.C

OM

TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC ÑAØ LAÏT

OZ

KHOA TOAÙN - TIN HOÏC
Y Z

YN
H

ON
.

UC

ÑOÃ NGUYEÂN SÔN - TRỊNH ĐỨC TÀI

QU

TOAÙN CAO CAÁP C2

W

W

W

.D
AY

KE

M

(Baøi Giaûng Toùm Taét)

-- Löu haønh noäi boä -Y Ñaø Laït 2008 Z

Mục lục

.C
OM

I. Lý thuyÕt chuçi

OZ

1. C¸c ®Þnh nghÜa vµ vÝ dô ...................................................................................................1
1.1 Chuçi sè ..................................................................................................................1
1.2 Tiªu chuÈn héi tô .....................................................................................................3
1.3 C¸c tÝnh chÊt cña chuçi ............................................................................................3

UC

2. Chuçi d−¬ng ....................................................................................................................4
2.1 Chuçi d−¬ng ............................................................................................................4
2.2 C¸c dÊu hiÖu héi tô cña chuçi d−¬ng ......................................................................5

ON
.

3. Chuçi víi dÊu bÊt kú .......................................................................................................8
3.1 Chuçi ®an dÊu .........................................................................................................8
3.2 Chuçi héi tô tuyÖt ®èi ..............................................................................................8

YN
H

4. Chuçi hµm .......................................................................................................................9
4.1 Kh¸i niÖm chuçi hµm, sù héi tô, héi tô ®Òu ............................................................9
4.2 C¸c tÝnh chÊt cña chuçi hµm héi tô ®Òu ................................................................10

QU

5. Chuçi luü thõa ...............................................................................................................12
5.1 Kh¸i niÖm chuçi luü thõa, b¸n kÝnh héi tô ............................................................12
5.2 C¸c tÝnh chÊt cña chuçi lòy thõa ...........................................................................13
5.3 Khai triÓn hµm thµnh chuçi lòy thõa .....................................................................15
5.4 Khai triÓn mét sè hµm s¬ cÊp thµnh chuçi lòy thõa ..............................................15

KE

M

6. Khai triÓn Fourier ..........................................................................................................16
6.1 Chuçi l−îng gi¸c ...................................................................................................16
6.2 Khai triÓn Fourier cña hµm ch½n, hµm lÎ ..............................................................17
6.3 Khai triÓn Fourier cña hµm tuÇn hoµn cã chu kú kh¸c 2Π ............................... 18
6.4 Th¸c triÓn tuÇn hoµn ..............................................................................................18
6.5 TÝch ph©n Fourier ..................................................................................................19

.D
AY

II. Ph−¬ng tr×nh vi ph©n

1. Kh¸i niÖm ph−¬ng tr×nh vi ph©n ....................................................................................21
1.1 Vµi m« h×nh dÉn ®Õn ph−¬ng tr×nh vi ph©n ...........................................................21
1.2 C¸c kh¸i niÖm .......................................................................................................22
1.3 Bµi to¸n Cauchy ....................................................................................................23

W

W

W

2. Gi¶i mét sè ph−¬ng tr×nh vi ph©n cÊp 1 ........................................................................24
2.1 Ph−¬ng tr×nh víi biÕn sè ph©n ly ...........................................................................24
2.2 Ph−¬ng tr×nh vi ph©n thuÇn nhÊt ...........................................................................26
2.3 Ph−¬ng tr×nh vi ph©n toµn phÇn .............................................................................28
2.4 Ph−¬ng tr×nh vi ph©n tuyÕn tÝnh cÊp 1 ...................................................................29
2.5 Ph−¬ng tr×nh Bernoully .........................................................................................33
2.6 Ph−¬ng tr×nh Clairaut ............................................................................................34
2.7 Ph−¬ng tr×nh Lagrange ..........................................................................................35

.C
OM

3. Ph−¬ng tr×nh vi ph©n tuyÕn tÝnh cÊp 2 ...........................................................................36
3.1 Kh¸i niÖm ph−¬ng tr×nh vi ph©n cÊp 2 ..................................................................36
3.2 NghiÖm cña ph−¬ng tr×nh vi ph©n tuyÕn tÝnh cÊp 2 ..............................................37
3.3 NghiÖm cña ph−¬ng tr×nh vi ph©n tuyÕn tÝnh kh«ng thuÇn nhÊt ...........................39
3.4 Ph−¬ng tr×nh vi ph©n tuyÕn tÝnh cÊp 2 hÖ sè h»ng ................................................41

OZ

4. HÖ ph−¬ng tr×nh vi ph©n ................................................................................................44
4.1 C¸c kh¸i niÖm .......................................................................................................44
4.2 HÖ ph−¬ng tr×nh vi ph©n tuyÕn tÝnh cÊp 1 hÖ sè h»ng ...........................................45

UC

III. Ph−¬ng tr×nh ®¹o hµm riªng

ON
.

1. Ph−¬ng tr×nh ®¹o hµm riªng tuyÕn tÝnh cÊp 1 ...............................................................49
1.1 Kh¸i niÖm ph−¬ng tr×nh ®¹o hµm riªng ................................................................49
1.2 Ph−¬ng tr×nh ®¹o hµm riªng tuyÕn tÝnh cÊp 1 .......................................................50
1.3 Ph−¬ng ph¸p ®Æc tr−ng ..........................................................................................51

YN
H

2. Ph−¬ng tr×nh ®¹o hµm riªng tuyÕn tÝnh cÊp 2 ...............................................................52
2.1 C¸c ®Þnh nghÜa ......................................................................................................52
2.2 Ph©n lo¹i ph−¬ng tr×nh ®¹o hµm riªng tuyÕn tÝnh cÊp 2.........................................53
2.3 D¹ng chÝnh t¾c ......................................................................................................54

W

W

W

.D
AY

KE

M

QU

3. C¸c ph−¬ng tr×nh ®¹o hµm riªng tuyÕn tÝnh cÊp 2 c¬ b¶n .............................................57
3.1 Bµi to¸n gi¸ trÞ biªn vµ gi¸ trÞ ban ®Çu ..................................................................57
3.2 Ph−¬ng ph¸p t¸ch biÕn gi¶i ph−¬ng tr×nh ®¹o hµm riªng ......................................58
3.3 Ph−¬ng tr×nh truyÒn nhiÖt mét chiÒu .....................................................................59
3.4 Ph−¬ng tr×nh truyÒn sãng mét chiÒu .....................................................................61
3.4 Ph−¬ng tr×nh Laplace ............................................................................................65

.C
OM
1

1

OZ

I. Lý thuyÕt chuçi
Chuçi sè

C¸c ®Þnh nghÜa vµ vÝ dô

ON
.

1.1

UC

Chuçi sè là sù më réng tù nhiªn cña tæng cho tr-êng hîp v« h¹n sè h¹n.

§Þnh nghÜa 1. Cho d·y sè thùc (an )n∈N . Khi ®ã tæng h×nh thøc v« h¹n

X

ak = a0 + a1 + · · · + ak + · · ·

YN
H

k=0

(1)

gäi lµ chuçi sè (thùc).

Sè ak gäi lµ sè h¹ng tæng qu¸t thø n cña chuçi (1). Tæng h÷u h¹n
n
X

QU

Sn =

ak = a0 + a1 + · · · + an

k=0

M

gäi lµ tæng riªng thø n cña chuçi.
n→∞

chuçi, vµ viªt

KE

NÕu lim Sn = S h÷u h¹n, th× ta nãi chuçi (1) héi tô. Khi ®ã, S gäi lµ tæng cña

.D
AY

S=


X

ak = a0 + a1 + · · · + an + · · ·

k=0

Tr-êng hîp ng-îc l¹i, tøc lµ lim Sn = ±∞ hoÆc kh«ng tån t¹i lim Sn , th× ta
n→∞

n→∞

nãi chuçi (1) ph©n kú.

W
W
W


X

xk = 1 + x + x2 + · · · xk + · · ·
k=0
1 − xn+1



nÕu x 6= 1

 1−x
Ta cã Sn = 1 + x + x2 + · · · xn = n + 1
nÕu x = 1

n+1


1 − (−1)


nÕu x = −1
2

VÝ dô. 1) XÐt chuçi h×nh häc

.C
OM
2

VËy, nÕu | x |≥ 1, th× chuçi


X

nÕu | x |< 1, th× chuçi


X

xk ph©n kú.

OZ

k=0

xk héi tô, vµ

k=0

xk = 1 + x + x2 + · · · xk + · · · =

k=0

1
1−x

1
dx

, ∀n ≥ 2.
x
n−1

YN
H

n−1
Z

ON
.


X
1 1
1
1
2) XÐt chuçi ®iÒu hßa
= 1 + + + ··· + ···
k
2 3
k
k=0
Tr-íc hÕt ta cã bÊt ®¼ng thøc

n

ThËt vËy, víi n − 1 ≤ x ≤ n, n ≥ 2, ta cã
dx

x

Suy ra,

Z2

KE

1
1
Sn = 1 + + · · · + ≥
2
n

dx
+
x

.D
AY

1

VËy, lim Sn = ∞. Do ®ã, chuçi
n→∞

3) XÐt chuçi


X
k=1

Z3

dx
+ ··· +
x

2

X
k=0

n+1
Z
n

dx
=
x

n+1
Z

dx
= ln(n + 1)
x

1

1
ph©n kú.
k

1
1
1
1
=
+
+ ···
+ ···
k(k − 1)
1·2 2·3
k(k + 1)

Ta cã

W

1
1
1
+
+ ··· +
1·2 2·3
n(n + 1)
1
1
1
1 1 1
=1−
.
= 1 − + − + ··· + −
2 2 3
n n+1
n+1

X
1
héi tô vµ cã tæng b»ng 1.
Suy ra, lim Sn = 1 . VËy, chuçi
n→∞
k(k − 1)
Sn =

W
W

1
dx
=
n−1
n−1

n

M

n

n−1
Z

1
1
1
≤ ≤
. Tõ ®ã
n
x
n−1

QU

n−1
Z

UC


X

k=1

.C
OM
3

1.2

Tiªu chuÈn héi tô

UC

§Þnh lý 1. (Tiªu chuÈn Cauchy) Chuçi (??) héi tô khi và chØ khi

OZ

D·y tæng riªng héi tô khi vµ chØ khi nã lµ d·y Cauchy. Tõ ®ã, ta cã tiªu chuÈn
sau

∀ε > 0, ∃N ∈ N sao cho ∀n > N, ∀p ∈ N : |an+1 + · · · + an+p | < ε.

ON
.

HÖ qu¶ 1. (§iÒu kiÖn cÇn )
NÕu chuçi (??) héi tô, th× lim an = 0.
n→∞

VÝ dô. 1) Chuçi


X

(−1)n = 1 − 1 + 1 − 1 + · · · víi an = (−1)n là ph©n kú v×

n=0

YN
H

@ lim an .
n→∞

QU


X
1
mÆc dï tháa lim an = 0 nh-ng ph©n kú. Ta dïng tiªu chuÈn
2) Chuçi
n→∞
n
n=1
Cauchy ®Ó chøng minh sù ph©n kú cña chuçi ®iÒu hoµ. Ta cã

1
1
+ ··· +
n+1
n+p
p
>
= 1/2; nÕu chän p = n.
n+p

M

|an+1 + · · · + an+p | =

C¸c tÝnh chÊt cña chuçi

.D
AY

1.3

KE

Do vËy, chuçi này ph©n kú v× kh«ng tháa tiªu chuÈn Cauchy víi ε = 1/2.

§Þnh lý 2. (TÝnh tuyÕn tÝnh) Cho

X
Khi ®ã, c¸c chuçi
(ak + bk ),

W

W

W

k=1


X

ak ,


X

k=0

X

bk lµ c¸c chuçi héi tô vµ α ∈ R.

k=0

αak còng héi tô vµ

k=1

X
k=0

(ak + bk ) =

X
k=0


X

ak +

k=0

X

αak = α


X

bk

k=1

ak .

k=0

Chøng minh. Suy ra trùc tiÕp tõ tÝnh chÊt cña giíi h¹n d·y.

2

.C
OM
4

§Þnh lý 3. (TÝnh kÕt hîp) Gi¶ sö chuçi


X

ak héi tô vµ cã tæng lµ S. XÐt chuçi


X

OZ

k=0

bk cã c¸c sè h¹ng
b0 = a0 + a1 + · · · + an0
b1 = an0 +1 + an0 +2 + · · · + an1
..
.

Khi ®ã, chuçi


X

ON
.

bk = ank−1 +1 + ank−1 +2 + · · · + ank

UC

k=0

bk còng héi tô vµ cã tæng b»ng S.

YN
H

k=0

Chøng minh. Ta cã Si0 = b0 + b1 + · · · bi = a0 + · · · + ani = Sni . VËy, d·y c¸c


X
X
bk lµ d·y con cña d·y c¸c tæng riªng cña chuçi
ak .
tæng riªng cña chuçi
k=0

k=0

Chuçi d-¬ng

M

2

QU

Tõ sù héi tô mét d·y suy ra sù héi tô cña c¸c d·y con vµ chóng cã cïng gi¸ trÞ
giíi h¹n víi d·y ®ã , ta cã ®iÒu ph¶i chømg minh.
2

KE

Trong phÇn này ta xÐt c¸c chuçi mà tÊt c¶ c¸c sè h¹ng ®Òu d-¬ng.

Chuçi d-¬ng

Chuçi


X

.D
AY

2.1

an ®-îc gäi lµ chuçi d-¬ng nÕu an > 0, víi mäi n.

n=1

Râ ràng chuçi d-¬ng cã d·y c¸c tæng riªng {Sn } ®¬n ®iÖu t¨ng nªn sÏ héi tô nÕu
tháa thªm ®iÒu kiÖn bÞ chÆn trªn.

W

§Þnh lý 4. Chuçi d-¬ng


X

an héi tô khi vµ chØ khi d·y c¸c tæng riªng {Sn } bÞ

n=1

W

W

chÆn trªn.
Tõ ®ã suy ra chuçi d-¬ng


X
n=1

an ph©n kú khi và chØ khi lim Sn = +∞.
n→∞

.C
OM
5

C¸c dÊu hiÖu héi tô cña chuçi d-¬ng

§Þnh lý 5. (Tiªu chuÈn so s¸nh) Cho hai chuçi d-¬ng


X

an vµ

n=1

n=1

an ph©n kú, th×

n=1


X

bn ph©n kú.

ON
.

b) NÕu

n=1

X

bn .

n=1

UC

1) Gi¶ sö an ≤ bn , ∀n ∈ N. Khi ®ã


X
X
a) NÕu
bn héi tô, th×
an héi tô.


X

OZ

2.2

n=1

an
= K. Khi ®ã
n→∞ bn


X
X
bn héi tô suy ra
an héi tô.
a) NÕu K < +∞, th×
n=1

b) NÕu K > 0, th×


X

YN
H

2) Gi¶ sö lim

n=1

bn ph©n kú suy ra

n=1

c) NÕu 0 < K < +∞, th×


X

an ph©n kú.

n=1


X

an hoÆc cïng héi tô hoÆc cïng ph©n

n=1

QU

n=1

bn vµ


X

kú.

(a)

(b)

n=1
(b)

n=1

KE

n=1

M

Chøng minh. 1) Tõ gi¶ thiÕt suy ra d·y c¸c tæng riªng {Sn } và {Sn } cña c¸c



X
X
X
(a)
(b)
an và
bn còng tháa bÊt ®¼ng thøc Sn ≤ Sn . Tõ ®ã, nÕu
bn
chuçi
(a)

héi tô, th× {Sn } bÞ chÆn trªn, kÐo theo {Sn } còng bÞ chÆn trªn. Do ®ã


X

an

n=1

.D
AY

héi tô. Tr-êng hîp cßn l¹i lý luËn t-¬ng tù.
2) Sö dông 1).

W

VÝ dô. 1) XÐt sù héi tô cña chuçi


X
n=0

2n

2n

2

1
. §©y là chuçi d-¬ng. Ta cã
+ sin2 n

1
1
≤ n,
2
2
+ sin n

∀n ∈ N.

W

W


X
1
So s¸nh víi chuçi héi tô
, suy ra chuçi ®· cho héi tô.
2n
n=0

.C
OM
6

1

an
n+ n
= lim
lim
=1
1
n→∞ bn
n→∞
n

OZ

n=1

1
√ . Ta cã
n+ n

UC

2) XÐt sù héi tô cña chuçi


X

YN
H

ON
.


X
1
So s¸nh víi chuçi (ph©n kú, xem vÝ dô tr-íc)
suy ra chuçi ®· cho ph©n kú.
n
n=1

X
1
, s ∈ R (®-îc gäi
Khi dïng tiªu chuÈn so s¸nh ta th-êng so s¸nh víi chuçi
s
n
n=1
lµ chuçi Dirichlet) mà sù héi tô cña nã ®-îc cho bëi:

X
1
héi tô khi vµ chØ khi s > 1.
s
n
n=1

MÖnh ®Ò 1. Chuçi

M

QU

X

§Þnh lý 6. (DÊu hiÖu Cauchy) Gi¶ sö
an lµ chuçi d-¬ng vµ lim n an = K.
n→∞
Khi ®ã
X
1) NÕu K < 1, th× chuçi
an héi tô.
X
2) NÕu K > 1, th× chuçi
an ph©n kú.

VÝ dô. 1) Chuçi

KE

Chó ý r»ng nÕu K = 1 ta ch-a thÓ kÕt luËn g× vÒ sù héi tô hay ph©n kú cña chuçi.

X
2n

.D
AY

n=1

K = lim

n→∞


n

2
an = lim √
= 2 > 1.
n
n→∞
n2

2

(1 − 1/n)n héi tô v×

n=1

W

W

2) Chuçi


X

ph©n kú v×

n2

c = lim

n→∞


n
an = lim (1 − 1/n)n = e−1 = 1/e < 1.
n→∞

W

§Þnh lý 7. (DÊu hiÖu D0 Alembert) Gi¶ sö
K. Khi ®ã

X

an lµ chuçi d-¬ng vµ lim

n→∞

an+1
=
an

.C
OM
7

X

1) NÕu K < 1, th× chuçi

X

an ph©n kú.

OZ

2) NÕu K > 1, th× chuçi

an héi tô.

UC

Còng nh- dÊu hiÖu Cauchy, khi K = 1 ta ch-a cã th«ng tin vÒ sù héi tô hay ph©n
kú cña chuçi.

an+1
d = lim
= lim
n→∞ an
n→∞ 

n
n+1 

n

ON
.


X
(n + 1)!
n!
héi tô v× ta cã an+1 =

VÝ dô. Chuçi
n
n
(n + 1)n+1
n=1

1
= 1/e < 1.
n→∞ (1 + 1/n)n

= lim

n=1

VÝ dô. 1) XÐt chuçi


X
n=2

1

QU

hoÆc cïng héi tô hoÆc cïng ph©n kú.

YN
H

§Þnh lý 8. (DÊu hiÖu tÝch ph©n) Cho hàm sè f (x) > 0 và ®¬n ®iÖu gi¶m trªn
[1, ∞). §Æt an = f (n), khi ®ã
Z +∞

X
an và
f (x)dx

1
. C¸c sè h¹ng an chÝnh là f (n), víi hàm f (x) =
n ln n

M

1
xÐt trªn [2, +∞). Ta cã
x ln x
Z +∞

KE
2

+∞

.D
AY

Z

VËy tÝch ph©n

+∞
1

dx = ln(ln x)
=∞
2
x ln x

f (x)dx ph©n kú. Do ®ã chuçi ph©n kú.

1

2) XÐt chuçi Dirichlet (xem mÖnh ®Ò 1)

W

W

W

R +∞ 1
dx héi tô. Ta có
1
xs
Z
1

+∞


X
1
. Chuçi này héi tô khi và chØ khi
s
n
n=1



ln x
1
dx = x1−s1 ∞

xs

1−s 1

nÕu s = 1
nÕu s 6= 1

Tõ ®ã suy ra chuçi Dirichlet héi tô khi s > 1, ph©n kú khi s ≤ 1.

.C
OM
8

Chuçi víi dÊu bÊt kú

Trong bài này ta xÐt chuçi víi sè h¹ng tæng qu¸t cã dÊu tïy ý.

Chuçi ®an dÊu

UC

3.1

Chuçi ®an dÊu là chuçi cã d¹ng

(−1)n an = a0 − a1 + a2 − a3 + · · ·

(1)

ON
.


