eek arabalarnn eriemeyecei hz ve mesafelere ulaarak, dn ve bulu alveriini gerekletirmi olabilirler. Bir baka olas lk daha anmsanmaldr: Deve ve hecinler M.. 3000 yllarndan nce evcilletirilmi olabilir. Deve olunca, l engeli alabilir, ller de artk denizler gibi nfus zeklerinin arasnda balant alanlar sayla bilir. Yukarda anlatlan karayolu ulamnda gelimelere paralel ola rak deniz ulamnda da gelimeler kaydedilmitir. Ama bu konuda kantlar daha da kttr. Aatan oyulan kayklar ve deri kayklar ilk devrimden nce balklar tarafndan kullanlm olmaldr. Tarih ncesi Msr vazolarnn stndeki resimler papirs ymlarmn birbi rine balanmasyla yaplan, krk akn kreki tarafndan ekilen kayklarn resimlerini tar. Bu kayklarn ortasna doru kamaraya benzer bir yer de vardr. Yelkenliler ise M.. 3500 yllarndan biraz sonraya dek Msrda bulunmamtr, bulunanlar da Nil blgesine yabanc trdendir. Gene de, M.. 3000 yllannda, en son yelkenlilerin dou Akdenizde gezindii kesindir. Daha az kant bulunmakla birlik te, ayn tr deniz ulamnn Hint Okyanusunda da geerli olduu sylenebilir. Bylece insanlar deniz ulamndaki mekanik glkleri amas n baarmlardr (ksacas, tekne yapmay ve yelken ekmeyi ren milerdir), aynca, denizde yollarn bulabilmek iin yeterince topograf ve astronomi bilgisi de edinmilerdir. Karada olduu gibi, deniz yoluyla da Doulu insanlar doal kaynaklarn ve ayr ayr edindikleri deneyleri birletirmeye ynelmilerdir. 94

Yukarda saylan sanat, yntem ve sreler, deney birikimlerin den doan bilgi ve uygulamalarm da dnk anlatmlardr. Bunlarn yaygnlamas ise pratik bilgilerin bir araya getirilmesi demektir. Dou insanlar bylece, ikinci devrimin tamamlanmas ve yeni tr bir eko nomi ve toplumun kurulmas iin gerekli biimde doaya teknik adan baat olabilmilerdir. Bu bilgi uygulanmadan nce, araya ba ka unsurlar girmitir. Nil ile Ganj arasndaki usuz bucaksz alan, daha nceki blm lerde tek bir para gibi ele alnd; bu alandaki ekonomilerin farkll zerinde duruldu. Belirtilen gelimeler de, srekli ve przsz geli imler gibi sraland. Oysa bylesine bir anlatm arkeolojik gereklere ters der. ran, Mezopotamya ve Suriyedeki yerleme alanlarnda ve Msrdaki mezarlarda bulunan verilere gre, mlekilik ve mimari de, sanat ve cenaze trenlerinde, kkl, bazan de ok iddetli, ac deiiklikler olmutur. Bu tr deiiklikler genellikle yeni insanlarn istilas ya da szmas sonucu, yerli nfusun topluca yerinden edildiine tanklk eder. Kuraklk ve seller nedeniyle, ak blgelerde kukusuz g yap lacaktr, halknn besin iin tmden Doaya bal olduu blgelerde bu zellikle geerlidir. Ani bir kuraklk, ekini ldrp, hayvanlar otlatacak ayrlar kurutacandan, buralarda yaayan insanlar iin lm demektir. Alk korkusu, insanlar, insan iin ekin, hayvan iin otlak bulunan rmak vadisine itecektir. Bu blgelere "srail ocuklar" gibi mr boyu, boaz tokluuna hizmet kouluyla yerleebilirler, ya da silah zoruyla girip zorla elde ederler. Bylecc step halk, vadi halkyla karr, ya da onlarn yerini alr, veya onlara baat olur. Dounun arkeoloji kaytlarnda yansyan nesne! kltr, sanat ve din alanndaki deiiklikler, gler ve istilalar sonucu olmaldr; do unun tarih ncesi alarn kaydeden kitaplar da insanlarn bu tr glerini betimlemek ve izlemek amacn gder. Bu noktada, okuyu cuya yalnzca unu belirtelim, bu tr glerin kantlar vardr ve bu gler sonucu insan ekonomisi gelimitir. stila yoluyla "kltrlerin arpmas" sonucu, yeni dnlerin ya ylmas kolaylar; nk kurulu toplumlarm kat kurallar yklr. Herhangi bir toplum, yaamn srdrmek iin evresine uymak zo rundadr. Kendi toprann doal kaynaklarn aratrarak % 'e kullana rak yaar. Bu uyumda baar gsterdii oranda da, toplum tutuculua ynelir. Bir grup insan, yetitirdii besinle geinebiliyor, arada bir cic dinlenebiliyorsa, neden deiiklik islesin? Doadan yararlanmak iin, varln artrmak iin nice bcccriler edinmi, bunun iin de ne ileler ekmitir. Daha fazlasna neden katlanmal? Gerekten dc 95

deiiklik tehlikeli olabilir. Basit donatlm toplumlarda, yaam ge rekli zamanda, gerekli iin, uygun biimde yaplmasma dayanr; bu inan, toplumun tm yelerini ieren kesin bir eylem ve davran biimi saptar. Bu biim de, sosyal kurulular, geleneksel kurallar ve yasaklarla anlatmn bulur; bysel-dinsel inanlar ve korkularla ke sinletirilir. Gnlk yaam olaylarnn eitli trenlerle kutlanmas ve yaanmas gibi, geleneksel kurallar da bysel glerle korunur, bu kurallardan ayrlanlar cezalandrlr. Yerleen ekonomi, uygun ideo lojiyle salamlatrlr. Kurulu sosyal rgtleri ve ekonomik dzeni badatran ve sr dren batl inanlarn gc, bugnk basit toplumlarda ok byk tr. Eski alarda Douda da byle olsa gerek. En geliik toplumlar da bile eriilen uyum ve deiiklik pek kk olmal. Sellerin yetersiz ya da ok oluu, vakitsiz bir frtna, bcek salgn ve hastal, toplu mun tmn tehlikeye drebilirdi, nk kaynaklan snrl, yedek leri ktt. Oysa baa gelen felaketler byseldi ve bugn bile nden hesaplanamaz. Bunlar kolaylkla insan st glerin ie el koymas olarak yorumlanabilirdi, bu gler allagelmi davran kurallarnn dna kld iin c almak amacyla ie el koymu olabilirlerdi. Kurulu dzenden en kk bir ayrlma, gvenli ve etken saylan davranlardan en kk bir sapma, kuramsal olarak bylesine ceza lara yol aabilirdi. Bu nedenle herhangi bir yenilik tehlikeli olabilirdi, kamuoyu deiiklie kar kard. Oysa gle gelen toplum, eski yerleik toplumla karrsa, bu kendine yeterli ve ekingen tutuculuk yerinden oynard. Yeni gelenler baka koullar altnda yetimitir; onlar da kendi evrelerine uyumlu bir ekonomik dzen kurmulardr. Eski topluma oranla ok farkl ya da tamamlayc gereksinmeleri vard. rnein, hayvan reticiyseler, iftilere oranla daha ok et yerler. Belki bak yapm iin obsid tana deer verirler. Bu nedenle de akmak tana, daha az dayankl olduu iin, fazla nem vermezler. Ya da, kendi topraklarnda kolay lkla bulunabilen lapis lazuli ta olmadan edemezler. Bylece yeni gelenlerle, eski isteklere yenileri katlm olur. Yeni gelenler kendi rgtlerini ve kendi ideolojilerini de birlikte getirirler. Eski evrelerindeki yaam iin gerekli olan nerileri, yasak lar ve trenleri, kuattklar blgenin yerli insanlarnn kurum ve inanlarnn yerini alr. Bylece iki tr davran, iki tr rgt, iki tr dn ve inan yanyana ve birbirleriyle elierek srdrlr. Bir de bakarlar ki, bu inanlardan u veya bu nedenle ayrlmak hi de yle tehlikeli deilmi. Toprak gene de meyva verir; oysa topal kadnlarn apas yerine erkeklerin sapanyla srlmtr. 96

ikinci devrimin baarlmas iin gerekli olan birleik sermayenin gerekletii de ileri srlmtr. Sermaye birikimi iin toplumun bir blmnn besin salama iinden ayrlarak, verimi artran ilerde, ikinci endstrilerde, tat ilerinde, ticarette ve ynetimde almas gerekir. Bu da ancak, kendi besin salamayan yelerin geimi iin besin retimi art bulunmasyla gerekleebilir. Bundan baka, yerel olarak bulunmayan hammaddelerin takas iin de retim art ge reklidir. Nil Vadisi ya da Mezopotamyadaki iftiler kolaylkla bu gerek li retim artn edinebilirlerdi. Gerekten de, kt mevsimler iin gereksinmelerinin stnde retim yaparlard. Ama neden daha fazla sn yapsnlar? nsann gerekte tembel bir yaratk olduu, fazla aba gstererek lks yaamaktansa, basit yaam yeledii savlanr. Bu doal tembellii yenmenin bir yolu kukusuz baka bir lkeyi zor kullanarak almak, ksaca istildr. Diyelim, hayvan reticisi bir kabi le, ifti bir toplumun topran kuatp alr; kylleri toprakta ura iin brakr, hatta onlar baka dmanlardan korur, buna karlk da iftlik rnlerinden pay alr. Kyl de bu yzden, kendi ailesinin gereksinmesinden te retim yapmak iin kendini zorlar. Bu yeni "efendileri" iin belki de kendine ayrdndan fazlasn vermek zorun dadr. Bylece "toprak aalar", yeni toprak soylular rer, bunlar iftilerin srtndan geinirler. Bu bildik bir yntemdir; Dou Afrika da ok basit biimde bugne dek srdrlmektedir; ortaada Avru pada ok grlen bir yntemdi; eski alarda yaygnd. Bu tr "soylu snf genellikle bir oligari (takmerki) demektir; yelerin says, ilk reticiler olan kyllerden azdr. Oysa toprak aalar, bu kyllerden, kendi gereksinmelerinin ok stnde rn alrlar. Bu retim artnn fazlasn, imalat rn yapan iileri besle mek iin, bir blmn de d ticaret iin kullanrlar. malat rnleri ni de bu toprak aalan kullanrlar. kinci devrimin gereklemesi iin besin maddesi olarak sermaye birikiminin gerekli olduu kukusuzdur. Bu birikimin sosyal amalarla kullanlmas iin younlamas gerekirdi. Msrda bu youn birikim, ilk nceleri istila sonucuydu. Ama gerekli sermaye birikimi ve youn lamasnn tmden istila sonucu olduuna dein kesin kant da yok tur. Mezopotamyada, Smer kentinde varlk birikimini yneten, ye rel bir tanryd (daha dorusu tanrnn atad rahiplerdi). Varlk birikimi salayanlarn istila sonucu yerleen soylular olduuna dein pek belli belirsiz belirtiler vardr; gerekte bu birikim dinsel saygnlk ve yerel sosyal gelenekler sonucu olumutur. En eski Hint kentlerin de, toplumsal retim artnn nasl biriktiini ya da yneltildiini
Kendini Y aratan nsan,F:7 97

bilmiyoruz. Varlk artnn biriicini iin en etkin ara asker istildr. Ama bu tr istily ikinci devrimin bir n koulu sayan kuramlara da kukuyla bakmak gerekir. Arkeolojik kaytlarn ipucu salad ve barsal geliime engel olan dier seenekler daha iyi kantlanmtr. Biz kyn bulunduu alanda, daha ncekinden ok farkl bir dzen, mimari ve eya kalnt lar bulabiliyoruz; bu da sosyal gelenekten tmden bir kopmaya tank lk eder. Demek ki yeni insanlar gelip daha ncekilerin yerini alm, ya da onlara baat olmutur. Oysa bu oluuma da barsal yoldan varld pek sanlmaz. Kukusuz, bu sonuca zorla, yani savala varl m olmal. yleyse, ikinci devrim gereklemeden nce, bir tr sava a giriilmitir diyebiliriz. Bu savaa Elliot Smith ve Perry kar kmlardr; stelik arke olojik verilerle sava kantlamak kolay deildir. Devrimden daha nceki zamanlara ait silahlar mezarlarda ve yerleme alanlarnda bulunmutur; ama sava silahlarn av silahlarndan, insan ldren aralar, hayvan ldrenden ayrmak gtr. Ayrca, ilk yerleme alanlar -rnein Susa- kesinlikle bir tr surla korunmaktayd. Bu surlar byk olaslkla dman insanlara kar yaplmt, ama ba bo yaban hayvanlarna ya da, gebe veya yerinden edilmi insanlarn saldrlarna kar da yaplm olabilirdi. yleyse, varlkl yerleik kyller tarafndan bu tr saldrlara kar rgtlenmi savunma oldu u da bir gerektir. Ksaca, kk ve geici de olsa sava vard diyebiliriz. Kyllerden alman ekin ve hayvanlar, insanlarn kendi yetitirdikleri rnler kadar besleyiciydi. Bu tr hrszlara kar ekin ve srlerin korunmas, toplumsal ekonominin tarla ekimi ve hayvan besini kadar, ayrlmaz bir parasyd. Savan ekonomik etki ve sonular da vard. H er eyden nce, madene kar talebi artryordu. Hayvan yzerken ta bak krlrsa bir sakncas olmaz. Oysa dmanla di die savarken krlrsa, sa kncas byktr. Bakr ya da bronzun, abuk krlabilir taa stnl savata belli olmutu. Ayrca, sava, stn kiilerin cesaret ve liderlik gsterisinde bulunmalarna olanak salyor, onlar da saygnlk ve yetki kazanyordu. Bylece sava nderlerin belirlenmesine, bunlarn geici olarak g kazanmasna, sonunda lkenin ba yneticisi ya da kral olmasna yol alyordu. En nemlisi, sava byk bir bulua yol amt - insanlar da hayvanlar gibi evcilletirilebilirdi. Yeniden dman ldrmek yerine onu tutsak ediyorlard; tutsak da, yaam karl alyordu. Bu bulu, nemi asndan, hayvanlarn evcilletirilmesine benzetilebilir. Ksacas, tarih ann balangcnda, tutsaklk dzeni, eski endstri 98

nin temeli ve sermaye birikiminde etken bir ara olmutu. Tutsaklar, Mezopotamyada bulunan en eski resimli kaytlarda (mhrlerde) resimlerle gsterilmitir ve sahneleri kadar eskidir. Tutsaklarn tek kayna sava deildi. Toplumun daha yoksul ya da daha zayf yeleri ve baka toplumlarn srgnleri boaz tokluu na, yaam boyunca, varlkl kiilere hizmet edebilirlerdi. Kuraklk yznden baka yrelerden topluca gelen gmenler de, vadi ve vahalara, para ya da emek karl yerletirilebilirdi; arkeoloji kaytla rna gre, "srail ocuklar" bu koullarla Msra gen tek Asya kabilesi deildir. Baka yollardan tutsak edinme yollar ada barbar ve yaban insanlar arasnda grlm ve yazl kaytlardan renilmi tir. kinci devrimden sonra, sava ve ktlk, kentlere ii bulmakta en etken ara olmutur. O sralarda yaplan byk kamu yaplan ve eitli sanat yaptlar iin kalabalk ii kitleleri altrlrd. Bu iile rin yaam dzeylerini tanmlamak gtr. Bir tapmak, ya da bir Devlet yapsnda alanlarn ka cret karl alan "zgr" ii ler, ka acma karl altrlan insanlard, ya da ka topluma olan zorunlu borlarndan dolay ahtrlmaktayd? lk alara dein tek bildiimiz ey, almay srdren her bir iinin, ilk reticilerin artk retimiyle beslendikleridir. Tutsaklarn dnda, bir de mutlu ve stn snflara, bakanlar ve hatta krallara bir gz atmalyz. Msrhlar, Yukar ve Aa Msr, Yukar Msr bakan Firavun M enein ynetiminde birleene dek iki ayr, bamsz hanedann geleneini srdrmekteydi. Bu birleme, Msrda ikinci devrimin gereklemesine rastlar. Demek ki Msrda da evrimden nce de krallar vard. Ayn sonuca, Smer geleneklerin den de varabiliriz. Ksacas, kentsel yaam balamadan nce, bakan la ya da kralha giden yol almt. Tahta varan tek yol, bir lkeyi ele geirmek deildi; ekonomik baar, hatta en nemlisi bysel-dinsel saygnlkla ayn grkeme ulalabilinirdi. Byc fiziksel eylemle topluma katkda bulunmadan, toplumun elbirliiyle besin bulma a balarna katlamadan, artk retim zerinde hak savlayan ilk toplum yesi olmutur. Bycnn denei, krallk asasnn ilk tohumudur; tarihte nice krallar edindikleri nimetleri byclkte yatan gemile rine boruludurlar. lk devrim, byy ortadan kldrmamt; tam tersine... Gene anmsatalm; insanlar hl yamur, sel, gnein bilinmez, deiken koullarna balyd; hl kuraklk, deprem, frtna ve benzeri doal afetlere kar aresizdi. Hl trenlerde, muskalarla iyi gleri yanda etmeye, ktleri uzaklatrmaya abahyordu. By yoluyla bu unsur lara baat olduunu kantlayan biri ortaya kt m, hemen byk 99

saygnlk ve yetki kazanyordu. Eski toplumlarda, szde bysel g lerle insanlarn kendilerini toplumun gznde ne denli byttklerine rnekler saymaya gerek yok, ama bu blm bir byk bulutan sz ederek kapatalm: bu bulu gne takvimidir - bir kurama gre de Msrda devlet yetkisinin nemli kaynaklarndan biri olmutur. Nil vadisinde iftilik tmyle yllk sellere baldr; sel balad m, tarm ilemlerine girimenin zaman geldi demektir. Ne zaman balayacan nden hesaplamak ve hazrlk yapmas iin kyllere haber vermek, eski alarda, bu bilgiyi verebilmek ayn zamanda doa st bir gcn kant saylrd; sanda bulunmakla etken olmak arasn daki fark, basit insanlar iin g anlalr bir ayrntyd. Oysa gerek te, bu san byk bir kesinlikle yaplabilir. Sel, dnyann, gne evre sinde yllk dngsnn bir ilevidir - gerekte gney bat muson rzgrlarnn Etiyopya dalannda patlamasna baldr; dnyann g ne evresindeki yolculuklarnda herhangi bir yere ayn anda ular yani, gne takvimine gre her yl ayn gne rastlar. Demek ki, gerekli olan, yhn uzunluunu bilmek, selin olutuu gnden bir yl sonrasn hesaplayp o gn saptamaktr. Basit insanlar, takvim kullansalar bile, bu ay takvimi olurdu, g ne takvimi deil; Msrllar da bunun dnda deildi. Oysa ay takvi mi, gne takvimine uymaz. Seli nceden bilmek iin, Msrliarn gne yln gnlere ayrarak saptayabilmesi ve gne ve ay yllarn karlatrabilmek iin de bir eit yapay takvim uydurmalar gereki yordu. Elli yl sren gzlemler sonucu, bir selle bir yl sonraki sel arasndaki srenin en kesin bir hesapla, 365 gn olduu saptanabilirdi. Bu hesaba gre, herhalde Msrn Menes ynetimi altnda birleti rildii sralarda, yeni bir takvim ortaya karld; bu takvime gre 365 gnlk bir yl, her biri otuz alt gnlk on aya blnmt; her yl da bu takvime be gn eklenirdi. Bu sonuca bile, yazl kaytlar olmakszn nasl ulalabildii artcdr. Bu bulu matematiksel astronomi (gk bilim) iin bir zaferdir ve bilimin olaylar nceden saptayabilmesinin ilk kantdr. Kukusuz, alt saate yakn bir srelik hesap yanl vard; bu ^'anlm yllar boyu birikimi, takvimi gerek mevsimlerin tmden dna atmtr, bu nedenle de iftilere, tarm ilerinde yaramaz olmutur. Ylba, ilk bata sel vaktine rastlard, ama bir yzyl sonra, ilk ayn yirmibeinci gnne rastlamaya balad. Yneticiler bu yanl gidermenin de yolunu buldular; Akyldz (Siriys) gzlyorlard. Bu yldz, Kahirenin bulunduu enlemde, sel mevsiminde gndouu tm yldzlan karartrken, gkyznde en son grlebilen yldzdr. Akyldzm, gnele balantl olarak ykseliini gzleyip, tarm ilemlerinin balamas iin iaret verilirdi; ama artk resmi takvimi deitirmek iin 100

ok geti, byle bir deiiklie karlk daha ok sert olabilirdi. Bylece resmi takvim srdrld. Msr, 1961 yl Akyldz srelerini benim sedi; buna gre Ylba, Akyldzm gnele baml douuna rastlar d. Msr krallar, tpk Babilde ve baka yerlerde olduu gibi, tak vimin dzenlenmesiyle yakmdan ilgiliydiler. Kendi g ve yetkilerini, gelecei nceden saptayabilen bilim uygulamasna, yani takvimin d zenlenmesine borlu olduklar da bir savdr. H atta Firavunlar daha da ileri giderek, sel vaktinin yaklatn Akyldzm douuyla saptadkla rn bu bilgiyi yalnzca kendilerinin kullanabilmesi iin saklam da olabilirler. Bu bilgiyle, Firavunlar fellahlara se! vaktini nceden haber verebiliyorlar ve mevsimlere, ekine baat olularn kantlyorlard. Bu da ilgin bir savdr. Gne ylnn saptanmas ve buna'gre resmi bir takvimin gelitirilmesi, bilim tarihi asndan byk nem tar. G er ekte, Msrhlarm gelitirdii bu takvim, tm Avrupa gne takvim lerinin, bu arada bizim kullandmz takvimin ncsdr.

101

VIII. BOLUM

KENTSEL BLM
M.. 4000 yllarnda, Dou Akdeniz evresinde ve daha da do uya, Hindistana doru tm kra topraklarda, eitli toplumlar yaa maktayd. Bu toplumlarn, yerel koullara gre eitli ekonomileri olduu dnlebilir - avclar ve balklar, apa ekimcileri, gebe ekimciler ve srcler ve yerleik iftiler. Bunlara bir de daha uzakta, yaban ellere dalm baka kabileleri de ekleyebiliriz. te bu insanlar, bundan nceki blmlerde sz edilen bulularla insanlk uygarln gelitirmilerdir. Ayr ayr, topografya, jeoloji (yerbilim), astronomi (gkbilim), kimya, zooloji ve botanik gibi nice bilimsel bilgiler ve tarm, makine teknii, metalrji ve mimarlk gibi uygulama l ura bilgileriyle, bilimsel gerekleri de yer yer ieren bysel inanlardan oluan gelenekler, grenekler ve bilgiler biriktirmilerdi. Daha nce sz edilen ticaret ve insan eylemleri sonucu bu bilimler, teknik bilgiler ve inalar ok geni alanlara yaylmakta, beceri ve bilgi biriktirilmekteydi. Ayn zamanda yerel gruplarm ayrcalklar giderili yor, toplumsal rgtlerin katl yumuatlyor, kendi kendine yeterli toplumlar ekonomik bamszlklarn yitirmeye boyun eiyorlard. Bu son gelime en ok Nil vadisinin alak yataklarnda, Dicle ve Frat arasndaki lili topraklarda, Indus rma kylarnda, Sind ve Pencapta olmutur. Bu alanlarda bol ve aksamayan su kaynaklar, sellerle yenilenen verimli topraklar bol bol besin saladndan, nfus alabildiine genileyebiliyordu. te yandan, rmaklarn yaknndaki bataklklarn kurutulmas, ormanlarn temizlenmesi ve ondan sonra da kanallarn ve bentlerin bakm, bunlardan yararlanan halkn byk bir dzen iinde aba gstermesini gerektiriyordu. Gene, daha nce de belirtildii gibi, sulama ii, topluma ok etken ve dzenleyici bir silah salyordu. Bylesine besini bol olan vadi alanlar, uygar yaam iin ok nemli olan baka hammaddelerden yoksundur. Nil Vadisi de yap iin keresteden, tatan, maden cevherlerinden ve by talarndan yoksundu. Smer daha da kt durumdayd. Yerel tek kereste tr, hurma palmiye aacndan yaplrd, yaplarda kullanlabilir talar ise, 103

