You are on page 1of 1490

RESLLER

() Yemende 1229-1454 yllar arasnda hkm sren muhtemelen Trkmen asll bir hnedan. Adn kurucusu el-Melikl-Mansr Nreddin merin dedesi olup Abbslerin Eyyblere gnderdii eliler arasnda yer ald rivayet edilen Muhammed b. Hrn b. Ebl-Feth er-Reslden alr. Hnedann etnik kkeni hakknda eitli grler ileri srlmtr. nc Resl sultan elMelikl-Eref II. merin urfetl-ab adl eserine dayanan muahhar kaynaklarn byk bir ksm, Muhammed b. Hrnun nesebini Kahtnlerin Kehln koluna mensup Gassnlere balayarak onun Arap olduunu, ancak neslinden gelenlerin daha sonra Trkmenlerin yaad blgelere yerletiklerinden kimliklerini yitirip Trke konumaya baladklarn iddia etmitir (Abdlbk b. Abdlmecd el-Yemn, s. 85; Ali b. Hasan el-Hazrec, I, 25-27). Resllerin ikinci sultan elMelikl-Muzaffer I. Ysufun maviri bn Htimin bu hnedanla ilgili en eski ve en gvenilir kaynak olarak kabul edilen es-Siml-lis-semen f abril-mlk minel-uz bil-Yemen (Yemende Ouz meliklerinin tarihi) adl eserine bu ismi vermesi ve iinde yukardaki rivayetlerden hi bahsetmemesi bu rivayetlerin sonradan uydurulduu izlenimini vermektedir. Iraka yerleerek Abbs halifeleri nezdinde Eyyblere birka defa eli gnderilecek kadar itibar kazand ileri srlen Muhammed b. Hrnun adna dnemin kaynaklarnda rastlanmamasn ve hangi Abbs halifesi devrinde elilik yaptnn belirtilmemesini dikkate alan Zettersten de bu rivayeti pheyle karlamaktadr (el-Melikl-Eref er-Resl, neredenin girii, s. 32-33). Arap tarihilerinin genellikle, yabanc kkenli hnedanlar Arap nesebine balama eilimi gsterdiini ifade eden baz aratrmaclar da hnedan mensuplarnn Trke konumasna dayanarak Muhammed b. Hrnun Seluklu hareketiyle blgeye gelen Ouzlarn bir boyundan olmasn daha muhtemel grmektedir (Bosworth, s. 108; EI [ng.], VIII, 455). Resllerin ynetimlerini halka kabul ettirebilmek iin neseplerini Kahtnlere balam olmas da mmkndr (tartmalar iin bk. M. Abdll Ahmed, s. 46-56). Kaynaklara gre bir isyan srasnda Badattan ayrlan Muhammed b. Hrn, Eyyblerin hizmetine girdi. Yemenin ele geirildii (569/1173) gnlerde veya hemen ardndan blgeye yerleen oullar ve torunlar Eyybler tarafndan eitli ehirlere vali tayin edildi. Bunlardan Mekke Valisi Nreddin mer b. Ali, Yemen Eyyblerinin son hkmdar el-Melikl-Mesd Selhaddin Atszn lmnden (626/1229) sonra Yemeni atabeg sfatyla idaresi altna ald. Bylece Msr Eyyb Sultan I. el-Melikl-Kmil Muhammedin tbiiyyetinde Yemene hkim olan Nreddin mer durumunu salamlatrnca el-Melikl-Mansr unvanyla bamszln iln etti (632/1235), hkmdarl Abbs Halifesi Mstansr-Billh tarafndan da kabul grd. Nreddin mer, 645 (1247) ylnda Zeyd imamyla birleerek ynetime ba kaldran yeeni Esedddin Muhammedi yendi. Cenedde kendi memlklerinin suikastna uradnda (Zilkade 647 / ubat 1250) kurduu devletin hkimiyeti Mekke ile Hadramut arasndaki blgede tannyordu. Rakiplerini bertaraf ederek tahta kan Nreddin merin byk olu el-Melikl-Muzaffer I. Ysuf ncelikle iktidar mcadelesi srasnda elden kan Zebd, Tihme, Aden ve Mekke gibi ehirleri tekrar hkimiyet altna ald. Daha sonra pek ok defa isyan eden byk nfuz sahibi amcazadesi

Esedddin Muhammed ile, onun lmnn ardndan Zeyd imam ve eriflerinin isyanlaryla uramak zorunda kald. 676da (1278) Zeydlere kar baar salayarak 678de (1279) Zafr, ertesi yl da ibm ve Hadramutu topraklarna katt. lmi, adaleti ve dindarlyla tannan Ysuf, Memlk sultanlaryla ilikilerini yllk belirli bir miktar vergi gndererek dzeltme yoluna gitmiti. Onun lmnden (694/1295) sonra yerini alan oullarndan el-Melikl-Eref II. merin hkimiyetini tanmayan kardei el-Melikl-Meyyed Dvd bir ara Adeni ele geirdiyse de yenilerek hapse atld. Ancak el-Melikl-Eref II. merin ksa sre sonra lm zerine sultan iln edildi (696/1296). ncelikle kardei el-Melikl-Mesdu bertaraf eden Dvd Hacce blgesini zaptederek hkimiyetini geniletti (698/1299). Birok defa ba kaldran blge eriflerinin 701 (1302) ylndaki isyann kanl bir ekilde bastrp onlar itaate mecbur etti. 1305-1309 yllar arasnda Hacce blgesindeki baz kaleleri ele geirdi. Zeyd imam Muhammed b. Mutahhar b. Yahyya ait topraklarn bir ksmn alrken onun kkrtt Zemr Krtlerini de blgeden srd (713/1313). el-Melikl-Meyyed Dvdun 721de (1321) lmnn ardndan sultan olan olu el-MeliklMchid Ali ertesi yl tahttan indirildiyse de ok gemeden tekrar tahta kt; Memlk Sultan Muhammed b. Kalavunun gnderdii birliklerin yardmyla dzeni salad (725/1325) ve kaybettii yerleri geri ald. Fakat 751de (1350) hac iin gittii Mekkede erifin ynlendirmesiyle Muhammed b. Kalavunun hac emri tarafndan tutuklanarak Msra gtrld ve bir yl orada alkonuldu. Bu sre iinde annesi idareyi elinde tutmakla birlikte devlet neredeyse dalma noktasna geldi. lkesine dnen sultan dzeni tekrar kurdu; ancak 764te (1363) lmne kadar eitli kabilelerin ve oullarnn isyanlaryla uramak zorunda kald. Ondan sonra tahta kan el-Melikl-Efdal Abbasn dnemi de isyanlarla geti. 778de (1377) len Abbasn yerine ok gen yataki olu el-MeliklEref I. smil sultan oldu. Zeyd imamlar, erifler, Tihme ve Mihlfcaferdeki kabilelerle memlk birliklerinin isyanlar karsnda byk baar kazand; ldnde (18 Reblevvel 803 / 6 Kasm 1400) lkenin birliini tamamen salamt. Resllerin son byk sultan el-Melikn-Nsr Ahmed ynetimden ayrlan ehirleri tekrar ele geirdi ve 820 (1417) ylnda yaplan bir savata Zeyd imam el-Mansr Aliyi ar bir yenilgiye uratt. Kardeinin isyann da bastrarak lkede byk lde nizam tesis etti (822/1419). el-MeliklNsr Ahmedin 827de (1424) vefatnn ardndan Resller kk hnedanlara blnd ve hkmdarlk, ocuk yataki sultanlarla bu kk hnedanlarn rakip melikleri arasnda sk sk el deitirmeye balad. Resl ordusundaki memlk birliklerinin srekli isyanlar da kargaal arttrd. Nihayet bu durumdan yararlanarak Adene saldran Thirler 858 (1454) ylnda Resl topraklarnn tamamn ele geirip hanedana son verdiler. Resllerde devletin idar yaps selefleri Eyyblerin siyas nizamna gre dzenlenmiti ve sivil tekiltta niblik messesesi vezirliin zerindeydi. Ordu atabekl-cey tarafndan ynetiliyor ve ekirdeini memlk birlikleri oluturuyordu. Aden, Taiz, Zebd ve Zafr gibi ehirlerde bastrlan Resl paralarnda dier slm devletlerinin paralarndan farkl olarak balk ve ku gibi hayvan figrleri yer almaktayd. Devlet gelirlerinin byk bir ksm milletleraras deniz ticaretinden ve transit gei vergilerinden salanyordu. Aden Liman, Dou-Bat ticaretinde nemli bir yere sahipti. Sultanlar zellikle hurma tarmn desteklemiler ve yeni zira tekniklerin uygulanmasnda bizzat nc rol oynamlardr. Snn bir politika takip eden ve hemen tamam lim olan Resl sultanlar yazdklar kitaplar,

yaptrdklar medreseler ve kurduklar ktphanelerle ilmin gelimesine byk katkda bulunmulardr. Vergilerin bir ksm kendilerine tahsis edilen ulem ayrca vakflarla da desteklenmekteydi. el-Melikl-Meyyed Dvdun Taizde ina ettirdii medresenin ktphanesinde 100.000 kitap bulunduu rivayet edilir. el-Melikl-Eref smil ve el-Melikz-Zhir Yahynn ayn ehirde kurduklar Erefiyye ve Zhiriyye medreselerinin de ktphaneleri vard. Sultanlar baz kitaplar dardan getirtiyor, nl bir lim geldiinde veya deerli bir kitap getirildiinde bunlar bizzat katldklar trenlerle karlyorlard. Sultanlarn bu tutumu birok limin Yemene yerlemesine vesile olmutur. Yemene dardan gelen veya orada yetien nl limler arasnda Muhibbddin etTaber, Frzbd, Ali b. Hasan el-Hazrec, Abdlbk b. Abdlmecd el-Yemen, bn Htim, Muhammed b. Ysuf el-Cened, bnl-Ehdel ve bnl-Mukr el-Yemen saylabilir. Resl sultanlar imar faaliyetlerine byk nem vermilerdir. Kaynaklarda isimleri saylan cami, mescid, medrese, ktphane, saray, drzziyfe, hankah ve ribt gibi binalarn says 180 civarndadr ve bunlarn ouna eitli vakflar tahsis edildii belirtilmektedir. Gnmze ulaan balca eserler arasnda Taizdeki Mansriyye, Muzaffer ve Erefiyye camileri bulunmaktadr. Resl eserleri Eyyb mimarisiyle yerel Yemen slbunun bir karmdr. RESL HKMDARLARI LSTES el-Melikl-Mansr I. mer - 626 (1229) el-Melikl-Muzaffer I. Ysuf - 647 (1250) el-Melikl-Eref II. mer - 694 (1295) el-Melikl-Meyyed Dvd - 696 (1296) el-Melikl-Mchid Ali - 721 (1321) el-Melikl-Efdal Abbas - 764 (1363) el-Melikl-Eref I. smil - 778 (1377) el-Melikn-Nsr Ahmed - 803 (1400) el-Melikl-Eref II. smil - 830 (1427) el-Melikz-Zhir Yahy - 831 (1428) el-Melikl-Eref III. smil - 842 (1439) el-Melikl-Muzaffer II. Ysuf (Taizde) - 845-854 (1442-1450) el-Melikl-Mesd (Zebd ve Adende, 1454te Taizde) - 847-858 (1443-1454)

el-Melikl-Meyyed Hseyin (Zebdde, 1454te Taizde) - 855-858 (1451-1454)

BBLYOGRAFYA

el-Melikl-Eref er-Resl, urfetl-ab f marifetil-ensb (nr. K. W. Zettersten), Beyrut 1412/1992, s. 88-92; ayrca bk. Selhaddin el-Mneccidin girii, s. 32-40; bn Htim, es-Simllis-semen f abril-mlk minel-uz bil-Yemen: The Ayybids and Early Raslids in the Yemen (nr. G. R. Smith), London 1974-78, I, 201-568; II, 83-95; Muhammed b. Ysuf el-Cened, esSlk (nr. Muhammed b. Ali el-Ekva el-Hivl), Sana 1414/1993, bk. ndeks; Abdlbk b. Abdlmecd el-Yemn, Trul-Yemen: el-Msemm Behcetz-zemen f-tril-Yemen (nr. Mustafa Hicz), Beyrut 1985, s. 85-145; bn Fazlullah el-mer, Meslik (Eymen), s. 149-162; Ali b. Hasan el-Hazrec, el-Udl-lliyye (nr. M. Besyn Asel), Kahire 1329-32/1911-14, I-II; bnl-Ehdel, Tufetz-zemen f tri sdtil-Yemen (nr. Abdullah Muhammed el-Habe), Ebzab 1425/2004, I-II, bk. ndeks; Trud-devletir-Resliyye fil-Yemen (nr. Abdullah Muhammed el-Habe), Sana 1405/1984; Eymen Fud Seyyid, Mediru tril-Yemen fil-arilslm, Kahire 1974, s. 19-188; M. Abdll Ahmed, Ben Resl ve Ben hir ve altl-Yemen el-riciyye f ahdihim, skenderiye 1980, tr.yer.; M. Yahy el-Haddd, et-Trul-m lilYemen, Beyrut 1407/1986, III, 77-214; A. al-Shami - R. B. Serjeant, Regional Literature: The Yemen, Abbasid Belles-Lettress (ed. J. Ashtiany v.dr.), Cambridge 1990, s. 460-468; C. E. Bosworth, The New Islamic Dynasties, Edinburgh 1996, s. 108-109; R. Giunta, The Raslid Architectural Patronage in Yemen: A Catalogue, Naples 1997, tr.yer.; G. R. Smith, The Ayyubids and Rasulids: The Transfer of Power in 7th/13th Century, IC, XLIII/3 (1969), s. 175-188; a.mlf., Raslids, EI (ng.), VIII, 455-457; Reb Hmid Halfe, rzl-meskktir-Resliyye (626858/1229-1454), el-kll, VII/2, Sana 1989, s. 42-66; Neet aatay, Resller, A, IX, 693-695. Cengiz Tomar

RESULZDE, Mehmed Emin


(1884-1955) Azerbaycan Cumhuriyetinin kurucusu ve ilk cumhurbakan. Bak yaknlarndaki Novhan kynde dodu. Babas tannm bir din limi olan Hac Molla Ali Ekber, annesi Zalkz Ziynettir. Kk yalarndan itibaren aile evresinde ald din bilgiler yannda belli lde Arapa ve Farsa rendi, ardndan Farsasn gelitirdi. Rus-Tatar mektebinde okuduktan sonra bir mddet Bak Teknik Okuluna devam etti. Bu yllarda Baknn ekonomik, sosyal ve siyasal ortamndan, Rusyada ve Rusya mslmanlar arasnda gittike yaygnlaan inklp hareketlerden, Gaspral smil Beyin nderlik ettii usl-i cedd okullar ve onun eitim hakkndaki grlerinden etkilenip mill meselelerle ciddi ekilde ilgilenmeye balad. 1902de Rus smrge ynetimine kar mcadele etmek iin Mslman Genlik Tekilt adyla gizli bir cemiyet kurdu. Bu cemiyet Mslman Demokratik Msvat Cemiyeti ismini alarak almalarn srdrd. 1904 yl sonlarna doru arkadalar Mr Hasan Mevsimov, Mehemmed Hasan Hacinski ile birlikte bu cemiyeti, Rus Sosyal Demokrat Fehle (i) Partisinin Bak komitesi ierisinde yer alan Mslman Sosyal Demokrat Himmet (ksaca Himmet / Hmmet) tekiltna dntrd. M. Azizbeyov, Neriman Nerimanov ve S. M. Efendiyev gibi inklplarn da katld bu tekiltn 1904-1905 yllarnda alt say karlan ve gizlice teksir edilip datlan Himmet adl bir yayn organ vard. Resulzde, i hayatna Bakde Rusa yaymlanan Kaspi gazetesinde mrettiplik yaparak balad, daha sonra gazetecilik onun asl meslei oldu. Resulzdenin ilk yazs, Tifliste Mehemmedaa ahtahtlnn kard ark- Rus gazetesinde yaymlanan Saadetl Mehemmedaa Huzuruna adl mektubudur (2 Mays 1903, sy. 14). Ayn gazetede kan ikinci yazs, amcasnn olu Mehemmedeli (Muhammedali) Resulzde ile birlikte yazdklar Himmet ve Gayret Vaktidir balkl makaledir (1903, sy. 19, 20). Aydnlarn millete kar sorumluluklarnn dile getirildii bu makalede Kafkasyada din bilgini yetitirecek bir medresenin ve usl-i cedd eitimi yapacak mekteplerin almas zerinde duruluyordu. Resulzde ayrca Hseyinzde Ali (Turan) Beyin Bakde yaymlad Fyzt dergisine (1906-1907) ve Aaolu Ahmetin kard rad ve Terakk gazetelerine (1908-1909) makaleler yazd. Trke ve Ermenice neredilen Davet-Gota (1906), Himmet tekiltnn yayn organ olan Tekmlde (1906-1907), bu gazete kapatlnca yerine karlan Yoldata (1907) eitli konularda yazlar kt. Bu yazlarndan onun ilk genlik yllarndan itibaren Rus smrge siyasetine kar hrriyeti ve inklp bir tavr taknd, sadece Kafkasya mslmanlarnn deil btn Rusya mslmanlarnn, ran ve Trkiyenin problemleriyle ilgilendii anlalmaktadr. Resulzde, 1903ten itibaren kurulmaya balayan ve Azerbaycanda mill bilincin, sosyal ve kltrel hayatn gelimesinde nemli etkisi bulunan Sefa, Necat, Edep Yurdu, Cemiyyet-i Hayriyye gibi derneklerde grev ald. Bir sre Terakknin, 1908de geici olarak radn redaktrln stlendi. te yandan siyasal olaylarda, gsteri ve mitinglerde aktif rol ald. Ayn dnemde Bak petrol iilerine ve Kafkasyann eitli yerlerine gnderilen inklp brorlerin yazlmas ve datlmas

iine katld. Amcasnn olu Mehemmedeli Resulzde vastasyla bu yllarda Stalinle tant. Stalinle birlikte baz faaliyetlere giriti, onu birka defa lmden kurtard. Ayn zamanda edebiyatla da ilgilenen Resulzde bu dnemde mill duygular uyandran Karanlkta Iklar (1908) ve Ngehn Bel (1908) adl piyesleri kaleme ald. Bu yllarda imparatorluun btnln korumakta srar eden, esir halklarn hrriyet isteklerine kar kan Rus sosyal demokratlarna olan inancn kaybetmeye balad. Dnceleri Azerbaycann ve dier esir halklarn Rusya iinde muhtariyet kazanmas ynnde deiime urad. Rus Babakan Stolpinin 1907de II. Dumay datarak arl yeniden despot bir ynetime srklemesinin ardndan birok tekilt gibi Himmet tekilt da kapatld. nklp aydnlarn, gazeteci ve yazarlarn tutuklanp hapse atld veya srgn tehlikesiyle karlat bu dnemde Resulzde, Rus polisinin takibinden kurtulmak ve ran Merutiyet Hareketini izlemek iin rana gitti. Burada Himmet tekiltnn temsilcisi ve Terakk gazetesinin muhabiri olarak alt. ounluunu Azerbaycan Trklerinin oluturduu merutiyet taraftar aydnlarn sosyal demokrat dncelerle tanmasnda nemli rol oynad. 1910da ran Demokrat Partisinin kurucular arasnda yer ald ve partinin merkez komitesine seildi. Bir yandan rn- Nevde (1909) Rus hkmetini eletiren makaleler yazarken dier yandan Bakdeki Terakk gazetesine ran Mektuplar adyla seri yazlar gnderdi. Onun bu iki gazetede kan yazlar ran merutiyet hareketinin nemli kaynaklar arasndadr. randa emperyalizme kar alan merutiyet cephesinin ilk hedeflerinden biri Rusya idi. Bu sebeple ok gemeden Rusyann asker mdahalesiyle ran merutiyet hareketi kanl bir ekilde bastrld ve Resulzde Rus hkmetinin istei zerine snr d edildi (Mays 1911). Tahrandaki mcadele arkada Seyit Hasan Tazde ile birlikte stanbula giden Resulzde burada yine kendisi gibi Azerbaycandan ayrlmak zorunda kalan Aaolu Ahmet ve Hseyinzde Ali Beyle bulutu. Kazan Trklerinden Yusuf Akura ile, bata Ziya Gkalp olmak zere ttihat ve Terakk Cemiyetinin ileri gelen temsilcileriyle tant. Trk ocaklarnn almalarna katld. Bu evrede tand baz aydnlar ve zellikle Ziya Gkalp, Resulzdeyi bir hayli etkiledi. Trk Yurdunda ve Srt- Mstakmde ran ve ran Trkleri hakknda yazlar yazd. 1913te Romanov hnedannn 300. yl dolaysyla karlan genel aftan yararlanarak Bakye dnd. Msvat Partisinin bana geerek siyas faaliyetlerine devam etti. Ekim 1914ten itibaren dnemin en etkin gazetelerinden biri olan kbalde ynetici ve bayazar olarak alt. Ertesi yl Msvat Partisinin yayn organ Aksz gazetesini (1915-1918) kurarak bayazarln yapt. Trklemek, slmlamak, muasrlamak lksn savunan bu gazetede Rusya Trklerinin kendi mukadderatn kendilerinin belirlemesi gerektii zerinde durdu. Resulzde, 1914-1915te I. Dnya Sava srasnda Dou Anadoluda bir ksm Azerbaycan, Kafkasya ilerine kamak zorunda kalan, Ermeni baskn ve katliamlarna urayan Osmanl tebaas Trklere yardm kampanyasn rgtleyenlerden biri oldu; bu yolda hizmet gren Azerbaycan Cemiyyet-i Hayriyyesinin faaliyetlerini destekledi; 1917de Karda Kmei adl bir mecmua kararak gelirini bu kampanya iin harcad. 1914-1916 yllarnda Dirilikte kendi milliyetilik anlayn aklamaya devam etti. 1917 Nisan aynda Bakde toplanan Kafkasya mslmanlar kurultaynda onun Rusyann federal bir yapya kavuturulmas gerektii yolundaki teklifi benimsendi. 1-11 Mays 1917de Moskovadaki Btn Rusya Mslmanlar rasnda her halk iin topraa dayal muhtariyet teklifi kabul edildi. Bu dnemde yaymlad kitapklarla grlerini btn Rusya

mslmanlarna ulatrd. Moskova kurultaynda yapt konuma Ahmet Salikovun konumasyla birlikte basld. Ancak mill istikll yolundaki faaliyetleri ve yazlar sebebiyle hapse atld, 1917 Bolevik htillinin patlak vermesiyle hapisten kurtuldu. Gaspral smil Beyin damad Nesibbey Yusufbeylinin 1917de Gencede kurduu Trk Adem-i Merkeziyet Partisinin Msvat Partisi ile birleerek Trk Adem-i Merkeziyet Partisi Msvat adn almasnn ardndan gerekletirilen kurultayda bakanla getirildi. 1917nin sonbaharnda Rusyada yaplan milletvekili seimlerinde hem Azerbaycandan hem Trkistandan Rus parlamentosuna seildi. 1917 Bolevik htillinden sonra Tifliste Trkler, Grcler ve Ermenilerin katlmyla Kafkasyann idaresini eline alan milletvekillerinin kurduu hkmetin dalmas zerine Azerbaycan temsilcileri Azerbaycan Mill rasn oluturdular. ra bakanlna Resulzde getirildi. Azerbaycan Mill ras 28 Mays 1918de Azerbaycann bamszln iln etti ve Resulzde devlet bakanlna seildi. Bak igal altnda olduundan Gence devlet merkezi iln edildi. Haziran 1918de Orta Avrupa devletlerinin katlmyla Kafkasya meselelerinin grlecei dnlen konferansta Azerbaycan temsil etmek zere stanbula giden Resulzde, burada yabanc devletlerin ileri gelenleriyle temas kurarak Baknn igalden kurtarlmas iin teebbslerde bulundu, ancak bir sonu alamad. O srada Bak zerine ilerlemekte olan Trk ordusu ve Azerbaycan gnllleri 15 Eyll 1918de ehri igalcilerden kurtarnca hkmet merkezi Bakye tand. Resulzde, Azerbaycana dnerek devlet bakanl grevine devam etti. 1919da Msvat Partisinin ikinci kongresinde yeniden parti bakanlna seildi. Ancak Boleviklerin 27 Nisan 1920 tarihinde Azerbaycanda idareyi ele geirmesi zerine Abbaskulu Kzmzde ile birlikte yakalanarak Bakye getirildi ve hapse atld. O srada Bakye gelen Stalinin yardmyla hapisten kurtulan Resulzde, Stalin tarafndan Moskovaya gtrld (1921). Stalin kendisine defalarca resm grev teklif ettiyse de o Boleviklerle i birlii anlamna gelebilecek her trl faaliyetten uzak durdu; sadece Moskova arkiyat Enstitsnde Trke ve Farsa dersleri vermeyi kabul etti. Bakde yer alt faaliyetlerini srdren Msvat Partisinin karar uyarnca Resulzde ilm aratrmalar yapma bahanesiyle 1922 yl balarnda Petersburga gitti, buradan kat Finlandiyada bir ay kaldktan sonra Fransaya gidip oradan 1922 yaznda stanbula geldi. Ertesi yl karmaya balad, Kasm 1927ye kadar doksan drt say neredilen Yeni Kafkasya dergisinde Azerbaycan Trkleri ile arlk ynetimi altndaki Trklerin problemlerini dile getirdi, ran ve Sovyet hkmetlerini hedef alan sert yazlar yazd. Yeni Kafkasya 1 Ekim 1927 tarihinde Sovyetlerin basksyla kapatld. stanbulda yaymlanan baz gazetelerde Sovyetler Birlii ve ran aleyhine makaleler yazmaya devam edince yine Sovyetlerin basklar sonucu 1928de stanbuldan ayrlmak zorunda kald. Avrupaya geerek eitli lkelerde Azerbaycan davasn dnyaya aklamaya devam etti. Rusyann hkimiyeti altndaki milletlere mensup gmenlerin oluturduu Prometeus adl cemiyetin Paristeki yayn organ Prometede (1929-1939) ve Kafkaz (1932-1938) dergisinde makaleler yazd. Berlinde onun ynetiminde kan stikll (1932-1934) ve Kurtulu (1934-1938) gazetelerinde, ayrca Msvat Blteninde birok yazs neredildi. 1934te Brkselde Mill Grcistan ve Kuzey Kafkasya devlet bakanlar ile Kafkasya Konfederasyonunu kurdu. Bu dnemde Resulzde ile baz Azerbaycan temsilcileri arasnda liderlik konusunda anlamazlk ortaya kt; Genceli efi Bey Rstembeyli ile Halil Hasmemmedli, Resulzdeye kar tavr aldlar. Ancak muhaceretteki Msvatlarn ekseriyeti Resulzdeyi tercih edince dierleri partiden ihra edildi.

Resulzde, deien siyas artlar sebebiyle muhaceretteki Msvat Partisi mensuplarn 1936da Polonyada toplantya ard. Bu toplantda partinin yeni program kabul edildi ve Msvat Partisi Yeni Program Esaslar adyla yaymland (Varova 1936). Polonyann Ruslar tarafndan igali zerine Berline giden Resulzde, burada arkadalaryla birlikte Azerbaycann gelecei zerinde Almanlarla yaplan grmelere katld. Nazilerin Azerbaycann haklarn tanma ve istikllini temin etme niyetinde olmadn grerek 1942 sonbaharnda Almanyadan ayrld. Alman siyaseti hakkndaki olumsuz dncelerini 5 Austos 1943 tarihinde bir muhtra ile aklayarak Bkree dnd. Burada kendisine Trkiye bykelisi Hamdullah Suphi Tanrver yardmc oldu. 1944te Boleviklerin Bkree de girmesi zerine svireye gitmek istedi, ancak vize alamad. 1944 Ekim aynda Almanyaya snmak zorunda kald. 1947 Eyllnde Trkiyeye gelerek Ankaraya yerleti. nce Mill Eitim Bakanl Yaym Mdrln-de, daha sonra Mill Ktphanede memur olarak alt. 1949da Ankarada kurulan Azerbaycan Kltr Derneinin fahr bakanlna getirildi. Dernek, 1 Nisan 1952 tarihinde gnmzde de yaymlanmakta olan Azerbaycan adl dergiyi karmaya balad. Bu dergide ve daha baka yayn organlarnda birok makalesi yaymlanan Resulzde 6 Mart 1955te vefat etti ve Asr Mezarla defnedildi. Sadece Azerbaycan Trklerinin deil btn Trk dnyasnn nde gelen fikir ve siyaset adamlar arasnda yer alan Resulzdenin Azerbaycann arlk Rusyas ve Sovyet dnemi tarihine dair objektif deerlendirmeleri ve yorumlar, Sovyetler Birliinin yklmas ve Azerbaycandaki kat ideolojik tavrn yok olmasyla bir hayli deer kazanmtr. Bugn Azerbaycan tarihi, dili ve edebiyat hakknda yaplan yeni almalarda Resulzdenin fikirlerine yeniden dnld ve onlarn nda deerlendirmeler yapld grlmektedir. Hayatnn birok safhas gibi eitli dillerde yazlm eserleri ve makaleleri ciddi aratrmalar beklemektedir. Nitekim yakn dnemde Trkiyede ve Azerbaycanda hakknda aratrmalar gerekletirilmi, eserleri yeniden yaymlanmaya balanmtr. Mehmed Emin Resulzdenin ahs evraknn bir ksm zmirde Fikret Trkmen ve Yavuz Akpnarn, bir ksm da Ankarada Ycel Hacalolunun elinde bulunmaktadr; Hacalolu elindeki evrak yaymlanmas iin Yavuz Akpnara vermitir. Sebahattin imirin, Mehmet Emin Resulzadenin Trkiyedeki Hayat, Faaliyetleri ve Dnceleri adl eserinin sonunda (Ankara 1995) Fikret Trkmende bulunan evrak hakknda bilgi mevcuttur. Yavuz Akpnar da M. E. Resulzadenin Arivi ve Elyazma Eserleri adl yazsnda (Akademik Aratrmalar Dergisi, sy. 1 [stanbul 1999], s. 67-73) kendisinde bulunan malzemenin listesini vermitir. Ycel Hacalolundaki evrakn bir ksmnn Resulzdenin Trk Ansiklopedisine yazd Azerbaycanla ilgili maddelerin el yazs nshalar olduu grlmektedir. Balca eserleri unlardr: Azerbaycan Cumhuriyeti: Keyfiyeti Teekkl ve imdiki Vaziyeti (stanbul 1922; nr. Yavuz Akpnar v.dr., stanbul 1990); Das Problem Aserbeidschan (Berlin 1937; trc. Sebahattin imir - Perihan Mete, Azerbaycan Problemi, Ankara 1996); stikll Urunda Mcadele (Lehe, Varova 1938); Azerbaycan (slm-Trk Ansiklopedisi, stanbul 1942); Mill Tesand (Ankara 1978); Asrmzn Siyavuu (haz. Arasolu, Ankara 1989); Azerbaycan Cumhuriyyeti (nr. Asif Rstemov, Bak 1990); Azerbaycan airi Nizami (2. bs., stanbul 1991); Stalinle htill Hatireleri (haz. Nesib Nesibzade, Bak 1991; ayn eser Bir Trk Milliyetisinin Stalinle htill Hatralar adyla, nr. Sebahattin imir, stanbul 1997); Mehemmed Emin Resulzde: Eserleri, I 1903-1909 (nr. Prof. irmemmed Hseynov, Bak 1992); Mehemmed Emin Resulzde:

Eserleri, II 1909-1914 (nr. Prof. irmemmed Hseynov, Bak 2001); Kafkasya Trkleri (nr. Yavuz Akpnar v.dr., stanbul 1993 [Trk Yl 1928deki yazlar]); ran Trkleri (nr. Yavuz Akpnar, . M. Yldrm, S. an, stanbul 1993 [1912de Trk Yurdu ve Srt- Mstakmde kan yazlar]); Mehmed Emin Resulzdenin Meclisi Mebsan Konumalar (1918-1920) (nr. Sebahattin imir, stanbul 2003, Resulzdenin Azerbaycan meclisinde yapt konumalar ierir); Rusyada Siyasi Vaziyet (2. bs., stanbul 2005).

BBLYOGRAFYA

Mehmed Emin Resulzade, Azerbaycan Cumhuriyeti: Keyfiyeti Teekkl ve imdiki Vaziyeti (haz. Yavuz Akpnar v.dr.), stanbul 1990, Yavuz Akpnarn yazs, s. IX-XXIV; Feyzi Akzm, M. Emin Resulzadeye Gre eitli Cepheleriyle Azerbaycan stikll Mcadelesi, Ankara 1977; Nesiman Yakublu, Memmed Emin Resulzade, Bak 1991; a.mlf., Msavat Partiyasnn Tarihi, Bak 1997; a.mlf. v.dr., Mehemmed Emin Resulzadeye Gar Bhtan Kampaniyas Arhasnda Kimler Durur? (Esilsiz Uydurmalara Cavablar), Bak 1998; Vakif Sultanl, Mehemmed Emin Resulzadenin Edebi Dnyas, Bak 1993; a.mlf., Ar Yolun Yolusu: Mehemmed Emin Resulzadenin Heyat ve Edebi Fealiyeti (Portretmonografiya), Bak 1996; Elin, Memmed Emin Resulzade (Oerk), Bak 1994; Sebahattin imir, Mehmet Emin Resulzdenin Trkiyedeki Hayat, Faaliyetleri ve Dnceleri, Ankara 1995; a.mlf., Azerbaycanllarn Trkiyedeki Siyasi ve Kltrel Faaliyetleri (1920-1991), Ankara 2001; a.mlf., Azerbaycann stiklal Mcadelesi, stanbul 2002; Vgar manov, Azerbaycan-Osmanl likileri (1918), stanbul 2006; Mihriban Gasmova, Azerbaycanda Mill Kimliin Oluumunda Dinin Rol (doktora tezi, 2006), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 97-98; M. D. Mercangil, Mehmet Emin Resulzade, Trkiye Ktphaneciler Dernei Blteni, III/2, Ankara 1954, s. 234-239; M. Emin Resulzadenin Hal Tercmesi, Azerbaycan, III/22-23 (Resulzade zel says), Ankara 1954, s. 2-4; Mirza Bala, Mehmet Emin Bey 70 Yanda, a.e., III/22-23 (1954), s. 5-14; a.mlf., Resulzade Mehmet Emin (1884-1955), Dergi, sy. 1 (1955), s. 134-139; Ahmet Caferolu, Bak-Tahranstanbul geninin Byk Mcahidi, Azerbaycan, III/22-23 (1954), s. 15-17; a.mlf., Ziya Gkalpn Azerbaycan Trkl zerindeki Tesiri, TK, sy. 24 (1964), s. 10-15; Hamdullah Suphi Tanrver, Resulzade Mehmet Emin, TY, sy. 243 (1955), s. 782-787; Milli Azerbaycan Msavat Halk Partisinin Ellinci Yldnm Mnasebetile, Milli Azerbaycan Msavat Halk Partisi Blteni, sy. 4 (zel say), Mnchen 1962. Yavuz Akpnar

RESLCLT
() slm dnemde yahudileri devlet katnda temsil eden cemaat lideri. Asl rmce re galuta / galvata (br. ro hagola; Lat. exilarch) olan ve srgnlerin ba, srgn lideri mnasna gelen terim Arapaya Kurandaki Clt (Golyat) kii adnn (el-Bakara 2/249251) etkisiyle girmitir (Muhammed b. Ahmed el-Hrizm, s. 24; Brn, s. 16). Srgn yllarnda on iki asr boyunca yahudileri ideal kral kabul ettikleri Hz. Dvdun soyundan geldiine inanlan bu kimseler ynetmitir. Reslcltluun ne zaman ortaya kt kesin olarak bilinmemekte, Buhtunnasr tarafndan milttan nce 597de Bbile srlen Yahuda Kral Yahoyakinle balad kabul edilmektedir. Ssn idaresinin son dnemindeki reslcltun ad Bostanay ben Haninaydr (. 660); bu ahsn, Ysuf sresinde Ysuf peygambere ryasnda secde ettii belirtilen yldzlarn adlarn sormak ve tartmak zere Iraktan gelerek Resl-i Ekremle gren Bstne isimli yahudi olduu sanlmaktadr (EblFid bn Kesr, II, 513). Hz. mer zamannda yahudilerin cemaat liderlii, doumu ve reslclt olmas efsanev bilgilerle sslenen Bostanayn uhdesinde idi. Yahudi kaynaklarna gre Halife mer, Bostanaya son kisr Yezdicerdin kzn vermi, bu tutumuyla onu kisrlarn halefi saydn gstermek istemitir. Hz. Dvd gibi gl bir kraln soyundan gelmesi ve btn yahudileri ynetmesi dolaysyla Bostanay, Ored yad (uzun elli/kollu: her eye gc yeten) lakabyla tannmtr. Baz mslman mellifler tarafndan kelime anlamyla kabul edilen bu tabir, reslcltlua getirilecek kiinin parmak ularnn dizlerine kadar uzanmas gerektii eklinde anlalmtr (Muhammed b. Ahmed el-Hrizm, s. 24; Ebl-Mel, s. 23). Hz. Osman ve Ali dnemlerinde grevine devam eden Bostanayn lmnden sonra ranl prensesten olu olmasna ramen kurum, yahudi hanmndan doan oullar Hisday (660-665) ve Bar Adayn (665-689) soylarnca srdrlmtr. Bu durum, Emevler dneminde reslcltlarla gaonlar (yeiva denilen yksek Talmud okullarnn bakanlar) arasnda nfuz mcadelesinin balamasna yol amtr. Ssnler devrinde olduu gibi slmiyetin ilk yllarnda da Badatn kurulmasna kadar reslcltlar yahudilerin ounlukta olduu Sra ehrinde ikamet ediyordu. Badatn inasndan sonra buraya tandlar, ehrin Skulatka ve Kasr bn Hbeyre semtlerindeki yazlk ve klk kklerine yerletiler. Reslcltluk yahudi ve slm toplumlarndaki saygnl, ekonomik imknlar ve nfuzu dolaysyla byk bir cazibe merkeziydi. XII. yzylda reslcltlarn pazarlardan, tccarlardan ve uzak diyarlardan getirilen mallardan aldklar haftalk gelirler sebebiyle ok zengin olduklar ve Irakta ok sayda misafirhane, ba bahe, arazi ve hastahaneye sahip bulunduklar belirtilir (Benjamin - Petachia, s. 66). Bu durum gaonlarla olduu kadar aile iinde de mcadelelerin yaanmasna yol amtr. Abbsler dneminde kurum liderlii iin yaplan mcadelelerin en nemlisi, Halife Mansr zamannda (754-775) Anan ben David ile Hananya arasnda cereyan etmitir. Reslclt lomonun 762de lmnn ardndan yerine teamle gre ayn aileden Anan ben Davidin gemesi gerekiyordu. Ancak gaonlar ve cemaat ileri gelenleri reslcltlua din konularda daha dikkatli davranan ve mtevazi kiiliiyle tannan Hananyay tercih etmiler, Anan

da cemaatin tasarrufuna kar direnmesi sebebiyle hapse atmlard. Onun hapiste karlat mm- zam Eb Hanfeden, halifenin huzuruna kmas ve kendisinin dier yahudilerden farkl bir yolda olduunu sylemesi eklinde bir tavsiye ald rivayet edilir. Eb Hanfenin tavsiyesini tutan Anan hapisten ktktan sonra taraftarlarnca reslclt kabul edilmitir. Sonradan Karalik adn alan onun balatt bu hareket Rabbnlerden bamsz bir cemaat oluturmutur. Halife Muktedir-Billh zamannda (908-932) Horasann gelirleri konusundaki bir anlamazlk yznden Badattan srlen reslclt Mar Ukba, Kayrevana giderek Maribde bamsz bir yahudi cemaatinin domasna zemin hazrlamtr. Onun ardndan gelen Dvd b. Zakkayn (915940) lmnden sonra kurum iyice zayflam, bana Dvd soyundan Musulda yaayan ve Badattakinden ayr bir cemaat olan Heymanoullarndan biri getirilmi, ancak bu kii bir sre sonra Hz. Peygambere svd iin idam edilmitir. Bu olayn ardndan kurum bir mddet bo kalm, daha sonra birka aile arasnda el deitirmitir. Halife Kim-Biemrillh tarafndan da bir reslcltun idam ettirildii bilinmektedir. XI. yzyln ikinci yarsnda Marib yahudilerinin mstakil bir cemaat olma gayreti, hkimiyetlerindeki yahudi cemaatlerinin Abbslerle irtibatn koparmak isteyen Ftmler tarafndan desteklenmi ve neticede Ftm hkimiyetinde yaayan yahudiler bandaki kimseye nagid adn verdikleri bir kurum ihdas etmitir. Dier taraftan Abbslere bal corafyada mahall emirliklerin kurulmas da Yemen gibi uzak blgelerde Badat reslcltluundan ayr cemaatlerin ve nasi ad verilen cemaat liderlerinin ortaya kmasna sebep olmutur. Abbsler dneminin son reslcltu Samuel b. Daviddir (1240-1258) ve Badat onun zamannda dmtr. Hlg ehre yaklarken Halife Mstasm-Billhn savunma hazrlklar srasnda reslcltun ve gaonlarn mallarn msadere ettii belirtilir. Badat ele geiren Hlg yahudilere ve reslclta dokunmamtr. Yahudi cemaati, Timurun 1400 ylnda grevlerine son vermesine kadar Hz. Dvd ailesine mensup kimseler tarafndan ynetilmeye devam etmitir. 1400den XVIII. yzyla kadar Irak blgesindeki yahudi cemaatleri yine Hz. Dvdun soyundan gelen ve sarrafba ad verilen kimseler tarafndan idare edilmi, bu asrdan itibaren yneticilik Hz. Dvd ailesinin elinden kmtr. 1836da da stanbulda hahambalk makam kurulmu, daha sonra devlet ierisindeki deiik eyaletlere de hahamba tayin edilmeye balanmtr. Gnmzde Akenaz yahudilerinin sebt gn yinleri srasnda yaptklar rmce dualarda reslcltlar da (ree galvata) andklar grlmektedir. Reslcltu dnyadaki yahudilerin ba olarak niteleyen Brn onun pek ok meselede cemaat arasnda hkm verdiini belirtir (el-rl-bye, s. 16). Halife Memn zamanna kadar btn yahudi cemaatlerine hkim tayini onun tarafndan yaplyordu. Devletin yahudilere koyduu vergileri toplama, cemaatin gvenliini salama, alm satm ve ticar iler iin ruhsat verme, nikh ve boanma ilemlerini kayt altna alma, pazarlardaki l ve tart aletlerini kontrol etme, satlan gda maddelerinin din artlara uygun olup olmadn denetleme, cemaatin din ve ahlk yapsn koruma ve bunun iin nlemler alma reslcltun grevleri arasndayd; bunlar yaparken hapis dnda para, tazr ve herem (cemaatten atma) gibi cezalar verme yetkisine sahipti (Chiz, IV, 27).

Reslcltluun siyas bir kurum olmasndan ve slm idaresiyle irtibat halinde bulunmasndan dolay gsterie ok nem verilirdi. Reslclt herhangi bir i iin makamndan ayrlrken vezirlerinkine benzer bir tahtrevana biner, kalabalk bir maiyet alay kendisine elik ederdi. Halifenin huzuruna ktnda saraydan kkne hilfet makamna ait bir arabayla dnerdi. Sokaklardan geerken ndeki bir mnd, Dvd olu efendimize yol an, ona gerektii ekilde hrmet edin! diye barr, ayaa kalkmayan yahudiler krbalanrd (Benjamin - Petachia, s. 65-66). Hz. Dvd ailesinden olmas reslcltlara mslmanlar nazarnda da saygnlk kazandrmtr.

BBLYOGRAFYA

Chiz, Kitbl-ayevn, IV, 27; Muhammed b. Ahmed el-Hrizm, Meftul-ulm, Kahire 1342/1923, s. 24; Makdis, Asent-tesm, s. 121; Natan ha-Bavli, Seder Olam Zuta, Seder haHahamim ve Korot ha-Yamim (ed. A. Neubauer), Oxford 1887, II, 68-88; Brn, el-rl-bye anil-urnil-liye (nr. C. E. Sachau), Leipzig 1923, s. 16; Ebl-Mel, Beynl-edyn (trc. Yahy Hab, Mecellet Klliyyetil-db [XIX/1], iinde), Kahire 1957, s. 23; Avraham Ibn Daud, Sefer ha-Kabala: The Book of Tradition (ed. ve trc. G. D. Cohen), Philadelphia 1967, metin: s. 3435, 41-45; trc.: s. 44-45, 54-62; Tudelal Benjamin - Ratisbonlu Petachia, Ortaada ki Yahudi Seyyahn Avrupa, Asya ve Afrika Gzlemleri (trc. Nuh Arslanta), stanbul 2001, s. 65-67, 71, 74, 77; Ebl-Fid bn Kesr, Tefsrl-urnil-am, Beyrut 1991, II, 513; Ysuf Rzkullah Ganme, Nzhetl-mt f tri Yehdil-Ir, Badad 1924, s. 79, 100-109; W. J. Fischel, Re Galuta (Resl-calut) be-Sifrut ha-Aravit, Magnes Anniversary Volume, Jerusalem 1938, s. 181-187; L. Nemoy, Anan ben David-A re-appraisal of the Historical Data, Semitic Studies in Memory of Immanuel Lw (ed. A. Scheiber), Budapest 1947, s. 239-248; D. S. Sassoon, A History of the Jews in Baghdad, Letchworth 1949, s. 16-27, 63-71, 89-94; A. Grossman, Raot ha-Gola be-Bavel biTkufat ha-Geonim, Yerualayim 1984, s. 15-21, 45-57, 75-80, 97-102; Nuh Arslanta, Emevler Dneminde Yahudiler, stanbul 2005, s. 71-80; a.mlf., Abbasler ve Fatmler Dneminde Yahudiler (doktora tezi, 2007), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 70-83, 108-109; A. D. Goode, The Exilarchate in the Eastern Caliphate, 637-1258, The Jewish Quarterly Review, XXXI/2, Philadelphia 1940-41, s. 149-169; Eliyahu [Strauss] Ashtor, Prolegomena to the Medieval History of Oriental Jewry, a.e., L (1959-60), s. 55-68, 147-166; R. Gottheil - W. Bacher, Exilarch, JE, V, 288-293; J. Neusner, Exilarch, EJd., VI, 1023-1027; E. Bashan, Exilarch, a.e., VI, 1027-1034. Nuh Arslanta

RESLHAYME
() Birleik Arap Emirliklerini oluturan yedi emirlikten biri. Ad, eski Culfr ehrinin yerinde bulunan ynetim merkezi Reslhaymeden gelen emirlik Arabistan yarmadasnn gneydou kesinde, Uman krfeziyle Basra krfezini birletiren Hrmz Boazna hkim stratejik bir noktada yer alr. Zamanla Culfr unutturan Reslhayme (adrba) ad aslnda eskiden beri halk arasnda, denizden bakldnda bedev adrlarna benzetilen kk tepelerden dolay btn sahil iin kullanlyordu. XVIII. yzylda Culfra kk bir ehir niteliinde yeni bir kesim eklendiinde ehirle birlikte merkezi olduu yeni kurulan devlet de bu adla anlmaya baland. lke topraklar birbirinden farkl iki coraf blgeden oluur; Basra krfezi sahilindeki birinci blge daha geni ve ovalk, ite kalan ikinci blge ise dalktr. Sahil kesiminde yaplan arkeolojik aratrmalar ilk iskn izlerinin milttan nce VII. binyla kadar gittiini gstermektedir. Merib Seddinin yklmasnn (m.s. VI. yzyl) ardndan yaanan gler srasnda Kahtnlere mensup Ezd kabilesinin baz kollar bu blgeye intikal etmi, slm dnemde ise Kavsim ve Ys gibi Adnn kabileler Orta ve Kuzey Arabistan ile Iraktan gelerek sahile yerlemitir. Hz. mer zamannda Osman b. Ebl-s, Basra krfezi zerinden rana dzenledii sefere krfezin en eski limanlarndan olan Culfrdan kmtr (16/637). Basra krfezi-Hindistan ticaret yolu zerinde bulunmas sebebiyle tarihinin her safhasnda ticar bir nem tayan Culfr, Emev ve Abbas dnemlerinde Uman bzlerine kar dzenlenen seferler iin de asker s olarak kullanlmtr. XV. yzylda inci ticareti ve gemi yapmyla mehur olan Culfr ve Hrmz Boazna adn veren stratejik Hrmz adas smrgecilerin dikkatini ekti. Afrika kylarn dolap Hindistan yolunu aan Portekizliler XVI. yzyln balarnda krfeze ynelerek buralar ele geirdiler ve tahkim edip asker garnizona dntrdler (bk. HRMZ). Bylece Portekizliler, Basra krfezinin giriini kontrolleri altnda tutarak ticaret gemilerinden ve deniz yoluyla giden hac kafilelerinden hara alp yolculara eziyet etmeye baladlar. ran ah I. Abbasn 1031de (1622) Hrmz adasn ve Uman Yarub Sultan Nsr b. Mridin 1633te Culfr zaptetmesiyle blge igalden kurtarld. Culfr sahiline blgenin kurtarlmasnda byk rol oynayan Kavsim kabilesi yerleti. Bir asr sonra Yarublerin k dnemine girmesiyle kabilenin eyhi Rahmet el-Matar serbest davranmaya balad ve yzyln ortalarna doru eski Culfrn yanna kurduu Reslhaymede bamszln iln etti. Daha sonra Reslhayme ile rikada gl bir donanma ve kara ordusu oluturan Rahmet el-Matar, Ndir ahn ldrlmesi (1160/1747) ve rann krfezdeki nfuzunu kaybetmesi zerine evredeki Kavsim hkimiyetini ve Hrmz Boaz trafiindeki kontroln pekitirdi; bu durum bir asr kadar devam etti. Dou Hindistan irketi vastasyla Basra krfezine ynelik ticar ve siyas faaliyetlerini arttran ngiltere, XIX. yzyln ilk yllarndan itibaren g kullanarak raz ettii blgedeki baz Arap emirlikleri ve kabileleriyle saldrmazlk antlamalar imzalad ve 1819da da bir saldryla ele

geirip ksa bir sre igal altnda tuttuu Reslhaymeyi ve limandaki gemileri tahrip etti. Bunun zerine rikaya ekilen (1820) Emr Sultan b. Sakr da bir saldrmazlk antlamas imzalamak zorunda kald. 1869da Kavsim topraklar ikiye blnd ve Reslhayme, rika emrinin yeeni Humeyd b. Abdullahn idaresinde mstakil bir emirlik haline geldi. Bu yllarda ngilizlerin krfezdeki nfuzunu zayflatmak iin harekete geen Osmanl Devleti, Arap yarmadasnn Katara kadar olan ksmn yeniden ele geirdiyse de ngilizleri blgeden karamad. ngiltere, 1892de sahil boyundaki Arap emirlikleriyle yeni antlamalar imzalayarak nfuzunu daha da arttrd. Bu antlamalarla i ilerinde bamszlk hakk verilen emirlikler d ilerinde ve savunma konusunda ngiltereye balandlar. nceleri krfezdeki emirliklerle yalnz stratejik konumlar asndan siyas ve ticar sebeplerle ilgilenen ngiltere, XX. yzyln ilk yarsnda blgede petrol bulunmas zerine bunlarla daha fazla ilgilenmeye balad ve buraya iyice yerlemeye karar vererek 1952de kendisine bal Antlamal Emirlikler Konseyini kurdu. Fakat artlarn giderek zorlamas karsnda 1968de krfezden ekileceini aklad. Bunun zerine blgedeki emirlikler 30 Mart 1968de kendi aralarnda birlik oluturma karar aldlar ve 2 Aralk 1971 tarihinde Birleik Arap Emirlikleri Devletini kurdular. Ancak Reslhayme, Ebzab ve Dbey emirliklerinin ayrcalklarn kabul etmedii ve ran ile ky petrollerinden pay alma hususunda bir anlama yapt iin ubat 1972de birlie katlabildi. Krk yeli Mill Meclisin alt yesi Reslhaymeye aittir. Yzlm 1700 km olan ve nfusu 200.000i aan Reslhayme Emirlii toprak genilii ve nfus bakmndan federasyonun drdnc yesidir. Bol ya alan geni ovalara sahip bulunduu iin yedi emirlik arasnda tarma en elverili olan Reslhaymedir. Son yllarda tarm ve hayvanclk alannda byk gelime olmu ve 2000den fazla rnek iftlik kurulmutur. htiyacn zerinde retilen sebze ve meyveler dier emirliklere ihra edilir. lke topraklar petrol ve doal gaz kaynaklar bakmndan pek zengin deilse de gnlk karlan petrol 6500 varili bulmakta ve yllk gelirin % 65ten fazlas petrolden salanmaktadr. Nfusun yardan fazlasn petrole baml i kollarnda almak zere Hindistan, Pakistan, Benglade ve randan gelen iiler oluturur. Yerli halkn ounluu Snn mslmandr. Baehir Reslhayme, byk bir kpryle birbirine balanan eski ve gnmzde Nahl denilen modern ehirden meydana gelmitir. Liman, petrol ve sanayi tesisleriyle uluslararas havaalan ehrin kuzeyindeki Rems blgesinde yer almaktadr. 1999 ylnda Reslhaymede Cmiatl-ittihd adyla bir niversite kurulmutur.

BBLYOGRAFYA

Kahire Kasr- bidn Vesikalar, Mahfaza, nr. 1255, vesika nr. 194, Ks. 3, tarih 4 Mays 1853; Anglo-Ottoman Convention 1913, BA, Muahede, nr. 366 (bu antlamann ngiltere arivindeki nshas iin bk. Public Record Office, FO, nr. 78/5113); A Collection of Treaties, Engagements and Sanads Relating to India and Neighbouring Countries (ed. C. U. Aitchison), Calcutta 1892, X, 135137; Delll-alc (Tarih), I, 307-328; II, 966-977, 993-1022; Ceml Zekeriyy Ksm, el-alclArab (1840-1914), Kahire 1966, s. 457-462; J. D. Anthony, Arab States of the Lower Gulf, Washington 1975, s. 97-122; Cevde Haseneyn Cevde, el-leml-Arab: Dirse fil-corfiyal-

ilmiyye, skenderiye, ts. (Drl-marifetil-cmiiyye), s. 327-364; Sultan Muhammad al-Ksm, The Myth of Arab Piracy in the Gulf, London 1988, s. 84-150; kir Mustafa, Mevsat dvelillemil-slm ve riclih, Beyrut 1995, IV, 2128-2134; M. smil Det, eiun-numn f tril-alc, Dmak-Beyrut 1425/2005, s. 458-461, 476-491; Wahid al-Rifaat, Constitution of the U. A. A., MEJ, XXVII/3 (1972), s. 307-325; G. Rentz, awsim, EI (ng.), IV, 778; G. R. D. King, Ras al-ayma, a.e., VIII, 435-436; G. Nonneman, al-ria, a.e., IX, 349; B. Kelly, al-Imrt al-Arabiyya al-Muttaida, a.e. Suppl., s. 416-419; Mustafa L. Bilge, Birleik Arap Emirlikleri, DA, VI, 200-203; Mahmd Remz, Resl-ayme, el-Mevsatl-Arabiyye, Dmak 2004, IX, 702-703. Mustafa L. Bilge

RESLML
() Maln kr ya da fazlalk iermeyen asl, ana para, sermaye. Szlkte ba anlamna gelen res ile ml kelimelerinden oluan resl-ml terkibi fkhta ticaret iin gereken ana para ve paraya evrilebilir mallarn btnn ifade eden ana mal, ana para, sermaye, kapital yannda bir maln kr ya da fazlalk iermeyen asln belirtmek iin kullanlr. Fkh eserlerinde daha ok zekt, irket, mudrebe, selem, rib, karz, by, murbaha, tevliye gibi blmlerde geen resl-ml kavram balama gre farkl mnalar tar. Mesel irket akdinde taraflarn ortaya koyduu sermayeyi, miras hukukunda vrislere bltrlecek toplam terekeyi, selem akdinde alcnn pein olarak dedii semeni, karz akdinde herhangi bir fazlalk / faiz iermeksizin bor verilen mal ifade eder. Reslml sahibine rabbl-ml ve sermayedr denir. Chiliye dnemi Arap toplumunda olduka yaygn olan faiz uygulamalarnda borcun asl reslml, fazlalklar ise rib diye adlandrlmaktayd. Reslml terkibi Kurn- Kermde riby kesin biimde yasaklayan yetlerin ardndan ana parann alacaklya ait olduu ifade edilirken (el-Bakara 2/279), ayrca Hz. Peygamberin Ved hutbesinde rib yasa balamnda (Eb Dvd, By, 5) oul ekliyle (rs emvl) geer. Modern Arapada er-res-mliyye veya el-mezhebr-resml kapitalizm anlamnda kullanlr. Ekonomi terimi olarak retim srecinde insan emeinin verimliliini arttran retim mallar (Unay, s. 12), iletmede kullanlan ve iletmenin tehizat olduu iin retime ynelik mallar (Savatier, s. 103) eklinde tanmlanan sermayenin tketim mallarndan farkl olarak retime ynelik mallardan oluma zellii n plandadr. lkel dnemlerde retime dnk faaliyetler yalnz emek ve doal kaynaklarla yaplrken zamanla sermayeye ihtiya duyulmu, retim aralar da srekli deimi, basit aletler yerini makineye ve modern teknolojiye brakmtr. Btn bu dnmler retimde sermayeyi son derece nemli bir faktr haline getirmitir. Ekonomi dilinde sermaye dar anlamda mer olan deiik retim yollaryla bir eyi yapmak zere ortaya konulan nakd serveti ya da beer kabiliyeti, geni anlamda ise toplumun sahip olduu kaynaklarn tamamn kapsar. Bu sebeple iktisatlar sermayeyi ikiye ayrr. 1. retim iin gerekli materyalleri ieren ve grnrde art gstermeyen binalarla retimde kullanlan makine ve tehizatlardan oluan sbit sermaye. 2. Mal retiminde ve kr elde etmede kullanlan ayn ya da nakd sermaye anlamna gelen tedavldeki sermaye. Bundan baka fizik / teknik sermaye, dner sermaye, hukuk sermaye, beer sermaye gibi birok snflandrma yaplmtr (Unay, s. 13). Fkh eserlerinin akid irketleriyle ilgili blmnde sermaye anlamnda olmak zere reslml kavram geni bir kullanma sahiptir. Akid irketleri iki veya daha ok kiinin bir szleme erevesinde ortaklaa i yapmasn salayan ortaklk trleridir. Bu amala taraflar mal (emvl), i gc (aml) ya da kredi ve itibar (vch) ortakl trnde irketler kurabilir. Emvl irketinde taraflarn koyduu reslml nakit ve / veya ticar emtia trnden mallar iken aml irketinde ortaklarn emek ve meslek becerileri, vch irketinde ise piyasadaki kredileridir. Bu irketlerin her biri sermeye, kr zarar paylam ve ortaklarn birbiriyle sadece veklet veya hem veklet hem keflet ilikisi iinde olmasna gre mufvada ve inn trlerine ayrlr. Mufvada ortakl emvl

trnden ise reslmlin altn, gm veya nakit para olmas gerekir; ticaret mallar reslml yaplamaz. Ortaklarn farkl katklaryla oluan mudrebe irketinde taraflardan biri sadece reslmli, dieri emeiyle ortakla katlr; zarar sermaye sahibi tarafndan karlanr; iletmeci ortak sermaye sahibinin vekili durumunda olup emeine karlk ayrca bir bedel talep edemez. Reslml kavramnn kullanld dier fkh konularn balcalar unlardr: 1. Karz akdi. htiya sahiplerine yardmda bulunmann yollarndan biri olan ve dinen tevik edilen faizsiz bor para verme durumunda dn alan kimse sadece bor ald miktar (ana paray) demekle ykmldr. 2. Gvene dayal satm. Satm parasnn (semen) satcnn maliyet konusundaki beyanna gre belirlenmesi durumunda gvene dayal satm trlerinden sz edilir; bunlar da fiyat satcnn ald bedelden dkse vada, yksekse murbaha, ald bedele eitse tevliye diye anlr. Satc, fkh terminolojisinde mal alrken borland ey anlamnda kullanlan reslmle (al fiyatna) neleri dahil ettiini mteriye aklamsa bunlarn tamamn sermayeye ekleyebilir. Fakat satcnn, Bana maliyeti udur veya bana mal olduu fiyata eklinde genel bir ifade kullanmas sk rastlanan bir durum olduundan fkh doktrinleri nelerin fiyata veya maliyete dahil saylp saylmayaca hususunda ller gelitirmiler ve zmler retmilerdir (bk. MURBAHA). 3. Selem akdi. reticinin sermaye temin edebilmesini kolaylatran ve parann pein, maln vadeli olarak teslimi esasna dayanan selem / selef akdinde satcya denen sat bedeli reslml diye isimlendirilir. Selem akdinin kurulmasyla satc reslmle (semene) hemen, mteri ise mala belirlenen vade dolduunda sahip olur. Selem akdinde reslmlin cinsi, nitelii, miktar belli olmal ve fakihlerin ounluuna gre semen akid meclisinde teslim edilmelidir. Mliklere gre selemde ana parann geciktirilmesi cizdir. 4. Sarf akdi. Para olarak kullanlan altn, gm gibi deerli madenlerin ya da kt paralarn kendi cinsinden veya ayr cinsten bir parayla pein olarak deitirilmesi ilemi olan sarfta bedellerden birinin pein denmemesi halinde akid karza dnr ve akid annda teslim edilen ksm bedel deil reslml olacandan vade (nese) faizi meydana gelir.

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, mvl, res md.leri; Tcl-ars, mvl, res md.leri; Bc, el-Mnte, Beyrut 1403/1983, IV, 300; Serahs, el-Mebs, XI, 151, 152, 173, 176, 177; XIII, 86; Ksn, Bedi, VI, 56, 57, 58, 60, 61; VII, 394-396; Abdullah b. Mahmd el-Mevsl, el-tiyr litallil-Mutr, stanbul 1987, II, 34, 36; irbn, Munil-mutc, II, 102, 213; bn bidn, Reddl-mutr (Kahire), IV, 501; Elmall, Hak Dini, II, 953; Bilmen, Kamus2, VI, 92, 117; Ahmet Debbaolu, slm ktisadna Giri, stanbul 1979, s. 280; R. Savatier, Hukuk ve Ekonomik Adan Borlar Teorisi (trc. Turgut nen - Tamer nal), Ankara 1980, s. 103; Sad Eb Ceyb, el-mslfh, Dmak 1988, s. 239; M. Revvs Kalac - Hmid Sdk Kuneyb, Mucem luatil-fuah, Beyrut 1988, s. 217; Nezh Hammd, ktisd Fkh Terimleri (trc. Recep Ulusoy), stanbul 1996, s. 128; Cafer Unay, Genel ktisat, Bursa 2000, s. 12, 13; S. M. Imamuddin, Bayt al-Mal and Banks in the Medieval Muslim World, IC, XXXIV/1 (1960), s. 26; Servet Bayndr, Sermaye ve Tarihsel Srete Mali Arac Kurumlarn Sermayeye Yaklam Tarz, lhiyat Fakltesi Dergisi, sy. 4, stanbul 2002, s. 174-178; Resl-ml, Mv.F, XXII, 6; smail zsoy, Faiz, DA, XII, 110; Hamd Abdlazm, Resl-ml, el-Mevsatl-slmiyyetl-mme, Kahire 1422/2001, s.

668. evket Topal

RED
(bk. RD).

READ
(bk. MEHMED V).

REEHT
() Fahreddin Ali Safnin (. 939/1532) Nakibend eyhlerinin biyografisine dair Farsa eseri. Tam ad Reet- Aynl-ayttr. Hseyin Viz-i Kifnin olu olan mellif eserin mukaddimesinde, 889 (1484) ve 893 (1488) yllarnda eyhi Ubeydullah Ahrrn sohbetlerine katlarak duyduklarn not ettiini, 909da (1503) bu bilgileri Nakibendiyyeye mensup dier eyhlerden duyduu ve gvenilir eserlerden derledii bilgilerle beraber kitap haline getirdiini, asl amacnn Ubeydullah Ahrrn hayatn ve menkbelerini anlatmak olduunu, esere verdii Reeht adnn eserin tamamland 909 (1503) ylyla ilgin bir ekilde rttn ifade eder. Mukaddimeden sonra bir makale, blm (maksad) ve bir htime eklinde dzenlenen eserin yardan fazlasn oluturan makale ksmnda Ysuf el-Hemednden itibaren doksann zerinde Nakibendiyye riclinin hayat hikyeleri ve grlerine yer verilmi, Abdlhlik- Gucdvnye ayrlan sayfalarda Nakibendiyyenin on bir temel prensibi de aklanmtr. Birinci blm Ubeydullah Ahrrn soyu ve yaknlaryla birlikte hayatn, ikinci blm hikmetli szlerini, nc blm kerametlerini ve bu kerametleri nakleden ocuklaryla nde gelen mridlerinin isimlerini ihtiva etmektedir. Htimede Ubeydullah Ahrrn vefat anlatlmtr. Eserde nemli grlerin aktarld blmler reha balyla dierlerinden ayrlm, yer yer baz tasavvuf terimler kife bal altnda ele alnmtr. Mellif eserinde, grt ve sohbetlerine katld kimselerden bizzat dinlediklerini kaydetmekle birlikte Muhammed Prsnn Mamt- ce Alddn Ar, Ebl-Ksm Muhammed Buhrnin Risle-i Bahiyyesi, Mevln ehbeddinin Mamt- Emr Klli, Muhammed Kd Semerkandnin Silsiletl-rifn ve tekiret-ddni, Mr Abdlevvelin Mesmt, Abdurrahman- Cmnin Nefetl-ns gibi kaynaklardan da yararlanmtr. Bu bakmdan eser, XVI. yzyl ncesi Nakibend tarih ve kltrn yanstan en gvenilir kaynaklardan biri durumundadr. Kitapta baz hatalara da rastlanmaktadr. Mesel Ahmed Yesevnin halifelerinden Hakm Sleyman Ata, Hakm Ata ve Sleyman Ata diye iki ayr ahs gibi tantlm, Aleddin Attrn Baheddin Nakibendin damad olduu (dorusu Aleddin Attrn olu Hasan Attr) sylenmitir (Reet, I, 140, 163; M. Thir Hrizm, vr. 126a). Birok yazma nshas bulunan eserin Takentteki arkiyat Enstits Ktphanesinde mevcut (nr. 5418) 946 (1539) tarihli nshas gnmze ulaan en eski nshalarndan biridir. Birka defa baslan kitabn (Leknev 1890; Takent 1329/1911) ilm nerini Ali Asgar Muniyn gerekletirmitir (I-II, Tahran 1977). Eseri Muhammed Hseyin b. Muhammed Hd e-rz Tavur-Reet adyla Farsa olarak erhetmitir. Ayrca eyh Cell el-Vizin er-i Ba- Kelimt- Reet adl bir kitap yazd belirtilmektedir (M. Him-i Kim, Nesemt, s. 154). Muhy-i Glen, eserin baz blmlerini zetleyip baz blmlerine ilveler yaparak 977 (1569) ylnda Zencr-i Zeheb adyla Trkeye tercme etmitir. Reeht- Muhy adyla da bilinen bu evirinin bizzat mtercim tarafndan yazlan

bir nshas Yap ve Kredi Bankas Sermet ifter Aratrma Ktphanesinde bulunmaktadr (nr. 302). kinci Trke tercme bn Muhammed erf el-Abbs tarafndan 993 (1585) ylnda yaplmtr. Birka defa baslan bu tercmenin (Bulak 1256; stanbul 1269, 1279, 1291) baz ksmlar Zbdetr-Reeht adyla zetlenmi (Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 1372, vr. 24a-74b; Hac Mahmud Efendi, nr. 4615, vr. 1b-98b), ayrca Necip Fazl Ksakrek tarafndan zetlenip sadeletirilerek Reahat Can Damlalar adyla yaymlanmtr (stanbul 1971). Eserin sadeletirilmi bir yaym daha bulunmaktadr (Reeht: Hayat Pnarndan Can Damlalar, haz. Mustafa zsaray, stanbul 2005). Eseri Molla Hdybergn aatay Trkesine evirmitir. Bu evirinin bir nshas Takent zbekistan Fenler Akademisi arkiyat Enstits Ktphanesinde kaytldr (nr. 632). Kitabn rif elebi tarafndan Trkeye tercme edildii belirtilmise de (Pertsch, s. 30-31) bu muhtemelen rif diye de bilinen bn Muhammed erf el-Abbsnin tercmesidir. Reet iki defa Arapaya evrilmitir. Tceddin b. Zekeriyy en-Nakibendnin Tarbr-Reet adyla 1029da (1620) yapt ilk tercmeyi (Sleymaniye Ktp., Murad Buhr, nr. 170, vr. 1b-205b; Nuruosmaniye Ktp., nr. 2344, vr. 1b-146b), Muhammed Him-i Kim yanllkla Tceddinin mridi Ahmed Allna nisbet etmitir. Muhammed Murd Remzye ait dier tercme baslmtr (Mekke 1307). Eser Muhtar Holland tarafndan Beads of Dew from the Source of Life adyla ngilizceye evrilmitir (Fort Lauderdale 2001). Reeta iki de zeyil yazlmtr. Bunlardan ilki, Muhammed Him-i Kimnin Nesemtl-uds min adil-ns adl Farsa eseri olup Mahbb Hasan Vst tarafndan Urducaya evrilmi (Siylkt 1990), Mnr-i Cehn Melik eser zerinde bir doktora almas yapmtr (1375 h./1996, Tahran niversitesi). Dier zeyil Muhammed Murd Remznin Nefiss-snit f teylilbyti-lit adl Arapa eseridir ve ayn mellifin Reet tercmesi kenarnda baslmtr (Mekke 1307, s. 2-260). Remznin bu zeylini Yahy Marifet 1912de ays-sbt f tanmi bayyetir-Reet adyla Farsaya evirmitir (Mehnduht Mutemed, s. 462).

BBLYOGRAFYA

Fahreddin Saf, Reet- Aynl-ayt (nr. Ali Asgar Muniyn), Tahran 1977, I, 140, 163; M. Thir Hrizm, Silsile-i Nabendiyye, zbekistan Fenler Akademisi arkiyat Enstits Ktp., nr. 69, vr. 126a, 157b-158a; M. Him-i Kim, Zbdetl-Mamt, Sleymaniye Ktp., Pertevniyal, nr. 406, vr. 39a-b; a.mlf., Nesemtl-uds min adil-ns (nr. Mnr-i Cihn Melik, doktora tezi, 1375 h./1996), Tahran niversitesi, s. 154; Kef-unn, I, 903-904; Harrzde, Tibyn, I, vr. 197b; W. Pertsch, Die Handschriften-Verzeichnisse der Kniglichen Bibliothek zu Berlin: Verzeichniss der Trkischen Handschriften, Berlin 1889, s. 30-31; A. A. Semenov, Sobranie Vostonih Rukopisei Akademii Nauk Uzbekskoi SSR, Takent 1955, III, 339-340; UrunbaevaL. M. Epifanovoi, Sobranie Vostonih Rukopisei Akademii Nauk Uzbekskoi SSR, Takent 1971, IX, 44-45; Storey, Persian Literature, I/2, s. 962-966, 989-990; Mehnduht Mutemed, Mevln lid Nabend ve Peyrevn- arat- , Tahran 1368 h./1989, s. 16-17, 417, 462; Butros Abu Manneh, A Note on Rashaht- Ain al-Hayat in the Nineteenth Century, Naqshbandis in Western and Central Asia (ed. Elisabeth zdalga), stanbul 1999, s. 61-66; Catalogue of the Arabic and Persian Manuscripts in the Khuda Bakhsh Oriental Public Library, Patna 1993, VIII, 26-27; rif Nevh,

Nesemtl-uds min adil-ns, Dninme-i Edeb-i Frs (nr. Hasan Ene), Tahran 1378 h., III, 1049-1050; Necdet Tosun, Baheddn Nakbend: Hayat, Grleri, Tarkat, stanbul 2002, s. 156-158, 242-243; H. Beveridge, The Rashahat-i-ainal-hayat, JRAS (1916), s. 59-75; Tahsin Yazc, Saf, A, X, 61-62; W. L. Hanaway, af, EI (ng.), VIII, 800-801. Necdet Tosun

REEN
( ) Receb, ban ve ramazan aylarnn ksaltmasndan oluan ve kapkuluna ayda bir verilen maan (mevcib) sz konusu zaman dilimine iaret eden bir mal terim (bk. MEVCB).

REER, Osman
(1883-1972) Mhtedi Alman arkiyats. Asl ad Oskar Rescher olup Stuttgartta yahudi bir ailenin ocuu olarak dnyaya geldi. lk ve orta reniminden sonra Mnih ve Berlinde tahsil grd. Doktora tezini Arap dil bilimi limi bn Cinn zerine yapt (1909). Ardndan kendini Arap edebiyat tarihi almalarna verdi, zellikle makmeler hakknda alt. I. Dnya Savana katld srada ele geirdii Fas sava mektuplarndan baz rnekler yaymlad. Savatan sonra gittii Breslauda binbir gece masallarna dair incelemelerini tamamlayarak doent ve 1925te profesr oldu. Bunu hayatndaki byk dnm takip etti. Henz bilinmeyen bir sebeple 1928 yllarnda stanbula gelip yerleti. 1937de Trk vatandalna geti ve Osman Reer adn ald; bu arada slmiyeti kabul ederek btn Msev kurumlaryla ilikisini kesti. Onun mslman olmasnda stanbulda yirmi be yl derslerine devam ettii smail Saib Sencerin etkili olduu sylenir. Osman Reer, Arap edebiyat tarihiyle ilgili almalarna stanbul ktphanelerinde bulunan yazmalar zerine younlaarak devam etti. Eserlerini Almanca kaleme alan Reer bunlar ok az sayda bastrd iin ktphanelere bile intikal etmedi ve muhtemelen birou ilim evrelerinde bilinmeden kald. Bu arada nemli arkiyatlardan Hellmut Ritter, ayrca Mehmet Necati Lugal ile yakn iliki iinde oldu. Arap edebiyatna dair birok divan kendisinden okuma frsatn bulduu Yusuf Cemil Ararattan byk lde faydalandn belirtir. Bir sre stanbul mam-Hatip Okulunda Arapa retmenlii yapt. stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesinde Arapa dersleri verdi. Hocas smail Saib Sencerin grevinden ayrlmasndan sonra onun yerine Edebiyat Fakltesinde Arap edebiyat tarihi okuttu. stanbuldaki Alman Arkeoloji Enstitsnde danmanlk yapt ve Douda yazlm eserlerin Alman niversiteleri iin satn alnmasna araclk etti. Boazdaki evinde yalnz yaayan Osman Reer 26 Mart 1972de ld. airlik yn de bulunan Reer Almanca yazd iirlerini yaymlamtr. Kitaplarnn nemli bir ksm Bochum niversitesinde yeniden kurulan arkiyat Seminerine (Orientalische Seminar) satlmtr. Eserleri kaybolmaktan korunmak amacyla 100. doum yl ansna Biblio Yaynevi tarafndan dzenlenerek neredilmitir. Osman Reer nemli bir arkiyat olmasna ramen eserleri yaygnlk kazanmadndan ilim evrelerinde yeterince etkili olamamtr. Susanne Auer-Faraut, Oskar Rescher-Osman Reer 1883-1972. Biographie-Liste des publications adyla bir yksek lisans tezi hazrlamtr (Strassburg 1982). Eserleri. A) Telifleri. 1. Studien ber Ibn inn und sein Verhltnis zu den Theorien der Basr und Badd. bn Cinnnin Basra ve Badat dil mektepleriyle ilgisi zerine yapt doktora tezidir (ZA, XXIII [1909], s. 1-54). 2. Studien ber den Inhalt von 1001 Nacht. Binbir gece masallarna dair almasdr (Isl., IX [1919], s. 1-94). 3. Abriss der arabischen Literaturgeschichte (I-II, Stuttgart 1925-1933). 4. Reimversuche (I-IV, stanbul - Stuttgart 1958-1971). Osman Reer ayrca Topkap Saray Mzesi Ktphanesi Arapa Yazmalar Katalounun hadis ve fkh yazmalarn ieren II. cildinin hazrlanmasnda Fehmi Ethem Karataya yardm etmi ve baz eserlerin indeksini hazrlamtr. Bunlar arasnda Selibnin Yetmetd-dehrinin Dmak 1304 basksnn (stanbul

1914), Buhrnin el-Cmiu-ainin Krehl ve Juynboll tarafndan yaplan nerinin (Stuttgart 1923) ve Yktun Muceml-bldnnn Wstenfeld tarafndan gerekletirilen yaymnn (Stuttgart 1928) indeksleri saylabilir. B) Neirleri. Eb Bekir bnl-Enbr, erul-aidis-sebi-vlil-Chiliyyt: eru Muallaati Antere (RSO, IV/4 [1911-1912], s. 301-331; V/5 [1914], s. 317-352; VI/6 [1915], s. 931-959); eru Muallaati arafe (stanbul 1329/1911); eru Muallaati Zheyr (MO, VII, Paris 1913, s. 137-195); bn Cinn, el-Mekker vel-menne (MO, VIII/3 [1914], s. 193-202); Ahmed b. Eb Bekir el-Hanef ve bn Nkynn Mamtlar (stanbul 1914; Osnabrck 1980); Kd Red Ahmed b. Ali el-Gassn, el-Mametl-uaybiyye (MO, VIII, Uppsala 1914); Eb Hill el-Asker, el-Mucem f bayyetil-ey (Berlin 1915); bn Msellem, Mamt (Orientalische Miszellen, I, stanbul 1925, s. 13-46) ve Cezyir-Tunus Mektuplar (I-III, Berlin 19171919); bnl-Mukaffa, el-ade fil-ehrir-rmiyye (Almanca evirisiyle birlikte, Orientalische Miszellen, II, stanbul 1926, s. 1-29); Molla Lutfi, Hrnme (Orientalische Miszellen, II, stanbul 1926); Chizin baz risleleri Almanca tercmesiyle beraber (Stuttgart 1931); Fuzl, at Mara (sn A) (Mehmet Necati Lugal ile birlikte, stanbul 1943). C) Tercmeleri. ok sayda eseri Almancaya eviren Reerin bu almalarndan bazlar unlardr: Bedzzaman el-Hemedn, Mamt (Beitrge zur Maqmen Litteratur, V, Leonberg 1913); Zemaher, Mamt (Beitrge zur Maqmen Litteratur, VI, Greifswald 1913); Abdlmmin b. Hibetullah el-sfahn, Abu-eheb (Beitrge zur Maqmen Litteratur, VII, Greifswald 1914); bnl-Mukaffa, el-Edeb-ar (Stuttgart 1915) ve el-Edebl-kebr (Berlin 1917); Eb Mansr es-Selib, Asen m semit (Leipzig 1916); Belzr, Ftul-bldnn bir blm (LeipzigStuttgart 1917-1923); Zeynelbidn et-Tnis, letl-mere fil-Hind (Berlin 1918); Syt, Mamt (Beitrge zur Maqmen Litteratur, VIII, Kirchaiun 1918); Ebl-Esved ed-Delnin kasideleri (Berlin 1918); Kalybnin Nevdiri ile irvnnin Nefatl-Yemeninden baz tarih bilgiler ve hikyeler (Stuttgart 1920); Mttak el-Hindnin Kenzl-ummlindeki cihada dair hadisler (Stuttgart 1920); bn Tmertin Muil-Muvaanda ve Mslimin el-Cmiuaindeki cihad hadisleri (Stuttgart 1921); Chiz, Feill-etrk (muhtasar olarak, Orientalistische Miszellen, I, stanbul 1925); el-Mesin vel-mesv (stanbul 1926); bnl-Cevz, Kitbl-Ezkiy (stanbul 1925); Tceddin es-Sbk, Mudn-niam ve mbdn-niam (stanbul 1925); Amr b. Klsm, Dvn (Orientalische Miszellen, II, stanbul 1926); Htim, erRisletl-timiyye fm vfaal-Mtenebb f irih kelme Ariso fil-ikme (Islamica, II/3 [1926], s. 439-473); Takprizde Ahmed Efendi, e-eiun-numniyye (stanbul 1927); a.mlf., Miftus-sade (eksik olarak, stanbul 1934); Ebl-Athiyenin zhdiyytn ieren Dvn (Stuttgart 1928); Ksm Emn, Tarrl-mere (Stuttgart 1928); Mverd, Edebd-dny ved-dn (I-III, Stuttgart 1932-1933; Osnabrck 1984); Hsm Ali elebi, el-dl-manm (Stuttgart 1934; Beyrut 1975); Mslim b. Veld, Dvn (Beitrge zur arabischen Posie, II, Stuttgart 1938); Mtenebb divannn elifr kafiyeleri aras (Beitrge zur arabischen Posie, III/1, Stuttgart 1940); Hasan l Ycel, Trk Edebiyatna Toplu Bir Bak (stanbul 1941); Seh Bey, Het Behit (Mehmet Necati Lugal ile birlikte, stanbul 1942); Fuzl, Leyl v Mecnn ile Beng Bde (stanbul 1943); Latf, Tezkiret-uar (Tbingen 1950); Eb Firs el-Hamdnnin eitli kasideleriyle birlikte Kb b. Zheyrin adetl-brdesi (Beitrge zur arabischen Posie, IV/1 [stanbul 1950], s. 32-41) ve Dvn (Beitrge zur arabischen Posie, VI/3 [1959-1960], s. 99-

175); Kutm, Dvn (Beitrge zur arabischen Posie, VII/1, stanbul 1960-1961); Alkame b. Abede, Dvn (stanbul 1961-1962); Bsr, el-adetl-hemziyye; Antere, Dvn (Beitrge zur arabischen Posie, VIII/1, stanbul 1963-1964).

BBLYOGRAFYA

Necb el-Akk, el-Msterin, Kahire 1980, II, 447-448; Mahir z, Yllarn zi, stanbul 1990, s. 267-270; Bibliographie der Deutschsprachigen Arabistik und Islamkunde (ed. Fuat Sezgin), Frankfurt 1993, XVII, 70-83; Yahy Murd, Mucem esmil-msterin, Beyrut 1425/2004, s. 412; B. Spuler, Oskar Rescher / Osman Reer. Zum 100. Geburtstag 1. Okt. 1883/1983, Isl., LXI/1 (1984), s. 12-13; el-msl-slm, II, 620. Sedat ensoy

RED
(bk. RD).

RED
() Allahn isimlerinden (esm-i hsn) biri. Szlkte doru yolu bulup onda sebat etmek anlamndaki rd (reed, red) kknden tremi bir sfat olan red kelimesi doru yolda bulunan, doru ile yanl ayrt edebilecek aa giren demektir. Allaha nisbet edildiinde btn ileri isabetli ve hedefine ulac mnasna geldii gibi doru yolu gsteren, irad eden mnasn da ierir (Kmus Tercmesi, rd md.). Rd kavram Kurn- Kermde hem Allaha hem insanlara nisbet edilmektedir. Bir yette Cenb- Hak kullarna yakn olduunu ve isteklerine olumlu cevap verdiini, kendileri de ilh davete olumlu cevap verip iman ettikleri takdirde doru yola girmi olacaklarn beyan eder (el-Bakara 2/186). Dier bir yette de Allahn lutuf ve ihsannn bir eseri olarak iman Muhammed mmetine sevdirip gnllerine yerletirdii, kfr, fsk ve isyan irkin gsterdii belirtilmekte, bu niteliklere sahip kimselerin rd izgisi zerinde bulunduklar bildirilmektedir (el-Hucurt 49/7-8). Kuranda red ismi yer almakla birlikte zt- ilhiyyeye nisbet edilmemitir. Bunun yannda drt yetin birinde rd (el-Enbiy 21/51), nde reed kelimesi Allaha izfe edilmitir (el-Kehf 18/10, 24; el-Cin 72/10). Ayrca Allah kime hidayet verirse o hakka ulamtr. Kimi de yoldan saptrrsa artk ylesini doru yola yneltecek birini bulamazsn melindeki yette (el-Kehf 18/17) mrid ismi dolayl olarak Allaha izfe edilmitir. Red Tirmiznin esm-i hsn listesinde yer alm (Daavt, 82), bn Mcede ise rid eklinde nakledilmitir (Du, 10). Enes b. Mlikten rivayet edildiine gre Hz. Peygamber baz eyleri uursuz saymann temelsiz bir inan olduunu syledikten sonra iyimserlii sevdiini belirtmi ve bir i iin evinden ktnda, Ey doru olan seen, iini baaran (y rid, y nech) gibi szleri duymaktan holandn belirtmitir (Tirmiz, Siyer, 47-48). Yine Resl-i Ekremin mrnn babas Husayna tavsiye ettii u duada rd dolayl olarak Allaha nisbet edilmitir: Allahm! Bana rdm ilham et ve beni nefsimin errinden koru! (Tirmiz, Daavt, 69). limler red isminin iki farkl mnasna dikkat ekmilerdir. Bunlardan biri kelimenin aslna bal olarak fiilleri daima yerinde olan, daima hakka isabet eden eklinde ifade edilmi olup btn tasarruflar -herhangi birinin dorudan veya dolayl olarak yol gstermesi bulunmakszn-amalarna ulaan diye aklanmtr. Dieri ise irad kalbndan gelen mrid mnas olup her bir varla kendi varlk yapsnn zellii ve yaratl amalar dorultusunda yol gsteren, gelimelerini salayan diye yorumlanmtr (bnl-Esr, en-Nihye, rd md.; Hattb, s. 97; Gazzl, s. 161). Redin ikinci mnas her eyin vgyle Allah ycelttii ve iradesinin belirledii hedefe doru yol ald biimindeki ilh beyanla (el-sr 17/44) uyum halinde bulunur. Ancak iradeye sahip klnan uurlu canllar bundan istisna edilmelidir. nsanlarn birou Allaha secde ediyorken birok kii de bundan imtina ettii iin azaba mstahak olmutur (el-Hac 22/18). Zira Cenb- Hak insann varlk yapsna hem iyilik hem ktlk yeteneini yerletirmitir (e-ems 91/7-8). Buna bal olarak baz insanlar kendi iradeleriyle red isminin etki alannn dna kmaktadr. Allahn zt isim ve sfatlar iinde yer alan red yukarda zikredilen birinci mnasna gre hakm, ikinci mnasna gre hd ismiyle anlam yaknl iinde bulunur.

BBLYOGRAFYA

Rgb el-sfahn, el-Mfredt, rd md.; Tcl-ars, rd md.; Hattb, end-du (nr. Ahmed Ysuf ed-Dekkk), Dmak 1404/1984, s. 97; Kueyr, et-Tabr fit-tekr (nr. brhim Besyn), Kahire 1968, s. 94-95; Gazzl, el-Maadl-esn (Fazluh), s. 161; Ebl-Bek, elKlliyyt, s. 476. Bekir Topalolu

RED AHMED GENGH


(bk. GENGH, Red Ahmed).

RED el-ATTR
() Ebl-Hseyn Redddn Yahy b. Al b. Abdillh el-Kure el-mev en-Nablus el-Attr (. 662/1264) Hadis hfz. ban 584te (Ekim 1188) Kahirede dodu. Nabluslu olup lim yetitiren bir aileye mensuptur. Bata bnn-Natt diye bilinen babas olmak zere amcas Ebl-Ksm Abdurrahman, aabeyi Eb Muhammed Abdlazz ve Ebl-Ksm Hibetullah b. Ali el-Bsrden ders ald. Suriye ve Hicaza seyahat ederek Ali b. Hamza el-Ktib, Ebl-Ymn el-Kind, bnl-Harestn, mer b. Bedr elMevsl, kraat limi bn Ves, bn Nec (bn Nceyye) ve ei Ftma bint Sad el-Hayr gibi limlerden ders okudu. Kendisinden bnl-Adm, bns-Sbn, bn Dakkuld, Bedreddin bn Cema, bnl-Uhuvve, Kutbddin el-Ynn ilim tahsil ettiler. Bir muhaddis olan olu Eb Sdk Cemleddin Muhammede birok eseri okutup iczet verdi. Red el-Attr henz gen bir lim olduu yllarda tanyan bn Nukta kendisinden sika, sebt, zbt diye sz etmi, bnl-Adm, Kutbddin el-Ynn ve Bedreddin bn Cema gibi talebeleri onun bu zellikleri yannda devrinin hadis otoritesi olduunu belirtmi, tabakat yazarlar da kendisini vgyle anmtr. Msr diyarnn muhaddisi diye bilinen, Mnzirden sonra alt yl Kmiliyye Drlhadsinin eyhliini yapan ve btn kitaplarn vakfeden Red el-Attr 2 Cemziyelevvel 662de (2 Mart 1264) Kahirede vefat etti ve Karfede defnedildi. Sirc el-Verrk kendisi hakknda on drt beyitlik bir mersiye yazmtr. Eserleri. 1. urerl-fevidil-mecma f beyni m vaaa f ai Mslim minel-esndi (edi)l-maa. Mzernin el-Mulim bi-fevidi Msliminde, Eb Ali el-Gassnye dayanarak Mslim b. Hacccn el-Cmiu-ainde on drt makt rivayet bulunduu iddiasn reddeden Red el-Attr, Mzernin iaret etmedii bu kabil baka rivayetleri de tesbit etmi, makt olduu ileri srlen btn bu haberlerin msned olarak rivayet edildiini kantlamak zere bu eseri kaleme almtr (Beyrut-Riyad 1417; nr. Sad b. Abdullah l Humeyyid, Riyad 1421/2001). 2. Tufetl-mstefd fil-edi-mniyetil-esnd (mniyytr-Red el-Ar, mnnt). Red el-Attrn Resl-i Ekremden sekiz rvi vastasyla ve olduka l isnadlarla rivayet ettii hadisleri ieren ve bir czden daha byk olduu anlalan eser Kef-unnda Tufetl-mstezd diye kaydedilmitir (I, 374). Mellifin l rivayetlerinden meydana gelen ve Avlir-Red elAr diye anlan bir eseri daha vardr. 3. Mcerred es-mir-ruvt anil-mm Eb Abdillh Mlik b. Enes el-Aba. Hatb el-Baddnin Mlik b. Enesten rivayette bulunan 993 rvi hakknda bilgi verdii er-Ruvt an Mlik b. Enes ve ikru adin li-klli vid minhm (Esm men rav an Mlik b. Enes mbevveben al urfil-mucem) adl eserinin baz ilvelerle birlikte muhtasar olan bu alfabetik eserin bir nshas Topkap Saray Mzesi Ktphanesinde kaytldr (III. Ahmed, nr. 624/9, vr. 87b-103b). Sad b. Abdullah Ali Humeyyid, eseri Slim b. Ahmed esSelefnin Mcerred esmir-ruvt an Mlik adyla yaymladn sylemektedir (urerlfevid, s. 25). 4. avicl-Ar f uril-imr. bn Hiccenin hicivlerinden semeleri ihtiva etmektedir (Kef-unn, I, 693; Hediyyetl-rifn, II, 533). 5. er-Ruvtl-alm an Mlik.

bn Hacer el-Askaln, be czden meydana geldiini belirttii bu eserin iki czn hocalarndan okuduunu sylemektedir (el-Muceml-mfehres, s. 175). 6. el-Erbanez-zire fil-edinnebeviyyetil-fire. bn Reyd, mellifin Ebl-Hasan Ali b. Mukayyirin rivayetlerinden derledii bu eseri okuduunu kaydetmektedir (Mill-aybe, III, 393). 7. el-Erban libnil-Cmmeyz. bnl-Cmmeyz diye tannan Msrl kraat limi Ebl-Hasan Ali b. Hibetullah b. Selmenin rivayetlerinden derlenen eser zerinde mellifin Mnte minel-Erban libni Bintil-Cmmeyz adyla bir alma yapt anlalmaktadr. bn Hacer el-Askaln her iki eseri okuduunu belirtmektedir (el-Mecmaul-messes, II, 386; el-Muceml-mfehres, s. 217). 8. elMuceml-mukem (Mucemu-y). Red el-Attr bu eserde hocalarnn hayatn anlatm, rivayetlerinden sz etmi, cerh ve tadl durumlar hakknda bilgi vermitir. bnl-Adm, Makkar ve Makrz eserden oka nakilde bulunmutur (urerl-fevid, s. 26). 9. ad Emetillh Meryem bint Ebil-sm el-ure (Meyeat Emetillh) (Drl-ktbil-Msriyye, 1/218 [25603 B]). 10. Nzhetn-nr f ikri men addee an Ebil-sm el-Beav. Zirikl, Cmiatr-Riydn yazma eserler blmnde eserin el-Mektebetl-Mahmdiyye bil-Mednede kaytl (Usll-hads, nr. 13) otuz yedi varaktan meydana gelen bir nshasndan alnm mikrofilmini grdn sylemektedir (elAlm, VIII, 159). Red el-Attrn bunlardan baka sekiz hadis ihtiva ettii belirtilen bir cz, Meyeatl-Beh Ebil-asan Al b. Hibetillh Bintil-Cmmeyz (Rdn, s. 378), el-Mufat (MufatlAr), on czden meydana geldii sylenen el-Muvfat, er-Ruvt anil-Bur, Vesletrrbn ve tufet-libn fil-edil-erban adl eserleri de kaynaklarda zikredilmitir. Mellif ayrca bnlKaysernnin el-Cem beyne kitbey Eb Nar el-Kelb ve Eb Bekr el-fan f riclil-Bur ve Mslim adl eserine ilvelerde bulunmu, innemel-aml bin-niyyt gibi baz hadislerin tahrcini yapmtr.

BBLYOGRAFYA

Red el-Attr, urerl-fevidil-mecma f beyni m vaaa f ai Mslim minelesndil-maa (nr. Sad b. Abdullah l Humeyyid), Riyad 1421/2001; bn Reyd, Millaybe bim cmia bi-lil-aybe (nr. M. Habb bnl-Hoca), Tunus 1402/1981, III, 393; V, 130; Zeheb, Tekiretl-uff, IV, 1442-1443; Ktb, Fevtl-Vefeyt, IV, 295-296; bn Hacer elAskaln, el-Mecmaul-messes lil-mucemil-mfehres (nr. Ysuf Abdurrahman el-Maral), Beyrut 1414/1994, II, 44, 386; a.mlf., el-Muceml-mfehres (nr. M. ekkr el-Meydn), Beyrut 1418/1998, s. 175, 217, 360; bn Tarberd, en-Ncmz-zhire, VII, 217; Kef-unn, I, 374, 693; Rdn, latl-alef bi-mevlis-selef (nr. Muhammed Hacc), Beyrut 1408/1988 , s. 378; Hediyyetl-rifn, II, 533; Sezgin, GAS, I, 141; Zirikl, el-Alm (Fethullah), VIII, 159; Kettn, er-Risletl-mstetrafe (zbek), s. 134, 190, 233, 287; Abdullah Muhammed el-Habe, Cmiur vel-av, Ebzab 1425/2004, III, 1683, 1991. Tevhit Bakan

RED MEHMED PAA


(. 1836) Osmanl sadrazam. Grc veya erkez asll olup Deli Hakk Paann divan ktibi Hac Mustafa Efendinin klesi iken Koca Hsrev Paaya satlm ve onun dairesinde yetimitir. Kaptandery Koca Hsrev Paa, Tekeliolu brhim Beyi yakalamakla grevlendirildiinde beraberinde gitti (1814). Daha sonra arhac Ali Paann maiyetinde alt ve yararlk gsterdiinden Mr-i mrn rtbesini ald. Karahisarshib sancann ardndan Mentee sanca mutasarrfl ile Tul muhafzlna tayin edildi. Ktahya Valisi Bekir Paann Moraya gnderilmesi zerine vali kaymakam olarak ona veklet etti. 1821de Tepedelenlizde Veli ve olu Mehmed paalarn idam iin grevlendirildi ve ayn yln Austosunda mkfat olarak vezirlik rtbesiyle Konya (Karaman) valisi oldu. Daha sonra Rum isyannn bastrlmas iin srdrlen asker harekta katlmak iin Moraya gnderildi. Burada iken Narda zerine sevkedildi ve Karaman valiliine Akehir ve Aksaray sancaklar mutasarrfl da eklendi (Sahaflar eyhizde Esad Efendi, s. 53, 64). Ardndan Delvinede si Rumlarn tedibiyle grevlendirildi ve Atinann muhafazasna alt. Mart 1823te Trhala sanca tevcih edildi. Koloz krfezinde Blblcede isyan eden Rumlara kar gnderildi ve baar kazand. Serasker Eblebud Mehmed Paa ile rekabete girdii ve ztlat iddiasyla seraskerin ricas zerine Trhaladan azledildi (a.g.e., s. 268). Fakat az sonra Vidin valiliine getirildi (Ekim 1823) ve buraya uramadan Kasm 1824te Rumeli ve Yanya valisi olarak Rumeli seraskeri oldu (a.g.e., s. 752). Arnavutlukta asayiin salanmas ve blgenin slahyla urat. Mays 1825te Meslenge (Mesolongion) yrd ve burada Msrl brhim Paa ile beraber alt (a.g.e., s. 401 vd.). Meslengi kara tarafndan kuatt (Austos 1825). Yaralanmasna ramen burann alnmasnda etkin rol oynad (a.g.e., s. 548). Navarin basknndan (20 Ekim 1827) sonra bir mddet Manastrda oturdu ve Rumeli eyaleti slahatyla megul olmasna izin verilmesini istedi (Lutf, I, 84). stei yerine getirilince zellikle Arnavutlukta asayiin salanmas ve yeni asker tanzimi ve temininde hizmet etti (1828). Rus sava sebebiyle gerekli asker tedbirleri almaya alan ve kararghn Aydostan umnuya nakleden Sadrazam zzet Mehmed Paann Varnadaki baarszl sebebiyle azli zerine Rum sileri karsnda baaryla mcadele etmi olmasndan dolay sadrete getirilerek cilen umnuya gelmesi emredildi (28 Ocak 1829). Arnavutluktaki icraatnn aynen devamna ve gerekli asker tedarikine kolaylk olmak zere Rumeli valilii de zerinde brakld. Sadret dneminin en kritik iki savandan birini yapmak zere harekete geen Reid Mehmed Paa 45.000 sekin askeri umnuda toplad. Rus tarafndan ise yannda az sayda topu birlikleri olduu halde General Roth, Silistre nlerindeki esas ordu ile evredeki garnizonlarn irtibatn salamak ve bu suretle Rus filosunun Varnaya getirecei malzemelerin esas orduya intikalini temin etmek iin Varna ve Pravadiye doru harekete gemiti. Reid Mehmed Paa bu irtibat nlemeye alt. General Rothun yaklak 3000 kiilik kuvvetine saldrarak on yedi saat sren kanl bir arpma sonunda Ruslar Pravadiden ekilmeye mecbur etti (25 Mays). Bu zaferin ardndan Pravadi muhasaraya alnd. Bylece Ruslar zor durumda brakm oluyordu. Ancak bunun ardndan Rus bakumandan Dibiin kalabalk ordusu karsnda byk gayretine ramen tutunamad ve Klefe

Boaznda Rus hcumu karsnda yenildi (Haziran 1829). Bu gelime Ruslarn Balkanlar amasn (14-17 Temmuz) ve Edirneye kadar gelmelerini kolaylatrd (Rosen, I, 80-87). Sadrazam Reid Paa, Edirne barnn (14 Eyll 1829) ardndan ilk defa stanbula geldi ve on gn kaldktan sonra 12 Haziran 1830da tekrar Edirneye dnd. Yanya, Manastr, Arnavutluk taraflarnn slah ve peyderpey nizmiye taburlar yetitirme istei zerine Ohri ile Elbasan ve Dukakin sancaklar da kendisine tevcih edildi. Olu Emin Paa da Arnavutlukun Gegalk cihetinin slah ile grevlendirildi (Lutf, III, 669). Rumeli valisi ve sadrazam olarak yann varlna kar idi. Bu bakmdan ncelikle kodral Mustafa Paann nizmiye askeri tekiliyle ilgili muhalefetini bertaraf etmek ve isyann bastrmak zere harekete geip Pirlepe yaknlarndaki dalk Babuna blgesinde onu hezimete uratt (21 Nisan 1831). Daha sonra Bosnadaki huzursuzluun ortadan kaldrlmasna alt. Temmuz 1831de Pritine civarndaki muharebelerde Bonaklar sadrazam karsnda baar kazandlar. Bu baar Gradaacl Hseyin Kaptan nderliindeki ayaklanmaya g kazandrd. Sadrazam bu isyan denetim altnda tutmak istiyor, Hseyin Kaptan ise Bosna valiliine getirilmeyi arzu ediyordu. Bosnadaki ayaklanmalar nihayet asker harektla bastrld ve sadrazam merkez idarenin kurulmasnda nemli bir hizmet ifa etmi oldu. Reid Mehmed Paann Rumelideki icraatlar arasnda tevzi defterlerinin denetimi ve ekilebilen arazi (ift) yzlm tahriri yaptrmas nemlidir (Ursinus, s. 79, 166-167). Ayrca Sofya yannda gittike daha fazla ne karak Rumeli mlk idaresinin merkezi olan Manastr kazasnda sandk eminlikleri oluturdu (1833), bylece yanlara ekonomik ynden nemli bir darbe vurdu. Reid Mehmed Paann vergi tahsildarlar tayin edip deruhdecilii ilga etmesi, vergi mltezimlerinin yerine maal vergi tahsildarlar koyan Msr Valisi Kavalal Mehmed Ali Paa rneinden ilham almas eklinde yorumlanmtr (a.g.e., s. 187). Bosna meselesini baaryla halleden Reid Paa, Aa Hseyin Paann baarszl sebebiyle Msr ordusuna serdar tayin edildi (Temmuz 1832) ve Hseyin Paa zerindeki eyaletler kendisine verildi. Ayrca Msr, Cidde, Girit, Halep ve Rakka valilikleri bunlara eklendi. Sadrete tayininden bu yana ikinci defa olarak Eyll 1832de stanbula geldiinde fevkalde ihtiram ve misli grlmemi bir iftihar nian ile taltif edildi. lerin kendisinin stanbula gelmesiyle dzelecei ve Msr kuvvetlerinin brhim Paa kumandasnda ileri harekt sebebiyle, Rumeli ve Bosnada baarl olan Reid Paann bu tehlikeyi bertaraf edecei beklentisi hkimdi. Serasker Koca Hsrev Paa ise sadrazamn nfuzunu krmak iin urayordu (Lutf, IV, 716-719). Bu arada ordunun hazrlanmas ii Mehmed Emin Rauf Paaya verildi. Sadrazamn Rumelinin eitli vilyetlerinden toplad 30.000 kiilik bir ordu ile stanbula gelmesi halkn gven duygularn arttrmt. Sadrazam yeni kurulan eitilmi topu birlikleriyle takviye edilmi olarak yola kt (4 Kasm 1832) ve 20 Kasmda toplam 80.000 askerle brhim Paann karsna kmak zere Konyaya ulat. Daha nce Mesleng nnde brhim Paa ile beraber muhasaray ynetmi ve Msr ordusunun manevra kabiliyetine yakndan ahit olmutu. Msr ordusunun bu kabiliyetini ve kendi kuvvetlerinin bu konudaki zafiyetini hesaba kattndan bir meydan sava yapmak niyetinde deildi. evirme harekt ve gerilla taktiiyle onlar hrpalamay ve bylece yenmeyi planlamaktayd. Ancak Serasker Koca Hsrev Paann, kendisine hemen saldrya geilmesi iin tlimat verilmesinde etken olmas ordunun felketini hazrlad (Rosen, I, 160-161). 18 Aralkta Osmanl ncleri Konyada grnd. Msr ordusunun says Osmanl kuvvetlerinden daha azd. Bu arada nizam olmayan 5-600 askerden oluan Arnavut kuvveti brhim Paa tarafna geti. Disiplin ve eitim bakmndan daha stn olduu ak olan Msr kuvvetleriyle 21 Aralk

1832de yaplan meydan savanda Osmanl ordusu dald. Sadrazam yaral olarak esir dt, sadret mhr yannda olmadndan brhim Paann eline gemedi. Esareti srasnda brhim Paann yannda yer ald, hatta II. Mahmudun tahttan indirilip yerine olu Abdlmecidin geirilmesi hususunda brhim Paa ile anlat yolunda dedikodular kt. Fakat byle bir komplo iinde bulunmayaca daha sonraki gelimelerle sabit olmutur. ki ay kadar sonra stanbula dnmesine izin verilen (Lutf, IV, 747) Reid Paa esareti dolaysyla 18 ubat 1833te sadretten azledilmi bulunuyordu. 12 Martta stanbula dnen Reid Paaya Baltalimanndaki yalsnda ikamet etme izni verildi (a.g.e., IV, 747). 3 Kasm 1833te itibar iade edilerek muhassllk yoluyla Sivas eyaletine vali tayin edildi (a.g.e., s. 828). Sivas valiliine ilveten 19 Mart 1834te Diyarbekir ve Rakka valilii verildi. Bu kesimde blgenin asayi ve slahna alt. zellikle Krt ekyasndan ele geirdii reisleri aileleriyle birlikte Rumeliye srp iskn ettirdi (a.g.e., V, 867). Ancak Diyarbekirde stma hastalndan ld (ban 1252 / Kasm 1836). Bu srada altm yanda olduu tahmin edilir (a.g.e., V, 887-891). Drt yl yirmi bir gn sren sadreti yaklak elli gn hari stanbul dnda gemitir. Asker eitimi II. Mahmudun lgn bir megalesi olarak grm ve tam anlamyla destek vermemi, eski tarz sava taktiklerinde srar etmitir. II. Mahmud da kendisinin bu tutumunu bildiinden btn yeteneine ramen onu mmkn mertebe merkezden uzak tutmay tercih etmitir. Dier taraftan Koca Hsrev Paann bu eski klesinden hi holanmad belirtilir (Rosen, I, 155-156). Sadret makamna, zellikle Rumelide zm kendisine havale edilen asker ve mlk ilerin stesinden gelebilmek amacyla bu makamn otoritesinin kendisine yardmc olaca dncesiyle getirilmi olduu tahmin edilebilir. Bu durumda stanbulda sadret makamnn gerek otoritesinin bizzat II. Mahmud dnda Serasker Koca Hsrev Paa ve Pertev Efendi gibi devlet adamlar tarafndan kullanlm olduu ileri srlebilir.

BBLYOGRAFYA

Sahaflar eyhizde Esad Efendi, Trih (haz. Ziya Ylmazer), stanbul 2000, tr.yer.; G. Rosen, Geschichte der Trkei von dem Siege der Reform im Jahre 1826 bis zum Pariser Tractat vom Jahre 1856, Leipzig 1866, I, 80-87, 155-156, 160-161; J. M. Bastelberger, Die Militrischen Reformen unter Mahmud II., Dem Retter des Osmanischen Reiches, Gotha 1874, tr.yer.; Ahmed Rifat, Verdlhadik, Freiburg 1970, s. 30-34; Cevdet, Trih, X, 148; Lutf, Trih (haz. Ahmet Hezarfen - Ycel Demirel), stanbul 1999, I-VIII, tr.yer.; Kmil Paa, Trh-i Siys-i Devleti Aliyye-i Osmniyye, stanbul 1327, III, 135-137; Sicill-i Osmn, II, 391-392; inasi Altunda, Kavalal Mehmet Ali Paa syan: Msr Meselesi 1831-1841, Ankara 1945; Ahmet Cevat Eren, Mahmud II. Zamannda BosnaHersek, stanbul 1965, s. 116-124, 133, 135-136; Danimend, Kronoloji2, V, 74; M. Ursinus, Regionale Reformen im Osmanischen Reich am Vorabend Tanzimat, Berlin 1982, s. 79, 139, 163164, 166-167, 187, 213; Kemal Beydilli, II. Mahmud Devrinde Katolik Ermeni Cemati ve Kilisesinin Tannmas (1830), Harvard 1995, s. 9; Muhammed H. Kutluolu, The Egyptian Question

(1831-1841), stanbul 1998, s. 77, 80-81, 84, 90, 92, 112, 116-117, 119-120; Mustafa L. Bilge, Mustafa Paa, Buatl, DA, XXXI, 344-345. Kemal Beydilli

RED b. MUHAMMED
(bk. MEVLY RED).

RED el-MMN
(bk. ABDLVHD er-RED).

RED PAA
(bk. MUSTAFA RED PAA).

RED PAA
(. 1918) Mecelle-i Ahkm- Adliyye zerine yazd Rhul-Mecelle adl erhiyle tannan Osmanl limi (bk. RHUl-MECELLE).

RED RIZ
( ) (1865-1935) ada slm dncesinin nclerinden, slahat lim. Muhammed Red Rz, 27 Cemziyelevvel 1282 (18 Ekim 1865) tarihinde bugnk Lbnan snrlar iinde yer alan Trablusam yaknlarndaki Kalemnda dodu. Babas Ali Rz, Irak asll olup Hz. Hseyin soyundan geldii iin seyyid veya Hseyn olarak bilinen saygn bir aileye mensuptur. Red Rz, Trablus Rdiyesinde bir yllk tahsilden sonra Hseyin el-Cisrin hocaln yapt, programnda modern bilimlerin de yer ald el-Medresetl-vataniyyede okudu. Ayrca zel almalarla kendini yetitirmeye gayret etti. Bilhassa Gazzlnin y ulmid-dn adl eseriyle megul oldu ve ondan ok etkilendi. Cemleddn-i Efgn ve Muhammed Abduhun srgnde iken kardklar el-Urvetl-v dergisiyle karlamas fikir hayatnda bir dnm noktas oldu. Dergideki yazlar kendi ifadesiyle onu elektrik gibi arpm ve aydnlatmt (Trul-st, I, 303). Efgn ile grme frsat bulamadysa da Abduhla ilk Lbnan srgnnde (1882) tant; daha sonra onun Paris dnnde 1889a kadar yerletii Beyruttaki derslerine katld ve yakn rencisi oldu. Abduhun tesiriyle slahat dncesini benimsedi; onun izinde ilim ve yayn faaliyetlerine katlmak zere 1898 yl banda Msra gitti. Kahiredeki ilk faaliyeti hocasn glkle ikna ederek el-Menr dergisini karmak oldu. Muhammed Abduh dergilerde daha ok siyas meselelere itibar edildiini, ayrca Msrda yaymlanan elMeyyed, el-Muaam, el-Ehrm gibi gl dergiler karsnda bunun tutunamayacan sylediyse de Red Rz slahat izgisinde bir dergiye olan ihtiya konusundaki srarn srdrd ve neticede taraf tutmama, polemie girmeme ve resm zevata hizmet etmeme artyla hocasndan onay ald. Red Rz dergide Abduhun konuma ve ders notlarn onun tasvibinden geirdikten sonra yaymlyor, kendisi de birok konuda yazlar kaleme alyordu. el-Menr bundan sonra Red Rz ile zdeleti ve mrnn sonuna kadar onu karmaya devam etti. Derginin ilk dneminde Abduhun tercihi dorultusunda daha ok mslmanlarn eitimi, toplumun slah, dinin doru anlalmas gibi siyaset d konulara arlk verdi. Aralarndaki bu uyum kskanla ve ikyetlere sebep olduysa da Abduh bunlarn kendisine intikal ettirilmesi iin yaplan giriimleri ho karlamad (Bussol, LXVI/4 [1976], s. 281-282). Muhammed Abduhun 1905 ylnda vefatndan sonra Red Rz siyas konularla daha fazla ilgilenmeye balad. nce r-y Osmn Cemiyetine (Cemiyyet-r el-Osmniyye) bakan oldu. 1907de kurmay planlad modern medresenin alt yapsn tekil edecek olan ed-Dav vel-ird cemiyetini kurdu. Daha ak siyas mesajlar vermeye, otoriter ve merkeziyeti ynetim anlayna muhalif yazlar yazmaya balad. eitli lkelere gerekletirdii seyahatlerde yapt konumalar slm dnyasnda byk yank uyandrd. 1908de Suriyeyi, II. Merutiyetin ilnndan sonra 1909da stanbulu ziyareti srasnda eitli temaslarda bulundu. 1912de Nedvetl-ulem bakan ibl Numnnin davetiyle Hindistana gitti. Hindistanda ilm grmelerin yan sra tasarlad projeler iin yardm toplad ve ayn yl Msrda Drd-dave vel-ird okulunu kurdu, ancak ngiliz igali yznden okul iki yl iinde kapand. 1916da Hicaza giderek erf Hseyinle grt. Suriyenin Franszlar tarafndan igal edilmesi zerine 1920de orada bir yl kalp kurtulu

mcadelesine ve Suriye Kongresine destek verdi. 1925te baz Avrupa lkelerine seyahat etti ve yeni kurulan Suud Krallnn himayesinde Mekkedeki hilfet konferansna katld. slm niversitesi kurulu almalarnda Filistinlilerin yannda olmak iin 1931de Kudse gitti. Btn bu geziler srasnda el-Menr dergisi ve Drl-Menr yaynlarnn aksamamas iin byk aba gsterdi. 23 Austos 1935 tarihinde gerekletirdii Svey seyahati dnnde vefat etti (Red Rznn hayatyla ilgili ayrntlar el-Menr vel-Ezher adl otobiyografisinde yer almaktadr; ayrca bk. Gerek slmda Birlik, tercme edenin girii, s. 141-214). Dncesi. Red Rz din ilimlerin yeniden canlandrlmas, toplumda etkin ve saygn bir konuma gelmesi iin Cemleddin Efgn ve Muhammed Abduhun abalarn srdrmeye almtr. elMenr dergisinde din ilimler alannda yazd makaleleri sonradan kitap halinde yaymlam, baz klasik kaynaklar neretmi ve bu alandaki telif faaliyetine byk hareketlilik getirmitir. Ayrca slm ilimlerinde sz sahibi olabilmek iin Arap dil bilimlerine ve terminolojiye vkf olmann zorunlu olduunu, bunlar bilmeyenlerin yanllklardan kurtulamayacan, her eyden nce salam bir Arapa eitimine ihtiya bulunduunu vurgulamtr. Din dncede Selef aklclk olarak nitelenebilecek ynteminde slm ilimlerin yeniden ihyas, dinin mezhep bamllndan kurtarlmas ve gnn problemlerine cevap verecek ekilde yorumlanmas balca hedeflerinden olmutur. almalar incelendiinde onun hem gelenekten kaynaklanan metodolojiye sahip kt, hem de an ihtiyalarn gz nnde bulundurarak ictihad anlayna ve yenilie byk nem verdii grlr. Bu sebeple temel inan ve ibadet esaslar dndaki konularda akl ve ilm izahlara girmekten kanmam, hkim ilim anlayn aynen devam ettirmek isteyen medrese mensuplarn eletirmitir. Bununla birlikte slm ilimleri tamamen devre d brakmak isteyen Bat yanls aydnlarla da her ortamda mcadele etmitir. el-Vayl-Muammed adl eserinde Kurn- Kerme dayal bir inan metodolojisi zerinde duran Red Rz, Gazzl gibi kelm ilminin slm inanlarn koruma fonksiyonuna iaret eder ve ihtiya bulunmad dnemlerde teorik tartmalara younlamann doru olmadn syler. Kurann balca hedeflerini on maddede toplayan Red Rz bunlar dinin temel rknlerini ortaya koymak, nbvvetle insanlara ilh mesaj iletmek, ftrat aklayp taklitten korumak, toplumun slah ve mutluluunu kolaylatrmak, idar konularda yol gstermek, mal meselelerde hakkaniyeti ne karmak, kadnlara ve btn insanlara haklarnn verilmesini salamak ve kleliin kaldrlmasna nclk etmek eklinde sralar. Birinci hedef olarak zikrettii dinin temel rknlerini de Allaha iman, hiret inanc ve bunlara uygun iyi davranlar eklinde zetler (el-Vayl-Muammed, s. 126140). Btn bu esaslarn gerek anlamda zmsenmesi iin insanlarn vahye ve ilh rehberlie ihtiya duyduunu, Kurann bu esaslar anlamalar hususunda insanlara yeni bir motivasyon kazandrdn ve onun evrensel arsnn tazeliini her zaman koruduunu belirtir. Red Rzya gre slmn ftr bir din olmas, ayrca dnya ve hiret mutluluunu hedeflemesi onun her ada insanlara hitap etmesini kolaylatrmtr, gnmzde de hatrlatc olmaya devam etmektedir. Ancak Allahn varlk leminin ileyii iin koyduu tabiat kanunlar ile insan hayatnn ileyii iin gnderdii din kanunlarnn birbiriyle uyumlu yrmesini salamak amacyla din prensiplerin dinamik hayatn ihtiyalarn zebilecek bir usule balanmasn zaruri grr; aksi takdirde bu esaslarn zamanla yneticiler tarafndan terkedilecei uyarsnda bulunur. Zira tabiat kanunlarnn ilemesi insann iradesine braklmam, buna karlk din kanunlarnn hayata geirilmesi istee

balanmtr. Eer irade bu ynde kullanlmazsa din hayattan uzaklar ve denge ksa srede ortadan kalkar (Muvertl-muli, s. 50). Fkhta ictihadn iletilip mevcut sorunlara zm getirilmesinin nnde hibir engelin bulunmadn dnen Red Rz mctehidde aranan vasflara sahip ilim adamlarn yetitirmenin zor olmadn ve mutlak taklidin slma uymadn syler. badetlerle hell ve haramlarn kaynann naslar olduunu ve bunlarn deimezliini vurgularken mumelta dair hkmlerin ayrntlarnda zaman ve artlarn deimesiyle temel ilkeler nda limlerin ictihadyla yeniliklerin yaplmasn mmkn grr. Naslarn ak hkmlerine dayal deimezlerle mctehidlerin yorumlar zerine kurulu deiebilirler arasndaki ayrma ska vurgu yapar ve bu ayrm sayesinde slmn hem asliyetini muhafaza etme, hem hayatn akyla irtibat iinde bulunma gcn elde ettiini belirtir. Bu dorultuda zellikle mumelt konularnda kyas yerine maslahat prensibine yer verilmesi gerektiini ne srer (el-Menr, IX/10 [1334], s. 745-746). Red Rz, deien meselelere zm bulma noktasnda mslmanlarn tek mezhebe bal kalmalarn uygun grmez, Allaha daha iyi kulluk etme amacyla dier mezheplerin zm ve fetvalarna da bavurulabileceini ifade eder (Muvertlmuli, s. 59). Bu erevede kendisi de birok konuda fetva vermi, kendisine yneltilen sorular delil ve tahlillere dayal olarak cevaplandrmtr. Kutuplara yakn blgelerde namaz ve oru konusunda en yakn mesafedeki yrenin esas alnabilecei, inenin orucu bozmayaca, kadnlarn erkeklerle konumasnda dinen saknca bulunmad, zikirlerin yin ve merasim halinde yaplmasnn mnev havaya uygun olmad eklindeki fetvalar bunlardan bazlardr. Ribya dair gr ise (er-Rib vel-mumelt, s. 74-84) tartmalara yol amtr. te yandan irtidad ve cihadla ilgili yaklam, bu konulardaki geleneksel tavrn farkl biimlerde yorumlanabileceini gsteren rnekler niteliindedir. slma dmanlk ve mmete zarar gayesi tayan irtidadla ferd dnce olarak gerekleen irtidad arasnda bir ayrm yapan Red Rz, birinci durumda lm cezasnn uygulanabileceini sylerken ikincisinde bunun gerekmediini ne srer. Cihadn da slm savunmaya ve slm yaymaya ynelik iki trnn bulunduunu, birincisinin daima mer olduunu, ikincisinin ise slmn barl yollarla tebliinin yasaklanmas durumunda devreye gireceini belirtir (Jomier, s. 272, 290). Tasavvufun znn nefis terbiyesi asndan fert ve topluma yksek hasletler kazandrdn dnen ve kendisi de bu terbiye ile yetien Red Rz, baz kimselerin slmda bulunmayan fikir ve davranlar tasavvuf kltrne kartrdklarn ve eitli yanllklara yol atklarn syler. Hurafelerin tasavvufa bu ekilde girdiini belirtir. Vahdet-i vcd gibi felsef kaynakl fikirlerin, naslar zerinde btn yorumlarn, tarikat eyhlerine nisbet edilen olaan st hallerin ve bilhassa eyhlerle rbta kurup tevessle bavurmann gerek tasavvufla badamadn ifade eder. Keramet gstermeyi mmkn ve ciz kabul etmekle birlikte bunun duyurulmasn ve hret vesilesi yaplmasn doru bulmaz. Ayrca derunlik gerektiren zikir faaliyetinin sadece sze indirgenmesine ve baz hallerde merasime dntrlmesine kar kar (M. Ahmed Dernka, s. 188-272). Red Rz, XIX. yzyldan itibaren slm dnyasnda din dncede gelimeye balayan yeniliki hareketin iinde yer alm, mslmanlar bugnk durumundan kurtaracak, ancak slm inan ve deerlere zarar vermeyecek bir

modernlemenin gerekliliini btn hayat boyunca savunmutur. Fert ve toplum hayatnn gelitirilmesinin temeli olarak grd din ve ahlk prensiplerin insanlar arasnda yerlemesi iin en nemli vastann eitim ve kurumlama olduunu dnen Red Rzya gre mslman toplum ictihad ruhunu ve dolaysyla dinamizmini kaybettii iin mezhepler aras ihtilflara byk nem atfedilmi, ulem btn enerjisini dinen nemsiz olan ayrntlara ve i tartmalara harcamtr. Bu yapnn sratle deimesi, Gazzl ve bn Teymiyye gibi slm dncesine yn veren mceddidlerin yetimesi, bylece mslmanlarn medeniyet yarnda tekrar sz sahibi olmas gerekir. Bunun iin gelenee saplanp kalmayan, Bat hayranlna da kaplmayan ve toplumun menfaatlerini gzeten sekin limlere ihtiya vardr. Red Rz, takliti ulemy mslmanlar mezhep grleri etrafnda kamplara ayrmak ve despot yneticilerin yannda yer alarak toplumdaki katlm ruhunun krelmesine yol amakla, Bat yanls kimseleri de herhangi bir sorgulama ve deerlendirme yapmadan Avrupallara kr krne balanmak, onlarn dncesinin derinliklerini aratrmak yerine yzeysel kltrlerine ilgi duymakla itham eder. Ayrca bunlarn aalk kompleksi sebebiyle kiilik zaafna uradklarn ve Batllar karsnda kendilerini kk drdklerini ileri srer (el-Menr, VIII/12 [1323], s. 784-789; XXX/2 [1348], s. 119-121). Bu balamda, Avrupada eitim gren Japon rencilerin Avrupallarn ilimleri zerinde ciddiyetle altklarna ve lkelerine katkda bulunduklarna dikkat ekerek mslman genlerin onlar rnek almalar gerektiini belirtir (a.g.e., XIX/2 [1334], s. 128). Bu bak as dorultusunda Baty ve Douyu karlatrp deerlendiren Red Rz, Avrupann ilm ve teknolojik gelimilii yannda slm dnyasnn inan ve ahlka ball zerinde durur. Dinin znn ada teknolojiyle ve bilimsel kurumlarla bir probleminin olmadn belirterek slmda hristiyan kilise uygulamalarnn yol at tarzda bir din-ilim atmasnn bulunmadn, mslmanlarn tarih boyunca bilime ve geliime ak olduunu syler. el-Menr dergisinde Gustave le Bon, Edmond Demolins, Herbert Spencer, Tolstoy ve Victor Hugo gibi dnrlerin eserlerini tantan Red Rz, bunlarn yannda mslman aydnlarn Avrupa seyahatlerine ve Bat medeniyetiyle ilgili gzlemlerine de atflar yapmtr. Kendisi de svire ve Almanyada kalarak seyahatiyle ilgili notlar yaymlamtr (a.g.e., XXIII. cilt, tr.yer.; ayrca bk. Raalt, s. 311-384). Red Rz, Avrupadaki bilim ve demokrasi kltrnn kendi toplumunda da gelimesi ihtiyacn sk sk vurgulamasna ramen I. Dnya Savandan sonra Batllarn igalci ve smrgeci politikalar yznden Avrupa uygarlnn olumsuz ynlerini dile getirir; Bat dncesinde zellikle mnev ve ahlk boyutun eksikliine dikkat eker. Batllarn zannettii gibi sadece madd ilerlemenin yeterli olmayacan, insanln btn ihtiyalarn gzeten bir ilerlemeye ihtiya bulunduunu ve mslmanlarn bunu baarabileceklerini ne srer (el-Vayl-Muammed, s. 18). Bunun anahtar olarak eitim sistemini ne karan Red Rz, Avrupann bu sahadaki atlmlaryla bugnk noktaya geldiini, zellikle din adamlaryla yneticilerinin otokratik yetkilerini snrlandrmak suretiyle toplumun haklarn koruma altna aldklarn belirtir (el-Menr, I [1315], s. 869-870; II/5 [1316], s. 68-71). Ayrca eitimin etkili olmas iin itima slahatn temellerinin ailede atlmas gerektiini vurgular. Gelenekteki uygulamalarda kadna reva grlen muamelelerin slmla badamadn, slmn kadna deer verdiini ve erkeklerle eit haklar tandn ifade eder (Nid lil-cinsil-laf, s. 12-17). Bunun yannda mslman kadnlarn Batl kadnlara zendirilmesini, kadnlarn btn alanlarda altrlmasn doru bulmaz ve Ksm Emnin elMeretl-cedde adl kitabnda ileri srd modernist yaklama kar kar. Hilfete ve mslmanlarn birlik iinde siyas varlklarnn korunmasna byk nem veren Red

Rz, bu adan balangta Osmanl ynetiminin devam etmesinin mmetin yararna olduu grn benimsemitir. Nitekim prensipte saltanata kar olmakla birlikte hilfetin ve mslmanlarn btnlnn Osmanl idaresi sayesinde muhafaza edildiini kabul eder, dolaysyla onlara uyulmasn bir zorunluluk olarak grr. II. Merutiyetin ilnndan sonra ttihatlar tarafndan hrriyet ve raya dayal ynetim anlayna arlk verilecei ynndeki mitleri artan Red Rz, yerel ynetimlerin glenmesi dorultusunda onlar harekete geirmek amacyla yazlar yazmaya balar. Ancak ttihatlarn Batc ve Trk politikalar ne karmalar ve olumlu yndeki baz siyasal giriimleri engellemeleri zerine onlarn uygulamalarn eletirir. Bu arada ttihatlara gveni kalmad iin Arabistanda bir devlet kurmak isteyen erf Hseyinle temas kurar, fakat ngilizlerle gizli bir ittifak yaptn farkedince onun hilfet teebbslerine de kar kar. Trkiyede Mustafa Kemalin nderliindeki Mill Mcadele hareketinin baarlar Red Rzy sevindirmi ve farkl icraatlar yaplaca konusunda mitlendirmise de daha sonra hilfetin kaldrlmas ve din eitiminin snrlandrlmas sebebiyle tavrn deitirmitir. Mslmanlarn siyas temsiline ve hilfetin yeniden ilerlik kazanmasna dnk yeni formller gelitirmeye ynelmi, Arap milliyetiliini vurgulayan sylemleri daha fazla dile getirmeye balamtr. Ancak Red Rznn bu konjonktrel ynelilerini koyu Arap veya panarabist dnceye dayandrmak (Tauber, LXXIX/2 [1989], s. 102-112) yanl olur. Zira kendisi, o dnemin siyas karkl iinde srekli deien ortamda sk sk tavr belirleme durumunda kalmtr. Nitekim erf Hseyinle Sud ailesi arasndaki iktidar mcadelesinde Sudlerin tarafn tutmutur. Bu balamda zaman zaman ne kard, halifenin Kureye mensubiyeti artnn daha nemli olan otorite ve ilim sahiplii yannda ikinci planda kalabileceini ima etmitir. Daha sonraki dnemde Sud kralln slma hizmet edecek bir devlet olarak grm ve dier slm lkeleriyle aralarnda kan ihtilflarn bymemesi iin aba sarfetmitir. Mslmanlarn birlii ve dinin gelecei asndan hilfete byk nem veren Red Rz yazlarnda ve faaliyetlerinde konuyu srekli gndemde tutmaya almtr. Mslmanlarn iyilik ve esenlikleri iin halifenin varlna ihtiya duyulduunu, slm topraklarnn igal edildii bu dnemde meselenin daha ok hassasiyet kazandn, halifenin din ve dnya ilerinin idaresini bir btn olarak temsil ettiini ve bunlar birbirinden ayrmann mmetin hayrna olmadn srarla vurgulamtr. Ayrca halifenin toplumu mutlaka istiare yoluyla ynetmesi gerektiini, ancak bunun kurumsal temellerinin zaman iinde deiebileceini, zorunluluk dnda birden fazla halifenin mevcudiyetinin ciz olmadn savunmutur. Ona gre halifenin zulme ynelmesi halinde grevden alnmas yetkisi slm toplumunu temsil eden bamsz ahsiyetlere aittir. Dolaysyla nce ehll-hal vel-akd diye adlandrlan ahlkl, bilgili ve halk bir otorite etrafnda toplayacak slahatlarn yetimesi gerekir. Bunlar ne gelenein ne de Batnn taklitileri olacaktr. Red Rz, srf bu amala bir ihtisas okulunun almasn ve mezunlarndan kurulacak uzmanlar meclisinin iinden birinin halife olarak seilmesini nermitir. Ayrca hilfet konusunda geici uzlamalara gidilebileceini, u anda mevcut adaylar arasnda en uygun olann kabul suretiyle Araplarn, Trklerin ve Krtlerin birlikte yaad tarafsz bir blgede (mesel Musul) btn lkelerin tand bir hilfet modelinin tesis edilebileceini ne srmtr (el-ilfe, s. 85-86). Hilfet kurumuna zel bir misyon ykleyen Red Rz, Msrl yazar Ali Abdrrzkn hilfetin din niteliini sorgulayan el-slm ve ull-km adl kitabna byk tepki gstermitir.

Eserleri. A) slm limler. 1. Tefsrl-urnil-akm. Muhammed Abduhun el-Menrda yaymlanan tefsir dersi notlarnn onun lmnden sonra Red Rz tarafndan Ysuf sresinin sonuna kadar devam ettirilmesiyle ortaya kan bir eserdir. Nis sresinin 125. yetine kadar gelen ksm Abduha ait olan bu alma Tefsrl-Menr olarak da tannmaktadr (I-XII, Kahire 13461353, 1366). 2. el-Vayl-Muammed (Kahire 1352). Nbvvetin ispat, Kurn- Kermin cz, vahyin mahiyeti ve geli maksad gibi konularn ele alnd, slm mesajn insanlara anlatmay hedef edinen bir eser olup Salih zer tarafndan Muhammed Vahiy adyla Trkeye evrilmitir (Ankara 1991). 3. er-Rib vel-mumelt fil-slm. Byk blm el-Menr dergisinde yaymlanan sorucevap eklindeki eseri mellifin rencilerinden Muhammed Behcet el-Baytr tamamlayarak neretmitir (Kahire 1960; Beyrut 1406/1986). 4. Fetv (Beyrut 1390/1970). el-Menrn her saysnda okuyucularn sorularna verilen cevaplarn Selhaddin el-Mneccid ve Ysuf K. Hr tarafndan derlenmesiyle olumutur. Alt cilt halinde yaymlanan eserde 1061 fetva bulunmakta, klasik konular yannda gncel meselelere getirilen yeni yorumlar da yer almaktadr. B) Islahat ve Siyaset. 1. Muvertl-muli vel-muallid f meseletil-ictihd vet-tald (Kahire 1324). ctihad ve yenilik dncesinin nemi, slm birlii, bidat ve hurafeler gibi konular ihtiva etmektedir. Birok basks yaplan eser, Ahmet Hamdi Akseki tarafndan Mezhibin Telfki ve slmn Bir Noktaya Cemi adyla Trkeye evrilip bir ksm Seblrred dergisinde yaymlanm, ardndan kitap halinde baslmtr (stanbul 1332). Hayreddin Karaman, Aksekinin evirisini slmda Birlik ve Fkh Mezhepleri adyla sadeletirmi (Ankara 1974), daha sonra Efgn, Abduh ve Red Rznn biyografilerini ieren geni bir giri ve baz blmler ekleyerek kitab Gerek slmda Birlik adyla yeniden tercme etmitir (stanbul, ts., 2003). 2. el-ilfe evilimmetl-um (Kahire 1341). Trkiyede halifenin otoritesinin snrlandrlmas zerine kaleme alnm olup bu kurumun slm toplumundaki yeri ve ada siyasetteki rol hakkndadr. Henri Laoust eseri Le califat dans la doctrine de Ra{id Rida: Traduction annote dal-hilafa aw al-imama al-uzma (Le califat ou limama suprme) balyla Franszcaya (Beyrut 1938), Suat Mertolu Hilafet yahut mmet-i Uzm adyla Trkeye (Hilafet Risaleleri iinde [haz. smail Kara], stanbul 2005, V, 367-530) evirmitir. 3. Nid lil-cinsil-laf (Kahire 1351). slmda kadnn yeri ve kadn haklar zerine yazlm olup eserde kadnla ilgili olarak Mslmanla yneltilen eletirilere de cevap verilmektedir. smddin Seyyid es-Sabbat kitaptaki hadisleri tahrc etmitir (Kahire 1992). 4. Malt-ey Red R es-siysiyye (Beyrut 1994). Ysuf Hseyin bi ve Ysuf K. Hr tarafndan el-Menr dergisinden yaplan derlemedir. C) Din, Mezhep ve Akmlar. 1. behtn-Nar ve cecl-slm (Kahire 1322). Bugnk Hristiyanln elikileri ve yanllklarna dair yazlan eserde slmdaki din prensiplerin doruluunu vurgulayan deliller zerinde durulmutur. 2. Adet-alb vel-fid (Kahire 1331, 1353). Eserde Hz. snn armha gerilmesi iddiasnn gerei yanstmad gr Kuran ve Kitb Mukaddesten hareketle ortaya konulmaya allmaktadr. 3. el-Mslimn vel-b velmtemerl-Mr (Kahire 1327). Msrda Kbtlerin durumu, mslmanlarla ilikileri ve inan farkllklarna ramen tarih beraberliklerine dair bir almadr. 4. es-Snne ve-a (Kahire 1348, 1366). Cafer limi Muhsin el-Emnin Vehhblik ve Snnlii eletiren grlerine kar yazlmtr. el-Vehhbiyye ver-Rfia adyla da bilinen eserde bu mezhepler tantlmakta ve bunlarn birbirine kar anlayl davranmalar tavsiye edilmektedir. Muhsin el-Emn bu esere bir cevap yazmtr. 5. el-Vehhbiyyn vel-icz (Kahire 1344). Abdlazz b. Sudun Hicazda Sud Kralln kurup Vehhblii yerletirmesi zerine yazlm bir risle olup eserde bu mezhebin

douu, yayl anlatlmakta ve slma uygunluu savunulmaktadr. D) Biyografi ve Htrat. 1. Trul-stil-mm e-ey Muammed Abduh. Muhammed Abduhun hayatn, eserlerini ve Cemleddn-i Efgnden etkilenip gelitirdii slahat dncesini genie anlatan bir eserdir. nce Abduh hakknda yazlanlarn bir araya getirildii III. cildi (Kahire 1323), ardndan eserlerini tantan II. cildi (Kahire 1344), daha sonra hayatn ve fikirlerini konu alan I. cildi (Kahire 1350) baslmtr. 2. el-Martr-Rediyye. Yakn dostu Abdlkdir elMergnin hayat ve onunla birlikte slahat hareketine katkda bulunan ahsiyetler hakknda yazlm, her birinin sonu elif-i maksre ile biten 400 beyitlik bir eser olup Ahmed e-erebs tarafndan Mart Red R balyla neredilmitir (Red R ibl-Menr: Aruh ve ayth ve mediru efetih iinde, Kahire 1389/1970). 3. el-Menr vel-Ezher (Kahire 1353). Ezher niversitesindeki slah almalar ve mellifin ksaca hayat hikyesini ieren kitap Red Rznn son eseridir. 4. Raaltl-mm Muammed Red R (Beyrut 1971). el-Menr dergisinde kan Suriye, stanbul, Hindistan ve Hicaza yapt seyahat notlarnn Ysuf bi tarafndan derlenmesiyle olumutur. Kitaptaki eksik makalelerin ilvesiyle seyahat yazlarnn tamam Trkeye de evrilmitir (trc. zgr Kavak, stanbul 2007).

BBLYOGRAFYA

Red Rz, el-Menr vel-Ezher, Kahire 1353, tr.yer.; a.mlf., Tefsrl-menr, I-XII, tr.yer.; a.mlf., el-Vayl-Muammed, Kahire 1380/1960, s. 18, 126-140; a.mlf., Muvertl-muli velmuallid f meseletil-ictihd vet-tald (el-Vadetl-slmiyye vel-uuvvetd-dniyye iinde), Kahire 1367, s. 50, 59; a.mlf., Nid lil-cinsil-laf f un-nis fil-slm (nr. smddin Seyyid es-Sabbat), Kahire 1992, s. 12-17; a.mlf., er-Rib vel-mumelt fil-slm, Beyrut 1986, s. 74-84; a.mlf., el-ilfe, Kahire 1994, s. 85-86; a.mlf., Trul-stil-mm e-ey Muammed Abduh, Kahire 1350/1931, I, 303, 1002-1003; a.mlf., Fetv (nr. Selhaddin el-Mneccid - Ysuf K. Hr), Beyrut 1390-92/1971-72, I-VI, tr.yer.; a.mlf., Malt-ey Red R es-siysiyye (nr. Ysuf Hseyin bi - Ysuf K. Hr), Beyrut 1994; a.mlf., Raaltl-mm Muammed Red R (nr. Ysuf Hseyin bi), Beyrut 1971, s. 311-384; a.mlf., Gerek slmda Birlik (trc. Hayreddin Karaman), stanbul 2003, tercme edenin girii, s. 141-214; a.mlf., el-Menr, I, Kahire 1315, s. 869-870; II/5 (1316), s. 68-71; VIII/12 (1323), s. 784-789; IX/10 [1334], s. 745-746; XIX/2 [1334], s. 128; XXX/2 (1348), s. 119-121; Emr ekb Arslan, es-Seyyid Red R ev i erbane sene, Dmak 1357/1937; J. Jomier, Le commentaire coranique du Manr, Paris 1954, s. 22-44, 272, 290; M. H. Kerr, Islamic Reform: The Political and Legal Theories of Muammad Abduh and Rashd R, California-London 1966, s. 153-208; Ahmed e-erebs, Red R ibl-Menr: Aruh ve ayth ve mediru efetih, Kahire 1389/1970; Hasb es-Smerr, Red R el-mfessir, Badad 1397/1977; M. Slih el-Merrk, Tefkr Muammed Red R min illi mecelletil-Menr: 1898-1935, Tunus 1985; M. Ahmed Dernka, es-Seyyid Muammed Red R: Ilthl-ictimiyye ved-dniyye, Trablus 1406/1986; Muhammed b. Abdullah es-Selmn, Red R ve davet-ey Muammed b. Abdilvehhb, Kveyt 1409/1988; Ahmed Fehd Berekt e-evbike, Muammed Red R ve devrh fil-aytil-

fikriyye ves-siysiyye, Amman 1409/1989; A. Hourani, Arabic Thought in the Liberal Age: 17981939, Cambridge 1993, s. 222-244; Emad Eldin Shahin, Through Muslim Eyes: M. Rashd Ris and the West, Herndon 1415/1994; a.mlf., Muammed Rad Ris Perspectives on the West as Reflected in al-Manr, MW, LXXIX/2 (1989), s. 113-132; E. Sirriyeh, Sufis and Anti-Sufis: The Defence, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World, Richmond-Surrey 1999, s. 98102; a.mlf., Rad Ris Autobiography of the Syrian Years, 1865-1897, Arabic and Middle Eastern Literature, III/2, Abingdon 2000, s. 179-194; Suat Mertolu, Reid Rzada Hilafet Dncesi: Bir Kronoloji ve Tahlil Denemesi, Hilafet Risleleri (haz. smail Kara), stanbul 2005, V, 45-93; Assad Nimer Bussol, Shaykh Muhammad Rad Ris Relations with Jaml al-Dn alAfn and Muammad Abduh, MW, LXVI/4 (1976), s. 272-286; E. Tauber, Rad Ri as PanArabist before World War I, a.e., LXXIX/2 (1989), s. 102-112; a.mlf., Rad Ri and Faysals Kingdom of Syria, a.e., LXXXV/3-4 (1995), s. 235-245; Mahmoud Haddad, Arab Religious Nationalism in the Colonial Era: Rereading Rad Rizas Ideas on the Caliphate, JAOS, CXVII/2 (1997), s. 253-277; J. Skovgaard-Petersen, Portrait of the Intellectual as a Young Man: Rashid Ridas Muhawarat al-muslih wa-al-muqallid (1906), Islam and Christian-Muslim Relations, XII/1, Birmingham 2001, s. 93-104; Mustafa ztrk, Neo-Seleflik ve Kuran-Reid Rzann Kuran ve Yorum Anlay zerine, ukurova niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, IV/2, Adana 2004, s. 77-106; W. Ende, Rad Ri, EI (ng.), VIII, 446-448. M. Sait zervarl

RED-i YSEM
( ) Gulm Rz Red-i Ysem (1896-1951) ranl yazar, bilim adam ve air. 28 Cemziyelhir 1314 (4 Aralk 1896) tarihinde Kirmanaha bal Gehvre kasabasnda dodu. Asl ad Gulm Rzdr. Edip ve entelektel ahsiyetlerin yetitii bir aileden gelmektedir. Babas Muhammed Velhan Mr Penc hattat, air ve nakkat. Anne tarafndan dedesi divan sahibi ve ems Tur adl tarih romann yazar Muhammed Bkr Mirza Hsrevdir. lk eitimini Kirmanahta alan Red-i Ysem zel hocalardan Fars dili ve edebiyat okudu, Arapa ve Franszca rendi. Ardndan gittii Tahranda Saint Louis Lisesinden mezun oldu (1913). Bu okulda Nizm Vef isimli Farsa hocasnn tevikiyle iire yneldi. iirlerinde Red mahlasn kulland. renimini tamamladktan sonra nce Kltr ve Maliye bakanlklarnda, ardndan saray kalem dairesinde almaya balad. O gnlerde, sonralar ad Melikuar-yi Bahr tarafndan Encmen-i Dnikede olarak deitirilecek olan Cerge-i Dniveryi kurdu. Bu toplulukta Bahr ve onun arkadalarndan olan Sad-i Nefs, kbl-i tiyn, Seyyid Rz Hner ve brhim lfet gibi edebiyat ve fikir adamlaryla alt. nklb- Edeb bal altnda Franszcadan tercme ettii yaz dizisi Dnikede dergisinde yaymland. Ardndan Encmen-i Edeb-i rn kuruldu. Burada bn Yemn-i Turnin hayatn anlatt ilk telif yazsn neretti. Ksa bir sre sonra Al-yi Detnin kurduu afa- Sor adl gazetede edeb tenkit yazlar kaleme ald ve zamannn yazar ve airlerini eletirdi. Bu yazlar sayesinde edebiyat evrelerinin dikkatini ekti. rn, Nev Bahr, yende, Talm Terbiyet, Arman, Mihr ve Ferhengistn gibi gazete ve dergilerde makale ve iirleri yaymland. Bu arada ngilizcesini ilerletti ve Ernst Herzfeldin derslerine katlarak Pehlevce rendi. 1933 ylnda Tahran niversitesi aldnda Edebiyat Fakltesinin slm Tarihi Krss hocalna getirildi. Dniser-yi lde ders verdi. Ferhengistn- rn yeliine seildi. 1946da Fransaya gitti ve orada iki yl kald. 2 Mart 1949 tarihinde Edebiyat Fakltesinde verdii bir konferans esnasnda kalp krizi geirdi. Tedavi iin Avrupaya gitti. Bir sre sonra dnd Tahranda 9 Mays 1951 tarihinde ld. Daha ok klasik ran edebiyat aratrmacs olarak tannan Red deiik trlerdeki iirlerinde kafiyelerin yerini deitirerek yenilik yapma abalarna, mukattat ismiyle yeni bir ekil kullanmasna, yeni treyen kelimelere iirinde yer vermesine ramen eski statlarn iir slbunu takip eden Dnikede topluluunun belirledii kurallara bal kalm, Horasan ve Irak slbu arasnda bir slbu benimsemi, bugnn iirini dnn iirine balayan halkalardan biri olmutur. Yeni mazmunlar eski iirin kalbna dkm, ahlk ve hikmeti iirine yerletirmitir. Ancak bu tr iirleri genelde ar ve sanatl olup tekrarlar gze arpmaktadr. Eserleri. Dneminin sosyal ve kltrel deiikliklerini yanstt 2000 beyit civarndaki iirleri nce Mntebt- Er- Red (Tahran 1312), daha sonra Dvn- ir-i Red-i Ysem (Tahran 1338) adyla yaymlanmtr. Telif Eserleri: Avl-i bn Yemn (Tahran 1304); nn- Al

(Tahran 1307); Tr-i Milel Nial (Tahran 1315 h.); n-i Nigri-i Tr (Tahran 1316 h.); Edebiyyt- Mur (Tahran 1316 h.); Malt ve Risleh (nr. rec Efr - Muhammed Resul Deryget, Tahran 1373 h.). Neirleri: Dvn- Muammed Br- srev (Tahran 1303 h.); Selmn u Ebsl- Cm (Tahran 1305 h.); Enderznme-i Esed-i s (Tahran 1306 h.); Neyi-i Firdevs (Tahran 1306 h.); Muaddime ber Dbeyth-y Bb hir-i Uryn (Tahran 1306 h.); Dvn- Htif-i fahn (Tahran 1307 h.); Mnteabt- Er- Ferru-i Sstn (Tahran 1311); Dvn- Mesd-i Sad-i Selmn (Tahran 1318 h.); Er- Gzde-i Mesd-i Sad-i Selmn (Tahran 1319 h.). Klliyyt- ce Cemleddn Selmn- Svec (Tahran, ts.); Tercmeleri. Pehlevceden: Enderz-i ner Dnk (Tahran 1313 h.); Enderz-i zerpd Mar Sipendan (Tahran, ts.); Erdvr Afnme (Tahran 1314 h.). Franszcadan: Neyi-i Epiktutos akm (Tahran, ts.); Tr-i Umm-i arn- Hicdehum (Albert Maletden, Tahran 1310); Tre-i Ndirh (Minorskyden, Tahran 1313 h.); r- rn (Andre Godarddan, Tahran 1314 h.); rn der Zamn Ssniyn (Arthur Christensenden, Tahran 1317 h.); Ez ar- rn be s (Tahran, ts.). ngilizceden: n-i Dstyb (Dale Carnagieden, Tahran 1320 h.); Tr-i Cengz (Harold Lampdan, Tahran 1313 h.); Tr-i Edebiyyt- rn -ez z- afeviyye t Ar- r(Edward Brownedan, Tahran 1316 h.); Mam- rn der Tr-i slm (David Margoliouthtan, Tahran 1321 h.); Tetr- Manm- nu (Tomanyanisten, Tahran, ts.).

