You are on page 1of 15

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ

Σημαντικοί Σταθμοί του

Ελληνικού Πολιτισμού

ΤΟΜΟΣ Β’

1ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΟΙ ΑΞΙΕΣ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Περίληψη κεφαλαίου από την Κωνσταντία Γιόρτσιου


Ακαδημαϊκό έτος 2008 - 2009
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Ενότητα 1.1 – ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ ...................................................................... 2


1.1.1 Το αντικείμενο της αρχαίας ελληνικής θρησκείας ........................................... 2
1.1.2 Η τελετουργική πλευρά της αρχαίας ελληνικής θρησκείας ............................. 4
1.1.3 Η ηθική διάσταση της αρχαίας ελληνικής θρησκείας ...................................... 8
1.1.4 Οι θρησκευτικές δοξασίες των αρχαίων Ελλήνων .......................................... 8
1.1.5 Ενδείξεις πίστης ............................................................................................. 9
Ενότητα 1.2 – ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ ........................................................................... 9
1.2.1 Κοινωνικές αξίες και κοινωνικές τάξεις ........................................................... 9
1.2.2 Αξίες της ιδιωτικής ζωής.............................................................................. 10
1.2.3 Αξίες της δημόσιας ζωής............................................................................. 13
Ενότητα 1.1 – ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ

1.1.1 Το αντικείμενο της αρχαίας ελληνικής θρησκείας

Î Η θρησκεία είχε εισχώρηση σε κάθε πλευρά της ζωής των αρχαίων ελλήνων,
οι σπουδαιότερες αξίες τους ήταν θρησκευτικές.
Î Η θρησκεία ήταν πολυθεϊστική και είχε μεγάλη ποικιλία από θεότητες, με
ξεχωριστή προσωπικότητα, ανθρώπινη μορφή και συμπεριφορά
Î Ουράνιες θεότητες: ήταν οι κύριες θεότητες και ήταν γνωστοί ως «Ολύμπιοι
Θεοί», επειδή φαντάζονταν πως ζούσαν στον Όλυμπο και ήταν δώδεκα στον
αριθμό. Ήταν:
1) Ο Ζευς => πατέρας των θεών και των ανθρώπων, όριζε τις καιρικές
συνθήκες και έστελνε βροντές και αστραπές
2) Η Ήρα => αδελφή και γυναίκα του Δία, προστάτιδα του θεσμού του
γάμου
3) Ο Ποσειδώνας => αδελφός του Δία, θεός της θάλασσας, των σεισμών
και των αλόγων
4) Η Δήμητρα => αδελφή του Δία, θεά όλων των σπαρτών, της
βλάστησης και της γονιμότητας
5) Ο Απόλλωνας => γιος του Δία, θεός με πολυάριθμες λειτουργίες,
όπως η θεραπεία, η κάθαρση, η προφητεία, η ποίηση και η μουσική
αλλά κι αυτός έστελνε τις επιδημίες
6) Η Άρτεμις => κόρη του Δία και αδελφή του Απόλλωνα, παρθένα θεά
του κυνηγιού, προστάτευε τις γυναίκες στις μεταβατικές περιόδους της
ζωής τους, από την παρθενική ηλικία ως το γάμο. Ήταν θεά του
τοκετού και προστάτιδα των παιδιών
7) Ο Άρης => γιος του Δία και της Ήρας, θεός του πολέμου
8) Η Αφροδίτη => κόρη του Δία, θεά του έρωτα
9) Ο Ερμής => γιος του Δία, αγγελιοφόρος θεός καθώς και καθοδηγητής
των ψυχών των νεκρών και των ταξιδιωτών, επίσης οριοθετούσε τους
αγρούς και προστάτευε τα κοπάδια και της αγέλης
10) Η Αθηνά => γεννήθηκε από το κεφάλι του Δία, παρθένα θεά των
τεχνών και ατρόμητη στον πόλεμο