Msra oranla, daha enderdi ve daha g bulunurdu. Bakr cevheri yoktu, stelik Nil kylarnda bol bol bulunan sert ta da bulunmazd. stelik, lili topraklarda ve bataklk alanlarda, balta ba yaplabilir sert alal talar bile pek enderdi. Daha ilk balardan beri Smerliler alet kesimi iin Kafkas obsid tan ya da benzeri tr talar ithal etmek zorundaydlar. Sind ve Pencapta da, Smerde olduu gibi, gerekli hammaddeler ktt. Ve ite bylece, bu koca koca yili ovalar ve rmak boyu dzlk alanlarda, topra sel sularndan kurutmak, tarlalar sulamak, yerle me alanlarn korumak iin sosyal rgtleri birletirmek ve ekonomik yntemi bir zekte toplamak gerekiyordu. Ayn a m an d a , gerekli hammaddeleri salamak iin de Msr, Smer ve nds havzasnda yaayanlar bir tr dzenli ticaret ya da takas yntemi kurmak zorun daydlar. Toprak verimli olduundan, gerekli m allan rahata ithal edebiliyorlard. Ama buna karlk ekonomik yeterlilik elden gidiyor ve yeni bir ekonomik yap oluuyordu. Kylnn kendi rettii besinden artan blm yalnzca gerekli mallarla deimekle kalmyor, bu malla r getiren tccar ve tat iileriyle, gelen mallar kullanma hazrlayan zenaatlarn da bu artk retimle geinmesi gerekiyordu. ok ge meden de gtrlp getirilen mallar koruyacak askerler, giderek etrefilleen ahverileri kaybedecek yazclar, atma ve elimeleri zmleyecek resmi grevliler de gerekecektir. Artk M.. 3000 yllarna gelindiinde, arkeologlarn Msr, M e zopotamya ve nds vadisi iin izdikleri resim basit iftilerden oluan kk toplumlar deil, eitli meslek ve snflan ieren devletlerdir. Bunlarn ardnda da rahipler, prensler, yazclar ve memurlar ile saysz uzman zanaatlar, profesyonel askerler ve eitli iiler var dr; tm de artk besin retim iinden uzaklamtr. Bu alanlarda yer altnda bulunup karlan en ilgin eyalar artk tarm ve av aletleriyle dier ev yapm mallar deil, tapnak eyalar, silahlar, arkla yaplan kaplar, mcevherler ve uzmanlam zanaatlar tara fndan bol miktarda retilen nesnelerdir. Kalc yaplar olarak da, kulbe ve iftlikevleri yerine, antsal mezarlar, tapmaklar, saraylar ve atlyeler ilgi ekmektedir. Bunlarn iinde ender olarak deil gnlk yaamda kullanlr trden garip eyalar ve ssler bulunmaktadr. Arkeologlarn bulduu eyalarda grlen bu deiiklik, kukusuz bu eyalar reten ekonomideki deiikliin yansmasdr. Bu deiik likle birlikte nfus da artacaktr. Rahipler, memurlar, tccarlar, zana atlar ve askerler yeni snflar oluturmaktadr; bu snflar da kendine yeterli, besin reten bir toplumda, hele avclar arasnda, geimini kendi balarna hi mi hi salayamazlard. Arkeologlarn kantlar bu 104

sav dorulamaya yeterlidir. Yeni kentler, alan olarak, ierdikleri ya da yan balarnda yerleik kylere oranla, ok daha byktr ve ok daha kalabalk bir nfusu banndrabilir. rnein Sindde Mohenkodaro iki kilometre karelik bir alana yaylmt; geni caddeler ve dar ara sokaklar boyunca dzenle dizilmi, iki kath evler vard. Bundan baka, kentsel mezarlar, yalnzca varln arttna deil, nfusun da oaldma tanklk etmektedir. Nil boyunca tarih ncesi alardan beri srp giden ky mezarlklarndan baka, byk mezarlklar, krallar ve memurlara ayrlan antsal trrbeler de bulunmutur. U rda "Kral mezarlar" denilen mezarlk, halkn pek kk bir kesimince kullanlmtr, bu kullanm da yzyl amamtr (Baz bilginlere gre bu srenin yars daha dorudur). Oysa, bu mezar, bulunduu vakit bile 700 cenaze kalnts hl belirgindi - tarih ncesi hibir mezarda bu kadar byk bir sayya rastlanmamtr. Kendine yeterli besin reticilikten, uzmanlam imalat ve d ti carete dayah bir ekonomiye dnm, byk bir nfus artna da yol amtr. Bylece 1. Blmn banda tanmland biimde bir devrim olumutur. Ekonomik alanda ikinci devrimin sonular Msr, Mezopotamya ve Hindistanda aynyd, ama bu benzerlik soyut bir benzerlikti. So mut adan, sonular her bir alanda ok belirgin biimde farklyd. Yalnz ekonomik yapnn deil, politik ve dinsel yntemlerin de ayrn tlar gze batar derecede deiikti. Bu farkllk arkeolojik nesnelere da yansr. H er blgede demirciler ayn kimyasal maddeleri ayn basit yntemlerle ileyip gnlk gereksinmeler iin aletler ve silahlar yap maktayd. Ama yaptklar eyalar -baltalar, baklar, hanerler ve mzrak balar- Nilde, Frat kylarnda ve ndste baka baka biimlerdeydi. Hint, Smer ve Msr mlekleri de birbirinden ok farkldr, oysa mlekilik zanaat bu yrede de aynyd. nsan eyleminin her trnde byle bakalklar bulunabilir. Bu nedenle dev rim somut biimde genelletirilerek anlatlamaz; her bir blgede iz dii yn tek tek ele alnmaldr. Arkeologlar, Mezopotamyada devrimin eitli aamalarn, g neyde bir ok deiik yrede izleyebilir, rnein Smer, Eridu, Ur, Erek, Laga, Larsa ve uruppakda; daha sonraki aamalar kuzeyde, Akad, Ki, emdet Nasr, Opis, Enunna ve M aride izlenebilir. S merde her bir yrede, ekonomik yntemler, ilk bata ve sonlarda, yalnzca benzer deil, etir; bu zellik, daha geni bir alanda, ortak dil, din ve toplumsal rgtlenmede de grlr. Erekteki kazlarda ortaya kan gerekler, dier yrelerde olanlara da rnek saylabilir. Erek, yaamna neolitik iftiler ky olarak balad. Birinci b 105

lmn balarnda anlatld gibi, kylerin birbiri ardna kmesi ve sonradan yerlerine yenilerinin yaplmas sonucu, bataklk ova dzeyi nin stnde tepecikler olutu. Bu yapay tepeciklerin ilk on be m etre lik blm kam ve kerpi evlerin kalntlardr. Bu kalntlardan toplanan basit eyalar, giderek daha ok maden kullanm, mleki arknn kullanlmaya balanmas ve baka rnekler bir nceki b lmde zetlenen gelimeyi kantlar. Ky bymekte, varl artmakta dr, ama henz kydr. Sonra, kck kulbelerin duvarlar ve ocaklar yerine, gerek ten antsal yaplarn, tapmak ya da tapnak gruplarnn temelleri ortaya kar. Hemen yaknda da yapay bir da ykselir, bu Smer tapnaklarnn kanlmaz bir paras olan kademeli kale ya da "zigguraf'dr. lk ziggurat, elle yorulmu amur tulalarn aralarna kat kat katran srlerek yaplmtr. Oysa, ann zemin dzeyinden on mletre kadar ykseliyordu, st de 1000 metre kareye yaknd. Dan sarp yamalarnda payandalar, bunlarn arasnda da girintiler vard, bu girinti ve kntlar binlerce anak mlek parasyla glendiril miti. Bu paralar, zigguratm amuru kurumadan, yanyana, diziler halinde amura sokulmutu. Bu anaklar kururken dzeyin birleik kalmasna yardmc olduu gibi, kuruma ilemi bittikten ve tapmak tamamlandktan sonra da, yuvarlack gamzeler gibi tapna sslerdi. Dan tepesinde, kerpi ve duvarlar beyaz badanal kck bir tapmak, bir de tanrlarn gkyznden inmeleri iin merdiven vard. Alt blmlere ok daha grkemli tapnaklar yaplmt. Yapay dan ve tapnaklarn kurulmas, malzemenin toplanp ta nmas, binlerce mlek ve tula yapm, byk ve disiplinli iiler ve zanaatlar gereksindirmitir. Bunlar besin reticiliinden uzaklatr lrken, ortak bir artk retim stokundan beslenmi olmalar gerekir. Kimin? Belki de bu yaplar hangi bakan ya da "tanr" onuruna ve grkemine adanyorsa, besin stoku da onun ynetimi altndayd. Top ran bol verimi ve iftilerin koyu dinsel inanlar sonunda, kutsal bakan herhalde, hi deilse besin maddelerinden oluan ganimetler den yararlanmaktayd. Ama bylesine antlarn yapm, ii ve besinden baka eyler de gerektirir. in btn dikkatle planlanmtr; Yapay dan her bir kesi, drt yne, dzen ve dikkatle yneltilmitir. zellikle yneltici bir g bulunmu olmas gerekir. Tanr ancak toplum iradesiyle var olabildiine gre, bu gc tanrnn kullarndan birinin yapm olmas gerekir. Bylesine dlenen tanr, herhalde yeryznde kendine tem silci ve yorumcular bulmakta glk ekmemitir, onlar da tanrnn yeryzndeki varlklarn itenlikle artrm, bu abalarna kar da 106

tanrnn gelirinin kck bir parasn kendilerine ayrmlardr. Bylece, neolitik kylerde, bycler, rahip biiminde ortaya km, tanrsal yetkileri benimsemi ve doal olarak da ayrda, bayrda i grmekten kurtulmulardr. Bunlar kan ter iinde almanm, tanr buyruuyla halka zg olduunu anlatmlar, ksaca by trenlerini bsbtn karmak bir hale getirerek, szde doa gleriyle bu gle ri simgeleyenler arasnda bir uzlama yaratlmasn salamlardr. Bu uzlama gelitirilirken, tapmaklarn planlar da gelitirilmitir, tpk tarih sonras krallarn tapmak planlarnn kendilerine bir dte ak landn sylemeleri gibi. Demek ki, ilk tarih alarnda olduu gibi, ilk tapnaklar da bir grup rahip nedeniyle yaplmtr. Tm yazl belgelerde grld zere, bu rahipler de yneticilere tanrnn hzinesinden bol bol de nek vermilerdir. Gelgelelim, tapnan koca hzinesinin ynetimi, bu ile grevli kiiye byk ve yepyeni grevler ykleyecektir. Bu grev lerin neler olduu, bir sre sonra, yazl belgelerle aklanacaktr: belki eitli armaan ve kurbanlarn ve bunlarn kullanmnn bir kaydn tutmak gerekecektir, yoksa Tanr durup dururken hesap sora bilir. Gerekten de ziggurat tapnanda bir yazt bulunmutur, stnde mhre benzer bir kaznt ve say olduundan kuku bulunmayan iaretler vardr. Bu, dnyann en eski hesap yaztdr, bundan sonra Smer tapmak hesaplar gelir. Demek ki, Erekte bulunan ilk tapmaktan anlaldna gre, bu yrede yaayan toplum, kentsel dzeyde gelimi, gerek artk varl n tanrya adam, bu varlk da bir rahipler rgtnce ynetilmitir. Buna gre, bu toplumda rgtlenmi iiler, uzmanlam endstriler ve ilkel de olsa, ticaret ve tat yntemi vard. te bu sralarda muhasebecilik, hatta yaz da balamtr. Kukusuz, Erek tek deildi. Dier byk Smer kentlerinin bulunduu yerlerde ortaya karlan kalntlar da ayn alarda ayn kltr dzeyinde uygarlklarm varl n gstermitir. te bu noktadan balayarak kentsel uygarlk srekli olarak izlenebilir ve bu ynelim yazl tarih denen aydnln insanlk stnde parlamas anma kadar srer. Buradaki yk varlk birikimi, gelien teknik beceriler, iilikte uzmanln gelitirilmesi ve ticaretin bymesidir. Erek tapna tamir gtrmez duruma gelmi, en azndan drt kez yeniden yaplmtr. H er bir tapnak, bir ncekinden daha byk olmutur. lk zigguratn duvarlarna aklan anaklarn yerine, frn lanm kilden koni biiminde paralar yerletirilmi, ular siyah, krmz ve beyaza boyanmtr. Bunlar, mozaik desenler oluturacak biimde amur - tula duvara yerletirilmitir. Tarih alarnn ban 107

da, kil konilerden oluan mozaikin yerini kara katran stne kaklan sedef ve akik talar almtr. Tapnan i duvarlar ilk bata kilden yaptm hayvan biimleriyle sslenirdi. Daha sonralar bunlarn yeri ni ta ya da deniz kabuklarndan kesilip, katrana yaptrlan, stne hayvan ekilleri konulmu levhalar almtr. Tarih ann balarnda, dkm ya da dvme bakrdan, katran kalb stne yerletirilmi byk apta hayvan gruplar, kilden biimlendirilmi ekillerin yerini almtr. E rekte yeni tapnak yapmnn nc aamas, Akadda (Kuzey Babilde), zellikle Cemdet Nasrda ok iyi bilinmekteydi. Artk bu yrede kurun, gm ve lapis lazuli ithal edilip kullanldna gre, varlk artm, daha derin bir uygulamal kimya bilgisi ve jeoloji bilgisi gelimi, daha dzenli ve yaygn bir ticaret balamt. Teknik beceri nin geliikliini, srl eyalar ve kk sava arabalarnn yapmndan anlyoruz. Artk muhasebe yaztlarnda dzenli biimde iaretler ve rakamlar vardr. aretler yalnzca resimlerden olumaktadr, ama artk somut eyalara tpatp benzemeyen, sk sk tekrarlanan baka iaretler de vardr, anlalan bunlar artk allagelmi anlamlar edin mitir. Birimler, onlar, altmlar ve yzler iin belirgin rakamlar var dr. Yaztlarda basit aritmetik formller, rnein hesap denkletirme si grlr. Tanrnn gelirleri arttka, muhasebesini tutmak da gletiin den, rahip yneticiler yeni bir yaz ve rakam dzeni gelitirmek zo runda kaldlar, bylece yazl kaytlar hem kendi aralarnda, hem de kendilerinden sonra gelenlerce anlalabilecekti. Bu uralarn ko laylatrmak iin de muhasebe kurallar ve geometri kuramlar geli tirmek zorundaydlar. Bundan sonraki aamada, M.. 3000 yllarndan ok sonralar, U rdaki kral mezarlar bu ilem ve ynetimi ok gzel rnekler. Kuyumcular artk tel ve lehim yapabiliyorlar, incecik zincirler, dvme ve telkri iiliiyle ssl psl taklar retiyorlard. Bakrc, ekicin ve dkmn ustasyd ve usta bir kalplkla belki de cire perdue yntemini kullanmaktayd. Bylece dier ustalardan ok nce, zel aletler, baltalar, keskiler, oyma kalemleri, delgiler, baklar, testere ler, ivi, mengene ve ineler, daha nice baka aletler yapabilmilerdi. Kuyumcular artk en sert talar delebiliyor ve stne mhr kazyor lard. Heykeltralar, kireta, hatta siyah mermerden vazolar ve k k heykeller yontabiliyordu. Marangoz, kayk, araba ve sedirin yan sra, arp ve lir yapyordu. Kukusuz bu aletleri alacak profesyonel mzisyenler vard; bu mzik aletleri, mezarlarda kral ailesinden ge len sahiplerinin yannda yer ahrd. 108

Bu incelik ve lksn nedeni yalnzca varlk birikimi ve artan uz manlama olamazd. Bu geliim, ura geleneklerine ve yeni uygula mal bilimsel bululara dayanyordu. Smer demircilerinin ince dkm ii yalnzca bakrla becerilemezdi. Bu ancak, bronz dediimiz, kalay ve bakr alamyla yaplabilirdi. zmlemede gerekten bu alamn kullanld ortaya kmtr. Bu da, bronzu Smerlilerin bulmu oldu u anlamna gelmez, nk ayn yllarda Hindistanda da kullanlmak tayd. Herhalde iinde kalay bulunan bakr cevheri arthrken ya da artma ilemine kazayla kalay karmas sonucu rastlantyla bulunmu olmal. Oysa, ancak eitli kaynaklardan "bakr" salayan kentsel bir toplum, karlatrma yntemiyle gelirli bir kaynaktan salanan bakr cevherinin stnln farkedebilirdi. Bu gzlem sonucu, stnl douran ek madde ayrlp, alam bilinli olarak yaplm olabilir. Bronz ancak bilinli kyaslama ve deneyler sonucu bulunabilirdi. Deney yapldnn bir baka kant da ayn aa ait kk demir bir hanerdir. Bu haner, meteorik demirden ya da doal tellrik demirden deil, cevherinden artlm madenden yaplmtr. Tek bir deney sonucu yaplm da olabilir, ama bu buluun ardnn izlendiine dein bir kant yoktur. Ancak M.. 1300 yllarnda demir endstride kullanlmaya balamtr, ama Mezopotamyada deil de, Anadoluda kullanlmtr. O an bir baka buluu da saydam camdr. Tarih ncesinde Msrllar srl ta ve fayans yapyorlard; bu zanaat M.. 3000 yllarnda Mezopotamyaya da tantlmt. Ama bu yllardan bir sre sonra saydam cam rneklerine rastlanmtr. Bu, belki de dier srh iler arasnda, Smerliler tarafndan bulunmutur ve kukusuz tm de alkalin silikatlarn zelliine baldr. Lili topraklara tmden yabanc olan maddelerin bylesine b yk apta bu alanlara ithalinden, daha nceki alarda pek umursan mayan ticaret ilerinin yaygnlat ve dzene girdii anlahr. Bakr, ounlukla Basra Krfezinin gneyinde Ammandan gelirdi. Gm ve kurun da herhalde, M.. 2500 yllarndan sonra byk bir ihracat zei olan Anadolunun Toros dalarndan getirtilmekteydi. Byk deniz kabuklar Basra Krfezinden ve Umman Denizinden salanr d. Kereste herhalde yamuru bol dalardan, Ziganalardan, belki de Akdeniz kylarnda Lbnandan gelmekteydi. Lapisin Arganistan dan edinildii sanlr. Ticaret yalnzca hammaddeyle snrl deildi. kinci devrim artk Msr ve Hindistanda yrmekteydi; Smer kentleri, Nil ve nds zerindeki baka kentlerle ticaret ilikileri kurmutu. Bir kent zein de yaplan endstri rnleri, bir baka kentin pazarlarnda satlmak tayd. Bir ok Mezopotamya kentinde, arada bir, hi de Smer zelli 109

i gstermeyen mhrler, boncuklar, hatta kap kacak bulunmutur; bu eyalar genellikle Sind ve Pencaba zgdr. Bunlar, birbirlerinden 200 kilometre kadar uzaklkta bulunan Dicle ve nds rmaklar ara snda uluslararas ticaretin varlmn kantdr. Engebeli meralar, tuz lleri ve iki vadiyi ayran g alanlar aan kervanlarn ya da her iki rmam denize ulat yerde, denizin s kylarnda glkle ilerleyen teknelerin bu m allan tad dnlebilir. Douda bu tr ticaret hibir zaman balyalar dolusu eyann bir yerden bir yere tanmas demek deildir. Gerek son durakta, gerekse yolda eitli durak yerlerinde, kervanlar ve tekneler uzun uzun durur lard. Tccarlarn temsilcileri, herhalde ihracat lkenin smrgeci leri, var yerinde mallar teslim alp yerine geri gnderilecek baka mallar yklerler, bu arada da mal getirenleri arlarlard. Elli, altm yl nce nasl Oporto, stanbul ve an g a/d a ngiliz tccarlar varsa, herhalde U r ve Kide yerlemi Hint tccarlar vard. Bu koullar altnda yaplan ticaret gerekte bir kltr alverii, dnlerin, ulus lararas apta yaygnlamasn gerekletiren bir yoldu. Bundan baka bu kervanlarla tanan yalnzca yeni bulularn rn olan mallar deil, insanlard da; zanaatlar ve bulular yapan kiiler de tanrd. Douda, ehil ii gerekten devingendi, bu gele neksel bir gerekti. Ustalar, beceri ve bilgilerini daha iyi koullarla uygulayacaklar byk zeklere giderlerdi, ikinci devrimin yaratt yeni uzman zanaat snf artk besin retim iinden zgrd, bu nedenle topraktan da kopmutu. Belki kendi kabile balarndan ve yerel devletten de kopmulard. Artk, nerede krl i bulurlarsa oraya gidebilirler, ya da, eer tutsaksalar, uralar nedeniyle en ok nere de para ederlerse oraya gnderilirlerdi. Nedeni ne olursa olsun, bu devingenlik ve gezegenlik, teknik yntemlerin hzla yaylmasna yol amtr. te Mezopotamyada ikinci devrimin aamalar byle olumu, endstriyel ve ekonomik sonular da insann nesnel kltrn byle etkilemiti. eitli aamalar, kukusuz ekonomik birikim ve bilimsel ve teknik ilerlemenin organik srecinde eitli anlard. Oysa bu s reklilik, etnolojik ve politik alanlarda geerli deildi. Gerekten de, bu birikim ve ilerleyiin, yeni gelen insanlarla, belki de kuatm ve istila yoluyla, zaman zaman engellendiine dein belirtiler vardr. rnein, cenaze trenleri deimiti. Neolitik iftiler genellikle srt st yattklar biimde gmlrlerdi. Kltr aamasnn ncsnde, (Cemdet Nasrda grld gibi) ller, dizleri enelerine deecek biimde yatrlarak gmlrlerdi. U rda bulunan krsal me zarlarndaki iskeletler llerin, genellikle uyurlarm gibi gmld 110

n gsterir; kral mezarlarnn evresinde ise, cenaze treninde kurban edilmi pek ok insan iskeleti bulunmutur. Mimarlkta baz deiik likler de, teknik ilerlemenin dnda baka aamalar kantlar. Erek teki ikinci tapnak grubu, temelin kire ta bloklar stne yapldn gsterir. Bu madde, li toprakl ova iin ok yabanc ve garip bir nesnedir. Daha sonraki grupta tatan vazgeilmi, yerine frnlanm tula kullanlmtr. Oysa son dnem tapnaklar, bir yan dz, br yam yuvarlak, garip biimli tulalardan yaplmtr. Bunun yorumu da, dardan istila yoluyla gelenlerin Smerliiere rettii yeni mi marlk yntemlerinin yansmas yolundadr. Sonunda, yazl kaltlar anlald vakit, Babilde iki ayr dil grubunun baat olduunu gr rz: Halkn bir blm Smer dili konumakta, brleri de bir Sami dili olan Akad dilini konumaktadr. Akad dili branice ve Arapaya benzer ama Smer dilinden tmden ayrdr. Olduka byk sorunlar douran bu rk farkllklar kesinlikle tanmlanamaz. Nesnel kltrn sreklilii bu nedenle aksam deil dir. Tanrlar ve tapnaklar da bu krizi atlatmtr; br toplumsal yaplarn bana ne gelirse gelsin, rahipler de yerlerini korumulardr. Bundan sonraki alar iin de bu gerek geerlidir. Babilde bulunan yazh kaytlar hanedann sk sk deitiini ve yabanclarn lkeyi sk sk kuattn belirler. Bu felaket anlarnda tapmaklar da yama edilmi ya da yklm olabilir, ama yeni kral ya da kuatmay baaran yeni kahraman hi vakit geirmeden dindarhn ve gcn kantla mak iin yeni tapmaklar yapm ve bunlara yeni gelir kaynaklar salamtr. T M.. 323 ylnda bile MakedonyalI skender Asya fatihliini, Babildeki byk E-Sagila tapnan yaparak kantlamtr. Erekte ve dier kentlerde tarih ncesi tapnaklarn srekli olarak yeniden yapm, tarihin daha sonra da yineledii gibi, dinsel rgtlerin ve bunlarn srekli yaatlan geleneklerinin somut kantdr. Tapnak ileri, tm bu aamalarda srp gittiinden, daha da varsllat, byle olunca da artan gelirlerin ynetimi gnden gne gleti. Yneticiler, karmak i alverilerini kaydetmek iin daha elverili yntemler aramaya koyuldular. Sonunda yle bir yaz ynte mi buldular ki, sadece kendi i arkadalaryla hemen kendilerinden sonra gelenler deil, ada bilginler de bu yazlar okuyabildiler. Erekteki drdnc tapmak dizisi yapld vakit, artk tarih ncesi alar iin arkeoloji biliminin bulgularna, bir de yazl kantlar eklen mi oldu. M.. 3000 yllarndan hemen sonra, yazl metinler, Smer ve Akaddaki sosyal ve ekonomik rgtler konusunda ak bilgiler verir. lke, on be ya da yirmi kent devletine blnmtr, her biri politik 111

adan bamszdr, ama tmnn ortak nesnel kltr, ortak dini, ortak dili vardr ve tm arasnda ekonomik balar kurulmutur. H er bir kentin zei kutsal temenos, yani kent tanrsnn ve dier tanrlarn tapmaklarn ieren bir kaledir. Tanr, bysel glerin kiisel simge sidir diyebiliriz; daha nceleri tohumun douu ve lm, ekim ve ekin bime trenlerle anlatlr, bu yoldan ekinin iyi olmas umulurdu. Zamanla, bu oyunun oyuncular, tohumu ve bysel verimi simgele mek yerine, bysel glere baat olan bir tanry simgelemeye ba lar. nsann yneltmeye alt bysel g artk ulalmas gereken bir tanr olarak kiilendirilmitir. Tarih balamadan nce, toplum artk toplu iradesini, toplu umut ve korkularn, bu yapay kiide birletirmitir; lkenin sahibi, tanrs ortaya kmtr. H er neyse, her tanrnn yeryznde bir evi vardr, bu ev de kent tapnayd! Tapmak, gerekten bir konakt; insandan uaklar, rahip lerden bir rgt vard. Mezopotamyada bulunan en eski okunabilir belge, rahiplerin tuttuu tapnak gelirleri hesabdr. Bu kaytlara gre tapmak yalnzca kentin dinsel yaamnn zei deil, ayn zamanda sermaye birikiminin ekirdeidir. Tapnak byk bankadr; tanr da lkenin ba kapitalisti. En eski tapnak arivlerindeki kaytlara gre, tanr ekicilere bor olarak tohum ya da sapan srecek hayvan verirdi, tarlalarn kiralard, altrd biraclar, tekne ustalar, dokumaclar ve dier iilere cret der, gezgin tccarlara buday, arpa ya da altn ndelik (avans) verirdi. Tanr, toplumun en varlkl yesidir. Halknn dindarl^ sayesinde edindii varl, halka aktr. Oysa bu tanr, dn alandan borcunu geri vermesini istedii gibi, stne bir de teekkr pay koymasn beklerdi. Kukusuz tanrnn vekilleri bu g revi gnnde anmsatr, hatta nceden teekkr paynn adn da koyarlard. Bu tr teekkr paylarna bugn faiz deriz. Dindar deil seniz, tapnaktaki faiz payn bir hayli yksek bulabilirsiniz. Tanry byk kapitalist ve toprak aas, tapna banka yapan ekonomik dzen anlalan tarih ncesi alarn ok eski yllarna dek uzanr. Erekteki en eski tapmakta bulunan resimli alta yazt, Cemdet Nasrda bulunan resim-yazl yaztlar, kukusuz, bugn oku yabildiimiz yaztlarn ncleridir. Daha sonraki yaztlar, Smerdeki yukarda belirttiimiz ekonomik gelimeyi betimler. Bundan sonraki blmde anlatlan ikinci devrimin bilimsel sonular bu yaztlara da yanlarak zmlenmitir. M.. 3000 yllarnda, her kentte, tanrnn yansra bir de geici babu ortaya kmtr. Bu babu kendini, byk alakgnlllkle, tanrnn vekili, ama ayn zamanda da hi ekinmeden "kral" ilan eder. Belki de kiiletirilmi tanr roln oynayan adam budur. Gerekten 112

de, bu oyunun bir ok blmlerinde tanr roln oynayacaktr. Ama kendini, ilk oyuncularn hazin sonundan, tohumu simgeledikleri iin kurban edilip gmlmekten, kurtarmtr. stelik insanlar zerinde tanrnn geici g ve yetkisinden byk bir pay da koparmtr. ok eski belgelere gre, halka iyiden iyiye bask da yapmamaktadr. Artk devlet, gerekten "toplumun iinden km, kendini toplumun stne karm ve toplumdan kopmutur." Btn bunlara karn, kraln, Smer toplumunun gelimesinde nemli ekonomik ilevi vardr. Sivil ynetici ve asker kumandann nesnel gcne sahiptir. Bu gcn yararlarndan biri de, devrimin yaratt "dmanlklar" nedeniyle, "kar elikilerine den snfla rn, bo ve anlamsz atmalar sonucu kendi kendilerini tketmeleri ne engel olmaktr." lkenin ekonomik gereksinmelerini karlamak iin, Devlet gcnn "zel teebbse" yardmc olacandan da sz edilir. lk krallar ekonomik eylemleriyle vnrler - kanallar am lar, tapnaklar yapmlar, Suriyeden kereste, Ummandan bakr ve granit ithal etmilerdir. Baz antlarn stnde, tanr buyruu olan planlar tulaclara ya da baka deyimle doramaclara ve mimarlara verirken poz poz resimleri bile izilidir. Hi kukusuz, babu ya da kral, besin ve gerek varlk olarak sermaye birikimini hzlandrmtr. Terziler, rahipler, mzisyenler, askerler bylesine edinilen artk retimle beslenmektedir. stelik ordunun ekonomik ilevi de vardr; bu ilev, evredeki steplerde dolaan gebelerin ve dadan inen yaban kabilelerin saldrsndan korumaktr. Sonunda, kent - devletlere oranla ekonomik gereklere ok daha uygun bir politik dzen yaratlacaktr. Aa Mezopotamya, yaam iin ikiz rmaklarnn suyuna, uygar yaam iin de ortak kaynaklardan ayn lks nesnelere gereksinir. eitli bamsz kentler arasnda, ayn rmaklarm suyunu kullandkla r iin, toprak ve su haklar konusunda anlamazlklar kacaktr. Kendi endstrileri iin ayn hammaddeleri, ayn d ticaret kaynakla rndan getirteceklerinden haliyle ticaret rekabeti bagsterecektir; birlemesi gereken ekonomik yntemin, ayr politik yntemlere bal olmas, nice savalara yol amtr. Tapnak hesaplarndan sonra en eski yaztlar, komu kentlerin savalarna ve bu savalar geici olarak durduran bar anlamalarna deindir. Kent babuunun amac, komularna egemen olmaktr. Bu acmasz arpmalarn, M.. 2500 yllarna ya da daha son ralara dek, srekli bir sonucu olamad. Akadm, Sargon dediimiz Smi rkmdan hakan, tm Babili ieren bir imparatorluk kurdu; oluan isyanlar dnda bu ynetim yaklak olarak bir yzyl srd. Bu
Kendini Yaratan nsan, F:8