BBLYOGRAFYA

Abdlhamd Halhl, Tekire-i uar-y Mur- rn, Tahran 1333 h., I, 180-188; Muhammed shak, Sanvern- rn der Ar- r, Delhi 1351 h., I, 92-105; Zehr-yi Hnler [Kiy], Ferhengi Edebiyyt- Frs, Tahran 1366 h., s. 233-234; Abdrref Hakkat, Ferhengi irn- Zebn- Frs, Tahran 1368 h., s. 229-230; M. Bkr- Brk, Sanvern- Nm-yi Mur- rn, Kum 1373 h., III, 1528-1534; Yahy ryanpr, Ez Nm t Rzgr- M, Tahran 1376 h., III, 138-145; Munibur Rahman, Raid Ysim, EI (ng.), VIII, 448; Dihhud, Luatnme (Mun), VII, 10655. Mustafa iekler

REDLER
() Hicazda Cebeliemmer blgesinde 1835-1921 yllar arasnda hkm sren bir hnedan. Hil (Hyil) merkez olmak zere Cebeliemmer blgesinin ynetimini ellerinde bulunduran Redler, emmer kabilesinin drt kolundan en by olan Abdeye mensuptur. Red ileri gelenleri, kendilerinin aslen Araplarn Kahtn koluna mensup olduklarn ve Yemen krallarndan immer b. Amlukun soyundan geldiklerini iddia ederler. 1779da Sud-Vehhb gleri Hil emirliini ele geirdikleri srada ynetim Abde airetinden bn Ali ailesindeydi. Hil, Mezopotamya-Hicaz ticaret ve hac gzerghnda bulunmas ve Cebeliemmer blgesinin ticaret merkezi olmas bakmndan nemliydi. 1818de Mehmed Ali Paa kuvvetleri Diriyeye hkim olunca Cebeliemmer blgesi Sud hkimiyetinden kt. Bu dnemde blgede Osmanl hkimiyetinin yeniden tesis edilmesini destekleyen Abdullah b. Redin kardei Ubeyd ile birlikte bn Ali ailesine kar balatt mcadele 1835te Abdullah b. Redin Hil emirliini ele geirmesiyle sonuland. XIX. yzyln son eyreinde Redlerin hkimiyet alan Necidin byk blmyle Kasm, Riyad ve Haybere kadar yaylm durumdayd. 1880lerin sonunda am ve Necid arasnda yaayan Arap airetlerinin en gls ve en by olarak grnen Redler blgedeki en byk rakipleri olan Sud ailesine kar da stnlk saladlar. Riyad 1891-1902 yllar arasnda Redlerin ynetiminde kald. Red emrleri bu baarlarndan dolay o zamana kadar Cebeliemmer emri olarak anlrken bundan sonra Necid emri unvann da kullanmaya baladlar. Red emrlerinin ekonomik gc Osmanl Devletinden gelen mal destek, vahada sahip olduklar geni araziler, Cebeliemmer evresinde siyas hkimiyetlerini kabul ettirdikleri kabilelerden topladklar, hac ve ticaret kervanlarndan aldklar vergiler sayesinde giderek artt. En byk gelir kaynaklar Arabistan Irak, ran ve Hindistana balayan ticaret yoluydu. Ayrca Hil, Mekke ve Medineye giden kervan gzerghnn nemli bir merkeziydi. Elde ettikleri gelirlerin bir ksmn kabilelere datmalar Red emrlerinin blgedeki gcn arttran bir etkendi. Osmanl hkimiyetini kabul eden Redlerin glenmesi Vehhb-Sud ittifakna kar Osmanl lehinde nemli bir gelimeydi. Ancak Redlerin 1891de Sud ailesinin merkezi Riyad ele geirerek blgede nemli bir g haline gelmeleri ve srekli yaylmac politika izlemeye almalar hem Hicaz, Suriye ve Basra gibi vilyetlerin yetkililerini hem de Osmanl hkmetini endielendirmeye balad. Bu endie 1890larn sonuna doru onlarn Kveyt zerine yryecekleri sylentisiyle iyice artt. nk bu durumda, 1899da Kveyt eyhi Mbrek es-Sabh ile himaye anlamas imzalayan ngiltere ile kar karya gelme ihtimali sz konusuydu. Osmanl ynetimi blgedeki airet ekimelerinin d mdahaleye yol aacak noktaya gelmesini istemiyordu. Redler 1900l yllardan itibaren g kaybna uramaya baladlar. Kveyt eyhi Mbrek esSabh, Redlere ait byk bir kervan ele geirerek ilk nemli darbeyi vurdu. Ardndan Riyad eski

emri ve Sud ailesinin lideri Abdurrahman b. Faysal, Red ynetiminden memnun olmayan kabilelerin desteini salad. ubat 1901de Mbrek es-Sabhn kuvvetleri, Mntefik aireti reislerinden Sadn ve Abdurrahman b. Faysaln kuvvetleriyle birlikte Redlere kar saldrya getilerse de baarl olamadlar. Fakat ardndan bn Sud, Riyad geri almay baard (15 Ocak 1902). Bu tarihten itibaren Red-Sud mcadelesi kesintisiz devam etti. bn Sud, 1906da Red Emri Abdlazz b. Mutabn da (Mtib) hayatn kaybettii sava sonrasnda Kasmi de ele geirerek Redlere byk bir darbe vurdu. Bu darbenin ardndan meydana gelen ve yllarca sren aile ii ekimeler sonucu 1906-1920 yllar arasnda drt Red emri hayatn kaybetti. Redler artk sadece Hil ve yakn evresinde hkm sryordu. Red-bn Sud rekabetinde taraf olmayan Osmanl hkmeti nihayet bn Sudun siyas gcn tanyarak onu nce Kasm kaymakam, sonra da 1914te kurulan Necid vilyetine vali olarak tayin etti. I. Dnya Sava Redler iin bir dnm noktas oldu. ngilizler, Sudlerle ilikilerini gelitirirken Osmanl tarafn tutan Redleri etkisiz hale getirmeye altlar. Redler, ngilizlerin yardmyla Osmanllara kar isyan eden erf Hseyini desteklemediler. Osmanl hkmeti sava boyunca Redlere mhimmat ve madd yardm salamaya devam etti. Savatan sonra Osmanl Devletinin blgeden ekilmesiyle oluan boluu nemli lde ngiltere doldurdu. Sudler, ngilizlerin desteiyle 1921 ylnda Redleri kesin yenilgiye urattlar. Bu tarihten itibaren blge Sudlerin kontrol altna girdi. Son Red Emri Muhammed Talll Riyadda hapsedildi, ailenin ileri gelenleri Suriye ve Iraka srgne gnderildi. Bugn Suudi Arabistanda Redlere mensup baz aileler yaamakta, ancak hibir nfuzlar bulunmamaktadr.

BBLYOGRAFYA

Ch. M. Doughty, Travels in Arabia Deserta, London 1923, I, 594-619; Abdullah es-Slih el-Useymn, Neet imreti li Red, Riyad 1401/1981; Madawi al-Rasheed, Politics in an Arabian Oasis: The Rashidis of Saudi Arabia, London 1991, tr.yer.; a.mlf., A History of Saudi Arabia, Cambridge 2002, s. 26-30, 43-44; a.mlf., Durable and Non-Durable Dynasties: The Rashds and Sads in Central Arabia, British Journal of Middle Eastern Studies, XIX/2, Durham 1992, s. 144-158; M. Abdullah ez-Zerr, mret li Red f il, [bask yeri yok] 1997; Zekeriya Kurun, Necid ve Ahsada Osmanl Hkimiyeti: Vehhab Hareketi ve Suud Devletinin Ortaya k, Ankara 1998, s. 133-193; J. H. Mordtmann, bn Red, A, V/2, s. 778-780; J. Mandaville, yil or il, EI (ng.), III, 326-327; Elizabeth M. Sirriyeh, Rashd, l, a.e., VIII, 438-439. Madaw al-Rasheed

REDYYE
() zeliyye tarikatnn brhim Red ed-Dveyhye (. 1291/1874) nisbet edilen bir kolu (bk. DVEYH).

REDDDN FAZLULLH- HEMEDN


() Ebl-Hayr (Ebl-Fazl) Hce Redddn Fazlullh b. mdiddevle Ebil-Hayr b. Muvaffakiddevle l et-Tabb el-Hemedn (. 718/1318) lhanl devlet adam, tabip, lim ve tarihi. Hemedanda dnyaya geldi. Doum tarihi olarak 645 (1247), 646 (1248) ve 648 (1250) yllar verilir. Hekimlikle uraan bir yahudi ailesinin ocuudur. Otuz yalarnda iken slmiyeti benimsedii rivayet edilmektedir. Muhtemelen Abaka Han zamannda (1265-1282) tabip olarak devlet hizmetine girdi ve Argun Han devrinde (1284-1291) konumunu iyice glendirdi. Gzn Han dneminde Vezir Sadreddin Zencnnin katledilmesinin ardndan Sadeddn-i Svec ile birlikte vezir tayin edildi (697/1298). Gzn Hann birinci (699/1300) ve nc (702/1303) Suriye seferlerine katld. lhanl Devletinin yeniden yaplandrlmas iin pek ok alanda uygulanan reformlarda aktif olarak grev ald. Gzn Hann Tebriz yaknlarnda yaptrd enbigzn (mgzn, Gzniyye) Klliyesinin mtevelliliini stlendi. Gzn Hann Memlklere kar ittifak teklifinde bulunmak iin Papa VIII. Bonifaceye gnderdii 12 Nisan 1302 tarihli mektupta adnn Gzn Han ve Emr Kutlu ah ile birlikte zikredilmesinden onun d siyasetle de ilgilendii anlalmaktadr (Mostaert-Cleaves, XV/3-4 [1952], s. 419-506). Gzn Han, hayatnn sonlarna doru Redddinin makam orta Sadeddn-i Svecye byk ihsanlarda bulunarak yetkilerini arttrd. Gzn Hana ait Ramazan 703 (Nisan 1304) tarihli bir vakfiyeye baklarak bu srada Sadeddinin Redddinden daha n planda olduu sylenebilir. Redddin, Gzn Hann vefatndan sonra din ve ilm konulara byk ilgi duyan Sultan Olcaytunun ahsnda gl bir hmi buldu. Olcaytu Han onu shibdvn makamna getirirken Sadeddn-i Sveciyi de kendisine ortak ve divan ilerinden sorumlu vezir tayin etti. Bu dnemde Redddinin lhanl Devleti ierisindeki gc ve nfuzu artt, Hatta Olcaytu onun tesiriyle fi mezhebine geti. Bu gl konumu Sadeddn-i Svec ile aralarnn bozulmasna sebep oldu. Ksa bir sre sonra da Sadeddn-i Svec yolsuzluk yapt gerekesiyle idam edildi (10 evval 711 /19 ubat 1312). Redddinin oullar Olcaytu dneminde lhanllar ve baz mahall hnedanlarla evlilik ba kurdular ve nemli grevlere getirildiler. Sultan Olcaytu, olu Eb Saidi veliaht olarak Horasann idaresine gnderdii zaman Redddinin olu Abdllatfi de onun vezirliine tayin etti. Redddinin dier olu Celleddin, Anadolu genel valiliiyle grevlendirilen Emr obann olu Timurtan veziri idi. Sadeddin-i Svecnin katledilmesinden sonra Redddin vezirlii ayn greve tayin edilen Tceddin Ali ah Gln ile birlikte yrtt. Ancak birka yl sonra bu defa Ali ah ile ihtilfa dt. Sultan Olcaytunun vefatnn ardndan lhanl tahtna kan Eb Said Han zamannda olaylar Redddinin aleyhine geliti. Tceddin Ali ahn entrikas sonucunda grevinden azledilen Redddin (717/1317) ksa bir sre sonra Sultan Olcaytunun zehirletilmesi iine karmakla itham

edilerek yargland.Tceddin Ali ah ile Emr obann mdahalesinin bulunduu bu yarglamada sulu bulundu ve Sultan Olcaytuyu zehirledii iddia edilen olu zzeddin brhim ile birlikte Ebher yaknlarnda idam edildi (17 Cemziyelevvel 718 / 17 Temmuz 1318). Redddinin naa bir sre Tebriz sokaklarnda dolatrldktan sonra Tebriz yaknlarnda ina ettirdii Rabred adl klliyedeki trbeye defnedildi. Bu arada mallar yamaland, Rabred tahrip edildi ve emlkine el konularak vakflar geersiz sayld (Hfz- Ebr, s. 79). Yahudiliiyle ilgili tartmalar lmnden sonra da srd. Timurun olu Mrn ah mezarn atrarak kemiklerini yahudi mezarlna naklettirdi (Spuler, II, 207). Kaynaklarda Redddinin yirminin zerinde ocuunun ad gemektedir. Bunlardan Gyseddin Muhammed, 1327-1335 yllar arasnda Eb Said Bahadr Hann vezirlik grevini yrtm, yine oullarndan eyh, St Beg Hatunun, Mahmud ise Muzafferlerin vezirliini, Emr Ali de Badat valilii yapmtr. Redddin byk bir servete sahipti. Rabred dnda Tebriz, Sultniye, Hemedan, Yezd, Erdebil, Merga ve Malatyada birok hayr eseri yaptrmtr. XVI. yzylda yaayan Hndmr onun Irak ve Azerbaycandaki hayratnn hl devam ettiini kaydeder (Destrl-vzer, s. 317). XVIII. yzyln ilk yarsna ait bir Osmanl tahrir kayd da bu hkm dorular (BA, MM, nr. 590, s. 44). Redddin din ve fkh konularda Gazzlye byk ilgi duymu, Rabredde kurduu medresede akl ilimlere nem vermekle birlikte felsefe retimini kesin surette yasaklamtr (Vakfnme-yi Rab- Red, s. 173). Redddin limleri himaye eden bir devlet adam idi; matematiki bnlHavvm, kelm, usul ve dil limi Adudddin el-c bunlar arasnda saylabilir. Eserlerinin yok olmasn nlemek iin mellif nshalarnn Rabredde kurduu byk ktphanede korunmasn, Farsa olanlarn Arapaya, Arapalarn Farsaya evrilmesini, mstensihler tarafndan oaltlarak her yl belli bal slm ehirlerine cretsiz gnderilmesini vakfiyesinde kaydetmitir. Bununla birlikte eserlerinin az sayda nshasnn gnmze ulamas bu tedbirlerin fazla ie yaramadn gstermektedir. Redddinin 650. lm yldnm vesilesiyle Tahran ve Tebrizde Hollandal Trkolog Karl Jahn nderliinde milletleraras bir sempozyum dzenlenmitir (Kasm 1969). Eserleri. 1. Cmiut-tevr*. Modern anlamda ilk umumi dnya tarihi olarak kabul edilen Farsa bir eser olup pek ok aratrmac tarafndan blmler halinde yaymlanm ve eitli dillere tercme edilmitir. 2. uab-i Pengne. Baz aratrmaclara gre Cmiut-tevrin bir blmnden ibaret olan eser Mool, Trk, Arap ve brn hkmdarlarnn eceresini ihtiva etmektedir (TSMK, III. Ahmed, nr. 2937). 3. Tavt- Red. Din ve felsef konularda on dokuz risleyi iermektedir (Sleymaniye Ktp., Kl Ali Paa, nr. 835). 4. Kitbs-Sulniyye (Rislets-sulniyye, Fevid-i Sulniyye, el-Mebissulniyye). Mellifin Olcaytu ile din ve fikr sahadaki grmelerinden olumaktadr (Nuruosmaniye Ktp., nr. 3415). 5. Leifl-ai. eitli konularda on drt risleden ibarettir (nr. Gulm Rz Thir, I-II, Tahran 1353-1357 h./1974-1978). 6. Beynl-ai. Sultan Olcaytu ile ilgili yirmi meselenin izahn ihtiva etmektedir (Sleymaniye Ktp., Kl Ali Paa, nr. 834). 7. Esile ve ecvibe. Redddinin deiik sorulara verdii cevaplar iermektedir (nr. R. abn, III, slmbd 1371/1993). 8. r u y. Ziraat rnleri ve zira teknikler, ller, takvimler, jeoloji, imar faaliyetleri, gemicilik vb. hakkndadr (nr. Menihr-i Stde - rec Efr, Tahran 1368 h./1989). 9. Tansnme-i ln der Fnn-i Ulm-i . Kitap, Wang-shu-ho adl inli bir lime ait eserin Farsa tercmesiyle bu tercmeye Redddin tarafndan yazlan giriten oluur

(nr. Mcteb Mnov, Tahran 1350 h./1972). Redddinin giriini Abdlbaki Glpnarl Trkeye tercme etmitir (stanbul 1939). 10. Mktebt- Red (Mnet- Red, Sevniulefkr- Red) Redddinin oullar ve dostlar ile yazmalarndan ibarettir (nr. Muhammed ef, Lahore 1947; nr. Muhammed Tak Dnipejh, Tahran 1358 h./1979). 11. Vafnme-yi Rab- Red (nr. Mcteb Mnov - rec Efr, Tahran 1350/1972). 12. Fide-yi Ziyret (nr. rec Efr, Mecelle-yi rn-zemn, XXIII [Tahran 1357/1978], s. 73-93). 13. Miftut-tefsr. Kuran tefsirine giri mahiyetinde olup hayr ve er, kader, tensuh vb. konularda yazlm sekiz risleden ibarettir (Sleymaniye Ktp., ehid Ali Paa, nr. 304/1). Redddinin Kitb- Siyset Tedbr-i Mlk-i iyn ile uverl-elm adl eserleri gnmze ulamamtr.

BBLYOGRAFYA

Redddin Fazlullh- Hemedn, Vafnmeyi Rab- Red (nr. Mcteb Mnov - rec Efr), Tahran 1350/1972, s. 40, 135-137, 165, 167, 173, 178-179; Vafnme-yi Se Dh der Kn (nr. rec Efr, Ferhengi rn-zemn iinde), IV, Tahran 1335 h., s. 122-138; Nsrddin Mn-yi Kirmn, Nesiml-esr (nr. Celleddin Hseyn Urmev), Tahran 1359 h., s. 112-117; Vassf, Tr (nr. M. sfahn), Tahran 1338 h., s. 345-347, 374, 384, 409, 537; Hfz- Ebr, eyl-i Cmiuttevr (nr. Hnbb Beyn), Tahran 1317/1938, s. 79-80, 98; Seyfeddin Hac b. Nizm Akl, rl-vzer (nr. Celleddin Hseyn Urmev), Tahran 1337 h., s. 284-322; Hndmr, Destrl-vzer (nr. Sad-i Nefs), Tahran 1317 h., s. 312-321; Fud Abdlmut es-Sayyd, Merriul-Mol el-kebr Redddn Falullh el-Hemedn, Kahire 1386/1967; Mecma-i beh-yi Ta der Bre-i Redddn Falullh- Hemedn (nr. Seyyid Hseyin Nasr v.dr.), Tahran 1350 h.; C. A. Storey, Edebiyyt- Frs (trc. Yahy ryanpr v.dr.), Tahran 1362/1983, II, 453-473; B. Spuler, Die Mongolen in Iran, Leiden 1985, II, 206-207; R. Amitai-Preiss, New Material from the Mamluk Sources for the Biography of Rashid al-Din, The Court of the Il-khans 1290-1340: The Barakat Trust Conference on Islamic Art and History (ed. J. Raby - T. Fitzherbert), Oxford 1996, s. 23-37; Him Recebzde, ce Redddn Falullh, Tahran 1377/1998; A. H. Morton, The Letters of Rashd al-Dn: Ilkhnid Fact or Timurid Fiction, The Mongol Empire and its Legacy (ed. R. Amitai-Preiss - D. O. Morgan), Leiden-Boston 2000, s. 155-199; Osman Gazi zkuzugdenli, Gzn Hn ve Reformlar (doktora tezi, 2000), M Sosyal Bilimler Enstits, tr.yer.; A. Mosteart - F. W. Cleaves, Trois documents Mongols des Archives Secrtes Vaticanes, HJAS, XV/3-4 (1952), s. 419-506; Mehd Beyn, Resil-i Frs-yi ce Redddn Falullh, Mecelle-yi Mihr, VIII/9, Tahran 1331/1952, s. 549-552; K. Jahn, Cihan Tarihisi Olarak Redddin, TED, III/3-4 (1966), s. 227-236; rec Efr, Evf- Red der-Yezd, Ferhengi rn-zemn, XVII, Tahran 1349 h., s. 149-248; CAJ, XIV/1-3, Redddin zel says (1318-1968), (ed. J. A. Boyle - K. Jahn), Wiesbaden 1970; Nazr Ahmad, Rashduddn Falullh, A Great Muslim Historian and Scientist of the Early 14th Century, Studies in History of Medicine and Science, X-XI, New Delhi 1986-87, s. 149-164; Zeki Velidi Togan, Rad-d-din Tabb, A, IX, 705-712; D. O. Morgan, Rad al-Dn abb, EI (ng.), VIII, 443-444. Osman Gazi zgdenli

REDDDN-i MEYBD
() Ebl-Fazl Redddn Ahmed b. Eb Sad Meybd Yezd (. 520/1126dan sonra) Kefl-esrr ve uddetl-ebrr adl Farsa Kuran tefsiriyle tannan ranl lim (bk. KEFl-ESRR).

REDDDN es-SR
(bk. BNs-SR).

REDDDN VATVT
(bk. VATVT, Redddin).

RETEN b. NASR
( ) Ebr-Rz Reten b. Nasr (Abdillh, Shk, Meyden) b. Kirbl el-Betrend el-Merend el-Hind (. 632/1234) Sahb olduunu iddia eden mehur yalanc. Hindistann Pencap eyaletinin dousunda bulunan ve gnmzde Bhatinda adyla bilinen Betrende ehrinde dodu. Reten el-Hind ve Bb Reten olarak da bilinir. Uzun bir mr srdn gstermek iin muammer, hac olduunu belirtmek zere de hacc diye anlmtr. Resl-i Ekrem ile ilki genlik yllarnda, ikincisi peygamberlikten sonra olmak zere iki defa grtn ve onun kendisine mrnn uzun olmas iin dua ettiini ileri srmtr. nceleri putperest olduunu, ardndan Hristiyanla getiini, Hindistanda iken ayn ikiye yarlmas mcizesini (inikkulkamer) grdkten sonra Mekkeye gidip Mslmanl kabul ettiini sylemi, Hz. Peygamberle Hendek Gazvesine katldn, Hz. Alinin Ftma ile evlenme merasiminde hazr bulunduunu iddia etmitir (Tcl-ars, rtn md.; Safed, XIV, 99-102; bn Hacer, el-be, II, 530-532). Szlerini nakledenler arasnda 709 (1309-10) ylna kadar yaadklar bilinen Mahmd ve Abdullah adl iki olu, ayrca Ms b. Mcell b. Bndr ed-Dneysr, Hasan b. Muhammed el-Hseyn el-Horasn, Keml e-rz, Ebl-Fazl Osman b. Eb Bekir b. Sad el-rbl, Dvd b. Esad b. Hmid elGaffl el-Minharr gibi isimler yer almaktadr (bn Hacer, el-be, II, 524-530). Rivayete gre Reten hayatnn son dneminde kavkal (Hint hurmas) denilen bir aata yaam, bedeni son derece klm, sivri dileri, sert ve beyaz sakal, gzlerinin zerine dm kalaryla grenleri hayrete drm (Safed, XIV, 99-102), baz kimseler onu ziyaret ettirerek menfaat salamtr. Bir ksm delillerden hareketle onun 632de (1234) Betrende ehrinde ld kabul edilmektedir (Parihar, XL/1 [2001], s. 109). Bu tarih 596 (1200), 608 (1211), 612 (1215), 700 (1300) ve 709 (1309) olarak da gsterilmitir (EI2 [ng.], VIII, 458). Retenin mezar halen Hacreten adyla anlan bir kyde olup avlu iinde kk camisi, trbe ve hcresiyle eskiden olduu gibi gnmzde de ziyaret yeridir. Her yl 7-10 Zilhicce tarihleri arasnda lm yl dnm mnasebetiyle Hacc Urs Festivali dzenlenmekte ve trbesi civarnda kutlamalar yaplmaktadr. 1947den sonra blgedeki mslmanlarn Pakistana g etmesi sebebiyle bugn ziyaretilerinin ounluunu zellikle evlenmeyen yoksul Hint fakirleri Sadhular tekil etmektedir. Ayn zamanda bir seyyah olduu kaydedilen Retenin Mekke ve Medinede kerametler gsterdii ileri srlmtr. Reten b. Nasr yaad dnemden itibaren mslmanlar arasnda youn biimde tartlm ve sahb olduu iddiasyla ilgili farkl grler ileri srlmtr. bn Hacerin belirttiine gre onun sahblik iddiasn destekleyenler arasnda, Hz. Peygamberin emanet ettiini syledii bir tara Retenin kendisine verdiini ileri sren eyh Radyyddin Ali Ll el-Gaznev (. 642/1244), bu tarakla birlikte Resl-i Ekreme ait bir hrkaya sahip olduunu iddia eden Alddevle-i Simnn (. 736/1336), keramet ehli ve sfmerep bir kii olan Abdlgaffr b. Nh el-Ks (. 708/1309), Yemenli tarihi ve kad Muhammed b. Ysuf el-Cened, Safed, Muhammed b. brhim el-Cezer ve

Muhammed Prs gibi tarihi ve zhidler bulunmaktadr. Bunlarn bir ksm Retenin yaad ve uzun mrl olduu konusunda tereddt etmemi ve sahblii hususundaki rivayetleri bir deerlendirmeye tbi tutmadan nakletmekle yetinmitir. te yandan baz iler de Reteni sahb kabul etmi, rivayetleri byk lde Ehl-i beytin methine dair olduu iin Snnlerin onu sahb saymadn ve zamanndaki limlerin kendisini kskandn iddia etmitir (EI2 [ng.], VIII, 458). Batl aratrmaclardan Horovitz, Retenin VI. (XII.) yzyln sonlar ile VII. (XIII.) yzyln balarnda yaad sonucuna varm, onun slmn muammern telakkisinden faydalanarak mslman sempatizanlarnn gnln kazanmak istediini belirtmi ve Hindular yogiliine, mslmanlar sahbliine inandrmaya alan bir kii olabileceini sylemitir. Hadis limleri ise Retenin muammer olduunu kabul etmekle birlikte sahblik iddiasna iddetle kar kmtr. Birzl onun rivayetlerini reddetmi, Burhneddin bn Cema, Frzbd, bn Hacer el-Askaln ve Muhammed Murtaz ez-Zebd de Retenin sahblik iddiasn reddedenler arasnda yer almtr. Keru veeni Reten adyla bir kitap yazd kaydedilen Zeheb, Retenin Hint blgesinde ortaya kan, hakknda konuulmaya bile demez bir mecnun, bir yalanc, insan suretinde bir eytan olduunu, hatta hi yaamam, uydurma hadislere kaynaklk etmesi iin uydurulmu bir kii olabileceini ifade etmitir (el-Mun, I, 230; Trul-slm, s. 85). Retenin yalanc olduunu gsteren en nemli delil, birok rivayetinin bulunduu iddia edilmesine ve Hindistann IV. (X.) yzylda fethedilmesine ramen VII. (XIII.) yzyldan nce yaayan hibir mellifin eserinde ondan sz edilmemesidir. Bir tek rivayeti bulunan kimselerin bile incelendii ricl kitaplarnda byle olaan st nitelikleri bulunduu sylenen bir kiinin hayatna yer verilmemi olmas mmkn deildir (Tcl-ars, rtn md.). te yandan muhaddisler, Bugn yaayanlardan hibiri yzyl sonra hayatta olmayacak hadisinden hareketle de (Buhr, lim, 41, Mevt, 40; Mslim, Feils-abe, 217-220) Retenin yalancln ortaya koymutur. Eserleri. 1. el-Edr-Reteniyye. bn Hacer el-Askaln, Retenin 340 hadis uydurduunu sylemi, bunlardan on yedisine eserlerinde yer vermitir. 340 hadisten 130 kadarn ihtiva eden elEdr-Reteniyye balkl bir cz Berlin Ktphanesinde (nr. 1387, vr. 214-221), bir baka nsha da skenderiye Ktphanesinde (Fnn, nr. 3.98) kaytldr. Zeheb de bu hadislerin tamamnn Reten tarafndan uydurulduunu belirtmitir. 2. arbetl-ahd. Ms b. Mcellya dayanan rivayetlerden krk kadar Tceddin Muhammed b. Ahmed el-Horasn tarafndan bu adla derlenmi olup nshalar Berlin (nr. 1388) ve Leiden (nr. 1771) ktphanelerinde bulunmaktadr. 3. elErbaner-Reteniyye (Reteniyyt). Bir nshas Berlin Ktphanesinde (nr. 1468) kaytldr (Brockelmann, GAL [Ar.], VI, 253; GAL Suppl., I, 625-626). 4. el-Erbanel-mnteabt min Mnteabtir-Reteniyyt. el-Evils-Snbliyye ve Buyet ehlil-eer fmen ittefea leh ve liebhi obet seyyidil-beer adl eserlerle birlikte Msrda baslmtr (1326, 1347; Ali el-Kr, neredenin notu, s. 180). Retene nisbet edilen rislelerin muhtevas zhde ve gzel ahlka dair olup nemli bir ksmnda a ve Ehl-i beyt vlmektedir.

BBLYOGRAFYA

Zeheb, el-Mun, I, 230; a.mlf., Almn-nbel, XXII, 367-368; a.mlf., Mznl-itidl (nr. Ali M. Muavvaz v.dr.), Beyrut 1416/1995, III, 70; VI, 451; a.mlf., Trul-slm: sene 631-640, s.

84-85; Safed, el-Vf, XIV, 99-102; Frzbd, el-msl-mu, Kahire 1330, IV, 226; bn Hacer, el-be (Bicv), II, 523-538; a.mlf., Lisnl-Mzn, II, 450-455; Cm, Nefeht, s. 435-437; ter, Meclisl-mminn, Tahran 1299/1882, I, 309; Ali el-Kr, el-Man (nr. Abdlfetth Eb Gudde), Kahire 1404/1984, neredenin notu, s. 178-180, 203, 239, 244, 245, 270, 271; H. A. Rose, A Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province, Lahore 1919, I, 152, 175, 179, 181; Brockelmann, GAL (Ar.), VI, 253; GAL Suppl., I, 625-626; N. Hanif, Biographical Encyclopaedia of Sufis: South Asia, New Delhi 2000, s. 326-328; J. Horovitz, Bba Ratan, the Saint of Bhatinda, Journal of the Panjab Historical Society, II/2, Lahore 1913, s. 97-114 (Ayrca Zulfiqar Ahmadn edisyonuyla Selections from Journal of the Panjab Historical Societyde yaymlanmtr. Lahore 1982, II, 81-94); Nevzat Ak, Hicr VI. Asrda Sahabi Olduunu ddia Eden Ebur-Rid Reten el-Hind ve Uydurduu Hadisler, DFD, VII (1992), s. 47-65; S. Parihar, The Dargh of Bb j Ratan at Bhatinda, IS, XL/1 (2001), s. 105-132; Mohammad Shafi, Ratan, A, IX, 636-638; a.mlf., Ratan, EI (ng.), VIII, 457-459. Nevzat Ak

REVFIZ
(bk. RFZLER).

REVAK
() Bina duvarna bitiik, st rtl, n ak, galeri eklindeki mimari mekn. Genellikle bir binann avlusunda ya da d cephelerinde yer alan revk (Ar. rivk) ats stunlarla desteklenmi, yar kapal, uzunlamasna bir mekn halindedir. st dz dam, tonoz ya da kubbelerle rtl olabilen revakta destei salayan dizi halindeki stunlar kemerlerle birbirine balanr. Bylece cephe tasarmnda grsel bakmdan hareketli bir ak salanmakta, k-glge oyunlaryla ok daha etkili bir cephe elde edilmektedir. Ancak revak uygulamasnn asl sebebi gneten korunmu glgelik bir hacim elde edebilmektir. Mimari cephelerdeki stun destekli rt uygulamas rtc zellik gz nne alnmakszn colonnade olarak adlandrld gibi desteklerin birbirine kemerlerle balanm olmas dolaysyla arcade dendii de olur. Bu tanmlamalar, sadece destek sras ya da kemer dzenini esas aldndan tam anlamyla revakla rtmez. Revak destek, rt ve bunlarn baland duvar topluca ieren bir meknn addr. Mimarlk tarihinde revak uygulamasnn scak iklimlerde ortaya karak yayld aktr. Byle bir mekn yamur ve rzgrdan ok gneten korunma asndan daha ilevseldir. Tarihin en eski alarndan bu yana ilev biimini belirlerken revakn en yaln rnekleri scak blgelerin konut mimarisinde karmza kar. Arkeolojik kalntlara gre Mezopotamyadan Hitit kltr evresine kadar uzanan blgelerde grlen ve hilani adyla tanmlanan oluum bir ynden da ak ynden duvarlarla evrili hacimde stunlarla tanan rtl hacmi tanmlamaktadr. Bunlar daha sonraki megaronlar ve Grek tapnaklarnn giri cephesi iin kaynak olmutur. Ortaa sonuna kadar Badat ve blgenin dier ehirlerindeki evlerin avlularnda direklerle tanan rtmeler kullanlmtr ki tarma ad verilen bu uygulama revakla daha yakndan ilikilidir. Eski Msr tapnaklarnn avlularn eviren ve ok defa ta hatllarla stten birbirine balanan stun sralar glgelik ilevini grmekle birlikte cephelere olaan st bir hareketlilik vermekteydi. Bu kltr evresindeki uygulamalarn en azndan binyllk bir gelenee dayanmasna karlk Ege adalar, Bat Anadolu ve kta Yunanistannda benzeri meknlarn ortaya k daha sonradr. Grek tapnaklarnn duvarlar boyunca dtan bir sra stunla evrili olmas, epeevre oluturulan d galeri (peripteros) ayn anlayn antsal bir uygulamasyd. Eski Grek agoralarnn evresinde yer alan stoalar, pazar yerinde alveri yapanlarn ya da sadece gezip dolaanlarn sndklar serin ve glgelik meknlard. Bu revaklarn altnda yryerek felsefe tartmalar yapan Stoaclarn slm felsefesinde Revkyyn adyla tanmlanmas stoa ile revakn anlam boyutunda rttn gsterir. Roma ve Bizans ehirlerinde her zaman rastlanan direkli kaldrm gelenei, zellikle bu caddelerde hayvan ve araba trafiine kar yayalarn rahata yryp alveri edebilecekleri kaldrmlar rterken sahildekilerin bir ksm belki kaykhne ilevi gryordu.

stanbulun Osmanl dnemindeki nemli gezinti ve elence merkezlerinden Direkleraras, Veznecilerden ehzade Camiine kadar uzanan caddedeki stunlu kaldrmlar dolaysyla bu ad almt. Sra dkknlar nnde birbirine kemerlerle balanm olan mermer stunlar XX. yzyl bandaki yol geniletme almalar srasnda ortadan kaldrlmtr. Benzeri bir uygulama Cerrahpaadaki Avratpazarnda da vard. Ortaa slm mimarlar, revak i ve d mimaride farkl l ve biimlerde uygularken yar ak olan bu mekn son snrlara varan denemelerle eitlendirdiler. Yaplarn d duvarlarna sokak kenarnda bitiik olan sra dkknlarn nnde glgelik ilevi gren revak, medrese ve cami avlularnda geni orta aklklar epeevre kuatacak ekilde uygulanrken baz rneklerde ikinci bir revak kat oluturulabiliyordu. Revak uygulamasnn erken tarihli antsal rnei Tunus Kayrevanda IX. yzyla ait Sd Ukbe Camiinde grlmektedir. Kapal mekna giri cephesinden balanan byk revakl avlu, her biri cephede ift stunelerle zenginletirilmi rme ta ayaklarla desteklenen kemerler dz avlu zeminini hareketlendirirken st rt evrede genie bir glgelik salar. 972deki ilk yapdan sonra zellikle Memlk ekleriyle gnmze ulaan Kahire Ezher Camiinin avlu revaklar yine dikdrtgen bir plana gre sralanrken kemerleri destekleyen narin stunlar l gruplar halinde girii vurgulamaktadr. Olduka yksek tutulan at ile kemerler arasndaki geni yzeyler ni ve madalyonlarla hareketlendirilmitir. Trk mimarlarnn Anadoluda revak uygulamas XIII. yzyln ak avlulu medreseleriyle balar ve bu yaplarda Osmanl mimari gelenei boyunca devam eder. badet yaplarndaki uygulamalar, sanat tarihi terminolojisinde son cemaat yeri olarak tanmlanan giri nitelerinde zaten vard. Avrupa terminolojisinde portik diye tanmlanan giri niteleri aslnda ya da be gzl revkulmedhal kavramyla rtmektedir. Ancak avluyu eviren revak kavram nce medreselerde balam, zaman iinde ibadet yaplarnn giriine eklenen avlular da kuatmtr. 1376 tarihli Manisa Ulucamii byk sultan camilerinden ok nce, stelik Bursa, Edirne ve stanbul gibi merkezlerin dndaki bir uygulama olarak dikkat ekicidir. 1447ye doru tamamland anlalan Edirne erefeli Cami, ortasnda adrvan olan kubbeli revak uygulamasyla yeni bir aamay temsil eder. stanbulun baehir olmasyla birlikte revakn sadece camilerde deil her yap tipinde en aklc biimde uyguland, Seluklu ve Beylikler dnemi boyunca denenen teknolojinin baehir dokusuna katld grlr. Topkap Saray yaknnda Ftih Sultan Mehmed dneminin eseri olan inili Kk (1472), sivil antsal mimarinin bir temsilcisi olarak cephesi btnyle ift katl revakla tasarlanm en zengin rnektir. Ortada zengin inili eyvan vurgulamak zere geniletilen kemer ve ayak akl, ayrntl ta dekorasyonu ince ve zarif desteklerin etkisini bsbtn arttrmakta, iki kat halinde dzenlenen revak btn cepheyi dnemin esiz bir rnei olarak sunmaktadr. Mimaride Sinan okulu revak kavramn bidev camilere eklerken bu unsuru cephe tasarmnn en etkili unsurlarndan biri olarak deerlendirmi, tek ya da ift katl uygulanan bu unsur klasik dnemden sonra da varln srdrmtr. Sleymaniye Camiinin (1557) yan cephelerine yerletirilen revaklar, daha nce ehzade Camiinde (1548) tek kat halinde uygulandktan sonra

yepyeni bir tasarm anlayyla ele alnr. Yan cephelerin ana dey unsurlar olan ar ktleli payanda kulelerini ortada enlemesine dengelemek zere da knt yapan bir at ve kemer sralaryla d avluya alan ift katl revak sistemi cephenin en etkili unsurlarndan biri olarak dikkati eker. Trk evlerinde ve saraylarnda grld zere hafif meyilli sundurma, altndaki yar ak meknla birlikte ibadet ilevinden ok yap ktlesindeki piramidal inii plandaki son snrlarna ulatran bir unsur olarak dnlmtr. ki kat halinde st rtl gezinti yerleri gibi tasarlanan galeriler cepheyi yer yer glgelemekte, st kat kemerlerinden bazlarnda grlen kk l deiiklikleri tekdze etkiyi ortadan kaldrmaktadr. Alt kat revak cami plannn toprak snrn tekil eden abdest musluklaryla hareketlendirilirken st katn monolit stunlar koyu derinliin nnde sralanmakta, renkli kemer talarnn kontras cepheye resimsel bir gzellik vermektedir. Giderek glgelik ilevinin tesinde yapnn grsel etkisini arttrarak ktle kompozisyonuna katlan revak farkl yap tiplerine uygulanmtr. Sleymaniye hazresindeki Kann Sultan Sleyman Trbesinde az rastlanan bir deneme olarak revak yap ktlesini dtan kuatan bir galeriye dnerek hric tarik grevini stlenir. Basit konut mimarisinin giriindeki bir portik ile balayan uygulama, byyen yap boyutlaryla birlikte giderek destek saysnn arttrlmasyla uzun ve dirsekli galeriler halinde uygulanarak slm mimarisinin slp belirleyici bir unsuru haline gelmitir.

BBLYOGRAFYA

Doan Kuban, Mimarlk Kavramlar, stanbul 1980, s. 53-54; J. Fleming v.dr., The Penguin Dictionary of Architecture, Suffolk 1981, s. 16, 79; Metin Szen - Uur Tanyeli, Sanat Kavram ve Terimleri Szl, stanbul 1986, s. 202; Ayla dekan, Ktle Biimlenii ve Cephe Dzenlenmesi, Mimarba Koca Sinan: Yaad a ve Eserleri (nr. Sadi Bayram), stanbul 1988, I, 513-520; Th el-Vel, el-Mescid fil-slm, Beyrut 1409/1988, s. 303-309; Revak, SA, IV, 1671-1672; Nasser Rabbat, Riw, EI (ng.), VIII, 544-545. Seluk Mlayim

REVKIYYN
() Helenistik dnemde ortaya kan felsefe okulu, Stoaclar. Szlkte revak anlamnda Yunanca bir kelime olan stoa, Epikrclkten sonra Helenistik dnemin ikinci ve en nemli felsefe okulunun addr. Kbrsl Zenon tarafndan milttan nce 300 yl civarnda kurulup milttan sonra 200 ylna kadar devam eden Stoa, Roma dneminde en yaygn felsefe akm olmutur. Zenon derslerini Atinada edebiyat ve sanatlarn devam ettii stunlu (revak) binada verdii iin rencilerine Stoaclar denmitir (Zeller, s. 259). Bu akm benimseyen filozoflar slm kaynaklarnda Revkyye, Rhniyyn, Ashbr-revk, Ashbl-stuvne, Ashbl-mezl, Ashbl-mizalle isimleriyle ifade edilmektedir (Frb, s. 110; ehristn, II, 117; bnl-Kft, s. 25). Erken, Orta ve Ge Stoa olmak zere aama kaydeden bu okula mensup filozoflarn ana vatan Kk Asya ve civardr; kurucusu Zenon Kbrsl olmakla birlikte Sm rkndan geliyordu. Erken Stoa Atinada Zenon tarafndan kurulmu, Truval Kleanthes ve Tarsuslu Khrisippos tarafndan gelitirilmitir. Ancak bu akm bir kiinin eseri deil farkl yerlerden gelen ve ksmen deierek yzyllarca devam eden bir doktrinler topluluudur. Antistenes ve Sinoplu Diogenes gibi kinik filozoflar Stoaclar iin rnek alnacak ahsiyetlerdir. Dolaysyla Stoaclk bilimsel bir teori olmaktan ok bir ahlk felsefesidir. Stoaclara gre bilim hayat iin, hakikat iyi ve faydal iin, varln sebeplerini aratrmak hayatn son gayesi olan bilgelik iindir. Bilgeliin elde edilmesi teorik ve pratik erdemlerin hayata geirilmesiyle mmkndr; insan ancak bilgece yaanan bir hayatla mutlu olur. Panaetiusn Romaya tad Stoac felsefe, akademi pheciliinin ynelttii eletirilere kar kendini savunmak amacyla Efltuncu ve Aristocu retilerden ald grlerle yeni bir eklektik grnme kavumutur. Metafizik speklasyonlarn terkedilerek ahlk felsefesinin arlk kazand bu dneme Orta Stoa denilmektedir, balca temsilcileri Panaetius ile Poseidonustur. Stoa akmnn btnyle Romada ve Roma dneminde ortaya kan felsefesine Ge Dnem Stoas, Yeni Stoa ve Roma Stoas gibi adlar verilmitir. Erken Stoa retisini yeniden canlandrmak isteyen bu akmn balca temsilcileri Seneca, Epiktetos ve Marcus Aureliustur. Stoaya gre felsefe mantk, fizik ve ahlk olmak zere e ayrlr. Bu disiplinin deer asndan fark u benzetmeyle ortaya konulmaktadr: Felsefe bir bahe, mantk o baheyi koruyan it, fizik bahedeki aalar, ahlk ise aalarn meyvesidir (Laertios, s. 316). u halde felsefe ahlk erdemleri hayata geirme abasndan baka bir ey deildir. Mantk. Aristodan sonra mantkla en ok ilgilenenler Stoac filozoflar olmutur. Onlar da Aristo gibi mant bamsz bir disiplin eklinde deil bir alet diye grmekte ve onu akl dncenin bilimi diye tanmlamaktadr. Aristo mantnn omurgasn analitikler olutururken Stoada mantk diyalektik (cedel) ve retorik (hitabet) eklinde iki dala ayrlmaktadr. Diyalektik soru-cevap yntemiyle konular doru tartma bilgisi, retorik de ak seik biimde ortaya konulmu mevzularda gzel konuma bilgisi eklinde tanmlanr. Diyalektiin ana konusu dildir; dil biri i konuma (kavramlar ve anlamlar), dieri d konuma (kavramlarn kelimelerle ifadesi) olmak zere iki ksmdr. Dilde sz oluturan lafzlar, gramer yanllar, dildeki yanl kullanmlar, iir dili, ift anlaml kelimeler ve mzik incelenmektedir.

Retorikte bulu, anlatm, dzen ve sonu temel unsurlar olarak ne kmaktadr (a.g.e., s. 317). Stoaclar, Aristonun kyas teorisine herhangi bir katk yapmamlar, sadece pedagojik gerekelerle on kategoriyi drde indirmilerdir. Zira onlara gre varla ait genel cinsler veya tmel kavramlar cevher, nitelik, tarz (hal) ve nisbet olmak zere drt kategori balamnda ifadesini bulur. Bunlardan cevher asl olup dierleri onun zellii veya araz durumundadr (Osman Emn, el-FelsefetrRevyye, s. 128). Bilgi. Stoaclar mantk problemlerini daha ziyade dil asndan ele alm ve bilginin temeline duyumlar koymutur. nk zihin duyu izlenimlerinden hareketle tmel kavramlara, dolaysyla tmel yarglara ulamaktadr. Zihin, zerine bir ey yazlmam dz bir levha gibidir. Bilgi ona d dnyadan duyu izlenimleri kanalyla gelmektedir. Stoaclar bu gerekelerle Efltunun idealar kuramn ve Aristonun somut tmel anlayn reddetmilerdir. Onlara gre idealar ya da tmeller isimden ibaret olup d dnyada herhangi bir karl yoktur. Bu yaklamlaryla Stoaclar bilginin kayna konusunda sensalist ve nominalisttir. Stoaclara gre bilgi, u diye gsterilen bireysel ve duyusal varlklarn alglanmasndan ve alglarn sonucu olan genel kavramlarn bilgisinden ibarettir. Zenona gre bilgide kesinlik derecesi hayal etmek, inanmak, bilmek ve anlamak olmak zere drt aamaldr (Vorlander, I, 183). Bir fikir konusunu tam olarak gsteriyorsa dorudur, bunun ls de ak ve anlalr olmasdr. Fizik. Stoaclar btnyle varl maddeye indirgediinden fizik felsefeleri kat bir materyalizmi yanstmaktadr; bu da onlarn duyu bilgisi dnda bilgi olamayacan savunan anlaylarnn mantksal gereidir. Aristonun madde-sret dalitesinden esinlenen bu filozoflara gre de varln ilkesi ikidir; bunlar edilgin olan madde ile ona ekil veren ve etkin olan Tanrsal akldr (logos). Ancak her bir varl oluturan bu iki ilke birbirinden ayrlamaz; dier bir ifadeyle birbirinden bamsz bulunamayan bu ilkeler birbirine ikindir. Etkin ve edilgin olma yalnz cisimlere zg olduuna gre cisim olmayan bir eyin gerek varlndan sz edilemez. Bazlar daha ileri giderek insan ruhun ve Tanrnn da cisim olduunu ve cisim olmayann cisimlere etki edemeyeceini ileri srerken tohumun oluun iinde yer almasn buna rnek gsterir ve bu etkin ilkeye logos adn verirler (Laertios, s. 347). Aslnda Stoaclarn fizii Herekleitosun fizik anlaynn bir yansmas veya farkl bir tekrarndan ibarettir. Bu fizik, hayatn ilkesi olan scak nefesin (pneuma) ya da havann sv ve kat elemanlar haline gelmesi, belli bir zaman sonra bu elemanlarn gksel atee dnerek eriyip kaybolmas, bylece evrenin dnem dnem yenilenmesi eklinde srp gitmektedir. Buna gre evren, len ve yeniden doan ve ayn kanuna tbi olduu iin daima birbirine benzeyen olaylar tekrarlayan sonsuz lemler dizisinden ibarettir (Weber, s. 94). Metafizik. Stoaclarn materyalist panteizmine gre Tanr evrene ikin olmakla birlikte cisimler dnyasn meydana getiren unsurlarn kendisinden kt ilk kaynaktr. Tanr ile varlk arasndaki iliki ruhla beden arasndaki ilikiye benzer. Tanr dnyann maddesidir, fakat daha ince ve latif bir maddedir. Her trl hareket ve ekle brnmekle birlikte ilk unsurlar hareket ettiren ve ekil veren bir ilkedir. lem ilh varln vcudu olduu iin zorunlu biimde kusursuz gzellie sahip ve mkemmel bir organizmadr. nsan ruhu bedenin her cznde bulunduu gibi Tanr da her yerde hzr ve nzrdr. Bu felsefede cisim olmayan sadece zaman, boluk ve dncedir. Ahlk. Stoaclk bir ahlk idealizmdir. Buna gre en yksek iyi baka eyi elde etmek iin ara olmayan, dorudan ama olan eydir ki bu da erdemdir. Stoaclar insann en temel eiliminin haz

deil can gvenlii olduunu savunmu ve ahlk bu temel gdye dayandrmtr. Onlara gre bireyin ve toplumun korunmas, insanda dnce ve irade gcnden nce gelen ve btn canllarda ortak olan bir gddr. Mutluluk insann kendisiyle uyumlu ve tabiata uygun yaamasyla elde edilir, bu da erdemli bir hayat demektir. Bylesine uyumlu bir hayat tarz ayn zamanda akla uygun yaama anlamna gelir. Akla uygunluk insan yapsnda gizli olan, yanltmas imknsz tabii bir eilimi gsterir. Bu sebeple Zenon hayatn gayesinin tabiata uygun yaamak olduunu, tabiatn insan erdeme ynelteceini sylemitir (Laertios, s. 331-332). Tabiata uygun yaama, hem evrenin hem onun bir paras olan insann yapsna ayak uydurmak ve tabii olann gereini yapmaktr. Zenginlik, gzellik, nfuz sahibi olmak ve salk gibi d artlar mutlulukla dorudan ilgili olmayp mutluluk tamamen iradeye bal psikolojik bir olgudur. Dolaysyla mutlu ya da mutsuz olmak insann kendi elindedir. Nitekim Sokrat lm kt saymad iin hi tereddt etmeden lme gitmitir. u halde korkulmas gereken lm deil lm korkusudur. Stoaclarn intihar meru kabul etmesinde bu anlayn balca etken olduunda phe yoktur. Stoaclk ktlk sorununa iyimser yaklar. yle ki, genel varlk dzenine egemen olan zorunluluk yahut kaz ve kaderdir. Ancak bu kr krne bir zorunluluk olmayp logostan kaynakland iin rasyonel bir zorunluluktur. Varlkta her ey olmas gereken gzellikte ve mkemmelliktedir. Her varlk trnn ulamak istedii en son ama iyiliktir. Ayrntlarda grlen, insanlarn kt ve ktlk diye niteledikleri ey grn itibariyle ktyse de genelde varla egemen olan iyiliin yannda sz edilmeye bile demez. Ayrca varln geneline hkim olan iyiliin alglanmas iin ktln ayrnt dzeyinde var olmas arttr. u halde doal ktlkleri ktlk diye nitelememek gerekir (Osman Emn, el-Felsefetr-Revyye, s. 193-194). Etkisi. Stoa felsefesinin kendinden sonraki kltrler zerinde dorudan veya dolayl etkide bulunduu eitli aratrmalarla ortaya konmutur. Stoac filozoflarn eserleri tercmeler dneminde Arapaya evrilmemitir. Bu felsefenin slm dncesine etkisinin, daha ok skender Afrodis ve Yahy enNahv gibi Aristo rihleriyle iyi bir derlemeci olan Clnsun (Galen) eserleri, ayrca Plotarkhosa isnat edilen el-r-abiyye ve bn Miskeveyhe ait derleme bir eser olan el-ikmetllidede yer alan Lugaz Kbis balkl diyalog kanalyla gerekletii sylenebilir. Klasik kaynaklar arasnda Stoac grleri zet olarak tantan eser ehristnnin elMilel ven-nialidir (II, 117-119). Frb de F m yenbe en yuaddem able teallmil-felsefe isimli rislesinde Antikada ortaya kan yedi felsefe okulunun temsilcilerini anlatrken Stoa ve Stoac filozoflarn grleri hakknda ana hatlaryla tarih gereklerle rten bilgiler verir. Frbnin dille mantk arasndaki ilikiye deinirken sz i konuma ve d konuma diye ikiye ayrmas, ayrca genel kapsam itibariyle mant kavramlar ve nermeler eklinde snflandrmas Aristodan ziyade Stoac mantk anlaynn bir uzants saylr. Daha sonraki slm mantklarnn bu ayrma sadk kaldklar grlmekte ve kelmclarn da sz el-kelmn-nefs - el-kelml-lafz (el-hric) eklindeki snflandrmalar, yine her iki grubun tmel kavramlarn zihin dnda bir gerekliinin bulunmad, bunlarn sadece isimden ibaret olduu tarzndaki grleri Stoann gryle tam bir uygunluk gstermektedir. slm mantklar tanm tam ve eksik olmak zere ikiye ayrm, bir eyin cinsi ve yakn fasl alnarak yaplan tanma tam tanm, bir eyin cinsi ve uzak faslndan oluan tanma da eksik tanm (resm) demilerdir. Aristo mantnda eksik tanm bulunmadndan bunun Stoa mantndan gelen bir dnce olduu anlalmaktadr. te yandan Chiz ve Eb Ali el-Cbb gibi Mutezile kelmclarnn, Gazzlden nceki Earlerin ruhu cisim (cism-i latf) eklinde tasavvur etmeleriyle Stoann ruh anlay arasnda benzerlik veya paralellik bulunmas dikkat ekicidir

(Osman Emn, el-Felsefetr-Revyye, s. 284-291). Stoac dncenin Aristonun Yeni Efltuncu rihleri kanalyla slm Melerine ne lde yansdnn en ak kant Kindnin eserlerinde grlmektedir. Kind, kozmolojiye ve fizie dair grlerini temellendirirken Stoaclarn ska vurguladklar, Tabiat anlamsz bir i yapmaz hipotezinden hareketle kozmosta yer alan her varlk trnn anlaml bir ilevi ve hikmetinin bulunduunu, bu sebeple evrende ansa ve tesadfe yer olmadn belirtir. Allahn tmyle kozmik varl evrendeki her eyi iinde barndran tek bir canl eklinde yarattn kim inkr edebilir! (Felsef Risleler, s. 235). u halde tamamyla evren canl ve akll bir organizmadr. nsan da evrenin bir paras olup onun btnn zelliini tadna gre insann akll, evrenin ise aklsz olduu dnlemez. Kindden balayarak hvn- Safnn, rk ve tasavvuf evrelerin ska tekrarladklar byk lem-kk lem fikri de Stoadan gelmektedir. Stoa ahlknn slm ahlklarna etkisi konusunda henz esasl bir aratrma yaplmadndan baz yazarlarn her iki ahlk telakkisi arasndaki benzerlik veya paralellikten hareketle slm kelmclarnn, mutasavvf ve ahlklarnn birok grn Stoaya balama gayreti iinde olduu grlmektedir. Ancak hukuk gibi insanlarn ahlk anlaylar arasnda da her ada birtakm benzerliklerin bulunmas kanlmazdr; sz konusu olan insan ve insann mutluluu olduuna gre benzer grleri doal saymak gerekir. Bununla birlikte Yakb b. shak el-Kindnin el-le lidefil-azn adl rislesinde lm korkusundan kurtulmak iin ileri srd, bn Miskeveyh, Nasrddn-i Ts, Knalzde Ali Efendi gibi sonraki ahlklarn da tekrar ettii grle Roma Stoasnn nl filozofu Senecann grleri arasndaki benzerlik dikkat ekicidir. Kelmclarn kader anlayyla slm filozoflarnn ktlk kavramna getirdikleri yorumlar da bu cmleden saymak gerekir (Osman Emn, el-Felsefetr-Revyye, s. 283-304).

BBLYOGRAFYA

Yakb b. shak el-Kind, Felsef Risleler (trc. Mahmut Kaya), stanbul 2006, s. 235; Frb, Felsefe renmeden nce Bilinmesi Gereken Konular, slm Filozoflarndan Felsefe Metinleri (trc. Mahmut Kaya), stanbul 2003, s. 110; ehristn, elMilel (Kln), II, 117-119; bnl-Kft, brl-ulem (Lippert), s. 25; Karl Vorlander, Felsefe Tarihi (trc. Mehmed zzet), stanbul 1927, I, 183; Osman Emn, el-Felsefetr-Revyye, Kahire 1971, s. 128, 193-194, 280-304; a.mlf., erRevyye vel-slm, el-Meri, LVIII, Beyrut 1964, s. 397-420; Ali Sm en-Ner, Neetlfikril-felsef fil-slm, Kahire 1977, I, 171-179; Tevfk et-Tavl, Felsefetl-al neeth ve teavvrh, Kahire 1979, s. 106-115; Alfred Weber, Felsefe Tarihi (trc. H. Vehbi Eralp), stanbul 1991, s. 94; Eduard Zeller, Grek Felsefesi Tarihi (trc. Ahmet Aydoan), stanbul 2001, s. 259; D. Laertios, nl Filozoflarn Yaamlar ve retileri (trc. Candan entuna), stanbul 2003, s. 316-317, 331-332, 347. Mahmut Kaya

REVAN
Ermenistan Cumhuriyetinin bugn Erivan eklinde anlan baehri. Alagz dann gneydousunda denizden 1000 m. ykseklikte kurulmutur. Aras rmann sol taraftan ald bir kolu olan Zengi aynn kenarnda yer alr. Anadolu, ran ve Kafkasya arasnda nemli bir gei yolu tekil etmekte olup Erebuni, Erevan, Yerevan ve Hrastan olarak da anlr. Baz kaynaklarda adnn Arrndan tremi olabilecei belirtilirken bazsnda milttan nce 782de Urartularn kurduu Erebuni Kalesinin adna dayand ileri srlr. ehrin Ortaalara kadarki tarihi hakknda bilgi yoktur. Arrn blgesiyle Revann 20 km. gneydousunda kalan Divinden (Debl) bahseden, VII. yzyl ortalarnda mslmanlarn blgede gerekletirdikleri fetihlere yer veren klasik slm tarih ve corafya kaynaklarnda da herhangi bir bilgiye rastlanmaz. Dolaysyla burada sreklilik gsteren yerleimin XII-XIII. yzyllarda gereklemi olmas mmkndr. XIV. yzylda nfusun 15-20.000den fazla olmad tahmin edilir. Timurun Revan hkimiyeti altna almas ve Altn Orda ile mcadelesi srasnda ehir sszlanca Orta Asyadan buraya bata Emr Sad ynetiminde Sadlular olmak zere pek ok Trk boyu gelip yerleti. Sadlularn isknyla birlikte coraf zelliinin de rolyle buras Sadukuru diye adlandrld (Bournoutian, s. 2). Timurlularn ardndan Akkoyunlu ve Karakoyunlu idaresine giren Revan bir kltr merkezi haline geldi (EIr., VIII, 544). Daha sonra ehre irvanahlar, Grc prensleri ve Safevler hkim oldu. Safevler dneminde blgede Sadukuru beylerbeyilii kuruldu. Bu beylerbeyilik Mkyu, Sedereki, Nahcvan, Beyazt Kalesini, adil kabilesi vilyetini, Dmbeli / Dnbl (Dmbll) kabilesi vilyetini ve Magezberdi kapsamaktayd. Buray Ustaclu ve Kaar boylarnn beyleri ynetmekteydi. Bu arada 1441de Kilikyadan srlen Ermeni katogikoslar, Revan ehrine yakn Emiadzini (kilise) kendilerine ikametgh semilerdi (Hacieva, VII, 64). Revana ynelik Osmanl ilgisi XVI. yzyln ilk yllarnda balad. Yavuz Sultan Selim, aldran zaferinin (1514) ardndan Revan ehri yaknnda Sadukurunda konaklad ve Revan ehrini yamalad. Bu olaydan uzun bir sre sonra ehre gelen ah I. Tahmasb buray harap halde buldu. Van Beylerbeyi skender Paa 956da (1549) Revan tekrar yamalad. 961de (1554) Revana yeni bir saldr daha yapld. ran seferi srasnda 987de (1579) Lala Mustafa Paann kuvvetleri Revana ynelerek Safev Valisi Ustaclu Muhammedin yapt saldrya karlk verdi. Revan 991 Ramazan balarnda (Eyll 1583 ortalar) Osmanllar tarafndan kontrol altna alnd. ehri ele geiren Ferhad Paa, burada hemen Zengi aynn dou kysnda ahbandaki Tokmak Han kkn ortaya alarak bir kale yapmn balatt. Sekiz kuleli i kale ve krk kuleli d kale, 400 arn tutan surlarn yan sra bir kervansaray, bir cami ve bir hamam ina edilerek krk be gn iinde tamamland. Ayrca kaleye elli h topu konuldu, Revan beylerbeyiliine de Kars Valisi Deli Hzr Paa tayin edildi (Krzolu, Osmanllarn Kafkas-Ellerini Fethi, s. 338, 345-346). 998de (1590) yaplan tahrire gre Revanda alt mahallede bulunan 403 hnenin yirmi dokuzu mslmanlara aitti; 2000 dolayndaki ehir nfusu iinde mslmanlarn nisbeti % 7 idi. Revan blgesi yirmi yedi nahiyeye ayrlmt ve Revan kazasna bal ky says seksen dokuzdu (Babacan, sy. 1 [1995], s. 44-47). 1603te tekrar balayan Osmanl-Safev savalarndan Revan da etkilendi. ah I. Abbas yedi aylk

bir kuatmadan sonra kaleyi ele geirdi, fakat Osmanl kuvvetlerinin yaklamas zerine ehri tahrip ederek ahalisini g ettirdi ve geri ekildi. Ardndan burann kontroln salad (1013/1604). Osmanllar, 29 ban 1025te (11 Eyll 1616) Emirgne Hann savunduu Revan Kalesini kuattysa da elli be gn sonra muhasaray kaldrd. IV. Murad 1044te (1635) dorudan Revana yrd. 12-13 Safer 1045 (28-29 Temmuz 1635) tarihinde buray kuatt ve 8 Austosta teslim ald; bu fethin ansna Topkap Saraynda Revan Kkn yaptrd. Fakat ehir 1 Nisan 1636da yeniden Safevlerin eline geti. 1639da imzalanan Kasrrin Antlamas ile Osmanllar, Azerbaycan zerindeki iddialarndan vazgeince Revan Safevlerin elinde kald. Safevler, Revan blgesini yeni idar birimlere ayrd ve Sadukuru Revan Hanln oluturdu. Buray 1057de (1647) ziyaret eden Evliya elebi kaleyi, surlar, Ferhad Paa ve Tokmak Han tarafndan yaptrlan istihkmlar, kalenin Tebriz, Yayla ve Kpr kaplar yannda evgn Meydann kapsayan eski ehri tasvir ettikten sonra cami ve ar pazaryla Kpr banda Hanba, han ve hamam hakknda bilgi verir. Ona gre ehirde 3000 kale eri, 3000 han askeri, 7000 eyalet askeri bulunmaktadr. ehirdeki ev says 2060 kadardr (tahmin sivil nfus 10.000 kii). Yayla Kapsnn dndaki kesimine eski ehir denilir (Seyahatnme, II, 285). Revan 1655te gren J.-B. Tavernier buray rann en zengin ehirlerinden biri olarak anlatr, arazisinin bereketli olduunu ve evresinde pirin yetitirildiini syler. Kalenin kuzeybatsndaki varota (Revan mahallesi) tccarn ve zenaat ehlinin oturduunu, bu ksmda Ermenilerin drt kilisesinin bulunduunu yazar (Tavernier Seyahatnamesi, s. 73-77). Tavernierden on yl sonra J. Chardin, Revan byk bahe ve balaryla tasvir eder, ehrin yaklak 800 evden (4000 kii) ibaret olduunu ve kalede 2000 kiilik bir garnizonun mevcut bulunduunu bildirir. Ayrca ehrin ift duvarl, toplu, 200 adamn barnabilecei kk bir kalesinin olduunu, resmigeit ve gsterilerin yapld aalarla evrili bir meydann, ayrca dokuma rnlerinin satld altm dkknn bulunduunu belirtir. 1701de J. P. de Tournefort yine burann balar ve bahelerini anlatr, evlerin tek katl olup kerpiten yapldn, ehrin duvarlarnn baz yerlerde ift sur eklinde olduunu yazar; kale duvarlarnn yksek olup 2500 kiilik garnizon yannda 800 mslman evini de barndrdn ifade eder. ehirdeki han ve kervansaraylarn ehre ayr bir gzellik kattn belirtir (A Voyage in to the Levant, II, 255). XVIII. yzylda Revan, Kafkaslara doru yaylmaya balayan Ruslarn hedefi haline geldi. Rusyann Kafkaslara mdahalesi zerine Osmanllar 1724te aylk bir muhasara sonunda Revan aldlar. 1727deki anlamayla da burann Osmanl hkimiyetinde olduu kabul edildi. Fakat bar uzun srmedi. ah Tahmasb 1731 Martnda Revan kuattysa da alamad. kinci teebbsnde de Hekimolu Ali Paa karsnda baarsz oldu. 1732de imzalanan, ancak ksa sren anlama ile Revann Osmanl topra iinde kald tescil edildi. Fakat Ndir ahn randa idareyi ele almasyla durum deiti. Ndir ah, Arpaay savan kazandktan (Haziran 1735) sonra Gence ve Tiflisin yan sra Revan da ele geirdi. 1745te Yeen Mehmed Paa kumandasndaki Osmanl kuvvetleri Revann kuzeyinde yenilgiye uratld. Bu srada Pr Mahmud Han, Revan han tayin edilmiti; 1747de ldrlnce Mr Mehd mstakil bir Revan Hanl oluturdu. O tarihlerde hanln Krkbulak, Zengibazar, Garnibazar, Vedibasar, erur, Soran, Derek, Satl, Tala, Seyitliaa, Serdarbd, Gerni, Abran, Dereiek ve Gkeden oluan on be vilyeti vard. ehir giderek geliti; kale ii ksm ehir, Topba ve Demirbulak adl mahalleye ayrld. Ayrca sekiz cami ve yedi kervansaray mevcuttu. Han saray hari btn evler tek katlyd. ehirde ipek, renkli bez, kuma,

hububat, pirin, arap retilmekte ve bunlarn bir ksm da ihra edilmekteydi (Hacieva, VII, 65-67). Revan Han Mr Mehd topran geniletmek amacyla Urmiye Hanlna saldrarak baz blgelerini ele geirdi. 1749da Revan Hanl, Karaba hkimi Penah Ali Hann saldrsna urad ve Emiadzin yamaland. Bunun zerine hanlktaki Ermeniler Grclerden yardm istedi. Grc ordusu Mr Mehd Han 1751de yenince Revan hanlar Grclere baml hale geldi. Daha sonra, Revan Han Mr Mehdnin 1748de yendii Urmiye Han Feth Ali Afar bir zamanlar Ndir Hann hizmetinde olan zat Han ile anlat ve onu Revana kar gnderdi. Bunun zerine Ermeniler Grclerden tekrar yardm istedi, ancak bu defa II. Irakli yenildi. zat Han, Mr Mehdnin yerine Halil zbeyi tayin ettiyse de bu han tahttan indirildi ve yerine 1755te Hasan Ali Han tahta karld. Hasan Ali Han bu grevi drt yl yaptktan sonra yerine kardei Hseyin Ali Han geti. Bu arada II. Irakli 1756 ve 1769da hanla saldrd, buradaki hanlar kendine balad (a.g.e., VII, 66-67). Rusya ile Grc Krall arasnda 1783te Georgievsk Antlamasnn imzalanmasnn ardndan blgedeki Rus nfuzunun artmas zerine Osmanl Devleti hanlkla irtibat kurmaya balad. Buna karlk Revan Hanlndaki Ermeniler de Ruslardan yardm talep etti. Sonuta hanla tekrar mdahale eden II. Irakli kendi yanda Hseyin Hann olu Gulm Aliyi tahta geirdi. Blgeye gnderilen Osmanl temsilcisi Gulm Alinin II. Irakliye vergi vermesini engelledi. Ancak bu srada Gulm Alinin ldrlmesi zerine tahta annesi Grc olan Hseyin Hann olu Muhammed karld. Hanlktaki bu son gelimelerle Grc arlnn giderek artmas karsnda Osmanllar mdahale ederek hanla Hoylu Ahmed Hann kznn olu Ahmedi getirdi (a.g.e., VII, 68-69). 1795te Aa Muhammed Han kardei Ali Kuly 20.000 kiilik bir ordu ile Revana gnderdi ve buray ald. XIX. yzyl banda Kafkaslarda etkinliini arttrmaya alan Ruslarn siyas faaliyetleri Revan Hanln da etkiledi. Karaba hkimi brhim Handan korkan Revan Han Muhammed Han, Rusyadan yardm istedi. Tsitsiannov 1804te Revan Kalesini 7000 kii ve yirmi iki topla kuatt. Fakat ran ordusunun kale zerine geldiini duyunca geri ekildi. Bu arada Revanda Muhammed Hann sadakatinden phelenen ranllar onun yerine Hseyin Kuly geirdi. Rus kuatmasnn ardndan devam eden ran-Rus sava srasnda Ruslar, General Gudovi kumandasnda kaleyi 6000 kiilik bir birlik ve on iki topla 1808de ikinci defa muhasara altna aldlarsa da yine baarl olamadlar. Revan randa kald. Sava srasnda (1810) ve sonrasnda (1818) kaleyi ziyaret eden diplomat J. Morier, Revann ksmen tahrip olduunu ve Kale Camiinin depoya evrildiini belirtir; nfusun da (btn hanlk iin olsa gerek) 100.000i bulduunu ifade eder. Sava yeniden balaynca (1826) Ruslar, Paskievi kumandasndaki ilk Revan saldrsndan sonu alamamakla birlikte ikinci saldrda kaleyi ele geirdiler (13 Ekim 1827). Kaleyi almasndan dolay Paskievie Revan kontu unvan verildi. ubat 1828de yaplan Trkmenay Antlamas ile Revan Ruslarn hkimiyetine geti. Hemen ardndan arn 2 Nisan 1828 tarihli emriyle Nahcvan ve Revan hanlklar ilga edildi, Ordubd bu iki hanln topraklarna eklenerek Ermeni vilyeti oluturuldu. Blge 1840 ylna kadar bu adla anld. Revan Hanlnn Rus istilsna girmesinden nce burada 87.000 mslman yaarken Rus istilsndan sonra bu rakamdan 26.000 eksilme oldu (Bournoutian, s. 50). Ayrca yeni oluturulan Ermeni vilyetine hem Osmanl Devletin-den hem randan nemli sayda Ermeni g etti (Beydilli, XIII/17 [1988], s.

369 vd.). Bu arada yalnz Erzurumda yaayan 40-45.000 Ermeniden 25.000i Revana gitti, mslman halktan 4000i akn kii Revan terketti (Aslan, VII/38 [2001], s. 1020). Revann nfus yapsyla ilgili 1829-1832 yllarn kapsayan Rus saymlarna gre ehirde 7331 mslman, 3937 Ermeni bulunmaktayd. Daha sonra bu sayya randan gelen 1715 kii dahil olmutur. Toplam ehir nfusu 11.463 olup btn hanlktaki nfusun 49.875i mslman, 20.073 yerli Ermeni idi. Buna g ettirilen 45.200 kii de eklenirse hanln toplam nfusunun 115.148i bulduu ortaya kar. Rus istils srasnda ehirde mevcut 851 dkkndan 543 pazarda, 252si kervansaraylarda ve otuz ikisi kalede idi. ehirde sekiz cami, bunlara bal medreseler ve yedi kilise vard (EI2 [ng.], VIII, 488). Revan ehrini 1836-1838 yllarnda gezen Alman seyyah Karl Koch kalenin kerpi tuladan yapldn ve evresinin yarm saatlik mesafe olduunu, iinde vali kona ve iki cami bulunduunu, ancak bunlardan birinin Rus Ortodoks kilisesine dntrldn, dierinin de silh deposu haline getirildiini belirtir (Reise durch Russland, II, 401). arlk idaresinin Kafkasyay yeniden yaplandrma srecinde 1844te oluturulan Kafkasya Genel Valiliine Nahcvan ve Ordubd kazalaryla birlikte 1850de Revan vilyeti dahil edildi (Aslan, VII/38 [2001], s. 1023). 1868de Kafkaslarda yaplan yeni dzenlemeyle Revan vilyetinin Erivan, Gence, Gmr, Nahcvan, Yeni Beyazt, Derelgez ve Emiadzinden ibaret olduu grlr. Revan eyaletiyle ilgili daha sonraki yllara ait nfus istatistiklerine gre 1886da Revan merkezinin % 38,3 Ermeni, % 52,9u Trk idi. 1908 yl istatistiinde 79.157 Trk (% 58,7) ve 53.128 Ermeninin (% 39,22) yaad grlr. 1917de Trklerin says 93.544 (% 45,5), Ermenilerin says 106.933 (% 52) idi. Burada Revann merkezindeki mslman Trk nfusunun 1908-1917 yllar arasnda nemli bir d yaad dikkati eker. I. Dnya Savann dou cephesinde 1917 Rus htilliyle sona ermesinin ardndan Revan Ermenistana katld. Daha sonra dou blgesinde ilerleyen Osmanl kuvvetleri Revan zaptetti, ancak 1918 Hazirannda baehri Revan olan Ermenistan tand. Gmr Antlamas ile birlikte (2 Aralk 1920) Revanda yaayan Trklerin Anadoluya g etmelerine izin verildi. 13 Ekim 1921de imzalanan antlama ile Trkiye-Ermenistan snrlar belirlendi. Revan ayn yl oluturulan Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetinin baehri oldu. ehrin nfusu 1932de 100.000e ulat (bu nfus iinde Trklerin oran % 6,3t). Revan, Sovyetler Birlii dneminde kurulan niversite, enstit ve ktphanelerle bir kltr ehri grnm kazand. 1991 ylnda Rusyann dalmasndan sonra da ehir Ermenistan Cumhuriyetinin baehri olmaya devam etti. 2004 saymna gre Revann nfusu 1.088.300dr. ehir gnmzde kimya, makine, elektrik gereleri, dokuma ve gda sanayiinde nemli bir endstri merkezidir. Bugn ehirde tarih eser olarak Zengi aynn zerindeki ta kpr, Gkmescid, Serdar Camii ve Saraynn kalntlar mevcuttur.

BBLYOGRAFYA

Evliya elebi, Seyahatnme, II, 285; J.-B. Tavernier, Tavernier Seyahatnamesi (ed. Stefanos Yerasimos, trc. Teoman Tundoan), stanbul 2006, s. 73-77; J. P. de Tournefort, A Voyage in to the Levant, London 1818, II, 255-258; Hammer, GOR, IV, 88 vd.; V, 47, 59, 198-205; K. Koch, Reise durch Russland nach dem kaukasischen Isthmus in den Jahren 1836, 1837 und 1838, Stuttgart 1842, II,

399-401; Zinkeisen, Geschichte, III, 567-569; V, 583-669; 1801-1901 Utverjdenie Russkago Vladiestva na Kavkaze (ed. Potto), Tiflis 1901, XII, 229 vd., 254; P. Sykes, A History of Persia, London 1930, s. 292; Hasan-e Fas, History of Persia under Kjr Rule (trc. H. Buse), New YorkLondon 1972, s. 65-75, 107-112, 175-181; Osmanl-ran-Rus likilerine Ait ki Kaynak (trc. ve nr. H. D. Andreasyan), stanbul 1974, s. 33, 46-47; M. Fahrettin Krzolu, Osmanllarn Kafkas-Ellerini Fethi: 1451-1590, Ankara 1976, s. 83-99, 338, 344-346, 349; a.mlf., ravan/Revan Trkleri, TK, sy. 11 (1963), s. 35-36; M. Atkin, Russian and Iran: 1780-1828, Minnesota 1980, s. 12, 19-20; G. A. Bournoutian, The Khanate of Erevan under Qajar Rule, 17951828, Costa Mesa 1992, s. 1-8, 14, 25-26, 43-45, 50, 59; Bekir Ktkolu, Osmanl-ran Siys Mnsebetleri: 1578-1612, stanbul 1993, s. 246-270; V. A. Potto, Kavkazskaya Voyna, Stavropol 1993, III, 364-374, 407-440; J. F. Baddeley, Ruslarn Kafkasyay stilas ve eyh amil (trc. Sedat zden), stanbul 1995, s. 52-59, 81-93, 98, 175-183; Saide Hacieva, revan (Revan) Trk Hanl ve Osmanl Devleti ile likileri, Trkler (nr. Hasan Celal Gzel v.dr.), Ankara 2002, VII, 64-71; Mustafa Aydn, Byk Gcn atma Alan Kafkaslar, stanbul 2005, s. 26-30, 42, 75-77; Kemal Beydilli, 1828-1829 Osmal-Rus Savanda Dou Anadoludan Rusyaya Grlen Ermeniler, TTK Belgeler, XIII/17 (1988), s. 369 vd.; Hasan Babacan, 1590 Tarihinde Revann Sosyal ve Ekonomik Yaps, Sleyman Demirel niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Sosyal Bilimler Dergisi, sy. 1, Isparta 1995, s. 44-51; Yavuz Aslan, Rus stilasndan Sovyet Ermenistanna Erivan (Revan) Vilayetinin Demografik Yaps (1827-1922), Yeni Trkiye, VII/38, Ankara 2001, s. 1018-1026; Mirza Bala, Erivan, A, IV, 311-315; Erivan, BSE, LXIV, Moskva 1934, s. 588-591; Suraiya Faroqhi, Rewn, EI (ng.), VIII, 487-488; P. Ananian, Erivan, Dictionnaire dhistorie et de gographie ecclsiastiques, Paris 1963, XV, 720; Erivan Hanlg, Azerbaycan Sovet Ensiklopediyas, Bak 1980, IV, 79; Erich Kettenhofen, Erevan, EIr., VIII, 542-545; nyetullah Rz, revn, DMB, X, 692-693. Mustafa Aydn

REVAN KK
Topkap Saraynda XVII. yzyla ait bir kk. Sofa-i Hmyun denilen drdnc avluda ve Hrka-i Sadet Dairesinin kuzeydousunda yer alan kk IV. Murad tarafndan Revan seferi (1635) dnnde yaptrlmtr. Mimarnn kimlii kesin biimde bilinmemekte, Hasan Aa veya Kasm Aa olabilecei ileri srlmektedir. Kapsnn zerindeki talik Farsa kitbede dergh diye nitelendirilmesi dikkat ekicidir. Yap kk olarak ina edilmesine ramen sonraki dnemlerde farkl amalar iin de kullanlmtr. nceleri padiah sarklarnn sarlp muhafaza edildii kkte vezrizam padiaha telhis sunard. Ramazan aynn on ikinci gnnde Has Odallarn padiahn nezretinde Hrka-i Sadet Dairesin-den getirdikleri kutsal emanetler de burada ziyarete alr ve iki gece bekletildikten sonra geri gtrlrd. Patrona Halil ve ileri gelen adamlarnn bodurulduu mekn olan Revan Kk I. Mahmud dneminde (1730-1754) ktphaneye evrilmi ve zamanla Has Oda Ktphanesi adn almtr. Sekizgen planl yap eyvanl dzendedir. Duvarlar ift sra pencereli olup bunlardan alt sradakiler dikdrtgen, st sradakiler sivri kemerli aklklara sahiptir. Yapnn zerini rten 7,70 m. apndaki kasnaksz kubbenin eteine drt ynde birer pencere almtr. Kkn eyvanl plan emasndan dolay saaklar geni tutulmu, revaksz kuzeydou ve gneydou cephelerinde eyvanlarn d keleri arasndaki atklarla bu saaklar desteklenmitir. Saaklardaki halen mevcut ahap ubuklu kaplamalarn nceden nasl dzenlendii bilinmemektedir. Giriin sol yannda, iinde kk ile Hrka-i Sadet Dairesinin arasndaki saaa kmak iin yuvarlak bir merdiven bulunan kk bir mekn vardr. Revan Kknn Hrka-i Sadet Dairesinin revak nnde ina edilmi olmas tasarmnda etkin rol oynam ve bu durum plan emasna da yansmtr. Binalarn ilikisi revaklarnn birbirine balanmasyla saland iin kk kuzeybat ve gneybat revaklarnn gerisinde kalm, dolaysyla da dnk etkisi azalmtr. Simetriyi bozan hareketlerden yapda, kullanm rahatlnn uygulanan plan emasnn geleneksel biiminden daha fazla nemsendii anlalmaktadr. Kkn Lle Bahesi kotundaki bodrum kat gneydou cephesinde yer alan iki kapyla iki kk mekndan baheye almaktadr. Dar ve dardan k almayacak biimde dzenlenen bu meknlardan bina ile Hrka-i Sadet Dairesi arasndaki ksmn altna rastlayann, ayn zamanda padiahn kahve itii kkn kahve oca olmas muhtemeldir. Revan Kk, gneydou terasndaki drt burmal direk zerine oturtulmu ahap bir atdan oluan kameriyesiyle ayr bir grnme sahiptir. Kesme ta malzemeyle ina edilen kkn revaklar balklar mukarnasl stunlara bindirilmi, kap kemerinde almak olarak beyaz ve yeil, dier kemerlerde beyaz ve krmz talar kullanlmtr. D cephe zeminden alt pencerelerin st hizasna kadar renkli bordrlerle erevelenmi krmz, yeil ve ksmen siyah talarla, saaklarn altndaki kitbeli beyaz mermer bordre kadar yukars da mavi rengin hkim olduu inilerle kapldr. Sar cephelerde gze arpan yaklak 1 m. apndaki dairesel krmz ta levhalarn beyaz mermer levhalarn iine kakma yntemiyle yerletirilmi olmas Memlk mimarisindeki renkli ta sslemeleri hatrlatmaktadr. Kkn ii de kubbe seviyesine kadar tamamen ini kaplamadr. Eyvanlarn yan kenarlarndaki pencerelerin merkeze dnk taraflarnda gmme ini raflar, duvarlarda sedef, baa ve fildii kakmal ahap gmme dolaplar bulunmaktadr. Alt pencereler altgenlerle oluturulmu ebekeli, st pencereler revzenlidir. Eyvansz bat duvarna bakr zerine

altn kaplama davlumbazyla dikkat eken bir ocak yerletirilmitir. Kubbe ii sslemeleri Sultan Read dnemine aittir. Eyvan tavanlarndaki ilemeler ve ahap zeri Edirnekr sslemeler devrin sekin rneklerindendir. Tavanlardaki sonradan restore edilen altn yaldzl ve renkli zengin rm kompozisyonlar zamann tahribatna ramen orijinal biimleri bozulmadan gnmze ulamtr.

BBLYOGRAFYA

stiklal Bulut, Revan Kk (mezuniyet tezi, 1958), Ed. Fak. Sanat Tarihi blm; R. Ekrem Kou, Topkap Saray, stanbul, ts., s. 43; Sedad Hakk Eldem, Kkler ve Kasrlar, stanbul 1969, I, 287298; Hlya Tezcan, Kkler, stanbul 1978, s. 15-17; Gnkut Akn, Asya Merkezi Mekan Gelenei, Ankara 1990, s. 131; Nadide Sekin, Topkap Saraynn Biimlenmesine Hakim Olan Tasarm Gelenekleri zerine Bir Aratrma (doktora tezi, 1990), stanbul Teknik niversitesi Fen Bilimleri Enstits, s. 113; O. Grabar, The Architecture of Power: Palaces, Citadels and Fortifications, Architecture of the Islamic World (ed. G. Michell), Hong Kong 1991, s. 48-79; G. Goodwin, Key Monuments of Islamic Architecture (Turkey), a.e., s. 237-245; Hasan Frat Diker, Topkap Saraynda Revan ve Badat Kkleri (yksek lisans tezi, 2000), stanbul Teknik niversitesi Fen Bilimleri Enstits; a.mlf., Revadr Revan Kkne, Mimarist, IV/12, stanbul 2004, s. 21-24; Ahmet Vefa obanolu, Osmanlda Ba Mimarlar, Trk Dnyas Kltr Atlas: Osmanl Dnemi, stanbul 2002, IV, 287, 294-301; Abdurrahman eref, Topkap Saray- Hmayunu, TOEM, II/7 (1911), s. 395-421; Tahsin z, Tavanlarmz, Gzel Sanatlar, sy. 5, stanbul 1944, s. 35; smail Baykal, Topkap Saray Mzesi Kitaplklar, a.e., sy. 6 (1949), s. 75-84; Semavi Eyice, Mimar Kasm Hakknda, TTK Belleten, XLIII/172 (1979), s. 767-808; a.mlf., Revan Kk, DBst.A, VI, 319-320. Hasan Frat Diker

REVN
() (. 930/1523-24) Divan airi. Ad lyas c olup babasnn ismi Abdullahtr. nmt Defterindeki kaytlarda sipahi olu olduu belirtilmektedir (bk. bibl.). 953 tarihli stanbul Vakflar Tahrir Defterinde neredilen Revnye ait vakfiyelerin birinde babasnn Voynuk beyi adyla mehur olduu bildirilmektedir (Vakfiye, nr. 970, 1122). Bu iki kayt birletirildiinde Revnnin menei daha ak biimde ortaya kmaktadr. Btn tezkire yazarlar Edirneli olduunda ittifak eder. l Mustafa Efendinin naklettiine gre Revnyi mahlas olarak semesinde, Tunca nehri kysndaki baheler arasnda ikametinin ve bu rman tatl aknn kendisinde uyandrd duygularn etkisi olmutur (Knhl-Ahbrn Tezkire Ksm, s. 176). Kaynaklarda renimine ve hangi tarihte stanbula geldiine dair bir kayt bulunmamaktadr. Fakat Receb 890 ortalarnda (Temmuz-Austos 1485) dzenlenen eyh Vef Zviyesiyle ilgili bir hccette (er Siciller, Evkf- Hmyun Mahkemesi, nr. 102, s. 151a) bulunan ... ve arkan bi-mlki lyas Beg, e-ehr bi-Revn kaydna gre Revn bu tarihten nce, yani II. Bayezidin saltanatnn ilk yllarnda stanbula gelmi olmaldr. Seh Bey, Revnnin stanbula geldikten sonra saraya mensup airlerin (Tezkire, s. 220-221), Latf de saray evresindeki otuzu akn airin (Tezkiret-uar, s. 142) arasna girdiini belirtir. Ancak Sultan II. Bayezidin 909-917 (1503-1511) yllar arasnda verdii inmlarn kaydedildii nmt Defterinde Revnnin adna ilk defa 15 ban 910 (21 Ocak 1505) tarihinde rastlanmaktadr (s. 93), Revnnin muhtemelen 911-913 (1505-1507) yllar arasnda ya bir grevle stanbul dnda olduunu ya da herhangi bir vesile bulup padiaha kaside sunamadn gstermektedir. nmt Defterinde 914te (1508-1509) Revn ile ilgili kayt vardr. Bunlarn birincisinde (s. 275) ebn-i siphiyndan Revnnin bir kaside sunduu ve 2000 ake cize ald, dier iki kaytta ise (s. 315, 326) ramazan ve kurban bayramlar dolaysyla dnemin dier airleriyle birlikte kendisine nakl Bursa kumandan hilat verildii belirtilir. uar tezkirelerinde, Revnnin surre emini olarak Hicaza gittii, Haremeyn halk iin gnderilen parann datlmasnda usulszlk yaptna dair ikyetler zerine dnnde grevinden azledildii ve ulfesinin de kesildii nakledilir. Bu olayn zaman hakknda kaynaklarda farkl rivayetler vardr. l, Latf, k elebi ve Hasan elebi, Revnnin bu greve Yavuz Sultan Selim tarafndan tayin edildiini, Seh ise onun II. Bayezid devrinde Hicaza gittiini belirtir. nmt Defterindeki kaytlar bu konuya aklk getirdii gibi Revnnin grevlendirildii tarihi de ortaya koymaktadr. Birinci kaytta, 915 Recebinin banda (15 Ekim 1509) Mekkede yerlemi bulunan Mevln Bedreddine Revn vastasyla yollanan hediyeler saylmakta, 5 Receb 915 (19 Ekim 1509) tarihli ikinci kaytta onun Haremeyne gnderildii belirtilmektedir. 8 Receb 915 (22 Ekim 1509) tarihli son kaytta ise Revn ile birlikte Hasan adl bir kiinin gnderildii bildirilmekte, Mekke ve Medine halkndan kendilerine hediye yollanan kimselerin adlar verilmektedir (s. 353-355). Bu kaytlar Sehnin naklinin doru olduunu ortaya koymaktadr. Tezkirelerde Revnnin bu greviyle ilgili baz anekdotlar nakledildii gibi bu hadise dolaysyla yazlan hicivlerden rnekler verilir.

Revn, bu olaydan sonra Sultan Bayezidin gazabna uramaktan korktuu iin stanbuldan ayrlp o srada Trabzonda valilik yapan ehzade Selimin yanna giderek ona intisap etmitir. nmt Defterinde 915ten (1509) 917 (1511) ylnn sonuna kadar Revnye ait bir kaydn bulunmamas, tezkirelerin onun surre eminliinden sonra saltanat merkezinden uzaklat rivayetlerini dorulayan bir delil olarak deerlendirilebilir. Revn, Trabzonda nceleri ehzade Selimin ikram ve ihsanlarna mazhar olmusa da bir sre sonra ho karlanmayan baz davranlar yznden gzden dt, btn mal msadere edilerek ehzadenin sarayndan uzaklatrld. Arabistana gitmek iin ehri terkeden Revn, ehzadenin piman olup arkasndan adam gndermesi zerine Trabzona geri dnd ve eski itibarna tekrar kavutu. ehzade Selim tahta kmak zere 1512 ylnda stanbula geldiinde Revn de onunla birlikteydi. k elebinin Meyyedzde Abdi elebiden naklettiine gre air yaplan cls trenlerini at stnde byk bir cokuyla izlemitir (Meir-uar, s. 240b). l Mustafa Efendi ve Latfde yer alan bir rivayetten Revnnin Yavuz Sultan Selimin Msr seferine katld ihtimali ortaya kmaktaysa da dier kaynaklarn bu konuda herhangi bir ey sylememesi bu ihtimalin kuvvetli olmadn gstermektedir. k elebi, Revnnin Sultan Selimin clsundan sonra Matbah- mire ktiplii ve eminliinde bulunduunu nakleder. Bir sre sonra da Ayasofya ve Bursa kaplcalar mtevellilii grevlerini stlenmitir. Rivayete gre bu grevi srasnda Sarahanede Bozdoan Kemeri yanndaki mescidinin inaatna balam ve bu inaatn yanndan geen Sultan Selim mescidin kime ait olduunu sorduunda Ayasofya mtevellisi Revn elebiye ait olduu cevabn alnca, Ho Ayasofyasn, ho! Ylda bir mescid dourursun diyerek Ayasofya mtevelliliinin salad madd imknlara iaret etmitir. Revn, Kann Sultan Sleymann saltanatnn ilk yllarnda vefat etti. Btn tezkire mellifleri onun stanbulda lp kendi yaptrd mescidin hazresine defnedildiini belirtir. k elebi, Knalzde Hasan elebi ve l Mustafa Efendi vefat tarihi olarak 930 (1523-24) yln verir. Hasan elebi ayrca Bahrnin u tarih msran kaydeder: Cinandan yana cn att Revn (930) (Tezkire, I, 421). htifalci Ziy Bey, 1 Mart 1924te blgedeki dier baz mezarlarla birlikte Revnnin mezarn da dzenlediinde Bahrnin ktasnn yazl olduu Revnnin mezar tan da bulmutur (stanbul ve Boazii, II, 55-56). Abdlkadir Erdoann naklettiine gre Revnnin mezar ta yakn tarihlere kadar yerindeydi (Fatih Sultan Mehmed Devrinde, s. 36). Kaynaklar Revnnin ay irete mptel, daima mahmr u sermest bir kimse olduunu belirtir. Ancak Hasan elebi mrnn sonlarna doru tvbe ettiini nakleder (Tezkire, I, 421). Eserleri. Kaynaklarda Revnnin divanndan ve retnme adl mesnevisinden bahsedilir. Her ne kadar Seh, airin Hamse-i Rm adn verdii bir hamsesi olduunu sylerse de bunu tekil eden eserlerden retnme dnda hibirinin ismini vermez. 1. Divan. stanbul ktphanelerinde iki nshas mevcut olup her iki nsha da eksiktir. 929da (1523) istinsah edilen Millet Ktphanesindeki nshada (Ali Emr Efendi, Manzum, nr. 178) bir kaside bulunmasna karlk Yavuz Sultan Selime ithaf edilen Beyazt Devlet Ktphanesindeki nshada (nr. 5664) on drt kaside mevcuttur. Buna karlk Beyazt Devlet Ktphanesindeki nshada gazel says otuz dokuz, Millet Ktphanesindeki nshada 405tir. Baz iir mecmualarnda kasidelerin saysnn on drdn ok stnde oluu (mesel bk. Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3418deki Kasid-i Trkiyye) divann tam bir nshasnn gnmze ulamadn gstermektedir. ada olan tezkire yazarlar

Revnnin iirinden vgyle sz etmi, nazmnn selis ve sade, hayallerinin nazik olduunu, iirde kendine mahsus bir yol tuttuunu belirtmitir. Revn kendi devrinde ok tanndndan Latf, k elebi ve Hasan elebi, tezkirelerinde iirlerinden fazlaca rnek vermeye gerek grmemitir. Revnnin iir mecmualarndaki baz gazellerini Ali Nihad Tarlan neretmi (iir Mecmualarnda XVI ve XVII. Asr Divan iiri, fas. 4, stanbul 1949, s. 5-22), divan zerinde bir mezuniyet (Samiye nceolu, Revn Divan, Edisyon Kritik ve Transkripsiyonu, 1961, Edebiyat Fakltesi) ve bir yksek lisans tezi (Ziya Avar, Revnnin Hayat, Sanat, Eserleri ve 50 Gazelinin erhi, 1992, Yznc Yl niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi) yaplmtr. 2. retnme. Tezkirecilerin orijinal olduunu belirttii, Yavuz Sultan Selime sunulan bu eser 694 beyitten oluur (Canm, s. 111). Trnn Anadolu sahasnda yazlm ilk rnei kabul edilen retnme araptan, skden, kadehten, iki meclislerinden, sazlardan bahseder. Revn, eserin sonunda bu konulara tasavvuf anlamlar yklemeye alarak zellikle irete olan iptilsn perdelemeye gayret etmitir. retnme zerinde bir lisans (Mehmet nce, Revn, retnme, 1979, Atatrk niversitesi) ve yksek lisans (Eralp Alk, Revnnin retnmesi, 1986, Sosyal Bilimler Enstits; Rdvan Canm, Sknmeler ve Edirneli Revnnin retnmesi, 1987, Atatrk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; Muhittin elik, Revn, retnme: Dil zellikleri-Metin-Szlk, 1989, nn niversitesi Sosyal Bilimler Enstits) tezi hazrlanm, Rdvan Canm tarafndan yaplan alma neredilmitir (bk. bibl.).

BBLYOGRAFYA

nmt Defteri: Defteri Msveddt- nmt ve Tasaddukt ve Gayrihi, stanbul Belediyesi Atatrk Kitapl, Muallim Cevdet, nr. O. 71 (metinde gsterilen yerler); stanbul Vakflar Tahrir Defteri 953 (1546), Vakfiye, nr. 970, 1122; er Siciller, Evkf- Hmyun Mahkemesi, nr. 102, s. 151a (neri iin bk. smail E. Ernsal, eyh Vef ve Vakflar Hakknda Yeni Bir Belge, slm Aratrmalar Dergisi, sy. 1, stanbul 1997, s. 47-64); Seh, Tezkire (Kut), s. 220-223; k elebi, Meir-uar, s. 240a-241a; Latf, Tezkiret-uar ve tabsratn-nuzam (nr. Rdvan Canm), Ankara 2000, s. 142, 278-281, 296; Knhl-Ahbrn Tezkire Ksm (haz. Mustafa sen), Ankara 1994, s. 176-177; Knalzde, Tezkire, I, 419-423; Gibb, HOP, II, 317-346; Mehmed Ziy, stanbul ve Boazii, stanbul 1928, II, 55-56; Abdlkadir Erdoan, Fatih Sultan Mehmed Devrinde stanbulda Bir Trk Mtefekkiri: eyh Vefa, Hayat ve Eserleri, stanbul 1941, s. 36; Rdvan Canm, Trk Edebiyatnda Sknmeler ve retnme, Ankara 1998, s. 111; smail E. Ernsal, Trk Edebiyat Tarihine Kaynak Olarak Arivlerin Deeri, TM, XIX (1980), s. 215-216; a.mlf., Trk Edebiyat Tarihinin Ariv Kaynaklar: II. Byezid Devrine it Bir nmt Defteri, TED, sy. 10-11 (1981), s. 310, 320, 324, 326, 329; a.mlf., Trk Edebiyat Tarihinin Ariv Kaynaklar: XVI. Asr Divan irleriyle lgili Baz Ariv Kaytlar, MTAD, sy. 7 (1993), s. 256-258; Abdlkadir Karahan, Revn, A, IX, 717-719; W. Bjrkman - [Kathleen Burrill], Rewn, EI (ng.), VIII, 489-490. smail E. Ernsal

REVTB
(bk. NFLE; RIZIK; SNNET).

REV
() Kafiye dzeninde tekrarlanan son sahih harf (bk. KAFYE).

REVM
() Bir kraat ve tecvid terimi. Szlkte istemek anlamna gelen revm Kurn- Kerm tilvetinde kelime sonlarnda icra edilen vakf trlerinden birini ifade eder. Revmin harekeyi hafif bir sesle belli etmek; harekedeki sesi zayflatmak gibi tarifleri yaplmtr. Kraat limleri, revmin uygulanmas srasnda harekenin te bir sesle belli edilmesi gerektii kanaatindedir. Revmin iki zelliinden biri revm uygulanan harekenin hafif bir sesle belli edilmesi, dieri revmin kelime sonunda yaplmas ve vakf haline mahsus olmasdr. Revm kesre ve zammede icra edilir; blnemeyecek kadar zayf bir hareke olan fetha zerinde revm yaplmaz. Vasl halinde harfin sabit olan harekesinin vakf halinde hafif bir sesle de olsa belli edilmesinin dinleyenleri o harekenin ne olduu hakknda bilgilendirmek gibi bir faydas olduu ileri srlm, uygulamada hareke ksm de olsa sesle belirtildiinden grme zrllerin revmi iitebileceklerinden sz edilmi, Kuran tilvet edilirken okuyandan baka kimsenin bulunmad durumlarda revm yapmaya gerek olmad ifade edilmitir. Szlkte almak, armak anlamndaki pals kknden treyen ve revm ile ksm benzerlii bulunan ihtilsa harekeyi sratle telaffuz etmek mnas verilmi, ayrca harekeyi gizli ve hafif bir sesle belli etmek; harekenin ounu veya te ikisini telaffuz etmek gibi tarifler yaplmtr. htils uygulanma yeri ve miktar bakmndan u noktalarda revmden ayrlr: 1. Revm kelimenin son harfinde ve vakf halinde uygulanrken ihtils iin son harf snrlamas yoktur ve vasl halinde yaplr. 2. Revm yalnz kesre ve zammede yaplrken ihtils harekede de icra edilebilir. 3. Revmde harekenin az, ihtilsta te ikisi telaffuz edilir. Szlkte birine bir eyi koklatmak; kibirden dolay ba yukarda yrmek; bir eyden yz evirmek anlamlarndaki imm, vakf durumunda zammeyi sessiz olarak dudaklarla gstermek ve vakf sebebiyle meydana gelen sknu icra ettikten sonra zammeyi belirtmek zere dudaklar ileriye doru toplamak demektir. Maksat, zerinde vakfedilirken kelimenin skin hale gelen son harfinin harekesinin zamme olduunu belirtmek, tilvet edeni ayn zamanda bakmak suretiyle dinleyen ve mnay takip etmek isteyen kiiler, mesel iitme zrller iin kelimenin irabnn ne olduunu gstermektir. Fetha ve kesre ile rz harekede, harekesi zamme de olsa cemi mminde ve tens tsnda imam yaplmaz. gibi kelimelerde ilk harfin asl harekesine iaret etmek zere uygulanan bir imam ekli daha vardr ki bu kelimenin ilk harfinin harekesi zammeye, arkasndan gelen y harfi de vva doru iaret edilerek kelimenin asl yaps gsterilmeye allr. sznde (Ysuf 12/11) Eb Cafer el-Kr dndaki krat-i aere imamlar iin geerli olmak zere iki vecih vardr. Birincisi ilk nn harfini dierine idgam ederken birinci nnun tresine iaret etmek iin imam kuraln uygulamak, ikincisi ilk nn harfini ak ekilde (izhar) okurken ihtils etmektir. mam vechinin sebebi birinci nn harfinin aslnda zamme olan harekesini dudak hareketiyle gstermektir. Revm, ihtils, imam vb. kraat ve tecvid kurallarnn en doru biimde reniminin ancak Kurn- Kermi usulne uygun ekilde okuyan ve reten bir muallim

(fem-i muhsin) nnde mmkn olaca zellikle belirtilmelidir.

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, rvm, ls, mm md.leri; bn Mchid, Kitbs-Seba fil-rt (nr. evk Dayf), Kahire 1972, s. 154-155; Mekk b. Eb Tlib, el-Kef an vchil-rtis-seb (nr. Muhyiddin Ramazan), Beyrut 1404/1984, I, 122 vd.; Dn, et-Teysr (nr. O. Pretzl), stanbul 1930, s. 38, 59, 127; a.mlf., et-Tadd fil-itn vet-tecvd (nr. Gnim Kaddr Hamed), Badad 1407/1988, s. 97-99; Eb me, brzl-men min rzil-emn (nr. brhim Atve vaz), Kahire 1402/1982, s. 268-269; bnl-Cezer, en-Ner, II, 121, 126; a.mlf., et-Temhd f ilmit-tecvd (nr. Gnim Kaddr Hamed), Beyrut 1407/1986, s. 73; Syt, el-tn (Ebl-Fazl), I, 248-249. Fatih ollak

REVNAKOLU, Cemalettin Server


(1909-1968) stanbul tekkelerine ve tarikatlar tarihine dair aratrmalar ile tannan yazar. 27 Mart 1909da stanbulda dodu. Posta Telgraf Merkez Muhabere mdrlerinden Server Emin Beyin (stnba) oludur. stanbulun en eski muhtarlarndan olmas dolaysyla eyhl-muhtrn lakabyla tannan babas Mdfaa-i Hukuk Cemiyetinin ileri gelenlerindendi. Sarayda yetitiinden sarayl sultan, baz garip davranlar yznden deli sultan diye anlan annesi erkez asll erife Revnak Hanm, II. Abdlhamid dneminde sarayn hazinedar ustas idi. Cemalettin Server, Fethiye semtindeki andarl Kara Halil Paa Numune Mektebini bitirince (1924) Galatasaray Lisesine girdi. Burada Halit Fahri (Ozansoy), Hasan li (Ycel), Refet Avni, Fazl Ahmet (Ayka) ve smail Habipin (Sevk) rencisi oldu. Bir sre sonra okuldan ayrlp kendi kendini yetitirmeye alt. ocuk yalarndan itibaren smail Saib (Sencer), smail Fenni (Erturul), Elmall Muhammed Hamdi, mer Nasuhi (Bilmen), Ziya kn, M. erefettin (Yaltkaya), Kilisli Rifat (Bilge), mer Ferit (Kam), Hseyin Kzm Kadri, Ahmet Remzi Dede (Akyrek), Thirlmevlev, Hammzde Mehmed hsan, smail Fethi (sfendiyarolu), Hakk Tark (Us) ve Rfk Mell (Meri) gibi devrin nde gelen ahsiyetleriyle tanp kendilerinden istifade etti. alma hayatna gazetecilikle balayan Cemalettin Serverin, Shakespearenin Othello oyununu Trk sahnesinde ilk defa oynayan Othello Kmil Rzann sanatndan sz ettii ilk yazs 1929da Milliyet gazetesinde yaymland. Bu yllarda tiyatroyla ilgilenen Cemalettin nl aktr Naid ile birlikte Aynaroz Kadsnda sahneye kt. Eski Trk temaa sanatlar ve tiyatro tarihiyle ilgili birok yaz kaleme ald. Halkevlerinin sahneledii oyunlarda fahr rejisrlk yapt. Genlik yllarndan itibaren tasavvuf, tekke ve tarikatlar konusuna byk ilgi duyan Cemalettin Server, Trk Tarih Kurumu adna 1942de stanbul tekkelerinin hazrelerini dolamaya balad. 1952de stanbul Vilyeti Merkadlar Komisyonu yeliine seildi. Bunun yannda stanbul Belediyesi Mezarlklar Mdrlnde eski eserler, tarih ariv ve kitbeler uzman olarak alt. Grevi dolaysyla yzlerce kitbe derledi; bunlardan geni bir ariv oluturdu. almalar srasnda Hammzde Mehmed hsan ile Trk ve slm Eserleri Mzesi Mdr Abdlkadir Erdoan, Rfk Mell Meri, Eczac Halit Bey ve inasi Akbatudan yardm grd. stanbul Fetih Dernei yeliinde bulunan Revnakolu, stanbul niversitesi ktisat Fakltesi Gazetecilik Enstitsnde ilm mavirlik yapt. 23 Eyll 1968de vefat etti ve Edirnekap Mezarlna defnedildi. Uzun salar ve ok adal konumasyla tannan Revnakolunun tarikat eyalar ve kitaplarla dolu olan evi hi evlenmedii ve vrisi olmadndan lmnden sonra hara mezat satlm, tekkeler, tarikat db ve erknna dair belgelerle ehir tarihiyle ilgili belgelerden oluan arivi Abdlbaki Glpnarl ve Halil Cann gayretiyle Divan Edebiyat Mzesi (Galata Mevlevhnesi Mzesi) koleksiyonuna kazandrlmtr. Derghlar, fermanlar, eyhler, mezarlklar, camiler, ftvvetnmeler, airler, takvimler, edeb notlar, eitli iirler ve fotoraflardan meydana gelen arivinde A blmnde elli sekiz, B blmnde 255 dosya bulunmaktadr. Tarikatlar

ve tekkeler bata olmak zere eitli konularda gazete ve dergilerde ok sayda makale yaymlam, baz yazlarnda eyh Cemlullah ve Revnakullah takma adn kullanmtr. Ayn zamanda bir ehir tarihisi olan Revnakolu olduka ileri bir yata askerlik grevini yapt Erzuruma zel bir sevgi duymu, Hr Sz, Yeni Dou gazetelerinde, Erzurum Halkevi ve Tarih Yolunda Erzurum adl dergilerde ehrin tarihi, sosyal hayat ve folkloru zerine Erzumiyat imzasyla makaleler yazmtr. stanbul tarihiyle ilgili yazlar Tarih Yollarnda, stanbul ve stanbul Belediye Mecmuasnda yaymlanm, Belediye Mecmuasndaki yazlar Trkiye Turing Otomobil Kurumunun kard Belleten dergisinde toplu halde ayrca baslmtr (stanbul 1963, sy. 256-257). Eserleri. 1. Yemen llerinde Veysel Karan (stanbul 1959). eyh Cemlullah imzasyla yaymlanmtr. 2. Erzurumlu brhim Hakk ve Marifetnmesi (stanbul 1961). 3. Eski Sosyal Hayatmzda Tasavvuf ve Tarikat Kltr (stanbul 2003). eitli dergilerde kan yazlarndan derlenen eser dokuz blmden meydana gelmektedir. Kitabn ilk blmn, Revnakolunun aylk dergi olarak yaymlamay planlayp ancak iki say (Haziran-Temmuz 1966) karabildii Trk-slm Aleminde Tarikatlar Tarihi adl almas oluturur. Revnakolunun Serveti Fnn, Uyan, Yenign, Yeni Sabah, Haber, Kurn, Son Dakika, Son Telgraf gazeteleriyle Galatasaray, stanbul Belediye Mecmuas, Aylk Ansiklopedi, Tarih-Corafya Dnyas, Din-Tarih Dnyas, slm Mecmuas, Kzlay, Yeilay, Tarih Yll, Basn Yll, Tarih Konuuyor gibi sreli yaynlarda ok sayda makalesi kmtr.

BBLYOGRAFYA

Murad Uraz, Cemleddin Server ve Eseri (Cemleddin Server Revnakolu, Erzurumlu brhim Hakk ve Marifetnmesi iinde), stanbul 1961, s. XI-XIII; Erdem Ycel, Cemaleddin Server Revnakolunun Eyp almalar (1909-1968), Tarihi, Kltr ve Sanatyla Eypsultan Sempozyumu IV: Tebliler, stanbul 2000, s. 284-297; a.mlf., stad Cemaleddin Server Revnakolu, Tarih ve Edebiyat Mecmuas, sy. 7, stanbul 1978, s. 77-82; Nezih Uzel, Cemaleddin Server, Dnya Gazetesi, stanbul 26 Eyll 1968; Asm Snmez, Arkadam Cemaleddin Server Revnakolu, stanbul Belediye Mecmuas, sy. 61, stanbul 1968, s. 21; Necdet li, Revnakolu, Cemaleddin Server, DBst.A, VI, 321. Erdem Ycel

REVENYYE
() Byezd-i Ensrnin (. 980/1573) Afganistanda balatt tasavvuf-siyas hareket. Adn Byezd-i Ensrnin Pr-i Reven (aydnln pri) lakabndan almaktadr. Ancak Seyyid Ali Tirmiz, Ahund Dervze ve Molla Muhammed Asgarn ban ektii din muhalifler grubu ile Revenleri siyas bir tehdit olarak gren Bbrl tarihileri onu Pr-i Trk (karanln pri), taraftarlarn da Trkiyn diye adlandrmtr. Kendisini tefti eden Kbil Kads Kd Hana verdii cevapta veys olduunu, Hz. Peygamberin dorudan mnev terbiyesiyle kemale erdiini syleyen Byezd-i Ensrnin tasavvuf anlaynn merkezinde pr-i kmil ve vahdet-i vcd anlay vardr. Buna gre bir kimsenin seyr slkn gerekletirmesi ve vahdet-i vcda ermesi iin pr-i kmile tbi olmas zorunludur. Slikin seyr slkn sekiz mertebesini (eriat, tarikat, hakikat, mrifet, kurbet, vuslat, vahdet, sknet) gemesi iin daima zikr-i haf iinde olmas gerekir. Modern melliflerden Rzv, Byezd-i Ensrnin tasavvuf doktrinlerini gelitirirken smillerden, Hindu yogilerinden ve sflerin eserlerinden faydalandn belirtir. Reveniyyeyi Baht, Mehdev ve Noktav gibi din dnce geleneklerinin bir halkas olarak deerlendiren Trk Ahmed ise Byezd-i Ensrnin vahdet-i vcdu benimseme ve bunu sembolik ifadelere brndrmede Mevln Celleddn-i Rmnin Menevsinden etkilendii grndeyse de kaynaklarda onun asl hareket noktasnn smil dnce olduu vurgulanr. Byezd-i Ensrye tbi Ysufzyler kabilesinden bir hanmla evlenen ve onlar Revenlerden koparmak iin muhalif bir hareket balatan Kbrev eyhi Seyyid Ali Tirmiznin talebesi Ahund Dervzenin Tekiretl-ebrr vel-err bata olmak zere kaynaklarda Byezd-i Ensrye ve Revenlike ar eletiriler yneltilmitir. Ancak Dervzenin eletirileri din mahiyette olmaktan ok siyas niteliktedir. Reveniyye hareketi Byezd-i Ensrnin siyas ve tasavvuf faaliyetleri erevesinde Orakzy, Afrdler, Haliller, Mohmendzy, Gagyn ve Ysufzyler gibi Afgan kabileleri iinde nfuzunu arttrmtr. Blgenin kontroln salad iin Ekber ahn balangta Revenleri destekledii, ancak tahtna gz dikmeleri, Kuzeybat Afgan topraklarnda hkimiyetlerini arttrmalar, Hindistan ile Kbil arasndaki yollar kapatmalar ve Hayber Geidinde herkesten hara almaya balamalar yznden tedbir almak zorunda kald belirtilir. Revenlerin Hayber Geidinden aldklar harac arttrmalar zerine, nceleri Byezidin mridi olan Pever Valisi Mirza Muhammed Hakm, blgenin kumandan Masm Hana Byezd-i Ensrnin ve Revenlerin tutuklanmasn emretti. Masm Han ile Revenler arasnda uzun sren savalar srasnda Kalepande bir kye snan Byezd-i Ensrnin burada susuzluktan lmesinin ardndan yerine byk olu eyh mer geti. O da Afgan kabilelerinin en gls olan ve babasna katlp daha sonra ondan ayrlan Ysufzylerle yapt savata kardei Hayreddin ile birlikte hayatn kaybetti, en kk kardei Celleddin esir alnd. Ekber ah 989da (1581) kendisine snan Celleddinin hayatn balad. Celleddin bir sre sonra Lahordan Tiraha kap kendisini Afganistan hkmdar iln etti. Afgan kabilelerine kendisini takip etmeleri ve Bbrllere kar savamalar arsnda bulundu. Celleddini izleyen Revenler, Hindistan-Kbil arasndaki yollar kapatp Hayber Geidinde kontrol ele alarak

Bbrllerin blgedeki iktidarn zayflatmaya altlar. Revenlerin, Ekber ahn sarayna snmak iin Agraya gitmekte olan Mirza hruhun ve Mirza Muhammed Hakmin oullarnn geiini engellemeleri zerine Ekber ah, 994te (1586) Raja Man Singh kumandasnda asker bir harekt balatt. Tiraha ynelen Man Singh, Ekber ahn gnderdii yardmc kuvvetlere ramen Revenler karsnda ar kayplar verdi. Ekber ah, bu olayn ardndan yeni bir ordu hazrlanmasn emretti. Raja Todar Mal ve Prens Murad kumandasndaki byk bir ordu Hayber Geidi blgesinde 25.000 Revenyi katletti. Celleddin Kfiristana kamak zorunda kald. Bu dnemde Revenlerin bana Vahdet Ali geti. Ekber ahn kumandanlar Zain Han ile saf Han, Kanshal Kalesini ele geiren Vahdet Alinin zerine yryp 400 Revenyi ldrdler, 7000 kiiyi de esir aldlar. Esirlerin arasnda Vahdet Ali, Celleddinin ei ve ocuklar da vard. 1599da Gazneyi ele geiren Celleddin Kbile dnerken Hazrelilerin saldrs sonucu ldrld, cesedi paralanp ba Ekber aha gtrld. Celleddinin yerine geen eyh merin olu Ahad Dd (Ahad, Ahdd) 1020de (1611) Vali Han Davrann Ningnaharda bulunmasn frsat bilerek Kbili igal etti; ancak Kbili savunmakla grevli kumandan Muizzlmlk ehri geri ald. Ahad Dd daha sonra Kohat ve Tiraha hcum edip birok ky ele geirdi. Kaybettii itibar kazanmak zere harekete geen Han Davran yaklak 1500 Revenyi katletti. Kandehara snmak zorunda kalan Ahad Dd, Nawaghar Kalesini muhasara eden Ahsenullah Zafer Han tarafndan ldrld (1034/1624-25). Ahad Dddan sonra on yalarndaki olu Abdlkdir, Revenlerin lideri oldu. Tirahta Orakzy ve Afrd kabilelerinin desteiyle byk bir ordu hazrlayarak Bangee giren Abdlkdir, Hankda mevzilenen Cell Hana ar kayplar verdirdi. Ardndan Hayber Geidinden Kbile ulamak isteyen Zafer Han yendi, daha sonra Pevere hcum etti. Bu gelimeler zerine ah Cihan, Pever kumandan Said Han byk bir orduyla Revenler zerine gnderdi. Yaplan savata Revenler bozguna urad. Bu olayn ardndan iki gruba ayrlan Revenlerin bir ksm Abdlkdire, bir ksm Celleddinin olu Kerm Dda tbi oldular. Abdlkdir bir sre sonra ah Cihana snd ve 1044te (1634-35) Peverde ld. Yerine geen Kerm Dd, Celller tarafndan tutuklanp Said Hann adamlarna teslim edildi. Kerm Ddn 1048de (1638-39) idam edilmesi zerine Revenlerin asker ve siyas faaliyetleri sona ermi oldu. Revenlerin bir ksm, daha nce Hindistana g edip Bbrl hizmetine giren Ahad Dd soyundan Rid Hana snd ve burada tarikat daha zgrce srdrme imkn buldu. 1812de Revenlere dair bir makale yazan J. Leyden, Peverde Revenlerin mevcut olduunu ve geceleri gizlice Bayezidin Petuca iirleri eliinde raks ve msiki meclisleri tertip ettiklerini kaydeder. Afgan tarihisi H. G. Raverty de Karlanr Afganlarnn Bangete Reveniyyeyi gnmze kadar srdrdklerini ve iler tarafndan Rfizlikle sulandklarn syler. Reveniyye tarikat, Seyyid Ahmed ehdin (. 1831) modernist faaliyetleri sonucunda kaybolmaya yz tuttu (Rizv, VI [1966], s. 86). Bugn tarikatn esaslar, Bayezidin soyundan gelen mensuplaryla Pakistann Kohat ve Tirah blgelerinde yaayan Patanlarn bazlarnca uygulanmaktadr.

BBLYOGRAFYA

D. Ibbetson v.dr., A Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province, Lahore 1978, III, 335-338; Tariq Ahmed, Religio-Political Ferment in the North West Frontier During the Mughal Period: The Raushaniya Movement, New Delhi 1982; Mbed Keyhsrevi sfendiyr, Debistn- Mehib (nr. Rahm Rzzde-i Melik), Tahran 1362 h., I, 279-286; T. Charan Rastogi, Muslim World Islam Breaks Fresh Ground, New Delhi 1986, s. 132; S. Andreyev, Sufi Illuminati: The Rawshani Movement in Muslim Mysticism, Society and Politics, London 2005; J. Leyden, On The Rosheniah Sect, and its Founder Bayezid Ansari, Asiatic Researches, XI, London 1810, s. 363-428; Dharma Bhanu, The Raushania Movement and the Mughals, IC, XXVI/2 (1952), s. 57-67; S. A. A. Rizvi, Rawshaniyya Movement I-II, Abr Nahrain, VI, Leiden 1965-66, s. 63-91; VII (1967-68), s. 62-98; D. S. Margoliouth, Reveniye, A, IX, 719-720; a.mlf. - [C. E. Bosworth], Rawaniyya, EI (ng.), VIII, 468-469; H. Kmil Ylmaz, Byezd-i Ensr, DA, V, 241-242. Semih Ceyhan

REVUE des ETUDES ISLAMIQUES


(bk. REVUE du MONDE MUSULMAN).

REVUE du MONDE MUSULMAN


Fransz arkiyat dergisi. Kasm 1906da Pariste yaymlanmaya balayan Revue du monde musulman (RMM) 1926 ylna kadar dzenli biimde altm alt cilt km, 1927de Revue des tudes islamiques (REI) adn alarak yaymn kesintilerle srdrmtr. Eski bir subay olan ve Afrikada birok grevde bulunduktan sonra 1904te Tanca ehrinde Mission Scientifique au Maroc adl bir aratrma merkezi kuran Alfred le Chatelierin sahibi ve yaz ileri mdr olduu derginin amac slm dnyas hakknda yaplan tarih, sosyolojik ve kltrel almalar, seyahat notlarn, nemli belgeleri Franszcaya evirip yaymlamakt. Ayn zamanda Paristeki Collge de Francea bal Mslman Sosyolojisi Blmnn kurucusu ve yneticisi olan Alfred le Chatelier, ilk saysndan itibaren dergide Kuzey Afrika tarikatlarndan Rusya ve Filipin mslmanlarna kadar geni bir alanda makaleler yaymlad. 1911 ylnda kan 17. saydan itibaren L. Bouvat, Antoine Cabaton, H. Cordier, O. Houdas, Clment Huart, Louis Massignon, J. Vinson ve A. Visireden oluan bir idare heyeti grevlendirildi. slm dnyasyla ilgili farkl alanlarda uzmanlaan isimler kaleme aldklar almalarla dergiye nemli katklarda bulundular. 1918-1919 yllar iin mterek kan 36. saydan itibaren Louis Massignon derginin mdr oldu ve idare heyetinin ad teknik konsey olarak deitirildi. Derginin yaym I. Dnya Sava esnasnda yavaladysa da 1920den itibaren yeniden hzlanarak bir yl iinde be say kabilecek duruma geldi. dare heyetinin nde gelen isimlerinden L. Bouvat, slm dnyasndaki basn taramakta ve ulaabildii yaynlar tantrken muhtevalar konusunda hazrlad raporu her cildin sonunda eklemekteydi. Dergiye ulaan kitap ve mecmualarn genie tantld Livres et documents, slm dnyasyla ilgili son gelimeler hakknda nemli bilgi notlar ile belgelerin yaymland Notes et documents ve gncel konularla ilgili haberleri zet halinde veren Faits divers balkl yazlar da genelde onun imzasyla kmaktayd. Revue du monde musulmanda slm dnyasndaki eitim faaliyetlerine geni yer verilmi, zellikle Msr ve Hindistandaki geleneksel slm eitim kurumlar hakknda makaleler yaymlanmtr. Germain Martinin Luniversit gyptienne (XIII/5, s. 1-29), Louis Massignonun Lhistoire des doctrines philosophiques arabes luniversit du Caire (XXI, 149-157), D. Menantn A propos de luniversit musulmane dAligarh (XXI, 268-289), Paul Martynin La mdersa de Saint-Louis (XXVIII, 1-107), R. Majerczakin Notes sur lenseignement dans la Russie musulmane avant la rvolution (XXXIV, 179-246) adl makaleleri bunlar arasnda zikredilebilir. Osmanl Devletine dair makale ve dier yazlar arasnda Clment Huartn (Lannuaire officiel ottoman, IV/2, s. 369398; Lancien rgime dans lEmpire ottoman, VII/3, s. 281-286) ve Jean Denynin (Ladoption du calendrier grgorien en Turquie, XLIII, 46-53; Zia Goek Alp, LXI, 1-42) almalarnn ne kt grlmektedir. Hint ve Malay mslmanlaryla ilgili makalelerin nemli bir ksm ise Antoine Cabatona aittir. Yazarlarnn byk bir ksmn Fransz arkiyatlarn ve ksmen smrgelerde grev yapanlarn oluturduu Revue du monde musulmanda zaman zaman mslman yazarlarn da makaleleri yaymlanmtr. Bunlar arasnda Osmanl vatanda olanlar da vardr. lIslam en Bosnie et

Herzgovine balkl ilk makalesinde (II/7, s. 299-309) mz Mahfoz takma adn kullanan, daha sonra Mohammed Djinguiz ismiyle yazmaya devam eden mellif son dnem Hariciye nzrlarndan Ahmed Tevfik Paann olu smil Hakk Beydir ve Les tittres en Turquie (III/10, s. 244-258), lIslam en Australie et en Polonsie (IV/2, s. 75-85), lIslam en Bulgarie et dans la Roumanie (V/7, s. 482-499) balkl makaleler ona aittir. Dergide zellikle siyas konularda makale kaleme alanlarn takma ad kullandklar, hatta Osmanllarn son dnemi hakknda makaleler yazan mellifin X. ksaltmasn tercih ettii grlmektedir. Les courants politiques dans la Turquie contemporaine (XXI, 158-221), Doctrines et programmes des partis politiques ottomanes (XXII, 151-164), Le panislamisme et le panturquisme (XXII, 179220), Les courants politiques dans le milieu musulman (XXV, 236-281) adl makaleler bu imzaya aittir. slm lkelerinde yaayan yahudi aznlklar konusundaki makalelerin tamamna yakn Mission Scientifique au Marocta alan Nahum Slouschz adl bir hahama aittir: Les juifs de Tripolitaine (II/5, s. 28-34), Les juifs en Afghanistan (IV/3, s. 502-511), Les juifs et le Judasme aux Indes (IV/4, s. 728-769). Slouschzun bata Trablusgarp ve Kuzey Afrika olmak zere farkl konularda da nemli makaleleri vardr: Les turcs et les indignes en Tripolitiane (I/3, s. 364-372), Le nouveau rgime turc en Tripoli (VI/9, s. 52-57). Fasla ilgili makaleler genelde E. Michaux-Bellaire imzasyla yaymlanmtr: Une tentative de restauration idrissite Fes (V/7, s. 393-423), lIslam et ltat marocain (VIII/7-8, s. 313-343). Fransann Bat Afrika smrgeleriyle ilgili makaleler bu blgede grevli smrge memurlarndan Paul Marty ve Maurice Delafossea, Malay blgesi mslmanlaryla ilgili makaleler ise genelde Hollandal arkiyat C. Snouck-Hurgronjea aittir. Avrupal arkiyatlardan ziyade Rus meslektalarndan daha ok yararlanan Alfred le Chatelier, dergide Rusya topraklarnda yaayan mslman toplumlarla ilgili ok sayda makaleye yer vermitir. brahimoffun Les troukmans, leurs steppes et leur droit coutimier (XIX/9, s. 124-143), Moulla Aminoffun Les progrs de linstruction chez les musulmans russes (IX/10, s. 247-263), J. Rebyin Lenseignement des langues orientales en Russie (XI/3, s. 357-380) adl makaleleri bunlara rnek gsterilebilir. Revue du monde musulmanda in mslmanlar hakknda da olduka geni makaleler yaymlanmtr. Bunlarn nemli bir ksm bu lkeye bir seyahat gerekletiren Olondenin aratrmasna dayanmaktadr. Dnyann farkl blgelerinde ve zellikle Avrupa, Afrika, Asyada aznlk olarak yaayan mslman toplumlarla ilgili ok sayda makalenin yer ald Revue du monde musulman deta ansiklopedik bir bilgi kayna zelliini tamaktadr. Derginin 1953 ylnda yaymlanan 53. says slm dnyasn lke lke anlatan bir yllk olarak hazrlanmtr. Derginin 1911 yl Kasm aynda kan 325 sayfalk 16. says slm dnyasnda yrtlen misyonerlik faaliyetlerine ayrlm ve bu faaliyetler La conqute du monde musulmane balyla bir fetih hareketi olarak takdim edilmitir. Sultan Readn cihd- ekber arsn reddettikleri iddia edilen Fransz smrgelerindeki mslman nderlerin Arapa kaleme aldklar mektuplar Franszca tercmeleriyle birlikte derginin 19. saysn oluturmutur (Les musulmans franais et la guerre, XXIX, 1-386). Fransz hkmeti, Afrikadaki smrgelerinden toplad mslman askerlerin I. Dnya Sava esnasnda Fransz ordusuna sadakatlerini ifade ettikleri mektuplarn dergiye vermi, bu mektuplardan oluan 33-34. say propaganda amacyla Tahiyyetl-alem / Le salut du drapeau st balyla yaymlanmtr (Tmoignages de loyalisme des musulmans franais, XXXIII-XXXIV,

1-147). Fransann yannda Almanya, spanya, Hollanda, talya ve Rusyann slm siyaseti de Revue du monde musulmann baz saylarnda kitap hacminde makalelerde ele alnmtr: C. SnouckHurgronje, Politique musulmane de la Hollande (XIV/3, s. 377-509); Antoine Cabaton, Lorientalisme musulman et lItalie moderne (XXVII, 1-53); Joseph Castagn, Le bolchovisme et lIslam (LI, 1-254; LII, 1-254); L. Bouvat, La politique de lEspagne en Afrique (V/8, s. 683691). Revue du monde musulmanda dnyann eitli lkelerindeki arkiyat kurumlar ve faaliyetleri hakknda dzenli olarak bilgiler verilmitir: Les tudes orientales Londres (IX/9, s. 156-157); Louis Massignon, Les tudes islamiques ltranger (XXXVI, 23-58); Andr Skaly, Les deux congrs musulmans de 1926 (LIV, 1-219). Derginin bir dier zellii, baz makalelerin iine konuyla ilgili ok sayda fotoraf ve Arapa orijinal yaz rneklerinin konulmasdr. Dergide yer alan btn yazarlar ve yazlaryla ilgili 1911 ve 1926 yllarnda iki indeks hazrlanmtr. 1927 ylndan itibaren yaymn Revue des tudes islamiques adyla srdren derginin adnn deimesinde 1918de mdr olan Louis Massignonun etkili olduu bilinmektedir. Altm iki ciltlik yayn hayat boyunca Paul Geuthnere ait Librarie Orientaliste ekibi tarafndan neredilen Revue des tudes islamiques balangta ylda drt say karken daha sonra iki sayya inmi, zaman zaman baz saylar bir arada yaymlanm, II. Dnya Sava sresince (1941-1946) kesintiye urayarak ciltleri birletirilmi, ardndan uzun mddet varln srdrm, 1998de baslan 1993-1994 yllarna ait ortak ciltten (LXI-LXII) sonra yaym durmutur. Danma ve redaksiyon kurullarnda Roger Arnaldez, Jacque Berque, Henry Corbin, Henri Mass, George M. Makdisi, Jean-Claude Vadet ve Gaston Wiet gibi tannm oryantalistlerin bulunduu dergi 1956dan itibaren Massignonun grevli olduu Collge de France bnyesindeki Mslman Sosyolojisi Blmnn sorumluluuna gemi, ayrca daha nce Ernest Lroux Yaynevi tarafndan yaymlanan dergi bundan byle Paul Geuthner Yaynevinin bir neri olarak kmaya balamtr. Uzun sre Massignonun ynetiminde yaymn srdren Revue des tudes islamiques, onun yalanmas zerine 1956dan itibaren M. Henri Laoust ile birlikte ortak bir editrlk mrifetiyle hazrlanm, Massignonun lmnden (1962) sonra Laoust tarafndan karlmtr. Laoust 1981de kan XLIX. ciltten itibaren yerini Dominique Sourdele brakmtr. Derginin ilk saylarnda daha ok mslman toplum ve kabileler, slm tarihi, slm kurumlar, Arap edebiyat ve yenilik hareketleri zerine makaleler yer alrken 1960lardan sonra Kuran aratrmalar, slm dncesi, kelm, slm hukuku, reddiyeler ve sfler hakkndaki yazlara arlk verilmi, 1980 sonrasnda slm medeniyeti ve sanatyla ilgili konular yannda tercmeler ne kmaya balamtr. Yazlar byk ounlukla Franszca kaleme alnmtr. Ndir olarak ngilizce makalelere de rastlanmakta, ayrca yazarlar arasnda baz Trkler ve Araplar yer almaktadr. Derginin baz saylar arkiyatlar iin htra veya armaan eklinde kmtr. Bu erevede LII. cilt (1984) Henri Laousta, LIII/1. cilt (1985) Michel Ecocharda, LIV. cilt (1986) Dominique Sourdele ithaf edilmitir. Her biri yaklak 150 sayfalk saylar halinde yaymlanan Revue des tudes islamiqueste Jean Deny, A. Visire, Paul Marty, Acille Skaly gibi eski yazarlarn yan sra yeni yetien arkiyatlarn makalelerine de yer verilmi, Trkiye ile ilgili makalelerin saysnda nemli bir art olmutur. Dergide btn yazlar kendi iinde bir tasnife tbi tutularak enqetes, mmoires ve chronique

balklar altnda yaymlanmtr. Bata Jean Deny gibi Trk dili uzmanlar yannda Trk akademisyenlerin de dergiye katkda bulunduu grlmektedir. Revue du monde musulmanda slm dnyasyla ilgili makaleler ska yer alm, Ezher bata olmak zere dier slm lkeleri eitim kurumlar da gndemde tutulmutur. Collge de Francen Mslman Sosyolojisi Blmndeki derslerden hareketle slm dnyasnn deien gndemleri, kadnn konumu, sanatkrlar, kyl ve iilerin sosyal durumu, sendikalar ve ehircilik gibi konularda makaleler yaymlanmtr. Revue des tudes islamiqueste slm konusunda uzmanlam akademisyenlerin makalelerinin Revue du monde musulmandakilere oranla daha fazla yer ald grlmektedir. Bunlarn banda derginin mdr Henri Laoustun Le rformisme orthodoxe des Salafiya et les caractres genreux de son orientation actuelle (VI/2 [1932], s. 175224), Comment dfinir le sunnisme et le chiisme (XLVII/1 [1979], s. 3-17) adl almalar zellikle zikredilebilir. Revue des tudes islamiquesin son dneminde akademik makalelere arlk verilmi, 1968 ylnda Nicoara Beldiceanu ve I. Beldiceanunun yayn konseyinde yer almasyla Osmanl tarihine daha fazla yer ayrlmtr. Nicoara Beldiceanunun la Moldavie ottomane la fin du XVe sicle et au dbut du XVIe sicle (XXXVII/2 [1969], s. 239-266), Bistra A. Cvetkovann Vie conomique de villes et ports balkaniques aux XVe et XVIe sicles (XXXVIII/2 [1970], s. 267-355), Bertold Spulerin La diplomatie europenne la sublime porte aux XVe et XVIIIe sicles (XXXIX/1 [1971], s. 3-28), Jean-Louis Bacqu-Grammontun Labolition du califat vue par la presse quotidienne de Paris en mars 1924 (L [1982], s. 207-248) adl makaleleri bunlardandr. Bu dnemde Trk akademisyenlerin almalarna da rastlanmaktadr. Bunlar arasnda Rahmi Hseyin nal (Monumets salguqides de Kemah [Anatolie orientale], XXXV [1967], s. 149-172), Nurhan Atasoy (Un manuscrit mamlk illustr du Sahnma, XXXVII/1 [1969], s. 151-158), Filiz Yeniehirliolu (Lvolution des programmes dcoratifs en cramique dans les monuments ottomans au cours du XVIe sicle, LIII/2 [1985], s. 243-276) anlabilir. Dergiyi akademik evrelerde belli bir saygnla kavuturan, makaleleri kadar nemli bir zellii de her biri on iki blmden oluan, slm dnyas hakknda yaymlanan kitap ve dergi tanmlarn ihtiva eden Asbtracta Islamica adl ksmdr. Derginin L. cildine kadar kan saylarnn indeksi mstakil bir say halinde yaymlanmtr (LV-LVII/2, 1986).

BBLYOGRAFYA

J. J. Waardenburg, lIslam dans le miroir de loccident, Paris 1961, s. 139; Cl. Huart, Les tudes islamiques en France au XIXme sicle, JA (1922) (ayr basm); L. Massignon, Avertissement, REI, II (1928), s. 207; H. Laoust, Louis Massignon (1883-1962), a.e., XXX/1 (1962), s. I-II; a.mlf., Les tudes islamiques dans le monde, a.e., XXXIII (1965), s. 185; D. Sourdel - J. SourdelThomine, Henri Laoust, 1905-1983, a.e., LII (1984), s. 3-12; Ahmed Bouanani, Pour une tude de la littrature populaire marocaine, Souffles, sy. 5, Rabat 1967, s. 34-39. Ahmet Kavas

REVVDLER
( ) Azerbaycann ve rann kuzeybatsnda IV. (X.) yzyl balar ile 463 (1071) yllar arasnda hkm sren bir hnedan. Azerbaycanda hkm sren Msfirlerin (Sellrler, Kengerler) hkimiyetinin zayflamasnn ardndan IV. (X.) yzyln balarnda Tebriz baehir olmak zere Azerbaycanda bir hnedan kuran Revvdler aslen Yemenli Arap kabilelerinden Ezde mensuptur. Revvd aireti, Abbs Halifesi Eb Cafer el-Mansr tarafndan 141 (758) ylnda Basradan alnarak Azerbaycana yerletirildi. Azerbaycan Valisi Yezd b. Htim el-Mhelleb, Revvd b. Msenn el-Ezdyi Tebriz civarnda gvenlii salamakla grevlendirdi. Daha sonra onun neslinden gelenler II-III. (VIII-IX.) yzyllarda Abbslerin Tebriz valisi olarak grev yaptlar. Eserini 232 (846-47) yl civarnda telif eden bn Hurdzbih, Muhammed b. Revvd el-Ezdnin bu srada Merga, Erdebil ve Tebrize hkim olduunu kaydetmektedir (el-Meslik vel-memlik, s. 119). Revvdler, IV. (X.) yzyldan itibaren Azerbaycanda Krt varlnn baskn hale gelmesiyle birlikte zellikle Hezebnlerle karm ve giderek Krtlemilerdir. Hnedan mensuplar arasnda Muhammed ve Ahmed gibi Arapa isimlerin bozulmu ekli olan Memln ve Ahmedil gibi isimlerin bulunmas bunu gstermektedir. Revvdlerden Muhammed b. Hseyin, Msfir emri Merzbn b. Muhammedin Bveyhlere yenilip tutsak edilmesinden istifade ederek 338-341 (949-952) yllarnda Tebrizin kuzeyindeki baz blgeleri ele geirdi. Olu Ebl-Heyc Hseyin 345te (956) Tebrize hkim oldu, ehri surlarla evirterek kendisine baehir yapt (350/961). Ebl-Heycnn Msfirlerden bamszln elde etme ve Azerbaycana hkim olma srecinin ayrntlar bilinmemektedir. I. brhim b. Merzbnn Azerbaycanda gcn kaybettii 355-373 (966-983) yllar arasnda muhtemelen 368 veya 369da (979 veya 980) bamszln kazanmtr. Ebl-Heyc I. Hseyin daha sonra Eb Dlef eeybnnin topraklarna saldrarak Duvni ele geirdi (377/987), Ermenilerden de o gne kadar denmemi vergileri talep etti. Ani Ermeni Kral II. Smbat onun isteklerini sratle yerine getirdi. Ermenilere kar yapt Vaspurakan seferi esnasnda len (378/988) Ebl-Heycnn ardndan tahta kan olu Memln ilk yllarnda eitli skntlarla karlat ve Eb Dlef e-eybnnin Duvni geri almasna engel olamad. 386da (996) isyan eden kardeini yendi. Mslman halk Grc ve Ermenilerin saldrlarndan korumaya alt. Bu amala Ermenistana iki defa sefer dzenledi. 388de (998) mttefik Ermeni ve Grc ordular karsnda ar bir hezimete urayan Memln 391de (1001) vefat etti. Yerine geen olu Eb Nasr Hseyinin (. 416/1025) dnemi hakknda kaynaklarda bilgi bulunmamaktadr. Kardei Eb Mansr Vehsdn dneminde blgeye ilk Ouz muhacereti balad. 420 (1029) ylnda blgeye gelen 2000 adrlk Ouz halk Vehsdnn ordusuna katld. Bu dnemde Vehsdnn yeeni ve Hezebn Krtlerinin lideri Ebl-Heyc b. Rebbddevlenin topraklar, dou snrlarnda mslmanlara kar baz baarlar kazanan Bizans ordular tarafndan igal edildi. 429da (1038) blgeye ikinci Ouz muhacereti gerekleti. Gebe Ouzlar, Ermenilere kar yaptklar saldrnn ardndan Hezebn Krtlerine hcum ettiler. Bunun zerine aralarnda dmanlk bulunan Ebl-Heyc b. Rebbddevle ile Vehsdn birleerek Ouzlarn zerine

yrdler; bir ksmn katledip bir ksmn Rey ve Hemedana srdler. Vehsdn 432de (1041) blgede kalan Ouz liderlerini bir ziyafet esnasnda ldrtt. Urmiyeye yerlemi olan Ouzlar bu olayn ardndan Musula g ettiler. Ertesi yl Reyden Seluklu brhim Yinal tarafndan srlerek blgeye gelen bir Ouz grubu Vehsdn tarafndan blgeden uzaklatrld. Vehsdn 434teki (1043) byk depremde zarar gren Tebrizi imar etti. 446da (1054) Azerbaycana gelen Seluklu Sultan Turul Beye itaatini arzeden mahall hkmdarlar arasnda Vehsdn da vard. Vehsdnn olu Eb Nasr Memln 451de (1059) Seluklulara ba kaldrd. Turul Bey Tebrizi muhasara ettiyse de baarl olamad (452/1060). Eb Nasr Memln, Badata giderek Azerbaycanda yaptklar tahribat sebebiyle Ouzlar halifeye ikyet etti; halife de Turul Beyden bu tahribat engellemesini istedi. 454te (1062) Azerbaycana dnen Turul Bey, Revvdleri itaat altna ald. Malazgirt Savandan (463/1071) sonra Eb Nasr Memlnn Tebriz hkimiyetine son verildii kaydedilmekte, Revvdlerin bu tarihten sonraki durumlar hakknda bilgi bulunmamaktadr. Vehsdnn torunu Ahmedl b. brhim (. 510/1116) bir sre Seluklu Sultan Muhammed Taparn Merga emirliini yapm, ldrlmesinin ardndan gulmlar onun adyla anlan bir hnedan kurmutur (bk. AHMEDLLER). Rivayete gre Eyybler de Revvd airetine mensuptur. Zambaur, Revvdleri Msfirlerin bir kolu olarak kabul eder (Manuel, s. 180).