X

OZ

3

n=0

trong ®ã an > 0, ∀n (hoÆc an < 0).

n→∞

VÝ dô. XÐt chuçi


X
(−1)n

YN
H

§Þnh lý 9. (DÊu hiÖu Leibnitz) Gi¶ sö chuçi ®an dÊu (1) cã an > 0, ∀n. Khi ®ã
nÕu d·y {an } ®¬n ®iÖu gi¶m và lim an = 0 th× chuç ®an dÊu (1) héi tô.

. §©y là chuçi ®an dÊu víi an = 1/n. D·y này ®¬n
n
®iÖu gi¶m và dÇn ®Õn 0 nªn theo tiªu chuÈn Leibnitz nã héi tô.

Héi tô tuyÖt ®èi

M

3.2

QU

n=1

héi tô

KE

§Þnh nghÜa 2. Ta nãi chuçi sè


X

an héi tô tuyÖt ®èi nÕu chuçi (d-¬ng)

n=1


X

|an |

n=1

.D
AY

MÖnh ®Ò 2. NÕu mét chuçi héi tô tuyÖt ®èi th× héi tô.
Chøng minh. Sö dông tiªu chuÈn Cauchy ®Ó mét chuçi héi tô.

2

W

W

W

NhËn xÐt. §iÒu ng-îc l¹i cña ph¸t biÓu trong mÖnh ®Ò là kh«ng ®óng. Ch¼ng

X
(−1)n−1
h¹n, chuçi ®iÒu hoà ®an dÊu
héi tô nh-ng kh«ng héi tô tuyÖt ®èi.
n
n=1
Mét chuçi héi tô nh-ng chuçi trÞ tuyÖt ®èi ph©n kú th× ta nãi chuçi ®ã b¸n héi
tô.

§Þnh lý 10. (Ho¸n vÞ c¸c sè h¹ng) NÕu mét chuçi héi tô tuyÖt ®èi th× khi ho¸n
vÞ tïy ý c¸c sè h¹ng ta ®-îc chuçi míi còng héi tô tuyÖt ®èi và cã cïng tæng nhchuçi ban ®Çu.

.C
OM
9

OZ

Trong dÞnh lý trªn, gi¶ thiÕt héi tô tuyÖt ®èi là ®iÒu kiÖn tiªn quyÕt, nhu sÏ
thÊy trong ®Þnh lý sau ®©y:

Chuçi hàm

ON
.

4

UC

§Þnh lý 11. (Riemann) Trong mét chuçi b¸n héi tô, b»ng c¸ch ho¸n vÞ c¸c sè
h¹ng cã thÓ làm cho chuçi míi hoÆc cã tæng b»ng mét sè cho tr-íc bÊt kú hoÆc
ph©n kú.

Trong bài này ta nghiªn cøu chuçi mà c¸c sè h¹ng là c¸c hàm sè x¸c ®Þnh trªn
tËp D ⊂ R nào ®ã.

Kh¸i niÖm chuçi hàm - Sù héi tô và héi tô ®Òu

YN
H

4.1

Cho d·y hàm sè {un (x)}∞
n=1 x¸c ®Þnh trªn tËp D ⊂ R. Tæng h×nh thøc:

X

un (x) = u1(x) + · · · + un (x) + · · ·

QU

n=1

(2)

M

®-îc gäi lµ chuçi hàm x¸c ®Þnh trªn D víi sè h¹ng tæng qu¸t un (x). Tæng (h÷u
h¹n) cña n sè h¹ng ®Çu tiªn ®-îc gäi lµ tæng riªng thø n:

KE

Sn (x) := u1 (x) + · · · + un (x).

.D
AY

§Þnh nghÜa 3. Ta nãi chuçi hàm (2) héi tô t¹i x0 ∈ D nÕu d·y {Sn (x0)} héi tô.
Nãi c¸ch kh¸c, d·y c¸c tæng riªng héi tô tíi x0 . Ta nãi chuçi hàm (2) héi tô (tõng
®iÓm) trªn D vÒ hàm S(x) nÕu nã héi tô t¹i mçi ®iÓm x0 ∈ D và tæng t-¬ng øng
là S(x0 ).
VÝ dô. Chuçi hàm


X

xn = x + x2 + x3 + · · · héi tô trªn kho¶ng (−1, 1) vÒ

n=1

W

x
(tæng cña cÊp sè nh©n lïi v« h¹n!). Chuçi này ph©n kú trªn
hàm S(x) =
1−x
{|x| ≥ 1}.

W

W


X
Mét chuçi
un (x) héi tô trªn D vÒ hàm S(x) cã thÓ diÔn ®¹t nh- sau:
n=1

∀x ∈ D, ∀ε > 0, tån t¹i sè tù nhiªn N (ε, x) sao cho |Sn (x) − S(x)| < ε.

.C
OM
10

OZ

§Þnh nghÜa 4. (Sù héi tô ®Òu) Trong ®Þnh nghÜa trªn nÕu cã thÓ chän ®-äc sè tù
nhiªn N kh«ng phô thuéc vào x ∈ D th× sù héi tô ®ã ®-îc gäi lµ héi tô ®Òu.
Theo ®Þnh nghÜa, tiªu chuÈn Cauchy cho sù héi tô ®Òu ph¸t biÓu nh- sau:
un (x) héi tô ®Òu trªn D khi và chØ khi:

UC

§Þnh lý 12. Chuçi


X
n=1

ON
.

∀ε > 0, ∃N (ε) ∈ N : ∀n > N, ∀p ∈ N : |un+1 (x) + · · · + un+p (x)| < ε, ∀x ∈ D.

X
cos nx
h?i t? d?u trên R. ThËt vËy, ta cã
VÝ dô. Chuçi
n(n + 1)
n=1

QU

YN
H

cos(n + p)x
cos(n + 1)x
+ ··· +
|
(n + 1)(n + 2)
(n + p)(n + p + 1)
1
1
+ ··· +
, ∀x ∈ R

(n + 1)(n + 2)
(n + p)(n + p + 1)
1
1
1
1
=

+ ··· +

n+1 n+2
n+p n+p+1
1
1
1

<
.
=
n+1 n+p+1
n+1

|un+1 (x) + · · · + un+p (x)| = |

M

BiÓu thøc cuèi cïng cã thÓ làm cho bÐ h¬n ε > 0 tuú ý miÔn là n ®ñ lín víi bÊt
kú p ∈ N và víi mçi x ∈ R.

KE

§Þnh lý 13. (DÊu hiÖu Weierstrass) Gi¶ sö
sup |un (x)| ≤ an ,

∀n ∈ N.

.D
AY

x∈D

Khi ®ã nÕu chuçi sè


X
n=1

un (x) héi tô ®Òu trªn D.

n=1

C¸c tÝnh chÊt cña chuçi hàm héi tô ®Òu

W

4.2

an héi tô, th× chuçi hàm


X

W

W

§Þnh lý 14. (TÝnh liªn tôc cña tæng) NÕu chuçi hàm gåm c¸c hàm liªn tôc trªn
D héi tô ®Òu vÒ hàm S(x) th× S(x) liªn tôc trªn D.
§Þnh lý này là mét ®iÒu kiÖn cÇn cho sù héi tô ®Òu cña chuçi c¸c hàm liªn tôc.

.C
OM
11

VÝ dô. XÐt chuçi hàm x +


X

xn (x − 1) gåm c¸c hàm liªn tôc trªn D = [0, 1].

n=1

§Þnh lý 15. (TÝch ph©n qua chuçi) NÕu chuçi hàm


X

UC

OZ

n
Tæng riªng thø n cña chuçi này là
( Sn (x) = x . Do ®ã d·y c¸c tæng riªng héi tô
0 0≤x<1
vÒ hàm (kh«ng liªn tôc) S(x) =
. VËy sù héi tô là kh«ng ®Òu.
1 x=1

un (x) gåm c¸c hàm liªn
∞ Z
X

ON
.

n=1

tôc trªn [a, b] héi tô ®Òu trªn ®o¹n này, th× chuçi tÝch ph©n

n=1

Z bX

un (x)dx =

∞ Z
X

b

un (x)dx héi

a

un (x)dx.

YN
H

tô và

b

a n=1

n=1

a

(Tøc là cã thÓ tÝch ph©n tõng sè h¹ng cña chuçi).

QU


X
xn+1
VÝ dô. TÝnh tæng cña chuçi
v?i |x| < 1.
n+1
n=0

X
tn trªn [0, x] (nÕu x ≤ 0 th× xÐt ®o¹n [x, 0]).
Cè ®Þnh x víi |x| < 1, xÐt chuçi
n=0

M

Chuçi này héi tô ®Òu trªn [0, x] vÒ hàm

1
. Ta cã
1−t

.D
AY

KE


∞ Z x
X
X
xn+1
=
tn dt
n
+
1
0
n=0
n=0
Z x
Z xX

dt
n
= − ln(1 − x).
t dt =
=
0 n=0
0 1−t

§Þnh lý 16. (§¹o hàm qua chuçi) Cho chuçi hàm


X

un (x) gåm c¸c hàm kh¶

n=1

W

vi liªn tôc trªn [a, b]. NÕu chuçi này héi tô tíi x0 ∈ [a, b] nào ®ã và chuçi c¸c


X
X
0
®¹o hàm
un (x) héi tô ®Òu trªn [a, b] th× chuçi hàm
un (x) còng héi tô ®Òu
n=1

n=1

W

W

trªn [a, b] vÒ hàm S(x) kh¶ vi và ta cã
0

S (x) =


X
n=1

un (x)

!0

=


X
n=1

u0n (x).

.C
OM
12

Chuçi lòy thõa

5.1

Kh¸i niÖm chuçi lòy thõa - B¸n kÝnh héi tô

X

an xn = a0 + a1x + a2x2 + · · ·

n=0


X

ON
.

hoÆc, mét c¸ch tæng qu¸t, chuçi lòy thõa t¹i x0 cã d¹ng:

UC

Chuçi hàm d¹ng sau ®©y ®-îc gäi lµ chuçi lòy thõa

OZ

5

an (x − x0)n = a0 + a1(x − x0 ) + a2(x − x0)2 + · · ·

n=0

(3)

(4)

YN
H

C¸c an ®-îc gäi lµ c¸c hÖ sè. Chuçi (4) dÔ dàng ®-a vÒ (3) b»ng c¸ch ®Æt
X := x − x0 .

QU

TËp c¸c ®iÓm x mà chuçi lòy thõa (3) héi tô ®-îc gäi lµ miÒn héi tô cña nã.
MiÒn héi tô cña chuçi lòy thõa lu«n kh¸c rçng (v× Ýt nhÊt, chuçi lòy thõa héi tô
t¹i 0).

M

MÖnh ®Ò 3. NÕu chuçi lòy thõa (3) héi tô t¹i x0 6= 0 th× nã héi tô tuyÖt ®èi trªn
(−|x0|, |x0|).

X
an xn0 héi tô, nªn lim an xn0 = 0. Do
Chøng minh. Theo gi¶ thiÕt chuçi sè
n→∞

n=0

KE

®ã, tån t¹i sè M > 0 sao cho

|an xn0 | ≤ M,

∀n ∈ N

.D
AY

Víi x ∈ (−|x0|, |x0|) cè ®Þnh, xÐt hai chuçi d-¬ng
Ta cã


X

n

|an x | và

n=0

n
n

x
n
n x
|an x | = |an x0 | ≤ M .
x0
x0


X
n=0

n
x
M .
x0

W

W

W

n

X
x
Mà chuçi
M héi tô (cÊp sè nh©n lïi v« h¹n) nªn chuçi
|an xn | còng
x
0
n=0
n=0

X
an xn héi tô tuyÖt ®èi trªn (−|x0|, |x0|).
2
héi tô. VËy chuçi

X

n=0

Tõ mÖnh ®Ò này ta dÔ dàng suy ra ®Þnh lý sau ®©y m« t¶ miÒn héi tô cña chuçi
lòy thõa.

.C
OM
13

OZ

§Þnh lý 17. Víi mçi chuçi lòy thõa (3) lu«n tån t¹i duy nhÊt sè R ∈ [0, +∞] sao
cho chuçi héi tô tuyÖt ®èi khi |x| < R và ph©n kú khi |x| > R.
Sè R trong ®Þnh lý trªn ®-îc gäi lµ b¸n kÝnh héi tô cña chuçi lòy thõa.

[−R, R),

(−R, R],

(−R, R).

ON
.

[−R, R],

UC

NhËn xÐt. NÕu R = 0, th× miÒn héi tô chØ gåm ®iÓm 0, trong khi nÕu R = ∞ th×
miÒn héi tô là R. NÕu R > 0 h÷u h¹n th× miÒn héi tô cã mét trong bèn d¹ng sau:

MÖnh ®Ò 4. (C«ng thøc tÝnh b¸n kÝnh héi tô) Ta cã

YN
H

1
|an |
R = lim p
= lim
n
n→∞
|an | n→∞ |an+1 |
(nÕu tån t¹i c¸c giíi h¹n).
VÝ dô. 1) Chuçi


X
xn

n!

cã b¸n kÝnh héi tô là

QU

n=0

1
R = lim p
= +∞.
n→∞ n 1/n!

KE

M

VËy chuçi héi tô kh¾p n¬i.

X
xn
cã b¸n kÝnh héi tô là
|
2) Chuçi
n
+
1
n=0

.D
AY

R = lim

n→∞

|an |
n+2
= lim
= 1.
n→∞
|an+1 |
n+1

Ngoài ra, chuçi héi tô t¹i x = −1, ph©n kú t¹i x = 1. Do ®ã, miÒn héi tô cña
chuçi dã cho là [−1, 1).

C¸c tÝnh chÊt cña chuçi lòy thõa

W

5.2

W

§Þnh lý 18. (Abel) Gi¶ sö R > 0 là b¸n kÝnh héi tô cña chuçi lòy thõa

W

Khi ®ã chuçi héi tô ®Òu trªn ®o¹n [α, β] ⊂ (−R, R) bÊt kú.
HÖ qu¶ 2. Tæng cña chuçi lòy thõa liªn tôc trªn (−R, R).


X
n=0

an xn .

.C
OM
14

§Þnh lý 19. (§¹o hàm chuçi lòy thõa) Cho chuçi lòy thõa


X

an xn víi b¸n kÝnh

n=0

UC

OZ

héi tô R. Khi ®ã chuçi c¸c ®¹o hàm còng cã b¸n kÝnh héi tô R và cã thÓ ®¹o
hàm tõng tõ:
!0

X
an xn = a1 + 2a2 x + 3a3 x2 + · · ·
n=0

ON
.

HÖ qu¶ 3. Tæng cña chuçi lòy thõa lµ kh¶ vi v« vµ chuçi c¸c ®¹o hàm cÊp m tïy
ý cña nã cã cïng b¸n kÝnh héi tô víi chuçi ban ®Çu.
§Þnh lý 20. (TÝch ph©n chuçi lòy thõa) Cho chuçi lòy thõa


X

an xn víi b¸n kÝnh

n=0

QU

VÝ dô. Chuçi


X

YN
H

héi tô R > 0. Khi ®ã chuçi c¸c tÝch ph©n còng cã b¸n kÝnh héi tô R và cã thÓ
tÝch ph©n tõng tõ:
!
Z x X


X
an n+1
n
x .
an t dt =
n+1
0
n=0
n=0
xn cã b¸n kÝnh héi tô là R = 1. V?i |x| < 1 ta có

n=0

X
1
=
xn = 1 + x + x2 + · · ·
1 − x n=0

KE

M

Thay x b?i −x và −x2 ta du?c

.D
AY

1
= 1 − x + x2 − x3 + · · · + (−1)n xn + · · ·
1+x

W

W

W

1
= 1 − x2 + x4 − x6 + · · · + (−1)2n x2n + · · ·
1 + x2
Tích phân các chu?i này, ta thu du?c các khai tri?n
Z x
x2 x3
dt
xn+1
=x−
+
− · · · + (−1)n
+ ···
ln(1 + x) =
2
3
n+1
0 1+t
Z x
2n+1
x3 x5
dt
n x
+

·
·
·
+
(−1)
+ ···
=
x

arctgx =
2
3
5
2n + 1
0 1+t

.C
OM
15

5.3

Khai triÓn hàm thành chuçi lòy thõa

an xn , ∀x ∈ (a, b).

UC

f (x) =


X

OZ

Ta nãi hàm sè f (x) khai triÓn ®-îc thành chuçi lòy thõa trªn kho¶ng (a, b) nÕu
f (x) là tæng cña mét chuçi lòy thõa héi tô trªn (a, b). Nãi c¸ch kh¸c,

n=0


X

an xn trªn (−R, R)

ON
.

§Þnh lý 21. NÕu f (x) khai triÓn ®-îc thành chuçi lòy thõa

n=0

(v?i R > 0) th× f (x) kh¶ vi v« h¹n trªn (−R, R) và
f (n) (0)
n!

YN
H

an =

M

n=0

QU

Nh- vËy, nÕu hàm sè khai triÓn ®-îc thành chuçi lòy thõa th× chuçi lòy thõa
®ã chÝnh là chuçi Taylor cña nã. Tuy nhiªn, hàm sè kh¶ vi v« h¹n ch-a ch¾c khai
triÓn ®-îc thành chuçi lòy thõa, tøc(là chuçi Taylor cã thÓ kh«ng héi tô vÒ hàm
2
e−1/x nÕu x 6= 0
sè ®ã. Ch¼ng h¹n hàm sè f (x) =
cã f (n) (0) = 0, ∀n, nªn
0
nÕu x = 0

X
0 = 0 6= f (x).
chuçi MacLaurin là

KE

§Þnh lý 22. NÕu f (x) kh¶ vi v« h¹n và tån t¹i M > 0 sao cho
|f (n) (x)| ≤ M,

∀x ∈ (−R, R), ∀n,

5.4

.D
AY

th× f (x) khai triÓn ®-îc thành chuçi lòy thõa trªn (−R, R)

Khai triÓn thành chuçi lòy thõa mét sè hàm s¬ cÊp

W

1) Hàm mò: f (x) = ex
xn
x x2
+
+ ··· +
+ ···
1! 2!
n!

Khai triÓn này ®óng ∀x ∈ R.
2) Hàm logarithm: f (x) = ln(1 + x) (xem vÝ dô tr-íc)
Z x
x2 x3
dt
xn+1
=x−
+
− · · · + (−1)n
+ ···
ln(1 + x) =
2
3
n+1
0 1+t

W
W

ex = 1 +

.C
OM
16

(1 + x)α = 1 +


X
α(α − 1) . . . (α − n + 1)

n!

UC

n=1

xn .

OZ

MiÒn héi tô là (−1, 1].
3) Hàm lòy thõa: f (x) = (1 + x)α, α ∈ R

x2 x4
x2n
+
− · · · + (−1)n
+ ···
2!
4!
(2n)!

YN
H

cos x = 1 −

ON
.

Chuçi khai triÓn héi tô víi |x| < 1, ngoài ra cã thÓ héi tô t¹i hai ®Çu mót tuú theo
α cô thÓ.
4) Hàm cos x:
Víi mçi x ∈ R ta cã:

5) Hàm sin x:
Víi mçi x ∈ R ta cã:

6

x3 x5
x2n+1
+
− · · · + (−1)n
+ ···
3!
5!
(2n + 1)!

QU

sin x = x −

Khai triÓn Fourier

6.1

KE

M

Trong phÇn này ta xÐt khai triÓn hàm sè thành chuçi c¸c hàm l-îng gi¸c là lo¹i
chuçi hàm ®-îc dïng nhiÒu trong c¸c bài to¸n vËt lý kü thuËt.

Chuçi l-îng gi¸c

.D
AY

Chuçi hàm cã d¹ng sau ®-îc gäi lµ chuçi l-îng gi¸c
a0 X
+
(an cos nx + bn sin nx)
2
n=1

(5)

W

trong ®ã a0, a1, a2, . . . , b1, b2, . . . ®-îc gäi lµ c¸c hÖ sè.

W

W

Ta nãi hàm f (x) khai triÓn ®-îc thành chuçi l-îng gi¸c nÕu nã là tæng cña mét
chuç c¸c hµm l-îng gi¸c d¹ng (5) héi tô trªn R. HiÓn nhiªn c¸c hàm l-îng gi¸c
trong hÖ hàm sau cã khai triÓn (tÇm th-êng) thành chuçi hàm l-îng gi¸c:
H := {cos mx, sin nx},

víi m = 0, ∞, n = 1, ∞

.C
OM
17

[−π, π], theo nghÜa:

= 0, ∀m, n,
= 0, ∀m 6= n,

−π
π
2

cos nxdx =

Z

−π

π
2

sin nxdx = π, ∀n ≥ 1;

−π

Z

π

dx = 2π.