113

baars, daha sonralar U r ve dier kentlerin krallarnca, iyi kt, izlendi, taklid edildi. Babil, ancak M.. 1800 yllarnda politik bir gerek olabildi ve ortak bir bakente, ortak yasalara, takvime ve Babil kral Hammurabi ynetiminde srekli bir hkmete kavutu. Artk kent devlet, lke devletinin ierii olmutu, bu yeni dzen de ekono mik gereklere daha uygundu. Msrda, politik birleme, ikinci ekonomik devrimle ayn zamana rastlar. Nil vadisi, corafya asndan, Frat ve Dicle ovalarna oranla daha doal bir ekonomik birimdir; bu nedenle de birlemeye ynelik doal unsurlar daha elverilidir. Ayrca, Yukar Msrn darack vadi siyle, Aa Msrn geni, ak Deltas arasndaki ayrcalk ok b yktr. Tarih asndan, iki Msrn birlemesi, bu iki alann tek bir krallk altnda toplanmas demektir. Bu birleme olay, Sargonun Babili birletirmesinden tam be yzyl nce gereklemitir, demek ki ikinci devrim, her iki blge iin de, ayn ada olumutur diyebili riz. stelik Msr, Mezopotamyaya oranla, dardan ithalata daha az baldr. zellikle yerli sert ta, endstri asndan madenlere byk bir gereksinme duyurmuyordu; gerekten de Babilliler yalnzca ma den kullandklar vakit, Msrl iftiler daha bin yl ta aletler kullan maya devam etmilerdir. Gerekten, Msra ithal edilen mallar, o unlukla malait ta, deerli talar, altn ve baharat gibi lks eyalar ve by aralaryd. Bu maddelere gereksinme byk aplara eritii vakit d ticaretin rgtlenmesi ve imalat endstrilerinde uzmanla gei zorunlu olmutur. Bu da ancak by amacyla bu garip nesnele re byk deer verecek ve ayn zamanda bu isteklerini karlayacak apta artk varlk biriktirebilecek yeni bir snfn olumasyla gerekleebilirdi. Bylece ekonomik yntemi deitirebilecek kaynaklar, toplum tanrsnn tapnanda deil de, kendini, iinden kt toplumun ok stnde bir konuma yerletiren bir kraln elindeydi. Msrn birle mesi ve yardmc endstri ve ticaret ile besin retimine dayal bir devletin kurulmas, ancak Yukar Msr kral Menesin Deltay ele geirmesiyle gereklemitir. M enesin atalar Smerdeki tarih nce si gibi, kendilerinin tahta klarn simgeleyen antlar brakmamlar dr. Bu nedenle de, arkeolojik kalntlar zerinde somut kaytlar okuyamyoruz, bunun yerine devrimin izledii yn, kralln kurulu unu, daha sonraki yazh kaynaklardan edindiimiz bilgilerle kurmak zorundayz. Msr krallnn nasl kurulduuna dein, olduka tahminlere dayanan bir anlatm ele alalm: Tarih ncesi kylerde, Nil Vadisi 114

boyunca mezarlarnn kalntlarna rastladmz, kendine yeterli, be sin toplayc kabileler, bir ara bycler snfnn egemenliine gir mitir. Artk kendi zel bylerinin yararsz olduunu gren kylle rin ounluu, daha becerikli insanlarn bysne snmak gereini duymutur; bazlar da ekinlerin verimini, hava koullarm ve Nil sellerini etkiledikleri izlenimini br'akmlardu-. Bir de takvim dzen lenip, Nil sellerinin nceden hesaplanmas olana edinilince, bylesine yapmack bir etkenlik kendiliinden kantlanmtr. Bu yoldan elde edinilen yetki ve g, sulama kanallarm tkayp suyu kesme yoluyla daha da perinletirilmitir. Kukusuz, bu anlattmz trden byc - hakanlarn gc ve yetkisi ksa srmtr, tpk geen yzylda baat olan Nilotik kabile bakanlar gibi. Bunlarn by gc, yarattklar fiziksel gle llr d. Ancak ok varhkh ve becerikli bakanlar gerekli trenleri yapabi lirdi, stelik fazla yalanmadan da ldrlp, yerlerine daha gen ve din birinin geirilmesi gerekirdi. Bakan, izleyicilerini by sayesinde fiziksel etkenlere bak olduuna inandrabilirse, bu yazgdan kurtulabilirdi. Menesin atala rndan biri, by yoluyla genleebileceini savlamt. H er neyse, tm firavunlar, belirli zamanlarda, Sed - festivaji denen bir tren dzen lerler, szde lm ve dirilme yoluyla genliklerini yenilerlerdi. Bu tren, bu Blm'n balarnda anlatlan tarm festivallerine benzerdi. Firavun, simgesi lmnden kalkar; by yoluyla yeniden genliine kavumutur - tpk ekilen tohum gibi. Belki de, byc bakan, kendim ayn zamanda kabilenin ongu nu (totemi) olan ve tm kabile yelerinin kendi atalar sandklan hayvan ya da baka bir maddeyle eletirmek istiyordu. Menes ve ondan sonra gelen Firavunlar, kabilelerinin ongusu olan ve Horus denen ahinle eletirilmiti. Oysa baka kabilelerin baka baka sim geleri vard. Msru birlemesi, H orusun zaferiydi; bu baan artk ahin kabilesinin bakanmda toplanmt, bu nedenle ahin tm br ongunlardan stnd. brleri artk ikinci snf ya da yerel tanrlar dzeyine dmlerdi. Msrllar her zaman lmden sonra yaamn srdrldne itenlikle inanrlard. Tarih ncesi alarda, lnn, gerek yaamda olduu gibi besin, kap kacak, ss eyalarna gerei olduunu sanrlar d... Tarih alarnda ise, krallarnn, yaam sresince salad iyilik leri, mezardan da aktarabileceine inanrlard. Krala gelince, o da yeryznde holand her eyden, mezarda zevk alabileceine, buna by yoluyla ulaabileceine inanrd. Msr krallar glerini, bir yandan somut zaferlere -rnein ra 115

kip ve dman bakanlann yenilgisine- borluydular, bunun son rnei Deltann ele geiriliiydi. te yandan da bu g, kraln, biraz nce betimlenen, lmszl yolundaki elikili dnlerden doar d. Menes fetih yoluyla, usuz bucaksz kaynaklara ve varlklara kon du; bir yandan kuatt yerlerden ganimetler topluyordu, te yandan da kuramsal olaraik tek sahibi, gerekte ise feodal bakan bulunduu lkesinden srekli gelir salyordu. Bu youn varlk, kayna olan lmszl korumak iin kullanlmaktayd. Kukusuz, krallar da lr, yerlerini oullar ya da kardeleri alr d. Hatta* hanedann deitii bile olmutur. Oysa kutsal kral kavram, kraln atad memurlar ve bunlarn konumlar, gene kraln kurduu Devlet rgt etken bir sreklilik salamaktayd. Eski Krallkta, fira vunun tanrsal yetkisi, lkenin varslln salayan by gc, srekli olarak yeni trenler ve yeni betimler yaratlarak perinlenmekteydi. III. Hanedann kurulmasyla bakentin Yukar Msrda Abidosdan, Deltanm gcn edinmeye balamlardr. Bu g, Nil nedeniyle, Msrllara verim ve varlk simgeliyor olmalyd. V. H anedanda fira vun artk Gnein ocuudur, bu olumlu gle elemitir. Kukusuz, kutsal firavun, yalnz uydurma yaktrmalarla halknn itaatim kazanm deildi. Yetkisini, tebasna somut yararlar salaya rak edinmiti. Mezopotamyann kk tanrlar gibi, bu nemli tanr da, gcn, bir bakma, lkesine refah salayarak kazanmt. Gelirle rinin bir blm gerekten verimli giriimlere yatrlmt. II. H ane dandan bir firavun, yeni bir sulama kanalnn "ilk yosunlarm kesmi ti. Sel sularn engellemek iin giriimde bulunduundan da sz edil mitir. M enes ynetiminde, birletirilen krallk, Nilometre denilen ve Nilin yksekliini len bir alet bulunmutu. Bu lek ve kaytlar, ncelikle vergilerin saptanmas iin kullanlmt. Oysa, takvim gibi, hem vergi toplayclara, hem de iftilere yardmc olmutur. Gerek Msr endstrisinin, gerekse cenaze trenleri iin kullan lan hammaddelerin parasal kayna firavunun gelirleriydi. Bakr ve gkta Sinada karlrd. Bu amala devlet tarafndan donatlm aratria ekipler, firavunun askerlerinin eliinde zaman zaman l aarlard. Kuzey Suriyeden sedir aac ve reine getirtmek iin ayn yntem uyguland. Biblosa giderek gemiler de Devlet tarafndan ticaret maddeleriyle donatlrd. Ayn amala, devlet memurlar yne timinde Yukar Nile geziler dzenlenir, dnte altn ve baharat getirilirdi. Bu d ticaretin ba a m aa kukusuz lks eyalar, by aralar ya da sava donatm getirmek iindi - oysa kyller ve iiler hl tarlalarda ta aralar icullanrlard, askerler maden silhlarla donatl-

116

mt. Gene de, ticaret araclyla, uygarln ve bilimin gelimesi iin gerekli malzeme getirilmekteydi. Bunlar yeni treyen snflara, tc carlar, denizciler, tayclar, askerler, zanaatlar ve yazclara, firavu nun toplad artk retim gelirleriyle bedeli denmek zere, yeni geim kaynaklar salard. En nemlisi, kral, Msr halkna, SmerIilerin hla yoksun bu lunduu gerek yararlar salard. Tek bir rman kysna sralanm olan dizi dizi kylerde, kukusuz snr ve su hakk atmalar olurdu. Gerekten Msr tarihinde, hkmetin zayf olduu dnemlerde bu tr atmalar, amza dek srp gitmitir. Menes ve ondan sonra gelen firavunlar, Eski Krallk gl o ld u ^ srece, bu olumsuz eli kileri bastrabilmilerdir. te bar salamann yan sra, lkeyi ya banc saldrlarndan da korumulardr. Nil Vadisinin her iki yannda ki kra ovalarda yoksul iftilerle avclar, olduka seyrek bir yerleme dzeni iinde yaard. Bunlar her an iin verimli vadi topraklarna saldrya hazrd. Delta, batda Libyallarn, douda bedevilerin sald rlarna akt. Hl gebe ekiciler aamasnda yaayan Nubianlar srekli olarak, Yukar Msra doru, rmak boyunca bask yapmak taydlar. Birlemede etken olan ordu, birleme gerekletikten sonra bu tr saldrganlara kar kullanlmaya baland. lk yazl belgeler Nil Vadisine alan yollarda, srekli olarak altrlan snr karakollar araclyla, dzenli bir savunma ynteminin rgtlendiini belirtir. M enesin lkeyi ynetimine geirmesinden sonra oluan byk varlk ve nfus art, arkeolojik kaytlardan anlaldna gre, bu tr gereki nlemlerle olumutur. Geri bu nlemlere ilikin garip ilkeleri aklamak gtr, nk arkeoloji kaytlarnda ekonomik ba arlar ve bilimsel bulula ancak by amacyla kullanmlar asndan grlebilir. M.. 2000 yllarna dek, Msr konusundaki kaytlar tmyle mezarlar ve iindeki eyalara dayanr. M.. 5000 ylndan 3000 yllar na dek, firavunlar ncesi dnemlerin basit toprak mezarlarnda yal nzca ev yaps eyalar bulunmutur. M ezar yapmnda kk gelime ler, ithal mah lks eyalarn oalmas, arada bir bakr eyalar ve fayans boncuklarn bulunmas da, VI. blmde anlatlan ilerlemeler ve bulularn birer rneidir. Msrn Nemes ynetiminde birletiril mesi (I. Hanedan), Abidos yaknnda antsal mezarlarn yapmyla simgelenir; bu mezarlarda daha sonraki mezarlarn ok basit nc modellerini grebiliriz. Abidostaki kral mezarlar, kumlara kazlm byk ukurlarn dibine kurulmu, tula ve keresteden yaplm minik saraylard. Ayr ca, lenlerin yaknlarnn dua etmeleri ve mezara getirilen armaanla

117

rn yerletirilmesi iin toprak dzeyinde, amur tulasmdan yaplm kk yaplar da bulunurdu. M ezarlar eitli eyalar, silahlar, kap kacak, tuvalet malzemesi ve ss eyalaryla bezenirdi; bunlar sedir aacndan, altn, bakr, kaymak ta, obsid ta, akik. Firuze ve dier yerli ya da yabanc deerli malzemeden byk bir ustalkla yaplrd. Depo odalar, zenle yaplm kaplar iinde ya, bira, hububat ve baka besin rnleriyle doluydu. M hr ve tahta yaztlarda, kraln ynetimi sresindeki nemli olaylar kaydeden yazlardan, bir yaz ynteminin, ilkel de olsa, oktan balam olduunu gsterir. Uaklar ve memurlar, kral mezar odasnn yanndaki odalara gmlrd ve herhalde efendilerini yalnz brakmamak iin ldrlrlerdi. Mezar ukurlarnn kazlmas, tula ve kalaslarn tanmas ve mezarlarn yapm iin ok sayda ii kullanlm olmas gerekir. M ezarlara yerletirilen ince yapl eyalar da ancak ok iyi yetitiril mi marangoz, demirci, ta kesici, mhr kazc, kuyumcu ustalarca yaplrd. Bu iiler ve ustalar, ilkel retimden ayrtldklar iin, kraln toplad retim art besin ve dier rnlerle beslenirdi ya da cret leri byle denirdi - fetih yoluyla elde edilen ganimetler ve halkn teekkr iin dedikleri de bir yandan srp giderdi. Bu retim art da anlalan sedir aac, bakr, obsid ta, akik gibi bol bol kullanlan yabanc rnleri ithal iin harcanrd. M ezarlara kazl yazlardan anlaldna gre, yazclarla, kraln gelirlerini toplamak ve ynet mekle grevli, yap ilerini planlamak ve yrtmekten ve baka ilev lerden sorumlu zel memurlar da vard. Msrn birlemesi, tpk Smerdeki kentsel devrimde olduu gibi, ayn yeni snllan ve yeni meslekleri yaratmtr. Ancak Msrdakilerin ba grevinin, kral l lerinin korunmas olduu anlalr. A rtan gelirler ve daha sonraki dnemlerin yeni bilimsel bulula r da ayn amala kullanlmtr. Kraln son dinlenme yerine daha da byk gvence salamak amacyla III. Hanedan dneminden sonra mezarlar kayalardan oyulmaya baland. Ta iileri bylece en sert kayalar en ilkel aletlerle oymay rendiler; mimarlar, btnn hi bir zaman gremeyecekleri karmak dehlizler, ukurlar, galeriler planlamak zorundaydlar (ksaca, tnel ya da maden galerisi aarken karlalan sorunlarn bir benzerini zmeleri gerekirdi). amur tu lalarndan rlm dehliz azlarna II. Hanedan srasnda bile rastla nr; III. H anedan dneminde ise (kiretandan) gerek kemerlerin yapm renilmi ve gerekletirilmitir. Toprak stndeki antlar -kk tapmaklar ve cenaze treni ya plar- ayn ynde gelitirilmitir. III. Hanedan dneminde yapya daha srekli dayankllk salamak iin amur tula yerine ta kulla

118

nlmaya baland. Bir zamanlar kraln dnya yzndeki sarayna des tek olan papirs kamlarnn yerini, krlmaz ta stunlar ald - bu yntem, Yunanistan yoluyla, Msrdaki III. Hanedandan gnmze ulamtr. Daha nceleri papirs stunlar arasnda aslan renkli kam kilimlerin yerine, Zoser dneminde, bunlara benzetilerek yap lan srl talar kullanld. Ayn firavunun ynetim sresinde, artk tatan yaplan mastabalar (mezarlarn zerindeki kk tapnaklar) bytlm, sonradan piramit ad verdiimiz merdivenli yaplara d nmt. IV. Hanedandan firavun Keops bunlar gerek piramit dzeyine getirmeyi baard. Bu tr ilerin yapm ok byk bir ii gc gerektirirdi. Pira mit iin gerekli olan, yaklak 350 tona varan arlkta koca koca kireta ya da granit paralar, Nilin dou yakasnda Turadan ykle nir, Nil boyunca gneye, Kahirenin yukarsnda Gizaya getirilir, daha sonra da rmak dzeyinden 30-40 metre ykseklikte bir ovaya kart lrd. H erodota gre, yalnz ta iinde tam on yl sreyle 100.000 ii alm. Bunlar gerek "zgr iiler" olmamakla beraber, firavunun gelirleriyle talar, duvarclar ve tayclara yiyecek, iecek barnak salanrd. ilerin ou herhalde i banda lrd, ama gene de bu tr varlk datm sayesinde nfus hayli oalmtr. Gerekli olan yalnzca ii deildi; mimarlarn da bu koca ii g cn uyumlu altrmay, ynetmeyi renmesi, sonra koca koca ta paralarn iilere tamak, kaldrmak, yerletirmek gibi mekanik sorunlarn zmnn iinden kmalar gerekiyordu. stelik, yapnn gerekli anlamlar yklenmesine zen gsterilmiti. Piramidin dibinin tam bir drtgen olmas, bir yannn 775 3/4 ayak olmas gerekirdi. ada uzmanlara gre, bu llerde yanlg iki santimi gemezmi! Msr iiliindeki titizlik ve kesinlik, bitmek tkenmek bilmeyen bir sabra ve st ste yinelenen deney - yanlg - deney dngsne dayanr. Oysa piramit apnda bir antn, gerek boyutuyla nceden planlanmas ve dikkatle llmesi gerekirdi. Geometri formlleri ve n hesaplar olmadan bylesine bir yap gerekletirilemez. Gnm ze dek gelen matematik kaytlar bu varsaym dorular. rnein, bu kaytlarda dizi dizi problem, piramidin eri duvarnn hesaplanmasna ayrlmtr. Gerekten bu biim yaplarda byk matematik bilgisi gerekir. Anlalan M srllarn ller konusundaki garip inanlar, daha yararl ilere de uygulanabilen bilimsel bulular esinlemi. Artk IV. Hanedan dneminde, lnn vcudunun kalc olmas tutkusuyla, mumyaclk geliti; bu nedenle de mumyac diye yeni bir meslek snf dodu; bu sayede insan anatomisine dein pek ok bilgi olutu ve birikti. Hanedanlardan nceki dnemlerde, ller mezara

119

gmlp, ln kuru kumlaryla rtlnce, llerin etleri ve salar bozulmadan kalabilirdi. Devrimden sonra tahta ya da sedir aac tabutlara konulup, yapl mezerlara gmlnce, cesetlerin rmesi nlenememitir. Bylelikle mumyalamak ve bir takm byler yapmak urags giderek geliti. lnn srekli olarak kalmas iin bir baka yol da bir benzerini tahtadan ya da tatan yapmakt - zne benzer bir portre yaratmak. Bunlarn da by yoluyla "canlandrlmas" gerekirdi. Etken olmalar iin tpatp benzemeleri zorunluydu. te Eski Krallkta yaplan hey kel ve kabartmalardaki inanlmaz gerekilik bundan trdr. len, br dnyada, yeryznde alt eyalara ve hizmetlere gereksinme duyacaktr. Bylece, yalnzca mezara eya ve armaanlar konulmakla kalnmam, bu armaanlarn srekli olarak srdrlmesi iin gelir getiren varlklar bu amaca ayrlmtr. lnn ii rahatlasn diye, ayrlan bu varlk ve kaynaklarn resimleri mezarn duvarlarna izilirdi. Bu ileme IV. H anedanda balanmt ama sonralar daha dzenli biimde srdrlmtr. Bu resimler, Eski Kralln son gn lerinde gnlk yaam ve ekonomik rgtlenmeye dein bize bilgi salayan en iyi kaynaktr. Bu resimlerde belirtilen ekonomik birim, kent deil, daha ok ortaa konaklarn andran koca bir iftliktir. iftlikte, khya gzetiminde kyller alr. izilen resimlerde tarla da alanlar, sr srenler, hayvan ya da balk avlayanlar grlr. Ayrca, kyllerin, daima mal karl (ayn) olarak dedikleri kira ya

ekil 8 - Eski Krallktan Bir Mezara izilmi Kuyumcu Atlyesini Gsteren Resim

120

da cretleri getirileri, yazcnn bir papirse her kylnn ne getirdi ini yaz getirilenin yeterli olduunu, khyann elinde krbala denetleyii resimlerde betimlenir. Oysa bu ekonomik varlk yalnzca tarmsal deildi; mlek tezghlar, demirci atlyeleri, marangozha ne, kuyumcu atlyeleri de ierirdi. Gene burada da, khyalarn usta lar verilen malzemeyi tart ve yazclarn da verilen tutar kaydedii resimlerde grlr. Bu konak - toplum, uzman ii ve aamal snflar ieren, kendi ne yeterli bir birime benzer. Gerekte, Msr Devleti denilen daha byk bireyden kopmu deildir. Bu yntemle, bu konak toplumda alan ve yaayan ustalara gerekli hammadde salanmakta ve iftliin artk retimi alnmaktadr. Geri bu aa ait kalntlar yoktur ama gerek kentlerin varln biliyoruz. Msrn politik birleimiyle. Nil Vadisinde yeni bir ekonomik dzen belirmi, bu dzene gre imalat ve ticaretle, iftilik ve avclk yoluyla besin retimi ayn dzeyde saylmt. Msrda oluan bu devrim, nfus zerinde Mezopotamya kentlerindeki etkinin eini ya ratmtr. Ayn biimde yaz ve matematiin geliimi de e zamanlara rastlar. Gene de, yakndan inceleyince, her iki yntemin ok farkl olduunu gryoruz. Bakalk yalnzca eitli uralarn rnlerinde deildir, temeli de etkilemektedir; varlk birikimi birinde rahiplerin iidir, tekinde tek bir hakana aittir; Smerde ekonomik birim kent tir, evresinde tarlalar, kyler vardr ve kendi bana ilevini srdre bilir. Msrda, tam tersine, bu birim firavunun z mal olan krallktr; blmleri olan konak - iftlikler ya da kentler, bu devletten ayrld m yaamn srdrmez, ya da kendine yeterli kyl - ifti toplumlarma dnr. Ne Msr uygarl Smerin bir yansmasdr, ne de bunun tersi gerektir. Inds vadisinde de yazl belgeler arkeologlarn bulgularn destekleyebilseydi, ayn ayrcalklar, soyut ve genel benzerliklerin arasn da, ortaya ok belirgin biimde kard. Orada da ikinci devrim, Msr ve Smerde oluan devrimle ayn alara rastlam olmal; hi deilse M.. 2500 yllarnda doruuna varmt. O yllarda Sind ve Pencapta byk kentler kurulmutu. Alan olarak her biri iki kilometre kareye yaklam olmaldr. Evler ounlukla frnlanm tuladan yaplrd ve en azndan iki katlyd. Caddeler ve sokaklarn, nceden titizlikle saptanm planlara gre yapld, yeniden yapmlarnda da ayn d zenin sakland anlalmaktadr. Konutlarda bir kanalizasyon ynte mi de vard. Yaplarn arasnda dkkn ve fabrikalar, varlkl tccar larn ve memurlarn koca koca evleri, zanaat ve tat iilerinin toplu