Σελίδα 2 από 15
11) Ο Ήφαιστος => γιος της Ήρας, θεός της φωτιάς, των σιδηρουργών και
των τεχνιτών
12) Η Εστία => αδελφή του Δία, θεά της οικογενειακής εστίας και κάποιες
φορές τη θέση της στο δωδεκάθεο καταλάμβανε
13) Ο Διόνυσος => γιος του Δία και θεός του κρασιού
Î Όλες αυτές οι θεότητες μπορούσαν να πάρουν τίτλους ή επίθετα ανάλογα με
τις διάφορες μορφές ή υποστάσεις που μπορούσαν να λάβουν
προσωποποιώντας ένα λατρευτικό ή μυθικό στοιχείο τους. Όπως Ξένιος Ζευς,
Ζευς Ερκείος (προστάτης της οικιακής αυλής), Αθηνά Πολιάς (προστάτιδα της
πόλεως)
Î Χθόνιες θεότητες: αυτές ανήκαν στη γη και στον κάτω κόσμο και ήταν είτε
θεοί είτε μυστηριώδη πλάσματα με θεϊκή δύναμη (δαίμονες). Αυτές είχαν
σχέσεις με την ευημερία αλλά και με τον όλεθρο των ανθρώπων κι έτσι
έπρεπε να εξευμενιστούν με κατάλληλες ιεροτελεστίες, οι οποίες ήταν
διαφορετικές απ’ αυτές των ουράνιων θεών. Κατεξοχήν χθόνιος ήταν ο Άδης,
βασιλιάς του Κάτω Κόσμου. Άλλες θεότητες: η Περσεφόνη ή Κόρη, η Εκάτη
και επίσης το χθόνιο κάποιων ουράνιων θεών όπως ο Χθόνιος Ερμής
(ψυχοπομπός), ο Χθόνιος Ζευς, η Χθόνια Δήμητρα. Στους δαίμονες
συγκαταλέγονται οι Τιτάνες, Ερινύες, η Γοργώ Μέδουσα κ.α.
Î Ήρωες: αυτοί συμπλήρωνα το θεϊκό σύμπαν των αρχαίων ελλήνων. Οι ήρωες
ή ημίθεοι (διότι κατείχαν μια θέση μεταξύ θεών και ανθρώπων) ήταν άνθρωποι
που είχαν ζήσει στο εγγύς ή στο απώτατο παρελθόν και στους οποίους είχε
δοθεί θεϊκή υπόσταση λόγω των ανδραγαθημάτων τους κατά τη διάρκεια της
ζωής τους αλλά και λόγω των ευεργετικών δυνάμεων που πίστευαν ότι
κατείχαν μετά θάνατον. Το κέντρο της λατρείας ήταν ο τάφος του ήρωα το
ηρώων. Τα πρώτα δείγματα ηρωικής λατρείας χρονολογούνται από το
δεύτερο μισό του 8ου αι. π.Χ. και συνδέονται με τη γέννηση της πόλης.
Ταυτίζονταν με μια ορισμένη τοποθεσία και θεωρούνταν προστάτης ή
πρόγονος και ιδρυτής μιας οικογένειας ή κοινωνικής ομάδας. Κάποιοι ήταν
κρατικοί και τιμόνταν με λαμπρές γιορτές ισότιμες μ’ αυτές των ουράνιων θεών
ή και πανελλήνιοι και είχαν δικούς τους ναούς και ιερά και λατρεύονταν ως
πραγματικοί θεοί
Î Υπήρξαν και ξένες θεότητες όπως η Κυβέλη κ.α.

Σελίδα 3 από 15
1.1.2 Η τελετουργική πλευρά της αρχαίας ελληνικής θρησκείας

Α. Ιεροτελεστίες

Î Βασικές κατηγορίες ιεροτελεστιών θυσίες, υγρές προσφορές και προσευχές:


Î Θυσίες διακρίνονταν σε:
1) Αιματηρές θυσίες => γινόταν χρήση της φωτιάς πιστεύοντας πως έτσι
οι θεοί απολάμβαναν τον ευωδιαστό καπνό τους και τρέφονταν απ’
αυτόν. Ήταν θυσίες ζώων και έπαιζαν το σημαντικότερο ρόλο στην
αρχαία ελληνική λατρεία. Προσφέρονταν διάφορα κατοικία ζώα αλλά τα
βοοειδή χρησιμοποιούνταν στην επισημότερη μορφή αιματηρής θυσίας
και τελούνταν στη διάρκεια θρησκευτικών εορτών της πόλης. Μια
πομπή οδηγούσε τα θύματα στο βωμό ανατολικά του ναού, όπου
σφάζονταν με προκαθορισμένη τελετουργική διαδικασία. Κάποια μέρη,
συνήθως τα αναλώσιμα, ραντίζονταν με σπονδή και λιβανίζονταν και
καίγονταν πάνω στο βωμό, προσφορά στη θεότητα. Θεωρούσαν πως
έτσι τρέφονταν και αγάλλονταν οι θεότητες με το μυρωδάτο καπνό που
αναδύονταν από το βωμό κι έτσι η κοινότητα προσπαθούσε να
εξευμενίσει τη θεότητα για να κερδίσει την προστασία και υποστήριξή
της. Το υπόλοιπο κρέας καταναλώνονταν από τους πιστούς σε δημόσιο
γεύμα και αποτελούσε το αποκορύφωμα της τελετής. Αυτές οι θυσίες
έδιναν στους πολίτες την ευκαιρία να καταναλώσουν όλοι μαζί κρέας
ουσιαστικά να φαν όλοι μαζί γεγονός που ενίσχυε τους μεταξύ τους
δεσμούς. Το είδος της θυσίας που περιγράφτηκε παραπάνω είναι προς
τιμή των ουράνιων θεών. Για τις χθόνιες θεότητες και τους ήρωες
ακολουθούσαν τον εξής τρόπο: το ζώο σφαζόταν όχι πάνω στο βωμό
αλλά σε μια χαμηλή εστία (εσχάρα) ή έναν λάκκο (βόθρο) ή απευθείας
στο έδαφος και το κρέας δεν καταναλωνόταν αλλά καιγόταν ολόκληρο
(ολοκαύτωμα)
2) Αναίμακτες θυσίες => χρησιμοποιούνταν διάφορα τρόφιμα ή
καρυκεύματα. Ήταν θυσίες που προσφέρονταν καθημερινά στις
ιδιωτικές κατοικίες. Όμως ορισμένες δημόσιες λατρείες ή θρησκευτικά