ON
.

Z

OZ

= 0, ∀m, n,

UC

MÖnh ®Ò 5. HÖ hàm H trùc giao trªn ®o¹n
Z π
cos mx sin nxdx
Z−π
π
cos mx cos nxdx
Z−π
π
sin mx sin nxdx

−π

2

YN
H

Chøng minh. KiÓm tra trùc tiÕp.

QU

MÖnh ®Ò 6. NÕu f (x) khai triÓn ®-îc thành chuçi l-îng gi¸c th× c¸c hÖ sè cña
khai triÓn (còng gäi là c¸c hÖ sè Fourier) cho bëi c«ng thøc:
Z
1 π
am =
f (x) cos mxdx, m = 0, 1, 2, . . .
πZ −π
1 π
f (x) sin nxdx,
n = 1, 2, . . .
bn =
π −π

M

§Ó ý r»ng nÕu f (x) kh¶ tÝch trªn [−π, π] th× c¸c hÖ sè Fourier cña nã là tån
t¹i, tøc là thiÕt lËp ®-îc chuçi Fourier cña f (x). Tuy nhiªn chuçi này ch-a ch¾c
héi tô vÒ hàm f (x). §Þnh lý sau minh häa nhËn xÐt này.

.D
AY

KE

§Þnh lý 23. (Dirichlet) Gi¶ sö f (x) là hàm tuÇn hoàn chu kú 2π, ®¬n ®iÖu tõng
khóc vµ bÞ chÆn trªn mçi chu kú. Khi ®ã tæng cña chuçi Fourier cña nã t¹i x0
b»ng
!
1
lim f (x) + lim f (x) .
2 x→x−0
x→x+
0

W

HÖ qu¶ 4. Víi c¸c gi¶ thiÕt trong ®Þnh lý Dirichlet, f (x) b»ng tæng cña chuçi
Fourier cña nã t¹i nh÷ng ®iÓm liªn tôc.

6.2

Râ ràng, nÕu f (x) là hàm lÎ th× c¸c hÖ sè Fourier am = 0; trong khi nÕu f (x) là
hàm ch½n th× c¸c hÖ sè Fourier bn = 0. V× vËy, Chuçi Fourier cña c¸c hàm ch½n
kh«ng chøa c¸c hàm sin, trong khi chuçi Fourier cña c¸c hàm lÎ th× kh«ng chøa
c¸c hàm cosin.

W
W

Khai triÓn Fourier cña hàm ch½n, hàm lÎ

.C
OM
18

6.3

Khai triÓn Fourier cña hàm tuÇn hoàn cã chu kú kh¸c 2π

t=


.
L

tL
) cã chu kú là 2π vµ khai triÓn Fourier cña f (x) là:
π

UC

Khi ®ã hàm sè g(t) := f (

OZ

Gi¶ sö f (x) tuÇn hoàn chu kú 2L víi L 6= π. XÐt phÐp biÕn ®æi

tL
a0 X
f ( ) = g(t) =
+
(an cos nt + bn sin nt).
π
2
n=1
V× vËy:

ON
.

a0 X
nπx
nπx
+
+ bn sin n
).
(an cos
2
L
L
n=1

YN
H

f (x) =

C¸c hÖ sè cña khai triÓn cho bëi c«ng thøc sau:

1 Rπ
1 RL
nπx
dx, n = 0, 1, 2, . . .
g(t) cos ntdt =
f (x) cos
−π
−L
π
L
L
1 Rπ
1 RL
nπx
dx, n = 1, 2, . . .
=
g(t) sin ntdt =
f (x) sin
−π
−L
π
L
L

bn

Th¸c triÓn tuÇn hoàn

M

6.4

QU

an =

.D
AY

KE

Víi c¸c hàm sè ®-îc cho trªn mét ®o¹n [a, b] nào ®ã, ta cã thÓ më réng thành
mét hàm sè tuÇn hoàn trªn c¶ trôc sè R. C«ng viÖc ®ã ®-îc gäi lµ th¸c triÓn
tuÇn hoàn mét hàm sè. NÕu hàm sè ®-îc cho trªn [−π, π], ta th¸c triÓn tuÇn
hoàn b»ng c¸ch ®Æt


nÕu − π < x ≤ π
f (x)
f˜(x) = f (π)
nÕu x = −π


f (x − k2π) nÕu − π + k2π < x ≤ π + k2π, k ∈ Z.

W

NÕu hàm sè chØ ®-îc cho trªn [0, π], ta cã thÓ më réng hàm f (x) thành hàm x¸c
®Þnh trªn [−π, π] b»ng c¸ch sau ®©y:

W

W

Th¸c triÓn ch½n: Víi x ∈ [−π, 0], ta ®Æt f (x) = f (−x).
Th¸c triÓn lÎ: Víi x ∈ [−π, 0], ta ®Æt f (x) = −f (−x).

.C
OM
19

OZ

Khi ®ã ta thu ®-îc c¸c hàm ch½n hoÆc lÎ t-¬ng øng trªn [−π, π].
NÕu hàm sè cho trªn kho¶ng bÊt kú, ta cã thÓ ®-a vÒ ®o¹n [0, π], hoÆc [−π, π]
b»ng c¸ch \co gi·n" ®o¹n này.
π−x
thành chuçi Fourier trªn [0, 2π]. Th¸c
2
triÓn tuÇn hoàn hàm sè ®· cho lªn toàn trôc sè ta ®-îc mét hàm tuÇn hoàn chu
kú 2π, và là hàm lÎ. Ta tÝnh c¸c hÖ sè:
Z
1 2π π − x
a0 =
dx = 0,
π Z0
2
1 2π π − x
an =
cos nxdx = 0,
π Z0
2
1
1 2π π − x
bn =
sin nxdx = .
π 0
2
n

YN
H

ON
.

UC

VÝ dô. Khai triÓn hàm sè f (x) =

V× vËy

π − x X sin nx
=
.
2
n
n=1

TÝch ph©n Fourier

M

6.5

QU

Khai triÓn này ®óng t¹i c¸c ®iÓm liªn tôc cña hàm th¸c triÓn. T¹i x = 0 hay
x = 2π, vÕ ph¶i b»ng kh«ng và kh¸c vÕ tr¸i.

KE

Gi¶ sö f (x) là hàm tuÇn hoàn chu k? 2π cã khai triÓn Fourier:
f (x) =

.D
AY

víi c¸c hÖ sè:

k=1


Z
1 π


f (x) cos kxdx, k = 0, 1, 2, . . .
ak =
π Z −π
1 π


f (x) sin kxdx, k = 1, 2, . . .
bk =
π −π

W

NÕu f (x) là hàm kh¶ tÝch tuyÖt ®èi trªn R th× c¸c hÖ sè cã thÓ 00 liªn tôc ho¸00
thành hàm x¸c ®Þnh trªn R:
Z
1 +∞
f (x) cos sxdx
a(s) =
π Z−∞
1 +∞
b(s) =
f (x) sin sxdx
π −∞

W
W

a0 X
+
(ak cos nx + bk sin kx)
2

.C
OM
20

W

W

W

.D
AY

KE

M

QU

YN
H

ON
.

UC

OZ

C¸c tÝch ph©n ë vÕ ph¶i ®-îc gäi lµ biÕn ®æi Fourier cosin và sin t-¬ng øng cña
hàm f (x).

.C
OM
21

1

OZ

II. Ph-¬ng tr×nh vi ph©n
Kh¸i niÖm ph-¬ng tr×nh vi ph©n

1.1

YN
H

ON
.

UC

Trong rÊt nhiÒu lÜnh vùc øng dông, chuyÓn ®éng cña mét hÖ ®-îc m« h×nh hãa
bëi c¸c ph-¬ng tr×nh vi ph©n, tøc là ph-¬ng tr×nh cã chøa c¸c ®¹o hàm cña Èn
hàm cÇn t×m. Ch¼ng h¹n, trong c¬ häc cæ ®iÓn (®Þnh luËt Newton), trong thiªn
v¨n häc (sù chuyÓn ®éng cña c¸c hành tinh), trong hãa häc (c¸c ph¶n øng ho¸
häc), trong sinh häc (sù ph¸t triÓn cña d©n sè), trong ®iÖn tö... Trong hÇu hÕt c¸c
lÜnh vùc nhu thÕ, bài to¸n chung nhÊt là m« t¶ nghiÖm cña c¸c ph-¬ng tr×nh này
(c¶ vÒ ®Þnh tÝnh lÉn vÒ ®Þnh l-îng).

Vài m« h×nh dÉn ®Õn ph-¬ng tr×nh vi ph©n

QU

• Sù r¬i tù do. XÐt mét vËt cã khèi l-îng m ®-îc th¶ r¬i tù do trong khÝ quyÓn
gÇn mÆt ®Êt. Theo ®Þnh luËt II Newton, chuyÓn ®éng cña vËt ®ã cã thÓ m« t¶ bëi
ph-¬ng tr×nh
F = ma,
(1)

.D
AY

KE

M

trong ®ã F là hîp lùc t¸c ®éng lªn vËt và a là gia tèc chuyÓn ®éng. Hîp lùc F
cã thÓ gi¶ thiÕt chØ bao gåm lùc hÊp dÉn (tØ lÖ víi khèi l-îng cña vËt và h-íng
xuèng) và lùc c¶n (tØ lÖ víi vËn tèc chuyÓn ®éng và h-íng lªn trªn). Ngoài ra,
dv
do gia tèc chuyÓn ®éng a =
nªn (1) cã thÓ viÕt d-íi d¹ng
dt
m

dv
= mg − γv,
dt

(2)

trong ®ã g ≈ 9, 8m/s2 là gia tèc träng tr-êng, còn γ là hÖ sè c¶n. VËy vËn tèc v
cña vËt r¬i tù do tháa m·n ph-¬ng tr×nh (2) víi sù xuÊt hiÖn cña ®¹o hàm cña v.
Nh÷ng ph-¬ng tr×nh nh- vËy ta sÏ gäi là ph-¬ng tr×nh vi ph©n.

W

W

W

• Dung dÞch hãa häc. Gi¶ sö t¹i thêi ®iÓm ban ®Çu t = t0 mét thïng chøa x0
kg muèi hßa tan trong 1000 lÝt n-íc. Ta cho ch¶y vào thïng mét lo¹i n-íc muèi
nång ®é a (kg/lÝt) víi l-u l-îng r (lÝt/phót) và khuÊy ®Òu. §ång thêi, cho hçn
hîp ®ã ch¶y ra khái thïng cïng víi tèc ®é nh- trªn. Gäi x = x(t) là l-îng muèi
trong thïng t¹i thêi ®iÓm bÊt kú. Râ ràng tØ lÖ thay ®æi l-îng muèi trong thïng
dx
b»ng hiÖu cña tØ lÖ muèi ch¶y vào ar(kg/phót) trõ ®i tØ lÖ muèi ch¶y ra t¹i
dt

.C
OM
22

thêi diÓm ®ang xÐt

rx
(kg/phót). VËy ta cã ph-¬ng tr×nh vi ph©n
1000

OZ

rx
dx
= ar −
,
dt
1000

(3)

víi d÷ kiÖn ban ®Çu

C¸c kh¸i niÖm.

Ph-¬ng tr×nh vi ph©n là ph-¬ng tr×nh cã d¹ng

ON
.

1.2

UC

x(t0) = x0.

(4)

YN
H

F (x, y, y 0, y 00, . . . , y (n) ) = 0,

KE

M

QU

trong ®ã y = y(x) là Èn hàm cÇn t×m và nhÊt thiÕt ph¶i cã sù tham gia cña ®¹o
hàm (®Õn cÊp nào ®ã) cña Èn.
Trong tr-êng hîp Èn hàm cÇn t×m là hàm nhiÒu biÕn (xuÊt hiÖn c¸c ®¹o hàm riªng)
th× ph-¬ng tr×nh vi ph©n cßn gäi là ph-¬ng tr×nh ®¹o hàm riªng. §Ó ph©n biÖt,
ng-êi ta th-êng gäi ph-¬ng tr×nh víi Èn hàm là hàm mét biÕn là ph-¬ng tr×nh
vi ph©n th-êng và là ®èi t-îng chÝnh cña ch-¬ng này.
Ta nãi mét ph-¬ng tr×nh vi ph©n cã cÊp n nÕu n là cÊp lín nhÊt cña ®¹o hàm cña
Èn xuÊt hiÖn trong ph-¬ng tr×nh.
Ph-¬ng tr×nh vi ph©n th-êng cÊp 1 cã d¹ng tæng qu¸t
F (x, y, y 0) = 0,

(5)

.D
AY

trong ®ã F (x, y, z) ®-îc gi¶ thiÕt liªn tôc cïng víi c¸c ®¹o hàm riªng cña nã trªn
miÒn G ⊂ R3 . Víi mét sè gi¶ thiÕt thÝch hîp (xem ®Þnh lý hàm Èn), ph-¬ng tr×nh
vi ph©n cÊp 1 cã thÓ viÕt ®-îc d-íi d¹ng sau (gäi là d¹ng gi¶i ra ®-îc ®èi víi
®¹o hàm)
y 0 = f (x, y),
(6)

W

W

W

víi f (x, y) liªn tôc trong miÒn D ⊂ R2 nào ®ã.
VÝ dô. C¸c ph-¬ng tr×nh
ey + y 0 2 cos x = 1
y 0002 − 2xy = ln x
∂ 2u ∂ 2u
+
=0
∂x2 ∂y 2

.C
OM
23

OZ

lÇn l-ît là ph-¬ng tr×nh vi ph©n th-êng cÊp 1, cÊp 3 và ph-¬ng tr×nh ®¹o hàm
riªng cÊp 2.

F (x, φ(x), φ0(x), φ00(x), . . . , φ(m))(x) = 0,

UC

XÐt ph-¬ng tr×nh (4). Hàm sè φ : I → R (víi I = (a, b) là kho¶ng nào ®ã cña
R) ®-îc gäi lµ nghiÖm cña ph-¬ng tr×nh (4) nÕu nã cã c¸c ®¹o hàm liªn tôc ®Õn
cÊp m trªn I và tháa m·n
víi mçi x ∈ I.

(7)

ON
.

Trong tr-êng hîp ph-¬ng tr×nh vi ph©n cÊp 1, nghiÖm là mét hàm thùc mét biÕn
y = φ(x) mà khi thay vào (5) hoÆc (6), ta ®-îc mét ®¼ng thøc d¹ng.

YN
H

VÝ dô. DÔ kiÓm tra r»ng hÖ hàm (phô thuéc vào hai tham sè tuú ý)
y = C1 cos x + C2 sin x
là nghiÖm cña ph-¬ng tr×nh vi ph©n

QU

y 00 + y = 0.

M

VÝ dô. (S¨n måi và måi) Sù ph¸t triÓn cña hai quÇn thÓ sinh vËt (ch¼ng h¹n,
x = x(t) là sè con mÌo và y = y(t) là sè con chuét) theo thêi gian ®-îc m« t¶
bëi (hÖ) ph-¬ng tr×nh Volterra−Lotka sau ®©y
y 0 = y(α − βx),

x0 = x(γy − δ)

(8)

.D
AY

KE

víi α, β, γ và δ là nh÷ng h»ng sè ®Æc tr-ng cho sù t¨ng tr-ëng cña c¸c quÇn thÓ.
Xem y nh- là hàm theo x, ph-¬ng tr×nh cã thÓ viÕt d-íi d¹ng
(γy − δ)
(α − βx)
dy =
dx.
y
x

NghiÖm cña ph-¬ng tr×nh này cho bëi
γy − δ ln y = α ln x − βx + C

W

W

trong ®ã C là h»ng sè tuú ý.

W

1.3

Bài to¸n Cauchy

Ta nhËn xÐt r»ng nghiÖm cña mét ph-¬ng tr×nh vi ph©n nãi chung phô thuéc vào
mét hay nhiÒu h»ng sè tïy ý nào ®ã. §Ó x¸c ®Þnh mét nghiÖm cô thÓ, ta cÇn thªm

.C
OM
24

OZ

mét hay vài d÷ kiÖn nào ®ã vÒ nghiÖm (tïy theo cÊp cña ph-¬ng tr×nh vi ph©n).
x3
Ch¼ng h¹n, y =
+ C là nghiÖm (tæng qu¸t) cña ph-¬ng tr×nh y 0 = x2. DÔ thÊy
3
x3
+ 1 là nghiÖm (duy nhÊt) tháa ®iÒu kiÖn y(0) = 1.
y=
3

ON
.

UC

Ta xÐt bài to¸n sau ®©y ®Æt ra ®èi víi ph-¬ng tr×nh (5), gäi là bài to¸n Cauchy
(hay bài to¸n gi¸ trÞ ban ®Çu):
(
y 0 = f (x, y)
Bài to¸n: T×m nghiÖm y(x) tháa:
(9)
y(x0) = y0

YN
H

trong ®ã (x0, y0) ∈ D ®-îc gäi lµ ®iÒu kiÖn ban ®Çu.

QU

C©u hái tù nhiªn ®Æt ra là bài to¸n (9) cã hay kh«ng và cã bao nhiªu lêi gi¶i. Ta
l-u ý r»ng kh«ng ph¶i lóc nào bài to¸n Cauchy còng cã nghiÖm, và khi cã nghiÖm
còng kh«ng nhÊt thiÕt cã duy nhÊt nghiÖm. Ch¼ng h¹n, ph-¬ng tr×nh y 0 = x2,
y(0) = 0 cã duy nhÊt mét nghiÖm là y = x3 /3. Ph-¬ng tr×nh xy 0 = y, y(0) = 1
kh«ng cã nghiÖm nào; cßn ph-¬ng tr×nh y 0 = y 1/3, y(0) = 0 cã Ýt nhÊt 2 nghiÖm
8
là là y ≡ 0 và y 2 = x3.
27

2.1

Gi¶i mét sè ph-¬ng tr×nh vi ph©n cÊp I
Ph-¬ng tr×nh víi biÕn sè ph©n ly

.D
AY

2

KE

M

§Þnh lý 1. NÕu hàm sè f (x, y) cïng víi ®¹o hàm riªng fy0 liªn tôc trªn D 3
(x0 , y0) th× bài to¸n Cauchy (9) cã duy nhÊt nghiÖm.

Ph-¬ng tr×nh vi ph©n cÊp 1 d¹ng
(10)

W

®-îc gäi lµ ph-¬ng tr×nh víi biÕn sè ph©n ly (hay cßn gäi ph-¬ng tr×nh t¸ch
biÕn).
C¸ch gi¶i: C¸c hàm M(x), N(y) ®-îc gi¶ thiÕt liªn tôc trªn c¸c kho¶ng nào ®ã.
Khi ®ã chØ cÇn tÝch ph©n hai vÕ cña (10) ta thu ®-îc tÝch ph©n tæng qu¸t cña nã

Z
Z
M(x)dx + N (y)dy = C.

W
W

M(x)dx + N (y)dy = 0

.C
OM
25

VÝ dô. Gi¶i ph-¬ng tr×nhy 2y 0 = x(1 + x2). Ph-¬ng tr×nh này cã d¹ng t¸ch biÕn

OZ

y 2dy − x(1 + x2 )dx = 0

y 3 x2 x4


=C
3
2
4

ON
.

NhËn xÐt. Ph-¬ng tr×nh d¹ng

UC

TÝch ph©n hai vÕ ta thu ®-îc nghiÖm tæng qu¸t là:

M1 (x)N1 (y)dx + M2 (x)N2 (y) = 0

(11)

YN
H

còng ®-a ®-îc vÒ d¹ng (10) víi biÕn sè ph©n ly, b»ng c¸ch chia hai vÕ cho
M2 (x)N1(y) (víi gi¶ thiÕt biÓu thøc này kh¸c 0)
M1 (x)
N2 (y)
dx +
dy = 0.
M2 (x)
N1 (y)

QU

Do ®ã tÝch ph©n tæng qu¸t là
Z
Z
M1 (x)
N2 (y)
dx +
dy = C.
M2 (x)
N1 (y)

KE

M

VÝ dô. Gi¶i ph-¬ng tr×nh x(1 + y 2 )dx + y(1 + x2)dy = 0. Chia hai vÕ cho
(1 + x2)(1 + y 2 ) ta ®-îc
ydy
xdx
+
= 0.
1 + x2 1 + y 2

.D
AY

TÝch ph©n hai vÕ ta ®-îc

tøc là

Z

xdx
+
1 + x2

Z

ydy
= C.
1 + y2

W

W

W

1
1
1
ln(1 + x2) + ln(1 + y 2 ) = C := ln C1 .
2
2
2
VËy tÝch ph©n tæng qu¸t cña ph-¬ng tr×nh ®· cho là (1 + x2)(1 + y 2 ) = C1 , trong
®ã C1 là h»ng sè d-¬ng tïy ý.