BBLYOGRAFYA

Belzr, Fth (Fayda), s. 475; bn Hurdzbih, el-Meslik vel-memlik, s. 119; Urfal Mateos Vekyinmesi (952-1136) ve Papaz Grigorun Zeyli (1136-1162) (nr. ve trc. H. D. Andreasyan), Ankara 1987, s. 37-39, 65; bnl-Esr, el-Kmil, IX, 377-385, 437, 457, 598; Mstevf, Nzhetlulb (Strange), s. 75-76; V. Minorsky, Studies in Caucasian History, London 1953, s. 167-169; a.mlf., Merga, A, VII, 733; a.mlf. - [C. E. Bosworth], Tabrz, EI (ng.), X, 42; Ahmed-i Kesrev, ehriyrn- umnm, Tahran 2525 ., s. 164-225; W. Madelung, The Minor Dynasties of Northern Iran, CHIr., IV, 236-239; C. E. Bosworth, The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000-1217), a.e., V, 32-34; a.mlf., The New Islamic Dynasties, Edinburgh 1996, s. 150; a.mlf., Rawwdids or Ban Rawwd, EI (ng.), VIII, 469; Zambaur, Manuel, s. 180; Cl. Cahen, Trklerin Anadoluya lk Girii (trc. Yaar Ycel - Bahaeddin Yediyldz), Ankara 1988, s. 11, 13; R. Grousset, Balangcndan 1071e Ermenilerin Tarihi (trc. Sosi Dolanolu), stanbul 2005, s. 492, 498-499, 505, 513-516. Cengiz Tomar

REVZEN-i MENK
() Daha ok cami ve kiliselerde renkli camlardan oluturulmu sabit pencere, vitray (bk. CAM).

REY
() Gr, dnce, kyas, nasla dzenlenmemi er-amel bir meselede ortaya konan kanaat anlamlarnda bir terim. Szlkte gzle grmek yannda akl gzyle grmek, kalp gzyle grmek; bilmek, anlamak; dnmek, zannetmek gibi mnalar bulunan, ayrca grlen ey, dnlen ey, ahs kanaat, eilim gibi mnalara gelen rey kelimesi, din literatrde geni ve dar kapsaml kullanmlar olan bir terimdir (a.bk.). Ayn kkten treyen ryet gzle grmek, ry ise uykuda grmek demektir. Kurn- Kermde rey kelimesinin getii iki yetten baka (l-i mrn 3/13; Hd 11/27) 326 yerde ayn kkten gelen kelimeler yer alr. Bunlarn bazsnda yldz, gne, ate vb. madd bir cismin gzle grlmesinden, bazsnda rabbinin burhann grmek (Ysuf 12/24), rabbinin byk yetlerini grmek (en-Necm 53/18) gibi kalp / akl gzyle grmekten sz edilmektedir (M. F. Abdlbk, el-Mucem, rey md.). Hadislerde rey kelimesi oka getii gibi trevlerine de olduka sk rastlanmaktadr (Wensinck, el-Mucem, rey md.). Baz hadislerde rey terim anlamna yakn bir ierikte kullanlmtr (a.bk.). Geni anlamyla rey iin daha ok kalp / akl gzyle grme anlam dorultusunda olmak zere sonu itibariyle isabetli olan karsama (bn Frek, s. 148), sonutaki durumu karsama (EblVef bn Akl, I, 205) gibi tanmlar verilmitir (baka tanmlar iin bk. Eb Yal el-Ferr, I, 184185; Bc, s. 64-65; Kelvezn, I, 64; Ebl-Vef bn Akl, I, 205). Bunlar reyin bir akl yrtme mekanizmas olarak alglandn gstermektedir. Ebl-Beknn yer verdii istenilen sonuca ulatrmas umulan ncller zerinde dnme eklindeki tanm (el-Klliyyt, s. 355) yukardakilerin daha teknik hale getirilmi biimidir. Ayn mellifin zikrettii kiinin zt iki eyden birinin doruluunu kuvvetle muhtemel bulmas tanm ise (a.g.e., a.y.) reyin mahiyeti yannda epistemolojik deerine de iaret etmektedir. Fkh ve fkh usulndeki dar anlamyla rey zellikle vahiy / nas mukabilinde, fakat ona muhalefet anlam iermeyen ahs kanaati ifade eder. Hz. Peygamberin, Ben vahiy inmemi hususlarda aranzda reyimle hkm veriyorum sz (Eb Dvd, Akye, 7) reyin bu mnadaki kullanmnn ilk rneklerinden birini oluturur. Dier bir rnek, Bedir Gazvesinde ordughn kurulaca yeri Allahn emriyle mi yoksa rey ile mi belirlediini soran sahbye onun rey ile eklindeki cevabdr (bn Him, III, 167-168). Resl-i Ekremin, hkmn Kuran ve Snnette bulamad meselelerde neye gre hkm verecei eklindeki sorusuna, Reyimle ictihad ederim diye karlk veren Muz b. Cebelin bu cevab hakknda takdirkr bir ifade kullanmasyla (Eb Dvd, Akye, 11; Tirmiz, Akm, 3) ortaya kan ictihdr-rey tabiri, reyin ve zellikle ictihadn terim anlamna kavuma srecinde nemli bir aamay temsil eder. Bu kavramlama esasen reyin genel kabul gren ynne de iaret etmektedir. Nitekim rey ictihadnn daha sistematik hale getirilmesiyle birlikte ictihad kelimesi rey anlamn da ierecek biimde tek bana kullanlmaya balanmtr. lk dnem literatrnde grlen ictihdr-rey, ictihd bir-rey, bazan da rey ve ictihad eklindeki kullanmlar bu gei dneminin izlerini tar. Reyin saduyuyu temsil edip dil, ihtiyatl, yararl, pratik olann aratrlmas mahiyetinde olduunu gsteren tanmlar, rey taraftarlarn rey

kartlarnca nefsn arzu ve eilimlerine uymakla sulanmaktan kurtaramamtr. bn Hazmn insann burhana / kanta dayal olmakszn doru sand ey biimindeki rey tanmnda olduu gibi (el-km, I, 45) rey kartlarna ait tariflerin de daha ok kendi temel kabullerinin etkisi altnda yaplm olduu grlmektedir. bn Hazmn eserleri hari Snn literatrnde kyas ve rey ayr kavramlar olarak birbirine atfedildii gibi kyas kelimesi reyi aklamak iin de kullanlmaktadr. Buna karlk bn Hazm rey, kyas ve ictihad terimlerini birbirinden ayr deerlendirmekte titizlik gsterir. Ona gre kyas nassa, rey ise burhana / kanta dayanmad iin hibir ekilde er hkm kayna olamaz; ictihad ise bulunmas umulan yerlerde gerei arama yolunda btn gayretini harcama faaliyetidir (a.g.e., I, 44, 45). Reyin sahbe dneminde bir vka olarak varln kabul hususunda hemen btn ekoller arasnda tam bir mutabakat vardr; nk sahbenin reye bavurduu eitli uygulama rnekleriyle ve birok sahbden nakledilen, Ben bunu reyimle sylyorum gibi ifadelerle sabit grnmektedir (mesel bk. Msned, IV, 279; Drim, Feri, 26). Hatta mml-Haremeyn el-Cveyn sahbenin, tbinin ve daha sonra gelenlerin rey ile amel zerinde icm ettiklerini, onlarn fetva ve kaz kararlarnn onda dokuzunun yet ve hadislerin ak anlamlaryla ilgisinin bulunmayp sadece reye dayandn syler (el-Burhn, II, 768-771). Tartma, sahbenin reye bavurmu olmasnda deil bu vk-adan hareketle kyas ve ictihada intikal etmenin mmkn olup olamayaca noktasnda ortaya kmaktadr. Kyasa metodolojilerinde yer veren ekoller sahbenin reye bavurmu olmas vkasn kendileri iin bir dayanak haline getirirken reye hibir boyutuyla metodolojilerinde yer vermeyen a ve Zhir ekolleriyle bir ksm Mutezile sahbenin reye bavurmasn farkl ekilde yorumlamtr. a ve bir ksm Mutezile bata olmak zere rey kart ekol ve ahslarn, reyin ilk defa sahbe dneminde ortaya ktn zellikle vurgulamalar bir ynyle Hz. Peygamberin reye bavurmadn ima amac tar. Snn usulclerin ve Mutezilenin byk ounluu Resl-i Ekremin reye bavurduunu kabul ederken a, Zhirler ve bir ksm Mutezile bunu kabul etmez. bn Hazm, Reslullahn din konusunda sadece Allahtan geleni sylediini vurgulamakla birlikte dnya ilerinde reye bavurduunu kabul eder (ayrca bk. CTHAD). bn Hazmn, reyi ilk ihdas edenlerin Kfede Eb Hanfe, Basrada Osman el-Bett ve Medinede Rebatrrey olduu eklindeki iddias reyin sistematik biimde fetva ve yargda kullanlmasyla ilgili olduu iin daha nceki dnemlerde reyin varln kabul etmesiyle elimez. Reyin sahbe devrinde ortaya kp yaygn bir kullanm alanna sahip olduu genellikle kabul edilse de ekollerin sahbenin bu tutumu hakkndaki yaklamlar farkllk gsterir. Kyas taraftarlar kyas rey zerinden merulatrmaya ve temellendirmeye alrken kyas kartlar bunun geersizliini gsterme abas iindedir. Birok usul kitabnda kyas bahsinin giri ksmnda bu tartmalara yer verilmesi rey ile kyas arasndaki bu iliki sebebiyledir. Kyas kartlarndan Nazzmn dahil olduu bir grup Mutezile kelmcs reye bavurduklar iin sahbeyi ar ekilde eletirirken rey ve kyas kart olanlarn byk ounluu sahbenin bu uygulamasn onlarn dindeki konumlarn sarsmayacak biimde yorumlama yoluna gitmitir. Eletirisinin sahbeyi ktleme (tan) boyutuna varmas Nazzmn inancnn sorgulanmasna ve ar biimde itham edilmesine yol amtr. Bata Kd Abdlcebbr olmak zere konuya ilikin tartmalar derli toplu aktaran Mutezile kelmclarnn verdii bilgiler dikkate alndnda sahbe reyinin mahiyetiyle ilgili yorumlar yle zetlenebilir: Sulh ve tavassut, akl yolunu izleme, nassn kapal delletini ortaya karma, mezhep ve itikad, kyas ve ictihad.

Sulh ve tavassut yorumu sahbe reyinin balayc hkm verme anlamnda olmayp ihtilfa denleri bartrma, uzlatrma niteliinde olduunu belirtmektedir. lk dnem fkh usul eserlerinde yer alan bu gr Mutezileden Cafer b. Mbeire nisbet edilir. Sahbenin reye bavurduunu kabul etmekle birlikte bunun balayc hkm verme amac olmakszn daha dil ve ihtiyatl olana hkmetme mahiyetinde olduunu syleyen rey kartlyla nl bn Hazmn yaklamn da (Mlaau iblil-ys, s. 4) bu erevede grmek mmkndr. Sulh gr Snn mellifleri yannda Kd Abdlcebbr, Ebl-Hseyin el-Basr gibi kyas taraftar Mutezile usulcleri tarafndan eletirilir (Cesss, IV, 68-69; Kd Abdlcebbr, XVII, 298; Serahs, el-Ul, II, 134). Sahbe reyinin balayc bir hkm deil arabuluculuk ve uzlatrma niteliinde olduunu ne srenleri eletiren emsleimme es-Serahs, aksine sahbe reyinin ounun fetva ve balayc hkm nitelii tadn ne srer. Kd Abdlcebbr sahbe reyinin akl yolunu izleme mahiyetinde olduu grn de eletirirken sahbe arasnda tartlan konularn ounun akln hkm vermesine ak nitelikte olmadn ve karlatklar yeni meselelerin hkmlerini belirlemeye alrken sahbenin nakil yolundan gidenlerin usuln izlediini belirtmitir (el-Mun, XVII, 299). Birok sahbden nakledilen, Ben reyimle hkm veririm veya, Reyimle ictihad ederim szyle nassn kapal delletini ortaya karmann kastedildii ne srlmtr. Bu iddia reyi kyas ve ictihad olarak yorumlayanlarca eitli ekillerde eletirilmitir. Nassn gerek ak gerekse kapal anlamyla istidllin asla rey diye adlandrlamayacan savunanlarn temel gerekesi, -Muz b. Cebel hadisinden de anlalaca zere-ictihdr-rey tabirinin yet veya hadis nassyla dzenlenmi bir hkmn aranp bulunmas iin deil kyas gibi glib-i zanna gtren yollarla karlacak hkmler iin kullanlmasdr. Geni anlamyla rey kelimesinin, mevcut olan bir eyin aratrlmas deil ister din isterse dnya ileriyle ilgili olsun glib-i zanna gtren yollarla meselelere zm aranmas hakknda kullanlmas da bu eletiriyi destekleyen bir kant olarak zikredilir (Ebl-Hseyin el-Basr, el-Mutemed, II, 219, 222-223; a.mlf., erul-Umed, I, 337, 341-342). Sahbe reyinin mezhep ve itikad anlamnda olduunu ileri srenlerce bununla ne kastedildii hakknda farkl aklamalar yaplmtr. Bir izaha gre bu, belli bir rey / gr sahibinin kendi grnn hak olduuna kesin gzyle bakmas ve dier grlere kar kmas demektir. Dier bir aklama ise, Falan kii kaderci gre sahiptir (flnn yer el-cebr) gibi ifadelerden hareketle bunun zan deil kesin bilgiyle ulalm akaid alanyla ilgili kanaatleri belirtmek iin kullanlm olabilecei ynndedir. Ebl-Hseyin el-Basr, reyin itikad veya zann ierie sahip olabileceini ve buna nas ya da akl yrtme yoluyla ulalabileceini belirtir. Basrye gre akl yrtme yoluyla ulalan itikadn ve zann delil (emre) yoluyla ulalm zannn rey olarak isimlendirilmesinde tartma yoktur; nk flnn yer el-cebr gibi kullanmlar ok yaygndr. Ancak Basr, nas yoluyla oluan itikad ve zann grler iin rey tabirinin kullanlmasn ihtiyatla karlar (elMutemed, II, 220). i usulc erf el-Murtaz, reyin gerek zann gerekse kat delile dayanan grler iin kullanlabilecei noktasnda Kd Abdlcebbr ve Basr ile ayn kanaattedir. Bununla birlikte reyin zann delillerden ziyade kesin delillere dayanan kanaatler iin kullanldn ifade ederek sahbe reyinin de bu anlamda olabileceini, dolaysyla onlarn reye bavurmu olmasndan hareketle kyasn hccet oluunun kantlanamayacan syler (e-era, II, 197, 267-281). Kd Abdlcebbr, sahbe reyinin bir mezhep ve itikad olduunun tevtren sabit bulunduunu belirtirken bunun ictihada (zan ve emre) tbi bir kanaat nitelii tadn, onlarn bu tr kanaate dayanarak

hkm ve fetva verdiklerini, dolaysyla sahbe reyini baka trl yorumlamann mmkn olmadn savunur (el-Mun, XVII, 298). Kd Abdlcebbrn el-Umed adl eserine Basr tarafndan yaplan erhte ise sahbe reyinin mezhep ve itikad deil glib-i zanna dayal kyas ve ictihad anlamnda olduu kaydedilir (el-Mutemed, II, 216; erul-Umed, I, 345-346). Mezhep ve itikad tabirinin hem zann hem kat delillere dayanan grler iin kullanlmaya elverili olduu ynndeki aklamaya dayanlarak Mutezile usulclerinden nakledilen iki yaklam arasnda z ve sonu itibariyle bir eliki olmad sylenebilir. Sahbe reyinin kyas ve ictihad anlamna geldii, Snn mezheplerin tamam ve Mutezilenin Basra ekol bata olmak zere kyas benimseyen btn ekoller tarafndan kabul edilir. Sahbe reyinin kyas ierikli olduuna katlmakla birlikte rey ile fetva verme ve amel etmenin sahbenin zel konumlar sebebiyle onlara mahsus bir msaade sayan bir gr de vardr. Reyin kyas ve ictihad diye kabul edilmesi baz sahblerden genel olarak rey, zel olarak kyas aleyhinde nakledilen rivayetlerin tevilini kolaylatrmaktadr. Rey kartlar bu rivayetlerin bir ksmndan hareketle reyi bidat ve reycileri bidat ehli diye tanmlamaya alsalar bile (bn Abdlber enNemer, II, 1042, 1052) bu tr yorum ve deerlendirmelerin z kaldn sylemek mmkndr. nk fiilen kyas ve ictihada bavurduu sabit olan sahbenin rey kart szleriyle fiilen kullandklar kyas ve ictihad kastetmi olmalar dnlemeyeceine gre bunlarla reyin baz kullanm tarzlarn hedef aldklarn kabul etmek ve rey kart szlerini bu hakikatle elimeyecek biimde yorumlamak gerekir. Sahbeden nakledilen rey / kyas kart rivayetlerin ne anlama geldii konusunda eitli yorumlar yaplmtr. Mehur bir yoruma gre ktlenen rey ile yerinde yaplmayan kyas ve ictihad kastedilmektedir. Nassn mevcudiyetine ramen ictihad, rey ve ictihada ak olmayan konularda ictihad ve dorudan nasla dzenlenmi bir konuda nassa aykr bir sonuca gtren kyas bu kabildendir. Eletirilen rneklere bakldnda bununla daha ok snneti ilevsiz brakma sonucuna gtren reyin kastedildii grlr. Dier bir yoruma gre ise ktlenen, asldaki illetin ferde sabit olmad kyas anlamndaki reydir (Ebl-Hseyin el-Basr, erul-Umed, I, 353-354). Sened asndan yaplan eletiriler bir yana Hz. Peygambere isnad edilen rey / kyas kart rivayetler de hemen hemen ayn dorultuda yorumlanr (bn Abdlber enNemer, II, 1039, 1052). Belirtilen ihtimallerin yannda kyasn art niyetli kiilerce ktye kullanlabilecei ya da kyasla ulalan sonucun ahs gr olmaktan ziyade balayc bir nas gibi telakki edilebilecei endiesini dile getirmenin amaland da sylenebilir. Reye bavuran sahblerin ve mctehid imamlarn, Bu benim grmdr diyerek reyi kendilerine nisbet etme konusunda titizlik gstermeleri bu sonuncu endieyi bertaraf etmeye ynelik olmaldr. bn Kayyim el-Cevziyye hle-i eriyyeyi de ktlenen rey kapsamna dahil eder. Bu yaklam tarznn sonucunda rey vlen, kabul gren sahih rey, ktlenen / yerilen, reddedilen btl rey eklinde ikiye ayrlr. Deliller hiyerarisine uyularak yet ve hadisler vastasyla bir hkm bulunamadnda bavurulan rey sahih rey olarak kabul edilip nassa muhalif rey ve naslar aratrmadan veya anlamlar zerinde yeterince dnmeden dinde zan ve tahminle konumak btl rey kapsamnda grlr. Allah isim ve sfatlarndan soyutlama (tatl) gibi itikad konularla ilgili rey de btl reyin bir nc tr olarak gsterilir. Rey ile Amelin Hkm. Fkh sistemlerinde kyasa yer vermeyen a ve Zhirlerle Mutezileden baz kelmclar eitli gerekelerle reye bavurmann ciz olmadn savunurken drt mezhebin iinde bulunduu ounluk rey ile amel konusunda sahbe, tbin ve sonraki nesillerin icm

bulunduunu, bu icm karsnda baz sahblerden hd yolla nakledilen rey kart szlerin bir deerinin kalmayacan, reyin de kyas ve ictihaddan bamsz dnlemeyeceini belirtir. mml-Haremeyn el-Cveynnin fkhn onda dokuzunun rey olduu ve Pezdevnin fkhn rey olarak da isimlendirildii ynndeki tesbitleri reyin terim anlamyla kullanmnn daha ok fkh alanyla ilgili olduunu gsterir. Bu nokta dikkate alndnda reyin nassn lafz anlamn ifade etmek iin kullanlmad rahata sylenebilir. Nassn zhir anlamnn dil ynnden neye tekabl ettiinin belirlenmesinde reye bavurma mmkn olmakla beraber bu durumda da sonuta yine rey ile deil nas ile amel edilmi olmaktadr. Mesel annenin paynn te bir olduunu bildiren yet (en-Nis 4/11) koca ve ana-babann miras olduu durumla ilgili olarak yorumlanrken annenin paynn terekenin te biri mi yoksa koca hissesini aldktan sonra kalann te biri mi olduunu belirlemek iin reye bavurulmas byledir (Serahs, el-Ul, II, 121). Reyin naslarn lafz anlamyla deil bu anlamn uygulama alannn geniletilmesiyle ilgili olduu tesbiti bir ynyle ehl-i hads-ehl-i rey ayrmasn da aklar. Fkhn rey aracl ile naslarn lafz mnalarn ama boyutu iermesi kaba bir tasnifle lafz anlam yanllarnn ehl-i hads, lafz anlam rey yoluyla ap geniletmeye alanlarn ehl-i rey olarak isimlendirilmesine yol amtr. Anlam geniletme ileminde katlk ve sklk dereceleri tasnif ynnden nisb bir karkla sebep olmu, bir kii veya ekoln baz yazarlar tarafndan ehl-i hads kapsamnda gsterilirken bazlar tarafndan ehl-i rey kapsamnda gsterildii olmutur. Bu tasnif dikkate alndnda ehl-i reyin, er hkmlerin tesbitinde kyasa bavuranlarn tamamn iine alan bir tabir olmas gerekir. Ancak kyasn genel kabule mazhar olmas sebebiyle bu hususun ehl-i reyden saylmak iin ounlukla yeterli grlmedii, zellikle istihsan ve istislha bavuranlarn ehl-i reye dahil edilmeye alld grlmektedir (ayrca bk. EHL-i REY). Yakn anlamda kullanlan ashb- rey tabirinin ehl-i reyin e anlamls olduu sylenebilirse de literatrde yer alan baz ifadeler ashb- rey tabirinin yalnzca Eb Hanfe ve arkadalar iin kullanlm olabilecei ihtimalini gndeme getirmektedir. Mesel Ebl-Ysr el-Pezdev, Eb Hanfe ve ona tbi olan limlerin ashb- rey diye isimlendirildiini syleyerek bunu onlarn kalp / akl ile grme yani mrifet iinde ihtisas sahibi olmalarna balar (Kitbn fhi, s. 4; bu deerlendirmeye paralel bir tesbit iin bk. Goldziher, s. 10). Fahreddin erRznin daha ak bir ekilde ashb- hads tabirinin mnhasran finin, ashb- rey tabirinin ise Eb Hanfenin tbilerine ait olduu ynndeki vurgusu bu tesbiti destekler mahiyettedir (Menb, s. 392). Pezdev ve Fahreddin er-Rznin bu ifadelerinden yola karak ashb- rey tabirinin ehl-i reyden daha zel bir kullanm alanna sahip olduu ve ehl-i rey tabirinden daha sonra ortaya kt sylenebilir. Ancak iki tabirin e anlaml olarak kullanldn gsteren birok rnek bulunmaktadr. Pezdevnin, ashb- rey isimlendirmesini yergi eklinde alglayanlar olduunu belirttikten sonra gerekte onlarn kalpleri / akllar ile grmeye alan kimseler olmalar ynyle bu gzel ismi hak ettiklerini sylemesi, bu deyimin hi deilse belli bir dnemde kmseme hatta dlama amacyla kullanldn gsterir. Nitekim Fahreddin er-Rz de Pezdevye cevap verircesine ashb- hads lakabnn fazilet ve stnlklerini sayp dkmektedir (a.g.e., s. 392-409). Rey epistemolojik olarak ilim (yakn) deil galip zan mertebesindedir. Rey mekanizmalarndan biri olan kyasn ortaya kard sonu haber-i vhidin ulatrd bilgi gibi zan kategorisinde yer alr. Reyi ktleyen rivayetlerin ounda ktlenen reyin Kuran ve Snnetten elde edilen bilginin kart olarak kullanlmasna, onun dindeki konumunu belirleme yannda bir ynyle bilgi deerine de iaret etmektedir. zetle, rey ou zaman epistemolojik kategorilerden birine ulatran sreci veya bu srecin sonunda ulalan kanaati ifade ederken bazan da kesin bilginin (ilim) kart anlamnda bir

epistemolojik kategoriyi belirtmek zere kullanlr.

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, rey md.; Tcl-ars, rey md.; Msned, IV, 279; bn Him, es-Sretnnebeviyye (nr. Th Abdrraf Sad), Beyrut 1411, III, 167-168; Cesss, el-Ful fil-ul (nr. Uceyl Csim en-Neem), stanbul 1414/1994, IV, 68-69; bn Frek, el-udd fil-ul (nr. Muhammed es-Sleymn), Beyrut 1999, s. 148; Kd Abdlcebbr, el-Mun, XVII, 294-301; EblHseyin el-Basr, el-Mutemed (nr. Hall el-Meys), Beyrut 1983, II, 216-223; a.mlf., erul-Umed (nr. Abdlhamd b. Ali Eb Zneyd), Medine 1410, I, 337, 341-346, 353-354; erf el-Murtaz, e-era il uli-era (nr. Ebl-Ksm Grc), Tahran 1363 h., II, 197, 267-281; bn Hazm, el-km (nr. Ahmed M. kir), Beyrut 1403/1983, I, 25-59; a.mlf., Mlaau iblil-ys ver-rey vel-istisn vet-tald vet-tall (nr. Sad el-Efgn), Dmak 1379/1960, s. 4; Eb Yal el-Ferr, el-Udde f ulil-fh (nr. Ahmed b. Ali Seyr el-Mbrek), Riyad 1414/1993, I, 184-185; bn Abdlber enNemer, Cmiu beynil-ilm (nr. Ebl-Ebl ez-Zheyr), Riyad 1996, II, 1037-1086; Bc, Kitbl-udd filul (nr. Nezh Hammd), Beyrut 1392/1973, s. 64-65; mml-Haremeyn el-Cveyn, el-Burhn f ulil-fh (nr. Abdlazm ed-Db), Devha 1399, II, 743-781; Serahs, el-Mebs, XVI, 68; a.mlf., el-Ul (nr. Ebl-Vef el-Efgn), stanbul 1984, II, 107, 118-143; Ebl-Ysr el-Pezdev, Kitbn fhi marifetl-uceci-eriyye (nr. M. Bernand - E. Chaumont), Kahire 2003, s. 3, 4; Kelvezn, et-Temhd f ulil-fh (nr. Mfd M. Eb Ame), Cidde 1406/1985, I, 64; Ebl-Vef bn Akl, el-V f ulil-fh (nr. Abdullah b. Abdlmuhsin et-Trk), Beyrut 1420/1999, I, 205; Fahreddin er-Rz, Menbl-mm e-fi (nr. Ahmed Hicz es-Sekk), Kahire 1406/1986, s. 392-409; bn Kayyim el-Cevziyye, lml-muvan (nr. Th Abdrraf Sad), Kahire, ts. (Mektebetl-klliyytil-Ezheriyye), I, 47-86; Ebl-Bek, el-Klliyyt, stanbul 1287, s. 355; I. Goldziher, Zhirler (trc. Cihad Tun), Ankara 1982, s. 10; Feth ed-Dirn, el-Menhicl-uliyye fil-ictihd bir-rey fit-ter, Dmak 1405/1985, s. 3-20; Refk el-Acem, Mevsat mualahti ulil-fh indel-mslimn, Beyrut 1998, I, 728-730; Murteza Bedir, Fkh, Mezhep ve Snnet, stanbul 2004, s. 63-73; Jeanette Wakin - A. Zysow, Ray, EI Suppl. (ng.), s. 687-690. H. Yunus Apaydn

REY
() randa bir Ortaa ehri. Tahrann 7-8 km. gney-gneydousunda Elburz dalarnn kuzeyindeki ovaya doru uzanan kk bir knt zerinde kurulmutur. Orta Asyay Anadoluya balayan tarih pek yolu stnde bulunmas, ayrca kuzeydeki Mzendern blgesinden gelen birok yolun burada birletikten sonra lkenin baka taraflarna ynelmesi ehrin nemini ortaya koyar. Ad Avestada ve eski Pers kitbelerinde Ragh-Rag eklinde kaydedilen ehir Persler devrinde Media (Cibl) eyaletinin en nemli yerleim yerlerinden biriydi. Rey, son Ssn hkmdar III. Yezdicerdin Nihvend savanda (21/642) yenilgiye uramasndan iki ay sonra Urve b. Zeyd et-T kumandasndaki slm ordular tarafndan bar yoluyla ele geirildi. Halkn bir sre sonra anlamay bozmas zerine ehir Karaza b. Kb tarafndan yeniden ele geirildi (23/644). Fethin ardndan ehirde ortaya kan isyan Kfe Valisi Sad b. Eb Vakks bastrm (25/646), Arap hkimiyeti dier birok ran ehrinde olduu gibi Reyde de yava yava yerlemitir. Abbs Halifesi Mehd-Billh veliahtl dneminde Horasan valilii yapt srada (758-768) Reyde ikamet etti. Bu dnemde ehir Muhammediyye adyla yeniden ina edildi ve sikkelerde bu adla anld. ehrin etraf bir hendekle evrildi, yeni hkmet binalar ve byk bir cami yapld. Mehd-Billhn olu Hrnrred Reyde dodu. Rey, Abbs hilfetinin III. (IX.) yzyln ikinci yarsndan itibaren iyice zayflamasndan sonra mahall hkmdarlklarn rekabet alan haline geldi. Bu dnemde Taberistana hkim olan Zeydlerin nce Thirler, daha sonra Abbslerle giritikleri atmalarn ortasnda kald. Halife Mutazd-Billh, Reyi kontrol altnda tutmak amacyla valiliine olu Mktef-Billh tayin etti (281/894). ehir 289da (902) Smnlerden smil b. Ahmedin ve 304te (916) Scoullarnn hkimiyetine girdi. Bunu Deylemliler ile tekrar Smnlerin ksa sren hkimiyetleri takip etti. Ardndan Bveyhler yaklak bir asr boyunca Reyde hkimiyetlerini srdrdler. Ticar faaliyetlerin younlamas sonucu Rey IV. (X.) yzylda byk bir gelime gsterdi. ehrin bu dnemde gneybatda Badat istikametine alan Btkarh, kuzeybatda Kazvine alan Balsn, kuzeydouda Taberistana alan Khek, douda Horasana alan Him ve gneyde Kuma alan Sn olmak zere be byk kaps vard. Makdisye gre 1 fersah (6 km.), stahrye gre ise 1,5 fersah eninde ve boyunda bir alana yaylmt. Ayn yzyla ait bir baka corafya kitabnda Reyin dou slm ehirleri arasnda Badattan sonra geldii kaydedilmektedir (Corfy, vr. 280a-b). Rey Darphnesindeki youn sikke basm faaliyetleri de ehrin ulat ekonomik gc gstermektedir. Rey dier slm ehirleri gibi i kale, asl ehir ve d mahalleler olmak zere ksmdan oluuyordu. Halkn nemli bir ksm IV. (X.) yzylda d mahallelere tanmt. ehrin nemli pazarlar da burada kuruluyordu. Bu pazarlarn en by yakndan geen bir akarsudan dolay Rde adyla anlan, ierisinde kervansaraylarn da bulunduu umumi pazard. Tekstil ve seramikte nemli bir yeri olan ehirde retilen ticar mallar arasnda ipekli dokuma ile cill porselen tabaklar dikkat ekmekteydi. pek Badat ve Azerbaycana gnderiliyordu. Pamuk, nar ve zm Rey ve evresinde

yetitirilen nemli rnlerdir. Bu dnemde Rey halknn byk bir ksm Hanef ve fi mezhebine mensuptu; ehrin ulucamisinde bir gn Hanef, bir gn fi imam namaz kldryordu (Makdis, s. 391). Gazneli Mahmud, Bveyhlerin iyice g kaybettii bir dnemde Rey zerine yrd ve ciddi bir direnile karlamadan ehri ele geirdi (420/1029). Rey hkimi Mecdddevle olu Eb Dlef ile birlikte hapsedilmek zere Hindistana gnderildi. ehir Gazneli hkimiyeti srasnda bir sre ehzade Mesud tarafndan ynetildi. 425 (1034) ylnda Trkmenler ehri ele geirerek yamaladlar (Muhammed b. Hseyin el-Beyhak, s. 705-709; bnl-Esr, IX, 294-295). Rey, Gazneli hkimiyeti srasnda baz karklklara sahne oldu; felsefe ve astrolojiye dair kitaplar yakld, Karmatler ve Mutezile mensuplar takibata urad. Dandanakan Savandan ksa bir sre sonra Rey brhim Yinal kumandasndaki Seluklu kuvvetleri tarafndan zaptedildi (434/1042). Ardndan Reye gelen Turul Bey ehri Seluklu Devletinin merkezi yapt ve byk bir imar faaliyeti balatt. Bveyh sarayn tamir ettirip buraya yerleti. Turul Bey 8 Ramazan 455te (4 Eyll 1063) Rey yaknlarndaki yazlk saraynda vefat etti. ar Beyin olu Sleyman Bey, Turul Beyin vasiyeti uyarnca 16 Ramazan 455te (12 Eyll 1063) Reye gelerek Seluklu tahtna oturdu. Ancak ehir ksa bir sre sonra Seluklu hnedanndan Kutalmn tehdidine mruz kald ise de Alparslan tarafndan bertaraf edildi. Alparslan 30 Muharrem 456 (23 Ocak 1064) tarihinde Reye gelip Seluklu tahtna oturdu (bnl-Esr, X, 48-49). ehir Sultan Melikah devrinin balarna kadar Seluklu Devletine bakentlik yapt, daha sonra sfahan baehir oldu. Melikahn vefatnn ardndan ortaya kan taht kavgalar srasnda ehzade Berkyaruk sfahanda sultan iln edildi. Ancak Terken Hatun ve kardei Mahmudun ehre yaklamalar zerine Reye gtrld, burada ehrin reisi Eb Mslim ve Emir Erku gibi kumandanlar tarafndan sultan iln edildi (485/1092). ehir taht mcadeleleri srasnda birok defa el deitirdi. Rey, VI. (XII.) yzyln balarnda Elburz dalarnda stlenen smil faaliyetlerinden etkilendi. Ayn yzyln ikinci yarsndan itibaren dier birok Seluklu ehri gibi iddetli mezhep kavgalarna sahne oldu. Bu dnemde fi, Hanef ve iler arasnda kan anlamazlklar ehre byk zarar verdi. 582de (1186) ilerle Snnler arasnda meydana gelen atmalarda ok sayda insan hayatn kaybetti ve ehir harabeye dnd. VII. (XIII.) yzyln balarnda Reyden geen Ykt el-Hamev mezhep kavgalarnn ar bilanosunu vermektedir (Muceml-bldn, II/1, s. 893-894). VI. (XII.) yzyln ikinci yarsnda Rey Darphnesindeki sikke basm faaliyetlerinin durma noktasna gelmesi de (Zambaur, s. 129) Ykt el-Hamevnin ehirde hayatn kyle ilgili gzlemlerini dorular niteliktedir. Son Irak Seluklu hkmdar II. Turulun 590da (1194) Rey yaknlarnda Hrizmah Aleddin Teki tarafndan yenilgiye uratlarak katledilmesinin ardndan ehir Hrizmahlarn hkimiyetine girdi. VI. (XII.) yzyln sonlarnda iyice ke geen Rey 617 (1220) ve 621de (1224) Moollar tarafndan tahrip edilerek halk ldrld. Katliamlardan kurtulabilenler ehrin gneydousundaki Vermine g ettiler. Gzn Han zamannda (1295-1304) Rey yaknlarndaki Taberek Kalesi tamir edildi, ancak ehri yeniden canlandrmak mmkn olmad. lhanl Devletinin yklmasnn ardndan Rey ve evresi Toga Timurun hkimiyetine girdi. Blge 786 (1384) ylnda Timurun egemenliine

geti. Timurlu Hkmdar hruh 850de (1447) Rey yaknlarnda vefat etti. ehir bu dnemde tamamen harabe durumundayd. Safevler devrinden itibaren randa ann g kazanmasyla birlikte din-mezheb neme sahip olan ah Abdlazm ve Bb ehrbn trbelerinin civarnda yeni bir yerleim yeri kuruldu. Buras, Tahrann Kaarlar devrinde baehir olup genilemesinin ardndan ehrin d mahallelerinden biri haline geldi ve 1990l yllarn sonlarnda ina edilen Tahran metrosu ile baehre baland. Seluklu Sultan Turul Beyin trbesi olduuna inanlan Burc-i Turul Beg ile (Gnbed-i Turul Beg) ah Abdlazm ve Bb ehrbn trbeleri, ayrca Taberek Kalesinin harabeleri eski Rey ehrinden gnmze ulaan en nemli bidelerdir. Rey ehrine nisbetle Rz nisbesiyle anlan birok lim yetimitir. Eb Bekir er-Rz, Ahmed b. Muhammed er-Rz, EblFazl er-Rz, Fahreddin er-Rz, Muhammed b. Eb Bekir er-Rz, Kutbddin er-Rz bunlar arasnda saylabilir. Hassan es-Sabbh da Reyli olup baz kaynaklarda Rz nisbesiyle anlr.

BBLYOGRAFYA

Belzr, Fth (Fayda), s. 454-460, 462, 487, 635; Corfy, Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. Orient. Oct. Fol. nr. 3177, vr. 269a, 280a-b, 298a-299a; Yakb, Kitbl-Bldn (yet), s. 37, 43, 46, 49, 51-53, 63, 76, 80, 83; Makdis, Asent-tesm, s. 390-392; Gerdz, Zeynl-abr (nr. Abdlhay Habb), Tahran 1366 h., s. 175, 350, 527; Muhammed b. Hseyin el-Beyhak, Tr (nr. Ali Ekber Feyyz), Mehed 1350 h., s. 12, 16-32, 44-48, 54, 77, 91-102, 108-109, 161-176, 343345, 530-536, 700-709, 901-902; Semn, el-Ensb (nr. M. Emn Demec), Beyrut 1400/1980, VI, 41-43; Rvend, Rat-udr (nr. Muhammed kbl - Mcteb Mnov), Tahran 1364 h., bk. ndeks; Ykt, Muceml-bldn (nr. Fuat Sezgin), Frankfurt 1994, II/1, s. 892-901; IV/1, s. 430431; bnl-Esr, el-Kmil (trc. Abdlkerim zaydn), IX-XI, stanbul 1991, tr.yer.; Bndr, Zbdetn-Nusra (Burslan), bk. ndeks; Zekeriyy b. Muhammed el-Kazvn, rl-bild (nr. F. Wstenfeld), Gttingen 1848 (ed. Fuat Sezgin), Frankfurt 1994, s. 250-256; Cveyn, Trh-i Cihng (ztrk), bk. ndeks; Redddin Fazlullh- Hemedn, Cmiut-tevr (nr. Muhammed Ren - Mustafa Msev), Tahran 1373 h., I, 348-351, 401-402, 407, 434, 470, 510, 555-556; II, 987, 993, 1022, 1079, 1131-1138, 1233-1238, 1276-1277; Mstevf, Nzhetl-ulb (Strange), s. 47, 52-56, 141, 173, 194, 198, 220-222, 281; G. le Strange, The Lands of the Eastern Caliphate, Cambridge 1905, s. 214-218; George C. Miles, The Numismatic History of Rayy, New York 1938, tr.yer.; Hseyin Kermn, Rey-i Bstn, Tahran 1345-49 h., a.mlf., Naar be-Maleyi Rey, Ydnme-i rn-yi Minorsk (nr. Mcteb Mnov - rec Efr), Tahran 1348 h., s. 119127; E. von Zambaur, Die Mnzprgungen des Islams, Wiesbaden 1968, s. 129-131, 225-228; Sultan Berkyaruk Devri Seluklu Tarihi (485-498/1092-1104), stanbul 2001, s. 43, 45-50, 54-59, 67-68, 73, 77-80, 88; P. Schwarz, Iran im Mittelalter nach den arabischen Geographen (ed. Fuat Sezgin), Frankfurt 1993, s. 740-809; V. V. Barthold, Tekire-yi Corfy-yi Tr-yi rn (trc. Hamza Serddver), Tahran 1372 h., s. 147-154; Pervne Nktab, Rey der Zamn-i aber, Ydnme-yi aber (nr. Muhammed Ksmzde), Tahran 1369 h., s. 515-527; Abbas Kadiyn, Tr-i Rey, Tahran 1379 h., s. 16-21, 88-92, 100; V. Minorsky, Rey, A, IX, 721-724; a.mlf., Tahran, a.e., XI, 660, 665; a.mlf. - [C. E. Bosworth], al-Rayy, EI (ng.), VIII, 471-473. Osman Gazi zgdenli

REYBLK
(bk. PHECLK).

REYHNE bint EMN


() Reyhne bint emn b. Zeyd (. 10/632) Hz. Peygamberin hanm. Aslen Ben Nadr kabilesine mensup olup baz kaynaklarda ismi Reyhne bint Zeyd diye geer. Babas Eb Reyhne emn b. Zeyd el-Ezd eitli hadis kitaplarnda rivayetleri bulunan sahblerdendir. Bir ksm eserlerde Hz. Peygamberin iki criyesinden biri olarak kaydedilen Reyhne, Ben Kurayzal Hakem (Abdlhakem) adnda bir kiiyle evliydi. Bu sebeple baz kaynaklarda (bn Abdlber, IV, 310; bnl-Esr, VII, 120) onun Ben Kurayzaya mensup bulunduu belirtilmi, Ben Nadrden olduu gr zayf saylmtr. 5. yln sonlarnda (627 balar) Hendek Gazvesinin ardndan Resl-i Ekremle yaptklar antlamay bozan Ben Kurayza muhasara edilmi, savaabilecek yata olan erkekleri ldrlm, kadn ve ocuklarna esir muamelesi yaplm, mallar mslmanlar arasnda paylatrlmt. Bu olayda kocas ldrlen Reyhne de esirler arasnda bulunuyordu. Reyhneyi Hz. Peygamber saf (ganimette Hz. Peygamberin pay) olarak seti ve mml-Mnzir Selm bint Kaysn evine gtrlmesini emretti. Reyhne orada bir ay kadar kaldktan sonra (bn Sad, VIII, 131) Reslullah onunla grmeye gitti. Reyhnenin utancndan grnmek istememesi zerine Hz. Peygamber onu ard ve mslman olduu takdirde kendisiyle evleneceini syledi. Reyhne bu teklifi kabul edince Resl-i Ekrem onu zat etti ve dier elerine verdii gibi ona da 12 ukyye gm vererek 5. yln Zilhiccesinde (Mays 627) kendisiyle evlendi. Hz. Peygamberin ona mehir olarak hrriyetini balad da zikredilmitir. Reyhnenin bir sre sonra Reslullah dier hanmlarndan ar ekilde kskand, bunun zerine Resl-i Ekremin onu ric talkla boad, ancak Reyhnenin bu duruma ok zlmesi zerine onu tekrar nikhna ald kaydedilmektedir. Zayf olduu belirtilen bir baka rivayete gre ise Reyhne criye olarak kalm ve slmiyeti benimsememitir (bn Hacer, IV, 309). Reyhne, 10. (632) ylda Resl-i Ekrem Ved haccndan dndkten bir mddet sonra Medinede vefat etti ve Bak Mezarlna defnedildi.

BBLYOGRAFYA

bn Him, es-Sre2, III, 256; bn Sad, e-abat, VIII, 129-131; Zbeyr b. Bekkr, el-Mnteab min kitbi Ezvcin-neb (nr. Sekne e-ihb), Beyrut 1403/1983, s. 47-48; Belzr, Ensb, s. 453-454; Hkim, el-Mstedrek (At), IV, 45; bn Abdlber, el-stb, IV, 309-310; bnl-Esr, sdl-be, VII, 120-121; bn Hacer, el-be, IV, 309; Muhammed b. Ysuf es-Slih, Ezvcnneb (nr. M. Nizmeddin el-Fteyyih), Dmak 1413/1992, s. 231-233; Kksal, slm Tarihi (Medine), V, 363-364; M. Yaar Kandemir, Eb Reyhne, DA, X, 213; Casim Avc, Kurayza (Ben Kurayza), a.e., XXVI, 431-432.

Hayati Ylmaz

REYHNE bint ZEYD


(bk. REYHNE bint EMN).

REYHNETl-ELBB
() ehbeddin el-Hafcnin (. 1069/1659), ada olan air, edip ve limlerin biyografileriyle eitli tarih, edeb ve din konular ihtiva eden eseri. Tam ad Reynetl-elibb ve zehretl-aytid-dnydr. Mellif eserini, abyaz-zevy fm fir-ricl minel-bey adl kitabn esas alarak orada yer alan yetmi kadar biyografiyi 156ya karmak suretiyle meydana getirmitir. Corc Zeydn bu eseri en nemli edebiyat ve tarih kitaplar arasnda saymaktadr (Tru dbil-luatil-Arabiyye, II, 301). Ancak slbunun edeb / secili nesir biiminde olmas vg ve tasvirlerinde abartlara yol amtr. Mellif eserini dzenlerken air ve edipleri blgelere gre tasnif etme, balk koyma, air ve ediplerin biyografilerine yer verme, onlarn iirlerinden rnekler alma ve slp bakmndan Eb Mansr es-Selibnin Yetmetddehri ile mdddin el-sfahnnin ardetl-arndan etkilenmitir. Reynetl-elibb drt blmden olumaktadr. Birinci blmde am, Halep ve civarndan krk , ikincisinde Maribden on bir, Hicaz (Mekke) ve Yemenden yirmi alt airin biyografisiyle iirlerinden rneklere yer verilmitir. Hafc, nc blmde amdan Msra gidi sebebini anlattktan sonra yetmi bir airin biyografisi yannda iirlerinden rnekler zikretmitir. Drdnc blmde Anadoluda ve stanbulda karlat, faydaland lim ve ediplerle ileri gelen kiiler hakknda bilgi vereceini belirttii halde (II, 247-248) Trk dilinin Mtenebbsi diye and air Bk dahil olmak zere sadece be airle onlarn eserlerinden baz rneklerle yetinmitir (II, 247280). Mellif eserin htime ksmnda ilm, edeb ve tarih birok konuya geni biimde temas etmitir. nce Osmanllarda ilmin ve ulemnn azalmas ve rabet grmemesi, idareciler arasndaki dmanlk ve dier zaaflarn yaylmasyla ilgili grlerini belirtmi (II, 283-307), ardndan kendi biyografisiyle hocalarndan ve eserlerinden sz etmi (II, 325-340), kendine ait be makmeye yer vermitir. Bu arada el-Mametr-Rmiyyesinde Anadolu halknn ve ulemsnn durumuyla ilgili yaknmalarn dile getirmitir (II, 354). bnl-Mutezzin ayn ad tayan eserinden esinlenerek el-Full-r adn verdii alt blmde (II, 355-370) hikmetli szlere ve zdeyilere yer vermitir. Bu arada bnl-Mutez, Eb Firs el-Hamdn, Ali b. Cehm gibi airlerin iirlerinden yapt semeleri aklam, mbalaann iirdeki konumunu belirtmi, tabakt-uar, tabaktl-bleg, kraat vecihlerinin farkll ve tevcihleri zerinde durmutu. Hafc, eserinde rnek olarak setii iirleri aklarken bata edeb sanatlar olmak zere belgatla ilgili konularda doyurucu bilgiler vermi, bunlarn dnda edebiyat, nahiv, lugat, tefsir, fkh ve kelmla ilgili birok konuyu ele almtr. Reynetl-elibbnn eitli ktphanelerde yazma nshalar vardr (Reynetl-elibb, neredenin girii, I, 17-18). brhim b. Abdlgaffr ed-Desknin tashihiyle Bulak (1273) ve Kahire (1294, 1306) basklarndan sonra ilm nerini Abdlfetth Muhammed el-Hulv gerekletirmi (I-II, Kahire 1387/1967), 276 kaynaa dayanlarak yaplan nerin sonunda ayrntl bir indekse yer verilmitir. Reynetl-elibbnn mellifi bilinmeyen bir muhtasarnn yazma nshas Drlktbil-Msriyyede mevcut olup (Edeb, nr. 4084) sondan biraz eksiktir. Muhammed Emn el-

Muhibbnin Reynetl-elibbya yazd zeyil olan Nefatr-Reyne ve reat lil-nesi 380 biyografiyi kapsamaktadr. Muhibbnin balayp rencisi Muhammed b. Mahmd esSultnin tamamlad eyl Nefatir-Reyne (eyln-Nefa ve neyll-mina) otuz biyografi ierir (nr. Abdlfetth Muhammed el-Hulv, Kahire 1391/1971). bn Masmun Slfetl-ar f mesini-uari bi-klli Mr da Reyneye zeyil olarak hazrlanm olup XI. (XVII.) yzylda Mekke, Medine, Suriye, Msr, Yemen, Acem, Bahreyn ve Maribde yetien airleri ihtiva etmektedir (Tahran 1324; Kahire 1324; Katar 1382). Birbirini tamamlayan bu eser, slm lkelerinin eitli blgelerinde yaayan airlerle eserlerine dair zengin bilgiler ieren bir klliyat tekil eder.

BBLYOGRAFYA

ehbeddin el-Hafc, Reynetl-elibb (nr. Abdlfetth M. el-Hulv), Kahire 1386/1967, neredenin girii, I, 16-18, 32-39; II, 247-280, 773-776 (Fihrist); Muhibb, Nefatr-Reyne (nr. Abdlfetth M. el-Hulv), Kahire 1387/1967, neredenin girii, I, 25-31, 38-39; Serks, Mucem, I, 831; Brockelmann, GAL, II, 285; Suppl., II, 396; ul-meknn, I, 605; Corc Zeydn, Tru dbil-luatil-Arabiyye, Beyrut 1967, II, 301; Mustafa e-eka, Menhict-telf indelulemil-Arab, Beyrut 1974, s. 460; Abdlcebbr Abdurrahman, Zeirt-tril-Arab elslm, [bask yeri yok] 1401/1981, I, 497; Maal-Mektebe, s. 167-168; Abdlvehhb es-Sbn, Uynl-melleft (nr. Mahmd Fhr), Halep 1413/1992, I, 165-166; Slihiyye, elMucem-mil, II, 289; F. Krenkow, al-af, EI (ng.), IV, 912-913; Mustafa z, bn Masm, DA, XX, 173; smail Durmu, Muhibb, a.e., XXXI, 36. Ali akir Ergin

REYHN
( ) Genellikle mushaf yazmnda kullanlan, alt eit yazdan biri (bk. AKLM- STTE).

REYHN, Ali b. Ubeyde


() Ebl-Hasen Al b. Ubeyde el-Ktib er-Reyhn el-Badd (. 219/834 [?]) Emsal ve hikemiyata dair eserleriyle tannan zgn edeb nesir yazar. Muhtemelen 145 (762) yl civarnda Basrada dodu. Babasnn ismi konusunda Abde, Ubeyd, Abduh, Eb Ubeyde eklinde hatal tesbitlere rastlanmaktadr (M. Zakeri, XXXIV [1994], s. 79). Semn, onun atalarndan birinin fesleen (reyhan) ticaretiyle megul olmas sebebiyle Reyhn nisbesini aldn belirtir (el-Ensb, VI, 203). Bu nisbe baz kaynaklarda yanl olarak Zencn ve Lataf diye kaydedilmitir (Ykt, XIV, 51; Hediyyetl-rifn, I, 668). Basrada bata dil ve edebiyat olmak zere eitli alanlarda tahsil grerek yetiti. Daha sonra Badata gidip ktipler ve devlet ricli ile tanma imkn buldu. Reyhnnin Halife Memn ile olan yaknl onun veliahtl srasnda balad ve ktibi, nedimi, sarayda dzenlenen edebiyat meclislerinin mdavimi olarak vefatna kadar (218/833) devam etti. Memnun veziri Fazl b. Sehlin esrarl bir ekilde lm ve kardei Hasan b. Sehlin sarayla ilikisini kesmesi zerine bo kalan vezirlik makamnn grevlerini paylaan Smme b. Eres, Yahy b. Eksem, Amr b. Mesade, Ahmed b. Eb Hlid, Ahmed b. Ysuf, Eb Abbd Sbit b. Yahy, Muhammed b. Yezdd gibi Mutezile doktrininin propagandacs olan, ince edeb zevke sahip ktipler snf arasnda Reyhn de bulunuyordu (M. Zakeri, XXXIV [1994], s. 83). Reyhnnin bir sre hocalk yapt, anlalmasnda glk bulunan iirlerin izahna dair el-Men ve el-Mclest gibi kitaplarndan anlalmaktadr. Bu tr kitaplarn ierii bir limin evinde veya camide verdii derslerden oluur. Bu derslerde renciler hocann takrirlerini kaydeder, notlar dzenleyip hocaya takdim ettikten sonra bunlar bakalarna nakletmek iin ondan izin alrlar. Birok haber, vecize ve esprisini rivayet eden tarihi, edip ve air bn Eb Thir, Reyhnnin rencileri arasnda yer alr. Ayrca edebiyata dair baz eserlerde rencilerinin onun vecizelerini vdkleri bilinmektedir (Ykt, XIV, 52-53). Ahmed b. Muhammed b. Ebz-Zeyyl ile Ahmed b. Feth de Reyhnden rivayette bulunmutur. Reyhnnin 218de (833) hayatta olduu o yl vefat eden Halife Memn iin yazd mersiyeden anlalmaktadr. Ertesi yl ldne dair rivayet pheyle karlanmaldr. Bu tarihi yalnz bnl-Cevz kaydetmi (el-Muntaam, II, 45; XI, 45), Zeheb ve bn Tarberd gibi tarihiler de ondan nakletmitir. Ayn tarihte henz on be yanda olan bn Eb Thirin Reyhnden elence meclislerine birlikte gittikleri bir arkada olarak sz etmesi ve bunun, Reyhnnin genlik dnemindeki alkanlklarn hayatnn son yllarnda brakp zhidne bir hayat yaadna dair rivayetle elimesi onun vefatnn daha ge bir tarihte vuku bulduunu ve 219 (834) ylnn muhtemel tarihlerin en erkeni olarak verilmi olabileceini dndrmektedir. Memnun yakn dostu ve nedimi olmas, halife tarafndan destek gren Mutezile retisini savunan ktipler arasnda ve Mutezile nclerinden Bir b. Mutemirin safnda yer almas, halkul-Kurn tezini savunmas, esprili bir mizaca sahip bulunmas gibi sebepler Reyhnnin zndklkla itham edilmesine yol amtr. Ancak namaz klan (Ykt, XIV, 54) ve gnlk konumalarnda bile hikmet ve zdeyilere yer veren bir insana ynelik bu tr bir itham mkul grnmemektedir.

Zeks ve hazrcevapllna, sz ve davranlarnda ortaya koyduu nkte ve esprilere dair birok anekdotun aktarld Reyhnnin meclisleri bu sebeple byk alka gryor, syledii hikmetli szler dilden dile dolayordu. Bir criye ile konumaya dalmken namaz vaktinin gemek zere olduu kendisine hatrlatlnca, Msaade edin de gne batversin (criye kalkversin) diye karlk vermitir (Eb Mansr es-Selib, Leifu-uraf, s. 84; Zemaher, III, 125). Szlerinin bir ksmn rencisi bn Eb Thir rivayet etmi ve letif kitaplarnda yer almtr. Selib, Eb Hayyn et-Tevhd, bn Miskeveyh, Eb shak el-Husr gibi antoloji tertip edenlerin eserlerinde Reyhnnin hikmetli szleriyle anekdot ve esprilerine dair ok sayda nakil yer almaktadr. Edebiyat eletirmenleri, Reyhnyi Chiz ve Eb Zeyd el-Belh ile birlikte edeb nesirde zgn slba sahip byk ustadan biri olarak deerlendirmi, bazlar onu belgatta ve edeb telif gzelliinde Chizden stn grmtr (Ykt, XIV, 51). Chiz, bir dnceyi zengin lafz ve ifade ekilleriyle derinlemesine inceleyen analitik bir slba sahipken Reyhn, zl ifade kalplar iinde derin mnalar ihtiva eden sentezci bir slp ortaya koymutur. Bernhard Moritz, Nabia Abbot ve Franz Rosenthal gibi arkiyatlar, Reyhnnin hatla ilgili baz hikmetli szlerine dayanarak (kr. Mutrt min nerih: tiyrl-Vezr Ebil-sm el-Marib, s. 28; Eb Hayyn et-Tevhd, el resil, s. 39) slm hat sanatnn alt temel yaz (aklm- sitte) eidinden biri olan, Reyhn veya Reyhn olarak bilinen hattn isminin onunla ilgisinin olabilecei ihtimalinden sz etmiler, bu hat eitlerini bn Muklenin (. 328/940) icat ettiine dair bilginin yanl grndn, bn Muklenin yalnzca bu yazlarn hepsinde uzman bir hattat olduunu ve sz konusu alt hattn slmn ilk iki asrnda gelitiini sylemilerdir (M. Zakeri, XXXIV [1994], s. 84). Gnlk konumalarnda da fesahat ve belgat kurallarna riayet eden Reyhn, zgn dncelerini olduu kadar bakalarndan aktard veya Arapaya tercme ettii szleri de edeb slp ve kalplar iinde tasarlayp sunmaya zen gstermitir (Eb Hayyn et-Tevhd, el-Beir veeir, IV, 161; Hatb, XII, 18). Orijinal ve derin fikirler, ilham gc yksek youn ibareler, bazlar iirsel tasvir gzelliini yanstan, duygu ycelii ve iaret incelii tayan, allm zorlayp edeb zarafeti yanstan ifadeler onun nesrinin zelliklerindendir. Az miktardaki iirleri nesirleri kadar baarl olmayan Reyhnnin Memna mersiye ve Hasan b. Sehle methiye yazd, shak elMevslye bestelenmek zere sunduu iirleri iin, Bunlar plaktr, giydiriver dedii ve onun da bunlar besteleyip okuduu rivayet edilir (Eb Hayyn et-Tevhd, el-Beir ve-eir, I, 76). Baz Vecizeleri: Hasetiye nimetleri anlatmaktan sakn, tpk hrsza mcevherlerin yerini sylemekten sakndn gibi. Yumuak huylu olmann iki yansmas vardr: fke nnda sabr, tartma srasnda vakar. Soyluya iltifat edilirse yumuar, soysuza iltifat edilirse sertleir. En cil cezaya arplacak kii Allahtan baka yardmcs bulunmayana zulmeden kimsedir. Dnyada cennete vesile olacak lezzet yalnz ilim lezzetidir. Arzular snrsz, mr ksa, huzr- ilhdir varlacak son nokta (Mutrt min nerih, s. 3-31). Eserleri. Reyhnnin bnn-Nedmin el-Fihristinin Flgel nerinde elli be (s. 119), Rz Teceddd nerinde elli alt (s. 197), Ykt ve Safedde elli iki (Muceml-deb, III, 85-86; elVf, XXI, 297-298), Badatl smil Paada (Hediyyetl-rifn, I, 668-669) elli kitab kaydedilmektedir. Bunlarn ou erdemli olan ve olmayan davranlarla dnyann fnilii, lm, mutluluk-mutsuzluk, kendi kusurlarn aratrma, adalet, zulm gibi konular; toplu yaama db, saray

ve sultan db gibi prensiplere dair zdeyiler, hikmet ve meselleri kapsar. Reyhn, Fars asll olmas sebebiyle eserlerinin bir ksmn eski ran dili olan Pehlevceden yapt tercmeler oluturur. Arap mesellerini derleyen ve bu konudaki eserleri gnmze kadar gelen yazarlar arasnda Reyhnnin gememesi muhtemelen eserlerine Fars meselleri de kartrm olmasndan kaynaklanmtr (M. Zakeri, XXXIV [1994], s. 87). eitli kaynaklarda aktarma yaplan kitaplarndan pek az zamanmza intikal etmitir. 1. el-Mutr min neri Al b. Ubeyde er-Reyn: tiyrlVezr Ebil-sm el-Marib (nr. hsan Abbas, el-Eb, XXIX [Beyrut 1981], s. 3-31). Vezr elMaribnin 412 (1021) ylnda Badat civarndaki Sindiyye kasabasnda bulduu on dokuz eserinden setii vecize, hikmet ve anekdotlar kapsar. Sleymaniye Ktphanesinde bir nshas bulunan (ehid Ali Paa, nr. 1345) ve 333 vecize, hikmet, mesel ve anekdottan oluan esere hsan Abbas mellifin eitli kaynaklardan derledii krk kadar vecizesini ilve etmitir. Vezr el-Marib, eserinin mukaddimesinde sekin mcevher ve inci tanelerine benzettii bu szlerin kimya ve hikmete ait srlar gibi korunmas, mushaf, ceven, nazarlk ve muska gibi daima insann beraberinde bulunmas gerektiini ifade eder. 2. Kitbl-Man. Hikemiyata ve ahlk ilkelerine dair olan bu eser vaktiyle Horasanllar ve ranllar arasnda byk rabet grm, asker erkndan bir dehr, Sizin Manunuz Kurannzdan daha iyidir demitir. Ebl-Hasan el-mir, el-lm bi-menbilslm adl eserinde (s. 159-160), Zerdtlerin ahlk ilkelerinden bahseden kutsal kitaplar Avestann muhtevasnn bnl-Mukaffan el-Edebl-kebri ile Reyhnnin el-Manunda toplandn ileri srmtr. Ssn Hkmdar Enirvn I. Hsrev dneminde (531-579) Zerdt Mobed Mihr Eder Gusnasbn, muhtemelen Avestadaki emir ve tleri toplamak suretiyle Pehlev dilinde ahlk ilkelerine dair telif ettii Pendnmenin bir blmnn bnl-Mukaffan el-Edeblkebrinde, geri kalan ksmnn da Reyhnnin Kitbl-Manunda Arapaya aktarld, elManun zetinin Huneyn b. shakn Edebl-felsifesinde (dbl-felsife) yer ald ifade edilmitir (M. Zakeri, XXXIV [1994], s. 91, 100). Eb Hayyn et-Tevhd, Kitbl-Mandaki szlerin ilimden ziyade gl bir akla ve stn bir edebiyata iaret ettiini belirtir (el-Beir veeir, IV, 162-163; VI, 97). 3. Cevhirl-kilem ve feridl-ikem (mimm cumia f dbiddny ved-dn). Dnya ve hiret mutluluunu salayacak tlere dairdir (Drl-ktbil-Msriyye, Edeb, nr. 71). Reyhnnin kaynaklarda ad geen dier eserleri de unlardr: erul-hev, Ridl-vdd, eabr, fatl-mevt, fatd-dny, el-Yes ver-rec, uabl-menbir, mtind-dehr, enNeml vel-baa, e-vs, fatl-feres, et-Tederrc, en-Ni, el-Mvea, el-Mteall, Sebrh, Mihrezde ae, Seferl-Cenne, el-Env, el-Al vel-ceml, Edeb Cevnere, elMsecca, Alu Hrn, el-Esnn, el-uab, el-Mekil, Feil s, es-Sem vel-baar, fatl-ulem, Ensl-melik, el-Memmil vel-mehb, el-Muabt, Medun-nedm, elCmel, en-Nik, el-Evf, el-Ecvd, el-Mclest, el-Men, el-Mndemt, el-vn. Reyhn ayrca Lohrsbnme ve Nme-i Tenser adl Farsa destanlar Arapaya evirmitir.

BBLYOGRAFYA

Ali b. Ubeyde er-Reyhn, Mutrt min nerih: tiyrl-Vezr Ebil-sm el-Marib (nr. hsan Abbas, el-Eb, XXIX, Beyrut 1981 iinde), s. 3-31; Chiz, el-Mesin vel-edd, Kahire 1324, s.

25-26; a.mlf., Emell-mil (nr. Ramazan een), Beyrut 1983, s. 13, 15, 16; Taber, Tr (EblFazl), VIII, 655; bn Abdrabbih, el-dl-ferd, IV, 189, 197; Ebl-Hasan el-mir, el-lm bimenbil-slm (nr. Ahmed Abdlhamd el-Gurb), Riyad 1408/1988, s. 159-160; bnn-Nedm, el-Fihrist (Flgel), s. 119; a.e. (Teceddd), s. 197; Eb Hayyn et-Tevhd, el-Beir ve-eir (nr. brhim el-Kln), Dmak 1964-66, II/1, s. 237; III/1, s. 224, 245, 290-291, 334; a.e. (nr. Vedd el-Kd), Libya-Tunus 1978, I, 76; IV, 161-163; VI, 97, 161; VII, 98; a.mlf., el resil (nr. brhim el-Kln), Beyrut 1951, s. 39; Eb Mansr es-Selib, imrl-ulb (nr. M. EblFazl brhim), Kahire 1965, s. 479; a.mlf., Leifu-uraf (nr. Ksm es-Smerr), Leiden 1978, s. 83-84; a.mlf., Leifl-luf (nr. mer Esad), Beyrut 1400/1980, s. 113-114; Mverd, Teshln-naar (nr. Rdvn es-Seyyid), Beyrut 1987, s. 126, 131, 132; Eb shak el-Husr, Zehrl-db (nr. Ali Muhammed el-Bicv), Kahire 1969-70, s. 203-205, 427, 949-950; Hatb, Tru Badd, XII, 18-19; Zemaher, Rebul-ebrr (nr. Sehm en-Nam), Badad 1980, III, 125, 138, 264; Semn, el-Ensb, VI, 203; bnl-Cevz, el-Muntaam (At), II, 45; XI, 45; Ykt, Muceml-deb, III, 64-86; XIV, 51-53, 54, 55-56; Muhyiddin bnl-Arab, Muaratl-ebrr, Kahire 1968, II, 412, 490; Safed, el-Vf, XXI, 297298; bn Hacer, Lisnl-Mzn, IV, 242-243; Sezgin, GAS, II, 58, 83; Ahmed Emn, ual-slm, Beyrut 1351/1933, I, 146-147, 257; Hediyyetl-rifn, I, 668-669; Fud Seyyid, Fihristlmat, Kahire 1380/1961, I, 228-229; M. Zakeri, Al Ibn Ubaida ar-Raihn, Oriens, XXXIV (1994), s. 76-102; D. M. Dunlop, al-Bal, EI (ng.), I, 1003. smail Durmu

REYHN, Emn b. Fris


() Emn b. Fris b. Antn er-Reyhn (1876-1940) Lbnanl edebiyat ve dnr. 24 Kasm 1876da Beyrutun kuzeydousunda Freyke kynde dodu. Hristiyan Mrn bir aileye mensuptur. Evini saran fesleenler (reyhan) sebebiyle Reyhn nisbesini almtr. lk renimini kynde tamamlad. Tccar olan babasnn ileri iin amcasyla birlikte 1888de Amerika Birleik Devletlerine gitti. New Yorkta renimine devam ettii yllarda bir yandan da ailesinin ilerine yardm etti. rencilii srasnda William Shakespeare ile Victor Hugonun eserlerini tanmas edebiyata ve tiyatroya ilgisini arttrd. Gezici bir tiyatro grubuyla alt ay sren bir turneye kt. Bir sre gece okuluna devam ettikten sonra 1897de New York Law Schoolda hukuk eitimine balad. Ertesi yl hastalannca eitimini yarda brakmak zorunda kald. Lbnana dnerek bir okulda ngilizce retmenlii yapmaya balad. Bu arada Arapasn gelitirdi. mer Hayym, Ebl-Al el-Maarr ve bn Haldn gibi air ve dnrlerin eserlerini okuma frsat buldu. Ardndan New Yorka dnp ailesinin ticar ileriyle ilgilenmeye devam etti (1899). Ebl-Al el-Maarrnin rublerini The Quatrains adyla ngilizceye evirip yaymlad. Bu yllarda zellikle Amerikal filozof Ralph Waldo Emerson ve Walt Whitmann etkisi altnda kald. New Yorkta Arapa yaymlanan haftalk el-Hd gazetesinde takma adlarla makaleler yazd. 1905te Lbnana dnd ve Suriye Protestan Kolejinde (daha sonra Beyrut Amerikan niversitesi) ders vermeye balad; bir yandan da edebiyat almalarna devam etti. Gazetelerde ve zellikle ibl Demmsun el-Il gazetesinde Osmanl idaresi aleyhinde birok makalesi yaymland. II. Abdlhamid ynetimini eletiren Abdlamd fil-sitne adl oyunu Beyrutta sahneye konuldu. Bu dnemde Freykedeki evi edip ve dnrlerin urak yeri oldu. ttihat ve Terakk ynetimi tarafndan takibata urayan Muhammed Krd Aliyi bir mddet burada saklad. The Book of Khalid adl ilk romann bu srada kaleme ald. Kendisine Arap dnyasnda byk n kazandran ve Freyke filozofu olarak anlmasna sebep olan er-Reyniyyt adl makalelerini iki cilt halinde neretti. New Yorka dnerken urad Paris ve Londrada bata Hall Cibrn olmak zere pek ok edebiyat ile tanma imkn buldu. The Book of Khalidi New Yorkta yaymlad (1911). 1916 ylnda Amerikal ressam Bertha Case ile evlendi. Ertesi yl eiyle birlikte, I. Dnya Savan sona erdirmek isteyen Papa XV. Benedicti ziyaret etti. Daha sonra Filistin sorunuyla ilgili olarak Amerika Birleik Devletlerinin eski bakanlarndan Theodore Roosevelt ile grt. Ayn yl New Yorkta Suriye ve Lbnanllar Trklere kar tilf devletleri saflarnda birlemeye aran Suriye ve Cebelilbnan Hrriyet Birliinin kurucular arasnda yer ald. 1919da toplanan Hague Bar Konferansnda ve 1921de Washingtonda dzenlenen Silhlanmann Snrlandrlmas Konferansnda Arap dnyasn temsil etti. Hayatn Dou ile Batnn yaknlamas, Arap topraklarnn Osmanl ynetiminden kurtarlmas ve Filistin topraklarnda etkinliklerini arttran yahudilerle mcadeleye adayan Reyhn 1922 ylnda Araplarn yaad blgeleri ziyaret ederek erf Hseyin, mam Yahy b. Muhammed, Abdlazz b. Sud, Ahmed Cbir es-Sabh ve I. Faysal

gibi Arap liderleriyle grt. Gzlemlerini daha sonra kitap halinde yaymlad (Mlkl-Arab; Tru Necdil-ad; Arabian Peak and Desert). 13 Eyll 1940ta Freykede ld. XIX. yzyln ikinci yarsndan itibaren Amerika ktasna g eden Araplarca gelitirilen edebiyatn (bk. MEHCER EDEBYATI) nde gelen isimlerinden olan Emn er-Reyhn hakknda 100 civarnda kitapla pek ok makale yazlm ve doktora tezleri yaplmtr. Amerika Birleik Devletlerinde adna bir enstit kurulmu (The Ameen Rihani Institute), eserleri birok dile evrilmi ve Freykedeki evi mze haline getirilmitir. Bir Arap milliyetisi olan Reyhn hayat boyunca birleik bir Arap devletinin kurulmasn hayal etmi, Arap liderlerini bir araya getirmek iin youn aba harcamtr. Hristiyanlk dndaki dinlere kar hogrl olmakla birlikte onun din adamlarna kar olumsuz bir tavr sergiledii grlmektedir. Osmanl ynetiminin devrilmesi iin mcadele etmesine ramen bir konumasnda Osmanllarn farkl din mensuplarna gsterdii msamaha sayesinde iyi bir yere ulatn ifade etmesi dikkat ekicidir (er-Reyniyyt, I, 40). Muhammed Hseyin Kiflgt; Emn er-Reyhn, Anists el-Kermel ve Corc Zeydn ile yapt tartmalar el-Mrcatr-Reyniyye adl eserinde toplamtr (I-II, Beyrut-Sayda 1331). Eserleri. Reyhn Arapa ve ngilizce pek ok eser kaleme alm, eserlerinin bir ksm lmnden sonra kardei Albert er-Reyhn tarafndan yaymlanmtr. Henz baslmam eserleri Freykedeki Emn er-Reyhn Mzesi Arivinde bulunmaktadr. Arapa Eserleri: Nbe fi-evretil-Firenciyye (New York 1902); el-Mulefet-lsiyye fil-memleketil-ayevniyye (New York 1903; Hayvan Krallnda l Dayanma adyla Muammer Sarkaya tarafndan Trkeye evrilmitir [stanbul 2002]); el-Mekkr vel-khin (New York 1904); er-Reyniyyt (edeb, felsef, siyas ve itima konulardaki makalelerden oluur; I-II, Beyrut 1910-1911; III-IV, Beyrut 1923-1924); Zenbaatl-avr (New York 1914; Beyrut 1963); Mlkl-Arab ev riletn fil-bildilArabiyye (Beyrut 1924, 1929, 1951); Tru Necdil-ad (Beyrut 1928, 1954); en-Nekebt (Beyrut 1928, 1948); et-Taarruf vel-Il (Beyrut 1928, 1930, 1950); Entm-uar (Beyrut 1933, 1953); Vefz-zamn (Beyrut 1934); Fayall-evvel (Beyrut 1934); albl-Ir (Beyrut 1935, 1957, Irakn Kalbi adyla Muammer Sarkaya tarafndan Trkeye evrilmitir [stanbul 2006]); alb Lbnn (Beyrut 1947, 1958); ricl-arm (Beyrut 1948); Sicillt-tevbe (Kahire 1951); el-Maribl-A (Kahire 1952); Nrl-Endels (Kahire 1952); Htfl-evdiye (Beyrut 1955); el-avmiyyt (Beyrut 1956); Vchun aryye arbiyye (Beyrut 1957); Edeb ve fen (Beyrut 1957); Resil Emn er-Reyn (Beyrut 1959); ezert min ahdis-sib (Beyrut 1980); at maa Mey (Ziyde) (Beyrut 1980); Vaiyyet (Beyrut 1982). ngilizce Eserleri: Myrtle and Myrrh (Boston 1905); The Book of Khalid (New York 1911); The Descent of Bolchevism (Boston 1920); A Chant of Mystics and Other Poems (New York 1921); The Path of Vision (New York 1921); Maker of Modern Arabia [Ibn Saoud of Arabia, His People and his Land] (London 1928); Around the Costs of Arabia (London 1930); Arabian Peak and Desert (London 1931); The Fate of Palestine (Beirut 1967); Critiques in Art (Beyrut 1999); Letters to Uncle Sam (Washington 2001); Wajdah (Washington 2001); The White Way and the Desert (Washington 2002); The Lore of Arabian Nights (Washington 2002); Turkey and Islam in the War (henz yaymlanmam olan bu eser Emn er-Reyhn Mzesi Arivinde bulunmaktadr). Tercmeleri: The Quatrains of Abul-Al (New York 1903); The Luzmiyyt of Abul-Al (New York 1918).

BBLYOGRAFYA

Emn er-Reyhn, er-Reyniyyt, Beyrut 1987, tr.yer.; a.mlf., Mlkl-Arab, Beyrut 1987, tr.yer.; sf en-Neb, el-Luatl-Arabiyye vel-st er-Reyn, Msr 1928; Ceml Cebr, Emn er-Reyn, Beyrut 1947; Raf Hr, Emn Reyn, Beyrut 1948; Mrn Abbd, Emn erReyn, Kahire 1952; Sm el-Keyyl, Emn er-Reyn, Kahire 1960; M. Ali Ms, Emn erReyn, Beyrut 1961; Albert er-Reyhn, er-Reyn ve muruh, Beyrut 1965; a.mlf., Where to find Ameen Rihani: Eyne tecid Emn er-Reyn, Beyrut 1979; Salma Khadra Jayyusi, Trends and Movements in Modern Arabic Poetry, Leiden 1977, s. 86-91; s Mhl Sb, Emn er-Reyn, Kahire 1980; Hann el-Fhr, el-Mcez fil-edebil-Arab ve trih, Beyrut 1985, IV, 320-339; H. Frederick Eilts, Ameen Rihani and the Hijaz-Najd Conflict: An Abortive Peace Mission, Law, Personalities and Politics of the Middle East: Essays in honour of Majid Khadduri (ed. J. Piscatory G. S. Harris), Boulder 1987, s. 93-123; Emn er-Reyn: Ridn nehav min Lbnn, Beyrut 1988; Muhammed Dekrb, amset rvvd yuvirnel-ar, Dmak 1992, s. 14-50; brhim b. Abdullah el-Hzim, Mevsat almil-arnir-rbi aer vel-mis aeril-hicr fillemil-Arab, Riyad 1419, III, 983-991; Hseyin Yazc, G Edebiyat, stanbul 2002, s. 181204; Slih Zehrddin, Mevsat riclt min bildil-Arab, Beyrut 2001, s. 81-94; Ahmed Eb Hka, Emn er-Reyn ve edebr-rile, el-Fikrl-Arab, IX/51, Beyrut 1988, s. 119-132; G. P. Nash, Ameen Rihani and the Colonization of Arabia, 1909-1939, al-Abhath, XLII, Beirut 1994, s. 97-121. Cengiz Tomar

REZLET
() Faziletin kart olarak kt huy, erdemsizlik anlamnda kullanlan ahlk terimi (bk. FAZLET).

REZN (Ben Rezn)


( ) Endlste hkm sren mlkt-taviften biri (1013-1104). Kuzey Afrikann Berber topluluklarndan Hevvre kabilesinin bir kolu olup adn VIII. yzylda Trk b. Ziyd ile Endlse giden Rezn el-Bernusden almtr. Muhtemelen Trk b. Ziydn ordusundaki Berberlerle birlikte Endlse giden kabile nce Kurtubaya (Cordoba) yerlemi, ardndan Knke (Cuenca) dalarnda bulunan entemeriyyetark (Santa Maria de Oriente) blgesine g etmitir. Daha sonra Sehlet Ben Rezn ad verilen blge gnmzde Albarracin adyla tannmaktadr. Endlsteki valiler dnemi boyunca Berber kabilelerini etkileyen atmalarn dnda kalan Ben Rezn, Halife III. Abdurrahmann daveti zerine 324te (935-36) Elbe (Alava) blgesinde hristiyanlara kar yaplan aknlara katld. Kaynaklarda kabilenin ad ilk defa bu vesileyle gemektedir. III. Abdurrahman, mslmanlarn yenilgisiyle sonulanan 327 (939) ylndaki emenka (Simancas) savandan sonra asker politikasn kkl bir ekilde deitirdi. Kendisi savalara katlmayp aralarnda Ben Reznin de bulunduu snr blgelerinden nemli kabile reislerini gndermeye balad. Bylece Ben Rezn Endlste byk bir nem kazand. Kurtuba, Ben Rezn ile komularndan Tcbler arasnda meydana gelen ve blge gvenliini tehdit eden kavgaya mdahale etmek zorunda kald. 346da (957) Ben Reznin reisi Mervn b. Hzeyl ve 361de (971-72) Yahy b. Hzeyl, Halife II. Hakemi ziyaret ettiler. Bu ziyaretler srasnda blge zerindeki hkimiyetlerini teyit edecek ekilde arlandlar. II. Him ve hcib bn Eb mir el-Mansr dneminde yaplan savalara katlan Ben Rezn, Mansrun lmn (392/1002) takip eden ve Endls Emev hilfetinin yklna kadar sren karklklar boyunca blgedeki hkimiyetini ve itibarn korudu. Kabile, Sleyman el-Mstanin halife olarak tannmasndan sonra 403 (1013) ylnda reisleri Eb Muhammed Hzeyl b. Abdlmelik b. Halefin (bnl-Asla, bn Rezn el-Berber) nderliinde bamszln iln etti. Kaynaklarn politik kabiliyetinden, gl hitabetinden vgyle bahsettikleri Hzeyl b. Abdlmelikin lmnn ardndan yerine olu Eb Mervn Abdlmelik b. Hzeyl geti (436/1045). Cebrd-devle lakabn alan Eb Mervn kendi emirlii adna ordu tehiz etti ve komularyla iyi ilikiler kurdu. Ancak VI. Alfonsoya itaat etmesi ve 478de (1085) Tuleytulann (Toledo) dmesinden sonra vergi demek zorunda kalmas kendisini zor durumda brakt. Zellkada Murbtlarn zaferi sebebiyle ksa sreli bir bamszln ardndan Sde (Rodrigo Diaz de Vivar) vergi demek zorunda kald. Hristiyanlarn blgede glenmesi onu Murbtlarla ittifak yapmaya zorlad. Yaklak altm yl hkm sren Eb Mervn 496 (1103) ylnda vefat etti. Eb Mervnn olu ve emirliin son reisi Yahy b. Abdlmelik Murbtlarn Endlse hkim olmasyla sadece bir yl varln srdrebildi. Ben Rezn emirlii 497de (1104) tarihe kart.

BBLYOGRAFYA

bn Hazm, Cemhere, s. 499-500; bn Hayyn, Crnica del Calife Abdarrahman III an-Nasir entre los aos 912 y 942 (trc. M. J. Viguera - F. Corriente), Zaragoza 1981, tr.yer.; a.mlf., el-Mutebes (nr. Abdurrahman Ali el-Hacc), Beyrut 1965, s. 72, 203, 205; Feth b. Hkn, alidl-iyn (nr. Hseyin Ysuf Hary), Zerk 1409/1989, I-II, 157-169; bnl-Ebbr, el-ullets-siyer (nr. Hseyin Mnis), Kahire 1985, II, 108-115; bn zr, el-Beynl-murib, III, 181-184; bnl-Hatb, Amll-alm (nr. Seyyid Kesrev Hasan), Beyrut 1424/2003, II, 194-196; E. Lvi-Provenal, Histoire de lEspagne musulmane, Paris 1950, I, 87; II, 58; R. Ari, Aperus sur les royaumes berbres dal-Andalus V/XI, Le Caire 1958, bk. ndeks; J. B. Vil, Historia de Albarracn y su Sierra II: Albarracn Musulmn, Teruel 1959, bk. ndeks; D. Wasserstein, The Rise and Fall of the PartyKings: Politic and Society in Islamic Spain 1002-1086, Princeton 1985, s. 93; a.mlf., Razn, EI (ng.), VIII, 478-479; M. Abdullah nn, Devletl-slm fil-Endels: Dvel-avif, Kahire 1408/1988, s. 253-259; M. J. Viguera Molns, Los reinos de taifas y las invasiones magrebes, Madrid 1992, bk. ndeks; A. A. Gorbea, Las torres berebres de la Marca Media. Aportaciones a su estudio, Cuadernos de la Alhambra, XII, Granada 1976, s. 279-305; Keml Seyyid Eb Mustafa, Ben Rezn ve devrhms-siys vel-ar f entemeriyyeti-ar, Mecellet Klliyyetildb, XXXV, skenderiye 1987, s. 201-236. Soha Abboud Haggar

REZZK
) ( Allahn isimlerinden (esm-i hsn) biri. Szlkte rzk vermek anlamndaki rez kknden treyen rezzk kelimesi kesintisiz biimde oka rzk veren demektir. Allaha nisbet edildiinde bedenlerin ve ruhlarn gdasn yaratp veren mnasna gelir (Rgb el-sfahn, el-Mfredt, rz md.; bnl-Esr, en-Nihye, rz md.). Kurn- Kermde rezk kavram birka yette yedirmek, nasiplendirmek; yiyecek anlamnda insana nisbet edilmi, elliyi akn yerde fiil kalplaryla, elliye yakn yerde de rzk ekliyle Allaha izfe edilmitir. Birok yette insana, onun bilgi alanna giren ve girmeyen saysz canlya verilen nimetlerin Allahn varl, birlii, kudreti, irade ve merhametinin almetleri olduu belirtilmekte, insanlardan bu nimetlerin sahibini tanmalar ve ellerindeki imknlardan bakalarn da faydalandrmalar istenmektedir: Ne olurdu onlara, Allaha ve hiret gnne inansalar ve Onun kendilerine lutfettii nimetlerden datsalar! (en-Nis 4/39). Ondan fazla yette Allahn diledii kimselerin rzkn bollatrd, dilediklerininkini daraltt, bazan da hesapsz verdii ifade edilmitir (M. F. Abdlbk, el-Mucem, rz md.). Be yette rzk ismi hayrr-rzikn (rzk verenlerin en hayrls) terkibiyle zt- ilhiyyeye izfe edilmitir. Bu terkibin yer ald yetlerin bir ksmnda rzk kavram yiyecek ve iecek dahil olmak zere madd servet ve nimetler, bir ksmnda ise dnya ve hiret hayatna ynelik mnev deerler, cennetteki imknlar mnasna gelmektedir (el-Mide 5/114; el-Hac 22/58; el-Mminn 23/72; Sebe 34/39; el-Cuma 62/11). Zriyt sresinde (51/56-58) Cenb- Hak cinleri ve insanlar kendisine kulluk etmeleri iin yarattn, onlardan rzk istemediini ve kendisini doyurmalarn arzu etmediini bildirdikten sonra btn yaratklara rzk verenin (rezzk) kendisi olduunu belirtmektedir. Rzk genel anlamyla faydalanlacak ey diye anlalmaktadr. Bu adan bakldnda Kuranda geen rzk kavramnn konular lutuf ve ba, yamur, yiyecek, meyve, cennetteki imknlar vb. hususlar ierdii grlr (kr. bnl-Cevz, s. 324-326). Rezzk ismi bn Mce ve Tirmiznin es-m-i hsn rivayetinde yer almaktadr (Du, 10; Daavt, 82). Birok hadis rivayetinde rezk kavramnn madd ihtiyalarn yan sra mnev deer ve mkfatlar konumunda kullanld grlr. Bunlar arasnda slm dini, Kuran anlama yetenei, ehitlik, sabr, sevgi ve bereket gibi lutuflar yer alr (Wensinck, el-Mucem, II, 252-253), Hz. Peygamberin zellikle slmiyeti yeni benimseyenlere okumalarn tavsiye ettii duada Cenb- Haktan rzk talep ettii de grlmektedir: Allahm! Gnahlarm bala, bana merhamet et, daima doru yolu izlememi nasip et, beden sal lutfet ve beni rzklandr (Msned, I, 185; Mslim, ikir, 33-36; Eb Dvd, alt, 135). Enes b. Mlikin rivayet ettiine gre Medinede fiyatlarn ykselmesi zerine ashap Reslullahtan fiyat belirlemesi yapmasn istemi, o da yle demitir: Her eyi yaratan, rzk ksan ve genileten, rezzk olan ve fiyatlara hkim olan sadece Allahtr. Rabbimin huzuruna karken herhangi birinizin can veya mal konusunda kendisine hakszlk ettiim iddiasyla benden davac olmasn istemem (Msned, III, 286; Drim, By, 13; kr. bn Mce, Ticrt, 27). kisi de rezk kknden tremi sfatlar olup Allaha nisbet edilen rzk ile rezzk arasndaki fark,

rezzkn nimetlerinden ardarda ve fazlasyla faydalandran eklindeki anlamyla rzktan daha zengin bir ierie sahip olmas ve sadece Onun iin kullanlmasdr. Rzk ise rzka vesile ve sebep olan mnasna alndnda insan iin de sz konusudur. Rzk eitli alanlarda kendisinden faydalanlan ey biiminde yorumlanarak (Kms Tercmesi, III, 858) genelde zhir ve btn olmak zere ikiye ayrlmtr. Zhir rzk bedenlere ait olandr. Allah saysz mahlkatn rzkn yaratan, onlarn istifadesine veren ve bedenlerin bundan yararlanarak belirlenmi zamana kadar varlklarn srdrme mekanizmasn icat edendir. Btn rzk ise zihni ve kalbi mmur eden bilgi ve mrifettir (Mtrd, vr. 733a; Rgb el-sfahn, el-Mfredt, rz md.; Gazzl, s. 90; bnl-Esr, en-Nihye, rz md.). Kurn- Kermde, insanlarn sebep konumunda teebbs ve gayretleri varsa da topraa atlan tohumun yeerip rn vermesini salayan, suyu buluttan indiren, atee yakma gcn verenin Allah olduu beyan edilerek (el-Vka 56/58-73) yer kresinde hayatn balamas, insan trnn olumas ve hayatn srdrmesinin rezzk isminin sonular olduu bildirilir. Ardndan mnev nimetlerin en byklerinden olan Kurann nemi vurgulanr ve btn bunlara karlk baz insanlarn Kuran yalanlama nankrlne sapt belirtilir (el-Vka 56/77-82). Hz. Peygambere nisbet edilen yemek dualarndan biri bu ilh beyan paralelinde bir muhteva tar: Allahm! Btn vg ve senlar sanadr. Yedirdin, iirdin, yemee doyurdun, suya kandrdn. Nankrlk, itaatsizlik ve senden mstani olu kstahl gstermeksizin, hamd ve krmz sana sunarz ey rabbimiz! (Msned, IV, 236; bnl-Esr, en-Nihye, vda md.). Gazzl rezzk isminden kulun alabilecei nasibi iki noktada zetler. Bunlardan biri gerek anlamda rzk verenin Allah olduunu bilmesi, Ondan talepte bulunmas ve Ona gvenmesidir. kincisi Onun kullara hakka klavuzluk eden bir ilim, irat eden bir dil, veren bir el lutfetmesidir. Bylece kul szleri ve fiillerinin yardmyla deerli rzklarn kalplere ulamasna arac olur. Allah bir kulu sevdiinde yaratlmlarn ona olan ihtiyacn arttrr ve onu ilh nimetlerin ihtiya sahiplerine ulamasna vasta klar (el-Maadl-esn, s. 90-91). Rezzk Allahn fiil isim ve sfatlar iinde yer alr; ayrca mun, mukt ve nfi ismiyle anlam yaknl, kbz ve bst isimleriyle de muhteva mnasebeti iinde bulunur (ayrca bk. RIZIK).

BBLYOGRAFYA

Kms Tercmesi, III, 858; Wensinck, el-Mucem, II, 252-253; Msned, I, 185; III, 286; IV, 236; Mtrd, Tevltl-urn, Hac Selim Aa Ktp., nr. 40, vr. 733a; Hattb, end-du (nr. Ahmed Ysuf ed-Dekkk), Dmak 1404/1984, s. 54; Eb Abdullah el-Halm, el-Minhc f uabil-mn (nr. Hilm M. Fde), Beyrut 1399/1979, I, 203; Gazzl, el-Maadl-esn (Fazluh), s. 90-91, 174; Eb Bekir bnl-Arab, el-Emedl-a, Hac Selim Aa Ktp., nr. 499, vr. 122b124b; bnl-Cevz, Nzhetl-ayn, s. 324-326; Musa okar, Mtrdde Esm-i Hsn, Isparta 2002, s. 60-62. Bekir Topalolu

RIDVN
() Kurn- Kermde rz anlamnda yer alan bir terim; cennetin muhafz kabul edilen melek (bk. MELEK; RIZ).

RIDVAN BATI
(bk. BEYATRRIDVN).

RIDVN el-FELEK
() Rdvn Efendi b. Abdillh er-Rezzz el-Mneccim el-Ebher el-Cn el-Felek el-Msr (. 1122/1710) Msrl astronomi bilgini ve alet yapmcs. Hayatna dair yeterli bilgi yoksa da ok iyi bir astronomi ve matematik eitimi ald anlalmaktadr. Hayatnn byk bir ksmn Bulakta geirdi. 1680de hacca gitti, bu arada Mekke ile Medinenin namaz vakitleri iin cetvel hazrlad. Eminnnde Yenicaminin (1663) gneybat duvarndaki gne saatini yapan Rdvan isimli kiinin ayn ahs olmas ve bu tarihlerde stanbulda bulunmas kuvvetle muhtemeldir. Rdvn el-Felek 23 Cemziyelevvel 1122de (20 Temmuz 1710) Kahirede vefat etti. Astronomi, aritmetik ve geometri konularnda yazd kitaplarn msveddelerinin bir deve yk tuttuu sylenen Rdvan Efendinin birok astronomi aleti ve gk kresi imal ettii bilinmektedir (Abdurrahman b. Hasan el-Cebert, I, 139). Cemleddin Ysuf b. Abdullah el-Kilerc el-Felek ile birlikte Ulu Bey zcindeki hesaplamalara gre tuntan iki para halinde dkme olarak yaptklar ve zerindeki yaz ve figrleri gm kakmalarla belirttikleri bir gk kresi halen Saint Petersburg Lomonosov Mzesinde sergilenmektedir (Savage-Smith - Belloli, s. 233). Eserleri. 1. ez-Zcl-mfd al ulir-raadil-ceddis-Semerand (ez-Zcr-Rvn). Ulu Bey zcinin Kahire boylamna uyarlanm ekli olup bir mukaddime, drt blm (makale) ve cetvellerden oluur. 2. Esnel-mevhib li-tavmil-kevkib. Ulu Bey zcinin Kahire boylamna gre yaplm lmlerinin tekrar gzden geirilerek dzenlenmi eklidir. 3. ed-Drrl-ferd alerraadil-cedd. Bir mukaddime, on iki bab ve bir htimeden meydana gelen eser Ulu Bey zcinin Kahire boylamna gre dzenlenmi dier bir eklidir. 4. Umdet lin-nh vel-irfn f ilmilmt vel-bleti bi-Dstn. Bir sre Msrda bulunan Dastanl lim Muhammed b. Muhammed el-Kerh iin telif edilmi olup ilm-i mkt ve Dastann kble tayini konular hakkndadr. 5. Buyets-sil f vail-mezvil. Mukaddimesi Rdvn el-Felek tarafndan yazlan eserdeki stanbul ve Kahire enlemlerine gre hesap edilmi cetveller muhtemelen Slih Efendiye aittir. 6. Buyet-ullb fistircil-amlil-felekiyye bil-isb. 7. Dstru uli ilmil-mt ve netcetn-naar f tarril-evt (Netcetl-kbr). Astronomi rencileri iin bir el kitab niteliinde olup bir mukaddime, drt bab ve bir htimeden meydana gelir. 8. Netcetl-efkr f marifetil-ameli bil-leyli ven-nehr (Netcet-ur). Bir mukaddime, drt bab ve cetvellerden oluur. 9. rnl-ulviyyn Zal vel-Mter bi-vasail-mesr. Satrn ve Jpiter gezegenlerinin birbirlerine yaklamalar hakknda bn trn metoduyla kaleme alnm bir almadr. 10. rzd-drer f ryetil-ehille vel-ameli bil-amer. 11. Kelmun kfin f marifetil-ictim vel-istibl vel-ksf vel-usf. Manzum bir eser olup kf harfiyle kafiye yaplm olduundan bu isimle anlmaktadr. Rdvn el-Feleknin kaynaklarda ad geen dier eserlerinden bazlar unlardr: el-Cevheretllmia ven-netcetl-cmia, Dstru netcetil-muaddime f amli ilmil-mt, Cedvel tavmi-ems li-li Mekke, Cedvil li-li Medne, Zc li-tli Mril-hire, Risle

fil-heye, el-Vau alel-cihti fil-besii vel-mnarift, er-Risletl-fyye bin-nisbetissittniyye, Risle f arbid-derec ved-dei ve smetih ve czrih, Cedvill-mnarife, Cedvil fil-heye (eserlerinin tam listesi ve yazma nshalar iin bk. King, Fihrisl-maat, I, 335; II, 129-130; A Survey of Scientific, s. 107-108; Rosenfeld - hsanolu, s. 386-387).

BBLYOGRAFYA

Abdurrahman b. Hasan el-Cebert, Acibl-r (nr. Abdrrahm Abdurrahman Abdrrahm), Kahire 1997, I, 139-140, 201, 280, 622; Brockelmann, GAL, II, 359, 471; Suppl., II, 487; Hediyyetl-rifn, I, 369; D. A. King, Fihrisl-matil-ilmiyyetil-mafa bi-Drilktbil-Mriyye, Kahire 1981, I, 335; II, 129-130; a.mlf., A Survey of Scientific Manuscripts in the Egyptian National Library, Wiona Lake 1986, s. 107-108; E. Savage-Smith - Andrea P. A. Belloli, Islamicate Celestial Globes: Their History, Construction and Use, Washington 1985, s. 49-50, 87, 116, 214-215, 233-234; Nusret am, Osmanl Gne Saatleri, Ankara 1990, s. 80-85; Ekmeleddin hsanolu v.dr., Osmanl Astronomi Literatr Tarihi, stanbul 1997, I, 377-384; B. A. Rosenfeld E. hsanolu, Mathematicians, Astronomers and Other Scholars of Islamic Civilisation and Their Works (7th-19th c.), Istanbul 2003, s. 386-387; Salim Aydz, Ulu Bey Zicinin Osmanl Astronomi almalarndaki Yeri ve nemi, Bilig, sy. 25, Ankara 2003, s. 139-172. Salim Aydz

RIDVN b. TUTU
() Fahrl-mlk Rdvn b. Tutu es-Selcuk (. 507/1113) Halep Seluklu meliki (1095-1113). Suriye Seluklu Devleti Meliki Tcddevle Tutuun oludur. Tutuun Sultan Melikahn lmnn ardndan Byk Seluklu tahtn ele geirmek iin Sultan Berkyaruk ile ikinci defa mcadeleye girdii srada Dmakta bulunan Rdvn babasnn yardm talebi zerine Suriyedeki kuvvetlerin banda yola kt. Frat kysndaki nede konaklad srada babasnn Rey yaknlarnda Sultan Berkyaruk ile yapt savata ldrldn (17 Safer 488 / 26 ubat 1095) renince Halepe dnd ve hibir muhalefetle karlamadan Suriye Seluklu Devletinin bana geti. Babasnn yannda bulunan kardei Dukak da Atabeg Cenhddevle Hseyin ve dier baz kumandanlarla birlikte Halepe geldi. Kardei Dukakn ksa bir sre sonra Halepten gizlice Dmaka giderek orada Dmak Seluklu melikliini kurmas zerine ehri kuatan Rdvn baarl olamad ve Halepe dnmek zorunda kald. Bylece Suriye Seluklu Devleti, Halep ve Dmak meliklii olmak zere ikiye ayrlm oldu (488/1095). Devlet ilerini atabegi Cenhddevle Hseyine brakan Rdvn hkimiyet sahasn geniletmek amacyla Skmen b. Artukun idaresindeki Suruu kuatt, ancak bir sonu alamad (489/1096). Daha sonra Ermeni Torosun hkimiyetinde olan Urfa zerine yrd ve ehri alarak Yasyana verdi. Ayrca Harran ele geirmek istediyse de kumandanlar arasndaki huzursuzluk yznden bundan vazgeti. Rdvn, kendisine itaatsizlik eden kumandanlardan Ysuf b. Abak bertaraf ettikten sonra Telbir ve eyhddeyri ele geirdi. Dmak ikinci defa kuattysa da ehri zaptedemeden Halepe geri dnd. Bu olayn ardndan Halepe saldran Dukak Knnesrnde bozguna uratt (5 Reblhir 490 / 22 Mart 1097). Cenhddevle Hseyinin vezirlikten ayrlp Humusa yerlemesi zerine devlet ilerini Yasyana teslim etti. Suriye Seluklu Devletinin iki kola ayrlmasn frsat bilen Ftm Halifesi Mstal-Billh, Rdvna bir elilik heyeti gnderip hkimiyeti altndaki topraklarda Ftmler adna hutbe okuttuu takdirde kardei Dukaka kar kendisini destekleyeceini bildirdi. Rdvn da bu teklifi kabul etti ve Ftmler adna hutbe okutmaya balad (17 Ramazan 490 / 28 Austos 1097). Bu hadise Snn slm dnyasnda byk tepkiyle karland. Bunun zerine Rdvn, drt hafta sonra hutbeyi tekrar Abbsler ve Byk Seluklular adna okutmak zorunda kald ve Abbs Halifesi Mstazhir-Billha eli gnderip zr diledi. Rdvn, Humusta bamsz bir emirlik kuran Cenhddevle Hseyine ve Dukaka kar Yasyan ve Skmeni de yanna alarak bir sefer dzenlemeye karar verdi. Bu srada Hallar, Antakya zerine yrynce ehrin valisi Yasyan bata Sultan Berkyaruk olmak zere btn mslman emrlerden yardm istedi. Rdvn, Hallara kar harekete geen Musul Emri Krboann idaresindeki Seluklu ordusuna kk bir birlik gndermekle yetindi. Hallar Antakyay ele geirip burada bir prinkepslik kurdular (491/1098) Bu davran sebebiyle Yasyan ve Skmen onu desteklemekten vazgetiler. Bylece Rdvn, Halepte Hallar karsnda yalnz kald. Hal kuvvetleri 492de (1098) Bre ve Maarretnnumn igal ettikten sonra Rc, Cezr, Zerdana, Sermn ve Kell ehir ve

kalelerini ele geirip Halepi deta kuatma altna aldlar. Bu srada Rdvn, Antakya Prinkepsi Bohemundun ordusuna malp oldu (25 ban 493 / 5 Temmuz 1100). Bohemund, Kefertb ve Hzr kalelerini igal ederek Halep Seluklu melikliine son vermek amacyla Merrifte karargh kurdu. Rdvn, Bohemundun, Dnimendli Gmtegin Gazinin aknlar karsnda zor durumda kalan Malatya hkimi Ermeni Gabriele yardm etmek zere Malatyaya hareket etmesinden faydalanp Hallarn depo ettikleri yiyecek maddelerini ele geirdi. Bu arada Rdvn, Cenhddevle Hseyin ile Nkrada bart ve onunla birlikte Halepe dnd. Cenhddevle Hseyinin bir sre sonra Humusta Btnler tarafndan ldrlmesinin ardndan Humus, Dmak Seluklu melikliinin eline geti (496/1103). Antakya ve Urfa Hal kuvvetleriyle Halep civarndaki kylerden zorla para toplayan Antakya Prinkepsi Tankred, Rdvandan 7000 dinar ve 10.000 ba hayvan alarak onunla bar yapt. Rdvn, Antakya ve Urfa Hal kuvvetlerinin Musul Emri krm ve Skmen b. Artuk tarafndan bozguna uratlmas zerine harekete geip Hallarn Halep civarnda igal ettikleri ehir ve kaleleri geri ald (497/1104). Kardei Dukakn lmnn (Ramazan 497 / Haziran 1104) ardndan Dmaka yryp ehirde kendi adna hutbe okuttu ve para bastrd. Rdvn, ertesi yl Hallara kar yardm talebinde bulunan Trablusam Emri Fahrlmlk bn Ammra yardmc olmak iin Halepten ayrld srada Tankredin Artah kuattn renince Artaha yneldi. Ancak Tankredin bar teklifini kabul etmeyip savamay tercih etti ve yenilgiye urad (3 ban 498 / 20 Nisan 1105). Tankred, Halep civarn istil ederek yamalad. Rdvan savan ardndan lgazi, spehbed Sabave ve Sincar Emri Alp ile Hallara kar ittifak yapt. Mttefikler nce krme ait Nusaybini kuattlar. krm ittifak bozmak iin Rdvn lgazi aleyhine kkrtt ve hapsedilmesini salad. Fakat lgaziye bal Trkmenlerin kard olaylar yznden mttefikler bir netice elde edemeden daldlar. Rdvn, Ftm yanls Halef b. Mlibin elindeki Efmiye Kalesini ele geirdiyse de bir sre sonra buray Tankrede kaptrd (500/1106). Rdvnn Btnlerle i birlii yaptn duyan Byk Seluklu Sultan Muhammed Tapar onu iddetle knaynca Rdvn, Btnleri Halepten uzaklatrd. Musul Emri avlya haber gnderen Rdvn, Hallarla mcadele iin kendisini Suriyeye ard. avl da I. Klcarslan tarafndan ele geirilmi olan Musulu almasna yardmc olduu takdirde birlikte hareket edebileceklerini syleyip onu kendisine katlmaya ard. avlnn teklifini kabul eden Rdvn, I. Klcarslann lmyle sonulanan savata onun yannda yer ald (500/1107). Ancak daha sonra avlnn davranlarndan rahatsz olup Halepe dnd. Bu arada Sultan Muhammed Tapar, avly grevden alnca avl baz emrlerle ittifak yaparak Suriyeye doru harekete geti. avlya kar seferber olan Rdvn, Sffnde Urfa Kontu Baudouin tarafndan avlya gnderilen fidyeye el koydu ve ona kar Nmeyroullar ile i birlii yapp Halepe dnd. Bu srada avl, Rdvna ait Blsi igal etti. Bunun zerine Rdvn, Tankrede ittifak teklifinde bulundu; avl da Baudouin ve Juscelinden yardm istedi. Telbirde yaplan savata her iki taraf ar zayiat verdi (Safer 502 / Eyll 1108). Bls tekrar Halep Seluklu melikliinin hkimiyeti altna girdi. Hallarn igal ettii Halep civarndaki topraklarn geri almak iin Antakya blgesine aknlar yapan Rdvn, Tankredin Urfadan dnmesiyle Halepe ekildi. Tankred de misilleme olarak

Halepin dousuna saldrnca Rdvn zor durumda kald; 20.000 altn, 10.000 at verip Antakya seferi srasnda ald esirleri serbest brakmak artyla bar yapt. Bu antlama sebebiyle Halep ve civarndaki halkn erzak sknts ekmeye balamas sebebiyle Rdvn hazineye ait arazileri ucuz fiyatla halka satmak zorunda kald. Hallarn Suriyeyi ve zellikle Halep civarn yama ve tahrip etmeleri zerine Rdvan o srada Badatta bulunan Sultan Muhammed Tapara bir heyet yollayp yardm istedi. Sultann emriyle Musul Emri Mevdd b. Altuntegin nce Harran, ardndan Juscelinin elindeki Telbiri kuatmaya balad. Bu srada Rdvn, Mevdda haber gndererek hemen Halepe gelmelerini istedi. Ancak Seluklu ordusu Halep nlerinde konaklaynca hareketlerinden endieye kapld ve Mevddu ardna piman olup Halep kaplarn kapatt. Bunun zerine Seluklu ordusu blgeden uzaklat (Safer 505 / Austos 1111) ve Hallara kar bir harekta giriilemedi. Bu dnemde iktisad sknt iinde olan Melik Rdvnn Btnlerle i birlii yaparak Horasandan Halepe gelen Eb Harb s adl tccarn mallarna el koymaya teebbs etmesi itibarn byk lde sarst. Antakya Prinkepsi Tankredin Azaz igal etmeye hazrlandn renince aras ak olmasna ramen Atabeg Tuteginden yardm istedi ve kendisini Halepe davet etti. Burada yaplan grmeler sonunda taraflar bir antlama imzaladlar (506/1112). Kuds Kral I. Baudouin, Dmak civarna saldrnca Tutegin Rdvndan yardm istedi, ancak Rdvn yardma gitmedi, Taberiyede Hallarn bozguna uramasndan sonra 100 svari gndermekle yetindi. Tutegin de buna fkelenip Dmakta onun adna okunmakta olan hutbeye son verdi (1 Reblevvel 507 / 16 Austos 1113). 28 Cemziyelhir 507de (10 Aralk 1113) Halepte len Rdvn Mehedlmelik denilen yerde defnedildi. Kaynaklarda Btnlerle i birlii yapmas, onlar iin Halepte bir drddave ina ettirmesi ve iki kardeini ldrtmesi gibi sebeplerle ar biimde eletirilmektedir. Yerine olu Eb c Alparslan geti.

BBLYOGRAFYA

bnl-Kalnis, Tru Dma (Amedroz), s. 127, 130-132, 133-136, 138, 142, 148, 150, 156-159, 169, 173, 177, 182, 183-184, 189; Urfal Mateos Vekayinmesi (952-1136) ve Papaz Grigorun Zeyli (1136-1162) (nr. ve trc. H. D. Andreasyan), Ankara 1962, s. 183-184, 186, 230-231, 234, 241-243; bnl-Esr, el-Kmil, X, tr.yer.; bnl-Adm, Zbdetl-aleb, II, 118, 124-125, 130-132, 135, 138-144, 146-153, 155-157, 161, 164, 246; Ebl-Ferec, Trih, I, 345, 347-351; Zeheb, Almnnbel, XIX, 315-316; A. Aquensis, Geschichte des ersten Kruezzugs (trc. H. Hefele), Jena 1923, I, 131-132, 214-227, 236-238, 241-242, 308-309; II, 158-159, 181-186, 195-196, 238-247; Anonymi Gesta Francorum et Aliorum Hierosolymitanorum (nr. B. A. Lees), Oxford 1924, s. 58, 75-78; Cl. Cahen, La Syrie du nord, Paris 1940, s. 213, 217-218, 227-228, 230, 239-242; Osman Turan, Seluklular Zamannda Trkiye, stanbul 1971, s. 136-138; In Demirkent, Urfa Hal Kontluu Tarihi: 1098-1118e Kadar, stanbul 1974, s. 91, 112-118, 121-131, 137-138, 145-146; Runciman, Hal Seferleri Tarihi, bk. ndeks; Ali Sevim, Suriye ve Filistin Seluklular Tarihi, Ankara 2000, s. 161-223; a.mlf., Artuklularn Soyu ve Artuk Beyin Siyasi Faaliyetleri, TTK Belleten, XXVI/101 (1962), s. 121-146; a.mlf., Artukolu Skmenin Siyas Faaliyetleri, a.e., XXVI/103 (1962), s. 501-520; a.mlf., Artukolu lgazi, a.e., XXVI/104 (1962), s. 650, 664; C. E. Bosworth, Rwn,

EI (ng.), VIII, 519. Ali Sevim

RIDVANBEGOV, Ali Paa


(1783-1851) Osmanl devlet adam. Bosna valilerinden Zlfikar Kaptann oludur. Aile, byk atalar Rdvan Kaptan dolaysyla Rdvanbeyoullar (Rdvanbegovi) diye bilinir. Osmanl kaynaklarnda ailenin Mostar yaknlarndaki Stola (stole / Ustule) kasabasndan olmas dolaysyla ayn zamanda stoleli Ali Paa olarak da geer. 1813-1814te babasnn yerine stole mutasarrf oldu. Ayn dnemde kardei Hacbey zengin gelirleri olan evredeki Hutovo aalnda bulunuyordu. Bu srada Bosna-Hersekin gl ailelerinden smil Aa engi ailesiyle iyi ilikiler iinde iken Bosna kaptanlar ile aras iyi deildi. Nitekim 1830da Bosnada Gradaa kasabasnda Hseyin Kaptan, Osmanl Devletine kar isyan hareketi balattnda saylar otuz dokuza varan Bosna-Hersek kaptanlarndan birou onunla i birlii yapt halde Ali Paa devletin yannda yer almt. syann bastrlmasnda grev alan Ali Paa blgede redif taburlar kurmakta da baarl oldu (BA, HH, nr. 21868/E). 1832de Anadoluya geti; Sadrazam Reid Mehmed Paa kuvvetlerine bal olarak Konya ve Ktahyaya kadar ilerlemi olan Msr kuvvetlerine kar savat. II. Mahmud, Ali Paay gsterdii gayret dolaysyla vezretle mkfatlandrd ve Herseki mstakil mutasarrflk haline getirerek ynetimini ona verdi. 1833 Mart ay ortalarna ait bir belgede, Hersek sancann Bosna eyaletinden ayrlp o tarafn ahvalini bilen birine verilmesi gerektii iin kendisinin bu yrede iyi tannmas sebebiyle sz konusu sancaa tayin edilmi olduu belirtilir (BA, MD, nr. 250, s. 24-25). II. Mahmud, Ali Paann ayrca bir nianla dllendirilmesi hususundaki rapora kendi hattyla onun buna lyk olduunu yazarak karlk verdi (BA, HH, nr. 21757). Devlete ballklarndan dolay Ali Paann olu Zlfikar Nfiz Paa, Rdvan Paa ve dier aile fertlerine nianlar ve yksek grevler verildi. Bu ekilde tekrar Rumeliye dnen Ali Paa uzun yllar Hersek valilii yapt. Hersek sancanda biri Bunada, dieri Stolata ina ettirdii iki cami yannda meydana getirdii hayr eserlerine birok gelir tahsis etti (vakfiye tarihi 1264/1848). Bu hizmetlerinden dolay Hersekte halkn sevgisini kazand. Bosnada 1850li yllarda ortaya kan ayaklanmada isyanclar Biha ehrini ele geirdiler ve Bosna Valisi Thir Paay Travnike geri ekilmeye zorladlar. Ali Paa bu ayaklanmay destekledi ve isyanclarla birlikte hareket etti. Sultan Abdlmecid, Rumelideki mer Lutfi Paay Rumeli Ordu-y Hmyunu miri olarak bu ayaklanmay bastrmakla grevlendirdi. mer Lutfi Paa, Konji kasabas yaknlarnda Ali Paay yendi (5 ubat 1851). Tutuklanan Ali Paa, Mostarda bir eee ters bindirilerek dolatrld, daha sonra yanndakilerle birlikte Banyalukaya doru yola karld. Yolda adrnda korumasnda bulunan askerlerden birinin silhnn ate almas zerine ld (20 Mart 1851). Banyalukada Ferhad Paa Camii hazresinde kk bir trbeye gmld. Bu trbe Bosna i savanda cami ile birlikte tamamen yklmtr. Ali Paa, Stolata Bregava nehri kenarnda iinde birok bina bulunan bir saray klliyesi yaptrmtr. Bu saray, Ahmed Cevdet Paann Rumeli teftii srasnda blgedeki Osmanl askerine kla olmak zere zvornikli Mahmud Paann zvornikte ayn ekildeki binalaryla birlikte kamulatrlmtr. Klliye Bosna i savanda yklm, daha sonra baz evleri restore edilmitir

(2007). Eski evlerin satn alnmasyla ilgili belgeler Babakanlk Osmanl Arivinde bulunmaktadr. Ali Paann yukarda adlar geen oullar yannda Habibe adnda air bir kz vardr. Begovi ailesinin baz yeleri gnmzde hayattadr.

BBLYOGRAFYA

BA, MD, nr. 251, s. 4, 120; nr. 252, s. 102; nr. 253, s. 5, 71, 89; nr. 254, s. 79-80; nr. 257, s. 179, 214; nr. 258, s. 36; BA, Bosna Ahkm Defteri, nr. 9, s. 24, 27-30, 34-42, 66-68, 83; BA, A.AMD, nr. 4/6, 22/72, 30/91, 31/10, 31/13, 32/45, 32/98, 33/89, 35/3; BA, -DH, nr. 13736, 13799, 13808, 14205; BA, -MVL, nr. 4641; 22986; BA, HH, nr. 19913, 20207, 20378, 21871/A, 22114, 22176; Cevdet, Tezkir, III, 75, 100; Ahmet Cevat Eren, Mahmud II. Zamannda Bosna-Hersek, stanbul 1965, s. 123, 136-137; Omer Ibrahimagi, Bosnian Statehood and Nationality, Sarajevo 2003, s. 262; N. Jorga, Osmanl mparatorluu Tarihi (trc. Nilfer Epeli), stanbul 2005, V, 307-308, 349; O. Knezovi, Ali-Paa Rizvanbegovi-Stoevi, hercegovacki vezir 1832-1851, Glasnik Zemaljskog Muzeja u Bosnai i Hercegovini, XL/1-2, Sarajevo 1928, s. 11-53; A. Popovic, Ridwn Begovi, EI (ng.), VIII, 519-521; Mustafa L. Bilge, Mustafa Paa, Buatl, DA, XXXI, 344-345. Mustafa L. Bilge

RIFK
() Yumuak davranma, nezaket anlamnda bir ahlk terimi. Szlkte yumuak ve yararl olmak; yardm etmek anlamlarndaki rfk kelimesi terim olarak iyi huyluluk, uyumlu, geimli ve nazik olma, yumuak davranma mnalarna gelir. Ayrca lutf, leyn (yumuaklk), hilm, teysr (kolaylk gsterme) kavramlar rfk ile yakn anlamda; sertlik, kaba ve krc davran mnasndaki unf, glzat, hiddet, hunet, hurk ve iddet kart anlamda kullanlmaktadr (Lisnl-Arab, rf md.; Tcl-ars, rf md.; bn Hazm, s. 48, 62, 75; Gazzl, III, 184-185). Rfk kknden treyen refk yumuak ve nazik davranan kii, arkada, dost demektir. Hadis ve siyer kaynaklarnda yer alan bilgilere gre Reslullah, Hz. ienin kucanda son nefesini verirken er-refkul-al (yce dost) diyerek Allaha gitmekte olduunu ifade etmi ve son sz Allahm, yce dost! olmutur (Buhr, Feils-abe, 5, Mez, 83, 84; Mslim, Feils-abe, 87). Kurn- Kermde bir yette refik kelimesi gemektedir (en-Nis 4/69). Tefsirlerde, Resl-i Ekrem vefat ettiinde onun yokluuna nasl dayanacaklarn dnp kederlenen baz sahbleri teselli etmek zere, Allaha ve resulne itaat edenlerin peygamberler, sddklar, ehidler ve slihlerle beraber olacan ve bunlarn ne gzel refik olduunu bildiren bu yetin indii ve burada refik kelimesinin arkadalna gvenilen kii anlamnda kullanld belirtilir (mesel bk. Taber, VIII, 534-535; Kurtub, V, 272; evkn, I, 545, 546). Baz yetlerde rfk ile yakn anlaml kelimelerle insanlara kar yumuak davranmann nemine dikkat ekilmitir. Th sresinde (20/44) yumuak davranmann etkili bir eitim ve irad yntemi olduuna iaret edilir. Bir yette (l-i mrn 3/159) Hz. Peygamberin etrafndakilere yumuak davranmasndan vgyle sz edilmekte, bu davrannn ilh rahmetin bir eseri olduu belirtilmekte, kaba ve kat kalpli olmann eitim ve sosyal birlik asndan zararl etkisine dikkat ekilmektedir. bn Hazm, Resl-i Ekremin insanlar eitirken onlar mitlendiren, sevindiren ve rahatlatan szler sylemeye nem verdiini, bu sayede nasihatlerinde baarl olduunu, kolaylatrc olmay ve zorluk gstermekten saknmay emrettiini hatrlatr (elAl ves-siyer f mdvtin-nfs, s. 62). Hadislerde rfk kelimesi ve trevleri gemektedir. Hz. Peygamber, Allahm! mmetime rfk ile muamele edene sen de rfk ile muamele et diye dua etmitir (Msned, VI, 62, 93, 257, 258, 260). Allah rfk sahibidir ve her ii rfk ile yapmay sever melindeki hadis (Buhr, stitbe, 4, Edeb, 35; Mslim, Selm, 10) rfkn Allahn sfatlar arasnda yer aldn ve insanlardaki rfk erdeminin bu sfatn bir yansmas olduunu gsterir. Resl-i Ekrem, Rfktan mahrum kalan kimse hayrdan da mahrum kalr (Msned, IV, 362, 366; Mslim, Birr, 74-76; bn Mce, Edeb, 9); Bir i rfk ile yaplrsa rfk mutlaka o ii gzelletirir (Msned, VI, 58, 112; Mslim, Birr, 78; Eb Dvd, Cihd, 1) hadisleriyle rfkn nemine dikkat ekmitir. Bizzat kendisi de sahbler tarafndan ok merhametli, ok yumuak diye nitelendirilmitir (Buhr, En, 17, 18; Mslim, Mescid, 292, Neir, 8; Eb Dvd, Eymn, 21). Bir rivayete gre, Hz. Peygamber ve ashabn yanna gelen bir grup yahudinin esselm aleykm yerine essm aleykm (lm sizin zerinize olsun) demelerine fkelenen Hz. ienin, O dediiniz sizin banza gelsin, Allah sizin belnz

versin! eklinde tepki gstermesi zerine Reslullah, Y ie, skin ol, rfk gster, sertlikten ve hakaretten sakn! demitir (Msned, III, 199; Buhr, Edeb, 38; Daavt, 63; Mslim, Birr, 79). slm ahlkna dair kaynaklarda Chiliye dnemi diye adlandrlan slm ncesi Arap toplumunda yaygn olan kabalk, saldrganlk, iddet gibi tutum ve davranlara kar rfk, hilim, sabr, af gibi kavramlarla ifade edilen erdemler mslman insan Chiliye insanndan ayran nitelikler olarak deerlendirilmi, bilhassa gl ve hakl olduu halde hilim ve rfk ile muamele etmenin deerine vurgu yaplmtr. Hz. mere atfedilen bir szde Allah katnda devlet bakannn rfkndan daha deerli bir erdem, yine onun sertlik ve hiddetinden daha irkin bir erdemsizliin bulunmad belirtilir (Pellat, s. 39-40). Hasan- Basrye nisbet edilen ayrntl bir mslman tanmnda, Mslman dininde gl, kararl ve yumuak huylu kiidir; iman salam, bilgili ve halm, zeki ve rfk sahibidir, hakl iken balayc, gl iken cmert, dostluu ve arkadal gzel, fke halinde sabrldr eklinde ifadeler yer alr (Gazzl, III, 166). bn Hibbnn rfk ile akl arasnda bir iliki grd anlalmaktadr. Ona gre akll insan daima rfk ile davranmaldr. Yumuakln dzeltemedii eyi sertlik hi dzeltemez. Akldan daha salam bir dayanak bulunmad gibi rfktan daha hayrl bir rehber de yoktur. Rfk terkeden sertlie ynelir, sertlii seen tehlikelerle yzyze kalr (Ravatl-ual ve nzhetl-fual, s. 215-223). bn Abdlberrin rfk ve iktisat (orta yol) kelimelerini ayn balkta kullanmas ve bu iki kavram bir arada ilemesi rfkn her trl davranta uyumluluk anlam da ierdiine iaret etmektedir (Behcetl-meclis, I, 217-220). Gazzl de insan davranlarnn her trl arlktan uzak olmas gerektiine, iddet ve yumuaklkta bu dengenin gzetilmesinin nemine dikkat eker; ancak insann tabiat iddete meyilli olduu iin dinde rfka daha ok nem verildiini ifade eder (y, III, 184186).

BBLYOGRAFYA

Wensinck, el-Mucem, rf, lyn md.leri; M. F. Abdlbk, el-Mucem, rf, lyn md.leri; Msned, III, 199; IV, 362, 366; VI, 58, 62, 93, 112, 257, 258, 260; Taber, Cmiul-beyn (kir), VIII, 534-535; bn Hibbn, Ravatl-ual ve nzhetl-fual, Beyrut 1397/1977, s. 215-223; bn Hazm, el-Al ves-siyer f mdvtin-nfs, Beyrut 1405/1985, s. 48, 62, 75; bn Abdlber, Behcetl-meclis, I, 217-220; Gazzl, y, II, 333-334; III, 166, 184-186; Kurtub, el-Cmi, V, 272; evkn, Fetul-adr, Beyrut 1412/1992, I, 545, 546; Ch. Pellat, Risle fil-ilm indelArab, Beyrut 1973, s. 39-40. Mustafa arc

RIK
) ( Klelik anlamnda fkh terimi (bk. KLE).

RITL
() Arap dnyasndaki en yaygn arlk birimi. Rtl (ratl, oulu ertl) kelimesi Greke litrann Srynce yoluyla Arapaya gemi eklidir. Asl Latince dengelemek, denkletirmek, tartmak anlamndaki librodan treyen denge, terazi, tart mnasndaki libradr. Kelime Trkeye Arapadan aynen, Grekeden lidre ve lodra biiminde gemitir. Sofyada x okkalk yani 100 dirhemlik arlk birimine rtlenica ad verilirdi. Fkh kitaplarndaki rtl ile Badat rtl kastedilir. Fitre, toprak mahsulnn zekt nisab ve abdest suyunun miktar gibi hususlarda l birimi rtldr. Dier l birimleri gibi yer, zaman ve tartlan eyin cinsine gre deiiklik gstermise de bunun deeri genellikle 12 ukyyeye veya kantarn % 1ine eit olmutur. Birok lkede mesel ya, sirke, biber ve ipek gibi mallar iin mstakil rtllar kullanlmtr. eitli blgelerin kendilerine has ktle l birimlerinin asl mahall isimleri yerine baz kaynaklarda rtl (arlk) kelimesiyle anlmas karkl arttrmtr. slmiyetin ilk yllarna ait Mekke rtl 480 dirheme eittir. Modern almalarda bunun metrik karl 1,5 kg. civarnda hesaplanmakla beraber sz konusu dirhem Chiliye devrinden beri varln srdren tek dnekten ibaret 0,7083 gramlk dirhem ise rtln deeri 340 gr. olur ki bu da Roma-Msr libras / argiriki litra ile ayn eydir. Klasik kaynaklarn verdii bilgilerden Mekke rtlnn -muhtemelen Abbslerin etkisiyle-816 gramlk Badat menni ile zdeletii anlalmaktadr. VII. (XIII.) yzyl tarihisi bnl-Mcvir Mekke rtlnn karln 130 dirhem olarak kaydeder. J. Saris, 1612de 20 Mekke rtlnn deerinin 23-24 pound avoirdupoids (arlk poundu) arasnda oynadn syler ki bu 544 gramlk Bbil kk minasna veya onun hafif bir versiyonuna iaret edebilir. J. Fryere gre 1675te Mekke fersilesi 27 arlk pounduna veya 30 rtla eittir (Hinz, s. 28). Bundan 408 gramlk (27 453,3 gr. = 12,24 kg. = 30 408 gr.) Badat rtlnn Mekkede de kullanld sonucu karlabilir. Klasik kaynaklarn ou Medine rtlnn Badatnkinin 1,5 katna yani 195 dirheme (612 gr.), Muhammed b. Ahmed el-Makdis ise (. 390/1000 civar) 200 dirheme edeer olduunu bildirir. Ona gre Yemen rtl Badatnkinin aynsdr. Arabistann kuzeybatsndaki Medyen ve Eylede Dmak rtl kullanlmtr. Fransa Ticaret Odas blteninde kaydedilen bilgilere ve Osmanl Dyn- Ummiyye daresi verilerine dayanan George Young 1890larda 113 dirhemlik Msr-Cidde rtlnn metrik karln 360 gr. olarak verir. Klasik kaynaklarn 128, 128f ve 130 dirhem eklinde farkl deer ykledii 408 gramlk Badat rtl Abbs Devletinin etkisiyle btn slm corafyasnda standart er arlk ls olarak benimsendi. Bu 96 drahmilik Antalya libras ile ayn ey olmaldr. Kalkaend (. 821/1418) bunun kendi dneminde hl kullanldn bildirir. erf el-drs (. 560/1165) Badat rtln 180 dirhem (el-Ekyl, III, 344), Safed (. 764/1363) 125 miskal olarak kaydeder. V. (XI.) yzylda Beledde 210 miskallik bir rtl ve bunun iki kat arlnda bir bakas kullanlmtr. Nsr- Hsrev (. 465/1073ten sonra) Meyyfrikn rtlnn 480 dirhem olduunu syler. Hasan el-Cebert ve Mustafa ez-Zehebye gre el-Cezre rtlnn arl 162 dirhemdir. Youngun kaytlarndan el-Cezrede

Osmanl okkasnn rtl adyla anld anlalmaktadr. Msrn eyaletlerinde farkl mallar iin deiik rtllar kullanlmtr (mesel Yukar Msra has et ve ekmek rtl dierlerinden farkldr). Emev Halifesi Abdlmelik b. Mervn devrine (685-705) ait olup Dmak Mill Mzesinde muhafaza edilen 175,5 gramlk birim muhtemelen yarm rtldr. Anma pay da eklendiinde bunun btn 354,16 gramlk Batlamyus rtlna tekabl edebilir. III. Yezdin iktidarnda (126/744) retilen ve halen Walters Art Galleryde (Baltimore) korunan 337,55 gr. arlndaki rtl 340 gramlk argiriki litra olmaldr (sz konusu birimlerle ilgili olarak bk. Ettinghausen, s. 857-860). Abbsler devrine ait camdan mmul ayar arlklarndan anlaldna gre Msr rtlnn deeri 96 dirheme (306 gr.) eittir. Bu 9 ukyyelik Roma rtl olmaldr. Baz bulgular 306 gr. hesabn dorular (Hinz, s. 28). Varl muhtemelen Abbsler dnemine kadar geri giden 160 dirhemlik (510 gr.) byk rtl basit mallar iin kullanlmtr. Bunun Arborda (Michigan) korunan ypranm bir rnei 492,6 gramdr. k tarihi tam olarak bilinmeyen 144 dirhemlik (456,96 gr.) rtl Kahire, Fustat ve civarnda VI. (XII.) yzyldan Yeniaa kadar byk rtln yan sra hkim bir yer tutmutur. Ftmler devrinde (XI-XII. yzyllar) 437d gramlk tam rtl Msrda da kullanmda olmaldr (bunun bir rnei Louvre Mzesinde korunmaktadr). Ayn dnemde ekmek, et ve dier baz maddeler iin (bunlarn bir listesi iin bk. Esad b. Memmt, s. 362) 144 dirhemlik Msr rtl, baharat ve pamuk iin Avrupallarn ratl forfori dedii 150 (bn Hazma gre 160; Makkar, II, 516) dirhemlik flfl rtl, keten iin Vali Leys b. Fazla (799-802) nisbet edilen 200 dirhemlik Leys rtl, baz gda maddeleri ve metaller iin (bunlarn bir listesi iin bk. Esad b. Memmt, s. 361-362) Czm kabilesinin boylarndan Cer b. Avfa nisbetle anlan 312 dirhemlik Cerev rtl kullanlrd. talyan ticaret rehberlerine gre flfl rtl 413-439,88 gr., Leys rtl 578,361-620,46 gr., Cerev rtl 903,69-969,96 gr. ve bakr rtl 2,44 Venedik hafif libresi (736,6 gr.) arlndayd (Ashtor, XLV/3 [1982], s. 472-474; EI [ng.], VI, 118-119). Dier baz Msr rtllar unlardr: Yer VI-VIII. (XII-XIV.) XI-XII. (XVII-XVIII.) yzyl yzyl Feyym - 150 dirhem - 150 dirhem Kalyb - 150 dirhem Meymne - - 168 dirhem Bilbs - 180 dirhem (1,25 Msr rtl) Kus - 315 dirhem (et, ekmek ve sebze iin) Dimyat - 330 dirhem - 330 dirhem (2,25 Msr rtl + a ukyye)

Fvve - - 360 dirhem Mahalle - 384 dirhem - 400 dirhem Semennd - 312 dirhem - 300 dirhem (2 s Msr rtl) Asyt - 1600 dirhem 1000 dirhem (et ve ekmek iin) Acln - 1200 dirhem 1000 dirhem Taht - 1000 dirhem hmm - 1000 dirhem (et ve ekmek iin) Tah - 1200 dirhem Osmanl Devleti, 928 Cemziyelevvelinde (Nisan 1522) Msr llerini yeniden ayarlad; buna gre her 100 dirhem 96 dirheme, her 100 rtl 95,5 rtla eitlendi. XVIII. yzylda Kahirede tahl lmne mahsus kapan rtl 12, ya, peynir, bal, et ve sebze lmnde kullanlan yac rtl 14, Mansre rtl 16 ukyyeye eitti. 1802de Ysuf Paann kullanmn zorunlu kld 144 dirhemlik (~ 1 lb. 2 oz.) rtl 1835 ylnda standart rtl iln edildi. Alfred von Kremer, 1850lerde Msr rtlnn metrik karln 450 gr. (= 144 3,125 gr.) olarak verir. Mahmud Beye gre Msr hkmetinin bulgular 144 dirhemlik Msr rtlnn metrik deerini 444,9312 gr. gstermi, ancak dirhemin karl 3,12 gr. olarak ayarland iin XIX. yzyln sonlarnda resmen 449,28 grama sabitlenmitir. Suriyede 340 gramlk Roma libras Emevler devrinde de varln korudu. III-IV. (IX-X.) yzyllarda Suriyenin birok eyaletinde 600 Dmak dirhemine (1,904 kg.) eit daha ar bir rtl kullanlyordu. VI-VIII. (XII-XIV.) yzyllarda Dmak ekmek rtl 3 Marib rtlna denkti. Kalkaendnin verdii bilgilerden Memlkler devrinde sz konusu 600 am dirheminin 592,5 Msr dirhemine eit olduu anlalmaktadr. bn Tarberd (. 874/1470) Dmak rtlnn 4 Msr rtlna denk olduunu belirtir. Avrupa ticaret rehberleri XIV. yzyln sonlar ile XVI. yzyln balar arasnda Dmak rtlna 1,742125-1,867626 kg. arasnda deien deerler verir (Hinz, s. 30; Ashtor, XLV/3 [1982], s. 476-477). Makdisye gre Humustan Cifra kadarki blgede en yaygn 600 dirhemlik olmak zere eitli rtllar kullanlrd. Bunlar arasnda en ar Akknnki, en hafifi Dmaknkiydi. XVII. yzyln ikinci yarsnda Jean de Thvenot, Dmak rtlnn 5 Fransz livresine denk dtn bildirir. bn bidn (. 1836) kendi zamannda bu birimin 700 dirhemden daha ar olduunu syler. XIX. yzyln ikinci yarsnda sz konusu rtl 5,25 Paris livresine (~ 2,6 kg.) eitti. Dmak ipek rtl ise 1,93-2 kg. arasnda deiirdi. XIX-XX. yzyllara ait 10 ukyyelik Osmanl am

rtlnn metrik karl olarak 2-2,5 okka yani 2,564-3,205 kg. arasnda deien deerler verilir. Suriyede baka rtllar da vard. Mesel IV. (X.) yzylda Knnesrn rtl 400 dirheme eitti. Sonraki yzyln ilk yarsndan XVIII. yzyla kadar Halepte Ftm Halifesi Zhirin (1021-1036) adn tayan 336 miskallik = 480 dirhemlik (1,428 kg.) Zhir rtl kullanlrd. VI. (XII.) yzyln sonuna doru eyzer, Halep rtln 724 dirheme (2,279259 kg.) eitler. Paxinin verdii bilgiden Halep, Lazkiye, Hama ve Cebelede kullanlan rtln metrik karl 2,168856 kg. olarak bulunur. Pegolottinin 1335te Halep kantar iin kaydettii deerden hareketle rtl 2,28 kg. civarnda hesaplanr. Ayn yzylda bnl-Uhuvvenin 720 Dmak dirhemi (2,2848 kg.) olarak bildirdii Halep rtl XIX. yzyla kadar kullanmda kalmtr. 724 ve 720 dirhemlik rtllar arasndaki fark muhtemelen Halep dirheminin deerindeki deimenin gstergesidir. XVII. yzyln ikinci yarsnda De Thvenot bunu 5,5 Marsilya livresiyle (~ 2,352 kg.) karlar. Halepte XVII-XVIII. yzyllarda ayrca Suriye ipeine zel 700 dirhemlik (~ 2,217 kg.) baka bir rtl vard. ran ipei iin 680 dirhem = 5g Marsilya livresi arlnda (~ 2,1537 kg.), metal, kfur, buhur ve baharat iin yine 600 dirhemlik (~ 1,9 kg.) iki rtl daha kullanlyordu. Kavalal brhim Paa Halepi igal ettii zaman (1832-1840) rtln yerine 400 dirhemlik okkay (hokka) kullanma koydu. Okkann dirhemi Halep rtlnn dirheminden % 4 daha hafifti. 1848 yl civarnda vali standartlatrma amacyla stanbul okkasn kullanma soktu. Ancak rtl 800 dirheme (2,56589 kg.) kararak iki okkalk ve 12 ukyyelik bir birim olarak varln srdrmesi tavsiyesine de uydu. Daha ok ekerleme, baharat ve kalay gibi Frenk mallarnn mbadelesine tahsis edilen bu rtl Lbnanda da kullanlrd. 1860 yl civarnda rtln arln 1000 dirheme ykselterek 10 ukyyeye bld. Cevdet Paann valilii zamannda (1866-1868) altn ve ipek gibi deerli mallara has dirhemler esas alnarak yine 10 ukyyelik ve 1000 dirhemlik (3,2073625 kg.) standart yeni rtllar karld. XIX. yzyln ikinci yarsnda Thiolletnin 6 Paris livresine denk sayd Halep rtl bu olmaldr. Thiollet ayrca 5,5 livrelik (= 1,4 stanbul rtl) bir kalay rtlnn varln da kaydeder. eyzerye gre Humus ve Maarre rtl 864, Hamannki 660, Ben Mnkzn (1081-1157) kard eyzer rtl ise 684 dirhemdi. III. (IX.) yzylda Diyarbekirde kullanlan 660 dirhemlik rtl Hamannkiyle ayn olmaldr. Kalkaend, Hama rtlnn deerini 720 Dmak dirhemi olarak bildirir. Hasan el-Cebertye (. 1188/1774) gre de Halep, Hama ve Gazze rtlnn arl 720 dirhemdir. Kalkaend, Trablusamda 600 dirhemlik Dmak rtlnn kullanldn syler. Hasan el-Cebert ve Mustafa ez-Zeheb burada ayrca 630 dirhemlik bir rtln varln kaydeder. Avrupa kaynaklarndan XIV ve XV. yzyllarda Trablusam rtlnn 1,8 kg. civarnda, Hallar dnemindeki bir baka kaynaktan ise 1,973-1,9862 kg. arasnda olduu anlalmaktadr. XVII. yzyln balarnda 1,86 kiloluk bir rtl vardr (a.g.e., XLV/3 [1982], s. 477-478). XI-XVIII. yzyllar arasnda Kuds, elHall, Nablus ve Balebek rtl 800 dirhem idi (2,5386-2,56589 kg.). Ancak Mustafa ez-Zeheb, Kuds rtlnn 864 dirhem olduunu belirtir. Bu bilgiyi, sz konusu rtln her biri 514,354 gramlk 5 Bohemya pfunduna eit olduunu syleyen XVII. yzyla ait bir kaynak da dorular. Ancak XIX. yzylda rtl 2,25 okka = 900 dirhem = 2,88662625 kg. arlndadr (Hinz, s. 29-30; EI [ng.], VI, 118). Tarvne, XIX-XX. yzyllardaki Osmanl Nablus rtlnn arln yaklak 3 kg. olarak kaydeder. Kalkaendye gre Gazze rtl 720 Msr dirhemine denkti. VIII. (XIV.) yzylda Kerek (rdn) rtl 900 dirhemdi. Bu ise Buhtnin (. 1051/1641) szn ettii 900 dirhemlik (2,856 kg.) Balebek rtlnn ayns olabilir. Hasan el-Cebert, Beysn rtl iin ayn karl verirken Remle rtlnn 742 dirheme denk geldiini bildirir. Pegolotti bunun 1,12 Magosa rtlna (~ 2,462 kg.),

Paxi ise 8 Venedik hafif libresine (~ 2,415) eit olduunu belirtir. XIX. yzyln ikinci yarsnda Saydann kk rtl 5 Paris libresinden az (2,5 kilodan biraz eksik), Remleninki 7 Paris libresine (~ 3,5 kg.) yaknd. Sz konusu Sayda rtl 760 dirhem olmaldr. Hallarn idaresi altndaki Akknn rtl Magosannkiyle ayn olup Pegolottiye gre 2,25 Sivas mennine veya 100 rtllk Akk kantar 670 Floransa libresine eitti; bylece rtln deeri 2,278 kg. civarnda hesaplanr. Bu muhtemelen 720 dirhemlik rtldr. Ancak Akk mslmanlar tarafndan geri alndktan sonra ehirde Dmak rtl kullanlmaya balanmtr (Ashtor, XLV/3 [1982], s. 479). Hasan el-Cebert ise Akk rtlnn arln 950 dirhem olarak kaydeder. XVII-XVIII. yzyllarda ham pamuk 2,4 kiloluk Akk rtlyla tartlrd (Abdel-Nour, s. 108). III. (IX.) yzylda Beyrut rtl 620 dirhemdi. Buht, Halep rtlnn Beyrutunkine denk dtn sylerse de Avrupa ticaret rehberlerinin verdii bilgilerden anlald kadaryla 1,05 Halep rtlna karlk gelen Beyrut rtlnn metrik deeri 2,259 kg. civarndadr (Ashtor, XLV/3 [1982], s. 478-479). Anadoluda Bizans dnemine ait rtl- Rm (Roma pondusu) 72 miskale = 102{ dirheme (muhtemelen 326,4 gr.) eitti. Yzyllar sonra Hasan el-Cebert ve Mustafa ez-Zeheb de buna ayn karl verir. III-V. (IX-XI.) yzyllarda Ahlat ve Nusaybin rtl 210 miskal = 300 dirhemdi. Ayn yzyllarda Erzen (Ahlat yaknlarnda bir yer) rtl 220 miskal = 330 dirhemdi. VIII. (XIV.) yzylda Harran rtl 720 dirhemdi. Bu kk birimlere karlk Trklerin hkimiyeti altndaki Anadoluda en hafifi 8, en ar yaklak 12 Msr rtlna denk olan muhtelif rtllar kullanlrd. Osmanllarn son yzyllarnda hnkr adyla anlan Urfa ve Mara rtl 6 stanbul okkasna (2400 dirhem = 7,69767 kg.) eittir. Bu Cizre menniyle ayn eydir. Birecik ve Suru rtl 804, Zeytnunki (Mara) 1008 dirheme, Rumkaleninki (Halfeti) 30 okkaya (12.000 dirhem) denktir. XVIII-XX. yzyllar arasnda stanbul (?) ve evresinde kullanlan rtl 876 dirhemdi (Hasan b. brhim el-Cebert, vr. 27b); dirhem 3,2073625 gr. olarak alnrsa 2,80964955 kg. eder. Pegolottiye gre 47 Sivas rtl Akk kantarna eittir; dolaysyla Sivas rtl (227,8 kg. / 47 ~_) 4,85 kg. olur. Hasan el-Cebert, Sivas rtln 1440 dirheme (4,6186 kg.) eitler. XVIII. yzylda Antakya rtl 1560 dirhemdir. Bunlara karlk XIX. yzylda Konya rtl 481,104375 gramdan ibarettir (EI2 [ng.], VI, 120). bn Fazlullah el-merye gre Trkiyedeki dier baz rtllar unlardr: Germiyan (Ktahya ve civar), Bursa, Mula, Tavas - 3120 dirhem Denizli - 7 Msr rtl Kastamonu, Birgi ve Bafra - 16 Msr rtl Marmara (Bergama), Antalya ve Tekekarahisar - 4 Msr rtl Balkesir - 8 Msr rtl Pegolottinin baz rtllara dair kaydettii eitlikler de unlardr:

96 stanbul rtl 100 Venedik - kk libresi 100 stanbul byk rtl 140 stanbul kk rtl 100 stanbul byk rtl 154 Pisa rtl 1~ Ayasuluk rtl - 1 Floransa libresi 1 Trabzon rtl - 15 Pera libresi Kaynaklarda 100, 115 ve 120 dirhemlik Osmanl lidrelerinden bahsedilir. II. Bayezid devrine (14811512) ait Knunnme-i Mzn- Moraya gre lidre 125 dirhemdir (Akgndz, II, 469). 1129 (1717) tarihli Mora Vilyeti Kanunnmesi ipek kozas lidresini 133 dirheme eitler (Barkan, s. 329). Hasan el-Cebert 171 ve 176 dirhemlik iki farkl lodrann varln kaydeder. XIX. yzyln sonlarnda 176 dirhemlik lodra resmen 564,5 grama sabitlenmitir. randa rtln yerini genellikle men almtr. Arap corafyaclar rtl derken gerekte ou zaman menni kasteder. Mesel Makdis st, sirke vb. rnler iin kullanlan raz byk rtlnn 1040 dirhem olduunu sylerken byk Fars mennini kastetmitir. razda ekmek ve et iin Badat rtl, dier maddeler iin bunun sekiz katna (3264 gr.) edeer arlkta olup Erdebil halknn rtl adn verdii men kullanlrd. IV. (X.) yzyl corafyacs stahr, stahr rtlnn 130 dirheme eit olduunu belirtir. Glndaki 180 dirhemlik rtln VI. (XII.) yzyldan XII. (XVIII.) yzyla kadar varln srdrd grlmektedir. Ciblin baehri Reyde 300 dirhemlik rtl kullanlrken dier yerlerinde bunun iki kat arlnda bir baka rtl mevcuttu (EI2 [ng.], VI, 120). XVI. yzylda Portekiz hkimiyeti srasnda Hrmz rtl Portekiz arreteline (459 gr.) eitti (Hinz, s. 32). XVII. yzyl seyyah Evliya elebi, Sve rtlnn arln 130 dirhem = 4290 arpa olarak kaydeder. Bunun metrik karl 408 gr. civarndadr. IV. (X.) yzylda Azerbaycann Hoy ve Urmiye gibi eyaletlerinde 300 dirhemlik (956,25 gr.) rtl kullanlrken dierlerinde Badat rtl yaygnd. Ykt el-Hamev, Tebriz ve Erdebil arasndaki Vervnin rtln 16 Badat rtlna (= 2080 dirhem = 6528 gr.) eitler. XIV. yzylda Trkistann Hve (rgen) ehrinde rtl 330 dirhemdi. Ayn birim Detikpak illerinden Sarayda (a.g.e., a.y.) ve Aral glnn gneyinde uzanan Hrizmde de kullanlyordu. Kuzey Afrika piyasasnda Abbsler devrinde baharat dndaki mallarla ilgili ilemlerde Badat rtl hkimdi. IV. (X.) yzylda Marib flfl rtl 15 Badat ukyyesine denkti. Ftmlerin iktidarnda kullanm alan genileyen flfl rtl Badat rtlndan 10 dirhem daha ard (446,25 gr.). Kayrevan et rtl ise 128 dirhemdi. Hasan el-Cebert ve Mustafa ez-Zehebnin zikrettii 128 dirhemlik Frenk rtl ile bu ayn ey olabilir. V. (XI.) yzylda Marib rtl 96 miskale veya 137d dirheme eitti. bn Battta (. 770/1368-69) Marib ukyyesinin (= m rtl) eyrek Dmak ukyyesine yani 12,5 dirheme eit olduunu bildirir. Buna gre Marib rtl 150 dirhem demektir. Bir baka yerde ise 20 Marib rtlnn, her biri 144 dirhem olan 25 Msr rtlna denk dtn belirtmektedir ki buradan Marib rtl (25 144 / 20 =) 180 dirhem olarak hesaplanabilir. Kesin olmayan bilgiye gre 1500lerde Marib rtl (ledre), 133g dirheme eitti. XVII. yzyl yazarlarndan Ahmed b. Muhammed elMakkar ve bnl-mda gre 4 Msr rtl 3,5 Marib rtlna denktir.