Σελίδα 4 από 15
κινήματα, τα οποία αντιτάσσονταν ιδεολογικά στις θυσίες ζώων (Ορφικά
Μυστήρια) έκαναν επίσης χρήση αναίμακτων θυσιών
3) Ωμοφαγία => τα θύματα καταξεσχίζονταν και καταναλώνονταν ωμά.
Αυτό το είδος θυσίας λάμβανε χώρα μετά το τέλος ενός τελετουργικού
κυνηγιού το οποίο αποτελούσε μέρος των Διονυσιακών Μυστηρίων
Î Υγρές προσφορές, είτε ως μέρος θυσιών είτε ως ανεξάρτητες τελετές
διακρίνονταν σε δύο είδη:
1) Σπονδές: (κυρίως κρασί ή κρασί και νερό) προς τιμή των ουράνιων
θεοτήτων και τελούνταν στην καθημερινή ζωή (οικογενειακά γεύματα
και συμπόσια, υποδοχή και αποχαιρετισμός προσώπων) αλλά και στη
δημόσια (συνόδευαν για παράδειγμα τη θυσία κατά την έναρξη της
συνέλευσης των πολιτών ή τη σύναψη συνθηκών ειρήνης, οι οποίες γι’
αυτό ονομάζονταν σπονδαί)
2) Χοαί: (κυρίως μέλι και γάλα ή νερό), οι οποίες αφιερωνόταν στις
χθόνιες θεότητες, στους ήρωες και στους νεκρούς
Î Προσευχές συνόδευαν τις θυσίες ή τις υγρές προσφορές ή τελούνταν
μεμονωμένα σε διάφορες περιστάσεις της καθημερινής και δημόσιας ζωής

Β. Το πλαίσιο της λατρείας

Î Λατρείες στο πλαίσιο της οικογένειας. Στο πλαίσιο της οικογένειας


λατρεύονταν καθημερινά, με υγρές προσφορές και προσευχές, ουράνιοι θεοί
αλλά και χθόνιοι δαίμονες (Ξένιος Ζευς, Ζευς Ερκείος – κάθε οικογένεια ειχε
προς τιμήν του ένα βωμό στο κέντρο της αυλής του), η Εστία ( (προστάτιδα
του σπιτιού και τελούνταν οι ιεροτελεστίες των οικογενειακών γευμάτων και
της υποδοχής νέων μελών του οίκου), ο Ερμής ο Προπύλαιος (στα πρόθυρα
του σπιτιού), ο Αγαθός Δαίμων ( με τη μορφή Φιδιού)
Î Λατρείες στο πλαίσιο μεγαλύτερων κοινωνικών ομάδων. Οι αθηναίοι
πολίτες ανήκαν σε διάφορες οργανώσεις οι οποίες είχαν τις δικές τους
θρησκευτικές λατρείες. Οι σημαντικότερες ήταν: φυλή, φρατρία και δήμος
1) Φυλή: μια από τις κυριότερες υποδιαιρέσεις του σώματος των
πολιτών στο αθηναϊκό κράτος, τελούσε ιεροτελεστίες προς τιμή των
επώνυμων ηρώων της