121

barnaklar ayrdedilebilir. Gerek yaplar, gerekse iinde bulunan eyalarn usta ve uzman zanaatlarca, tulaclar, marangozlar, mlekiler, bakrclar, src1ar, takesiciler, kuyumcular tarafndan yapld anlalmaktadr. So kaklarn dzeni, belediye ilerinin dzgn yrtldn ve kararla rn uygulanmasn salayacak yeterli grevlilerin bulunduunu gste rir. Kanallar temizlemek iin devlet memurlar gerekliydi. Bir yaz yntemi ve rakamlar, ayrca l dzeni de bulunduundan, bir de yazc memurlar snfnn bulunmu olmas gerekir. Says kukusuz ok olan bu snflarn tmnn, kentte ya da evre kylerinde oturan kyllerin rettii besinlerin artk retimiyle geindii tahmin edilir. T uzaklarda, A rap denizinde alan balk larn bile bir katks olmaktayd, nk kurutulmu balk da ithal edilirdi. Kentsel zanaatlar da, endstri iin gerekli olan lili toprak larda bulunmayan hammaddenin takasnda kullanlmak zere artk retim salamak zorundaydlar. Ovadaki kentler, Himalayaiardan ithal edilen sedir aac ve ok uzak yaylalardan getirtilen madenler ve deerli talar salamakla kalmazd; bu kentlerde retilen mallar, t uzaklarda, Bulucistan dalarnda, hatta daha da uzaklarda, Mezopo tamyann tarih ncesi kylerinde bulunmutur. nds uygarhnn tarih ncesi alan bilinmez; kentlerin olutu u basit kyler ve daha iri ka.sabalar hl belirlenememitir. M.. 2500 yllarnda ayn tr uygarlk ndsn azndan, pencap vadilerine, yukarlara, tepelere dek uzanyordu, oysa bu yeknesakla e bir politik birliin varlna dein bir kant yoktur. H atta sermaye biriki minin hangi kkenden olutuu da kesin deildir. Varlkl ve yoksul diye kabaca bir snf ayrmnn belirtilerini gryoruz, ama toplumsal katmanlarn en stnde bir kral m, bir tanr m bulunduunu bilemi yoruz. Kalntlarda gerek tapnaklar, gerek.se saraylar ylesine belir sizdir ki, varlklar bile kuku gtrr. Biraz nce sz edilen devrimler Msr ve Smerde aa yukar ayn yllarda olumutur, herhalde Hindistanda da yle olsa gerek. Her bir blgede, devrim ayn bilimsel bululara dayanm ve topluma ayn toplumsal snflarn eklenmesiyle sonulanmtr. Bu olaylarn birbirinden bamsz olutuuna inanmak gtr, stelik bu blgeler arasnda ok eski iliki ve alveri dnlrse, balant kurmamak daha da zorlar. Msrn birlemesi sralarnda, kkeni M ezopotam yada sanlan bir ok eyalar ve zellikler, -rnein silindir biimi mhrler, baz sanatsal motifler, mazgall tula yaplar, yeni tr tek neler- Nilde ilk kez grlmtr. Devrimden ksa bir sre sonra,

122

Hint imalat rnleri Smere ithal edilmitir. Bir tr alveriin srmekte olduu bellidir.Oysa, dikkatle ince lediimiz vakit farkettiimiz ayrcalklar, tek yanl bir bamllk kura myla izah edilemez. Kentsel uygarlk yalnzca bir zekten bir bakas na tanp yerletirilmi olamaz, ancak her bir blgede, yerel topran iinde kklenmi, organik bir geliimle oluabilir. ada bir benzet me gerekirse, Avrupa kapitalistlerinin Afrika ya da Hindistanda kurduklar mekanik endstri ve fabrika retimi, geerli bir rnek salayamaz. yi bir rnek seebilmek iin, bu retim ynteminin, Atlantik Okyanusunun her iki yanndaki lkelerde oluumunu d nebiliriz. Endstri Devriminden ok nceleri, Amerika, ngiltere, Fransa, Hollanda birbirine ok benzeyen bilim, kltr ve ticaret geleneklerine sahipti. Savalara, aradaki gmrk engellerine karn, mal, dn ve insan alverii srp gitmitir. Geri Devrimin dme ni ngilterenin elindeydi, ama br lkeler ngilizlerin mekanik bu lularn ya da ekonomik rgtn yalnzca taklit etmediler; onlar da ayn yol ve izde kendi deneylerini srdrmekteydiler ve zaman gelin ce kendilerince katkda bulundular. Oysa inde, hatta Rusyada Bat rneklerine gre fabrikalarn kurulmas, demiryollarnn yapm, bun larn Avrupal ve Amerikal yneticiler ve teknisyenlerle yrtlmesi, bambaka bir konudur. Demek ki, devrimden nce Msr, Smer ve Hindistan birbirin den tmden ayr ve balantsjz deildi. Tmnn de, birbirine katks olan ortak kltr gelenei vard. Bu gelenek, srekli mal, dn ve zanaat alveriiyle srdrlp gelitirilmekteydi. te gzlenilen benzerliin anlatm budur. Yeni ekonomi bu nemli zekte kurulduktan sonra, ikinci de recede nemli zeklere de yayld, tpk Bat kapitalizminin smrge lere ve ekonomik adan baml olan baka lkelere yaylmas gibi. nce, Msr, Babil ve nds vadisinin snrlarna yakn yerlere -G irit ve Yunan Adalarma, Suriye, Asir, ran ve Bulucistana - sonra daha uzaklara, Yunan Yarmadasna, Anadoluya, Gney Rusyaya geti, bu alanlarda kk kylerin kentlere, kendine yeterli besin reticile rin endstri uzmanl ve d ticarete dnt gzlenilmitir. Bu sre, ikinci ve nc derecede nemli elerde, giderek yaygnlaa rak yinelenmitir. Yeni kentlerde, yalnzca ekonomik yap ve bunun temelindeki bilim benimsenmekle kalmam, ayn zamanda muska, mhr, harf gibi yapay rnler de, pek ok uygarlk unsuru. Nil, Frat ve nds blgelerindeki nemli zeklerden renilip, taklit edilmitir. kinci devrim kukusuz mal ve dn alveriiyle yaygnlamtr; ikinci

123

zeklerdeki kentsel ekonomi, birinci zeklerin dzeniyle esinlenmi, hatta zorlanmtr. Bunm kanlmaz olduunu gstermek g deil dir. Li toprakl ovalarn uygarl, dardan ithal edilen hammad delere balyd; artk varln bir blm bu gerekli ithal mallarm karlamak iin kullamhrd. Oysa istenilen bu mallar pek ender olarak bo, sahipsiz alanlarda bulunurdu. Bu nedenle, mallarm bulunduu yerlere yerlemi olan insanlar, bu artk varbktan pay istemeye bala dlar. stelik bu mallardan daha fazla retmeye yneltilmeleri de gerekiyordu; bylece maden, kereste, baharat ya da deerli talar gibi rnleri Msrhlar, SmerlUer ve H intlilere takas yoluyla verebilmek iin kendi gereksinmelerinden daha ok retmek ya da onlara reh berlik, hamallk, iilik yapmak zorundaydlar. Artk endstri m addelerine sahip olanlara yeni geim yollan alm oluyordu. Bundan yararlanmak iin de endstride uzmanla mak gerekliydi. Lili ovalardaki endstri retim art, madeni bol dalarda yaayan ailelerin geimini salayabilirdi, ancak bu ailelerin de, maden kartmak ve tamak iin, besin retiminden salverilme leri zorunluydu. Gerekte, yerel besin retimi durdurulmad, ama bu yeni varlkla yeni bir nfus beslenebildi; oysa bu dzen olmakszn bu yeni nfus ya alktan lecek, ya da baka yrelere gecekti. Ham maddelerin bu yeni alclar, bylelikle hem nfusun artmasna, hem de yeni snf farklarnn domasna yol am oluyordu. Msrllar, mezar, tekne, ve eya yapm iin bol miktarda sedir aac istiyordu. Sedir aacn Suriyenin kuzeyinde, Lbnandan alr, (Beyrut yaknnda) Biblos limanndan yklerlerdi. Bu Uman halk anlalan, kendine yeterli balklar ve iftilerdi. Bunlar da VI. B lmde anlatlan alverie katlmlar, ikinci devrimden nce Msrla, belki Mezopotamya ile de, iliki kurmulard. Devrimin Msrdaki etkisi, Biblosun salayabilecei hammad delere kar talebi byk apta artrmak oldu. Bunu karlamak iin, Biblos halknn eline, Msrdaki artk varl paylamak olana geti. Yeni edinilen bu varlk, balklk ve yerel iftilikle eriilemeyecek, yepyeni bir geim biimi salyordu. Bunu kabullenmek ise, ekonomik yeterlilii yitirmek demekti. Biblos artk refahm, yabanc bir pazara mal reterek salyordu. Biblosda bulunan ve Msrn M enes tarafndan birletirilmesin den nceki yllara dek giden Msr rnleri, bu liman halknn Msrn varlk ve refahna ne denli byk katkda bulunduunu gsterir. Ku kusuz, Msrh tccarlar ve devlet memurlar, tpk ngiliz tccarlarmn O portoda temsilci bulundurmalar gibi, bu nemli ticarete gz

124

kulak olmak iin limana yerletiler. Yerli halka, byyen bir kentin ynetimini, gelirlerin kullanmn rettiler; bir tr koruyucu ynetim de kurmu olabilirler. Kentte, tatan bir tapmak yapld; Msrdan gen zanaatlar bu tapma sslediler. Biblos halk, ticarete akl erdirebilmek iin, Msr yazsn rendi. t byle olunca da, Biblos halk Msrllarn bulularn benimse yip uyguladlar, Jcendi ekonomilerini kentsel devrimin dzeyine kar dlar ve oaldlar. Kyleri, kent oldu. ok gemeden, baka blgele rin mallarna pazar salayan, ikinci nemde yeni bir zek, yepyeni bir ekonomi oluverdiler. Oysa Biblos uygarl, Msr uygarlnn bir ben zetisi deildi; mimaride, mlekilikte, baka zanaatlerde, giysilerde, dinde, kendi yerel geleneklerini sakladlar. Msrdan benzetiyle akta rlan ey, incelik ve geliiklik oldu. Baka yrelerden de esinlenmi olabilirler. te yandan, Msra oranla, Biblos uygarl pek tara ii kald. Benzetilen incelikler, yerinde olduu kadar gzel olmad. r nein, Msrhlar yazlarn zamanla gelitirmilerdi; oysa Biblos halk, daha nceki firavunlar zamanndan kalma yazlarn, bin yl deitirme diler. Ayn biimde Toros Dalarndan Mezopotayaya ithal edilen ba kr, gm ve kurun da, Anadolunun ortasnda Kapadokyada yeni bir kentsel uygarln gelimesine yol amtr. M.. 2500 yllarnda bu yrelerdeki yerli halk neolitik ekonomi dzeyini amamt. Kyller iin, yerli mal, el yaps ta aletler, kap kacak yeterliydi. M.. 2500 yllarndan hemen sonra, Asurlu tccarlarn maden cevheri ticareti iin buralara yerletiini okuyoruz. Bir ka yz yl sonra da, tccarla rn yazmalarndan, Babilin endstri rnlerine karlk, takas yoluy la bu yreden maden ve baka yerli rnler alndn reniyoruz. Anlalan, Mezopotamyann artk varl, besin retimine katks bu lunmayan madencilerin seimini salyordu. Gene kazlardan anlad mza gre, kk kyler, endstri ve ticarete dayanan kentlere dnmtr. M aden artk genel bir rn olmutur; anak mlek, evde kadnlar tarafndan yaplan bir eya olmaktan km, uzmanlar ca arkta retilmektedir. Yeni ekonomik durumun gereksinmelerini karlamak amacyla Mezopotamya yntemleri benimsemitir. Malla r damgalamak, belgeleri imzalamak iin silindir biimi mhr burada da kullanlmaya balanmtr. ok gemeden, bu yrelerin dilinde yazabilmek iin, Babil yazsnda deiiklik yaplmtr. Ama, Biblos uygarl gibi, Kapadokya uygarl da kendi yerel zelliklerini yitir mitir. Gene, ayn biimde, benimsenen unsurlar, Mezopotayaya oranla, ok daha yava gelitirilmitir. rnein yerel mhrler, Babilde modas getikten sonra, bin yl, hi deitirilmeden kullanlm tr.

125

ounlukla ikinci devrim zorla yaygnlatrlnu, emperyalizm gcyle benimsettirilmitir. Baz toplumlar bu yeni ekonominin ve rnlerinin yararlarm anlayamayacak kadar geriydi ve beceriksizdi. Sina yrelerinde avlanan, srlerim otlatan gebeler iin ne tahl, ne de endstri rnleri ilgin deildi, bunlar edinmek hevesiyle Msr Ilar iin bakr retmek de ilerine gelmiyordu. M adenlerle Msu-dan gnderilen iiler altrld; bu iileri gebelere kar, Firavunun ordularnn korumas gerekti. II. Hanedandan sonra, "pis bedevileri eliyle vuran" firavun resimleri Sina kayalarna kazld. Bu durumlar da, ie silah karnca, ne uygarlk yaygmlat ne de yeni kentsel zekler kuruldu. Baz yrelerde, bu uygarhk kurbanlar, nesnel kltrde saldrgan uluslarla boy lebilmek iin, eitildiler. Smerlilerin hammaddele ri ithal ettikleri alanlarda Elam itler gibi ilerici toplumlar yayordu; oraya ulamak iin de kervanlar baka benzeri yerlerden geerdi. Bu yolculuklardan etkilenen toplumlar genellikle bol sulak topraklarda yaarlard, neolitik dizen iinde de varsllamlard. Bunlar da teker lekli araba, mleki ark, ithal mal altn, akik benzeri lks mallar kullanmaya baladlar. Oysa genellikle ev yaps eyalar kullanmakla yetinirler, kendi kaynaklarna dayanarak, alakgnll bir rahatlk iinde mutlu yaar lard. Bu lks eyalara yeterince istek duymadklarndan, Smer kent lerinin gereksindii bol kereste ve madeni salamaya yanamyorlar d, stelik kervanlarn ba, bahelerini alt st etmesi de canlarm skyordu. Belki sonunda Smerli tccarlara kar kp, kervanlarna da saldrmlardr. Bunun zerine, Smerliler de, kukusuz, cezalan drmak iin karlkta bulunmu, hammadde salamak, ticaret yollar n korumak amacyla, kendi yntemleriyle, nlemler almlardr. ok eski yazlara gre, Smer ve Akad kentleri Elamitlere ve baka "barbar" komularna kar sava amtr. Bu savalar belki de dada yaayan yoksullarn, varsl ovalara saldrlardr; ama bizim yukarda anlattmz trden saldrlar da olabilir. stelik Akadh Sargon, Babili birletirerek, evredeki blgelere saldn ve kuatma d zenlemiti; bunun ekonomik amalar ise pek aktr. Kendi yazlarn da da amac. Gm Dalar (Toros) ve Sedir Ormanlar (? Lbnan) szleriyle ak sak belirlenir. Daha sonraki belgelerde, orada yerle mi maden tccarlarn desteklemek iin Kapadokyaya arlmdan, ayrca akik dandan sz edilir. Daha sonra bir yaztta Sargonun ele geirdii alanlar arasnda bir "kalay lkesi"nden sz edilir. Kuku suz sargon madeni bol Elam blgesini ele geirmi, sonra lkesinin alanlarn Yukar denizden (Akdeniz ya da Caspian) Aa Denize

126

(Basra Krfezi) uzatm, bylece Babilin ekonomik adan gereksin dii blgeleri, snrlar iine almtr. Bazen bu fetihler, kentsel uygarln zorla yerletirilmesi, byle ce kendine yeterli kylerin endstri ve ticaret kentlerine dntrl mesi sonucunu yaratmtr. Asurda, Ninevede (Musulun kars), Sargonun torunu tar tapnan kurmutur. Bu, o yrede yaplan dizi dizi tapnaklarn ilkidir. Tapnak, bir ekonomik devrimi simgeler; nk, Smer'de olduu gibi, tapnak varlk birikimi ve endstri geliimi iin kalc bir zektir. Yapm ve sslenmesi iin, retim art harcanm, bununla, tutsak da olsa, ilkel ama kalabalk bir ii kitlesi beslenmitir. Artk akik, kereste, maden ve baka mallara yeni talep domutur, Nineve de, ikinci bir kltr yayma zei durumuna girmitir. Bu sre, Saygon ynetiminde, belki de biraz daha nceleri, Asur kylerinde de srdrlm olabilir. Ayn dnemde Babil yazs ve baka yntemler Asurda tantlmt. Sargon ve kendinden sonra gelenler, geri onlardan nce kk kentler varsa da, kendilerinin "kent kurucusu" olduu savn ileri srebilirler. Incilde yer alan u szlerde gerek pay vardr: "Asur gider, inardan (Smerden) teye, Nineveyi kurar.." Asur halk Babilden gelmemiti; bugn tarihsel Asur kentleri dediimiz yreler de ilk tapnaklar Akadlar (Nineve) ya da Smerliler yapmt, hi deilse Smer tr dinsel heykellerle bezenmiti. Suriye de, Asur da, M.. 3000 yllarndan ok nceleri, byk bir olaslkla Smer smrge edinmeden nce, kalabalkt. Bu step blgelerinde dzenli yamur yaard, bu nedenle, aa Mezopotam yada pek gzel ileyen sosyal rgtleri ortadan kaldrmak iin hibir drt yoktu. Halk yerleik kylere dalmt; bu kyler kk kentler ya da kasabalara dnt; bunlar bugn Krt kylerine benzetebili riz. Varlkl halk, tekerlek ve baka aralar benimseyip kullanmt, arada bir de akik, altn ve bakr gibi nesneleri ithal ediyordu. Hi olmazsa M.. 3000 yllarna dek ekonomik bamszlklarn korudu lar; ta alet ve silahlarla yetindiler, bu nedenle de ithal mallarna gvenmek zorunda kalmadlar. Oysa M.. 3000 yllarndan sonra belki de Sargon anda- anszn maden kullanmaya baladlar. Tm alet ve silahlar Smer tryd; metalrjiden yana retmenlerinin kimler olduu artk bellidir. Kendine yeterlik bylesine elden karhnca, ikinci devrimin tan baka belirtileri de bir bir grnmeye balar. ok gemeden baz kasabacklar genileyip kentleir, bir ka da daha baarl komularca ele geirilir. Burada devrimin ne kadar Sargonun, ne kadar da Smerli bir kumandann istilasyla gerekle tii bilinmez. Akad kkenli olduu kolaylkla savlanan kentler bile uzun sre smrge ya da baml lke olarak kalmamtr. Kendi

127

kltrlerini hibir zaman yitirmemilerdi, bu nedenle birer bakaldr zei olarak varlklarn srdrdler, zaman zaman da Asur gibi yeni devletlerin bakenti oldular. Ekonomik emperyalizm, ikinci devrimi yalnzca fetih yoluyla yaymad. Bu emperyalizmin saldrlarna baaryla kar koymak ya da tehlikelerini gidermek iin, saldrganlarn kltrn bir bakma alp sindirmek gerekiyordu. Kzlderililerin ok ve yaylan Avrupahlarm ateli silahlarna kar ne denli etkisizse, ta silahlar da Babil ordula rnn bronz silahlarna kar o denli uygunsuzdu. Bamszlklarn baaryla savunmak iin, o gne dek neolitik donatmlaryla yetinen insanlar artk maden silahlar edinmek zorundaydlar. Bu da hem metalrji renmek, hem de ekonomilerini bunun gereksinmesine uydurmak demekti. Babilde retilen balta, mzrak, mifer gibi eya lar satn almak ya da almak yeterli olmazd: kendi ilerinden retici yetitirecek demircileri ele geirmeleri ve karmalar gerekliydi; artk besin retmeleri, bu yeni zanaatlar beslemek ve hammadde edin mek iin bu retimin artn kullanmalar zorunluydu; istedikleri mallar dzenli biimde salamak amacyla ticareti rgtlendirmeliydiler. Ksaca, ikinci devrime boyun emeleri kentsel ekonomiyi be nimsemeleri gerekiyordu. Asurda metalrjinin ve ilkel bir kent yaamnn balangc byle yorumlanabilir. Yalnz Asurda deil, Smer ticaret yollarnn yakn na den ve Sargonun saldrlarna ak olan tm blgelerde - Kuzey Suriyede, Luristanda ve Elamda - M.. 3000 yllarnda metalrji zeklerinin ortaya ktn, Smer trlerinin benzetiyle uygulandn ve ounlukla yerel yelemelerle deitirilip uyumlandn grrz. Smer ticareti ve bu ticaretin esinledii eperyalizm, metalrjiyi ve bunun gerei olan ekonomiyi tantp yaygnlatrmaktayd. M.. 3000 ile M.. 2000 yllan arasnda Giritte ve Yunan yar madasnda, anakkalede, Truvada, Kafkaslarn kuzeyinde, Anado luda, Filistin ve Suriyede, randa ve Bulucistanda bronz kullanan uygarlklar kurulmutu. Bu uygarlklarn tmnn kendine zg zel likleri vardr, ama tmnde de Msr, Smer ya da nds havzas veya ikinci derecedeki zeklerin rnlerine benzer rnler yapld ve uygarln ekirdeinin daha nceki uygarlklarda yatt artk kuku gtrmez. Bu ikinci ve nc uygarhklar zgn deildir; daha eski zek lerden rendikleri gelenekler, dnler ve yntemlerin benimsenme si sonucu olumutur. Bu etkilenme mekanizmasnn izi ounlukla yitirilmitir. Bundan nceki sayfalar, bu etki ve yayma mekanizmasnn nasl iledi^ni bir bakma aklamaktadr. kinci devrim yerleir yer

128

lemez, yaylmak zorundayd. H er ky de, bir kez kentleti mi, artk devrimi yayacak yeni bir zek oluyordu. M.. 1500 ylmdan nce yeni endstri yaps, Ispanya, ngiltere ve Almanyaya ulamt. Aradan be yzyl gemeden de skandinavya ve Sibiryaya varmaktayd. Oysa, bu yaylma srecinde, kltr hor tutulmutu. Yeni bir tek nik renenler, bunu hoyrata kullanmaya ynelirler; ustalk, kuaklar boyunca ahma ve disiplin gerektirir. stelik, daha stn bir uygarhk, tmyle benimsenip sindirilemez: bu uygarl alan insanlar, yeni kltr donatm iinden gereksindikleri ve sindirebilecekleri bir ka unsuru seerler. rnein, yazy renmeden ya da yaznn gerekli olduu ticaret rgtn kurmadan, metalrji renilebilir ve silah yapum iin yeterince hammadde edinilebilir. te bu nedenle ortaya eitli uygarlk dzeyleri kar, uygarhm kkeni olan zeklerin lt lerinden saphr. Bu deiik dzeylerdeki uygarlklar, ilk zeklerin evresine, blgeler biiminde sralanr. M.. 2500 yllarnda, Minos halk Giritte kentlerde yaamakta, endstri ve ticaretle geinmekteydi. Msr ve Suriyenin artk varhmdan kr salamaya ylesine kararhydlar ki, verimli bir kar topra bulunmayan kck bir adaya, uygun bir liman salayabilsin diye, bir kent bile kurdular. Dorudan doruya Suriyeden, ya da Suriye araclyla Msr ve Smerden eitli teknik donatm aralar edindi ler. Daha nceleri de, ya kaplarm ve mal balyalarn iaretlemek iin mhr renmi ve kullanmaya balamlard. lk yerli mhrler ol duka kaba sabayd. Daha sonralar hesap tutabilmek iin ok hantal, resimli bir yaz tr de gelitirdiler. M aden artp ilerlerdi. Smer tr, ortas delikli balta ta kullandlar. Ama ilk Minos maden aletle ri, benzetildikleri modellere oranla pek hantal ve kabayd. nceleri tekerlekh araba kullanlrd, ama mleki ark bilinmezdi. Yunan yarmadasndaki Yunan halk, Giritlilerden ok sonra kentletiler, ticaret ve endstriye de daha az bamlydlar. Kendi mhrlerini yapmadlar, belki de nedeni ticaretin kk olmas ve bu tr bir ara gerektirmemesiydi. Kukusuz, yaz yazmasn da bilmiyor lard. Alet yapmnda, ta, hl bakrla el ele gidiyordu; maden silah lar da Minos benzetiiydi. M.. 2000 yllarmda, daha sonralar Avusturya - M acaristan m paratorluu olan kuzey Balkanlarda yaayan barbarlar, silah ve ss eyas yapmnda bazen de alet yapmnda henz maden kullanmaya balamlard. Kendine yeterli, ky toplamlar olarak yaamlarn sr dryorlard. Ne yazya, ne de mhre gereksinimleri vard. Yunanis tandan ve Truvadan metalrji renmilerdi, ama ustalarndan daha ok gerilerdeydiler. Kuzeydeki komularysa, hl neolitik a ya yordu!
Kendini Yaratan nsan, F:9 229

VIII. BLM

NSAN BLGSNDE DEVRM


Buraya dek anlatlan ekonomik devrim, ancak Smerliler, Msr llar ve Hintlilerin, kuaktan kuaa iletilmi deney ve uygulamal bilim birikimi oluturduklar iin gerekleebilmitir. Devrim, deneylerin aktarlmas iin yeni yntemlere, bilginin rgtlenmesi iin yepyeni yollara ve ok daha salt bilimlere yol amtr. Devrim iin gerekli olan bilgiler, ura gelenekleri, szl tler ve rneklerle aktarlm ve yaygnlatrlmtr. Yaznn ve matematiin balangc, llerin uyaril, devrimle ayn zamana rastlar. Bu bir rasiant deildir. Yeni ekonominin gereksinmeleri, bu bulular dourmutur. Grdmz gibi, Smerde, ekonomik rgt deitirmek iin gerekli olan kaynaklar tapnaklarda toplanm ve rahiplere ynetil mitir. Yneticiler birbirinden kopuk kiiler deil, sreklilii olan kurululard; tapnaklar da ayrk birim deillerdi, ilk tarih alarnda, pek ok Smer kentinde ayn tanrya adanm tapmaklar bulunmu tur. Bu tapnaklarda tapnlan tanrlar, yerel tanrlar deildi, hi olmazsa, yalnzca yerel tanrlardan olumuyordu; buradaki tanrlar tm lkenin ortak tanrlaryd, tpk pek ok Hristiyan kilisesinin, eitli azizlere adanmas gibi. Belki rahipler de bir tek kente bah olmayp, ortaa papazlar gibi, "cennet krallndan" uluslararas vatandalk hakkna sahipti. Tm lkede ayn tanrlarn baat olmas, Smerde (ve sonralar Babilde) nesnel kltrn btnlnn din sel - siyasal karldr. Smer tapmaklarmm, daha nce de anlattmz gibi, byk hay van srlerini, yksek gelirleri ieren koca koca iftlikleri ve eitli varlklar vard. Halka avans ve bor vererek, varln daha da artrr d. Bu gelirleri yneten rahipler, kutsal efendilerine hesap vermek zorundaydlar, ayrca mal mlk koruyup, artrmalar da gerekirdi. nsanlar tarihinde eine rastlanmam bir sorunla kar karyaydlar; o gne dek bylesine byk bir varlk tek bireyin ynetim ve denetimi altna girmemiti. Rahip, Tanrnn al veriinin, kazancnn izini yitir memek iin rahip kendi belleine gvenemezdi. Ne de, kendi zel