Eb Ubeyd el-Bekrye gre V. (XI.) yzylda kullanlan baz Marib rtllar da unlardr: Tenes rtl Et iin 67 ukyye=1005 dirhem Dier eyler iin 22 ukyye=330 dirhem Thert et rtl 5 rtl Erekl, Melle ve Nekr rtl 22 ukyye = 330 dirhem Kayrevan et rtl 10 flfl rtl Begye et rtl 20 flfl rtl VIII. (XIV.) yzylda frkye ve Fas rtl her biri 21 dirhem olan 16 ukyyeye (= 336 yerel dirhem) denkti. Hasan el-Cebert ve Mustafa ez-Zeheb ise Fas, Tilimsn ve Tunusta kullanlan rtln arln 160 dirhem olarak verir. Makdisnin verdii bilgilerden 144 dirhemlik Msr rtlnn Tunusta da kullanld anlalmaktadr. Pegolottinin kaydndan VIII. (XIV.) yzyln ilk yarsnda Tunus rtlnn 490,7 gr. olduu sonucu kmaktadr. XVII. yzylda da Tunus rtl 500 gr. civarndayd. Tunusta 12 Ocak 1895 tarihli kanunla rtln metrik karl 503,792 grama sabitlendi. Bunun dnda Mahmd Fervenin verdii bilgilere gre Tunus ticaretinde u rtllar da kullanlrd: l, baharat, tohum, yn, demir gibi baz madenler iin 16 ukyyelik (504 gr.) attar rtl; baklagiller iin 17 ukyyelik (535 gr.) bakkal rtl; zeytinya, bal, tereya, zeytin, kuru meyveler ve sabun iin 18 ukyyelik (567 gr.) pazar rtl; sebze, meyve, ot, haha, odun, kmr vb. iin 20 ukyyelik (630 gr.) manav rtl; 13 ukyyelik (400 gr.) Circs rtl; 17 ukyyelik (540 gr.) Meskin rgc rtl; 24 ukyyelik (754,9 gr.) Kbis kasap rtl ve Kusrssf dokumac rtl; 32 ukyyelik (1007 gr.) Kbis manav ve tahl rtl; 42 ukyyelik (1332 gr.) Tevzer kasap rtl. Hasan el-Cebert Kosantne (Cezayir) rtlnn 158 dirhem olduunu bildirir. Endls rtl 96 miskale (453,3 gr.) eitti. Endlste yaklak 503,59 gramlk rtl yaygn ekilde kullanlrken et rtl bunun drt kat arla sahipti (EI2 [ng.], VI, 120-121). IV. (X.) yzyl corafyacs bn Havkal, Endls et rtlnn her biri 15 Badat ukyyesi arlndaki 9,5 flfl rtlna (4,845 kg.) eit olduunu syler. bn Abdlber ve bn Rdn verdii bilgilerden, sonraki yzylda Endls rtlnn 140 adedi 100 Abdlmelik lek dirhemine eit olan dirhemlerin 183 tanesine (389,45 gr.) denk geldii anlalr. Onlara gre rtl daha nceleri 110 tanesi 100 Abdlmelik lek dirhemine tekabl eden dirhemlerin 144 adedine (389,45 gr.) eitti. Endlsl muhtesib Eb Abdullah Muhammed b. Eb Muhammed es-Sakatnin kaydndan V. (XI.) yzylda Mleka (Malaga) rtlnn 16 ukyye = 320 dirhem olduu anlalmaktadr. VII. (XIII.) yzylda bliye (Sevilla) rtl 16 ukyye = 160 dirhem arlndayd. Bunlarn dnda bn Batttaya gre 748 (1347) ylnda Delhi rtl (menni) 25 Msr (11,3 kg.) veya 20 Marib rtlna eitti. bn Fazlullah el-mer, Evft (Habeistan) rtlnn 120 Msr dirhemine (nukra) denk geldiini belirtir. bn Tarberdnin verdii bilgilerden Semerkant rtl iin u eitlik elde edilmektedir: 1 rtl = 10 Dmak rtl = 40 Msr rtl = 4000 miskal.

BBLYOGRAFYA

Kust b. Lk, Kitb fil-Vezn vel-keyl, Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 3711/5, vr. 69b-70a, 71b; stahr, Meslik (de Goeje), s. 156, 191; bn Havkal, retl-ar, II, 301; Makdis, Asenttesm, s. 99, 146, 182, 191, 240, 381, 397, 452; bn Abdlber enNemer, el-stikr (nr. Slim M. At - M. Ali Muavvaz), Beyrut 2000, III, 127-128; Nsr- Hsrev, Sefernme (trc. Yahy elHab), Beyrut 1983, s. 40, 42, 45, 102; Bekr, el-Murib, s. 27, 62, 69, 78, 89, 91, 145; Eb Abdullah Muhammed b. Eb Muhammed es-Sakat, Kitb f dbil-isbe (nr. G.-S. Colin - E. Levi-Provenal), Paris 1931, s. 13; bn Rd, el-Beyn vet-tal (nr. Muhammed Hacc), Beyrut 1404-1407/1984-87, XVIII, 105; erf el-drs, el-Ekyl vel-evzn (Resl Caferiyn, Mr- slm-yi rn iinde), [bask yeri yok] 1375/1416, III, 344; a.mlf., Nzhetl-mt, Beyrut 1409/1989, I, 6; Mahzm, el-Mnte min Kitbil-Minhc f ilmi arci Mr (nr. Cl. Cahen), Kahire 1986, s. 29-30; Celleddin e-eyzer, Nihyetr-rtbe f alebil-isbe (nr. Seyyd el-Bz el-Arn), Kahire 1365/1946, s. 15-16; Esad b. Memmt, avnnd-devvn (nr. Aziz Suryal Atya), Kahire 1411/1991, s. 361-362; bn Cbeyr, er-Rile, Beyrut, ts. (Drl-kitbil-Lbnn), s. 202; Ykt el-Hamev, Muceml-bldn, Beyrut, ts. (Drl-fikr), II, 48; V, 370; bn Eb Usaybia, Uynl-enb, I, 521; bnl-Uhuvve, Meliml-urbe f akmil-isbe (nr. M. Mahmd abn - Sddk Ahmed s el-Mut), Kahire 1976, s. 138-140; bn Fazlullah el-mer, Mesliklebr (nr. Ahmed Abdlkdir e-zel), Ebzab 1424/2003, III, 191, 309, 331, 336, 339, 342, 348, 351, 355, 359, 363, 367, 375, 379, 383, 387, 419, 496; IV (nr. Hamza Ahmed Abbas), Ebzab 1423/2002, s. 68, 140, 193; F. B. Pegolotti, La Pratica della Mercatura (ed. A. Evans), New York 1970, s. 31, 50, 52, 57, 65, 67, 90, 91, 101, 130 vd., 148; Safed, el-Vf bil-vefeyt (nr. Ahmed elArnat - Trk Mustafa), Beyrut 1420/2000, XI, 311; bn Battta, Tufetn-nr, I, 230; II, 576, 596, 698, 746, 759; Kalkaend, ubul-a, III, 441; IV, 118, 181, 198, 215, 233, 237, 422, 470; V, 85, 114, 177, 331, 342-343, 344, 357; Takyyddin el-Fs, ifl-arm (nr. mer Abdsselm Tedmr), Beyrut 1405/1985, II, 435; bn Tarberd, en-Ncmz-zhire, XIII, 162; bn ys, Bediuz-zhr, V, 444-445; Makkar, Nefu-b, II, 516; V, 258; Buht, Kefln, I, 43-44; J. de Thvenot, The Travels of Monsieur de Thevenot into the Levant, London 1987, II, 15, 32; bnl-md, eert (Arnat), VI, 195; Evliya elebi, Seyahatnme, IV, 381; Hasan b. brhim el-Cebert, el-d-emn fm yetealla bil-mevzn, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3169, vr. 27b, 30b; Abdurrahman b. Hasan el-Cebert, Acibl-r, Beyrut, ts. (Drl-cl), II, 513; III, 403; bn bidn, Reddl-mutr, II, 365; M. C. - F. Volney, Travels trough Syria and Egypt, London 1972, II, 422; A. von Kremer, Aegypten, Leipzig 1863, II, 120; Ali Paa Mbrek, elMzn fil-ayise vel-mekyl vel-evzn, Kahire 1309, s. 15-25, 57-73; G. Young, Corps de droit ottoman, Oxford 1906, IV, 369; Barkan, Kanunlar, s. 329; W. Hinz, Islamische Masse und Gewichte, Leiden 1955, s. 27-33; B. Kisch, Scales and Weights: A Historical Outline, New Haven 1965, s. 255, 256; R. Ettinghausen, Islamic Art and Archaeology: Collected Papers (ed. M. Rosen-Ayalon), Berlin 1984, s. 857-860; Antoine Abdel-Nour, Le commerce de Sada avec loccident du milieu du XVIIIe sicle jusqu la fin du XVIIIe sicle, Beyrouth 1987, s. 108; Systme des mesures, poids et monnaies de lEmpire ottoman et des principaux tats avec de nombreux exercices et des tables de conversion, Istanbul 1988, s. 18, 20; Ahmet Akgndz, Osmanl Kanunnameleri ve Hukuki Tahlilleri, stanbul 1990-92, II, 469; Kmil el-Gazz, Nehr-eheb f tri aleb (nr. Mahmd Fhr - evk aas), Dmak 1412/1991, I, 86-88, 90; K. M. Cuno, The Pashas Peasants: Land, Society and Economy in

Lower Egypt, 1740-1858, Cambridge 1992, s. 208; M. Slim et-Tarvne, Tru mnatil-Bel ve Man vel-Kerek: 1281-1337 h./1864-1918 m., Amman 1992, s. 222; Mahmoud Bey, Le systme mtrique actuel dEgypte, JA, I (1873), s. 81; M. H. Sauvaire, On a Treatise on Weights and Measures, by Eliy, Archbishop of Nisbn, JRAS, IX (1877), s. 296-299; a.mlf., Arab Metrology IV: Ed-Dahaby, a.e., XIV/2 (1882), s. 284-285; a.mlf., Matriaux pour servir lhistoire de la numismatique et de la mtrologie musulmanes, JA, IV (1884), s. 210-240, 307-316; E. Ashtor, Levantine Weights and Standard Parcels: A Contribution to the Metrology of the Later Middle Ages, BSOAS, XLV/3 (1982), s. 472-479; a.mlf., Makyl, EI (ng.), VI, 118-121; Sadok Boubaker, Poids et mesures dans la rgence de Tunis au XVIIe sicle: Le ritl, le qafiz de bl et le mtar dhuile, Turcica, XVI, Paris 1984, s. 158-159; D. Thiollet, Les mesures, Arab Historical Review for Ottoman Studies, sy. 5-6, Zaghouan 1992, s. 120; Mahmd Ferve, el-Mekys velmevzn vel-mekyl f Tnis illel-arneyn e-min vet-tsi aer, a.e., sy. 7-8 (1993), s. 249-250; M. Vekov, Maeinheiten in den Bulgarischen Lndern vor der Einfhrung des Metrischen Masystems, Bulgarian Historical Review, XXVI/1-2, Sofia 1998, s. 125, 132. Cengiz Kallek

RIZ
() Allaha nisbet edilen haber sfatlardan biri. Szlkte honut ve memnun olmak anlamndaki rz (rdvn, merdt) masdarndan isim olup honutluk, honut ve memnun olma hali demektir (Lisnl-Arab, ry md.; Kmus Tecmesi, IV, 981-982). Rgb el-sfahn kelimenin kklerinden rdvnn okluk mnas tadn ve bu sebeple Kurandaki kullanlta Allaha tahsis edildiini ifade eder (el-Mfredt, ry md.). Kurn- Kermde rz kavram yetmi yerde geer. Bunlarn on rdvn eklinde olup Allahn ztyla ilgilidir. Rznn, Allahn kulundan, kulun da Allahtan honut ve memnun olmas mnasnda kullanlmasnn yan sra bunlarn her birine veya insanlarn kendi aralarndaki rzalamalarna nisbet edildii de grlmektedir (M. F. Abdlbk, el-Mucem, ry md.). yetlerden anlald zere Allahn raz olduu kullar ashap ve onlar izleyenler (et-Tevbe 9/100), Beyatrrdvnda bulunanlar (el-Feth 48/18), Allah ve resulne dman olanlar sevmeyenler (el-Mcdile 58/22), yaratana ve yaratlmlara kar znde ve sznde doru olanlar (el-Mide 5/119), iman edip slih amel ileyenlerdir (el-Beyyine 98/8). Onun raz olmad insanlar ise iman ve itaatten uzaklaanlardr (et-Tevbe 9/96; ez-Zmer 39/7). Kulun Allahtan raz olmas Onun kaz ve kaderinden memnuniyetsizlik duymamas, Allahn kulundan raz olmas da onu emirlerini yerine getiren ve yasaklarndan kanan bir davran iinde grmesidir (Rgb el-sfahn, el-Mfredt, ry md.). Rz kavram eitli hadis rivayetlerinde Kurandaki kullanmna benzer ekilde yer almaktadr (Wensinck, el-Mucem, ry md.). Allah znde ve sznde sdk olanlardan raz olmutur, onlar da Allahtan raz olmulardr (el-Mide 5/119) melindeki ilh beyana mukabil Hz. Peygamber, Mminn sresinin ilk on yetinin nzil olmasnn ardndan yapt bir duay yle bitirmitir: Allahm! Bizden raz ol ve bizi senden raz olma derecesine ykselt! (Msned, I, 34; Tirmiz, Tefsr, 23/1). Resl-i Ekrem, Zeyd b. Sbite rettii uzunca bir duada da yle demitir: Allahm! Senden, gerekleen kaz ve kaderinin sonucuna rz gstermeyi bana nasip etmeni dilerim (Msned, V, 191; Nes, Sehiv, 62). Rznn kart sahat / suht (fke) ve ayn mnadaki gazab olup baz yetlerde rz ile sahat kavram karlkl olarak zikredilmitir (l-i mrn 3/162; etTevbe 9/58; Muhammed 47/28; bk. GAZAP). Hz. ie ve Hz. Aliden rivayet edilen bir hadiste Reslullahn gece namazlarnn sonunda yapt dualardan birinin, Allahm! Senin gazabndan rzna snrm diye balad zikredilmitir (Msned, I, 96, 118; Mslim, alt, 222; Eb Dvd, alt, 148, Vitir, 5). limler rz (muhabbet) ile irade (meet) arasnda anlam farknn bulunduunu kabul ederler. Rz ve muhabbet honutsuzluun (kerhet) zdd olup insan iin dnldnde yaratl gerei arzu ettii eydir. rade ise alternatiflerden birinin bir anlamda bilinli olarak tercih edilmesidir. Mesel orulu iken susayan bir insan tabiatnn sevkiyle su imek ister, ancak iradesini kullanp imemeyi tercih eder. Bununla birlikte bazan rz ve muhabbet irade ve meet mnasnda da kullanlr (bnl-Vezr, s. 302).

Kelm ilminde rz Allahn irade sfat ve dolaysyla kaderle ilikisi asndan incelenmitir. Genellikle Mutezileye mensup limler, insanlardan sdr olan fiillerin ilh iradeden bamsz biimde gerekletiini kabul ettikleri iin rz ile irade sfatnn ayn mahiyette bulunduunu sylerler. Buna gre kullarn iledii kt fiiller Allahn irade ve rzsnn dnda kalr. Ehl-i snnet limlerine gre ise irade ile rz -temel mnalarna bal olarak-birbirinden ayr sfatlar olup ilh irade insanlarn iyi ve kt fiillerine taalluk etmekle birlikte rz sadece hayra yneliktir (bk. RADE; KADER). Rz kula nisbet edildiinde Allahn kaz ve kaderini itirazsz benimseme mnasna alnr. u kadar var ki Cenb- Hakkn vuku bulmasn irade ettii bir i ayn zamanda kulun da iradesiyle meydana gelmise ve er vasf tamsa bu ite Allahn iradesinin etkisi var diye errin kendisine rz gsterilmez. Bununla birlikte iin vcut bulmasnda (kaz) Allahn iradesinin mevcudiyeti kabul edilir ve kulun fiiline deil ilh sfata ynelik olan bu kabul rz mnasna gelir (Tehnev, I, 865-866; Nreddin es-Sbn, s. 77-78).

BBLYOGRAFYA

et-Tarft, ry md.; Tehnev, Kef (Dahrc), I, 865-866; Kmus Tercmesi, IV, 981-982; Msned, I, 34, 96, 118; V, 191; Nreddin es-Sbn, el-Bidye f ulid-dn (nr. Bekir Topalolu), Ankara 1416/1995, s. 77-78; bnl-Vezr, rl-a alel-al, Kahire 1318, s. 302; Ebl-Bek, el-Klliyyt, s. 76, 478; Hasan Seyyid Arab, R, DMT, VIII, 264-267; Baheddin Hrremh, Rvn, a.e., VIII, 272-274. Halil brahim Bulut

RIZ
() Din hkmlere uyan kuldan Allahn ve Allahn takdirinden kulun honut olmas anlamnda dintasavvuf bir terim. Szlkte honut ve memnun olmak, tasvip etmek, beenmek anlamndaki rz kelimesi din ve tasavvuf hayatn temel kavramlarndan biridir. Kuranda ve hadislerde rz kavram zerinde nemle durulmu, mminler Allahn rzsn kazanmaya tevik edilmi, rz mertebesine ermenin en byk mutluluk olduu ifade edilmitir. Allah onlardan raz oldu, onlar da Allahtan raz oldular melindeki yetler (el-Mide 5/119; el-Mcdile 58/22; el-Fecr 89/28; el-Beyyine 98/8) Allah ile kul arasndaki rz halinin karlkl olduunu gsterir. Allah, Hudeybiyede Semre aacnn altnda Hz. Peygambere biat eden sahbeden raz olmutur (el-Feth 48/18). Bir mmin iin Allahtan raz olma ve Onun raz olduu bir kul olma en byk mutluluktur (l-i mrn 3/174; et-Tevbe 9/100). Cennete girmek iin bu nitelikteki mminler arasna dahil olmak lzmdr (el-Fecr 89/28). Adn cennetine giren mminler iin en byk dl Allahn rzs anlamna gelen rdvndr (et-Tevbe 9/72). Rdvn rznn en mkemmel eklidir. Mmin Allahn rzsn kazanmak amacyla gerekirse cann ve maln feda etmelidir (el-Bakara 2/207, 265). Mminler yardm ve iyilik grdkleri kimselere, Allah raz olsun diye dua ederler, bu bir mmin iin yaplacak en gzel duadr. Zira Allah raz olduu kulunu gnah ilemekten ve ktlk yapmaktan korur, ona hayrl iler yapmay nasip eder. Bunun iin nce Allah ve resulnn rzsnn alnmas gerekir (et-Tevbe 9/62). Allah ve resulnn rzsndan sonra anne baba, hoca ve mnev byklerin rzsn kazanmaya almak esastr. Rznn kayna Allah hakkndaki hsnzan ve tevekkldr, neticesi iyimserliktir. Ancak ilh kaz gelmeden ve hadiseler ortaya kmadan nceki rz ve tevekkl doru deildir. nk bu tavr sadece rzya talip olmaktan ibarettir ve rznn kendisi deildir. Nitekim Resl-i Ekrem bir duasnda lh, kazandan sonraki rzn niyaz ediyorum demitir. badet ve kulluun niha gayesi Allahn rzsna ermektir. nsanlarn yaptklar hayrl iler Allahn rzsn kazanmaya vesile olduu gibi ktlk ve gnahlar Onun gazabna sebep olur. Allah kullarnn ktlk yapmalarna ve kfr zerine olmalarna asla raz olmaz (et-Tevbe 9/96; ez-Zmer 39/7; Muhammed 47/28). Tasavvufun ilk dnemlerinden itibaren rz kavramna zel bir nem verilmitir. Cneyd-i Baddye gre rz, ilh iradeye tbi olduu iin kulun kendi iradesini ve tercihini terketmesidir. Eb Sleyman ed-Drn ancak beden arzularndan syrlan kiilerin rz mertebesine erebileceini sylemi, brhim b. Muhammed en-Nasrbd, rz mertebesine ulamak isteyenlerin Allahn raz olduu hususlara skca sarlmalarn tavsiye etmitir (Serrc, s. 80; Kueyr, s. 423). Hris elMuhsib rzy Allahn hkm altnda bulunan kulun sknet iinde olmas (Kelbz, s. 102; Kueyr, s. 426), Znnn el-Msr kaderin ac tecellisi karsnda kalbin sknet ve huzur iinde bulunmas (Serrc, s. 80; Kelbz, s. 102; Kueyr, s. 426) eklinde tanmlamtr. Eb Osman elHrye gre rz kazya raz olmaktr (a.g.e., s. 425). nsan iradesini aan olaylar karsnda Hakkn cemal tecellisiyle cell tecellisini ayn derecede rz hali ile karlamak, lutfun da kahrn da ho olduunu kabul etmek sflerin hedefidir. Bu hedef kulun Allahta fni olmasyla gerekleir. Kul kendi benliinden, sfat ve fiillerinden kurtulduunda onda

Hakkn isim ve fiilleri tecelli eder, kul bu tecellilerin tamamna teslim olur, Hakk btn fiilleri irade eden mutlak fil bilir. Bylece kulun fens Hakkn rzs ile neticelenir. Gazzl, rz halindeki kulun bellar karsnda bazan ac ve ar hissetmeyebileceini syler ve bir gazinin sava esnasnda ald yarann acsn balangta hissetmemesini bu hale rnek olarak gsterir. Byle bir kul ac hissetse bile Haktan gelen musibete itiraz etmez, ikyette bulunmaz, bunu tabii grr; hissettii ac rz halinde olmasna engel deildir (y, IV, 337). nsanlarn birbirinden raz olmalar da rz konusunda nemlidir. Ancak ilenen gnahlara ve ktlklere, yaplan hakszlklara msamaha gstermek rz kapsamna girmez, nk bunlar Allahn gazap ettii hususlardr. Tasavvufta rz zhd hayatnn temeli olarak grlmtr (Slem, abat, s. 10). Sfler muhabbetin rzy ierdiini, rznn muhabbetin semeresi olduunu, bu sebeple kulun sevdii Allahn her tasarrufuna raz olmas gerektiini sylemilerdir. Onlara gre mmin, Allahm, benden raz ol! diye dua etmeden nce kendisi Ondan raz olmaldr; kendisi Ondan ne kadar raz ise O da kendisinden o kadar raz olur. Rz Horasan sflerine gre makam, Irak sflerine gre haldir. Dier bir gre gre ise balang itibariyle kul onu gayretiyle elde ettii iin makam, sonu itibariyle Allahn lutfu olduu iin haldir (Kueyr, s. 422). Bu sebeple rz hali zhd, riyzet ve mcahededen daha stndr. nk rz halinde olan kul bulunduu menzil ve makamn daha yukarsn temenni etmemekte ve ilh iradeye teslim olmaktadr. Hcvr, III. (IX.) yzyldaki tasavvuf hareketlerden bahsederken Hris el-Muhsibnin tasavvufta rzy esas aldn belirtir (Kefl-macb, s. 223). Rzy bir hal olarak gren Muhsibnin, Rz ilh tecelliler karsnda kalbin sknet halinde olmasdr sz bu hareketin temelidir (el-Vey, s. 275). Rznn din hkm konusunda farkl grler mevcuttur. limler rznn mstehap olduu hususunda ittifak etmitir. Kuran ve hadislerde tavsiye edilmekle birlikte emredilmemi olmas, ayrca bir gnl hali olarak kabul edilmesi, hallerin ise kullarn irade ve kazanm dnda bulunmas rznn mstehap oluuna delil saylmtr (bn Kayyim el-Cevziyye, II, 178). Rz halinin farz olduunu ileri srenler de vardr. Rz hali ile dua arasnda grnte bir eliki varsa da aslnda bunlardan biri dierine engel olmaz. Gazzl, kulun gnahlar ve ktlkleri kaldrmas iin Allaha dua etmesinin rz hali ile elimeyeceini, hakszlklarn ve gnahlarn yaygn olduu bir beldeyi terketmeye benzediini, byle bir yeri terketmenin rzya aykr olmadn syler (y, IV, 341-345). Rz hali tedbir almaya ve sebeplere tevessl etmeye de engel deildir. te yandan deprem, sel, kuraklk, frtna, hastalk ve lm gibi ilh takdirin tecellileri karsnda metaneti muhafaza ederek yaknmamak da rznn gerei olarak grlmtr. Allahn iradesi, kudreti ve yaratmasyla var olduunu ileri srp sevap-gnah, hayr-er trnden her eyi rz kapsamnda gren ve bunun neticesinde bir eit bhlie sapanlar var olagelmitir. Fakat gerek sfler Allahn iradesiyle rz ve muhabbetinin farkl eyler sayd, Hakkn irade ettii eylerin bir ksmna raz olmad ilkesine daima bal kalmlar (Gazzl, IV, 337, 340; bn Kayyim el-Cevziyye, II, 214), kulun ykmll ve sorumluluu ilkesine ters den rz anlayn iddetle reddetmilerdir.

BBLYOGRAFYA

Muhsib, er-Riye li-uillh (nr. Abdlkdir Ahmed At), Kahire 1390/1970, s. 340, 563;

a.mlf., el-Vey (nr. Abdlkdir Ahmed At), Beyrut 1406/1986, s. 275; Serrc, el-Lma, s. 80; Kelbz, et-Taarruf, s. 102; Eb Tlib el-Mekk, tl-ulb, Kahire 1961, II, 76; Slem, abat, s. 10, 558; a.mlf., el-Muaddime fit-taavvuf (nr. Ysuf Zeydn), Beyrut 1999, s. 45; Kueyr, er-Risle (nr. Abdlhalm Mahmd), Kahire 1966, s. 421-423, 425, 426; Hcvr, Keflmacb, s. 219, 223; Gazzl, y ulmid-dn, Kahire 1358/1939, IV, 333-345; bnl-Arab, el-Fttl-Mekkiyye, Kahire 1293, II, 280; bn Kayyim el-Cevziyye, Medrics-slikn, Kahire 1403/1983, II, 178-251; smil Rush Ankarav, Minhcl-fukar, Bulak 1256/1840, s. 191; brhim Hakk Erzurum, Marifetnme, stanbul 1310, s. 275; Ebl-Al el-Aff, et-Taavvuf evretn riyye fil-slm, Kahire 1962, s. 279; Seyyid Sdk- Ghern, er-i Ilt- Taavvuf, Tahran 1370, VI, 52-72. Sleyman Uluda

RIZ
() Hukuk ilemlerde i iradeyi veya irade aklamasnn unsurlarndan olan hukuk sonuca erime iradesini ifade eden fkh terimi. Szlkte honut ve memnun olmak, muvafakat etmek; istemek anlamlarna gelen rz, fkhta hukuk ilemin temelini oluturan iradenin belirlenmesinde zel neme sahip bir kavramdr. Kurn- Kermde ve hadislerde ayn kkten tremi kelimeler szlk anlamlarnda ska gemekle birlikte hukuk ilemler balamnda kullanmlar snrldr. Kuranda rz kelimesi yer almaz; ancak karlkl rzya dayal ticaretin mer kazan yolu olduu belirtilirken (en-Nis 4/29) ve ocuun stten kesilmesi konusunda elerin anlamasndan sz edilirken (el-Bakara 2/233) terd kelimesi kullanlmtr. Hadislerde rz gemekle beraber hukuk ilemde irade beyan mnasnda kullanm ndirdir (mesel bk. Buhr, Nik, 41); terd eklindeki kullanmn rneklerine ise birok hadiste rastlanr (mesel bk. Eb Dvd, By, 53). Baka deliller yannda zellikle terd kavramn ieren yet ve hadislerden hareketle fakihler, taraflarn rzsn szlemenin vazgeilmez gereklerinden saydklar gibi genel olarak hukuk ilemlerin temelini rznn oluturduu ilkesini benimsemilerdir. Bununla birlikte i iradeyi ifade etmek zere kullanlan ihtiyar ve rz kavramlarnn birbiriyle ilikisi konusundaki gr ayrl sebebiyle rzy farkl ekillerde tanmlamlardr. Haneflerin dndaki ounlua gre rz ve ihtiyar kelimeleri e anlaml olup hukuk ilemi gerekletirmede kullanlan szleri douraca sonular arzu ederek syleme kastn ifade eder (Vahdddin Sevvr, s. 453; Ali el-Haff, s. 313). Dolaysyla bu grupta yer alan slm hukukular rz ile i iradeyi bir btn olarak kastetmi olmaktadr. Hanefler ise ihtiyar ve rznn i iradeyi meydana getiren iki ayr unsur olduu grndedir. Szlkte kiinin, objektif ltlere gre iyi (hayr) olan veya kendisinin iyi grd bir eyi tercih etmesi anlamna gelen ihtiyr kelimesi, terim olarak kiinin gc dahilinde olup varlk ve yokluk ihtimallerine ak bulunan bir eyde bu iki ihtimalden birini dierine tercih etmesi eklinde tarif edilmitir (Abdlazz el-Buhr, IV, 383). Tercihin ed ehliyetine sahip bir kii tarafndan bask (ikrah) altnda olmakszn yaplmas halinde ihtiyar salam (sahih), bask altnda iki zarardan daha hafif olana katlanmak iin yaplmas durumunda sakattr (fsid). Fayda ve zarar deerlendirmesine dayal bir tercih ancak aklla yaplabilecei iin akl hastasnn, bu melekesi yeteri kadar gelimemi durumda bulunan gayri mmeyyiz kn, sarho olduu iin akln kullanamayacak halde bulunan ergin kiinin tercihi hukuk deer tamayan (btl) bir ihtiyar kabul edilmitir. Rz ise ihtiyarn -yzde glmseme belirmesi gibi-etkileri da yansyacak biimde en st seviyeye ulam ekli diye tanmlanmtr (a.g.e., IV, 382). Gnmz hukuk incelemelerinde irade aklamasnn analiziyle ilgili olarak kullanlan kavramlarla ifade edilecek olursa Hanef fakihlerinin ihtiyar ile, hukuk ilem kurmaya ynelik beyanda bulunma iradesini, rz ile de hukuk sonuca erime iradesini kastettikleri anlalr (Vahdddin Sevvr, s. 443; Ali el-Haff, s. 316). Haneflere gre i iradenin temel unsuru ihtiyar olup rz onun uzants ve

tamamlaycsdr. Dolaysyla bazan ihtiyar bulunduu halde rz bulunmayabilir ve hukuk ilem varlk kazanabilir. Nitekim ilgili naslarda nikh, talk vb. hukuk tasarruflarda ciddi olup olmadna baklmakszn sadece irade beyan (el-Muvaa, Nik, 56; Eb Dvd, al, 9; Tirmiz, al, 9; bn Mce, al, 13), satm vb. akidlerde ise rz (terd, en-Nis 4/29) esas alnarak hukuk sonu balanmtr. Bu da i iradeyi meydana getiren ihtiyar ve rznn birbirinden ayrlabilecek nitelikte unsurlar olduunu gstermektedir. Ciddiye alnmayaca dncesiyle beyanda bulunan kiide ihtiyar bulunduu halde rz yoktur. Zira o isteyerek hukuk sonu douracak bir beyanda bulunmu, fakat bu beyannn hukuk sonular dourmasn arzu etmemitir. iradeyi ihtiyar ve rz ayrmna tbi tutmalar sebebiyle Haneflerin cumhurdan ayrld balca hususlar ylece zetlenebilir: A) Hukuk ilemleri feshedilebilenler ve feshedilemeyenler eklinde iki gruba ayrrlar. 1. Feshedilebilen ilemler, latife beyan ile (hezl) sahih bir ekilde kurulamayan ve kurulduktan sonra ikle veya fesih yoluyla ortadan kaldrlabilen satm, kira, hizmet, sulh, mzraa, mskt gibi iki tarafa mal nitelikte bor ykleyen akidlerdir (muvaza akidleri). Hanef hukukularnn ounluuna gre rz bu tr akidlerin shhat art olup rznn bulunmamas akdi fsid klar. Ancak bu sebeple fsid saylan akidle baka sebeplerden dolay fsid akid arasnda baz farklar vardr. a) Byle bir akid rzs olmayan tarafn daha sonra iczet vermesiyle sahihe dnebilir. nk fesad kul hakkna riayet edilmemesinden kaynaklanmaktadr. Baka bir sebeple fsid olan akidde ise fesad hukuk dzeninin gereklerine aykrlktan doduu iin sonradan verilecek muvafakat akdi sahih hale getirmez. b) Satcnn rzs olmadan (ikrah altnda) yaplan satm szlemesinin ardndan alcnn akid konusu mal zerinde feshi kabil baka ilem yapmas satcnn fesih hakkn drmez; fakat rz yokluundan kaynaklanmayan fesad durumunda satcnn fesih hakk der. Hanef fakihi Zfer b. Hzeyl rzsz olarak yaplan feshi kabil hukuk ilemleri mevkuf saymakta, ada hukukulardan Abdrezzk es-Senhr ve Mustafa Ahmed Zerk da bu gr tercih etmektedir. 2. Feshedilemeyen ilemler, kurulduktan sonra ilgili taraf yahut taraflarn isteiyle gemie etkisi ortadan kaldrlamayan nikh, talk, ricat, itk, tedbir, yemin, zhr, nezir, ksas affetme, l gibi hukuk muamelelerdir. Bir ksm kamu dzeniyle ilgili sayld veya nemine vurgu yaplmak istendii, bazlar ise slmn tevik ettii fiiller arasnda yer ald iin latife beyanyla da yaplsa bu tr ilemler hukuk sonularn dourur. Bu tr ilemlerin hukuk sonularn sebeplerinden ayrmak mmkn olmadndan beyan sahibi beyannn hukuk sonularn istemediini ileri sremez (ayrca bk. HEZL). B) htiyar btn hukuk ilemlerin inikad art, rzy ise bazlarnn shhat art sayarlar. htiyarn yokluu butln sonucunu dourduundan irade beyanlar ihtiyar yanstmayan akl hastas ve gayri mmeyyiz kn feshedilebilen trden olsun olmasn btn hukuk ilemleri btldr. htiyarn bulunup rznn bulunmamas halinde ilem feshedilebilen trdense fsid, deilse sahihtir. Cumhura gre ise ihtiyar ve rz iki ayr unsur saylmadndan Haneflerin bu kavramlarla ifade ettikleri i iradenin bulunmamas durumunda tek meyyide butlndr. C) Rzya ihtiyara gre ikinci derecede bir rol tandklar iin iki tarafl bir hukuk ilem olan satm szlemesini tanmlarken genellikle karlkl rz kaydna yer vermezler. Bu tutumun, mkrehin hukuk ilemleri hakknda Hanef imamlarndan nakledilen baz grleri dikkate almaktan kaynakland anlalmaktadr. Beyan edilen bir iradenin hukuk sonu dourabilmesi, beyanda bulunann ilem ehliyetine sahip

olmas ve i irade ile beyan arasnda uygunluk bulunmas artlarna baldr. Eer aralarnda uygunluk yoksa irade / rz sakatlanm demektir. Rzy sakatlayan etkenler Trk hukuk literatrnde irade veya rz fesad, gnmz slm hukuku literatrnde uybr-rz, evibr-rz, uyblirde, uybl-akd eklinde anlmaktadr. radenin oluumu srecinde meydana gelen etkenlerden dolay rz sakatlanmsa beyan sahibinin i dnyasnda biri gerek, dieri sakatlanm olmak zere iki irade bulunur. Bu durumda beyan sadece sakatlanm iradeye uyar, gerek iradeye uymaz. Bu uyumsuzluk sakatlanm irade ile beyan arasnda deil sakl kalm gerek irade ile beyan arasndadr. Sakatlanm irade gerek irade ile beyan arasna girerek d dnyaya yansmasna engel olmu ve gerek irade ile beyan arasnda kastsz bir uyumsuzluk meydana gelmi olur (Vahdddin Sevvr, s. 441). Rzy sakatlayan sebepler yanlma, yanltlma ve korkutularak bask altna alnma eklinde noktada toplanabilir; gnmz slm hukuku incelemelerinde bunlar genellikle galat, tedls ve ikrah balklar altnda ele alnmaktadr. Zerknn bunlara ihtillt-tenfzin (gerei gibi ifay engelleyen durumlar) ilve edilmesi ynndeki nerisi ise kabul grmemitir; zira bu, iradenin oluma srecinde deil iradenin salam bir ekilde doup akdin kurulmasndan sonra ortaya kan ve geriye dnk olarak rzy etkileyen bir sebeptir (bk. GALAT; KRAH; TEDLS). Rznn sakatlanmasndan dolay i irade ile irade beyan arasnda uyumsuzluk bulunmas durumunda gerek irade ile beyandan hangisinin dikkate alnaca konusu hukukun nemli probleminden biridir. Sbjektif teori diye bilinen yaklama gre beyan sahibinin gerek iradesi dikkate alnp bu iradeye uymayan beyan geersiz saylr. Hukukun niha amac olan adalet ilkesinin gerei budur. Objektif teorinin nerdii zm ise gerek iradeye uymasa da beyann dikkate alnmasdr. Bu zm ekli yine hukukun amalarndan olan hukuk gvenlii ilkesine dayanr. nk hukuk ilemlerde raslant ve keyfliin nlenerek istikrarn salanmas hukuk gvenliine baldr. radenin dikkate alnmas halinde adaletin yararna hukuk ilemlerin istikrarndan tviz verilirken beyann dikkate alnmas durumunda hukuk ilemin istikrar salanm, fakat adalet ilkesinden tviz verilmi olmaktadr. Hukukun nitelii gerei bunlardan birinin yararna dierinden tamamyla vazgemek ve bu sebeple sz edilen ilkeler arasndaki elikiyi tamamen ortadan kaldrmak mmkn deildir (bk. AMEL; RADE; RADE BEYANI).

BBLYOGRAFYA

Rgb el-sfahn, el-Mfredt, ry md.; Kms- Trk, s. 665; Eb Hill el-Asker, el-Furulluaviyye, Kahire, ts., s. 101; Abdlazz el-Buhr, Kefl-esrr, Karai, ts., IV, 357-396; Serahs, el-Mebs, XXIV, 38-87; Ksn, Bedi, VII, 186-189; bn Rd, Bidyetl-mctehid, Beyrut 1973, III, 108; Ebl-Berekt en-Nesef, Kefl-esrr, Beyrut 1406/1986, II, 297-310; bn Kayyim el-Cevziyye, lml-muvan (nr. Th Abdrraf Sad), Beyrut 1973, III, 108, 126; Teftzn, erut-Telv, Kahire 1377/1957, II, 195-196; bnl-Hmm, Fetul-adr (Bulak), V, 74; emseddin er-Reml, Nihyetl-mutc, Kahire 1386/1967, VI, 443; Muhammed b. Abdullah el-Hara, eru Mutaar all, Beyrut, ts.

(Dru Sdr), V, 9; Subh Mahmesn, en-Naariyyetl-mme lil-mcebt vel-ud, Beyrut 1948, II, 164-199; Vahdddin Sevvr, et-Tabr anil-irde fil-fhil-slm, Kahire 1960, s. 412, 426, 441-453; Mustafa Ahmed ez-Zerk, el-Fhl-slm f evbihil-cedd, Dmak 1965, I, 366-379, 385-386, 390-400; Muhammed el-Hudar, Ull-fh, Kahire 1389/1969, s. 89-101; Abdrrezzk Ahmed es-Senhr, Medirl-a fil-fhil-slm, Beyrut, ts. (Drl-fikr), II, 104126, 149, 151-155, 165, 183; IV, 172-177; Ali el-Haff, Akml-mumelti-eriyye, [bask yeri ve tarihi yok] (Drl-fikril-Arab), s. 313, 316, 321; Hasan Subh, er-R ve uybh, elFhl-slm esst-ter, [bask yeri yok] 1971, s. 299-319; M. Eb Zehre, el-Milkiyye ve naariyyetl-ad fi-eratil-slmiyye, Kahire 1977, s. 199-202, 412-421; Neet brhim edDreyn, et-Ter f udil-mbdeltil-mliyye, Cidde 1402/1982; M. Mustafa eleb, elMedal fit-tarf bil-fhil-slm, Beyrut 1403/1983, s. 451-475; Muhammed l-i Bahrlulm, Uybl-irde fi-eratil-slmiyye, Beyrut 1984; Ali Muhyiddin el-Karad, Mebder-r fil-ud, Beyrut 1406/1985, I, 204-210, 601-602, 610, 631, 633-641, 798-800; Zekiyyddin abn, slm Hukuk lminin Esaslar (trc. brahim Kfi Dnmez), Ankara 2004, s. 302-306; R, Mv.F, XXII, 227-237. Abdsselam Ar

RIZ, Seyyid Mehmed


(. 1082/1671) Kendi adyla anlan tezkiresiyle mehur Osmanl mellifi. Edirnede Zehrimr adyla tannan bir aileye mensup olduundan Zehrimrzde diye bilinir. Babas Ergeneli Mehmed Efendidir. Tahsilini Edirnede tamamlad. Medreseyi bitirdikten sonra bir mddet mderrislik yapt, Rumelide mahkeme nibliklerinde bulundu. Rznn Mevlevlik ve Mevlevler hakkndaki manzumeleri bu tarikatla ilgisini dndrmekteyse de tarikat iindeki faaliyet ve kimlii hakknda bilgi bulunmamaktadr. Hayatnn sonlarna doru Edirne Uzunkprde mftlk yapt ve 1082de (1671) Edirnede vefat etti. Baz kaynaklarda lm tarihi olarak 1083 (1672) yl zikredilmektedir. Mehmed Rznn muhtasar tezkiresi 1000-1050 (1591-1641) yllar arasnda len airleri kapsamaktadr. XI. (XVII.) yzyln ilk eyreinde dzenlenen Kafzde Fiznin antoloji niteliindeki Zbdetl-er bir tarafa braklrsa Rz Tezkiresi, Riyz Tezkiresi ile birlikte bu yzyln nemli iki uar tezkiresinden biridir. Mehmed Rz, mukaddimede tezkireyi kaleme al sebebini belirttikten sonra eserini on beyitlik bir manzumeyle vd devrin padiah Sultan brhime sunar ve kendilerine birer mahlas edinerek air olduklarn iddia eden kiileri tezkiresine almadn syler. Knalzde Hasan elebiye ait tezkirenin zeyli saylan eser iki blmden olumaktadr. iir yazm on padiahn tantld ve iirlerinden rneklerin verildii birinci blmde II. Murad (Ebl-Hayrt), Ftih Sultan Mehmed (Avn), II. Bayezid (Adl), Yavuz Sultan Selim (Selm), Kann Sultan Sleyman (Muhibb), II. Selim (Selm), III. Murad (Murd), III. Mehmed (Adl), I. Ahmed (Baht) ve IV. Murad (Murd) yer almakta, ikinci blmde toplam 254 airin biyografisi alfabetik srayla verilmektedir. Tezkirede airlerle ilgili bilgiler bir iki cmleyle geilmitir. Eserin htimesinde tezkirenin tamamlanma tarihi cmi-i mazmn (1050 [1641]) ibaresiyle belirtilmitir. Be nshas bilinen Rz Tezkiresinin Millet Ktphanesinde kaytl yazmasnda (Ali Emr Efendi, nr. 764) padiahlarla birlikte 264 airin ksa biyografisi bulunmaktadr. Kprl Ktphanesindeki nsha (sm Bey, nr. 374) Latf Tezkiresinin hiyelerine yazlmtr (vr. 48-88). stanbul niversitesi Ktphanesinde mevcut nshann (TY, nr. 2363) baz sayfalar eksik olduu gibi Edirne Selimiye Ktphanesi ile (nr. 2110) Sleymaniye Ktphanesindeki (ir Efendi, nr. 243) nshalar da eksiktir. Rz Tezkiresi ilk defa kdamc Ahmed Cevdet tarafndan bastrlm (stanbul 1316), M. Sadk Erda ise bunun tpkbasmn gerekletirmitir (Ankara 2002). Gencay Zavotu eser zerinde bir yksek lisans tezi hazrlamtr (bk. bibl.). Kaynaklarda Rznn ayrca mrettep bir divan, mnet ve Siyer-i Veysye yazd bir zeylinin bulunduu belirtilmektedir. Nuhbetl-sr li-Zeyli Zbdetil-erda Rzann bir itiyyesiyle dokuz beyti mevcuttur.

BBLYOGRAFYA

Rza Tezkiresi: nceleme-Metin (haz. Gencay Zavotu, yksek lisans tezi, 1993), Atatrk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; Gft ve Terft-uars (haz. Kif Ylmaz), Ankara 2001, s. 136137; Saf, Tezkire (haz. Pervin apan), Ankara 2005, s. 205; Bel, Nuhbetl-sr, s. 166-168; eyh, Vekyiul-fuzal, I, 667-669; Sicill-i Osmn, II, 397; Osmanl Mellifleri, II, 185-186; Mehmet Nil Tuman, Tuhfe-i Nil, [bask yeri ve tarihi yok], s. 351; Babinger (ok), s. 237-238; Agh Srr Levend, Trk Edebiyat Tarihi, Ankara 1988, s. 298-299; Rdvan Canm, Balangtan Gnmze Edirne irleri, Ankara 1995, s. 307-310. Filiz Kl

RIZ-yi ABBS
( ) (. 1044/1635 [?]) ranl minyatr sanats. Hayatna dair bilinen hususlar, brhim Mirzann Meheddeki saraynda kurduu resim atlyesinin mensuplarndan Knl Mevln Ali Asgarn olu olduu, 1610-1635 yllar arasnda sfahanda alt ve Abbs nisbesini lmne kadar saraynn atlyesinde grev yapt ah I. Abbastan alddr. Rz-yi Abbsnin ayn dnemde ve ayn evrelerde yaayan Rz, g / k Rz ve Ali Rz imzalaryla tannan minyatrc / minyatrclerle ayn kii olup olmad konusu tartmaldr (Canby, The Rebellious, s. 201-203). Kesin olan husus Rz isimli bir ressamn yaaddr. Rz imzal resimlerin tamam ayn elden km izlenimini vermese de bunlar ortak slp zelliklerine sahiptir. Siyah mrekkep ve kalemle, bazan da fra ile izildii sanlan resimlerde insan figrlerinin uzun boylu ve bellerinin ukur, midelerinin hafife kabark yapld grlr. Erkeklerde sarn ucu arkadan sarktlm, dalgal zlfler omuzlara doru uzatlmtr; soylular sarklarna iek takmtr (a.g.e., katalog nr. 5, 13-14, 19-20, 51). Kadnlar balarna omuzlarn da kaplayan bir rt almlar ve bu rty kayp dmemesi iin alnlarnn st ksmnda gen biiminde ykselerek arkadan balanan bir earpla tutturup ok defa da earbn kenarna bir ty veya iek takmlardr. rtnn altndan omuzlara doru sarkan salar dalgaldr. Kadnlar rengrenk ve effaf, kapal veya dekolte giysilerle btn taklarn takm vaziyette resmedilmitir (a.g.e., katalog nr. 6-7, 109, 119, 124-125). Desen izlenimi veren resimlerde arka plana altn yaldzla renklendirilmi zarif aa ve iekler, gkyzne alevi andran bulutlar yaplmtr. Yazmalardaki minyatrlerde mimari unsurlar fonda sade fakat ok renkli verilmi, kesik, kvrlan izgilerle ekillendirilen doa grntlerine renk tonlamalaryla derinlik kazandrldktan sonra kimi defa yzey kalabalk insan gruplaryla doldurulmutur (a.g.e., katalog nr. 57-58, 62-63, 70). Bu resimlerde Rznn, kiilerin bireysel zelliklerini ve kltrel kimliklerini yz ifadeleriyle ve giyimleriyle vermedeki ustal onun portre ressamlndaki yeteneini gstermektedir. Bu tr resimler imzasz da olsa sanat tarihi terminolojisinde Rz-yi Abbs slbu veya sfahan slbu eklinde adlandrlmaktadr. Hayat hakkndaki bilgileri gnmze ulatran I. Abbas dnemi biyografi yazar Kad Ahmed, onun fra iiliini ve portrelerini vdkten sonra, Eer yaasalard Mani ve Bihzd da onun ustaln verlerdi demektedir (Calligraphers and Painters, s. 192-193). Rz-yi Abbsnin slp sahibi bir ressam olarak ortaya kmasnda saray evresinde beenilen bir ressamn olu sfatyla eski ustalarn eserlerinin orijinallerini inceleme frsatn bulmu, ann nl ustalaryla tanm ve onlarn desteini grm olmasnn etkisi byktr. Onun 1580li yllarda babasyla birlikte Heratta bulunduu, o yllarda ressam Muhammednin zarif tek figr almalaryla ve onun gnlk yaama ilikin grntlerin gerekilikle betimlendii manzara resimleriyle tant sanlmaktadr. XVI.

yzyln son eyreinde ah Abbasn saray ktphanesini yneten ressam-air Sdk Bey ile de (. 1609) dostluk kurmu ve onun portre yapmadaki becerisinden etkilenmi olmaldr. Sdk Beyle gelitirdii dostluun ktphanede mevcut, gemi dnemlerde yaayan nl ustalara ait yarm kalm eserlerin tamamlanmas, yenilenmesi ve onarlmas gibi ilerin yaplmasna yol at tahmin edilmektedir (Swietochowski, s. 39-72). Bu tahmin dorultusunda, XV. yzyl Timurlu airi Cmnin amsesinin (TSMK, Revan Kk, nr. 888) istinsah edilmesinden, tezhiplerinin ve tasvirlerinin yaplmasndan yzyl sonra ilk iki sayfasna ve blm sonlarna konulan sfahan slbu resimlerin Rzya ait olduu sylenebilir. Kitaplarda yer alan Rz slbundaki minyatrler bilinen rneklere gre ilk defa Nizm-i Gencevnin 981-983 (1573-1575) tarihli amsesinde (TSMK, Revan Kk, nr. 877, vr. 1b-2a, 44b), Cmnin Selmn Ebsl mesnevisinin 989 (1581) tarihli bir nshasnda (TSMK, Revan Kk, nr. 915, vr. 30a, 42a) ve Sad-i rznin 993 (1585) tarihli Bostnnda (TSMK, Revan Kk, nr. 935, vr. 21b, 89b, 109b, 134b, 177a) grlmektedir. Bu eserlerdeki resimlerin Rznn ilk almalar olduu sylenebilir. Topkap Saray Mzesi Ktphanesindeki bir murakka da ayn atlyenin rndr (Hazine, nr. 2166). lk bo yapranda amel-i g Rz ibaresi yer ald eserdeki Ali Rz (vr. 3b) ve g Rz (vr. 18a) imzal tek figrler, Rz-yi Abbs imzal ehir resmi (vr. 27a), eyh Muhammed imzal tek figrler (vr. 9b, 24b) ve Rz, Ali Rz, Ali Rz-yi Tebrz imzal nestalik ktalar bu eseri Rz-yi Abbsnin hazrladn ortaya koymaktadr. Haydar Hrizmnin Mazenl-esrrnn XVII. yzyln banda istinsah edilen iki nshas Rznn minyatrleriyle sslenmi ok zenli kitaplardr. Bunlardan birinin resimleri zerine ressamn ad Rz-yi Abbs olarak yazlmtr (Soudavar, s. 274-281). kinci nshann birinciye gre daha zenli yaplan resimlerinin zerinde ise imza yoktur; ancak kitab istinsah eden ktibin ad da Ali Rz-yi Abbs eklinde verilmitir. Rz-yi Abbsnin slbu onun lmnden sonra Mun, Mehmed Ksm gibi ressamlarla XVII. yzyln ikinci yarsnda da srm, slbu ve ismi Safev lkesinin snrlarn aarak stanbula kadar ulamtr. Evliya elebi, Ag Rz Stlcede Cferbd Tekkesinin duvarna siyah kalemle bir kepeng-i vah tasvir ettiini yazar (Seyahatnme, s. 174).

BBLYOGRAFYA

Evliya elebi, Seyahatnme (haz. Orhan aik Gkyay), stanbul 1996, s. 174; Calligraphers and Painters: A Treatise by Qd Ahmad, Son of Mr-Munsh (trc. V. Minorsky), Washington 1959, s. 192-193; Karatay, Farsa Yazmalar, tr.yer.; M. L. Swietochowski, The Historical Background and Illustrative Character of the Metropolitan Museums Mantiq al-Tayr of 1483, Islamic Art in the Metropolitan Museum of Art (ed. R. Ettinghausen), New York 1972, s. 39-72; Filiz aman - Zeren Tannd, Topkap Saray Mzesi slm Minyatrleri, stanbul 1979, nr. 112; A. Soudavar, Art of the Persian Courts, New York 1992, s. 274-281; Sheila R. Canby, The Rebellious Reformer: The Drawings and Paintings of Riza-yi Abbasi of Isfahan, London 1996, s. 201-203; a.mlf., The Pen or the Brush?, Persian Painting from Mongol to the Qajars: Studies in Honour of Basil W. Robinson (ed. R. Hillenbrand), London 2000, s. 75-82; a.mlf., Ri Abbs, EI (ng.), VIII, 508-510; T.

Gandjei, Notes on the Life and Works of Sadik: A Poet and Painter of Safavid Times, Isl., LII (1975), s. 112-118. Zeren Tannd

RIZ EFEND, Neccrzde


(bk. NECCRZDE RIZ EFEND).

RIZ HAN BRELV


() Ahmed Rz Hn Birelv (1856-1921) Hint alt ktasnda Birelv cemaatinin kurucusu, fakih. 10 evval 1272 (14 Haziran 1856) tarihinde Uttar Prade eyaletine bal Ray Birel kasabasnda dodu. Babas Nak Ali Han itibar sahibi bir limdi. Aslen Patanlarn (Petu) Rohilla Barh kabilesinden olan ve XVII. yzylda Kandehardan Hindistana g eden ecdad Bbrller Devletinde asker ve idar grevler stlenmi, bu sayede sahip olduklar servetle refah ierisinde yaamtr. hsan lh ez-Zahre gre aile ilikten Snnlie gemi olup bunun en ak delili Birelvnin Ahmed Rz Han b. Nak Ali b. Rz Ali b. Kzm Ali eklinde olan isim zinciridir (elBirelviyye, s. 21; ayrca bk. Zaferddin Rizv, I, 2). Babasnn desteiyle din ilimleri medrese mfredatna gre okuyarak on yanda iczet alan Rz Han babasnn kontrolnde fetva eitimi almaya balad. Ayrca zel hocalardan matematik, tp ve corafya okudu. Mirza Gulm Ahmedin kardei Mirza Gulm Kdir Beg ve Nr Miyn diye bilinen Ebl-Hseyin Ahmed Mrherv onun hocalarndandr. 1879 ylnda babasyla birlikte gittii hac srasnda ve daha sonra defalarca yapt Hicaz yolculuklarnda tannm limlerle grme frsat buldu ve kendilerinden faydaland. Haremeynde iczet ald hocalar arasnda Ahmed b. Zeyn Dahln, Abdurrahman el-Mekk, Hseyin b. Slih el-Mekk ve Ebl-Hseyin Ahmed en-Nr anlabilir. 1876da bamsz olarak fetva vermeye balayan Rz Han 1880de babasnn vefat zerine fetva iini stlendi. nceleri babasnn medresesinde ve ardndan kendi medresesinde ok sayda renci yetitirdi (M. Mesd Ahmed, ayt- Mevln, s. 118-119). 1877de Kdir tarikat eyhi ah l-i Resl Mrhervden el alarak Kdir tarikatna girdi. Daha sonra itiyye, Shreverdiyye ve Nakibendiyye gibi tarikatlarn dbn rendi ve Kdir tarikatnda hilfet ald. Rz Han kurulu almalarnda yer ald Nedvetl-ulem hareketinden 1897de ayrld ve aleyhine neriyat yapmaya balad. Bu hareketle ve hareket mensubu ulem ile ilgili 200 kadar fetva kaleme alp kfre saptklarn ileri srd (Sanyal, s. 64, 114). 1898 ylnda kmaya balayan Tufe-i anefiyye dergisinde yazlar neretti. Patnada dzenlenen Meclisi Ehl-i snnet ve cemaat toplantsnda liderliini iln etti. Ballar tarafndan kendisine XX. yzyln mceddidi unvan verildi. Bu tarihten sonra Rz Hann cemaatlere kar olan tutumu Nedve ile snrl kalmad; Ehl-i hads ve Diybendlere de iddetle kar kt. Hz. Peygamberle ilgili konular merkeze almas tartmalar hararetlendirdi. Balatt tekfir hareketi sebebiyle ulemnn itibar zedelendi ve toplumda ciddi bir gerginlik ba gsterdi. Rz Han kardei Hasan Rz Han, olu Hmid Rz Han ve talebesi Zaferddin Bihr Rizv ile birlikte 1904 ylnda Drlulm-i Manzarl-slm (Medrese-i Ehl-i snnet ve cemaat) kurarak cemaatin eitim ynn glendirdi. Sonraki yllarda bu medreseye bal ok sayda yeni medrese ald ve bir ksm eski medreseler cemaatin kontrolne geti. Rz Han ayrca yayn tesisleri kurdu. 1864te neir hayatna balayan Debdebe-i Sikender adl haftalk gazete ayn merepten kiiler tarafndan karld iin Rz Han ve arkadalar gazeteyi sahiplendi. Gazetede 1900den itibaren dorudan Birelv ekolnn dnceleri dile getirilmeye

baland. 1920de er-R adl ikinci bir dergi karld. Ahmed Rz Han, Hicazda bulunduu srada baz itikad konularda ulemya sorduu sorulara ald cevaplar kullanarak sml-aremeyn adyla bir kitap yazd (1906). Bir fetva metni ve eklerinden ibaret olan bu kitapla Diybend cemaatinden Muhammed Ksm Nnevtev, Red Ahmed Gengh, Eref Ali Tehnev ve Hall Ahmed Ambetev gibi limleri tekfir etti. Buna karlk Diybend ulems, eserdeki iddialarn ounun kaynaklardaki bilgilerin tahrifiyle oluturulduunu syleyerek reddiyeler yazd. Rz Han, Diybendlerin takip ettii Seyyid Ahmed ehd ve ah Muhammed smil ehd-i Dihlevyi de eletirdi. smil Dihlevnin, kitabnda Hz. Peygamberi kk drdn, bylece kfir ve mrted olduunu iddia etti. Muhalifleri Rz Hann ngilizleri desteklediini ve onlarn hesabna altn ileri srerken Birelv ekolne mensup yazarlar onun aslnda ngiliz ynetimine kar olduunu, fakat siyaseten byle davrandn syler. Orta yolu tutanlar ise Rz Han ngilizlerin mslmanlar blme projesine alet olmakla sular. Onun 1889 ylnda ngiliz ynetimi altndaki Hindistann durumuyla ilgili olarak verdii ve 1910da tekrarlad, Hanef fkhna gre Hindistan drlislmdr fetvasnn (lml-alm bi-enne Hindustn drl-slm, Birel 1306) bu taraftarln bir sonucu olduu ifade edilmitir (Syed Jamaluddin, s. 403). Rz Hann hilfetin Kureylii hadisine dayanarak Osmanllarn hilfeti temsil etmediini sylemesi ve Hint ulemsnn byk ounluunun aksine Hindistanl mslmanlarn Osmanl Devletine destek vermemesi gerektiini belirtmesi de (Devml-ay, s. 45 vd.) bu erevede deerlendirilip tepkiyle karland. Rz Han, Hintli mslmanlar tarafndan oluturulan Cemiyyet-i Ulem-i Hind, Encmen-i Huddm- Kbe, Hilfet Komitesi ve ngiliz Hkmetiyle likileri Kesme Hareketi (Non-cooperation Movement) gibi kurululara katlmad ve bunlar iddetle eletirdi. Dier mslmanlarla birlikte hareket etmeyen Birelvler kendilerine zg baz siyas yaplanmalar ierisine girdi. Cemat-i Rzey Mustaf, Cemat-i Ensrl-slm ve Cumhriyyeti slmiyye Merkeziyye (All India Sunni Conference) onlara ait kurululardr. 25 Safer 1340ta (28 Ekim 1921) vefat eden Rz Han, Birelye defnedildi. Gnmzde mezar mridleri ve ballar tarafndan ziyaret edilmekte, her yl lm gnnde Birelde geni katlml anma trenleri (urs dn) yaplmakta, bunun benzeri yevm-i Rz adyla Pakistanda da gerekletirilmektedir. Ahmed Rz Hann iki erkek, be kz ocuu olmu, oullar Hmid Rz Han (. 1943) ve Mustafa Rz Han (. 1981) kendi yolundan giderek cemaatin faaliyetlerini geniletmilerdir. Rz Hann 1880 ylndan itibaren oluturmaya balad Birelv cemaati bugn de ayn izgide devam etmektedir. Abartl bir tasavvuf anlayn etkili olduu cemaat amel konularda Haneflie sk skya baldr. Resl-i Ekremin hayat ve ahsiyeti Ahmed Rz Han ve ballarnn en nemli ilgi alan olmakla birlikte bu konuda arlklar vardr. Rz Hana gre Reslullah beerdir, fakat beeriyeti dierlerinkinden farkldr. O gemi ve gelecekle ilgili gayb bilir, nurdur ve glgesi yoktur; her yerde hzr ve nzrdr; dnyada olacak ilerin yetkisi onun elindedir. Rz Han bu konularla ilgili ok sayda kitap ve risle kaleme almtr. Btn hadis klliytna sahip kan Birelvler, ihtiyatsz yaklamlar sebebiyle zayf ve uydurma saylan hadisleri da itikad konularnda delil olarak kullanmlardr (Halid Zaferullah Daudi, s. 248). Kabirlerin ina ve ihyasyla kabir ziyaretlerine byk nem veren cemaat mensuplar Ahmed Rz Hann vasiyetinde de yer alan ve kitaplarnda ortaya koyduu din grlere sapasalam yapmann her farzdan daha evl bir farz

olduu yolundaki prensibini (Melft- Al, s. 472) kendilerine rehber edinirler (cemaatin grleri ve tartmalar iin bk. M. Ysuf Ludynev, s. 25-129; Metcalf, s. 296-314; hsan lh ezZahr, s. 55-229; Hlid Mahmd, I-III, tr.yer.). Birelv cemaatinin oluumunda, ilk nesil iinde yer alan Hasan Rz Han, Hmid Rz Han, Mustafa Rz Han, Seyyid Ddr Ali ah, Muradbd, Emced Ali, Hamet Ali Han, Zaferddin Bihr Rizv ve Burhnl-Hak Cebbalpr gibi ahsiyetlerin pay byktr. kinci nesil Birelvlerden Muhammed Ahmed Kdir, Ahmed Yr Han Nam, Pr Kerem ah Ezher, M. Thirl-Kdir, Kevser Niyz ve ah Ahmed Nrn cemaatin faaliyetlerini daha da geniletmi, ok sayda aratrma ve yayn birimi kurmutur. Gnmzde Pakistanda 1000i akn medreseye sahip olan Birelvler lkede ok sayda caminin de sorumluluunu stlenmilerdir. Halkn Birelv ekolne tevecchnde cemaatin entelektel seviyesinin dk olmasnn nemli pay vardr. 1948de kurulan Cemiyyet-i Ulem-i Pkistan ile Thirl-Kdirnin kurduu Tahrk-i Minhcl-Kurn cemaatin siyas oluumlarndandr. Eserleri. Mesd Ahmed, Rz Hann 1000den fazla kitap ve risle kaleme aldn sylerken (UDM, X, 282) hsan lh ez-Zahr bu saynn abartldn ileri srer (el-Birelviyye, s. 29, 32-33); eyh Muhammed krm ise gerekte elli kadar eserinin olduunu bildirir (Mevc-i Kever, s. 70). Eserleri iinde krk elli sayfalk risleleriyle muhtelif kitaplar zerine yazd hiyeleri ounluktadr. Rz Han eserlerini Arapa, Urduca ve Farsa kaleme alm, Urduca yazdklarna da ounlukla Arapa isimler vermitir (eserleri iin bk. Rahmn Ali, s. 99-103; M. Mesd Ahmed, ayt- Mevln, s. 219-230; Sliha Abdlhakm erefeddin, s. 431). nemli eserleri unlardr: 1. Kenzl-mn f tercemetil-urn (Muradbd 1330/1912). Kurn- Kermin Urduca meli olup en nemli zellii Allah, peygamberler ve bilhassa Reslullahla ilgili yetlerin tercmesinde farkl bir dilin kullanlm olmasdr. Tercmenin lehinde ve aleyhinde birok yayn yaplm olup Ahlk Hseyin Ksmnin Birelv Tercme-i urn ka lm Tecziye (Faysalbd 1983), Abdrrezzk Butrlevnin Tesknl-cinn f Mesin-i Kenzl-mn (slmbd 1987), Muhammed Sddk Hezrvnin Kenzl-mn Tefsr ki Rn meyn (Lahor 1988), Muhammed Han Avnn Mesin-i Kenzl-mn (Lahor, ts.), Mecdullah Kdirnin Kenzl-mn f Tercmetil-urn ar Dger Marf urn Urdu Tercim ka Tebl Cize (doktora tezi, 1993, Karai niversitesi) ve Hmid Miynn Fzl- Birelv ka Tercme-i Kurn- Pk (Beyyint, XXXV/4 [Karai 1979], s. 8-16; XXXVI/6 [Karai 1980], s. 51-64) adl almalar bunlardan bazlardr. Kenzl-mn zerine ekoln nde gelen limlerinden Muradbd azinl-irfn (Muradbd 1912), Nam Nrl-irfn f iyetil-urn (Lahor 1957; Gucert 1958) ismiyle ksa tefsirler yazmlardr. Selef dnceye aykr bilgiler ihtiva ettii gerekesiyle eser baz Arap lkelerinde yasaklanmtr (Hlid Mahmd, I, 92-94). 2. avriul-ahhr alel-mcessimetil-fccr: arb- ahhr (Lahor 1988). Hindu mezhebi Arya Samcn mtebih yetlerle ilgili itirazlarna verilen cevaplar iermektedir. 3. Fetv-y Rviyye*. Rz Hann en ilgi ekici eseridir. Fetvalarna ait ilk derleme el-Ayan-nebeviyye fil-Fetvar-Raviyye adyla baslmtr (I-III, Birel 1310/1892). Ayrca es-Seniyyetl-ena f fetv fr (Karai 1971) ve Cmiul-fetv (Lailpr 1970) ismiyle derlemeleri vardr. Baz fetvalar mstakil risleler halinde baslmtr. 4. sml-aremeyn al menaril-kfr vel-meyn (Lahor, ts.; Lahor 1405/1985, 1410/1989). 1906da telif edilen kitap mellifin en ok tartlan eseridir. Kfrne fetva verilen gruplardan Diybendler ve Ehl-i hads mensuplarnn kitaba yazd reddiyeler arasnda Eref Ali Tehnevnin fl-mn aniz-zeyi ve-uyn (Lahor 1980), Hseyin Ahmed Medennin e-ihb-b alel-msteriil-kib

(Diybend 1907), Hall Ahmed Sehrenprnin el-Mhenned alel-mfenned (bask yeri yok, 1325), Muhammed Hanf Mbrekprnin Mamiul-add alel-kebil-and ile (Lahor 1982) Aid Ulemey Diyobend ar sml-aremeyn (Karai, ts. [Drl-iat]) ve Hlid Mahmdun liml-ayb rf Allh Tel he (Manchester, ts. [Islamic Academy]) adl eserleri nemlidir. 5. Temhd-i mn (Lahor 1989, sml-aremeynle birlikte). Eserde dier cemaatlerle aralarnda tartmal olan inan konular ele alnr. 6. Devml-ay fil-eimmeti min urey (Lahor 1400/1980). Hilfetin Kurey kabilesinden gelenlerin hakk olduuna ve Trklerin hilfet makamn temsil etmediine dair verilen bir fetvay iermektedir. 7. Berul-menr bi-umil-mezr: Mezrt- Evliy per Rn (Lahor, ts.). 8. Melft- Al Haret Birelv (I-V, Karai, ts.). Rz Hann szlerini, tavsiyelerini ve vasiyetini ihtiva eden eser Birelv cemaatinin temel kitaplarndandr. 9. ed-Devletl-Mekkiyye bilmddetil-aybiyye (1905). Rz Han ile dier ulemnn Hz. Peygamberin gayb bildiine dair grlerini ieren eser The Islamic Concept of Knowledge adyla ngilizceye evrilmitir (Manchester, ts. [Islamic Vision]). 10. el-Fytl-melekiyye li-muibbid-devletil-Mekkiyye (Karai, ts.). 11. Tecelliyl-yan bi-enne nebiyyen seyyidl-mrseln (Lahor 1980). 12. atmnnbvve (Lahor 1974). Gulm Ahmed Kdiynnin nbvvet iddiasna kar peygamberliin Hz. Muhammed ile sona erdiine dair bir alma olup ekinde Gulm Ahmedle ilgili es-Sl-ib alel-mesil-keb adl bir risle bulunmaktadr. 13. adi-i Bai (Lahor 1988). iir mecmuasdr. 14. Beyat ve ilfet-Nes-slfet f akmil-beyat vel-ilfet (Siylkt, ts. [Mektebe-i Mihriyye Rzviyye]). Tarikatlarda el almak ve halife tayin etmekle ilgili bir risledir. 15. hlkl-Vehhbiyyn al tevhni ubril-mslimn (Birel 1904, 1928). Vehhb olarak itham edilen Diybendlerin mezarlarla ilgili baz davranlar hurafe diye nitelendirmelerine kar hazrlanan fetvay iermektedir. 16. el-Kelimetl-mlheme (Delhi 1974). Rz Hann hayatndan baz kesitlerin de yer ald alma daha ok onun iine doduu ileri srlen konulara dair bilgileri ihtiva eder. 17. Sbns-subb an aybi kibi mab (Leknev 1309). 18. el-Kevkebetihbiyye f kfriyyti ebil-Vehhbiyye (Azmbd 1316). 19. Sells-syfil-Hindiyye al kfriyyti bb en-Necdiyye (Azmbd 1316). 20. zletl-r bi-aceril-kirm an kilbin-nr (Azmbd 1317). Son drt almada Rz Han, Reslullah tahkir ettii iddiasyla ah smil ehd Dihlevyi ar biimde eletirmekte ve tekfir etmektedir. Rz Han Birelvye dair ok sayda eser kaleme alnmtr. Birelv cemaati onun kiilii zerinde olutuundan cemaat mensuplar tarafndan hakknda yazlan kitaplarda ok abartl bir dil kullanlmtr. Bu eserlerin ou ciddi aratrmalara dayanmayan kk apta rislelerdir. En eski alma ise rencisi Zaferddin Bihr Rizv tarafndan gerekletirilmitir (ayt- Al aret, IIII, Karai 1938). Sonraki almalarn byk bir ksm bu esere dayanr. kinci nesil ierisinde Rz Hanla ilgili en ok eser yazanlardan biri olan M. Mesd Ahmed - Resl (Lahor 1976), ayt- Mevln Amed R n Birelv (Siyalkot 1981), Gnh- b-Gnh (Lahor 1982), Fl- Birelv ar Terk-i Muvlt (Lahor 1988), mm Amed R ar lem Cmit (Sdkbd 1990), The Reformer of the Muslim World (Karachi 1995) adl eserleri hazrlam ve Urduca slm ansiklopedisindeki Rz Han maddesini kaleme almtr (bk. bibl.). Birelv ekolne mensup kiilerin yazd ok saydaki kitaptan bazlar unlardr: Hmid Rz Han, Selmetullh li-Ehlis-snne min seylil-ind vel-fitne (Birel 1332); Muhammed Sbir, Mceddidi slm (Kanpr 1379/1959); ecat Ali Kdir, Mceddidl-mmet e-h Amed R n (Karai 1979); Kevser Niyz, Imam Ahmed Raza Khan Bareilvi: A Versatile Personality (Karai 1991); M. Thirl-Kdir,

aret-i Mevln h Amed R n Birelv ka lm Nam (Lahor 1990, 2. bs.); Muhammed Feyz Ahmed veys, mm Amed R ar lm-i ad (Lahor 1980); M. Hmid Sddk Rizv, Tekire-i Haret Burhn- Millet (Cebelpr 1985); Mecdullah Kdir, urn, Sayns ar mm Amed R (Bombay 1995); Ysn Ahter Misbh, mm Amed R ar Redd-i Bidt Mnkert (Mltan, ts. [Meden Ktbhne]). Her yl Rz Han Birelvyi anma trenlerinde yaplan konumalar ve sunulan teblilerden bir ksm Abdnneb Kevkeb tarafndan Malt- Yevm-i R adyla kitap haline getirilmitir (I-III, 1968-1971). Bu konuda baka derlemeler de bulunmaktadr. Rahmn Ali ve Abdlhay el-Hasennin eserlerinde (bk. bibl.) Rz Hann hayat tarafsz biimde anlatlr. Usha Sanyaln Devotional Islam and Politics in British India: Ahmad Riza Khan Barelwi and His Movement, 1870-1920 (Delhi 1990) ve Ahmad Riza Khan Barelwi in the Path of the Prophet (bk. bibl.) adl almalar bir akademisyen bakn ortaya koymaktadr. Birelv cemaati dndan hsan lh Zahrin el-Birelviyye: Aid ve tr isimli almas (bk. bibl) ok mehurdur. Zahr konuyu btn ynleriyle ele almsa da lsz eletirileri yznden Abdlhakm eref Kdir onun iin sn lh ahr ki Kitb el-Birelviyye ka Ta ar Tend Cize adyla bir reddiye yazmtr (Lahor 1995). Hlid Mahmdun Mlaa-i Birelviyyet isimli kitab (I-III, Lahor 19861988) konuya dair nemli bir kaynak olsa da yer yer ilm tarafszl koruyamad grlmektedir. Mft Muhammed Atullahn Kimyey Vadet (Karai 1993), Muhammed Ysuf Ludynevnin tilf- mmet ar r- Mstam (Karai, ts.) ve Muhammed Hall Ahmed Hann Tellabr f akmit-tekfr el-marf nkif- a (Faysalbd 1988) adl almalarnda konu nisbeten tarafsz bir gzle ele alnmtr. Envr Ahmedin Fl- Birelv ka fa: Ek Ta Cize (Lahor 1983), Muhammed rif Senbelnin Birelv Fitne ka Ney Rp (Lahor 1978), Nr Muhammedin Birelv Fetvey (Lahor 1987) ve Ebl-Evsf Rmnin Diyobend se Bireli tak (Lahor, ts.) isimli kitaplar ise aleyhte yaplan almalardandr.

BBLYOGRAFYA

Rz Han Birelv, Devml-ay fil-eimme min urey, Lahor, ts., s. 45 vd.: a.mlf., Melft- Al aret Birelv, Karai, ts. (Medine Publishing Company), s. 466, 472; Abdlhay el-Hasen, Nzhetl-avr, VIII, 38-41; Zaferddin Rizv, ayt- Al aret: Maharl-menb, Karai 1938, I-III; Rahmn Ali, Tekire-i Ulemey Hind (trc. M. Eyyb Kdir), Karai 1961, s. 98-103; Allah Bukhs, The Ahle Sunnat Movement in British India 1880-1921, Lahore, ts. (Islamic Propagation Centre), s. 38, 42-51, 194-202, 216-233, 282-283; M. Ysuf Ludynev, tilf- mmet ar r- Mstam, Karai 1399, s. 25-129; M. Mesd Ahmed, ayt- Mevln Amed R n Birelv, Siylkt 1981; a.mlf., Fl- Birelv ar Terk-i Muvlt, Lahor 1988; a.mlf., Gnh- bGnh, Lahor 1982; a.mlf., R n, UDM, X, 278-284; Sliha Abdlhakm erefeddin, urn akm key Urd Tercim, Karai 1981, s. 315-323, 431; B. D. Metcalf, Islamic Revival in British India: Deoband, 1860-1900, New Jersey 1982, s. 296-314; Seyyid Hamd attr, urn- Mecd key Urd Tercim u Tefsr ka Tend Mlaa, Haydarbd 1982, s. 487-499; hsan lh Zahr, el-Birelviyye: Aid ve tr, Lahor 1404/1984, s. 21, 29, 32-33, 55-239; Syed Jamaluddin, The Barelvis and Khilafat Movement, Communal and Pan-Islamic Trends in Colonial India (ed. Mushirul Hasan), New Delhi 1985, s. 401-405; Hlid Mahmd, Mlaa-i Birelviyyet, Lahor 1986-

88, I-III; Ahmed Han, urn- Kerm key Urd Tercim: Kitbiyt, slmbd 1987, s. 42, 43, 48; M. Osman - Mesd Ear, Pkistn ki Siys Cemateyn, Lahor 1988, s. 657-702; Muhammed krm, Mevc-i Kever, Lahor 1992, s. 70; Halid Zaferullah Daudi, Pakistan ve Hindistanda h Velyullah Dihlevden Gnmze Kadar Hadis almalar, stanbul 1995, s. 248; Abdlhamit Birk, Hind Altktas Dnce ve Tefsir Ekolleri, stanbul 2001, s. 179-186; a.mlf., Hint Alt Ktasnda Gaybn Bilinmesine likin Grler: Hint Alt Ktasnda Hz. Peygamberin Gayb Bilgisi Tartmalar ve Tekfir, Kurn ve Tefsir Aratrmalar V, stanbul 2003, s. 296-301; Usha Sanyal, Ahmad Riza Khan Barelwi in the Path of the Prophet, Oxford 2006; Zuhur Ahmed Azhar, Birelv, UDM, IV, 485-487. Abdlhamit Birk

RIZ-yi HEREV
( ) (. 1019/1610dan sonra) ran-Hint minyatr sanats. Nisbesine gre Safev ynetimindeki Herattan veya daha zayf bir ihtimalle Mehedden Allahbda gitmi ve Bbrl ehzadesi Selm (Cihangir [1605-1627]) tarafndan saray ressamlna tayin edilmitir (The Tzuk-i Jahngr, II, 20). Hint slbunda yaplm g Rz, g Rz Cihangr, g Muhammed Rz ve Muhammed Rz atf imzal tasvirlerin ona ait olduu dnlmektedir. Bu tr imzal resimlerin bir grubunu portreler tekil eder. Bunlar ayakta duran erkek figrleridir (Amina Okada, rs. 114-116). Yzlerinin koyu renkte boyanmasyla ve giyimleriyle kltrel kimlik farkllklar belirtilen, zarif bir izim tekniiyle yaplm bu portreler, Horasanl Safev minyatrcs Muhammednin slbundan izler tamaktadr (Robinson, XXX [1992], s. 1929, plan IV-X). kinci grup resimler 1019 (1610) ylnda istinsah edilen Envr- Sheylye aittir (Titley, s. 62-63). Eserin otuz alt minyatrnden beindeki imzalar Padiah Selm Muhammed Rz (vr. 21a), Selm Muhammed Rz (vr. 36a), g Rz (vr. 40b, 131b) ve Sultan Selm ah Cihangr Muhammed Rz (vr. 54b) eklindedir. Bu imzalardan resim erevesinin dnda yer alan ikisinin atf imzalar (vr. 40b, 131b), dierlerinin zgn imzalar olduu sanlmaktadr. Bu resimlere, 15501570 Safev dneminde Kazvin veya Horasanda hazrlanan eserlerin slp zelliklerinden baz unsurlarn ulat grlr (Amina Okada, rs. 117). Rznn imzal eserleri arasnda yer alan kalabalk komposizyonlu albm resimlerinde bu unsurlar daha fazla aa kar. Gsterili saray mimarisi, arka plandaki tabiat manzaralar, tahtlarn ihtiam ve insanlarn zarafeti, Rznn XVI. yzyl ortalarndaki Safev slbunu Hindistan saray nakkahnesine tayan statlardan biri olduunu kantlamaktadr (Wilkinson v.dr., plan CIV). Dier taraftan Rz, resimlerine g ettii evrenin slbunu aktarrken figr betimlemelerinde kltrel kimlik belirtilerini gstermeye nem verdii gibi baz mimari elerin ayrntlarnda da yresel zellikleri kullanmtr.

BBLYOGRAFYA

Cihangir, The Tzuk-i Jahngr: Memoir of Jahngr (trc. A. Rogers, ed. H. Beveridge), London 1914, II, 20; J. V. S. Wilkinson, The Lights of Canopus: Anvr-i Suhail, London 1929; a.mlf. v.dr., Persian Miniature Painting, New York 1971, plan CIV; N. M. Titley, Miniatures from Persian Manuscripts, London 1977, s. 62-63; Amina Okada, Imperial Mughal Painters (trc. D. Dusinberre), Paris 1992, rs.114-116, 117; B. W. Robinson, Muhammad and The Khursn Style, Iran, XXX, London 1992, s. 19-29, plan IV-X; P. P. Soucek, q Re Herav, EIr., II, 180-182. Zeren Tannd

RIZ KULI HAN


() Rz Kul Hn b. Muhammed Hd b. sml Keml-i Taberistn (. 1288/1871) ranl air, edebiyat tarihisi ve devlet adam. 1215 (1800) ylnda Tahranda dodu. Mensuplar arasnda XIV. yzyln nl airi Keml-i Hucendnin de bulunduu tannm bir ailedendir. Dedesi Damgan blgesinde bir airet reisi, babas Kaar saraynda yksek rtbeli bir grevli idi. ki yanda babasn, bir sre sonra annesini kaybetti. ocukluk ve ilk genlik yllarn razda vey babas Muhammed Mehd Hann yannda geirdi. Tahsilini bitirdikten sonra Fars genel valisinin hizmetine girdi ve ykselmesinde valinin byk etkisi oldu. lk iirlerinde ker mahlasn kulland, ardndan Hidyet mahlasn benimsedi. Feth Ali ah 1829da raza geldiinde huzuruna karak onun iin yazd bir kaside ile dier baz iirlerini sundu. ah kendisine han unvan vererek onu sarayna emr-uar yapt; ancak Rz Kul o srada ar bir hastala yakalandndan Tahrana gidemedi. Ardndan Muhammed ah ve Nsrddin ah tarafndan ehzadelerin eitimiyle grevlendirildi ve o dnemlerde tad Lalaba unvanyla tannd. Bir ara istifa edip uzlete ekildiyse de 1851 ylnda Nsrddin ah onu tekrar hizmete arp Hrizme eli olarak gnderdi. Bu grevden sonra Maarif vekili yardmclna ve yeni kurulan drlfnn reisliine getirildi. Ardndan Azerbaycan valisi veliaht Muzafferddin Mirzann lalabas sfatyla Tebrize gitti. efkati, gzel ahlk ve nktedan kiiliiyle tannan Rz Kul, Muzafferddin Mirza on sekiz yan doldurduunda tekrar Tahrana dnd ve ksa bir inzivnn ardndan 29 Haziran 1871 tarihinde orada vefat etti. Rz Kul Han eitim, retim ve idar hizmetleri yannda lhanllar devrinden sonra rann yetitirdii en orijinal, en veld air ve ilim adam kabul edilebilir. Eserleri. 1. Ravat-af-yi Nr. Mrhndn Ravat-af adl eserini 1853 ylna kadar getiren, ou neredilmemi kaynaklarla resm belgelere dayanan 60.000 beyitlik bir eserdir; sadece siyas hadiselere deil corafyaya, edebiyata ve sanata dair pek ok bilgiyi ihtiva eder (I-III, Tahran 1270-1274/1853-1857). 2. Mecmaul-fua. Ebl-Abbs-i Merzevden (. X. yzyln balar) 1284 (1867-68) ylna kadar airlerin biyografisini ve iirlerinden rnekleri ieren eser ran iir tarihinin ana kaynaklarndan biridir. Bir mukaddime, Nsrddin aha, dier air sultan ve ehzadelerle Farsa yazan airlere yer verilen drt blmden meydana gelmitir. 1288de (1871) tamamlanm olup telifi mukaddimede belirtildii zere otuz yl srmtr. Kitabn yazmnda Avfnin Lbbl-elbb ile Takyyddin Muhammed Evhadnin Araftl-ni bata olmak zere otuz tezkire, sefne ve iir mecmuasndan faydalanlmtr. lk defa mellifin olu Ali Kul Han tarafndan Mirza g Kamrenin nestalik hattyla ta basks yaplan Mecmaul-fua (Tahran 1295) daha sonra Mzhir Musaff tarafndan neredilmitir (I-III, Tahran 1334-1341 h.; 1382 h.). 3. Ferhengi Encmen-r-yi Nr. Bir mukaddimeden sonra eitli lugatlardan derlenmi kelimelerden ve eski airlerden seilmi rnek beyitlerden olumaktadr (Tahran 1338 h.). 4. Riyl-rifn. 1260 (1844) ylnda yazlp Kaar Muhammed aha takdim edilen eser Farsa yazan 354 mutasavvf air ve filozofun biyografisini

ierir. Bir mukaddime ile drt blmden oluan kitabn telifinde Tekiretl-evliy, Meclisnnefis, Nefetl-ns, Tekire-i Devleth gibi kaynaklardan yararlanlmtr. Mellifin torunu Mehd Kulnn mukaddimesiyle baslan eseri (Tahran 1305) daha sonra Mihr Ali Grgn neretmitir (Tahran 1344 h.). 5. Sefretnme-i rizm (Bulak 1292). Charles Henri Auguste Schefer tarafndan Franszcaya tercme edilmitir (I-II, Paris 1876-1879). 6. Dvn. 30.000 beyit olup gazel ve kasidelerden meydana gelmitir (British Museum, bk. Rieu, Supplement, s. 365). Rza Kul Hann bunlardan baka Glistn- rem (Tahran 1270), Mehirl-envr (Tebriz 1280), Fihrist-tevr (Tebriz 1280), Ecmelt-tevr (Tebriz 1283), Risle-i Medricl-bela (Tahran 2004), Riyl-muibbn, Miftul-knz, Leifl-marif, Envrl-vilye, Barl-ay, Ensl-n, Hrrembihit, Hidyetnme ve Menhecl-hidye adl eserleri bulunmaktadr (eserlerin bir listesi iin bk. Mecmaul-fua, neredenin girii, I, 35-39). Ayrca Dvn- Nr- srev (Tebriz 1280), Mevln Celleddn-i Rmnin Dvn- ems-i Tebrzsinden yapt semelerden oluan Dvn- emsl-ai (Tebriz 1280), Dvn- Menihr (Tahran 1282, 1285, 1295 h.) ve bsnme (Tahran 1285) gibi eserlerin nerini gerekletirmitir.

BBLYOGRAFYA

Rz Kul Han Hidyet, Tekire-i Riyl-rifn, Tahran 1316 h., Mukaddime; a.mlf., Mecmaul-fua (nr. Mzhir Musaff), Tahran 1382 h., neredenin girii, I, 35-39; C. Rieu, Supplement to the Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum, London 1895, s. 227228, 365; Browne, LHP, IV, tr.yer.; Storey, Persian Literature, I, 151-152, 224, 239, 342-343, 906913; I. Krachkovsky, Trul-edebil-corfiyyil-Arab (trc. Selhaddin Osman Him), Kahire 1963, II, 546; Abbas kbl-i tiyn, Tr-i Mufaal- rn (nr. M. Debr-i Siyk), Tahran 1346 h., s. 754-800; Rypka, HIL, s. 340-341; Ahmed Gln-i Men, Tr-i Tekireh-yi Frs, Tahran 1348 h./1969, I, 666-671; Yahy ryanpr, Ez ab t Nm, Tahran 1350 h./1971, I, 261-264; Bn Nusret Tecrbekr, Sebk-i ir der Ar-i criyye, Tahran 1350, s. 109-113; Rzzde-i afak, Tr-i Edebiyyt- rn, Tahran 1352 h., s. 612-613, 618-619, 631; Ysuf Mugsssaltana, Nmeh-y Ysuf Mus-salana: 1320-1334 h. (nr. Masme Mf), Tahran 1362, s. 312; Persian Literature (ed. Ehsan Yarshater), New York 1988, s. 325-327; Bahr, Sebkins, Tahran 1370 h., III, 367-370; S. J. A. Churchill, A Modern Contributor to Persian Literature: Riza Kuli Khan [Rypka, 339] and His Work, JRAS, new series, XVIII (1886), s. 196-206; H. Mass, Ri ul Khn, EI (ng.), VIII, 510-511; R. Aff, Anjomanr, EIr., II, 95-96; P. E. Losensky, Hedayat, a.e., XII, 119-121. A. Naci Tokmak

RIZA NUR
(1879-1942) Hekim, siyaset adam ve yazar. Sinopta dodu. mamolu diye bilinen bir aileden kundurac Mahmud Zeki Efendinin oludur. lk renimini burada yapt, rdiye tahsilinden sonra stanbula gitti. Soukeme Rdiyesine yazld ve on alt yanda buray bitirdi. Ayn yl Tbbiye ddsine girdi ve Asker Tbbiyeden yzba doktor olarak mezun oldu (1901). Alman hekimlerin idaresinde bulunan Glhane Hastahanesinde ihtisas yapt. Bu srada Franszca bilgisini gelitirdi. leride soyad olan Nur mahlasn burada asistanken ald. Mezuniyet tezi olarak hazrlad Fenn-i Htan adl eserinin baslmasyla (1905) tannd, bu eseri daha sonra Almancaya evrildi. 1907de cerrah profesr, 1908de binba oldu. Asker Tbbiye rencisiyken avukat Bah ve Manyaszde Refik beylerin rehberliiyle ttihat ve Terakk Cemiyetine girdi. II. Merutiyetin ardndan 4 ubat 1909da yaplan seimlerde Sinoptan milletvekili seildi. Ancak bir mddet sonra uyum salayamad ttihat ve Terakkden istifa edince krss lavedilerek profesrlkten karld ve rtbesi kolaala indirildi. Bunun zerine Prens Sabahaddinin fikirleri etrafnda toplananlarn kurduu Ahrar Frkasna katld. Ardndan Hrriyet ve tilf Frkasnn kurulmas iin alt. 1912 seimlerinden sonra bu frkadan da ayrld, Prens Sabahaddin taraftarlaryla birlikte ttihat ve Terakkye kar siyas faaliyetlerde bulundu. 23 Ocak 1913teki Bbli Baskn neticesinde ttihatlarn iktidar ele geirmesi zerine tp tahsili bahanesiyle yurt dna srld. nce Kstenceye gitti, ardndan Cenevreye geti ve burada bir hastahanenin cerrah ksmnda alt. Arkadalarnn davetiyle gittii Nicete eski Serasker kr Paann kz ffet Hanmla evlendi. Ksa bir sre Pariste kald, oradan Msra geti. Mondros Mtarekesinden sonra stanbula dnerek son Osmanl Meclisi Mebsanna Sinop mebusu olarak girdi. Meclis datlnca Ankarada toplanan Byk Millet Meclisine katld. Mill Mcadele hkmetlerinde Maarif (1920-1921), Shhiye ve Muvenet-i ctimiyye vekili sfatyla bulundu, bir sre Hariciye Nezretine veklet etti. 1921de fevkalde murahhas sfatyla Moskovaya gitti. Burada Afganistan ile imzalanan antlamann metnini kaleme ald. 5 Austos 1921de yasalaan ve Mustafa Kemale geici bir sre iin geni yetkiler tanyan Bakumandanlk Kanunu tasars meclise Rza Nur ve arkadalar tarafndan verildi. Sakarya Meydan Muharebesi esnasnda doktor olarak grev yapt. 1 Kasm 1922 tarihinde saltanat kaldran kanunun metnini kaleme ald. Lozan Konferansna ikinci delege sfatyla katld. 1923te yaplan seimlerde yine Sinoptan milletvekili oldu. Ancak bu dnemde kendini daha ok yaz hayatna verdi, on iki cilt tutan Trk Tarihini yazd. Sinopta bir ktphane kurarak gelir kaynaklar ile birlikte Maarif Vekletine vakfetti. Trkl ykseltmek iin kurduu bu vakfa 4000 kitap balad. Ayrca lmnden sonra mtevellilie getirilecek kiinin anne ve baba tarafndan iki gbek atalarnn Trk olmasn art kotu. Mustafa Kemalin idaresiyle anlaamadndan 1926da yurt dna gitti. Pariste (1926-1933) ve skenderiyede (1933-1938) yaad. 1931de Leidende toplanan Msterikler Kongresinde Reid Saffetle (Atabinen) beraber Trkiyeyi temsil etti. Daha sonra Trk tarihi ve Trkoloji sahalarnda alt. Pariste Bibliothque Nationalede bulduu

Garp Ocaklarna mensup airlerin iirlerini neretti. Hece vezni zerinde durdu. Kantik diye adlandrd mill ilhi trnde iirler yazd. Paris ve skenderiyede Revue de Turcologie (Trkbilik Revs) adl bir dergi kard (sekiz say). Ouznmeyi kaleme ald (6000 msra). Tevfik Fikret, Ali r Nev, Nmk Kemal hakknda almalar yapt. Eblgazi Bahadr Hann ecere-i Trkn Trkiye Trkesine evirdi. Bir Trk operasnn olumasn istediinden baz opera metinleri tercme ve telif etti. Atatrkn vefatndan sonra yurda dnd (Aralk 1938) ve Trk bir dergi olan Tanrdan kard (on sekiz say, 1942), Tasvr-i Efkrda yazlar yazd (1940-1942). 8 Eyll 1942de stanbulda ld ve Merkezefendi Mezarlna defnedildi. Trk sylemlere sahip olarak herkesi etnik kkenine gre ayran Rza Nur, mezar ta zerinde Orhon alfabesiyle adnn yazlm olmasnn da iaret ettii gibi kendini katksz Trk sayar. Kendi deerlendirmesine gre berbat bir evlilik yaam ve 1932de boanmtr. ocuu olmadndan Nihal Atsz mnev evlt edinmitir. Maarif vekillii esnasnda Hars Umum Mdrln kurarak ataszlerini, baz iirleri ve halk oyunlarn tesbit ettirmeye alm, mimari eserlerin dkmn kartp tescile gayret etmitir. Trke isimlerin kullanlmas ve yaygnlatrlmas iin listeler dzenledii gibi ibtidyi ilk mektep, iddyi orta mektep ve sultnyi liseye evirmitir. Bunun yannda brokraside yazma dilini sadeletirmek iin almalar yapm, bu konuda hazrlad tasary hkmet karar haline dntrerek devlet dairelerine tebli etmitir. Rza Nur bir dini olmadn beyan etmekle beraber dine saygldr. Dinin insanl kh ykselttiini, kh taassup ve cehalete drp bedbaht ettiini, fakat yine de dindar olmak gerektiini ileri srer. Lozan grmeleri esnasnda ilk defa ortaya attn iddia ettii laiklik karl olarak isabetsiz bulduu ldin kelimesinin yerine nsut kelimesini teklif eder. Devlet ve dinin birbirinden ayrlmas gerektiini tarih bir uyan eseri olarak ileri srer. Hilfeti Trk milletine stnlk veren bir kurum diye grr, din ve devletin ayrlmasnn vastas sayar. Ankarada ilk hkmet oluturulurken eriyye Vekletinin ihdas edilmesine kar kmtr. Papalk gibi bir rol oynayabilecei beklentisiyle halifeliin muhafaza edilmesinin bir fayda salayacana inanr. Saltanatn ilga ve hilfetin ibkasyla ilgili kararlarda kendi ismini ne kartmas ve asl neri sahibi olarak kendisini unutmasndan dolay Atatrk tenkit eder. Hatta cumhuriyet iln edilmesinin dahi kendi fikri olduunu ileri srer. Lozanda smet Paann cevaben verecei btn nutuklar kendisinin kaleme aldn belirtir. Burada aznlklarn askere alnmas, patrikhne, mbdele gibi konular kendisinin ynlendirdiini iddia eder. zellikle Musulun braklmasnn ileride Krdistan fikrini douraca kanaatindedir ve bu yzden anlamay bu ekilde imzalamaya hazr olan smet Paaya kar kar. smet Paann bu konferans esnasndaki roln Ankaradaki hkmet ve Mustafa Kemal arasnda haberlemeye indirger. Eserleri. eitli konularda pek ok eseri bulunan Rza Nurun nemli almalar unlardr: 1. Trk Tarihi (I-XII, 1924-1926). Rza Nur, Maarif Vekletince bastrlan bu eserini limlerin deil tarihlerinin Osmanl Devleti ile baladn zannedecek derecede bilgisiz olan rencilerin, genlerin ve halkn ihtiyacn gzeterek mill terbiye iin kaleme aldn belirtir. Trk tarihini tarih btnl ierisinde ve Trk bir bak asyla ele alr. Kitabn hedef kitlesi halk olduundan dilinin sade olmasna bilhassa dikkat eder. Eserde Trk yurdunun (Turan) snrlar izildikten sonra Trk tarihi ana dneme ayrlr ve bu hususta Trklerin slmiyeti kabul esas alnr. Trklerin mslman olmasna kadar geen devir eski Trk tarihi, slmn kabulnden Merutiyete kadar olan dnem yeni Trk tarihi, Merutiyet ve Mill Mcadele dnemlerini iine alan devir de taze Trk tarihi olarak adlandrlr. Eserde o dnemde Trkiye dnda bulunan Trklerin durumu ve nfuslar

hakknda da bilgi verilir. Kitabn sonunda Trklerin mitolojisi, dini, takvimleri, adlar, rk ve sosyal yaps hakknda bilgi aktarldktan sonra tarm, ticaret ve sanat faaliyetleri sz konusu edilir. Ancak eserin ilm bir deeri yoktur. 2. Hayat ve Htratm. Rza Nur, Pariste bulunduu yllarda kaleme ald, ocukluundan 1935 ylna kadar gelen, hemen her eyi anlatt htralarn dier baz eserleriyle birlikte (iirleri, Trkiyenin Yeni Batan hyas ve Frka Program, Cehennemde Bir Celse ve Topal Osman Operalar, Ziya Paann kinci Zafernmesi) British Museuma teslim etmi, 1960 ylna kadar almamasn art komutur. Bu eserler Cavit Orhan Ttengilin aratrmalar srasnda ortaya kmtr (1964). Hayat ve Htratm stanbulda 1967-1968 yllarnda drt cilt halinde neredilmi, 1982 ylnda eski harfli metniyle birlikte Almanyada (Frankfurt) tekrar baslmtr. Eser Atatrke ve evresindekilere ar eletiriler dnda sbjektif deerlendirmelerde bulunmasndan tr yasaklanmtr. Rza Nurun dier eserleri arasnda unlar saylabilir: Serveti hne ve Hakk- Millet (1908), Meclisi Mebsanda Frkalar Meselesi (1909), Tbbiye Hayatndan (1911), Cemiyyet-i Hafiyye (1914), Gurbet Daarc (skenderiye 1919), Hrriyet ve tilf Nasl Dodu ve Nasl ld (1919), Shhiyye ve Muvent- timiyye Vekletine Rapor (1923), Arap iirbilii yahut el-Aruz (Sinop 1926), Sinopta Trk Atlar Tamgalar (1928), Trk Mantkas (1928), Oughouz-nme (skenderiye 1928), Hillin Tarihi (1933), ehnme ve Firdevs (1934), Ali ir Nev (1935), Hcumlara Cevaplar (1941).

BBLYOGRAFYA

Rza Nur, Hayat ve Htratm, stanbul 1967-68, I-IV; a.e.: Ma Vie et mes Memoires (nr. Heide Schmit), Frankfurt 1982, I-II (Osmanlca zgn metniyle beraber); a.e.: Rza Nur-nn Kavgas, Lozan ve tesi (haz. Abdurrahman Dilipak), stanbul 1992; a.mlf., Lozan Hatralar, stanbul 1991; a.mlf., Dr. Rza Nurun Moskova / Sakarya Hatralar, stanbul 1991; Sevenlerin Kalemiyle Dr. Rza Nur (haz. Ziya Ycel lhan), stanbul 1962; Cavit Orhan Ttengil, Dr. Rza Nur zerine, stanbul 1965; Glsn Dndar, Rza Nur, stanbul 1978; Bozkurt Zakir Avar, Bir Muhalifin Portresi Dr. Rza Nur, stanbul 1992; Turgut zakman, Dr. Rza Nur Dosyas, stanbul 1995; Hikmet Tanyu, Zamann Tketemedii Rza Nur (1879-1942), Orkun, sy. 8, stanbul 1962, s. 5-8; Fethi Tevetolu, Trkl Ykseltmek in Tesis Olunmu rnek Bir Vakf, TK, sy. 12 (1963), s. 44-47; a.mlf., Nur, Rza, TA, XXV, 344-345; Feroz Ahmad, Ri Nr, EI (ng.), VIII, 511; Ali Birinci, Nur, Rza, TDEA, VII, 83. Ali Birinci

RIZ AH PEHLEV
() (1878-1944) Pehlev hnedannn kurucusu olan ran ah (1925-1941). Mzenderann Alet kynde dodu. Dada Beg diye tannan babas Abbas Ali Han bir askerdi. Rz Han kk yata yetim kald ve hayatnn ilk dnemini annesiyle birlikte Tahranda orduda terzilik yapan daysnn yannda geirdi. 1891de daysnn alt Kazak Piyade Birliine girdi. Okuma yazmay ancak orta yalarnda rendi. Kabiliyeti ve alkanl sayesinde hzla terfi edip mr-pen (tugeneral) rtbesine kadar ykseldi. I. Dnya Sava srasnda Hemedan Piyade Taburunun kumandanlna getirildi. Ekim 1917 Bolevik htillinden sonra ngilizlerle i birlii yaparak Kazak birlii iindeki Bolevik yanls kumandanlar tasfiye etti. 1918 ylnda Glnda patlak veren Mirza e Han Cengel isyannn bastrlmasna katld. 1921 yl balarnda Rz Han, emrindeki 2500 kiilik Kazak kuvvetiyle Tahrana girip stratejik noktalar kontrol altna ald. Bunun zerine hkmet dt ve gazeteci Seyyid Ziyeddin Tabtab tarafndan yeni bir hkmet kuruldu. Kaar Ahmed ahn serdr- sipeh unvanyla genelkurmay bakanlna getirdii Rz Han bu hkmette Sava bakanl grevini stlendi. Seyyid Ziyeddin ay sonra Rz Han ile anlaamaynca lkeden ayrld. Bylece yine hkmetin dmesi zerine yeni bir hkmet kuruldu ve Rz Han bakanlk grevine devam etti. 1923te Ahmed ah babakanl Rz Hana verdi, bir ay sonra da Avrupa seyahatine kt. Tahranda halkn hkmete kar duyduu honutsuzluk sonucu gsteriler balad ve ksa srede dier ehirlere de srad. Baz milletvekilleri, zellikle Trkiyede yaanan deiikliklerden etkilenerek lkede cumhuriyet rejiminin kurulmas iin meclise bir yasa tasars verdi. Nisan 1924te Babakan Rz Han, bata ulem olmak zere cumhuriyet rejimine kar kan evreleri ikna etmek iin grmeler yapmaya balad. Bu srada onun cumhuriyeti davranlarndan holanmayan Kaar Ahmed ah meclis bakanna Avrupadan gnderdii bir yazyla azlini istedi; Rz Han da istifa edip Tahrandan ayrld. Ancak kamuoyunda onun istifasn geri alp tekrar lkenin bana gemesi dorultusunda bir istek olutu ve Tahrana dnen Rz Han yeni bir kabine kurarak tekrar greve balad. 31 Ocak 1924 tarihinde meclis, Avrupada bulunan Ahmed ah gyabnda tahttan indirerek Kaar hnedanna son verdi. 12 Aralk 1925 tarihinde Rz Hann meclis tarafndan ehinah iln edilmesiyle Pehlev hnedan kuruldu ve Rz ah 25 Nisan 1926 tarihinde Tahrandaki Glistan Saraynda ta giydi. Rz ah kademeli bir ekilde devlet mekanizmasn dorudan kendine balad ve o gnlerde Atatrk Trkiyesinde gerekletirilen inklplardan etkilenerek modernleme ve Batllama yolunda kkl deiiklikler ve reformlar yapt. Ancak zellikle hukuk reformuyla balatlan laikleme srecinde er mahkemelerin grevlerinin snrlandrlmas ulem ile arasnn almasna sebep oldu ve 1927 ylnda ayaklanmalar ba gsterdi, fakat hkmet kuvvetleri bunlar iddetle bastrd. Ayn yl partiler kapatld ve siyas tutuklamalar balad. 1928de yaplan kyafet reformu ulemnn muhalefetini daha da arttrnca birok din adam hapse atld ya da srgne gnderildi. Rz ah, ald sert tedbirlerle din limlerinin devlet iindeki etkisini azaltmaya muvaffak oldu. Bylece ran modern bir orduya,

ekonomi ve eitim kurumlarna kavuturmaya ynelik reformlarn srdrd; devlet mekanizmasn batan sona yeniden yaplandrd. Bunlar yaparken de yine Atatrk rnek ald ve 1934 ylnda Trkiyeye yapt yirmi be gnlk ziyaret bu etkiyi daha da arttrd. Mustafa Kemal Atatrk ve Rz ah zamannda Trkiye-ran ilikileri en parlak dnemini yaamtr. II. Dnya Sava ncesinde ngilizlere kar duyduu gvensizlik yznden Almanlara yanaan Rz ah, 1932 ylnda Anglo-Pers petrol imtiyazlarn tek tarafl olarak feshettiyse de ngilizlerin tehdidiyle yeniden anlama yapmak zorunda kald. Sava srasnda Almanlarn Sovyetler Birliine saldrmas zerine ngilizler ve Ruslar, Abadan rafinerisinin ve ran-Sovyetler Birlii ana yolunun kontroln salamak iin 1941 yaznda ran igal ettiler. Hzl Alman ilerleyiinin srmesi karsnda Nazilere yaknlk gsterdii dnlen Rz ah, Almanlarn ran ile birlemesini engellemek amacyla 16 Eyll 1941 tarihinde istifa grnm altnda tahttan indirildi ve yerine olu Muhammed Rz getirildi. Ardndan Hint Okyanusundaki Moritus adasna, bir sre sonra da Gney Afrikadaki Johannesburga srgne gnderilen Rz ah 26 Temmuz 1944 tarihinde burada vefat etti. Naa daha sonra Muhammed Rz ah tarafndan rana getirtilerek bugnk trbesine gmld.

BBLYOGRAFYA

D. N. Wilber, Riza Shah Pahlavi: The Resurrection and Reconstruction of Iran, New York 1975, tr.yer.; G. Lenczowski, Iran under the Pahlavis, Standford 1978, tr.yer.; N. R. Keddie, Roots of Revolution, New Haven 1981, s. 79-112; a.mlf., Qajar Iran and the Rise of Reza Khan, 1796-1925, Costa Mesa 1999, tr.yer.; Ervand Abrahamian, Iran between Two Revolutions, Princeton 1982, s. 102-165; ahruh Ahavi, randa Din ve Siyaset: Pehlevi Devrinde Ulema-Devlet likileri (trc. Selahattin Ayaz), stanbul 1990, tr.yer.; Hseyin Firdevst, uhr u Su-i Salanat-i Pehlev, Tahran 1371 h., I, tr.yer.; Cyrus Ghani, Iran and the Rise of Reza Shah: From Qajar Callapse to Pahlavi Rule, London 1998, tr.yer.; Perv Kudszde, Pehlev-yi Evvel R h, Dninme-yi Cihn- slm, Tahran 1379/1200, V, 834-838; Shintaro Yoshimura, Reza Shahs Changing Dictatorship and Protest Movements in Iran 1925-1941, Social Protests and Nation-building in the Middle East and Central Asia (ed. K. Sakai), Chipa 2003, s. 122-156; Touraj Atabaki, Men of Order: Authoritarian Modernization under Ataturk and Reza Shah, London 2004, s. 13-38; P. Amouzegar, The Influence of Kemalism on Rez Shhs Reforms, Journal of the Regional Cultural Institute, VII/1, Tehran 1974, s. 31-38; M. P. Zirinsky, Imperial Power and Dictatorship: Britain and the Rise of Reza Shah, 19211926, IJMES, XXIV/4 (1992), s. 639-663; P. Oberling, Atatrk ve Rza ah (trc. Hasan Mert), TD, XII (1997), s. 209-214; G. R. G. Hambly, Ri Shh, EI (ng.), VIII, 511-514. Rza Kurtulu

RIZA TEVFK BLKBAI


(1869-1949) Feylesof lakabyla tannan II. Merutiyet devri airi, edebiyat, felsefeci ve politikac. Asl ad Ali Rza olup babasnn kaymakamlk yapt Edirne vilyetine bal Cisr-i Mustafa Paada (bugn Bulgaristanda Svilengrad) dodu. Babas Arnavutluktan Debre-i Bll Hoca Mehmed Tevfik Efendi, annesi Kafkasyadan karlarak stanbulda bir konaa satlan erkez asll Mnre Hanmdr. renimine skdar Da Hamamnda babasnn hocalk yapt Sion Mektebinde balad. Bir sre yine babasnn yannda Beylerbeyi ve Dvud Paa rdiyelerine devam ettiyse de babasnn zmite savc vekili olarak tayini zerine tahsili yarm kald (1879). zmitte annesi stmadan ld. ocukluk ve ilk genlik yllar ailenin g ettii Geliboluda geti. 1884te girdii Galatasaray Sultnsine sadece bir yl devam edebildi. 1887de Mektebi Mlkiyyeye kaydolduysa da bir talebe hareketine karnca okuldan uzaklatrld (1890). Sonunda bir hocasnn tavsiyesiyle Tbbiyye-i Mlkiyyeye girdi. Buradaki renimi srasnda zaman zaman yine baz renci olaylarna kart, bu yzden birka defa hapse atld. Hayatnn bir dzene kavuaca dncesiyle akrabalar tarafndan 1895te Drlmuallimt mdresi Aye Sdka Hanm ile evlendirildi. Tbbiyenin son snfnda iken II. Abdlhamidin iradesiyle, 1897 Trk-Yunan Muharebesinde yaral askerleri Manastrdan stanbula nakleden seyyar bir hastahanede Fahri Paann yannda stajyer doktor olarak alt. Tbbiyeden ancak 1899da mezun olabildi ve Cenab ahabeddinin yardmyla Karantina daresine doktor olarak tayin edildi. Ayrca stanbul Gmrnde Ecz-y Tbbiyye mfettiliine getirildi; bir sre sonra Cemiyyet-i Mlkiyye-i Tbbiyyeye ye seildi. Bu grevleri 1908 ylna kadar srd. 1903te karsnn lm zerine Nazl Hanm ile evlendi. 1907de girdii ttihat ve Terakk Cemiyetinde st kademelerde grev ald. II. Merutiyetin iln edildii gnlerde Selim Srr (Tarcan) ile birlikte stanbul halkna merutiyet ve hrriyeti anlatan nutuklar verdi. Ayn yl yaplan seimlerde Edirne mebusu olarak Meclisi Mebsana girdi. 1909da ngiliz Parlamentosunun davetlisi olarak Talat Paa bakanlndaki bir heyetle birlikte Londraya gitti. Birtakm pervasz hareketleri yznden ksa zamanda partili arkadalaryla aras alnca 1911de parti iindeki muhaliflerin kurduu Hrriyet ve tilf Frkasna geti. 1912de Bykadada yapt bir konuma seim usullerine aykr bulunarak stanbul mebusu Kozmidi Efendi ile beraber bir ay kadar hapsedildi. Hapisten ktktan ksa bir sre sonra propaganda konumas yapmak zere gittii Gmlcinede ttihatlarn tuttuu adamlar tarafndan dvld. 1913-1918 yllar arasnda politikadan uzaklaarak tekrar Karantina daresinde almaya balad. Bir yandan da Rehberi ttihd- Osmn Mektebinde felsefe dersleri verdi ve Istlht- lmiyye Encmeninde alt. 1918de Ahmed Tevfik Paa kabinesinde Maarif nzr olarak politikaya dnd; ayn zamanda stanbul Drlfnununda felsefe ve estetik dersleri veriyordu. Damad Ferid Paa kabinesinde iki defa r-y Devlet reislii yapt (1919-1920). 1919da Pariste toplanan Bar Konferansna Osmanl Devletini temsilen nce danman, ardndan delege sfatyla katld. Sevr Antlamasn imzalayan heyette yer ald (10 Austos 1920). Gerek Sevr Antlamasn imzalamas, gerekse ayn gnlerde Anadoluda balayan Mill Mcadele hareketine muhalif bir tavr taknarak mill vicdan

incitecek yazlar yazmas Drlfnun talebelerinin tepkisine yol at. Yaplan protestolar sonunda Cenab ahabeddin, Ali Kemal, Hseyin Dni ve Barsamyan Efendi ile birlikte Drlfnundaki grevinden istifa etmek zorunda kald (8 Nisan 1922). Yakn arkada Ali Kemalin stanbuldan karlp Ankaraya gtrlrken zmitte lin edilmesi zerine ayn kbete urama korkusuyla 8 Kasm 1922de baz arkadalaryla beraber Msra gitti. Daha sonra Sevri imzalamas yznden Trkiye Byk Millet Meclisi tarafndan 150likler listesine alnd. Kahirede karlat eski dostu Emr Abdullahn davetine uyarak rdne gitti ve kraln divan tercman oldu; ayrca Shhiye ve sr- Atka Mzesi mdrl yapt. 1934te buradaki grevinden emekliye ayrlarak Lbnan sahilinde Cnye kasabasna yerleti. 1936da eiyle birlikte Avrupa seyahatine kt ve bir yl kadar ngiltere ile Fransada kald. 150liklerin affna dair kanunun yrrle girmesinden yaklak be yl sonra stanbula dnd (1943). Burada gazetelerde edebiyat, sanat ve estetikle ilgili yazlar yaymlad. 30 Aralk 1949da vefat etti ve Zincirlikuyudaki Asr Mezarla defnedildi. Trk kltr ve edebiyat tarihinde feylesof lakabyla tannan Rza Tevfik bugn daha ok air olarak hatrlanmaktadr. 1895ten itibaren dergilerde nce Abdlhak Hmid ile Hugo ve Lamartine gibi romantik airlerin etkisi altnda aruz vezniyle iirler yaymlayan Rza Tevfik asl hretini 1913ten sonra hece vezniyle yazd iirlerle kazanmtr. Mill Edebiyat akmnn teekkl yllarna rastlayan bu tarihlerde hece vezni ve sade Trke ile o gnk Trk iirinin en beenilen rneklerini ortaya koyarken 1900lerde Mehmed Eminin balatm olduu parmak hesab iiri de asl yerine o oturtmutur. Kk yatan itibaren halk kltr ve detleri iinde yetien air sanatkr kiiliiyle gelenekten ustaca yararlanm, bu konuda yazd makaleleriyle iir estetiine bu dorultuda salam bir zemin hazrlamtr. Rza Tevfik, felsef ve din anlamda gerei aramak zere balad aratrmalar sonunda Trk milletinin z mal olan ve onun ruhunu en gzel biimde dile getiren tekke ve halk edebiyat rneklerini kefeder. Milletin hfzasndaki folklor malzemesiyle sadece halk airleri ve Bekta dervilerinin elinde kalan halk ve tekke iirlerini samimi ifadeleriyle Trk milletinin karakterini en gzel ekilde yanstan rnekler olarak deerlendirir. 1914-1922 yllar arasnda konuyla ilgili elliye yakn makale yaymlayan Rza Tevfikin bu yazlar, Mill Edebiyat hareketini fikr planda hazrlayan ve bir kamuoyu olumasna byk lde yardm eden unsurlar arasnda ele alnmtr. Ancak onun k tarz ve tekke edebiyat gelenei konusundaki grleri uzun sre iyice anlalamam, zaman zaman devrin nde gelen Trkleri tarafndan tenkit edilmekten kurtulamamtr. Btn bu hazrln arkasndan onun bir devre damgasn vuran asl sanatkr ahsiyeti tekke airleri ve halk klarnn genellikle msiki eliinde okuduklar divan, nefes ve ilhi gibi iirlerden yola karak kaleme ald divan, koma ve nefesleriyle belirir. Mill Edebiyatn daha yeni yeni teekkl etmeye balad II. Merutiyet sonrasnda onun bu tarz iirler yazmak suretiyle Trk edebiyatnn asl kaynana ynelmesi dnemin birok air ve aydn iin yol ac bir rol oynar. Bu yllarda hece vezniyle yazd lirik divan ve komalaryla hret kazanan air sanat anlay olarak sbjektivizmi benimser. Bundan dolay iirlerinde tebih, istiare ve mecaz gibi edeb sanatlara bavurmaz; dorudan doruya d dnyadaki varlklarn ruhunda uyandrd tesirleri aksettirmek suretiyle daha ok izlenimlere dayal bir sanat anlayn savunur.

Rza Tevfik dil, ekil ve slp bakmndan en mkemmel iirlerini 1911-1922 yllar arasnda yazar. Aruz vezniyle kaleme ald ilk denemelerinde daha ok ferd straplarna balanabilecek baz temalar evresinde dolaan airin iirlerine yeni konular girer. Bu dnemde ferd straplaryla birlikte iinde yaad toplumun meseleleriyle de yakndan ilgilenir; bata tarih, vatan sevgisi ve ak olmak zere toplumsal, din ve felsef birok yeni temay iler. Sfenks, Geliboluda Hamzabey Sahili, Selma, Sen de Unut Yavrum! bata olmak zere Harap Mbed, Fikretin Necip Ruhuna ve Uun Kular adl iirleri onun en tannm eserleri arasnda yer alr. Dou ve Bat dnyasna ait olduka geni bir felsef birikime sahip olan Rza Tevfik, yeni bir ekol kurmaktan ziyade mevcut felsef bilgileri yorumlayarak bunlarla modern grler arasnda dikkate deer benzerlikler zerinde durmutur. Btn bu faaliyetleri yannda 1905te Mehmed Eminin iirleri dolaysyla dilde sadeleme ve hece vezni zerine mer Nci ile, 1918de Zerdtn Trk asll olup olmad konusunda Smih Rifatla, yine ayn yl Tevfik Fikretin inanc konusunda Babanzde Ahmed Naimle fikir tartmalarna girmi, bu tartmalar srasnda btn bilgi birikimini ortaya koyduu dikkate deer makaleler yazmtr. Eserleri. 1. Textes hourofs (I. Clment Huartla birlikte, Leiden 1909). Etude sur la religion des hourofs balkl ikinci blm (s. 220-313) Rza Tevfik tarafndan kaleme alnan eserde, bir ksm yazma metinlere bavurulmak suretiyle Hurfliin kurucusu Fazlullh- Hurf ile bu mezhebin inan sistemi ve Anadoludaki balca temsilcileri hakknda ayrntl bilgi verilmekte, eserde ayrca Hurflii benimseyen Osmanl airlerinin iirlerinden rnekler bulunmaktadr. 2. Felsefe Dersleri (I, stanbul 1330). Rza Tevfikin Rehberi ttihd- Osmn Mektebinde vermi olduu ders notlarndan meydana gelmitir. Mebhas-i Marifet adn tayan, genel anlamda bir felsefe tarihi mahiyetindeki eserin bu ilk cildinde felsefenin esas konusu ve belli bal problemleri hakknda bilgiler yer almaktadr. Eser ayn adla ve ksmen sadeletirilmek suretiyle M. Mnir Dedeolu tarafndan yaymlanmtr (Ankara 2001). 3. Mufassal Kms- Felsefe* (I-II, stanbul 1332 r., 1336 r.). Felsefe kavramlarna Osmanl Trkesinde karlklar bulmak amacyla hazrlanmaya balanan bir eser olup I. Dnya Sava ve Rza Tevfikin 1918de tekrar politikaya dnmesi yznden tamamlanamamtr. 4. Abdlhak Hmid ve Mlhazt- Felsefiyyesi (stanbul 1334 r.). Trk edebiyat tarihinde bir airin felsef grleri zerine ilk defa yaplan bu tahlil denemesiyle Abdlhak Hmidin felsef anlay ortaya konurken bir yandan da tasavvuf dnce ile Bat felsefesine ait eitli konular tartlmaktadr. eyhlislm Mustafa Sabri Efendinin olu brhim Sabri tarafndan e-ar (elMelamet-iriyyetl-kbr) adyla Arapaya da tercme edilen eseri (skenderiye 1979) Abdullah Uman bir inceleme ve dizinle birlikte neretmitir (stanbul 1984). 5. Mbadettabiiyt Derslerine Ait Vesik (stanbul 1335). 6. Ontoloji Mebhisi (stanbul 1336). 7. Estetik (stanbul 1336). Bu eser Rza Tevfikin Drlfnunda verdii derslerin notlarndan olumaktadr. 8. Bergson Hakknda (stanbul 1337). Yine Drlfnunda verdii ders notlarndan meydana gelen eser, Abdullah Umann kaleme ald bir incelemeyle birlikte Erdoan Erbay ve Ali Utku tarafndan ayn adla yaymlanmtr (Konya 2005). 9. Rubiyyt- mer Hayym (Hseyin Dnile birlikte, stanbul 1340/1922). Rub tr hakknda geni bilginin yer ald eserde Rza Tevfik, Hayymn rublerindeki felsef grleri ele alp yorumlamtr. Eser ilvelerle beraber 1945te yeniden baslmtr. 10. Serb- mrm (Lefkoe 1934; stanbul 1949). Rza Tevfikin iirlerinin byk bir ksmn bir araya getirdii eski harflerle baslan kitabn ilk basksnda yetmi iir yer almaktadr. Rza Tevfikin lmnden ksa bir sre nce yaplan ikinci basksnda toplam 115 iire yer

verilmitir. Eser, daha sonra dergi ve gazete sayfalarnda kalm otuz kadar iirin ilvesiyle Serb- mrm ve Dier iirleri adyla Abdullah Uman tarafndan yeniden yaymlanmtr (stanbul 2005). 11. Tevfik Fikret Hayat, Sanat, ahsiyeti (stanbul 1945). Rza Tevfik, yakn arkada Tevfik Fikretin otuzuncu lm yl dnm mnasebetiyle kaleme ald bu eserde Tevfik Fikretin mizac, sanat anlay ve dnyaya bak zerinde durmaktadr. Abdullah Uman eseri, Rza Tevfikin Fikret hakknda kaleme ald dier yazlarn da ilvesiyle Tevfik Fikretin doksannc lm yl dnmnde yeniden neretmitir (stanbul 2005). 12. Biraz da Ben Konuaym. Rza Tevfikin bata Sevr olmak zere II. Abdlhamid, II. Merutiyet ve Mtareke dnemlerinde iinde bulunduu siyas mahiyetteki olaylar anlatt htratdr. Daha nce Yeni Sabah gazetesinde tefrika edilen eser yazarn seksen yllk hayatyla hesaplat ilk elden bir belge nitelii tamaktadr (haz. Abdullah Uman, stanbul 1993). 13. Rza Tevfikin Tekke ve Halk Edebiyat ile lgili Makaleleri. Rza Tevfikin gazete ve dergilerde kan elli kadar makalesinden meydana gelmektedir (haz. Abdullah Uman, Ankara 1982; stanbul 2001). 14. iiri ve Sanat Anlay zerine Rza Tevfikten Ali lm Fnye Bir Mektup. Rza Tevfikin 1935 ylnda Lbnann Cnye kasabasndan yine kendisi gibi srgn olan Antakya Lisesi edebiyat hocas Ali lm Fnye hitaben yazd uzun bir mektuptur. Kendi iir ve sanat anlay ile birlikte iirlerinde yer alan baz konularn da akland bu mektup Rza Tevfikin terekesinden kalan msveddeleri arasndan kmtr (haz. Abdullah Uman, stanbul 1996). 15. Rza Tevfikin Sanat ve Estetikle lgili Yazlar I (haz. Abdullah Uman, stanbul 2000).

BBLYOGRAFYA

Filozof Rza Tevfik, stanbul 1328; Ruen Eref [naydn], Diyorlar ki, stanbul 1334, s. 152-160; smail Hikmet [Ertaylan], Trk Edebiyat Tarihi, Bak 1925, III, 798-812; Halid Ziya Uaklgil, Krk Yl, stanbul 1936, III, 123-128; a.mlf., Tevfik Fikret: Hayat, ahsiyeti ve Eserleri, stanbul 1963, s. 72-75, 117-119, 128-143; Ramazan Gkalp Arkn, Rza Tevfik: Hayat ve iirleri, stanbul 1939; bnlemin, Son Asr Trk airleri, s. 1486-1500; [Feridun] Kandemir, Kendi Azndan Rza Tevfik, stanbul 1943; Ref Cevat Ulunay, Rza Tevfik: iirleri ve Mektuplar, stanbul 1943; Hilmi Yceba, Btn Cepheleriyle Rza Tevfik: iirler, Makaleler, Htralar, stanbul 1950; Mustafa Ragp Esatl, lmnden Sonra Rza Tevfik, stanbul 1950; Tark Zafer Tunaya, Trkiyede Siyas Partiler: 18591952, stanbul 1952, s. 186-187, 445-447; Yusuf Ziya Orta, Portreler, stanbul 1960, s. 51-57; Hilmi Ziya lken, Trkiyede ada Dnce Tarihi, Konya 1966, I, 406-424; Mehmet Kaplan, iir Tahlilleri I: Tanzimattan Cumhuriyete Kadar, stanbul 1969, s. 175-181; E. E. Ramsaur, Jn Trkler ve 1908 htilli (trc. Nuran lken), stanbul 1972, s. 78-80, 93-96; Mhir z, Yllarn zi, stanbul 1975, s. 153-156, 285; Th. Zarcone, Mystiques, philosophes et francs-maons en Islam: Rza Tevfik, penseur ottoman (1868-1949), Paris 1993, s. 329-448; Hakk Sha Gezgin, Edeb Portreler (haz. Beir Ayvazolu), stanbul 1997, s. 248-251; Abdullah Uman, Trk Dilinin Sadelemesi ve Hece Vezni zerine Bir Mnakaa, stanbul 1997; a.mlf., Rza Tevfikin iirleri ve Edeb Makaleleri zerinde Bir Aratrma, stanbul 2004; Fevziye Abdullah Tansel, Mill Edebiyat Devri iir Sahasnda k Tarz Tesirleri, lk, XIII/74, Ankara 1939, s. 155-166.

Abdullah Uman

RIZEDDN FAHREDDN
(1859-1936) Ceddci ve slahat fikirleriyle tannan Tatar-Trk din limi, mft ve tarihi. 12 Ocak 1859 tarihinde bugnk Tataristann Elmet rayonu olarak anlan Bglme ilesine bal Kiat kynde ilimle uraan bir ailenin ocuu olarak dnyaya geldi. Tam ad Rzeddin b. Fahreddin b. Seyfeddin e-irdndir. On yanda iken Tben eleli (Aa rl) Medresesine gnderildi. Buradaki tahsil hayat sresince birok klasik eseri istinsah etti. 1884 ylndan itibaren Gaspral smilin ynetiminde yaymlanan Tercman gazetesi onu yeni fikirlerle tantrd ve bizzat Gaspral ile mektuplat. Kazanl din limi ehbeddin el-Mercnnin slahat fikirleriyle ilgilendi, Mercn ile tanmak zere 1886da Kazana gitti. renim grd medresede 1887den itibaren ders vermeye balayan Rzeddin bu dnemde ilk be eserini kaleme ald. Dnce hayatnda kalc izler brakm olan Cemleddn-i Efgn ile 1888 ylnda Petersburgda grt. renci ve hoca olarak yirmi yl kald Tben eleli Medresesinden 21 Mays 1889 tarihinde ayrld, lbek kyne imam ve mderris olarak gnderildi. 23 Ocak 1891de arlk Rusyasnda yaayan mslmanlarn drt din idaresinden biri olan Ufadaki Orenburg Mftlne kad olarak atand. Bu kurumda -Orenburgda gazete yazarl yapt ve dergi kard dnem hari- mrnn sonuna kadar hizmet verdi. Bu grevde iken slm klasiklerini okuma, slm dnyasndaki fikir hareketlerini takip etme frsat buldu. sr adl biyografik eserinin dayand malzemeyi geni lde mftln ariv ve ktphanesinden temin etti. Kadlk yapt dnemde yeeni Ftih Kerm ile birlikte o blgede Hac Abdlgani Efendi (Gani Bay) tarafndan savunulan ceddci hareketi destekledi. Islh- Lisn- Trk, Islh- Mektib ve Ner-i Marif beynel-mslimn adl cemiyetlerin almalarna katld. Bu arada Gaspral smil ile mnasebetini gelitirerek onun fikirlerinin blgede yaygnlamas ve hayata geirilmesi iin alt. Kltrel kimlik, yenileme ve kalknma sorunlarn iledii Selime ve Esm adl hikyelerini ayn dnemde yaymlad. 1905teki birinci Rus ihtillinin ardndan arln benimsedii ksmen zgrlk politikalar mslmanlara kendi mill basnlarn kurma imkn tanynca 1906 ylnda mftlkteki kadlk grevinden istifa ederek gazetecilik yapmak zere Ufadan Orenburg ehrine tanan Rzeddin Fahreddin, burada Ftih Kerm ile birlikte ehrin mslman erafndan Ramioullar (Remiyev) diye anlan iki kardein kard Vakit gazetesinde yaz yazmaya balad. Ayn ailenin desteiyle yayn hayatna giren r dergisinde editrlk yapt, ok sayda makale ve biyografi yaymlad. Bu arada ehirdeki Hseyniye Medresesinde hadis ve siyer dersleri verdi. Ekim 1917deki Bolevik htillini nceleri mit ve sevinle karlad, fakat hayal krklna uramas uzun srmedi. 1918de Vakit ve rnn kapatlmas zerine isiz kalnca Ufadaki kadlk grevine dnd. 1918-1919 yllarnda ehrin Kzllar ile Aklar arasnda el deitirme mcadelelerine tank oldu. Kzllarn ehri iki defa ele geirme tehlikesine ramen Ufay terketmeye yanamad. limcan Barudnin 1921de vefatnn ardndan ondan boalan mftlk grevini vekleten stlendi. Ayn yl blgede korkun bir kuraklk ve alk ba gsterince Rzeddin kurulan yardm komisyonunda grev ald; bir yl sonra Trk Hill-i Ahmerinden gnderilen yardmlarn temininde rol oynad. 1923te Ufada toplanan I. slm Nedvesinde Ufa mftlne seildi. 1924 Austosundan itibaren Ufa Mftlnn yayn

organ olarak slm Mecellesi adl bir dergi karmaya balad. 1925te Leningradda dzenlenen Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birlii limler Akademisinin 200. kurulu yl dnm trenlerine arkiyat uzman olarak arld, burada eitli bilim adamlaryla grme frsat buldu. 1926da Mekkede dzenlenen slm Kongresine Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birlii delegelerinin bakan sfatyla katld. Hicaz yolculuu stanbul zerinden gerekletii iin Rzeddin bakanlndaki heyet burada baz Trk brokratlaryla grt. 1920li yllarn sonlarnda Kremlinin slm aleyhtar politikalar etkisini iyice hissettirmeye balamt. 1933e gelindiinde yz binlerce din lider srgne gnderildi, yarglanmadan katledildi, on binlerce mescid kapatld. Rzeddin bu gelimeler karsnda protestolarn srarla srdrd. Hayatnn son yllarn madd skntlar iinde geirdi ve kitaplarnn bir ksmn satmak zorunda kald. 12 Nisan 1936da Ufada vefat etti, vasiyetine uyularak buradaki umumi Tatar mezarlna defnedildi. Rzeddin Fahreddin, Tatar Rnesansnn Abdlkayym Nsr ve Mercnden sonra nde gelen ahsiyeti kabul edilmektedir. Ayn akma mensup slah din limi Ms Crullah, Rzeddinin yakn arkadadr. Fikr yapsn etkileyen en nemli kiiler ise Mercn, Gaspral smil ve Cemleddn-i Efgndir. Ahmed Cevdet Paa, Ziy Paa, Nmk Kemal ve Ahmed Midhat Efendi gibi Osmanl melliflerinin eserleriyle yakndan ilgilenmitir. Muhammed Abduh, Ksm Emn gibi Arap slahatlar, Corc Zeydn ve Ferah Antn gibi hristiyan mellifler de onu etkilemitir. Yazlarnda yeni Selef akmn slah tutumunu benimsemi, Muhyiddin bnl-Arabye ve Nak eyhi Zeynullah Reslye duyduu saygya ramen tasavvufa kar mesafeli durmutur. Kendisi de Gaspral smil ve Ms Crullah gibi Trk dilinde birlii savunmutur. Eletirilerinde daima lml bir slp benimsemi, bu sebeple baz kadmci limler arasnda sayg ve gven kazanmtr. Mftlk makamna gelen ikinci slah din limi olmasnda bu tutumunun rol olmutur. Rzeddin siyas meselelerle de yakndan ilgilenmi, gazete ve dergilerdeki yazlarnda Rusya mslmanlarnn siyas hareketine etkin biimde katlmtr. Sovyet rejimi zamannda fikr tutumunu muhafaza etmi ve rejimi kesinlikle vmemitir. Onun ortaya koyduu dnce miras, Sovyet rejiminin uzun sren yasaklarnn ardndan gnmz Tataristan Cumhuriyetinde yeniden kefedilmi ve Rzeddin hak ettii itibar kazanmtr (Kanldere, Reform within Islam, s. 50-52). Eserleri. A) Din, Ahlk ve Eitim. 1. et-Tahrrl-musaff (Kazan 1888). slm miras hukukuyla ilgili bir eserdir. 2. Kitbl-tibr (Kazan 1888). badet, ocuk eitimi ve baz sosyal meselelere dairdir. 3. Mensb- Dniyye (Orenburg, ts. [1896 ?]). 4. Terbiyeli Bala (Kazan 1897). 5. Terbiyeli Ana (Kazan 1898). 6. Terbiyeli Hatun (Kazan 1899). 7. Terbiyeli Ata Y ki Krat-i Trk (Kazan 1902). 8. db- Talm (Orenburg 1902). 9. Aile (Orenburg 1902). 10. Nashat (I-III, Orenburg 1903). 11. Rusya Mslmanlarnn htiyalar ve Onlar Hakknda ntikad (Orenburg 1906). 1905 ylnda arln nisbeten zgrlk politikalar benimsemesinin ardndan Rusya mslmanlarnn din ve sosyal talepleriyle ilgili olarak kaleme alnm sekiz maddelik bir rapordur. 12. slmlar Hakknda Hkmet Tedbirleri (I-II, Orenburg 1907). Rzeddin bu eserinde, mslmanlarn eitimiyle ilgili olarak karlm yasa ve tzkler hakknda bilgi vermekte, bylece mslmanlara yol gstermektedir. 13. Cevmiul-kelim erhi (Orenburg, ts. [1908?]). 318 hadisin erhidir. 14. Rahmeti lhiyye Meselesi (bask yeri ve tarihi yok; 2. bs., Orenburg 1910). Ms Crullahn Rahmeti lhiyye Burhanlar adl eserindeki tartmal konularn deerlendirmesidir. 15. lm-i Hadsten Ktb-i Sitte ve Mellifleri (Orenburg 1910). 16. Din ve ctim Meseleler (Orenburg 1914). Rzeddin, Mercn ve Efgnden ald etkilerle ekillendirdii bu eserinde yeniliki grlerini yanstmaktadr.

B) Biyografi. 1. sr (I-II, Orenburg 1900-1908). dil-Ural blgesinde yaayan nl mslman Trklerin biyografilerini ihtiva etmektedir. Yazma halindeki III ve IV. ciltler halen Ufadaki Bakrdistan Fenn Merkezi Tarih, Dil, Edebiyat Enstits Arivindedir. 2. Mehur Hatunlar (Orenburg 1903). 3. bn Rd (Kazan 1905). Remzi Demir eseri Trkiye Trkesine aktarmtr (slam Filozofu bn Rd, Ankara 1997). 4. Ebl-Al el-Maarr (Orenburg 1908). 5. mam Gazzl (Orenburg 1909). 6. bn Teymiyye (Orenburg 1911). 7. bn Arab (Orenburg 1912). 8. Ahmed Midhad Efendi (Orenburg 1913). 9. eyh Zeynullah Hazretin Terceme-i Hli (Orenburg 1917). C) Tarih. 1. Bulgar ve Kazan Trkleri (nr. Enver Hayrllin, Kazan 1997, Latin harfleriyle Tatarca). 2. bn Batttann Det-i Kpaktaki Seyahati (Orenburg 1917). bn Batttann seyahatnmesinde yer alan eski Trk illeri ve Rusya corafyas hakkndaki bilgilerin tercme ve aklamasndan olumutur. Yeni neri Bulgar ve Kazan Trkleri iinde yer almaktadr (s. 92-129). 3. Altnorda Hanlar (nr. Ravil Emirhan, Kazan 1996). Sultan emsi tarafndan Rusaya evrilmitir. 4. Kazan Hanlar (nr. Ravil Emirhan, Kazan1995). r dergisinde yaymlanan bu iki makaleyi lyas Kamalov Trkiye Trkesine aktarmtr (Altn Ordu ve Kazan Hanlar, stanbul 2002). Rzeddin bunlarn dnda Esm Y ki Amel ve Ceza (Orenburg 1903) ve Selime Y ki ffet (Kazan 1899) adl iki hikyesi vardr (Rzeddin Fahreddinin eserleri, mektuplar ve bunlarn yanklar hakknda geni bilgi iin bk. zalp, s. 123 vd.).