Σελίδα 5 από 15
2) Φρατρία: κοινωνική ομάδα όπου τα μέλη της πίστευαν ότι κατάγονται
από κοινούς προγόνους, τελούσε τις δικές της θρησκευτικές τελετές και
ιδιαίτερα αυτές που είχαν να κάνουν με την απόκτηση της πολιτικής
ιδιότητας από τα νεαρά άρρενα μέλη της (το να είσαι μέλος μια
φρατρίας αποτελούσε βασική προϋπόθεση για την απόκτηση της
ιδιότητας του πολίτη)
3) Δήμος: συγκεκριμένα ο αττικός δήμος, η τοπική διοικητική μονάδα
του αθηναϊκού κράτους, είχε κι αυτός τη δική του τοπική θρησκευτική
οργάνωση. Οι πολίτες είχαν το δικαίωμα να συμμετάσχουν σε ένα ευρύ
φάσμα λατρευτικών δραστηριοτήτων (θυσίες, προσφορές, γιορτές) που
τελούνταν προς τιμήν των ουράνιων θεών και τοπικών ηρώων κάθε
μήνα σε όλη τη διάρκεια του έτους με βάσει ένα αναλυτικό θρησκευτικό
ημερολόγιο
Î Λατρείες της πόλης. Μεγάλες θρησκευτικές γιορτές με τις ανάλογες τελετές
έδινε ρυθμό στην καθημερινή ζωή της πόλης. Καταγράφονταν σε ένα
θρησκευτικό ημερολόγιο (κάθε πόλη είχε το δικό της) και αποτελούσαν
σημαντικό μέρος της ζωής σε τέτοιο βαθμό ώστε οι περισσότεροι μήνες
έπαιρναν την ονομασία τους από τις θρησκευτικές γιορτές που τελούνταν
εκείνες τις εποχές του έτους. Σε πολλές από αυτές τις γιορτές εκτός από τη
μεγάλη πομπή, τις θυσίες και το κοινό συμπόσιο περιλαμβάνονταν και αγώνες
(αθλητικοί, μουσικοί και ποιητική)
Î Πανελλήνιες λατρείες. Ήταν ανοικτές σε όλους τους έλληνες και
πραγματοποιούνταν σε μεγάλα ιερά
1) Τα Ολύμπια => στο ιερό του Δία στην Ολυμπία (με τους Ολυμπιακούς
αγώνες)
2) Τα Πύθια => στο ιερό του Απόλλωνα στους Δελφούς
3) Τα Ίσθμια => στο ιερό του Ποσειδώνα στα Ίσθμια της Κορίνθου
4) Τα Νέμεα ή Νέμεια => στο ιερό του Δία στη Νεμέα
Î Η σπουδαιότητα των πανελλήνιων γιορτών ήταν μεγάλη ώστε όλοι όσοι
συμμετείχαν είχαν τη δυνατότητα να μετακινούνται ελεύθερα και χωρίς κίνδυνο
ακόμη κι αν τα κράτη ήταν σε εμπόλεμη κατάσταση

Γ. Απουσία δόγματος και ιερατείου

Σελίδα 6 από 15
Î Η ελληνική θρησκεία αποκαλείται τελετουργική διότι δεν υπήρχε ιερατείο, δε
βασιζόταν σε κάποιο δόγμα ή σε κάποιο ιερό βιβλίο παρά μόνο στην τήρηση
μιας σειράς ιεροτελεστιών
Î Ένα ελληνικό κράτος ήταν διατεθειμένο να δεχτεί την έλλειψη θρησκευτικής
πίστης αρκεί ότι αυτή δεν θα οδηγούσε σε ασέβεια. Ασέβεια ήταν η απόρριψη
των θρησκευτικών δοξασιών και των ιεροτελεστιών που αναγνωρίζονταν από
το κράτος ως μέρος της προγονικής παράδοσης και η έλλειψη σεβασμού προς
αυτή. Η ασέβεια θεωρούνταν απειλή για την ενότητα του κράτους και
τιμωρούνταν με θάνατο
Î Υπήρχαν ιερείς και ιέρειες (σε αυτόν τον τομέα η γυναίκα ήταν εξίσου
σημαντική με τον άνδρα). Ήταν σεβαστά πρόσωπα και επιλέγονταν με
σταθερά κριτήρια. Ήταν υπεύθυνα για τη σωστή διαχείριση της λατρείας του
θεού και του ιερού του χώρου

Δ. Οι μυστηριακές λατρείες

Î Οι αρχαίοι Έλληνες προκείμενου να εκφράσουν τη θρησκευτική τους ανάγκη


συμμετείχαν και σε διάφορες ειδικές μυστηριακές λατρείες ή μυστήρια. Οι
λατρείες αυτές υπόσχονταν προσωπική σωτηρία, αθανασία της ψυχής και
ευτυχισμένη μεταθανάτια ζωή. Αυτές γίνονταν σε ιερά που τα έλεγχε το κράτος
ή ήταν απλά κινήματα που υποστηρίζονταν από διάφορες θρησκευτικές
ομάδες
Î Η τάση προς τις μυστηριακές λατρείες έγινε έντονη την περίοδο της «κρίσης
της πόλης» στα τέλη του 5ου και αρχές του 4ου αιώνα, όταν οι παραδοσιακές
ηθικές και θρησκευτικές αξίες κλονίστηκαν και ο άνθρωπος ως άτομο
απέκτησε μεγαλύτερη σημασία απ’ ότι η κοινότητα

Ε. Μαγεία και αστρολογία

Î Διάφορες υπερφυσικές δοξασίες σημαντικές για πολλούς ανθρώπους


προέρχονταν από το χώρο της μαγείας και της αστρολογίας. Στο ανώτερο
πνευματικό και φιλοσοφικό επίπεδο η μαγεία αποδοκιμαζόταν και η λέξη
μάγος ήταν υβριστικός όρος.

Σελίδα 7 από 15
Î Η αστρολογία εισήχθη στον ελληνικό κόσμο από τη Βαβυλώνα κατά την
ελληνιστική περίοδο και ήταν διαδεδομένη. Έφτανε ως τα υψηλότερα επίπεδα
της κοινωνίας.