130

bulular, rnein mendiline dm atmak, yeterli olabilirdi. Rahip, kii olarak kalmszd; her insan gibi lecekti, oysa yesi olduu kurulu hizmet ettii tanr gibi, lmszd. Efendisine borlar den meden, rahip lebilirdi, oysa bir baka rahip bu alacaklar toplayabilmeliydi. Tanrnm vekili, bu nedenle, kime, ka kap tohum verdiini, hangi trden ka koyunu hangi obana teslim ettiini bilmeliydi. stelik bu kaytlar yle tutulmalyd ki, yalnzca yazan rahip deil, tm rahipler okuyup aniamah ve tanrnn ilerinin yolunda gitmesini sa lamalyd. Ksacas, sosyal bir yntem olan yaz, kkende tapmak hesaplarn tutmak iin gelitirilmitir. Okuyucular anmsayacaklar, Erekteki ilk tapnak, kyn kent lemesine tanklk ettii gibi, bu tapnakta bir de ilkel bir hesap yazt bulunmutu. Yaztn stndeki simgeler, yaz yntemi deilse de, hi olmazsa bir say anlatm ieriyordu. Daha sonralar (ama M.. 3000 yllarndan sonra deil) hesap kaytl kil yaztlar yalnzca Erekde deil, Cemdet Nasr ve baka yrelerde de bulunmutur. Rahip, kile harfler ve saylar kazmtr. Harfler genellikle bir eit stenograf tr resimlerdir - bir kavanoz, kz ba, iki gen ve buna benzer eyler. Bu nedenle bu yazya, resim yaz denmitir. Resimleri grnce, neyi simgelediklerini anlarsnz. Buna karn, gene de bazlar genelletirilmitir. Diyelim toplum, bir ok iaret arasn dan, boay anlatmak iin bir tanesini semitir. stelik bu iaretlerin ou yalnzca resmi izilen eyay veya nesneyi anlatmakla kalmaz: kavanoz, ii su kadar dolu kavanoz demektir - ksacas, bir l birimidir. Bu tr iaretler, bir dn anlattklanndan, bunlara ideog ram denilir, deeri de ideografktir (matematik simgelerimiz olan + ,-,x,: ideogram rnekleridir.) Ayrca, belirli bir nesneyi anlatmayan iaretler de vardr. Bu ideogramlarn anlam, genellemitir. Rahip, eitli koyunlan bir ka fra darbesiyle anlatmaktan hakl olarak bezmitir. Bu nedenle, muflon, uryal, ko, idi, marya trleri iin ayr iaretler uydurmutur. Bu iaretler, tek tek rahiplerin bilinli bululardr. Ama rgt bunu kabul etmeli, toplum da yararh bulmaldr. Hesaplar zel belgeler olmadndan, iaretler de yalnzca anmsatc simge olmaktan te anlam tadndan, kullanlan yaz ynte minin greneksel olmas ve genellemesi gerekirdi. Toplumun bir iaretler yasas gelitirip kabul etmesi zaman gelmiti. Elimizde bu alara ait iaretler listesi ve hesaplar vardr. Tm yneticilere de bu kurallar tantlmas zorunluydu. Bu tantma srecine biz bugn oku ma yazma renmek deriz. (Ksacas, biz okuma yazma renirken, br insanlarca kabul edilip benimsenen 29 yaktrma iaretin ne tr

131

ses karmas gerektimi belleriz.) O alarda da herhalde yazclar iin okullar vard. Yer altnda bulunan iaret listeleri belki de o an okul kitaplaryd. Ayrca, ayn iaretler hem Smerler Erek kentinde, hem de Akatda Cemdet Nasrda kullanldndan, herhalde eitli kentler arasmda renciler ve retmenler gider gelirdi. Yaz yntemi belirli bir tapmak rgtne zg olmayp, Smer toplumunun tm tarafn dan benimsenmiti. urupak (Fara)da bulunan byk bir yazt koleksiyonundan an laldna gre, Smer yazs tarih ann balangcnda, M.. 3000 ylndan sonra gelitirilmitir. Bu belgeler yalmzca tapnak hesaplary la okul kitaplar olarak kullanlan iaret listeleridir. Bu sonuncularda, iaretler konuya gre gruplandnimtr; rnein, eitli balk trleri, ard arda sralanmtr. H er bir iaretten sonra da, bu iareti bulup yaktran rahibin ad eklenirdi. Artk iaretler olduka greneksellemitir. Resimler ylesine basitletirilmi ve ksaltlmtr ki, anlatt nesneye benzemekten uzaklamtr. stelik iaretler artk, dnler ve nesnelerin yan sra, sesleri de simgelemektedir; ideogram yerine fonogram olmulardr. Bir rnek verelim: ki izgili bir yuvarlak iareti sakall bir kafa, ya da Smerce ka, yani surat szc anlamna gelirdi. Artk bu iaret kafa ya da suratla hibir ilikisi olmadan yalnzca ka hecesini ifade edebilirdi. Uygun fonetik anlamdaki iaretleri seip bir araya getirerek szckler hecelenebilirdi - bylece zel isimler, ya da resim lerle anlatlamayan eylemler yazlabilirdi. (Gerekte, yukardaki ia ret, Smer dilinde "konumak", "barmak", "szck", anlamna gelen dug, gt^ enim szckleri iin de kullanlabilirdi. aretler, kendi balarna, ideografk deerleriyle (ses yerine nesne ya da kavram anlatm iin) kullanlmaya da devam etti. Bir szck fonetik olarak hecelendii vakit bile ounlukla okuyucuya ne tr bir szck amalandnn anlatlmas iin bir de ideogram ekle nirdi. Bu nedenle kullanlan ideogramlara saptayc denilir. M.. 3000 ylndan sonra, hesap, anlama ve iaret listelerinden baka belgeler de bulunmutur - bunlar ilk nceleri adlar ve nvan1ar, sonralar bar anlamalar, dua ve tarih metinleri, byler ve yasalar olmutur. Yaz giderek daha da basitletirilmitir; ekiller, resim gibi izilmek yerine, iaretler yumuak kil zerine ivi biimi bir kalemle kaznrd. Yazlar ivi biimi izler olduundan, bu klasik Babil yazsna ivi yazs denir. amzn balang yllarna dek kullanlm, daha sonralar (Anadoluda) Hitite, (Kafkasyada) Vannike, Farsa gibi, eitli yabanc dillere uyacak biimde deitirilmi tir.

132

M.. 2500det nce bile, Smerliler tarafndan bulunan yaz, Sm rkndan yurttalarnn, Akatlann dilini yazmak iin de kullanl mtr. Smer harflerinin Sm adlarn yazmak iin kullanm, ideografk niteliinin fonetik iaretlere dnmesini hzlandrmtr. Oysa sonu karmak olmutur. Artk bir iaret birden ok kavram iin kullanlmaktadr, hem kavramn Smer dilindeki karln hem de bu szcn Samf dilindeki karhnn seslerini anlatmak iin yazlmak tadr. (Gerekte bu karmaklk daha da ileri gider, nk ayn iaret Sm'er dilinde bile bir ok szc ve bir ok sesi ifade eder.) Anlalan Smerliler ve Babilliler bu konuda fazla glk ekmezler di, ama ada bilginler iin Smer adlarn Avrupa alfabesine uydur mak hayli gtr; Ur-nina szc deitirilip Ur-nane, Ur-engur, daha sonra da Ur-nammu ve baka seslere evrilmitir. Smerliler mutlu bir rastlantyla yaz yazmak iin kil kullandkla rndan ve belgelerini frnlayarak dayankl duruma getirdiklerinden, yaz tarihini, Mezopotamyadaki ilk balangcndan sonraki yllara dek izleyebiliyoruz. Bylece yaznn ve kent yaamnn geliimini adm adm biliyoruz. Dnyada en eski yazl belgelerin hesaplar ve szck ler olmas rastlant deildir. Bu gerekten, Smer yazsmn bulunma sna yol aan gereksinmeleri anlyoruz. Baka hibir yerde yaznn pratik ekonomik kkeni bulunamaz, nk hibir yerde sanat balang noktasna kadar izlenemez. Baka insanlar herhalde yazlarn dayanksz malzeme zerine yazmlar, ancak yaz yazmakta bir hayli ilerledikten sonra, daha dayankl mal zemelere yazmaya balamlardr. Elimize geebilen en eski Msr belgeleri vazolar ve mhrler stne ilenmi adlar ve nvanlardr. Abidosda I. ve II. Hanedan mezarlarnda, tahta paralarna ilenmi hesaplar, envanterler ve ksa olay ykleri bulunmutur. Ama artk bu yllarda (3000, ya da en eskileri iin, 2950 yllarnda) bu yntem, en eski Smer belgelerine oranla ok geliiktir. aretler, anlalabilir resimler olduuna gre, bu yaznn resim yazs olmas gerekir. lk krallarn adlar ve nvanlar yazlrken, baz resimler "canlanrd." Baz harfler ideogram niteliklerini yitirmemilerdir. Msr yazs sre cinde, bu tr harfler genel olarak kullanlmtr. M enes dneminde bile bir ok resim - iaretlerin salt fonetik de eri vard; szckler de, tek bir ideogramla belirtilmek yerine hecelenirdi. Salt resim yazs artk oktan gemitir. ok gemeden Msr llar bir alfabe gelitirmilerdir: yirmi drt iaret kabul edilmitir, her biri bir sessiz harftir (sesli harfler yazlmazd). Bu alfabeyle her szck yazlabilirdi, oysa ideogramlardan hibir zaman vazgeilmemitir.

B3

Resim-iaretler, Smer resim yazsmdan daha gereki olmakla beraber, sosyal kurallara uymaktayd. Bu hiyeroglif yazya ek olarak, Msr yazclar ok gemeden, ok daha abuk yazlabilen, yuvarlak izgilerin kullanld (hiyeratik denilen) bir yaz oluturdular. Bu yaznn harfleri artk ylesine basitletirilmitir ki, bir zamanlar be tim ledi^ nesne tannmaz durum a gelmitir. Gnmze dek bozulmadan kalabilen en eski Msr yazn belge leri, bu adlar, nvanlar ve tarih zetleridir; bunlar da Nil boyunca yazmm oluturulmasn esinleyen nedenlere bir ipucu salayamaz. Yazmm uygulanmas, en eski hanedanlarn srecinde balar. st konumda devlet memurlar olarak yazclardan sz edilir. Nil sularnn ykseklii ve buna dayanarak yaplan sanlar herhalde yazlrd. Daha sonraki mezar resimlerinde, yazgclar, kirac ve obanlarn dedikle ri kira ya da teekkr cretlerini harl harl yazarken gryoruz. Atlyeleri betimleyen resimlerde, yazclar, ambardan karlp zana atlara verilen malzemeleri kaydetmektedir. Yazclar, rgtlenmi, srekli kamu hizmeti gren devlet me murlardr. Yazdklar, baka memurlar ve stleri tarafndan, ve en sonunda, dnyasal bir tanr olan byk efendilerince de okunup anlalabilmelidir. Smerde olduu gibi, bunlarn da sosyal bir kursla uymalar gereklidir; okuma yazma renmeleri zorunludur. nds yazs konusunda bir ey sylenemez, nk gnmze dek gelen belgeler, mhr ya da bakr yaztlara kazlm, okunmayan yazlardr. Bu arada unu da belirtelim, Giritte Minoslular M.. 2000 yllarndan nce bir tr yaz gelitirmilerdir, gnmze dek kalan belgeler hesap yaztlar ya da envarterdir. Anlalan, yaz sana t, Smerde olduu gibi, her yerde kentsel ekonominin gereksinmele ri sonucu domutur. Smer yazs ilk bata rahiplerce bulunmu ve kullanlmtr. Oysa Smer rahipleri, by ve batl inanlarn temsilcisi olarak deil, dnyasal bir varln yneticileri olarak yazy bulmu ve gelitirmilerdir. Msrh ve Minoslu yazclar gibi, onlar da yazy ilk nceleri by ya da dua arac olarak deil, gereki ticaret ve i ynetmenlii amacyla gereksinmilerdir. Yaznn bulunuu (burada anlatld zere) gerekten insan ge limesinde nemli bir aamay simgeler. Biz ada insanlar iin bu yazlar nemlidir nk bunlarn araclyla kltr atalarmzn d nlerinin derinliklerine inebiliyoruz, oysa bu aratrmay eylemlerinin kahntlarna bakarak yrtmeye alacaktr. Yaznn gerek nemi, insan bilgisinin aktarlmasnda yepyeni bir devrim yaratmasdr. Yaz araclyla insan, deneylerini lmszletirebilir, ok uzaktaki kiile

134

re, henz domam yeni kuaklara aktarabilir, yaz, bilimi yer ve zaman smrmm stne ycelten aratr. lkyazlarm bu yce grevdeki pay abartlmamaldr. Yaz, yayn arac olarak deil, ynetimin pratik gerekleri iin bulunmutur. lk Smer ve Msr yazlar, dnleri anlatamayacak kaba saba iaretler di. Tam 2000 yl sren basitletirme srecinden sonra bile, ivi yaz snda 600 ile 1000 arasnda harf vard. Okur yazar olmak iin, en nce bu saysz iaretleri ezberlemek ve bileimleri iin hayli etrefil kural lar bellemek gerekirdi. Msr hiyeroglif ve hiyeratif yazlarna gelin ce, bunlarda alfabe nitelii de bulunmakla beraber, ylesine ok ideogram ve saptama simgeleri ierirdi ki, harflerin says be yz bulurdu. Bu koullar altnda yaz gerekten g ve byk uzmanlk iste yen, uzun raklk srecinden gemeyi gerektiren bir sanatt. Okuma, ancak ok uzun okul dneminden geilerek varlabilen gizsel bir yetenekti. Yazn gizlerine girmek iin ok az kiide yeterince vakit ve beceri vard. Dou tarihinde, yazclar olduka snrh bir snft, tpk Ortaa memurlar gibi. Bu snf, gerekte, hibir zaman bir kast olmad. Okula giri, soylulukla, kkenle ilgili deildi; geri rencile rin nasl setikleri de bilinmez. Ama "okuyucu" snfmm ok kk bir aznhk olduu, kalabahn okur yazar olmad varsaymm kabul edebiliriz. Gerekte yaz yazmak bir urayd, tpk metalrji, dokumaclk ya da savamak gibi. Ama bu ura sahibine yksek konum ve ilerleme, g ve varlk getirme umudu salard. Okuryazarlk bu nedenle, bilginin kapsn aan bir anahtar olarak deil, varsllk ve st dzeyde konum edinme yolu olarak deer kazanmt. Daha son raki alardan bir Msr yazm rnei verelim, burada belirtilen d nler sanrz yalnzca Nil Vadisine ve bu yaztlarn ana zg deildir. Yeni Krallk andan kalm, ok elendirici Msr belgeleri vardr, bunlarda yazcnn saygnl ve sekinliinden, zanaat ya da iftinin ilesinden ok sz edilir. Bunlar babadan oula tler biimindedir ama bugn bir ifti, yksek renimle endstri kesi minde ii olmak arasnda bir seim yapacak olan oluna da pek farkl eyler sylemeyecektir. "Sen yazy yreine yerletir, yerletir ki, kendini ar iten koru ve saygn bir konuma yerle. Yazc, a/r beden iinden kurtulmu tur... artk emir veren odur... Elinde yazcnn yazt var m, yok mu? te artk seni, krek eken elden ayran tlsm bu olacaktr. "Maden iisini; frnnn banda alrken grdm, parmaklar

135

timsaha dnmt. Kokusu, kokmu balmkinden de beterdi. Elinde ee tutan, toprak apalayandan daha ok i eker; tarlas odun, dei eedir. Akam bo kald m, kol gcn aan bir abayla alr (? fazla mesai mi?); gece bile n yakar (almak iin). Ta, her sert tata i arar; iinin ounu bitirdii vakit, artk kollar tutmaz, bitkindir... Tezgh bandaki dokumacnn ii, kadndan da bitiktir; dizi karnna yapmtr, bir soluk temiz hava alamaz. I grmek iin gzclere somun somun ekmek verir." Bu tlerde belirtilen ilerleme olanaklar, daha nceki alarda ya da baka lkelerde bu kadar belirgin olmayabilir. Oysa iilikle uygulamal bilimleri hor gren, memurluk ve kuramsal bilimlere say gnlk veren davran kentsel yaamn ok eski alarna dek uzanr; bu davran Smerde neyse, Msrda da odur. Yukarda kabaca evirisi verilen metinden, ikinci devrimin toplumu snflara ayrm olduu ve bu snflar giderek kesinletirdii anlalr. Gerekte kral lar, rahipler, soylular ve generaller, kyllere, balklara, zanaatlara ve iilere karttr. Bu blmlenmede, yazclar birinci gruptandr; yaz "saygn" bir uradr. Tarih ncesi alarda, nesnel gelime daha ok teknikte ilerleme sonucu olmutur, bu ilerlemeyi de olsa olsa zanaatlar ve tarmclar kendi balarna yapmlardr. Oysa kentsel toplumun snflandrlma snda, alan zanaatlar ve iftilere karn, yazclar "yukar snfa aittir;'yaz, saygn bir uradr, ama metalrji ve marangozluk deil dir. Botanik, kimya ve jeoloji gibi uygulamal bilimler de ayn biimde stn bilimler deildi, nk beden iilii kmsenirdi; meslek gelenekleri yazya dklmemi ve kitap biimine sokulmamt. Oysa matematik, cerrahlk, tp, astroloji, alimi (simya), falclk gibi bilimler ve szde bilimler bir ok bilimsel inceleme yazlarna konu edilmitir. Bylece bu konular, ancak okuma yazma denilen gizsel dnyaya ayak atabilmi bir avu insan iin bilgin bilimleri olutururdu. te bu yzden de bu dallar, doal olarak gerek yaam dan koptu. Okula giren renci, artk sapana da, tezgha da srt evirmitir; bir daha oraya dnmek istemez. Bylesine glkle yazlan ve bylesine glkle sklen szck lerin de elbet kendilerince bir yetkileri olacakt. Bir szcn yazyla lmszlemesinde doa st bir yntem sezmi olmalar gerekir; Yeryznden gp gitmi bir insann, kil yazttan ya da papirs demetinden hl seslenip konuabilmesi kukusuz byseldi. Bylesi ne hecelenen szcklerin elbette bir ntanas olmalyd. te bu ne denle, Doudaki bilgili kiiler, O rta alardaki okulcular gibi, doa yerine kitaplara ynelmeyi yelerdi. Msrda, eski Krallk dneminde

136

(M.. 2400den nce), matematik, cerrahlk ve tp konusunda yazlan kitaplar, 2000 yhndan sonra pek savruk beceriksizce kopya edilmi tir. M.. 800 ile ^ yllan arasnda Asurun yeni treyen krallar, t Hammurabi (M.. 1800 dolaylarnda) ya da A kadl Sargon (2350) zamanndan kitaplar edinip ktphanelerine yerletirmeye can atar lard. Msr ve Babilli renciler, kitaba gncellii, ya da son bulular iermesi iin deil, eskilii iin deer verirlerdi. Yaymc da kitabnn reklmn "yeni ve dzeltilmi bask" olarak deil, tannm bir kitabn sadk bir kopyas diye yapard. Rind Matematik Papirsnn stnde yle yazar: "Doay iin iin aratrma ve var olan hereyi renme nin kuraUar. Bu kitap Kral Auserin otuz nc hkmdarlk yln da, kral Nemare ( M .0 .1800-1850) zamannda yazlm eski bir kitaba tpatp uygun olarak yazlmtr. Bu kopyay kartan yazc Ahmoz dur." Ebers Tp Papirsndeki aratrmalardan birinin bal da yledir: "Kral Usafayis (I. H anedandan) dneminde Anubisin aya nn dibindeki bir sandkta bulunan eski yazyla yazlm Hastalklar Tedavi Kitab". H er neyse, yazc okullar, bizim bugn aratrma enstitleri de diimiz trden bir ilev yrtrlerdi. retim iin de, aktarlacak bilginin rgtlenmesi ve yntemletirilmesi gerekliydi. Bu bilgiye bir tr "kuramsal aratrma" katmak iin retmenlik konumu yeni ola naklar salyordu. Biraz nce yerdiimiz "bilgilik" davran, zellikle Mezopotam yada renimin yntem iinde rgtlenmesini salamtr. Sonunda 1800 yllarnda Smer ve Akad birletiren Birinci Babil Hanedan kkende Sam rkndand. Bu nedenle krallm resmi dili Sam (Semitik) Akat dili oldu. Smer dili ld. Oysa saygn eski kitaplar Smer diliyle yazlmt. stelik dinsel dil de Smer dili olarak kald, tpk ortaada Avrupadaki Latince gibi. Tapnaktaki rahipler de, tarih ncesi Smer alarndaki konumlarn koruduklarndan, kendi ana dilleri ne olursa olsun, Smer geleneinde eililmekteydilcr. H erhalde lkenin eski tanrlarnn hl Smer duasndan anla dklarna inanyorlard; stelik eski by gleri de ancak Smer diliyle yrtlebilirdi. Demek ki, tapnak okullar Smerce retecek, almalarn Smerce yrtecekti; ortaa okullar da bu ii Latince yapmlardr. Okuma yazma retmekten te, rencilerine bir de "yksek renim" salamalar ve gncel ilerle hi mi hi ilikisi ve gerek yaran olmayan konular retmeleri gerekiyordu, tte bu re nim ve inceleme srecinde, okunann anlalmas, eski Smer ilahile rinin doru sylenebilmesi ve eski metinleri toplamak ve dzenlemek

137

amacyla, gramer kitaplar: ve szckler yazdlar. Geri bu ii insan ve doa st nimetler edinmek umuduyla yapyorlard ama bu ura bilginlere bilginin rgtlenmesi ve aratrma konularnda eitim sa lam oldu. stelik bize de Smerce okuyabilme olanan salam tr. Msrda bile, grkemli Piramit ama dek uzanan eski gelenek lere kar duyulan byk hayranlk, daha sonraki kuaklan, kendi alarndan, bugne oranla ortaa dili kadar uzak ve ilgisiz bir dili ve yazlar incelemeye yneltmitir. Her iki lkede de yazcnn eitimi yazma ve okumayla snrlan m deildi. Kendinden beklenen ilevleri yerine getirebilmek iin, yazcnn matematik de bilmesi gerekirdi. Bazlar astroloji, tp, cer rahlk, hatta belki de alimi (simya) bile okurdu. Bugn ada bilim adamlarnn ksaca "bilimsel" dedikleri "matematik" ve "tp" konulu papirsler ve yaztlar herhalde bu okullarda hazrlanr ve kullanlrd. Bunlara biz yap planlarn, takvimleri ve aritmetik, geometri, astro nomi (gkbilim) gibi dallarn uygulamalarn da ekleyebiliriz. Bu kay naklardan, eski alarda renimin nasl rgtlendiini, nasl aktarl dn ve baarldn inceleyip renebiliriz. Metal cruf ve dkm ne denli kimyayla ilgiliyse, muhasebe hesaplar ve takvimler de mate matik bilimine o denli balyd. H er birinden, muhasebeci ya da metalrji uzmannn iine ne dzeyde bilimsel bilgi uyguladn anla yabiliriz. Yap ve tarla planlar, "tarih ncesi alan af atran arkeo log" iin br bulgulardan farkszdr, nk bunlarda da rakam ve szckler kaytldr. Bunlardan baka, "bilimsel" diye nitelenen yazlarda, bugn bizim arpm tablosu ve faiz tablosuna benzetilebilen eitli tablolar vardr. Kukusuz bunlar hesaplama aralardr. Kazlarda bulunan rnekler "okulIar"da kullanlmak iin dzenlenmitir ama, zanaatlarn kendi uralarnda kullandklar aralara ok benzerler. arpma tablolar tpk frnlar ve ocaklar gibi ilev grrler. Kazlarda bulunan arkeo lojik bulgular, rnein uygulamal kimya bilgisine ne denli k tutar sa, bunlar da matematik bilgisinin dzeyini o denli aydnlatr. Bulunan br metinler ise, salt arkeoloji biliminin, uygulama bi lim rnekleri olarak kullanabilecekleri trden deildir. Bu belgeler, bilimsel bilginin aktarlmasnda kullanlan gerek aralardr. Bunlar okul kitaplar, bavuru kitaplar, hatta gnmzdeki meslek dergileri yerini tutmutur. Oysa bunlar, genel kuramlar ve belli bir daln yntemlerini anlatma amacn gden ada ders kitaplarna hi ben zemez; hatta belli bir bulu ya da genellemeyi aklayan meslek makalelere de benzemezler.