BBLYOGRAFYA

Abdullah Battal-Taymas, Rizeddin Fahreddinolu, stanbul 1958; Ahmet Kanldere, Reform within Islam: The Tajdid and Jadid Movement among the Kazan Tatars (1809-1917), stanbul 1997, s. 5052; a.mlf., Kadimle Cedit Arasnda Musa Crullah: Hayat, Eserleri, Fikirleri, stanbul 2005, s. 8486; smail Trkolu, Rusya Trkleri Arasndaki Yenileme Hareketinin nclerinden Rzaeddin Fahreddin, stanbul 2000; Azade-Aye Rorlich, Volga Tatarlar (trc. Mehmet Sreyya Er), stanbul 2000, s. 118-129; mer Hakan zalp, Rzaeddin Bin Fahreddin: Kazanla stanbul Arasnda Bir Alim, stanbul 2001, s. 123-267, ayrca bk. tr.yer.; brahim Mara, Trk Dnyasnda Din Yenileme, stanbul 2002, s. 89-91, ayrca bk. tr.yer. Goulnar Baltanova

RIZ MAHMUD BABA EFEND


(. 987/1579) Osmanl limi, mutasavvf, air ve hattat. Kaynaklarn ouna gre Filibede (Bulgaristan) dnyaya geldi. k elebi (Meir-uar, vr. 234b) ve l Mustafa Efendi (Knhl-ahbrn Tezkire Ksm, s. 220) Trnoval olduunu belirtirler. Sicill-i Osmnde Trabzonlu olarak gsterilmesi yanltr. 100 yalarnda ld rivayet edildiine gre 887-890 (1482-1485) yllar arasnda doduu sylenebilir. Yeilzde diye anlan bir kad efendinin oludur; bu sebeple baz kaynaklarda Kadzde ve Yeilzde olarak da zikredilmitir. Tasavvufa intisabndan sonra Baba elebi ve Filibeli eyh Mahmud Baba lakaplaryla anlmtr. k elebi, mhrnn zerinde Bende-i hcegn- sadr- hd / Hk-i rh- rz Baba Mahmd ibaresinin bulunduunu syler. Rznin iyi bir tahsil grp zellikle din ilimlerde kendini st seviyede yetitirdii belirtilmektedir. Bk divannda bulunan onun hakknda yazlm iki methiyede (Bk Dvn, s. 55-62) ilm zellikleri yannda edebiyat ve hat sanatndaki kudretine de iaret edilmitir. Bknin bu iirleri Rz vastasyla Rstem Paann gzne girmek iin yazd bilgisi onun vezrizam nezdindeki itibarn gsterir. Bu iki methiyenin divann eitli nshalarnda Kasde-i Bk Ber-yi Hce-i Sultn Selm bal altnda yer almas onun ayn zamanda II. Selimin hocas olduunun iareti olarak kabul edilebilir. Bylece Rz, Rstem Paa ve Kann Sultan Sleymandan sonra II. Selim zerinde de etkili olmu, bu etki III. Murad devrinde de srmtr. eyh Hamdullahtan sls ve nesih renen Rz ayrca talikle megul olarak devrin hattatlar arasna girmitir. Kaynaklar eitli yazlar yannda bir Ebssud tefsiri yazdn zikretmektedir. Rz, devrin tannm limlerinden olan hocas Kadri Efendinin tavsiyesi zerine o zaman mrhurluk grevinde bulunan Rstem Paaya hocalk yapt; onu din konular yannda devlet ilerinde, siyaset ve sanata kadar her hususta yetitirdi. Bu arada mderrislik vazifesinde de bulundu. Rstem Paann sadrazam olmas zerine 50 ake aylkla emekli olarak tasavvufa intisabna kadar onun yaknnda bulundu. Rstem Paa beylerbeyi sfatyla Diyarbekire tayin edildiinde Rz hacca gitti. stanbula dnnde bekr olmas sebebiyle Ayasofya Medresesi hcrelerinden birinde yaamaya balad. 1544te sadrazam olan Rstem Paa hocasn tekrar yanna alnca onun mahremi esrr haline geldii gibi Kann Sultan Sleyman ile de yaknlk kurdu. k elebiye gre Rznin sarayla yaknl o kadar ileri dereceye varmt ki devlet kapsnda ii olanlar nce kendisine bavurur, o da ihtiya sahiplerine yardmc olurdu. Kaynaklar Rstem Paa zerindeki etkisini de paann btn hayr ilerini onun tavsiyesiyle yapt, ona danmadan neredeyse adm atmad eklinde belirtir. Ayrca ilim ehlinden kabiliyetli olanlarn hak ettikleri grevlere getirilmesinde Rstem Paa katnda araclkta bulunmasnn yan sra eitli ihsanlarla desteklenmelerini salad da kaydedilir. Rznin hayatnn ikinci dnemi, krk yalarnda iken Nak eyhlerinden Hkim Efendiye intisap ederek Nakibendiyye tarikatna girmesiyle balad. Bu devrede tasavvuf sahasnda kendini gelitirip seyr slkn tamamlad, ardndan devlet kapsndan ve saraydan uzaklaarak uzlete ekildi. III.

Murad dneminde Mahmud Baba adyla anlmaya baland. k elebinin naklettii, Res-i hcegn shib-rz Baba Efendidir / Tark-i Nakibendnin blend ercmendidir beyti devrinin Nak eyhleri arasndaki stn yerini gsterir. Rz devlet hizmetinde bulunduu zamanlarda elde ettii gelirle evinde byk bir ktphane kurdu, vaktini daha ok okuyup yazmakla geirdi. Hasan elebi onun 988de (1580), Mehmed Sreyy 987 Cemziyelhirinin sonunda (Austos 1579) vefat ederek Eypte defnedildiini yazar. Tuhfe-i Hatttnde 100 yana varm iken gurre-i Recebde lht lemine yneldii ve Eypte defnedildii belirtilerek u tarih beyti aktarlr: Tamiye vechi zre trhin / Dedi htif Rzy-i bedl (987). Rznin Sleymaniye Camii yaknnda bir medrese yaptrarak vakfiyesini dzenledii bilinmektedir. Kaynaklarn Sinan yaps (S, s. 11) krkl bir medrese olduuna iaret ettii, kendi adyla anlan bu binann son devir medrese listelerinde yer almamasndan zamanla harap olarak ykld anlalmaktadr. lim ve tasavvufta olduu kadar iir ve nesirde de baarl olan Rz eitli konularda risleler kaleme almtr. k elebi, Mustafa Paazde Dervi elebinin vefat dolaysyla kendisine gnderdii mektubu insna rnek olarak Tezkiresinde aktarmaktadr. Rz mahlas ile yazd Arapa, Farsa ve Trke iirlerini bir divanda toplad bilinmeyen airin tezkirelerde yer alan baz manzumeleri olduka baarldr. Nect Beyin girih girih redifli gazeline yazlm en gzel nazrenin onun, Kan nin mhr-i Sleyman girih girih / Oldu bert- hsnne unvan girih girih matla ile balayan iiri olduu kabul edilir. Rznin, Bedrin eksilmek hillin artmak oldu lzm / Kmil olan nola etse ihtiyr eksiklii beytini ihtiva eden gazeli onun sade Trkesi yannda tasavvuf ynn, hretten uzak ve mahviyet sahibi olduunu gsteren manzumelerindendir. Rstem Paann vefat dolaysyla kaleme ald Trke makalenin risleleri arasnda nemli bir yeri olduu belirtilmektedir. Nevzde At, Osmanl ulemsndan brhim b. Ksm el-Haleb adl bir kiinin onun Arapa bir kasidesine erh yazdn kaydederse de dier eserleri gibi bunun da nshas tesbit edilememitir.

BBLYOGRAFYA

k elebi, Meir-uar, vr. 234a-237a; a.mlf., a.e. (haz. Filiz Kl, doktora tezi, 1994), Gazi niversitesi Sosyal Bilimler Enstits s. 760-766; Latf, Tezkiret-uar ve tabsratn-nuzam (haz. Rdvan Canm), Ankara 2000, s. 272-274; Ahd, Glen-i uar, Millet Ktp., Ali Emr, Tarih, nr. 774, vr. 98a; S, Tezkiretl-bnyan, s. 11; Knhl-ahbrn Tezkire Ksm (haz. Mustafa sen), Ankara1994, s. 220; Bk Dvn (haz. Sabahattin Kk), Ankara 1994, s. 55-62; Knalzde, Tezkire, s. 408-409; At, Zeyl-i ekik, s. 356-357, ayrca bk. ndeks; Mstakimzde, Tuhfe, s. 509510; Sicill-i Osmn, IV, 313; Cahid Baltac, XV-XVI. Asrlarda Osmanl Medreseleri, stanbul 1976, s.119; Muhittin Serin, Hattat eyh Hamdullah, stanbul 1992, s. 57-58; Mehmed avuolu, Bk, DA, IV, 537. Mustafa Uzun

RIZZDE-i AFAK
() Mrz Hc g / Mrz Sdk Han Rzzde-i afak (1895-1971) ranl edebiyat, air, gazeteci ve siyaset adam. 1274 h. (1895) ylnda Tebrizde dodu (baz kaynaklarda 1310 h./1892). Rzzde-i afak lakab babasnn ve soyad kanununun kt dnemde yaymlamakta olduu gazetenin adndan gelmektedir. lk ve orta renimini Tebriz Amerikan Kolejin-de yapt. 1909da bir okulun mdrlne getirildi. Ertesi yl yayn hayat bir yl srecek olan afa adl gazeteyi karmaya balad. 1911de Ruslarn Azerbeycan igal ettii ve Samed Han cddevlenin onlarn desteiyle Tebrizde ynetimi ele geirdii dnemde igale kar yapt konumalar ve yaymlad yazlar sebebiyle gazetesi kapatld ve kendisi idama mahkm edildi; fakat kap on drt ay saklandktan sonra ailesiyle birlikte stanbula ulamay baard. stanbulda zel bir ran okulunda (Debistn- rniyn) Farsa hocal yapt. Bu arada Robert Koleje kaydoldu, 1914te mezun olduktan sonra yl sreyle burada ngilizce ve corafya hocal yapt. stanbulda iken Tevfik Fikretle tant; onun hakkndaki grlerini, ondan ald tleri lmnn nc yl dnmnde karlan Dnce dergisinin zel saysnda yaymlad (1918). 1921de rana dnen Rzzde-i afak, sekiz ay sonra babasnn bir sre yannda alt zengin bir i adam tarafndan hasta ocuunun tedavisi iin onunla birlikte Berline gnderildi. Burada bir yandan ranshahr adl bir dergi yaymlarken bir yandan da Felsefe Fakltesinde okudu ve 1928 ylnda doktor unvann kazanm olarak Tahrana dnd. Yksek retmen Okulunda felsefe, pedagoji ve slm ncesi Fars edebiyat okuttu. 1929da Tahran niversitesinin almasnn ardndan Edebiyat Fakltesinin Felsefe Blmne retim yesi olarak tayin edildi. zellikle ran edebiyat zerinde alt ve eitli yazlar kaleme ald. 1940l yllarda siyasete atlan Rzzde-i afak 1943 ve 1947de Tahrandan milletvekili seildi. 1945te Babakan Kvmssaltanann bakanlnda siyas ve ticar mzakerelerde bulunmak zere Moskovaya giden heyette yer ald. lmne kadar her dnemde siyasetin iinde oldu ve resm grevlerle eitli lkelere seyahatler yapt. Daha sonra Meclisi Senya senatr seildi; bu grevde iken Tahranda vefat etti ve Bihit-i Zehr Mezarln-da topraa verildi. yi bir eitim alm olan Rzzde-i afak Trke, Arapa, Rusa, Franszca, ngilizce ve Almanca biliyordu. Avrupada okuyup doktora yapmas, Bat dncesini benimsemesi, etkili ve gzel konumalar sayesinde yaygn bir hret kazanm, dnceleri zellikle genler ve aydnlar tarafndan kabul grmtr. Eserleri. Rh- Rehy-yi rn (Tahran 1345); Trk Mtefekkirinin Nazar- ntibhna (Berlin 1343); Se Soenrn (Tahran 1318); Tr-i Edebiyyt- rn (ders kitab olarak birok defa baslmtr); end Ba-i ctim (Tahran 1340); Srd- Mihr (divan, Tahran 1342); Dershy ez Tr (Tahran 1342); rn ez Naar- verinsn (Tahran 1350); Ndir h ez Naar- verinsn (Tahran 1339); Ydgr-i

Msferet-i Suvs (Tahran 1327). evirileri. Yek Rz ez Zindegn-yi Dry (Ferdinand Justi, Tag aus dem Leben des Knigs Darius, Tahran 1314 h.); Ta der Fehm-i Beer (John Locke, An Essays Concerning Human Understunding, Tahran 1339); Tr-i Edebiyyt- Frs (Hermann Ethe, Neu Persische Litteratur, Tahran 1337); skenderi Makedn (Harold Lamp, Alexander of Macedon, Tahran 1335); Kru- Kebr (Harold Lamp, Cyrus The Great, Tahran 1335); Edyn- ar u arb (Rad Krinan, Tahran 1344); Upaniad (Tahran 1349); Tr-i Mutaar- rn (Paul Horn, Tahran, ts.). Ayrca ran ve stanbul gazetelerinde neredilmi birok makalesi, edeb ve felsef yazs bulunmaktadr.

BBLYOGRAFYA

Abdlhamd Halhl, Tekire-i uar-yi Mur- rn, Tahran 1337 h., II, 176-180; Muhammedi shak, Sanvern- Nm-yi rn der Tr-i Mur, Tahran 1363 h., I, 314-321; Mehd Bmdd, er-i l-i Ricl-i rn, Tahran 1371 h., VI, 105-106; Rzzde afak, Fikretin Szleri, Tevfik Fikret: Dnce DergisiNsha-i Mahssa, 1918 (haz. Seval ahin), stanbul 2005, s. 94-95, 201; d Rzde-i afa, Rehnm-yi Kitb, XIV, Tahran 1350 h., s. 592-598; Hseyn-i Fal-i Irk, Rzde-i afa, DMT, VIII, 268. Mustafa iekler

RIZIK
() Allahn canllara verdii madd ve mnev nimetler. Szlkte yiyecek vermek, rzklandrmak anlamndaki rezk kknden treyen rzk kelimesi yiyecek, giyecek ve faydalanlacak her ey; yamur; ba; pay, nasip gibi mnalara gelir (LisnlArab, rz md.). Terim olarak Allah Telnn canllara yeme ime ve baka hususlarda yararlanmak zere verdii her eyi ifade eder. Rgb el-sfahn rzk yaratan, veren ve ona sebep olan anlamnda Allaha rzk denildii gibi rzka ulamaya vesile olan insanlara da bu ismin verilebileceini, ancak esm-i hsndan olup bedenlerin ve ruhlarn gdasn yaratp veren mnasndaki rezzk isminin sadece Allaha nisbet edilebileceini belirtir (el-Mfredt, rz md.). Kurn- Kermde 123 yerde geen rzk kavram ve rzklandrma fiili ekseriyetle Allaha izfe edilirken (M. F. Abdlbk, el-Mucem, rz md.) baz yetlerde buna arac olmas dolaysyla kula da nisbet edilmitir (el-Bakara 2/233; en-Nis 4/5, 8; el-Kehf 18/19). Kuranda ayrca, hayatiyetini srdrecek hibir imkna sahip bulunmayan varlklar dahil olmak zere yeryzndeki btn canllarn rzkn verenin Allah olduu vurgulu ifadelerle anlatlr (Hd 11/6; el-Ankebt 29/60). Chiliye Araplarnn fakirlik korkusuyla kz ocuklarn ldrd kaydedilerek rzk konusunda endieye dlmemesi gerektii belirtilir (el-Enm 6/151; el-sr 17/31). Ancak insann yanl bir tevekkl anlayna snmak yerine karada ve denizlerde rzkn aramas emredilir (Ftr 35/12; el-Mlk 67/15); hell ve temiz rzklardan faydalanlmas ve eytana uyulmamas istenir (elBakara 2/168; en-Nahl 16/114). Kuranda rzk olarak verilen nimetler hayatn vazgeilemez unsuru olan sudan ve gdalardan ibaret saylmam, bata din, hidayet ve nbvvet olmak zere Allahn mnev lutuflar da rzk olarak nitelendirilmitir (el-Bakara 2/3; l-i mrn 3/169; Hd 11/88; Meryem 19/62; kr. Mtrd, Tevltl-urn, VII, 222; Rgb el-sfahn, el-Mfredt, rz md.). te yandan Kuranda bakalarnn rzkna gz dikilmesi yasaklanmakta (Th 20/131), Cenb- Hakkn, emirlerine gre hareket eden kimseyi beklemedii yerden rzklandraca (et-Talk 65/3), insanlarn sahip olduu her eyin sonunda tkenecei, Allah katnda bulunanlarn ise sonsuz olduu vurgulanmaktadr (en-Nahl 16/96). Hadislerde de her eyi Allahn yaratt, her canlnn rzkn Onun verdii belirtilmi (Msned, IV, 130, 202), ilenen gnahlardan dolay Allahtan af dilemenin ve akrabalar ziyaret etmenin (sla-i rahim) rzk geniletecei ifade edilmitir (Buhr, By, 13; bn Mce, Edeb, 57). Bir hadiste rzk terazisinin Allahn elinde olduu, dilediine az, dilediine ok verdii anlatlrken (Buhr, Tefsr, 11/2, Tevd, 19; Mslim, Zekt, 37) dier bir hadiste gerei gibi tevekkl ettikleri takdirde insanlarn da kular gibi rzklandrlaca bildirilmitir (Tirmiz, Zhd, 33). slm limleri btn canllarn rzkn Allahn verdii noktasnda ittifak etmitir. Ancak kullara ait kt fiillerin gereklemesine ilh kudret ve iradenin tesiri meselesi, kullarn yararna olan eyleri yaratmann Cenb- Hak iin gerekli olup olmad konularyla ilgili olarak kelm limleri rzk mevzuunda baz farkl grler ortaya koymu ve kendilerine has rzk tanmlar yapmtr. Ehl-i snnet limleri, insanlarn ird fiillerinin grnte kendi arzu ve teebbsleri sonunda meydana geldiini kabul etmekle birlikte bu fiillerin her eyin yaratcs olan Allahn iradesi sayesinde vcut

bulduunu syler; bu sebeple de rzk Cenb- Hakkn hayatlarn srdrebilmeleri iin canllara verdii her trl imkn eklinde tarif ederler. Bu tanma gre gayri mer yollardan elde edilen imknlar da rzk kavram iinde mtalaa edilir. Mutezile limleri ise ilh irade ile insanlarn gayri mer fiilleri arasndaki ilikiyi reddettiinden rzk kiinin hayatiyetini srdrmek iin mlik olduu ey veya kiinin faydalanmaktan men edilmedii imknlar diye tarif ederler. Birinci tarifte yer alan mlkiyet kavram elde edilmesine Allahn izin verdii ey anlamna gelir. Mutezilenin tariflerine gre haram kazan rzk kavram iinde yer almaz (Tehnev, I, 858). Rzk kelimesi daha ok yiyecek ve iecek iin kullanlrsa da yaplan tanmlarda Allahn verdii btn nimetler kastedilmitir. Kelime btn canllar kapsamakla birlikte kelm ilminde sorumlu olmas erevesinde insanla ilikilendirilerek incelenir. Eb Mansr el-Mtrd ve Ebl-Hasan el-Earden itibaren Snn limleri, haram yollarla da olsa insann eline geirdii her eyi Allahn verdii rzk kavram iinde mtalaa etmitir. Aksi takdirde haram yiyen ve hayat boyunca haramla geinen kimselerin Allahtan bakas tarafndan rzklandrlmas gibi bir sonu ortaya kar. Bu ise btn canllarn rzknn Allah tarafndan verildiini ifade eden ilh beyanlarla badamaz. Mutezile limlerinin bu konuda gsterdii titizlik -kader, efl-i ibd, vcb alellah vb. meselelerde olduu gibi-baka problemlerin ortaya kmasna yol amaktadr. Mtrdnin de belirttii gibi insanlarn iledii kt fiillerin ilh kudret, irade ve bunlarn neticesi olan halk sfatlarnn dna karlmas ulhiyyetle badamaz (Kitbt-Tevd, Fihrisl-mustalaht, fil, er md.leri; Tevltl-urn, Fihrisl-mustalaht, efllibd md.).

BBLYOGRAFYA

Tehnev, Kef, I, 858-859; Msned, IV, 130, 202; Ear, Malt (Ritter), s. 257; a.mlf., el-bne (Fevkyye), s. 206-207; Mtrd, Kitbt-Tevd (nr. Bekir Topalolu - Muhammed Arui), Ankara 1423/2003, Fihrisl-mustalaht, fil, er md.leri; a.mlf., Tevltl-urn (nr. Mehmet Boynukaln), stanbul 2005, IV, 292-293; a.e. (nr. Hatice Boynukaln), stanbul 2006, VII, 222; a.e., Fihrisl-mustalaht, efll-ibd md.; Kd Abdlcebbr, el-Mun, XI, 27, 30, 40, 47; a.mlf., erul-ulil-amse (nr. Abdlkerm Osman), Kahire 1988, s. 787; Abdlkhir el-Badd, Uld-dn, stanbul 1346, s. 144; Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, el-tid (nr. Keml Ysuf), Beyrut 1405/1985, s. 113; Cveyn, el-rd (Temm), s. 307; Nesef, Tebratl-edille (Salam), II, 688; Fahreddin er-Rz, Meftul-ayb, II, 30; Teftzn, erul-Aidin-Nesefiyye (nr. M. Adnn Dervi), Beyrut 1411/1991, s. 153; Muhit Mert, Kuranda Rzk, Diyanet Dergisi, XXVI/4, Ankara 1990, s. 69-86; a.mlf., Klasik Bir Kelam Problemi Olarak Rzk Kavramnn Tanmlar ve Bu Tanmlarn erdii Problemler, AFD, XLVI/1 (2005), s. 1-19; C. E. Bosworth - J. D. McAuliffe, Riz, EI (ng.), VIII, 567-568. erafettin Glck

RIZIK
() Devlet tarafndan hak sahiplerine datlan maa anlamnda bir terim. Szlkte nasip, pay; kendisinden faydalanlan ey, yiyecek, azk anlamlarna gelen rzk kelimesi (oulu erzk) slm tarihinde hak sahiplerine devlet tarafndan ayn (erzak) veya nakd (at, atyye) olarak datlan eyleri ifade eder. Rzk kavramnn Hz. Peygamber dneminden itibaren kullanld grlmektedir. Vali, kad, mil gibi grevlilere rzk tahsis edilerek devlet hizmetinde alanlarn geimlerinin salanmas gerektiine iaret eden Resl-i Ekrem, Elerimin nafakas ve milimin rzkndan baka braktm her ey sadakadr (Buhr, Vey, 32; Mslim, Cihd, 55); Bizim devlet iinde altrarak kendisine rzk verdiimiz kimsenin bu rzk dnda beytlmlden bir ey almas hainliktir (Eb Dvd, arc, 10) diyerek bu uygulamann esaslarn belirlemitir. Beytlml gelirleri harcama kalemleri bakmndan ikiye ayrlr. Bunlarn banda maalar (rzk) gelmektedir. Bata halife, vali ve kad olmak zere mlk ve asker erknn maalar beytlmlin fey gelirlerinden karlanrken zekt memurlarnn maalar zekt gelirlerinden verilir (Eb Ysuf, II, 414-416). Mal len veya tartanlarn masraflar mkellefe ait olup maalar zekt gelirlerinden denmez (bn Kudme, II, 654-655). te yandan vergi toplamada alan memurlarn maalarnn tamam beytlmlden karlanr ve bu hususta mkellefe hibir masraf yklenmez (Eb Ysuf, II, 2122). Beytlml gelirleri yetmedii zaman sivil ve asker erknn maalarn demek iin halktan yeni vergiler tahsil edilir. Devlet hizmetinde alan grevlilere verilecek maalarn miktar devlet tarafndan takdir edilir. Bunlara dzenli biimde maa tahsis edilmesine Hz. mer dneminde balanmtr. Hz. mer valiler, yarg grevlileri, ktipler, din ve ilm hizmette bulunanlar bata olmak zere btn grevlilere maa ve erzak tahsis etmitir. bn Haldn, ilm faaliyet gsteren ve din hizmet ifa edenlerin Memn dnemine ait erzak cetvellerini rnek gstererek bunlara ancak ihtiyalar kadar maa verildiini syler (Muaddime, II, 927-928). Hz. mer, Eb Bekirin halife olduktan sonra ticaret yapmay srdrmek istemesine kar karak beytlml grevlisi Eb Ubeyde vastasyla yllk 2000 veya 3000 dirhem maa balanmasn salam (bn Sad, III, 138; Taber, III, 432), kendisi halife olunca maa olarak gnlk 2 dirhem tahsis edilmitir (bn Sad, III, 234). Halifelere maa verilmesi uygulamas daha sonraki dnemlerde de srdrlmtr (Ebl-Fid bn Kesr, XI, 184). Valilere maa denmesine Resl-i Ekrem devrinde balanm, Mekkenin fethinden sonra Attb b. Esde gnlk 1 dirhem veya dier bir rivayete gre yllk 40 ukyye (1600 dirhem) maa tahsis edilmitir. Hz. mer zamannda Dmak valisine aylk 80 dinar, Basra ve Kfe valilerine aylk 600er dirhem, Msr valisine yllk 200 dinar gibi farkl maalar verilmitir. Hz. mer Humus, Knnesrn ve el-Cezre valiliine getirdii yz b. Ganme her gn 1 dinar, 1 koyun ve 1 md erzak (bn Sad, VII, 280), vali olarak Ammr b. Ysiri, beytlml iin bn Mesdu, araziyi lmek iin Osman b. Huneyfi Kfede grevlendirdiinde her birine gnde bir koyun tahsis etmitir (Abdlhay el-Kettn, I, 578). Hz. Peygamber zamanndan itibaren kadlk grevini stlenenlere de maa denmi, kendilerine takdir edilen maa miktar sosyal konumlar dikkate alnarak dier grevlilere

gre daha yksek tutulmu, dier maalarda kesintiye gidildii zaman yarg ilerini stlenenlere yksek miktarda maa denmesi srdrlmtr. Bveyhler devrinde bu grevi yapanlarn maalar iltizam usulnde verilmeye balanmtr. Hulef-yi Ridn dneminden itibaren din hizmetler, eitim ve retim alanlarnda alan grevlilere de maa balanmtr. Hz. mer, hilfetinin ilk yllarnda hfz saysnn azalabilecei endiesiyle Kurn- Kermi ezberleyenlere maa tahsis etmi, mer b. Abdlazz de valilerinden ilim tahsiliyle uraanlara maa balanmasn istemitir (a.g.e., I, 579; II, 350). Beytlmlin nemli gelir kaynaklarnn banda gelen, fey felirlerinin kimlere ve nasl datlaca hususu Hz. merin ictihadyla tesbit edilmi, bunlar mslmanlar arasnda her ay erzak ad altnda yiyecek ve ylda bir defa atyye adyla para eklinde datlmtr. Atyye miktarn kiilerin slmiyetteki nceliklerine ve Resl-i Ekreme yaknlklarna gre farkl miktarlarda belirleyen Hz. mer, erzak konusunda herhangi bir ayrm gzetmeyip kleler dahil herkese eit biimde datlmasn kararlatrm, bir ailedeki her fert iin aylk erzak tahsis etmitir (Eb Ysuf, I, 335; bn Sad, III, 231). Hz. mer dneminde yiyeceklerin saklanaca drrrzk ad verilen yerlerin yaplmasna da balanmtr. Medinede erzak datma ii bizzat halife tarafndan yaplm, tarada bu grevi valiler stlenmitir. Emevler devrinde tara tekiltnda maa deme ve erzak tahsisi emret-i tefvz tarafndan gerekletirilmi, Abbsler dneminde bu grev eyalet valilerince yerine getirilmitir. Abbsler devrinde merkezdeki maa demeleri bata olmak zere beytlml giderleri Dvnnnafakt tarafndan ynetilmitir. Dvnn-nafaktn ileri tara tekiltnda Dvnl-harc tarafndan stlenilmi, tahsis edilen maalarn denetlenmesi iin Dvn- rf oluturulmutur. Abbslerin ikinci yarsndan itibaren maa demeleri bte aklarna sebep olmaya balaynca, maalarn denebilmesi iin eitli tedbirler alnmtr. Mutazd-Billh dneminde bte aklar sebebiyle maalara ynelik dzenlemeler erevesinde divanda alan memurlara haftada iki gn (sal ve cuma) cretsiz izin verilmitir (Hill b. Muhsin es-Sb, s. 17). Abbslerin nl vezirlerinden bnl-Furt el-kl, memur maalarn deyebilmek iin yahudi Ysuf b. Finhstan bor almak zorunda kalm, bnl-Cerrh Ali b. s da Ysuf b. Finhs ve Hrn b. mrn ile i borlanma anlamas yaparak maalar deme yoluna gitmitir. bnl-Cerrhn 314te (926) baz memurlarn maalarnda kesintiye giderek baz haklar kaldrmasna ramen maa datmnda yine gecikmeler olmu ve tekrar kesinti yaplmaya balanmtr. Askerlere maa denmesine Hz. mer zamannda divann kurulmasyla balanmtr. Hz. mer devrindeki sistemi devam ettiren Hz. Osman askerlerin maalarn yllk 100 dirhem arttrmtr. lk dnemlerde en dk asker maa 200 ile 300 dirhemdi. Ordu, mecburi askerlik sistemine geilen Emevler devrinde kabile esasna gre dzenlenen aylk, birka aylk yahut yllk maa denen ve mrtezika ad verilen askerlerden olumaya balamtr. Muviye b. Eb Sfyndan itibaren Abdlmelik b. Mervn dneminin sonuna kadar askerlere tahsis edilen maa miktarlarnda nemli artlar gerekletirilmise de Emevlerin sonlarna doru bunlarda ciddi oranda dler olmu, ekonomik skntlar yznden demeler bazan gecikmeli olarak yaplabilmitir. Daha nce bir piyadenin yllk 1000 dirhem olan maa 500 dirheme kadar dm ve maa yerine gemek zere ikt uygulamas

yaygnlatrlmtr. Araplara ve mevlye ayn ekilde davranlan nceki dnemin aksine Emevler mevl ile Araplar arasnda ayrm yapan bir siyaset benimsemitir. Abdlmelik zamanndan itibaren baz blgelerde savalara katlan mevl Dvnl-cnde kaydedilmemeye, kaytl olanlara da dk maa denmeye balanmtr (bn Abdrabbih, V, 148). mer b. Abdlazz seferlere katldklar halde rzk ve atyyeden mahrum braklan mevlye maa ve erzak tahsis ederek askerler arasnda eitlii salamtr. Abbsler iktidara gelince ounluunu Arap olmayan unsurlarn oluturduu dzenli ve maal bir orduya dayanm, ilk zamanlarda piyadelere erzaklar dnda aylk 80 dirhem, svarilere bunun iki kat cret tahsis edilmitir. Abbslerin ikinci yarsndan itibaren askerlere denen maa miktarlarnda azalma olmu, bunun zerine Emevlerin sonlarna doru balayan maa yerine ikt verme usul yaygnlatrlmtr. Muktedir-Billh zamannda maalarn denebilmesi iin hara gelirleri damn ve muktaa usulleriyle nfuzlu ahslara havale edilmi, ardndan askerlerin maalarnn ikt ve timar sistemiyle denmesi usul yaygnlamtr. Mrtezikaya mensup olan askerlere denecek maa ve erzakn miktar ile deme zaman Dvnl-cey (cnd) tarafndan belirlenir, bu gruba mensup askerlerden hasta olanlarn maalar da denir, ldrlen veya lenlerin haklar vrislerine intikal ederdi. Ftmler dneminden itibaren rzk teriminin yerine revtib (maa, tayin, vazife) kelimesinin kullanm yaygnlam, brokraside grev alan memurlarn yan sra askerlere maa demeleri ve erzak tahsisat Dvnr-revtib tarafndan yaplmtr (Kalkaend, III, 165). Ftmler devrinde memurlara, kadlara ve byk emrlere maalarna karlk olarak iktlar verilirdi. Msr donanmasnn banda grev yapan ve Ftmler dneminde emrl-cey, Memlkler dneminde nzrl-cey unvan verilen kumandanlara 20 dinar maa deniyordu. Zenglerde Dvnrrevtib sivil brokrasinin maalarn derken askerlerin maalarnn datm Dvnl-ml tarafndan yaplyordu. Eyyblerde asker ve sivil kesimin maalarnn denmesi Dvnl-ceyin (Dvnl-ikt ver-revtib) greviydi. Eyyblerden sonra iktisad messeseleri byk lde askerletiren Memlkler dneminde ise askerlere demeler yine Dvnl-cey, dier demeler Dvnn-nazar tarafndan yaplyordu. Seluklularda Dvn- stf sivil kesimin, Dvn- Arz ise asker kesimin maa demelerini gerekletiriyordu. Belirlenen maalar denetleyen Divn- rf bazan demelerde tasarrufa gidilmesini isterdi. Gazneliler ile Hindistanda kurulan dier mslman Trk devletlerinde askerlerin maalar Dvnl-cey, maa demeleri dahil olmak zere dier giderler mstevf tarafndan dzenlenirdi. Hrizmahlarda memurlarn ve emeklilerin maalarnn belirlenmesi yetkisi vezire aitti. Dvn- Arz askerlerin erzak ve mevcibiyle ilgileniyordu. Seluklularda maa iin idrr (oulu idrrt) terimi yaygnd. Memlklerde memur ve askerlere verilen maa iin kullanlan mevcib kelimesi Osmanllar tarafndan benimsenerek ulfe, vakflardan veya devlet btesinden verilen aylk anlamnda cmekiyye ve brokraside grev alanlarn maa ve tayinleri anlamnda vazife terimleriyle birlikte kullanlmtr.

BBLYOGRAFYA

Eb Ysuf, Kitbl-arc (Abdlazz b. Muhammed er-Rahb, Fhl-mlk iinde, nr. Ahmed Abd el-Kbeys), Badad 1973-75, I, 307-310, 335; II, 21-22, 414-416; bn Sad, e-abat (nr. M. Abdlkdir At), Beyrut 1410/1990, III, 138, 214, 226, 231, 234, 262; VII, 280; Yakb, Tr, II, 221; Taber, Tr (Ebl-Fazl), III, 432; IV, 206, 466; VI, 559-560; bn Abdrabbih, el-dlferd (nr. Abdlmecd et-Terhn - Mfd M. Kumeyha), Beyrut 1407/1987, IV, 186; V, 24, 148, 180-181; bn Miskeveyh, Tecribl-mem (nr. Ebl-Ksm Emm), Tahran 2001, V, 221, 449; Hill b. Muhassin es-Sb, el-Vzer (nr. Hasan ez-Zeyn), Beyrut 1990, s. 15-27, 48-49; Nizmlmlk, Siysetnme (Kymen), s. 79; bn Kudme, el-Mun, II, 654-655; bnl-Esr, elKmil, II, 502; VIII, 68-69; Muhammed b. Ahmed en-Nesev, Srets-Suln Celliddn Mengbert, Paris 1891, s. 233; Ebl-Fid bn Kesr, el-Bidye ven-nihye (nr. Ali Abdsstir v.dr.), Kahire 1408/1988, VIII, 124, 317; IX, 24; XI, 184; XIII, 52, 139, 325; XIV, 282, 306; bn Haldn, Muaddime, II, 927-928; Kalkaend, ubul-a (emseddin), III, 165, 565-566, 598-600; IV, 5153; IX, 337-338; C. Zeydn, Tr, I, 156-157, 181-183; II, 138-146; H. Horst, Die Staatsverwaltung der Grosselqen und orazmhs: 1038-1231, Wiesbaden 1964, s. 26, 37, 39-40, 85, 120; Ramazan een, Salhaddn Devrinde Eyybler Devleti, stanbul 1983, s. 155-162; Mustafa Fayda, Hz. merin Divn Tekilt, Doutan Gnmze Byk slm Tarihi, stanbul 1986, II, 172-173; Dayfullah Yahy ez-Zehrn, en-Nafat ve idreth fid-devletil-Abbsiyye, Mekke 1406/1986, s. 469-470; Osman Turan, Trkiye Seluklular Hakknda Resm Vesikalar, Ankara 1988, s. 56, 5859; Abdlhay el-Kettn, et-Tertbl-idriyye (zel), I, 133, 272, 379, 578, 579; II, 101, 350; Abdlkerim zaydn, Sultan Berkyaruk Devri Seluklu Tarihi (485-498/1092-1104), stanbul 2001, s. 199-202; Ahmet Aydn, Klasik Dnemde Kad (Hakim) Maalarnda zlenen Politika ve Uygulamalar, stanbul 2004, tr.yer.; Cengiz Kallek, slm ktisat Dncesi Tarihi, stanbul 2004, s. 59-61. Mustafa Sabri Kkac

RIZV, Seyyid sr Abbas


(1921-1994) Hindistanl lim. Hindistann Uttar Prade eyaletinde Jaunpra bal kk bir kyde dnyaya geldi. lk ve orta renimini Jaunprda tamamlad. Ekbernme mellifi Ebl-Fazl el-Allm hakknda hazrlad teziyle Agra niversitesinde doktor unvann ald (1950). Bir mddet Uttar Prade eyaleti Eitim Bakanlnda idareci ve mfetti olarak alt. Hindistan Babakan Nehrunun istei zerine 1857deki Hint ayaklanmasnn tarihini yazmaya balad. Indian Freedom Struggle in Uttar Pradesh balkl bu almasyla doktora sonras iin verilen D. Litt unvann kazand. Camm-Kemir niversitesi Tarih Blmnde hocalk yapt. Londrada School of Oriental and African Studieste alt yllarda (1961-1962) tant Profesr A. L. Bashamn davetine uyarak Avustralyaya gitti (1967). Emekliye ayrld 1986 ylna kadar Canberrada bulunan The Australian National Universityde Asya-slm tarih ve medeniyetiyle ilgili dersler verdi, Center for Research and Teaching of Oriental Studiesin kuruluunda yer ald ve ok sayda doktora rencisi yetitirdi. Zaman zaman Hindistan ve ran niversitelerinde misafir retim yesi olarak bulundu. 1969da Avustralya nsan Bilimleri Akademisi yeliine seildi. 1980de Canberrada eserlerinin basm iin Marifat adl bir yaynevi kurdu. almalarn emeklilik dneminde de srdren Rzv sk sk slmn kutsal beldelerini ziyaret etti. mam Ali er-Rz hakknda aratrma yapmak iin gittii rann Mehed ehrinde vefat etti (3 Eyll 1994). Hindistann slm dnemi tarihi, tasavvuf tarihi, mimarisi, slah hareketleri, Bbrl tarihi ve Hindistann sosyokltrel tarihi gibi alanlarda nemli eserleri bulunan Rzv, zerinde alt konular hakkndaki titiz aratrmalar ve alma konusuyla ilgili seyahatleriyle tannr. Otuzdan fazla kitap ve bilimsel dergilerde ok sayda makale neretmi olup balca eserleri unlardr: Source Book on Medieval Indian History (I-X, Aligarh 1955-1962); Indian Freedom Struggle in Uttar Pradesh (I-VI, Lucknow 1957-1961); Muslim Revivalist Movements in Northern India in the 16th and 17th Centuries (Agra 1965); Fatehpur Sikri (New Delhi 1972); Religious and Intellectual History of the Muslims in Akbars Reign 1556-1605 (New Delhi 1975); Iran: Royalty, Religion and Revolution (Canberra 1980); Shah Wali-Allah and His Times: A Study of Eighteenth Century Islam, Politics and Society in India (Canberra 1980); Shah Abd al-Aziz: Puritanism, Sectarian Polemics and Jihad (Canberra 1982); A History of Sufism in India (I-II, New Delhi 1978-1983); Landmarks of South Asian Civilizations: From Prehistory to the Independence of the Subcontinent (New Delhi 1984); A Socio-Intellectual History of the Isna Ashari Shiis in India (I-II, Canberra 1986); The Wonder that was India. Volume II, a Survey of the History and Culture of the Indian Subcontinent from the Coming of the Muslims to the British Conquest, 1200-1700 (London 1987); Shiah dar Hind (Qum 1997). Rzv ayrca Cambridge History of Islam (I-II, Cambridge 1970), The Cultural History of India (Oxford 1975) ve World of Islam (London 1976) gibi eserlere blmler yazm, The Encyclopaedia of Islam (EI2), Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi (DA) gibi ansiklopedilerde maddeleri yaymlanmtr (bu madde mellifin aile fertlerinden, alma arkadalarndan ve eserlerinden edinilen bilgilerle yazlmtr).

DA

RB
(bk. FAZ).

RBT
() Snr boylarnda ve stratejik mevkilerde asker amal mstahkem yaplara verilen ad. Szlkte dman saldrlarn nlemek iin snr boylarnda nbet tutmak anlamnda masdar olan ribt kelimesi Kurn- Kermde ribtl-hayl (cihad iin balanp beslenen atlar) eklinde geer (el-Enfl 8/60). Ayn kkten rbit emri de (l-i mrn 3/200) Cihad iin hazrlkl olun eklinde aklanmtr. Ribt terimi hadislerde, Allah yolunda savamak iin atlarn hazr tutulmasnn yan sra daha ok nbet tutmak ve snr muhafzlar anlamlarnda kullanlmtr: Allah yolunda bir gece nbet beklemek (ribt) bir ay oru ve ibadetle geirmekten daha hayrldr. Murbt lnce dnyadaki ameli ve rzk devam eder, kabir azabndan da emin olur (Buhr, Cihd, 73; Mslim, mre, 163). Allah yolunda snrda bir gn nbet tutmak dnyadan ve onun zerinde bulunanlardan daha hayrldr (Buhr, Cihd, 73). Dier bir hadiste her lenin amelinin sona erecei, Allah yolunda len murbtn amelinin ise kyamet gnne kadar artarak devam edecei ve kabir azabna uratlmayaca bildirilmitir (Tirmiz, Feill-Cihd, 2; Eb Dvd, Cihd, 16). Snr boylarnda askerlerin atlarn balayp nbet tuttuklar meknlara ve buralarda ina edilen mstahkem yaplara ribt, cihad sevab almak iin ribtlarda toplanan gnll askerlere de murbt ad verilmitir. Hz. mer zamannda sekiz eyaletin her birinde savaa hazr 40.000 at bulundurulduu (Taber, IV, 51-52), yetmi civarnda atla Irak blgesindeki Berzrz Ribtna giden Urve b. EblCad el-Brik gibi baz sahblerin bu maksatla at besledikleri kaydedilmektedir (bn Sad, II, 195; VI, 34). Bu dnemde bata Suriye sahilindeki merkezler olmak zere snr ehirleri birer ribt saylm, cihad ve ribt kelimeleri birbirinin yerine kullanlmtr. Balangta cihad iin hazr tutulan atlarn baland ve murbtlarn konaklad basit adrlardan ibaret olan ribtlar giderek mstahkem yaplara dnt. Bu tip ribtlar nce Bizansa kar Suriye ve Kuzey Afrika sahillerinde yaplmaya baland. Hz. Osman zamannda zellikle Bizans saldrlarna ak Suriye ve Marib sahillerinde Bizanstan kalma kalelerin yan sra yeni asker binalar (ribtlar) ina edildi. Sr ve Saydadaki sahil kalelerini tahkim ettiren Suriye Valisi Muviye b. Eb Sfyn, Cebelede eski Bizans kalesinin dnda bir kale ve asker binalar yaptrp iine askerler yerletirdi (Belzr, s. 173-174). Emevler dneminde Suriye ve Irakn kuzeyindeki snrlarda ribt niteliinde kale ve karakollar yapld. Kuzey Afrikann fethinin ardndan Akdeniz sahilinin gvenlii kurulan ribtlarla saland. Ukbe b. Nfi, Kayrevan ehrini bir ribt olarak ina ettirdi (bn zr, I, 19). Mvernnehirde ticaret yollar zerindeki menziller ve Trkistandaki koruma duvarlaryla evrili iftlikler asker amala kullanld ve bu snrlara da ribtlar ina edildi. Abbsler devrinde de Kuzey Afrika sahillerinde ok sayda ribt yapld. 179 (795) ylnda Abbs Valisi Herseme b. Ayen tarafndan ina ettirilen Mnestr Ribt bunlarn ilki saylr. Denizden gelecek saldrlara kar bir kale olarak ina edilen yap birok onarm geirerek gnmze ulamtr. Bugne kadar iyi durumda gelen Sse Ribt Aleb Emri I. Ziydetullah tarafndan 206 (822) ylnda yaptrlmtr. Kelerde ve her duvar blmnn ortasnda bulunan yarm daire biiminde kulelerle takviye edilen kale planl

yap drtgen bir i avlunun etrafnda teekkl eden i blmlerden meydana gelmektedir. Sse Ribt, Sicilya fethine gnderilen ordularn denize alma liman olarak kullanlmtr (bk. SSE RBTI). Gnmzde Tunus snrlar iinde yer alan bu iki ribt Kuzey Afrika sahillerinde ina edilen dierleri izlemitir. Aleb emrleri, skenderiyeden Atlas Okyanusuna uzanan sahil eridinde iinde kk bir karakol veya nbet kulesinin bulunduu, etraf bir surla evrili, kusr ve mahras denilen ribtlar yaptrarak gl bir savunma sistemi oluturdu. bn Haldn, Aleb Emri Ahmed b. Muhammedin kire ve tatan 10.000 hisar ina ettirdiini, demir bir kapyla girilen bu yaplardan byk ksmnn ribt olduunu kaydeder (el-ber, IV, 429). Kuzey Afrika sahillerinde birbirini grecek tarzda ina edilen ribtlarn iinde veya dnda ate kuleleri bulunurdu. Bu kuleler vastasyla bir gecede skenderiyeden Sebteye (Ceuta) haber ulatrlabilir, dmann hareketleri dier ribtlara ve civardaki yerleim yerlerine haber verilirdi. Ribtlar sayesinde dman saldrlar davullar alnarak blgedeki merkezlere bildirilir, oralardan asker toplanrd. Ribtlar Marib-i Aksda Norman saldrlarna kar Nakr ve Arzilada, Bergavta Btnlerine kar da Selda ina edilmiti. bn Havkal, Sicilyada deniz sahilinde ok sayda ribt olduunu syler (retl-ar, s. 131). Malta takm adalarndan Gozo zerindeki Rabato ehrinin ad burann nceleri bir ribt olduunu gstermektedir. Filistin sahillerinde yaptrlan ribtlar mslman esirlerin kurtarlmas amacyla da kullanlmtr. Makdis bu ribtlarn kulelerinden mslman esirleri tayan hristiyan gemilerinin gzetlendiini, bunlarn iaret fenerleriyle civardaki yerleim merkezlerine duyurulduunu, ksa sre iinde ribta gelen halktan toplanan paralarla gemilerdeki mslman esirlerin fidyelerinin dendiini kaydeder (Asent-tesm, s.177). Ribtlar ayn zamanda saldrya urayan gemilerin snma yeri durumundayd. Filistin sahillerindeki yirmi ribttan ikisi (Kefer-Lm ve Azdd) ksmen ayaktadr (Hassan S. Khalilieh, XLII/2 [1999], s. 224). Endlsn dou ve gneydou sahillerinde ribtlar yaptran Endls Emev emrleri, III. (IX.) yzyln ilk yarsndan itibaren Norman aknlarna kar gneybat sahilinde de ribtlar ina ettirdiler. Segura nehrinin Akdenize dkld yere yakn sahile bakan tepeler zerinde stratejik bir mevkide 1984te yaplan kazlarda ortaya karlan ve saylar yirmi ikiye ulaan Guardamar mescidleri, Endls ribt ve zviyelerinin klasik bir rnei saylmaktadr. Katalonya blgesinde de Revbt adn tayan yerler bulunmaktadr. II. (VIII.) yzylda Dou slm dnyasnn Merv, Buhara ve Semerkant gibi snr ehirlerinde de ribtlar yapld. Buhara yresindeki baz ribtlarn evresinde ilk slm ordularyla blgeye gelen askerlerin kabirleri bulunmaktadr (Nerah, s. 57). Erken Abbs dneminde snr boylarnda ribt yapmna nem verildi, Horasan ve Mvernnehirde ok sayda ribt ina edildi. Abbs valilerinden Abdullah b. Thir, Horasanda ribtlar yaptrp buralara vakflar tahsis etti. Blgeye mahall hnedanlarn hkim olduu dnemde de ribt yapmna devam edildi. 240 (854-55) yl ncesinde sadece Beykend snrlar iinde 1000den fazla ribt mevcuttu. Her kyn bir ribt vard ve ribttaki gazilerin ihtiyalar ky halk tarafndan karlanrd (a.g.e., s. 16). Saffr Hkmdar Amr b. Leysin 1000 ribt yaptrd sylenmektedir. Seman, Beykendde gazilere ait 3000e yakn ribtn bulunduunu, oraya ziyarete gittiinde baz ribtlarn harabelerini grdn belirtir (elEnsb, II, 374). ehrinde eitli blgelerden gelen gnlllerin topland byk bir ribtn mevcut olduunu syleyen Makdis, nemli bir serhat ehri ve cihad blgesi olan sbcbda 1700 ribt bulunduunu (Asent-tesim, s. 272-273), Vernekteki ribtn blgeden gelen murbtlar ve muhafzlarla, atlarla ve sava aletleriyle dolu olduunu syler (a.g.e., s. 306). Sadece Mvernnehirde 10.000den fazla ribtn yer aldna dair rivayet (stahr, s. 290; bn Havkal, s.

466; Ykt, V, 55) ribtlarn ne kadar ok olduunu gstermektedir. Smnler ve Gazneliler devrinde ribt yapmna devam edildi. smil b. Ahmed es-Smnnin stratejik geit ve kavaklarda yaptrd ribtlarn her biri 1000 asker barndryordu (bn Tarberd, III, 168). Gaznelilerden itibaren mslman Trk devletleri de ribtlar ina ettirdiler. Zengin mslmanlar tarafndan yaptrlan ribtlar da bulunmakla birlikte bu i devletin nemli grevleri arasndayd. Ribtlarn byk ksmn devlet adamlar ina ettirmi, bunlar giderek kendine has bir slp kazanmtr. Baz devlet adamlar yaptrdklar ribtlarn okluuyla mehur olmutur. Yksek yerlerde yaplan ribtlar salam bir surla evrelenmi olup iinde binalar, silh ve erzak depolar, ahr, mcahidler iin hcreler, mescid ve hamam bulunurdu. Basit snr karakollar durumunda olan ribtlar da vard. Sahillerde veya kara snrlarnda bir savunma hatt oluturacak ekilde ina edilen ribtlarn bir ksm sonralar ehre dnmse de birou asker garnizon olma zelliini korumutur. Ribtlarda asker eitimin yan sra ibadete ve ilm faaliyetlere de nem verilmitir. Murbtn denilen gnll askerler asker eitim dndaki zamanlarn Kuran okuma, ibadet ve zikirle geirirler, kendilerini cihada hazrlarlard. Snr boylarndaki ribtlar dman topraklarnda harektta bulunacak birliklerin toplanma yeri ve bir dman saldrs tehlikesi sz konusu olduunda evredeki halk iin snak olarak kullanlmtr. Dman lkelerinden veya isyanc gruplardan gelecek saldrlara kar stratejik nemi olan yollar zerinde ina edilen ribtlar sayesinde yol emniyeti salanmtr. ran ve Mvernnehir blgesindeki ribtlar, muhtemelen IX. yzyln sonlarndan itibaren asker karakterlerini kaybedip din ve tasavvuf bir karaktere brnd. slmn yaylmas ve dman saldrlarnn sona ermesinden itibaren ribtlarda zikir ve riyzet asker eitim ve hazrlklarn yerini ald. Tasavvufun gelimesi ribtlara yeni bir ilev kazandrd ve ribtlar giderek birer tekke ve zviyeye dnt. Bununla birlikte asker karakterlerini de bir lde devam ettirdiler. Eb shak elKzernye nisbet edilen Kzerniyye tarikatnn daha eyhin salnda altm be ribt bulunuyordu. Cihadla ilikisini devam ettiren bu ribtlarda yaayan dervilerden oluturulan birlikler, Mecslere kar mcadele ettii gibi her yl Bizansa tarikatn sanca altnda cihada giderlerdi. Bu deiim dier blgelerdeki ribtlara da yansd. Bu yllardan itibaren ribt hankah ile e anlaml olarak kullanlmaya baland. bn Cbeyr, Suriye lnn kuzeyinde Reslaynda derviler ve garipler iin yaplm hankaha ribt da denildiini kaydeder ve sflere ait havnik diye isimlendirilen ok sayda ribtn olduunu syler (Rile, s. 217, 256). Ticaret yollar zerindeki geitlerde ina edilen ribtlar ise blgede slmlamann tamamlanmasndan sonra kervanlarn yol gvenliini ve konaklama ihtiyalarn salamaya ynelik birer kervansaraya dnt. En erken Trk kervansaray, Gazneli Mahmudun emriyle Serahs yolu zerinde Mehed yaknnda yaptrlan Ribt- Mh / Ribt- hedir (410/1019). Byk Seluklular dneminde randa kervansaray tipinde birok ribt ina edildi. Hkmdarlarn yannda devlet adamlar ve byk tccarlar ok sayda ribt yaptrp buralara vakflar tahsis ettiler. Anadolu Seluklularnda da bu uygulama devam etti. lhanl hkmdarlar ve devlet adamlar byk yollar zerinde ribt ad verilen kervansaraylar yaptrdlar (Mstevf, s. 163-189).

Ribtlarn nitelik deitirmesiyle Hicaz, Irak, Msr, Suriye ve Filistinde ribt kelimesi dervilere mahsus zviye-hankah, yolcular, kimsesizleri, haclar barndran misafirhane anlamnda kullanlmaya balanmtr. bn Battta ve Fsnin bahsettii Mekke ribtlar fakirlere tahsis edilmi birer misafirhane durumundayd. bn Batttann Msr ve Suriyelilerin kald Sidre Ribtnda yetimlerin okutulduunu sylemesi dikkat ekicidir (er-Rile, I, 173). Badattaki otuz be ribtn tamam bu zellikteydi. Bunlardan bazsnda bir ktphane bulunur ve dzenli dersler okutulurdu. Nsr-Lidnillh, medreselerin ortaya kndan sonra eitim alanndaki etkilerini yitiren ribtlar slah etmeye almtr. Msr tarihileri ribtlar zviye ve hankahlardan ayr olarak zikretmiler, ancak aralarndaki farklara iaret etmemilerdir. XIV. yzylda ribtn daha ziyade dervilere ait bir yer olduunu syleyen Makrz, Kahirede yirmi iki hankah, on bir ribt ve yirmi be zviye hakknda bilgi verir (el-a, II, 414-416). Nuaym de Dmakta bulunan hankah, ribt ve zviyeleri tantr, blge halknn hankah, zviye ve ribt arasnda ayrm yapmadn, bu meknlarn ibadet ve hayrl iler iin adanm yerler olduunu syler (ed-Dris, II, 195). Baz ribtlarn kadnlara ait olduu grlmektedir. Kadn dervilerin bulunduu bilinen ilk ribt Mnestr Ribtdr. Daha sonra sf kadnlara ait zel ribtlar yaptrlmtr. Kahiredeki er-Ribtl-Baddiyyede fkh dersleri okutuluyordu. Ribt ayn zamanda elerinden ayrlan kadnlarn barna idi (Makrz, II, 428). Mekke, Kahire, Badat ve Dmak gibi byk ehirlerde de kadnlara mahsus ribtlar vard. Bu dnm srecinde Endlste ve hristiyan devletlere kar cihad faaliyetinin devam ettii Kuzey Afrikada ribtlarn asker karakterini koruduu ve bu blgelerdeki ribtlarda toplanan gnlllerin cihad iin Endls snr boylarndaki ribtlara gitmeye devam ettii grlmektedir. Ancak Dou slm dnyasndan gelen ve XI. yzyldan itibaren btn Kuzey Afrikaya yaylan tasavvuf cereyan blgedeki baz ribtlar da etkiledi. Ribtlar birer hankah ve zviye haline gelirken sava ve asker anlamndaki murbt kelimesi daha ziyade dervi, vel anlamnda kullanlr oldu. Baz ribtlarda balayan din hareketler siyasallaarak devlete dnt. Abdullah b. Ysn tarafndan Senegal nehrinin bir adasnda kurulan ribt Murbtlar Devletinin (Murbitn) kuruluuna zemin hazrlad. Murbtlar dneminde blgede din, siyas ve ilm amalarla birok ribt yapld. Muvahhid hkmdarlar da ribtlar ina ettirdiler. Tze (Tz) Ribt ile Rabat ehrine adn veren Ribtl-feth bunlarn en mehurlardr. spanyaya dzenlenen seferler iin bir toplanma yeri olan bu ribt daha sonra da nemini korudu. XIV. yzylda Marib sahillerinde hristiyan saldrlarna kar asker mahiyette ribt inasna devam edildi. Bu ribtlarn en mehuru 1298-1302 yllar arasnda Tilimsn civarnda yaptrlan Ribt mahalletil-Mansredir. bn Merzkun buralara cretli muhafzlarn yerletirildiini sylemesi, nceleri gnlllerin bulunduu ribt anlaynn deitiini gstermektedir. Mernler devrinden itibaren ribtlar byk lde tasavvuf messeselere dnt. Vattsler zamannda tarikatlarn yaylmasyla saylar daha da artt. Tarikatlar, blgeye ynelen Portekizli smrgecilere kar gerekletirilen direni hareketlerine nemli lde destek salad. Sadler dneminde de baz tarikatlar bu mcadeleye katld. Nijerya Fln Devletinin ikinci halifesi Muhammed Bello (1817-1837), snrlarn ve gvenliin korunmas amacyla lkesinin kuzey, dou ve bat snrlarnda yaptrd ribtlara asker yerletirmek suretiyle asker ribat uygulamasn XIX. yzyla tam, lkenin i kesimindeki merkezlerde de ok sayda ribt ina ettirmitir.

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, rb md.; Msned, I, 12, 395; VI, 458; Tirmiz, Feill-cihd, 26; bn Mce, Cihd, 14, Edeb, 10; bn Sad, e-abat, II, 195; VI, 34; Belzr, Ft (nr. Abdullah Ens et-Tabb - mer Ens et-Tabb), Beyrut 1407/1987, s. 173-174, 225-226; Taber, Tr (EblFazl), III, 415-417; IV, 51-52; bn Fadln, Rislet bn Faln f vafir-rile (nr. Sm ed-Dehhn), Beyrut 1987, s. 76, 89; Kudme b. Cafer, el-arc (Zebd), s. 185-200; stahr, Meslik (de Goeje), s. 33, 131-132, 168, 235-236, 249-252, 290, 314, 335-337; Nerah, Tr-i Bur (nr. Ch. Schefer), Paris 1892, s. 16, 57; bn Havkal, retl-ar, s. 72-73, 81-82, 131, 175, 402, 404-408, 422-423, 436-439, 454, 466; Makdis, Asent-tesm, s. 177, 272-273, 282, 291, 303, 306, 320, 333-339, 348-352; Nsr- Hsrev, Sefernme (trc. Yahy el-Hab), Beyrut 1983, s. 156-158; Nizmlmlk, Siysetnme (Bayburtlugil), s. 29, 201-202; erf el-drs, Nzhetlmt, Beyrut 1409/1989, I, 402-403, 413-417, 433-449; Semn, el-Ensb, II, 374; bn Cbeyr, erRile, Beyrut 1384/1964, s. 217, 256; Ykt, Muceml-bldn (Cnd), I, 313, 429, 633; II, 18, 72, 538; III, 252, 320-321; V, 54-56; bn zr, el-Beynl-murib, I, 19; Mstevf, Nzhetl-ulb (Strange), s. 163-189; bn Battta, er-Rile (nr. Ali Muntasr el-Kettn), Beyrut 1405/1985, I, 63, 162, 173-175, 205-207, 222, 255; bn Kesr, el-Bidye, X, 183, 348; XI, 106; bn Haldn, el-ber, Beyrut 1958, IV, 429; bn Dokmak, el-ntir li-vsati idil-emr, Beyrut, ts. (Drl-fklcedde), s. 101-103; Fs, ifl-arm (nr. mer Abdsselm Tedmr), Beyrut 1405/1985, I, 527-538; Makrz, el-a, II, 414-416, 427-430; bn Tarberd, en-Ncmz-zhire, II, 118, 201; III, 163, 168, 180; V, 167; Nuaym, ed-Dris f tril-medris (nr. Cafer el-Hasen), Kahire 1988, II, 139-221; E. Khnel, el-Fennl-slm (trc. Ahmed Ms), Beyrut 1966, s. 24-25, 125-126; Vefk ed-Dakdk, el-Cndiyye f ahdid-Devletil-meviyye, Beyrut 1985, s. 206-209; V. V. Barthold, Mool stilsna Kadar Trkistan (haz. Hakk Dursun Yldz), Ankara 1990, s. 87, 148, 174, 194, 336-337; Blent etinkaya, Ortaa slm Dnyasnda Ribt: VII-XIII. Asrlar Aras (yksek lisans tezi, 2003), Sakarya niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; Fuat Kprl, Ribt, VD, II (1942), s. 267-278; mer Abdsselm et-Tedmr, er-Rib vel-murbin f sili-m, Dirst triyye, sy. 5, Dmak 1981, s. 77-98; Muhy Hill es-Serhn, er-Rubuul-slmiyye, el-Mevrid, XIV/3, Badad 1405/1985, s. 67-84; Mikel de Epalza, er-Rib ver-rbit fil-esm vel-rilsbniyye (trc. Hseyin el-Yakb), Mecellet Dirst Endelsiyye, sy. 13, Tunus 1995, s. 69-86; Hassan S. Khalilieh, The Ribt System and its Role in Coastal Navigation, JESHO, XLII/2 (1999), s. 212-225; Ali Ahmed, Amlr-rib vel-mara fit-tril-Arabiyyil-slm, Dirst triyye, sy. 73-74 (2001), s. 113-141; Camille Rhon, Les ribts dans lorient du monde musulman des origines au XIIIe sicle, BEO, LV (2003), s. 61-75; Georges Marais, Ribt, A, IX, 734-737; Oktay Aslanapa, Ribt, a.e., IX, 737-738; J. Chabbi, Rib, EI (ng.), VIII, 493-506; Nasser Rabat, Rib, a.e., VIII, 506; ebnem Akaln, Kervansaray, DA, XXV, 299-302; Angelika Hartmann, Nsr-Lidnillh, a.e., XXXII, 401. smail Yiit

RBBYYN
() Yahudi geleneinde retici ve ynetici konumundaki Rabbniyyna tbi olan sradan halk anlamnda bir Kuran terimi (bk. RABBNYYN).

RIBERA y TARRAGO, Julin


(1857-1934) spanyol arkiyats. Valenciada dodu. 1882den itibaren Francisco Codera y Zaidinin gzde rencisi ve daha sonra asistan oldu. 1887-1905 yllar arasnda Zaragoza (Sarakusta) niversitesinde Arapa retim yelii yapt. Ardndan slm ve Yahudilik tarihi dersleri vermek zere Madrid niversitesinde grev ald. 1913te ayn niversitede Arap-spanyol Edebiyat Krss bakanln stlendi ve bunu emekliye ayrld 1927 ylna kadar yrtt. Endls tarihinin siyas hayat, hukuk, mzik, dil, iir, eitim ve kurumlar gibi farkl alanlaryla ilgilenen ndir aratrmaclardan biri olan Ribera, spanyol Kraliyet Akademisine ve Kraliyet Tarih Akademisine ye idi. Eserleri. 1. La Ensea entre los musulmanes espaoles (Zaragoza 1893). Endlsteki eitimi, eitim kurumlarn ve bunlarn faaliyetlerini ele almaktadr. 2. Biblifilos y bibliotecas en la Espaa musulmana (1895). Endlste kitap sevgisi ve ktphaneler hakkndadr. 3. Orgenes del justicia de Aragn (Zaragoza 1897). Aragonda adaletin ve adl kurumlarn kkeninin incelendii almada Endlsteki slm hukuku ve kurumlarndan kaynaklanan tesirler de gn na karlmaktadr. 4. Msica de las Cantigas (1922). Endls ark msikisi zerinedir. 5. De historia arbigo-valenciana (Valencia 1925). Valensia ehrinin slm dnem (Belensiye) tarihine dair bir almadr. 6. El Cancionero de Abencuzman (Madrid 1928). Lirik iirler ve ark szleri mecmuasdr. 7. Disertaciones y opsculos (I-II, Tetuan 1952). Eserde Riberann eitli makaleleri ve kitaplarndan baz blmler bir araya getirilmitir. 8. La msica rabe y su influencia en la espaola (Valencia 2000). Arap mzii ve bunun spanyol mziine etkileri hakkndadr. 9. Los ladrillos moros de Xara (Alicante 2005). Endlsn Xara blgesindeki mslmanlarn tula yapm tekniklerini ve tula eitlerini konu edinir. Ribera ayrca bnl-Ktyyenin Tru iftitil-Endelsn spanyolcaya evirerek Historia de la conquista de Espaa de Abenalcotia el Cordobes (Madrid 1926), hocas Codera ile birlikte bn Hayr el-blnin Fehresesini Index Librorum (I-II, Saragossa 1894-1895) ve Muhammed b. Hris el-Huennin ut urubasn spanyolca tercmesiyle birlikte Historia de los jueces de Crdoba por Aljoxan (Madrid 1914) adyla neretmitir.

BBLYOGRAFYA

J. T. Monroe, Islam and the Arabs in Spanish Scholarship, Leiden 1970, s. 151-173; Necb el-Akk, el-Msterin, Kahire 1980, II, 189-190; Ml Ch, Dirstl-Arabiyye vel-slmiyye f rbb, Beyrut 1982, s. 137-138; E. Garca Gmez, Don Julin Ribera y Tarrago, al-Andalus, II, Madrid 1934, s. I-VIII; a.mlf., Primer centenario del nacimiento de Don Julin Ribera Tarrago, a.e., XXIII (1958), s. 207-209; B. Lopez Garca, Correspondencia de Julin Ribera a Pascual Menendez: Una amistad en una etapa decisiva del arabismo (1899-1904), Sharq al-Andalus, sy. 1011, Alicante 1993-94, s. 499-526; el-msl-slm, II, 617.

Mehmet zdemir

RB b. HIR
() Eb Meryem Rib b. Hr b. Cah el-Gatafn el-Abs (. 101/719) Hadis hfz ve zhid. Kfeli muhadram tbilerdendir. Babas Hr b. Caha Hz. Peygamberin bir mektup gnderdii, fakat onun bu mektubu yrtp att rivayet edilmektedir (bn Sad, VI, 127). Rib hadis renmek iin baz ilim merkezlerine giderek Hz. Ali, Eb Ms elEar, Abdullah b. Mesd, Eb Mesd el-Bedr, Huzeyfe b. Yemn, Eb Bekre es-Sekaf ve mrn b. Husayn gibi sahblerden faydaland. Suriyeye gittiinde Cbiyede Hz. merin hutbesini dinledi. Eb Zer el-Gfrden hadis iitip iitmedii ise ihtilfldr. Kendisinden Abdlmelik b. Umeyr el-Kure, Eb Mlik el-Eca, bnl-Mutemir, ab gibi muhaddisler rivayette bulundu. Gvenilir bir muhaddis olan ve rivayetleri Ktb-i Sittede yer alan Rib ayn zamanda devrinin nde gelen zhidlerindendi. Yalan sylememesiyle tannan Ribnin iki olu da Haccca isyan etmiti. Ribnin doru szll Haccca hatrlatlarak oullarnn sakland yer hakknda doru bilgi verebilecei belirtilmiti. Haccc da ona adamlarn gnderip oullarnn yerini sorduunda Rib, Allah yardmclar olsun diyerek ikisinin de evde olduunu sylemi, onun bu drstln gren Haccc oullarn balamt. Baz kaynaklarda Ribnin Reb ve Mesd adnda iki kardei bulunduu kaydedilmi, fakat kendisi drt karde olduklarn belirtmitir (bid ve zhid olarak bilinen kardei Rebin ldkten sonra yz aldnda etrafnda bulunanlara selm verdiine dair rivayet ve tartmalar iin bk. bn Sad, VI, 127; Zeheb, Almn-nbel, IV, 361; bn Hacer, Tehbt-Tehb, III, 237). Baz kaynaklarda Rib b. Hrn karsnn da (imreet Rib b. Hr) hadis rivayet ettii grlmekte (Msned, VI, 357, 369), fakat bu hanmn kimlii hakknda bilgi bulunmamaktadr. Rib b. Hr 101de (719) Kfede vefat etti. Cenaze namazn Zeyd b. Hattbn torunu ve mer b. Abdlazzin Kfe valisi muhaddis Abdlhamd b. Abdurrahman kldrd. Onun 81, 82 (701), 102 ve 104te (722) ld de kaydedilmektedir.

BBLYOGRAFYA

Msned, VI, 357, 369; bn Sad, e-abat, VI, 127; Buhr, et-Trul-kebr, III, 327; bn Eb Htim, el-Cer vet-tadl, III, 456-457, 509; VIII, 282; bn Hibbn, e-it, IV, 226-227, 240-241; Eb Nuaym, ilye, IV, 367-368; Mizz, Tehbl-Keml, IX, 55-56; Zeheb, Almn-nbel, IV, 359-362; a.mlf., Tekiretl-uff, I, 69-70; bn Hacer, Tehbt-Tehb, III, 236-237; a.mlf., Tarbt-Tehb (Avvme), s. 205, 764; Zirikl, el-Alm (Fethullah), III, 14.

Yavuz Kkta

RCLULLAH
() lh hakikatlerin mazhar olup lemde tasarrufta bulunan gizli ve ikr Allah erleri anlamnda bir tasavvuf terimi. Szlkte erkek; mert, yiit anlamlarna gelen recl kelimesinin oulu olan ricl ile Allah lafzndan oluan riclullh terimi tasavvufta lemin ynetilmesinde belli grevleri bulunduuna inanlan velleri ifade eder. Ricll-gayb da riclullaha yakn bir anlam tar. Ancak riclullah ricll-gaybdan daha kapsamldr. Kurn- Kermde Allahn gnahtan arnan erleri sevdiinden bahsedilmi (et-Tevbe 9/108), ticaret ve alveriin kendilerini Allah zikretmekten alkoymad, Allaha verdikleri sz yerine getiren erler vlm (en-Nr 24/37; el-Ahzb 33/23), vahyin erlere geldii belirtilmitir (en-Nahl 16/43). Bundan dolay tasavvufta erlik kavram nem kazanm, din hkmlere ve ahlk kurallarna bal kalan, bunlar cesaretle uygulayan kiilere er denilmi, bu balamda vellere Allahn erleri (riclullah) unvan verilmitir (ayrca bk. ERENLER). Riclullahn velden fark onlarn lemin ynetilmesinde Cebril, Mkil, srfil ve mdebbirt (enNzit 79/5) gibi isimler verilen meleklerin grevlerine benzeyen grevleri olduuna inanlmasdr. Eb Tlib el-Mekk ve Hcvr gibi sf mellifler riclullahtan eitli ekillerde bahsetmitir (tl-ulb, II, 154-155; Kefl-macb, s. 269). Muhyiddin bnl-Arabden sonra riclullah ve ricll-gaybdan sz eden mutasavvflar genellikle onun bu konuya ilikin snflandrmasn esas almtr. bnl-Arabye gre riclullah (kutub, immn, evtd, abdal) dinin dayand velyet, nbvvet, rislet ve imandan ibaret drt temel hakikati duyu ve ehdet leminde temsil eder. Bu drt hakikatin ruh-btn yn dem, brhim, s ve Hz. Muhammed, zhir yn s, lyas, drs ve Hzr tarafndan temsil edilir. Riclullah duyu ve ehdet leminde bu peygamberlerin nibleridir. Riclullah ilimlerini srfil, Mkil, Cebril ve Azril vastasyla dinin zhir ynn temsil eden yaayan resullerden alr ve lemde eitli tasarruflarda bulunur. Riclullahn birok snf vardr, bu snflardan her biri belirli yetkilere sahiptir ve her birinin bir unvan mevcuttur. Her bir snf varlktaki ilh hakikatlerin ve fiillerin ahs durumuna gelmi halidir. Hak bu ahslar vastasyla lemde fiillerini icra eder. Zira her bir ilh hakikatin tecelli edip fiil haline gelmesi iin en yetkin tecelligh insandr. Riclullah ricll-aded ve ricll-mertib olmak zere iki ksma ayrlr. Ricll-aded, varlk hiyerarisinde kendilerine tahsis edilen mstakil grevleri yerine getirdiinden saylar sabittir. Ricl hiyerarisindeki deiiklikler belli bir usul dahilinde gerekleir. Mesel en stte yer alan kutub vefat ettiinde iki imamdan kutbun kalbine ynelik tarafta bulunan kutbiyyet makamna geer. Mutlak anlamda kutub Hz. Muhammeddir. Ruhan adan btn ricll-aded Muhammed ruha dayanr. Felekler lemiyle paralellik gsteren riclladed hiyerarisi u ekildedir: Bir kutub ya da gavs (kalem lemi), iki imam (kutubla birlikte ler adn alr), kuzeyde-gneyde, douda-batda bulunan drt evtd (ar), her biri bir blgede grev yapan yedi abdal (hareketli felekler), kendileri vastasyla eriat bilgilerinin vazedildii on iki nkab (burlar felei), ar tayan melekler gibi sekiz adet nceb (makamlar krs), bir havri, krk recebiyyn, bir hatm, yz mustaf ya da mcteb, krk gayreti ilhiyye ricli, krk selmet

makam ricli, be tarikat melikleri ricli, saf hayr ricli (bnl-Arab, II, 12; bk. ABDAL; KUTUB; RCLl-GAYB). Ricll-aded bulunduu makam ve vazifeleri itibariyle eitli ekillerde adlandrlr. Ricll-feth (kef erleri) saatler adedince yirmi drt kiidir. lerinde gece ya da gndz herhangi bir saatte kendisine bilgi ve mrifetlerin ald kimseler vardr. Farkl farkl yerlerde bulunur, asla bir araya gelmezler. Bunlardan Yemende iki, ark lkelerinde drt, Maribde alt kii vardr. Ricllitiyk ayn zamanda be vakit namaz ricli de (ricls-salavt) olduundan be kiidir; her biri bir namaz vaktine tahsis edilmitir. Mahede makamnda olduklarndan daima zevkten daha derin olan itiyak iindedirler. Ricll-eyymis-sit haftann gnlerinde tasarrufta bulunur. Buradaki gnlerden kast Allahn lemi yaratt gnlerdir. Her bir gn Hakkn belli bir sfatnn tecellisinden ibarettir. Pazar iitmeden (sem), pazartesi hayattan (hay), sal grmekten (basr), aramba iradeden (mrd), perembe kudretten (kdir), cuma ilimden (alm), cumartesi kelmdan (mtekellim) var olmutur. Cuma insanln yaratld gn olduu iin gnlerin en faziletlisidir, haftann dier gnlerini kendisinde cemeder. Ricll-gayb saylar artp eksilmeksizin on kiidir. Hak onlar arz ve semsnda gizledii iin halk tarafndan bilinmezler. Rahmn sfatnn tecellisi kendilerine galip geldiinden hu ierisindedirler; Allahtan bakasn mahede etmezler. Ricll-lemil-enfs Hz. Dvdun kalbi zeredir; halleri, ilimleri ve mertebeleri Dvd peygamberdekilerle birlemitir. Bunlar belli gruplara ayrlr. Allahn isimlerinin tecellilerini yanstmalar itibariyle kuvvet, heybet, tahakkm ricli adn alrlar. Ricllgaybn bunlardan bir zmre olduu sylenmitir. Ricl tahtil-esfel Allahtan aldklar nefesin ehli olup kendilerinde olandan baka nefes tanmazlar. Riclullahn ikinci ksm olan mertebeler riclinin saylar artp eksilebilir. Bulunduklar mnev makam ve mertebeye gre eitli isimler alan bu ricl zhir-btn-had-matla ve bidler-sflermelmler eklinde iki ksma ayrlr. Her yetin zhiri, btn, haddi ve matla bulunduuna dair hadise iaretle bu mertebelerden her birinin ricli olduu gibi riclin her birinin kendisine bal ve etrafnda dnd bir kutbu bulunmaktadr. Zhir ricli mlk ve ehdet leminde tasarruf sahibi olan vellerdir. Onlar, Allaha verdikleri sz yerine getirenlerdir yetinin (el-Ahzb 33/23) gereini yaparlar. Btn ricli gayb ve melekt leminde tasarrufta bulunur. Kutsal kitaplarn derun mnalarnda, lemin szlerinde, harflerin ve isimlerin diziliinde sradan insann idrak edemeyecei srlar kefederler. Had ricli ate kaynakl ruhlar lemi olan berzah ve cebert leminde tasarruf sahibi olup arf ricli olarak da isimlendirilir. Hakk mahede edenlerle Ondan perdelenenler arasndaki snrda (had) bulunduklarndan cennet ve cehenneme ya da rahmet ve azaba ynelik idrakleri vardr. Onlar her eyi kapsayan rahmetin riclidir. Her mertebeye girebilir ve renebilirler. Matla riclinden olan veller ise ilh isimlerde tasarruf sahibi olan kimselerdir. lh isimlerin gerei olan fiillerin ve dier snfn (had, btn, zhir) tasarrufu altnda bulunan her eyin zuhur etmesine vesile olabilirler. Matla ricli insanlarn en bykleri olup melmler diye adlandrlr. Melmler zhir, btn ve had riclinden stn olmakla birlikte btnlarn gizlerler. Ricll-mertibden bidler sadece mumeltla ilgilenir, mrifetleri olmayp hal ve makam sahibi deildirler. Sfler ise hal, makam ve keramet ehlidir; ilh sr ve keiflere dair bir eye nil olduklarnda bunu halka keramet olarak izhar ederler. Zira Allahtan baka bir ey grmezler.

Ricll-mertibden ricll-m (su erenleri) ve ricll-besis (ssz llerdeki erenler) halkn tanmaktan uzak olduu Allah erleridir. Ricll-m, denizlerin ve nehirlerin diplerinde yaayan ve orada Allaha ibadette bulunan gizli bir topluluktur. Ricll-besis insanlara bir an grnp kaybolur. Daha ok dalarda, krlarda, vadilerde ve nehir kenarlarnda yaarlar; ehirleri mekn tutanlar da vardr. Makamlar ycedir ve kendilerine hata isnat edilmez. Fukara, evliya, zhhd, men, kurr, ahbb, muhaddesn, ahill, smer, verese ve efrd (mukarrebn) riclullahn sahip olduklar eitli mnev zelliklere gre adlandrlan gruplardr. Riclullah ve ricll-gayb fikrinin Kuran ve hadise dayanmad, bu dncenin tasavvufa Rfizlikten ve Btnlikten getii ileri srlmtr. bn Haldn (Muaddime, s. 445) ve Takyyddin bn Teymiyye bu grte olanlarn banda gelir. bn Teymiyye kutub, gavs, evtd, abdal, nceb gibi terimlerin yet ve hadislerde gemediine, sadece abdal konusunda Hz. Aliden gelen zayf bir hadis bulunduuna, bunun da byk ihtimalle Hz. Peygamberin sz olmadna, ilk mslmanlar ve saygn meyih arasnda bu tr szlere rastlanmadna, sadece orta halli baz meyihin bir rivayet olarak bu gibi hususlar naklettiine dikkat eker (Mecmatr-resil, I, 5761). Daha ziyade Muhyiddin bnl-Arabden sonra yaygnlk kazanan ve etki alan genileyen riclullahla ilgili grlerin tasavvufa i-Btn mezheplerden ve d kaynaklardan getii hususu zerinde gnmz aratrmaclar da nemle durmaktadr. Kmil Mustafa e-eyb kutub, abdal, nkab, nceb gibi kavramlarn tasavvufa ilikten getii grn savunmutur (e-la beynettaavvuf, s. 457-464; ayrca bk. M. Cell eref, s. 358).

BBLYOGRAFYA

Eb Tlib el-Mekk, tl-ulb, Kahire 1961, II, 154-155; Eb Nuaym, ilyetl-evliy, Beyrut 1967, I, 10; Hatb el-Badd, Tru Badd, Dmak 1296, III, 75-76; Hcvr, Kefl-macb, s. 269; Bakl, er-i aiyyt (nr. H. Corbin), Tahran 1360 h./1981, s. 10; bnl-Arab, elFttl-Mekkiyye, Kahire 1293, I, 204; II, 12, 14, 21-30; a.e. (trc. Ekrem Demirli), stanbul 2006, II, 86-88; bn Teymiyye, Mecmatr-resil, I, 57-65; bn Haldn, Muaddime, Beyrut 1967, s. 445; Lmi, Nefeht Tercmesi, s. 22-43; arn, e-abat, I, 110; smil Hakk Bursev, KitblHitb, stanbul 1292, s. 320; Abdullah b. Mbrek es-Sicilms, el-brz, Kahire 1961, s. 326; Ahmed Ziyeddin Gmhnev, Cmiul-ul, Kahire 1298, s. 7-18; Masm Ali ah, ari, I, 518; Kmil Mustafa e-eyb, e-la beynet-taavvuf vet-teeyyu, Kahire 1969, s. 457-464; M. Cell eref, Dirst fit-taavvufil-slm, Beyrut 1404/1984, s. 358. Sleyman Uluda

RCLl-GAYB
() lemde tasarruf sahibi gizli ve ikr veller topluluu. Szlkte erkek; mert ve yiit anlamlarndaki recl kelimesinin oulu ricl ile gayb kelimelerinden oluan ricll-gayb tabiri Farsada merdn- gayb, merdn- Hud; Trkede gayb erenleri, ler yediler krklar eklinde ifade edilir. Ricll-gayba Arapada mestrn, mektmn, ahfiy (rtl, gizli ve sakl olanlar) gibi isimler de verilir. Riclullah kavram ricll-gaybdan daha geni kapsaml olmakla birlikte ricll-gayb yerine de kullanlmaktadr (bk. RCLULLAH). Ricllgayb tabiri tasavvufta birka anlama gelir. Birinci anlamda arzda ve semada Haktan baka yerlerini kimsenin bilmedii, alak sesle konuan, utanga, yeryznde vakarla yryen, kendilerine rastlayanlara selm verip geen ve hu iinde yaayan veller zmresini ifade eder. Muhyiddin bnl-Arabye gre mmin ve dindar cin taifesiyle (el-Cin 72/11, 12, 15) bilgilerini ve rzklarn ehdet leminden deil gayb leminden alan veller ricll-gayb olarak kabul edilmitir (elFtt, II, 14). Yaygn tasavvuf anlayna gre ricll-gaybn ahslar deil mnev halleri gizlidir. Bylece velyetin btnliine vurgu yaplmtr. Ricll-gaybdan olan vellerin halleri gizli olduu iin yapp ettikleri herkes tarafndan kolaylkla anlalmaz. Madd varlklar bakmndan insanlar arasnda bulunsalar da mnev ynden sradan insanlarn idrak edemeyecei fonksiyonlara sahiptirler. Bununla birlikte ricll-gayb birbirini tanmaktadr. Ricll-gayb telakkisine gre Allah, dnyann cisman dzenini salamalar iin baz insanlarn eitli grevler stlenmesini takdir ettii gibi lemdeki mnev ve ruhan dzenin korunmas, hayrlarn temini, ktlklerin giderilmesinde sevdii baz kullarn grevlendirmitir. Herkes tarafndan kolayca tannmadklar veya gizli olan hakikatlere, srlara vkf olduklarndan ricllgayb ad verilen bu sekin kiilerin arasnda bir dzen ve bir hiyerari vardr. Bu inanca ilk defa Muhammed b. Ali el-Kettnde (. 322/934) rastlanr. Hatb el-Baddnin Tru Baddnda (III, 75-76) Kettnye atfedilen en eski rivayetlerden birinde ricll-gayb nkab, nceb, bdel, ahyr, umed ve gavs (kutub) eklinde sralanmaktadr. Muhammed b. Hseyin es-Slem tasavvuf mahiyetteki tefsirinde vellerin stnde evtd, evtdn stnde revsnin bulunduunu, bir felket zamannda kullarn dua merciinin evtd olduunu sylemi, revsyi kutbun altnda yer alan Allah dostlarnn havss kabul etmitir (Ate, s. 199-200). Abdlkerm el-Kueyr, ricll-gayb tabakalarna herhangi bir iarette bulunmayp sadece mam finin evtddan olduuna dair bir rivayeti nakletmitir (Risle, s. 120). Gazzlye gre Allahn yle kullar vardr ki zamanlarnda arzn direkleri (evtd) olan peygamberlere halef olmutur. Nbvvet sona erince Allah abdal denilen bu halefler grubunu Resl-i Ekremin yerine ikame etmitir. Onlar ibadetlerinden dolay deil ciddi vera, samimi niyet, korkakla varmayan sabr, zillete dmeyen tevazu sahibi olup herkese iyilik dnmelerinden, Allah iin nasihat etmelerinden dolay bu makama ermilerdir. Otuz krk kii civarndaki bu kimseleri Hak semi olup brhim kalbi zeredirler (y, III, 377). Slem, Kueyr ve Gazzl gibi ilk sf melliflerin tasavvuf anlaynda ricll-gayb telakkisi

mevcut olmakla beraber bu anlay hiyerarik ve sistematik bir grnme sahip deildir. Kettnden sonra bu konudan daha ak ve geni biimde Hcvr bahsetmi, ricll-gayb ehl-i hal vel-akd eklinde nitelemi, ancak itirazlardan ekinerek ayrntya girmemitir. Hcvrye gre ricll-gayba dair hadislerin shhatinde Ehl-i snnetin icm vardr. Kefl-macbda (s. 330) sralama ahyr (300 kii), abdal (bdel, krk kii), ebrr (yedi kii), evtd (drt kii), nkab ( kii), kutub (gavs, bir kii) eklindedir. bn Teymiyye bu terimlerin yet ve hadislerde gemediini, sadece abdal konusunda Hz. Aliden gelen zayf bir rivayet bulunduunu belirtir (Mecmatr-resil, I, 57-61). bn Haldna gre ricll-gaybdan bir veller silsilesi erevesinde ilk defa genie bahseden sf Hakm et-Tirmizdir. Tirmiz ricll-gayb tabirini kullanmasa da velyet emasnda resul, neb ve hteml-evliydan sonra saylar krk kii olan bdelya yer vermitir. Ona gre bdel Hz. Peygamberin Ehl-i beytindendir ve lem onlarla ayakta durur. Hakm et-Tirmizyi takip ederek ricll-gayb ile velyet anlayn tasavvuf dncesinin merkezine alan Muhyiddin bnl-Arabye gre ricll-gayb iinde saylar belli olanlar (ricll-aded) bulunduu gibi srekli artp eksilenler de (ricll-mertib) vardr. Tasavvuf anlaya gre kutub, ricl hiyerarisinin badr (bk. KUTUB). Kutubdan sonra vezirleri konumunda olan iki imam (immn) gelir. Kutub ve immna ler denir. mmn evtd takip eder. Evtd lemin drt ynnde grevlendirilmi drt veldir. Evtdn her biri bir peygamberin kalbi zeredir ve drt byk melein ruhaniyetinden yardm alr. Abdaln drt evtd, iki imam ve bir kutub olmak zere yedi kii olduu ifade edilmitir. Bu hususta en yaygn telakki abdaln yedi veya krk kiiden meydana geldii eklindedir. Her asrda mutlaka mevcut olan, yeryznde durmadan seyahat eden ricll-gayb zmresidir (bk. AHYR). Nceb insanlar slah etmeye, skntlarn gidermeye alan, btn yaratklarn mnev yklerini tamakla mkellef krk kiidir. Nkab Allahn btn isminin tecellileri olan 300 kiidir. nsanlarn btnlarna ynelip nefislerde bulunan gizli eyleri ikr hale getirirler. bnl-Arabye gre nkab feleklerin burlar saysncadr, yani on iki kiidir. Kutbun nazarnn dnda olan vellere efrd denir. Hzr bunlardandr. Belirli bir saylar yoktur. Hz. Peygambere mkemmel bir ekilde tbi olarak ferdiyet tecellisine mazhar olurlar. lh huzurda daima ibadetle megul olup Haktan bakasn tanmayan kerbiyyn meleklerine benzerler (el-Ftt, I, 160; II, 6-9). Ricll-gayb anlay tasavvuf ehli olmayan limler tarafndan kabul edilmemitir. slm tarihinde ilk defa Keysniyyeden Seyyid el-Himyer, Muhammed b. Hanefiyyenin Cebel-i Radvda gizlendiini ve gaybet halinde olduunu iddia etmi (ehristn, I, 150), daha sonra gib imam inanc ann dier kollar tarafndan kabul edilmitir (bk. GAYBET). Tasavvufta ricll-gayb inancnn olumasnda i ve Btnliin etkili olduu ileri srlmtr. Ricll-gayb kavramnn Kuranda ve hadislerde yer almad gibi ilk mslmanlarda ve sflerde de bulunmadn belirten bn Teymiyyeye gre maaralarda ve dalarda yaayan, slih kiiler olduklarna inanlan ve ricllgayb ad verilenler aslnda cinlerdir. Nitekim Cin sresinde mmin ve slih cinlerin bulunduu, te yandan inkrc ve kt cinlerin de var olduu belirtilmitir (el-Furn, s. 83; ide, s. 160). bn Teymiyye ve bn Haldn ricll-gayb telakkisinin smiliyyeden alndn vurgulamlardr. Riclullah ve ricll-gayb inanc slm kltr ve folkloru bakmndan nemlidir. Mslman lkelerinde ler, yediler, krklar gibi isimler verilen yerleim birimleri, dalar, gller, nehirler, emeler ve eitli binalar vardr. Bu isimler tarikat kltrnde de yaygn biimde kullanlmaktadr. Ricll-gayb konusunda yaplan almalardan bazlar unlardr: Hakm et-Tirmiz, atml-

evliy (nr. Osman smil Yahy, Beyrut 1965; trc. Salih ifti, stanbul 2006); Muhyiddin bnlArab, el-Fttl-Mekkiyye (Beyrut, ts., II, 2-16 vd.), Menzill-ub (Resil bnil-Arab iinde, Haydarbd 1327 h./1948); Risle f marifetil-ab (Drl-ktbiz-Zhiriyye, nr. 123); Risletl-aviyye (Drl-ktbiz-Zhiriyye, nr. 6824); bn Hacer el-Askaln, Risle f marifeti riclil-ayb (Sleymaniye Ktp., Read Efendi, nr. 100/16); Yiitba Ahmed emseddin Marmarav, Tabaktl-evliya (nr. Ahmet gke, s. 571-586); Syt, el-aberd-dl al vcdil-ub velevtd ven-nceb vel-abdl (Kahire 1351); Bosnev Ali Dede, Risle f beyni riclil-ayb (Orijentalni institut iz biblioteke, nr. 904); l Mustafa Efendi, Hilyetr-ricl vel-aktb fin-nceb vel-abdl ( Ktp., TY, nr. 6462); Sar Abdullah Efendi, Rislet riclil-ayb (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 2487/2); Nh b. Mustafa, el-avld-dl al aytil-ar ve vcdilabdl (Sleymaniye Ktp., Giresun, nr. 96/2); Muhammed Emn bn bidn, cbetl-av (Mecmatr-resil iinde, Beyrut, ts.); Ahmed Ziyeddin Gmhnev, Cmiul-ul filevliy ve envihim ve evfihim (nr. Edb Nasreddin, Beyrut 1997); Hasan Muhammed eerkv, el-kmetl-Bniyye (Kahire 1982); zzeddin Abdlazz b. Abdsselm, Risle f beyni aatil-av vel-evtd adyla ricll-gayb anlayna bir reddiye yazmtr (Sleymaniye Ktp., Ftih, nr. 5407/1).

BBLYOGRAFYA

Tehnev, Kef, stanbul 1317, I, 463, 929; Hatb, Tru Badd, III, 75-76; Kueyr, Risle (Uluda), s. 120; Hcvr, Kefl-mahcb (Uluda), s. 330; Gazzl, y, Kahire 1407/1987, III, 377; ehristn, elMilel ven-nil, Beyrut 1975, I, 150; bnl-Arab, el-Ftt, I, 204; II, 14; a.e., Beyrut, ts. (Dru Sdr), I, 160; II, 6-9; bn Teymiyye, Mecmatr-resil, I, 57-61; a.mlf., elFurn, Kahire 1387, s. 83; a.mlf., ide celle fit-tevessl vel-vesle, Kahire 1374, s. 160; smil Ankarav, Hadislerle Tasavvuf ve Mevlev Erkn: erh-i Ahds-i Erban (haz. Semih Ceyhan), stanbul 2001, s. 107-110; smil Hakk Bursev, Kitbl-Hitb, stanbul 1292, s. 326; Ahmed Ziyeddin Gmhnev, Cmiul-usl: Veller ve Tarkatlarda Usl (trc. Rahmi Serin), stanbul 1977, s. 41-51; Masm Ali ah, ari, I, 526-530; Kmil Mustafa e-eyb, e-la beynettaavvuf vet-teeyyu, Kahire 1969, s. 457-464; Sleyman Ate, Slem ve Tasavvuf Tefsiri, stanbul 1969, s. 199-200; M. Cell eref, Dirst fit-taavvufil-slm, Beyrut 1404/1984, s. 358; W. Chittick, Varolmann Boyutlar (trc. Turan Ko), stanbul 1997, s. 43-72; Osman Demir, Ricllgayb Kavram ve Kelm lmi Asndan Deerlendirilmesi (yksek lisans tezi, 1999), M Sosyal Bilimler Enstits; Ahmet gke, Yiitba Vel Ahmed emseddn-i Marmarav: Hayat, Eserleri ve Tasavvuf Grleri, stanbul 2001, s. 198-235, 571-586; a.mlf., Bir Tasavvuf Terimi Olarak Ricll-gayb-bn Arabnin Grleri, Tasavvuf, II/5, Ankara 2001, s. 161-201; Salih ifti, Hakim Tirmizi ve Tasavvuf Anlay (doktora tezi, 2003), U Sosyal Bilimler Enstits, s. 241-246. Sleyman Uluda

RCLl-HADS
() Hadis ilminin, rvileri ve gvenilirlik derecelerini belirlemeye yarayan yan dallar iin kullanlan bir terim. Ricl kelimesinin tekili olan recl szlkte erkeklik vasflarna sahip olan kimse anlamna gelmekle birlikte erkek olsun kadn olsun sahip olduu belirleyici zellii eksiksiz ekilde temsil eden kmil insan mnasnda hadis ilmiyle uraan herkesi kapsar. Ricll-hads tabiri sadece ricl eklinde kullanld gibi esmr-ricl olarak da zikredilir. Yalnz a-i Burnin rvileri ricls-Sahh veya ricll-Buhr, a-i Bur ve a-i Mslimin rvileri ricls-Sahhayn, Ktb-i Sittenin rvileri ricll-cema gibi terkiplerle ifade edilir. Bir hadisin btn rvilerinin gvenilir olduunu belirtmek iin riclh sikt, btn rvilerin zayf olduunu belirtmek iin de riclh duaf tabirleri kullanlr. Rvilerin kimlii ve kiiliinden bahseden ricl ilmi tarihle dorudan ilgili olduu iin bu eserlere trhur-ricl veya trhur-ruvt, vefat tarihlerini tesbit eden kitaplara da vefeytr-ruvt denir. Rvilerin hayatndan ve gvenilirlik derecelerinden sz eden baz kitaplar tarih adyla da anlm olup Tru Yay b. Man, Trul-Bur, Kitbl-Marife vet-tr gibi eserler bunun rnekleridir. Hadisle tarih arasndaki yaknlk sebebiyle ricll-hads ilmini ilm trhir-ruvt diye adlandrmak mmkn olmakla birlikte ricl ilminin tarih ilminden ayrlan en nemli yn, hadisin shhatini belirlemede hadis usul ilmiyle birlikte belirleyici bir fonksiyona sahip olmasdr. Hz. Peygamberin hayatn ele alan ilme siyer denirken slm ahsiyetlerin biyografilerine dair eserler hakknda terceme-i hl, tercm-i hl, tabaktr-ruvt, tabaktr-ricl, esmr-ricl terkipleri kullanlr. Ricl ilmine dair ilgili kaynaklar bir rvinin ne zaman ve nerede doduu; ad, babasnn ad, knyesi, nisbesi, lakab; seyahatleri, nerelerde kimlerle grt, hocalarnn kimler olduu ve onlardan hangi rivayetleri ald, hangi talebelere hadis rivayet ettii, hangi memleketlerde ikamet ettii veya yerletii; yallk ve hastalk gibi sebeplerle hfza kaybna urayp uramad, eer uradysa hangi tarihten itibaren bu rahatszl yaad, rahatszlndan sonra hocalarndan hangi rivayetleri ald; nerede, ne zaman vefat ettii, nereye defnedildii; kabul ve red ynyle hakknda yaplan deerlendirmelere esas olmak zere gvenilirlii hakknda neler sylendii ve hangi eserleri yazd gibi konularda bilgi sunmay hedefler. Bylece ricl ilmi rvilerin bakalaryla kartrlmasn nledii gibi isnadlardaki kopukluklar da belirlemeye yarar, rivayetin shhat ve zayflna dair hkm vermeyi kolaylatrr. Riclin durumu hakknda ilk bilgi Kuranda yer alm, daha sonra Hz. Peygamber ve ashab tarafndan baz aklamalar yaplmtr. Kuranda sahbenin tezkiyesine (el-Enfl 8/72, 74; et-Tevbe 9/100; el-Har 59/8, 9) ve mnfklarn ktlenmesine (et-Tevbe 9/56; el-Har 59/11-17) dair pek ok yet vardr. Ayrca Kuranda ricl ilminin en nemli prensibi olan haberin kaynann aratrlmas emri yer almaktadr (el-Hucurt 49/6). Resl-i Ekremin ashabn faziletine, baz frkalarn, mnafklarn, belirli kiilerin zemmine dair szleri olduu gibi bir ksm sahb de tbini tezkiye eden deerlendirmeler yapmtr. Ancak sahbe ve tbin dneminde cerhedilen fazla rvinin bulunmamas sebebiyle ilk devirlerde tenkit ilmi henz sistematik eklini almamt. Buna ramen

Abdullah b. Abbas, Hz. ie, Ubde b. Smit, Enes b. Mlik sahbe dneminin; ab, bn Srn, Sad b. Mseyyeb tbin devrinin; Mlik b. Enes, Yahy b. Sad el-Kattn ve Abdurrahman b. Mehd daha sonraki dnemin mnekkit rvilerindendir. Bu srele birlikte muhaddisler hadisin shhatini tesbit asndan biyografiyi ve tenkidi bir arada kullanmtr. Tbin ve ondan sonraki nesil iinde ortaya kan fitnelere bal olarak tezkiye edilen veya eletirilen kimseler ortaya km, bu alanda ehil kiiler onlarn durumunu aratrp davranlar hakknda bilgi vermitir. Rvilerle ilgili deerlendirme yaplrken bunlarn dine ne derece bal olduu, gnahlardan kanp kanmad, o gn hayatta olmayan kimselerden aldklarn syledikleri hadislerin o hocann dier sika talebelerinin rivayetlerinde yer alp almad, bir hadisi deiik zamanlarda ayn ekilde rivayet edip etmedikleri ve idarecilere yaknlklar da inceleniyordu. Hadis bilgisi kadar nemli kabul edilen ricl bilgisi konusunda yeterli mlmata sahip olmayan rviler ok hadis bilse dahi muhaddis saylmam, bunlar hakknda daha ok rvi kelimesi kullanlmtr. Ricl bilgisi konusunda ube b. Haccc, Mlik b. Enes ve Abdullah b. Mbrekten itibaren emseddin es-Sehv ve Sytye kadar pek ok lim yetimi, bunlar cerh ve tadl deerlendirmeleri yapmtr. Rvilerin ricl kitaplarna alnmasnda rivayetlerinin azl veya okluu etkili olmu, hayatlarna dair kendilerinden ve yaknlarndan alnan bilgiler, hemerilerinin grleri, mnekkitlerin kanaatleri ve bireysel gzlemler onlar hakkndaki bilgiyi oluturmutur. Ayrca siyer-megz, ensb, tarih kitaplar gibi kaynaklarda yer alan mlmat da rvilerin tannmasna katk salamtr. Rvinin ve hocasnn doum ve lm tarihlerinden hareketle onlarn birbiriyle grp grmedikleri (lik), ayn asrda yaayp yaamadklar (musara), bir rvide yallk gibi sebeplerle zihn bozukluklarn grlp grlmedii (ihtilt) gibi konular ancak tarih kitaplarndan renilebilir. Tarih ilmi olaylar merkeze alarak, hadis ilmi ise rvileri, tabakalarn ve vefat tarihlerini dikkate alarak inceler. Yine rvilerin hayatlar hakknda bilgi verme noktasnda her iki ilim ortak olmakla birlikte tarih ilmi rvilerin hayatn bir btn halinde anlatmay, hadis ilmi ise onlarn ilm hayatn, hadis ilmindeki yerini ve rivayetini deerlendirmede esas olacak bilgiler vermeyi hedefler. Hadis ricline dair kitaplar dier ilim dallaryla ilgili biyografilerin ekillenmesinde, mesel airlerin, edebiyatlarn, dilcilerin, evliyann, fakihlerin, kadlarn, hattatlarn vb. gruplarn biyografilerinin yazlmasnda da etkili olmutur. Hz. Peygamberin hayatn etraflca bilme arzusu, bn ihb ez-Zhr gibi muhaddisleri hadis ve siyer ilimlerini birlikte yrtmeye sevketmi, Reslullahn hayatna dair bilgiler hadis kitaplarnn siyer, megz, sftn-neb, emiln-neb, hasisn-neb gibi blmlerine intikal ettirilmitir. Buna sahbe tabakatn bilme ihtiyac da eklenince ricl ilmiyle ilgili almalar erken dnemde balamtr. Sahbe devrinde kayna bilinen rivayetler yazl veya ifah yolla aktarlrken tbin devrinde rivayetlerin yannda onlarn ricli de nitelikleriyle birlikte kaydedilmi, daha sonra isnadlarda geen bu kiilerin hayatlarna dair mstakil eserler yazlmtr. te yandan siyer kitaplarnda ncelikle Resl-i Ekreme dair ayrntl bilgilere yer verilirken onunla birlikte gazvelere itirak eden sahbe hakknda da bilgi toplama ihtiyac domutur. Bu sebeple ricl bilgilerini toplama geleneinin Hz. Peygamberin hadislerine ve sretine verilen neme dayandn sylemek mmkndr. Reslullahn sretinin yazlmasyla birlikte bir tr ricl literatr saylabilecek olan megz literatr de ortaya kmtr. Bu faaliyetlerin bir devam olmak zere tabakat kitaplar byk lde hadis rvilerinin hayatna tahsis edilerek II. (VIII.) yzyln son eyreinden itibaren yazlmaya balanm, zamanla gelitirilerek sistemletirilmitir. bnn-

Nedmin el-Fihristinde bu sahann ilk eserleri olarak Abdullah b. Mbrek ve Leys b. Sada ait Kitbt-Trlerden sz edilir (s. 252, 284). Esasen Vkd ve Heysem b. Adnin Kitb abati men rev anin-neb min abih gibi eserleri bu alann ilk almalar olmaldr. Ayrca Kitbabat, Kitb Tril-fuah, Kitb abatil-fuah vel-muaddin gibi kitaplar da bu sahann ilk eserleridir. III. (IX.) yzyldan itibaren hadis ilmiyle megul olanlar bir yandan hadis mecmualar meydana getirirken bir yandan da rviler hakknda bilgi toplamtr. Hadis ilmi mtnl-hads ve ricll-hads diye ikiye ayrlabilecei gibi bu ilmi ve ilgili literatr esmr-ricl ve ahvlr-ricl eklinde iki ksma ayrmak da mmkndr. Ancak ricl ilminin snrlar kolayca tesbit edilememekle beraber es-mr-riclin rvileri doru anlamay salad, ahvlr-riclin de rvinin rivayetini kabul ve red asndan tahlil etmeye imkn verdii sylenebilir. Bu bilgiler, rviyi tanyan ricl limlerinin onun hakkndaki gzlem ve tecrbeleriyle ya da gvenilir bir limin o rvinin gvenilir olduunu sylemesiyle tesbit edilir. Rvinin lmnden sonra onun hakknda ricl kitaplarnda yer alan bilgilere dayanarak hkm verebilmek iin cerh ve tadl ilmi kaidelerini ve ricl ilminin esaslarn ok iyi bilmek gerekir. lk defa trh adyla yazlan ricll-hads kitaplar daha sonralar trhus-sikt, trhud-duaf, ed-duaf vel-metrkn gibi muhtevasna ynelik deerlendirmelerle anlmaya balanmtr. lk ricl kitaplarna verilen bir dier ad da tabakattr. Heysem b. Ad, bn Sad, Ali b. Medn ve Mslim b. Hacccn e-abatlar bu trn rnekleridir. Gnmze ulaan en eski ricl kitaplar ise bn Sadn ve Halfe b. Hayytn e-abatlar, Yahy b. Man ve bn Eb Haysemenin Trleri ile Ali b. Mednnin lellad ve marifetr-riclidir. Ricll-hads Kitaplar. A) Riclin Kimlik Bilgileri. Rvinin kimlik bilgileri, kendisini hibir phe ve karkla meydan brakmayacak ekilde bakalarndan ayrt etmeye yarayan bilgiler olup bunlar kendisinin ve babasnn ad, knyesi, lakab ve nisbesidir. Bu bilgiler onun hem ayn ad, knye ve nisbeye sahip kiilerle hem de yazl ve sylenii benzer isim veya knyelerle kartrlmasn nler. Hadisiler adlaryla mehur olanlarn knyelerini, knyeleriyle mehur olanlarn adlarn belirli eserlerde alfabetik srayla toplayarak bu tr hatalarn nne gemeye almlardr. Bu eserlerde sadece rvinin kimlik bilgilerine ve ndiren bir rivayetine yer verilir. Ahmed b. Hanbelin el-Esm vel-kn (nr. Abdullah b. Ysuf el-Cdey, Kveyt 1406/1985), Zehebnin el-Muten f serdilkn (nr. Muhammed Slih el-Murd, Medine 1408/1988; nr. Emn Slih abn, Beyrut 1418/1997), bn Hacerin Nzhetl-elbb fil-elb (nr. Abdlazz b. Muhammed es-Sedd, Riyad 1409/1989; nr. Muhammed Zeynhm Muhammed Azb, Beyrut 1412/1992), bn Nsrddinin Tavul-mtebih f ab es-mir-ruvt ve ensbihim ve elbihim ve knhm (nr. uayb elArnat, I-VI, Beyrut 1403/1982; nr. Muhammed Nam el-Arakss, I-X, Beyrut 1414/1993) adl eserleriyle ensb kitaplarndan Abdlkerm b. Muhammed es-Semnnin Kitbl-Ensb (nr. Abdurrahman el-Muallim, I-VI, Haydarbd 1382-1386; nr. Abdullah mer el-Brd, I-V, Beyrut 1408/1988) ve zzeddin bnl-Esrin el-Lbb f tehbil-Ensb da (I-III, Kahire 1357-1369; Beyrut 1400/1980) burada zikredilmelidir (ayrca bk. ENSB; ESM ve KN). B) Riclin Kimlik Problemlerinin Tesbiti. Rivayetlerin sem yoluyla deil kitaptan renilmesi, ayrca harflerin nokta ve harekelerinin birbirine kartrlmas yznden yazl ayn, okunuu farkl olan rvi ad, knye, lakap ve nisbeleri eitli karklklara yol amtr. Bunu nlemek iin mtelif ve muhtelif konusunda eserler yazlmtr (DA, XXXII, 191-192). Buna dair eserlerin en nemlilerinden biri Drekutnnin el-Mtelif vel-mutelifi (nr. Muvaffak b. Abdullah b.

Abdlkdir, I-V, Beyrut 1406/1986), en mkemmel eser ise bn Mklnn el-kmlidir (nr. Abdurrahman b. Yahy el-Muallim, I-VI, Haydarbd 1381-1386/1962-1967; nr. Nyif el-Abbas, VII, Beyrut 1976, 1411/1990). Riclin kimliiyle ilgili problemleri zmeye ynelik bir dier ilim dal ayn ad tayan rvileri tesbite yarayan mttefik ve mfteriktir. zellikle birbirine yakn zamanlarda yaayanlardan hangisinin hangi hocalardan hadis alp kimlere hadis rivayet ettiinin tesbiti titiz bir almay gerektirir. sim benzerlii rvi adyla birlikte baba, dede adlarnda, knye, lakap ve nisbelerde de olabilir. Bu konuda Hatb el-Baddnin el-Mttefi vel-mfterii ile Muvau evhmil-cem vet-tefri ve bnlKaysernnin el-Ensbl-mttefias anlabilir (bk. MTTEFK ve MFTERK). simlerin okunuuyla ilgili olarak mtelif ve muhtelif ile mttefik ve mfterikin karmndan meydana gelen bir dier ilim de mtebihtir (mtebih). Mtebihte karklk, daha ok isimdeki harflerin benzer ya da birbirine yakn olmas sebebiyle yanl okunmasndan, hatal yazlmasndan veya telaffuz farknn ayrt edilememesinden kaynaklanr. Bu karkl nlemek iin yazlan, tashif ve tahrif ile de yakndan ilgili olan eserlerin en nemlileri arasnda Hatb el-Baddnin Telsl-mtebih fir-resm ve imyet m ekele minh an bevdirit-taf vel-vehmi, Zehebnin el-Mtebih fir-ricl esmhm ve ensbhm ve bn Hacer el-Askalnnin Tebrl-mntebih bi-tarril-Mtebihi zikredilebilir (bk. MTEBH). Kimlik problemlerine ynelik bir dier alma tr de mbhemttr. Hadislerde geen recl, imrae, eyh, fln, ah, uht, zevc, zevce, m, amme, ibn fln, bazun-ns gibi lafzlarn kimlere iaret ettiine dair eitli eserler yazlmtr. Bunlar arasnda Abdlgan el-Ezdnin Kitblavmi vel-mbhemt, Hatb el-Baddnin el-Esml-mbheme fil-enbil-mukemesi, bn Bekvlin Kitb avmiil-esmil-mbhemesi, bnl-Irknin el-Mstefd min mbhemtil-metn velisnd anlabilir (bk. MBHEM). C) Riclin Ayrt Edici Nitelikleri. Baba adlar ayn olan baz rviler iin de mstakil eserler kaleme alnmtr. Bu tr eserlerde karde olan rvilere yer verildii gibi karde olmad halde yle zannedilebilecek rvilerin adlar da verilmitir. Karde rviler hakknda Ali b. Mednnin Tesmiyet men ruviye anh min evldil-aere ve ayrihim mine-abe (nr. Bsim Faysal, Riyad 1408), Mslim b. Hacccn el-ve vel-eavt, Eb Dvd es-Sicistnnin Tesmiyet ive ellene ruviye anhml-ad, Nesnin Tanf f marifetil-ive vel-eavt minel-ulem ver-ruvt, Drekutnnin Kitbl-ve vel-eavt ve Eb Nuaym el-sfahnnin el-ve min evldil-muaddin adl eserleri bulunmaktadr. Hadis isnadlarnda geen baz isim, knye ve lakaplarn ok az kullanlmas bunlarn ricl kitaplarnda yer almasna sebep olmutur. Berdcnin abatl-esmil-mfrede mine-abe vet-tbin ve abil-ad adl almas (nr. Skeyne e-ihb, Dmak 1407/1987) bu konuya dair eserlerdendir. Kendilerinden sadece bir tek rvinin rivayette bulunduu kiilerin hayatn konu alan almalar onlarn gvenilirlik derecesini de tesbite yaramaktadr. Mslim b. Hacccn el-Mnferidt vel-vudn (el-Efrd) (nr. Abdlgaffr Sleyman el-Bndr - Sad b. Besyn Zall, Beyrut 1408/1988) ve Ebl-Feth el-Ezdnin kendilerinden sadece bir kiinin hadis rivayet ettii 269 sahbyi alfabetik olarak sralad KitblMazn f ilmil-adi (nr. kbl Ahmed, Delhi 1408/1988) bu eserlere rnek tekil eder. Hadis riclini ayrt etmeye yarayan kaynaklardan biri de ayn hocadan hadis aldklar halde vefat tarihleri arasnda uzun zaman fark bulunan kiilerin tesbitine dair eserlerdir (bk. SBIK ve LHK). Hatb el-Baddnin es-Sb vel-l f tebudi m beyne vefti rviyeyn an eyin vidi (nr. Muhammed b. Matar ez-Zehrn, Riyad 1402/1982) bu konunun en mehur kaynadr.

D) Mucem ve Meyeha. Ricll-hadse dair eserlerin nemli bir ksmn da hoca-talebe ilikilerine dair almalar oluturur. Hadisler, hocalar veya beldeler dikkate alnarak yazlan bu tr eserler hem hadis hem rvi iin birinci el kaynaklar arasnda saylr. Tabernnin Mucemi bu trn ilk akla gelen kaynaklardr. Rvinin, iczet veya hadis ald hocalarnn adn ve rivayetlerini vefat tarihine gre yahut alfabetik olarak kaydettii eserlere ayrca meyeha denilmitir. Bir muhaddisin hocalarnn isimlerini ve ondan sem iczeti ald kitaplarn listesini sralad eserlere bernmec, hocalarnn isimlerini, senedlerini, hadis rivayetlerini, yazd veya rivayet iczeti ald kitaplarnn isimlerini kaydettii eserlere fehrese (fihrist), hocalarnn isimlerini, senedlerini, ondan dinledii hadisleri, meclis arkadalarnn adlarn yazd eserlere sebet ad verilmitir. Eb Yal elMevslnin el-Mucemi (nr. Hseyin Selm Esed - Abduh Ali Kek, Beyrut 1410/1989), Fesevnin Meyeas (bk. FESEV), Zehebnin Mucem yi-ehebsi (nr. Rhiye Abdurrahman, Beyrut 1990), bn Atyye el-Endelsnin el-Fihristi (nr. Muhammed Ebl-Ecfn Muhammed ez-Zh, Beyrut 1983), bn Hayr el-blnin Fehresesi (nr. Zheyr Fethullah, Kahire 1382/1963), Eb Cafer Ahmed b. Ali el-Belev el-Vdnin ebeti (nr. Abdullah el-Amrn, Rabat-Beyrut 1403/1983), Muhammed b. Cbir el-Vdinin Bernmeci (nr. Muhammed Mahfz, Beyrut 1400/1980; nr. M. Habb Hle, Tunus 1401/1981) gibi eserler bu trlerin rnekleridir. E) Ricll-hads Tabakat. Sahbe, tbin, tebeut-tbin bata olmak zere ya veya renim itibariyle birbirine yakn olan hadis riclini belirli bir dzene gre tertip ederek haklarnda bilgi veren ve genellikle tabakat kitaplar diye anlan ok sayda eser vardr. Hz. Peygamberin vgsn kazanan ilk nesil ayr tabakalar halinde ele alnmtr. II. (VIII.) yzyldan itibaren grlmeye balanan ve farkl ekillerde tasnif edilen tabakat kitaplar sonraki dnemlerde alfabetik olarak dzenlenmitir. lk telif edilen tabakat kitaplarnn arasnda Heysem b. Adnin Men rev anin-neb mine-abesi ile bn Sad, Halfe b. Hayyt ve Mslim b. Hacccn e-abatlar anlabilir. Sahbe hakknda yazlan kitaplardan gnmze ulaan en hacimli eser Eb Nuaym el-sfahnnin Marifet-abesidir (bk. MARFETs-SAHBE). Bu sahann en mehur eseri bn Abdlber enNemernin el-stb, bnl-Esrin sdl-be ve bn Hacer el-Askalnnin elbesidir. Tbin ve tebeut-tbin tabakat hakknda mstakil olarak baz almalar yaplmakla birlikte bn Sad, Halfe b. Hayyt ve Mslim b. Hacccn e-abatlarnda sahbeden sonra tbin limleri anlatlmtr. Hadis renmedeki dereceleri dikkate alnarak yazlan tabakat kitaplar arasnda emseddin bn Abdlhdnin abat ulemil-adi ile (nr. Ekrem el-B brhim ez-Zeybek, I-IV, Beyrut 1409/1989) Zehebnin Tekiretl-uff (Haydarbd 13751377/1955-1958) anlabilir. F) Belli Blgelerin veya Belli Eserlerin Ricli. Bunlarn en mehurlar bn Hibbnn Mehru ulemil-emr (nr. M. Fleischhammer, Wiesbaden 1959; nr. Merzk Ali brhim, Beyrut 1407/1987), Eb Yal el-Hallnin el-rd f marifeti ulemil-ad (nr. M. Sad b. mer drs, I-III, Riyad 1409/1989) ve Zehebnin el-Emr evtl-r (nr. Ksm Ali, Beyrut 1406/1986) adl eserleridir. Dier nemli almalar arasnda Eb-eyhin abatl-muaddin bi-bahn (nr. Abdlgafr Abdlhak Hseyin el-Bel, I-IV, Beyrut 1407-1412/1987-1992), bnl-Faradnin Trul-ulemil-Endels (nr. zzet el-Attr el-Hseyn, I-XIV, Kahire 1408/1988), Hatb el-Baddnin Tru Badd (I-XIV, Kahire 1349/1931), bn Askirin Tru Medneti Dma (nr. mer b. Garme el-Amr, I-XL, Beyrut 1995) ve Mbrekprnin RiclsSind vel-Hindi (Kahire 1398/1978) zikredilebilir. nemli baz hadis kitaplarnn ricline, zellikle

de aayn ve el-Muvaa zerine kitaplar yazlmtr. bn Adnin Esm men rev anhm Muammed b. sml el-Bursi (nr. mir Hassan Sabr, Beyrut 1414/1994), bn Mencyenin Ricl ai Mslimi (nr. Abdullah el-Leys, I-II, Beyrut 1407/1987), Ahmed b. Muhammed elKelbznin Ricl ail-Bursi (el-Hidye vel-ird), bnlKaysernnin el-Cem beyne ricli-aayn (I-II, Haydarbd-Dekken 1323; I-II, Beyrut 1405/1985) ve Sytnin sflmbea bi-riclil-Muvaa (nr. Hlid Ber Karyt, Riyad-Amman 1425/2004) bunlar arasndadr. Cemmlnin Ktb-i Sitte rvilerine dair el-Kemli zerinde nemli almalar yaplmtr (bk. el-KEML). Mehur drt Snen, Ahmed b. Hanbelin el-Msnedi ve daha baka hadis kitaplarnn ricli zerine de allm, Ebl-Mehsin el-Hseyn, Mizznin TehblKemlindeki biyografilerden Ktb-i Sittede rivayeti bulunmayanlar karp buna karlk esere Ahmed b. Hanbelin el-Msnedi, mam Mlikin el-Muvaa, finin el-Msnedi ve Eb Abdullah Hseyin b. Muhammed b. Hsrev el-Belhnin Msned Eb anfesindeki ricli ilve ederek 10.129 rvi hakknda bilgi verdii et-Tekire bi-marifeti riclil-ktbil-aereyi meydana getirmi (nr. Rifat Fevz Abdlmuttalib, I-IV, Kahire 1418/1997), son zamanlarda Abdlgaffr Sleyman el-Bndr ile Seyyid Kesrev Hasan hadis ricline dair nemli kaynaklardan 14.449 rvinin isim, knye, lakap ve vefat tarihleri hakknda toplayabildikleri bilgileri Mevsat riclil-ktbit-tisa adyla yaymlamlardr (I-IV, Beyrut 1413/1993). G) Riclin Cerh ve Tadli. Rivayetine gvenilebilmesi iin rvinin mnekkitler tarafndan nasl deerlendirildiinin bilinmesi byk nem tad iin yalnz sika rvileri veya yalnz zayf rvileri (bk. DUAF ve METRKN) yahut zayf ve sika rvileri birlikte ihtiva eden eserler kaleme alnmtr. Rvinin gvenilirliine dair deerlendirmeler Asr- sadetten beri yaplmakla birlikte, cerh ve tadl kitaplar II. (VIII.) yzyldan itibaren yazlmaya balanmtr. Ali b. Mednnin lell-ad ve marifetr-ricli (nr. M. Mustafa el-Azam, Beyrut 1972; nr. Abdlmut Emn Kalac, Halep 1400/1980), Yahy b. Manin et-Tri (nr. Ahmed Muhammed Nurseyf, I-IV, Mekke 1399/1979) bu sahada yazlm ilk eserlerdendir. Zayf ve sika rvileri birlikte ele alan eserler arasnda Ahmed b. Hanbelin Kitbl-lel ve marifetir-ricli (nr. Talt Koyiit smail Cerraholu, I, Ankara 1963; II, stanbul 1987), Buhrnin et-Trul-kebri (I-IV, Haydarbd 1361-1364), bn Eb Htimin el-Cer vet-tadli ilk akla gelenleridir. Sadece sika rvileri ihtiva eden eserler arasnda ise Ebl-Hasan el-clnin Kitb-it (nr. Abdlmut Emn Kalac, Beyrut 1405/1984), bn Hibbnn e-it ve bn hinin Tru esmi-it (nr. Abdlmut Emn Kalac, Beyrut 1406/1986), Zehebnin Tekiretl-uff en mehurlardr. Mdellis, mrsil ve muhtelit gibi kusurlu rvilerle cerhi gerektirmeyecek derecede kusuru bulunanlar hakknda da eserler yazlmtr. Sbt bnl-Acemnin et-Tebyn li-esmil-mdellisn (nr. Muhammed el-Mevsl, Beyrut 1414/1994) ve el-tib bi-men rumiye bil-itil (nr. Aleddin Ali Rz, Beyrut 1408/1988), bn Eb Htimin el-Mersli (nr. Ahmed sm el-Ktib, Beyrut 1403/1983), Zehebnin Marifetr-ruvtil-mtekellem fhim bim l ycibr-reddi (nr. brhim el-Mevsl, Beyrut 1412/1992) bunlar arasnda saylabilir. H) Riclin mrleri, Vefeyt. Bir rvinin kendisinden hadis rivayet ettii hocasyla grp grmediinin tesbiti onun ka yl yaad ve ne zaman vefat ettiinin bilinmesiyle mmkndr. Bu sebeple muhaddisler hadis riclinin doumu, lm, hadis dinlemeye ne zaman balad, seyahatleri ve hocalaryla ne zaman grtnn tesbit edilmesine byk nem vermilerdir. Bu bilgiler

sayesinde senedin muttasl olup olmad hakknda doru hkm verilmesi, rvinin zihn fonksiyonlarn kaybetme zamanlarnn tesbiti mmkn olmaktadr. Bu bakmdan 100 yldan fazla yaayan ve muammern diye anlan rvilere dair eserler yazlmtr. Daha sahbe dneminden itibaren uzun mrl limlerin tesbitine nem verildiinden bu tr eserlerde uzun yaad iddiasnda bulunulan ve isnadlarda adlarna yer verilen kimseler hakknda da bilgi bulunmaktadr. te yandan hadis rvilerinin lm tarihlerine gre tertip edilen vefeyt kitaplar yazlm, bu eserlerde rvinin lm tarihi, defnedildii yer, ka yl yaad gibi hususlar ortaya konmutur. Rabanin Tru mevlidil-ulem ve vefeytihim (nr. Abdullah b. Ahmed b. Sleyman el-Hamed, I-II, Riyad 1410), Mnzirnin et-Tekmile li-Vefeytin-naale (bk. MNZR), Eb Mesd Abdrrahm b. Ali el-Hcnin el-Vefeyt (nr. Ahmed Nc - Ber Avvd Marf, Mecellet Klliyyetil-db, sy. 9 [Nisan 1966], s. 39-116), Ebl-Ksm el-Begavnin, Tru vefti-y (nr. Muhammed zeyr ems, Bombay 1988), Radyyddin es-Sgnnin Derr-abe f beyni mevdii-abe (Badat 1969) adl eserleri belli bal vefeyt kitaplarndandr. ) ann Ricl Kaynaklar. Hasan b. Mahbb, brhim b. Muhammed b. Sad es-Sekaf, Eb Muhammed Abdurrahman b. Ysuf b. Hir el-Mervez, bn Dvd el-Kumm, eyh Sadk bn Bbeveyh ve Kleynnin Kitbr-Ricl adyla kaleme aldklar kitaplar burada zikredilebilir. Bu eserlerden hareketle sonraki dnemlerde daha ayrntl almalar yaplm olup Eb Cafer etTsnin tiyrr-ricl, el-Fihrist, er-Ricl adl eserleriyle Ahmed b. Ali en-Necnin RiclnNecsi (Kitbl-Fihrist) (Sayyid Ali Khamenei, I/3 [1994], s. 62-64) burada zikredilmelidir. Ebl-Ksm H Mucem riclil-ad (I-XXIII, Necef 1978-1982) ve Mtemmim Mucemi riclil-ad (Kum 1409), Cafer Sbhn Klliyt f ilmir-ricl (Beyrut 1410/1990) adl eserleri kaleme alm, Hasan Gaffr de Kvih-i lm: der Ricl ve Esnd-i Rivyet-i Ehl-i adi (Kum 1405/1985) telif etmitir. J) Gnmzde Yaplan almalar. A. al-Masr, An Introduction to the Study of the Traditional Criteria Used in the Criticism of Hadith (doktora tezi, 1959, Cambridge University); Abdlhd elFazl, Ul ilmir-ricl (Beyrut 1414/1994); Takyyddin en-Nedv el-Mezhir, lm riclilad (Dbey 1406/1986); Ebl-Hasan bn Abdlhseyin el-Miskn, el-Vecze f ilmir-ricl (Beyrut 1411/1991); Abdurrahman b. Yahy el-Yemn, lmr-ricl ve ehemmiyyeth ve keyfelba an avlir-ruvt (Dmak 1401; Kahire 1415/1994); Muhammed b. Matar ez-Zehrn, lmr-ricl neeth ve teavvrh (Riyad 1417/1996); Mehmet Eren, Hadis lminde Ricl Bilgisi ve Kaynaklar (Konya 2001). Ahmed b. Hanbelin ricl konusundaki grlerini tesbit etmek iin bu sahann on alt nemli kaynann taranmas suretiyle hazrlanan Mevsat avlil-mm Amed b. anbel f riclil-ad ve ilelih (nr. Ebl-Met en-Nr v.dr., I-IV, Beyrut 1417/1997) adl eser de burada zikredilmelidir.

BBLYOGRAFYA

Rmhrmz, el-Muaddil-fl, Beyrut 1404/1984, s. 220-221, 320; bnn-Nedm, el-Fihrist, s. 252, 284; Kd yz, el-lm (nr. Seyyid Ahmed Sakr), Kahire 1389/1970, s. 31-34; D. S. Margoliouth, Lectures on Arabic Historians, Calcutta 1930, s. 7; Mbrekfr, Muaddimet

Tufetil-ave, Beyrut, ts. (Drl-fikr), I, 191-213; H. A. R. Gibb, Islamic Biographical Literature, Historians of the Middle East (nr. B. Lewis - P. M. Holt), London 1962, s. 54-58; M. Zubayr Sddiqi, Hadis Edebiyat Tarihi (trc. Yusuf Ziya Kavakc), stanbul 1966, s. 146-163; F. Rosenthal, A History of Muslim Historiography, Leiden 1968; Abdurrahman b. Yahy el-Yemn, lmr-ricl ve ehemmiyyeth ve keyfel-ba an avlir-ruvt, Dmak 1401, s. 67-70; Ali Osman Kokuzu, Hadis limleri ve Hadis Tarihi, stanbul 1983, s. 51-60; G. H. A. Juynboll, Muslim Tradition, Cambridge 1983, s. 135-146, 163-206; Gholam Rasul, The Origin and Development of Muslim Historiography, Dakka 1984; Kemal Sandk, Hadis limleri ve Kaynaklar, Samsun 1993, s. 65-227; Abdlhd el-Fazl, Ul ilmir-ricl, Beyrut 1414/1994, s. 12, 79-82; Kettn, erRisletl-mstetrafe (zbek), s. 413-430; Muhammed b. Matar ez-Zehrn, lmr-ricl neeth ve teavvrh, Riyad 1417/1996, s. 131-234; mdddin M. er-Red, Naariyyet nadir-ricl ve mekneth f avil-bail-ilm, [bask yeri yok] 1420/1999 (Dr-ihb), s. 362-377; Mehmet Eren, Hadis lminde Ricl Bilgisi ve Kaynaklar, Konya 2001; Emin Akkutlu, KitblMarife vet-trh Adl Eseri erevesinde Fesev ve Ricl lmindeki Yeri, stanbul 2001, s. 65-73; R. W. Bulliet, A Quantitative Approach to Medival Muslim Biographical Dictionaries, JESHO, XIII/2 (1970), s. 195-211; Iftikhar Zaman, The Science of Rijal as a Method in the Study of Hadith, Journal of Islamic Studies, V/1, Oxford 1994, s. 1-34; Sayyid Ali Khamenei, The Four Principal Works of Ilm al-ricl, Message of Thaqalayn, I/3, Tehran 1994, s. 60-91; Mustafa Fayda, Ensb, DA, XI, 245; M. Yaar Kandemir, Hadis, a.e., XV, 55-60. brahim Hatibolu

RCAT
(bk. RECAT).

RCS
() Pis olan ey anlamnda bir Kuran terimi. Szlkte pis olmak; irkin bir fiil ilemek anlamlarndaki reces (recset) masdarndan tremi bir isim olan rics kelimesi pis olan ey, pislik demektir. Bu mnadan hareketle bata kfr olmak zere kt fiillere rics denildii gibi bu fiillerin dourduu lnet, azap vb. iin de ayn kelime kullanlr (Lisnl-Arab, rcs md.). Rgb el-sfahn doas itibariyle akl asndan, din asndan ve bunlarn hepsi bakmndan olmak zere drt trl ricsten sz edilebileceini belirtir. Bunlar iin srasyla u rnekler verilebilir: Biztihi pis olan nesne, Allaha ortak komak, iki, murdar hayvan eti (meyte) (el-Mfredt, rcs md.; kr. Kmus Tercmesi, II, 929). Rics kelimesi Kuranda dokuz yette gemekte (M. F. Abdlbk, el-Mucem, rcs md.) ve balamlarna gre bunlarn u mnalara geldii anlalmaktadr: Allahn yaratt selim ftrat izgisi zerinde yine Onun lutfettii akl kullanmayp kfr veya irk bataklna saplananlar, ii kararm inat mnafklar, onur krc itham ve iftira eylemi, domuz eti, iki, kumar, dikili putlar ve gaybdan haber alma amacyla falclk yapma. Rics ayrca bata Ahmed b. Hanbelin el-Msnedi olmak zere birok hadis mecmuasnda yer alan hadislerde szlk anlamlaryla, zellikle madd ve mnev kirlilii ifade etmek zere kullanlmtr (Wensinck, el-Mucem, rics md.). Arapada aalanmay hak etmi kiileri veya tiksinti uyandran durumlar nitelemek iin kullanlan rics kelimesinin yet ve hadislerde baz nesnelere, davranlara ve insan tiplerine nisbet edilmesinin sebebi, yetkin vasflarla donatlp stn konumda tutulan insann baz durumlarda bu mertebesini korumamas ve bir yette iaret edildii gibi (et-Tn 95/5) kendisini aalarn aasna indirmesidir. Bu sebeple ricsin yer ald yet ve hadisler, sz konusu kt nitelik ve davranlar insan psikolojisi asndan iren telakki edilecek biimde tasvir ederek onurunu koruyan kiilerin bunlardan saknmas gerektii mesajn vermektedir.

BBLYOGRAFYA

Kmus Tercmesi, II, 929; Zemaher, el-Kef (Kahire), I, 642; II, 49, 57-58, 87-88; III, 11-12; Beyzv, Envrt-tenzl (nr. Abdlkdir Araft), Beyrut 1416/1996, II, 362; Red Rz, Tefsrlmenr, VII, 57; VIII, 43. S. Zafer Kzkl

RDNYE SAVAI
Osmanllarla Memlkler arasnda 922 (1517) ylnda yaplan meydan sava. Memlk Sultanlnn sonunu hazrlayan ve Msrn Osmanllarn eline gemesine yol aan sava, Kahire nlerinde Matariye ile Cebellahmer arasnda Ridniye / Reydniye denilen mevkide meydana geldii iin bu adla anlr. Mercidbktaki ar yenilginin ardndan Memlklerin ikinci direniinin krld Ridniye Sava, Osmanllarn Kahireye girip Msr zerinde hkimiyet kurmalarn salamtr. Mercidbk Savandan sonra sa kurtulan Memlk emrleri, Kansu Gavrinin lm dolaysyla Memlk Sultanlna onun Kahirede nib brakt Tomanbay setiler. Yeni sultan, bir sre Halepte kalp ardndan Dmaka ulaan (29 ban 922 / 27 Eyll 1516) Osmanl Padiah Yavuz Sultan Selimin Kahireye yrme ihtimaline kar sratle asker toplamaya ve ehir nlerinde mdafaa hatt oluturmaya alt; bu arada Canbirdi Gazl kumandasndaki 5000 kiilik bir kuvveti Osmanl harekt hakknda bilgi almak iin Gazzeye gnderdi. Gazl, Kahire zerine yrme konusunda tereddt iinde bulunan Yavuz Sultan Selimin muhtemel harektn nlemek maksadyla Gazze dolayna geldiinde Vezrizam Hadm Sinan Paann 4000 kiilik kuvveti onu karlamak iin harekete geti ve Hanynus mevkiine yneldi. Burada yaplan atmada (26 Zilkade 922 / 21 Aralk 1516) Gazl yenilgiye urayp Kahireye dnd. Yavuz Sultan Selim de Memlk direniinin krlmas sonucu Kahirenin yolunun ald kanaatine vard ve buraya yrmeye karar verdi. Baz devlet adamlar ise Gazzeden itibaren Kahireye uzanan yolun tehlikelerinden, zellikle lde kumluk arazideki skntlardan ve susuzluktan sz ederek Kahireye gidilmesi fikrine kar kyordu. Ancak bu srada yaan yamurlar susuzluk tehlikesini bertaraf ettii gibi l yolunda rahata hareket etme imkn salad. Gazzeye gelen padiah (8 Zilhicce 922 / 2 Ocak 1517), buradan itibaren girilecek olan Katya lnden geilirken Kahireye kadar olan gzerghtaki konaklama yerlerini nceden tesbit ettirerek klavuzlar gnderdi. Gazzeden Slihiyeye kadar lde sekiz konakta durulacakt. Sinan Paa, yannda Hayr Bey olduu halde 8 Ocakta 6000 askerle nceden hareket etti. Padiah da ertesi gn buradan ayrlp 11 Ocakta Are ulat. Buradan Slihiyeye doru gidilirken zaman zaman Arap airetlerinin baskn ve yamalama olaylar cereyan etti. Bu arada Tomanbaya bir eli heyeti gnderilerek Osmanl hkimiyetini kabul etmesi halinde Msrn idaresinin kendisine braklaca ve seferden vazgeilecei bildirildiyse de Memlk emrleri buna kar ktklar gibi Osmanl elilerini de katlettirdiler. Osmanl ordusu 26 Zilhicce 922de (20 Ocak 1517) Hankin, ertesi gn Birketlhac mevkiine ulat ve bu son menzilde yaplan yoklamada ordudaki asker mevcudu 20.000 olarak tesbit edildi. Ordunun yars daha nce dou snrlarnn mdafaas iin braklmt. Osmanl kuvvetlerinin Kahireye yrdn haber alan Tomanbay, 20.000 askerle Kahire yaknlarnda diliye mevkiinde kazdrd siperlerle oluturduu savunma hattna geldi. Aslnda Tomanbay, Osmanllar zorlu l yolculuunun yorgunluu henz zerlerinde iken Slihiye mevkiinde karlamak istiyordu. Fakat emrler, salam bir mdafaa hatt kurup Osmanl saldrsna kar koymann daha uygun olaca konusunda srar edince bu dncesinden vazgeti. Bu siperlere ayrca skenderiye ve Kahire Kalesindeki baz toplar getirildi, bir ksm ar toplar da kumlara gmlerek gizlendi. Kazlan hendek Mukattam dandan itibaren Nil nehrine kadar uzanyordu. Baz Osmanl kaynaklar hendein 4 mil uzunluunda olduunu,

top saysnn 200 bulduunu belirtirse de bu sonuncu rakam phelidir. Memlklerin amac toplar gstermeyerek Osmanllar srpriz bir salvo ateiyle karlamak ve bunun yol at karklktan faydalanp sert bir svari saldrs sonucu onlar tamamen datmakt. Osmanl taraf Memlklerin bu planlarn esirlerden ve casuslardan haber ald. zellikle Osmanllarn yannda yer alan ve daha sonra Msr beylerbeyiliine getirilecek olan Memlklerin eski Halep emri Hayr Beyin adamlar ayrntl bilgiler getirdi. Bunun zerine Osmanl ordusu, dorudan mdafaa hattna saldrmayp yandan dolaarak Memlkleri artma plan yapt. Mustafa Paa Anadolu askeriyle sa kolda, Kk Sinan Paa Rumeli ordusu ile sol kolda, padiah ve kapkullar merkezde olmak zere saf balayan Osmanl ordusu 28 Zilhicce 922 (22 Ocak 1517) sabah (bu tarih kaynaklarda hicr takvimdeki bir gnlk oynama dikkate alnmakszn 29 Zilhicce / 23 Ocak eklinde hatal olarak gsterilmitir) harekete geti. Vezrizam Sinan Paa merkezde padiahn sa tarafnda, yenieri aas Ayas Aa yenierilerle sol tarafnda bulunuyordu. Memlkler, nc atl birliklerini ortaya kararak Osmanl ordusunu toplarn bulunduu mdafaa hattna ekmeye alt. Osmanllar da saflarn bozmadan buraya doru ilerlemeye balad. Fakat top menziline girmeden nce birden yn deitirip Mukattam dana doru yrynce Memlk ordugh kart. Hemen svari saflarn buna gre dzenlemeye ve toplarn yan tarafa evirmeye altlar. Fakat bunu tam olarak salamaya frsat bulamadan yandan dolaan Osmanl piyade birlikleri hafif toplarla ve tfek at ile Memlk cephesini ate altna aldlar. Toplar kullanamayan Memlk kuvvetleri, da tarafndan gelen ve sava dzeni alan Osmanl alaylar karsnda mecburen hendekten kp saflarn yeniden dzenledi. Ridniye denilen bu dzlkte Osmanl topu ve tfekileri youn bir ate balatt. Piyade yenieri tfekileri ate aarak ilerledi. Memlk sol kanad bu sebeple dald. Memlkler develeri top ve tfek ateine kar srmek, ardna gizlenerek saldrmak istedilerse de rken develerin geriye kamas yznden bir ksm svarileri ezildii iin bunu gerekletiremediler. Bu defa Tomanbay ve yanndaki emrler, btn gleriyle Osmanllarn sa kanadna yklenip burada padiahn bulunduu yeri hedeflediler. Bir rivayete gre Canbirdi Gazl idaresindeki Memlk svarisi bir hcumla Osmanl hattn yarp buraya yardma gelen Vezrizam Sinan Paann zerine saldrd. atmada yaralanan Sinan Paa ald mzrak darbesiyle attan dt ve hemen adrna gtrld, az sonra da hayatn kaybetti. Bir Memlk kaynanda ise Tomanbayn, yanndaki Emr Alln ve Kertbay / Kurtbay ile birlikte Yavuz Sultan Selimin bulunduu yeri gzleyip yanndaki usta binicilerle saldrya getii, hatta Tomanbayn Sultan Selim sand Sinan Paa ile teke tek arpp onu atndan drd yolunda bir olaya yer verilir. Bu hadisenin doru olma ihtimali zayftr. Sabah balayp fslalarla ve manevralarla yedi sekiz saat srd anlalan sava sonucunda Memlkler tamamen datld. aresizlik iinde kalan Tomanbay cesaretle savamasna ramen yannda kalan be on emrle Kahireye doru ekilmekten baka are bulamad. Daha sonra kaan Memlklerin bir blm onun yannda topland. Bu 7000 kiilik kuvvetle Tomanbay srarla Osmanllara kar direniini srdrd. Savata Memlk kayb 4000 dolaynda idi; Osmanl kaybnn bundan biraz daha az olduu anlalmaktadr. Savan ertesi gn Osmanl ordularnn Kahireye giriine izin verildi. Yavuz Sultan Selim ise Bulak tarafna geti. Fakat 4-5 Muharrem 923 (27-28 Ocak 1517) gecesi Tomanbay yanndaki 7000 kii ile anszn Kahireye girip ehir iinde direni balatt. gn boyunca sokaklarda Osmanl askerleriyle halkn destek verdii Tomanbayn

kuvvetleri arasnda kanl arpmalar meydana geldi. Kahramanca direnen Tomanbay, Osmanl kuvvetlerinin basks karsnda daha fazla dayanamayp ehirden kat. Bylece Kahirede Osmanl kontrol salanm oldu. Yavuz Sultan Selim de asayi salandktan sonra 23 Muharremde (15 ubat) Kahireye girdi. Tomanbayn yakalanp idam edilmesiyle (21 Reblevvel 923 / 13 Nisan 1517) Msrda tam anlamyla Osmanl idaresi kurulmu oldu. Ridniye Sava, Osmanl ordusunun ni deiikliklere kar farkl taktik uygulayabilme kabiliyetini gstermesi yannda ateli silhlarn etkili kullanmn da gz nne serer. Memlkler toplarnn mevcudiyetine ramen bunlar kullanma becerisine sahip deillerdi. Daha nemlisi topu asker harektlarnn bir paras olarak grmyorlard. Son derece mahir ve sava atl birliklerine karlk onlarn yenilgisini hazrlayan temel faktr de artk devri kapanmaya yz tutmu bu sava anlaylar olmutur.