1.1.3 Η ηθική διάσταση της αρχαίας ελληνικής θρησκείας

Î Στην αρχαία ελληνική θρησκεία υπάρχει ηθική διάσταση


Î Οι Έλληνες θεωρούσαν πως οι θεοί τους ενδιαφέρονται για δικαιοσύνη και για
τις πράξεις των ανθρώπων
Î Αν για παράδειγμα ένας άνθρωπος αμάρτανε τότε προκαλούσε την οργή των
θεών και μπορούσε να επιφέρει η αμαρτωλή πράξη και τιμωρία ολόκληρης της
κοινότητας. Σε τέτοιες περιπτώσεις οι θεοί θα έπρεπε να κατευνάζονται με
διάφορες διαδικασίες και οι αρχαίοι κατέφευγαν στα μαντεία για τις
απαραίτητες οδηγίες

1.1.4 Οι θρησκευτικές δοξασίες των αρχαίων Ελλήνων

Î Οι αρχαίοι Έλληνες φαντάζονταν πως οι θεοί τους ήταν ευτυχισμένοι διότι


ήταν αθάνατοι, πολύ ισχυροί και άξιοι λατρείας από τους ανθρώπους.
Î Πολλές φορές όμως οι ιστορίες που διηγούνταν γι’ αυτούς τους έδειχναν να
συμπεριφέρονται με ατιμωτικό τρόπο απέναντι στους ανθρώπους
Î Τον 5ο αι. π.Χ. σκεπτόμενοι άνθρωποι άρχισαν να αμφιβάλουν για την πίστη
στους θεούς οι οποίοι συμπεριφέρονται ανήθικα
Î Ο Ξενοφάνης πίστευε σε έναν και μοναδικό θεό, ένα υπέρτατο ον, το οποίο
δεν έμοιαζε στους ανθρώπους ούτε στη μορφή ούτε στις ιδέες
Î Πολλοί Έλληνες φιλόσοφοι είχαν παρόμοιες αντιλήψεις, οι οποίες έτειναν
προς το μονοθεϊσμό

Σελίδα 8 από 15
1.1.5 Ενδείξεις πίστης

Î Οι αρχαίοι Έλληνες προσεύχονταν στους θεούς για να ζητήσουν βοήθεια,


πιστεύοντας πως οι θεοί έλεγχαν την έκβαση όλων των πραγμάτων. Δηλαδή
έταζαν στους θεούς. Τα ιερά είναι γεμάτα από τέτοιες προφορές ή αναθήματα
Î Πίστευαν ακόμη πως οι θεοί ήταν σε θέση να θεραπεύουν αν τους
προσέγγιζες με κατάλληλες θρησκευτικές διαδικασίες
Î Τα μαντεία ήταν επίσης σημαντικά διότι οι αρχαίοι πίστευαν πως οι θεοί
γνώριζαν το μέλλον. Το μεγαλύτερο ήταν των Δελφών, όπου η ιέρεια του
Απόλλωνα απαντούσε στις ερωτήσεις που της έθεταν με λέξεις διφορούμενες
που υποτίθεται προς προέρχονταν από τον ίδιο το θεό
Î Οι αρχαίοι θεωρούσαν σημαντικό και αναγκαίο να τελούν θρησκευτικές τελετές
σε όλες τις μεταβατικές περιόδους της ζωής (π.χ. τελετές μύησης νέων
ανδρών, νεκρική τελετή – καύση ή ενταφιασμός – για να γαληνέψει η ψυχή του
νεκρού και να μην ενοχλεί τους ζωντανούς)
Î Η θρησκεία διείπε κάθε άποψη της δημόσιας ζωής. Οι συνελεύσεις των
πολιτών άρχιζαν με θυσία και προσευχή κ.λ.π

Ενότητα 1.2 – ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ

1.2.1 Κοινωνικές αξίες και κοινωνικές τάξεις

Î Δούλοι => βασικό χαρακτηριστικό της αρχαίας ελληνικής κοινωνίας


αποτέλεσε η δουλεία. Οι δούλοι ήταν ιδιοκτησία του αφέντη τους και δεν είχαν
κανένα απολύτων δικαίωμα. Μπορούσε κανείς να τους αγοράσει ή να τους
πουλήσει. Ζούσαν σε άθλιες συνθήκες και έκαναν τις πιο βαριές και
δυσάρεστες δουλειές. Στην Αθήνα ήταν παράνομο να σκοτώσεις δούλο αλλά η
σωματική τιμωρία ήταν κάτι συνηθισμένο. Στην πλειοψηφία τους ήταν ξένοι
αλλά ένας ελεύθερος Έλληνας μπορούσε να περιέλθει σε κατάσταση
δουλείας. Μπορούσαν να ελευθερωθούν.