138

Matematik metinleri, eitli gerek sorunlarm zmlerini ie rir. Okuyucuya, belirli toplama ilemlerinin nasl yapldn gsterir. Ama tek bana bu tr rnekler, konuyu yeni renmeye balayan bir acemiyi yeni yntemler asndan aydnlatamayaca gibi, yeni bilgiler de aktaramaz. Bunlar herhalde szl retime yardmc olarak kulla nlrd. Tp metinleri iin de ayn ey sylenebilir. Bu metinler, belirti lerin zetini, tehis zmn, ardndan da nerileri ierir. Bugn hastane stajnda rencinin tuttuu notlara benzetebiliriz. Bunlar da herhalde bir reticinin szl anlatmlarna bir eit ek olarak kullamlrd. Demek ki, retimli bilimlerle uygulamal bilimler ya da zanaat arasnda gerek bir ayrcalk yoktu; matematik ya da tp rencisine salanan retim tr, gerekte metalrji ya da dokumac raklarna salanan retim trnden baka deildi. rak, ustasn alrken gzler, ii nasl yapaca kendisine gsterilir, sonra da, ustasnn denetiminde ayn ii kendi yapar, gereinde ustas yanllarn dzel tir. Ayn biimde, yaziahk rencisi ya da hekimlik rencisi de, gerek Msr gerek Babilde, herhalde retmeninin ii yapn gzler di. Elimizdeki metinlerden, bu retimin, daha nceden genel ilkeler ve soyut kuramlarla desteklendiine dein bir kayt bulamyoruz, oysa gnmzde, rnein niversitelerde, mhendislik retiminin rak lktan temel ayrcal budur. Eski alarda Douda kuramsal bilimlerin, ama asndan, za naatlarla ilgisi ok daha yaknd. Msr ve Babilde matematik, tp ve astrolojinin amac, Msr ve Babil toplumlarmm belirli gereksinmele rini karlamakt. Bu dallar, ticarette, yapmda, bilinen hastalklarn tedavisinde, tarm mevsimlerinin saptanmasnda, hatta falclkta belir li sorunlarn zm iin kullanlrd. Matematik, tpk yaz gibi, kentsel devrimin ekonomik gereksin melerinden domutur. Tapnak rgtlerinin i alverii ve gelirlerin ynetimi; standard (tek biim) ller, rakam yntemi, say sayma kurallar gereksindirmitir. J, kukusuz devrimle balamamtr. lmek demek, nesne leri uzunluk, genilik, arlk gibi alardan birbiriyle kyaslamak de mekti. lij olmadan ne ip yaya gerilcbilir, ne de balla ba, baltaya taklabilir. lk bata taklacak ya da balanacak nesneler birbirleriyle karlatrlarak llrd. Oysa endstri ilemleri karmaklatka, her bir paray belli bir lee gre lmek daha elverili oldu. Tekne yaparken, kesilen her bir tahtay, kumsalda yatan omurgann yanna gtrp lmek ok g olurdu. Diyelim, omurgay usta kendi koluna gre ler, sonra da tahtalar u kadar kol boyu diye keserse, i

139

kolaylard. lk bata standartlar tek tek doal nesnelerdi: parmak, avu, kol; bylece kiisel l birimleri olmutur. Alverite, bir uval arpa, bir lek olarak kullanlabilirdi. Oysa hem kesinlik iin, hem de ok sayda iinin ibirliini gerektiren toplumsal iilikte, kiisel lekler yetersiz kalr; her iinin kolu ayn uzunlukta olamaz. ste lik, alverite uvallarn byklk farklar hakszlklar dourabilirdi. llerin standart olmalar gerekiyordu. Ksacas, toplum bir par mak, bir kar, bir avu, bir torba kavramlarna belirli ller tanma lyd. Toplumun uzunluk lekleri, bundan sonra artk bir sopaya iaretlenebilirdi; bir uval arpann arl da maden ya da ta arlk larla saptanabilirdi. ok gemeden eitli uzunluk, hacim, arlk gibi llerin birbirlerine matematiksel balantlar bulunmas benimsen di, ama gene eski adlar kullanlyordu; rnein gez (dirsekten par mak ucuna dek mesafe), karn bir ka kat olarak kabul edildi, vb. Demek ki, tpk yaz gibi, ller de kurallara dayanmtr. Szckler ve harfler gibi, llerin de toplumsal kullanmla onaylanmas gere kir. Benimsenen standartlara gre lmek, tek tek nesnelerin llmesinden ok daha soyut bir itir. Tm lme ilevi, soyut dnme gereksindirir. Diyelim bez lerken, dn uzunluk stnde topla mak iin bezin rengi, deseni, dokusu dikkate alnmaz. te bu sre sonunda "salt miktar" ve "klid boluu" kavramna varr. Eski a toplumlarmn sonsuz uzunluk ya da bolukla ilgilendii sanlmasn. Onlarn soyutlamalar, pratik uygulamalaryla ve ilgileriyle snrlyd. Eski Smer alan lleri, arlk iin de kullanlrd;'her iki "tablo'daki en kk lce ya da arpayd, demek ki Smerlilerin "ka re ls" ilk bata bir tohum lyd. Smerlilerin ilgilendikleri konu, tarlasna ka tohum ekme gereiydi. Tarlaya, u kadar "bo alan" kapsar gzyle bakmazd, tarla "u kadar" tohum gereksindiren bir aland. Ekilemeyen ller, mavi gkler onu hi ilgilendirmezdi. Tart ii ise, yeni bir aracn, terazinin bulunmasn gerektirmi tir. Petrieye gre, tarih ncesi alarn Msr mezarlarnda arlk ye rini tutan nesneler bulunmutur. Petrie haklysa, terazinin bulunmas ve arlklarn standart olmas, devrimden ok nceye rastlar. Olabilir; her neyse, VII. Blmde devrimin izdii yolu izleyen eitli toplumlar, kullandklar birimlere deiik deerler saptadlar. Devrimden sonra Msr, Mezopotamya ve Hindistanda baka baka l yntemleri buluyoruz. Mezopotamyann iinde bile ayrcalklar bulunmas, bamsz kentlerin kendi standartlarn saptamalarndan ileri gelmitir. Oysa ticaret yeterince uluslararas bir nitelie erimi

140

ti, demek ki, bir lkenin standart lleri, bir baka lkede tannyor ve benimseniyordu. Bu nedenle de Msrllar bazen, kendi yerli l lerinin yerine Babil arlk llerini kullanabiliyorlard. Say saymann ise, en eski insan toplum lanna dek uzanmas ge rekir, geri bugn baz yaban kabileler ancak bee dek sayabilirler. Anlalan insanlar en nce parmaklaryla saymaya balamlardr. Bu nun sonucu olarak da, birden ona kadar saylarn ayr isimler tad ondalk (desimal) yntemi yaygnlamtr. Bu llerin kullanmnda, insanlar gerek nesneleri saylatrmaktayd - tutulan balk says, srdeki koyunlann says, dokuma daki ipliklerin sras ve buna benzer eyler. Paleolitik avcnn ya da neolitik obann bellemek istedii saylar da, bir sopann yanma kaz lan entiklerle saptanabilirdi. Oysa Smer tapnann ya da Msr fi ravunlarnn byk gelirlerini bu yntemle saptamak, olacak i deil di. Rahipler ve memurlar, byk miktarlar kaydetmek iin yeni bir yntem bulmak zorundaydlar. Gerek Smerde gerekse Msrda, ilk yazlarn tm rneklerinden de eski ve say yntemi ieren belgeler bulunmutur. H er iki lkede, hatta Hindistanda (sonralar Giritte) byk ra kamlar kaydetmek iin kullanlan kurallar aynyd. Birimler, 9 saysna dek, ayn iaretin yinelenmesiyle ifade edilirdi. Bundan sonra 10 say s ve 10 saysnn arpmlar iin baka bir simge kullanlr ve saylar byle oaltlrd. Msrda, I. H anedana dek simgeler kullanlmtr. Mezopotamyada bu yntem baka trl gelimitir. Erek ve cemdet Nasrda bulunan en eski hesap yaztlarnda say lar grlr. Oysa baka kentlerde bulunan ve herhalde daha sonraki yllara ait olan metinlerde, bu rakamlarn deerleri yledir: B = 1, O = 10, D = 60, O = 600. te nce Smerliler sonra da Babilliler tarafn dan, uygarlklar sresince kullanlan ve altmlk (seksagesimal) yn temi budur. Kukusuz, zamanla rakamlarn biimi, Msrda olduu gibi basitletirilmitir. Ama bu basitletirme yntemi Babilde artc sonular dourmutur. Elimizde olan en eski "matematik belgeleri", yani resim yazl he sap yaztlar, yalnzca en basit matematik ilemleri gstermektedir. Bu yaztlarda koyun says, arpa ls ya da testi testi biralar kaytldr. Toplamlar, toplama ve karmayla bulunmutur. Tarla alanlar ise, bi raz nce anlatld gibi, tarlann iki yannn rn olarak belirtilmi tir. Bu koullar altnda kesirler ortaya kmaz. Yazc, gerek koyun ve insanlar saymaktadr. Bir koyunun sekizde biri, ya da bir adamn sekizde bei bir anlam tamaz. ller ele alnd vakit, kesirlerin

141

yerine belli adlar kuUanbrd; basit aritmetikte de, lira kesiri olarak kuru, kilo kesiri olarak gram kullamldg gibi. Smer kurallarmda da, "doa birimler"in kesin deerleri vard; buna gre 15 parmak bir kar, 2 kar bir yarm kol boyu ederdi ve bu byle giderdi. Hem Smer, hem de Msr yazsfd^, basit rakamlarn yanna baka bir iaret kon du mu, arlk ya da uzunluk ls ifade edildii anlalrd: bylece Smerde D iareti bir gan, O iareti 1 bur (yni 18 gan demekti. Bel ki bu uygulamadan da, baz kesirleri belirtmek iin "ayr iaretler" domutur. Oysa, kentsel devrimin toplum yaamna getirdii sorunlar ve deiiklikler, daha gelikin bir matematik yntemi gerektiriyordu. B yk ii gruplan, koca kamu yaplarnda bir arada alyorlard, bun lar iin nceden hazrlk yapmak gerekiyordu. Toplanmas gereken besin ve hammadde hesaplanmal, yapnn ne kadar srecei nceden bilinmeliydi. Bunun iin de yamataki toprak ynlarnn ya da pira mitlerin hacmi, kuyu duvarndaki tulann says, hesaplanmalyd. i gruplar iinde, her bir iinin cretini, yapt iin niteliine gre saptamak gerekiyordu. Buday ve arpa, biimi silindir ya da koni olan depolarda sakla nyordu; gzlemciler ve gelir toplayclar da bu depolarda ne kadar tahl saklanabildiim bilmeliydi. Ticaret, ortaklkla yrtlyordu, or taklar da paylarna gre ne kadar kr alacaklarn hesaplayabilmek is tiyorlard. Bir Smer tanrsna her gn bol bol bira armaan edilirdi, biramn sertlik derecesi kullanla kullanla allagelmi bir orand. T a pnak, maya ve bira yapm iin ne kadar arpa verilmesi gerektiini bilmek isterdi, gzc de biracya, her bira yapmnda ne kadar arpa vereceini hesaplamalyd. Msr batl inanlarna gre, piramitlerin yapmnda llerde ok dikkatli ve kesin olmak gerekliydi; duvarc ustas da, duvarlara uymas iin her bir tan ne boyutta kesileceini bilmeliydi. Bu tr sorunlar, M.. 1200 yllarndan bir papirste bir yazc tarafndan anlatlr. Bu metinde konuan, beceriksizliinden tr bir rakibi knamaktadr; "Dersin ki, Ben askerlere emir veren yazcym.' Sana kazman iin bir sarn gsterilmi. Gelir bana, askerlerin kmanyasm sorar sn, dersin ki: 'Haydi, hesapla. ini brakrsn, sana detm e grevi de bana der. "Sen, askerlerin banda, zeki bir yazcsn. Bir depo yaplacak, uzunluu 730 kiibit, eni 55 kbit, iinde 120 blme olacak, blmeler kam ve kirile desteklenecek... generallerden gerekli tullar islendi,imdi de yazclar bir araya gelmiler, ama hi birinin bir eyden anlad^ yok. Hepsi sana giivenirler. Derler ki: 'Sen akU bir yazc

142

sn, dostum/... Haydi, syle bize, ne kadar tla gerekli? "Sana yle de derler: efendinin antnn altnda duran ve Kzl Dadan getirilen, kum dolu sand boalt. Sandk yerde dururken 30 kbit boyundadr, eni de 20 kilbittir. inde, her biri 50 kbit yksek liinde blmeler vardr imdi hesapla bakalm, bunu alt saatte ka ii boaltr! (Kukusuz, bu biimde aklanan problem zmlenemez, ama buradaki gldr unsuru da budur.) te Msr ve Babilde bulunan matematik metinlerde zmne allan sorunlar bu trdendi. Problemlerin ou pek nemsiz, kk eylerdi; pek az bugnn ilkokul ocuunu dndrr. Ama, 5000 yl nce yaam olan yazclar, ada leklerle yarglamak hakszlk olur. Onlara g gelen ilemler, bizim iin ocuk oyuncadr, nk biz, onlarn bulduu. Yunanllar ve Araplarn da bize ilettii yntem leri artk iyice biliyoruz. Gerekten de Smer ve Msr yazclar, kentsel devrimin tarihte ilk kez grlen trde olaylar ve sorunlar nedeniyle, yabanc bir alan da, yollarn bulmaya alyorlard. zmlemeye altklar sorunlar yepyeniydi, daha nce bunlarla karlamamlard, stelik bu sorun lar tmden devrimin rnyd. br sonular gibi, devrimin bu so nucu da bugnk uygarlmzn temelini oluturmutur. H er eyden nce, hesaplama iin bir mekanizma bulmalydlar. lk adm, bir rakam dzeni bulmakt, bylece konuma dilindeki say adlarndan kurtulabilirlerdi. Bundan sonra da ikinci adm hesaplama tekniini gelitirmekti. Toplama ve kartma ise, daha nce bulunmu sonular ksaltmak ve ezberlemek demekti. 5 ile 3 toplannca (kuku suz nceleri bir bir saylarak varlan) sonu 8 olduuna gre, saymaktansa bunu anmsamak daha kolayd. Daha nce de belirtildii gibi, Msr ve Smer rakamlar bu ilemleri kolayca yazl olarak gsterebi liyordu. arpma ise, toplamann daha da ksaltlm biimidir. 5 ile 3 sa ylarnn arpm, 3 tane 5 saysn toplamak demekti. Okulda bunun 15 ettiini reniriz. Anlalan Msrllar bu sonucu, ezberlenmesi ge reken bir say olarak kaydetmemilerdi. Onlar arplacak saylar bir birlerine eklerdi. Oysa 12 + 12 (yani, 12 x 2) = 24 olduunu biliyor lard ve bu ilemi bir rnekle gsterelim. Msrllar 12 x 12 ve 14 x 80 in hesaplanmasn yle yaparlard: 1 12 1 80 2 24 10 800 4 48 2 160 8 96 4 320

Toplam 144

Toplam 1120 143

(arplacak saym hizasna 1 yazarsnz, sonra her iki taraf da, birinci sra arplacak saynn toplamna ulancaya kadar bir kat b ytrsnz, ilgili satrlarn bana da iaret koyarsnz. Daha sonra ikinci stundaki kar rakamlar toplarsnz. kinci rnekte, yukarda anlatlan ondahk iaretiyle i basitletirilmitir. Blmede ilem tersine evrilmitir. 19u, 8e blmek iin ie yle giriilirdi (Msrllar buna, "19a varmak iin 8i hesaplamak" derler di: (Burada yazc, bleni iki katma karr, yarsn alr, t ki ikinci stunundaki saylar blnen saysna varsn, bu arada ilk stundaki tm saylan ve kesirleri iaretler, sonra iaretlenen saylar toplar. M sr kesir rakamlarna gre 1/2 ve 1/4 yle yazlrd: 5 ve 4.) Smerlilerin de ilk bata benzer bir "toplama" yntemi kullan m, olduklar samhr. Oysa M.. 2000 yllarndan nce, Babilliler bu gnk biimiyle arpmay biliyorlard. Demek gnmze dek gelen tablolar gibi bir arpma tablolar vard. Sayarak bulduklar sonular, bellemek ya da gereinde bakmak iin yazmlard. Bylece hesaplan mada, ii ok basitletiren ve kolaylatran bir ara bulmulard. Babilde ticaretin byk nem tamasnn aritmetik ynteminin basitletirilmesinde byk pay olsa gerek. Tarih ncesi alardan bu yana, Mezopotamya, Msra oranla d ticarete daha ok baldr. Corafya konumu nedeniyle ticaret yollarnn tam kavamdadr, oysa Msr ok daha ayrktr. Byk apta d ticaret ilerinin yrtlme sinde, bu yeni yntem kukusuz hz kazandrmtr. Ayn zamanda, tablolarn dzenlenmesi, yni bir bir saylarak varlan sonularn kay dedilmesi de, tapmak okullarnn "aratrma rgtleri" tarafndan ba arlmtr. Elimizdeki yaztlarda, arpc, tm tam saylarla, 20, 30 ve 50 ile arplm ve sonular, tpk bizim arpma tablosu gibi dzenlenmitir. Ama arpan, 1,15 ve hatta 44, 26,40 gibi ok yksek grnen saylar da ierir (kukusuz tm de altmlk rakam yntemiyle gsterilmi tir). Bu nedenle ayn zamanda, aada belirtilecei gibi, blme tablo lar olarak da kullanlabilirdi. Kare, kp ve baka sler, kkler, kp kk vb. tablolar da gnmze dek kalmtr. Anlalan, yazclarn karlatklar pratik sorunlar, hatta ku manyann iiler arasnda blnmesi gibi basit iler bile, sonunda ke sirlerle uramalarn gerektirmitir. Bunun ne demek olduunu anla mak iin, ilkokul, amzda kesirlerle ne denli bunaldmz anmsa yalm. Msrllar ve Babilliler iin bu saylar tmden bir yenilikti. n san, tm saylar olduu gibi, kesirleri parmaklaryla ya da hesap tah tasyla gsteremez. Byle somut biimde dnlemeyen saylar iin

144

bir iaret yntemi gerekliydi. Msrllar, blnecek say 1 olmak zere, blen saynn stne bir iaret koyarak kesirleri belirtirlerdi, bu da bizim (/) iaretimize benzetilebilir, (Kukusuz 1/2, 1/3 ve 2/3 iin zel iaretler vard. Bu yntemle 2/5, ya da 7/10 yazmak ok g olacaktr. Bu yzden Msr llar bu kesirleri hi yazmamlardr. H ep bu saylan, blnen say 1 olmak zere, kesirlerin toplam olarak, yani tam blnebilir say ola rak yazmlardr; ancak bu diziye 2/3 katlmtr. rneklerimizi srala yalm: 2/5 = 1/3 -H 1/15 (ya da Msr rakamlaryla, 3 + 15) ve 7/10 = 2/3 -I-1/30. Bu tablolar, blnen saynn 2, blen saynn da 3den 101 e dek tek saylar olmas kaydyla, tm kesirlerin zmn veriyordu. Rind Papirs destesi bu tabloyu verir, "ileme ayrntlar" da tabloya eklidir. Msrllar kesirlerin, tam saylarla ayn kurallara uyduklarn pek kavrayamamlard. Bunun nedeni de olduka ilkel hesap yntemle riydi. Msr ynteminde blme, tam saylarn paras olarak ele alnr. Rakam ynteminin yetersiz olmas da, bu srecin uzun kullanmna neden olmutur. Babilde rakam ynteminin deitirilmesi Babilli matematikile rin M.. 2000 yllarnda kesirleri iyice anlamalarn salamtr. R a kamlarn yazl basitletirilince, bir saynn deerinin, brlerine oranla konumuna gre deitii artk anlalabilmiti. Bizim yntemi mizde 5 X 10, 5 X 1, 5/10 saylarn ifade etmek iin hep ayn 5 rakam kullanr. Ne deerde olduu ise, sfr dahil, dier rakamlara oranla konumuna ve ondahk ayrmna baldr. Babilliler de, M.. 2000 yl larnda artk 20 iin de, 20/60 iin de, iaretini kullanmaya bala mlard, ama hl O ve iin bir iaretleri yoktu ve hl altmlk bir yntem kullanyorlard. Bu nedenle rakamlar konusunda ancak rasyonel alamnda usta olabildiler. nk kesirleri tpk bizim "onda lk" (desimal) saylar anlatmmz gibi ifade ediyorlard: 1/5 kesiri; 12 olarak yazlyordu (Babillilerde bulunmayan iareti iin biz; koyalm), 25 kesiri; 25 oluyordu vb. te onlar da altmlk kesirleri lpk tam sa y gibi kullanyorlard. Bu rakam yazma yntemi, ok g olan blme iini basitletir miti. 1 ile 60 arasndaki saylarn edeer karlklarn gsteren tab lolar hazrladlar: 2 3 4 30 20 15 5 6 8 12 10 7; 30 vb.

Kendini Y atatan nsan, F:10

145

Artk bundan sonra 5 ile blmek yerine, bu saynn e deeriyle: 12 ile arpardnz (12/60). Peki, ya e deer karl kesin bir say ol mazsa - rnein 60/7 gibi? O zaman ne yaplabilecei kesin deildir. Altmlk kesirler yntemin ve bununla ilgili olarak gelitirilen yeni yntemler, rakamlardaki rastlant sonucu deiikliklerden do mutur. Ama bunun gizlerini farketmek ve uygulamak, kukusuz tap nak okullarnn baarsdr. Bu yntem de zaten bu okullara ve bu okullar iin kulanlan "matematik metinleri''ne zgdr. Ama, ilk me tinlerde, mimari ve mhendislik sorunlarnn zm ile faiz ve ana para hesaplar iin kullanlmtr. Anlalan yeni matematik, ancak bin yl sonra astronomi (gkbilim) hesaplarna uygulanmtr, oysa tap naklarca astroloji ok nemliydi. Yeni hesap yntemlerini retmek ve uygulamak amacyla, e itli ilemler iin genel ve standart deyimler kabul etmek yararl ola cakt. Matematiin bir bilim olmas iin kesin bir zel dili olmalyd. Bu deyimlerin tanmlanmas ise sosyal bir ilevdir. H er bir ilemi an latacak terimlerin seimi de okullarn greviydi. Rind Papirsnde toplama, karma gibi kavramlar iin eitli adlar kullanlmtr. 5i 4 le arp anlamna "4 5 kez hesapla" denirdi. Moskova Papirsnde, deyimler daha az deikendir ama tam olarak saptanmamtr. te yandan, Babil metinleri, M.. 2000den sonra ok kesin bir terminoloji kullanmtr. Gerekten de Babilliler, hesap yapmay hz

B
Dvme Formln gsteren izgi

146

landracak bir matematiksel simgeleme yaratma yolundaydlar. eitli ilemler iin kullanlan szckler tek heceliydi ve bir tek ivi yazs iaretiyle ifade edilirdi. Daha sonralar, Babilliler, Sami dili konuma larna k ar,"... ile arpn", ya da "karln bulun" gibi deyimler iin eski Smer deyimlerini kullanrlard. Sonunda, teknik szcklerin o u, hecelenmek yerine, ideogramlarla anlatlr oldu. (Bugnk arit metik ve geometri simgelerimiz, rnein , x, > kukusuz, gerek ideogramlardr.) Zaman getike, Smer dili de giderek tarihe kar tka, daha ok Smer deyimleri ve ideogramlar kullanlr oldu. Bunlar, gitgide, bu deyimlerin ikinci anlamlan olan "ba sallamak", ya da "ayrlmak" gibi kavramlardan koparak, hayli soyut simgeler duru muna geldi. Oysa Msrda bile, ideogramlar bazen matematik simge leri olarak kullanlyordu; Rind Papirsnde bir ift bacak, ayaklarn ynne gre, + ya da - anlamna gelir. Oran kavram iin kullanlan deyimler olduka garipti. Msr metinlerinde sk sk, piramidin yanlar konusunda "eik" ya da devrik kenardan sz ederler. Bunu, bir dan eikliinde olduu gibi, rnein lOda 1 olarak ifade edebiliriz. Msrllar bunda uzunluk anlatm kullanrlard, rnein 5-1/25 palm gibi. Gerekte her bir ykseklik ls olarak kol boyuna 5-1/25 palm biiyorlard, ya da bizim anlatmmzla "AE/ED diyebiliriz, ED ise bir uzunluk birimi, yani bir kol boyudur." Babilliler bunu daha ak seik belirtirler, "her 1 kolboyu, 1 erik ls" olarak alnrd (bu da hep GAR olarak hesaplanrd). H er iki deyite de matematik dnnn ne denli somut olduu grlr. Kentsel ekonominin koullar, geometrik ilikiler konusunda da bilgi gerektiriyordu. Ekilecek tohum miktar iin, tarlalarn alannn saptanmas gerekliydi. Oysa bu tr tahminler ve deerlendirmelerde ok kesin olmak zorunlu deildi; gzeticiye yalnzca kaba taslak bir hesap yeterliydi; vergi toplayc da be aa be yukar, ne verim alnabileceini kestirmekle yetinirdi. M.. 3000 yllarndan nce bile, yukarda grdmz gibi, Smerliler tarlalarn alann her iki kenarn birlikte hesaplanmasyla bulunurlard, ksaca dikdrtgenin alann lmek iin doru forml kullanmaktaydlar. Daha sonraki belgelerde, e kenarsz drtgenlerin alan eitli ortalamalarla hesaplanmtr, ounlukla bitiik kenarlarn arpmla rnn ortalamas alnrd. ok kenarl tarlalar, drtgen ya da gen paralara ayrhr, alanlar byle llrd. Msrda, Yeni Krallk d neminde bile, yaplan anlamalarda, drtgen biiminde bir tarlann alan, iki bitiik kenarn toplamnn, br iki kenarn toplamnn yans ile arplmayla bulunurdu. gen biiminde bir tarla iin, iki kenarn

147

ekil 10 - Babil tarla plan.