BBLYOGRAFYA

drs-i Bitlis, Selimahnme (trc. Hicabi Krlang), Ankara 2001, s. 322-337; Silhorun Fetihnme-i Diyr- Arab Adl Eseri (haz. Selhattin Tansel, TV iinde), sy. 18 (1961), s. 431-435; bn ys, Bediuz-zhr, V, 145-149; kri-i Bitlis, Selimnme (nr. Mustafa Argunah), Kayseri 1997, s. 258-280; G. M. Angiolello, Seyahatnme (Seyyahlarn Gzyle Sultanlar ve Savalar iinde, trc. Tufan Gndz), stanbul 2007, s. 111-121; Kef Mehmed elebi, Selimnme, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2147, vr. 94a-104b; Matrak Nasuh, Trh-i Sultan Byezid Han ve Sultan Selim Han, British Museum, Add. 23586, vr. 155b-162a; M. Sanuto, I Diarii di Marino Sanuto, Venezia 1887, XXIV, 162, 165-166, 170-172; Haydar elebi, Rznme (Feridun Bey, Mnet iinde), I, 484-485; Ridaniye Fetihnmesi (a.e. iinde), I, 427; bn Znbl, Vats-Suln el-avr maa Selm el-Omn (nr. Abdlmnim mir), Kahire 1962, s. 34-58; Scd elebi, Selimnme (haz. brahim Hakk uhadar, yksek lisans tezi, 1988), E Sosyal Bilimler Enstits, s. 82-89; Cellzde Mustafa elebi, Selimnme (nr. Ahmet Uur - Mustafa uhadar), Ankara 1990, s. 195201; Sad b. Abdlmtel, Selimnme, TSMK, Revan Kk, nr. 1277, vr. 88a-92b; Ad-i rz, Selimnme (haz. Abdsselam Bilgen, doktora tezi, 1988), A Sosyal Bilimler Enstits, s. 142-170; erkezler Ktibi Ysuf, Selimnme, TSMK, Hazine, nr. 1422, vr. 36b-41a; Hammer (At Bey), IV, 212-214; Uzunarl, Osmanl Tarihi, II, 288-291; Selhattin Tansel, Yavuz Sultan Selim, Ankara 1969, s. 146-168. Feridun Emecen

RDDE
) ( Bir mslmann slm dininden kmas anlamnda fkh terimi. Szlkte dnmek; geri evirmek, kabul etmemek anlamlarndaki redd kknden treyen ridde ve irtidd, fkh terimi olarak mslman bir kiinin kendi iradesiyle slm dininden kmasn ifade eder. rtidad eden erkee mrtedd, kadna mrtedde denilir. Kurn- Kermde ayn kkten treyen kelimeler szlk mnas yannda birok yerde terim anlamyla kullanlrken (M. F. Abdlbk, elMucem, rdd md.) hadislerde de terim anlamyla yaygn biimde gemektedir (Wensinck, elMucem, rdd md.). Klasik fkh literatrnde mrtede ait hkmlere dinden kmaya yol aan sz ve davranlara gre farkl balklar altnda yer verilirken irtidadn unsurlar ve cezas ahkmlmrteddn, kitbl-mrted, kitbr-ridde gibi balklarla, bilhassa Hanef kaynaklarnda devletler hukukuna dair kitbs-siyer ierisinde ahkml-mrteddn bal altnda incelenir (bn Rd benzer bir yaklamla konuyu kitbl-hrbe balyla ele alr, bk. Bidyetl-mctehid, II, 459). Dinden kmann hukuk dzeni bakmndan su saylmas slmdan nce de yaygn bir anlay olup Yunanllar ve Romallarda bu sua lm cezas verilmi, Yahudilikte talanarak ldrlme cezas ngrlmtr (Tesniye, 13/6-10). Hristiyanlkta dinden kanlar iin eitli dnemlerde lm ve aforoz gibi cezalar uygulanm ve engizisyon mahkemeleri kurulmutur. Bir mslmann slm dininin inan esaslarn veya bu esaslarla sk ba bulunan temel hkmleri tamamen yahut ksmen inkr etmesi slm hukukular tarafndan zel bir su tipi olarak ele alnm, hangi sz ve davranlarn ridde suu oluturaca (bk. ELFZ- KFR; KFR), mrtedin slma dnmesi iin alnacak tedbirler ve salanacak imknlar, muhakeme ve infaz prosedr, mrtedin hak ve borlar gibi hususlarda ayrntl bir hukuk doktrini oluturulmutur. Naslarn yorumu ve tarih uygulamalar nda ridde cezasnn mahiyeti ve bu sua artlara gre uygulanacak cezalar hakknda amzda farkl analiz ve yaklamlar ortaya konmu olmakla birlikte (a.bk.) klasik dnem slm hukukular arasnda irtidad eden erkein cezasnn lm olduu hususunda gr birlii vardr. Bu su ve cezann ieriine dair farkl deerlendirmeler bulunmas sebebiyle fakihlerin bir ksm ridde cezasn had olarak nitelendirirken bir ksm bunu had kategorisine dahil etmeyip ayr bir su olarak deerlendirmitir. rtidad eden kadna lm cezas uygulanmas ise fakihler arasnda tartmal olup Hanef ve Cafer mezheplerine gre kadnn cezas tvbe edene kadar hapistir. te yandan zellikle Hanef ve Mlik fkh eserlerinde fakihlerin, slmiyeti kendi rzasyla setii hususunda phe bulunan kiileri ridde cezas kapsam dnda tutma eilimi iinde olduklar grlmektedir. Kurn- Kermde, iman ettikten sonra kfre girenlerin doru yoldan sapm olduklar, yaptklar amellerin dnya ve hirette geersiz saylaca, dnyada ve hirette elem verici bir azaba arptrlacaklar ve Allahn gazabn zerlerine ekecekleri ifade edilir; ancak irtidadn dnyadaki ceza meyyidesinin ne olduu belirtilmez (el-Bakara 2/108, 217; l-i mrn 3/86-91; el-Mide 5/54; et-Tevbe 9/66, 74; en-Nahl 16/106; el-Hac 22/11; Muhammed 47/24-26). rtidad, adam ldrme ve silhl gasp fiillerini ileyen Ureyne kabilesinden bir grup hakknda nzil olduu rivayet edilen

(Mslim, ame, 9) ve ar cezalar ngren yetler ise (el-Mide 5/33-34) esasen ekyalk su ve cezasn konu edinir. rtidad eylemini cezalandrdna dair fiil veya takrir snnet rnei bulunmamakla birlikte (Bedreddin el-Ayn, XIX, 364) Hz. Peygamberin, Dinini deitireni ldrn dedii (Buhr, stitbetl-mrteddn, 2) ve mslmann dinini terkedip cemaatten ayrlmasn lm cezasna gereke olabilecek sutan biri olarak sayd (Buhr, Diyt, 6), Muz b. Cebelin Allah ve resulnn, dininden dnenin boynunu vurmay emrettiini ifade ederek bu cezay uygulad (Buhr, stitbetl-mrteddn, 2) muteber kaynaklarda rivayet edilmitir. Konuya ilikin sahbe uygulamalar, zellikle Hz. Eb Bekir dneminde ba gsteren ridde olaylarnda mrtedlere kar savalmas fakihlerin dayanaklarndan bir dierini oluturur (Buhr, stitbetl-mrteddn, 3; Ksn, VII, 134). Ancak sahbenin bu savalardaki tutumunun ridde cezas konusunda delil saylmas zerinde tam bir ittifak bulunmayp baz limlere gre bu olaylarda ridde suundan ziyade isyan (bay) suu sz konusudur. syanclarn bir blmn tekil eden Mseylime ve Sech gibi yalanc peygamberlerin yandalar -mesel bn Hazma gre-esasen hibir zaman mslman olmam, dier bir blm ise bir tevil ardna snarak Hz. Eb Bekire zekt vermemekte direnmi, ancak dinden ktklarn ifade etmemitir (bn Hazm, XII, 115-116; bn Hacer el-Heytem, IX, 80). Doktrinde erkek mrtedin lmle cezalandrlaca zerinde icm bulunduu ifade edilmekle birlikte (bn Abdlber enNemer, V, 306; bn Dakkuld, IV, 256) bu hususta icmn varl tartma konusu olmutur. brhim en-Nehaden nakledilen, Mrted daima tvbeye davet edilir sz (Abdrrezzk es-Sann, X, 166) bu tartmann dayanaklarndan biridir. Baz limler, mrtede lm cezas verilmeyecei sonucunu douraca iin bu sz icma aykr bir gr olarak aktarp reddeder (bnl-Mnzir en-Nsbr, II, 239; Muvaffakuddin bn Kudme, X, 77). Dier bir grup fakihe gre ise Neha bu szyle irtidad ne kadar tekerrr ederse etsin tvbenin cezay dreceini kastetmi olup onun icma muhalefeti sz konusu deildir (Serahs, erus-Siyeril-kebr, IV, 1938; bn Hacer, XII, 270). Nehanin kendisinden bu yorumun doruluunu gsteren ak ifadeler de nakledilmitir (bn Eb eybe, VII, 598, 602; Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, VIII, 197). cmn varl iddiasn tartmal klan dier bir bilgi, bn Hazmn -kime ait olduunu belirtmeden-mrtedin ldrlmeyip srekli tvbeye davet edilecei ynnde bir gr nakletmesidir. bn Hazm bu balamda, irtidad eden baz kimselerin tvbeye davet edilmeden ldrldkleri haberini alan Hz. merin bunu onaylamadn ve onlarn hapsedilip slma dnmeye davet edilmesi gerektiini sylediini nakleder (el-Muall, XII, 112-113). Ancak bu rivayet Hz. merin, cezasnn kesinlemesi iin mrtedin tvbeye davet edilmesinin zorunlu olduu kanaatini tad eklinde yorumlanm, ayrca kendisinden bu yorumu destekleyen rivayetler de aktarlmtr (Eb Ysuf, s. 195; Abdrrezzk esSann, X, 165-166). Bu durumda bn Hazmn zikredip eletirdii bu gr belli bir kii veya gruba nisbet etmemesi ve literatrde konu hakknda Nehaye atfedilenden baka bir grten sz edilmemesi, bn Hazmn Nehanin szn maksadna aykr biimde yorumlayarak temellendirmeye alt kanaatini glendirmektedir (s Mennn, XXVII/8 [1956], s. 885). rtidad eden kadna kural olarak lm cezas uygulanmayacan savunan Hanefler, savata kfir kadnlarn ldrlmesini yasaklayan Hz. Peygamberin bunu onlarn savaa katlmamas gerekesiyle aklamasna (Eb Dvd, Cihd, 111) dayanr. Onlara gre bu nas asl kfrle rz kfr (irtidad) arasnda bir ayrm yapmamakta, dolaysyla irtidad edenlerin ldrlmesiyle ilgili hadislerin anlamn savamayan kadnlar dndaki mrtedler eklinde snrlandrmaktadr. Hanefler

bu grlerini, bn Abbasn irtidad eden kadnn ldrlmeyecei ynndeki ifadesi (bn Eb eybe, VI, 585) ve mer b. Abdlazzin irtidad eden bir kadna lm cezas vermedii rivayetiyle (Abdrrezzk es-Sann, el-Mebst, X, 176) destekler. Ancak mrtedin cezalandrlmasn dinden kma deil sava olma gerekesine dayandran Haneflere gre irtidad eden kadn fikirleriyle etkili ve yandalar bulunan biri olduunda ona da lm cezas verilir (Serahs, el-Mebs, X, 111; bnl-Hmm, VI, 71-72). Mmeyyiz ocuun irtidad fi mezhebine gre geersiz, dier mezhebe gre geerli saylmakla beraber drt mezhepte de mezhebin grne kar kan birok lim bulunmaktadr. slm hukukular, irtidad eden mmeyyiz ocua lm cezas verilmeyecei konusunda hemfikir olup sz konusu ihtilf meden hukuka dair tasarruflar ilgilendirmektedir. Ridde suunun ispat ikrar veya ahitlik yoluyla gerekleir. Fakihlerin ounluu bu konuda iki erkek ahidin tankln yeterli grr. Ancak Hasan- Basr, sonu itibariyle lm cezasn gerektiren btn sularda drt ahidin gerekli olduunu savunur. Ridde suunun sabit olmasndan sonra mrtedin kendiliinden tvbe etmesi halinde cezasnn decei fakihlerin byk ounluunca kabul edilir. Kendiliinden tvbe etmeyen mrtedin tvbeye davet edilmesi Haneflere gre mstehap, dier mezhebe gre vciptir. filerin dndaki ounlua gre tvbe etmesi iin mrtede gn sre tannp irtidad etmesine sebep olan phelerinin giderilmesi iin gerekli aklamalarda bulunulur. Fakihlerin bir ksm suun tekerrrnn cezay arlatrc bir sebep olduu ve -says zerinde fikir birlii bulunmamakla birlikte-bu durumda tvbenin kabul edilmeyecei grndedir. Hanef ve filere gre ise tekerrrn saysna baklmakszn tvbe lm cezasn drr; ancak caydrma amacyla tazr cezas uygulanr. Ridde kapsamndaki baz eylemlerin suu arlatrmas veya nitelikli hale getirmesi ve bu durumda tvbenin cezay drmemesi ayr bir tartma konusudur. Mrtede dier gayri mslimlere verilebilen eman ya da zimmlik statsnn verilemeyecei ve sava esiri gibi fidye karlnda serbest braklamayaca hususunda fakihler gr birlii iindedir (fi, VI, 145). Mrted hukukun korumas altnda kabul edilmediinden can ve vcut btnl aleyhine ilenen sularda ksas veya diyet / tazminat hkmleri iletilmez. Hanef mezhebi de diyet denmemesi hususunda kadn erkek ayrm yapmamtr (bnl-Hmm, VI, 71). Ancak yetkili olmayan bir kiinin mrtedin cezasn infaz etmesi durumunda kamu otoritesinin yetkilerine tecavz dolaysyla kendisine tazr cezas verilir. Fakihlerin byk ounluunca mrtedin intikal ettii yeni din yok hkmnde sayld iin din yn bulunan ilem ve eylemlerine belli bir dine mensup kiiye ait fkh sonular balanmaz; mesel Yahudilik gibi kitb bir dine bile gemi olsa yapt evliliin geersiz sayld ve kestii hayvann etini yemenin ciz olmad kabul edilir (fi, VI, 155; Muvaffakuddin bn Kudme, X, 83; bnlHmm, VI, 82-83; bu konudaki baz farkl grler iin bk. bnl-Mnzir en-Nsbr, II, 256; bn Abdlber enNemer, VI, 313; Muvaffakuddin bn Kudme, X, 87). Mrtedin amellerinin dnyada ve hirette boa gideceini bildiren yetlerden birindeki kfir olarak lme kaydn esas alan (el-Bakara 2/217) fi ve Hanbellere gre byle bir kimsenin lmeden tvbe etmesi durumunda hac gibi daha nce yerine getirmi olduu ibadetleri geerliliini korur. Hanef ve Mlikler ise bu kayd tamayan yetlere dayanarak (el-Mide 5/5; ez-Zmer 39/65) irtidaddan nceki amellerinin btl olduunu ve tvbe ettikten sonra iade edilmesi gerektiini belirtir.

Riddeye balanan sonulardan biri irtidad edenin nikh bann irtidad anndan itibaren sona ermesidir; fi mezhebine gre nikh kadnn iddetinin bitmesiyle birlikte mnfesih olur. Mrtedin mallarna gelince, lke snrlarn terkedip drlharbe kamadan tvbe etmesi durumunda mallarnn kendisine iade edilecei hususunda gr birlii vardr (bnl-Mnzir en-Nsbr, II, 250-251). Hanef mezhebine gre drlharbe kat yarg kararyla sabit olan mrtedin lmne hkmedilip borlarnn denmesi ve mirasnn datlmas gibi lme bal hkmler uygulanr. Dier mezhepte, irtidad eden kiinin mallarnn tvbe edip dnebilecei iin drlharpte lm kesinleinceye kadar hkim gzetiminde muhafaza altna alnaca gr benimsenmitir. Eb Hanfe ile Mlik ve Hanbel mezheplerine gre mrtedin mal tasarruflar askda (mevkuf) olup tvbe ettii takdirde geerlik kazanr, irtidad zere ld takdirde butlnna hkmedilir. fi mezhebi ise mrtedin ertelenmesi mmkn olan vasiyet gibi tasarruflarnn askda; satm, hibe gibi ertelenmesi mmkn olmayan tasarruflarnn btl olduuna hkmetmitir. Eb Ysufa gre mrtedin mal tasarruflar geerlidir. Muhammed b. Hasan ise mal tasarruflarn lm hastasnn tasarruflarna kyas etmitir (bk. MARAZ- MEVT). Ceza bakmndan erkek-kadn ayrm yapan Hanef mezhebinde mrted kadnn mal tasarruflar geerli saylmtr. rtidad ann kiinin hkmen lm an olarak deerlendiren Eb Hanfeye gre kiinin bu hal zere lmesi durumunda irtidad anna kadar sahip olduu mallar mslman miraslarna intikal eder; bu andan gerek lm anna kadar askda saylan tasarruflar dndaki yollarla edindii mallar ise devlet hazinesine kalr. Eb Ysuf ve Muhammed b. Hasana gre byle bir ayrma gidilmeksizin mrtedin btn mallar vrislerine intikal eder. Hanefler dndaki ounluk mrtedle mslman miraslar arasndaki din farknn mirasa engel olacan, dolaysyla mallarnn mslman miraslarna intikal etmeyip devlet hazinesine kalacan belirtmektedir. Mrtedin kimseye miras olamayaca ise genel kural olup (Muvaffakuddin bn Kudme, VII, 170-171; bnl-Hmm, VI, 83) mirasn taksiminden nce tvbe etmesi halinde miras olabilecei Hanbel mezhebince kabul edilmitir. Klasik fkh literatrnde ridde su ve cezasnn ele aln tarz, fakihlerin bu konudaki bak alar ve cezann niteliiyle ilgili yaklamlar hakknda nemli ipular ierir. Konu ounlukla kitbrridde gibi balklar altnda ele alnrken Hanef kaynaklarnda -Allah haklar kapsamnda deerlendirilse de- kitbl-hudd bal altnda incelenmeyip devletler hukukuna dair kitbssiyer ierisinde ele alnr (mesel bk. Serahs, el-Mebs, X, 98-134). Fakihlerin nemli bir ksm tarafndan cezann ter klnmasndaki gaye dinin muhafazas eklinde aklanrken (fi, VI, 145; ah Veliyyullah ed-Dihlev, II, 165) irtidad eden kadna lm cezas verilmeyecei ynndeki gryle ounluktan ayrlan Hanef mezhebinin bu grn u ekilde temellendirdii grlr: Cezalarda esas olan bunlarn hiret hayatna braklm olmasdr; zira cezann bu dnyada verilmesi Allahn kullarn bu dnyada snamas hikmetine aykrdr. riin bu hikmetten ayrlmas ve baz cezalarn bu dnyada uygulanmasn istemesi kullarn faydasn gz nnde bulundurmasndan kaynaklanmaktadr. rtidad cezasndaki fayda ise mrtedin mslmanlara kar savamasnn nne geilmesiyle aklanabilir (Serahs, el-Mebs, X, 111; bnl-Hmm, VI, 71-72). Riddenin mahiyeti ve meyyidesi konusunda modern dnemde ortaya atlan grleri iki noktada toplamak mmkndr: 1. Fkh llere gre ridde su saylmamaldr. Bu grn gerekeleri ylece zetlenebilir: a) Dnce ve inan zgrl zerinde hassasiyetle durarak, Dinde zorlama yoktur esasn vazeden (el-Bakara 2/256) Kurn- Kermden mslmanlarla savamayan ve ynetime itaat eden mrtede lm cezas verilmeyecei anlalmaktadr. Onlar sizi brakp bir tarafa

ekilirler de sizinle savamaz ve bar yapmak isterlerse Allah size onlarn aleyhine bir yola girme hakk vermemitir melindeki yette (en-Nis 4/90) slmiyeti brakp baka dine geenlerin kastedildii gr kabul edilirse bu yetten de mslmanlarla savamayan mrtedlerin ldrlmeyecei hkm karlabilir. Mrtedin ldrlmesini emreden hadisin bu hkm neshettii dnlebilirse de Kurann snnetle neshi tartmal olup mam fi gibi birok lim bunu kabul etmemitir (M. Red Rz, IV, 1539-1540). b) Konuyla ilgili hadislerin nemli bir ksm zayftr. Dinini deitireni ldrn hadisinin sahih olduu genelde kabul edilmekle birlikte bunu bn Abbastan rivayet eden krimenin baz hadis limleri tarafndan cerhedilmesi, hadisin tevtr derecesine ulamamas ve hadler konusunda haber-i vhidin yeterli delil saylmamas hadisin shhati hakknda phe uyandrmakta veya hkme dayanak klnmasn zayflatmaktadr (A. Rahman, s. 70; Mahmd eltt, s. 281). Muz b. Cebelden nakledilen uygulamann ise ictihada dayal olma ihtimali bulunmaktadr (A. Rahman, s. 78-79). c) Ridde cezas hakknda delil gsterilen hadislerin bir ksm irtidadla ilgili deildir. Mslmann kannn ancak sebeple hell olabileceini belirten hadisin deiik rivayetlerindeki, irtidad kamu dzenini bozma ve isyan vasfyla ilikilendiren dinini terkedip cemaatten ayrlma (yk.bk.), Allaha ve resulne kar savap slmdan dnme (Nes, Tarmd-dem, 11) ifadelerinin hadisin yorumunda belirleyici olmas gerekir. Farkl rivayetler birlikte deerlendirildiinde hadisin yalnzca slmdan kmakla kalmayp mslmanlara kar savaan kiilerle ilgili olduu anlalmaktadr (A. Rahman, s. 76-77; M. Selm el-Avv, s. 157-159). d) Klasik doktrinde baz durumlarn, Dinini deitireni ldrn hadisinin umumi ifadesinin dnda olduu, yani bu hadisin tahsis edildii kabul edilmitir. Mesel slmdan baka bir dini terkederek slma giren kiinin ittifakla bu hadisin kapsam dnda olmasnn yannda fakihlerin byk ounluuna gre slm dndaki dier dinler arasnda din deitirmeler ve Haneflere gre kadnn irtidad etmesi bu hadisin kapsamna girmez. Bu durum hadisin anlamnn zann olup farkl ekilde yorumlanabileceini gsterir. Dolaysyla hangi artlar altnda sylendii bilinmeyen bu hadisin yukardaki hadislerle birlikte ele alndnda isyan veya ekyalk suunu ileyenleri konu edindii dnlebilir. Bu yorum, Allah ve resulne kar savaan ve yeryznde dzeni bozanlar ifadesini kullanarak ekyalk su ve cezasn konu edinen yetlerin slbuyla da (el-Mide 5/33-34) rtmektedir. e) Sahbenin Hz. Eb Bekir dneminde mrtedlerle savamasnn ictihada dayanan siyas bir karar olmas muhtemeldir. Nitekim onlar, irtidad eden Tay ve Esed kabilelerinin yannda irtidad etmedii halde devlete zekt vermemekte direnen Temm ve Hevzin kabileleriyle de savam, yani kamu dzenini bozup devlete kar isyan eden btn gruplar hedef almtr (M. Red Rz, IV, 1540). 2. Ridde bir tazr suudur. Bu grn delilleri nceki grn delilleriyle byk lde paralellik arzetmektedir. Ancak bu gr sahiplerinin, Dinini deitireni ldrn hadisiyle ilgili deerlendirmeleri farkldr. Onlara gre hadis sahih olmakla birlikte buradaki emir vcb deil ibha anlamndadr. Resl-i Ekremin bu cezay uyguladna dair bir bilginin bulunmamas ve onun dneminde irtidad ettii bilinen baz kiilerin cezalandrlmam olmas ibha anlamn glendiren karnelerdir. Hz. mer ve mer b. Abdlazze atfedilen baz farkl uygulamalar da bu yorumu desteklemekte ve ilk dnemde ridde cezas zerinde icm bulunmadn gstermektedir. Sonu olarak, temelde bir inan sistemi olan slmn kendi mntesipleri tarafndan bu inanca ters den sz ve davranlarn sergilenmesini knayarak mrtedin uhrev cezaya arptrlacan bildirmesi tabii olmakla birlikte bu hususu aka belirten Kurn- Kermin irtidadn dnyadaki ceza meyyidesinden sz etmemesi, ilgili baz hadislerin irtidad edip cemaatten ayrlan ve Allah

ve resulne sava aan tarznda ifadeler tamas, ilk dneme ait ridde cezas uygulamalarnn kamu dzenini salama amacyla izah edilebilir oluu ve Hanef mezhebinin irtidad eden kadna lm cezas verilmeyiinin gerekesini kadnn savamamasyla aklamas farkl yorumlara uygun bir zemin oluturmaktadr. Klasik dnem fakihleri mevcut delillerden irtidad eden erkek hakknda lm cezasnn ngrld sonucunu karm olsa da onlarn mrtedi drlharp vatanda statsnde grme eilimi tamas ve zellikle Hanef mezhebinin irtidad cezasn srarl bir ekilde sava hukukunun esaslaryla ilikilendirmesi, bu konudaki doktrinin olumasnda slm toplumunun iinde bulunduu tarih ve itima artlarn yan sra dnemin uluslararas ilikilerine hkim olan statkonun nemli bir etkisi olduunu dndrmektedir.

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, rdd md.; Eb Ysuf, Kitbl-arc (nr. Muhibbddin el-Hatb), Kahire 1397, s. 195; fi, el-m, Beyrut, ts. (Drl-marife), VI, 145, 154, 155; Abdrrezzk es-Sann, elMuannef (nr. Habbrrahman el-Azam), Beyrut 1972, X, 165-166, 176; bn Eb eybe, elMuannef (nr. Keml Ysuf el-Ht), Beyrut 1409/1989, VI, 585; VII, 598, 602; bnl-Mnzir enNsbr, el-rf al mehibi ehlil-ilm (nr. Muhammed Necb Sirceddin), Devha 1987, II, 239, 250-251, 256; Mverd, el-Akms-sulniyye (nr. Ahmed Mbrek el-Badd), KahireKveyt 1409/1989, s. 74; bn Hazm, el-Muall (nr. Abdlgaffr Sleyman el-Bndr), Beyrut 1988, XII, 33-34, 112-113, 115-116; Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, es-Snenl-kbr (nr. M. Abdlkdir At), Beyrut 1414/1994, VIII, 197; bn Abdlber enNemer, et-Temhd (nr. Mustafa b. Ahmed el-Alev - M. Abdlkebr el-Bekr), Marib 1387/1967, V, 306; VI, 313; Serahs, el-Mebs, X, 98-134; a.mlf., erus-Siyeril-kebr (nr. Abdlazz Ahmed), Kahire 1971-72, IV, 1938; V, 2016; Ksn, Bedi, VII, 134; bn Rd, Bidyetl-mctehid, Beyrut 1986, II, 459; Muvaffakuddin bn Kudme, el-Mun, Beyrut 1983, VII, 170-171; X, 77, 83, 87; bn Dakkuld, kml-akm (Emr es-Sann, el-Udde iye al ikmil-akm [nr. Abdlmut Emn Kalac] iinde), Kahire 1410/1990, IV, 256; bn Hacer, Fetul-br (Hatb), XII, 270; Bedreddin el-Ayn, Umdetl-r, Kahire 1392/1972, XIX, 364; bnl-Hmm, Fetul-adr, VI, 71-72, 8283; bn Hacer el-Heytem, Tufetl-mutc, Beyrut, ts. (Drl-fikr), IX, 80; ah Veliyyullah edDihlev, ccetullhil-blia (nr. Seyyid Sbk), Kahire-Badad, ts. (Mektebetl-Msenn), II, 165; M. Red Rz, Fetv (nr. Selhaddin el-Mneccid - Ysuf K. Hr), Beyrut 1390-92/197072, IV, 1539-1544; A. Rahman, Punishment of Apostasy in Islam, Lahore 1978, s. 70, 76-77, 78-79; M. Selm el-Avv, F ulin-nimil-ciniyyil-slm, Kahire 1983, s. 157-159; Mahmd eltt, el-slm ade ve era, Kahire 1990, s. 281; s Mennn, kml-mrted fi-eratilslmiyye, ME, XXVII/8 (1956), s. 884-892; Moshe Perlmann - Dov Noy, Apostasy, EJd., III, 201-215; F. J. Foakes-Jackson - Th. W. Juynboll, Apostasy, ERE, I, 623-626; W. Heffening, Murtadd, EI (ng.), VII, 635-636; M. Lecker, al-Ridda, EI Suppl. (ng.), s. 692-695; Ridde, Mv.F, XXII, 180-201; H. G. Kippenberg, Apostasy, Encyclopedia of Religion (ed. L. Jones), New York 2005, I, 430-434; Ali Bardakolu, rtidat, slamda nan, badet ve Gnlk Yaay Ansiklopedisi (ed. brahim Kfi Dnmez), stanbul 2006, II, 949-951. rfan nce

Ridde Olaylar. Resl-i Ekremin Ved haccndan dnp Medinede rahatszland gnlerde baz yalanc kimselerin peygamberlik iddiasyla ortaya kmasyla ridde olaylar balam, vefatnn ardndan bir ksm bedev kabilelerin namaz klacaklarn, ancak zekt demeyeceklerini iln etmesiyle genileyip isyana dnmtr. Resl-i Ekrem, peygamber olduklarn iddia eden iki kiinin ortaya kacan haber vermitir: Bir gn ryamda iki kolumda altndan iki bilezik grdm ve bundan holanmadm. Bu srada bana ryamda bileziklere doru frmem vahyedildi, ben de fledim; bunun zerine uup gittiler. Ben bu ikisini benden sonra kacak iki yalanc ile yorumladm. Bunlardan biri Ans, dieri Mseylimedir (Buhr, Mez, 70, 71; Mslim, Ry, 21). Esved el-Ans, Hz. Peygamberin rahatszln frsat bilip kendisine Rahmnl-Yemen sfatn vererek peygamber olduu iddiasyla ortaya kt. Yemendeki Ans ve Mezhic kabilelerinin desteini saladktan sonra Necran blgesinde etrafna toplad 600-700 svariden meydana gelen kuvvetleriyle Sana zerine yrd. Kendisine kar koyan Vali ehr b. Bzn ldrp nce buraya, daha sonra Yemenin byk ksmna hkim oldu. Esvedi slmiyete davet etmek iin Cerr b. Abdullah el-Becelyi grevlendiren Reslullah, olumsuz cevap alnca blgedeki valilere ve ileri gelenlere mektuplar gndererek Esvedin ortadan kaldrlmasn emretti. Ebndan Frz ed-Deylem ile Esvedin taraftarlarndan bazlar Reslullahn emrini yerine getirmek zere harekete getiler. Kocasn ldrp kendisini zorla nikhlad iin Esvedden nefret eden, ayn zamanda Frz ed-Deylemnin amcasnn kz olan zdn yardmyla bir gece Esvedi evinde ldrdler (8 Reblevvel 11 / 3 Haziran 632). Hz. Eb Bekir halife seilince bata Mseylimetlkezzb olmak zere peygamberlik iddiasnda bulunanlar ve irtidad eden kabilelerle uramak zorunda kald. Baz bedev Arap kabileleri Medineye heyetler gnderip namaz klacaklarn, ancak zekt vermeyeceklerini bildirdiler. Peygamber olduunu iddia edenlerle savama konusunda bir ihtilf bulunmamakla birlikte devlete zekt vermek istemeyenlerle mcadele hususunda Medinede sahbler arasnda farkl grler ortaya kt. Hz. mer, l ilhe illallah diyenlerle savamann doru olmayacan sylerken bazlar o yl zekt toplanmasndan vazgeilmesini teklif etti. Hangi sebeple olursa olsun isyan edenlerle mcadelede kararl olan Hz. Eb Bekir namaz ile zekt birbirinden ayr dnmenin doru olmayacan ve zekt vermekten kananlarla savamann art olduunu belirtti. Hz. Eb Bekir, 11. yln Cemziyelevvel aynda (Austos 632) 100 kiilik bir svari birliinin bana geerek Fezre kabilesinin zektna el koyan ve Medineye saldrmak isteyen Hrice b. Hsn el-Fezrye kar yrd; Zlkassadaki ksa bir arpmann ardndan siler dald. Daha sonra Medine evresinde yaayan kabilelerden gelen yardmc glerle birleip peygamberlik iddiasnda bulunan Tuleyha b. Huveylid el-Esednin zerine yrmeyi kararlatrd. Bata Hz. mer ve Ali olmak zere ileri gelen sahbler kendisinin Medinede kalmas gerektii hususunda srar edince 4000 kiilik ordunun bana Hlid b. Veldi getirdi. Hlide Tuleyhay bertaraf etmesini, arkasndan Sechn ve zektlarn vermeyen Temm kabilesinin, daha sonra Mseylimetlkezzbn zerine gitmesini emretti. Ayrca Yemen, Hadramut, Bahreyn ve Umandaki isyanclarla mcadele etmeleri iin valilere emir verdi ve kendilerine destek birlikleri gndermeye balad. Hlid b. Veld, 27 Cemziyelhir 11 (19 Eyll 632) tarihinde Zlkassadan Tuleyhann kararghn

kurduu Bzhaya doru harekete geti. Yolda ordusunda bulunan Ad b. Htim et-Tnin yardmyla Ad kabilesi ve kollarnn irtidad etmesini nledi ve bu kabileden 1000 kiilik bir birliin kendisine katlmasn salad. te yandan Ben Fezreden Uyeyne b. Hsn 700 kiiyle Tuleyhann safnda yer ald. Yaplan savata isyanclarn bir ksm ldrld; Tuleyha karsyla birlikte Suriye taraflarna gidip Kelb kabilesine snd. Uyeyne esir alnp Medineye gnderildi. Savatan sonra Esed ve Gatafn kabileleri tekrar slma dndler. Hz. Eb Bekir tvbe eden Uyeyneyi cezalandrmad. Tuleyha da Hz. mer dneminde Medineye gelip halifeye biat etti ve Irak fetihlerine katld. Ardndan Temm kabilesinin yurdu Btha hareket eden Hlid b. Veld orada kimseyi bulamaynca blgenin eitli yerlerine mfrezeler gnderdi. Bu mfrezelerden biri Mlik b. Nveyreyi ve yanndaki on bir kiiyi yakalayp Hlidin yanna getirdi. Mlik, Resl-i Ekremin vefatn renince zekt olarak toplad develeri sahiplerine iade etmi, kabilesine kendilerinden zekt istememesi halinde Reslullahn yerine geecek Kureylinin yannda yer alabileceklerini, bu mallarn kendi haklar olduunu sylemiti. Mliki yakalayan mslmanlar onun mrted olup olmad hususunda ihtilfa dtler, neticede mrted olduuna inanan Hlid b. Veldin emriyle ldrld. Temm kabilesine mensup olan ve Irakta Ben Talib arasnda yaayan Sech bint Hris, Temm kabilesinde zekt konusunda ihtilf kt bir srada kabilesine gelip peygamber olduunu iddia etti. Sech hristiyand ve khinlik yapyordu. Mlik, bir ordu oluturacak kadar taraftar toplayan Secha Temm kabilesinden mslman kalanlarla savamasn syledi. Sech daha sonra Mseylimetlkezzbn zerine yrmeye karar verdi. Ancak Mseylimetlkezzb, mslmanlarla savamak mecburiyetinde kalacandan Secha hediyeler gnderip kendisiyle anlama cihetine gitti. Baz rivayetlere gre gnlne onunla evlenip peygamberlik iddiasndan vazgemesini salad. Bu srada Iraktaki kabilesine dnen Sech, Muviye zamannda mslman olarak ld. Hlid b. Veld, zekt vermeyi reddeden ve Sech peygamber kabul eden Temmlileri itaat altna ald; ardndan Ben Hanfe kabilesinin reisi Mseylimetlkezzb ile savamak iin Yemmeye hareket etti. Mseylime kabile heyetiyle birlikte daha nce Medineye gelmi, Resl-i Ekrem ile grmesinde ondan sonra hkimiyetin kendisine verilmesini istemi, Resl-i Ekrem onun bu talebini reddetmi, Yemmeye dnnce Reslullaha yazd mektupta kendisinin peygamber olduunu, yeryznn yarsnn kabilesine, dier yarsnn Kureye ait bulunduunu bildirmiti. Hz. Peygamber yollad cevab mektupta onu ok yalanc (kezzb) diye nitelemi, yeryznn Allaha ait olduunu ve onu istediine vereceini bildirmi, Habb b. Zeyd el-Ensryi ona eli olarak gndermiti. Mseylime, Ben Hanfe mensuplaryla gren Habb b. Zeydi ldrtmt. Kabilesinden mslman olan Smme b. sli malp etmi ve Hz. Eb Bekirin sevkettii birlikler bir baar salayamamt. Hlid b. Veld, Yemmede her iki tarafn ok ar kayplar verdii iddetli bir savatan sonra Mseylimetlkezzb ortadan kaldrd (Reblevvel 12 / Mays-Haziran 633) ve Ben Hanfe kabilesi mensuplaryla bir anlama yaparak onlarn slmiyete dnmesini salad. Hz. Peygamberin vefatndan sonra Necran ve Yemende Kays b. Mekh el-Murdnin ban ektii yeni bir isyan hareketi ortaya kt. Daha nce Esved el-Ansnin ldrlmesi srasnda Frz ed-Deylem ile beraber hareket eden Kays, Hz. Eb Bekirin Ebndan olan Frzu Yemene vali tayin etmesi zerine halk vali aleyhinde kkrtmaya balad. Bata Frz olmak zere Ebnnn ileri gelenlerini ldrmek iin Esved el-Ansnin ordusundaki baz kimseleri etrafna toplayan Kays,

Ebndan Dzeveyhi katletti ve bir ksmn yurtlarndan srd. Frz, blge valileri ve Muhcir b. Eb meyyenin kumandasnda Medineden gelen destek birlikleriyle birleerek Kays yenilgiye uratt. Yemende balayan ikinci isyan da bastrld. Kays ile arkadalar Ferve b. Mseyk elMurd ve Amr b. Madkerib esir alnarak Medineye gnderildi. Halife tarafndan affedilen esirler daha sonra fetihlere katld. Bu dnemde Hadramutta da irtidad hareketleri ortaya kt. Hz. Peygamberin zekt toplamak ve slm tebli etmek iin Hadramutta Kinde kabilesinde grevlendirdii Ziyd b. Lebd el-Ensr, Kindeli bir mslmandan gen bir dii deveyi zekt olarak alp zekt damgas vurdu. Kindeli bu devenin geri verilerek yerine baka bir hayvann alnmasn istedi. Ziydn zekt damgas vurulan deveyi geri veremeyeceini sylemesi zerine Kindeliler isyan etti. Kabilenin reisi Eas b. Kays isyanclarn bana geti. Ziyd durumu Hz. Eb Bekire bildirdi. Eb Bekir, daha nce Yemene gnderdii Muhcir b. Eb meyyeye mektup yazarak Ziyda yardm iin Hadramuta gitmesini emretti. Ziyd ve Muhcir kumandasndaki ordu isyan bastrd. Kindeliler, Nceyr Kalesine snmaya mecbur kaldlar. Kabile reisi Eas b. Kays eman istedi. Hz. Eb Bekir tvbe eden Eas affetti ve onu kz kardei mm Ferve ile evlendirdi. Blge halkndan pek ok kimse daha sonra Medineye gelerek fetihlere katld. Bahreynde yerli unsurlarn Vali Hutam elAbd liderliinde irtidad edip ksa zamanda Hecer, Katf ve Drn ehirlerini ele geirmeleri zerine Hz. Eb Bekir blgeye Al b. Hadram kumandasnda kuvvetler gnderdi. Mrtedler Hecerde kuatld ve reisleri Hutam ldrld. Bahreyn yeniden Medineye baland. rtidad hareketi Umana da yansd. Blge, Hz. Peygamber zamannda mslman olan Clendnn iki olu Abd ve Ceyfer tarafndan ynetiliyordu. Bunlar kskanan Lakt b. Mlik etrafna pek ok kimseyi toplayp Deb ehrini igal etti. Abd ile Ceyfer ehri terketmek zorunda kaldlar. Kara ve deniz ticaretinden kendisine denen vergilerle yetinmeyen Laktin Seyf b. merin rivayetine gre peygamberlik iddiasnda bulunduu anlalmaktadr (Taber, I, 1977-1982). Bu srada zekt mili olarak Umanda bulunan Huzeyfe b. Yemn gelimeleri Hz. Eb Bekire bildirdi. Halife, Yemmede baarl olamayan krime b. Eb Cehil ve Arfece b. Herseme el-Brikye Umana gitmelerini emretti. Kanl bir savatan sonra Laktin Debda balatt isyan bastrld. Blge halk daha sonra ran ve Horasandaki fetihlerde nemli rol oynad.

BBLYOGRAFYA

Buhr, Mez, 23; Mslim, Ry, 22; Vkd, Kitbr-Ridde (nr. Muhammed Hamdullah), Paris 1409/1989; bn Him, es-Sre, II, 72, 240, 599-600; Belzr, Fth (Fayda), s. 113, 125-155; Taber, Tr (de Goeje), I, 1748-1750, 1851-1868, 1881-2015; bn Hubey, azavt (nr. Sheyl Zekkr), Beyrut 1412/1992, I, 3-131; Kel, el-ilfetr-ride vel-buletl-lide f urbirridde (nr. Ahmed Guneym), Kahire 1401/1981; L. Caetani, slm Tarihi (trc. Hseyin Chid), stanbul 1926, VIII-IX; Bahriye ok, slmdan Dnenler ve Yalanc Peygamberler (Hicri 7.-11. Yllar), Ankara 1967; a.mlf., Ridde, AFD, VII (1958-59), s. 97-113; Mustafa Fayda, slmiyetin Gney Arabistana Yayl, Ankara 1982, s. 115-119, 124-128, 133-134; a.mlf., Allahn Klc

Halid b. Velid, stanbul 2006, s. 239-289; Ali el-Atm, areketr-ridde, Amman 1407/1987; kir el-Fahhm, tatn f abrir-ridde li-mellifin mechlin, Ful edebiyye ve triyye limecma minel-ulem vel-deb (nr. Hseyin Atvn), Beyrut 1414/1993, s. 149-225; lyas evfn, urbr-ridde, Beyrut 1995; M. Salih Ar, Hz. Eb Bekir ve Ridde Savalar, stanbul 1996; Necde Hamm, er-Ridde ve mevf Eb Bekr minh, Dirsat triyye, sy. 5, Dmak 1401/1981, s. 151-163; Sad Abdlfetth r, Edv al areketir-ridde f adril-slm, leml-fikr, XII/4, Kveyt 1982, s. 283-328; Abdullah b. Muhammed es-Seyf, e-bitne alel-slm f aril-Cezretil-Arabiyye ene areketir-ridde, ed-Dre, XXX/1, Riyad 2004, s. 11-36; Sad b. Abdurrahman el-Ubeys, Menhec Eb Bekr ve mer (r.a.) f mvceheti areketir-ridde ve tesviyeti mekilih, a.e., XXXI/1 (2005), s. 13-64; M. Lecker, al-Ridda, EI Suppl. (ng.), s. 692-695. Mustafa Fayda

RDF
() Kafiye dzeninde rev harfinden nceki med veya ln harfleri (bk. KAFYE).

RIEFSTAHL, Rudolf Meyer


(1880-1936) Alman asll Amerikal Trk-slm sanat tarihisi. Bavyerann Mnih ehrinde dnyaya geldi. Bir Ortaa Latincesi profesrnn olu olup Meyer babasnn, Riefstahl annesinin -kzlk-soyaddr. Yksek renimini Gttingen niversitesinde, doktorasn Strasburg niversitesinde tamamlad. 1903-1910 yllar arasnda Pariste bulundu ve Sorbonne niversitesi ile Ecole Normale Superiurede Almanca okuttu. 1910da Mnihte alan slm sanat sergisinin genel sekreterliini stlenmesinden itibaren bu sanatla daha yakndan ilgilenmeye balad ve ertesi yl zerinde uzmanlamak amacyla Parise dnd; be yl sonra da oradan Amerika Birleik Devletlerine g etti. 1916da Kaliforniya niversitesinde retim yeliine balad. 1924te lnceye kadar grev yapaca New York niversitesine profesr olarak tayin edildi ve ayn yl arkeolog Elizabeth Titzel ile evlendi. Ardndan eiyle birlikte talya, Trkiye, Msr, Suriye ve Filistin gibi arkeolojik zenginlii bulunan blgelerde bilimsel gezilere kt. 19271930 yllarnda stanbul Robert Collegede ders verdi ve Trk sanat zerinde derinleti. Birok arkeoloji-sanat tarihi kurum ve kuruluunun yesi olan Riefstahl, hayatnn en verimli anda yakaland zatrreden kurtulamayarak 31 Aralk 1936 tarihinde ld. Bu vakitsiz lm onun arkasnda bazs baslmaya hazr, bazs henz tamamlanmam birok almann kalmasna sebep olmutur (bunlardan bazlar daha sonra ei Elizabeth Riefstahl ve rencisi Richard Ettinghausen tarafndan yaymlanmtr). Riefstahl daha ok slm tekstil ve hal sanatyla ilgilenmi, bu dallarda ilim leminin en bata gelen uzman olmutur. Ancak onun da dier Dou sanat uzmanlar gibi dolat slm lkelerinden toplad kymetli hallar Amerikadaki zel koleksiyon ve mzelere kazandrd bilinmektedir. Riefstahln ilgi duyduu alanlar arasnda Uzakdou ve in sanatlar da bulunmaktadr. Eserleri. 1. Turkish Architecture in Southwestern Anatolia (Cambridge 1931). Bu hacimli kitap, o tarihlerde Trk hkmetinin yardmyla Albert-Louis Gabriel tarafndan Orta ve Gneydou Anadoluda yrtlen aratrmann Anadolunun baka bir kesini ele almak suretiyle tamamlaycs olmu, bir bakma Gabrielin Trk sanat hakkndaki almasnn bir uzantsn tekil etmitir. zmir, Manisa, Birgi, Tire, Aydn, Antalya, Burdur ve Alanya evrelerindeki Trk mimari yaplarn tantan eserin sonuna konulan kitbelerin (ayrca baslmtr) izah ve tercmelerini o sralarda stanbul Alman Arkeoloji Enstitsnde alan arkiyat Paul Wittek yapmtr. Kitap Amerikada Harvard niversitesi tarafndan yaymlanmasndan on yl sonra Trkeye evrilmitir (Cenubu Garb Anadoluda Trk Mimarisi, stanbul 1941). Maarif Vekletinin nerettii eser nsznden renildiine gre aslnda zmir Amerikan Kolejinin planlad, fakat kapand iin basmn gerekletiremeyip tercmenin msveddeleriyle grnt malzemesini Maarif Vekletine hediye ettii bir almadr. Eser, resimlerinin ve kdnn kalitesinden dolay II. Dnya Sava yllarnda yaymlanan dier kitaplardan ok daha stn bir grne sahiptir. 2. The Parish-Watson Collection of Mohammadan Potteries (New York 1922). 3. Persian and Indian Textiles of the Late Sixteenth to Early Nineteenth Centuries (New York 1923). 4. Catalog of an Exhibition of Persian and Indian Miniature Paintings Forming the Private Collection of Dikran Khan Kelekian (New York 1933). Ayrca mellifin lmnden nce ve sonra bilimsel dergilerle kolektif yaynlarda yer alan eitli

makalelerinden Arthur U. Popeun Survey of Persian Art (I-VI, New York 1938-1939) iin yazd Persian Influence in Seljuk Art ile Bozykteki Kasm Paa Camiinin stun balklar hakkndaki Vier syrische Marmorkapitle mit figuralen Darstellungen in der Moschee zu Boz jk balkl makalesi (Isl., XX [1932], s. 186-195) en nemli almalar arasndadr. Riefstahln el yazmas neirleri, tercmeleri ve aratrmaclar iin hazrlad bibliyografyalar da bulunmaktadr.

BBLYOGRAFYA

A. U. Pope, Obituary: Professor Rudolf M. Riefstahl, Bulletin of American Institute for Persian Art and Archeology, IV, New York 1935, s. 235; In Memoriam Rudolf Meyer Riefstahl 1880-1936, AI, IV (1937), s. 499; A. P. McMahon, Rudolf Meyer Riefstahl, 1880-1936, Parnassus, X/1, New York 1938, s. 23. Semavi Eyice

RIEU, Charles
(1820-1902) svireli arkiyat. Cenevrede dodu. 1835te girdii Cenevre Akademisinde yl felsefe, bir yl fen bilimleri renimi grd. Bu okulun bir dneminde Fransz arkiyats Antoine Isaac Silvestre de Sacynin rencilerinden Jean Humbertin snfna devam etti ve diplomasn alnca Bonn niversitesi Felsefe Fakltesine kaydoldu. Burada Georg Wilhelm Freytagdan Arapa, Christian Lassenden Sanskrite, ayrca klasik tarih ve kltr derslerinin yan sra Almanca ve Latince okudu. Daha sonraki bir dnemde de Freytag ile Johann Gildemeisterden Arapa dersleri ald; bir yandan da zel brnce renimi grd. 1843 ylnda Ebl-Al el-Maarr zerine hazrlad tezini tamamlayarak doktor unvann ald. En ilgin ve anlalmas g airlerden olan Maarr hakkndaki bu almasyla Arap dili ve edebiyat limleri arasna girdi ve ok abuk hret kazand. 1844te Socit Asiatiquee ye seildi. 1847de yaklak yarm asr hizmet verecei British Museuma girdi; 1867 ylnda Dou Yazmalar Blmnn bakanlna getirildi. Rieu burada en nemli eserlerini oluturan Dou yazmalar kataloglarn hazrlad. Yazmalarla mellifleri hakknda deerli bilgiler ieren bu kataloglar aratrmaclarn vazgeilmez bavuru kayna haline geldi. 1893te British Museumdaki grevinden emekliye ayrldysa da mrnn sonuna kadar bu kuruma katkda bulunmaya devam etti. 6 Eyll 1894te Bonn niversitesinde doktorasnn jbilesini kutlad. Ayn yln sonlarnda W. Robertson Smithin lmyle boalan Cambridge niversitesindeki Sir Thomas Adams Arapa krssnn bakanlna davet edildi; 1632de kurulan krsnn on altnc ve yegne Britanya d kkenli bakan oldu. 19 Mart 1902de Londrada ld. Eserleri. 1. De Abul-Alae poetae arabici vita et carminibus (Bonn 1843). Doktora tezidir. 2. Catalogus codicum manuscriptorum orientalium qui in Museo Britannico asservantur. Pars secunda, Codices Arabicos amplectens (London 1871). William Curetonun 1846da birinci ksmn yaymlad British Museum Ktphanesindeki Arapa yazmalara ait katalogun ikinci ksmdr. 3. Catalogue of Persian Manuscripts in The British Museum (I-III, London 1879-1883; London 1966). 2536 Farsa yazma eserin katalogudur. 4. Catalogue of Turkish Manuscripts in The British Museum (London 188; Osnabrck 1978). 483 Trke yazma eserin katalogudur. 5. Supplement to The Catalogue of The Arabic Manuscripts in The British Museum (London 1894; Hildesheim 2000). O tarihten 1894 ylna kadar ktphaneye gelen 1290 yazmann katalogudur. 6. Supplement to The Catalogue of The Persian Manuscripts in The British Museum (London 1895). 1883-1895 yllar arasnda British Museum Ktphanesine gelen 425 yazmann katalogudur. Rieu ayrca Otto von Bhtlingk ile birlikte Hemachandrann Sanskrite szl Abhidana chintamaniyi orijinal metnin transkripsiyonunu yapmak suretiyle katkda bulunarak yaymlamtr (Saint-Petersburg 1847).

BBLYOGRAFYA

J. Fck, Die Arabischen Studien in Europa, Leipzig 1955, s. 192-193; Necb el-Akk, elMsterin, Kahire 1980, II, 69; E. G. Browne, Professor Charles Rieu, Ph.D., M.A., JRAS (1902), s. 718-721. Sedat ensoy

RFA b. ABDLMNZR
(bk. EB LBBE el-ENSR).

RFA b. RF
() Eb Muz Rifa b. Rfi b. Mlik el-Hazrec el-Ensr (. 42/662) Sahb. Babas Rfi, Hazrec kabilesinin kollarndan Ben Zreyn ileri gelenlerinden olup annesi mm Mlik mnafklarn reisi Abdullah b. bey b. Selln kz kardeiydi. Rifa babasyla birlikte kinci Akabe Biatnda bulundu ve orada Hz. Peygambere biat ederek mslman oldu. Medineye dnnce kabilesi arasnda slmiyeti yaymak iin byk gayret gsterdi; kabile halk onun ve babasnn gayretleriyle slm kabul etti. Bedir, Uhud, Hendek gazveleriyle Beyatrrdvnda, Mekkenin fethiyle Tif seferinde ve Ved haccnda bulundu. Bedir Gazvesine kardeleri Mlik ve Halld da katld. Bu savata baz rivayetlere gre Rifann, bazlarna gre ise Bedire itirak ettii kesin olarak bilinmeyen babasnn gzne ok demi, Reslullahn duasyla gz iyilemi (Tabern, IX, 59), yine bu savata Rifa, Vehb b. Umeyri esir almtr. lk halife dneminde fetih ordularyla birlikte eitli seferlere katld. Hz. Alinin hilfeti yllarnda onunla birlikte hareket etti. Cemel Vakasnda da bulunduu ve Sffn Savana katld belirtilmektedir. Rifa 41 (661) veya 42 (662) ylnda Medinede vefat etti ve Bak Mezarlna defnedildi. Onun her biri muhaddis olan Muz, Ubeyd, Ubeydullah ve Abdurrahman adl oullar ile Remle, Bseyne ve mm Sad adl kzlarnn olduu bilinmektedir. Rifa b. Rfi, Hz. Peygamberden bizzat duyduklarndan baka Eb Bekir ve Ubde b. Smitten yirmi drt hadis rivayet etmi, bunlar kendisinden oullar Muz ve Ubeyd ile kardeinin olu Yahy b. Halld b. Rfi, yeeni Ali b. Yahy ve bakalar nakletmitir. Ahmed b. Hanbel onun sekiz rivayetini tahrc etmi, Buhr el-Cmiu-aine hadisini alm, snen sahipleri de eserlerinde onun rivayetlerine yer vermitir (bk. bibl.). Rifann naklettii hadislerden biri yledir: Bir gn Reslullahn arkasnda namaz klyorduk. Reslullah ban rkdan kaldrp da semiallh limen hamideh deyince arkasnda bulunan bir adam (ki bu kendisidir), Ey rabbimiz! Sana riyadan arnm, hayrlarla dolu saysz hamdolsun dedi. Reslullah selm verince, O duay kim yapt? diye sorup rendi, sonra da yle syledi: Otuz ksur melein o duay bir an nce yazmaya altn grdm (Buhr, En, 126).

BBLYOGRAFYA

Msned, IV, 330; V, 115; Buhr, Mez, 11, 12; a.mlf., et-Trul-kebr, III, 319-321; bn Mce, ahret, 57, Ticrt, 3; Eb Dvd, alt, 119, 144; Tirmiz, alt, 81, 110, 179, Daavt, 105; Nes, En, 27, Sehiv, 67; bn Sad, e-abat, III, 596; IV, 199; Tabern, el-Muceml-evsa (nr. Trk b. Avezullah - Abdlmuhsin el-Hseyn), Kahire 1415, IX, 59; bn Hazm, Esm-abetir-ruvt (nr. Seyyid Kesrev Hasan), Beyrut 1412/1992, s. 114; bn

Abdlber, el-stb (Bicv), II, 497-499; bnl-Esr, sdl-be, II, 225-226; VII, 65; X, 190; bn Hacer, el-be (Bicv), II, 489; a.mlf., Tehbt-Tehb, III, 281-282; Mustafa b. Muhammed er-Rfi, Unvnn-necbe f marifeti men mte bil-Mednetil-mnevvere mine-abe (nr. Abdlhafz Fergal v.dr.), [bask yeri yok] 1411/1990, s. 241. Mehmet Efendiolu

RFA et-TAHTV
() Rifa Rfi b. Bedev b. Al b. Muhammed et-Tahtv el-Hseyn el-Him (1801-1873) Msrl dil, edebiyat, tarih ve corafya limi, mtercim. 1216da (1801) Msrn Cerc (Gerg) kasabasnn Taht kynde dodu. Babasnn soyu Muhammed el-Bkr yoluyla Hz. Hseyine, annesinin soyu Hazrec kabilesine dayanr. Ailesinden ok sayda sf ve lim yetimitir. Adn ald annesinin dedelerinden Rifa b. Abdsselmn trbesi bugn de ziyaret edilen meknlardan biridir. lk eitimini days ve hadis limi Abdssamed el-Ensr, dil bilimci ve air Ebl-Hasan Abdlazz el-Ensr, fi fakihi ve sf Ferrc elEnsrden ald ve Kurn- Kermi hfzederek babasnn gzetiminde klasik din metinleri okumaya balad. 1817de babasnn vefatndan sonra Ezher niversitesine girdi; burada hadis, mantk, belgat ve aruz tahsil etti. Hayatnda nemli bir yeri olan hocas Hasan el-Attr din ilimlerin yan sra astronomi, tp, matematik, corafya ve tarihle de ilgilenmesini salad. 1821de Ezherdeki renimini tamamlaynca ayn yerde ders vermeye balad. 1824te orduda imam ve viz olarak grev yapt. 1826da Mehmed Ali Paa tarafndan Fransaya gnderilen krk kiilik renci grubunun banda imam ve vekilhar sfatyla Parise gitti. Burada Franszcay rendi, ayrca mtercimlik eitimi ald. Felsefeden mineraloji, matematik ve mitolojiye kadar eitli alanlardaki eserleri okudu. zellikle Voltaire, Rousseau, Montesquieu ve Racinein eserlerinden etkilendi. Bunlardan bazlarn Arapaya tercme etti. Bata Fransaya ait gzlemlerini anlatt Tall-ibrz f (il) teli Brz olmak zere muhtelif eserler hazrlad. Ayrca Edme-Franais Jomard, Silvestre de Sacy ve Armand Pierre Caussin de Perceval gibi arkiyat ve bilim adamlaryla tant. 1831 ylnda Msra dnd. Medresett-tbda mtercim ve Franszca retmeni, 1833te Turada bulunan Topu Okulunda mtercim olarak grev yapt. Ertesi yl Msrda ortaya kan veba salgn yznden Tahtya gitti ve yaklak alt ay orada kald. Bu srada evirisine Pariste balad Prcis de gographie universelle isimli corafya kitabnn ilk cildinin tercmesini tamamlad ve Mehmed Ali Paaya sundu. Kendisine ykl bir para dendii gibi sa kol aas rtbesiyle dllendirildi. Mehmed Ali Paann tercme okulu tasarsn 1834te kabul etmesinin ardndan Tahtv bu okulla ilgili almalar yrtmekle grevlendirildi. O srada brhim Efendi ynetiminde bulunan Medresett-tercmenin ismini Medresetl-elsne evirdi (1835). Dilin yan sra tarih, corafya, matematik, Fransz hukuku ve fkh derslerinin okutulduu okulun mfredatn deitirdi. Tahtv ynetimindeki okul ilk mezunlarn 1839da vermeye balad, bu vesileyle kendisine binba piyade mlkiye rtbesi verildi. Tahtv burada yneticilik, hocalk, mtercimlik ve musahhihlik gibi birok ii yaklak on alt yl yrtt. 1841de hazrlk okulu, 1845te muhasebecilik okulu ve 1847de Medreset-eratil-slmiyye, Medresetl-elsn ile birletirildiinden Tahtvnin yetki ve sorumluluk alan da geniledi. te yandan 1836da medreselerin yeniden dzenlenmesinden sonra Dvnl-cihdn yerini alan Dvnl-medrise ye seildi. 1841den itibaren hocas Hasan elAttrn ilk editrln yapt el-Veiul-Mriyye gazetesinin ynetimi ve redaksiyonu iiyle vazifelendirildi ve gazete Trke-Arapa olarak kmaya balad.

Tahtv almalarndan dolay Mehmed Ali Paa ve oullar tarafndan mkfatlandrld. 1844te kaymakam, 1847de emr alay rtbesinin verilmesinin ardndan bey unvanna sahip oldu ve dneminde daha ok Rifa Bey olarak tannd. Ayrca kendisine Mehmed Ali, brhim, Said ve smil paalar tarafndan arazi hediye edildi (Cemleddin e-eyyl, s. 141). I. Abbas Hilmi, Msr valisi olunca Fransz danmanlarn grevlerine son verdii gibi birok okulla birlikte Medresetl-elsn de kapatt. Tahtvyi de Medresets-Sdn kurma greviyle Hartuma gnderdi (1850). Tahtv burada kald drt yl boyunca balam olduu eitli tercmeleri tamamlad. 1854te Msr valisi olan Said Paa tekrar Fransz danmanlar edinirken Tahtvyi de Kahiredeki Avrupa Brosunun yneticiliine getirdi, ardndan Medresetr-ricl adl asker okula mdr vekili tayin etti. 1856-1860 yllar arasnda el-Medresetl-harbiyyede mdr ve hoca olarak grev yapt. Bu okula daha sonra tercme, muhasebe, mhendislik ve mimarlk blmleri ilve edildi. Tahtvnin olu Bedev Feth Bey bu okulun mezunlarndandr. 1860ta tugenerallik rtbesine ykseltilen Tahtv okulun ayn yl kapatlmasnn ardndan bir sre akta kald. 1863te Msr valiliine tayin edilen smil Paann Dvnl-medrisi tekrar faaliyete geirmesiyle birlikte Tahtv de buraya ye ve yeniden alan Tercme Kalemine mdr oldu; baz Fransz kanunlarn tercme etti. 1870te Dvnl-medris tarafndan neredilmeye balanan Ravatl-medris dergisinin editrlne getirildi ve lmne kadar alt saynn editrln yapt. 27 (veya 29) Mays 1873te Kahirede vefat etti. Rifa et-Tahtv gerek tercme ve telif eserleriyle gerekse yetitirdii talebelerle Osmanl ve Msrn dnce hayatnda nemli bir yer igal eder. Kendisi ve talebeleri birok kitab Avrupa dillerinden Arapa ve Trkeye tercme etmitir (Gibb, IV/4 [1928], s. 748). Eserlerinde Bat edebiyatn, eitimini, siyasal ve sosyal kltrn ele almas ve bunlar Msr artlaryla karlatrmas itibariyle Tahtv, Msr Batllama hareketinin ve XIX. yzyl Msr aydnlanmas denilen nehda hareketinin nderlerinden kabul edilir. Onun fikr gelimesinde en nemli rol hocas Hasan el-Attrn ynlendirmesiyle Fransz dncesi oynamtr. Fransadaki gzlemlerinden oluan Tall-ibrz adl eseri, XIX. yzyl Fransasn tantan seyahatnme trnde Arapa tek eser olma zelliini 1850li yllara kadar korumutur. Eserde XIX. yzyl Fransasnn gelenekleri, itima ve siyas hayat, bunlarn Msrdakilerle karlatrlmas, Franszlarn rf ve detleri, kadn-erkek ilikileri, yabanclara kar davranlar, Fransa halknn din hayat, Fransz dncesi ve tank olduu 1830 devrimiyle ilgili olaylar anlatlmtr. Tahtv eserleri, tercmeleri ve talebeleriyle Bat-Dou arasnda bir nevi kpr vazifesi grmtr. Msrda vatan kavramnn siyasal ierikle kullanlmaya balanmasnda onun nemli rol bulunmaktadr. Tahtvnin, Msr tarihini mslmanlarn Msr fethiyle deil firavunlar dnemiyle balatmas Arap tarih yazclnda bir yenilik kabul edilir. Eitim alanndaki grlerini 1872de kaleme ald el-Mridl-emn lilbent vel-benn isimli kitabnda toplamtr. Eitimin nemini vurgulayan Tahtv bu hususta kzerkek ayrm yapmaz. Kzlarn eitimi konusunda abalar modern anlamdaki ilk kz okulunun Ocak 1873te almasyla sonulanmtr. Tahtv, Arap dili ve edebiyatnn gelimesinde de nemli katklarda bulunmu, Franszcadan eviri yaparken terimleri bazan Arapalatrm, karln bulamadklarnda Franszca terimleri Arapaya adapte etmitir. Onun Fnlondan tercme ettii Mevul-eflk f veii Telmk (Les aventures de Tlmaque) adl eser Bat dillerinden Arapaya evrilen ilk edeb eserler arasnda yer alr.

Eserleri. A) Seyahatnme, Tarih, Corafya. 1. Tall-ibrz f (il) teli Brz (ed-Dvnn-nefs bi-vni Brs). lk defa A. Caussin de Perceval tarafndan Relation dun voyage en France adyla zetlenip Arapa baz blmleriyle birlikte yaymlanm (JA, XI [Paris 1833], s. 222-251), daha sonra Bulakta (1250, 1265; Kahire 1323), ayrca Ahmed el-Allm, Ahmed Ahmed el-Bedev ve Enver Lk tarafndan dil ve gramer asndan dzeltilerek Kahirede (1958) neredilmitir. Franszca tam tercmesini Anouar Louca Lor de Paris: Relation de voyage, 1826-1831 adyla yaymlamtr (Paris 1988). Seyhatnme Tercmesi balyla Rstem Besim (Bulak 1255), Paris Gzlemleri adyla Cemil ifti (stanbul 1992) tarafndan Trkeye evrilen eseri Daniel L. Newman An Imam in Paris: Account of a Stay in France by an Egyptian Cleric 1826-1831 ismiyle ngilizceye tercme etmitir (London 2002). 2. el-Kenzl-mutr f kefil-ar (iktifil-ari) vel-bir (Malta 1833; Kahire 1250). Tahtvnin soru-cevap tarznda yazd beer ve siyas corafyaya giri niteliinde bir ders kitabdr. 3. el-Mebul-mnre f tevril-urnil-are (Bulak 1266). 4. Envr tevfl-cell f abri Mr ve tev Ben sml (Bulak 1285). Msrn firavunlar dneminden mslmanlarn fethine kadarki tarihine dairdir. 5. Menhicl-elbbilMriyye f mebhicil-dbil-ariyye (Kahire 1286, 1330). 6. Nihyetl-cz f sreti skinilicz. Tahtvnin Ravatl-medris dergisinde tefrika edilen bu eseri Hz. Peygamberin hayatna dair olup vefatndan sonra olu Ali Fehm Rifa tarafndan neredilmitir (Kahire 1291, 1990). Eserde Ali b. Muhammed el-Huznin Tarcd-delltis-semiyyesinin zeti de yer almaktadr (s. 305-531). 7. ed-Devletl-slmiyye nimh ve amlth. Abdurrahman Hasan Mahmd ve Frk Hmid Bedr tarafndan Nihyetl-cza ilve edilerek yaymlanmtr (Kahire 1990). B) iirleri ve Dier Eserleri. 1. Cemll-currmiyye (Bulak 1280). smil Paa zamannda alan yeni okullarda bn Mlikin el-Elfiyyesinin yerine okutulmak zere el-currmiyye esas alnarak hazrlanan manzum kk bir gramer kitabdr. 2. et-Tufetl-mektebiyye li-tarbil-luatilArabiyye (Kahire 1286/1869). Silvestre de Sacynin et-Tufets-seniyyesinden (Paris 1831) etkilenerek yazlmtr. 3. ade vaaniyye Mriyye (Bulak 1272). Kendisini Sudandan geri aran Hidiv Said Paaya ithafen yazd iirlerden oluur. 4. ade vaaniyye Mriyye. Hidiv smil Paaya ithafen yazlan bir kasidedir (Kahire 1281). 5. Muaddime vaaniyye Mriyye (Bulak 1283). 6. el-Kevkibn-neyyire f leyl efril-Azz el-mumire (Bulak 1289). Tevfik Paann evliliini tebrik iin yazlan iirlerden oluur. 7. Tams adeti-ihb Mamd (Kahire 1309). 8. Tehnie diyye vaaniyye (Bulak, ts.). 9. Tehnie vaaniyye lil-vizretis-seniyye (Bulak, ts.). 10. Dvn Rifa e-ahv (nr. Th Vd, Kahire 1979, 1984). 11. el-Mridl-emn lil-bent vel-benn (Kahire 1289). 12. el-avls-sedd fil-ictihd vet-tald (Kahire 1287). C) Tercmeleri. 1. Naml-ud f kesril-d (Paris 1827). Agoubun (Agop Paa ?) La lyre brise adl kitabnn tercmesidir. 2. Corfiyye are (Bulak 1830). Mehmed Ali Paann emriyle ders kitab olarak Franszcadan evrilmitir. 3. Fil-medinin-nefse li-tedbri meyiil-ali (Bulak 1248). Cyprien Prosper Brardn eserinin tercmesidir. 4. alidl-mefir f arbi avidil-evil vel-evir (Bulak 1249). ki blmden oluan eserin birinci blmnn Moeurs et usages des nations adl bir eserin tercmesi olduu tahmin edilmektedir. kinci blm, Georg Bernhard Deppingin Aperu historique sur les moeurs et coutumes des nations balkl eserin evirisidir. 5. et-Tarbt-fiye li-mrdil-corfiyye (Bulak 1250, 1838). 6. el-Corfiyyetlummiyye (Bulak, ts. [1834]). Conrad Malte-Brunnun Geographie completaire universelle isimli eserinin ilk cildinin tercmesidir. 7. Bidyetl-udem ve hidyetl-ukem (Bulak 1254, 1282).

Tahtv ile birlikte Mustafa Efendi ez-Zerb, Muhammed Abdrrzk ve Medresetl-elsn rencilerinden bazlarnn tercme ettii Yunan, Hint, Arap, Acem vb. milletlerin tarihi ve kltryle ilgili bir eserdir. 8. Kitb udemil-felsife (Bulak 1252; Kahire 1256). 9. el-Man (Bulak 1254). Dumarsaisnin La logique adl eserinin evirisidir. 10. Mebdil-hendese (Bulak 1291; Kahire 1258). Andrien-Marie Legendrenin Elments de gometrie balkl eserinin tercmesidir. 11. el-nnl-meden el-ifrenc (I-II, Bulak 1283, 1293). Tahtv ile rencisi Abdullah es-Seyyid tarafndan yaplan Fransz Meden Kanununun tercmesidir. 12. nnt-ticre (Bulak 1285). 13. Mevul-eflk f veii (abri) Telmk (Beyrut 1867). Bu eser Msr ve Arap romanclnn geliiminde bir hareket noktas tekil etmitir. Rifann bunlardan baka corafya, madenler ve hendeseyle ilgili baz eserlerinin yan sra (Serks, I, 943-947) yaymlanmam kitaplar da vardr. el-Mehibl-erbaa ve enferya ait Lmiyyetl-Arab zerine yapt erh bunlardandr. Mellifin eserleri ayrca el-Amll-kmile li-Rifa Rfi e-ahv adyla Muhammed Amre tarafndan yaymlanmtr (I-V, Beyrut 1973-1981). Rifa et-Tahtv hakknda Karl Stowasser, Shehu Ahmad Sad Galadanci, srael Altman, John Ricardo Cole, Salwa Ali Rida Sawi, Lmia Mahmd Zek, Ahmed Ahmed Seyyid Ahmed yksek lisans ve doktora tezleri hazrlam; Feth Rifa et-Tahtv, Numn r, Abdlhamd Hill Abdlazz, Raouf Abbas Hamed, Semr Eb Hamdn, hls Fahr mre, Ahmed Ahmed Bedev, Cemleddin e-eyyl, Slih Mecd, Rd Slih, Bedrv Zehrn, Muhammed mre, Hseyin Fevz en-Neccr, Sleyman Hatb ve Sm Sleyman Ahmed monografiler yazmtr. Ayrca mellifle ilgili ok sayda makale yaymlanm olup bunlarn yazarlar arasnda Leon Zolondek, Nadye Eb Zehre, W. Walter, md hn ve Juan R. I. Cole yer alr (Goldschmidt, s. 419-423; Abdlcebbr er-Rif, s. 327-330).

BBLYOGRAFYA

Rifa et-Tahtv, Ein Muslim entdeckt Europa (trc. Karl Stowasser), Leipzig 1988, tercme edenin son sz, s. 305-324; Serks, Mucem, I, 943-947; Cemleddin e-eyyl, Trut-terceme velareketi-efiyye f ari Muammed Al, Kahire 1951, s. 119-146; A. Hourani, Arabic Thought in the Liberal Age: 1798-1939, London 1962, s. 67-102, ayrca bk. Fihrist; J. A. Haywood, Modern Arabic Literature: 1800-1970, London 1971, s. 32-35; P. Gran, Islamic Roots of Capitalism: Egypt, 1760-1840, Austin 1979, s. 197-208, ayrca bk. Fihrist; J. Brugman, An Introduction to the History of Modern Arabic Literature in Egypt, Leiden 1984, s. 18-25; Abdlcebbr er-Rif, el-tiru-ef, Kum 1374/1416, s. 327-330; A. Goldschmidt, ms tercimi Mril-ade (trc. Abdlvehhb Bekir), Kahire 2003, s. 418-423; Jomard, Ecole gyptienne de Paris, JA, II (1828), s. 96-116; H. A. R. Gibb, Studies in Contemporary Arabic Literature, BSOAS, IV/4 (1928), s. 745-760; J. Heyworth-Dunne, Rifah Badaw Rfi al-atw: The Egyptian Revivalist, a.e., IX/4 (1939), s. 961-967; X/2 (1940), s. 399-415; B. Lewis, Watan, Journal of Contemporary History, XXVI/3, London 1991, s. 523-533; J. W. Livingston, Western Science and Educational Reform in the Thought of Shaykh Rifa alTahtw, IJMES, XXVIII (1996), s. 543-564; Mohammed Sawaie, Rifa al-ahtw and His

Contrubution to the Lexical Development of Modern Literary Arabic, a.e., XXXII (2000), s. 395410; K. hrnberg, Rifa Bey al-ahw, EI (ng.), VIII, 523-524. Hilal Grgn

RFDE
() Hac dneminde haclara yemek datma grevi. Szlkte yardm etmek, desteklemek; balamak anlamlarna gelen rifde kelimesi, Chiliye dneminde hac gnlerinde Kbeyi ziyaret iin gelenlerin yemek ihtiyalarnn karlanmas mnasnda kullanlmtr. Chiliye devri Araplar arasnda misafirperverliin ok yaygn olmas, slmiyetten sonra da Mekke ve Medine halknn ehirlerine gelen yabanclara yemek ikram etmeyi srdrmesi rifde geleneinin kkl bir gemii olduunu gstermektedir. Chiliye dneminde nceleri, Kbeyi ziyarete gelenler Mekke halkndan toplanan yardmlarla oluturulan bteden arlanrken daha sonra bu grevi, onu bir itibar ve eref vastas olarak gren zenginlerle Mekke ve Kbe ynetiminde etkili olan kabile reisleri stlenmitir. Daha ok hurma ve kuru zmden ibaret olan yemein ana malzemesine zamanla et, ekmek, ya, buday ve arpa eklenmitir. lk defa deve etinden yemek yaptrp haclara datan kimsenin Mekkeye putperestlii sokan Amr b. Lhay olduu rivayet edilir. Rifde hizmeti, Hz. Peygamberin drdnc dedesi Kusay b. Kilb tarafndan bir kurum haline getirilmitir. Kinne ve Kuda kabilelerinin yardmyla Mekkeye hkim olan Kusay, Kbe hizmetleriyle ilgili dzenlemeler yaparken Kureylilere, Sizler Allahn komular ve harem ehlisiniz, haclar ise Tanrnn misafirleri ve Onun evinin ziyaretileridir. Onlar ikram edilmeye en lyk olan misafirlerdir, buradan ayrlncaya kadar onlara yemek hazrlayn, iecek ikram edin. mknlarm bunun tamamn karlamaya yetecek olsayd bunu bizzat kendim yerine getirirdim demi (bn Sad, I, 60), Kureyliler, Kusayyn bu teklifini kabul ederek mallarndan bir ksmn bu i iin ayrmtr. Rifde hizmeti iin Kureylilerden her yl para ve mal toplanarak bir bte oluturulmas bu olaydan sonra gelenek halini almtr. Bteye katlmann st snrnn 100 miskal arlndaki Bizans paras olduu rivayet edilir. Bu uygulamayla Mekkeye gelen herkesin arlanmas hedeflenmise de mal durumu iyi olmayanlara ncelik tannmtr. Haccn ilk gnlerinde Mekke yollarnda ve ehrin belli yerlerinde oluturduu zel meknlarda develer kestirip hazrlatt yemekleri haclara ikram eden Kusay (Yakb, I, 259), yaland zaman olu Abdddra haclara yemek yedirme hizmetini srdrmesini vasiyet etmitir. Ezrak, Kusayyn bu grevi br olu Abdmenfa verdiini kaydederse de (Abru Mekke, I, 110) bu bilgi dier kaynaklar tarafndan teyit edilmemektedir. Bir sre sonra bata Abdmenf olmak zere Him, Muttalib, Nevfel ve Abdems say ve itibar bakmndan daha stn olduklarn ileri srerek bu grevlerin Abdmenfoullarna verilmesi gerektiini belirtmi ve onlara kar mcadeleye girimitir (bk. HLFl-MUTAYYEBN). Sonunda rifdenin de aralarnda bulunduu baz grevlerin Abdmenfoullarna verilmesi kararlatrlm, bylece rifde grevi, zenginlii ve cmertliinden dolay Abdmenf b. Kusayyn olu ve Hz. Muhammedin byk dedesi Hime gemitir. Him de Kureylilerden mal toplama geleneini srdrm, rifde ve sikye grevleri iin harcanan parann drtte birini kendi malndan karlamtr (bn Habb, s. 27). Bu konuda yapt hizmetlerle Mekke ve evresindeki Arap kabileleri arasnda byk itibara sahip olan Him, ktln hkm srd bir yl Dmaktan getirttii ekmekleri et suyunda tirit yaparak haclara ikram etmi,

bundan dolay asl ad Amr olmakla birlikte Him (kran, ufalayan, paralara ayran) lakabyla mehur olmutur (bn Sad, I, 62-63; Belzr, I, 67). Rifde hizmetini Himden sonra kk kardei Muttalib stlenmi, ondan da Hz. Peygamberin dedesi Abdlmuttalibe gemitir. Abdlmuttalibden sonra rifde grevi olu Eb Tlibe intikal etmitir (Ezrak, I, 112). slmn ilk yllarnda da bu grevi yrten Eb Tlib mal durumu bozulunca kardei Abbastan nce 10.000, ertesi yl 15.000 dirhem bor almak zorunda kalmtr. nc yl borcunu deyemeyince rifde ve sikye grevlerini Abbasa devretmi (Belzr, I, 64), Abbas bu grevleri Mekkenin fethine kadar srdrmtr. M. Watt, Abdmenafoullarnn rifdenin de aralarnda bulunduu Kbe hizmetlerini stlenme konusundaki abalarn ve hizmetlerini madd kar elde etmek amacyla ilikilendirir (Hz. Muhammed Mekkede, s. 26). Bylece Himin harcamalarn bir ksmn kendi malndan karladn ve Eb Tlibin borland iin bu grevleri kardeine devrettiini gz ard eder. Resl-i Ekrem, Mekkenin fethinden sonra rifdeyi ahslarn uhdesinden alp bir kamu grevi haline getirmitir. 9 (631) ylnda hac emri olarak grevlendirdii Hz. Eb Bekire haclara yemek hazrlatmas iin bir miktar mal veren Hz. Peygamber Ved haccnda bu grevi bizzat stlenmitir (Ezrak, I, 112, 194-195). Rifde grevi Hulef-yi Ridn dneminden itibaren Mekkeye hkim olan halife ve devlet bakanlar tarafndan yrtlmtr (a.g.e., I, 112). bn Kesr rifdenin zaman zaman kesintiye uradn, Abbslerin ilk yllarnda bu grevin srdrlebilmesi iin masraflar beytlmlden karlanmak zere baz kiilerin grevlendirildiini kaydeder (el-Bidye ven-nihye, II, 193). Sonraki dnemlerde rifde hizmetinin hac mevsimlerinde Medinede de srdrld grlmektedir. Haremeyn fakirlerine ikram edilmek zere Mekke ve Medine imaretlerinde piirilen bir eit orba olan dee rifdenin deiik bir uygulamasdr (bk. DEE). Takyyddin el-Fs (. 832/1429), halife ve sultanlarn emriyle hac mevsimlerinde Mekke ve Minada yemek piirilerek insanlara datldn kaydeder (ifl-arm, II, 141). Eyp Sabri Paa bu uygulamann Osmanl dneminde de srdrldn, Minada bulunan Osmanl askerlerine ve zellikle fakir haclara Mekke Emirlii tarafndan et ve erzak datldn, Mzdelifeden Mekkeye dnlen ikinci gnn akamnda byk bir ziyafet dzenlendiini, 1873 yl hac mevsimindeki bu ziyafete Mekkeliler ve hac adaylaryla birlikte kendisinin de katldn syler (Mirtl-Haremeyn, I, 327).

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, rfd md.; bn Him, es-Sre (nr. mer Abdsselm Tedmr), Kahire 1987, I, 144, 148-150, 156-158, 163; bn Sad, e-abat (nr. M. Abdlkdir At), Beyrut 1410/1990, I, 60, 62-63, 67; bn Habb, el-Mnemma, s. 27-28; Ezrak, Abru Mekke (Melhas), I, 110, 112, 194195; bn ebbe, Trul-Mednetil-mnevvere, IV, 1149; Belzr, Ensb (Zekkr), I, 58, 62, 64, 67-68; IX, 415; Yakb, Tr, I, 239, 259; bn Abdrabbih, el-kdl-ferd (nr. Abdlmecd etTerhn), Beyrut 1407/1987, III, 267-269; Nveyr, Nihyetl-ereb, XVI, 34-38; Ebl-Fid bn Kesr, el-Bidye ven-nihye (nr. Ali Abdsstir v.dr.), Kahire 1408/1988, II, 192-194, 270; XIII, 52; Fs, ifl-arm (nr. mer Abdsselm Tedmr), Beyrut 1405/1985, II, 121-124, 139-141; Mirtl-Haremeyn, I, 327; Hamdullah, slm Peygamberi, II, 845; W. Montgomery Watt, Hz.

Muhammed Mekkede (trc. Rami Ayas - Azmi Yksel), Ankara 1986, s. 26; brahim Saram, EmevHim likileri, Ankara 1997, s. 62, 67-68, 99; G. R. Hawting, The Sacred Offices of Mecca from Jahiliyya to Islam, Jerusalem Studies in Arabic and Islam, XIII, Jerusalem 1990, s. 64. Mustafa Sabri Kkac

RF, Ahmed b. Ali


(bk. AHMED er-RF).

RF STNES
Rifiyye tarikatnn stanbuldaki merkez tekkesi. skdar nadiyedeki Gndoumu caddesi (eski Menzilhne Yokuu) zerinde nce kk bir zviye olarak kurulmutur. Bnisi, 1591-1592 civarnda Yemenden stanbula gelen ve sitnenin karsndaki Tav Hasan Aa (nadiye) Camiinde Rif yini icra etmeye balayan eyh Muhammed b. Ukayldir (. 1037/1627). Bugn mevcut olan 1145 (1732) tarihli kitbeden bu tarihte bir tekke binasnn yapld anlalmaktadr. Bu bina, Defteri Hkn Emini Hfz Ysuf Rz Efendi tarafndan 1812den nce eskisinden daha geni biimde ihya edilerek vakfiyesi dzenlenmitir. Rifiyyenin asl sitnesi, Badatn gneyinde Basra ile Vst arasndaki mm Abde ky yaknlarnda Seyyid Ahmed er-Rifnin trbesinin yannda pr makam niteliinde olan tesistir. Ancak stanbulun slm lemindeki imtiyazl mevkiinden dolay skdardaki bu sitne Anadolu ve Rumelideki Rif tekkelerinin merkezi haline gelmitir. Baz ksmlar 1898de onarm geirse de tekkelerin kapatld 1925 ylnda tamire muhta durumda bulunan tekkenin harem ksmnda son postniin Hasan Hsn Efendi oturmu, selmlk ksm 1929da Vakflar daresi tarafndan kiraya verilmitir. 13 Haziran 1942de kan bir yangnda iki evle birlikte tekkenin byk ksm yanm, Vakflar daresi restorasyon projesini hazrlatm, ancak tamirat gereklememitir. Yangndan kurtulan ksm 1953te yktrlnca Gndoumu caddesi zerindeki kk hazre dnda sitneden herhangi bir iz kalmamtr. Gnmzde tekke binasnn yerinde eski yapyla hibir ilgisi olmayan alelde bir mesken bulunmaktadr. Kaynaklarda yin gnnden ve farkl tarihlerde postta oturan eyhlerden dolay Perembe, Feyzzde, Hfz brhim Efendi, eyh Hfz Efendi, eyh Mehmed, eyh Sdk Efendi, eyh Ziy Efendi gibi adlarla zikredilmektedir. Rifiyyenin Ulvniyye koluna bal olan sitne perembe gnleri le namazn mteakip yaplan mukabele srasnda gsterilen burhanlarla tannmaktayd. Bu sebeple Avrupada oryantalizm ve egzotizm eilimlerinin arlk kazand XIX. yzylda baslm seyyah rehberlerinin ounda stanbulda karlmamas gereken ilgin hususlar arasnda skdarda haykran derviler tekkesi adyla yer alm ve ok sayda yabanc yazarn ve ressamn ura olmutur. Fransz Albert Aublet ile ressm- Hazreti ehriyr talyan Fausto Zonaronun tevhidhnede yin srasnda eyh efendi tarafndan hastalarn inenmesini (devsiye yaplmasn) tasvir eden tablolar bunlardandr. Aublet, Crmonie des derviches hurleurs de Scutari adl 1882 tarihli tablosunda mihrap duvarn mefruatna ilikin ayrntlaryla aslna uygun biimde tasvir etmitir. sitne postuna oturan meyih unlardr: eyh Muhammed el-Hadd (1732-1756), aml eyh Ysin Efendi (1756 [?]), Hocazde eyh Mehmed Thir Efendi (1812), eyh Ali Rz Efendi (18121813), eyh Mehmed Sdk Hilmi Efendi (1813-1826), eyh Seyyid Feyzullah Efendi (1826-1843), Lrendeli Tatar eyh Hfz brhim Hilmi Efendi (1843-1865), eyh Hfz Abdurrahman Tevfik (Byk) Efendi (1865-1898), eyh Abdlkadir Ahmed Ziyeddin Salh Efendi (Ziy Molla) (18981917), eyh Hasan Hsn Sarer (Ceyhun) Efendi (1917-1925). Arsann bat kesiminde tek bir yapdan ibaret olan tekke batda Gndoumu caddesi, douda Ferah

soka, dier iki ynde komu parsellerle evrilidir. Cadde stndeki evre duvaryla tekke binas arasnda kalan sahann kuzey kesimi hazre, gney kesimi kk bir avludur. Cadde zerindeki, kfeki tayla rl ve harputal evre duvarnda dikdrtgen aklkl ve demir parmaklkl yedi pencere sralanr. kinci bni Ysuf Rz Efendinin kabrinin hizasnda byk pencerenin zerindeki bask kemer biimli ykseltide talik hattyla Ankebt sresinin 57. yeti yazldr. Duvarn gney ucunda halen mevcut olmayan cmle kapsnn stnde sitnenin 1145 (1732) tarihini tayan manzum kitbesi vard. Tekke binas iinde kuzeyde tevhidhneyle trbe, batda giri tal, gneybatda selmlk, gneydouda harem yer almakta, haremin tek katl olan bir ksm bu ynde kitleden tamaktadr. Arsadaki eime uyularak meknlar batdan douya doru alalan kademeler zerine oturtulmutur. Tekkenin boyutlar en geni yerinde 25 17 metreyi bulur. Haremin gneydou ynndeki knts dnda yap iki katldr. Trbenin kuzey ve bat duvarlar ile haremin bodrum katndaki d duvarlar kgirdir. Dier btn duvarlar ahap karkasl olup ieriden badd sva, dardan ahapla kaplanmtr. ki kat yksekliinde ve 9,60 9,60 m. boyutlarndaki tevhidhnenin sar olan gney duvarnn ortasnda yarm daire planl mihrap hcresi vardr. Dou ve kuzey ynlerinde 1,50 m. derinliindeki mahfillerin zemini bir kademe ykseltilmi, snrlarna fevkan kadn mahfillerini tayan ahap dikmeler dizilmi, dikmelerin aras -giriin karsna isabet eden yer dnda-ahap korkuluklarla kapatlmtr. Dou ve kuzey duvarlarndaki yedi pencereden k alan tevhidhnenin mihrab ve evresi Rif tekkelerine zg bir biimde tefri edilmitir. Mihrabn iine burhan gstermekte kullanlan topuz (i), t, kl, grz gibi aletler aslm, iki yanna teberler dikilmi, sa ve soldaki duvarlara iki defa kutbiyet makamna nil olduu iin ebl-alemeyn olarak anlan Pr Ahmed er-Rifnin ifte tarikat sanca gerilmitir. Tevhidhnenin bat duvarnda zemini basamakla ykseltilmi trbe ahap korkuluklarla snrlandrlmtr. ki kat yksekliindeki dikdrtgen planl (5,40 3,70 m.) trbede bulunan be adet ahap sandukann baularnda sitnenin dervilerinden Hattat smil Dede Efendinin nesih hattyla yazlm manzumeleri ieren levhalar yer almaktayd. Rif sitnesi tasarm mant, cephe dzeni, mimari ayrntlar ve ssleme program bakmndan dnemin ahap sivil mimari rnekleriyle byk bir yaknlk gsteren XIX. yzyln tipik bir rneidir. Gsteri iddiasndan ve biim kaygsndan uzak, ihtiyaca gre tasarlanm yapnn selmlk ve harem blmlerini oluturan meknlar arasnda tekkelerin kullanm emasn yanstan girift balantlarn kurulduu dikkati ekmektedir.

BBLYOGRAFYA

stanbul Tekkeleri Listesi, stanbul Belediyesi Atatrk Kitapl, Osman Ergin, nr. 1825, sra nr. 136; TSMA, nr. E. 1772, 3333, sra nr. 168; Sleymaniye Ktp., Zhd Bey, nr. 489, vr. 2b; skdarda Menzilhane Yokuundaki eyh Tevfik Efendi Derghnn Plan, BA, Plan-Proje-Kroki Katalou, nr. 93; Galata Mevlevihanesi Mzesi, Cemleddin Server Revnakolu Arivi, dosya nr. A/168; Bandrmalzde, Mecma-i Teky, stanbul 1307, s. 13; Melekpaazde Kadri Bey, Hankahnme, Sleymaniye Ktp., Nuri Arlasez, nr. 36, vr. 8b (nr. 206); sitne Tekkeleri, s. 17; Mecma-i Cevmi, II, 64-65; Mehmed Rif, Mirt- stanbul, stanbul 1314, s. 113; Teky ve Zevyya Mahsus Defter, stanbul Vakflar Bamdrl Arivi, nr. 309; Hseyin Vassf, Sefne-i Evliy (nr. Ali Ylmaz - Mehmet Akku), stanbul 2006, V, 305; I. Friedlander, The Whirling Dervishes,

New York 1975, s. 120-121; Konyal, skdar Tarihi, I, 61, 247-248, 433; Zkir kr, Mecma-i Teky (Tayi), s. 77; a.e.: stanbul Hankahlar Meyihi (nr. Turgut Kut), Harvard 1995, s. 73-74; L. Thornton, Les orientalistes peintres et voyageurs 1828-1908, Paris 1983, s. 218-219; T. Gautier, Constantinople, stanbul 1990, s. 139-148; a.e.: stanbul (trc. Nurullah Berk), stanbul, ts. (Apa Ofset Basmevi), s. 151-161; M. Baha Tanman, Settings for the Veneration of Saints, The Dervish Lodge: Architecture, Art and Sufism in Ottoman Turkey (ed. R. Lifchez), Berkeley 1992, s. 155-156; a.mlf., stanbulun Ortadan Kalkan Tarih Eserlerinden skdarda Rifa sitnesi, 100 Yanda Bir Osmanl Ekrem Hakk Ayverdi ve Osmanl Mimrsi Sempozyumu (haz. Aye Yldz Topuz), Ankara 2002, s. 117-174; a.mlf., Rfa sitanesi, DBst.A, VI (1994), s. 324-325; Slim Yorgancolu, skdar Derghlar (haz. Ahmed Yksel zemre), stanbul 2004, s. 114-116; Ziya kir, Tarikler, Tekkeler, Resimli Tarih Mecmuas, sy. 12, stanbul 1950, s. 464-467; Nedret li - T. Zarcone, La population des couvents de derviches dIstanbul la fin du XIX sicle, Anatolia Moderna: Yeni Anadolu, II, Paris 1991, s. 209-220; Esin Demirel li, skdarda Rufai Asitanesi, Arkitekt, sy. 433, stanbul 1996, s. 84-85. M. Baha Tanman

RFYYE
() Ahmed er-Rifye (. 578/1182) nisbet edilen slm dnyasnn ilk tarikatlarndan biri. Kurucusunun nisbesinden dolay Rifiyye diye bilindii gibi ismine izfetle Ahmediyye, kurulduu blge olan Batihe nisbetle Batihiyye adlaryla da anlr. Ancak sonraki yllarda muhtemelen Batihiyye adnn fazla kullanlmamas ve XIII. yzylda Ahmediyye adyla ortaya kan Bedeviyye ile kartrlmamas iin daha ok Rifiyye ad yaygnlamtr. Tarikat gnmzde Trkiyede Rufiyye eklinde de sylenmektedir. 512de (1118) Irakn gneyindeki Batih blgesinde mmabde kynde doan Ahmed er-Rif nce Ebl-Fazl Ali el-Vstden, daha sonra days Mansr el-Batihden hilfet ald iin Rifiyyenin Hz. Aliye ulaan iki silsilesi bulunmaktadr. lk eyhi vastasyla silsile Ebl-Fazl b. Kmih el-Vst, Gulm b. Trkn, Eb Ali er-Rzbr, Ali el-Acem, Eb Bekir e-ibl; ikinci eyhi vastasyla Eb Mansr et-Tayyib, Eb Sad en-Neccr, Eb Ali el-Karmez, Ebl-Ksm es-Sunds (es-Sundurs), Eb Muhammed Ruveym el-Badd ile Cneyd-i Baddye varmakta, ondan da Hz. Aliye ulamaktadr. Rifiyyenin XII. yzylda teekkl eden tarikatlar arasnda kuruluunu tamamlayp tekiltlanan ilk tarikat olduunu sylemek mmkndr. Ahmed er-Rifnin gen yata devrin mehur sflerinden olan days Mansr el-Batihden kalabalk bir mrid topluluu devralm olmas bu tekiltlanmann en nemli sebebi olarak grlebilir. Zira eyh Mansr, onu 540 (1145-46) ylnda eyh-yh unvanyla mmabdede bulunan tekkeye yerletirerek kendisine bal btn tekkelerin bana geirmiti. Buradaki merkez tekkenin on yl sonra ilvelerle geniletildii grlmektedir. 550de (1155) 4000 kemerli olarak ina edilen ve rivk diye anlan bu tekke yzlerce metrekarelik bir alan kapsayacak byklkteydi. Zviye yerine daha ok rivk kelimesinin kullanlmas, tekke binasnn ahap direkler ve direkler arasnda st rtl kemerlerle balantlardan meydana gelen revaklardan olumas sebebiyledir. Kurulduu blge Gney Irakta Kfe, Vst ve Basra arasnda Frat ile Dicle nehirlerinin meydana getirdii, iinde bolca aa ve kam bulunan bataklklardan (batih) ibaret olduundan tekkenin bu ekilde ina edildii anlalmaktadr. Tekkenin binlerce muhip ve mntesibin salad ba, hediye ve vakflarla on binlerce cemaate hizmet edebilecek tarzda yapland belirtilir. Byk zikir meclislerinin kurulduu geceler (mahy) 100.000 mrid mmabde civarnda adrlarn kurar ve her gn 20.000 mrid rivkta toplanrd. Bunlara sabah akam yiyecek ikram edilirdi. VI (XII) ve VIII. (XIV.) yzyllarda mreffeh bir yer olarak anlan, yerleim yerlerinin birbirine dereler ve su kanallar ile baland, ulamn kayklarla yapld anlalan bu blgede gnmzde sadece Ahmed er-Rifnin trbesi kalmtr. Ahmed er-Rifden sonra mmabdedeki rivkta irad postuna ilk olarak yeeni ve damad Ali b. Osman (. 584/1188), ardndan dier damad Abdrrahm b. Osman (. 604/1207), onun ardndan ilk damadndan torunu brhim el-Azeb (. 609/1212) oturmu, bylece eyhlik Rif ailesi iinde devam etmitir. brhim el-Azeb ile birlikte kardei Ahmed elAhdardan Rifiyye kaynaklarnda kutub olarak sz edilmektedir. Rifiyye, Ahmed er-Rifnin skenderiyeye gnderdii Ebl-Feth el-Vst (. 632/1234-35) araclyla Msrda tekiltlanan ilk tarikat olmutur. Ahmed er-Rif ve tarikatyla ilgili el-Marifl-Muammediyye fil-

veifil-Amediyye adl eserin yazar, Rifnin torunlarndan zzeddin Ahmed es-Sayyd (. 670/1271) zamannda tarikat Irak, Suriye, Hicaz, Yemen ve Msrda yaygnlk kazanmtr. Ayrca Tunusta XV. yzylda bir Rif eyhinin bulunduu bilinmektedir. Amasya Taovada Rifiyyeye ait Seyyid Nreddin Alparslan Zviyesi iin dzenlenen vakfiyenin Ramazan 655 (Eyll 1257) tarihini tamas (Bayram, sy. XXIII [1994], s. 32), Kayseri civarnda Develide Seyyid erif adl bir Rif eyhine ait 695 (1295-96) tarihli bir mezar tann bulunmas (zg - Akok, XIX/75 [1955], s. 382) ve Eflknin kaydna gre Mevln Celleddn-i Rmnin (. 672/1273) salnda Konyada Riflerin mevcudiyeti (riflerin Menkbeleri, II, 149-150) Rifiyyenin Anadoluda XIII. yzyln ortalarndan itibaren varln gstermektedir. bn Battta 732-734 (1332-1334) yllarnda dolat yerlerden Kuzey Anadolu, Amasya, zmir, Bergama ve Macar adl bir Trkistan ehrinde Rifiyye mensuplarndan sz etmektedir (Seyahatnme, I, 417, 425, 427, 471). M. Fuad Kprl, bn Batttadan hareketle Rifiyye mensuplarnn XIII. yzyln sonlar ile XIV. yzyln balarnda Anadoluda faaliyet gsterdiklerini (Trk Edebiytnda lk Mutasavvflar, s. 174), Osmanl Devletinin kurulduu bu dnemde Rifliin en etkili tarikatlardan biri olduunu (Osmanl Devletinin Kuruluu, s. 95-96) kaydetmektedir. Rifiyyenin yan sra birka tarikata daha intisab bilinen Molla Fenrnin XV. yzylda Bursada yaam olmas Rifiyyenin Anadoluda bu yzylda da devam ettiini gstermektedir. Kaynaklar, XVI. yzyln ilk yarsnda Anadolu ve stanbulda Rifliin varlndan sz etmemekte (ngren, s. 19), Rifiyye mensuplarna stanbulda ancak XVI. yzyln sonlarndan itibaren rastlanmaktadr. Yemenden stanbula gelen eyh Muhammed b. Ukayl (. 1037/1627) skdarda Tav Hasan Aa (ndiye) Camiinde Rif yini icra etmitir. stanbulda tarikatn yaygnlamas XVIII. yzylda skdarda Rif sitnesinin kurulmasyla balar (bk. RF STNES). Bu yzylda tarikatn stanbuldaki alt byk tarikattan biri olduu belirtilmektedir (dOhsson, IV, 661-662). Ayn yzyln balarndan itibaren tarikatn birka tekke ile Edirnede temsil edildii ve burada Kabl Mustafa Efendi gibi divan sahibi bir eyhin yetitii bilinmektedir (imek, s. 29). Ebl-Hd es-Sayyd adnda hem soy hem tarikat bakmndan Rif-Sayyd olan bir eyhin nakbleraf olarak II. Abdlhamidin yaknnda bulunmas, Rifiyyenin XIX. yzyln sonu ve XX. yzyln balarnda btn Osmanl topraklarnda faal olduunu gstermektedir. XIX. yzyl sonunda sadece stanbulda krktan fazla Rif tekkesi mevcuttu (Depont - Coppolani, s. 328-329). G. Veinstein ve N. Clayer, bu dnemde stanbuldaki Rif tekkelerinin dier btn tekkelere orannn yzde on bir olduunu tesbit etmitir (Les voies dAllah, s. 323). Enver Behnan apolyo, tekkelerin kapatlmasndan (30 Kasm 1925) nce stanbuldaki krk Rif tekkesinin ismini kaydetmitir (Mezhepler ve Tarkatlar Trihi, s. 464465). XIX. yzyln sonlarnda Endonezyadan Hindistan, Afrika ve Balkanlara kadar hemen hemen btn slm dnyasna yaylm olan Rifiyye gnmzde Msr, Suriye, Yemen, Irak, Trkiye ve Balkan lkelerinde varln srdrmektedir (Tahral, Ahmad al-Rif, s. 335-336). Bulgaristann umnu ehrinde Rif dervilerinin faaliyetlerine ve XIX. yzylda Sofya ile Kstendilde iki Rif tekkesine rastlanmaktadr. Yunanistann Yanya, Serez, Eriboz, Gmlcine, Selnik ehirlerinde ve Girit adasnda Rif tekkeleri kurulmutur. Arnavutlukta Rifiyyenin XVII. yzyln ortalarndan itibaren yaylmaya balad anlalmaktadr. XIX. yzyln sonlarna doru Yakoval eyh Ms Muslihuddin er-Rifnin Yakovada kurduu Hac Ms Tekkesindeki faaliyetleri sonucu Rifiyye, Arnavutlukun yan sra Kosova ve Makedonyaya da yaylmtr. Arnavutlukun Tiran, Berat, Pegin (Pein), kodra, Ergiri kasr (Gjirokaster), lbasan (Elbasan), Petrela ve Tropoya ehirlerinde bu

tarikata ait ondan fazla tekke kurulmutur. Ayrca Bosna-Hersekin Saraybosna; Kosovann pek, Prizren, Yakova (Gjakov); Makedonyann Manastr, Kavadarc, skp; Hrvatistann Yakova (Djakovo) ehirlerinde Rifiyye adna tekkeler kurulduu grlmektedir. Buradan Avrupa lkelerine, Amerika Birleik Devletleri, Kanada ve Avustralyaya g eden Riflerden bir ksmnn oralarda da tekkeler at belirtilmektedir. Rifiyye tarikatnn esaslar Ahmed er-Rif tarafndan tesbit edilmitir. Onun ifadesine gre Rifiyye Kitap ve Snnete dayanan, tevazu ve alak gnllln esas alnd bir tarikattr (el-Burhnlmeyyed, s. 62-63, 88; el-Mecliss-seniyye, s. 17-18). Rifiyyede eyhe intisap mridle mrid arasnda bir anlama ve szleme (biat ve mbyaa) olarak kabul edilmekte ve bir merasimle gerekletirilmektedir. Kenan Rif tarikattaki biat merasimini ayrntl ekilde kaydetmitir (Ahmed er-Rif, s. 155-157). Tarikata giren slikten evvel eriatn emir ve yasaklarn renerek gereini yerine getirmesi, sonra farzlarla birlikte oka nfile ibadetlerle megul olmas istenir. Slik iin eriat edeplerinden tercih edilen ncelikle sohbettir; yani mrid mridinin szlerini dikkatle dinlemeli, onun hal ve hareketlerine dikkat etmeli, davranlarn ona gre dzenlemelidir. eyh ile sohbet ve beraberlik mridin kt huylarn gzel huylara dntrmesine yardmc olur. Seyr slkn balangc Hakka ynelip kalp huzurunu elde etmektir. Bu huzura mridin talimatna gre oka salt selm getirmekle ulalr. Salt selm getirmekten maksat slike Hz. Peygamberden feyiz ve nefhalarn erimesini salamaktr. Zira salt selm vesilesiyle aradaki perdeler kalkmakta ve slik Resl-i Ekremden zat nurlarn grebilmektedir. Buna gre Hakkn huzuruna vsl olmada Hz. Peygamber bir kap mesabesindedir. Salt selmn her namazdan sonra mridin belirleyecei sayda okunan be ekli olmakla birlikte mm mridler iin, Allhmme salli al seyyidin Muhammedin ve al lih ve sahbih ve sellim eklinde okunmas yeterli grlmtr. Mridler, tek balarna yaptklar btn zikirleri kendi iitecekleri kadar yksek sesle (cehr) yaparlar. Toplu zikir ise hem oturarak (kud) hem ayakta (kym) yaplmaktadr (bu zikrin stanbulda icra edilen ekli mer Turul naner tarafndan ayrntl biimde kaydedilmitir; bk. DBst.A, VI, 330-331). Zikir meclislerinde genelikle Ahmed er-Rifnin tertip ettii evrd ve ahzbdan bir blm (sekizinci hizip) okunmaktadr. Ayrca baz gn ve gecelerde zikir srasnda burhan denilen kerametlerin izhar da sz konusudur. sm-i cell zikrinin hzland bir srada zikri yneten eyh kl, i, t, topuz gibi aletleri zikir yapan derviler arasndan setii kimselerin yanak, karn, grtlak, gz ukuru ucu gibi vcudun deiik yerlerine saplar. Derviler vcutlarna saplanm aleti elleriyle tutarken zikre devam ederler. Bunun yan sra eyh yass bir kak biimindeki gl denilen, atete akkor haline getirilmi demiri yalar veya dervilerin belden yukar plak bedenlerine temas ettirir. Bu tr gsteriler arasnda atee girme, zehir ime, vahi hayvanlarla oynama, azda cam paralarn ineme gibi uygulamalar da zikredilebilir. Bu gsterilerle Allah dilemedike atein yakmasnn, kesici aletlerin kesmesinin, yrtc hayvanlarn zarar vermesinin mmkn olmayaca deliliyle ispatlanmak istenmekte, ayrca bu yolla inkrclarn hidayete ermesi hedeflenmektedir. Ahmed er-Rifye gre velyet yolunda olan insanlarda bu hallerin meydana gelmesi mmkn olmakla birlikte bunlar o aamada kemal almeti olmadndan nemsenmemelidir. Rifden bahseden ilk kaynaklarda bu tr olaylara yer verilmemi, ancak ona bal olarak devam eden silsilelerde bu uygulamalar tarikatn belirleyici nitelii haline gelmitir. Bununla birlikte Ahmed erRifye nisbet edilen, Eer bir atee ismim anlacak olsa asla alev alev yanmaz; Atein alevleri ykseldii esnada zikredince mahlkatn rabbinin izniyle alevler benim iin sakinleir; Rabbim

bana dedi ki: Sen yrtc hayvanlar zerinde byk bir hkme sahipsin eklindeki ifadelerden hareketle (Kenan Rif, s. 179-181, 228) onun esasen bu tr kerametlere sahip olduu, ondaki potansiyel gcn daha sonra halifelerinde zuhur ettii ileri srlmektedir. Nitekim Ahmed erRifnin irad faaliyeti iin skenderiyeye gnderdii Ebl-Feth el-Vstnin halifesi Abdsselm el-Kalbnin (el-Kuleyb) yanan bir atein iine girerek snnceye kadar durduu, Rifnin torunu brhim el-Azebin aslan, ylan gibi vahi hayvanlarla ve atele oynad belirtilmekte, Rifnin dier bir torunu zzeddin Ahmed es-Sayydn bu tr olaylar Allahn bir lutfu olarak deerlendirdii grlmektedir. M. Fuad Kprlnn bu uygulamalar Abbs Devletinin Moollar tarafndan yklmasndan sonra amanist tesirlerle ortaya kan olaylar olarak deerlendirmesi (Linfluance du Chamanisme turcomongol sur les ordres mystiques musulmans, s. 12-13) isabetli bir yaklam deildir. Zira Moollarn gelmesinden nce de Rifiyye mensuplarnda bu uygulamalarn varl bilinmektedir. Nitekim Badat Moollar tarafndan igal edilmeden (656/1258) nce vefat etmi olan Sbt bnlCevz (. 654/1256) eserinde 578 (1182-83) yl olaylarn anlatrken Riflerde sz edilen hallerin grldn kaydetmektedir (Mirtz-zamn, s. 370-371). te yandan bu tr haller amanizm tesiriyle ortaya km olsayd ayn hallerin o dnemde dier tarikat mensuplarnda da grlmesi gerekirdi, halbuki dier tarikatlarda bu tr uygulamalara rastlanmamaktadr. Rifiyyede riyzet ve halvet mridin mertebesine gre deiiklik gsterir. Dokuz eit riyzetin drd slikin avuluk mertebesine, bei de nakiblik mertebesine gelmesinden sonra uygulanr. eyh, avuluk mertebesine ykseltilecek slike her namazn arkasndan artlarna riayet ederek ve anlamn hatrndan karmayarak en az 1000 defa kelime-i tevhid zikrini yerine getirmesini, bununla kalbi nurlannca Allah ismiyle zikretmesini, ardndan yine her namazdan sonra 2500den az olmamak zere eyh tarafndan belirlenecek miktarda en az ay ism-i cell zikrine devam etmesini emreder. Bu zikir mridin kalbinde iyice yerleip nuru yznde zhir olunca onu avuluk mertebesine ykseltir. Daha sonra ona her biri belli sayda gn kapsayan ve yine belli sayda kendine mahsus zikirleri olan drt riyzet yaptrr. Bu riyzetlerin ardndan mrid eyhe mnev bir iaret gelinceye kadar her gn 1000 adet zl-celli vel-ikrm zikrine devam eder ve sonunda nakiblik derecesine ykseltilir. eyh bu dereceyle ilgili gerekli ilemleri yerine getiren mride be riyzet daha yaptrr. Daha sonra gnlk namazlarn peinden belirlenen miktarda istigse zikri denilen l ilhe ill ente sbhneke inn knt minez-zlimn (el-Enbiy 21/87) zikrine devam eder. Ardndan eyhi onu halife olacak nakibler iin uygulanan krk bir gnlk tehzb halvetine sokar. Halveti tamamlayan slik belli zikirleri de yerine getirdikten sonra kendisine hilfet verilir. Hilfet verilen mridlerin devam edecei belli evrd ve hizipler vardr. Rifiyyede ayrca her yl muharrem aynn on birinden itibaren yedi gn devam eden ve her gne mahsus belli sayda zikirleri olan muharrem ay halvetiyle bir itikftan ibaret olan halveti sbiyye yaplmaktadr. Rifiyye tarikatnda snnet olduu kabul edildii iin siyah ta tercih edilmitir. Tarikatta kullanlan kendine has ekil ve nitelikteki bayrak (alem) ve sancak, nefse kar yaplan byk cihad ordusunda saf tutup sebat etmenin sembolleri olarak kabul edilir. Cuma gn mminin bayram olduundan o gn gerekletirilen zikir merasimlerinde def ve nevbet vurmak det haline getirilmitir. Rifiyye mensuplar arasnda XIX. yzyl ile XX. yzyln ilk eyreinde nl msikiinas ve zkirbalar yetimitir. 700 kadar ilhiyi notaya alp bir koleksiyon hazrlayan Ali Rza engel bunlardan biridir. Bu koleksiyonun byk blm Abdlkadir Trenin koleksiyonuyla birletirilerek dokuz cilt halinde

yaymlanmtr (Yusuf mrl, Trk Msiksi Klasiklerinden lhler, stanbul 1979-1996). Rifiyyenin Kollar. Rifiyyenin ubesi veya kollar olarak anlan tarikatlarn birbirinden hangi hususlarda farkl olduuna dair ilgili kaynaklarda bilgi verilmemektedir. Bundan hareketle kol isimlerinin eitli blgelerde tarikat temsil eden ya da yaylmasn salayan ilk ahsiyetlerden ileri geldii, bu kollar seyr slk esaslar bakmndan ana tarikattan ve birbirinden ayran herhangi bir zelliinin bulunmad sylenebilir. Nitekim ilk dnemlerden itibaren Rifiyyenin ana kolu veya en yaygn kolu olduu anlalan Sayydlik iindeki uygulamann mmabdede mevcut ana tarikattan pek farkl olmad grlmektedir (Tahral, Ahmad al-Rif, s. 347). 1. Harriyye. Ahmed er-Rifnin kzndan torunu Ebl-Hasan Ali el-Harr (. 620/1223) tarafndan kurulmutur (Harrzde, I, vr. 288b-293a; Hseyin Vassf, I, 245). Harr Suriyede Riflii balatan ilk eyh olarak bilinir. Mridlerinden Eb Muhammed Ali el-Harr b. Ebl-Hasan ile (. 645/1247) isim benzerliinden dolay baz yazarlar bunlarla ilgili bilgileri birbirine kartrmtr (Tahral, Ahmad al-Rif, s. 349-350). 2. Sayydiyye. Ahmed er-Rifnin kzndan dier torunu zzeddin Ahmed es-Sayyd (. 670/1271) tarafndan kurulmutur (Harrzde, II, vr. 58b, 261b; Hseyin Vassf, I, 243). Tarikatn en yaygn kolu olup Irak, Suriye, Msr, Hicaz ve Yemende yaylmtr. 3. mdiyye. Kaynaklarda Ahmed er-Rifnin halifelerinden olduu kaydedilen mdddin el-Ekbere nisbet edilmitir (Harrzde, II, vr. 60b; Hseyin Vassf, I, 245). 4. Keyyliyye. mmabde kynde doan smil el-Meczb el-Keyyl tarafndan kurulmutur (Harrzde, III, vr. 93b-95a; Hseyin Vassf, I, 244-245). eyh smil, Moollarn 656da (1258) Iraka giriinden sonra memleketinden ayrlp Halepe gitmi ve lmne kadar orada faaliyet gstermitir. Baz kaynaklarda Keyyliyyenin kurucusu ile smil el-Keyyl b. brhim el-Belh (. 900/1495 civarnda) birbirine kartrlmtr (Tahral, Ahmad al-Rif, s. 351). 5. Cendeliyye. am yaknlarnda Mennde trbesi bulunan Cendel b. Muhammed er-Rif (. 675/1276) tarafndan kurulmutur (Harrzde, II, vr. 60a-b; Ahmed b. Muhammed elVeter, s. 107; Hseyin Vassf, I, 245). 6. Drniyye. Azziyye olarak da bilinir. Ahmed er-Rifnin skenderiyeye gnderdii halifelerinden Ebl-Feth el-Vstnin mridi Ebl-Feth el-Baltacnin halifesi Msrl Abdlazz b. Ahmed ed-Drnye (. 694/1295) nisbet edilmitir (bk. DRN). 7. Atiyye. Kuds civarnda medfun bulunan Muhammed Atyye er-Rifye (VII./XIII. yzyl) nisbet edilmitir (Harrzde, II, vr. 60b; Hseyin Vassf, I, 245). 8. Katnniyye. Seyyid Hasan el-Katnnye (. 747/1346) nisbet edilmitir (Harrzde, II, vr. 60b; III, vr. 73b-74b; Hseyin Vassf, I, 245). 9. Nriyye. Nreddin Habbullah el-Hads tarafndan kurulmutur (Harrzde, III, vr. 212a; Hseyin Vassf, I, 245). 10. zziyye. Ebl-Feyz Hseyin el-zz el-Msr tarafndan kurulmutur (Harrzde, II, vr. 58b-59a; Hseyin Vassf, I, 245). 11. Cebertiyye. smil b. brhim el-Cebertye (. 806/1403) nisbet edilmitir (bk. CEBERT, smil b. brhim). 12. Fenriyye. Antakyal eyh Abdurrahman b. Muhammed el-Hanefden hilfet alan Molla Fenrye (. 834/1431) nisbet edilmitir (Kemal b. Ahmed Ahlat, vr. 17a-21b; Harrzde, II, vr. 59a; Hseyin Vassf, I, 245). 13. seviyye. Muhammed b. s (. 930/1524) tarafndan Maribde kurulmutur (EI2 [ng.], VIII, 526). 14. arniyye. Abdlvehhb e-arnye (. 973/1565) nisbet edilmitir (bk. ARN, Abdlvehhb b. Ahmed). 15. Burhniyye. Burhneddin brhim b. mer b. Ali el-Alevye nisbet edilmitir (Harrzde, II, vr. 59b; Hseyin Vassf, I, 245). Tibynda kaydedildii ekliyle Burhneddin brhime biri Cemleddin Abdlhamd b. Abdurrahman el-Kh, dieri Ebl-Abbas Ahmed b. brhim el-Cebbs vastasyla iki farkl silsile ulamakta ve Burhneddin brhim iki ayr kolun kurucusu olarak grlmektedir. 16. Fazliyye. Ahmed er-Rifnin neslinden Hindistanl sf Cemleddin Muhammed

b. Fazlullah el-Hind el-Burhnprye (. 1029/1620) nisbet edilmitir (Harrzde, III, vr. 31b-35a; Hseyin Vassf, I, 245). 17. Cemliyye. Cemleddin el-Irkye nisbet edilmitir (Harrzde, II, vr. 60b; Hseyin Vassf, I, 245). 18. Sebsebiyye. Sleyman es-Sebsebye nisbet edilmitir (Harrzde, II, vr. 60b; Hseyin Vassf, I, 245). 19. Mahmdiyye. Mahmd ez-Zencye nisbet edilmitir (Harrzde, II, vr. 60b). 20. Aclniyye. amda nakbleraf olan Muhammed b. Acln elHseynye nisbet edilmitir (Harrzde, II, vr. 60b; Hseyin Vassf, I, 245). 21. Mahdmiyye. Mahdm- Cihniyna (. 785/1384) nisbet edilmitir (Harrzde, II, vr. 60b). 22. Ulvniyye. Ahmed el-Ulvna nisbet edilmitir (Hseyin Vassf, I, 246). 23. Marfiyye. Hseyin Vassfn eyh Marfye nisbet ederek Marfiyye adyla kaydettii bu kol (Sefne, I, 246), eyh Mehmed Marif (. 1279/1863) adna nisbet edilen Marifiyye ile (Marifiyye) ayn olmaldr. XIX. yzylda ve XX. yzyl balarnda stanbulda Kartal, Kasmpaa, Toygartepede ve Manisa ehrinde bu kola ait tekkeler olduu bilinmektedir (bk. MRF TEKKES). 24. Vstiyye. Hseyin Vassf sadece adn zikrettii bu kol hakknda (Sefne, I, 245) baka mlmat vermemitir. Ancak isminden Ahmed er-Rifnin Msra gnderdii halifesi Ebl-Feth el-Vst ile (. 632/1234-35) meydana gelen bir kol olduu tahmin edilebilir. Nitekim Murtaz ez-Zebd, Ebl-Feth el-Vstden Zekeriyy elEnsrye kadar gelen bir silsile kaydetmitir (d, s. 59). Bu kollardan baka Msrda Bziyye, Mlikiyye, Hulliyye adyla kollarn olutuu (A, XII, 13-14), genellikle mstakil bir tarikat olarak deerlendirilen Bedeviyyenin, kurucusu Ahmed el-Bedevnin mridlerinden eyh el-Berrnin silsilesinin Ahmed er-Rifye ulamas sebebiyle Rifiyyenin bir kolu olarak da ele alnd (DA, V, 318), Halep eyh-yhu Zeynelbidn el-Cezernin birka tarikatn yan sra Rifiyyeden de hrka giydii (Gazz, II, 145), Zeyniyye tarikatnn kurucusu Zeynddin el-Hfnin eyhi Abdurrahman irs, Rifiyyeden de hilfet ald iin esasen Shreverdiyyenin bir kolu saylan Zeyniyyenin Rifiyyenin de kolu olduu ve ayn zamanda Shreverdiyye ile Rifiyyeyi birletirdii (Harrzde, II, vr. 59b-60a, 107b) kaydedilmektedir. Murtaz ez-Zebd, Seyyid Abdurrahman b. Mustafa el-Ayders (. 1192/1778) vastasyla kendisine ulaan bir silsile kaydetmitir (d, s. 58-59).

BBLYOGRAFYA

Ahmed er-Rif, el-Burhnl-meyyed, Dmak, ts., s. 33, 46, 62-63, 88, 94; a.mlf., el-Meclissseniyye: Sohbet Meclisleri (trc. Ali Can Tatl), stanbul 1996, s. 17-18, 53; Sbt bnl-Cevz, Mirtz-zamn, s. 370-371; zzeddin Ahmed es-Sayyd, el-Marifl-Muammediyye filveifil-Amediyye, stanbul 1305, s. 58, 64; bn Hallikn, Vefeyt (Abdlhamd), I, 154; Safiyyddin bn Ebl-Mansr, Risle: Biographies des matres spirituels connus par un cheikh gyptien du VIIe/XIIIe sicle (nr. ve trc. D. Grill), Kahire 1986, tercme edenin girii, s. 30; Ahmed b. brhim el-Frs, rdl-mslimn li-arati eyil-mttan, stanbul 1307, s. 3-7, 27, 32, 3940, 81, 92-112; Ali b. Hasan el-Vst, ulatl-iksr, Kahire 1306, s. 68-70; Abdurrahman EblFerec el-Vst, abat rati-fiyye, Kahire 1305, s. 35; a.mlf., Tiryul-muibbn f sreti sulnil-rifn, Bibliothque Nationale de Paris, code 5291, vr. 266b-267a; Eflk, riflerin Menkbeleri (trc. Tahsin Yazc), stanbul 1973, II, 149-150, 287; bn Battta, Seyahatnme (trc. A. Sait Aykut), stanbul 2004, I, 260-261, 417, 425, 427, 471; Keml b. Ahmed Ahlat, Mnevvirl-

ekr f ikri silsiletil-meyi, Hac Selim Aa Ktp., Kemanke, nr. 253, vr. 17a-21b; Sbk, abat, V, 75-80; M. Sirceddin el-Mahzm, ul-abr, stanbul 1306, s. 73, 92-96, 117-118; Gazz, el-Kevkibs-sire, II, 145; DOhsson, Tableau gnral, IV, 661-662; Zebd, d, s. 5859; Harrzde, Tibyn, I, vr. 288b-293a; II, vr. 51b, 58b-61b, 261b, 273a-274b; III, vr. 31b-35a, 73b-74b, 93b-95a, 212a; Ahmed b. Muhammed elVeter, Ravatn-nrn ve ulat Menbilin, Kahire 1306, s. 106-107; Yahy b. Slih el-slmbol, Tarkat Kyafetleri (haz. M. Serhan Tayi - Mustafa Akar), stanbul 2006, s. 73-74, 77-79, 147-150, 170, 186, 193; Sayyd, ldetlcevhir, Beyrut 1301, s. 69, 218, 299-301, 366-367; a.mlf., el-avidl-meriyye f uliaratir-Rifiyye, stanbul 1305; M. Fuad Kprl, Trk Edebiytnda lk Mutasavvflar (stanbul 1919), Ankara 1966, s.174; a.mlf., Linfluance du Chamanisme turco-mongol sur les ordres mystiques musulmans, stanbul 1929, s. 12-13; a.mlf., Osmanl Devletinin Kuruluu, Ankara 1959, s. 95-96; Kenan Rif, Ahmed er-Rif, stanbul 1340, s. 155-164, 167-168, 179-183, 228; Hseyin Vassf, Sefne-i Evliy (haz. Mehmet Akku - Ali Ylmaz), stanbul 2006, I, 243-246; Amasya Trihi, II, 489; III, 8; H. Laoust, Essai sur les doctrines sociales et politiques de Tak-d-Dn Ahmad b. Taimya, Kahire 1939, s. 92; a.mlf., Les schismes dans lIslam, Paris 1965, s. 248; Enver Behnan apolyo, Mezhepler ve Tarkatlar Tarihi, stanbul 1964, s. 464465; Necmi Tarkan, Kartalda Kurulmu Bir Tarkat Marifiye, stanbul 1964, s. 3-18; Ayverdi, Osmanl Mimrsi I, s. 24; a.mlf., Avrupada Osmanl Mimr Eserlerleri II, s. 365, 391; a.mlf., a.e. III, s. 46, 84, 109, 211, 292, 316; a.mlf., a.e. IV, s. 107, 181, 122, 260, 296; J. S. Trimingham, The Sufi Orders in Islam, Oxford 1971, s. 39, 40, 45; Mustafa Tahral, Ahmad al-Rif, sa vie, son oeuvre et sa tariqua (doktora tezi, 1973), Sorbonne Nouvelle Paris III, tr.yer.; a.mlf., Ahmed er-Rif, DA, II, 127-130; O. Depont - X. Coppolani, Les confrries religieuses musulmanes (nr. M. J. Cambon), Paris 1987, s. 328-329; G. Veinstein - N. Clayer, lEmpire otoman, Les voies dAllah (ed. A. Popovic - G. Vienstein), Paris 1996, s. 323, 339; Reat ngren, Osmanllarda Tasavvuf, stanbul 2000, s. 19; Ysuf Him er-Rif - Mustafa er-Rif, el-mms-Seyyid Amed er-Rif, Dmak 2002, tr.yer.; Hr Mahmut Ycer, Osmanl Toplumunda Tasavvuf (19. Yzyl), stanbul 2003, s. 114, 390-424; Necdet Okumu, Manisa Rif Dergh Entekkeliler: Bir Tekkenin Tasavvuf ve Sosyal Tarihi, Manisa 2003; Metin zeti, Balkanlarda Tasavvuf, stanbul 2003, s. 211-222; Ramazan Muslu, Osmanl Toplumunda Tasavvuf (18. Yzyl), stanbul 2004, s. 547-556; Nurhan Atasoy, Dervi eyizi: Trkiyede Tarikat Giyim-Kuam Tarihi, Ankara 2005, s. 136-145; Selami imek, Edirneli Kabl Mustafa Efendi, Hayat, Eserleri, Tasavvuf Grleri, Kenzl-esrr ve Dvn, stanbul 2005, s. 29; brhim er-Rv, es-Seyr vel-mes f azbi ve evrdis-seyyid elavil-kebr Amed er-Rif (nr. Abdlcell At), Dmak 2006, s. 159-195; C. Mayeur - Jaouen, Matres, cheikhs et anctres: Saints du delta lpoque mamelouke, Le dveloppement du soufisme en Egypte lpoque mamelouke, Le Caire 2006, s. 41-50; Tahsin zg - Mahmut Akok, Develi bideleri, TTK Belleten, XIX/75 (1955), s. 382; E. Bannerth, La Rifiyya en Egypte, MIDEO, X (1970), s. 20-21; A. Popovic, Les derviches balkaniques: La Rifiyya, ZBalk., XXV/2 (1989), s. 176-192; XXVI/2 (1990), s. 142-183; Sadi Bayram, Amasya-Taova-Alparslan Beldesi Seyyid Nureddin Alparslan er-Rufnin 655 H./1257 M. Tarihli Arapa Vakfiyesi Tercmesi ile 996 H./1588 M. Tarihli Seyyid Fettah Vel Silsilenmesi, VD, XXIII (1994), s. 31-74; R. Elsie, Islam and the Dervish Sects of Albania: An Introduction to Their History, Development and Current Situation, IQ, XLII/4 (1998), s. 269-279; Louis Massignon, Harriye, A, V, 238-239; a.mlf., Tarkat, a.e., XII, 13-14; C. E. Bosworth, Rifiyya, EI (ng.), VIII, 525-526; Ali Ref, Rifiyye, DMT, VIII, 290-291; Mustafa Kara, Bedeviyye, DA, V, 318; Ekrem In, Riflik,

DBst.A, VI, 325-330; mer Turul naner, Riflik (Riflikte Zikir Usl ve Msik), a.e., VI, 330-331. Mustafa Tahral

RFAT BEY, Sermezzin


(1820-1888) Trk msikisi bestekr, hnende. stanbulda dodu. Babas II. Mahmud dnemi bestekrlarndan Tanbr Kei (irin) rif Aa, annesi Hammzde smil Dede Efendinin kz Hatice Hanmdr. III. Selim devrinden beri Enderunda bulunan babas vastasyla kk yata Enderun Mektebine girdi. lk msiki bilgilerini mekhnede ald derslerden edindi. zellikle Eyyb hinbeyzde Mehmed Bey, dedesi Hammzde smil Efendi, Hac rif Bey, Him Bey ve m Sebhtan yararland. II. Mahmuddan itibaren be padiah dneminde sarayda mushib-i ehriyr, sermezzinlik, Enderunda msiki hocal, fasl- hmyun serhnendelii ve Muzka-i Hmyun Trk Msikisi Blm mdrl yapan Rifat Bey sarayda miralay rtbesine kadar ykseldi. Bilhassa Sultan Abdlazizin yaknln kazanm ve padiahn Msr seyahatinde (1863) beraberindeki heyette yer almtr. stanbulda vefat eden Rifat Beyin mezarnn nerede olduu bilinmemektedir. Zamannn en mehur hnendelerinden olan Rifat Bey ayrca besteledii eserlerle devrin nde gelen bestekrlar arasnda yer almtr. Hac rif Beyden byk olmasna ramen bestekrla ondan daha ge balayan Rifat Bey, Hac rif Bey ve evki Beyden sonra ark formunu gelitirerek bu formun en tannan bestekr saylmtr. Geleneksel kurallara balln n planda olduu eserlerinde kullanlan makamlarn btn incelikleriyle ilendii, melodilerin zarif motiflerle sslendii grlr. Krm savanda kazanlan zafer dolaysyla (1855) bestelenen, Sivastopol nnde yatar gemiler msrayla balayan Sivastopol Mar ile 1871-1872 Yemen harekt srasnda Yemen llerinde bulunan askerlerin duyduu vatan zleminin dile getirildii Annem beni yetitirdi bu ellere yollad msrayla balayan Alay Mar gnmz mar repertuvarnn gzde eserlerindendir. Rifat Beyin tertip ettii muhayyer-krd makamn ilk defa kulland, Ey keremkr- mekrim-perver-i ltebr msrayla balayan Hamidiye Mar ile hisar-bselik makamnda besteledii, Tmir eyledik meydan bizimdir msrayla balayan Osman Paa Mar, Muzka- Hmyun kumandanlarndan Callisto Guatelli Paa tarafndan ok sesli olarak dzenlenmitir. Mevleviyye tarikatna mensup olan Rifat Bey, yin formunun sekin eserleri arasnda yer alan ferahnk ve szinak makamlarnda iki yinin yan sra ilhileriyle de din msikide gcn ortaya koymutur. Bunlar arasnda, Y Habballah meded eyle! msrayla balayan szinak, Mtk olup zlediim msrayla balayan uak, Mest hayrnm zr girynm msrayla balayan evkefz ilhileriyle, h- iklm-i rislet doduu aydr gelen msrayla balayan hseyn ve Ey Resl-i mirt-i Hak msrayla balayan sab tevhleri bu sahadaki eserlerinden birkadr. eitli formlarda eser bestelemi olmasna ramen Rifat Bey bir ark bestekr olarak tannmtr. En az yarsnn unutulduu sylenen arklar arasnda, Hlimi arzeyleyim sultnma msrayla balayan bestenigr; Glen-i hsnne kimler varyor?, Niin blbl fign eyler, bahr eyymdr imdi, Sislendi hav, tarf- emenzr nem ald msralaryla balayan hicaz; Gzden cemlin n ra oldu msrayla balayan muhayyer; Bir dme drd ki beni baht- siyhm, Gzmden ey perryum, Karl da atm geldim

msralaryla balayan rast; Hayl-i yre deme girye dursun msrayla balayan sab-zemzeme arklar ok sevilen eserleri arasndadr. Ylmaz ztuna, Rifat Beyin iki yin, yedi tevh, on ilhi, bir beste, semi, alt mar, sekiz keke ve 296 arkdan oluan 336 eserinin (BTMA, II, 232-235), Etem Ruhi ngr ise besteledii dokuz adet marnn (Trk Marlar, s. 58-59) listesini vermitir. Ayn zamanda usta bir lavtac olan ve birok talebe yetitiren Rifat Beyin rencileri arasnda Santr Edhem Efendi, Bolhenk Nri Bey ile Zeki Dede saylabilir. Rifat Beyin eserleri, zellikle gfte mecmualarnda XIX. yzylda yaam hnende ve bestekr ehlevendimzde Byk Rifat Beyin (Cnd) eserleriyle zaman zaman kartrlmtr.

BBLYOGRAFYA

Sicill-i Osmn, I, 381; Rauf Yekta, Estz-i Elhn: Dede Efendi, stanbul 1341/1925, s. 132; Suphi Ezgi, Nazar-Amel Trk Musikisi, stanbul, ts., III, 236, 278-279; Trk Musikisi Klsiklerinden Mevlev yinleri (stanbul Konsevatuvar neriyat), stanbul 1939, XVII, 887-898; Sadettin Nzhet Ergun, Trk Musikisi Antolojisi, stanbul 1943, II, 441, 570-572; bnlemin, Ho Sad, s. 247; Etem Ruhi ngr, Trk Marlar, Ankara 1965, s. 58-59, 118-119, 169-172; engel, lhler, II, 10-12; III, 18-19; IV, 75-76; Tre, lhler, V, 94-95; VI, 569; VIII, 92-93; IX, 172; Blent Aksoy, Sermezzin Rifat Beyin Ferahnak Mevlev Ayini, stanbul 1992; Sadun Akst, Trk Musiksinin 100 Bestekr, stanbul 1993, s. 181-193; zalp, Trk Msiksi Tarihi, I, 584-585; ztuna, BTMA, II, 231-235. Nuri zcan

RFAT EFEND, Topal


(. 1876) Tanzimat devri biyografi yazar. stanbulda dodu. Tam ad Rifat Ahmed, babasnn ad smildir. Biraz aksak yrd iin Topal Rifat diye tannr. Kaynaklarda ailesi, tahsil hayat ve yetimesi hakknda bilgi olmad gibi eserlerinde de kendisiyle ilgili pek az mlmat vardr. Memuriyet hayatna maliye kaleminde balad. Dvn- Muhkemt Maliye Dairesi yeliinde bulundu. Ardndan Rsmat Dairesinde alarak 1863te Rsmat muhasebecisi oldu ve bu grevi 1865 ylna kadar devam etti. 1869da Bursa defterdarl grevinde bulundu. Daha sonra bu grevinden ayrlp stanbula dnd. Vefatnda Edirnekap dndaki mezarla defnedildi. Eserleri. 1. Devhatl-meyih maa zeyl. Mstakimzde Sleyman Sdeddin Efendiye ait eserin zeylidir. Sleyman Sdeddinin ilk Osmanl eyhlislm olarak kabul edilen Molla Fenrden balayarak kaleme ald esere Mehmed Mnb Ayntb, Sleyman Fik ve Mektbzde Abdlaziz efendiler birer zeyil yazmlardr. Rifat Efendi, eseri yeniden dzenleyip Sultan Abdlaziz devri eyhlislmlarndan tfzde mer Hsmeddin Efendiye kadar gelen eyhlislmlarn biyografilerini ekleyerek neretmitir (stanbul, ts.). Kitabn 1978 ylnda bir tpkbasm yaplmtr. 2. Devhatn-nkab*. Ahmed Nazif Efendinin Riyzn-nkab adl eserinin zeylidir. I. Bayezid devrinden (1389-1403) itibaren elli alt nakblerafn biyografisini ieren Riyzn-nkabya Rifat Efendi alt nakblerafn biyografisini ilve etmitir. Eserin neri srasnda nakbleraf olan Seyyid Mehmed Hilmiye kadar gelen kitap, Rifat Ahmed Efendinin Rsmat muhasebecisi olduu srada 1283 Reblhirinin sonlarnda (Eyll 1866) stanbulda baslmtr. Eserin banda nakbleraflarn tayin, azil ve lm tarihleriyle gml olduklar yerleri bildiren bir cetvel yer alr. 3. Verdl-hadik. Osmanzde Ahmed Tibin Hadkatl-vzersnn drdnc zeyli olup Sadrazam Ysuf Ziy Paann ikinci sadretinden (1809-1811) Ysuf Kmil Paann sadrazamlna (5 Ocak 1863 - 1 Haziran 1863) kadar gelen yirmi drt sadrazamn biyografisini ierir. Eserin sonunda, Osmanl Devletinin kuruluundan o gne kadar sadrazamlk makamnda bulunanlarn isimlerini alfabetik olarak veren bir liste vardr. 1283te (1866) stanbulda neredilen kitabn 1970te Freiburgda tpkbasm gerekletirilmitir. 4. Ravzatl-azziye. Hz. Peygamberin eceresinden balamak suretiyle Hulef-yi Ridn, on iki imam, slm hkmdarlar ve Osmanl padiahlarnn, sadrazamlarn, eyhlislmlarn, kaptan paalarn ve Msr hidivlerinin ksa biyografisini ierir. Yenieri Ocann ilgasndan (1826) 1866 ylna kadar devlet tekiltnn (mansblar) geirdii deiimi ve mansblara tayin edilen kiilerin bir cetvelini de ihtiva etmektedir. Franz Babinger, Ravzatl-azziyenin, basm esnasnda kan bir yangn yznden baslamadn sylerse de (Babinger [ok], s. 395) eser yaymlanm olup basm yeri ve tarihi bulunmamaktadr. Kitabn 9-24, 33-40, 49-80 ve 89-96. sayfalar eksiktir ve muhtemelen yangn esnasnda yanan fasikllere aittir. 5. Mirtl-maksd* f defil-mefsid. Eserde Hz. Peygamberin doumu, drt halife, on iki imam, tarikatlarn ortaya k ve mellifin mensup olduu Bektalik ile dier tarikatlarn yin ve erkn hakknda bilgi verilir. 20 Cemziyelhir 1293 (13 Temmuz 1876) tarihinde stanbulda baslmtr.

BBLYOGRAFYA

Ahmed Rifat, Ravzatl-azziye, stanbul, ts., s. 181,182, 183; a.mlf., Osmanl Toplumunda Sdt- Kirm ve Nakiblerflar: Devhatun-nukab (haz. Hasan Yksel - M. Fatih Kksal), Sivas 1998; Devlet Salnmesi, 1283, s. 39; 1284, s. 49; Hdvendigr Salnmesi, Hdvendigr (Bursa), 1286, s. 30; Sicill-i Osmn, II, 408; Osmanl Mellifleri, III, 62; Gvsa, Trk Mehurlar, s. 325; Agh Srr Levend, Trk Edebiyat Tarihi, Ankara 1973, s. 367; Babinger (ok), s. 394-395; Ylmaz ztuna, Rfat Efendi, Topal Ahmed, TA, XXVII, 324; Nuri Akbayar, Ahmed Rifat Efendi, TDEA, I, 7475. Mehmet Ali Beyhan

RFAT OSMAN
(1874-1933) Tabip, ehir tarihi aratrmacs. 18 ubat 1874te skdarda dodu. Babas Rusuk ve Selnik kadlklarnda bulunan Tosyavzde Osman Feyzi Efendi, annesi kbal Hanmdr. Selimiye btid Mektebinde yl okuduktan sonra Paakaps Asker Rdiyesine devam etti, 1889da Mektebi dd-i Tbbiyyeye kaydoldu. Bu yllarda dolabnda V. Muradn fotorafnn bulunmas yznden tutukland ve bir sre hapis yatt. Ayrca evi arand; babasnn ktphanesine ait birok el yazmas kitap, aralarnda ailesinin soy ktnn de bulunduu evrak, kymetli hat, resim ve levhalar evinin bahesinde yaklarak imha edildi. 1892de girdii Mektebi Tbbiyyeden 1899da yzba rtbesiyle mezun oldu. Glhane Serriyat Hastahanesinde greve balayan Rifat Osman bir sre Reider Paann yardmcln yaptktan sonra hastahanenin rntgen dairesinin efliine getirildi. 1903te Edirne Hastahanesine tayin edildi. Selnik, Manastr ve Edirne arasnda hekimlik almalarn srdrd. Bu ehirlerin hastahanelerinin rntgen cihazlarn kurdu. Edirnede grev yapt yllarda ehrin tarihine ait bilgi ve belge toplamaya balad. nce Sarayiinde artk mevcut olmayan sarayn haritasn hazrlad. almalarn srdrrken Balkan Savann kmas ve Edirnenin Bulgar igaline uramas ruhunda derin izler brakt. 1915 Martnda Edirne Asker Hastahanesi batabipliinden stanbul Haydarpaa Hastahanesi rntgen dairesi efliine nakledildi ve binbala terfi ettirildi. 1919 Maysnda shh sebeplerden dolay emekliye ayrld. Ardndan Edirneye dnd, bu defa da Edirnenin Yunanllar tarafndan igaliyle karlat (Ekim 1920). Kitaplar, toplad tarih evrak, hat koleksiyonu ve resimleri yamalannca stanbula kamaya mecbur oldu. Mill Mcadele srasnda Trakya Paaili Mdfaa-i Hukuk Cemiyetinde grev ald. Kurtulu Savandan sonra tekrar Edirneye dnd. Hekimlik grevi yannda eitli okullarda salk ve resim retmenlii yapt. 10 Mays 1933te Edirnede vefat etti ve Haclar Ezan Kabristanna defnedildi. Rifat Osman, 1904 ylndan itibaren ftihler yuvas dedii ve byk bir akla bal olduu Edirne iin alm, ehri sulu boya-kara kalem resimlerinde, plan ve krokilerinde, mimari projelerinde, eserleri ve mektuplarnda yaatmtr. Onun Muallim Cevdet, Osman Nuri Ergin ve A. Sheyl nver ile uyum ierisinde alt grlmektedir. Rifat Osmann bu kiilerle ortak yan, bir mezar tandan en kk ariv belgesine kadar Trkln izini tayan her eserin aratrlmas, tantlmas ve korunmas konusundaki hassasiyetidir. Edirne Saray zerinde alrken baz tarih meknlarn mimari planlarn yapan Rifat Osmann nemli bir yn de mimarl ve mhendisliidir. ttihat ve Terakk Kulb iin ina edilen ve halen Halk Eitim Merkezi olarak kullanlan binann hem mimarln hem inaat mhendisliini yapm, bu binann i mekn sslemeleri de onun elinden kmtr. Sivil mimari rnekleri ierisinde daha ok Trk ev tipleri zerinde alm, bu evlerin i ve d donanmyla Trk ruhunu en iyi ekilde yansttn sylemitir. Rifat Osmann tarihiliine destek veren dikkate deer taraf ressamldr. Onun frasndan veya kaleminden km Edirne resimleri Edirne tarihi iin vazgeilmez birer kaynaktr. Ayrca ektii fotoraflardan oluan albmleri de Edirne iin byk nem tar. Sheyl nvere yazd on yllk zaman dilimine yaylan mektuplar Edirne ehrinin bir kt niteliindedir. Ayn zamanda Edirne Trk ve slm Eserleri Mzesinin kurucusu olan Rifat Osman mzeye birok mezar tann naklini gerekletirmi, Selimiye

Ktphanesinde alarak yazma eserleri gn na karmtr. lmnden sonra smail Hakk Uzunarl ve Sheyl nverin aracl ile Edirne tarihi ve Edirne Sarayna dair not defterleri ve tablolar Trk Tarih Kurumu tarafndan satn alnmtr. Eserleri. 1. Edirne Rehnms (Edirne 1336; nr. Ratip Kazancgil, Edirne 1994). 2. Edirne Saray. Sheyl nver tarafndan tamamlanarak yayma hazrlanmtr (Ankara 1957). 3. Edirne Evleri. Yine Sheyl nver tarafndan nere hazrlanan bu esere (stanbul [1976]) nverin Edirne evleri ve konaklar hakkndaki almas da eklenmitir (s. 3-36). 4. Edirne ehir Tarihi Kronolojisi. Rifat Osmann msveddelerinden hareketle tdil ve ikmal edilen bu eser Ratip Kazancgil imzasyla yaymlanmtr (Edirne 1995). Mill Mecmua, Hayat Mecmuas ve stanbul ehremneti Mecmuasnda Edirne tarihiyle ilgili makaleleri neredilen Rifat Osmann Trk Tarih Kurumu tarafndan satn alnan terekesinde yayma hazr baz eserleri bulunmaktadr.