Σελίδα 9 από 15
Î Μέτοικοι => ξένοι με μόνιμοι διαμονή (στην Αθήνα), είχαν όλες τις
υποχρεώσεις και τα δικαιώματα των πολιτών εκτός του ότι δεν μπορούσαν να
είναι ιδιοκτήτες γης ή να συμμετάσχουν στην πολιτική. Πλήρωναν πρόσθετο
φόρο. Η κοινωνική θέση των απελευθερωμένων δούλων ήταν η ίδια με αυτών
των μετοίκων
Î Ελεύθεροι πολίτες => ήταν η σημαντικότερη κοινωνική ομάδα. Μόνο άνδρες
είχαν το δικαίωμα του πολίτη. Στην Αθήνα του 5ου αι. π.Χ. οι πολίτες
ανέρχονταν στους 30.000 περίπου. Απολάμβαναν πλήρη δικαιώματα, ήταν
ιδιοκτήτες γης και συμμετείχαν ενεργά στην πολιτική ζωή

1.2.2 Αξίες της ιδιωτικής ζωής

Α. Οικογενειακές αξίες

Î Οίκος => κοινωνική, οικονομική και θρησκευτική μονάδα περιελάμβανε όχι


μόνο την πυρηνική ή βιολογική οικογένεια (πατέρας – μητέρα – παιδιά) αλλά
όλα τα πρόσωπα που ζούσαν στην ίδια κατοικία, όσοι συγγενείς ήταν
εγκατεστημένοι εκεί μαζί με τους δούλους και όλα τα περιουσιακά στοιεία και
υπάρχοντα της οικογένειας. Η έννοια του οίκου περιελάμβανε τις λατρείες της
οικογένειας, τους προγόνους και τους τάφους
Î Γάμος => αφετηρία μιας οικογένειας ο γάμος. Οι άνδρες παντρευόταν γύρω
στα 30, οι γυναίκες σε οποιαδήποτε ηλικία μετά την εφηβεία. Όλοι οι γάμοι
ήταν προσυμφωνημένοι. Η διαπραγμάτευση γινόταν ανάμεσα στον μέλλοντα
σύζυγο και στον άντρα που ήταν υπεύθυνος για τη γυναίκα (ο πατέρας). Δεν
μπορούσαν οι γυναίκες να συνάψουν νόμιμες συμφωνίες επομένως αυτές οι
συμφωνίες γινόταν από το νόμιμο προστάτη ή κύριο της γυναίκας. Αν ο
πατέρας είχε πεθάνει ο προστάτης ήταν ο αδελφός ή άλλος συγγενής
Î Προίκα => στο σύζυγο δινόταν προίκα με τη μορφή μεγάλου χρηματικού
ποσού. Ήταν είδος στήριξης του νέου οίκου. Αν ο γάμος διαλυόταν ή πέθαινε
η σύζυγος χωρίς να αφήσει παιδιά τότε η προίκα έπρεπε να επιστραφεί. Η
συμφωνία αυτή προστάτευε τη γυναίκα από απερίσκεπτο χωρισμό και τη
οικογένειά της από κατασπατάληση των χρημάτων

Σελίδα 10 από 15
Î Διαζύγιο => μπορούσαν να συμφωνήσουν και οι δύο για διαζύγιο χωρίς
διατυπώσεις αλλά χωρίς επιστροφή της προίκας
Î Η οικογένεια έπαιζε το πιο σημαντικό ρόλο. Προστάτευε τα μέλη της κα ι η
προσωπική ασφάλεια των Ελλήνων εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από αυτή. Γι’
αυτό κι έτεινα προς την ενδογαμία και παντρεύονταν στενούς συγγενείς.
Υπήρχε η αντίληψη πως ο οίκος θα είναι πιο ασφαλής αν τα μέλη του ήταν
συγγενείς εξ αίματος
Î Επίκληρος => εάν ένας πατέρας πέθαινε και δεν άφηνε γιους αλλά κόρες τότε
η τελευταία γινόταν κληρονόμος ή επίκληρος, με απώτερο σκοπό να
κληρονομήσει ο γιος της την ακίνητη περιουσία της οικογένειας. Ο
πλησιέστερος συγγενείς είχε το δικαίωμα να τη διεκδικήσει σε γάμο και να
επωφεληθεί από το κτήμα ή τον κλήρο της, μέχρι την ενηλικίωση του γιου τους
και νόμιμου κληρονόμου. Εάν η ακίνητη περιουσία ήταν μικρή πολλές φορές
δε διεκδικούσε την επίκληρο κανείς. Σε αυτήν την περίπτωση ο υπεύθυνος
κρατικός λειτουργός μπορούσε να αναγκάσει τον πλησιέστερο συγγενή είτε να
τη νυμφευθεί ο ίδιος είτε να δώσει την απαιτούμενη προίκα για να μπορέσει να
παντρευτεί κάποιον άλλον. Η συνήθεια αυτή υπογραμμίζει την τεράστια
σημασία που δινόταν στη γη και στην ιδιοκτησία της στη αρχαία ελληνική
κοινωνία
Î Κληρονομία => σημαντικότερος ρόλος της οικογένειας ήταν η διαφύλαξη
της κυριότητας του κλήρου. Η διαδοχή (κληρονομία) αποτελούσε βασική
φροντίδα. Ένας από τους κυριότερους στόχους του γάμου ήταν να
δημιουργήσει νόμιμους κληρονόμους, δηλαδή γνήσιους γιους. Εάν δε
συνέβαινε αυτό τότε η υιοθεσία αποτελούσε κοινή λύση
Î Η συζυγική πίστη και η αγνότητα ήταν αναγκαίες για την εγγύηση της
νομιμότητας των παιδιών, επομένως ύψιστες αρετές της ιδανικής συζύγου. Ο
άνδρας είχε την υποχρέωση να προστατεύει την υπόληψη της συζύγου από
βιασμό και μοιχεία. Αν υπήρχαν υποψίες μοιχείας τότε ο σύζυγος είχε την
υποχρέωση να χωρίσει τη σύζυγό του. Έτσι οι παντρεμένες γυναίκες έπρεπε
να μένουν στο σπίτι όπου ήταν και το βασίλειό τους.