148

uzunluu toplanr, yans alnr, sonra nc kenarn yans ile arphrd. Sz geen bu belgeler genellikle, tarlalarn planlarn da ierirlerdi. Uzunluklar kenarlarna yazlrd, ama planlar bir lee gre izilmezdi. Geometri biliminin, Msr ya da Babilde tarlalarn gzetimi sonucu gelitiine dein kuramn bir kant bulunmadn bylece grm olduk. Msrda insanlar deniz yolculuu ve tarm gereksinmeleri iin gkyzndeki varlklar incelemek zorundaydlar. Genellikle 10 ve 35 nci enlemlerde gkyznn berrak olmasndan da yararlanlarak, gksel olaylann dzeni ve bu olaylarn dnya olaylaryla balants ok gemeden farkedilmi olmal. Bu gksel varlklarn devinimleriyle ekin zaman ya da sellerin yaklat anlalr anlalmaz insanlar, ken di geleceklerini ve durumlarn etkileyen krallklar dneminde bu tak vimi dzeltmek iin uralm, sonra vazgeilmitir; bunun nedeninin bilgisizlik mi, yoksa dinsel kartlk m olduu da bilinmez. Ama ger ek yl, ne id belirsiz resmi ylla birlikte benimsenmiti. .. 2000 yllarnda yazlm bir yazda yle denir: Yln balangcndaki len, Yeni Yln, Byk Yln ve Kk Yln leni..." lk sz edilen yl, takvimdeki belirsiz resmi yldr. Yeni yl, gkbilimle, Akyldzn douuyla saptanr. Byk yl da belki 1461 yllk Sotik devredir; Kk Yl, olsa olsa bizim artkyl ilkesi gibi, takvimin dzeltilmesi iin kullanlan eyrek yldr. Bu can skc ve elikili takvim hesabnn zm devlet memurlarna ve sonunda Gne rahiplerine braklmt. Baka olaylarn da, bu gksel varlklarn gzlemlenmesiyle anlalabileceine inanmaya baladlar. Kentsel devrimden sonra, astronomi (gkbilim) hl, hem hakl olarak tarm ilerinin ve bunlarla ilgili festivallerin dzenlenmesi iin, hem de astroloji falyla uramak amacyla, geerliydi. Bu almalar artk Devlet rgtnce desteklenmekte, yeni zanaatn rn olan aralarla donatlmakta ve sonular yazlmaktayd. Msrda gkbilim, tarm ilemlerine k tutmak iin hl gerek liydi. Msrllarn, M.. 2900 yllarnda, eski ay takvimiyle gne takvi mini badatrmak iin yeni bir takvim dzenledikleri de gerektir. Ama bu takvim yanlg doluydu. Tarm ilerini dzenlemekte kullan lamazd. Bu takvimi gelitirme abalar ilk hanedanlar dneminde srdrlm ama sonra, ya yeteneksizlikten ya da papazlarn kartl ndan, her nedense, caylmt. Ama gerek yl, belli belirsiz resm yl ile birlikte benimsenmiti. Babilde gkyznn dzenli gzetimi hl zorunluydu. nk Babilliler resmi amalarla bir gne takvimi dzenlememilerdi ve

149

hep 354 gnlk ay yln gzetirlerdi. Aylarn balangc bile gzlenerek saptanrd. Kral Hammurabinin yazmalarnda (M.. 1800 dolaylarnda), grevi yeni ay gzlemek olan memurlarn raporlarm okuruz. Yeni ay, ancak bu memurlar ayn ktn krala bildirdikleri vakit, balard. Bylesine bir grev yklenince, kraln gkbilimcileri, astronomlar kukusuz iyi birer gzlemci olarak eitilmiler ve gerekten de bu konuda artc beceride birer uzman olmulard. Ay takvimi, olduu gibi kabullenilirse, kukusuz toplumun dinsel yaamnda tam bir kargaalk yaratabilirdi, nk din, tarm festivalleriyle balantlyd. Belirli zamanlarda bir ay eklenerek dzeltilirdi; ama bunun belirli bir yntemi de yoktu. Resmi yla ne zaman bir ay ekleneceinin karar krala braklmt. Kral da herhalde gkbilimcilerin nerilerine gre karar verirdi. Gkbilimciler, gne ylnn karln anlalan biliyorlard ama gene Msrda olduu gibi, bu da yldzlarn gzlenmesiyle saptanrd. Bylece, gerek Msrda, gerekse Babilde, gksel varlklarn devinimleri, belirli bir yntemle, hem gncel yaam iin, hem de batl inanlar asndan gzlenirdi. Bu gzlemleri, bilime dntrmek iin zaman blmlerini standart duruma getirmek ve bunlar lecek aletleri yapmak zorunluydu. Oysa bu blmeler ve ller, kentsel bir uygarlkta, gnlk yaam iin de gerekliydi. Fabrikalarda ve iftliklerde almak iin, gnn ve gecenin eit paralara blnmesi daha yararl olacakt. Msrllar ancak bu tr blmeyi kabul etmilerdir. Gn n ve karanln her birini on iki eit saate (mevsim saati) blmlerdir; bu blmler kukusuz mevsimlere gre deiiyordu. Babillilere gelince, onlar da gndz ve geceyi, yani dnyann dnnn tam srecini on iki ift saate (bint) blmlerdi. H er iki yntemde de, oniki says anlalan yln on iki ayndan esinlenilerek saptanmt. Gndz saatlerini lmek iin, duraan nesnelerin glgelerinin devinimini kullanrlad. Elimize geebilen Msr gne saatlerinde (Yeni Krallk ve daha sonraki dnemler), kp biimi bir parann glgesinin kalnl' kullanlr. Daha nceki rneklerde, gnein konumu umursanmamtr. Babilde giwmoii, yani dik bir ubuun glgesi kullanlrd; ama elimizde hibir rnek yoktur. Gecenin blmleri iin, her iki lkede de su saatleri kullanlrd. Zaman lleri, belirli boyutlarda ve aamal kaplardan ya da kaplara su aktlarak saptanrd. Msrda suyun ar ar aktld kap koni biimindeydi, bu nedenle hibir zaman doru ve kesin sonu salayamamtr; nk ancak duvarlar parabolik eiklikle olan bir kaptan su eit uzaklklardan eit zamanlarda alalr. ltkleri

150

"saat"lerin mevsime bal eitsizlikleri nedeniyle durum daha da karrd. tik bata "saatler", iki ya da daha fazla, byk bir olaslkla deiik kalnlkta klarn eklenmesiyle ayarlanrd. M.. 1557 ve 1541 yllar arasnda bir gelime kaydedildi. Amenemhat adnda st dzeyde bir memurun kitabesinden, daha nceki yazlardan, k gecelerinin yaz gecelerine orannn 12ye 14 oranna benzediini bulmu olduunu anlyoruz. O zaman krala tek kl bir saat yapm, bylece yhn tm mevsimlerinde gecenin blmleri doru olarak saptanm. Bu ilgin yaz, daha nceki kuaklardan devralnan gzlemlerin varln ve kullanmn kantlamaktadr. Bu, ayn zamanda belirli bir ama uruna yaplan bilinli deneyler sonucu bulunabilirdi. Bu yntemin bu ile grevli olmayan bir memur tarafndan bulunmas ve kendisinin de bununla vnmesi ayrca ilgintir. Anlalan Amenemhat bo vakitlerinde geliigzel aratrmalar yapmaktayd. Babil su saatleri silindir biimindeydi. Daha nce sz edilen matematik yaztndaki problemler bu saatin ini kyla ilgilidir. Mevsim deiikliklerine gre saati ayarlamak gereksizdi. Oysa Asur andan kalma bir yaztta bim larm (ift saatlerin) ay be ay saatlere dntrlmesi iin bir tablo vardr. Yukarda sz edilen amalardan esinlenerek ve donatmdan yararlanlarak. Doulu gkbilimciler, gksel varlklarn belli belirsiz dzenleriyle bile ilgiliydiler ve matematiksel gkbilim iin veri toplamaktaydlar. Msrllar gklerin haritasn izdiler, yldzlarn listesini yaptlar ve yldzlar burlara ayrdlar. Kutup evresindeki yldzlar zel bir ilgi gereksindiriyordu, edinilen bilgi de anlalan daha ilk yllarda uygulama alan bulmutu. Eski Krallkta, firavun "ip ekme" diye adlandrlan bir tren yapard. Firavunun bu trende syledikleri gnmze dek saklanmtr: "ekicin sapyla kaz tuttum. lme ipini Tanra Safekhabui ile aldm. Yldzlarn yaklaan devinimini gzledim. Gzm Aydayd. Saati saptayarak vakti hesapladm, tapna nn yanlarn gzledim. Yzm yldzlarn ynne evirdim. Gzlerimi Ay burcuna evirdim. le zaman gsteren ara ve saat orada. Tapnann yanlarn gzlyorum. Anlalan tren, bir tapman alyla ilgilidir. Bizim "kutup yldz"nn karl olan bir yldzn dorua kmasyla boylamn saptanmasna allmaktadr. Bu abann baars Byk Piramitle

151

kantlanabilir. Bu piramidin kenarlar gerek kuzey noktasndan ancak birka m etre kaymtr! Boylamn kesinlikle saptanmas iin, daha ok gzlem gerektii kukusuzdur. M.. 2000 dolaylarndan nce, Msrllarn kegen ilkesine dayanan yldz saatleri ya da takvimleri zerinde deney yapmaktaydlar. Bunlar lahitlerden anlalmaktadr, kapan iine llerin saatin ka olduunu anlamalar iin bu saatlerin resmi yaplrd! Kapak otuz alt dikey stuna blnr, her biri bir onluk, yani on gnlk bir haftay simgeler; 18 ve 19.cu stunlar arasnda, belki yaz gndnmn belirtmek iin, bir blme bulunurdu. Yatak olarak, on iki gece saatini temsil etmek zere 12 kutu vard, 6 ve 7.ci kutular arasnda, gece yarsn simgelemek zere bir izgi izilidir. "Dekan"lar (On iki burcun ilevini gren, ama gksel ckvatorda yerleik bur) karanhkla gn doumu arasndaki ksa yaz saatlerinde doar ve 18 ile 19.cu stunlardaki konumlara yerletirilir. Kegenin br stunlarndaki blmlerde yinelenir. Bu tr tablolar, be artk gn umursamadndan, mevsim saatlerinin farkl uzunluklar ve br unsurlar doru saptanamazd. Lahit ssleyicileri, gkbilimci olmadklarndan, bu yntemi alaya almlardr. Gene de, lahit kapaklar. Msrllarn bilgileri ve bu bilgiyi nasl uyguladklarna dein ipucu salar. Be yzyl sonra, Scnmutun lahdi bir tr planetoryum resmiyle sslendirilmiti. Bu resmin aklad gkbilim, lahit kapaklarnda gsterilenden pek farkl deildir. Kutbu belirtmek iin pek ok ift delik vardr. Bu da gnn eitlii zamannn gezilemesini (ekinoks presesyonu) gstermek iin olsa gerek. Teb enlemi, kutbun ykseklii olarak kabul edilmitir. Bu mezar antlar, Msr gkbilimi iin elimizdeki tek kaynaktr, nk gkbilim metinleri henz bulunmamtr. Bunlar kukusuz yzyllar boyunca srdrlen gzlemleri ve bunlarn sonularn ierir. Oysa, karmakark hesaplarn yardmyla nbilgi varsaymna ulaabilecek matematiksel gkbilim konusunda hibir ipucu salayamamaktadr. Msrdan ay tutulmasna dein elimizde hibir kayt yoktur. Gerekten de ayn ve gezegenlerin devinimine pek ilgi duyulmua benzemez, belki bunun nedeni ok eski alarda aya dayanmayan bir takvimin benimsenmesi, devlet dini olarak gne tanrsna byk nem verilmesidir. Babilde de yldzlar, Msrda olduu gibi, byk dikkatle haritada gsterilmiti. Zodyak da (burlar kua) bu haritann z noktasyd. Ama ay takvimi ve gkbilim varsaymlar, gkbilimcinin dikkatini zellikle aya, gezegenlere, ay tutulmasna vc yldz tutulmasna yneltmitir. Bu oluumlarn dikkatle gzlcnimi ve geree uyarak kaydedilmesi, Babillilere, gzle kolay kolay

152

seilemeyen gerekleri retmitir. rnein, M.. 2000 yllarndan hemen sonra, Vensn yaklak olarak sekiz ylda tam be kez ufukta ayn noktaya dnd saptanmtr. Tam bir yl sonra Babilliler gkbilimde matematik uygulamaya balamlar ve ok gemeden bu konuda hesap yapmaya ve n bilgiler salamaya balamlardr. Matematiksel astronomi bu kitabn kapsam dndadr - yoksa yalnzca bunu anlatmak iin birok blm yazmak gerekirdi. Gene de, tpk Msrda olduu gibi, tm aratrmann, yanl gkbilim amalar uruna yapldm da belirtmek gerekir. Gene de bu almalar, gerek Yunan gerekse ada gkbilimin dayana olan ok kesin ve doru veriler salamtr. Hastalklarm tedavisi iin, kentsel devrimden yzyllar nce aba harcanm olmah. Bugn ada yabanlar arasnda olduu gibi, her halde o alarda da tp kuramnn z byyd, bu nedenle hekimlik de bylerden olumaktayd; I. Blmde anlatlan paleolitik cenaze trenleri bu varsayma k tutar. Gene de, merhemler, damlalar ve ovmalarla gerekten etkin olan baz tedavi yntemleri bulunmutur. By uzmanlar toplumda yksek bir konuma eriir erimez, iyiletir me sanatn hemen tekellerine almlardr. kinci devrimden sonra, Mezopotamyada doktorlarn ayn za manda rahipler olduunu gryoruz. Msrda, da, dinsel grevle te davi yntemleri arasnda yakn iliki vard. Tp kroniklerinde (vakay name) lerde ad geen ilk kii Im hotepti, o da Kral Zoserin mima ryd, oysa daha sonralar yiletirme Tanrs oldu. Smer ve Msr hekimleri, memur olduklarnda, gzlemlerini, astrologlar gibi, yazya dkmlerdir. Nil vadisinde, daha III. Hanedan alarnda tp kitap larndan sz edilir. Bu kitaplardan M.. 2000 yllarna ait rnekler gnmze dek gelmitir. Mezopotamyada kazlardan karlan tp metinleri M.. 1000 yllarndan sonra yazlmtr, ama bazlar belki bin yl nceleri yazlm yaztlarn kopyalardr. H er iki lkede de, gnmze dek erien tp metinleri, vaka ki taplar trndendir. Anatomi ya da fizyoloji konusunda hibir ara trma metni elimize gememitir. Oysa, mumyachk nedeniyle, zel likle Msrllarn insan anatomisi konusunda geni bilgileri olmas gerekir. Gene de, vcuttaki eitli organlar konusundaki hiyeroglif iaretleri, insan anatomisi deil, hayvan anatomisine deindir. "Y rek" iareti kz yreidir, raiim ise inek rahmidir. Demek ki Msr da tp konusundaki yazlar, mumya dneminden ok eskilere dayanr. Gerekte de, mumyaclk ok belirgin ve byk uzmanlk isteyen bir ura olmakla beraber, tp alann pek az etkilemitir. Geri kalp, damar sisteminin zei kabul edilmiti ama fizyoloji konusundaki

153

metinlerde belirtilen bilgi pek ilkeldir. Ayn durum Babil tp metinle ri iin de geerlidir. Asur metinlerinde bile, organlarm ilevleri ou kez yanl anlalmtr; safra kesesinden hi sz edilmez; sinirler liflerden ayrt edilmitir. Gerek Msr, gerekse Mezopotamyada, hastalk eytanm ya da daha az belirgin bysel glerin ii olarak bilinirdi. Tp bu nedenle, eitli trenlerle bu kt ruhlarn uzaklatrlmasndan ibaretti. Oysa bu eylemler, ounlukla baz merhem ya da baka ilalarn uygulan masn ierirdi. la ne kadar tatsz olursa, eytan o denli abuk giderdi, insan ve hayvan dklar ounlukla nerilirdi. la tadnn kt olmas gerei, hastaln eytandan geldii inancn kantlar ve en eski tp metinlerinde de bu inanca rastlanr! Ayn kuram, kt ruhun atlmas iin kuvvetli mshiller nerirdi. Msr ve Babil hekimleri, bu kurama inandklar iin, hastaln objektif nedenlerini incelemeye ya da vcut organlannm ilevlerini sistemli olarak aratrmaya heveslenmezlerdi. Kurama inan, rahiplik konumuyla korunmaktayd, bu nedenle bu inancn doruluunu ara trmak ihanetti, dolaysyle gnaht. Tp kitaplarnn bir tanrya zg olduu sav, "tp bilgisini, doa st kkenden gelen ve insan gzlemi dnda kalan bir alan" durum una sokmutur. Bu nedenle, bir ka yararl ilacn bulunmas ve baz ok belirgin fizyolojik gereklerin bilinmesi dnda, Douda tp dalna fazla deer verilmemesi doal dr. Cerrahln durumu bakayd, bu ura bir din dalndan ok bir zanaat saylrd. Cerrah, ok belirgin fiziksel nedenlerle oluan yara lar ve sakatlklar gidermekte grevliydi. Bylece de, cerrahlar, he kimlere oranla by dnlerinden daha zgrd, ve kukusuz daha zgn ve bilimseldi. Hammurabi yasasnda (M.. 1800) cerrahlara bir cret saptan mtr (2 il 10 ekel, oysa bir makina ustasnn yllk creti 8 ekeldi); baarsz ameliyatlar iin de ceza verilirdi. Ama elimizde Mezo potamyadan hibir cerrahlk metni yoktur. Bunun nedeni cerrahln bir zanaat oluu, zanaatlarn bilgi birikimlerinin ise yazya dklmeyii midir? Elimizde, Msrdan Edwin Smith Papirs denilen ok deerli bir aratrma yazs vardr. Bugnk durumuyla bu yaz M.. 2000 yllarnn balarna aittir, oysa Breasteda gre bu yaz, ok daha eski, Piramit anda yazlm (M.. 2500) bir yaznn kopyasdr. Buna gre de, cerrahln bysel unsurlardan zgr olduu, znel olmayan gzlemlere dayand ve tedavi iin yalnz nesnel arelere ve elle iyiletirme yntemlerine dayand yolundaki kanmz glendirmektedir.

154

Tp metinleri gibi, bu da gerek vakalarn bir araya getirilmesiyle olumutur, ama Msr tp papirslerinin tam tersine, anlatlan vaka lar sistemli bir biimde dzenlenmitir. Hastalanan uzva gre gruplandnlmtr, bu uzuvlar sralanrken batan balayp ayaklara doru gidilir; bu yntem Asur tp yazlarnda, hatta ortaa aratrmalarnda da izlenmitir. H er bir vakada nce yarann blmlendirilmesi yap lr, sonra muayene sonular belirtilir, gereinde elle yoklanarak mu ayene edildii anlatlr, sonra tehis aklanr, en sonunda da tedavi iin nelerin gerektii sralanr. En artc yn de, iyilemeyecei saptanan on drt vaka da ayr ayr anlatlmtr, bunlara "tedavi edilmeyecek vaka" denilmitir. Cerrahlarn tedaviye yanamayacakla r vakalarn da yazda yer almas, eski alardaki yazlarda rastlanma m biimde bilgi umursamazln yanstmaktadr. Breasted bu papi rslere, "doal bilim dalnda, bugne dek elimize geen en eski gzlemler" der ve yazarn da "ilk doa bilimcisi" olarak niteler. Bylesine bir betimleme, gzlemlerin ilgisizliini abartmaktadr. Bir vakann iyilemez trden olduunu bilmek kukusuz nemliydi, zellikle Babilde baarsz ameliyatlar lmle ya da srekli sakatlkla sonulannca, bunun cezas lmd. Gene de kaydedilen gzlemler ok ilgintir. Boyun omurlarnn birinin yerinden oynatlmas sonucu fel oluaca ve seks organnn sertleecei de belirtilmitir. Aa daki blm burada rnek olarak verilmeye deer. "Kafatasnda ve ban derisi altnda eziklik konusunda neler ya placa; kafatasnda eziklik olan bir adam muayene edersiniz... Ve eer, eritilmi bakrdaki gibi buruukluklar varsa ve parmanzn altnda, bebek bandaki gibi yumuak yerler elinize geliyorsa ve bu alanlarda zonklama duymuyorsanz... Bu duruma "tedavi edilemez vaka deyiniz." Bu, beynin ok gzel ve doru bir anlatmdr. Bu gzlemler mumyalama srecinde farkedilemez, ancak yaral asker ya da iinin dikkatle ve bilgiyle incelemesi sonucu grlebilir. Bu inceleme, Msr cerrahl konusunda olumlu bir izlenim b rakmaktadr. Oysa, Breastedn sav doruysa ve bu inceleme ok eskilere. Piramit ana dayanyorsa, Msrda cerrahlk da dier retim bilimleriyle ayn hazin durumdayd diyebiliriz. M.. 2500 yllarndan sonra herhangi bir ilerleme kaydedildii yolunda bir belir ti de yoktur. ncelemenin bilinmeyen yazarnn belirttii bilgilerden sonra bir gelime de olmamtr, ancak "eskilerin bilgileri" byk zenle kopya edilmitir. Kukusuz, daha sonraki tp papirslerindeki samalklar, o an cerrahl konusunda bir kant olarak kullanla maz, ama herhangi bir ilerleme kaydedildiine dein de bir belirti bulunmamtr.

155

Yaznn bulunmas ve bilgi aktarlmasnda devrim yaratlmasn dan sonra, Msr ve Babilde "bilimsel yazlar" konusunda umulan hzla gelime genellikle rastlanmaz. Elimizdeki belgeler gerekten pek sudandr, bu nedenle de kesin sonular salamaz. Demek ki, daha nce belirttiimiz karamsarlkta haklyz. te yandan, yazl kaynaklar, daha nceki Blmlerde deinilen biimde, bilginin bir kaynakta topland, sonradan yaygnlatrld ve retim bilimlerini etkiledii konusunda kant salamaktadr. M a tematik, astronomi (gkbilim) ve tp kukusu/ biimlenmi ve gerek Msr gerekse Babilde genel bir izgide gelimitir. Bundan da dn alveriinde bulunulduu ve bilimlerin lemcl yapsnn etkilendii varsaymn karabiliriz. rnein, Msrl matematikiler, kendi yaz yntemlerini, deyimlerini ya da kesir kavramlarn deitirmeden, Babillilerin geometri formllerinden ok ey rcnebilmilerdir. G er ekten de, Msr tp papirsnde bir Girit tedavi ynteminden sz edilmitir; Ebers Papirs de Biblosdan bir Asya reetesi ierir. M.. 1350 dolaylarnda (Tel el Am arnada bulunan) Msr D leri arivlerinde, eitli saraylar arasnda hekim, astrolog ve byc nn gidip geldii, bir yzyl sonra da bu alverie Boazkydeki Hititlilerin katld belirtilmitir. M.. 1500 yllarndan hemen sonra Msr, Anadolu, Suriye ve Mezopotamya bakentlerinde, bin yl sonra da olduu gibi, bilginler zgrce gidip gelmekteydi. D leri Daire sindeki belgeler de bu yaygnlamann bir sonucudur. Tm Dou krallklarnn resm dili Akad diliydi, Babilin ivi yazs ise lm lke lerde benimsenmiti. Msr Firavunlar ve Hitit krallar bu yazy yazdrmak ve kendi memurlarn eitmek iin Babilli yazclar getirt mi olmaldr. Dil ve yazyla, bunlarn ierii olan dnler de birlikte yaylm olsa gerek. zellikle Hititliler Babil biliminin sonularm renip uygulamak iin ellerinden geleni yapmlar, Msr kaynaklarna da byk apta ba vurmulardr. Ayrca, Babil ve Msr kavramlar en eski Fenice belgelerinde de yansr. Msrllar Girit reelelerini kabul lenmilerse, Minoslular da bilgiden yana Nilden ok ey aktarmlar dr. Yunanllar, Karanlk alardan kmadan ok nceleri, Babil ve Msr biliminin sonulan Egede oklan tannyor ve biliniyordu. Bilimin yaygnlamas bu alanlarda durmamtr. nds kentleri nin ssleme sanat, pergelle izilen, genleri ve drtgenleri evrele yen daireler, M.. 2500 yllarnda "geometri kavram larrnn varln kantlar. ki bin yl sonra, Sanskrite tren yazlar, geometrinin yaygn uygulamasnn tanklardr. Bu arada, Hindistann, Babil matematiinin gelime.sine katkda

156

bulunduu da bir olaslktr. Bu konuyu kantlayacak ya da yalanlaya cak bir belge henz elimize gememitir. Ama ok sonralar, bugn kullandmz O rakam, A raplar tarafndan Hindistandan aktarl mtr. Demek ki, kentse! uygarlk ve yaznn bu ilk zei daha sonralan Yunanllarn gelitirip bize aktard bilimsel gelenein olu umuna srekli katkda bulunmutur.

BY, DN VE BLM ZERNE BR KA SZ Birinci blmde, tpk bilimsel bir deneyden esinlenmicesine dzenlenen bir by treninden sz etmitik. Mantk srecinin, a da bir laboratuar dzenine gre sralandn sylemi deiliz, ama bynn kkeni konusunda Tylor ve Frazerin savlarn benimsiyo ruz. Bu yalnzca bir kken kuramdr ve bycnn amalarn betim leme savnda deildir. Bir kken kuram olarak da, ada yabanlarn incelenmesiyle varlan sonularla badaktr. - Biri, tutar, byye inand iin by yapar ve sonucjm ne olacam grmek iin bekler. Toplum bynn geerliliine inanmtr; bunu kantlamaya almak akla bile gelmez. Bycnn davran ise, deneyci bilginin tam kartdr. te yandan, by sreci konusunda basit ve ussal aklamalar yapmak da uygun grlmtr. Demek ki ne ada hekimler, ne paleolitik sanat - bycler, ne de Msrl bycler, byclk konusunda ussal ve tutarl bir kuram oluturamamlardr. Bunun kant da, daha nce belirtilen, davran tutarszlklardr. Daha kolay bir anlatm iin, kiisel olmayan glerin dorudan doruya ynetildi i din ile byy ayralm; bu tr dinde de gler kiiselletirilmitir, bu nedenle karchk ve pohpohulukla kolayca etkilenebilirdi. Oysa gerekte kesin bir fark yoktur. Trenlerin ou, tanrlar by yoluyla uzlatrmak, ksaca, onlara yardmc olmak amacn gderdi. rne^n nice tiyatro tr trenlerin ve tanrlara sunulan yiyecek ve iecein anlam bu inantan doar. Bilimin, dorudan doruya byyen ya da dinden olumad ak seik bellidir. Bilimin ilk bata uygulanan zanaatlardan doduunu ya da bu uralarla e olduunu uzun uzun anlattk. Tedavi ya da gkbilim gibi dine balanlan zanaatlar ise, bilimsel deerden arnmtr.