.C
OM
26

2.2

Ph-¬ng tr×nh vi ph©n thuÇn nhÊt

OZ

Hàm sè f (x, y) ®-îc gäi lµ thuÇn nhÊt bËc d nÕu víi mçi t ∈ R ta cã
f (tx, ty) = tdf (x, y).

YN
H

ON
.

UC

Ph-¬ng tr×nh vi ph©n y 0 = f (x, y) ®-îc gäi lµ thuÇn nhÊt (hay cßn gäi ®¼ng
cÊp) nÕu hàm sè ë vÕ ph¶i là hàm thuÇn nhÊt bËc 0, tøc là f (tx, ty) = f (x, y)
víi mäi t.
y
C¸ch gi¶i: §Æt u := , ta cã f (x, y) = f (x, xu) = f (1, u), dy = xdu + udx. Tõ
x
®ã
dy
du
= f (1, u),
x +u=
dx
dx
hoÆ d-íi d¹ng t¸ch biÕn
du
dx
=
.
f (1, u) − u
x
TÝch ph©n hai vÕ ta ®-îc

x
du

= ln ,
f (1, u) − u
C

QU

Z
hay

M

x = C exp

Z

du
f (1, u) − u

víi C 6= 0.

KE

y
vào biÓu thøc trªn ta t×m ®-îc tÝch ph©n tæng qu¸t cña ph-¬ng tr×nh
x
thuÇn nhÊt.
Thay u =

.D
AY

VÝ dô. Gi¶i ph-¬ng tr×nh (x2 + y 2)dx + xydy = 0. Ta cã thÓ viÕt ph-¬ng tr×nh
®· cho d-íi d¹ng
y x
dy
=− − .
dx
x y

W

W

VÕ ph¶i cña ph-¬ng tr×nh này là hàm thuÇn nhÊt. §Æt y = xu ta cã
x

du
1
+ u + u + = 0,
dx
u

W

Hay t-¬ng ®-¬ng víi
udu
dx
=−
.
x
1 + 2u2

.C
OM
27

ON
.

C 6= 0.

UC

C 4 x2
,
x2 + 2y 2

x4 =

OZ

TÝch ph©n ph-¬ng tr×nh này ta ®-îc
x
1

ln = − ln(1 + 2u2).
C
4
y
Thay u = vào ®¼ng thøc này ta ®-îc nghiÖm
x

Ph-¬ng tr×nh ®-a vÒ thuÇn nhÊt: C¸c ph-¬ng tr×nh d¹ng

YN
H

dy
ax + by + c
= f(
)
dx
a1x + b1y + c1

QU

cã thÓ ®-a vÒ d¹ng thuÇn nhÊt b»ng phÐp biÕn ®æi 

x = ξ + x0
y = η + y0

M

trong ®ã x0 và y0 là nghiÖm cña hÖ: 

ax0 + by0 + c = 0
a1 x0 + b1 y0 + c1 = 0
Khi ®ã 

aξ + bη
a1 ξ + b1η

η  

a+b
η
ξ 

=f
η=g ξ
a1 + b1
ξ
và ®©y chÝnh là ph-¬ng tr×nh d¹ng thuÇn nhÊt. 

.D
AY

KE


=f

W

W

W

VÝ dô. Gi¶i ph-¬ng tr×nh (2x − 4y + 6)dx + (x + y − 3)dy = 0. Tr-íc hÕt ta xÐt
hÖ ph-¬ng tr×nh sau 

2x0 − 4y0 + 6 = 0
x0 + y0 − 3 = 0
HÖ này cã nghiÖm là x0 = 1, y0 = 2. TiÕp ®Õn ta thùc hiÖn phÐp ®æi biÕn 

x=ξ+1
y =η+2

.C
OM
28

Khi ®ã ph-¬ng tr×nh ®· cho ®-îc biÕn ®æi thành ph-¬ng tr×nh thuÇn nhÊt:

OZ

(2ξ − 4η)dξ + (ξ + η)dη = 0

(2 − 3u + u2 )dξ + ξ(1 + u)du = 0.

UC

§Ó gi¶i ph-¬ng tr×nh này ta ®Æt η = uξ vµ thu ®-îc

ON
.

Ph-¬ng tr×nh này chÊp nhËn nghiÖm u = 1 và u = 2. §Ó t×m nghiÖm tæng qu¸t
ta chia 2 vÕ cho 2 − 3u + u2 :
(1 + u)du

+
=0
ξ
2 − 3u + u2  


3
2
+

du = 0
ξ
u−2 u−1

YN
H

⇐⇒
TÝch ph©n 2 vÕ ta ®-îc

ln |ξ| + ln

(u − 2)3
=C
(u − 1)2

QU

hay

|u − 2|3
= ln C1
(u − 1)2

ξ

M

Trë l¹i biÕn x, y ban ®Çu ta cã nghiÖm tæng qu¸t

KE

(y − 2x)3 = C(y − x − 1)2 ,

cïng vãi hai nghiÖm y = x + 1 và y = 2x t-¬ng øng víi u = 1 và u = 2.

Ph-¬ng tr×nh vi ph©n toàn phÇn

.D
AY

2.3

Ph-¬ng tr×nh vi ph©n d¹ng
P (x, y)dx + Q(x, y)dy = 0

(12)

W

W

®-îc gäi lµ ph-¬ng tr×nh vi ph©n toàn phÇn nÕu vÕ tr¸i cña nã là vi ph©n toàn
phÇn cña hàm nào ®ã, tøc là tån t¹i hàm U (x, y) sao cho
dU (x, y) = P (x, y)dx + Q(x, y)dy.

W

Khi ®ã tÝch ph©n tæng qu¸t cña (12) cho bëi
U (x, y) = C.

.C
OM
29

∂P
∂Q
=
.
∂y
∂x

ON
.

UC

Hàm U (x, y) lóc nµy cã thÓ t×m d-íi d¹ng:
Z x
Z y
U (x, y) =
P (x, y)dx +
Q(x0, y)dy.
x0
y0
Z x
Z y
hay U (x, y) =
P (x, y0)dx +
Q(x, y)dy,

OZ

NhËn xÐt. Gi¶ sö c¸c hàm P, Q cïng víi c¸c ®¹o hàm riªng liªn tôc trªn D. Khi
®ã ph-¬ng tr×nh (12) là ph-¬ng tr×nh vi ph©n toàn phÇn khi và chØ khi

x0

(13)

y0

YN
H

trong ®ã (x0, y0) ∈ D là mét ®iÓm nào ®ã sao cho c¸c tÝch ph©n trªn tån t¹i.
VÝ dô. Gi¶i ph-¬ng tr×nh (x3 + xy 2)dx + (x2y + y 3)dy = 0. Ta cã
P (x, y) = x3 + xy 2

QU

vµ Q(x, y) = x2y + y 3

∂Q
∂P
= 2xy =
.
∂y
∂x

U (x, y) =

.D
AY

hay

KE

M

HÖ thøc này chøng tá r»ng ph-¬ng tr×nh ®· cho là ph-¬ng tr×nh vi ph©n toàn phÇn
víi hàm U (x, y) cã thÓ chän là
Z x
Z y
3
2
U (x, y) =
(x + xy )dx +
(0.y + y 3)dy,
0
4

0
2 2

4

xy
y
x
+
+ .
4
2
4

VËy nghiÖm cña ph-¬ng tr×nh dã cho là

W

hay

(x2 + y 2)2 = 4C1 := C 2
x2 + y 2 = C

víi C ≥ 0

W

W

Thõa sè tÝch ph©n: Cã nh÷ng tr-êng hîp ph-¬ng tr×nh (12) ch-a ph¶i là ph-¬ng
tr×nh vi ph©n toàn phÇn, nh-ng cã thÓ t×m ®-îc hàm sè µ(x, y) sao cho ph-¬ng
tr×nh sau trë thành ph-¬ng tr×nh vi ph©n toàn phÇn:
µ(x, y){P (x, y)dx + Q(x, y)dy} = 0

.C
OM
30

OZ

Hàm µ(x, y) nhu thÕ ®-îc gäi lµ thõa sè tÝch ph©n cña ph-¬ng tr×nh (12). §iÒu
kiÖn ®Ó µ là thõa sè tÝch ph©n là µ ph¶i tháa m·n ph-¬ng tr×nh:

Hay t-¬ng ®-¬ng
∂µ
∂µ
Q
−P

∂x
∂y  

∂Q
∂P

.
∂y
∂x

UC



(µP ) =
(µQ)
∂y
∂x

(14)

ON
.

Kh«ng cã ph-¬ng ph¸p tæng qu¸t ®Ó gi¶i ph-¬ng tr×nh ®¹o hàm riêng này. Tuy
nhiªn trong mét vài tr-êng hîp ®Æc biÖt ta cã thÓ t×m ®-îc µ.
Tr-êng hîp I: µ chØ phô thuéc vào x.
Gi¶ sö µ > 0, khi ®ã chia hai vÕ cña (14) cho µ, ta ®-îc

YN
H

∂P
∂Q

d ln µ
∂y
∂x
=
= ϕ.
dx
Q

M

QU

VËy tr-êng hîp này chØ tháa m·n khi vÕ ph¶i cña ®¼ng thøc trªn kh«ng phô thuéc
vào y. Víi ®iÒu kiÖn này, thõa sè tÝch ph©n cho bëi: 
Z 

µ(x) = exp
ϕ(x)dx .

.D
AY

KE

Tr-êng hîp II: µ chØ phô thuéc vào y.
Làm t-¬ng tù nh- trªn, thõa sè tÝch ph©n cho bëi: 
Z 

µ(y) = exp
ψ(y)dy ,
∂Q ∂P

∂x
∂y
trong ®ã ψ(y) :=
®-îc gi¶ thiÕt kh«ng phô thuéc vào x.
P

W

W

VÝ dô. T×m thõa så tÝch ph©n råi gi¶i ph-¬ng tr×nh (2xy + x2y + y 3/3)dx + (x2 +
y 2)dy = 0. Ta cã

W

Tõ ®ã

P (x, y) = 2xy + x2 y + y 3 /3

Q(x, y) = x2 + y 2 .

∂P
∂Q

2x + x2 + y 2 − 2x
∂y
∂x
=
= 1.
Q
x2 + y 2

.C
OM
31

dx) = ex ®Ó cho ph-¬ng tr×nh

ex [(2xy + x2 y + y 3/3)dx + (x2 + y 2)dy] = 0

OZ

Do ®ã cã thÓ chän µ(x) = exp(

Z

UC

là ph-¬ng tr×nh vi ph©n toàn phÇn. TÝch ph©n ph-¬ng tr×nh này theo c«ng thøc
(13) ta ®-îc nghiÖm tæng qu¸t

2.4

ON
.

yex(x2 + y 2/3) = C.

Ph-¬ng tr×nh vi ph©n tuyÕn tÝnh cÊp I

YN
H

Trong môc này ta xÐt líp c¸c ph-¬ng tr×nh vi ph©n mà biÓu thøc là tuyÕn tÝnh ®èi
víi Èn và ®¹o hàm cña nã. C¸c ph-¬ng tr×nh nhu thÕ ®-îc gäi lµ ph-¬ng tr×nh
vi ph©n tuyÕn tÝnh. D¹ng tæng qu¸t cña ph-¬ng tr×nh vi ph©n tuyÕn tÝnh cÊp I là
y 0 + p(x)y = q(x),

(15)

QU

trong ®ã p(x), q(x) là c¸c hàm x¸c ®Þnh trªn kho¶ng (a, b) nào ®ã.
NÕu q(x) ≡ 0, ta cã ph-¬ng tr×nh vi ph©n tuyÕn tÝnh thuÇn nhÊt:
y 0 + p(x)y = 0.

(16)

M

§Þnh lý 2. Gi¶ sö p(x) và q(x) liªn tôc trªn (a, b) chøa x0. Khi ®ã, víi mçi gi¸
trÞ y0, ph-¬ng tr×nh (16) cã mét nghiÖm duy nhÊt tháa y(x0) = y0 .

.D
AY

KE

C¸ch gi¶i: §Ó gi¶i ph-¬ng tr×nh (15) tr-íc hÕt ta gi¶i ph-¬ng tr×nh thuÇn nhÊt
t-¬ng øng (16). Thùc ra, ®©y là ph-¬ng tr×nh t¸ch biÕn
dy
+ p(x)dx = 0.
y

NghiÖm tæng qu¸t cña ph-¬ng tr×nh này là:
Z

y(x) = Ae

p(x)dx
,

(17)

W

trong ®ã A là h»ng sè tïy ý.

W

W

Ph-¬ng ph¸p biÕn thiªn h»ng sè Lagrange: Ta sÏ t×m nghiÖm tæng qu¸t cña
(15) d-íi d¹ng tÝch
Z

p(x)dx
,
(18)
y = A(x)e

.C
OM
32

Tõ ®ã,

Z
q(x)e

p(x)dx
dx + C.

ON
.

A(x) =

Z

UC

OZ

tøc là xem h»ng sè A trong biÓu thøc nghiÖm (17) nh- là hàm theo biÕn x (ph-¬ng
ph¸p biÕn thiªn h»ng sè). Thay vào ph-¬ng tr×nh (15) ta ®-îc
Z

p(x)dx
A0e
= q(x).
(19)

YN
H

Thay vào (18), ta thu ®-îc nghiÖm tæng qu¸t cña (15) là:
Z
Z


Z
p(x)dx
p(x)dx 


dx + C 
y=e
 q(x)e
trong ®ã C là h»ng sè tïy ý.

(20)

QU

0
VÝ dô. T×m nghiÖm cña
Z ph-¬ng tr×nh vi ph©n y + 3xy = x ®i qua ®iÓm (0, 4).
Ta cã p(x) = 3x nªn
p(x)dx = 3x2 /2. Do ®ã nghiÖm tæng qu¸t là

y=e 

Z

M

−3x2 /2

3x2 /2 

dx + C  

1
1 3x2/2
2
−3x2 /2
e
+ C = + Ce−3x /2
=e
3
3

KE

xe

.D
AY

Thay x = 0 và y = 4 vào ®¼ng thøc trªn, ta t×m ®-îc C =
cÇn t×m là:

1 11 −3x2 /2
+ e
.
3
3

W

HÖ qu¶ 1. NghiÖm cña ph-¬ng tr×nh (15) víi ®iÒu kiÖn y(x0) = y0 cho bëi c«ng
thøc
Z x
q(t)µ(t)dt + y0
x0
y(x) =
,
µ(x)
Z x
p(t)dt
.
trong ®ã µ(x) := e x0

W
W

y=

11
và nghiÖm riªng
3

.C
OM
33

2.5

Ph-¬ng tr×nh Bernoully

Ph-¬ng tr×nh cã d¹ng

OZ

y 0 + p(x)y = q(x)y α,

(21)

UC

trong ®ã α là sè thùc nào ®ã, ®-îc gäi lµ ph-¬ng tr×nh Bernoully.1

Khi ®ã

YN
H

z 0 = (1 − α)y −α y 0

ON
.

§Ó gi¶i ph-¬ng tr×nh này ta ®-a vÒ gi¶i ph-¬ng tr×nh tuyÕn tÝnh (15) ®· xÐt trong
môc tr-íc. Râ ràng víi α = 0 hay α = 1 th× (21) ®· có d¹ng ph-¬ng tr×nh tuyÕn
tÝnh.
NÕu α 6= 0 và α 6= 1, th× ®Æt
z = y 1−α.

Chia hai vÕ cña (21) cho y α , råi thay biÓu thøc cña z và z 0 vào ®¼ng thøc ®ã ta
®-îc ph-¬ng tr×nh vi ph©n tuyÕn tÝnh theo z:

QU

z 0 + (1 − α)p(x)z = (1 − α)q(x).

(22)

NhËn xÐt. Chó ý r»ng ta ph¶i xÐt riªng tr-êng hîp y = 0 tr-íc khi chia hai vÕ
cho y α ®Ó tr¸nh làm mÊt nghiÖm này.

x
2
z0 − z = .
x
2

W

.D
AY

KE

M


VÝ dô. Gi¶i ph-¬ng tr×nh xy 0 −4y = x2 y. Râ ràng ®©y là ph-¬ng tr×nh Bernoully
víi α = 1/2 và y = 0 là mét nghiÖm cña ph-¬ng tr×nh ®· cho. Gi¶ sö y 6= 0, chia
hai vÕ cho xy 1/2 ta ®-îc
1
4
−1/2 0
y
y − y 2 = x.
x
1
1
§Æt z = y 2 ta cã z 0 = y −1/2y 0. Khi ®ã, ph-¬ng tr×nh ®· cho trë thành ph-¬ng
2
tr×nh vi ph©n tuyÕn tÝnh kh«ng thuÇn nhÊt

W

W

Gi¶i ph-¬ng tr×nh này, ta t×m ®-îc nghiÖm  

1
2
z=x
ln |x| + C .
2
1

I.Bernoully (1667 1746) là nhà to¸n häc Thôy sÜ.

.C
OM
34

OZ

Do ®ã ph-¬ng tr×nh ®· cho cã nghiÖm tæng qu¸t là 
2 

1
4
y=x
ln |x| + C
2

2.6

UC

và nghiÖm y = 0.

Ph-¬ng tr×nh Clairaut
y = xy 0 + f (y 0),

(23)

YN
H

trong ®ã, nãi chung, f là mét hàm phi tuyÕn.
C¸ch gi¶i: §Æt p = y 0. Khi ®ã

ON
.

Ph-¬ng tr×nh Clairaut2 là líp c¸c ph-¬ng tr×nh vi ph©n d¹ng:

y = px + f (p).

Vi ph©n hai vÕ ®¼ng thøc này, víi chó ý r»ng dy = pdx ta ®-îc

QU

pdx = pdx + (x + f 0 (p))dp,
hay (x + f 0 (p))dp = 0.

KE

M

Tõ ®ã ta suy ra dp = 0 hay x + f 0 (p) = 0.
NÕu dp = 0 th× p = C, thay vào (23) ta ®-îc nghiÖm tæng qu¸t
y = Cx + f (C).

(24)

.D
AY

§©y là mét hä ®-êng th¼ng.
NÕu x + f 0 (p) = 0, cïng víi (23), ta thu ®-îc mét nghiÖm cho d-íi d¹ng tham sè 

x = −f 0 (p),
y = −pf 0 (p) + f (p).

W

Ng-êi ta chøng minh ®-îc r»ng nÕu f 00(p) liªn tòc và kh¸c kh«ng th× nghiÖm cho
d-íi d¹ng tham sè là bao h×nh cña hä ®-êng th¼ng (24).

W

W

VÝ dô. XÐt ph-¬ng tr×nh y = (x − 1)y 0 − y 02. §©y là ph-¬ng tr×nh Clairaut víi
f (t) = −t2 − t. Thay thÕ y 0 bëi C ta ®-îc nghiÖm tæng qu¸t là hä ®-êng th¼ng
y = C(x − 1) − C 2.
2

Alexis Claude Clairaut (1713-1765) là nhà khoa häc næi tiÕng ng-êi Ph¸p.

.C
OM
35

Ph-¬ng tr×nh Lagrange

ON
.

2.7

(x − 1)2
.
4

UC

Khö C tõ hÖ ph-¬ng tr×nh này ta ®-îc bao h×nh là parabol y =

OZ

§Ó t×m nghiÖm kú dÞ, tøc là bao h×nh cña hä ®-êng th¼ng trªn ta xÐt hÖ 

x = 2C + 1,
y = C(x − 1) − C 2.

Ph-¬ng tr×nh vi ph©n cÊp I tuyÕn tÝnh ®èi víi x và y d¹ng:
y = ϕ(y 0)x + ψ(y 0),

(25)

YN
H

®-îc gäi lµ ph-¬ng tr×nh Lagrange3.
C¸ch gi¶i: Gi¶ sö ϕ(y 0 ) 6= y 0 , nÕu kh«ng ph-¬ng tr×nh ®· cho là ph-¬ng tr×nh
Clairaut mà ta ®· xÐt trªn ®©y. Còng t-¬ng tù nh- tr-êng hîp ph-¬ng tr×nh
Clairaut, ta ®Æt p = y 0 . Khi ®ã ph-¬ng tr×nh (25) trë thành

QU

y = ϕ(p)x + ψ(p).