BBLYOGRAFYA

Rifat Osman, Edirne Saray (nr. A. Sheyl nver), Ankara 1957, s. IX-X, XI-XIV; a.mlf., Dr. Rfat Osmana Gre Edirne Evleri ve Konaklar (nr. A. Sheyl nver), stanbul 1983, s. 3-36; a.mlf., Edirne Rehnmas (nr. Ratip Kazancgil), Edirne 1994, neredenin girii, s. 5-9; A. Sheyl nver, Edirne Saray, 1339, Sleymaniye Ktp., Defter, nr. 3; a.mlf., Dr. Rfat Osmanname, Sleymaniye Ktp., Defter, nr. 792; a.mlf., Edirne Medeniyetimiz ve Tezyin Mislleri, Edirne: Edirnenin 600. Fetih Yldnm Armaan Kitab, Ankara 1965, s. 243-251; a.mlf., Bir Tp limi Doktor Rfat Osman Bey ld, Vakit, stanbul 1 Haziran 1933; a.mlf., Dr. Rfat Osmana Gre Bizde Radyolojinin Balangc, Tedavi Klinii Laboratuar, VII/28, stanbul 1937, s. 189-196; a.mlf., Dr. Rfat Osmana Gre Edirnede ki Buuk Asr nce iek As, GDAAD, I (1972), s. 253; a.mlf., The Yals (Waterside Residences) and Boats of Edirne, Svenska Forskningsinstitutet i Istanbul Meddelanden, IV, Stockholm 1979, s. 99-101; Osman Nuri Ergin, Muallim M. Cevdetin Hayat, Eserleri ve Ktphanesi, stanbul 1937, s. 22, 91, 280, 360; a.mlf., Dr. Rifat Osman Bey, stanbul Belediye Mecmuas, sy. 71-72, stanbul 1930, s. 416-417; Cevdet ulpan, Tosyavzde Dr. Rfat Osman: 1874-1933, Hayat ve Eserleri, stanbul 1959; Tevfik Byklolu, Trakyada Mill Mcadele, Ankara 1987, I, 275, 346-347; Ratip Kazancgil, Edirne Saray ve Yerleim Plan, Edirne 1994, s. 10, 12 vd.; Ahmed Gner Sayar, A. Sheyl nver (Hayat, ahsiyeti ve Eserleri) 1898-1986, stanbul 1994, s. 155-160; Semavi Eyice, Edirne (Mimari), DA, X, 432, 434. Ahmet Gner Sayar

RFAT SLEYMAN EFEND


(. 1139/1726dan sonra) Bestekr, devlet adam. stanbul skdarda dodu. Ad Sleyman, mahlas Rifattr. skdarl diye de tannr. On yedi yanda hfzn tamamlayp din ilimlerde renim grdkten sonra kadlk makamna kadar ykseldi. Bu sebeple Kad veya Molla olarak da anlr. III. Ahmed devrinin msikiinaslar arasnda nemli bir yeri olan ve zellikle sesinin gzelliiyle bilinen Rifat Sleyman Efendi ayrca besteledii eserlerle mehur olmu, daha ok din d besteleriyle tannmtr. Esad Efendi onun beste, semi ve ark formunda yirmi kadar bestesinin bulunduunu kaydetmi (Atrabl-sr, vr. 14a), Sadettin Nzhet Ergun ise Rifat Sleyman Efendiyi din eser bestekrlar arasnda saydktan sonra rhatlervah makamndaki dura ile evi makamndaki ilhisinin gftesini vermitir (Trk Musikisi Antolojisi, I, 125, 322, 323; ayrca bk. Mstakimzde, vr. 107b). Rifat Sleyman Efendinin vefat tarihi hakknda bilgi bulunmamakla birlikte Mehmet Suphi Ezgi, 1139 (1726) tarihli bir fasl mecmuasnda isminin gemesi dolaysyla onun bu tarihte hayatta olmas gerektiini belirtmitir (Nazar-Amel Trk Musikisi, I, 87). Bestelerinden bazlarnn gftesi kendisine ait olan Rifat Sleyman Efendinin gnmze on bir bestesinin ulat bildirilmektedir. Bunlarn alts beste, dierleri semi formundadr (BTMA, II, 235). Suphi Ezgi onun krd, segh ve uak makamlarndaki besteleriyle bselik airan yrk semisinin notalarn vermitir (Nazar-Amel Trk Musikisi, I, 8687, 90-92, 175-176; IV, 66-68).

BBLYOGRAFYA

Ebishakzde Esad Efendi, Atrabl-sr, Ktp., nr. 6204, vr. 14a; engl Saman, Mstakimzdenin Mecma-i lhiyyt Adl Gfte Mecmuas (yksek lisans tezi, 2001), M Sosyal Bilimler Enstits, vr. 107b; Suphi Ezgi, Nazar-Amel Trk Musikisi, stanbul 1933-40, I, 86-87, 90-92, 175-176; IV, 66-68; Sadettin Nzhet Ergun, Trk Musikisi Antolojisi, stanbul 1942, I, 125, 322-323; Sadun Akst, Trk Musiksinin 100 Bestekr, stanbul 1993, s. 48; zalp, Trk Msiksi Tarihi, I, 439; ztuna, BTMA, II, 235. DA

RHLE
(bk. SEYAHATNME).

RHLE
() Hadis renmek iin yaplan yolculuklara verilen ad. Szlkte yola koyulmak; bir eyin srtna binmek anlamlarndaki rahl kknden treyen rihle kelimesi, terim olarak hadis renmek (talebl-hads) ve rvi hakknda bilgi edinmek iin seyahate kma mnasnda er-rihle f talebil-hads eklinde kullanlr. Bu yolculua kan kimseye rhil, bu maksatla ok yolculuk yapanlara rahhle, ruhle, cevvle, tavvfl-eklm denir. Rihle muhaddislerle grmek, mevcut rivayetleri derlemek ve hadisle ilgili bilgilere ulamak amacyla yolculuk yapmay da ifade eder. Tannm pek ok musannif, nceki hadis mecmualarnda mevcut hadisleri dinlemek ve rivayet iczeti almak zere uzun yolculuklara kmtr (Sezgin, s. 37, 75-77). Goldziher, rihleyi ilk asrda eitli blgelerdeki ifah hadis kltrn derlemek iin yaplm faaliyetler olarak kabul etmi olup (Muslim Studies, II, 165-167) onun bu deerlendirmesi, ilk asrdaki ilim yolculuklarn sadece ifah rivayetlerle snrl tutmas ve yerel hadis kltrn toplama eklinde alglamas dolaysyla yanltr. Rihlenin meruiyetine, genellikle Kurn- Kermde anlatld zere Hz. Msnn yol arkada genle birlikte ilim urunda yolculuk etmesi (el-Kehf 18/60-82) ve bir bedevnin Resl-i Ekreme gelerek elisinin syledii szleri tahkik etmesi (Mslim, mn, 12) delil gsterilmitir. Buhr ise el-Cmiu-ainde (lim, 26), bir kadnn Ukbe b. Hrise hem kendisine hem yeni evlendii hanmna st emzirdiini sylemesi zerine onun bu iddiay Resl-i Ekreme sormaya geliini rihleye delil gsterir. Rihlenin akl dayana ise elde edilen l isnadlar sayesinde seneddeki rvi saysnn azalmas sebebiyle rivayetteki yanlg ihtimalinin de azalacak olmasdr. te yandan baz hadis limleri, daha ok rvinin tenkidiyle megul olmann mnekkidi daha derin aratrmaya ve titiz davranmaya sevkedecei gerekesiyle nzil isnad makbul saym, fakat daha fazla rivayet toplamak amacyla yaplan rihleyi gereksiz bulmutur. Rihlenin l isnad elde edilmesi yannda bir dier faydas da mehur hadis hfzlaryla tanarak onlardan faydalanmaktr (Hatb el-Badd, el-Cmi, II, 223). Rihlenin ilk uygulamalar Resl-i Ekrem dnemine kadar gider. Hz. Muhammedin peygamber olduunu duyan baz kimseler onu tanmak, Kuran, slm esaslarn ve yeni dinin tatbikatn renmek maksadyla yanna gelirler, ihtiya duyduklar bilgileri rendikten sonra kabilelerine dnp oradakilere anlatrlard. Her ne kadar bu seyahatler slmiyeti renmeye ynelik ise de bu vesileyle hadis de renilir ve dier insanlara retilirdi. Bilinen anlamyla rihle faaliyeti balamadan nce zellikle hac ve umre ziyareti dolaysyla Hicaza gelenler, gerek yolculuklar srasnda gerekse mukaddes topraklarda hadis ehliyle karlap onlardan hadis renirlerdi. Rihlenin daha ok rivayet almak veya rivayeti teyit etmek amacyla yaplmas tbin dnemine rastlar. Ancak baz ada melliflerin iddialarnn aksine (Hamza Abdullah Melbr, s. 87-88) Hz. Peygamberin vefatndan sonra hadis renmek iin hac gzergh dnda yolculuk yaplmas ii baz sahblerle snrl deildir. Ashabn kendi aralarndaki yolculuklar, Reslullahtan bizzat duyduklar haberleri arkadalarnn bilgisiyle kontrol etme ve duymadklar bir haberi ilk azdan dinleme dncesine dayanmaktayd. Resl-i Ekremin ilim renmeye tevik etmesi ve ashabn bir tek hadis iin bile

seyahate kmas tbin neslini etkilemi, onlarn bu uygulamas VI. (XII.) yzyln balarna kadar srmtr. Hadislerin II (VIII) ve III. (IX.) yzyllarda byk lde hadis klliyat eklinde derlenmesinden sonra da rivayetin geerli olabilmesi iin hadislerin bizzat hocadan alnmas art aranm ve bu amala rihlelere devam edilmitir. Hfz, kitbet ve iczetin birbirini takviye edecek biimde varln srdrmesinde rihle ok nemli katklar salam, ancak zamanla yazma iinin belirli esaslara balanmas, iczetle kitaptan rivayete izin verilmesi, kitaba olan gvenin artmas gibi hususlar rihlelerin azalmasna yol am ve Eb Abdullah bn Mende (. 395/1005) youn rihle dneminin son temsilcilerinden saylmtr. II-IV. (VIII-X.) yzyllar arasnda en hareketli dnemini yaayan rihle gelenei ksmen devam etmi, byk hadis mecmualarnn tasnif edilmesinin ardndan V. (XI.) yzyln ortalarndan itibaren medreselerin, VI. (XII.) yzyln ortalarndan itibaren drlhadislerin kurulmasyla ilim yolculuuna kma deti sona ermi, drlhadislerin yaygnlamasndan sonraki rihleler belirli kitaplarn rivayet iczetini almak iin yaplmtr. Fetihler dolaysyla pek ok lkeye dalan sahblerin bildii hadisler rihleler sayesinde kaybolmaktan kurtulmutur. te yandan bu yntemle tek bir hadisin ok sayda tarikine ulamak, bilinmeyen rivayetleri elde etmek, l isnada sahip olmak, zabt kusurundan dolay zayf kabul edilen hadisin baka tariklerini bularak onu takviye etmek, limlerle bilgi alveriinde bulunarak hadislerin illetleri, cerh ve tadli gibi konularda yeni bilgiler elde etmek, olay bizzat yaam sahbye veya ondan edinilmi bilgiye ulap hadislerin vrd sebeplerini renmek, rvilerin hayatlarna dair bilgilere ulamak mmkn olmu, bylece tabakat literatr zenginletirilmitir. Rivayet edilen metinlerin ortak vasflar rihleler sayesinde anlalm, hadislerin ifade tarz tesbit edilmi, icm edilen uygulamalarla z ve mnker rivayetler ortaya kmtr. Metinleri birbirine benzeyen hadislerin shhat derecesinin artmasyla uygulama farkllklar kalkm, gvenilirlik derecesine gre rivayetlerin aras telif edilmitir. Rihle slm lkeleri arasndaki balarn kuvvetlenmesinde ve kltr birliinin salanmasnda da etkili olmutur. Rihle muhaddisin hem ilm hem insan adan kemale ermesini salayan bir faaliyettir. Hadis rivayetiyle nl bir limin stn edebini, dini yaama tarzn ve kabiliyetlerini grmek rvi zerinde olumlu tesir brakt iin pek ok kimse fazilet ehli ulemy tanmak, onlar kendine rnek almak iin ilim yolculuuna kmtr. te yandan rihleler sayesinde hadis klliyat olduka erken bir dnemde toplanm, sadece bir kiinin bildii bir hadis topluma mal edilmi, nesiller arasnda gl bir iletiim kurulmu ve bilgiler salam ekilde sonraki nesillere aktarlmtr. Hadis rencileri hocalarnn hayatn tesbit ederek tabakat, tezkire, meyeha, tercim, nakd-i ricl, vefeyt, menkb gibi adlarla anlan ricl edebiyatn gelitirmiler, ayrca gittikleri yerlerle ilgili tarih ve coraf bilgileri kaydederek dier bilim dallar asndan da zengin bir miras brakmlardr. Rihle zamanla hadis reniminin bir paras haline gelmi, rihle yapanlarn cerh ve tadle ilikin grlerine daha fazla itibar edilmitir. Mehur muhaddislerin rivayetlerde aradklar hoca ile grme (lik) ve ayn zaman diliminde yaama (musarat) artlar rihle ile dorudan ilgilidir. Rivayetin rihle srasnda ifah olarak alnmas rihle yaplmadan dorudan kitaptan alnmasndan daha deerli grlmtr. Hatta kitab rivayetlerin yaygnlat dnemlerde bile kitabn rivayet iczetini vichen almak bir stnlk sebebi saylmtr. Rihle srasnda ibadet ve zikirde devamllk yannda cmertlik, sefer meakkatine katlanma gibi sefer

dbna riayet gereklidir. lim yolculuuna kmak isteyen kimse ncelikle kendi beldesindeki ulemnn rivayetlerini renmeli ve gittii yerlerde bunlar rivayet etmelidir. Yola kmadan nce beldesindeki hocalaryla istiare edip hangi blgelere gideceini ve kimlerle greceini tesbit ettikten sonra bir perembe gn yola kmaldr. Varmak istedii yere ulanca hadis renmek istedii hoca ile bir an nce grp onun rivayetlerini almaya almaldr. Rvi birok hocadan hadis renmek yerine l isnadla ald rivayet saysn arttrmal, kendisinin bilmedii rivayetlerin ve isnadlarn peine dmeli, her hocann kendine has rivayetlerini ncelikle almal, ar sem arzusuna kaplmamal ve rihlesinin okluunu bbrlenme vesilesi yapmamaldr. Bir beldede mutlaka bilinmesi gereken bilgileri retecek kimsenin bulunmamas halinde rihle yapmak zorunlu olduundan ailesi izin vermese bile rvi ilim yolculuuna kmaldr. Elde edilmek istenen bilginin bir beldede bulunmas halinde rihleye gerek olmad sylenmise de dier beldelerde farkl bilgiler bulunabilecei iin rihle tevik edilmitir. Rihleye kacak kii ailesinin nafakasn temin etmek zorunda olduundan baz muhaddisler erken dnemde evlenmeyi uygun grmemitir. Hadis talebesinin rihleye kmadan nce iyi bir yol arkada edinmesi tavsiye edilmitir. Rihle srasnda yollarda fazla oyalanmamal, amacna ulatktan sonra hemen geri dnp rivayetleri tasnif etmeli ve retmeye vakit ayrmaldr. Dier slm ilimlerde de rihle yaplmakla birlikte bunlarn hibiri hadis ilminde olduu gibi geni bir corafyay kapsamamtr. Fetihlerle slm topraklar geniledike rihlenin kapsam da genilemitir. Rihleye dair en nemli eser Hatb el-Baddnin er-Rile f alebil-adidir (nr. Nreddin Itr, Beyrut 1395/1975). Hadis ilminde tek bir hadis iin yaplan rihleleri ele alan bu eser sahbenin bir hadis iin yapt rihleler yannda tbin nesli ve daha sonraki nesillerin rihleleri, l isnad elde etmek iin yaplan rihleler gibi konular iermektedir. Nir, eserin sonuna ilve ettii stidrkzziydt al Kitbir-Rile adl otuz yedi sayfalk incelemesinde ashabn Hz. Peygambere yapt rihlelerle tbinin, daha sonraki nesillerin ve baz muhaddislerin rihlelerini ele almtr. Eseri ayrca Subh es-Smerr Mecmatr-resil f ulmil-ad (Medine 1389/1969, s. 37-72) ve Nasr Eb At Mecmatr-resil f ulmil-ad (Riyad 1415/1994, s. 127-242) iinde neretmitir. Rihle konusunu ele alan dier baz almalar unlardr: s ez-Zeytn, er-Rile ve eeruh fil-ad ve ulmih (doktora tezi, 1988, Cmiatz-Zeytne el-klliyyetz-Zeytniyye [Tunus]); Yusuf Akel, Hadis Toplamak in Yaplan Seyahatler (Rihle) (yksek lisans tezi, 1992, A Sosyal Bilimler Enstits); Hseyin Nassr, Edebr-rile (Kahire 1991); Hsn Mahmd Hseyin, Edebr-rile indel-Arab (Kahire 1976); Mustafa Mnr Edhem, Riletl-mm e-fi il Mr (Kahire 1930); Ahmed Ramazan Ahmed, er-Rile ver-raletl-mslimn (Cidde 1984 [?]); mdddin Hall, Rile f arir-risle (Badat 1987); Ali Muhsin Mlullah, Edebr-rilt indel-Arab fil-meri neeth ve teavvrh att nihyetil-arni-minil-hicr (Badat 1978); Ksm b. Ysuf et-Tcb es-Sebt, Mstefdr-rile vel-itirb (nr. Abdlhafz Mansr, Libya-Tunus 1395/1975); smil el-Arab, Trur-rile vel-istikf fil-berri vel-bar (Cezayir 1986); I. R. Netton, Seek Knowledge: Thought and Travel in the House of Islam (Richmond-Surrey 1996); Nazik Saba Yared, Arab Travellers and Western Civilization (London 1996).

BBLYOGRAFYA

Rmhrmz, el-Muaddil-fl (nr. M. Accc el-Hatb), Beyrut 1404/1984, s. 216-218, 234; Hkim en-Nsbr, Marifet ulmil-ad (nr. Seyyid Muazzam Hseyin), Haydarbd 1935 Medine-Beyrut 1397/1977, s. 1-5; Hatb el-Badd, el-Cmi li-alr-rv ve dbis-smi (nr. Mahmd et-Tahhn), Riyad 1403/1983, II, 223-248; a.mlf., er-Rile f alebil-ad (nr. Nreddin Itr), Beyrut 1395/1975, neredenin girii, s. 12-59; bns-Salh, Ulml-ad (nr. Nreddin Itr), Beyrut 1401/1981, s. 222-223; Bedreddin el-Ayn, Umdetl-r, Kahire 1392/1972, II, 52-53; emseddin es-Sehv, Fetul-mu, Beyrut 1403/1983, II, 6-7, 60-65, 151, 314; III, 6; Syt, Tedrbr-rv (nr. Abdlvehhb Abdllatf), Kahire 1385/1966, II, 45, 142, 160; Thir elCezir, Tevchn-naar (nr. Abdlfetth Eb Gudde), Beyrut 1416/1995, II, 720-721; M. Tayyib Oki, Baz Hadis Meseleleri zerinde Tetkikler, stanbul 1959, s. 99-100; M. Accc el-Hatb, esSnne ablet-tedvn, Beyrut 1383/1963, s. 176-183; Seyyid Abdlazz Slim, et-Tr velmerrinel-Arab, skenderiye 1967, s. 211-212; I. Goldziher, Muslim Studies (trc. C. R. Barber - S. M. Stern), London 1971, II, 165-167; Muhammad Zubayr Siddiqi, Hadth Literature (ed. Abdal Hakim Murad), Cambridge 1993, s. 40-42; C. F. Beckingham, The Rihla: Fact or Fiction?, Golden Roads: Migration, Pilgrimage and Travel in Mediaeval and Modern Islam (ed. I. R. Netton), Richmond 1993, s. 86-94; Subh es-Slih, Hads limleri ve Hads Istlahlar (trc. M. Yaar Kandemir), stanbul 1997, s. 36-45; Hamza Abdullah Melbr, Ulml-ad f avi tabtilmuaddinen-nud, Beyrut 1423/2003, s. 87-88; Fuat Sezgin, Buhrnin Kaynaklar Hakknda Aratrmalar, Ankara 2007, s. 37, 75-77; L. Librande, The Categories High and Low as Reflections or the Rihlah and Kitabah in Islam, Isl., LV/2 (1978), s. 267-280. brahim Hatibolu

er-RHLETl-MARBYYE
() Eb Muhammed el-Abdernin zellikle VII. (XIII.) yzyl sonlarnda Kuzey Afrikadaki ilim ve kltr hayatna yer veren seyahatnmesi (bk. ABDER, Eb Muhammed).

RHVET
() Arap alfabesinin baz harflerindeki yumuak telaffuz zelliini ifade eden terim (bk. HARF).

RKA
() Osmanllar tarafndan gelitirilen bir yaz eidi. Szlkte kt, deri paras anlamna gelen rika (ruka) hat sanatnda abuk, kolay yazma ve okuma ihtiyacndan domu, kalemin tabii akna uygun divan zelliklerini tayan bir yaz trnn addr. Ne zaman ortaya kt kesin olarak bilinmeyen rika yaznn XV. yzyln ikinci yarsndan sonra Dulkadroullar dneminde kullanld ileri srlmektedir (Gkbilgin, s. 46). Bu yaz XVIII. yzyln ikinci yarsndan sonra Osmanllarda Dvn- Hmyunda belli kurallara balanm ve ana izgileriyle beliren bir karakter kazanmtr. XIX. yzylda gnlk hayatta, mektuplarda ve resm yazlarda yaygn biimde kullanlm, Bbli hkmet dairelerinde ilek hale getirilmitir. Ksa srede dier slm lkelerinde de beenilen rika gnmze kadar basitlii ve kolayl sebebiyle eitim ve retimde nemini korumu, matbu kitap dnda geni kullanm alan bulmutur. Bblide hkmet dairelerinde alan memurlarn yazd eski rika veya Bbli rikas Mmtaz Efendi (. 1872) tarafndan belli kurallara balanarak slplatrlmtr. Bu sebeple Mmtaz Efendi rikas da denen bu tarzn divan yazdan ayr belirgin zellikleri vardr. Rikada divan yazdaki elif, kf, lm gibi dikey harflerin boylar klm; zlfe, kavis ve ayrntlar ortadan kalkm; sol tarafa olan meyli dik, keskin, keli bir biim alm; f, kf, mm, vav harflerinin gzleri kapanm, sin dileri kaybolmu ve dz bir izgi haline gelmitir. Rika yazda nokta kalemin kard noktann yarsdr. ki nokta bir izgi, nokta kvrk bir biim kazanmtr. n, dd, nn harflerinin ana ~ eklini almtr. Rikada harfler ve kelimeler harekesiz, 20-30 derece ayla satra oturacak ekilde dizilmi, yalnz kpler ve mmin elifi satrdan aa sarkmtr. Sratle yazlabilmesi iin harf bnyelerinde yaplan bu ksaltmalar rika yaznn estetik ifade gcn azaltm, ahs his ve heyecan unsurlarn ne karmtr. Mmtaz Efendiden sonra Galatasaray Mektebi Sultnsi hat hocas Mehmed zzet Efendi (. 1903) l Paa, Fuad Paa ve Cevdet Paann yazlar zerinde yapt inceleme ve deerlendirmenin ardndan rika yazda yeni bir slp ortaya koymutur (Baltacolu, Sanat, s. 106). Bu slpta harf bnyeleri klasik, kesin oran ve llerini bulmu, bodurluktan kurtulmu, dikey harflerin sola meyli azalm, kelimeler geometrik dzen iinde daha ak yazlarak en gzel henk salanmtr. Bu zellikleriyle sanat yazs seviyesine ykselen zzet Efendi rikas hattatlar tarafndan ok beenilmi ve yaygnlam, zamanla Mmtaz Efendi rikas unutulmutur. Rikann sratli, kurallar krlarak yazlmas sonucu rika krmas veya Bbli krmas denilen bir ekli ortaya km, bu tarzda sk kullanlan baz kelimeler, birlemeyen harfler birleerek zel bir biim almtr. Kalem az genilii 1 mm. olan rikann cel ekli harf inklbndan nce dkkn levhalarnda, ilnlarda ve az da olsa kitbelerde kullanlmtr. Gnmzde mslman lkelerde gazete balklar ve dkkn levhalar genellikle cel rika ile yazlmaktadr. bnlemin Mahmud Kemal Son Hattatlar adl eserinde sls, nesih ve talik hattatlarndan sonra rika hattatlarnn biyografilerini yazm ve yazlarndan rnekler vermitir. Bunlar arasnda l Paa, Ahmed rif Paa, Ali Fuad Bey, Emin Paa, Esad Bey, Cemil Paa, Hd Paa, Hseyin Him Bey,

smet Bey, Kmil Paa, Kemal Bey, Mahmud Celleddin Paa, Reid Bey, Said Bey, erf Efendi rika yazy gzel yazan hattatlardandr. Sls, nesih ve talik hattatlar rikay da yazmtr. Mehmed efik Bey, Ferid Bey, Hfz Hasan, Tahsin Hilmi, Mehmed evket, Vahdet, Smi Efendi, Sofu Mehmed Efendi, smail Hakk Altunbezer, Kmil Akdik, Necmeddin Okyay, Macit Ayral, Hamit Ayta, Halim zyazc ve Kemal Batanay rikay gzel yazan hattatlardandr.

BBLYOGRAFYA

Ismayl Hakk Baltacolu, Sanat, stanbul 1934, s. 106; a.mlf., Trklerde Yaz Sanat, Ankara 1958, s. 69-71; Mahmut Yazr, Eski Yazlar Okuma Anahtar, stanbul 1974, s. 140-142; A. Sheyl nver, Trk Yaz eitleri, stanbul 1953, s. 20; M. Tayyib Gkbilgin, Medeniyet Tarihi erevesinde Osmanl Paleografya ve Diplomatik lmi, stanbul 1979, s. 46; Cahit Baltac, slm Paleografyas, stanbul 1989, s. 28; Mbahat S. Ktkolu, Osmanl Belgelerinin Dili (Diplomatik), stanbul 1994, s. 67; Ali Alparslan, Osmanl Hat Sanat Tarihi, stanbul 1999, s. 198-202; M. Uur Derman, Sabanc niversitesi Sakp Sabanc Mzesi Hat Koleksiyonundan Semeler, stanbul 2002, s. 20; Muhittin Serin, Hat Sanat ve Mehur Hattatlar, stanbul 2003, s. 328. Muhittin Serin

RK
() Alt eit yazdan (aklm- sitte) biri. Szlkte hzlanmak, hzl yrmek mnasndaki rak kknden treyen, kt ve deri paras anlamna gelen ruka kelimesinin oulu olan rik, hat sanatnda boyutlar belirlenmi kk kt ve parmen paralar zerine sratle yazlan yaznn ad olmutur. Emevler dneminde genileyen idar kurumlarda mektup ve yazmalarda, ayrca ilm sahada mellif, mstensih ve ktipler tarafndan kullanlmak zere boyutlar belirlenmi parmen, papirs ve ktlara uygun, kalem az eni deiik, konusuna ve kt ebadna gre adlandrlan yazlar gelitirilmitir. Bu hzl oluum iinde II. (VIII.) yzyln ortalarnda ktip ve air Ysuf Lakve sls yazdan yeni bir tarz karm, riys ve daha sonra kalemt-tevkt ad verilen bu yazdan rik yazs domutur. Rik kalemi deiik olmakla beraber genelde tevk kaleminin yarsdr ve nesih kalemi enindedir (bk. AKLM- STTE). Harf ve harf birleimleri tevk biiminde olmakla beraber rik kaleminin ayr zellikleri vardr. Elif harfinin boyu slste yedi nokta iken tevk ve rikda kendi kalemine gre be noktadr. Aklm- sittenin dier eitlerinde olduu gibi rikda da harflerin eni ve boyu, satra olan as, meyli, kselerin, kplerin genilik ve derinlii, keidelerin uzunluu gibi estetik kurallar kendi kalemine gre belirlenmitir. Tevk kalemine gre rikda harfler daha yuvarlaktr (mukavver). Bitimeyen elif, r ve vv gibi harflerin dier harflere baland, kelimelerin birbirine ilitii, yaklat grlr. Bu birleme ve toplanma istei rik yazsna devamllk ve akclk (seyyliyet), eri izgiler ise canllk ve hareket verir. Harflerin boyu tevk kalemine gre daha ksa, kk, ince ve gzeldir. Kelimenin ortasnda ve sonunda ayn, kf, mm, vv harflerinin gz belli belirsiz kapal, tevk kaleminde ak, lmelifin dm yok olmutur; sd, t harfinin gz ile kelimenin banda ve yalnz yazldnda ayn harfinin az ak yazlr. Vvn ba ve ksesi yuvarlak, bitii yukar doru ykselir. Rik yazsna hat iczetnmelerinde kullanlmas sebebiyle hatt- icze de denilmitir. Yazm kurallar ve yaz zellikleri ynyle tevk yazsna bal olan rik geni kullanm alan sebebiyle, gelime safhalarna ait elde bulunan belge ve rneklerden hat sanat tarihinde beliren ve gelimesini ilk tamamlayan yaz tarzlarndan olduu anlalmaktadr. IV. (X.) yzyln balarna kadar devam eden, el-hattul-mevzn diye adlandrlan devrede tevk ve rik yazlar zellikle Dvnl-inda ilenip gelitirilmitir. Ktiplerin asrlk tecrbe ve araylarn deerlendirerek hat sanatnda el-hattul-mensb denilen yeni bir dnem balatan bn Mukle ve kardei Eb Abdullah Hasan yaz eitlerini snflandrarak belli geometrik l ve kurallara balam, Eb Abdullah nesh, bn Mukle ise zellikle tevk ve rik yazlarnn nizam ve henginin elde edilmesinde byk aba gstermitir. bn Muklenin slbunu gelitiren bnl-Bevvb aklm- sittenin oluumunda yeni bir r am, bu yolu izleyen ve bnl-Hzin diye bilinen Ebl-Fazl Ahmed b. Muhammed ed-Dnever tevk ve rik yazlarnn klasik llerini ortaya koymutur. Mze ve ktphanelerde gnmze ulaan rneklerden Ykt el-Mstasm ekolnde dier hat

eitleriyle beraber rik yazsnn da gzelletii grlr. Osmanl hat ekolnde XX. yzyla kadar bu mektebe bal hattatlarn zevk ve sezileriyle ilenerek deiiklie urayan rik Osmanllarda tarih geliimini tamamlamtr. Divanlarda resm kayt ve yazmalarn, hattat iczetnmeleriyle ketebe satrlarnn, yazma eserlerde asl metinden ayr yazlan hkm, mlahaza, mtalaa, mukabele, sem, temellk, ketebe, fer ve htime gibi kaytlarn genelde rik kalemiyle yazlmas gelenek halini almtr. Kitap sanatlarnda grlen bu kaytlar, rik hattnn ilk ekli hakknda bilgi veren ve XX. yzyla kadar geirdii gelime safhalarn belgeleyen rneklerdir. Osmanllarda kadln dzenledii bor alm satm senetlerinde, vakfiyelerde divan yaznn belirmesine ve randa talikin ortaya kmasna kadar genelde resm belgelerde rik yazs kullanlmtr.

BBLYOGRAFYA

bnn-Nedm, el-Fihrist (Teceddd), s. 11; Kalkaend, ubul-a, III, 115; Abdurrahman b. Ysuf bns-Syi, Tufet lil-elbb f natil-a vel-kitb (nr. Hill Nc), Tunus 1967, s. 100; Kumm, Glistn- Hner, s. 16, 17; l, Menkb- Hnervern, s. 10; Mstakimzde, Tuhfe, s. 11, 79; Habb, Hat ve Hatttn, stanbul 1305, s. 48; Ismayl Hakk Baltacolu, Sanat, stanbul 1934, s. 102; Mahmud Bedreddin Yazr, Medeniyet leminde Yaz ve slm Medeniyetinde Kalem Gzeli (haz. M. Uur Derman), Ankara 1972-89, I, 95, 102; III, 331, 334; Yasin Hamid Safadi, Islamic Calligraphy, London 1978, s. 74; Habbullah Fezil, Alasu a, sfahan 1362 h., s. 274; Nihad M. etin, Hat Sanatnn Douu ve Gelimesi, slm Kltr Mirsnda Hat Sanat (haz. M. Uur Derman), stanbul 1992, s. 14-32; Mbahat S. Ktkolu, Osmanl Belgelerinin Dili (Diplomatik), stanbul 1994, s. 58, 59. Muhittin Serin

RKB
() Baz Trk-slm devletlerinde ve zellikle Osmanllarda sultann katn veya maiyetini ifade eden terim. Kelimenin szlk anlam zengidir. Seluklularda ve Osmanllarda rikb kelimesiyle sultann bizzat kendisi, yan, kat veya maiyetiyle huzura kabul kastedilirdi. Osmanllarda hkmdarn maiyeti iin mevkib-i hmyun tabiri de kullanlmtr. Seferde padiahn yannda koruma hizmeti yapan, merasimlerde ona elik eden Yenieri Ocana mensup solaklara rikb solaklar, hkmdarn kabul trenine resm-i rikb, huzurunda yaplan toplantya rikb denilirdi. Padiahn huzuru anlamnda ise daha ziyade rikb- hmyun tabiri geer. Marzt- rikb terkibiyle de padiaha sunulan arzuhaller kastedilirdi. Serdr- ekrem unvanyla seferde bulunan ve padiahn yannda kendisine veklet eden sadrazam vekili rikb- hmyun kaymakam olarak anlrd. Dier yksek rtbeli grevlilerin memuriyet unvanlarnn bana rikb kelimesi eklenir ve bunlara rikb defterdar, rikb reisi, rikb medcisi denirdi. Bu srada yaplan divan toplantlarnda alnan kararlarn yazld defterler rikb mhimmesi, rikb defterdarnn tuttuu defterler rikb ahkm defterleri, Rus Kaleminde tutulanlar ise rikb ruslar gibi adlarla belirtilirdi. Sadrazam ve hkmet erkn seferden dndkten sonra bu rikb memurlarnn grevleri sona ererdi. Padiahn yaknnda bulunan ve atnn yannda yryen mrhur, mr-i alem, kapclar kethds, kapcbalar, avuba; atmacacba, ahinciba ve akrcbadan oluan ikr aalar; Yenieri Ocann yksek rtbeli zbitleriyle dier yaya kapkulu ocaklarnn aalar, drt blk aalar da denilen kapkulu svarilerinin zbitleri gibi saray ve ordu mensuplar aalar rikb- hmyun aalar, rikb aalar, bazan da zengi aalar eklinde nitelendirilirdi. Rikb- hmyun aalarnn balca grevleri alay gnlerinde padiah ata binerken ona yardm etmekti. Atn i rikbn byk mrhur, d rikbn bakapcba, dizginini mr-i alem tutard. Dier kapcba aalar etrafnda dururlar, anigrba padiahn koltuuna girerek onu ata bindirirdi. O srada atn ban ahr halifesi tutard. Kapclar kethds Dvn- Hmyun gnleri dnda rikb- hmyun hizmetinde bulunurdu. Beylerbeyilere, Krm hanna kl, kaftan, hatt- hmyun ve ferman gtrmek, padiah fermanlaryla ileri yrtmek rikb- hmyun aalarnn greviydi. Divan gnlerinde mteferrika aalar rikb aalarnn sonunda yerlerini alrlard. Rikb aalar XVI. yzylda d hizmete 350 ake gelirle karlard (Lutfi Paa, s. 21). Yzyln sonlarnda rikb- hmyun blk aalarna muayyen bir zemet miktar arpalk verilmitir. Bunlarn XVII. yzyl sonlarndaki mevcutlar altm alt kii idi (Eyyb Efendi Knnnmesi, s. 35). Eflak ve Bodan gibi baz prensliklerden gelen ek vergilerle sadrazam, vezirler ve dier yksek rtbeli devlet adamlar tarafndan padiaha verilen hediyeler, Nevruzda mrhurun sunduu diyye / ydiyye, Edirne bostancbas olanlarn vergi olarak takdim ettii mebla rikbiyye eklinde ifade edilirdi (BA, Cevdet-Saray, nr. 224). II. Mahmud zamannda (1808-1839) Yenieri Ocann

kaldrlmasnn ardndan yaplan deiiklikler erevesinde gsterili trenler de nemli lde sadelemi, bu arada solak, peyk, haseki gibi saray grevlilerinin yerini rikb- hmyun hademesi almtr (Hzr lyas, s. 441). II. Abdlhamid dneminde (1876-1909) cuma selml esnasnda halkn sunduu arzuhallerin deerlendirilmesi amacyla sarayda Marzt- Rikbiyye Dairesi adyla bir bro kurulmutur (Tahsin Paa, s. 22).

BBLYOGRAFYA

Fatih Sultan Mehmed, Knnnme-i l-i Osman (haz. Abdlkadir zcan), stanbul 2003, s. 7, 13, 15, 17, 20; Lutfi Paa, safnme (nr. Mbahat S. Ktkolu, Prof. Dr. Bekir Ktkoluna Armaan iinde), stanbul 1991, s. 21 (ayr basm); Selnik, Trih (pirli), I, 28, 47, 145, 272; II, 575, 612, 690; Tevk Abdurrahman Paa, Knnnme (MTM, I/3 [1331] iinde), s. 526-527; Eyyb Efendi Knnnmesi (haz. Abdlkadir zcan), stanbul 1994, s. 33, 35, 50, 57; DOhsson, Tableau gnral, VII, 14, 25; Hzr lyas, Trh-i Endern, stanbul 1276, s. 441; Tayyarzde At Bey, Trih, stanbul 1292, I, 23; Tahsin Paa, Sultan Abdlhamid-Tahsin Paann Yldz Hatralar, stanbul 1990, s. 22; Uzunarl, Saray Tekilt, s. 67, 350-351; Mehmet Altay Kymen, Byk Seluklu mparatorluu Tarihi, Ankara 1991, V, 270; Fikret Sarcaolu, Kendi Kaleminden Bir Padiahn Portresi: Sultan I. Abdlhamid (1774-1789), stanbul 2001, s. 108-111; Hakan T. Karateke, Padiahm ok Yaa: Osmanl Devletinin Son Yz Ylnda Merasimler, stanbul 2004, s. 101, ayrca bk. tr.yer.; Pakaln, III, 44-47; J. Deny, Rikb, A, IX, 741-742; a.mlf., Rikb, EI (Fr.), VIII, 546-547; Cahit Baltac, Arpalk, DA, III, 393. Abdlkadir zcan

RKBDAR
() Arap ve slm Trk devletlerinde daha ziyade ahrlarda, Osmanllarda ise Enderunda hizmet yapan grevli. Szlkte atn zengisini tutan anlamndaki rikb-dr kelimesi terim olarak efendisi ata binerken zengisini tutan saray grevlisini, bazan da seyis veya at uan ifade eder. Bu grevli koum, eyer, bini iskemlesi gibi at takmlarn da muhafaza ederdi. Endls Emevlerinde shibr-rikb, Ftmlerde rikb veya sbynr-rikbil-has unvanyla anlan saray grevlilerinden sz edilmektedir. Bunlar Abbslerde de saray grevlileri arasnda olup halifenin maiyet erknndan, merasim ve terifattan sorumluydu. Rikbdar Seluklularda ferrla (seyis) birlikte kullanlm (bn Bb, I, 174), onlardan Eyyblere ve Memlklere gemitir. ran Moollarnda ve Timurlularda saray ve ahr grevlileri arasnda bulunan rikbdar erbetdarla ykselebilirdi. Safevlerde ise Trke karl olan zengi kurisi, bazan da ayn anlamda celovdr kelimeleri kullanlmtr. Memlklerde rikb denilen bu grevliler rikbhneye mensup idiler. Ayn anlamda bazan sarrc tabiri de geer. Osmanllar rikbdar terimini Anadolu Seluklularndan almtr. Nitekim ayn grevli dier Anadolu beylikleriyle Karakoyunlu ve Akkoyunlularda da mevcuttur. Ancak Osmanl Devleti saray tekiltnda rikbdar ahr grevlisi deil dorudan padiaha bal nemli bir kiidir. Orhan Gazi dneminde Koca lyas Aa adl bir rikbdarn varlndan sz edilmekte (Tayyarzde At Bey, I, 94), fakat hangi grevi ifa ettii belirtilmemektedir. Daha sonra gittike ykselen bu memurun mevkii ve grevleri Ftih Sultan Mehmedin Knunnmesinde belirtilmitir. Buna gre rikbdar saray hiyerarisinde uhadarn stnde, tlbent aasnn altnda idi; fakat daha sonra uhadarn altna dmtr. Asl grevi nceleri padiahn izmelerine bakmak, ayakkablarn giydirmek iken daha sonra bu hizmetler bauhadara ve maiyetine verilmitir. XVI. yzyldaki grevi hkmdarn bahe gezilerinde atnn zengisini tutmakt (l Mustafa Efendi, s. 301). Resm gnlerde bu ilerle rikb aalarnn ilgilendii bilinmektedir. XVI. yzyl sonlarnda ulfesi 20 ake olup senede drt defa elbiselik kuma verilirdi. Dier Has Oda aalar gibi rikbdar da padiahla birlikte sefere giderdi. 1566da Sigetvarda vefat eden Kann Sultan Sleymann cenazesini ykayanlar arasnda Rikbdar Mustafa Aa da vard. XVII. yzyln ikinci yarsnda yevmiye olarak 35 ake alan rikbdarn (Hezrfen Hseyin Efendi, s. 61) maiyetinde iki has odal, bir karakulluku, bir baltac, iki sofal, bir heybeci ile iki yedeki bulunurdu. Silhdar olamayan rikbdarlar 60-100.000 kuru yllk gelirle emekli edilirdi. Has Odann sultana ok yakn drt grevlisinden biri olan rikbdara gayri resm olarak koltuk veziri denilirdi. Dorudan padiaha sunulan arzlar efendisine vermesinden dolay dier drt has odal ile birlikte arz aalar diye de anlrd. uhadarn bulunmad zamanlarda silhdara veklet eden rikbdar saray ii tayin ve terfilerde uhadar, byk mrhur, avuba, mteferrika, kapcba veya anigr olabilirdi. Saray dna ise sancak beyi, beylerbeyi, bazan da vezir rtbesiyle kard. XVIII. yzylda III. Mustafa zamannda (1757-1774) rikbdarn yukarda belirtilen hizmetleri sadece

resm gnlerde ifa ettii anlalmaktadr. Rikbdarn bu rtbeye ulaabilmesi iin uzun sre Enderunda hizmet etmesi gerekirdi (Tayyarzde At Bey, I, 208). Ayn dnemde mevlid gn ve bayram selmlklarnda rikbdar da grev alr, saltanat kaynda silhdar, has odaba ve uhadarla birlikte bulunurdu. Rtbece stndeki arz aalar gibi bana sark takard (DOhsson, VII, 35). XVII. yzylda yeni tayin edilen rikbdara acemilik adyla kuma verilirdi; ancak bunun daha sonra paraya evrildii anlalmaktadr. Mevlidlerde ve bayramlarda olmak zere ylda iki defa rikbdara 150 altn ihsan edilirdi. Rikbdarlk muhtemelen II. Mahmud zamannda (1808-1839) kaldrlmtr.

BBLYOGRAFYA

BA, Cevdet-Saray, nr. 645, 5848; Nizmlmlk, Siysetnme (Bayburtlugil), s. 223, 230; bn Bb, el-Evmirl-Aliyye (trc. Mrsel ztrk), Ankara 1996, I, 174, 291, 429; Fatih Sultan Mehmed, Knnnme-i l-i Osman (haz. Abdlkadir zcan), stanbul 2003, s. 15; Selnik, Trih (pirli), I, 39, 59; II, 441, 612; l Mustafa Efendi, Knhl-Ahbr (haz. Ahmet Uur v.dr.), Kayseri 2006, s. 22, 301; Koi Bey, Risle (Akst), s. 80, 82; Hezrfen Hseyin Efendi, Telhsl-beyn f Kavnn-i l-i Osmn (haz. Sevim lgrel), Ankara 1998, s. 61, 79, 80, 262; Defterdar Sar Mehmed Paa, Zbde-i Vekayit (haz. Abdlkadir zcan), Ankara 1995, s. 80, 398, 821, 840; DOhsson, Tableau gnral, VII, 35; Hzr lyas, Tarih-i Endern: Letaif-i Enderun (haz. Cahit Kayra), stanbul 1987, s. 81, 213, 239, 258-259; Tayyarzde At Bey, Trih, stanbul 1292, I, 94, 207, 208-209; Uzunarl, Medhal, s. 12, 274, 330, 345, 393, 416; a.mlf., Saray Tekilt, s. 67, 69, 195, 245, 323, 328, 337, 350-351; smail H. Baykal, Enderun Mektebi Tarihi, stanbul 1953, s. 7; Spuler, ran Moollar, s. 298; smail Aka, Timur ve Devleti, Ankara 1991, s. 115; Erdoan Meril, Trkiye Seluklularnda Meslekler, Ankara 2000, s. 40; J. Deny, Rikbdr, A, IX, 742-744; a.mlf., Rikbdr, EI (Fr.), XIII, 547-549. Abdlkadir zcan

RKK
(bk. ZHD ve REKK).

RKZ
(bk. DEFNE).

RND
( ) Kendini hibir kayt ve din gelenee bal grmeyen, sadece Allahla yetinen mcerret kii anlamnda bir terim (bk. ZHD).

RS
(bk. MERSYE).

RSLE
() Edeb mektuplar ve belli konularda kk hacimli eserler iin kullanlan terim. Szlkte gndermek anlamndaki irsl kelimesinden isim olan risle (rislet, oulu resil) szl veya yazl mesaj iletme mnasnda elilik demektir. Elinin ilettii yazl mesaja, ayrca kk kitaba da risle denilmitir (Kmus Tercmesi, III, 224). Rislenin mnas zaman iinde hitap, kitap, mektup, makale; inceleme, aratrma, monografi kelimelerini karlayacak ekilde genilemitir. II. (VIII.) yzyldan itibaren edeb mektup, ilim, sanat, edebiyat vb. alanlarda tek bir konu zerinde yaplan aratrma (monografi) ve makale anlamlar ne kmtr (kr. Tcl-ars, rsl md.). Modern Arapada risle ilm tez anlamn da kazanm olup rislett-duktora, risletlmcester eklinde kullanlmaktadr. Kurn bir terim olarak rislet bir mesajn szl olarak ifadesi ve iletilmesidir. Kelime Kuranda tekil ve oul ekliyle on yerde gemekte olup bunlarn bilgi, mesaj veya haberi etkili biimde ifade ederek iletme anlamndaki tebli kavramyla kullanlmas, drt yerde nasihat, bir yerde kelmla birlikte zikredilmesi risletin iyi, yararl ve gzel olan mesaj mnasna geldiini gsterir (M. F. Abdlbk, el-Mucem, rsl md.). Rislenin yazl mesaj, yazl belge anlamn kazanmas Him b. Abdlmelikin (724-743) ktibi Ebl-Al Slim b. Abdullah ile ilikilendirilir (EI2 [ng.], VIII, 532). Slimin Aristonun skendere yazd mektuplardan Arapaya yapt evirinin bal risle kelimesini ieriyordu (Rislet Arisals ilel-skender f siysetil-mdn). Ayrca onun 100 varaklk bir rislesinin olduu belirtilmektedir (bnn-Nedm, s. 131). slm ncesinden itibaren Araplarda resm yazmalar yapmakla grevli ktipler mevcuttu. Bu tr ktipler Hz. mer zamannda kurulan divanlarn hesaplarn tutuyordu. Emevler dneminde divanlarn says bee karlm, bunlardan sadece yazmalar yapmakla grevli blme Dvnl-in ad verilmiti. Buralarda grevli kimselere ktip, yaptklar ie mktebe, yazlan eylere kitap (mektup) deniyordu. Hz. Peygamberin davet mektuplarna da kitap ad verilmitir. Ahmed Zek Saffet, koleksiyonundaki mektuplar iin risle terimini ilk defa mer b. Abdlazzin bir mektubu iin kullanmtr (Cemheret resililArab, II, 311). Kitaptan risleye, ktipten mteressile ve mktebeden teressle gei srecinde ilk deiim, Emevler devrinde Irak Valisi Ubeydullah b. Ziydn ktibi Amr b. Nfiin, kaleme ald mektuplar Araplarn daha nce alk olmadklar biimde uzatmasyla meydana gelmitir (evk Dayf, s. 106). Bylece geliim srecine giren mektup sanat, son Emev halifesi Mervn b. Muhammedin ktibi Abdlhamd el-Ktib (. 132/750) tarafndan yeni bir biime kavuturulmutur. Ebl-Al Slimin kz kardeinin kocas olan Abdlhamd (bnn-Nedm, s. 131) risle sanatn ondan renmitir. Mektuba hamd sen blmn ekleyen ve mektuplar daha da uzatan Abdlhamdin bu alanda zel bir slba sahip olmas ve sonraki risle yazarlarn etkilemesi sebebiyle (bn Hallikn, III, 230), Risle Abdlhamd ile balar, bnl-Amd ile son bulur denmitir (evk Dayf, s. 114). bnn-Nedm onun 1000 varaklk risle koleksiyonu olduunu sylerse de (el-Fihrist, s. 131) bunlardan gnmze ok az ulamtr (bazlar iin bk. Muhammed Krd Ali, s. 164-175; ayrca bk. MEKTUP).

Risle kelimesinin kiiler arasndaki yazmalara ad olmasndan baka zaman iinde ilk rneklerinin mektup formunda olmas sebebiyle monografi tarz eserlere de bu isim verilmitir. lk defa, Mervn b. Hakemin soyundan gelen halifeler dneminde bilginin aktarm risle formunda gereklemitir. slmn ilk yllarndaki olaylarla ilgili olarak bilgi edinmek isteyen Abdlmelik b. Mervn dnemin nl fakihlerinden Urve b. Zbeyre mektup yazm, o da istenen bilgileri risle (mektup) yoluyla kendisine ulatrmtr (Taber, I, 1180-1181, 1284-1288, 1634-1636, 1770). Mektupla bilgi aktarm yazara eitli kolaylklar salad ve esere bir sohbet havas katt iin daha sonraki zamanlarda da benimsenmitir. Sz konusu kolaylklardan biri, kat ve yerleik kurallarn izin vermeyecei baz ahs grleri daha rahat ifade edebilme imknyd. Zira ilm llere gre aktarlan bilginin bir dayanaa oturtulmas gerekiyordu, mektup formunda yazlan monografilerde ise bu zorunluluk yoktu. Bu sebeple bireysel dncelerin ve kabullenilmi deer yarglaryla elien fikirlerin ifade edilmesi iin risle formuna bavuruluyordu. lk Abbs halifeleri dnemindeki din, asker, itima, siyas ve mal kurumlarn en mkemmel analiz ve eletirilerinden biri olan bnl-Mukaffan eseri Risletabe baln tar (Muhammed Krd Ali, s. 120-131). Eser Rislets-siyse ve er-RisletlHimiyye olarak da anlr. Chizin felsefe, kozmoloji, astroloji, sihir ve mzik gibi konulara dair Rislett-terb vet-tedvri ile bn Zeydnun Vezir bn Abdsa hitaben sevgilisi Velldenin azndan yazd er-Risletl-hezliyyesi, cinler lemine gerekletirilen bir seyahat erevesinde Ebl-Al el-Maarrnin din ve felsef problemleri zgn bir yaklamla ele ald Risletlufrn, bn heydin ayn yntem iinde edeb problemleri adalarnn anlaylarndan farkl bir gr asyla iledii Rislett-tevbi vez-zevbii klasik Arap edebiyatnn aheserleri olarak deerlendirilir. Bata inan, felsefe, dil ve edebiyat problemleri olmak zere risle Arap kltrnn hemen btn alanlarnda grlmektedir. Pek ok eser arasnda Chizin risleleri teolojik, sosyal, siyasal ve edeb problemler gibi ok geni bir alan kapsamaktadr. Teolojik alanda ortaya konan rislelerin en eskileri Hasan- Basr ve Gayln ed-Dmak gibi nemli kiilere atfedilen eserlerdir. Hasan- Basrnin Risle f fali Mekkesi ile Risle il Abdilmelik b. Mervn fil-aderi ve dnemin lim ve yneticilerine yazd baz mektuplar gnmze ulamtr (Ahmed Zek Saffet, II, 233-234, 324-334). Kaderiyye frkasnn douunu hazrlayanlardan biri saylan Gaylnn Emevlere kar siyas muhalefet mesajlar tayan baz mektuplar yazd (Watt, s. 104) ve 2000 varak aan bir risleler koleksiyonu brakt kaydedilir (bnn-Nedm, s. 131). Louis Massignon, Gaylniyyt diye adlandrlan bu koleksiyonun Hasan- Basrye atfedilen rislelerle karm olabileceini dnmektedir (Watt, s. 104). Onun baz mektuplar gnmze kadar gelmitir (bn Askir, IV, 287). ou tbin nesline mensup olan bu yazarlar risle formunu teolojik dncelerini kolaylkla anlatabilmek iin semitir. finin fkh usulne dair eseri er-Risle adn tamaktadr. Daha sonra gelenler de risle formunu kendi grlerini ifade etmek iin benimsemilerdir. Bu alanda ortaya konan pek ok monografi arasnda, Ebl-Hasan el-Earnin Selefin birletii inan ilkelerine dair Demirkap halkna gnderdii mektup olan Risle il Ehli-eri (Kvmddin Burslan tarafndan Trkeye evrilmitir. DFM, sy. 7 [1928], s. 154-176; sy. 8, s. 50-59), bn Eb Zeydin Mlik fkhna dair er-Rislesi (nr. Hd Hamm - Muhammed Ebl-Ecfn, Beyrut 1406/1986) ve Abdlkerm el-Kueyrnin er-Risletl-ueyriyyesi (Bulak 1284) rnek olarak zikredilebilir. Mutezile dnrlerinden Eb Him el-Cbbnin el-Baddiyyt ve elAskeriyyt adlarn tayan koleksiyonlar rislenin gnderildii kiinin ve ikamet yerinin adndan

oluan bir balk tar. Kd Abdlcebbrn er-Rziyyt ve el-rizmiyyt da bu niteliktedir. bn Teymiyyenin Mecmatr-resilil-kbrsnda (Kahire 1385) genel yapya ilveten soru soran kiinin ad, sorunun bal ve risleye daha gereki bir grnt veren dier hususlar kaydedilmitir. Felsefe alannda risle trndeki telifler ilk dnemlerden itibaren balamtr. lk slm filozofu Yakb b. shak el-Kind, sisteminin en nemli ynlerini Resill-Kind el-felsefiyye adl eserinde ortaya koymu (nr. M. A. Eb Rde, I-II, Kahire 1950-1953), Eb Bekir er-Rz de risle trn kendi dncelerini ifade arac olarak kullanmtr. III. (IX.) yzylda risle, dier alanlarda olduu gibi felsefe alannda da monografi yazarlarnca seilen bir telif ekli haline gelmitir. Zaman zaman risle yerine makale kelimesi kullanlmtr. Nitekim bn Snnn Risletl-uvel-insniyye ve idrkih adl eseri Male fil-uvel-insniyye adyla da bilinir. Tp, matematik, eczaclk vb. alanlarda yzlerce bilimsel eserin telifinde bu yap seilmitir. Resil vni-af en nemli risle tarz olan monografi koleksiyonlarndan birini tekil eder. Endlsl filozof bn Bccenin felsef eserlerinin ou risle eklindedir (Resil bn Bcce, nr. Mcid Fahr, Beyrut 1968). Makale adyla da pek ok incelemesi bulunan bn Rdn (EI2 [ng.], VIII, 534) Aristonun eserlerine yazd ksa yorumlar Resil bn Rd adn tamaktadr (Haydarbd 1947). Baz monografi risleleri olduka hacimlidir. Mesel bn Eb Zeydin Mlik fkhna dair er-Rislesi, Eb Hayyn et-Tevhdnin Rislet-adaa ve-ad (stanbul 1301) hayli uzundur. Halife Memn dneminde iki dost olan mslman Abdullah b. smil el-Him ile hristiyan Abdlmesh b. shak el-Kindnin birbirlerini kendi dinlerine davet eden risleleri 270 ve 233 sayfadan olumaktadr. Risle, geleneksel edeb kategorilerden herhangi birine dahil edilip isimlendirme imkn bulunmayan almalar iin de genel balk vazifesi grmtr. bn Fadlnn Rilesinin asl ad Rislet bn Falndr. bn Tufeylin gnmzde bir hikye, bir roman gibi grlen ay b. Yannn tam ad Rislet ay b. Yandr. Ayrca risle ile makmeyi, makale ile makmeyi birbirinin yerine kullanan mellifler de olmutur. bn Hamdn, et-Tekiresinde Bedzzamn el-Hemednnin Mamtna resil adn vermi, Ktib elebi de Sytnin baz makmelerini risle olarak nitelemitir.

BBLYOGRAFYA

Kmus Tercmesi, III, 224; Taber, Tr (de Goeje), I, 1180-1181, 1284-1288, 1634-1636, 1770; bnn-Nedm, el-Fihrist (Teceddd), s. 131; Kd Abdlcebbr, erul-Ulil-amse (nr. Abdlkerm Osman), Kahire 1967, s. 21-23; bn Askir, Tru Dma (ihb), IV, 287; bn Hallikn, Vefeyt, III, 230; Kalkaend, ubul-a, Kahire, ts. (el-Messesetl-Msriyyetlmme), II, 192-339; Ebl-Bek, el-Klliyyt, s. 476; Muhammed Krd Ali, Resill-ble, Kahire 1913, s. 120-131, 164-175, 217-230; evk Dayf, el-Fen ve mehibh fin-neril-Arab, Kahire 1960, s. 106, 114; Hseyin Nassr, Neetl-kitbetil-fenniyye, Kahire 1966, tr.yer.; Ch. Pellat, The Life and Works of Ji (trc. D. M. Hawke), London 1967, s. 14-26; Th Hseyin, Min tril-edebil-Arab, Beyrut 1971, II, 444-447; Ahmed Zek Safvet, Cemheret resilil-Arab f uril-Arabiyyetiz-zhire, Beyrut, ts. (el-Mektebetl-ilmiyye), I-IV, tr.yer.; Zek Mbrek,

en-Nerl-fenn fil-arnir-rbi, Kahire 1352/1934, I, 105-112; W. Montgomery Watt, slm Dncesinin Teekkl Devri (trc. Ethem Ruhi Flal), Ankara 1981, s. 104; Mustafa ez-Zebbh, Fnnn-neril-edeb bil-Endels f llil-Murbn, Beyrut-Drlbeyz 1987, tr.yer.; A. Arazi - H. Ben Shammay, Risla, EI (ng.), VIII, 532-539. Rahmi Er FARS EDEBYATI. Rislenin tarihi randa slm ncesi dnemlere kadar uzanr. bnn-Nedm el-Fihristinde Maniheizme dair yetmi be risleden bahseder. ehir corafyasyla ilgili Risle-i etristnh-yi rn, Risle-i Mdign etreng, etrengnmek, arancnme, Risle-i Genc-i yegn, Risle-i Pendnme-i Bzrgmihr Buhtekn, Risle-i Enderj-i srev Guvtn bunlardan birkadr. slm devirde risle yazmna nem verilmi ve eitli alanlarda binlerce risle kaleme alnmtr. Kelm sahasndaki risleler arasnda bn Snnn Mircnmesi, Nsr- Hsrevin Gyi Rehyii mer Hayymn Risle der lm-i Klliyyt, Risle fil-vcd ve Silsile-i Tertbi (Risle f Klliyytil-vcd), ehbeddin Shreverd el-Maktln afr-i Smur ve Mnislu, Seyyid Burhneddin Muhakkk- Tirmiznin Risle-i Marifi, Necmeddn-i Dyenin Risle-i I u Al, Nasrddn-i Tsnin Risle-i z u Encm, Sad-i rznin Risle-i Al u A ve Redddin Fazlullah- Hemednnin kelmn yan sra dier din ve tasavvuf ierikli risleleri saylabilir. Bunlara bn Sn, Fahreddin er-Rz, Nasrddn-i Ts, Efdalddn-i Kn, Kutbddin er-Rznin almalar bata olmak zere slm felsefesi alannda yazlan ok sayda risleyi de eklemek gerekir. i dnyasnda fkh konularla ilgili olarak yazlan birok risle yannda merci-i takld seviyesindeki limler de bu zelliklerini risle-i ahkm, risle-i amel denilen ve fkhn ana konularn zet halinde ieren birer fetva kitab nerederek iln ederler. Tasavvuf alanda yazlan risleler de olduka kabark bir yekn tutar. Bunlar arasnda Hce Abdullah- Ensrnin Risle-i Mufaala ber Ful-i ihl D der Taavvuf, ad Meydn, Kenzsslikn, Maabbetnme ve Vridt, Ahmed el-Gazzlnin Risletl-ayyesi, Efdalddn-i Knnin Muanneft- Efalddn Muammed Mer-i Kn adyla toplu olarak baslan risleleri, Fahreddn-i Irknin Lemat, Nasrddn-i Tsnin tasavvuf slkten bahseden Risle-i Evfl-erf, Alddevle-i Simnnnin Muanneft adyla bir arada baslan risleleri, Seyyid Ali Hemednnin Risle-i Menmiyye, Ftvvetnme, db-i Sofre gibi eserleri saylabilir. Bunlarn yannda Hce Muhammed Prs, Syinddin Trke, Nimetullah- Vel, Abdurrahman- Cm gibi edip ve airlerin tasavvufla ilgili birok rislesi vardr. Hce Muhammed Dihdr- rznin Risle-i Ilt- fiynn da burada zikretmek gerekir. Nasrddn-i Tsnin er-i Fet-i Badd be Dest-i Hlgsu, At Melik el-Cveynnin Tesliyetl-ivn, yazar bilinmeyen, Feridun Nafiz Uzluk tarafndan tpkbasm yaplan (Ankara 1952) Risle-i Tr-i l-i Selc, Mecdlmlk Hc Muhammed Hn-i Sneknin Kaar Hkmdar Nsrddin ahn saltanatndan bahsettii Risle-i Mecdiyyesi (Kefl-arib) tarih sahasnda telif edilmi rislelerden bazlardr.

eyh Ali Haznin Risle-i Feresnmesi, eyh Muhammed b. Eb Tlib Zhid-i Glnnin Risle-i avssl-ayevn, bn Snnn Risle-i Nabz, erefeddin Bfknin Risle der fz- as, Aleddin Sebzevrnin Risle der Mulecet-i Bedeni, Meshuddin Glnnin Risle der Ter-i Bedeni veterinerlik ve tp alannda yazlan ok sayda risle arasnda yer alr. Ali Kuunun Risle fil-heye ve Risle fil-isb, Mrim elebinin Risle der Rub-i Mceyyebi, Gyseddin Knin Risle der er-i lt- Raad, Eb Cafer Muhammed b. Eyyb Tabernin Risle-i stirc ve Risle-i e Fal, Nasrddn-i Tsnin Risle der isb ve Risle-i Bst Bb der Marifet-i Usurlb, Kutbddn-i rznin tiyrt- Muaffersi, Ysuf b. mer es-Stnin Yavuz Sultan Selim adna kaleme ald Risle-i tilct astronomi ve matematik dalnda yazlm rislelerden bazlardr. Biyografik risleler arasnda Ferdn-i Sipehslrn Risle der Avl Zindegn-i Mevln Celleddn Muammed-i Belsi, edeb risleler arasnda Hc-yi Kirmnnin Mnara-i ems Seb, muamma konusunda Abdurrahman- Cmnin Risle-i ar der Muamms, in alannda Hasan b. Abdlmmin-i Hnin avidr-resil ve feridl-feili, siyasette Sad-i rznin Naatl-mlk, tefsirde Molla Sadrnn Meftul-ayb ad altnda toplu olarak baslan risleleri, sosyal konularda Ubeyd-i Zknnin Alul-erf, Rnme, ad Pend ve Risle-i Dilg gibi risleleri rnek olarak gsterilebilir. Gazneliler dneminde yazlan rislelerde ksa ve sade cmleler kurulmasna nem verilmi, ancak Seluklulardan itibaren Farsaya giren Arapa kelimelerin says hzla artmaya balamtr. Bunda slm bilimler, felsefe, mantk, tarih ve edebiyatla ilgili terminolojinin byk tesiri olmutur. Secili ve sanatl nesirle yazlan ve soyut kavramlarla doldurulan risleler ancak eitim derecesi yksek snfa mensup insanlara hitap ediyordu. Safevler ve Kaarlar devrinde a limleri dinin esaslarna, fkha ve hadise dair risleleri Kuran ve Snnetin dili olmas sebebiyle Arapa kaleme alyor ve dnemin modas kabul edilen tumturakl, edeb sanatlarla dolu bir slp kullanyorlard. Nitekim Muhammed Bkr el-Meclis, Feyz-i Kn, Ahs gibi limler rislelerini Arapa kaleme almtr. Ancak i akdesinin halk arasnda yaygnlap kklemesi amalandndan Meclis ve Heyetden sonra a akdeleri, fkh ve hadis ile ilgili risleler Farsa kaleme alnmaya balanm ve bunun olumlu sonular kendini gstermitir. te yandan din ierikli risleler Kaarlar devrinde ran dnda, zellikle Necef ve Kerbelda telif edilirken daha sonra randa yazlmtr. Farsa kaleme alnan bu rislelerde Arapann etkisi bulunsa da eski in ve edeb sanatlarla sslenmi slp terkedilerek halkn kolay anlayabilecei metinlerin yazlmas tercih edilmitir. Feth Ali ah dneminden itibaren rislelerin dil ve slbundaki bu deiim nesirde yenilemeye yardmc olmutur. ou soru-cevap tarznda dzenlenen bu rislelerde ilik, fkh ve hadisin yan sra Snnlik, Bblik, Bahlik, eyhlik ve Hristiyanln reddi konular ilenmitir. Kaarlar devrinde yazlan nemli risleleri arasnda, Feth Ali ahn yeniliki vezirlerinden Kimmakm- Ferhnnin 1803te balayan ve yllarca sren ran-Rus savalar dolaysyla cihad bilincini uyandrmak iin kaleme ald, Cihdiyye-i Kebr adyla bilinen Risle-i Akml-cihd ve Esbbr-red ile bunun zeti olan Risle-i Cihdiyye-i Sar saylabilir.

BBLYOGRAFYA

Eth, Tr-i Edebiyyt, tr.yer.; Nefs, Tr-i Nam u Ner, I-II, tr.yer.; Rypka, HIL, s. 462, 464, 465, 466, 467, ayrca bk. tr.yer.; Bahr, Sebkins, Tahran 1349 h./1970, I-III, tr.yer.; Yahy ryanpr, Ez ab t Nm, Tahran 1350 h./1971, I-II, tr.yer.; Rzzde-i afak, Tr-i Edebiyyt rn, raz 1352 h./1973, tr.yer.; Zebhullah Saf, Mutaar der Tr-i Taavvl-i Nam u Neri Prs, Tahran 1353 h./1974, tr.yer.; Muhammed stilm, Berres-yi Edebiyyt- mrz-i rn, Tahran 2535 ./1976; a.e.: Bugnk ran Edebiyat Hakknda Bir nceleme (trc. Mehmet Kanar), Ankara 1981, tr.yer.; Muhammed Emn Riyh, Osmanl Topraklarnda Fars Dili ve Edebiyat (trc. Mehmet Kanar), stanbul 1995, tr.yer.; Dihhud, Luatnme (Mun), VII, 10585; Munibur Rahman, Risla; 2. In Persian, EI (ng.), VIII, 539-544; Hamde-i Hccet, Risle, Ferhengnme-i Edeb-i Frs (nr. Hasan Ene), Tahran 1376 h., II, 630-634; Mehmet Kanar, ran (Modern ran Edebiyat), DA, XXII, 424-427. Mehmet Kanar TRK EDEBYATI. Szlklerde bir konuya, bir ilme ve fenne dair muhtasar eser diye tanmlanan risleyi Ktib elebi, bir meseleyi zetle ele alp inceleyen ve o konudaki neticeyi ortaya koyan ksa metin eklinde tarif eder (Kef-unn, I, 840). Kelime Trkede belirli aralklarla yaymlanan gazete ve dergi mnasna da (risle-i mevkte) kullanlmtr. XX. yzyl balarnda stanbulda aylk olarak neredilen Risle-i Fenn-i Baytar, Risle-i Mevkte-i Bahriyye, Risle-i Mevkte-i Harbiyye gibi dergiler yannda on be gnde bir kan Risle-i Mskyye adl bir mecmua da yaymlanyordu. Osmanllarda hacmi kk ilm eserlerin yaygn bir ekilde risle olarak adlandrld grlmekte, bu durum ktphane kataloglarnda rabet gren bir uygulama olarak gnmzde de srmektedir. Buna karlk sreli yayn anlam zamanla ortadan kalkmtr. Melliflerin genellikle bir tek meseleye dair dncelerini ifade etmek iin risle-i mahssa ad verilen almalar kaleme aldklar bilinmektedir. Ancak zamanla birden fazla konuya yer veren daha hacimli risleler de ortaya kmtr. Osmanl kltrnde ilk dnemlerden balayarak eitli konularda kaleme alnm bu trdeki eserlerden ok zengin bir birikim olumutur (bu almalarla ilgili bir liste iin bk. a.g.e., I, 840-910; ul-meknn, II, 432-439; Osmanl melliflerinin risleye verdikleri nem ve kaleme aldklar eserlerin okluu hakknda, Ahmed Remzi Dede tarafndan hazrlanarak Bursal Mehmed Thir Beyin Osmanl Melliflerine ilve edilmi bulunan Mifthul-ktb ksmndaki liste de yeterli bir fikir vermektedir; III, 61-69). Yazma eser ktphanelerinin en zengin blmlerinden birini risleler ve bunlarn bir araya getirilmeleriyle oluturulan mecmatr-resiller tekil etmektedir. Ancak tannm kiilere ait olanlarn dndaki rislelerin birounun henz btnyle literatre girmediini sylemek mmkndr. Kataloglarda bir tek kitap gibi gsterilen baz almalarn aslnda eitli rislelerden meydana geldii ve sadece ilk rislenin adna baklarak kayda geirildii bilinmektedir. Vakf ktphanelerinin kataloglar saylabilecek kitap listeleri ve defterlerinde risleler hakkndaki ilk bilgiye, Kann Sultan Sleyman devrinde 959 (1552) ylnda hazrland anlalan

Defterl-ktbn bandaki Knnd-defter ve evzzih (kitap katalogu hazrlamann kurallar ve bunlarn istisnalar) baln tayan blmde rastlanmaktadr. Burada, birden fazla risle ihtiva eden yazmalarn (mecmatr-resil) mellif ve muhteva itibariyle en muteber rislenin ait olduu konu balna gre tasnif edilmesi esas getirilmitir. XVIII. yzyln ikinci yarsnda kurulan Nuruosmaniye Ktphanesinin katalogunda konu balklar belirlenirken mecmatr-resiller ilk defa ayr bir blmde toplanmtr. skdar Selimiye Nakibend Derghndaki ktphanenin 1836da hazrlanan katalogunda da mecmualar mstakil bir blmde topland gibi her birinin iindeki risleler muhtevalarna gre ayr ayr kaydedilmitir. Devr-i Hamd defterlerinde bu usul gelierek devam etmitir. Fehmi Ethem Karatayn hazrlad Topkap Saray Mzesi Ktphanesi Trke Yazmalar Katolounda risle ve mecmualar Mtenevvi Risaleler Mecmualar bal altnda verilmektedir (stanbul 1961, II, 307-364). Risle zamanla gelierek kitap telif tr haline dntnde bata hadis, fkh, tefsir gibi din ilimler olmak zere astronomi, matematik, tp ve msiki gibi fen ilimleriyle edebiyat, belgat ve aruz gibi alanlara ait farkl konularn ele alnd bir eitlilii de beraberinde getirmitir. Osmanl telif geleneinde rislelerin Arapa, Farsa, Trke gibi tek bir dil yannda bu dillerden ikisi veya yle kaleme alnd, say, konu ve muhteva itibariyle dier mslman toplumlarndaki gibi zengin olduu grlmektedir. Bu eserlerin adlandrlmasnda her dilin kullanlmas yaygn olmakla birlikte Trke rislelerin balklarnda Farsa terkipler rabettedir. lm ve din konulardaki erken devir rnekleri Arapa adlar tad gibi bu dille de yazlmlardr. Nitekim Ali Kuu, Risle fil-isb adyla Farsa yazd bu almasn esas alarak Arapa hazrlad er-Risletl-Muammediyye adl eserini Ftih Sultan Mehmede sunmutur. Muslihuddin b. Sinn tarafndan iki ayr madenden yaplm bir kabn, eklini bozmadan bu madenlerin hangi oranlarda birleiminden meydana getirildiini anlatmak zere kaleme alnan Arapa Risle-i Eflniyye, ilm rislelerin Arapa yazlmas geleneini gstermesi yannda bazan adlandrmada tannm bir isme izfe yolunu da ortaya koymaktadr. Fen bilimleriyle ilgili rislelerin Trke olanlarna Hassa hekimbalarndan Haytzde Mustafa Feyzi Efendinin be risleden meydana geldii iin Hamse-i Hayt adyla anlan Resill-mfiye lil-emrzil-mkile adl risleleri rnek gsterilebilir. Ayrca Kadzde-i Rm, Mrim elebi gibi birok Osmanl limi tabi ve riyz ilimlere dair ok sayda risle kaleme almtr. Burada Meyyedzde Abdurrahman Efendinin rislelerinden de sz etmek gerekir. lm ve din konularda yazlan rislelerin ekseriyetle mensur olmasna karlk edebiyat ve sanata dair risleler ounlukla manzum-mensur kark olup Farsa ve Trke kaleme alnmtr. Nitekim Ynus Emrenin nasihate dair eseri manzum olup Risletn-nushiyye adn tar. Latfnin Evsf- stanbul isimli ehrengizi manzum ve mensur kark olarak telif edilmitir. Kalkandelenli Fakrnin, devrindeki mesleklerden bahsettii iin sosyal adan da nemli olan Risle-i Tarft da mesnevi eklinde yazlm bir ehrengizdir. Balangta ark msikisi nazariyat hakkndaki eserlerin ou Arapa, Farsa ve Trke kaleme alnm rislelerden olumaktayd. Bu bakmdan tr iinde msiki rislelerinin en erken rnekler olarak ayr bir yeri vardr. Yakb b. shak el-Kindnin risle kelimesiyle balayan isimler tayan msiki konusunda sekiz eseri bilinmektedir. Osmanl mellifleri de dilde msiki risleleri kaleme almtr. Bunlarn ilki XV. yzylda Krehirli Nizmeddin b. Ysuf Dedenin Farsa kaleme ald, fakat gnmze 873te (1469) istinsah edilmi Trke tercmelerinin ulat Risle-i Mskdir. Bunu Ahmedolu krullah elebinin edvar kitaplarndan Trkeye evirerek hazrlad Risle-i

Msksi takip eder. Fethullah e-irvnnin Ftih Sultan Mehmede sunduu Arapa Risle f ilmil-ms (Mecelle fil-ms), Ldikli Mehmed elebinin yine Arapa er-Risletlfetiyye, Kadzde Tirevnin Msk Rislesi ve Ahzde Ali elebinin Farsa Risletl-ms fil-edvr dnemin tannm rislelerindendir. XVI. yzyldan itibaren msiki nazariyat kitaplarnn isimlerinde risle yerine daha ok edvr kelimesinin kullanld, gfteleri toplayan eserlerin ise genel olarak mecmua baln tad grlmektedir. Dier sanat dallarnda kaleme alnm az saydaki rislelerden biri ebru konusunda bilgi veren, mellifi bilinmeyen Tertb-i Risle-i Ebrdir. Buna Mimar Sinann yapt binalarn listesinden ibaret olan Risle-i Mimriyyeyi eklemek mmkndr. Llezr nisbesiyle tannan ve III. Ahmed dneminde iekiler eyhlii yapan Mehmed Efendi, iyi bir llenin nasl yetitirileceini anlatmak zere Risle-i Lle el-msemm bi-Mznil-ezhr adyla bir eser kaleme almtr. Kueyrnin er-Rislesinden itibaren Osmanl literatrnde tasavvuf konulara dair risleler de kaleme alnmtr. smil Ankaravnin pek ok rislesi zel adlar tamakla beraber Risle-i Usl-i Tarkat- Mevln, Risle-i Uyn-i sn Aere, er-Rislett-tenzhiyye f enil-Mevleviyye gibi risleleri de mevcuttur. Bu son eserin de iinde bulunduu, ksaca sem ve devran risleleri adyla sadece bu konuyu ele alan rnekler arasnda tasavvuf pek ok rislenin de mellifi olan Niyz-i Msrnin Arapa Risle f devernis-sfiyyesinin ayr bir yeri vardr. Zenbilli Ali Ceml, Snbl Sinan, eyhlislm Ali elebi, Abdlahad Nri, Kalender Efendi, tipli Nri Dede, mer Fud, Safranbolulu Hac Evhad eyhi Seyyid Hseyin, Haydarzde Fevzi Mehmed Kefev, eyh Srr Abdlkdir ve Kadzde Mehmed Efendi gibi ahsiyetler de sem ve devran rislesi kaleme almtr. Farkl adlarla pek ok risle yazan Mstakimzdenin Risle-i Melmiyye-i ttriyyesi Bayrmiliin tarihi iin nemli eserlerden biri olduu gibi Risle-i Tciyyesi de tarikat talarna dair bilgi veren, sanat bakmndan da deerli bir eserdir. Risle trnn nemli bir ksmn Osmanl devlet tekilt hakknda kaleme alnm siyasetnmeler tekil eder. Bunlarn banda Sadrazam Lutfi Paann safnmesi gelir. Bu alanda tannm dier bir isim Koi Beydir. Onun devlet idaresinin aksayan ynlerine are bulmak iin kaleme alp IV. Murada sunduu eseri Risle-i Koi Bey adn tamaktadr. Ancak Koi Beyin yeterince zerinde durulmam bir almas daha vardr. Koi Beyin, Sultan brhimin tahta gemesinden dokuz yl sonra onun isteiyle bir araya getirdii bu risleleri padiaha ilk cls yl iinde sunduu arzlardan meydana gelmektedir. Belli bir ismi olmayan eser, devlet mekanizmasnn ileyii ve saray terifatyla ilgili konulara yer vermesinden dolay gnmzde Tekilt Rislesi diye anlmaktadr. brhim Mteferrikann 1726da bir matbaa almasnn gerekliliini anlatmak iin kaleme ald ve Damad brhim Paaya takdim ettii Veslett-tba adl risle ise (stanbul 1141, Vankulu Lugatnn banda) baka rneklerde de grlecei gibi kelimenin bazan lyiha mnasna kullanldn gstermektedir. Tarih risleleri arasnda nemli bir yeri olan bir dier eser Koca Sekbanbaya ait olduu sylenen, Nizm- Ceddi savunma amacyla yazlm Hulsatl-kelm olup Koca Sekbanba Rislesi adyla bilinmektedir. Cumhuriyet devrinde kaleme alnm, risle adn tayan eserlerin en mehuru Said Nursi tarafndan 1926-1949 yllar arasnda hazrlanan Risle-i Nr Klliyatdr. Szler, Mektbt, Lemalar, ualar adn tayan drt eserde toplanm 130 paradan oluan bu klliyat, ayn zamanda trn mektup eklinden gelierek urad deiiklikleri de

aksettiren nemli bir rnektir.

BBLYOGRAFYA

bnl-Mneccim, Risle fil-ms (nr. Ysuf evk), Kahire 1976, s. 189; Kef-unn, I, 840910; Osmanl Mellifleri, III, 61-69; Abdlhak Adnan Advar, Osmanl Trklerinde lim, stanbul 1943, s. 34-35, 49, 204-205; ayrca bk. ndeks; ul-meknn, II, 432-439; Agh Srr Levend, Trk Edebiyat Tarihi, Ankara 1973, I, 162, 170, 197, 262, 290, 495; zege, Katalog, IV, 1466-1483; Ernsal, Trk Ktphaneleri Tarihi II, s. 218, 230, 234; a.mlf., Katalog, DA, XXV, 25-27; Ahmet Hakk Turabi, el-Kindnin Musik Risleleri (yksek lisans tezi, 1996), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 38-62; a.mlf., Kind, Yakb b. shak, DA, XXVI, 58-59; Hasan Duman, Balangcndan Harf Devrimine Kadar Osmanl-Trk Sreli Yaynlar ve Gazeteler Bibliyografyas ve Toplu Katalou, 1828-1928, Ankara 2000, II, 704-706; Hatice Aynur, niversitelerde Eski Trk Edebiyat almalar, stanbul 2005, bk. Dizin; Pakaln, III, 50; Dihhud, Luatnme (Mun), VII, 10585; Risle, TDEA, VII, 336-337; Ramazan een, Chiz, DA, VII, 22-23; Cemil Akpnar, Fethullah e-irvn, a.e., XII, 466; mer Faruk Akn, Koi Bey, a.e., XXVI, 146-148; Kemal Beydilli, Matbaa, a.e., XXVIII, 107; Rza Kurtulu, Matbaa, a.e., XXVIII, 110; a.mlf., Mektup, a.e., XXIX, 16-17; Turgut Kut, Matbaa, a.e., XXVIII, 112; Tahsin zcan, Mehmed Efendi, Llezr, a.e., XXVIII, 456; Nebi Bozkurt, Mektup, a.e., XXIX, 13-14; smail Durmu, Mektup, a.e., XXIX, 14-16; M. Orhan Okay, Mektup, a.e., XXIX, 17-18; Ahmet Ylmaz, Mstakimzde Sleyman Sdeddin, a.e., XXXII, 114. Mustafa Uzun

er-RSLE
() Eb Hanfenin (. 150/767) akaide dair rislesi. Tam ad Rislet Eb anfe il Omn el-Bett limi ehlil-Baradr. Ba tarafnda yer alan, Hsmeddin Hseyin b. Ali es-Snak ile balayp Eb Ysuf ile mm- zam Eb Hanfeye varan rivayet zinciri on drt kiiyi iermektedir. Risle bnn-Nedm, ehfr b. Thir el-sferyn, EblUsr el-Pezdev ve Bezzz gibi birok limin yan sra Ktib elebi, smil Paa, Carl Brockelmann ve Fuat Sezgin tarafndan Eb Hanfeye nisbet edilmitir. Dier risleleriyle birlikte Eb Hanfenin bu rislesini kelm kitaplarndaki tertibe gre dzenleyip erheden Beyzzde Ahmed Efendi, rislenin tamamna Ysuf b. Ali el-Crcnnin iznetl-ekmelinin sonlarnda ve Ntfnin elEcnsnda Eb Hanfeye nisbet edilerek yer verildiini nakleder (rtl-merm, s. 22). Hatb elBadd, adlarn belirtmemekle birlikte Eb Hanfenin baz eserler telif ettiini bildirir (Tru Badd, XIII, 338, 342). Bezzz, Takprizde ve Zebd bunu teyit ederek Eb Hanfeyi kendi mezheplerinden gstermeye alan Mutezilenin ona ait hibir eser bulunmadn, Rislet Eb anfe ile dier drt rislenin Eb Hanfe el-Buhrye ait olduunu ne srdklerini, bunu da sz edilen eserlerin kendi mezheplerine kart grler ihtiva ettii iin yaptklarn syler. Schachtn, el-lim vel-mteallimin Eb Hanfeye nisbet edilmesinin yanl olduunu ileri srerken dayand delillerden biri de ona izfe edilen el-Fhl-ebsa ile er-Rislenin slplarnn farkl oluudur, dolaysyla Schacht er-Rislenin mm- zama ait olduunu kabul etmektedir (bk. bibl.). Muhammed Eyyb Ali, er-Rislenin Eb Hanfenin telif tarznda vcut bulan tek kitab olduu grn savunur (Adetl-slm, s. 105). Bu konuda aratrma yapan Ulrich Rudolphun da benzer bir kanaat tad grlmektedir (al-Mturd, s. 31). er-Rislenin rvi zinciri iinde yer alan Aleddin es-Semerkand, Ebl-Mun en-Nesef ve Nusayr b. Yahy el-Fakh gibi mehur ahsiyetlerin el-Fhl-ekberin de rvilerinden olmas (DA, XII, 544) sz konusu rislenin Eb Hanfeye ait olduu fikrini glendirmektedir. Ayrca, Eb Hanfeye nisbet edilen akaide dair be eserin slplar arasnda deiik mellifler tarafndan yazldklarn gsterecek derecede farkllklar gze arpmamaktadr. Bu eserlerde yer alan grler de birbirini destekleyici ve tamamlayc niteliktedir. Drt be sayfadan oluan er-Rislenin muhtevasn giri, iki blm ve netice olarak ele almak mmkndr. Eser, Hz. Peygamberin ve ashabn mektuplarnda grld gibi besmeleden sonra mektubu gnderenle gnderilen kiinin isminin kaydedilmesi, selm, Allaha hamd ve sen ile balar. Allaha kar saygl ve itaatkr olma dnn ardndan muhatabn kendisine yazd mektubun konusu zikredilir ki bu, Eb Hanfenin Mrcieden olduu ve mminin dallette bulunabilecei kanaatini tad eklindeki yiadan ibarettir. Daha sonra Kurann getirdii, Resl-i Ekremin davet ettii ve ashabn izledii yolun dnda kalan her iddiann kanlmas gereken bir bidat olduu belirtilir. Birinci blm eserin ana konusunu tekil eden iman-amel mnasebetine ve dolaysyla amelde eksii olan mminin (mrtekib-i kebre) imandan km saylamayaca konusuna dairdir. Eb Hanfe, Kurann iman esaslarndan balamak zere tedrcen nzil olduunu, amele dair yetlerin daha sonra

geldiini hatrlatarak imanla amelin ayr hviyetlere sahip bulunduunu belirtir. Kuranda dallet kavramnn bilgisizlik mnasnda mminlere de nisbet edildiine, iman esaslarn tasdik etmekten doacak hidayetle farzlar tasdik etmekten oluacak hidayetin bir tutulamayacana dikkat eker. Ayrca Hz. mer ile Hz. Ali iin emrl-mminn unvan kullanlr. Halbuki btn mminlerin farzlarn tamamn yerine getirdiklerinin dnlmesi imknszdr. Hz. Ali ile Muviye b. Eb Sfyn arasnda meydana gelen savata her iki grubun da hakl (hidayet zere) olduunun sylenmesi mmkn olmadna gre nasl bir hkm verilecei sorulur, bunun yannda Hz. Alinin Muviye taraftarlar iin mminn dedii hatrlatlr. Bu tr istidlllerden sonra mesele ylece zetlenir: man etmenin yannda btn din grevleri yerine getiren kimse cennetliktir; iman da ameli de terkeden kimse cehennemliktir; iman etmekle birlikte amelde eksii kalan kimse imandan km saylmayp bylesinin durumu Allahn adl veya lutuf sfatlarnn tecellisine baldr. Allah dilerse bir sre azap eder, dilerse affedip dorudan cennete koyar. Rislenin ikinci blmnde bata Hz. Ali olmak zere ashap ve tbinden baz kimselerin isimleri zikredilir ve onlarn da sz konusu edilen meselede ayn kanaati tadklar belirtilir. Eb Hanfe, ikinci blmn sonunda kendisinin de aralarnda bulunmakla itham edildii Mrcieye temas eder ve, Mtedil yolu tutup snnete bal olan kimselerin dorular sylemeleri sebebiyle kindar insanlar tarafndan Mrci diye itham edilmesinde kendilerinin ne kabahati olabilir? diye sorar. Eser, kendisine soru sormak suretiyle bu rislenin yazlmasna vesile olan Basra limlerinden Osman el-Bettye iltifat niteliinde birka cmle, selm, dua, Allaha hamd, reslne salavatla sona erer. er-Risle, ashap dneminden itibaren belki de ilk defa tartlmaya balanan itikad meselelerden iman-amel ilikisini konu edinen veciz bir eserdir. Mellif, problemin zmn aratrrken Kurann ve orada yer alan gemi peygamberlere ait anlaylarn yan sra Reslullahn snneti ve ashabn anlayn kaynak edinmi, ayrca her biri zek rn olan akl istidlller yrtmtr. Eserin tad mektup slbu samimiyet, dostluk, sevgi ve fedakrlk rneklerini yanstmaktadr. Bu slp muhtevann Eb Hanfeye ait oluunun belgesi niteliindedir. Eserin yazma nshalar Kahirede (Drl-ktbil-Msriyye, Mecmua, nr. 64) ve stanbulda (Sleymaniye Ktp., Ftih, nr. 5392/6; Hac Selim Aa Ktp., nr. 587/11) mevcuttur. M. Zhid Kevsernin verdii bilgiye gre sz konusu eser, Eb Hanfenin dier risleleriyle beraber onun yapt neirden yaklak bir asr nce stanbulda baslm, daha sonra kendisi tarafndan yaymlanmtr (Kahire 1368). Mustafa z, mm- Azamn Be Eseri ad altnda dierleriyle birlikte bu rislenin de Kevsernin Arapa nerine ait metni ve Trke tercmesini neretmitir (stanbul 1981). Beyzzde Ahmed Efendi, Eb Hanfenin akaid rislelerini el-Ull-mnfe lilmm Eb anfe bal altnda bir araya getirmi (nr. ve trc. lyas elebi, stanbul 1416/1996), ardndan bunlar rtl-merm min ibrtil-mm adyla erhetmitir (Kahire 1368/1949). er-Rislenin kaytl bulunduu Hac Selim Aa Ktphanesinde (nr. 587/10) Eb Hanfenin Basra Kads Osman el-Bettye Mektubu baln tayan dier bir risle mevcuttur. Allahn dininin mahiyeti ve keyfiyetinin neden ibaret olduunu sormak zere bana mektup yazmsn, Allahn izniyle sana cevap veriyorum ifadesiyle balayan mektupta iman-amel mnasebeti ele alnmtr. Ancak rivayet zinciri tamayan, metninde yer yer eksikler grlen, slp ve ifade asndan mkemmel olmayan bu nshann Eb Hanfeye aidiyeti muhtemel grlmemektedir. Nitekim bu konuda aratrma yapan Ulrich Rudolph da benzer bir sonuca varmtr (bk. bibl.).

BBLYOGRAFYA

Eb Hanfe, Rislet Eb anfe il Omn el-Bett (nr. M. Zhid Kevser), Kahire 1421/2001, s. 3-4, 6, 68-73; a.e. (nr. M. Zhid Kevser, trc. Mustafa z, mm- Azamn Be Eseri iinde), stanbul 1981, s. 77-82 (Arapa metin, s. 65-70); mam- Azam Ebu Hanife ve Eserleri (haz. ve trc. Abdlvahap ztrk), stanbul 2004, s. 16, 119-130; bnn-Nedm, el-Fihrist (Teceddd), s. 256; Hatb, Tru Badd, XIII, 338, 342; sferyn, et-Tebr (Kevser), s. 113-114; Pezdev, Kenzlvl, I, 8; Bezzz, Menb Eb anfe, Beyrut 1401/1981, II, 122; Takprizde, Miftussade, II, 154-159; Kef-unn, I, 842; Beyzzde Ahmed Efendi, rtl-merm min ibrtil-mm (nr. Ysuf Abdrrezzk), Kahire 1368/1949, s. 21, 22, ayrca bk. M. Zhid Kevsernin takdimi, s. 6, 12; a.mlf., el-Ull-mnfe lil-mm Eb anfe (nr. lyas elebi), stanbul 1416/1996, s. 14, 26, 32-33, 96-97, 106, 109, 110-112, 118; a.mlf., a.e.: mam- Azam Eb Hanfenin tikad Grleri (trc. lyas elebi), stanbul 1996, s. 43-44, 50, 67-68, 71, 115, 121, 123, 124, 129; Zebd, tfs-sde, II, 13-14; Brockelmann, GAL Suppl., I, 287; M. Eb Zehre, Eb anfe, Kahire 1366/1947, s. 166, 175-177; Hediyyetl-rifn, II, 495; Sezgin, GAS, I, 418; J. Schacht, An Early Murdjiite Treatise: The Kitb al-Alim wal-Mutaallim, Oriens, XVII (1964), s. 100-102; a.mlf., Ab Hanfa, EI (Fr.), I, 127; Muhammed Eyyb Ali, Adetl-slm velmm el-Mtrd, Dakka 1404/1983, s. 99-105, 124-126; M. Zhid Kevser, Tenbl-ab, Beyrut 1410/1990, s. 150, 151, 174-176, 189, 222, 225; U. Rudolph, al-Mturd und die Sunnitische Theologie in Samarkand, Leiden 1997, s. 31, 39-45; erafettin Glck - Adil Bebek, el-FkhlEkber, DA, XII, 544, 545. Muhammed Arui

er-RSLE
() mam finin (. 204/820) fkh usulne dair eseri. mam fiye fkh tarihinde mstesna bir konum kazandran zelliklerden biri kendi adyla anlan mezhebin kurucusu olmas ise dieri de fkh usul hakknda gnmze ulam ilk eserin sahibi olmasdr. Bu eserin zamanmza kadar gelen versiyonu cedd diye anlan niha ekli olup finin ilm olgunluunun zirvesine eritii Msr dneminde (814-820) kaleme alnmtr. er-Rislenin kadm versiyonunun Mekkede yazldna dair kaytlar bulunmakla birlikte Badatta yazld ynndeki bilgi daha doru olmaldr. Baz kaynaklarda er-Rislenin (ilk versiyonu) Abdurrahman b. Mehdnin (. 198/813-14) istei zerine kaleme alnd ve mektup olarak gnderilmesinden dolay risle diye adlandrld belirtilir (er-Rislenin eski ve yeni eklinin kaleme aln tarihleri hakknda bir deerlendirme iin bk. Aybakan, s. 125-128). Byle bir vesileyle yazlm olsa bile er-Risleden nce fkh ilminin esaslar zerine yaplm soyut ve teorik bir almann gnmze ulamad dikkate alndnda mam finin ilk fkh usul eserinin sahibi olduunu kabul etmek gerekir. fiden nce fkh usulne dair eserler kaleme alnd ynndeki bilgi ve anekdotlarn ise mezheb polemiklerden kaynakland ve ihtiyatla karlanmas gerektii anlalmaktadr. finin bu konuda nc konumunda bulunmas da yle aklanabilir: fiden nce genel olarak fkh ilmi ve zellikle fr-i fkh alannda olduka byk bir mesafe alnm, iki farkl anlayn temsilcileri Eb Hanfe (. 150/767) ve Mlik b. Enesin (. 179/795) fkh doktrinleri belirgin hale gelmiti. Byle bir zaman diliminde yaayan mellif bir yandan da farkl slm ehirlerinde ortaya konulan fkh birikimini yakndan tanma ve fkh hkmlerin ortaya k sreci zerine soyut ve kuramsal dnce retme frsatn yakalam bulunuyordu. Nitekim yakndan incelendiinde finin bu eserde, slm toplumunun mevcut din-hukuk pratikleri ve limlerin bunlar hakknda ortaya koyduu bilgi ve deerlendirmelerle ilgili geriye dnk bir alma yapt, bunlarn arka plannda yer alan soyut ilkeleri bulmaya ve bulgularn belirli bir tutarllk erevesine yerletirmeye alt grlmektedir. finin er-Risleyi en azndan fr-i fkh erevesindeki grlerini ieren eserler telif ettikten sonra kaleme alm olmas da bu gzlemi desteklemektedir (finin er-Rislede nceki eserlerine atflar yapt hakknda bk. er-Risle, nr. Ahmed Muhammed kir, neredenin girii, s. 12). arkiyatlar, fkh usul eserlerinin gnmze ulaan ilk rneklerinin er-Rislenin yazlmasndan yaklak bir buuk asr sonrasna ait olmas karsnda bu kitabn gemite rnei grlmeyen kuramsal bak asna sahip bir alma olmasnn nasl izah edilebilecei sorusu zerinde geni biimde durmulardr. Bazlar eserin muhtevasna dnk bir metin analizi yntemi kullanarak zde finin baz dncelerini ihtiva etse de onun btnyle finin kaleminden kmadn, baz eklemeler ihtiva ettiini ve ancak 270 (883) (Melchert, s. 96) veya 300 (912) yl (Calder, Studies, s. 242) dolaylarnda niha eklini aldn iddia etmektedir. Bir baka yazar er-Rislenin sonraki fkh usul eserlerinden farkl nitelikte bir kitap olduu ve fkh usul ilminin geliiminde er-Rislenin

sanldnn aksine snrl bir etkisinin bulunduu kanaatindedir. Buna gre er-Rislenin yaklak bir asr akn bir sre hemen hi bilinmemesi ve bu eser zerine yaplan almalarn IV. (X.) yzyldan sonra ortaya kmas fkh usul ilminin er-Risleden bamsz biimde oluup bir edeb tr olarak tescil edildiini, dolaysyla er-Rislenin bu srete kefedildiini gstermektedir (Hallaq, XXV [1993], s. 595). Eserin btnyle fiye aidiyetine ilikin zayf phe bir yana er-Risle ile sonraki fkh usul eserleri arasndaki nitelik farkndan hareketle onun fkh usul ilmi tarihinde igal ettii yer hakkndaki iddia -henz tam olarak temellendirilemediindentartmaya aktr. phesiz er-Risle, sonraki fkh usul eserleri gibi soyut dnmenin olgun ve ideal bir rneini sunmamaktadr; Hanef limi Cesssn finin kavramlar kullann eletirmesi (mesel bk. el-Ful fil-ul, II, 1-19) ve Fahreddin er-Rznin er-Risleyi bir anlamda savunma ihtiyac hissetmesi de (Menbl-mm e-fi, s. 157) eserin bu ynnn mezheb polemiklere sebep olduunu gstermektedir. Ancak bu zellik er-Rislenin slm ilimleri alannda soyut dnmeye ilk adm olmasndan kaynaklanmakta ve sonraki eserler arada geen bir buuk asr boyunca er-Rislede ele alnan fikirlerin olgunlatrlmas ynnde faaliyetlerin devam ettiinin iaretlerini tamaktadr. Bu konuda Haneflerden s b. Ebnn almalar nemli bir rnek tekil etmektedir (Bedir, IX/3 [2002], s. 285-311). Mlikler arasnda dorudan er-Risleyi hedeflememi olsa bile usul alanndaki grleri dahil olmak zere fiye kar bir reddiye literatr olutuu bilinmektedir (Jackson, XI/2 [2000], s. 122). Ayrca er-Risle ile mteakip usul eserleri arasndaki zaman farkn aklamaya alan bir baka yazar bu dnemde yazld halde gnmze ulamam, fakat kaynaklarda atf yaplan III. (IX.) yzyl usul eserlerinin de bulunduuna dikkat ekmektedir (Stewart, s. 30-37). te yandan er-Rislenin fiyi izleyen bir asr boyunca slm dnyasnda ok fazla bilinmemesi ve Ebl-Abbas bn Sreycin (. 306/918) ve er-Risleyi erheden Sayraf ve Kaffl e- gibi rencilerinin abalaryla IV. (X.) yzyln ilk yarsnda youn bir ilgiye mazhar olmasnn sebebi fkh almalar iinde fkh usulnn bir edeb tr ve ilim dal olarak ancak bu dnemde ayrmasdr. Geen bir asr boyunca fkh usulnn czi meseleleri yazl almalara konu edilmi olsa da usuln mstakil bir disiplin halinde tasavvur edilip bu konuda organik btnle sahip eser yazma yneliinin IV. (X.) yzyln bandan itibaren ortaya kt grlmektedir. Hatta bu tre ait standart konularn Cesssn eserinin yazld sralarda (IV./X. yzyln ikinci yars) olgunlamaya balad ve bundan nce yazlan eserlerin gnmze ulamamasnda sonraki eserlerin olgunluuna sahip olmamasnn etkili olduu bile sylenebilir. er-Rislenin ilk usul eseri saylmasna yneltilen bir eletiri de onun sonraki fkh usul eserlerinde genel kabul gren kitap, snnet, icm, kyas tarzndaki deliller hiyerarisini ak bir ekilde iermemesidir. Esasen kitap telif etmenin henz bir gelenee kavumad bir dnemde yazlan bu eserin sonraki ekliyle drt er delil formln sistematik ve belirgin biimde ihtiva etmemesi sahasnda ilk eser olmasnn tabii bir sonucu saylmaldr; bununla birlikte er-Rislede edille-i eriyye sralamas hususunda temel yaklamn bundan farkl olmad grlmektedir (a.bk.). Sonu olarak er-Rislenin klasik fkh usulnn teekklne birebir etkisinden sz edilemese de bu konuda yukarda deinilen iddialar, bu eserdeki soyut dnme biiminin klasik fkh usul dnme biiminden tamamen farkl olduu sonucunu karmaya yeterli olmad gibi er-Risle sonrasndaki gelimeler onunla fkh usul ilmi arasnda gl bir ban bulunduunu kabul etmeyi gerektirmektedir. Konu diziminde baz tekrar ve dzensizlikler bulunsa da er-Rislenin belirli bir dzenleyici fikre sahip olduu grlr. fi, nce fkh usul iin kuramsal bir ereve olarak tasavvur ettii beyn kavram zerinde durur ve beyn hkmlerin aklan keyfiyetine gre tasnife tbi tutar (bk.

BEYN). fi burada drt delilden n aka zikretmi, kaynak olduunu kabul hususunda tereddt etmemekle birlikte trlerine gre farkl deerlendirilmesi gerektiini dnd iin icm daha sonra geni biimde ayrca incelemitir. Beyn bahsinden sonra yer yer fr-i fkh rneklerinin de geni biimde ilendii eserde ele alnan balca konular unlardr: Kitap ve Snnetteki m ve has ifadeler, bunlar arasndaki iliki; snnetin hkm kayna oluu; nesih; hadis rivayeti, haber-i vhid; bilginin eitleri ve deeri; icm; kyas; ictihad; istihsan; ilim ehli arasndaki gr ayrlklar; sahbe kavilleri. er-Rislenin toplam hacminin yaklak te ikisi snnetin, zellikle hd yolla nakledilen snnetin din bilgi kayna olarak meruiyeti ve Kuran karsndaki konumuna ayrlmtr. finin snnetin hkm kayna oluu hakknda olduka geni izahlar yapma ihtiyac duymas, zellikle II. (VIII.) yzylda hd yolla nakledilen snnetin bir delil olarak meruiyetini sorgulayanlarn bulunmasna balanabilir. er-Risle klasik Snn fkh usul teorisi yannda sahih hadisin tanmlanmas, hadislerin hangi ilm ller iinde hccet deerine sahip olaca gibi hadis usulnn nemli ve ince meseleleri hakkndaki tesbit ve deerlendirmeleriyle klasik hadis usul ilmi zerinde de olduka byk bir etkiye sahip olmutur (er-Risle, nr. Ahmed Muhammed kir, neredenin girii, s. 13). Hatta erRisleyi daha sonra akl ve nakl eklinde tasnif edilen slm ilimlerden nakl olanlarn zerine oturduu ilkeleri ve felsefeyi ortaya koyan ilk bilimsel aba olarak deerlendirmek mmkndr. Kaynaklarda er-Risle zerine Eb Bekir Muhammed b. Abdullah es-Sayraf, Ebl-Veld el-mev, Muhammed b. Ali el-Kaffl e-, Eb Bekir el-Cevzak, Rknlislm el-Cveyn gibi limler tarafndan erhler ve IV. (X.) yzylda Eb Sehl smil b. Ali en-Nevbaht ile Ubeydullah b. Tlib elKtib tarafndan reddiyeler yazld belirtilirse de bunlarn gnmze ulat bilinmemektedir. erRislenin tesbit edilebilen on yazmas iinde en eskisi, Drl-ktbil-Msriyyede bulunan (Usll-fkh, nr. 41) ve III. (IX.) yahut IV. (X.) yzyla ait olduu sanlan Reb nshasdr. Eserin tahkikli nerini yapan Ahmed Muhammed kir bunun finin rencisi Reb b. Sleyman elMurd (. 270/884) tarafndan bizzat istinsah edilen nsha olduu kanaatindedir. Eserin 1312 (1894) ylndan itibaren yaplan eitli neirleri arasnda en ok kullanlan ve en gvenilir olan, aratrmaclar iin yararl notlarla zenginletirilmi bulunan Ahmed Muhammed kir neridir (Kahire 1938, 1940). Eserin birok dile evirisi yaplmtr (er-Risle: slm Hukukunun Kaynaklar, trc. Abdlkadir ener - brahim alkan, Ankara 1996; Islamic Jurisprudence: Shfis Risla, trc. Majid Khadduri, Baltimore 1961; ksm Franszca trc. Ph. Rancillac, MIDEO, XI [1972], s. 127326). Risle zerine Batda yaplan ilk ciddi alma, L. I. Graf tarafndan Al-Shfis Verhandeling over de Wortelen van den Fikh adyla Hollandaca hazrlanan doktora tezidir (Amsterdam 1934).

BBLYOGRAFYA

fi, er-Risle (nr. Ahmed Muhammed kir), Kahire 1359/1940; a.mlf., Islamic Jurisprudence: Shfis Risla (trc. Majid Khadduri), Baltimore 1961, tercme edenin girii, s. 3-54; bn Eb Htim, Edeb-fi ve menbh (nr. Abdlgan Abdlhli), Halep 1372/1953, s. 61-62; Cesss, el-Ful fil-ul (nr. Uceyl Csim en-Neem), Kveyt 1414/1994, II, 1-19; bnn-Nedm,

el-Fihrist (nr. Ysuf Ali Tavl), Beyrut 2002, s. 309, 358; bn Abdlber enNemer, el-nti (nr. Abdlfetth Eb Gudde), Beyrut 1417/1997, s. 123; Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, Menbfi (nr. Seyyid Ahmed Sakr), Kahire 1390-91/1970-71, I, 65, 230-236, 266, 414, 422; II, 36, 244, 245; rz, abatl-fuah, s. 102, 104, 112; Fahreddin er-Rz, Menbl-mm e-fi (nr. Ahmed Hicz es-Sekk), Kahire 1406/1986, s. 157; Zeheb, Almn-nbel, XV, 328; Sbk, abat (Tanh), III, 186, 200; V, 75; Bedreddin ez-Zerke, el-Barl-mu (nr. Abdlkdir Abdullah el-n), Kveyt 1413/1992, I, 7, 10-11; bn Hacer el-Askaln, F Menbil-mm e-fi: Tevlit-tess li-mel Muammed b. drs (nr. Ebl-Fid Abdullah el-Kd), Beyrut 1406/1986, s. 154; Kef-unn, I, 873; Brockelmann, GAL, I, 190; Suppl., I, 304; J. Schacht, Origins of Muhammadan Jurisprudence, Oxford 1953, s. 6-20, ayrca bk. tr.yer.; Sezgin, GAS, I, 488; N. Calder, Studies in Early Muslim Jurisprudence, Oxford 1993, s. 242; a.mlf., Ikhtilf and Ijm in Shfis Risla, St.I, LVIII (1983), s. 55-81; D. J. Stewart, Islamic Legal Orthodoxy: Twelver Shiite Responses to the Sunni Legal System, Salt Lake City 1998, s. 30-37; J. O. Lowry, The Legal-Theoretical Contents of the Risala of Muhammad b. Idris al-Shafii (doktora tezi, 1999), University of Pennsylvania; a.mlf., Does Shfi have a Theory of Four Sources of Law, Studies in Islamic Legal Theory (ed. B. G. Weiss), Leiden 2002, s. 23-50; C. Melchert, Quranic Abrogation Accross the Ninth Century: Shafii, Abu Ubayd, Muhasibi, Ibn Qutaybah, a.e., s. 75-99; Alta Discussion, a.e., s. 389-396; D. R. Vishanoff, Early Islamic Hermeneutics: Language, Speech and Meaning in the Preclassical Legal Theory (doktora tezi, 2004), Emory University, s. 17-48, 136-149; Bilal Aybakan, mam fi ve Fkh Dncesinin Mezheplemesi, stanbul 2007, s. 125-132; Wael B. Hallaq, Was Shafii Master Architect of Islamic Jurisprudence?, IJMES, XXV (1993), s. 587-605; M. Hayri Krbaolu, mam afiinin Risalesinin Hadis lmindeki Etkileri, slm Aratrmalar, X/1-3, Ankara 1997, s. 87-99; S. A. Jackson, Setting the Record Straight: Ibn al-Labbads Refutation of al-Shafii, Journal of Islamic Studies, XI/2, Oxford 2000, s. 121-146; M. Bedir, An Early Response to al-Shafii Isa b. Aban on Prophetic Report (Khabar), Islamic Law and Society, IX/3, Leiden 2002, s. 285-311; E. Chamount, al-Shfi, EI (ng.), IX, 182-183. Murteza Bedir

er-RSLE
() bn Eb Zeyd el-Kayrevnnin (. 386/996) Ehl-i snnet akaidi ve Mlik fkhna dair eseri. Kuzey Afrika Mlik evresinin nde gelen limlerinden olup farkl alanlarda krka yakn eseri bulunan bn Eb Zeyd el-Kayrevnnin Mlik fkhyla ilgili ilk kitab olmaldr. Yazarn girite verdii bilgiye gre eser Mlik mezhebinin hkim olduu corafyada eitime balayan ocuklara inan, ibadet, gnlk hayat ve ahlkla ilgili temel bilgileri vermeyi amalayan bir ders kitab olarak kaleme alnmtr (er-Risle, s. 7-8). bn Eb Zeydin er-Risleyi 327 (939) ylnda henz on yedi yanda iken telif ettiine dair yaygn bir kanaat bulunmakla birlikte kimin tevikiyle yazld hususundaki grler kitabn telif tarihi hakknda farkl yorumlara imkn vermektedir. IV. (X.) yzyla kadar oluan Mlik fkh literatr, mmeht adyla anlan ve belirli Mlik evrelerinin rivayet ve grlerini derleyen geni eserlerle bu eserler zerine yaplm almalardan oluuyordu. IV. (X.) yzyldan itibaren bu gelenein dna klarak nceki nesillere ait belli bir kitab esas almayan ve Mlik fkh birikimini yazarn tercihleri ve ifadeleriyle ortaya koyan muhtasar eserler kaleme alnmaya balanmtr. bn Eb Zeydin er-Rislesi, Irak Mlik evresinden bnlCellbn et-Tefri ile birlikte fkh hkmlerin delilleri zikredilmeden soyut nermeler eklinde ifade edildii, mezhep fkhnn geliiminde ok nemli bir yere sahip muhtasar trnn Mlik fkh literatrndeki ilk rnekleridir. er-Risle, gerek mellifinin dier eserlerinden gerekse ayn dnemde yazlm olan bnl-Cellbn et-Tefrinden farkllklar tar. Mesel er-Rislede mumelt konular ok ksa ele alnm ve kitabn byk bir ksm ibadet blmlerine ayrlmtr. Eserinde ayrntl bir tasnif sistemi uygulamayan bn Eb Zeyd, dier almalarnda birka blm halinde ele ald meseleleri erRislede tek balk altnda toplamtr. Bu farkllklarn nemli bir ksmnn eserin eitiminin ilk aamasndaki renciler iin kaleme alnm olmasndan kaynakland anlalmaktadr. Fkh bablarnn ardndan her mkellefin bilmek ve uygulamakla ykml olduu ibadet, ahlk ve hell-haram konularna dair hkmlere toplu bir bak yapan Cmel minel-feriz ves-snenilvcibe veregib balkl zel bir blmn yer almas da er-Risleye has bir zelliktir. bn Eb Zeyd, Mlik fkh kitaplarnda zellikle ahlk ve db- mueret bahislerine Kitbl-Cmi bal altnda yer verme geleneinden hareket etmi grnse de sz konusu blm bu gelenekten farkl bir ierik ve slba sahiptir. Akaid hakknda bir blmle balamas er-Risleyi farkl klan bir baka zelliktir. lk blmnn inan esaslarna ayrlmasn sadece, eserin, eitiminin ilk aamasndakilere ynelik kaleme alnm olmasyla aklamak yeterli grnmemektedir. Hriclerin ve i-Ftm hkimiyetinin Kuzey Afrika Snnliini tehdit ettii bir dnemde yaayan ve Snn-Mliklii savunmak iin eserler kaleme alan bn Eb Zeydin er-Risleyi telif ederken bu fikr ve siyas ortamn etkisinde kald gz nnde bulundurulmaldr. Bu noktada, Ftmlerin ilk bakads ve mehur smil daveti Kd Numn tarafndan ayn dnemde kaleme alnan ve bir akde blmyle balayp fkh konularyla devam eden

Deiml-slm adl eserle er-Risle arasndaki slp benzerlii dikkat ekmekte, hatta baz aratrmaclar er-Rislenin sz konusu kitaba kar reddiye olarak yazldn ileri srmektedir (bn Eb Zeyd, el-Cmi, neredenin girii, s. 29-46; EI [ng.], III, 695; Abdlhamd el-Alem, sy. 14 [1424/2003], s. 191). Eserin akde ve fkh blmlerinin ayr zamanlarda yazlp daha sonra bir araya getirilmi olabileceine dair deerlendirmeler (Hd ed-Derk, s. 352-353; Hd Rc drs, edDevlet-anhciyye, II, 316) somut tarih delillerden yoksun olmann yan sra hem mellifin giriteki ifadeleriyle badamamakta hem de Mlik fkh edebiyatndaki Kitbl-Cmi geleneini gz ard etmektedir. er-Risle, fkh eitimine balayan rencilerin rahatlkla anlayabilecei bir dille ve kolayca ezberlenmeye elverili zl bir slpla kaleme alnm olup nceki Mlik fkh kitaplarnda yer alan ve mezhebi temsil eden temel meseleleri kapsamaktadr. bn Eb Zeyd, en nemli eseri en-Nevdir vez-ziydtta mezhep iindeki gr ve rivayet farkllklarn geni biimde aktarmasna karlk erRislede bunlara fazla yer vermeden her bir fkh mesele hakknda kendi tercihlerine dayal kesin hkmleri belirtmekle yetinmitir. Eser, fkh hkmlerin delilleri zikredilmeksizin soyut nermeler halinde ifade edildii tipik bir muhtasar metindir. Bununla birlikte eseri erhedenler kitapta yer alan 4000 fkh meselenin hadislere dayandn (M. brhim Ali, s. 244), Eb Bekir el-Ebhernin erRisle zerine yapt almada bu meselelerin lafz ve mnalarn Reslullaha veya ashaba dayandrarak fr hkmlerini hccetleriyle desteklediini belirtmektedir (bn Eb Zeyd, erRisletl-fhiyye, neredenin girii, s. 43). Ancak tabakat kitaplarnda Ebhernin byle bir eserinden sz edilmez. bn Eb Zeydin ders halkasnda uzun yllar okunan er-Risle henz mellifi hayatta iken Endls, Sicilya, Msr, Irak, am, Hicaz ve Yemene ulam, ksa zamanda btn Mlik evrelerinde hret bulmutur. Dou slm dnyasnda ok ksa srede tannmasnda o dnemde Irak Mlikliinin en nemli isimlerinden olan Eb Bekir el-Ebhernin etkisi olduu grlmektedir. bn Eb Zeydin, yazmn bitirir bitirmez kendisine bir nshasn gnderdii kitab ok beenen ve vgler yadran Ebher (Abdurrahman b. Muhammed ed-Debba - bn Nc, III, 111-112) eser zerine yukarda bahsedilen tahrc almasn gerekletirmitir. Kitabn ilk rihlerinden Kd Abdlvehhbn er-Risleyi ven iirinde bn Eb Zeydin bu kitap sayesinde lmszleeceini ifade etmi olmas dikkat ekicidir (a.g.e., a.y.). Kd Abdlvehhbn muhtemelen Iraktan ayrldktan sonra kaleme ald er-Risle erhi eserin am ve Msr evresinde tannmasnda etkili olmutur. bn Eb Zeyd, er-Rislenin bir nshasn Endls Mliklerinin nemli isimlerinden bn Zerbe gndermise de eserin Endlste onun vastasyla deil mellifin Endlsl rencileri sayesinde yayld anlalmaktadr. Yazld dnemden itibaren zellikle Kuzey Afrika, Marib ve Endlste Mlik fkh eitiminin ilk aamasnda okutulan ve ezberletilen eser, bu blgelerde elMuvaa ve el-Mdevvenetl-kbrdan sonra en ok okunan kitap olmutur. er-Rislenin kazand hret, yukarda temas edilen zelliklerinin yan sra bn Eb Zeydin Mlik tarihindeki yeriyle de dorudan ilgilidir. Sahnnun ardndan bir blnmeye urayan Kayrevan Mlik halkasn yeniden toparlayp gl bir yapya kavuturan ve mezhep grlerinin sonraki nesillere aktarlmas asndan en gl rivayet zincirinin (l isnad) temsilcisi olan bn Eb Zeyd, ayn zamanda Kuzey Afrikada Hric yaylmaclna ve i-Ftm nfuzuna kar Snn tepkinin sembol ismi haline gelmitir (Ahmed b. Guneym en-Nefrv, I, 10; avuolu, s. 86-88). Mlikler

arasnda, bn Eb Zeydin dindarlnn ve ilim asndan sahip olduu stnlklerin er-Risleyi okuyup deer verenlere de sirayet edeceine, onlarn dini yaama konusunda titiz ve gayretli kiiler olmalarn salayacana, madd ve mnev berekete vesile olacana dair yaygn bir kanaat olumutur. Kitabn bkrats-sad (mutlulua ilk adm) diye anlmas da eitimin ilk aamasnda bulunan renciler asndan tad bu deerle ilgili olmaldr. Hemen btn fkh meseleler hakknda mezhebin temel kaynaklarnda yer alan grlerden tercih edilenleri ieren bir muhtasar olmas sebebiyle er-Risleden zbdetl-mezheb diye de sz edilir. bn Eb Zeydin mezhebin temel rivayet ve tercih kaynaklar arasnda ne kan eserleri en-Nevdir vez-ziydt ile Mutaarl-Mdevvenedir (Kd yz, VI, 216; Burhneddin bn Ferhn, s. 223; Veners, XI, 109110); bununla birlikte er-Rislenin ehbeddin el-Karfnin e-are adl hacimli eserinin be temel kaynandan birini oluturduu grlmektedir (ehbeddin el-Karf, I, 36). Mlik mezhebinin istikrar dnemi olarak kabul edilen VII. (XIII.) yzyldan itibaren Mutaaru all ile belirginleen mezhep ii tercih anlay erevesinde bn Eb Zeydin er-Risledeki tercihlerinden belirli lde uzaklald grlmektedir. Nitekim Hattb, eserde yer alan ve artk mezhebin tercih edilen grleri dnda kalm olan meselelerin bir listesini vermektedir (Tarrlmale, neredenin girii, I, 184-210). Bununla birlikte Msr kaynakl muhtasarlarn yaygnlat VII. (XIII.) yzyldan sonra da eserin ders kitab olarak okutulmasna devam edilmitir. Gnmzde de Mlik mezhebinin hkim olduu corafyada hretini srdrmektedir. Fas, Nijerya ve Moritanyada resm okullarda ve medreselerde okutulan kitap (The Risla, tercme edenin girii, s. 8; Hd ed-Derk, s. 359), Fas Evkaf Bakanl tarafndan rencilerin yan sra imam ve vizler iin Mlik mezhebinin mehur ve muteber grlerini ieren gvenilir bir kaynak olarak tavsiye edilmektedir (Metnr-Risle, s. 4-5). Deiik ktphanelerde ok sayda yazma nshas bulunan er-Rislenin ilk basklar Fas (ts.) ve Kahirede (1296, 1304, 1313, 1314, 1319, 1320, 1323, 1331) yaplm, daha sonra bata Kuzey Afrika lkeleri olmak zere farkl yerlerde pek ok defa yaymlanmtr. slm dnyasnda gerekletirilen ilk basklaryla yaklak ayn tarihte kitabn byk lde nikh ve miras bablarndan oluan bir ksm Alexander David Russell ve Abdullah b. Memn Shreverd tarafndan ngilizce evirisiyle birlikte Londrada neredilmitir (First Steps in Muslim Jurisprudence, Consisting of Excerpts from Bakurat al-Sad of Ibn Abu Zayd, 1906, 1963). Metnin tamamnn ngilizce evirisini Joseph Kenny yapm (Minna / Nigeria 1992), ancak bu eviri ciddi eletiriler almtr (Yasin Dutton, XVI/2 [1996], s. 7-9). lk Franszca evirisi Edmond Fagnan tarafndan La Risla, ou trait abrg de droit malkite et de morale musulmane adyla Pariste yaymlanan kitap (orijinal metniyle birlikte, 1914) daha sonra Leon Bercher (La Risla, ou epitre sur les lments du dogme et de la loi de lIslam selon le rite mlikite, Cezayir 1945, 1948, 1949, 1968) ve Kevser Abdsselm el-Basr (Cezayir-Kahire 1988) tarafndan tekrar tercme edilmitir. er-Rislenin Hevs dilinde (Nijeryann yerel dili) ve Endonezce tercmeleri de bulunmaktadr. erhleri. lk rnekleri V. (XI.) yzyl balarnda yazlan er-Risle erhlerinin VIII. (XIV.) yzyldan itibaren oald, saylar 100e ulaan bu almalarn nemli bir ksmnn Fas ve Msr muhitlerinde kaleme alnd grlmektedir. Bunlarn zellikle Mutaaru all ile belirginleen yeni tercih anlay ile er-Risle arasnda iliki kurmaya ynelik eserler olduu sylenebilir (Muhammed b. brhim et-Tet, I, 33). erhlerin bir ksm mehur hocalarn er-Risle derslerinde tutulan notlardan derlenmi olup mezhep fkh ve fetva asndan muteber birer kaynak saylp

saylamayaca tartmaldr (Veners, XII, 355; Ali b. Ahmed el-Adev, I, 11; Muhammed Ahmed ed-Desk, I, 20; er-Risletl-fhiyye, neredenin girii, s. 47). 1. Kd Abdlvehhb el-Badd (. 422/1031), eru Risletibn Eb Zeyd. Irak Mlik ekolnn nde gelen temsilcilerinden birinin kaleminden kan bu eser hacimli bir almadr. erhin akde ksmna dair blm Bedr el-Amrn et-Tanc (eru Adetil-mm e-ar, Beyrut 2002) ve Ahmed Muhammed Nrseyf (eru Adetibn Eb Zeyd el-ayrevn f Kitbihir-Risle, Dbey 1424/2004) tarafndan neredilmitir. 2. Eb Hafs mer b. Ali el-Fkihn, et-Tarr vet-tabr. Daha sonra yazlan erhlerde sk sk atf yaplan bir eserdir. Tunuslu Abdullah b. Muhammed e-ebbnin bu eser zerine yapt ihtisar almas da Mlik evrelerinde hret bulmutur (Hasan Hsn Abdlvehhb, I, 644, 756). 3. Ebl-Haccc Ysuf b. mer el-Enfs, et-Tayd aler-Risle. Ders notlar niteliindeki erhlerin en mehuru olan bu almaya (bnl-Kd, II, 551) daha sonraki erhlerde sk sk atf yaplmaktadr. 4. Abdullah b. Mikdd el-Akfehs, erur-Risle. Hall b. shak el-Cndnin rencisi ve onun ardndan Msr Mliklerinin reisi olan Akfehsnin bu eseri daha sonra yazlan erhlerin balca kaynaklar arasnda yer almtr (Sehv, V, 71). 5. bn Nc el-Kayrevn, erurRisle. Mellifin henz rencilik yllarnda iken ve bir veba salgn srasnda bir an nce bitirme kaygsyla yazd bir eser olmasna ramen mezhep literatrnde ve er-Risle erhleri arasnda nemli bir yere sahiptir (Hattb, neredenin girii, s. 40; M. brhim Ali, s. 468). ok sayda yazma nshas bulunan eser iki cilt halinde neredilmi (Zerrk erhi ile birlikte, Kahire 1332), daha sonra ofset basklar yaplmtr. 6. Ebl-Abbas Ahmed b. Muhammed el-Kaln, Tarrlmale f erir-Risle. Tunuslularca yazlm mehur erhten biri olup er-Rislenin kendisi kadar muteber ve dier erhlere ihtiya brakmayacak derecede esasl bir kaynak kabul edilmektedir (bn Eb Zeyd, Fetv, neredenin girii, s. 25; mer b. Abdlkerm el-Cd, s. 196; Hasan Hsn Abdlvehhb, I, 789). Henz neredilmemi olan eserin ok sayda yazma nshas mevcuttur. 7. Ebl-Abbas Ahmed Zerrk, erur-Risle. Kuzey Afrikada mehur bir tarikata ismini vermi olan Zerrkun ayn zamanda tasavvuf yorumlar da ieren erhi eserin en yaygn ve muteber erhlerinden biridir. Daha nce bn Ncnin erhiyle birlikte yaymlanan kitabn ibadet blmlerini ieren bir ksm Abdlhakm Ahmed Eb Zeyyn tarafndan tenkitli olarak neredilmitir (erur-rubi-n min Risletibn Eb Zeyd el-ayrevn, Libya 1421/2000). 8. Ebl-Hasan el-Menf, Taulmebn ve tarrl-men; Kifyet-libir-rabbn. Menfnin er-Risle zerine yazd alt erhten en mehurlardr. Mellifin daha nce kaleme ald iki erhten zetlediini syledii (Ali b. Ahmed el-Adev, I, 11), eru Ebil-asan adyla da anlan Kifyet-libir-rabbn Tunus medreselerinde en ok okutulan er-Risle erhidir (Hd ed-Derk, s. 364). Menfnin bu erhi zerine Muhammed b. Abdlmelik (Kifyetl-Kifye), Ali b. Ahmed el-Adev, Eb Abdullah Muhammed Abbde b. Berr (iyet Abbde) ve el-Emrl-Kebr es-Snbv (Mntehelmerib al Kifyeti-lib) tarafndan hiyeler yazlmtr. Bunlarn en mehuru olan Adev hiyesiyle birlikte pek ok defa baslan eserin (Kahire 1288, 1305, 1309, 1310, 1325, 1335, 1344) tenkitli nerini Muhammed Abdullah hin gerekletirmitir (iyetl-Adev al Kifyetilibir-rabbn li-Risleti bn Eb Zeyd el-ayrevn, I-II, Beyrut 1997). 9. Eb Abdullah Muhammed b. brhim et-Tet, Tenvrl-male f(bi-) alli elfir-Risle (I-III, nr. Muhammed yi Abdll beyr, Kahire 1409/1988). Mezhebin muhtasar metinleri zerine yapt erhlerle tannan ve mezhep iinde farkl gr ve nakiller konusundaki tercihlerine itimat edilen Tet, erRislenin en mehur erhleri arasnda yer alan eserini Hall b. shakn tercihleri erevesinde kaleme almtr. Dolaysyla bu erh er-Risle ile mezhebin yeni tercih anlay arasndaki ilikiyi kurmas asndan nemlidir. Tenvrl-male zerine chr tarafndan yazlm olan hiye ok

mehurdur. 10. Ahmed b. Guneym b. Mhenn en-Nefrv, el-Fevkihd-devvn al Risleti bn Eb Zeyd el-ayrevn. En muteber ve hacimli erhlerden biri olan eserin tenkitli nerini Abdlvris Muhammed Ali yapmtr (Beyrut 1997). Eb Muhammed Slih b. Muhammed el-Heskr, Eb Zeyd Abdurrahman b. Affn el-Cezl, Eb Slim bn Eb Yahy et-Tesl, Kalesd, Dvd b. Ali el-Kaltv, bn Kunfz, Muhammed b. Ksm Cesssun (Fas 1312) erhleri de eserin nemli erhleri arasnda saylmaldr. er-Risle zerine erh yazma gelenei XIX ve XX. yzyllarda devam etmi, XIX. yzylda zellikle bugnk Moritanya corafyasnda pek ok erh kaleme alnmtr. ada erhler arasnda en mehurlar Slih Abdssem el-b el-Ezhernin e-emerd-dn f tarbil-men (2. bask, Kahire 1363/1944; Beyrut 2001, 2005), ernbnin Tarbl-men (Kahire 1314, 1320, 1331; Beyrut 1981, 1998) ve Ebl-Feyz bns-Sddk el-Gumrnin Meslikd-delle al mesili metnir-Risle (Kahire 1954; Beyrut 2002) adl eserleridir. er-Rislenin giriindeki akde blm zerine yazlm mstakil erhler ayr bir literatr oluturmaktadr. eyh Ahmed Zerrk, eyh Hall, Menf, chr, Muhammed b. Ksm Cesss gibi er-Risle rihleri ayn zamanda bu tr mstakil akde erhleri yazmtr. Bu literatr ierisinde en mehur olan Eb Ali el-Meezzllye ait olan erhtir. Birka sayfalk bir metin olmasna ramen er-Rislenin giriindeki akde blmnn ok sayda erhe konu olmas, Mlikler arasnda bn Eb Zeydin itikad grlerine byk nem verildiini gstermesinin yan sra onun Earlik asndan tartmal konumuyla da ilikilendirilebilir. Eser bn Gz el-Mikns, Abdullah b. Ahmed b. Hc el-Gallv e-inkt (Dh e-inktnin elFetur-rabbn adl hiyesi ile birlikte, Beyrut 1979) ve Ahmed b. Mrif el-Ahs (Medine 1390) tarafndan manzum hale getirilmitir. bn Gznin Neirr-Risle adl eseri, er-Risle metninin nazma dklmesinden ziyade onun zerine yaplm bir ebah ve nezir almasdr. bn Gz eserde ele alnan baz meseleleri aralarndaki benzerlikler, fkh usulyle ilikileri, bn Eb Zeydin ifadelerinde ve mezhep ii tercihlerindeki sorunlar asndan on drt balk altnda yeniden tasnif etmitir. Hattbn Tarrl-male f eri Neirir-Risle adl erhi (nr. Ahmed Sahnn, Rabat 1409/1988) bn Gznin bu eserini daha da kymetli hale getirmektedir. Zira Hattb sadece bn Gznin ifadelerini aklamakla yetinmemi, onun ele almad ve daha ziyade bn Eb Zeydin mehur kavle muhalefet ettii ya da tercihte bulunmad altm bir meseleyi balk altnda manzum olarak ifade etmitir.

BBLYOGRAFYA

bn Eb Zeyd, Metnr-Risle, Rabat 1407/1987, tr.yer.; a.mlf., er-Risletl-fhiyye maa urerl-male f eri arbir-Risle (nr. Hd Hamm - M. Ebl-Ecfn), Beyrut 1406/1986, neredenin girii, tr.yer.; a.mlf., The Risla: Treatise on Mlik Law of Abdallh Ibn Ab Zayd alQayrawn (trc. J. Kenny), Nigeria 1992, tercme edenin girii, s. 3, 8; a.mlf., el-Cmi fis-snen vel-db vel-ikem vel-mez vet-tr ve ayri lik (nr. Abdlmecd Trk), Beyrut 1990,

neredenin girii, s. 29-46; a.mlf., Fetv bn Eb Zeyd el-ayrevn (der. ve nr. Humeyd M. Lahmer), Beyrut 2004, neredenin girii, s. 25; bnl-Cellb, et-Tefr (nr. Hseyin b. Slim edDehmn), Beyrut 1408/1987, neredenin girii, I, 126; Kd Abdlvehhb, eru Adeti bn Eb Zeyd el-ayrevn f Kitbihir-Risle (nr. Ahmed M. Nr Seyf), Dbey 1424/2004, neredenin girii, s. 55, 57-59; a.mlf., el-Mane al mehebi limil-Medne (nr. Ham Abdlhak), Mekke 1415/1995, I, 115-116; Kd yz, Tertbl-medrik (nr. Sad Ahmed Arb), Rabat 1401/1981, VI, 216; ehbeddin el-Karf, e-are (nr. Muhammed Hacc), Beyrut 1994, I, 34, 36; Gubrn, Unvnd-dirye (nr. dil Nveyhiz), Beyrut 1969, s. 358, 375; Burhneddin bn Ferhn, ed-Dbcl-mheb (nr. Memn b. Muhyiddin el-Cennn), Beyrut 1996, s. 222-223, 251; Kalkaend, ubul-a (emseddin), I, 552-553; Abdurrahman b. Muhammed ed-Debb - bn Nc, Meliml-mn (nr. Muhammed Mdr), Tunus 1978, III, 111-113, 114, 119; Zerrk, erur-rubi-n min Risleti bn Eb Zeyd el-ayrevn (nr. Abdlhakm Ahmed Eb Zeyyn), Bingazi 2000, neredenin girii, s. 35-38; Sehv, e-avl-lmi, V, 71; Veners, elMiyrl-murib (nr. Muhammed Hacc), Beyrut 1401/1981, XI, 109-110; XII, 355; Ali b. Muhammed el-Menf, Kifyet-libir-rabbn (nr. Ahmed Hamd mm - Seyyid Ali el-Him), Kahire 1407/1987, I, 10-11, 47; Muhammed b. brhim et-Tet, Tenvrl-male f alli elfirRisle (nr. M. yi Abdll beyr), Kahire 1409/1988, I, 33, 92; Hattb, Tarrl-male f eri Neirir-Risle (nr. Ahmed Sahnn), Rabat 1409/1988, neredenin girii, I, 2, 3, 40, 86, 122-125, 184-222; bnl-Kd, Cevetl-itibs, Rabat 1393/1973, II, 551; Ahmed Bb et-Tinbkt, Neyll-ibtihc, Trablus 1408/1989, s. 114, 335, 344; Ahmed b. Guneym en-Nefrv, el-Fevkihddevvn, Beyrut, ts. (Drl-marife), I, 2, 10, 40; Ali b. Ahmed el-Adev, iyetl-Adev (Ali b. Muhammed el-Menf, Kifyet-libir-rabbn iinde, nr. Ahmed Hamd mm - Seyyid Ali elHim), Kahire 1407/1987, I, 11; II, 365; Muhammed b. Ahmed ed-Desk, iye ale-erilkebr, Beyrut, ts. (Drl-fikr), I, 20; Brockelmann, GAL, I, 187-188; Suppl., I, 301-302; Sezgin, GAS, I, 478-479; Serks, Mucem, I, 32; Abdlazz Binabdullah, Malemetl-fhil-Mlik, Beyrut 1403/1983, s. 170, 173; mer b. Abdlkerm el-Cd, Muart f tril-mehebil-Mlik fil-arbil-slm, Rabat 1987, s. 193-200; M. Muranyi, Fiqh, Grundriss der Arabischen Philologie II: Literaturwissenschaft (ed. H. Gtje), Wiesbaden 1987, s. 316; Hd ed-Derk, Eb Muammed Abdullh b. Eb Zeyd el-ayrevn: ayth ve ruh, Beyrut 1409/1989, s. 335336, 347-370; Hasan Hsn Abdlvehhb, Kitbl-mr fil-muanneft vel-mellifnetTnisiyyn (nr. Muhammed el-Ars el-Matv - Ber el-Bekk), Beyrut 1990, I, 644-648, 756, 789-790; Hd Rc drs, ed-Devlet-anhciyye (trc. Hammd es-Shil), Beyrut 1992, II, 315317; a.mlf., Ibn Ab Zayd al-ayrawn, EI (ng.), III, 695; M. brhim Ali, Ilul-meheb indel-Mlikiyye, Dbey 1421/2000, s. 242-258, 434-435, 468; Abdullah Muhammed el-Habe, Cmiu-r vel-av, Ebzab 1425/2004, II, 951-960; Ali Hakan avuolu, Irak Mlik Ekol (doktora tezi, 2004), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 86-88; Cafer el-Hsn, La risla dIbn Abi Zayd al-Qayrawani, MMADm., XXV (1950), s. 132; Yasin Dutton, Islamic Law and its Sources, MWBR, XVI/2 (1996), s. 7-9; Abdlhamd el-Alem, Kitb-eb an Mehebi Mlik li-bn Eb Zeyd el-ayrevn, el-Amediyye, sy. 14, Dbey 1424/2003, s. 191. Ali Hakan avuolu

er-RSLE
() Kueyrnin (. 465/1072) tasavvufa dair klasik eseri. 437-438 (1045-1046) yllarnda Nburda yazlan ve mellifinin adna nisbetle tannan eser (erRisletl-ueyriyye) bir girile elli be blmden (bb) meydana gelir. Girite sflerin akaid ve tevhid meseleleri hakkndaki inanlarnn aklanmasna dair iki, mridlik dbna dair son blmde yirm iki kadar fasl bulunmaktadr. Gerek sflerin slmdaki yerini ve nemini belirterek eserine balayan Kueyr bunlarn saysnn son derece azaldn, sf olmadklar halde sf grnenlerin giderek arttn, bu szde sflerin din ve er hkmlere ilgisiz kaldklarn, haramla hell arasnda fark grmediklerini, ibadetleri nemsemediklerini, beden hazlara yneldiklerini, gaflet iinde yaadklarn, saygszca davrandklarn, buna ramen hakiki vuslata erdiklerini, yaptklar her eyi Allahn iradesi ve izniyle yaptklarn, ilh esrara vkf olduklarn iddia ettiklerini anlatr ve eserini btn slm beldelerindeki sf cemaatlerini uyarmak iin kaleme aldn nemle vurgular (er-Risle, s. 20-22). er-Rislenin birinci blmnde seksen kadar sf srf din ve er hkmlere ballklar itibariyle sz konusu edilmi, bu hususla ilgili sz, davran, hal ve menkbeleri anlatlmtr. Kueyr bu blm yazarken geni lde stad Muhammed b. Hseyin es-Slemnin abatfiyyesinden faydalanmtr. Burada anlatt sflerin Ehl-i snnete ve er hkmlere olan ballklarn bahis konusu ederken bunlarn cahil, ekilci ve istismarc szde mutasavvflardan nasl ikyeti olduklarn belirtir. Kueyr bu blmde ada olan sflerden Eb Ali ed-Dekkk, Muhammed b. Hseyin es-Slem, Ebl-Abbas el-Kassb gibi birkan sadece ismen zikretmi, uzun yllar Nburda yaayan nl sf Eb Sad-i Ebl-Hayrdan hi sz etmemitir. Onun Kueyrnin yaknd sflerden olmas kuvvetle muhtemeldir. Burada anlatlan sfler ehl-i Risle, yh-i Risle, ricl-i Kueyr diye mehur olup muteber ve gvenilir sfler olarak kabul grmtr. bn Teymiyye, Kueyrnin Eariyyeden olmasna ramen er-Rislede yer verdii sflerin Ear olmadna, Selef mezhebi zere bulunduuna dikkat eker (el-stime, I, 81-84). Eserin ikinci blm vecd, fen, cem, bast, ns, tecell, gaybet ve sekr gibi tasavvuf hallere ayrlmtr. Kueyr hassas bir konu olan haller bahsini ihtiyatl bir ekilde anlatrken vecd ve sekr halinin neticesi saylan enel-Hak ve Sbhn m azame n gibi athiyelere temas etmemitir. Hallcn baz szlerini en hassas tasavvuf konularda delil olarak zikretmi, ancak seksen sf arasnda onu saymamtr. er-Rislede abdal, kutub, gavs gibi terimlere de yer verilmemitir. Eserin dier elli blmnde tevbe, vera, takva, zhd, fakr, sabr, kr, tevekkl, rz, yakn, rec, havf gibi terimler aklanm; ayrca dua, zikir, velyet, keramet, kef, firset, rya, edeb, ahlk, sohbet, sem, mridlik db ve lm gibi tasavvuf konular anlatlmtr. Melmet ehlinin nderlerinden Hamdn el-Kassr ve Eb Hafs el-Haddda yer verildii halde melmet konusu ilenmemi, fakat ftvvet konusu genie ele alnmtr. Kueyr vecd, sem, velyet, keramet, haller ve makamlar gibi hususlar aklarken genellikle Eb Nasr es-Serrcn el-Lma adl eserini takip etmekle beraber bu eserde anlatlan abdest, namaz, oru, hac, zekt gibi ibadetlere ve dier baz hususlara yer vermemitir. Kueyrnin tasavvuf silsilesi Eb Ali ed-Dekkk, Nasrbd, Eb Bekir e-ibl yoluyla Cneyd-i Baddye ular. er-Rislede bu yolla gelen tasavvuf bilgiler nemli bir yer

tutar. Eserin tamamna hkim olan anlay slm erevedeki tasavvufu bu erevenin dndaki tasavvuftan ayrt etmektedir. bn Haldn, Hris el-Muhsibnin er-Riyedeki tasavvufunun takva ve nefis muhasebesini esas aldn, Kueyrnin er-Rislede sflerin db, mnev zevk ve vecd halleri zerinde durduunu, Gazzlnin yda bu iki hususu birletirdiini syler (Muaddime, s. 440). er-Rislede Ehl-i snnet erevesinde bir tasavvuf anlay ortaya konulup bunun dndaki tasavvuf reddedilmi olduundan eser zellikle muhafazakr evrelerde byk rabet grm, sf olmayan dindarlar arasnda bile gvenle okunmu, bu nitelii sebebiyle tasavvufun yaylmasnda etkili olmutur. erRislenin bir nshasnn bulunduu evlerin fetlerden korunacana inanlmas (Takprizde, I, 797) eserin yaygnln ve tesirini gstermektedir. er-Rislenin grd byk ilgi Hris elMuhsib ve Hakm et-Tirmiz gibi melliflerin eserlerinin ve et-Taarruf, el-Lma, tl-ulb gibi daha eski metinlerin ksmen unutulmasna sebep olmutur. Serrcn el-Lma, Kelbznin etTaarrufu, Eb Tlib el-Mekknin tl-ulbu, Slemnin abat-fiyyesiyle dier baz eserleri ve Eb Nuaymn ilyetl-evliy er-Rislenin en nemli kaynaklardr. Kueyr bu eseriyle pek ok mutasavvf zerinde etkili olmutur. Hcvr Kefl-macbda (s. 209) Kueyr ile grtn anlatr. Jukovsky, Kefl-macba yazd nszde bu tesire iaret eder (neredenin girii, s. 43, 57). Kueyrnin rencilerinden Eb Ali el-Frmed, Gazzlnin stad idi. Gazzl yda geni lde Kueyrden faydalanmtr. Muhammed stilm, er-Risle ile Ferdddin Attrn Tekiretl-evliy adl eserindeki benzerlikler zerinde durmutur (Tekiretlevliy, neredenin girii, s. 19). Muaddimesinde er-Risleye gndermeler yapan bn Haldn, ifs-silde bu eserden faydalanmtr. er-Risle Muhyiddin bnl-Arab, Eb Hafs esShreverd, Lisnddin bnl-Hatb ve Abdurrahman- Cm bata olmak zere birok sf mellifin mracaat kitab olmutur. Eser zerine yazlan erhler ve yaplan tercmelerle sz konusu etkinin alan daha da genilemitir. er-Risle, Takyyddin bn Teymiyye ve bn Kayyim el-Cevziyye gibi Hanbellerin dikkatini ekmitir. bn Teymiyyenin el-stime adl eseri er-Rislenin erhi mahiyetindedir. Tasavvufla ilgili grlerini ortaya koyarken sk sk er-Risleye bavuran bn Teymiyye, Kueyrnin tasavvuf anlayn takdir etmitir. bn Kayyim Medrics-sliknde Hce Abdullah- Herevnin grlerini erhederken geni lde er-Risleden faydalanmtr. er-Risle Msr / Bulakta baslm (1284), daha sonra eitli basklar yaplmtr (Kahire 1304; nr. Mustafa Haleb, Kahire 1359; nr. Abdlhalm Mahmd - Mahmd b. erf, Kahire 1386/1966; nr. Mahmd Zerrik Ali Abdlhamd Baltac, Beyrut 1993). Eseri ilk defa Seddddin Abdlmut b. Mahmd el-skender ed-Delle f fevidir-Risle adyla erhetmitir (Sleymaniye Ktp., Crullah Efendi, nr. 999). Dier bir erh Zekeriyy el-Ensrnin kmd-delle al tarrir-Rislesidir (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 1818). Ensrnin olu Zeynelbidn bu erhi Tehbd-delle al tenir-Risle adyla ihtisar etmitir (Zhiriyye Ktp., nr. 69). Mustafa b. Muhammed el-Arsnin Neticl-efkril-udsiyye f beyni men erirRisletil-ueyriyyesi (I-IV, Beyrut 1420/2000), Zekeriyy el-Ensrnin erhinin Muhyiddin bnl-Arabnin grleri balamnda geni bir hiyesidir. er-Risle Hint dnyasnda Gsdraz

tarafndan erhedilmitir (nr. Hfz Seyyid At Hseyin, Haydarbd 1361; eserin dier erh ve ihtisarlar iin bk. Abdullah Muhammed el-Habe, II, 976-978). er-Risleyi Kueyrnin rencisi Eb Ali Osmn Farsaya tercme etmitir (nr. Bedzzaman Frzanfer, Terceme-i Risle-i ueyriyye, Tahran 1345 h.). Eserin mtercimi belli olmayan Farsa bir evirisi daha vardr (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 2077). er-Risle, Osmanl dneminde Hoca Sdeddin Efendi (sadeletiren Mehmet Gnyzl, stanbul 2003), Seyyid Muhammed Tevfik (SAM Ktp., nr. 2062, 1-22 [fotokopi nsha]) ve Abdnnfi Efendi (Mntehabt- Nfia-i Risle-i Kueyriyye, stanbul 1307) tarafndan Trkeye tercme edilmitir. Son dnemde yaplan evirileri unlardr: er-Risle (trc. Tahsin Yazc, Ankara 1966, ayn tercme Tasavvufun lkeleri adyla, stanbul 1978); Risle-i Kueyriyye (trc. Ali Aslan, stanbul 1978); Kueyri Rislesi (trc. Sleyman Uluda, stanbul 1978); Kueyr Rislesi (trc. Dilaver Selvi, stanbul 2007). Olga de Lebedev, erRislenin tasavvuf terimleriyle ilgili blmn Franszcaya evirmi (Trait sur le soufism de lImam Erudit Aboul-Qasm, Roma 1911), Almanca zet bir tercmesi Richard Hartmann tarafndan yaplmtr (Al-Kuschairs Darstellung des Sfitums mit bersetzung-Beilage, Berlin 1914). Eserin tam Almanca tercmesini Richard Gramlich gerekletirmitir (Das Sedschreiben ber Sufizm, Wiesbaden 1989). B. R. Von Shlegellin ngilizce evirisinde (Principle of Sufism, Berkeley 1990) sflerin biyografisine ait ksm eksiktir.