Σελίδα 11 από 15
Β. Αξίες εκτός πλαισίου της οικογένειας

Î Οι εξωσυζυγικές σχέσεις των αντρών δεν έθεταν σε κίνδυνο τη νομιμότητα


των παιδιών και τη νόμιμη διαδοχή και η κοινωνία της ανεχόταν. Στα
συμπόσια (απαγορεύονταν οι παντρεμένες γυναίκες) οι άνδρες
συναναστρέφονταν με πόρνες και κοπέλες που τους διασκέδαζαν με μουσική
και χορό. Οι πλούσιοι είχαν απροκάλυπτα σχέσεις με ερωμένες, τις εταίρες, οι
οποίες αν και δεν έχαιραν σεβασμού παρόλα αυτά προσέφεραν ένα
διαφορετικό είδος συντροφιάς εν συγκρίσει με τις νόμιμες. Οι εταίρες ήταν
ελεύθερες να συμμετέχουν στην κοινωνία των ανδρών και μερικές φημίζονταν
για τα υψηλά πνευματικά τους ενδιαφέροντα.
Î Οι ομοφυλοφιλικές σχέσεις ήταν έξω από τα πλαίσια της οικογένειας. Οι
ομοφυλοφιλικές σχέσεις μεταξύ ενήλικων αντρών στιγματίζονταν και ο
παθητικός εραστής περιφρονούνταν ως θηλυπρεπής. Ένας άντρας που
εκδιδόταν όχι μόνο θεωρούνταν πρόστυχος αλλά έχανε και τα πολιτικά του
δικαιώματα. Η στάση της κοινωνίας ήταν αρκετά ανεκτική όταν η σχέση
αφορούσε ένα ενήλικο άντρα (εραστή) που μπορούσε να είναι οποιασδήποτε
ηλικίας και ενός αγοριού (ερωμένος) που ήταν έφηβος.
Î Η φιλία ήταν μια άλλη σημαντική αξία των αρχαίων Ελλήνων. Οι φίλοι
μπορούσαν, στο πλαίσιο του εράνου, να δανείσουν χρήματα χωρίς τόκο σε
περίπτωση οικονομικής κρίσης, ή μπορούσαν να είναι μάρτυρες σε μια
σημαντική συναλλαγή.
Î Οι αρχαίοι Έλληνες προσδιόριζαν και το αντίθετο της φιλίας την έχθρα.
Θεωρούσαν πως ένας εχθρός ήταν σε θέση να βλάψει κοινωνικά, πολιτικά ή
οικονομικά.
Î Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν θεοποιήσει τη φιλοξενία δηλαδή τη φιλία προς τους
ξένους, διότι τη θεωρούσαν ύψιστη αρετή και σημαντική ηθική υποχρέωση. Η
ανεπίσημη ξενία εκδηλωνόταν με φιλοξενία στο σπίτι και απευθυνόταν σε
ξένους από άλλες ελληνικές κοινότητες. Η επίσημη ξενία ήταν μια
τελετουργική φιλία, μια επίσημη φιλία ανάμεσα στους πολίτες διαφόρων
ελληνικών πόλων ή ανάμεσα σε Έλληνες και ξένους.

Σελίδα 12 από 15
1.2.3 Αξίες της δημόσιας ζωής

Α. Αξίες των γυναικών στη δημόσια ζωή

Î Ο κύριος χώρος των δραστηριοτήτων των γυναικών ήταν η κατοικία αλλά


σημαντικός τομέας που συνέβαλλαν σημαντικά στη δημόσια ζωή ήταν ο
τομέας της θρησκείας
Î Οι θεές στην αρχαία Ελλάδα υπηρετούνταν από γυναίκες διακόνισσες
επικεφαλής ήταν η ιέρεια.
Î Καθήκοντα της ιέρειας: να επιβλέπει και να διευθύνει τις λατρευτικές τελετές,
προσευχές και προσφορές, να προστατεύει και να ελέγχει το βωμό, το ναό και
την ιερή περιουσία της θεότητας. Ήταν σημαντικό να εκτελούνται τα
καθήκοντα σωστά και με σχολαστικό τρόπο διότι όποια αστοχία μπορούσε να
προκαλέσει το θυμό της θεάς
Î Μόνο η ιέρεια μπορούσε να ανοίξει την κατοικία της θεότητας δηλ. το ναό ή το
άβατο του ναού, το άδυτο σε καμία τελετουργική πράξη δε μπορούσε να
εκτελεστεί χωρίς την παρουσία της…