(26)

Vi ph©n hai vÕ theo x ta ®-îc

dy
dp
= ϕ(p) + [ϕ0(p)x + ψ 0(p)]
dx
dx

M

p=

.D
AY

KE

Xem p là biÕn sè ®éc lËp ta cã ph-¬ng tr×nh tuyÕn tÝnh mà Èn là x = x(p) nhsau:
ϕ0 (p)
ϕ0 (p)
dx
+
x=
.
dp ϕ(p) − p
p − ϕ(p)

W

W

TÝch ph©n ph-¬ng tr×nh tuyÕn tÝnh này theo ph-¬ng ph¸p ®· biÕt ta ®-îc nghiÖm
tæng qu¸t x = h(p, C), víi C là tham sè tïy ý.
KÕt hîp víi (26) ta cã nghiÖm tæng qu¸t cña (25) cho d-íi d¹ng tham sè (tham
sè hãa theo tham sè p): 

y = ϕ(p)h(p, C) + ψ(p),
x = h(p, C).

W

NhËn xÐt. Chó ý r»ng øng víi c¸c gi¸ trÞ cña tham sè p = pi (trong ®ã pi là
nghiÖm cña ph-¬ng tr×nh ϕ(p)−p = 0) ta còng nhËn ®-îc c¸c nghiÖm cña ph-¬ng
3

J.L.Lagrange (1736 - 1813) là nhà to¸n häc næi tiÕng ng-êi Ph¸p.

.C
OM
36

VÝ dô. Gi¶i ph-¬ng tr×nh y = xy 02 − y 0. §Æ t p = y 0, khi ®ã

UC

y = xp2 − p.

OZ

tr×nh (25). Tïy theo tõng tr-êng hîp nghiÖm này cã thÓ là nghiÖm kú dÞ hoÆc
kh«ng.

ON
.

Vi ph©n hai vÕ cña ®¼ng thøc này theo x víi chó ý dy = pdx, sau khi thu gän ta
®-îc
(p2 − p)dx + (2px − 1)dp = 0.
Gi¶ sö p2 − p 6= 0 ta cã

Gi¶i ph-¬ng tr×nh này ta ®-îc:
x=

YN
H

2
1
dx
+
x=
.
dp p − 1
p(p − 1)
C + p − ln p
(p − 1)2

M

QU

Thay vào biÓu thøc cña y ta ®-îc nghiÖm tæng qu¸t d¹ng tham sè:

C + p − ln p


 x = (p − 1)2
(C + p − ln p)p2


 y=
− p.
(p − 1)2

3.1

Ph-¬ng tr×nh vi ph©n tuyÕn tÝnh cÊp hai

.D
AY

3

KE

C¸c nghiÖm øng víi p = 0 và p = 1 là y = 0 và y = x − 1 t-¬ng øng.

Kh¸i niÖm ph-¬ng tr×nh vi ph©n cÊp hai

D¹ng tæng qu¸t cña ph-¬ng tr×nh vi ph©n cÊp II là
F (x, y, y 0, y 00) = 0.

(27)

y 00 = f (x, y, y 0).

W

W

D¹ng ®· gi¶i ra ®èi víi ®¹o hàm cÊp hai:
(28)

W

Bài to¸n Cauchy cho ph-¬ng tr×nh (28) ®-îc ph¸t biÓu nhu sau: T×m nghiÖm cña
ph-¬ng tr×nh (28) tháa ®iÒu kiÖn:
y(x0) = y0,

y 0(x0 ) = y.

.C
OM
37

OZ

§Þnh lý 3. NÕu trong miÒn G 3 (x0, y0, y00 ) hàm sè f (x, y, y 0) liªn tôc cïng víi
c¸c ®¹o hàm riªng fy0 , fy0 0 th× bài to¸n Cauchy cã mét nghiÖm duy nhÊt.

3.2

ON
.

UC

Ta hiÓu nghiÖm tæng qu¸t cña ph-¬ng tr×nh vi ph©n cÊp hai là nghiÖm chøa 2 h»ng
sè C1 và C2 tïy ý. Ch¼ng h¹n ph-¬ng tr×nh y 00 + y = 0 cã nghiÖm tæng qu¸t là
y = C1 cos x + C2 sin x.
NghiÖm riªng cña ph-¬ng tr×nh vi ph©n là nghiÖm suy tõ nghiÖm tæng qu¸t øng
víi c¸c gi¸ trÞ cô thÓ cña h»ng sè.

NghiÖm cña ph-¬ng tr×nh vi ph©n tuyÕn tÝnh cÊp hai

Ta gäi ph-¬ng tr×nh vi ph©n tuyÕn tÝnh cÊp hai lµ ph-¬ng tr×nh cã d¹ng:

YN
H

y 00 + p(x)y 0 + q(x)y = f (x),

(29)

trong ®ã p(x), q(x) và f (x) là c¸c hàm liªn tôc trªn kho¶ng (a, b) nào ®ã. NÕu
f (x) ≡ 0
y 00 + p(x)y 0 + q(x)y = 0,
(30)

QU

ta gäi là ph-¬ng tr×nh vi ph©n tuyÕn tÝnh thuÇn nhÊt:

M

§Þnh lý 4. NÕu φ1 (x) và φ2(x) là hai nghiÖm cña ph-¬ng tr×nh (30) th× C1φ1 (x)+
C2 φ2(x) còng là nghiÖm cña ph-¬ng tr×nh (30). Nãi c¸ch kh¸c, tËp nghiÖm cña
ph-¬ng tr×nh (30) cã cÊu tróc kh«ng gian vector.
2

KE

Chøng minh. KiÓm tra trùc tiÕp.

HÖ nghiÖm c¬ b¶n:
Hai hàm φ1 (x) và φ2 (x) ®-îc gäi lµ ®éc lËp tuyÕn tÝnh trªn (a, b) nÕu:

.D
AY

α1 φ1 (x) + α2 φ2 (x) = 0, ∀x ∈ (a, b) =⇒ α1 = 0 và α2 = 0.

W

Ng-îc l¹i, nÕu hai hàm kh«ng ®éc lËp tuyÕn tÝnh th× ta nãi phô thuéc tuyÕn tÝnh.
φ1
VËy φ1 (x) và φ2(x) phô thuéc tuyÕn tÝnh trªn (a, b) khi và chØ khi tØ sè

φ2
h»ng sè trªn (a, b).

W

W

VÝ dô. HÖ hàm {cos x, sin x} ®éc lËp tuyÕn tÝnh trªn R.
§Þnh thøc Wronski: Cho hai hàm kh¶ vi φ1 (x) và φ2(x), ta gäi ®Þnh thøc sau
®©y là ®Þnh thøc Wronski cña φ1 (x) và φ2 (x):

φ1 φ2

(31)
W [φ1, φ2](x) = 0
φ1 φ02

.C
OM
38

OZ

§Þnh lý 5. NÕu hai hàm kh¶ vi φ1(x) và φ2(x) phô thuéc tuyÕn tÝnh trªn (a, b)
th×
W [φ1, φ2](x) ≡ 0, trªn (a, b).

UC

Nhu vËy, nÕu ®Þnh thøc Wronski cña hai hàm kh¸c kh«ng t¹i x0 ∈ (a, b) th×
chóng ®éc lËp tuyÕn tÝnh trªn kho¶ng này.

ON
.

§Þnh lý 6. Gi¶ sö W (x) là ®Þnh thøc Wronski cña hai nghiÖm φ1 (x) và φ2 (x)
cña ph-¬ng tr×nh (30). Khi ®ã
Z x

p(x)dx
,
v?i x0 ∈ (a, b).
W (x) = W (x0)e x0

YN
H

Chøng minh. Dành cho b¹n ®äc.
2
HÖ gåm hai nghiÖm ®éc lËp tuyÕn tÝnh cña ph-¬ng tr×nh (30) ®-îc gäi lµ hÖ
nghiÖm c¬ b¶n cña ph-¬ng tr×nh ®ã.
§Þnh lý 7. Gi¶ sö φ1 (x) và φ2(x) là hai nghiÖm cña ph-¬ng tr×nh (30) víi c¸c
hÖ sè liªn tôc trªn (a, b). Khi ®ã

QU

{φ1 (x), φ2(x)} là hÖ nghiÖm c¬ b¶n ⇔ W (x) 6= 0,

víi mçi x ∈ (a, b).

M

§Þnh lý 8. Gi¶ sö {φ1(x), φ2(x)} là hÖ nghiÖm c¬ b¶n cña ph-¬ng tr×nh (30) víi
c¸c hÖ sè liªn tôc trªn (a, b). Khi ®ã, nghiÖm tæng qu¸t cña ph-¬ng tr×nh (30) là:
y = C1φ1 (x) + C2φ2 (x).

.D
AY

KE

VÝ dô. Ph-¬ng tr×nh y 00 + y = 0 có hai nghiÖm φ1 = cos x, φ2 = sin x. Hai
nghiÖm này ®éc lËp tuyÕn tÝnh trªn R. Do vËy nghiÖm tæng qu¸t cña ph-¬ng tr×nh
®· cho là:
y = C1 cos x + C2 sin x.
T-¬ng tù, ph-¬ng tr×nh y 00 − y = 0 cã hai nghiÖm φ1 = ex, φ2 = e−x . Hai nghiÖm
này ®éc lËp tuyÕn tÝnh trªn R. Do vËy nghiÖm tæng qu¸t cña ph-¬ng tr×nh ®· cho
là:
y = C1ex + C2 e−x .

W

W

W

MÖnh ®Ò 1. NÕu φ1 6= 0 là mét nghiÖm cña ph-¬ng tr×nh (30) th× mét nghiÖm
®éc lËp tuyÕn tÝnh víi nã cho bëi:
Z
Z − p(x)dx
e
φ2 = φ1
dx.
φ21

.C
OM
39

2x2y 00 + 3xy 0 − y = 0

TÝnh to¸n tÝch ph©n, ta thu ®-îc

YN
H

y2(x) = 2/3x1/2.

ON
.

UC

trªn (0, +∞) biÕt nã cã mét nghiÖm là φ1(x) = 1/x.
Theo c«ng thøc trªn, nghiÖm ®éc lËp tuyÕn tÝnh víi φ1 cho bëi
Z
3
Z
dx

1
2
2x dx.
φ2 (x) =
xe
x

OZ

VÝ dô. T×m nghiÖm tæng qu¸t cña ph-¬ng tr×nh

VËy nghiÖm tæng qu¸t cña ph-¬ng tr×nh ®· cho trªn (0, +∞) là
y(x) =

NghiÖm cña ph-¬ng tr×nh vi ph©n tuyÕn tÝnh kh«ng thuÇn
nhÊt

QU

3.3


C1
+ C2 x.
x

KE

M

Ta l-u ý r»ng, gièng nh- c¸c kÕt qu¶ trong ®¹i sè tuyÕn tÝnh, nghiÖm cña ph-¬ng
tr×nh vi ph©n tuyÕn tÝnh kh«ng thuÇn nhÊt cã quan hÖ chÆt chÏ víi nghiÖm cña
ph-¬ng tr×nh vi ph©n tuyÕn tÝnh thuÇn nhÊt t-¬ng øng. Cô thÓ, ta cã thÓ kiÓm tra
dÔ dàng c¸c tÝnh chÊt sau:

.D
AY

i) HiÖu hai nghiÖm cña ph-¬ng tr×nh vi ph©n tuyÕn tÝnh kh«ng thuÇn nhÊt là
mét nghiÖm cña ph-¬ng tr×nh thuÇn nhÊt t-¬ng øng.
ii) Tæng cña mét nghiÖm cña ph-¬ng tr×nh kh«ng thuÇn nhÊt và mét nghiÖm
cña ph-¬ng tr×nh thuÇn nhÊt t-¬ng øng là nghiÖm cña ph-¬ng tr×nh kh«ng
thuÇn nhÊt.

W

H¬n thÕ n÷a, ®Þnh lý sau m« t¶ cÊu tróc nghiÖm cña ph-¬ng tr×nh kh«ng thuÇn
nhÊt.

W

W

§Þnh lý 9. Gi¶ sö c¸c hàm hÖ sè trong ph-¬ng tr×nh (29) liªn tôc trªn (a, b). Khi
®ã nghiÖm tæng qu¸t cña ph-¬ng tr×nh vi ph©n tuyÕn tÝnh kh«ng thuÇn nhÊt (29)
b»ng tæng cña mét nghiÖm riªng nào ®ã cña nã và nghiÖm tæng qu¸t cña ph-¬ng
tr×nh thuÇn nhÊt t-¬ng øng.

.C
OM
40

OZ

VÝ dô. Cho ph-¬ng tr×nh y 00 + 4y = 5ex . DÔ thÊy cos 2x và sin 2x là hai nghiÖm
®éc lËp tuyÕn tÝnh cña ph-¬ng tr×nh thuÇn nhÊt t-¬ng øng y 00 + 4y = 0. Mét
nghiÖm riªng cña ph-¬ng tr×nh ®· cho là yr = ex . Do ®ã nghiÖm tæng qu¸t cña
ph-¬ng tr×nh ®· cho là

UC

y = C1 cos 2x + C2 sin 2x + ex ,
trong ®ã C1, C2 là hai h»ng så tïy ý.

ON
.

Ph-¬ng ph¸p biÕn thiªn h»ng sè Lagrange t×m nghiÖm riªng cña ph-¬ng
tr×nh kh«ng thuÇn nhÊt:
Gi¶ sö nghiÖm tæng qu¸t cña ph-¬ng tr×nh thuÇn nhÊt (30) là:

YN
H

y = C1φ1 (x) + C2φ2 (x)

Ta xem C1 , C2 nhu là c¸c hàm theo x và t×m nghiÖm riªng cña ph-¬ng tr×nh
kh«ng thuÇn nhÊt d-íi d¹ng:
yr = C1(x)φ1 (x) + C2 (x)φ2(x).

QU

Ta cã

yr0 = C1 (x)φ01(x) + C2(x)φ02 (x) + C10 (x)φ1(x) + C20 (x)φ2(x).

M

Cho C10 (x)φ1(x) + C20 (x)φ2(x) = 0 và tiÕp tôc tÝnh ®¹o hàm cÊp hai råi thay vào
ph-¬ng tr×nh (29) ta ®-îc:

KE

C10 (x)φ01(x) + C20 (x)φ02 (x) = f (x).

.D
AY

VËy C10 và C20 là nghiÖm cña hÖ:
(
C10 (x)φ1 (x) + C20 (x)φ2(x) = 0,
C10 (x)φ01 (x) + C20 (x)φ02(x) = f (x).

y 00 + y =

1
.
sin x

W

W

HÖ ph-¬ng tr×nh này cã ®Þnh thøc kh¸c kh«ng nªn cã nghiÖm duy nhÊt C10 và
C20 . Tõ ®ã , b»ng c¸ch tÝch ph©n ta cã thÓ t×m C1(x) và C2(x). VÝ dô. T×m mét
nghiÖm riªng cña ph-¬ng tr×nh

W

Ph-¬ng tr×nh thuÇn nhÊt t-¬ng øng y 00 + y = 0 cã nghiÖm tæng qu¸t là y =
C1 cos x + C2 sin x. NghiÖm riªng cã d¹ng
yr = C1 (x) cos x + C2 (x) sin x,

.C
OM
41

−C10 sin x + C20 cos x =

1
.
sin x

OZ

trong ®ã C10 , C20 tháa hÖ ph-¬ng tr×nh
( 0
C1 cos x + C20 sin x = 0,

ON
.

Khi ®ã nghiÖm tæng qu¸t cña ph-¬ng tr×nh ®· cho là:

UC

cos x
= (ln | sin x|)0. VËy mét nghiÖm riªng thu ®-îc
Tõ ®ã, C10 = −1 và C20 =
sin x

yr = −x cos x + ln | sin x|. sin x.

y = C1 cos x + C2 sin x + −x cos x + ln | sin x|. sin x

Ph-¬ng tr×nh vi ph©n tuyÕn tÝnh cÊp hai hÖ sè h»ng

YN
H

3.4

Trong tiÓu môc này ta xÐt tr-êng hîp c¸c hàm hÖ sè p(x) và q(x) là c¸c h»ng sè
thùc:
(32)
y 00 + py 0 + qy = f (x)
(33)

QU

y 00 + py 0 + qy = 0

M

C¸c tÝnh chÊt và ®Þnh lý trong môc tr-íc ®-îc vËn dông trong tr-êng hîp này. Ta
nhÊn m¹nh r»ng trong tr-êng hîp này, nghiÖm tæng qu¸t cña ph-¬ng tr×nh thuÇn
nhÊt (33) lu«n lu«n thiÕt lËp ®-îc. ThËt vËy, ta t×m nghiÖm d-íi d¹ng
y = eλx

KE

Thay vào ph-¬ng tr×nh thu?n nh?t (33) ta ®-îc:
λ2 + pλ + q = 0.

(34)

.D
AY

§©y là ph-¬ng tr×nh bËc hai, ®-îc gäi lµ ph-¬ng tr×nh ®Æc tr-ng cña ph-¬ng
tr×nh (33). Ta xÐt ∆ = p2 − 4q víi c¸c tr-êng hîp sau:

W

∆ > 0: Ph-¬ng tr×nh ®Æc tr-ng cã 2 nghiÖm thùc ph©n biÖt λ1 và λ2 . Khi ®ã
ph-¬ng tr×nh vi ph©n (33) cã hÖ nghiÖm ®éc lËp tuyÕn tÝnh là {eλ1x , eλ2x }.
Do ®ã nghiÖm tæng qu¸t là:

∆ = 0: Ph-¬ng tr×nh ®Æc tr-ng cã nghiÖm (thùc) kÐp λ0 . Khi ®ã, ph-¬ng tr×nh vi
ph©n (33) cã hÖ nghiÖm ®éc lËp tuyÕn tÝnh là {eλ0x , xeλ0x }. Do ®ã nghiÖm
tæng qu¸t là:
y = [C1 + C2x]eλ0x .

W
W

y = C1 eλ1x + C2 eλ2 x

.C
OM
42

UC

y = [C1 cos βx + C2 sin βx]eαx.

OZ

∆ < 0: Ph-¬ng tr×nh ®Æc tr-ng có 2 nghiÖm phøc liªn hîp α ± iβ. Khi ®ã, t¸ch
phÇn thùc và phÇn ¶o ta thÊy ph-¬ng tr×nh vi ph©n (33) cã hÖ nghiÖm ®éc
lËp tuyÕn tÝnh là {cos βxeα, sin βxαx}. Do ®ã nghiÖm tæng qu¸t là:

VÝ dô.

ON
.

• Ph-¬ng tr×nh y 00 + y = 0 cã ph-¬ng tr×nh ®Æc tr-ng λ2 + 1 = 0. Ph-¬ng
tr×nh này cã 2 nghiÖm phøc ±i. Do ®ã nghiÖm tæng qu¸t là
y = C1 cos x + C2 sin x.

YN
H

• Ph-¬ng tr×nh y 00 + y 0 − 6y = 0 cã ph-¬ng tr×nh ®Æc tr-ng λ2 + λ − 6 = 0.
Ph-¬ng tr×nh này cã hai nghiÖm thùc là 2 và −3. Do ®ã nghiÖm tæng qu¸t
là:
y = C1 e2x + C2 e−3x.

QU

• Ph-¬ng tr×nh y 00 + 4y 0 + 4y = 0 cã ph-¬ng tr×nh ®Æc tr-ng λ2 + 4λ + 4 = 0.
Ph-¬ng tr×nh này cã nghiÖm kÐp là −2. Do ®ã nghiÖm tæng qu¸t là:

M

y = [C1 + C2 x]e−2x.

KE

Ph-¬ng ph¸p hÖ sè bÊt ®Þnh t×m nghiÖm riªng cña ph-¬ng tr×nh kh«ng thuÇn
nhÊt: Trong tr-êng hîp ph-¬ng tr×nh vi ph©n tuyÕn tÝnh hÖ sè h»ng kh«ng thuÇn
nhÊt mà f (x) cã d¹ng ®Æc biÖt ta cã thÓ x¸c ®Þnh d¹ng cña nghiÖm riªng. Tõ ®ã
cã thÓ t×m ®-îc chÝnh x¸c nghiÖm riªng này.