157

IX. BOLUM

GELMN HIZLANMASI VE YAVALAMASI


Kentsel devrimden nce, olduka yoksul vc cahil toplumlar, insamn geliimine ok nemli katklarda bulunmutur. M.. 3000 yllarmdan nceki iki bin yllk srede uygulamal bilimlerde ylesine bulular olmutur ki, bunlar dorudan doruya, ya da dolayl olarak milyonlarca insann gnencini etkilemi ve gzle grlr biimde, oalmasn kolaylatrarak insanlk trnn biyolojik esenliini artr mtr. Bilim dalnda u uygulamalardan daha nce sz ettik: kanallar yntemiyle yapay sulama; sapan; hayvann koumu; yelkenli; tekerlek li aralar; bahecilik ve meyvaclk; mayalama; bakr retimi ve kulla nm; tula, kemer; srlama; mhr; ve - devrimin ilk balarnda gne takvimi, yaz, rakam ve bronz. Devrimden sonraki iki bin yl - diyelim M.. 2600 ile 6000 aras - insann geliimine bu nemde pek az ey kalmtr. Yukarda belirti len on be katkyla boy lebilecek drt baardan sz edebiliriz; Babilde gelitirilen "ondalk saylar" (M.. 2000 dolaylarnda); en dstri dzeyinde demirin artlmas iin ekonomik saylabilen bir yntem (M.. 1400); gerek alfabetik bir yaz (M.. 1300); kentlere su vermek iin kemerli su yollar (M.. 700). "ndalk saylar" araclyla, Babilliler, kesirli miktarlarla doru hesap yapabildiler ve matematiksel gkbilimi kurdular. Ama Babil yazsyla birlikte bu ondalk hesab da snd; gene de, M.S: 1590 yllarnda "ondalk" rakamlar esinleyen altmlk kesirler devam etti. Demir artmnn ekonomik yapm demir aletleri ylesine ucuzlatt ki, bu aletler artk herkese orman temizlemek ve bataklk kurutma ilerinde kullanlabildi. Daha hmh iklimlerde, bu yeni letler, ncele ri insanlarn yaayamad geni alanlar tarma aabildi ve bylece nfus byk apta artt, ysa en byk bulu, varlkl ve uzun sreler den beri uygar olan Babil ve Msr toplumlanndan deil, o gnlere dek duyulmadk bir toplumdan, Hitit mparatorluundan kmtr. Alfabe, okur yazarl herkese ulatrm, bylece yazn yaygn lamtr. Yaznn bu devrimsel basitletirme ilevi de eski renim zeklerinde deil. Fenikenin olduka gen ticaret kentlerinde baa-

158

nlmtr. Kentlere bol bol teiniz su tayan su yollar, kent halk arasnda lm oranm drm ve bylece insanla byk bir katk salamtr. Ama ilk kemer, Asur Kral Sennaerib tarafndan kendi bakentine su getirmek iin yaptrlmtr. Demek ki, bu drt bulutan ikisi, kentsel devrimi balatan ve bu devrimin ilk meyvalanm toplayan toplumlarn mal deildir. Teknele re duraan bir dmen taklmas ya da mleklerin srlanmas gibi teknik gelitiriler, devrimden nce kullanlan yntemlerin biraz daha gelitirilmesi sayldndan, burada konu d braklabilir. Ayn ne denle Douda baz tp, gkbilim ve kimya bulularn da bir yana brakabiliriz; bunlar, sonralar bysel nitelikten syrlarak Yunan bilimine ierilmitir. On be byk bulula glenmi olan toplumlarn topu topu iki nemli buluundan sz edebiliyoruz. Bu adan baknca, Msr, Babil ve bunlara kltr asndan baml olan lkeler, insanln geliimine katklar ynnden, d krcdr. Daha nceki ve daha sonraki geli melerle karlatrlnca, ikinci devrim, yeni bir hzl gelime am deil, daha nceki gelimelerin yavalad ve durduu bir sretir. Oysa Doudaki toplumlar, devrim araclyla usuz bucaksz kay naklarla donatlmt, stelik bilgi birikimi ve aktarlmas iin yepyeni aralar edinmiti. Geliimin bu denli durdurulmasnn bir nedeni, devrimin bu toplamlarn iinde yaratt i elimeler olabilir. Anmsayacaksnz, devrim, yalnzca gerek varln salt birikimiyle deil, ayn zamanda bu varln tanrlar ya da krallarn, bir de bunlara yakn kk bir snfn elinde younlamasyla olumutur. Bu tr bir varlk younla mas, belki de artk kaynaklarn oluturulmas vc bunlarn etken top lumsal kullanma yneltilmesi iin gerekliydi. Ne olursa olsun, bu gerek, halk kalabalnn ekonomik adan alalmasyla sonuland. lk rcliciler - iftiler, obanlar, balklar kamu yararna Devlet tarafndan yaplan iler ve bayndrlk ileriyle belki gelimilerdi, gene Devletin salad gvenlik nlemleriyle bel ki rahat etmilerdi. Ama bu yeni varlkta onlarn somut paylar pek kkt ve toplumsal adan giderek kirac, hatta kle durumuna d yorlard. Yeni uzman zanaatlar ve iiler grubu ise kukusuz dev rimin yaratt artk retimle geimlerini salyorlard. Ama bu artk retimden paylarna den pek azd. Bu yeni zanaatlarn oran bi linmeyen bir blm, boaz tokluuna alyordu ve gerekten kle durumundayd; brlerine gelince, kle iilerin rekabeti karsnda onlar da ayn dzeye itilmiler; sonunda, VIII. blmde rnekledii miz, Msrl babann dn hakl gsterecek duruma gelmilerdi.

159

Yeni artk retimin en byk pay, bir avu insan - krallar, ra hipler, bunlarn akrabalar ve yaknlar - tarafndan alakonuluyordu. Toplum, snflara ayrlmt. Krallar, rahipler ve memurlardan oluan "ynetici sn fa karlk kyller ve iilerden oluan bir "aa snf' vard. Aradaki byk uurumun tanklan, arkeologlarca bulunan, Msrn koca, grkemli kral lahilleriyle, zel kiilerin basit, kk mezarlar ve ndste tccarlarn lks evleriyle, zanaatlarn barmaklardr. Oysa, firavunlardan nceki alarda mezarlar ve neolitik ky lerdeki kulbeler eitlik gsterir, demek ki o alarda toplumda eitlik vard. Biyolojik standartlar asndan, kentsel devrimin sonular, s nf ayrlklarma yol am olsa bile, mazur grlebilir. Ama bu da, bu tr snf farklarnn gelimeyi hzlandraca anlamna gelmez. Tam tersine, yavalatr. Devrimden nce gelime, gerek reticilerin retim yntemlerine getirdikleri yeniliklerle olumutu; stelik bu yenilikler, her trl yenilie kar olan batl inanlarn direnci karsnda gerek letirilmiti. Oysa devrim sonucu, nceleri verimli ve yararl bulular getiren gerek reticiler, "aa snflar" dzeyine indirilmiti. Yeni treyen ynetici snflar ise kendi glerini giderek zayflayan batl inanlarn smrsne borluydular. Msr Firavunu ie ilk bata byclkle balam olabilir; her neyse, sonunda tanr olduunu savlam ve vaktinin ounu by yapmakla ve bysel trenlerle geirmitir. Smerde devrimden ilk yararlananlar da tapnak rahipleri olmutur; bu lkede de bir kral tredii vakit, kendini tanryla balantl saym ve trenlerde tanr kiiliine brnmtr. Bu tr akrabalklar taknan yneticilerden ussal bilimi desteklemeleri kukusuz beklenemez; gece gndz, deneylerle ysmlglar kantlanan trl umutlan desteklemeye ve beslemeye urarlard, bylece de insanlar derin ve doru dn menin etin yoluna sapmaktan alkoyarlard. stelik bu tr yneticiler yeni bulular zendirmeye hi yana mazlard. Gelimede devrimsel aamalarn pek ou - rnein hay vanlarn koumu, yelken, maden aletler - ilk nceleri "iilere vakit kazandran aralar" olarak belirmitir. Oysa artk yeni yneticilerin elinde, batl inanlarla ykl vatandalarndan ve savata alnan tut saklardan oluan koca koca ii ordular vard; "iilere vakit kazand ran aralar" umursadklar yoktu. Ayn zamanda, yazclar ve bilgili kiilerden oluan yeni orta s nf, ynetici snfa sk sk balyd. Gerekte bunlar "kutsal hizmette memurlar"d ve bu nedenle, bo inanlarn srdrlmesinde ynetici lere yardmcydlar. Bilgi uralar "saygn" saylrd ve ynetici snf

160

na varmak iin elveri5i bir yoldu. stelik bu "bilgi" kiilerin zel karlar, onlar salt kitap retimine yneltiyor, yaayan dnyada deney ve gzlem yoluyla renme yntemine srt evirtiyordu. Bylece devrimin yol at yeni bilimler, ounlukla batl inanlara yne likti ve sonu salayan uygulamal bilimlerden kopmutu. Uygulamal bilimlerin gelitirilmesi aa snflara kalmt. Aa lanma durum undan kurtulmann yolu, ynetici snflarn umursama d teknik gelimeler deil, olsa olsa "kilise rgt"n desteklemekte orta snfa katlmakt. Bylece, gelime asndan, Msr ve Babil toplumlar, kentsel devrim nedeniyle, umutsuz bir elikiye dmlerdi. Bu eliki, daha sonra kurulan eitli devletlere, kendilerini rnek aldklar iin, Hitit lere, Asurlulara Perslere ve Makedonyallara da srad. Yunan Llarn uygulamal ve kuramsal bilimde yaratc almalar, "altn a"dan ok nce balamtr; altn ada gstermelik bir demokrasi ancak mutlu bir aznla yaryordu, bu aznlk da yabanclarn ve iilerin emeine ve baml devletlerin dedikleri crctlcre dayana rak geiniyordu. Ancak Minos-Miken uygarl ykldktan sonra ve Yunanistan henz karanhk alardan karken, Dounun bilimsel gelenekleri yepyeni bir ruhla bir deiimden gemekteydi. Bu sralar da, ticaret ve endstriye ayak uydurmak iin oktan rgtlenmi olan kentlerde, kazanlan varlk, toprak sahibi soylularn varlyla denge liydi, ama henz yeterince varlk birikimi olumamt, stelik basit bir alfabe yazs da renimi byk halk kalabalna ak tutmaktayd. Eski Dou uygarlklar, yukarda anlatlan i elikilere ek olarak bir de d elikilere uramt. Grdmz gibi, ne Nil Vadisi, ne de Babil, kendine yeterli deildi. Tek bir politik ve ekonomik sistemde birletikleri vakit bile, baka toplumlarn yerletii blgelerden ham madde ve baka maddeleri ithal etmek zorundayd. Gerekli ithal mallar herhalde nceleri retim artklarnn karlkl alveriiyle salanrd. Oysa, kentsel devrimle varsllaan Msrllar ve Smer lilere bu trl edinilen ithal mallar yetmiyordu. Onlar da mal evkini hzlandrmak ve dzene sokmak iin zor kullanmaya baladlar; tccar kervanlarnn at yollarn ardndan ordular ilerledi. Sonunda bu kaynaklar kendi lkelerine eklemek iin ihracat lkeleri kuatp almaya altlar. Smer kentlerinin yneti cileri, komu kentleri ynetimleri altna alarak Babilin corafi birlei mine politik bir biim verdikleri gibi, baat olduklar alanlar yaymak amacyla, ekonomilerinin dzenli yrmesi iin gerekli olan blgeleri de kendi lkelerine katmay amaladlar. Bylece emperyalist fetihler yolunu tuttular. Akatl Sargonun M.. 25()0de kurduu imparator

161

luk, tarihte bilinen ilk emperyalist saldrnn baarl sonucudur. mparatorun, bilinli ekonomik hesaplardan esinlendiine dein bir kant yoktur. Ama saldrlan ve baarlar bu sonucu salamtr. Sargonun imparatorluu, geici olmakla beraber, tm Dou emper yalizmine rnek olmutur. Eski alarda Dou uluslar arasmda Sar gonun baarlar bir ilke, kendi de romantik bir kahraman durumuna getirilmitir. m paratorluunun paralanmasndan bin yl sonra, baa rlarm ven iirler eski Dnyada elden ele dolayordu. Bu tr yaz lardan eitli paralar Tel el Am arnada Msr Bakentinde ve Hitit Bakenti Boazkyde yaplan kazlarda bulunmutur. Sargon, ken dinden sonra gelenlere bir rnek, izlenecek bir tutum olmutu; nce Ur, daha sonra Babil krallar, M.. 1600 yllarndan sonra Msrllar, Hititler ve Asurlular, Lidyallar, Persler ve MakedonyalIlar bu yolu izlediler. Bu birbiri ardna sralanan, ksa mrl imparatorluklar kuku suz insann gelimesine katkda bulunmulardr. Srelerinde, byk alanlarda i bar ve varlk birikimi iin de gvence saladlar. Byk endstri zeklerine yeterli ham madde kaynaklar getirdiler. Kentsel devrimin ekonomik yararlarn ve bununla el ele giden uygulamal bilimlerdeki ilerlemeyi baka lkelere de yaydlar. mparatorluun sreci iin gerekli olan haberleme yollar, ayn zamanda kltr ve bilgi yaylmasna yarad. te bu yoldan, M.. on beinci ve on dr dnc yzyllarda, bilginler lkeden lkeye gidip gelebilmiler ve bin yl sonra Yunan hekimleri ve corafyaclar Babil ve Susaya gidebil milerdir. mparatorluun generalleri, ele geirilen topraklarn bota nik ve zoolojik durumunu kendileri incelemiler, anayurda dnnce de gzlemlerini yazmlardr. Bylece bilgi birikmi ve yazya dkl mtr. Oysa bu imparatorluklarn istikrarszl, bir i elikinin varl n gsterir; tutsak uluslarn srekli bakaldrlar, yukarda sz edilen yararlardan onlarn ne denli pay aldklarn, hatla bu yararlarn gerek deerini ortaya koyar. Belki yararlar, sakncalar ayordu. Gerekte Sargonun imparatorluu gibi dzenler, yarattklar varlktan ok daha fazlasn yok etmitir. Doulu bir imparatorun yazl vgsnde, kendi yurduna getir dii, hayvan, maden, mcevher ve tutsak ganimetleri konu edilir. Bu tr zorbalklar sonucu, tm insanlara ak olan varlk tutar artm deildir. Olsa olsa, var olan kaynaklarn yeniden dalm yaplm, gizli sakh tutulan varlklar da ortaya kartlmtr. Bu fetihlerin ve ganimetlerin anlam, daha yoksul toplumlarn varln alp, bunlar zaten bolluk iinde yzen saraylara aktarmak olmutur. Bundan sonra

162

da artk imparatorun amac, kuatt insanlardan dzenli biimde bir hara almaktr. Genellikle bu biim kurulan imparatorluklar birer hara topla ma makinesiydi. mparatorluk, ba emede ya da vergi demede herhangi bir aksama olduu vakit, kullarnn ilerine karrd. Ancak hara miktar artacaksa, kullarnn refah ve iyi ynetilmesiyle ilgile nirdi. Dou krallklar savala oluur, savala yaamn srdrr, so nunda savala yiterdi. Sava, kukusuz bar yollarda da kullanlabilecek, pek ok ye ni bululara yol amtr; bundan nceki blmde, sava gereksinme lerinin matematikileri bile etkilediini grdk. Uygarln baarlar n barbarlara kar savunmak ve bu baarlarn yararlarn yaymak iin askerler gerekliydi; ama ne yazk ki bunda bile baanh olamadlar. Srekli ordu ve asker donatm bulundurmalarna karn, Smer ve Akat devletleri, daha az varlkl ve daha az uygar insanlarn saldr larn pskrtemediler. Sargonun imparatorluu G utlarn saldrs karsnda ykld, bundan sonra da topraklarda srasyla Elamlar, Hititler, Kaifler, Surlar, M etler, Persler ve Makedonyallar baat oldu. Eski ve Yeni kralhklar dneminde, ordularn kol gezmesi ve grkemli snr savunmas. Nil Vadisini kuatmdan kurtaramad. Yeni imparatorluk, smrlarn ilerleterek korumaya yneldi. Filistin, Libya ve imparatorluk ordusunda "uygar sava" yntemlerinde eitilmi di er barbar uluslarn saldrlar karsnda dayanamad. Bundan sonra Nil Vadisine Libyallar, Nubyahlar, Asurlular, Persler ve Makedonyallar yerleti, ite silhlara durmamacasna para aktmann, ve "en iyi savunmann saldr olduu" yolundaki dncenin sonucu bu oldu. Uygarlatrc bir g olarak militarizmin gemii karanlk ve ba arszdr. Emperyalist saldrlara kar koymak iin barbarlar uygarl n baz unsurlarn, rnein metalrji bilimini renip benimsemeye yneldiler. ounlukla, daha yksek uygarlklardan, ancak savunma glerini artrc unsurlar aldlar. Bu savunma aralar da hemen uygarln emperyalist nclerine evrildi. Sargonun ve onun benze ticilerinin "uygarlatrma seferleri" de bylece barbarlarn uygarlk zeklerine saldrmalaryla sonuland. Her bir saldr, insanlar yok etti, varlklar ykt ve sonu olarak da, geici bir sre iin, geliim saatinin kollarn geriye evirdi. Geliimin bylesine duraklamas, belki bir bakma bu nedenlere dayanr. Kentsel devrimden sonraki srenin, rgtlenmi savalarla dolu olduu, hem yazl belgelerle, hem de arkeoloji kazlarnda bulunan silahlarn bolluu ve nemiyle kantlanmaktadr. Devrimden

163

nce sava ara ve silahlar pek nemsizdi. Ve ite tam o sralarda geliim hzla srmekteydi. rgtl sava, gelimeyi hzlandrmak iin gerekli olsayd, gerek, yukarda anlatlann tam tersi olurdu. Giderek daha ok sayda insann savata ldrlmesi de, insan trnn oalmasna katkda bulunmutur diyemeyiz. Oysa, gelime nin en son lei de budur. Anlalan, insan, uralarnn daha ilk bandan beri, insana z g yeteneklerini yalnzca gerek dnyada kulland nemli aletlerin yapmna deil, ayn zamanda bu letlerin etken olaca gerek st gleri dlemeye yneltmitir. Ksaca; yetilerini doal sreleri anla maya ve kullanmaya ve gerek dnyay dsel varlklarla bezemeye yneltmitir; bunlar kendi simgelerine gre dlemi ve bunlarla uzlamaya ya da bu glere baat olmaya almtr. Bilimle batl inanlar ayn anda oluturmaya uramtr. nsanlar, oluturduklar batl inanlar ve dledikleri yapma var lklarn yardmyla, herhalde evrelerinde daha rahat ve gvenceli yaayabiliyor, yaama daha kolaylkla katlanabiliyorlard. Oysa bo umutlarn ve byyle dinin esinledii dsel kestirme yollar, insan, Doay anlayarak Doaya baat olmak gibi elin bir yoldan alakoymutur. By, bilimden daha kolayd, tpk ikcnccnin, kant toplayp yarglamaktan daha kolay olduu gibi. Din ve by, sosyal rgtlenmenin giderek ykselen aamalarna destek olmutur. Ne yazk ki, bu destek yapy ksteklemi ve srekli bir yapnn oluturulmasn nlemitir. Hatta, gerek yapnn ryp ykldn gizleyecek yapay bir rt yerine gemitir. Bilimin olutur duu kentsel devrim, byyle smrlmtr. iftilerin ve zanaat larn baarlarndan yararlanan, rahiplerle krallar olmutur. Bylece bilim deil, by tahta gemi ve tapnan gcne erimitir. Gzel bir yapnn grnmez desteklerinden yaknmak ne derece bosa, gemiin batl inanlarn yermek de o denli yersizdir. nsann, "snf - ncesi" toplumundan balayp da, henz hibir yerde gerek lememi, snfsz bir cennetin grkemine neden eriemediini sormak saflk olur. Belki de szn ettiimiz elikiler ve atmalar, gelime nin yolunu aan unsurlar olmutur. Ne olursa olsun, bu olaylar tarihin gerekleridir. Bunlar beenmiyorsak, gelime olmam demek deil dir, sadece ne gerekleri, ne gelimeyi, ne de insan anlamamz de mektir. Batl inanlar da, bask yntem ve rgtlerini de insan yap mtr; bilimi de, retim aralarn da insan yapmtr. H er ikisinde de insan kendi anlatmn, kendini bulmutur; her iki ynde de insan in san yapan insandr. Bu kitapta "rk" szcne deinilmedi. zellikle, tarmn ilerle

164

mesi, devletlerin kurulmas ya da bilimin gelimesi konu edilirken, k sa da olsa, bunlar oluturan insanlarn kaltm yoluyla edindikleri zel fizyolojik niteliklere hi dokunulmad. Baz genel grlere gre insanlarda doutan "liderlik yetenei" bulunurmu, szde bir "Nordik rk" varm. yleyse Babilde matematik alanndaki ilerlemeyi de Smerliler ya da Smiler doutan var olan "matematik yetenei" yoluyla "izah" edebiliriz. (Baz ok ciddi kitaplarda bile "M srllarn..... ko nusundaki dehalar" gibi szlere rastlanr.) Ama bu tr anlatm hi de bilimsel olmaz. Gerekte bu tr bir sz, Smerlilerin gerekle iyi mu hasebeciler olduunu sylemenin ssl psl bir yolu olmaktan ileri gidemez. Ya da, uydurma atalarn tohumlarndan kaltm yoluyla S merlilerin beyinlerine aktarlp, hesap yapma ynteminde onlara be ceri salayan bir zellik aland gibi karmak ve uydurma bir ak lamaya bavurabiliriz. Karmakla mantk ss veren deyimlerden ve temelsiz varsa ymlardan bu kitapta kanlmtr. abamz, baz toplumlann, evre lerine uyum salamak iin, her insanda bulunan insana zg yetenek lerini kullanarak nasl devlet kurduklar ve matematiksel bilimlere ulatklarn gstermek olmutur. Baz koullarda. Devlet rgt ve matematik, insanlarn yaamas, varsllamas ve oalmas iin gerek liydi. Tohum plazmasnda, bilinmeyen, insan-d unsurlarn olutur duu bir deiiklik sonucu bu baarlara varlmamt. Bu baarlara varlmamasnn nedeni, tohum plazmasnda, insan d unsurlarn ya ratt deiiklikler de deildi. te yandan, anlatmaya altmz baarlar, evreye kar ken diliinden oluan tepkiler, d gler yznden tm toplumlann itildi i uyumlar da deildir. Szn ettiimiz uyumlar, belirli toplumlarca enine boyuna dnlp, uralp gerekletirilmitir; bu konuda her toplumun kendine zg bir tarihi vardr. H er toplum, kendi tarih s recinde kendi davranlar iin geleneksel kurallar oluturmu, zanaat ve uygulamah bilimlerde kendi bilgi birikimini gerekletirmitir. te bu kurallarn ve bilimin belirli evrelere uygulanmas sonucu, szn etti^m iz uyum olumutur. Msr ve Smer arasndaki politik rgtlenme ve matematik tek nii konusundaki ayrlklar, yalnzca Nil vadisi ile Frat-Dicle ovasnn farkhi ya da sinir sistemlerindeki kahtmsal ayrlklarla deil, bu iki toplumun deiik tarihiyle aklanabilir. Toplum yelerinin genel davrann saptayan, toplumun tarihi nin biimlendirdii toplumsal geleneklerdir. Topluca incelendii va kit, iki toplumun yelerinin davran ayrlklarnn bu iki toplumun farkh tarihlerinden doduu grlr, tte rk psikolojisi bilimi, bu or

165

talama davran inceler; ve bilimsel amalardan saparak, "doutan var olan yetenekler"den szeder. Bu kitapta, bu tr davrann doutan var olmadn grdk. evre de, yetenekleri deimez duruma getiremez. Yetenekler, top lumsal geleneklerle koullandrlr. Oysa gelenek, insan toplumlarnca yaratldndan ve insanca ve ussal yollardan aktarldndan, duraan ve deimez deildir; toplum, yeni koullara ayak uydurduu srece, srekli olarak deiir. Gelenek, belirli .snrlar iinde insan, davran larn ynelterek, biimlendirir; ama ayn gte bir baka gerek de, gelenekleri insanlarn yaptdr. Demek ki, daha da derin bir seziyle, inancmz yineleyebiliriz: "insan insan yapan, insandr." KRONOLOJ KONUSUNDA BRKA SZ M.. 3000 yllarndan ncesine dein tarihler ancak birer san dr ve pek ender olarak verilmitir. Ancak sonraki bin yla, gerek M sr, gerekse Mezopotamya iin, eitli kronoloji yntemleri uygulanr. Bu iki lke iin genellikle ksa kronoloji denilen bir yntem gelitir dim: Msr iin Scharff tarafndan nerilen Berlin ynteminin ksalt malarn kabul ettim; Mezopotamya iir de Siney Smith ve Franfort un yntemlerini izledim. Bu kitaptaki tarihler, Msr iin. Breasted, Hall ya da Peet tarafndan verilen tarihlerden 200 ile 450 yl arasnda bir deiiklik gsterir, Mezopotamya iin Conenau ya da W oolle/nin verdii tarihlerden ayn biimde sapar. Bu kitapta ksa ya da uzun kronolojinin kullanm tartmann z asndan farketmez, yeter ki hem Msr, hem de Mezopotamya iin ayn yntem benimsensin. H er iki lke iin de kullanlan tarihlerin doru olduundan yana olduka gvenliyim. Tarihi, politik adan hanedanlara ayrma konusunda, her lke iin yerel zmclerden yararlanlmtr. Msr iin, parlak alan. Eski, O rta ve Yeni Krallklar olarak ayran ada gr benimsen mitir. Aadaki tablo bu deyim ve tarihlerin kullanmn aklamak tadr. Tm tarihler, yuvarlak rakamlar olarak verilmitir.

166

MISIR VE M EZOPOTAM YA N KRONOLOJ TABLOSU MISIR Tarih Tasya ncesi Badaiya Amratya Gerze Semain I-II.Hanedan (3) 2800- III.Hanedan 2500 IV.Hanedan ESK ilk Hanedan (Piramitler) KRALLIK V-VI.Hanedan 2500- VII-XI.Hanedan Akad Hanedam 2000 (Sargon) (Ur, sin, vb. :lanedan 2000- XII.Hanedan ORTA I.Babil Hanedam 1750 KRALLIK (Hamurabi) 1750- XIII-XVII. 1600 Hanedan (Hiksos dahil) 1600110 0

MEZOPOTAMYA al Ubaid Uruk Cemdet Nasr Tarih ncesi

3000-

2500 (2) 2500-(2) 2400 24002000


2000 - ( 4)

1750

yeni

KRALLIK

Kasit Hanedam

17501150

(1) Breastede gre, I. Ilanedanm kurucusu, 3400yllannda yaamtr. Meyere g re ise, .. 3200 ylndan sonra yaam olamaz. (2) Contenauya gre A kadJSargon 2750 yllannda yaamtr, Woolleye gre lk H anedann balangc .. 3400 veya daha ncedir, ama U rukun bir blmn de bu sre iine katar. Cemdet Nasrn, Msrda I - I I . Hanedanla ada olmas ok olasdr. (3) Du noktadan sonra tarihlerde genellikle gr birlii vardr. (4) Son zam anlarda bulunan metinler, Ham m urabinin 1800 yllarnda tahta km olduunu kantlamaktadr.

167

CORAFYA KONUSUNDA NOTLAR Msr, ilk alayandan Akdenize dek uzanan Nil vadisidir. Kahirenin gneyindeki alan yaklak olarak Yukar Msr, kuzeyindeki alan ise Aa Msrdr. Mezopotamya, bugnk Irak olarak kabul edilir; ierdii lke ler: Asur - yaklak olarak Dicle ile Musul yaknnda, Zab arasnda ki gen; Babil - Samarann gneyinde Frat ile Dicle arasndaki bl ge. u blmlere ayrlr; Akad, Divaniyenin kuzeyi ve Divaniyenin gneyinde Smer.