Β. Αξίες των ανδρών στη δημόσια ζωή

Î Παιδεία => Σχολείο από το 7ο έτος της ηλικίας. Ιδιωτικό διδασκαλείο του
γραμματιστή, μάθαιναν ανάγνωση, γραφή, αριθμητική και αποστήθιζαν
ποιήματα (κυρίως Όμηρο). Οι ομηρικοί ήρωες παρείχαν στα αγόρια πρότυπα
αρετής και ανδρείας που η πολιτεία θεωρούσε απαραίτητα για την
προετοιμασία γενναίων και χρηστών πολιτών. Η μόρφωση των πιο εύπορων
οικογενειών, συμπληρώνονταν με τον κιθαριστή, ο οποίος δίδασκε κιθάρα και
αυλό, επίσης τραγούδι και χορό. Η μουσική είχε σκοπό την αρμονική
διάπλαση της ψυχής. Στο 8ο ή 12ο έτος άρχιζαν τη σωματική άσκηση υπό την
επίβλεψη του παιδοτρίβη (στην ιδιωτική του παλαίστρα). Η σωματική άσκηση
συνεχιζόταν στην εφηβική ηλικία και μετά μεταφερόταν στο γυμνάσιο και στη
δημόσια παλαίστρα. Σκοπός της σωματικής άσκησης ήταν η αρμονική
καλλιέργεια σώματος και πνεύματος και επομένως η ολοκλήρωση του
ανθρώπου και η «καλοκαγαθία». Μ’ αυτό τον τρόπο προετοιμάζονταν οι νέοι
για την επικείμενη στρατιωτική τους εκπαίδευση (από το 18ο έως το 20ο έτος),

Σελίδα 13 από 15
για τον πόλεμο και τη ζωή του πολίτη. Από τον 5ο αι. π.Χ. οι πλούσιοι νεαροί
μπορούσαν να πάρουν ανώτεροι μόρφωση στις σχολές των σοφιστών ή των
φιλοσόφων (Ισοκράτη, Πλάτωνα, Αριστοτέλη).
Î Πόλεμος => Αρετές που εκτιμούσαν => Γενναιότητα και επιδεξιότητα στον
πόλεμο. Στην ομηρική εποχή, πολεμούν για τη δικής τους τιμή και
επιβράβευση. Στην αρχαϊκή εποχή, έπρεπε να είναι γενναίοι και ικανοί, όχι
πια για τη δική τους τιμή και επιβράβευση, αλλά για να είναι σε θέση να
υπερασπιστούν την κοινότητά τους, το κράτος τους, η υπεράσπιση του
κράτους θεωρούνταν το κύριο καθήκον των πολιτών.
Î Πολιτική => Εκκλησία του Δήμου: έπαιρνε μεγάλες πολιτικές αποφάσεις κι
εξέλεγε τους ανώτατους αξιωματούχους του κράτους. Βουλή των
πεντακοσίων: ασχολούνταν με τις περισσότερες κρατικές υποθέσεις. Τα μέλη
της επιλέγονταν από όλους τους πολίτες και συνεδρίαζε για ένα χρόνο.
Δικαιοσύνη: όλοι οι πολίτες είχαν δικαίωμα να γίνουν μέλη των μεγάλων
ορκωτών δικαστηρίων και του λογιστικού ελέγχου όλων των δημόσιων
κρατικών λειτουργών. Φορολογία: οι εύπορες τάξεις θα έπρεπε να
συνεισφέρουν περισσότερο στη δημόσια ζωή. Οι εύποροι πολίτες κατέβαλαν
το φόρο πολέμου (εισφορά), που αντιστοιχούσε σε ένα ορισμένο ποσό από τη
συνολική περιουσία τους. Λειτουργίες: υπέρ του κοινωνικού συνόλου,
επιλέγονταν πολύ πλούσιοι πολίτες για να πληρώσουν και να οργανώσουν
τέτοιες υπηρεσίες. Τριηραρχία => Διοίκηση ενός πολεμικού πλοίου (τριήρους)
για ένα έτος. Η πόλη παρείχε το πλοίο και τον εξοπλισμό (π.χ. κουπιά) και το
βασικό μισθό για το πλήρωμα. Ο τριήραρχος ήταν υπεύθυνος για τη
συντήρηση και τον εξοπλισμό, τη στρατολόγηση του πληρώματος και τη
διακυβέρνηση του πλοίου. Ήταν υπεύθυνος για την αμοιβή του πληρώματος
και πολλές φορές προσέφεραν υψηλότερο μισθό για να στρατολογήσουν τα
καλύτερα πληρώματα. Γυμνασιαρχία => χρηματοδοτούσαν και οργάνωναν
ομάδες αθλητών. Χορηγία => παραστάσεις δράματος μαζί με τις χορωδίες των
μουσικών αγώνων. Εστιάσεις => μεριμνούσαν για την εστίαση των
συμμετεχόντων.

Σελίδα 14 από 15