.D
AY

Tr-êng hîp 1: f (x) = eax P (x) , víi P (x) là ®a thøc bËc n nào ®ã.

W

W

W

• NÕu a kh«ng là nghiÖm cña ph-¬ng tr×nh ®Æc tr-ng (34) th×:
yr = eaxQ(x),

víi Q(x) là mét ®a thøc cïng bËc víi P (x).

• NÕu a là nghiÖm béi k cña ph-¬ng tr×nh ®Æc tr-ng (34) th×:
yr = xk eaxQ(x),
víi Q(x) là mét ®a thøc cïng bËc víi P (x).

.C
OM
43

OZ

Tr-êng hîp 2: f (x) = eax [P1(x) cos bx + P2 (x) sin bx], víi P1 (x) và P2 (x) là
hai ®a thøc bËc nào ®ã.
• NÕu a + ib kh«ng là nghiÖm cña ph-¬ng tr×nh ®Æc tr-ng (34) th×:
yr = eax[Q1(x) cos bx + Q2 (x) sin bx],

UC

víi Q1 (x), Q2(x) là c¸c ®a thøc cã bËc b»ng bËc lín nhÊt cña P1 (x)
và P2 (x).
• NÕu a + ib là nghiÖm phøc cña ph-¬ng tr×nh ®Æc tr-ng (34) th×:
víi Q1 (x), Q2 (x) nh- trªn.
VÝ dô. T×m nghiÖm riªng cña ph-¬ng tr×nh

ON
.

yr = xeax[Q1(x) cos bx + Q2(x) sin bx]

YN
H

y 00 − 3y 0 + 2y = (3 − 4x)ex
Ph-¬ng tr×nh ®Æc tr-ng là

λ2 − 3λ + 2 = 0

QU

cã hai nghiÖm là λ1 = 1 và λ2 = 2, trong ®ã α = 1 là nghiÖm ®¬n cña nã nªn
nghiÖm riªng cã d¹ng
yr = xex(Ax + B).

M

Thay vào ph-¬ng tr×nh ®· cho và c©n b»ng c¸c hÖ sè ta thu ®-îc 

−2A = 4,
2A − B = 1,

KE

Gi¶i ra ta ®-îc A = 2 và B = 1, khi ®ã nghiÖm riªng là yr = xex(2x + 1). Cuèi
cïng, nghiÖm tæng qu¸t cña ph-¬ng tr×nh ®· cho là y = C1ex +C2e2x +xex(2x+1).

.D
AY

VÝ dô. T×m nghiÖm tæng qu¸t cña ph-¬ng tr×nh y 00 + y = 4x sin x. Ph-¬ng tr×nh
®Æc tr-ng cã nghiÖm là ±i và a + ib = i. Khi ®ã nghiÖm riªng cã d¹ng:
yr = x[(Ax + B) cos x + (Cx + D) sin x].

W

W

Thay vào ph-¬ng tr×nh ®· cho và c©n b»ng c¸c hÖ sè ta ®-îc


−2A = 2
A = −1






C −B =0
B=0

D+A=0
C=0






2C = 0
D = 1.

W

V× thÕ, nghiÖm riªng là yr = x(−x cos x + sin x) và nghiÖm tæng qu¸t cña ph-¬ng
tr×nh ®· cho là
y = C1 cos x + C2 sin x + x(sin x − x cos x).

.C
OM
44

4.1

HÖ ph-¬ng tr×nh vi ph©n
C¸c kh¸i niÖm

OZ

4

(35)

YN
H

Mçi ph-¬ng tr×nh vi ph©n cÊp hai:

ON
.

hoÆc d¹ng chÝnh t¾c (®· gi¶i ra ®èi víi ®¹o hàm): 
0
y1 = f1 (x, y1, y2)
y20 = f2 (x, y1, y2).

UC

HÖ ph-¬ng tr×nh vi ph©n cÊp I hai Çn y1(x), y2(x) tæng qu¸t cã d¹ng 

F1(x, y1, y2 , y10 , y20 ) = 0
F2(x, y1, y2 , y10 , y20 ) = 0,

y 00 = f (x, y, y 0)

QU

®Òu cã thÓ viÕt thành mét hÖ bËc nhÊt b»ng c¸ch ®Æt y = y1 , y 0 = y2: 
0
y1 = y2
y20 = f (x, y1, y2 ).

KE

M

Ng-îc l¹i, mçi hÖ ph-¬ng tr×nh vi ph©n cÊp I hai Èn ®Òu cã thÓ ®-a vÒ ph-¬ng
tr×nh vi ph©n cÊp II. Tõ ®ã, ta cã thÓ gi¶i hÖ ph-¬ng tr×nh b»ng c¸ch ®-a vÒ gi¶i
ph-¬ng tr×nh vi ph©n cÊp II. VÝ dô. Gi¶i hÖ sau
dx
dy
= y,
= x.
dt
dt

W

.D
AY

§¹o hàm hai vÕ cña ph-¬ng tr×nh ®Çu råi kÕt hîp víi ph-¬ng tr×nh sau ta ®-îc
ph-¬ng tr×nh
d2 x
− x = 0.
dt2
Tõ ®ã nghiÖm tæng qu¸t là
x = x(t) = C1 e−t + C2 et.

W

W

Tõ ph-¬ng tr×nh thø nhÊt ta tÝnh ®-îc
y = y(t) = −C1e−t + C2 et.

NhËn xÐt. HÖ ph-¬ng tr×nh vi ph©n gåm hai Èn nãi chung cã nghiÖm phô thuéc vào
hai h»ng sè tïy ý. NghiÖm nh- thÕ ta còng gäi là nghiÖm tæng qu¸t. NghiÖm suy

.C
OM
45

ra tõ nghiÖm tæng qu¸t víi c¸c gi¸ trÞ cô thÓ cña tham sè ®-îc gäi lµ nghiÖm riªng.

OZ

Bài to¸n Cauchy cho hÖ ph-¬ng tr×nh (35) ph¸t biÓu nh- sau: T×m nghiÖm cña hÖ
(35) tháa ®iÒu kiÖn:
y1(x0 ) = ξ1 , y2(x0 ) = ξ2 .

4.2

ON
.

UC

Víi mét sè gi¶ thiÕt thÝch hîp, ch¼ng h¹n c¸c hàm f1, f2 trong (35) liªn tôc cïng
víi c¸c ®¹o hàm riªng cña chóng theo y1, y2 trong miÒn chøa (x0 , ξ1 , ξ2) th× bài
to¸n Cauchy cã nghiÖm duy nhÊt.

HÖ ph-¬ng tr×nh vi ph©n tuyÕn tÝnh cÊp I hÖ sè h»ng

YN
H

Xem t là biÕn sè ®éc lËp, hÖ tuyÕn tÝnh hai Èn hÖ sè h»ng là hÖ cã d¹ng: 
0
x = ax + by + g1 (t)
y 0 = cx + dy + g2 (t)

QU

NÕu c¸c hàm g1 và g2 ®Òu b»ng kh«ng th× ta gäi là hÖ thuÇn nhÊt. CÊu tróc nghiÖm
cña hÖ thuÇn nhÊt và kh«ng thuuÇn nhÊt t-¬ng tù nh- trong môc tr-íc hoÆc cã
thÓ thiÕt lËp b»ng c¸ch ®-a vÒ ph-¬ng tr×nh vi ph©n cÊp II.

KE

M

Ta t×m nghiÖm cña hÖ thuÇn nhÊt d-íi d¹ng hàm mò 
  
x
v1 λt
e .
=
v2
y

.D
AY

Khi ®ã λ và v = (v1 , v2) chÝnh là gi¸ trÞ riªng và vector riªng t-¬ng óng cña ma
trËn  

a b
A=
c d.    

φ11(t)
φ12(t)
Hai nghiÖm φ1(t) =
và φ2 (t) =
cña hÖ thuÇn nhÊt ®-îc gäi
φ21(t)
φ22(t)
lµ ®éc lËp tuyÕn tÝnh trªn t ∈ (a, b) nÕu ma trËn (φij ) kh«ng suy biÕn.

W

W

W

§Þnh lý 10. NÕu φ1(t) và φ2(t) là hai nghiÖm ®éc lËp tuyÕn tÝnh cña hÖ thuÇn
nhÊt th× nghiÖm tæng qu¸t cña hÖ là 

x
= C1 φ1 + C2 φ2 .
y

.C
OM
46

OZ

Cuèi cïng ®Ó cã nghiÖm tæng qu¸t cña hÖ kh«ng thuÇn nhÊt, ta lÊy mét nghiÖm
riªng nào ®ã cña nã céng víi nghiÖm tæng qu¸t cña hÖ thuÇn nhÊt t-¬ng øng.
VÝ dô. Gi¶i hÖ

cã c¸c nghiÖm là λ1 = 1, λ2 = 2.
øng víi λ1 = 1 ta cã hÖ

−2γ1 − 2γ2 = 0
3γ1 + 3γ2 = 0.

QU 

YN
H

ON
.

UC



 dx = −x − 2y
dt
dy


= 3x + 4y.
dt  

−1 −2
. Ph-¬ng tr×nh ®Æc tr-ng
§©y là hÖ thuÇn nhÊt víi ma trËn A =
3
4

−1 − λ −2
= λ2 − 3λ + 2 = 0

3
4 − λ

Chän nghiÖm γ1 = 1, γ2 = −1 ta ®-îc mét nghiÖm

M

x1 = et ,

y1 = −et.

KE

T-¬ng tù, víi λ2 = 2 ta còng t×m ®-îc nghiÖm
x2 = e2t,

3
y2 = − e2t.
2

.D
AY

VËy nghiÖm tæng qu¸t là

(

x = C1et + C2e2t
3
y = −C1 et − C2 e2t,
2

W

W

W

trong ®ã C1, C2 là c¸c h»ng sè tuú ý.

.C
OM
49

Ph-¬ng tr×nh ®¹o hµm riªng tuyÕn tÝnh cÊp mét

1.1

Kh¸i niÖm ph-¬ng tr×nh ®¹o hµm riªng

UC

1

OZ

III. Ph-¬ng tr×nh ®¹o hµm riªng

ON
.

§Þnh nghÜa 1. Ph-¬ng tr×nh ®¹o hµm riªng là ph-¬ng tr×nh mà Èn cÇn t×m là
mét hàm nhiÒu biÕn và nhÊt thiÕt ph¶i cã sù hiÖn diÖn cña ®¹o hµm riªng cña Èn
trong ph-¬ng tr×nh.
VÝ dô. C¸c ph-¬ng tr×nh sau ®©y là ph-¬ng tr×nh ®¹o hµm riªng

YN
H

∂ 2u
= x − y.
∂x∂y

QU

∂ 2u ∂ 2u
+
= f (x, y).
∂x2 ∂y 2 
2
∂u
∂u
+y
x
= 0.
∂y
∂x

M

• D¹ng tæng qu¸t cña ph-¬ng tr×nh ®¹o hµm riªng là

KE

F (x, y, . . . , u, ux, uy , . . .) = 0,

(1)

trong ®ã x, y, . . . là c¸c biÕn ®éc lËp và u là hàm cña c¸c biÕn này và là Çn
hàm cÇn t×m.

W

W

W

.D
AY

• Ta gäi nghiÖm cña ph-¬ng tr×nh ®¹o hµm riªng (1) là tÊt c¶ c¸c hàm u mà
tháa m·n ®¼ng thøc này. Ch¼ng h¹n, ph-¬ng tr×nh ®Çu tiªn trong vÝ dô trªn
cã nghiÖm là
1
u(x, y) = (x2y − xy 2).
2
DÜ nhiªn nã còng cã nghiÖm là
1
u(x, y) = (x2y − xy 2) + f (x) + g(y) ,
2

trong ®ã f và g là hai hàm tïy ý.

.C
OM
50

OZ

• NghiÖm phô thuéc vào c¸c hàm tïy ý ®-îc gäi là nghiÖm tæng qu¸t cña
ph-¬ng tr×nh ®¹o hµm riªng. NghiÖm riªng là nghiÖm nhËn ®-îc tõ nghiÖm
tæng qu¸t víi c¸c biÓu thøc cô thÓ cña c¸c hàm tïy ý. NghiÖm kú dÞ là
nghiÖm mà kh«ng chøa trong nghiÖm tæng qu¸t.

UC

• Ta gäi cÊp cña ph-¬ng tr×nh ®¹o hµm riªng là cÊp cao nhÊt cña ®¹o hàm cã
mÆt trong ph-¬ng tr×nh ®ã. Trong c¸c vÝ dô trªn, cÊp cña ph-¬ng tr×nh thø
ba là mét, trong khi c¸c ph-¬ng tr×nh cßn l¹i cÊp hai.

1.2

YN
H

ON
.

• Ta nãi ph-¬ng tr×nh ®¹o hµm riªng (1) là tuyÕn tÝnh nÕu F là tuyÕn tÝnh
theo Èn hàm và c¸c ®¹o hàm riªng cña Èn hàm. Trong vÝ dô trªn, ph-¬ng
tr×nh thø ba kh«ng tuyÕn tÝnh, trong khi c¸c ph-¬ng tr×nh cßn l¹i là tuyÕn
tÝnh.

Ph-¬ng tr×nh ®¹o hµm riªng tuyÕn tÝnh c©p I

• D¹ng tæng qu¸t cña ph-¬ng tr×nh ®¹o hµm riªng tuyÕn tÝnh cÊp I là:
(2)

QU

a(x, y)ux + b(x, y)uy = c0(x, y)u + c1 (x, y),
trong ®ã c¸c hàm hÖ sè x¸c ®Þnh trªn miÒn D nào ®ã.

M

• Tæng qu¸t h¬n, nÕu sù phô thuéc vào u là phi tuyÕn, ta cã d¹ng tæng qu¸t
cña ph-¬ng tr×nh tùa tuyÕn tÝnh:

KE

a(x, y, u)ux + b(x, y, u)uy = c(x, y, u).

(3)

VÝ dô. XÐt ph-¬ng tr×nh

ux = ku + d(x, y),

.D
AY

víi k là mét h»ng sè. NÕu xem y là tham sè, ta cã thÓ xÐt ph-¬ng tr×nh trªn nhlà ph-¬ng tr×nh vi ph©n th-êng theo x. NghiÖm tæng qu¸t khi ®ã cã d¹ng:  

Z
kx
−kx
u(x, y) = e
C(y) + e d(x, y)dx .

W

W

Ta cã thÓ xÐt bài to¸n gi¸ trÞ ban ®Çu víi ®iÒu kiÖn ban ®Çu:
u(0, y) = f (y).

W

Khi ®ã nghiÖm riªng cã d¹ng:
kx

u(x, y) = e 

Z
f (y) +

x
−ks

e
0 

d(s, y)ds .

.C
OM
51

OZ

NhËn xÐt. NghiÖm cña ph-¬ng tr×nh ®¹o hµm riªng tïy vào ®iÒu kiÖn ban ®Çu cã
thÓ kh«ng tån t¹i hoÆc nÕu tån t¹i cã thÓ kh«ng duy nhÊt. Ch¼ng h¹n, xÐt ph-¬ng
tr×nh trªn khi d ≡ 0 víi ®iÒu kiÖn ban ®Çu:
u(x, 0) = x.

UC

NghiÖm cÇn t×m cã d¹ng u(x, y) = ekx C(y). Tõ ®ã
C(0) = xe−kx .

ON
.

§iÒu này kh«ng thÓ v× vÕ tr¸i là h»ng sè trong khi vÕ ph¶i là hàm kh¸c h»ng sè.
NÕu ®iÒu kiÖn ban ®Çu là:
u(x, 0) = ekx ,

1.3

Phuong ph¸p ®Æc tr-ng

YN
H

th× C(0) = 1. Ta thÊy cã v« sè hàm C(y) tháa ®iÒu kiÖn nµy. Nãi c¸ch kh¸c, bài
to¸n víi ®iÒu kiÖn ban ®Çu nhu vËy cã v« sè nghiÖm.

QU

XÐt ph-¬ng tr×nh tùa tuyÕn tÝnh (3), gi¶ sö u = u(x, y) là mét nghiÖm cña nã.
Khi ®ã ta gäi mÆt S trong kh«ng gian Oxyu cho bëi ph-¬ng tr×nh:
F (x, y, u) := u(x, y) − u = 0

M

là mÆt tÝch ph©n cña ph-¬ng tr×nh (3).
Ta cã vector gradient cña F là ∇F = [u0x, u0y , −1] trùc giao víi vector (a, b, c) v×:

KE

h∇F, (a, b, c)i = au0x + bu0y − c = 0.

W

.D
AY

V× vËy vector (a, b, c) ph¶i n»m trong mÆt ph¼ng tiÕp xóc víi mÆt S t¹i nh÷ng
®iÓm (x, y, u) mà vector gradient ∇F 6= 0.
H-íng cña vector (a, b, c) ®-îc gäi lµ h-íng ®Æc tr-ng, chóng t¹o nªn mét tr-êng
c¸c h-íng trªn mÆt S và cã thÓ m« t¶ hä ®-êng cong x¸c ®Þnh bëi chóng nhsau: Gi¶ sö tham sè hãa ®-êng cong là
Γ : x = x(s), y = y(s), u = u(s).

W

W

Khi ®ã, x(s), y(s) và u(s) ph¶i tháa hÖ ph-¬ng tr×nh vi ph©n:
dx
= a(x, y, u),
dt

dy
= b(x, y, u),
dt

du
= c(x, y, u).
dt

(4)

C¸c ®-êng cong cho bëi hÖ ph-¬ng tr×nh (4) ®-îc gäi lµ ®-êng cong ®Æc tr-ng.
§Ó x¸c ®Þnh mét ®-êng cong ®Æc tr-ng nào ®ã ta cÇn ®iÒu kiÖn ban ®Çu (x0, y0, u0 )

.C
OM
52

y(0, s) = y0(s),

u(0, s) = u0 (s)

(5)

UC

x(0, s) = x0 (s),

OZ

và ta gäi ®ã lµ ®-êng cong ®Æc tr-ng ban ®Çu.
V× mçi ®-êng cong ®Æc tr-ng (x(t), y(t), u(t)) di qua c¸c ®iÓm kh¸c nhau cña
®-êng cong ban ®Çu Γ(s), nªn ta sÏ viÕt x = x(t, s), y = y(t, s), u = u(t, s). Khi
®ã ®iÒu kiÖn ban ®Çu cã thÓ viÕt l¹i:

Xem s là tham sè, t là biÕn lÊy ®¹o hàm, ta cÇn gi¶i bài to¸n Cauchy sau ®©y:
yt0 = b(x, y, u),

u0t = c(x, y, u),

ON
.

x0t = a(x, y, u),

YN
H

víi ®iÒu kiÖn ban ®Çu (5). NÕu ph-¬ng tr×nh là tuyÕn tÝnh, th× a, b kh«ng phô
thuéc vào u.
VÝ dô. Gi¶i ph-¬ng tr×nh
u0x + u0y = 2,

tháa ®iÒu kiÖn ban ®Çu u(x, 0) = x2.

QU

Ph-¬ng tr×nh ®Æc tr-ng

x0t (t, s) = 1, yt0 t(t, s) = 1, u0t (t, s) = 2,

M

víi ®iÒu kiÖn ban ®Çu tham sè hãa:

Tõ ®ã ta cã

KE

x(0, s) = s, y(0, s) = 0, u(0, s) = s2 .

.D
AY

x(t, s) = t + h1(s),

y(t, s) = t + h2 (s),

u(t, s) = 2t + h1 (s).

C¸c hàm hi (t) ®-îc t×m tõ ®iÒu kiÖn ban ®Çu cho kÕt qña:
x(t, s) = t + s,

y(t, s) = t,

u(t, s) = 2t + s2 .

W

VËy nghiÖm cÇn t×m là
u(x, y) = 2y + (x − y)2.

W

W

2) Gi¶i ph-¬ng tr×nh u0x = 1 tho¶ ®iÒu kiÖn ban ®Çu u(0, y) = g(y).
Hoàn toàn t-¬ng tù nh- trªn, ta cã nghiÖm u(x, y) = x + g(y).

.C
OM
53

2.1

Ph-¬ng tr×nh ®¹o hµm riªng tuyÕn tÝnh cÊp II
C¸c ®Þnh nghÜa

OZ

2

∂ 2u
∂ 2u
∂u
∂ 2u
∂u
+
C
+
E
+ F u = G,
+
B
+
D
∂x2
∂x∂y
∂y 2
∂x
∂y

(6)

ON
.

A

UC

Ta quan t©m ®Æc biÖt ®Õn líp c¸c ph-¬ng tr×nh ®¹o hµm riªng tuyÕn tÝnh cÊp II
hai biÕn v× tÇm quan träng cña chóng trong c¸c øng dông thùc tiÔn. D¹ng tæng
qu¸t cña líp c¸c ph-¬ng tr×nh nhu vËy là

YN
H

trong ®ã A, B, . . . là c¸c hàm theo x và y nh-ng kh«ng phô thuéc vào u. NÕu
G = 0 ta gäi chóng là ph-¬ng tr×nh thuÇn nhÊt, nÕu ng-îc l¹i, ta gäi ph-¬ng tr×nh
kh«ng thuÇn nhÊt.
§Þnh lý 1 (Nguyªn lý chång chÊt nghiÖm). NÕu u1, u2 , . . . là c¸c nghiÖm cña
ph-¬ng tr×nh thuÇn nhÊt t-¬ng øng víi (6) th×

QU

u1 + u2 + · · ·
còng là nghiÖm nÕu nã héi tô.

n=1

Ph©n lo¹i ph-¬ng tr×nh ®¹o hµm riªng tuyÕn tÝnh cÊp II

.D
AY

2.2

KE

M

VÝ dô. XÐt ph-¬ng tr×nh ut = uxx, víi mçi n ∈ N, ta dÔ dàng kiÓm tra r»ng
2
un (x, t) = an e−n t sin nx là nghiÖm. VËy chuçi sau còng là nghiÖm, miÔn là nã
héi tô:

X
2
an e−n t sin nx

Víi ph-¬ng tr×nh (6), ta xÐt 00biÖt thøc00 ∆ ®Þnh nghÜa bëi
∆(x, y) = B 2 − 4AC.

W

§Þnh nghÜa 2. Ph-¬ng tr×nh (6) ®-îc gäi lµ cã kiÓu

W

(H) Hyperbolic t¹ i (x0, y0 ) nÕu ∆(x0, y0) > 0,

W

(P) Parabolic t¹i (x0 , y0) nÕu ∆(x0, y0) = 0,
(E) Elliptic t¹i (x0 , y0) nÕu ∆(x0, y0 ) < 0.

(7)

.C
OM
54

VÝ dô. 1) (Ph-¬ng tr×nh truyÒn sãng mét chiÒu)
utt = c2 uxx

OZ

(8)

ut = kuxx

2.3

(9)

(10)

YN
H

ON
.

(k gäi là hÖ sè khuÕch t¸n nhiÖt) là ph-¬ng tr×nh kiÓu (P).
3) (Ph-¬ng tr×nh Laplace)
∂ 2u ∂ 2u
+
=0
∂x2 ∂y 2
là ph-¬ng tr×nh kiÓu (E) t¹i mçi d®iÓm (x, y).

UC

(c2 gäi lµ hÖ sè truyÒn) là ph-¬ng tr×nh kiÓu (H) nÕu c 6= 0 và là kiÓu (P) nÕu
c = 0.
2) (Ph-¬ng tr×nh truyÒn nhiÖt mét chiÒu)

D¹ng chÝnh t¾c

QU

§èi víi ph-¬ng tr×nh ®¹o hµm riªng cÊp hai trong mÆt ph¼ng, lu«n tån t¹i c¸c
phÐp biÕn ®æi b¶o toàn kiÓu cña ph-¬ng tr×nh ®Ó ®-a nã vÒ d¹ng ®¬n gi¶n nh?t.
C¸c d¹ng này ®-îc gäi lµ d¹ng chÝnh t¾c.

.D
AY

KE

M

Tr-êng hîp hyperbolic ∆(x, y) > 0:
Gi¶ sö ph-¬ng tr×nh dang xÐt tháa ∆(x, y) > 0, ∀(x, y) ∈ Ω ⊂ R2. XÐt phÐp ®æi
biÕn 

ξ = ξ(x, y)
η = η(x, y),
trong ®ã c¸c hàm ξ và η cã c¸c ®¹o hàm riªng cÊp II liªn tôc trong Ω. Ta cã
ux = uξ ξx + uη ηx ,
uy = uξ ξy + uη ηy .

TiÕp tôc tÝnh c¸c ®¹o hàm riªng cÊp hai:
uxx = (uξξ ξx + uξη ηx )ξx + uξ ξxx + (uηξ ξx + uηη ηx )ηx + uη ηxx

W

W

W

= uξξ ξx2 + 2uξη ηx ξx + uηη ηx2 + uξ ξxx + uη ηxx .

uxy = (uξξ ξy + uξη ηy )ξx + uξ ξxy + (uηξ ξy + uηη ηy )ηx + uη ηxy
= uξξ ξx ξy + uξη (ηx ξy + ηy ξx ) + uηη ηx ηy + uξ ξxy + uη ηxy .

uyy = (uξξ ξy + uξη ηy )ξx + uξ ξyy + (uηξ ξy + uηη ηy )ηy + uη ηyy
= uξξ ξy2 + 2uξη ηy ξy + uηη ηy2 + uξ ξyy + uη ηyy .

.C
OM
55

Thay vào (6) ta ®-îc ph-¬ng tr×nh:

UC

víi c¸c hÖ sè ®-îc tÝnh cô thÓ nh- sau:
a1(ξ, η) = aξx2 + 2bξx ξy + cξy2 ,

(11)

OZ

a1(ξ, η)uξξ + 2b1 (ξ, η)uξη + c1 (ξ, η)uηη + F (ξ, η, u, uξ , uη ) = 0,

b1(ξ, η) = aξx ηx + b(ξx ηy + ξy ηx ) + cξy ηy ,

ON
.

c1(ξ, η) = aηx2 + 2bηx ηy + cηy2.

BiÖt thøc cña ph-¬ng tr×nh míi liªn hÖ víi ph-¬ng tr×nh ®· cho bëi c«ng thøc  

2

∆(x, y).

YN
H

D(ξ, η)
∆1(ξ, η) =
D(x, y)

(12)

QU

NÕu phÐp ®æi biÕn là kh«ng suy biÕn trªn Ω, tøc là

D(ξ, η) ξx ξy
=
J :=
= ξx ηy − ξy ηx 6= 0,
D(x, y) ηx ηy

M

th× dÊu cña ∆ và ∆1 là gièng nhau. Nãi c¸ch kh¸c, kiÓu cña ph-¬ng tr×nh kh«ng
thay ®æi. C©u hái tù nhiªn là chän phÐp biÕn ®æi nào ®Ó cho (11) cã d¹ng ®¬n
gi¶n nhÊt.

KE

MÖnh ®Ò 1. Gi¶ sö hàm z = ϕ(x, y) là mét nghiÖm riªng cña ph-¬ng tr×nh
azx2 + 2bzx zy + czy2 = 0.

(13)

.D
AY

Khi ®ã, hÖ thøc ϕ(x, y) = C (víi C là h»ng sè tïy ý) là nghiÖm tæng qu¸t cña
ph-¬ng tr×nh vi ph©n th-êng
ady 2 − 2bdydx + cdx2 = 0.

(14)

W

Ng-îc l¹i nÕu ϕ(x, y) = C là mét nghiÖm tæng qu¸t cña ph-¬ng tr×nh (14), th×
z = ϕ(x, y) là mét nghiÖm riªng cña (13).

W

Chøng minh. Dành cho b¹n ®äc.

W

Theo mÖnh ®Ò trªn, ta xÐt ph-¬ng tr×nh
ay 02 − 2by 0 + c = 0.

2

.C
OM
56


b± ∆
Do ∆ = b − ac > 0 nªn ta thu ®-îc y =
. Gi¶ sö hai nghiÖm tæng qu¸t
a
t-¬ng øng cña nã là

nªn ta cã

ϕ2(x, y) = C2 .


ϕix
b± ∆
0

= y (x) =
ϕiy
a

D(ϕ1 , ϕ2) ϕ1x ϕ1y
=
ϕ2x ϕ2y
D(x, y)

Do ®ã nÕu ®Æt 

(i = 1, 2),

6= 0; ∀(x, y) ∈ Ω.

ξ = ϕ1(x, y)
η = ϕ2(x, y),

YN
H

V× r»ng

UC

ϕ1(x, y) = C1

OZ

0

ON
.

2

QU

th× J 6= 0 víi mçi (x, y) ∈ Ω (phÐp biÕn ®æi kh«ng suy biÕn) và trong (11) ta cã
a1 = 0 = c1 .
§Ó ý r»ng khi ®ã ∆1 > 0 nªn b1 6= 0. Tõ ®ã, (11) cã thÓ viÕt l¹i d-íi d¹ng chÝnh
t¾c
(15)
uξη = G(ξ, η, u, uξ , uη ).

KE

M

§©y là d¹ng chÝnh t¾c cña ph-¬ng tr×nh hyperbolic trong mÆt ph¼ng.
Trong (15), nÕu tiÕp tôc ®æi biÕn 

ξ =α+β
η =α−β

.D
AY

th× thu ®-îc ph-¬ng tr×nh

e β, u, uα, uβ ).
uαα − uββ = G(α,

(16)

§©y còng là mét d¹ng chÝnh t¾c cña ph-¬ng tr×nh hyperbolic.

W

VÝ dô. 1) §-a ph-¬ng tr×nh sau vÒ d¹ng chÝnh t¾c:

Tr-êng hîp parabolic ∆(x, y) = 0:
Gi¶ sö ∆(x, y) = b2 − ac = 0 víi mçi (x, y) ∈ Ω. NÕu a 6= 0 ph-¬ng tr×nh vi
ph©n (14) chØ cã mét nghiÖm là
b
y0 = .
a

W
W

2
∂ 2u
∂ 2u
∂u
2 ∂ u

cos
= 0.

2
sin
x
x

cos
x
∂x2
∂x∂y
∂y 2
∂y

.C
OM
57

Gi¶i ph-¬ng tr×nh này ta t×m ®-îc mét hä nghiÖm tæng qu¸t là

OZ

ϕ(x, y) = C.

Khi ®ã, víi phÐp ®æi biÕn 

ξ = ϕ(x, y)
η = ψ(x, y),

ON
.

D(ϕ, ψ)
6= 0 ∀(x, y) ∈ Ω.
D(x, y)

UC

§Ó cã phÐp ®æi biÕn ta t×m thªm mét hàm ψ(x, y) kh¶ vi liªn tôc cÊp II sao cho

YN
H

ta cã J 6= 0 và a1 = 0.
Bëi v× ∆1 = J 2∆ = 0 nªn b1 = 0 (và do ®ã c1 6= 0). Chia hai vÕ cña (11) cho c1
ta ®-îc ph-¬ng tr×nh
(17)
uηη = G(ξ, η, u, uξ , uη ).

QU

Ph-¬ng tr×nh này ®-îc gäi lµ d¹ng chÝnh t¾c cña ph-¬ng tr×nh parabolic trong
mÆt ph¼ng. Râ ràng nÕu a = 0, ta cã ngay d¹ng (17).
2) §-a ph-¬ng tr×nh
2
∂ 2u
∂ 2u
2∂ u
+
y
+
2xy
=0
∂x2
∂x∂y
∂y 2

 u(x, 0) = 0
∂u
1
vÒ d¹ng chÝnh t¾c råi gi¶i nã víi ®iÒu kiÖn biªn
(x, 0) = 1 +

∂y
x

KE

M

x2

C¸c ph-¬ng tr×nh ®¹o hµm riªng tuyÕn tÝnh cÊp
II c¬ b¶n

3.1

.D
AY

3

Bài to¸n gi¸ trÞ biªn và gi¸ trÞ ban ®Çu

W

W

W

T-¬ng tù nh- ph-¬ng tr×nh vi ph©n th-êng, ta t×m nghiÖm cña ph-¬ng tr×nh ®¹o
hµm riªng tháa mét sè ®iÒu kiÖn nào ®ã. Ch¼ng h¹n, nÕu xÐt nghiÖm u = u(x, t)
cña c¸c ph-¬ng tr×nh (8) và (9), th× biÕn t cã thÓ xem nhu thêi gian và x cã thÓ
xem nh- vÞ trÝ. Khi ®ã c¸c ®iÒu kiÖn d¹ng sau ®©y cã ý nghÜa nhÊt ®Þnh øng víi
tªn gäi cña chóng.
• u(0, t) = ϕ(t) : ®iÒu kiÖn biªn t¹i x = 0,

.C
OM
58

• u(L, t) = ψ(t) : ®iÒu kiÖn biªn t¹i x = L (L > 0),

∂u
(x, 0) = g(x) : ®iÒu kiÖn (vËn tèc) ban ®Çu t¹i t = 0.
∂t

UC

OZ

• u(x, 0) = f (x) : ®iÒu kiÖn ban ®Çu t¹i t = 0,

ON
.

NÕu c¸c hàm ë vÕ ph¶i b»ng kh«ng, th× ta cã ®iÒu kiÖn biªn thuÇn nhÊt. Bài to¸n
t×m ngiÖm cña ph-¬ng tr×nh ®¹o hµm riªng tháa c¸c ®iÒu kiÖn biªn ®-îc gäi lµ
bài to¸n gi¸ trÞ biªn; tháa c¸c ®iÒu kiÖn ban ®Çu ®-îc gäi lµ bài to¸n gi¸ trÞ
ban ®Çu (hay bài to¸n Cauchy). Bài to¸n t×m nghiÖm cña ph-¬ng tr×nh ®¹o hµm
riªng tháa võa ®iÒu kiÖn biªn võa ®iÒu kiÖn ban ®Çu ®-îc gäi lµ bài to¸n hçn hîp.
∂u
∂u
=
. NghiÖm tæng qu¸t cña ph-¬ng tr×nh này là
∂t
∂x
(dïng ph-¬ng ph¸p t¸ch biÕn)

YN
H

VÝ dô. XÐt ph-¬ng tr×nh

u(x, t) = AeB(x+t).

QU

Víi ®iÒu kiÖn ban ®Çu u(x, 0) = 2e−x , ta cã nghiÖm là
u(x, t) = 2e−(x+t) .

Ph-¬ng ph¸p t¸ch biÕn gi¶i ph-¬ng tr×nh ®¹o hµm riªng

M

3.2

KE

Trong rÊt nhiÒu tr-êng hîp, nghiÖm cña ph-¬ng tr×nh (6) cã thÓ cho d-íi d¹ng
u(x, y) = X(x)Y (y), trong ®ã X(x) và Y (y) là nh÷ng hàm mét biÕn.

.D
AY

VÝ dô. T×m nghiÖm cña ph-¬ng tr×nh sau b»ng ph-¬ng ph¸p t¸ch biÕn:
∂u ∂u
+
= 0.
∂x ∂y

Xem nghiÖm u(x, y) = X(x)Y (y), thay vµo ph-¬ng tr×nh ®· cho

W

X 0 (x)Y (y) + Y 0 (y)X(x) = 0.

W

W

Kh«ng xÐt tr-êng hîp tÇm th-êng, ph-¬ng tr×nh cã thÓ viÕt d-íi d¹ng
Y 0 (y)
X 0 (x)
=−
.
X(x)
Y (y)

.C
OM
59

UC

OZ

Mçi vÕ là hàm theo mét biÕn ®éc lËp kh¸c nhau nªn ®¼ng thøc chØ x¶y ra khi
tõng vÕ là h»ng sè; ký hiÖu là λ. Khi ®ã ta cã hÖ
 0
X (x)


 X(x) = λ,
 Y 0 (y)


= −λ.
Y (y)

X = Aeλx,

ON
.

C¸c ph-¬ng tr×nh này cã nghiÖm là
Y = Be−λy .

VËy nghiÖm cña ph-¬ng tr×nh ®· cho là

3.3

YN
H

u(x, y) = Ceλ(x−y).

Ph-¬ng tr×nh truyÒn nhiÖt mét chiÒu

KE

M

QU

XÐt thanh dÉn nhiÖt cã chiÒu dài L, víi hÖ sè truyÒn khuÕch t¸n k > 0. Gäi nhiÖt
®é t¹i vÞ trÝ x và thêi ®iÓm t là u(x, t). Gi¶ sö nhiÖt ®é t¹i hai ®Çu mót cña thanh
b»ng kh«ng. Khi ®ã, u tháa:

∂ 2u
∂u



=
k
, 0<x<L t>0
 ∂t
∂x2
(18)
u(0, t) = 0,
u(L, t) = 0 t > 0



 u(x, 0) = f (x),

W

hay

.D
AY

trong ®ã f (x) là ph©n bè nhiÖt ®é ban ®Çu cña thanh.
Ta t×m nghiÖm u(x, t) cña bài to¸n này d-íi d¹ng t¸ch biÕn u(x, t) = X(x)T (t).
Thay vào ph-¬ng tr×nh ta ®-îc
kX 00 (x)T (t) = X(x)T 0(t),
X 00(x)
T 0(t)
=
.
X(x)
kT (t)

W

W

Lý luËn nh- trªn, c¶ hai vÕ ph¶i là h»ng sè. Gäi h»ng sè này là −λ, ta cã
X 00 + λX = 0,
T 0 + kλT = 0.

(19)
(20)

.C
OM
60

Tõ ®iÒu kiªn biªn X(0) = 0 = X(L), ta cã
n = 1, 2, . . .

t-¬ng øng víi nghiÖm

ON
.

λn = n2 π 2/L2 ,

UC

OZ

NÕu λ = 0, ph-¬ng tr×nh (19) cã nghiÖm là ®-êng th¼ng, nh-ng t¹i hai ®Çu mót
X(0) = 0 = X(L), nªn nghiÖm ®ã tÇm th-êng . Ta lo¹i tr-êng hîp này. NÕu
λ < 0, ph-¬ng tr×nh (20) cã nghiÖm là T (t) = Ce−kλt . Khi ®ã u(x, t) → ∞ khi
t → ∞; ®iÒu này kh«ng phï hîp víi hiÖn t-îng thùc tÕ.
VËy λ > 0 và khi ®ã ph-¬ng tr×nh (19) cã nghiÖm là


X(x) = C1 cos λx + C1 sin λx.

Xn (x) = cn sin(nπx/L).

YN
H

§ång thêi nghiÖm cña ph-¬ng tr×nh (20) là
Tn (t) = dn e−kn

2 π 2 t/L2

.

QU

Theo nguyªn lý chång chÊt nghiÖm, nghiÖm tháa ®iÒu kiªn biªn cña bài to¸n (18)


X
2 2
2
u(x, t) =
bn e−kn π t/L sin(nπx/L).
n=1

M

C¸c hÖ sè bn ®-îc t×m nhê ®iÒu kiªn ban ®Çu u(x, 0) = f (x); và thùc chÊt chóng
là hÖ sè Fourier cña khai triÓn Fourier cña hàm f (x) trªn ®o¹n [−L, L]

KE

f (x) =


X

bn sin(nπx/L).

(21)

f (x) sin(nπx/L)dx

(22)

n=1

.D
AY

C«ng thóc tÝnh bn là

2
bn =
L

ZL
0

W

NhËn xÐt. NÕu cho tr-íc khai triÓn Fourier cña f , ®Æc biÖt nÕu f cã d¹ng tæ
hîp cña c¸c hàm sin(nπx/L), th× ®Ó t×m bn ta cã thÓ ®ång nhÊt c¸c hÖ sè trong (21).

W

W

VÝ dô. Gi¶i bài to¸n hçn hîp

∂ 2u
∂u



=
, 0 < x < π ,t > 0
 ∂t
∂x2
u(0, t) = 0 = u(π, t),



 u(x, 0) = sin x cos x

.C
OM
61

OZ

Gi¶i: LËp l¹i c¸c b-íc trªn víi L = π và k = 1, ta thu ®-îc b2 = 1/2, bn =
0, ∀n 6= 2. VËy nghiÖm cña ph-¬ng tr×nh ®· cho là
1
u(x, t) = e−4t sin 2x.
2

∂u
(L, t) = 0 ,
∂x

ON
.

∂u
(0, t) = 0,
∂x

UC

NhËn xÐt. NÕu ®iÒu kiÖn biªn và ®iÒu kiÖn ban ®Çu thay ®æi, ta còng cã thÓ gi¶i
bài to¸n hçn hîp víi cïng ph-¬ng ph¸p nhu trªn. Ch¼ng h¹n ®èi víi thanh dÉn
cã hai ®Çu c¸ch nhiÖt, ®iÒu kiÖn biªn ph¸t biÓu nh- sau
t > 0.

YN
H

Dïng ph-¬ng ph¸p t¸ch biÕn, ta thu ®-îc nghiÖm


X(x) = C1 cos λx + C1 sin λx ,
víi ®iÒu kiÖn

X 0 (0) = 0,

X 0 (L) = 0.

QU

Lý luËn t-¬ng tù nh- tr-êg hîp trªn, ta cã

n = 0, 1, 2, . . .

M

λn = n2 π 2/L2 ,

Xn (x) = cos(nπx/L).

KE

VËy nghiÖm cã d¹ng

.D
AY

a0 X
2 2
2
u(x, t) =
+
an e−kn π t/L cos(nπx/L) .
2
n=1

W

W

W

C¸c hÖ sè an ®-îc t×m nhê vào ®iÒu kiÖn ban ®Çu u(x, 0) = f (x) và chóng chÝnh
là c¸c hÖ sè Fourier cña f (x) khai triÓn theo hàm cosin:
2
an =
L

ZL
0

f (x) cos(nπx/L)dx

(23)

.C
OM
62

3.4

Ph-¬ng tr×nh truyÒn sãng mét chiÒu

YN
H

ON
.

UC

OZ

XÐt mét d©y ®µn håi cã chiÒu dài L buéc chÆt ë hai ®Çu. Gi¶ sö d©y n»m ngang,
ta sÏ m« t¶ chuyÓn ®éng cña d©y trong mÆt ph¼ng th¼ng ®øng tõ vÞ trÝ c©n b»ng
t¹i thêi ®iÓm t = 0.
Chän trôc x làm trôc täa ®é, gäi u(x, t) là chuyÓn dÞch cña d©y và T (x, t) là søc
c¨ng cña d©y t¹i vÞ trÝ x và thêi ®iÓm t. XÐt mét ®o¹n d©y ®ñ nhá gi÷a x và
x + ∆x. Gi¶ thiÕt d©y ®àn håi, khi ®ã c¸c lùc t¸c ®éng lªn d©y bao gåm søc c¨ng
däc theo d©y (cã ph-¬ng tiÕp xóc víi d©y) và träng lùc. HÖ sè gãc cña d©y cho
bëi
∂u
u(x + ∆x, t) − u(x, t)
tan θ = lim
=
.
∆x→0
∆x
∂x
Tæng c¸c lùc t¸c ®éng lªn ®o¹n d©y là
T (x + ∆x, t) sin θ(x + ∆x, t) − T (x, t) sin θ(x, t) + ρ(x)∆xQ(x, t),

QU

trong ®ã ρ là khèi l-îng riªng cña d©y và Q(x, t) là thành phÇn th¼ng ®øng cña
träng lùc trªn mçi ®¬n vÞ khèi l-îng. Theo ®Þnh luËt Newton:
F = ma = ρ(x)∆x
ta cã

∂ 2u
,
∂t2


[T (x, t) sin θ(x, t)] + ρ(x)Q(x, t).
∂x
NÕu gãc θ nhá, ta cã sin θ ≈ tan θ và gi¶ sö søc c¨ng T (x, t) ∼
= T0, ®ång thêi

Q(x, t) = 0, ta cã thÓ viÕt ph-¬ng tr×nh trªn d-íi d¹ng
utt = c2 uxx ,

(24)

.D
AY

KE

M

ρ(x)utt =

T0
®-îc gäi lµ hÖ sè truyÒn.
ρ
Ph-¬ng tr×nh (24) ®-îc gäi lµ ph-¬ng tr×nh truyÒn sãng. Trong tr-êng hîp hai
chiÒu, nã cã d¹ng 
2 

∂ 2u
∂ u ∂ 2u
2
.
=c
+
∂t2
∂x2 ∂y 2

W

víi c2 :=

W

W

§iÒu kiÖn biªn: Trong khi gi¶i ph-¬ng tr×nh truyÒn sãng, ta th-êng x¸c dÞnh c¸c
®iÒu kiÖn biªn hoÆc ®iÒu kiÖn ban ®Çu. NÕu d©y bÞ buéc chÆt t¹i mét ®Çu mót víi
®é lÖch kh«ng, ta cã ®iÒu kiÖn biªn
u(0, t) = 0

hay u(L, t) = 0.

(25)

.C
OM
63

Ta còng cã thÓ xÐt c¸c ®iÒu kiÖn ban ®Çu
ut(x, 0) = g(x).

(26)

OZ

u(x, 0) = f (x),

Khi ®ã ph-¬ng tr×nh (24) ®-a vÒ d¹ng chÝnh t¾c:

YN
H

∂ 2u
(ξ, η) = 0 .
∂ξ∂η

ON
.

UC

Hai ®iÒu kiÖn này m« t¶ chuyÓn vÞ cña d©y và vËn tèc ban ®Çu cña d©y t¹i thêi
®iÓm ban ®Çu t = 0.
a) Gi¶i bài to¸n Cauchy- C«ng thøc D'Alembert:
Ta t×m nghiÖm cña ph-¬ng tr×nh (24) tháa (26). Trong (24) ta ®-a vào hai biÕn
®éc lËp míi
ξ := x − ct ; η := x + ct.

VËy nghiÖm tæng qu¸t là

u = ϕ(ξ) + ψ(η) ;

QU

hay, víi biÕn cò, ta cã

u(x, t) = ϕ(x − ct) + ψ(x + ct) .

M

§iÒu kiÖn ban ®Çu cho ta

KE

ϕ(x) + ψ(x) = f (x)

1
− ϕ0 (x) + ψ 0(x) = g(x) .
c

.D
AY

Tõ c¸c ®¼ng thøc này cã thÕ t×m ®-îc ϕ và ψ theo f và g.
Cô thÓ ta cã  

Z
1
1 x
ϕ(x) =
f (x) −
g(s)ds ,
2
c 0  

Z
1
1 x
g(s)ds .
ψ(x) =
f (x) +
2
c 0

W

W

W

Do ®ã nghiÖm cña bài to¸n Cauchy cho bëi c«ng thøc (D'Alembert) sau ®©y 
Z x+ct 

Z x−ct
1
1
g(s)ds −
g(s)ds .
u(x, t) = [f (x − ct) + f (x + ct)] +
2
2c 0
0
b) Gi¶i bài to¸n hçn hîp: Trong phÇn này ta xÐt bài to¸n m« t¶ s- dao ®éng
cña d©y cè ®Þnh hai ®Çu víi dÞch chuyÓn ban ®Çu kh¸c kh«ng. Cô thÓ h¬n, xÐt

.C
OM

 2
2
∂ u

2∂ u

=c
,
0 < x < L,
t>0


∂x2
 ∂t2
u(0, t) = 0,
u(L, t) = 0,
t>0


∂u


 u(x, 0) = f (x),
(x, 0) = g(x), x ∈ [0, L]
∂t

(27)

UC

bài to¸n

OZ

64

Ta dïng ph-¬ng ph¸p t¸ch biÕn ®Ó gi¶i bài to¸n này. Tr-íc hÕt gi¶ sö g(x) ≡ 0
(tøc là vËn tèc ban ®Çu cña d©y b»ng kh«ng). Gi¶ sö

Thay vào (27), ta thu ®-îc

YN
H

X 00
T 00
= 2 = −λ,
X
c T

ON
.

u(x, t) = X(x)T (t) .

trong ®ã λ là h»ng sè. Tõ ®ã, c¸c hàm X(x) và T (t) tháa ph-¬ng tr×nh

QU

X 00 + λX = 0
T 00 + c2 λT = 0,

víi c¸c ®iÒu kiÖn

M

X(0) = 0,

X(L) = 0

(28)
(29)

T 0(0) = 0 .

KE

Gi¶i ph-¬ng tr×nh (28), cïng víi c¸c ®iÒu kiÖn biªn, råi gi¶i ph-¬ng tr×nh (29)
víi ®iÒu kiÖn ban ®Çu T 0(0) = 0, ta thu ®-îc

.D
AY

λn = n2 π 2/L2 ,

n = 1, 2, 3, . . .

Xn (x) = cn sin(nπx/L),

Tn (t) = dn cos

nπct
.
L

W

VËy nghiÖm cña bài to¸n cã d¹ng
u(x, t) =


X

An sin

n=1

nπct
nπx
cos
.
L
L

W

W

C¸c hÖ sè An ®-îc tÝnh to¸n nhê vào dÞch chuyÓn ban ®Çu
u(x, 0) =


X
n=1

An sin

nπx
= f (x),
L

.C
OM
65

và ta thu ®-îc c«ng thøc
ZL

f (x) sin

nπx
dx
L

OZ

2
An =
L

(30)

UC

0

u(x, t) =


X

Bn sin

n=1

ON
.

Tr-êng hîp dÞch chuyÓn ban ®Çu f = 0, nh-ng vËn tèc ban ®Çu g 6= 0, bài
to¸n ®-îc gi¶i quyÕt hoàn toàn t-¬ng tù nh-ng víi ®iÒu kiÖn ban ®Çu T (0) = 0.
NghiÖm cña bài to¸n cã d¹ng
nπct
nπx
sin
,
L
L

YN
H

trong ®ã c¸c Bn ®-îc tÝnh to¸n dùa vào vËn tèc ban ®Çu

X nπc
∂u
nπx
(x, 0) =
sin
= g(x) .
Bn
∂t
L
L
n=1

QU

Do ®ã

2
nπc
=
Bn
L
L

ZL

g(x) sin(nπx/L)dx

(31)

M

0

KE

NhËn xÐt. Trong tr-êng hîp tæng qu¸t, f và g ®Òu kh¸c kh«ng, ta cã thÓ t¸ch
thành hai bài to¸n t-¬ng øng víi f = 0, g = g và f = f, g = 0 råi lÊy tæng c¸c
nghiÖm cña hai bài to¸n này.

W

.D
AY

VÝ dô. Gi¶i bài to¸n hçn hîp
 2
∂ 2u
∂ u


=
4
,
0 < x < π,
t>0


∂x2
 ∂t2
u(0, t) = 0,
u(π, t) = 0,
t>0


∂u


 u(x, 0) = 0,
(x, 0) = sin x, x ∈ [0, π]
∂t

W

W

Gi¶i: Trong vÝ dô này L = π, c2 = 4 f = 0 và g = sin x. LËp l¹i c¸c b-íc trªn
ta cã nghiÖm

X
Bn sin nx sin 2nt .
u(x, t) =
n=1

.C
OM
66

Khi ®ã

X
∂u
(x, 0) =
Bn 2n sin nx = sin x.
∂t
n=1

3.5

1
sin x sin 2t .
2

Ph-¬ng tr×nh Laplace:

Trong phÇn này ta xÐt ph-¬ng tr×nh Laplace

(32)

(33)

YN
H

∂ 2u ∂ 2u
+
= 0,
∂x2 ∂y 2

ON
.

u(x, t) =

UC

Tõ ®ã B1 = 1/2, Bn = 0, víi n > 1. VËy nghiÖm cña bài to¸n là

OZ

QU

trong miÒn D ⊂ R2 víi c¸c ®iÒu kiÖn biªn cho trªn biªn cña D.
NÕu bài to¸n víi ®iÒu kiÖn biªn là gi¸ trÞ cña nghiÖm trªn biªn cña D, th× ta gäi
là bài to¸n Dirichlet; nÕu ®iÒu kiÖn biªn là gi¸ trÞ cña® ¹o hàm cña nghiÖm trªn
biªn cña D, ta gäi là bài to¸n Neumann. Sau ®©y ta chØ xÐt bài to¸n Dirichlet
trªn miÒn D cã d¹ng ®Æc biÖt.

KE

M

a) Bài to¸n Dirichlet trªn h×nh ch÷ nhËt:
XÐt ph-¬ng tr×nh (33) trªn h×nh ch÷ nhËt 0 < x < a, 0 < y < b víi c¸c ®iÒu kiÖn
biªn
u(x, 0) = 0, u(x, b) = 0,
0 < x < a,
u(0, y) = 0, u(a, y) = g(y), 0 6 y 6 b.

.D
AY

Dïng ph-¬ng ph¸p t¸ch biÕn u(x, y) = X(x)Y (y), ta thu ®-îc
X 00
Y 00
=−
= λ,
X
Y

W

trong ®ã λ là h»ng så. Tõ ®ã ta cã c¸c ph-¬ng tr×nh vi ph©n
X 00 − λX = 0,
Y 00 + λY = 0.

(34)
(35)

W

W

Gi¶i ph-¬ng tr×nh (35) víi ®iÒu kiÖn Y (0) = 0 = Y (b) ta thu ®-îc
λn = n2 π 2/b2 ,

n = 1, 2, 3, . . . ;

Yn (y) = γn sin

nπy
.
b

.C
OM
67

Gi¶i ph-¬ng tr×nh (34) víi λ võa t×m ®-îc và ®iÒu kiÖn X(0) = 0 ta thu ®-îc
nπx
.
b

OZ

Xn (x) = βn sinh


X

Cn sinh

n=1

nπy
nπx
sin
,
b
b

UC

VËy nghiÖm cña bài to¸n cho bëi
u(x, y) =

1

u(a, y) =


X

Cn sinh

nπy
nπa
sin
= g(y).
b
b

YN
H

n=1

ON
.

trong ®ã c¸c hÖ sè Cn ®-îc x¸c ®Þnh nhê ®iÒu kiÖn biªn cuèi cïng

V× vËy

nπa 2
=
Cn sinh
b
b

Zb

g(y) sin

nπy
dy
b

(36)

QU

0

NhËn xÐt. Víi ®iÒu kiÖn biªn kh¸c kh«ng g cho trªn c¸c c¹nh kh¸c cña h×nh ch÷
nhËt ta còng xö lý hoàn toàn t-¬ng tù.

KE

M

VÝ dô. Gi¶i bài to¸n Dirichlet cho ph-¬ng tr×nh Laplace trªn h×nh ch÷ nhËt
0 < x < π, 0 < y < π, víi ®iÒu kiÖn

.D
AY

u(x, 0) = 0,
u(0, y) = 0,

u(x, π) = 0,
0 < x < π,
u(π, y) = sin y, 0 6 y 6 π.

Gi¶i: LËp l¹i c¸c b-íc trªn ta t×m ®-îc c¸c hÖ sè Cn nh- sau
2
Cn sinh nπ =
π

sin y sin nydy = 

0,
1,

n 6= 1
n=1

0

W

W

W

VËy nghiÖm cña bài to¸n là

1

u(x, y) =

1
sinh x sin y
sinh π

Hàm sè sinh(x) (®äc là sin-hyperbolic) ®Þnh nghÜa bë i sinh(x) =

ex − e−x
.
2

.C
OM
68

OZ

b) Bài to¸n Dirichlet trong h×nh trßn:
XÐt ph-¬ng tr×nh Laplace trªn h×nh trßn t©m O(0, 0), b¸n kÝnh ρ. Gi¶ sö ®iÒu
kiÖn biªn trªn biªn cña h×nh trßn này cho bëi

u
= u(ρ, θ) = f (θ) , 0 ≤ θ ≤ 2π ;
(37)
2
2
2

UC

x +y =ρ

trong ®ã f (θ) ®-îc gi¶ thiÕt là hàm tuÇn hoàn víi chu kú 2π.
Trong täa ®é cùc (r, θ), ph-¬ng tr×nh Laplace (33) cã d¹ng

ON
.

1 ∂ 2u
∂ 2u 1 ∂u
+
+
= 0.
∂r2
r ∂r r2 ∂θ2

YN
H

Dïng ph-¬ng ph¸p t¸ch biÕn

u(r, θ) = R(r)Θ(θ),
ta thu ®-îc

R0
Θ00
R00
+r =−
= λ,
R
R
Θ

M

r2

QU

1
1
R00 Θ + R0 Θ + 2 RΘ00 = 0.
r
r
Lý luËn hoàn toàn t-¬ng tù nh- trªn, ta cã

KE

trong ®ã λ là h»ng så. Cuèi cïng, ta thu ®-îc c¸c ph-¬ng tr×nh

.D
AY

r2 R00 + rR0 − λR = 0
Θ00 + λΘ = 0.

(38)
(39)

Víi gi¶ thiÕt r»ng nghiÖm u(r, θ) cña bài to¸n bÞ chÆn trªn h×nh trßn và là hàm
tuÇn hoàn theo θ víi chu kú 2π, hàm Θ(θ) còng ph¶i tuÇn hoàn cïng chu kú và
R(r) còng ph¶i bÞ chÆn. §iÒu kiÖn tuÇn hoàn cña nghiÖm cña (39) cho ta
λ = λn = n 2 ;

n = 0, 1, 2, . . . ,

W

øng víi nghiÖm

Θn = cn cos nθ + dn sin nθ.

W

W

Trong khi ®ã, (39) là ph-¬ng tr×nh Euler cã nghiÖm là
R(r) = αn rn + βn r−n ,

.C
OM
69

a0 X n
+
r (an cos nθ + bn sin nθ)
u(r, θ) =
2
n=0

(40)

UC

OZ

øng víi n > 0 và là tæ hîp cña h»ng sè và ln r nÕu n = 0. VËy, vêi λn ë trªn,
nghiÖm bÞ chÆn cã d¹ng tæng qu¸t là

C¸c hÖ sè an , bn ®-îc x¸c ®Þnh nhê vào ®iÒu kiÖn trªn biªn

a0 X n
+
u(ρ, θ) =
ρ (an cos nθ + bn sin nθ) = f (θ) .
2
n=0

ON
.

§Æc biÖt, nÕu xÐt khai triÓn Fourier trªn [0, π] th× c¸c hÖ sè này cho bëi c«ng thøc

ρn bn

n = 0, 1, 2, . . .

YN
H

1 R 2π
f (θ) cos nθdθ,
π 0
1 R 2π
=
f (θ) sin nθdθ,
π 0

ρn an =

n = 1, 2, . . .

VÝ dô. Gi¶i bài to¸n Dirichlet trong h×nh trßn t©m O, b¸n kÝnh ρ = 2

u

QU

∂ 2u ∂ 2u
+
= 0,
∂x2 ∂y 2

x2 +y 2 =22

= −4xy 2.

M

Gi¶i: §æi biÕn x = r cos t, y = r sin t. Khi ®ã nghiÖm tæng qu¸t cho bëi
a0 X n
+
r (an cos nt + bn sin nt).
2
n=0

KE

u(r, t) =

.D
AY

Dùa vào ®iÒu kiÖn biªn

u(2, t) = −4xy 2 = −32 cos t sin2 t = 8(cos 3t − cos t) ,

ta t×m ®-îc

bk = 0, ∀k, a3 = 1, a1 = −4, aj = 0, j 6= 1, 3.

W

W

Do ®ã, ta ®-îc nghiÖm
u(r, t) = r3 cos 3t − 4r cos t .

W

Trë vÒ biÕn ban ®Çu ta ®-îc u(x, y) = x3 − x(4 + 3y 2).

.C
OM

Tµi liÖu tham kh¶o
[1] NguyÔn §×nh TrÝ, T¹ V¨n §Ünh, NguyÔn Hå Quúnh, To¸n häc cao cÊp, TËp 1, 2, 3,
NXB GD - 1998.

[2] Danco P.E, Popov AS.G, Kozehevnikova T.YA., Higher mathematics in problems and
excercises, Part 1, Part 2, English translation, Mir Publishers-1983.

OZ

[3] Hoµng H÷u §−êng, Vâ §øc T«n, NguyÔn ThÕ Hoµn, Ph−¬ng tr×nh vi ph©n, NXB
§H&THCN 1967.

[5] Jean-Marie Monier, Gi¶i tÝch 2, 3, 4, NXBGD 2001.

UC

[4] NguyÔn Thõa Hîp, Gi¸o tr×nh ph−¬ng tr×nh §¹o hµn riªng, TËp 1, NXB §H&THCN
1975.

ON
.

[6] H. Cartan, PhÐp tÝnh vi ph©n - C¸c d¹ng vi ph©n, NXB §H&THCN, Hµ Néi 1980.
[7] M. Spivak, Gi¶i tÝch trªn ®a t¹p, NXB §H&THCN, Hµ Néi 1985.
[8] R.Goderment, Algebra, Hermann 1968.

YN
H

[9] Sze-Tsen Hu, §¹i sè tuyÕn tÝnh vµ ph−¬ng tr×nh vi ph©n, NXB §H&THCN 1979.
[10] S.Lang, Linear Algebra, Addison-Wesley Publishing Company 1970.

W

W

W

.D
AY

KE

M

QU

[11] J-M.Monier, §¹i sè 1, NXB GD 2000.