BBLYOGRAFYA

Abdlkerm b. Hevzin el-Kueyr, er-Risle (nr. Abdlhalm Mahmd - Mahmd b. erf), Kahire 1385/1966; a.e. (Uluda), tercme edenin girii, s. 36-57; Hcvr, Kefl-macb, s. 209; ayrca bk. neredenin girii, s. 43, 57; Ferdddin Attr, Tekiretl-evliy (nr. Muhammed stilm), Tahran 1346 h., neredenin girii, s. 19; Takyyddin bn Teymiyye, el-stime (nr. M. Red Slim), Riyad 1403/1983, I, 81-84; bn Haldn, ifs-sil, neredenin girii, s. 44, 78; a.mlf., Muaddime, s. 440; Takprizde, Mevztl-ulm, I, 797; Kadir zkse, Klsiklerimiz-III: erRisle, Tasavvuf, sy. 4, Ankara 2000, s. 199-214; Jawid A. Mojaddedi, Legitimizing Sufism in alQushayris Risala, St.I, XC (2000), s. 37-50; Abdullah Muhammed el-Habe, Cmiu-r velav, Ebzab 1425/2004, II, 976-978; Ebl-Al el-Aff, er-Risletl-ueyriyye, Mevsatt-tril-slmiyye, Kahire, ts., I, 459-470. Sleyman Uluda

RSLE-i BAHYYE
(bk. HULSATl-HSB).

RSLE f STHSNl-HAVZ
(bk. el-HAS alel-BAHS).

RSLE-i MSK
() Abdurrahman- Cmnin (. 898/1492) msiki nazariyatna dair Farsa eseri. 890da (1485) yazld sylenen (M. Tak Dnipejh, sy. 95 [1349 h.], s. 46), dnemin msiki sanatyla ilgili konularn ele alnd rislenin giri blmnde Cm genliinde msiki nazariyat, bestecilik ve icraclkla megul olduunu, aradan uzun sre getikten sonra dostlarndan birinin (baz yaynlara gre Ali r Nev) msikiye dair bir eser yazmasn istemesi zerine bu risleyi kaleme aldn syler. Eserin yazmnda, Safiyyddin el-Urmevnin Kitbl-Edvr ile Abdlkdir-i Mergnin eserlerinden byk lde yararlanld anlalmaktadr. Risle-i Ms bir mukaddime, iki ksm ve bir htimeden meydana gelmektedir. Her ksmdaki konular fasl balyla birbirinden ayrlmtr. Mukaddimede msikinin douu hakknda bilgi verilmi, msiki eserlerinin zellikleri anlatlm ve msiki terimleri incelenmitir. Burada ayrca msiki ilminin, namelerin incelendii telif ile (besteleme) seslerin zamanlarnn hallerinden bahseden k olmak zere iki blmden olutuu belirtilir. Genel olarak ilm-i telfin ele alnd birinci ksm on be fasldan ibarettir. Birinci faslda mzikal seslerin zellikleri, aralk (buud), cins, cem, lahn terimleri; ikinci faslda tellerin blmleri aklanr. Daha sonra Safiyyddin elUrmevnin teorisi esas alnarak bir telin on yedi perdeye blnmesi ve perdelerin ebced sistemiyle iaretlenmesi izah edilir. Misilin anlatld bir dier fasl aralklar konusu takip eder ve ardndan mlyim (konsonans / erf) aralklardan bahsedilir. Rislede ezgi gzellii erf aralklarn oka kullanlmasna balanr. Arkasndan cins (tetrakord / drtl, pentakord / beli) eitleri, drtl ve beli dizilerin birlemesi sonucu makamlarn (dire) temel perde dizilerinin oluumunun anlatld cem konusu, udun tel ve perdelerinin izah, on iki makam ve perde adnn bir ema ile gsterilmesi, alt vze ile yirmi drt ubenin akland fasl gelir. Birinci ksm grlme / transpozisyona ait bilgilerin verildii faslla sona erer. k bilgilerinin yer ald ikinci ksm drt fasldan oluur. Bu fasllarda da ritm birimi nakre / vuru, nakrelerden oluan ritmik devir ve usullerin meydana gelmesi; nakrelerin uzunluu ve aralarndaki sre oranlarnn aklanmas; kn drt temel unsuru olan sebeb-i sakl, sebeb-i haff, veted ve fslann anlatlmas ve ritmik direler izah edilir. Bu faslda her bir ritmik dire, hem o dnemin mzik biliminde kullanlan hece gruplaryla hem de aruz kalplaryla gsterilmi, vurularn sresi ve vurgu yerleri de belirtilmitir. Htimede makam, vze ve ubelerin insan zerindeki etkileri anlatlr ve icracnn bunlardan herhangi birinin etki zelliini dikkate alarak ona uygun bir iir setiinde o bestenin insan zerindeki etkisinin daha kuvvetli olaca ileri srlr. Risle-i Msnin on biri Trkiye dnda (bu nshalar iin bk. Flgel, III, 543-544; Mnzev, V, 3909-3910; M. Tak Dnipejh, sy. 95 [1349 h.], s. 46-47), on sekizi Trkiye ktphanelerinde (Nuruosmaniye Ktp., nr. 3254, 3653, 3777, 4171, 4177; TSMK, Hazine, nr. 672, III. Ahmed, nr. 1585; Rgb Paa Ktp., nr. 1188; Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 4206, 4207, Ftih, nr. 4044, 4045, Hekimolu Ali Paa, nr. 660, 725, Yenicami, nr. 991, Damad brhim Paa, nr. 753; stanbul Belediyesi Atatrk Kitapl, Belediye Yazmalar, nr. K. 5; Trkiyat Aratrmalar Merkezi, nr.

455) olmak zere yirmi dokuz nshas tesbit edilmitir. Eseri Rauf Yekt Bey Trkeye tercme etmi, ancak bu tercmenin kendi evinde kurduu bir matbaa ile ancak otuz iki sayfas baslabilmitir (stanbul 1328). Eserin, Takentte zbekistan Bilimler Akademisi arkinaslk Enstits El Yazmalar Blmnde bulunan nshasnn (nr. 1331) A. N. Boldirevin tercmesi ve Victor Mikhailovich Beliaevin aklamalaryla tpkbasm yaplmtr (Takent 1960).

BBLYOGRAFYA

Flgel, Handschriften, III, 543-544; Abdurrahman Djami, Traktat o Muzke (trc. A. N. Boldirev, nr. V. M. Beliaev), Takent 1960; Mnzev, Fihrist, V, 3903-3910; M. Tak Dnipejh, Sad u s ve end Eer-i Fris der Msi -2-, Hner u Merdm, sy. 95, Tahran 1349 h., s. 46-47; Ahmet akr, Abdurrahmn Nreddn el-Cmde Diziler, Ekev Akademi Dergisi, sy. 17, Erzurum 2003, s. 263279; a.mlf., Abdurrahmn Nreddn el-Cmde Usller, a.e., sy. 26 (2006), s. 157-164. Sreyya Agayeva

RSLE-i NR KLLYATI
Said Nursinin (. 1960) telif ettii eserlere verilen genel ad (bk. SAD NURS).

RSLET
(bk. NBVVET).

RSLET
() Bir kimsenin irade beyann dier bir kimseye tebli etme anlamnda fkh terimi. Szlkte gndermek; elilik, mektup, mesaj gibi anlamlara gelen rislet kelimesi fkh terimi olarak bir kimsenin irade beyann -tasarrufta dahli olmakszn-dier bir kimseye tebli etmeyi ifade eder. Tebli eden kimseye resl (eli), eliyi gnderen kimseye mrsil, elinin gnderildii kimseye mrseln ileyh denir. Rislet iin sifret ve resul iin sefr kavramlar da kullanlr. Bakas adna ve / veya hesabna i grmeyi ifade eden niybette (temsil) ve irad temsilin ilk hatra gelen kayna olan veklette temsilci bakas adna ve / veya hesabna hareket etmekle beraber yapt ilem kendisinin irade beyanyla kurulurken resul sadece ilem yapmak isteyen kiinin irade beyann iletmekle grevlidir. Gnmz hukuk dilinde resul karlnda haberci (muhbir) kelimesi kullanlr. yet ve hadislerde rislet ve ayn kkten treyen kelimeler szlk anlamlaryla ok sk geer. zellikle milletleraras ilikilerde, Eliye zeval olmaz eklinde ifadesini bulan, bir kimsenin sadece bir bildirimi kar tarafa tebli etmekle grevlendirilip bundan dolay sorumlu tutulmamas ilkesinin Kurn- Kermde ve Resl-i Ekremin uygulamalarnda tasvip edildii grlr (peygamberlik anlamndaki rislet iin bk. NBVVET). Hz. Peygamberin pek ok konuda elilik ve yazma yollarna bavurmu ve irade beyanlarnn tetisinde bunlar bir vasta olarak kabul etmi olmas baz Hanef fakihleri tarafndan gaipler aras akdin cevazna delil gsterilmitir. Rislet kavram daha ok, akdin rknn oluturan icap ve kabule dair irade beyanlarnn -gaipler aras akidde-eli vastasyla kar tarafa bildirilmesi grevini belirtmek iin kullanlr. Ancak rislet bor ilikilerinde maln veya semenin teslim edilmesi yahut teslim alnmas gibi bir grevlendirme eklinde de gerekleebilir. Rislet konusu fkh kitaplarnda mstakil blm halinde ele alnmamakta, zellikle nikh, bey, veda ve karz gibi rislet yoluyla gerekleebilecek akidlerde irade beyannn eli aracl ile iletilmesi sz konusu olduunda hkmlerine yer verilmektedir. Rislet, yaplan iin eliyi yollayana (mrsil) izfe edilmesi esasna dayand iin slm hukukular eli olacak kimsede ed ehliyetini art komayp sadece sz doru nakledebilme artn aramlardr. Buna gre belirtilen nitelie sahip kle ve mmeyyiz kk de eli olabilir. Fakihlerin ounluu rislet ve vekletin mahiyet itibariyle birbirinden farkl olduu kanaatini tamakla birlikte baz durumlarda vekletin rislete benzedii kabul edilir. Mesel hibe, riyet, rehin, veda, karz, irket, mudrebe ve inkr yoluyla sulhta vekilin akdi mvekkile izfe etmesi zorunlu olduundan (Mecelle, md. 1460) bu ilemlerde vekil eli mesabesindedir. Rislet ile veklet arasndaki balca farklar unlardr: 1. Rislet yoluyla yaplan bir akidde resul kendini yollayan kimsenin akid yapma iradesini sadece tebli eder, akdi bizzat yapmaz; vekil ise akdi kendisi gerekletirebilir. Mesel bir kimsenin iisine, Falana git ve ona u malm u fiyata sattm bildir demesi zerine onun bunu olduu gibi nakletmesi halinde yaplan i elilik olup vekillik deildir. 2. Resul yapt akdi veya ii kendisini eli tayin eden kiiye izfe etmek zorundadr. Halbuki vekil yapt akdi mvekkiline izfe etmek zorunda olmayp akdi ister kendi adna ister mvekkili adna yapar. Ancak akdi kendi adna yapmas durumunda veklet hkmleri, mvekkili adna yapmas durumunda ise rislet hkmleri cr olur (Mecelle, md. 1461). Mesel resul bir ey

satn alrken mrsilin adn zikretmezse akid mrsil iin deil resul iin yaplm olur ve semenini kendisi demek zorundadr. Byle bir durumda onun, Ben falan kiinin elisi idim eklindeki itiraz kabul edilmez, nk akdi kendi adna izfe etmesi rislete aykrdr. 3. Rislette akdin hukuku (akidden doan hak ve sorumluluklar) resule deil onu yollayana ait olur; veklette ise bu haklarn tamam vekile aittir (Mecelle, md. 1462). 4. Mvekkil vekili azlettiinde azil haberi vekile ulamadka veklet devam eder; azil haberi ulatnda veklet sona erer (Mecelle, md. 1523). Elinin azledilmesinde ise azil haberinin ona ulamas art deildir. 5. ounlukla veklet akdi veklet, eli grevlendirme ise rislet lafzyla inikad eder. Mesel mal teslim alma konusunda veklet verme ileminde mteri bir kimseye, Mebi teslim alma konusunda bana vekil ol ya da, Mal kabzetme hususunda seni vekil kldm derken eli tayin etmede, Falandan satn aldm mal teslim alma hususunda benim resulm ol veya, Satcya aldm mal sana teslim etmesini syle eklinde ifadeler kullanr. 6. dn istemek (istikraz) iin veklet vermek ciz olmamakla beraber rislet cizdir. Buna gre dn verene (mukriz) dn para istemek zere hizmetisini gnderip kredi alan kimse iin hizmetisi veklet deil rislet grevi yapm olmaktadr. Gaipler aras akidler bakmndan zel bir neme sahip olan risletin hkmleri kitbetinkilerle i ie olduundan ok defa fkh eserlerinde birlikte ele alnr. Eli vastasyla yaplan szlemede akid meclisi risletin eda edildii, yani mrsilin icabnn kar tarafa iletildii meclistir. Bu mecliste icabn yneltildii taraf bunu kabul edip etmemekte muhayyerdir. Muhatabn kabul beyannda bulunmas halinde akdin kurulu annn ve hkmlerini ne zamandan itibaren dourmaya balayacann belirlenmesi nemli sonular bulunan bir meseledir. Mesel muhatabn kabulden rc hakk akdin kurulu anna gre belirlenmektedir. Yine muhatabn kabul beyannda bulunmasndan sonra, fakat henz bunu icapya gndermeden yahut bunun icapya ulamasndan veya onun tarafndan renilmesinden nce akid konusu maln telef olmas durumunda akdin kurulmu saylp saylmayacana hkmederken akdin kurulu annn bilinmesi gerekir. Klasik fkh eserlerinde zerinde fazla durulmam olmakla birlikte bu konu gnmz slm hukuku evrelerinde Bat hukukunda gelitirilen teorilerden yararlanlarak geni biimde ele alnmtr (teoriler ve deerlendirilmesi hakknda bk. Dnmez, I/1 [1996], s. 30-50, 58-59). Eli aracl ile yneltilen icabn kar tarafa kabul edilmemesi durumunda icabn balayc olmad kanaatini tayan fakihlerin ounluuna gre icap skt olur. Zira eli sadece icab szl olarak tebli eden bir vasta olarak grlr. Ancak baz Hanef fakihleri kitbet yoluyla icab bunun dnda tutmutur. Buna gre icab ieren mektubun okunduu her mecliste icap yenilenmi olur. capnn belirli bir kimse tarafndan yerine getirilmesini art komakszn bakasna tebli grevi vermesi durumunda yetkisiz temsilci (fuzl) konumundaki bir kimse tarafndan iletildiinde icabn geerli saylmasndan hareketle baz klasik ve ada slm hukukular elinin de tebliini yenileyebileceini ve bunun yeni bir icap olacan ileri srer. Elinin tebli ettii icap muhatap tarafndan kabul edilmedii halde onun bir baka mecliste icab yenilemesinin niybet anlamna gelecei, bunun ise grev ve yetkiyi amak olaca gerekesiyle bu gre ounluk tarafndan itiraz edilmitir. Hzrlar aras akidde olduu gibi eli aracl ile yneltilen icap kar tarafa ulamadan veya kar tarafa kabul edilmeden bu icaptan rc edilebilir. Mrsilin eli aracl ile gnderdii tekliften rc etmesi durumunda bu bilginin eliye ulamas art koulmamaktadr (konuya ilikin tartmalar iin bk. a.g.e., I/1 [1996], s. 25-35). Nikh akdinde icabn eli aracl ile iletilebileceinde fakihler gr birlii iinde olmakla birlikte elinin icab ahitler huzurunda

yneltmesi gerekip gerekmedii hususunda farkl grler vardr. Alcnn satm konusu mal teslim almak zere eli gndermesi ve elinin bunu grp beenmesi durumunda eliyi yollayann ryet muhayyerlii hakk ortadan kalkmaz. nk eli satn alnan mal teslim alma hususunda alcnn temsilcisi olup mal grm olmas kendisini yollayann grmesi yerine gemez, kabzn tamamlanmas eliyi yollayan tarafndan gerekleir (Ksn, V, 295 vd.; Vehbe ez-Zhayl, IV, 589). Mrsilin mlkiyetindeki bir eya eli aracl ile bakasna yollandnda gnderilen kimse tarafndan kabzedilmedii srece ilke olarak onun mlkiyetinde kalmaya devam eder. Elinin ulatrmakla grevli olduu ey emanet hkmnde olup kusuru olmad srece helki halinde tazmin ykmll yoktur. Eli greviyle ilgili hususlarda emin kabul edildiinden yemin etmesiyle sorumluluunun bulunmadna hkmedilir. Buna karlk tazmin gerektiren durumlarda onun bakasyla ilgili sz delil kabul edilmez. Mesel eli borlunun borcunu kendisi aracl ile gnderdiini beyan etse, alacakl da bunun kendisine ulamadn sylese elinin zimmetinin ber olduu kabul edilmekle beraber alacak sahibinin alacan ald ispat edilmi olmaz (Mecelle, md. 1774). Naslarda elilikten cret alnmas yasaklanm olmamakla beraber doktrinde belli bir cret karl yaplan hukuk ilemlerin niybet kapsamnda deerlendirilmesi eliliin cretsiz yaplan bir i olarak dnldn gstermektedir. Devletleraras elilik hari rislet karlnda cret alnmamas ynndeki tarih tecrbeyi bu yolla yaplan ilemlerin genelde akrabalar, kleler ya da kiinin maiyetinde alan iileri tarafndan gerekletirilmi olmasyla izah etmek mmkndr. Veklette ngrlen artlarn elilikte art koulmayp eli olacak kimsede sadece sz doru nakledebilme art aranmas da risletin cretsiz yaplagelen bir i olduunu teyit etmektedir.

BBLYOGRAFYA

Serahs, el-Mebs, XIII, 73-74; Ksn, Bedi, V, 138, 295 vd.; bn Rd, Bidyetl-mctehid, stanbul 1985, II, 253-254; bnl-Hmm, Fetul-adr (Bulak), V, 145; Buht, Kefl-n, III, 148; el-Fetval-Hindiyye, Beyrut 1986, III, 65-66; Muhammed b. Ahmed ed-Desk, iye ale-eril-kebr, Kahire 1328, III, 382; bn bidn, Reddl-mutr (Kahire), III, 14; IV, 512513; Mesud Efendi, Mirt- Mecelle, stanbul 1302, s. 537, 538, 557; Mecelle, md. 1450, 1454, 1455, 1460-1463, 1523, 1774; Ali Haydar, Drerl-kkm (trc. Fehm el-Hseyn), Beyrut 1991, III, 525, 526, 532-534; Abdrrezzk Ahmed es-Senhr, Medirl-a fil-fhil-slm, Kahire 1954-60, I, 100-104; II, 50-60; Neet brhim ed-Dreyn, et-Ter f udil-mbdeltilmliyye, Cidde 1402/1982, s. 307; Bilmen, Kamus2, IV, 156; VI, 97, 98, 324, 325, 366; Vehbe ezZhayl, el-Fhl-slm ve edilleth, Dmak 1405/1985, IV, 589; brahim Kafi Dnmez, slam Hukukunda Modern letiim Aralar ile Yaplan Akitler, LAM Aratrma Dergisi, I/1, stanbul 1996, s. 9-62; rsl, Mv.F, III, 95-103. Nasi Aslan

er-RSLETl-FETHYYE
() Ldikli Mehmed elebinin (. XVI. yzyln balar) msiki nazariyatna dair Arapa eseri. Mellifin msiki nazariyatyla ilgili kaleme ald iki eserinden biri olup baz ktphane kaytlarnda eserin isminde fil-mska ilvesine de rastlanr. Kitabn Sultan II. Bayezidin Bodan fethinde Akkirman almas zerine (889/1484) yazlm olduu tahmin edilmektedir. Bir mukaddime ile iki blmden (taraf) meydana gelen eserin fasla ayrlan mukaddimesinde msikinin tanm, konusu, msikiyi ortaya koyan kii (Pisagor), gayesi ve msiki diye adlandrlmasnn sebebi, msiki sanatnn ilkeleri ve msikinin riyz prensipleri izah edilir. lm-i telfin (beste yapma) anlatld birinci blm be fasldan (makale) olumaktadr. Birinci faslda msiki aletinde bulunan teller zerindeki perdelerin taksimi, uyumlu aralklar ve bunlarn oranlar; ikinci faslda aralklarn birbiriyle balanmas ve ayrlmas, l ve drtl aralklarn snflandrlmas; nc faslda mlyemet, tenfr ve cins konular ilenir. Drdnc faslda mehur devirler, bunlarn namelerinin birbirine katlm ve devirlerin tabakalar, eski msikiinaslarn grne gre alt vze ve ubelerle teller arasndaki henk konular; beinci faslda Mehmed elebi dneminde kullanlan mehur makamlarla vakitlere ve ahslarn zelliklerine gre melodilerin etkileri aklanr. fasldan meydana gelen ikinci blmn konusu msikinin nemli bir unsuru olan kdr. Birinci faslda mtehallil (e zamanl / senkronize) zamanlarn halleri ve isimleri, usuln tanm, usulde zaman aralklar ve usul daireleri anlatlr. kinci ve nc fasllarda eski nazariyatlarn kulland klarla yeni nazariyatlarn kulland klar konu edilir. Mehmed elebinin bu eseri yazarken Frb, Safiyyddin el-Urmev ve Abdlkdir-i Mergnin almalarndan yararland anlalmaktadr. er-Risletl-fetiyyenin on ikisi Trkiye dnda (bu nshalar iin bk. Mehmed elebi el-Lzik, neredenin girii, s. 18; Ladikli Mehmed elebi, hazrlayann girii, s. 40-42), Trkiye ktphanelerinde (stanbul Belediyesi Atatrk Kitapl, Belediye Yazmalar, nr. K. 23; skilip le Halk Ktp., AY, nr. 972; Trkiyat Aratrmalar Merkezi, nr. 61) olmak zere on be nshas tesbit edilmitir. Eserin Halepte bulunan 890 (1485) tarihli en eski nshas ile Badattaki el-Evkflmme, el-Methafl-Irk, el-Klliyyetl-db nshalarnn Him Muhammed Receb tarafndan tahkikli neri gerekletirilmitir (Kveyt 1406/1986). Hafd Efendi ed-Drerl-mntehabtn, Rauf Yekt Bey ve Mehmet Suphi Ezgi nazariyat kitaplarn yazarken er-Risletl-fetiyyeyi kaynak olarak kullanmlardr. Eseri Rauf Yekt Bey Trkeye evirmise de bu eviri baslamamtr. Rislenin Menb es-Sens tarafndan yaplan Franszca tercmesini Baron Rodolphe dErlanger yaymlamtr (La musique arabe, Paris 1939, IV, 257-522). Franszca eviriyle Londra nshas arasndaki baz farkllklara Blent Aksoy, Onbeinci Yzylda Trk alglar adl makalesinde iaret etmitir (Musiki Mecmuas, sy. 417 [1987], s. 15-17). Gltekin Oransay, Mehmed elebinin eserlerinde bahsettii makamlarla dier eserlerde yer alan makamlar karlatrm, Hakk Tekin risle zerinde bir doktora tezi hazrlamtr (bk. bibl.). BBLYOGRAFYA :

Mehmed elebi el-Lzik, er-Risletl-fetiyye fil-ms (nr. Him M. Receb), Kveyt 1406/1986, neredenin girii, s. 18; Ladikli Mehmed elebi ve er-Risletl-Fethiyyesi (haz. Hakk Tekin, doktora tezi, 1999), Nide niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, hazrlayann girii, s. 4042; Kef-unn, II, 1236-1237; Suphi Ezgi, Nazar-Amel Trk Musikisi, stanbul 1933, I, 6; Abbas el-Azzv, el-Msal-Iryye f ahdil-Mol vet-Trkmn, Badad 1370/1951, s. 6465; H. G. Farmer, The Sources of Arabian Music, London 1965, s. 62; A. Shiloah, The Theory of Music in Arabic Writings, Mnchen 1979, s. 264-266; M. saf Fikret, Fihristi Elifb-yi Ktb-i a-yi Ktbne-i Merkez-yi sitn- uds-i Raav, Mehed 1369 h., s. 424; Prof. Dr. Gltekin Oransay Derlemesi I (haz. Serhad Durmaz - Yavuz Dalolu), zmir 1990, s. 107; Recep Uslu, Osmanldan Cumhuriyete Mzik Teorisi Eserleri, Trkler (nr. Hasan Celal Gzel v.dr.), Ankara 2002, XII, 443-448; Rauf Yekta, Ladikli Mehmed Efendi, Anadolu Mecmuas, I/1, stanbul 1340, s. 9-14; sme Nsr en-Nakibend, Matl-ms vel-n, el-Mevrid, XIII/4, Badad 1984, s. 123. Recep Uslu

RSLETl-GUFRN
() Ebl-Al el-Maarrnin (. 449/1057) mnev lemlere hayal yolculua dair stn edeb deere sahip eseri. bnl-Krih ve Devhale lakaplaryla anlan Ali b. Mansr el-Halebnin 424 (1033) ylnda Maarrye yazd mektuba cevap olarak kaleme alnmtr. bnl-Krih, Arap edebiyatnda geni kltrn kantlamak, belki de bu vesileyle Maarrnin hretinden yararlanmak iin yazd ikyet ve tenkit mektubunda zndklkla tannan bnr-Rvend, Hallc- Mansr, Ber b. Brd, Slih b. Abdlkudds, Veld b. Yezd gibi air ve edipler zerinde durmakta, Mtenebb gibi mehur baz airlere eletiriler yneltmekte, kendi yaantsndan kesitler sunmakta ve Maarryi abartl biimde vmektedir. Muhtemelen yalnz aydn ve kltrl kesime hitap etmek amacyla Maarrnin youn ekilde garb, ndir ve metrk kelimelerle rd cevab mektubu dil asndan olduka ar olmakla beraber zgn edeb ynyle eriilmez bir dzeyi temsil eder. Risletl-ufrn iki blmden olumaktadr. Mektuba asl hretini salayan birinci blm, cennet ve cehennemle bunlarn ehlinin sfatlarn konu edinen hayal bir yolculuu ve bu yolculukta meydana gelen olaylar iermektedir. Burada Maarr misafir olarak niteledii bnl-Krihi vdkten sonra onu gkyzne bir seyahate karr, cennet ve cehenneme yolculuk yaptrr. bnl-Krih, Kuranda bahsi geen cennet nimetlerini ve hrileri grr. Ardndan cehennemin iddet ve azabn mahede eder. Bu gezinti srasnda birok edip ve airle karlar. Onlarla edebiyat, dil, nahiv ve felsefe konularnda mnazaralar yapar ve mehur iirlerini nakleder. Ebl-Al, bu arada kendi edeb dncelerini ve dier edebiyatlara olan stnln ortaya koymaya alr. bnl-Krih dnya hayatnda dinden uzak olarak bilinen air ve edipleri cennette grr. Bunlarn bir ksm Zheyr b. Eb Slm ve Abd b. Ebras el-Esed gibi Chiliye dnemi airleridir. Cennete girme sebeplerini sorduunda din ierikli iirleri veya dnyada yaptklar baz iyilikler sayesinde affedildikleri cevabn alr. Bundan Allahn rahmetinin snrsz olduu sonucunu karr. Esere Risletl-gufrn adn vermesinin sebebi de budur. Ebl-Alnn amac, hem bnl-Krihin zndklarn durumuyla ilgili sorularna karlk grn ortaya koymak, hem de Allahn rahmetini snrlayan andaki kelm limlerini eletirip ilh rahmetin sonsuz olduunu ispat etmektir. Rislenin ikinci blm bnl-Krihe cevap mahiyetinde olup burada tannm zndklar, sapk mezhepler, bunlarn ileri gelenleri hakknda bilgi verilir ve genellikle isabetli deerlendirmeler yaplr. Risletl-ufrnn en nemli yan cennet ve cehennemle buralarda yer alan eitli nimet ve azap tasvirleridir. Bu tasvirler yet ve hadislerle delillendirilir. talyan yazar Dantenin (. 1321) lh Komedya adl eserini ana hatlaryla Risletl-ufrnn birinci blmnden esinlenerek oluturduu kaydedilir (evk Dayf, s. 276). Bununla birlikte spanyolca ve talyancaya tercme edilen Hz. Peygamberin mirac hadisesinin hem Danteye hem de Maarrye ilham kayna olabilecei de gz ard edilmemelidir. Maarrnin rnek alaca eserler arasnda Endlsl bn heydin (. 426/1035) cinler lemine seyahatini anlatt, nl edip ve airlerin cinleriyle grp kendi edeb gcn kabul ettirdii et-Tevbi vez-zevbii de zikredilebilir. te yandan Risletl-ufrnn kaynaklar arasnda Kurandaki cennet ve cehennem

tasvirleri, Kehf sresinde anlatlan Hzr hikyesi, Cin sresi, cinlerin kaldrp gtrd kimselere dair Arap efsaneleri ve zellikle Hurfe adl kimsenin efsanesi, Araplar arasnda yaygn olan gulyabani hikyeleri, baz zayf hadislerle haberlerde cennet ve nimetleri, cehennem ve azabyla ilgili rivayetler gibi birok husus saylabilir. Mellifin ayrca Chizin istitrat slbu ile ar alay ihtiva eden rislelerinden etkilenmi olmas kuvvetle muhtemeldir. Eserde bnl-Krihin de sz konusu ettii bnr-Rvend, Slih b. Abdlkudds, Ber b. Brd, Veld b. Yezd, Hallc- Mansr gibi nllerle edip ve airlerin kssalar yer alr. Tannm baz zhidlerin aslnda bu davranlarnn gsteriten ibaret olduu belirtilir. mrulkays, Antere el-Abs, Amr b. Klsm, Evs b. Hacer, Alkame b. Abde ve enfer gibi airlerin cehennemde azap grdkleri zikredilir. Ayrca Ebl-Alnn, kendi karakteriyle ilgili nitelikler bata olmak zere hayatndan baz kesitler yer alr (s. 56). Bu balamda kendini mbalaal ekilde vmekte, hatta kinatta yaratlmlarn en stn olarak grmektedir (s. 41). Rislede Mtenebb gibi baz airlerin edeb ynlerine deinilir ve Mtenebbnin inan sahibi bir kimse olduu belirtilir (s. 28, 351). Sbeveyhinin Ebl-Esved ed-Delnin iirlerinden alnt yapt iddia edilir (s. 364). Allahn snrsz rahmeti karsnda insanlarn mlhid ve zndk diye damgalanmasnn yanllnn vurguland rislede eitli din, mezhep ve frkalarla ilgili rivayetler, ayrca lugat, tefsir, hadis meseleleri ve edebiyat tarihiyle ilgili zgn grler, garb lafzlar cinas vb. sanatlar eliinde zengin istihd rnekleriyle sunulur. Risletl-ufrnn ok sayda basks ve ilm neri yaplmtr (nr. brhim el-Yzic, Kahire 1903, 1938, 1953, 1957, 1962; nr. Kmil Kln, Kahire 1923, 1942, 1950, 1954, 1968; nr. I. J. Krakovskij, Leipzig 1925; Beyrut 1964; nr. ie Abdurrahman Bint-t, Kahire 1977; nr. Ali elak, Beyrut, ts.; nr. Selm Mecis, Beyrut 1999). Eseri Abdlmuhammed yet ile (murzi-i Ebl-Al el-Maarr, Tahran 1978) Haydar c (Tahran 1379/2000 h.) Farsaya, Vincent Mansour Monteil Franszcaya (Lptre du pardon par Abl-Al el-Maarr, Paris 1984), Gregor Schoeler Almancaya (Paradies und Hlle dAbl-Al al-Maarr, Mnchen 2002) ve R. A. Nicholson ngilizceye ksmen tercme etmitir. ie Abdurrahman Bint-t, R. A. Nicholsonn evirisini eletirmi ve eserin birok yerini anlayamadn belirtmitir. Risletl-ufrn inceleyen birok monografi kaleme alnm olup bunlarn bir ksm unlardr: Emced et-Trablus, en-Nad vellua f Risletil-ufrn (Dmak 1951); Hall el-Hindv, Tecdd Risletil-ufrn (Beyrut 1965); Luvs Aved, Al hmiil-ufrn (Kahire 1966); ie Abdurrahman Bint-t, re cedde f Risletil-ufrn (Kahire 1970), Cedd f Risletil-ufrn (Beyrut 1972) ve el-ufrn li-EbilAl (Kahire 1962); Mrsel Flih el-Acem, Bulet bnil-ri f Risletil-ufrn (Kveyt 1977); Saffet A. Hatb, el-Ulr-riviyye f Risletil-ufrn (Kahire 1978); Ms Sleyman, elaaul-luav vel-felsef f Risletil-ufrn (Beyrut 1985); Hseyin el-Vd, el-Binyetlaayye f Risletil-ufrn (Trablus-Tunus 1988); lys Sad Gl, Risletl-ufrn velKmdyal-ilhiyye (Dmak 1988); mer M. B, Naart cedde f ufrn Ebil-Al (Dmak 1989); Fevz M. Emn, Risletl-ufrn beynet-telm vet-tar (skenderiye 1993); Abdlvehhb Rakk, Edebiyytr-rile f Risletil-ufrn (Sefkus 1999). ban Hoci, Risletl-ufrn ile lh Komedyay karlatrd bir alma yapm, Mustafa Lutf el-Menfelt Risletl-ufrna bir taklit / nazre yazmtr.

BBLYOGRAFYA

Ebl-Al el-Maarr, Risletl-ufrn (nr. Ali elak), Beyrut, ts. (Drl-kalem), neredenin girii, s. 11-16; Brockelmann, GAL, I, 295-297; Suppl., I, 449-454; Hmid Abdlkdir, Felsefet EbilAl msteten min irih, Kahire 1950, tr.yer.; ie Abdurrahman, Ebl-Al el-Maarr, Kahire 1965, tr.yer.; evk Dayf, el-Fen ve mehibh fin-neril-Arab, Kahire 1977, s. 275280; Cbir Kumeyha, el-Anrl-fikriyye vel-fenniyye f Risletil-ufrn lil-Maarr, Dirst Arabiyye ve slmiyye (haz. Hmid Thir), Kahire 1984, s. 75-109; Salh Fazl, Terefetil-slmiyye fil-Kmdy el-ilhiyye li-Dante, Dmak 1985, s. 72-83; Abdullah el-Alyl, el-Maarr likel-mechl, Beyrut 1995, s. 57-92; Kustk el-Hms, el-Mvzene beynellbetil-ilhiyye ve Risletil-ufrn, MMLADm., VII (1927), s. 266-274, 359-365, 404-408, 490-496; VIII (1928), s. 91-96, 172-179, 226-230, 287-291, 350-359; Corc s el-Esmer, EblAl al hmii Risletil-ufrn, el-Meri, LXIV/1, Beyrut 1970, s. 49-60; lys Sad Gl, dem ve luath f naari kllin min Ebil-Al ve Dante, a.e., LXIV/4-5 (1970), s. 465 vd.; Abdsselm el-Herrs, Rislett-tevbi vez-zevbi ve alath bi-Risletil-ufrn, elMenhel, XXV, Rabat 1982, s. 211-220; Yasin Ceylan, Abl-Al el-Maarr zerine Baz Dnceler, slm Aratrmalar, III/1, Ankara 1989, s. 42-54; Muhtr el-Gavs, en-Nadl-edeb f Risletil-ufrn, el-Amediyye, sy. 21, Dbey 1426/2005, s. 463-544; Ahmet Ate, Ebl-Al el-Maarr, A, IV, 72-73; P. Smoor, al-Maarr, EI (Fr.), V, 937-938. A. Cneyt Eren

er-RSLETl-HAMDYYE
() Hseyin el-Cisrin (. 1909) slm dininin itikad esaslarna, amel hkmlerinin hikmetlerine ve Hz. Muhammedin nbvvetinin ispatna dair eseri. Tam ad er-Risletl-amdiyye f akatit-diynetil-slmiyye ve ayyeti-eratilMuammediyyedir. Mellif nszde kitabn, Isaac Taylorn slm akaidiyle hristiyan inanlar arasnda temel noktalarda fark bulunmadn ileri sren yazlar yazmas, bir ngiliz bilim adamnn da slm dinini retmek iin Arapa bir gazete neretmeye balamas zerine slmn esaslar hakknda bilgi vermek, slm hakikatlerle ilm gerekler arasnda bir uyumsuzluk bulunmadn gstermek ve Avrupallarn slm aleyhinde ileri srdkleri iddialar cevaplandrmak amacyla kaleme aldn belirtmektedir. Hseyin el-Cisr, er-Risletl-amdiyyeyi Osmanl Padiah II. Abdlhamide ithaf etmi ve padiah tarafndan dllendirilmitir. Eserin nirlerinden Muhammed el-Mutasm-Billh el-Badd mellifin Meclis tetkkil-melleftn sansrnden ekindii iin kitabna padiahn adn verdiini iddia etmise de (er-Risletl-amdiyye, neredenin girii, s. 10) bu iddiann aslsz olduu anlalmaktadr. nk Hseyin el-Cisrin II. Abdlhamide destek veren dnemin Arap asll aydnlarndan biri olduu, padiahla yakn iliki iinde bulunduu ve onun tarafndan dllendirildii bilinmektedir. Makaleler ve gazete yazlarnn bir araya getirilmesinden olutuu anlalan eserin belli bir sistematii bulunmad gibi blmlere de ayrlmamtr. Kitapta nce nbvvet konusu ele alnm, Hz. Peygamberin nbvvetini kabul veya red konusunda insanlarn on gruba ayrld belirtilmi, Resl-i Ekremin ayn ikiye yarlmas (inikkul-kamer), parmaklarndan su akmas vb. mcizeleri yannda nceki kutsal kitaplarda nbvvetinin haber verilmesi (beirn-nbvve) gibi delillerin bulunduu dile getirilerek nbvvet-mcize ilikisi ve Allah Telnn peygamber gndermesinin hikmeti zerinde durulmutur. slm inan esaslar ve slm ahlk naslarla temellendirilmek suretiyle ele alnm; ibadet, mumelt ve ahlka dair baz hkmlerin hikmetleri tartlmtr. Eserde Allahn varl ve sfatlar konusu ayrntl biimde ilenmi, lemin hudsu, Allahn varlnn delilleri, Ona nisbet edilmesi zorunlu olan kemal sfatlar, bunlarn ztlaryla nitelendirilmesini dnmenin imknszl, ilh sfatlarn insan ve lemle ilikisi, esm-i hsn ve sftullahn naslarla belirlenmi olduu konular ele alnm, maddecilerin duyular dnda kalan varlklar reddetmesi eletirilmi, sebep-sonu ilikisinin Allahn dilemesiyle srd belirtilerek zorunluluk ilkesini benimseyenlerin itirazlar cevaplandrlmtr. Daha sonra kinatla ilgili naslar hakknda maddecilerin ileri srd baz tereddtlere cevap verilmi; bezm-i elest, cennet, cehennem, melek, cin, kyamet, hair, yeniden dirilme gibi semiyyt konular ilenmi, hairle hiret hayatn inkr edenler tenkit edilmitir. Kurann vahiy mahsul olduuna ve iczna kar kanlarn itirazlar balamnda Hz. Peygamberin nbvvetinin ispat tekrar ele alnm, onun tebli faaliyetlerine vurgu yaplrken slmda sava, sava esiri ve kle hukuku zerinde durulmutur. Kuran ve Snnetin kaynak oluu, dinde ictihad ve icmnn yeri, ictihad kapsnn kapanm saylmasnn sebepleri tartlm, hadislere kar yaplan itirazlar cevaplandrlm ve mezheplere ayrlmann hkm anlatlmtr.

er-Risletl-amdiyye XIX. yzyln materyalist ve pozitivist anlayna kar slm inancn savunan eserler arasnda yer alr. Kitapta kevn yetlerin izahnda akl ve ilm deliller kullanlm, inan esaslarn ispat iin din deliller yannda jeoloji, botanik, zooloji, anatomi ve optik konularna da atfta bulunulmu, dnemin baz dnrleri tarafndan savunulan evrim teorisi, kesin bir bilgi ifade etmedii ve zandan ibaret olduu belirtilerek reddedilmitir. Nirlerinden Hlid Ziyde eseri Muhammed Abduhun Rislett-tevdi ve Cemleddn-i Efgnnin Risletr-red aleddehriyyni ile ayn deerde kabul etmektedir (er-Risletl-amdiyye, neredenin girii, s. 5). Bu kitapta ele alnan konularn birou mellifin el-unl-amdiyye adl eserinde muhtasar bir ekilde tekrar ilenmitir (bk. el-HUSNl-HAMDYYE). eitli basklar yaplan er-Risletl-amdiyyenin (Beyrut 1306; Kahire 1322; Dmak 1352) Hlid Ziyde (Trablus 1352/1933) ve Muhammed el-Mutasm-Billh el-Badd (Trablus 1998) tarafndan gerekletirilen tahkikli neirleri bulunmaktadr. Manastrl smil Hakk tarafndan Trkeye evrilerek Tercmn- Hakkat gazetesinde tefrika edildikten sonra Tercmetr-Risletil-Hamdiyye (I-IV, stanbul 1307-1308) ve er-Risletl-Hamdiyye Tercmesi Beyyint- Ahmediyye (stanbul 1329) adlaryla yaymlanan eser Urducaya da tercme edilmitir. Manastrl smil Hakk tercme esnasnda eklemelerde bulunmu (bk. I, 79, 186, 250, 534; II, 2-11; III, 70, 138, 434, 508), III. cildin sonuna eser iin yazlan takrizleri ilve etmitir. Tercmetr-Risletil-Hamdiyyenin drdnc cildi mtercimin esere yapt eklemelerden ibaret olup nbvvetin aklen mmkn oluu, art ve vasflar, vahiy, ismet-i enbiy, mcize, Hz. deme isimlerin retilmesi, meleklerin ona secde etmesi, eiyle birlikte cennetten karlmas, Hz. snn dnyaya gelii, annesinin iffetli oluu gibi konular iermektedir. Ancak bu cilt de kapak sayfasnda Hseyin el-Cisre nisbet edilmitir. Ahmet Gl, eserin tercmesini ve zeylini sadeletirerek Risle-i Hamdiyye: slm Hak ve Hakkat Dinidir adyla yaymlamtr (stanbul 1973, 1980).

BBLYOGRAFYA

Hseyin el-Cisr, er-Risletl-amdiyye (nr. Muhammed el-Mutasm-Billh el-Badd), Trablus 1998, neredenin girii, s. 10; a.e. (nr. Hlid Ziyde), Trablus 1352, neredenin girii, s. 5-11; a.e., stanbul 1410/1989, s. b-z, 2-3, a.e.: Risle-i Hamdiyye (trc. Manastrl smil Hakk), stanbul 1308, I, 79, 186, 250, 534; II, 2-11; III, 70, 138, 434, 508; Brockelmann, GAL Suppl., II, 776; III, 321; ul-meknn, I, 563; E. Fendk, ktifl-an bim hve mab, Kum 1409, s. 514; A. Remtulla, The Reaction of Muslim Arab Scholars to the Darwinian Revolution, Muslim Education Quarterly, X/4, Cambridge 1993, s. 57-64. lyas elebi

er-RSLETlMUHAMMEDYYE
( ) Ali Kuunun (. 879/1474) matematie dair eseri. Tam ad er-Risletl-Muammediyye fil-hib olan ve Baheddin milnin (. 1031/1622) ulatl-isbna kadar Osmanl medreselerinde orta seviyede matematik ders kitab olarak okutulan eser Ftih Sultan Mehmede sunulmutur. Takprizde, Ali Kuunun eseri stanbula ikinci geliinde Ramazan 877de (ubat 1473) telif ettiini, Ktib elebi ise Uzun Hasann elisi sfatyla stanbula ilk defa gelirken yolda yazdn sylemektedir (Asenl-hediyye, vr. 4a; Kef-unn, I, 889). Ancak kitabn mukaddimesinden Takprizdenin verdii bilginin doru olduu anlalmaktadr. Bu eserin esasn Ali Kuunun Semerkantta iken yazd Risle der lm-i isb adl Farsa almas tekil eder. Ktb elebi, er-Risletl-Muammediyyenin mukaddimesine yazd erhin bir yerinde (Asenl-hediyye, vr. 2a), bu kitabn bnl-Havvmn el-Fevidl-Bahiyyesi ile Cemd el-Knin Miftul-ussbnn zn ieren bir alma, bir baka yerinde ise (a.g.e., vr. 7a) bu son eserin sratle yaplm bir zeti olduunu belirtir. Eser bir mukaddime ve iki blmden (fen) meydana gelmektedir. Bir mukaddime ile be makaleden oluan birinci blmde hesap ilmi incelenir. Mukaddimede tanmlar, zellikle saynn ayrntl tanm ele alnr. Birinci makalede, ondalk konumlu Hint hesab pozitif reel saylar kmesi ierisinde ikiye katlama ve blme, drt ilem, rasyonel ve irrasyonel saylarn kare kkn, kp kkn alma ve salama ilemleri; ikinci makalede astronomlarn kulland altm tabanl say sistemi ve yine birincide verilen ilemler; nc makalede cebir ve mukabele ilminin ikinci derecede denklem zmleriyle snrl olarak gzden geirilmesinden sonra ok terimlilerin drt ilemi, red ve tekmil ile bast gibi cebir ilemlerinden sonra da alt cebir formlnn rneklerle incelenmesi; drdnc makalede ift yanl hesab ile tahlil yntemi; beinci makalede baz ksa aritmetik yntemleri, oran ve orant kurallar ile aritmetik dizi toplamlarna ilikin formller ele alnmtr. Bir mukaddimeyle makaleden oluan ikinci blmn mukaddimesinde geometrik ekillerin ve meshaya ilikin temel kavramlarn tanmlar, ekil ve cisimlerin alan ve hacim formllerinin yannda baz temel trigonometrik fonksiyonlarla ilgili formller, verilen baz formllerin ispatlar; birinci makalede yzeylerin alanlar, ikinci makalede dzgn altgen alan, nc makalede kre, kre paralar ve koni gibi cisimlerin hacimleri incelenmektedir. er-Risletl-Muammeddiyyenin en nemli zelliklerinden biri, hesap ve cebirde daha nce eklenen ve karlan nicelikler iin kullanlan zid ve nks terimlerinin yannda ilk defa msbet ve menfi terimlerine yer verilmesidir. Bugn Arapa ve Farsa konuulan lkeler bata olmak zere Orta Asya lkeleriyle Azerbaycanda hl kullanlan bu terimler Bizansl matematikiler tarafndan Avrupaya aktarlm ve pozitif, negatif eklinde Latinceye tercme edilmitir. Bu terimlerin Ali Kuunun kendi buluu olmas ihtimali yannda onun bunlar Ulu Beyin elisi olarak ine gittiinde in matematiinden alm olmas da dnlmektedir (hsanolu - Rosenfeld, s. 286). Eserin bir dier zellii kklerini Muhammed b. Ms el-Hrizmde bulan, ancak Cemleddin Trkistn, Ali Garb, Mehmed ah Fenr ve Cemd el-K izgisinde Trkistan matematik

geleneinin Yunan say anlayna kar gelitirdii say tanmn bir ders kitabnda ak biimde dile getirmesidir. Ali Kuu saydan biri ve birden oluan her eyi ierecek biimde sayma eyleminin kapsamna giren her eyi anladn belirterek bu tavrn ortaya koyar (er-Risletl-Muammediyye, vr. 75a). Bata say tanm olmak zere matematik bilimlere yaklam Ali Kuuyu, saylar ontolojik muhteval yaplar olarak deil saf nicelik ifade eden fonksiyonel unsurlar olarak grmeye yneltmi ve eserlerinde theologoumenates aritmetikes anlamnda bir say mistisizmine yanamayp matematikten Hermetik-Pisagoras mistisizmi temizlemeye almtr. Onun bu grlerini kendisinden sonra rencisi Fenrzde Ali elebi erut-Tecns f ilmil-isb, Ktib Aleddin Ysuf Mrdl-musibn ve Takyyddin er-Rsd Buyet-ullb min ilmil-isb adl eserlerinde tartmtr. Bu sre Osmanl matematiine kalkulativ bir karakter kazandrrken saylar teorisi zerindeki almalar da etkilemitir. Ali Kuu, er-Risletl-Muammediyyenin giriinde eserini Ftih Sultan Mehmede sunmak iin hzl bir ekilde ve zet halinde kaleme aldn, vakit bulduunda daha ileri seviyede baka bir eser telif etmeyi dndn syler (vr. 74b); ancak bu dncesini gerekletirememitir. te yandan torunu Mrim elebi el-Fetiyye erhinde, rencisi Gulm Sinan Fetul-Fetiyye adl almasnda kitaba erh yazacaklarn sylemilerse de bu erhler gnmze ulamamtr. Ayn bilgileri veren Ktib elebi de kendi zamannda bu erhlerin mevcut olmadn belirterek Mrim elebi ile Gulm Sinann ifadelerini tutulmam sz diye tanmlar (Asenl-hediyye, vr. 2a). Ktib elebi eseri rencilerine okuturken Asenl-hediyye bi-erir-Risletil-Muammediyye adyla mukaddimesinin sonuna kadar erhetmitir. Mellif nshas Sleymaniye Ktphanesinde bulunan (Ayasofya, nr. 2733/2) ve yirmiye yakn nshas gnmze ulaan risleye Slih Zeki, Abdlhak Adnan Advar gibi pek ok bilim tarihisi atfta bulunmu, hakknda eitli almalar ve aratrmalar yaplmtr (bk. bibl.). Ulubek Atayevin 1972de Rusaya evirdii eser, Gadoyboy Sobirovich ile G. P. Matviyewvskaya ve H. Tllashev tarafndan geni biimde incelenmitir (hsanolu - Rosenfeld, s. 286).

BBLYOGRAFYA

Ali Kuu, er-Risletl-Muammediyye, Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 2733/2, vr. 74b, 75a; Takprizde, e-ei, s. 159-162; Ktib elebi, Asenl-hediyye, Hac Selim Aa Ktp., Kemanke, nr. 362/4, vr. 2a, 4a, 7a, 81b-88b; Kef-unn, I, 889; Slih Zeki, sr- Bkye, stanbul 1329, I, 195-199; Brockelmann, GAL, II, 235; Suppl., II, 329-330; A. Sheyl nver, Ali Kuu: Hayat ve Eserleri, stanbul 1948, s. 41-42; Cevat zgi, Osmanl Medreselerinde lim, stanbul 1997, I, 224-226; Ekmeleddin hsanolu v.dr., Osmanl Matematik Literatr Tarihi, stanbul 1999, I, 20-27; a.mlf. - B. A. Rosenfeld, Mathematicians, Astronomers and Other Scholars of Islamic Civilisation and their Works, stanbul 2003, s. 286; Remzi Demir - Yavuz Unat, Ali Kuu ve ElMuhammediyye, El-Fethiyye ve Risle F Hall Ekl El-MuAddil Lil-Mesr Adl Eserlerinin Trk Bilim Tarihindeki Yeri, Dnen Siyaset, sy. 16, Ankara 2002, s. 231-255; hsan Fazlolu, Ali

Kuunun el-Muhammediyye f el-hisbnn ift Yanl ile Tahll Hesab Blm, Kutadgubilig, sy. 4, stanbul 2003, s. 135-155; a.mlf., Ali Kuu, Yaamlar ve Yaptlaryla Osmanllar Ansiklopedisi, stanbul 1999, I, 216-219. hsan Fazlolu

er-RSLETl-MSTETRAFE
() Muhammed b. Cafer el-Kettnnin (. 1927) hadis literatrne dair eseri. Tam ad er-Risletl-msterafe li-beyni mehri ktbis-snnetil-merrefe olup hadis literatr alannda tek eser kabul edilmektedir. Tasnifi ve tertibi bakmndan ok kullanl olan, II-XIV. (VIIIXX.) yzyllar arasnda yaayan 600 kadar mellifin 1400 kadar almas hakknda bilgi verilen eserin konusuna dair btn kitaplar kapsamad Trke evirisine eklenen ok saydaki kitaptan anlalmaktadr. Kettn, Medinede tamamlad (1910) bu almasndan nce Risle fm l yeseul-muaddie cehlh adyla muhtasar bir eser yazm, talebelerinden Muhammed Hdr b. Myb el-Cekennin kendisinden bu risleye hadis kitaplarnn adlarn ve muhaddislerin biyografilerini ilve etmesini, ayrca okunmas zor kelimeleri harekelemesini istemesi zerine de erRisletl-msterafeyi kaleme almtr (neredenin girii, s. -t). Eserde II. (VIII.) yzyldan on alt, III. yzyldan 121, IV. yzyldan 115, V. yzyldan yetmi be, VI. yzyldan krk iki, VII. yzyldan krk alt, VIII. yzyldan otuz sekiz, IX. yzyldan otuz, X. yzyldan on dokuz, XI. yzyldan on bir, XII. yzyldan on drt, XIII. yzyldan yedi, XIV. (XX.) yzyldan drt muhaddise yer verilmi, altm balk altnda hadis kitaplarnn adlar, zellikleri ve melliflerinin hayatlar hakknda ksa bilgi verilmitir. Eserde Ktb-i Sitte, drt mezhep imamnn eserleri, sadece sahih hadisleri ihtiva eden kitaplar, mstahrecler, snenler, msnedler, mucemler gibi hadis kitaplar; akaid, fkh, ahlk, siyer gibi konulara dair rivayetleri ieren eserler; ricl tarihine, hadis ilimlerine ve usulne dair kitaplar; etrf, zevid, tecrd, tahrc kitaplar gibi balklar bulunmaktadr. Eserin nc basksnda yer alan mektuplardan anlalaca zere kitap yaymlanmadan nce Mekke, Medine, Dmak, Marib gibi yerlerde bulunan yazma nshalarndan faydalanlmtr. Douda ve Batda baz akademik almalara ilham kayna olan eser zerine Ebl-Abbas el-Gmr bir zeyil ve mstedrek yazm, bnl-Hsn elMeden de kitab manzum hale getirmitir (er-Risletl-msterafe, neredenin girii, s. -). er-Risletl-msterafeyi ilk defa mellifin talebesi Muhammed Seyyid b. Ahmed Harm yaymlam (Beyrut 1332/1914; Dmak 1365/1946), daha sonra Nr Muhammed tarafndan tashih edilerek neredilmi (Karai 1379/1959), nc ve en nemli basksn ise mellifin torunu Muhammed Muntasr b. Muhammed ez-Zemzem el-Kettn eser ve mellifi hakknda nemli bilgilerle beraber gerekletirmitir (Beyrut 1383/1964, 1400, 1406). Bu nere genel konular, hadis kitaplar, muhaddislerin biyografileri, mellifler ve eserleri, muhaddislerin mehur unvanlar, tabakalar, Endlsl muhaddisler ve kitaplar ile yanl-doru cetvelleri eklenmitir. nc basks daha sonra tekrarlanan eser (stanbul 1986; Beyrut 1986, 2001; Kahire 1400) Eb Abdurrahman Salh Muhammed Uveydann tahkikiyle de yaymlanmtr (Beyrut 2005). erRisletl-msterafeyi nc basksn esas alarak Hadis Literatr adyla Trkeye tercme eden Yusuf zbek (stanbul 1994) kitapta zikredilen eserlerin bask yeri ve tarihleri, yazma nshalardan tesbit edilenlerin ktphane kaytlar, klasik kaynaklarda getii yerler, mellifin sz etmedii ayn konulardaki dier eserler hakknda bilgi vermi, almasnn sonuna kitap ve mellif adlarna gre ayrntl bir fihrist eklemitir. Bu ilvelerle asl metnin iki katndan fazla bir hacme

ulaan eserin tercmesinde yer yer eviri hatalar, ifade bozukluklar ve bilgi yanllklar dikkat ekmektedir.

BBLYOGRAFYA

Kettn, er-Risletl-msterafe, neredenin girii, s. -y; a.e. (zbek), neredenin girii, s. XVXXXVI; Abdlvehhb brhim Eb Sleyman, Kitbetl-bail-ilm, Cidde 1403/1983, s. 169; Ali Osman Kokuzu, Hadis limleri ve Hadis Tarihi, stanbul 1983, s. 437-438; Muhyiddin Atyye v.dr., Dell melleftil-ad, Beyrut 1416/1995, I, 320; II, 578; smail Ltfi akan, Hadis Edebiyat, stanbul 2003, s. 23-24; A. Faure, al-Kattn, EI (ng.), IV, 774. brahim Hatibolu

RSLETn-NUSHYYE
() Ynus Emrenin (. 721/1321 [?]) din nasihatler ieren mesnevisi (bk. YNUS EMRE).

er-RSLET-EMSYYE
(bk. e-EMSYYE).

er-RSLET-EREFYYE
() Safiyyddin el-Urmevnin (. 693/1294) msiki nazariyatna dair eseri. Tam ad er-Rislet-erefiyye fin-nisebit-telfiyye olup mellifin msiki nazariyat konusunda Arapa olarak kaleme ald iki eserinden biridir. lhanl devlet adamlarndan emseddin Cveynnin olu erefeddin Hrn adna yazld iin esere bu isim verilmitir. Kitabn yazl tarihi olarak Brockelmann 650 (1252) yln kaydederse de Manik, Shiloah, Farmer ve Neubauerin verdii 666 (1267-68) tarihi daha doru olmaldr. Bir mukaddime ile be blmden (makale) meydana gelen eserin mukaddimesinde mellif risleyi erefeddin Hrnun emriyle telif ettiini ve eski Yunan limlerinin kitaplarnda bulunan bilgileri aklayp daha sonra gelenlerin eserlerinde yer almayan bilgileri ilve ederek kaleme aldn sylemektedir. Ses teorisi ve buna bal konularn ilendii birinci blmde namenin oluumu ve zellikleri, tizlik ve pestlik sebepleri, insan haneresiyle telli ve nefesli mzik aletlerinde sesin oluumu ve nitelikleri ele alnmaktadr. kinci blmde ses aralklarnn oluturulmas, meydana gelen aralklarn birbiriyle oranlar, kulaa ho gelen (mlyim) ve ho gelmeyen (mtenfir) ses aralklarnn oranlarnn tesbiti; nc blmde ses aralklarnn titreim deerlerinin toplanmas, blnmesi ve karlmas ile cins ad verilen drtllerin oluturulmas zerinde durulmaktadr. Eserin drdnc blm u konular iine alr: Cinslerin dzeni ve drtllerin bir ve iki oktav iindeki tertibi, dizilerdeki ortak sesler, telli mzik aletlerinin akortlar ile ud saz zerinde on yedi perdenin aklanmas, tanini, mcenneb, bakiye aralklarnn izah ve bu aralklardan makam dizilerinin tertibi, farkl akortlarn ud saz zerinde aklanmas, namelerde yaplabilecek gekiler. Risle, k ve devirlerinin oranlar ile beste yapmada pratik bilgilerin anlatld beinci blmle sona erer. er-Rislet-erefiyyenin Trkiye dnda on (bu nshalar iin bk. Shiloah, s. 313-315; Uygun, s. 35-36), Trkiye ktphanelerinde ise dokuz nshas (tf Efendi Ktp., nr. 1598; stanbul Belediyesi Atatrk Kitapl, Belediye Yazmalar, nr. B-6; DTCF Ktp., smail Sib Sencer, nr. 4810; Beyazt Devlet Ktp., Veliyyddin Efendi, nr. 2167, 4524; Nuruosmaniye Ktp., nr. 3647, 3648; TSMK, III. Ahmed, nr. 2130, 3460) tesbit edilmitir. Carra de Vaux tarafndan 1891de Journal asiatiquete Franszca zeti yaymlanan eseri 1938de Baron dErlanger La musique arabe adyla neretmi ve Franszcaya evirmitir. 1982de Badatta Him Muhammed er-Receb tarafndan tahkikli neri, 1984te Fuat Sezgin tarafndan Topkap Saray Mzesi Ktphanesindeki bir nshasnn Almanyada tpkbasm gerekletirilmitir. Fazl Arslann risleyle ilgili olarak hazrlad doktora almas (bk. bibl.) daha sonra Safiyyddn Urmev ve erefiye Rislesi adyla neredilmitir (Ankara 2007). bn Sn ve zellikle Frbnin grlerine yer verilip bazan bu grlerin eletirildii erRislet-erefiyye, mellifin msiki nazariyatna dair dier eseri olan Kitbl-Edvrn daha geni bir dzenlemesi olup msiki aratrmaclarnn en nemli kaynaklarndan biridir.

BBLYOGRAFYA

Safiyyddin el-Urmev, er-Rislet-erefiyye fin-nisebit-telfiyye (nr. Him Muhammed erReceb), Badad 1982; a.mlf., Kitbl-Edvr ver-risleti-erefiyye fin-nisebit-telfiyye (nr. Fuat Sezgin), Frankfurt 1984; H. G. Farmer, A History of Arabian Music, London 1929, s. 229; Brockelmann, GAL, I, 496; Suppl., I, 906-907; B. R. dErlanger, La musique arabe, Paris 1938, III, 3-182; L. Manik, Das Arabische Tonsystem im Mittelalter, Leiden 1969, s. 53; A. Shiloah, The Theory of Music in Arabic Writings, Mnchen 1979, s. 313-315; Mehmet Nuri Uygun, Safiyyuddin Abdlmmin Urmev ve Kitbl-Edvr, stanbul 1999, s. 35-36; Fazl Arslan, Safiyyddn Abdlmmin el-Urmev ve er-Rislet-erefiyyesi (doktora tezi, 2004), A Sosyal Bilimler Enstits; Baron Carra de Vaux, Le trait des rapports musicaux ou lpitre Scharaf ed-Dn, JA, XVIII (1891), s. 279-355; Mustafa Yeil, Trk Musikisi in Bir Bibliyografya Denemesi, MM, XVIII/222 (1966), s. 168; E. Neubauer, Sf al-Dn, EI (ng.), VIII, 807. Mehmet Nuri Uygun

RSLETt-TEVHD
() Muhammed Abduhun (. 1905) akaide dair eseri. Kitabn asl, Muhammed Abduhun 1886 ylnda Beyrutta srgnde iken Sultniye Medresesinde okuttuu akaid derslerinde kardei Hammde Bek Abduhun tuttuu notlardan oluur. 1889da Kahireye dnen mellif eseri yeniden gzden geirmi, baz ilve ve karmalar yaparak bastrmtr (Bulak 1315). Eserin mukaddimesinde, (mteahhir) Selef metodunun benimsendii, kelmclarn tartmalarna girilmedii ve itikad mezhepler arasndaki gr farkllklarna deinilmedii ifade edilir. Bir girile iki blmden meydana gelen eserin Mukaddimeler baln tayan giriinde tevhid ilmi tarif edildikten sonra nceki dinlerde de inan konular zerinde durulduu, fakat akla rol verilmedii, hatta ok defa akln ilkelerine, netice ve hkmlerine dinin dman klnd, inan alannda eitli teviller, dnceyi zorlayan mcizeler ve hayal rn aklamalar yapld belirtilir. Buna karlk Kuran, dinin mahiyet ve gereklii hususunda sadece vahyin yan sra akla da nem vermi, evrenin kurulu ve ileyiine sklkla temas etmi, tabiat kanunlarnn yan sra gemi mmetlerden beri sregelen sosyal kanunlar da zikretmi, ayrca ilh kudret ve irade ile insan iradesinin snrlarn birbirinden ayrmtr. Girite daha sonra Asr- sadetle ilk iki halife dneminin ardndan ortaya kan meselelere temas edilerek Havric ve ann zuhur ettii ifade edilmi, fetihlerin genilemesiyle slma dardan olumlu ve olumsuz ynelilerin vuku bulduu belirtilmitir. Bu arada mslmanlar arasnda imann tarifi, kebre, kader, Kurann yaratlm olup olmad, akl-nakil ilikisi gibi tartma konularnn zuhuruna, Earnin Snn kelmn tesis ediine, dier taraftan felsefenin belli evrelerde kendini kabul ettirmesine deinilir. Gazzl ile birlikte felsefenin kelm kitaplarna girdii, kelm limlerinin felsefeyi eletirmede ileri gidip kaleme aldklar eserlere felsefe bahislerini doldurduklar, bu sebeple d grn asndan kelmla felsefenin tek ilim gibi grlmeye baland ileri srlr. Nihayet bilgisizliin baskn gelmesi sonucu ilimle din arasnda anlamazln bulunduu ynnde bir anlayn ortaya kt belirtilir. slmiyetin inan alannda farkllklarn deil birlik ve hengin dini olduu, naklin temel rkn, akln ise yardmc konumda bulunduu, bunun dndaki iddialarn eytann drts ve sultanlarn arzusu olduu eklindeki deerlendirmeyle giri sona erer. Rislett-tevdin birinci blm tevhid ilminin ilhiyyt meselelerine ayrlmtr. Burada nce bilginin konusunu tekil edebilecek eylerin (malm) mstahil, mmkin ve vcip olmak zere e ayrld, mstahilin gerekte varl sz konusu olmadndan malm kavram iinde ancak mecaz olarak dnlebilecei belirtilir. Ardndan slm filozoflarnn dnce sistemine paralel ekilde mmkin ile vcibin konumu incelenip mevcudiyeti kendinden olan bir yaratcnn (vcib li-ztih) varl ispat edilir. Daha sonra selb-tenzh sfatlardan kdem ve bek, sbt sfatlar grubu iinde hayat, ilim, irade, kudret ve ihtiyar sfatlar ilenir, tenzh sfatlardan kabul edilen vahdniyyet incelenir. Bu sfatlarn naslarda yer ald ve akl asndan gerekli grld belirtilir. Buna akln tek bana kefedemeyecei, ancak nassn haber vermesiyle muhal grmeyip benimsedii kelm sfat eklenir ve btn bu sfatlarn mahiyetine nfuz etmenin mmkn olmadna dikkat ekilir. Allahn fiilleri bal altnda Mutezile tarafndan ileri srlen vcb alellah veya aslah telakkisine

deinilir, niha hkmde farkllk bulunmad iin bu konuda yaplan tartmalarn gereksiz olduu ifade edilir. Ardndan kullarn fiilleri bal altnda kader meselesi ve hsn-kubuh mevzuu ilenir. Eserin ikinci blm nbvvet hakkndadr. Mellif, bir nceki ksmn sonunda insann mutlu olabilmesi iin uymas gereken kurallar kendisinden renecei bir otoriteye muhta bulunduunu ifade etmiti. kinci blmn banda bu otoritenin peygamber olduunu belirtir. Burada nbvvet makamnn konumu, mcize ile sihir vb. maharetler hakknda ksaca bilgi verildikten sonra toplumlarn peygamberlie olan ihtiyac ele alnm, konuya insandaki ebediyet duygusu ve hemcinsleriyle beraber yaama zarureti asndan yaklalmtr. Daha sonra vahiy tanmlanm, vahiy olaynn akl asndan mmkn olduunun ispatna allm, vahiy ve risletin insanlk tarihi boyunca fiilen gerekletii anlatlmtr. Ardndan peygamberlerin grevleri, onlarn insanln mutlulua erimesi yolunda icra ettikleri fonksiyonlar hakknda veciz aklamalar yaplmtr. Tarih boyunca toplumlar arasnda barn tesis edilemedii, eitli dinlerin mensuplar, hatta ayn dinin slikleri arasnda atma ve dmanlklarn bulunduu yolundaki kar gre ise yle cevap verilmitir: Sz edilen anlamazlklar peygamberlerin vefatndan ve etkilerinin zayflamasndan sonra dini doru anlayamayan, imanla sevgiyi birletiremeyenler arasnda zuhur etmitir. Her peygamber hitap ettii topluma mutlaka hayr getirmitir. te yandan hibir dnr ve slahatnn halk kitleleri zerinde peygamberler kadar etkili olamad gerei hatrlatlmtr. Bu blmn Hz. Muhammedin risletine ayrlan ve eserin te birinden fazla bir hacmi kaplayan ksmnda Chiliye dnemine, Reslullahn ailesi, peygamber olarak ahsiyeti, tevhid dinine daveti ve baarsna yer verilmitir. Kurann icz, ilh mesajlarn toplam olarak slm dini, tarih boyunca insan trndeki gelimeye paralel biimde dinin gelierek son eklini slm ile almas ve bu dinin byk bir hzla yaylmas konularna yaplan baklar da Hz. Peygamberin nbvvetinin ispat niteliindedir. Ardndan mslman toplumlarn zaman iinde gerilemesi gerei dile getirilir ve ilk ycelile sonraki dlerin oluturduu tezat sorgulanr. Rislett-tevdin son bahsi Hz. Peygamberin getirip tebli ettii hususlar tasdik etme baln tar. Usl-i selsenin ncsn oluturan semiyyt konularnn ele alnd bu ksmda Resl-i Ekremden tevtr yoluyla gelen bas, cennet, cehennem, hesap vb. haberleri tasdik etmenin gereklilii ifade edilir. Ancak Allahn yceliiyle badamayan, Onu yaratlmlara benzetme ihtimali tayan bir tasdik sz konusu ise buna delil olarak gsterilen mtevtir haberler ya zhir mnann kastedilmediine inanlarak irdelenmeden benimsenir veya makbul karnelere dayanlarak tevil edilir. Kitap, ryetullaha ve kerametin vukuuna ksaca deinildikten sonra htime bal altnda, iman edip slih amel ileyenlerin eninde sonunda muzaffer olacan mjdeleyen ve tevhid inancn vurgulayan yetlerle sona erer (en-Nr 24/55; el-Cin 72/13-28). Eser, klasik kelm ilminin balangtan itibaren mezhepler aras tartmalara ve felsefe kltrne fazlasyla yer vermesi sebebiyle XIX. yzyldan itibaren limleri tatmin edemedii bir dnemde kaleme alnmtr. Mellifin akla yer vermenin yannda mteahhir Selefiyye izgisinde nakle de bal kalmas sebebiyle eser byk kabul grmtr. Rislede ilhiyyt bahisleri klasik muhteva iinde fakat farkl plan ve anlatmla ilenmi, dini dlayan seklerizmin etkili bulunduu bir dnemde nbvvet konusu olduka tatminkr biimde incelenmitir. nsana has bilgi vastalarnn tesinde bulunan hiret (semiyyt) bahislerine yntem asndan ok ksa deinilmitir. Ders takrirlerinden oluan eser, mellif tarafndan tashih edilmesine ramen Muhammed Mahmd e-inkt tarafndan

yer yer eletirilmi, bu eletirilerin bir ksmn mellif de kabul etmitir (Rislett-tevd, s. 53). M. Red Rz da rislenin erh niteliindeki nerinde baz dzeltmeler yapmtr. Bunu mellifin Trkmen asll olmasyla aklamak mmkndr. Duncan Black Macdonaldn iaret ettii gibi Rislett-tevdin mellifi bu eserini Mtrd ile paralel bir dnce iinde belki de onun tesiri altnda kaleme almtr (DA, XXVIII, 156). Bata Msr ulems olmak zere fikir adamlar arasnda geni yank uyandran Rislett-tevdden en ok etkilenen kii Abduhun rencisi M. Red Rz olmutur. Yine onun rencisi olan Ferd Vecd, Ezher eyhlerinden Muhammed Mustafa el-Merg, Mustafa Abdrrzk ve Mahmd eltt da eseri takdir edenler arasnda yer alr. zellikle Mustafa Abdrrzkn 1917de kurulan Kahire Halk niversitesinde verdii konferanslardan oluan Muammed Abduh adl eseri (Kahire 1946) bunun ak bir rneidir. Mehmed kif Ersoy yannda Srt- Mstakm ve Seblrred evresinde yer alan dier limlerin ve slmc aydnlarn da eserden etkilendikleri anlalmaktadr. Ayn etkiyi BosnaHersekteki Hseyin Cozo ve Ahmed smailovi gibi ahsiyetlerin aratrmalarnda da grmek mmkndr. Bu eserinde akla yapt vurgu ve farkl yorumlar sebebiyle Muhammed Abduh baz arkiyatlar tarafndan yeni Mutezile akmnn temsilcisi olarak kabul edilmitir. Ancak mellifin Mutezileye ynelttii eletiriler dnda bir btn olarak dncesi gz nne alndnda byle bir deerlendirmenin doru olmad anlalr (kr. Caspar, IV [1957], s. 141-202; Detlev, VIII/4 [1969], s. 319-347; Hildebrandt, XLII/2 [2002], s. 258-262). Rislett-tevdin ilk basks mellifi hayatta iken yaplm (Bulak 1315), hemen ardndan M. Red Rz yer yer erh, yorum, dil ve ifade dzeltmeleri tayan nerini gerekletirmitir (Kahire 1316, 1324). Bu neir defalarca baslm, ticar basklarnn yan sra dier baz limler tarafndan da yaymlanmtr. Bessm Abdlvehhb el-Cb, M. Red Rznn yapt eitli basklardaki tashihlerini de ieren yeni bir neir gerekletirmitir (Beyrut 1421/2001). Mehmed kif Ersoy rislenin bir ksmn tercme ederek Seblrred mecmuasnda yaymlam (XIV/348, s. 77-78; XIV/349, s. 86; XIV/352, s. 110, stanbul 1333-1334), Hseyin Mazhar da eserin bandan itibaren nbvvetin vukuu ksmna kadar olan blmn Trkeye evirip ayn mecmuada neretmitir (XV/388-389, s. 419-422, 430-434; XVI/391-401, s. 3-4, 19-20, 35-36, 50-51, 66-67, 83-84, 99101; XVI/404-411, s. 143-144, 147-148, 162-164, 183-185; XVI/414-415, s. 218-220). Sabri Hizmetli ba tarafna koyduu uzun bir girile birlikte risleyi Trkeye evirmitir (Ankara 1986). Mustafa Abdrrzk, Fransz asll arkada Bernard Michel ile birlikte eseri Franszcaya tercme etmi, tercmenin bana hocas Abduhu tantan bir nsz koymutur (Paris 1925). Sz konusu nsz Sabina Berberovi (Izetbegovi) tarafndan Franszcadan Bonakaya evrilmitir (Islamska Misao, V/54 [Sarajevo 1983], s. 16-43). Kitap, Ishaq Musaad ve Kenneth Cragg tarafndan The Theology of Unity adyla ngilizceye tercme edilmitir (London 1966). Muharrem Omerdi risleyi Risale et-Tewhid-Rasprava o Islamskom Monoteizmu adyla Bonakaya evrilmitir (Sarajevo 1989).

BBLYOGRAFYA

Muhammed Abduh, Rislett-tevd (nr. M. Red Rz - Bessm Abdlvehhb el-Cb), Beyrut 1421/2001, s. 53, ayrca bk. tr.yer.; Red Rz, Trul-stil-mm e-ey Muammed Abduh, Kahire 1344-50/1925-31, tr.yer.; Osman Emn, Ridl-fikril-Mr: el-mm Muammed Abduh, Kahire 1955, tr.yer.; a.mlf., Rislett-tevd li-Muammed Abduh, T, II, 761-779; J. J. G. Jansen, I Suspect that my Friend Abdu () was in Reality an Agnostic, Acta Orientalia Neerlandica (ed. P. W. Pestman), Leiden 1971, s. 71-74; M. Abdlmnim Hafc, elEzher f elf m, Beyrut-Kahire 1408/1988, II, 13-26; III, 305-316; M. M. Sharif, Muhammed Abduhu i njegova kola, Historija islamske filozofije, Zagreb 1988, II, 460-475; R. Caspar, Un aspect de la pense musulmane moderne: le renouveau du motazilisme, MIDEO, IV (1957), s. 141202; Husein Dozo, ejh Muhammed Abduhu, Glasnik VIS, XXVIII/11-12 (1965), s. 413-416; Khalid Detlev, Some Aspects of Neo-Mutazilism, IS, VIII/4 (1969), s. 319-347; Osman Keskiolu, Muhammed Abduh, AFD, XVIII (1970), s. 109-136; Muharem Omerdi, Muhammed Abduhu i Njegov Doprinos Akaidologiji, Islamska Misao, II/23, Sarajevo 1980, s. 39-43; III/27 (1981), s. 15-21; III/28, s. 18-25; III/29, s. 13-18; III/30 (1981), s. 22-26; a.mlf., Mislilac Koga Uasava Nae Doba-Muhamed Abduhu, Risale-i Tevhid-Rasprava o Islamskom Monoteizmu, a.e., XI/131 (1989), s. 52; D. B. Macdonald - [Ahmed Ate], Mtrd, A, VII, 406; J. Schacht, Muammad Abduh, EI (ng.), VII, 418-420; Bekir Topalolu, Mtrd, DA, XXVIII, 156. Muhammed Arui

RSl-ENDELS
() Ebl-Bek er-Rundnin (. 684/1285), Endlsn byk bir ksmnn mslmanlarn elinden kp hristiyanlarn hkimiyetine girmesi dolaysyla yazd mersiyesi (bk. EBl-BEK er-RUND).

RITTER, Hellmut
(1892-1971) Trkiyede Batl anlamda Dou dilleri filolojisinin ve Trkolojinin kurucusu Alman bilim adam. Lichtenauda dodu. Liseyi Kasselde bitirdikten sonra Halle niversitesinde Carl Brockelmann ve Paul Kahleden, Strasburg niversitesinde Theodor Nldeke, Enno Littmann, Landauer ve Franktan arkiyat ve Dou dilleri okudu; ayn zamanda teoloji ve klasik filoloji derslerine katld. 1913te Hamburg niversitesi Dou Kltr ve Tarihi Blmnde Carl H. Beckerin asistan olarak greve balad. Ertesi yl Bonn niversitesinde Ein arabisches Handbuch der Handelswissenschaft adl teziyle (Isl., VII [1916], s. 1-91) doktorasn verdi. Askerliini 1914-1918 sava yllarnda stanbul ve Irakta yapmas Trke ve Arapasn gelitirmesini salad. Savan ardndan Hamburg niversitesi Dou Dilleri Krssne profesr tayin edildi (1919). 1926 ylnda niversitedeki grevinden alnan Ritter, Hamburgda ran edebiyat ve tasavvufuna dair balatt almalarna devam etmek iin Alman Bilim Yardm Derneinin bursuyla stanbula gitti. Ktphanelerde yazma eserler zerinde alrken bunlar hakknda Batda yeterli kaynan olmadn farketti ve 1927de birok Alman bilim adamna bu eserlerle ilgili kataloglarn hazrlanmas gerektiini belirten bir rapor gnderdi. Bu rapor zerine Alman Dou Derneinin stanbulda bir ubesinin almasna karar verildi ve ilk mdrlne Ritter getirildi. Kurulan ubenin grevi Bibliotheca Islamica serisi ad altnda bir dizi Arapa, Farsa ve Trke metni neretmek, stanbul ktphanelerinde bulunan yazma eserler hakknda Alman bilim adamlarn bilgilendirmek, bu eserlerin fotoraflarn onlara gndermek ve gen arkiyatlara danmanlk yapmakt. 1929-1949 yllar arasnda Ritterin bakanlnda yrtlen almalarla yirmi drt adet Arapa, Farsa ve Trke yazma eser edisyon kritik yaplmak suretiyle neredildi. Ritter ayrca Philologika ad altnda eitli yazma eserleri ayrntl biimde tantp tahlil ettii on alt makale yazd; bunlardan XII-XVI. makaleler Oriens, dierleri Der Islam dergisinde basld. Ayn zamanda stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesinde 1936da okutman, 1938de retim yesi olarak Arap ve Fars edebiyat dersleri verdi. niversite ktphanesi iinde ayrlan bir dairede ktphanenin zengin koleksiyonlarndan yararlanarak arkiyat Enstitsn kurdurdu. 1949da Almanyaya dnd ve emekli olduu 1955 ylna kadar Frankfurt am Main niversitesinde alt. Emekliliinden sonra UNESCO tarafndan W. Dudad ve Ahmet Ate ile birlikte, stanbul ktphanelerinde bulunan ran airlerine ait yazmalarn katalogunu hazrlamakla grevlendirildi ve bu grevi, ayn zamanda stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Arap ve Fars filolojileri blmlerinde 1956-1969 yllarnda ders vererek tamamlad. Birok meslekta ve rencisi, onun yetmiinci ya gnn (27 ubat 1962) kutlamak iin Oriensin 15-19. (1962-1966) saylarnda eitli makaleler yaymlad. Yetitirdii Trk renciler de arkiyat Mecmuasnn 5. saysn (1964) ona adadlar. 1969da Almanyaya dnd ve 19 Mays 1971de ld. zellikle Trke, Arapa ve Farsa eserler zerinde yapt almalarla dikkat eken Hellmut Ritter Trkiyede ada Dou dilleri ve bilimi aratrmalarn balatan kiidir. stanbulda kald sre ierisinde M. Fuad Kprl, smail Saib Sencer, M. erefettin Yaltkaya ve Kilisli Rifat Bilge gibi

Trk bilim adamlaryla birlikte nce stanbul niversitesinde arkiyat Enstitsnn ve arkiyat Mecmuasnn, Bibliotheca Islamicann, ardndan 1947de merkezi stanbulda bulunan uluslararas ark Tedkikleri Cemiyetinin ve Oriens mecmuasnn kurulmasna n ayak oldu. Eserleri. A) Telifleri. 1. ber die Bildersprache Nims (Berlin-Leipzig 1927). Genelde slm edebiyatndaki iir sanat anlaylarnn, zelde Nizm-i Gencevnin iir sanatnn edeb tahlilidir. 2. Philologika III. Muhammedanische Hresiographien (Isl., XVIII [1929], s. 34-55). Makalede mslman frkalar hakknda yazlan baz yazma eserler tantlmaktadr. 3. Schriften Jaqb Ibn Ishaq al-Kindis in Stambuler Bibliotheken (Archiv Orientlni, IV [1932], s. 363-372). 4. Philologika IX. Die vier Suhraward. Ihre Werke in Stambuler Handschriften (Isl., XXIV [1937], s. 270-286; XXV [1939], s. 35-86). Bu makalede Ebl-Fth el-Maktl es-Shreverd, Ebn-Necb esShreverd, Eb Hafs ehbeddin es-Shreverd ve Muhammed es-Shreverdye ait yazma eserler tantlmaktadr. 5. Das Promium des Matnaw-i Mawlaw (ZDMG, XCIII [1939], s. 169-196). Menevde anlatlan neyin hangi anlama geldii tarih seyri ierisinde deerlendirilmekte ve bu balamda Mevln Celleddn-i Rmnin ney hakkndaki dncelerini Ferdddin Attrdan ald tesbit edilmektedir. 6. Philologika XI. Mavln alladdn Rm und sein Kreis (Isl., XXVI [1942], s. 116-158, 221-249). Mevln Celleddn-i Rmnin hayat ve Mevlevlie dair yazma eserlerin tantmdr. 7. Das Meer der Sele: Mensch, Welt und Gott in den Geschichten des Faridadn Ar (Leiden 1955). Bu hacimli kitapta Attrn eserleri esas alnarak slmda insan, kinat ve Allah konular tahlil edilmektedir. 8. ryo. Die Volkssprache der syrischen Christen des Turabdn. A: Texte (I-V, Beirut 1967-1969). Trkiyedeki Sryn (Yakb) hristiyanlarn o zamana kadar yazya geirilmemi dillerinin grameri ve szldr. 9. Philologika XV. Fardadn Attr III (a.g.e., XII [1959], s. 1-88). Makalede Attrn divan tahlil edildikten sonra divana ait nshalar tantlmaktadr. 10. Die Mevlanafeier in Konya 11.-17. Dezember 1960 (a.g.e., XV [1962], s. 249-270; eserlerinin tamam iin bk. Oriens, XVIII-XIX [1967], s. 5-32). B) Neirleri. 1. Die dogmatischen Lehren der Anhnger des Islam von Abul-Hasan Al b. sml al-Aar (I-III, stanbul-Leipzig 1929-1933; Wiesbaden 1963). Ebl-Hasan el-Earnin Maltl-slmiyyn adl eserinin tahkikli neridir. 2. Das biographische Lexicon des aladdn all ibn Aibak a-afad (I-VIII, stanbul 1929-1931). Safednin el-Vf bil-vefeytnn ilk sekiz cildinin Kilisli Rifat Bilge ile birlikte yaplm yaymdr. 3. Die Sekten der Scha von al-asan ibn Ms an-Naubat (stanbul-Leipzig 1931). Nevbahtnin Frau-asnn neridir. 4. Ilh-Nme. Die Gesprche des Knigs mit seinen sechs Shnen. Eine mystische Dichtung von Fardaddn Ar (stanbul-Leipzig 1940). 5. Amad Ghazzls Aphorismen ber die Liebe (stanbul-Leipzig 1942). Ahmed el-Gazzlnin Sevniul-u adl eserinin tahkikli yaymdr. 6. Asrr al-balgha. The Mysteries of Eloquence (stanbul 1954). Abdlkhir el-Crcnnin Esrrl-belasnn neridir. 7. Orientalische Steinbcher und persische Fayencetechnik (stanbul 1935). Abdullah b. Ali elKnnin Aryisl-cevhirinin bir blmdr. 8. Studien zur Geschichte der islamischen Frommigkeit: I Hasan el-Basr (Isl., XXI [1933], s. 1-83). Hasan- Basrnin Risle il Abdilmelik b. Mervn fil-ader adl eserinin yaymdr. 9. Hris el-Muhsib, Kitb Bed men enbe ilellhi tel (Gluckstadt 1935). 10. Abdurrahman b. Muhammed ed-Debb, Meriu envril-ulb (Beyrut 1379/1959). C) Tercmeleri. 1. Das Elixir der Glckseligkeit (Jena 1923). Gazzlnin Kimy-y Sadetinin tercmesidir. 2. Karags. Trkische Schattenspiele. Erste Folge (Hannover 1924, Trke orijinal

metinleriyle birlikte). Bir dizi Karagz oyununun Almanca ilk serisidir. 3. Studi su al-Kind. II. Uno scritto morale inedito di al-Kind (Roma 1938). Yakb b. shak el-Kindnin Risle fil-le lidefil-azn adl rislesinin R. Walzer ile birlikte yaplm talyancaya tercmesidir. 4. Karags. Trkische Schattenspiele. Zweite Folge (stanbul-Leipzig 1941). 5. Karags. Trkische Schattenspiele. Dritte Folge (Wiesbaden 1953). 6. Die Geheimnisse der Wortkunst (Asrr al-bala) des Abdalqhir al-Curcn (Wiesbaden 1959). 7. Picatrix. Das Ziel des Weisen von PseudoMar (London 1962). Eb Mesleme el-Mecrtye nisbet edilen sihir ve yldz ilimleriyle ilgili yetl-akmin M. Plessner ile birlikte yapt tercmesidir (Sezgin, IV, 297).

BBLYOGRAFYA

Sezgin, GAS, IV, 297; Selhaddin el-Mneccid, Hellmut Ritter, el-Msterinel-Almn (nr. Selhaddin el-Mneccid), Beyrut 1978, I, 185-189; K. Bittel, Zur Geschichte der Abteilung Istanbul des Deutschen Archologischen Institus von 1929 bis 1979, Das Deutsche Archologischen Institut: Geschichte und Dokumente, Mainz 1979, III; F. Neumark, Zuflucht am Bosporus. Deutsche Gelehrte, Politiker und Knstler in der Emigration 1933-1953, Frankfurt 1980, s. 93; Ml Ch, DirstlArabiyye vel-slmiyye f rbb, Beyrut 1982, s. 212-213; Abdurrahman Bedev, Mevsatlmsterin, Beyrut 1984, s. 184-187; H. R. Roemer, Ein bermittlungsfehler und die Folgen. Im Gebude des Generalkonsulats Internieret, Das Kaiserliche Palais in Istanbul und die DeutschTrkischen Beziehungen, stanbul 1989, s. 55-65; Bibliographie der Deutschsprachigen Arabistik und Islamkunde (ed. Fuat Sezgin), Frankfurt 1993, XVII, 124-129; T. Lier, Hellmut Ritter un die Zweigstelle der DMG in Istanbul 1928-1949, Hellmut Ritter und die Deutsche Morgenlndische Geselleschaft in Istanbul (ed. A. Neuwirth - A. Bassarak), stanbul 1997, s. 17-54; a.mlf., Hellmut Ritter in Istanbul 1926-1949, WI, XXXVIII (1998), s. 334-385; Ahmed Ate, Hellmut Ritter, M, V (1963), s. 1-14; Verzeichnis der Schriften von Hellmut Ritter, Oriens, XVIII-XIX (1967), s. 532; F. Meier, Hellmut Ritter, Isl., XLVIII/2 (1972), s. 193-205; M. Plessner, Hellmut Ritter, ZDMG, CXXII (1972), s. 6-18; R. Walzer, Hellmut Ritter. 27.2.1892-19.5.1971, Oriens, XXIIIXXIV (1974), s. 1-6; el-msl-slm, II, 617. zcan Tac

RVAYET
() Hadisi kaynana isnat ederek nakletmek anlamnda terim. Szlkte sulamak, su bana gidip kana kana su imek; nakletmek mnalarndaki rivyet kelimesi terim olarak hadisi vb. haberleri senediyle nakletmek, onlar syleyene veya yapana isnat etmek anlamnda kullanlr. Her rivayeti kendinden ncekilerden nakleden bir eyh (hoca, merv anh) ve o eyhten bu rivayeti alp nakleden bir rvi bulunur. Hocann bir rivayeti rviye aktardn ifade etmek iin genellikle rav leh (ona rivayet etti), rvinin hocadan rivayette bulunduunu belirtmek iin de rav anh (ondan rivayette bulundu) tabirleri kullanlr (bk. RV). Rivayetin eyhten alnp renilmesine haml veya tahamml, bakalarna retilmesine nakl veya ed denir. Rivayet kelimesi Chiliye devrinde iir nakli iin kullanlrken slmiyetten sonra hadis ve snnetin nakli iin de kullanlr olmutur. Chiliye dneminde her airin, iirlerini ezberleyip bakalarna aktaran rvi veya rvileri olduu gibi Arap iiri hakknda mutlak otorite saylan ve rviye ad verilen byk rviler de bulunuyordu. Emev devrinin sonlarndan itibaren ayrca lugat malzemesinin nakli iin kullanlan rivayet kelimesi modern Arap edebiyatnda roman anlamn da ifade etmektedir. Hz. Peygamberin hayatnda rivayet genelde sahbenin ondan duyduklarn nakletmesi, ondan duymadklarn da birbirinden renip aktarmas eklinde olmutur. Hicretten sonra Mescidi Nebevde hadis ve ilim mzakereleri eklinde balayan rivayet ii, Hudeybiye Antlamasnn ardndan Resl-i Ekremin Arap yarmadasnda yaayan kabile reislerine ve yarmada dndaki devlet yneticilerine gnderdii slm davetileriyle sistemlemeye balamtr. Ayn ekilde dardan Medineye gelen kiilere ve heyetlere zellikle Suffe ashabnn Resl-i Ekremden rendiklerini aktarmas ve onlarn kabilelerine dndklerinde bunlar kendi halklarna retmesi bu dnemdeki rivayet faaliyeti asndan nem tamaktadr. Hz. Peygamberin vefatndan sonra ashap hadis rivayetinde yanla dmemek iin mmkn olduunca az rivayette bulunmay, rivayetleri kabul ederken ahit istemeyi, gerekirse yemin ettirmeyi ve lafzla rivayete nem vermeyi prensip edinmitir. Hadisler bir taraftan sahbeden sonra gelen tbin nesline aktarlrken dier taraftan baz sahb ve tbiler hadisleri yazmaya balam, bylece rivayetlerin derlendii sahfeler ortaya kmtr. Sahbenin elindeki yazl rivayetler ve szl olarak nakledilen hadisler tbin limlerine intikal etmi, I. yzyln sonlarnda (VIII. yzyln balar) Halife mer b. Abdlazzin tlimatyla Zhr tarafndan yazl ve szl malzemeye dayanlarak derleme faaliyetine giriilmitir. Zhryi rnek alan II. (VIII.) yzyln birok limi de hadis rivayet etme yannda rivayet ettii hadisleri toplamaya ve tasnif etmeye balamtr. Mekkede bn Creyc; Medinede bn shak ve Mlik b. Enes; Basrada Sad b. Eb Arbe, Reb b. Subeyh ve Hammd b. Seleme; Kfede Sfyn es-Sevr; Dmakta Evz; Vstta Heym b. Ber ve ube b. Haccc; Horasanda Abdullah b. Mbrek; Yemende Mamer b. Rid; Reyde Cerr b. Abdlhamd ve Msrda bn Vehb derleme faaliyetinin ncleridir. Balangta bir usul gzetilmeden sahfe ve czler halinde derlenen rivayetler daha sonra tasnif edilmeye balanm, konu ve rvi esasna dayanan iki tasnif tr ortaya kmtr. Konularna gre tasnif edilen ilk hadis kitaplar Mamer b. Ridin el-Cmii ve Mlikin el-Muva gibi eserlerdir. Bunlar kitap ve bab esasna gre tasnif

edilen Ktb-i Sitte vb. eserler takip etmitir. Bir rivayetin makbul ve muteber saylmas iin sened ve metin asndan baz artlar tamas gerekir. Senedinin muttasl, rvilerinin adlet ve zabt sahibi olmas, sika rvilerin rivayetine muhalif bulunmamas ve derin aratrmalarla tesbit edilebilen illetleri tamamas eklinde zetlenebilecek bu artlar yannda rivayet muhaddislerce belirlenen hadis nakletme yollarndan biriyle alnm olmaldr. Bu yollar sem (rvinin hadisi hocadan iitmek suretiyle almas), kraat (rvinin hocann rivayet hakkna sahip olduu bir kitab onun karsnda okumas), iczet (hocann rivayet hakkna sahip olduu hadisleri rvinin rivayet etmesine izin vermesi), mnvele (hocann hadis kitabn rviye elden vermesi), mktebe (hocann kitabn yazp rviye gndermesi), ilm (hocann bir hadis kitabn rivayet hakkna sahip olduunu rviye bildirmesi), vasiyet (seyahate kan veya lmek zere olan hocann hadis kitabn rviye brakmas), vicde (rvinin, yazsn tand bir hocann el yazsyla yazlm hadis kitabn veya hocann rivayet hakkna sahip olduunu bildii bir kitab elde etmesi) olmak zere sekiz eittir. Her rivayet trnde rvinin hadisi hocadan hangi rivayet yoluyla aldn gsteren zel lafzlar kullanlmaktadr. Bu lafzlarn en ok kullanlanlar unlardr: Haddesen (bize tahdis etti), ahberen, enbeen (bize haber verdi), semit (ben iittim), karat (ben okudum), kle (dedi). Rivayet lafzlarnn yetmi civarnda olduu belirtilmektedir (akan, s. 60-63; ayrca bk. ED). Hadis rivayetinin salam bir ekilde yaplmasn temin etmek ve rivayet esnasnda hatalar nlemek amacyla hadis limleri sft rivyetil-hads (rtr-rivye) adn verdikleri baz artlar ileri srmlerdir. Bir ksm muhaddislerin ok kat, bir ksmnn esnek davrand, kiiden kiiye deiebilen bu artlar ylece zetlenebilir: 1. Rivayetle megul olan rvi kitabn doru ve dzgn bir ekilde yazmal ve asl ile mukabele etmeli, ezberden rivayet ediyorsa asl nshas her zaman yannda bulunmaldr. 2. Doutan gzleri grmeyen rvi hadislerini gvenilir bir ktibe yazdrp kendisine okunduktan sonra rivayet etmelidir. 3. Rivayet esnasnda ezberiyle kitab arasnda farkllk grlen rvi kitabndan ezberleyip rivayette bulunan biri ise kitabn, gvenilir bir muhaddisin azndan duyarak rivayet ediyorsa ezberini esas almaldr. 4. Kitabndaki hadisi hocasndan duyduunu hatrlamayan rvinin o hadisi rivayet etmesi birok lime gre ciz deildir. 5. Rvi, hadisin lafzlarn ve lafzlarla kastedilen mnay iyi bilen bir kii deilse mna ile rivayette bulunmamal, hadisleri duyduu ekilde rivayet etmelidir. 6. Rvi mna ile rivayet ettiinde hadisi okuduktan hemen sonra ev kem kle (yahut dedii gibi), ev nahve hz (yahut buna benzer), ev karben minh (yahut buna yakn) gibi ifadeler kullanmaldr. 7. Rivayet esnasnda hadisi ihtisar etmek hadis limlerinin bir ksmna gre ciz deildir. htisara gidilecekse asldan uzaklamama konusunda ok dikkatli davranlmaldr. 8. Rvi bir hadisi iki veya daha fazla tarikten rivayet ettiinde mna ayn olduu halde lafzlar arasnda farkllk varsa rivayetleri tek isnadda birletirerek birinin lafzyla nakletmelidir. Bu durumda senede, ahberan flnn vel-lafzu li-flnin (falan bize haber verdi, ifade ise falana aittir) veya hz lafzu flnin (bu falann ifadesidir) gibi lafzlar ilve edilmelidir. 9. Rvi rivayet ettii hadisin senedindeki riclin neseplerine aklayc mhiyette ilve yapabilir, ancak yapt ilveye bir ekilde iaret etmesi gerekir. 10. Ehil olmayanlarn kitaplara mdahalesine yol aaca iin hadisin sened veya metninde bir kelime ya da cmle dtnde rvinin bunu ilve etmesi doru deildir. Yaplacak ilve ilgili yere iaret etmek suretiyle metin dnda yaplmaldr. 11. Hemmm b. Mnebbihin Eb Hreyreden naklettii hadisleri ihtiva eden

ve tek isnadla rivayet edilen nsha gibi birok hadisi ieren kitaplar rivayet ederken rvinin her bir hadiste isnad tekrarlamas uygun olur. Bununla birlikte nshann ilk hadisinin banda isnad zikretmesinin yeterli olacan syleyenler de vardr. Ancak bu ekilde rivayette her hadisten sonra ve bil-isnd (ayn senedle) yahut ve bih (bu senedle) eklinde bir ifade kullanlmas gerekir. 12. Rvinin bir hadisi rivayet ederken bilinenin aksine nce hadisin metnini, sonra senedini zikretmesi cizdir. 13. Rvi rivayeti hocasndan mzakere gibi zayf bir rivayet yoluyla almsa ed esnasnda bunu sylemesi gerekir; kasten veya unutarak sylemezse tedls yaptna hkmedilir. 14. Rvi hadisin bir ksmn bir hocadan, bir ksmn baka bir hocadan rivayet etmise her iki hocasna isnat etmek artyla hadisleri birletirip rivayet edebilir (bns-Salh, s. 208-236; Uur, s. 327-329). Balangtan hadislerin kitaplarda toplanmasna kadar geen zaman iinde rivayet iki ekilde gereklemitir. A) Lafz ile Rivayet. Birok sahb, hadislerin Resl-i Ekremden iitildii biimde lafzan rivayet edilmesi gerektii grndeydi. Hz. mer bu hususa deindii bir konumasnda, Kim bir hadis duyar da onu duyduu ekilde naklederse kurtulur demi (Rmhrmz, s. 538), Zeyd b. Erkam da lafzlar aynen korunmad zaman hadisleri rivayet etmenin zor ve sorumluluk gerektiren bir i olduunu belirtmitir (Hatb el-Badd, s. 205). Bu konudaki hassasiyetiyle tannan Abdullah b. mer, Mnafk iki koyun srs arasnda kalan akn koyuna benzer hadisini (Mslim, ftl-mnfin, 17) anlam bozmayacak ekilde kelime deiiklii yaparak rivayet eden birini grnce, Reslullaha kar yalan syleme! diyerek onu uyarm (Hatb el-Badd, s. 208), slmn be artn sayan birine hadisin lafzlarnda yer deiiklii yapt iin mdahale etmi ve hadisin Reslullahtan duyulduu ekilde rivayet edilmesi gerektiini sylemitir (a.g.e., s. 210). Tbin ve tebeut-tbin dnemlerinde birok lim bu hususa riayet etmi olmakla birlikte hadis limleri arasnda mna ile rivayetin ciz olup olmad konusu tartlmaya balanmtr. Tvs b. Keysn, Ksm b. Muhammed, bn Srn, bn Creyc, Abdurrahman b. Mehd, Rec b. Hayve ve Mlik b. Enes gibi limler hadis ilmiyle ilgilenenlerin Arap dilinin zelliklerini iyi bilmesi ve duyduklar hadislerin lafzlarn aynen koruyarak rivayet etmesi gerektiini belirtmitir. Bu gr benimseyenlerin dayand deliller Hz. Peygamberin, Szm dinleyip iyice anladktan sonra iittii gibi bakalarna ulatran kiinin Allah yzn aartsn melindeki hadisinde geen (Msned, I, 437; Eb Dvd, lim, 10) iittii gibi ifadesiyle yine Resl-i Ekremin sahbeden Ber b. zibe yataca srada okumas iin rettii duada geen nebiyyike yerine Bernn reslike kelimesini sylemesi zerine, yle deil, nebiyyike de! eklindeki uyarsdr (Buhr, Vu, 75; Mslim, ikir, 56). Bunun dnda mna ile rivayetin Araplarn en fasihi olan Hz. Peygamberin hadislerinde mevcut anlam derinliini bozaca, her tabakada yaplan deiikliklerle son rvide szn Reslullaha ait olmaktan kaca gibi deliller de ne srlmtr (bunlara verilen cevaplar iin bk. Ali Abdlfetth Ali Hasan, s. 221-225). B) Mna ile Rivayet. Mna ile rivayet balca ekilde olur. 1. Lafz e anlamlsyla deitirerek rivayet etmek. Kaade (oturdu) yerine celese, alime (bildi) yerine arefe kelimelerini koymak suretiyle rivayet gibi. Bunun ciz olduu konusunda ihtilf yoktur. 2. Hadisteki bir lafz yerine ayn mnay karlad zannedilen, ancak tam olarak ayn mnaya gelmeyen bir kelime getirerek rivayet etmek. Bu durumda mna bozulacandan byle bir rivayet ciz deildir. 3. Hadisin mnasn iyice kavradna inanan rvinin metinde geen baz szlerin yerine e anlamllarn deil ayn mnay verebilecek farkl lafzlar ve ifadeler kullanarak rivayet etmesi. Bu ekildeki rivayet limler arasnda tartmal olup sahbeden Huzeyfe b. Yemn, Ali b. Eb Tlib, Eb Hreyre, Hz. ie, Eb Sad elHudr, Abdullah b. Abbas, Vsile b. Eska ve Enes b. Mlik; tbin neslinin byklerinden Neha,

ab, Mchid b. Cebr, krime el-Berber, Hasan- Basr, Zhr ve Amr b. Dnr; sonrakilerden Vek b. Cerrh, Yahy b. Sad el-Kattn, Sfyn b. Uyeyne, Eb Zra er-Rz ve daha birok lim bu tr rivayeti ciz grmtr. Vsile b. Eska, ashabn ayn hadisi Hz. Peygamberden farkl lafzlarla bazan birka defa duyduunu, bu tr hadislerin mna ile rivayet edilebileceini sylemitir (a.g.e., s. 213). Hasan- Basr, Anlam doru olduktan sonra mna ile rivayette bir saknca yoktur demi (bn Abdlber enNemer, I, 96), Yahy b. Sad el-Kattn da, Dnyada Allahn kitabndan daha deerli bir ey yokken onda bile yedi vecihle okumaya msaade edilmitir, ii zorlatrmaynz diyerek mna ile rivayeti savunmutur (Cemleddin el-Ksm, s. 230). Mna ile rivayetin ciz olduunu syleyen limler nakle dayanan yukardaki grlerini ayrca u akl delillerle teyit etmilerdir: 1. Abdullah b. Mesd ile dier baz sahblerin, Hz. Peygamberin bir hadisini naklettikten sonra kez (bu ekilde), ev nahveh (yahut buna benzer ekilde), ev karben minh (yahut buna yakn lafzla) gibi ifadeler kullanmalar hadisin szlerini hatrlayamadklarn ve mna ile rivayet ettiklerini gsterir. Yine birok sahbnin, Resl-i Ekrem bize unu emretti, unu yasaklad eklindeki szleri onun sylediklerinin tekrar deil mna ile rivayetidir. 2. Ayn mecliste oturup Hz. Peygamberden duyduklar bir kssay deiik szlerle rivayet eden sahblerin birbirini uyarmamas hadisleri mna ile rivayette bir saknca grmediklerini gsterir. 3. Sahblerin Reslullahla birlikte bulunduklarnda ondan iittiklerini hemen yazmadklar ve ezberlemek iin tekrar etmedikleri bilinmektedir. Bu ise onlarn rendikleri hadisleri aradan yllar getikten sonra rivayet ederken ok defa Hz. Peygamberden duyduklar lafzlar deil bunlarn mnasn aktardklarn gstermektedir. 4. Bir szde asl olan mnadr. Sz mnay bildiren bir vastadan ibaret olduuna gre asl mnay veren bir sz yerine ayn mnaya gelen baka bir szn konulmas sakncal olmamaldr. 5. ayet hadislerin lafzan rivayet edilmesi gerekli olsayd Hz. Peygamber Kuran yazdrr gibi onlar da yazdrrd. 6. Tbin ve tebeut-tbin dnemlerinde Arap asll olmadklar iin Arap dilinin ifade zelliklerini tam anlamyla bilemeyen birok hadis limi yetimitir. Bunlarn rivayet ettikleri hadislerde pek ok irab hatas ve ve farkllndan kaynaklanan yanllar bulunduu halde rivayetleri -aralarnda hadislerin mna ile rivayet edilmesini ciz grmeyenlerin de bulunduu-birok muhaddis tarafndan kabul grmtr. Mna ile rivayeti ciz gren limler bu hususta baz artlar ileri srmlerdir. 1. Hadisi mna ile rivayet edecek kii lafzlarn mnalarn iyi bilmelidir. 2. Deitirilen lafzlarn yerine e anlamllar kullanlmaldr. 3. Hz. Peygamber tarafndan retilen ve lafzyla ibadet edilen hadislerde mna ile rivayet ciz deildir; ezan ile Tahiyyat duasnn lafzlar gibi. 4. Allahn sfatlarndan bahseden hadislerde olduu gibi mtebih kelimelerin farkl lafzlarla ifade edilmesi ciz deildir. 5. Ksa ve zl anlam ieren cevmiul-kelim tr hadislerde deiiklik yaplamaz. 6. Hadisin asl rvinin ezberinde ise mna ile rivayette bulunmas ciz olmaz. 7. Mnas kapal olan ve birka mnaya gelen hadisi lafzyla rivayet etmek arttr. 8. Baz muhaddislere gre mevkf ve makt mna ile rivayet edilebilir, merf ise rivayet edilemez (akan, s. 67). Hadisler tesbit edilip kitaplara getikten sonra mna ile rivayeti gerektiren hususlar ortadan kalkt iin artk kitaplarn esas alnp mna ile rivayetin terkedilmesi gerekir. Rivayet konusuna geni yer veren en nemli almalar bn Abdlber enNemer, Hatb el-Badd ve Kd yz tarafndan yaplmtr (bk. bibl.). bnl-Cezernin el-Hidye f ilmir-rivye (el-Bidye f melimir-rivye) adl eserini emseddin es-Sehv el-ye f eril-idye f ilmir-rivye

adyla erhetmi ve her iki alma birlikte yaymlanmtr (nr. M. Seyyid Muhammed Emn, I-II, Medine 2002). Gnmzde Nevzat Ak Sahbe ve Hadis Rivayeti (zmir 1981), Ali Abdlfetth Ali Hasan el-adn-nebev ve rivyeth (Mansre 1410/1990), Recep entrk Toplumsal Hafza Hadis Rivayet A 610-1505 (trc. M. Fatih Serenli, stanbul 2004) isimli almalarnda rivayet konusunu ele alm, Zhid ah Muhammed smil er-Rivye fil-slm indel-muaddin (1398/1978, mmlkur niversitesi) ve Nihat Yatkn Hadislerin Mna ile Rivayeti ve Neticeleri (1992, Erzurum A Sosyal Bilimler Enstits) adyla yksek lisans tezi hazrlamlardr. Genel olarak hadis rivayeti hakknda Zakir Kadirinin (Ugan) Din ve Gayr-i Din Rivyetler (DFM, IV [1926], s. 132-210), Ali Toksarnn Nisab Asndan Rivayet-ehadet Fark (E lhiyat Fakltesi Dergisi, sy. 1 [1983], s. 231-248), Ahmet Demircinin Rivayet Formlleri (a.g.e., sy. 3 [1986], s. 139-194) ve M. J. Kisterin Some Notes on the Transmission of Hadith (Jerusalem Studies in Arabic and Islam, XXII [1998], s. 127-162) isimli makaleleri; mna ile rivayet konusunda Emn Muhammed el-Kudtn km rivyetil-ad bil-man (Dirst, XI/3 [Amman 1984], s. 9-23), Selman Baarann Hadislerin Lafz ve Mana Olarak Rivayeti Meselesi (U lhiyat Fakltesi Dergisi, III/3 [1991], s. 51-64) ve Hadislerde Mna Rivayetinin Sonular (a.g.e., III/3 [1991], s. 65-76), Enbiya Yldrmn Hadislerin Mnayla Rivayeti (Cumhuriyet niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, sy. 1 [1996], s. 279-314), Abdrrezzk b. Halfe e-ayc ile es-Seyyid Muhammed es-Seyyid Nhun Menhicl-muaddin f rivyetil-ad bil-man (Mecelletera ved-dirstil-slmiyye, sy. 34 [Kveyt 1418/1998], s. 15-85) ve Muhammed Hlid Mansrun km rivyetil-ad bil-man indel-uliyyn (Dirst, XXIX/1 [Amman 1423/2002], s. 213-230) balkl almalar da burada zikredilmelidir.

BBLYOGRAFYA

Msned, I, 437; V, 382, 389, 392; Rmhrmz, el-Muaddil-fl (nr. M. Accc el-Hatb), Beyrut 1391/1971, s. 538; Hatb el-Badd, el-Kifye (nr. Ahmed mer Him), Beyrut 1406/1986, s. 203-264; bn Abdlber enNemer, Cmiu beynil-ilm (nr. Abdurrahman M. Osman), Kahire 1388/1968, I, 94-98; Kd yz, el-lm (nr. Seyyid Ahmed Sakr), Kahire 1389/1970, s. 174-182; Fahreddin er-Rz, el-Mal (nr. Th Cbir Feyyz el-Alvn), Riyad 1400/1980, I, 667-676; bns-Salh, Ulml-ad (nr. Nreddin Itr), Dmak 1406/1986, s. 208-236; Cemleddin el-Ksm, avidt-tad (nr. M. Behcet el-Baytr), Beyrut 1407/1987, s. 229-233; Thir el-Cezir, Tevchn-naar, Beyrut, ts. (Drl-marife), s. 298-344; Tecrid Tercemesi, Mukaddime, I, 450-468; M. Hasan e-eleb, Dellr-resilil-cmiiyye f Klliyyeti-era ved-dirstil-slmiyye bi-Cmiati mmil-ur, Dmak 1403/1983, s. 170171; Hseyin el-Hc Hasan, Nadl-ad f ilmir-rivye ve ilmid-dirye, Beyrut 1405/1985, I, 153-168, 195-218, 269-288, 309-325; M. Lokman es-Selef, htimml-muaddin bi-nadilad, Riyad 1408/1987, s. 272-282, 337-340; Ali Abdlfetth Ali Hasan, el-adn-nebev ve rivyeth, Mansre 1410/1990, s. 77-129, 203-225; Mcteba Uur, Ansiklopedik Hadis Terimleri Szl, Ankara 1992, s. 322-331; brhim b. Ali l Kleyb, Mhimmt ulmil-ad, Riyad 1419/1998, s. 229-260; smail L. akan, Hadis Usl, stanbul 2006, s. 47-73; S. Leder, Riwya, EI (ng.), VIII, 545-547.

Mehmet Efendiolu

RVYETl-AKRN
(bk. MDEBBEC).

RYA
() Allah iin yaplmas gereken amel ve ibadeti kullara gsteri olsun diye yapma anlamnda ahlk terimi. Szlkte grmek anlamndaki rey kknden treyen riy (ri), hadislerde ve ahlka dair eserlerde -sma (hret peinde olma) kelimesiyle birlikte- saygnlk kazanma, kar salama gibi dnyev amalarla kendisinde stn zellikler bulunduuna bakalarn inandracak tarzda davranma eklinde aklanr. Kaynaklarda dnyev konulardaki riyakrlklara yer yer deinilse de (mesel bk. Muhsib, er-Riye, s. 183-184; Gazzl, III, 297-299) daha ok ihls ve sdk kavramlarnn kart olan riya zerinde durulmutur. Riya, Allahtan bakasnn honutluunu kazanma dncesiyle amelde ihls terketme (et-Tarft, riy md.); Allaha itaat eder grnerek kullarn takdirini kazanmay isteme (Gazzl, III, 297); ibadeti Allahtan bakas iin yapma, ibadetleri kullanarak dnyev kar peinde olma; Allahn emrini yerine getirmek maksadyla deil insanlara gsteri olsun diye iyilik yapma (Kurtub, V, 422; XX, 212); insanlarn grmesi ve takdir etmesi iin ibadeti aktan yapma (bn Hacer, XXIV, 130) vb. ekillerde tanmlanmtr. Kurn- Kermde riya kavram yette isim (el-Bakara 2/264; en-Nis 4/38; el-Enfl 8/47), iki yette fiil (en-Nis 4/142; el-Mn 107/6) olarak yer almaktadr. lk iki yette ibadet niyeti tamadan, Allah rzasn gzetmeden, sadece gsteri olsun diye sadaka verenler, nc yette gsteri ve hret iin savaa katlanlar, dier ikisinde gsteri iin namaz klanlar knanmtr. Hadislerde hem riya kelimesi hem trevleri gemektedir. Hz. Peygamber, mmetim iin gizli irk ve ehvetten kayg duyuyorum demi, Sizden sonra da hl irk olacak m? sorusuna, Evet, fakat gnee, aya, taa ve puta tapmak eklinde olmayacak, insanlar ibadetlerini riya iin yapacaklar cevabn vermitir (Msned, IV, 124). Bir kuts hadiste Cenb- Hak, ledii bir amelde benden bakasn bana ortak koan kiiyi de onun irkini de reddederim buyurmutur (Msned, II, 301, 435; Mslim, Zhd, 46; bn Mce, Zhd, 21). Resl-i Ekrem riyay kk irk diye nitelemi, Allahn kyamet gnnde insanlara amellerinin karln verirken gsteri iin ibadet ve hayr yapanlara, Ey riyakrlar! Dnyada amellerinizi gsteri olsun diye kimin iin yaptysanz gidin onu arayn, bakalm bulabilecek misiniz? eklinde hitap ederek onlar huzurundan kovacan bildirmitir (Msned, V, 428, 429). Dier bir hadiste, dnyada Allahn kendilerine nimetler ihsan ettii kimselere uhrev hesap srasnda bu nimetlere karlk ne gibi ameller ilediklerinin sorulaca, bunlardan bazlarnn ehid oluncaya kadar Onun urunda savatklarn, bazlarnn Onun rzas iin ilim rendiklerini, Kuran okuduklarn, bazlarnn da Onun rzas iin cmerte hayrlar yaptklarn syleyecekleri, ancak bu amelleri gerekte gsteri iin yaptklarnn kendilerine bildirilecei ve sonunda hak ettikleri cezaya arptrlacaklar belirtilmektedir (Msned, II, 322; Mslim, mre, 152; Nes, Cihd, 22). Bir hadiste de ibadet ve hayrlaryla hret peinde olanlarn gizli ktlklerinin Allah tarafndan tehir edilecei, riya ile amel edenlerin riyakrlnn aa vurulaca ifade edilmektedir (Msned, V, 270; Buhr, Ri, 36, Akm, 9; Mslim, Zhd, 47, 48).

yet ve hadislerde bildirilen mnev tehlikeleri dolaysyla ahlk ve tasavvuf kaynaklarnda riya konusuna zel bir nem verilmitir. Riya konusunu sistemli bir ekilde ele alan ilk limlerden Hris b. Esed el-Muhsib, er-Riye li-ullh adl eserinde konuya geni bir blm ayrm (s. 153306); riyann tanm ve mahiyeti, eitleri, niyet, ihls ve hay ile ilgisi, riyakrln psikolojik sebepleri, ahlk bakmndan zararl sonular, riyakrln almetleri gibi hususlar zerinde durmutur. Muhsib riyann ar ve hafif derecelerinin bulunduunu belirtir. Ar olan, kulun Allah iin yaplmas gereken ameli insanlara gsteri iin yapmas, hafif olan da srf Allah iin yaplmas gereken ibadeti hem Allahn hem kullarn honutluunu kazanmak iin ifa etmesidir (a.g.e., s. 163178). Riya duygusunun da yansmasnn be eklinden sz eden Muhsib bunlar beden, d grn, sz, amel ve sosyal evreyle ilikilere dindarlk ss verme diye sralamaktadr. Bir kimsenin hiret endiesi tadn gstermek iin yzne kederli bir grnt vermesi; orulu olduu bilinsin diye sesi kslm, gzlerinin feri snm bir hal taknmas; bidler ve zhidler gibi sa ba dank grnmesi; konumalarnda hikmet sahibi, lim ve zikir ehli bir kimse olduu izlenimi uyandrmaya almas; rk ve secde gibi rknlerde uzun sre durarak namaz uzatmas, kez oru ve hac gibi ibadetlerinde titiz bir dindar grnts sergilemesi; ilim ve din ehlinden olduunu, ilimde ve dinde yksek bir mertebede bulunduunu hissettirmek amacyla limler ve bidlerle dp kalkmas bu be eklin rnekleri arasnda yer alr. Muhsib dnya hayatna dkn kiilerde saylan be yolla gsteri yaptn ancak dindarlk ss verilerek yaplan riyakrln bundan daha kt olduunu belirtir. Muhsibnin eserinden geni lde yararland anlalan Gazzlnin y ulmid-dnde konuya dair psikolojik ve pedagojik adan dikkat ekici tahliller yapt ve bu husustaki slm telakkinin bir zetini sunduu grlmektedir. Gazzl, eserinin krk ana blmnden biri olan Mevki Hrs ve Riyann Yerilmesi bal altnda (III, 274-335) insanlardaki mevki tutkusunu derin bir vukufla inceledikten sonra bu tutkunun bir neticesi olarak grd riyaya dair yet ve hadisleri zikretmi, din byklerinin szlerinden rnekler vermi; ardndan riyann tanm, mahiyeti ve da vurum yollar, gnah olmas ynnden dereceleri, riyann tedavisi; gnahlar alen olarak yapmann veya saklamann, riya olur korkusuyla ibadetleri terketmenin din hkm; kulun her durumda amellerini sadece Allahn bilmesine nem vermesi gerektii gibi konular zerinde durmutur. Gazzl ayrca amellerin kabul edilmesine etkisi bakmndan riyann farkl derecelerini sralamtr. Burada gsteri kast arttka riyann zararnn artaca, Allah rzas, ibadet niyeti ve sevap beklentisi arttka riyann zararnn azalaca anlatlmaktadr. En tehlikeli riya, kalpte yalnz Allaha gsterilmesi gereken tzimi Allahtan bakasna gsteren kiinin riyasdr; nk bu kii Allaha itaat ediyor gibi grnse de gerekte bakasna itaat etmektedir. Bundan dolay riya gizli irk kabul edilmitir (a.g.e., III, 301-305). Bata mutasavvflar olmak zere dier slm limleri tarafndan da riya gizli irk veya mnafklk saylmtr. bn Hazm riya ve hret tutkusunu irke yakn bir ktlk kabul eder (el-Al, s. 38). Kueyrnin naklettiine gre Fudayl b. yz knanma kaygsyla ameli terketmenin riya, insanlara gsteri olsun diye amel etmenin irk, bu iki kusurdan kurtulmann ihls olduunu sylemitir (erRisle, II, 446). Sflere gre riyakr insan mnafa benzer. Riya, Allahn himayesine mazhar olanlar dndaki insanlarn iinde karnca gibi kmldar durur (Cemleddin e-zel, s. 42, 43). Bu sebeple riya duygusunu ancak ihls ehli tanyabilir, ne kadar zararl olduunu da amellerini boa karmaktan korkan inyet ehli kavrayabilir (Serrc, s. 290; Muhsib, dbn-nfs, s. 148-149). Bir sf halis ameli, yazc melein dahi gremedii iin yazamayaca, amel sahibinin kendi

nefsinin bile farkedemedii iin bbrlenmeyecei kadar gizli tutulan amel diye tarif etmitir (Kelbz, s. 99). Riyann amellere ne lde zarar verecei konusu da kaynaklarda ele alnmtr. Buna gre amellerde esas olan gizliliktir, nk gizlilik ihlsl olmay ve riyadan kurtulmay salar. Ancak amelleri aktan yapmann sakncasnn bulunmad, hatta faydal olduu durumlar da vardr. Nitekim Kurn Kermde, Sadakalar ikre olarak verirseniz bu ne gzel! Eer yoksullara gizlice verirseniz bu sizin iin daha hayrldr buyurulmutur (el-Bakara 2/271). Ayrca hac, cihad, cuma namaz gibi gizlenmesi mmkn olmayan ameller de vardr. Namaz, oru ve sadaka gibi gizlice yaplabilen amellerin insanlara rnek olup onlar da hayrl faaliyetlere tevik etmek amacyla aktan yaplmas daha faziletlidir. Hz. Peygamber, bu ekilde davranan kimsenin hem kendi amelinden dolay hem de rnek olduu kii sebebiyle iki misli ecir kazanacan bildirmitir (Msned, II, 397, 505; Mslim, Zekt, 70; Eb Dvd, Snnet, 6). Bir kimsenin, insanlarn mmin olduuna ahitlik etmeleri ve onun gibi davranmalar iin alenen ibadet etmesinde de saknca grlmemitir. Ayrca farzlarn hakk iln ve tehir olup onlarn aktan yaplmas slm ve onun iarlarn ortaya koyma anlamna gelir (Fahreddin er-Rz, VII, 73-75; Kurtub, V, 423; XX, 213). Her durumda en nemli husus ihlsn eksiksiz olmasdr. ayet byle bir tehlike yoksa bakasna rnek olup nclk etmek iin ameli aktan yapmak faziletlidir; gsteri tehlikesinden kayg duyulduunda ise gizliliin daha faziletli olduunda ittifak edilmitir. Amellerden nce, amel esnasnda ve amellerden sonra riya duygusuna kaplmann ibadetlerin kabul edilip edilmemesini ne lde etkileyecei konusu zerinde de durulmutur (mesel bk. Muhsib, er-Riye, s. 208-213; Gazzl, III, 307-318; Kurtub, V, 422424).

BBLYOGRAFYA

M. F. Abdlbk, el-Mucem, rey md.; Wensinck, el-Mucem, rey md.; Msned, II, 301, 322, 397, 435, 505; IV, 124; V, 270, 428, 429; Muhsib, er-Riye li-ullh (nr. Abdlkdir Ahmed At), Beyrut 1405/1985, s. 153-306; a.mlf., dbn-nfs (nr. Abdlkdir Ahmed At), Beyrut 1408/1987, s. 148-149; Serrc, el-Lma, s. 290; Kelbz, et-Taarruf li-mehebi ehlit-taavvuf, Beyrut 1407/1986, s. 99; bn Hazm, el-Al ves-siyer f mdvtin-nfs, Beyrut 1405/1985, s. 38; Kueyr, er-Risle, II, 446; Gazzl, y, III, 274-335; Fahreddin er-Rz, Meftul-ayb, VII, 73-75; Kurtub, el-Cmi, V, 422-424; XX, 211-213; Cemleddin e-zel, avnn ikmetilir, Kahire 1380/1961, s. 42, 43; bn Hacer, Fetul-br (Sad), XXIV, 130-132. Mustafa arc

RYAD
() Suudi Arabistann baehri. Arap yarmadasnn orta kesimini kaplayan Necid platosunun doudaki Dehn l snrna yakn bir yerinde kurulmutur. Tarihte rz, Harc, Vem, Sdeyr, Zilf, Mahmel ve Vdiddevsir gibi blgeleri de iine alan corafyann ad olan Riyadn szlk anlam bahelerdir. Kabilelerin g yolu zerinde bulunmasndan dolay Riyad blgesinin eskiden beri iskn grd ve Kurn- Kermde ad geen d ve Semd ile Arap kabilelerinin en eskilerinden Tasm, Ceds ve Amlikann baz gruplarnn burada yaad dnlmektedir. Ayn ekilde Himyer ve Kinde krallklarnn da bu blgede nfuz kurduu sanlmaktadr. slm corafyaclarnn eserlerinde daha ziyade Necid, Yemme veya Hacrlyemme adlaryla zikredilen Riyad blgesi nl Arap kabilelerinden Ben Hanfe, Ben Temm, Ben mir b. Sasaa ve Anezenin nemli kollarnn yaad yer olarak gsterilmektedir. htiva ettii su kaynaklarndan tr Riyad ve civar, slmiyetin yaylmasndan sonra hac yoluna dnen Arabistann gney-kuzey ve dou-bat istikametlerindeki ticaret yollarnn en nemli urak yeri konumundadr. Hz. Peygamber devrinde slmn yayld ilk blgelerden olan ve Riyad da kapsayan Yemme blgesi ayn zamanda ilk ridde hareketlerinin balad yerdir. Bu sebeple ilk slm ordular ridde hareketlerine kar bu blgeye sevkedilmitir. Hulef-yi Ridn devrinden itibaren merkezden gnderilen valilerle ynetilmi, ancak blgede Abbs Devletinin zayflamasyla birlikte kabile glerine dayanan yerel emirlikler etkili olmaya balamtr. 923te (1517) Arap yarmadas ksmen Osmanl ynetimine girdiinde Necid ve civarnda birok emirlik bulunuyordu. 952de (1545) Basra, 960tan (1553) sonra Lahs beylerbeyiliinin kurulmasyla mahall emirlikler de Osmanl hkimiyetine girdi. Fakat sahildeki Osmanl idaresi Necid ilerine nfuz edemediinden blgenin geleneksel yaps deimedi. Devletin yerel sorumluluklar genellikle Mekke emrlerine yklendi. Emrler, blgeden vergi toplamann yan sra kabileler aras anlamazlklarn giderilmesi iin de mdahalelerde bulunuyordu. Bu durum, Osmanl Devletinin Lahs beylerbeyileri yerine Ben Hlid kabilesinin devlet adna hkm srmesi prensibini benimsedii XVII. yzyln ikinci yarsna kadar devam etti. Eski Hacrlyemme ehrinin kalntlar zerine kurulan Riyadn srekli bir yerleim merkezi haline gelmesi de bu dnemde gerekleti. Riyadn yaknnda bulunan Diriye Emirlii 1136 (1724) (veya 1139/1727) ylnda Sudlerin eline geti. Riyad ise 1099dan (1688) itibaren Ben Hanfeden Eb Zera ailesinin ynetimindeydi. Bu iki komu emirliin ilikileri Muhammed b. Abdlvehhbn 1158de (1745) Diriyeye gelmesiyle bozulmaya balad ve o tarihte Diriye Emri Muhammed b. Sud ile Muhammed b. Abdlvehhb arasnda salanan ittifak sonucu Vehhblik adna ilk nce Riyada saldrmaya karar verildi. O srada Riyad emri olan Dehhm b. Devvs ile Sud ailesine bal kuvvetlerin 1746-1773 yllar arasnda otuz be defa kar karya geldikleri mcadelenin sonunda Riyad Sudlerin eline geti. Ardndan Arap yarmadasnda Vehhbliin yaylmas hzland ve Riyad stratejik bir mevki haline geldi. Vehhbleri Hicazdan karmak zere grevlendirilen Msr Valisi Kavalal Mehmed Ali Paann balatt asker harekta Riyad halk da destek verdi ve blge 1818de Osmanl denetimine girdi.

Sud ailesinden Trk b. Abdullah 1824te ald, Diriyeye gre muhafazas daha kolay ve tarma daha elverili olan Riyad idare merkezi yapt; Osmanl Devleti de vergi vermesi karlnda Trknin ynetimini onaylad. Trk eski surlar onarp glendirerek bugnk Riyadn temellerini att ve istikrar salamaya alt; fakat aile ii rekabet neticesinde on yl sonra ldrld. Yerine geen olu Faysaln vergi dememesi zerine Msrdan gnderilen Hurid Paa 1837de ehre girerek beraberinde getirdii Hlid b. Sudu emr tayin etti. 1840 Londra Antlamasnn ardndan Osmanl askerlerinin Necidi boaltmasyla Hlid b. Sud Riyaddan ayrlmak zorunda kald. 1843te Msrda tutuklu bulunan Faysal b. Trk serbest braklnca Riyadn ynetimini tekrar ele geirdi ve Osmanl Devleti nce onun emirliini tand, sonra da kendisini Necid kaymakamlna getirdi (1848). Faysaln nfuzu Riyad merkezli Necid kaymakaml dneminde sahil kesimlerine kadar yayld ve Riyadn cazibesi giderek artt. 1865 ylnda Faysaln lmyle aile ii ekimeler tekrar balad. Babasnn yerine kaymakam tayin edilen Abdullaha kardei Sud muhalefet etti. Bylece Riyad uzun yllar srecek bir i mcadelenin merkezi haline geldi. Bu arada Badat Valisi Midhat Paa, Ahsya asker bir harekt dzenledi ve Necid sahillerinde tekrar istikrar saland. Ancak Abdullahn rakibi Sud b. Faysal bertaraf edilemedi ve onun 1875 ylnda lmne kadar Riyad elinde tutmas engellenemedi. Bu tarihten itibaren mcadele Sudun oullar ile Faysaln oullar arasnda geliti. Blgede yeni bir g olarak ortaya kan Hil Emri bn Red bu karklklardan yararlanarak 1891de Riyada girdi ve Muhammed b. Faysal emirlik tahtna oturttu. Riyad terketmek zorunda kalan Sud ailesi Sabh hnedannn desteiyle Kveyte yerleti. 1897de Muhammed b. Redin lm zerine Redlerle Ben Sabh arasndaki mcadele tekrar balad. Bu rekabette Abdlazz b. Abdurrahman b. Sud, Ben Sabh destekledi, buna karlk mstakbel Riyad emri olarak kabul edildi. Redlerin giderek zayflamas ve Riyada takviye yapamamas Abdlazzin 15 Ocak 1902de ehri ele geirmesiyle sonuland. Osmanl Devleti, Abdlazzin babas Abdurrahman Riyad kaymakamlna getirdi, o da ynetimi fiilen olu Abdlazze brakt. Abdlazz 1932de Suudi Arabistan Kralln kurduunda Riyad baehir yapt. Riyad merkez olduu yllarda 30.000 nfuslu kk bir ehir iken petrol gelirlerinin yansmaya balad 1950lerden itibaren hzla bymeye balad ve 1997de 2.800.000e ulaan nfusu 2000li yllarda 4 milyonu geti. 1949da surlarnn yklmasndan sonra XIX. yzyla ait Masmek Kalesi ile eski Sud sarayndan baka tarih yaps kalmayan Riyad, Suudi Arabistann en gelimi ehri, modern mimaride yaplm ticaret ve alveri merkezleri, yaygn hizmet binalaryla dnyann en hzl byyen ehirlerinden biri oldu. Baehir olmann salad imknlarla, bilhassa petrol rafinerileri ve dier sanayi kurulularyla Suudi Arabistann ekonomik bakmdan da en nemli ehri haline geldi. 1940ta herhangi bir modern okul bulunmayan Riyadda bugn Cmiatl-mam Muhammed b. Sud el-slmiyye (1953) ve Cmiatl-Melik Sud (1957) adl iki byk niversite eitim vermektedir. Dnya Mslman Genlik Tekilt (1972), slm Konferans Tekiltna bal slm lkeleri Dayanma Oyunlar Spor Federasyonu ve Uluslararas Arap-slm Okullar Birlii ve Krfez birlii Konseyi (1981) Riyadda kuruldu. 1951 ylndan beri Riyad Basra krfezi kysndaki Demmma balayan demiryolu hatt bulunmaktadr.

BBLYOGRAFYA

BA, BEO, nr. 193339, 193796, 198727; BA, Cevdet-Dahiliye, nr. 1535, 1735, 10782; BA, YldzSadaret Hususi Mruzat Evrak, nr. 253/38, 253/92; Lutf, Trih, VIII, 148; Osman b. Bir en-Necd, Unvnl-mecd f tri Necd (nr. Abdurrahman b. Abdllatf b. Abdullah l-eyh), Riyad 1402/1982, I-II; Mahmd kr el-ls, Tru Necd, Kahire, ts., s. 26; R. B. Winder, Saudi Arabia in the Nineteenth Century, London-New York 1965, tr.yer.; Hamed el-Csir, Mednetr-Riy, Riyad 1966; Hseyin Halef e-eyh Hazal, Trul-Cezretil-Arabiyye f ari-ey Muammed b. Abdilvehhb, Beyrut, ts. (Matbiu dril-ktb), s. 234-236, 309-310; Muhammed b. Abdullah l Abdlkdir, Tufetl-mstefd bi-tril-As fil-adm vel-cedd, Riyad 1982, s. 143-148; P. Bonnenfant, La capitale saoudienne: Riyadh, La pninsule arabique daujourdhui, Paris 1982, II, 655-705; Riyadh: The City of the Future, Riyad, ts. (King Saud University Press); W. Facey, Riyadh: The Old City, London 1992; Zekeriya Kurun, Necid ve Ahsada Osmanl Hkimiyeti: Vehhab Hareketi ve Suud Devletinin Ortaya k, Ankara 1998, tr.yer.; Abdullah b. Nsr elVel v.dr., Mnatr-Riy, Riyad 2002, I-IX, tr.yer.; Takvm-i Vekyi, nr. 350, 22 Ramazan 1263; B. Philby, Riyadh: Ancient and Modern, MEJ, XIII/2 (1959), s. 129-141; Kmsl-alm, III, 2385; A. Grohmann - [Ahmet Ate], Riyd, A, IX, 744-747; C. Chaline, al-Riy, EI (ng.), VIII, 547-548. Zekeriya Kurun

RYH
() Eb shk brhm b. Abdilkdir b. Ahmed b. brhm er-Riyh et-Testr et-Tarablus (. 1266/1850) Mlik fakihi, mderris, air ve sf. 1180de (1766-67) dodu. Asl Libya Trablusgarpta yerlemi Mehmd (Mahmudlar) kabilesinden olup byk dedesi brhim buradan Tunusa gerek Riyha (bugnk Meczlbb) bal Arse mevkiine yerlemi ve Kuran okutmakla megul olmutur. Olu Ahmed, Endlsteki Testreye g etmi, kendisi ve olu Abdlkdir burada vefat etmi, brhim de burada dnyaya gelmitir. Hfzn ve ilk renimini Testrede tamamlayan Riyh ilim tahsili iin Tunusa gitti. Havntr ve Birlahcr medreseleriyle Zeytne Camiin-de dil, edebiyat, hadis, fkh ve tefsir dersleri ald. nceleri zeliyye tarikatna intisap etmiken daha sonra Ticniyye tarikatna geti. Uzun bir sre Zeytne Camii ile Cmiu Ysuf Shibit-tbada mderrislik yapt. Bata oullar Muhammed Tayyib ile Ali olmak zere Muhammed Neyfer, Muhammed Bahr, Thir b. r ve Muhammed b. Selme gibi birok renci yetitirdi. Tunustaki yirmi yla yakn mderrislik hayatnda geim sknts eken Riyh buradan ayrlmaya karar verince bundan haberdar olan Vezir Ebl-Mehsin Ysuf Shibt-tba ona ev temin etti, tevsik greviyle maa balad ve kendisini evlendirmek suretiyle kararndan vazgeirdi. Tunusta kuraklk sebebiyle yaanan ktlk ve alk zerine Emr Hammde Paa 1218 (1803) ylnda Riyh bakanlndaki bir heyeti erzak talebi iin Marib-i Aks Sultan Mevly Sleymana gnderdi. Riyh, sultana kasideler sundu ve talebini dile getirdi; ardndan gemiler dolusu erzakla geri dnd. Bu sefer esnasnda Fas, Karaviyyn ve Selda Muhammed el-Kure es-Selv, Muhammed b. Fakh ve Muhammed Arab ed-Dimnt gibi limlerle tant; onlardan faydaland ve iczet ald. Yine burada Ticniyye tarikat kurucusu Seyyid Ahmed et-Ticnden tarikatn esaslarn renerek Tunusta onun halifesi oldu ve tarikat yayd. Havntr Medresesi yaknnda Ticniyye evrd ve ezkrnn okunduu Zviyet Sd brhim er-Riyhyi yaptrd. 1221de (1806) stad mer Mahcb, Tunus Mlik kadlndan azledilince Hammde Paa, Riyhyi bu greve getirmek istediyse de o bunu kabul etmemek iin Zavna kat, hocas smil Temmnin kad tayin edilmesi zerine dnerek tedrs grevine devam etti. Ayn yl hacca giden Riyh bu srada Msr ve Hicaz limlerinden istifade etti ve 1242 (1827) ylnda lkesine dnd. 1248de (1832) smil Temmnin vefatndan sonra Emr Mustafa Bayn teklif ettii Mlik bamftl grevini kabul etti. Her hafta emrin huzurunda toplanan er meclise Hanef mftsyle birlikte katld ve bakanlk yapt. Bir mecliste eski rencisi ve Tunus kads Muhammed Bahr ile yetimin bakm ve mirasyla ilgili bir meselede tartt. Onuruna son derece dkn olan ve fikirlerinin tartlmasna tahamml edemeyen Riyh, emrin kadnn grn yrrle koymas zerine grevinden istifa etti ve emre vekleten hac yolculuuna kt. skenderiyeye urayp Kahireye gitti; burada Ezher ulems tarafndan iyi karland. Medinede Ravza-i Nebnin karsnda okuduu Dliyyesinde anlan tartmayla ilgili ikyetini dile getirdi. Hacdan dnmeden ksa bir sre nce veya hac dnnde Emr Mustafa ile Muhammed Bahrnin vefat Riyhnin bedduasyla ilgili grldnden Mustafa Bayn olu I.

Ahmedin Riyhden ekindii ve daima gnln almaya alt kaydedilir. 1254 (1838) ylnda Emr I. Ahmed, Osmanl Devletinin Tunusu yllk vergiden muaf tutmasn temin iin Riyhyi fakih ve ktip Mahmd Bhris ile birlikte stanbula gnderdi. Sultan II. Mahmud ve maiyeti tarafndan yaplan karlamada okuduu Kuran sebebiyle herkesin hayranln kazanan Riyh, Sultan Mahmuda ve Sadrazam Mustafa Reid Paaya talebini dile getiren kasideler sundu. eyhlislm rif Hikmet Beyle tant, onunla mektuplamalar devam etti. Osmanl Devleti de Tunustan yllarca vergi almad. Emr I. Ahmed 1255te (1839) mderrisler arasnda rtbe esasn getirince Riyh, Zeytne Camiinde birinci derece mderris oldu ve buradaki eitim ilerini yneten Meclisnnezretil-ilmiyye yesi seildi. Ayn zamanda Zeytne Camii birinci imam olarak grevlendirildi. Zeytne Camiin-de bu iki grevi ahsnda birletiren ilk lim olan Riyh gzel sesiyle okuduu Kurn- Kerm ile, cuma ve bayram hutbeleriyle ok etkili oldu. 12 Reblevvel 1257de (4 Mays 1841) Zeytne Camiinde devlet erkn ile ulemnn katld mevlid treninde ilk defa mevlid okuyan Riyh bunun iin muhtasar bir mevlid kaleme ald (bn Ebd-Dyf, s. 88; mer er-Riyh, II, 2). 1266da (1850) byk olu Muhammed Tayyib kolera salgnnda ld ve onun iin bir m,ersiye kaleme ald. 17 Ramazanda da (27 Temmuz) kendisi koleradan ld ve zviyesinin hazresine defnedildi. Orta seviyede bir air olan Riyhnin Sultan II. Mahmud, Mustafa Reid Paa, Tunus emrleri Hammde Paa, Mustafa Bay, I. Ahmed, Marib sultanlar Mevly Sleyman, Abdurrahman b. Him gibi devlet adamlar ile hocalarna, eyhlislm rif Hikmet Beye, Medinede tand Abdekr elMedenye ve daha birok ulem ile Ticniyye, zeliyye, Rahmniyye tarikat ileri gelenlerine yazd methiye ve mersiyeleri bulunmaktadr. Allaha mnct ile (ibtihl) Hz. Peygambere tevessl iirleri de nemli bir yekn tutmaktadr. iirlerinin bir ksm meviza, tekellfl gazel, ihvniyat, iczetler, fetvalar, fkh-kelm meseleleri gibi takrir konularda olmakla birlikte mnct ve Hz. Peygambere tevessl iirleriyle Seyyid Ahmed et-Ticn, Ber ez-Zevv gibi tarikat eyhleri iin yazd methiye ve mersiyeler daha samimi ve liriktir. lm, doum, tayin gibi olaylara tarihleri, doum ve grev tayini kutlamalar ile takrizlerin de nemli yer tuttuu iirlerinde yet, hadis ve kadm iirden yapt tazmin ve istihdlara ska rastlanmaktadr. Torunu Muhammed Neyfer Unvnl-erb adl eserinde iirlerinden birouna yer verdii gibi (II, 727-800) bn Ebd-Dyf tf ehliz-zamnnda nemli bir ksmn kaydetmi, Muhammed b. Osman es-Sens de Mecmaud-devvnit-Tnisiyyesine 2000 beyte yakn iirini almtr. Eserleri. iir, Dil ve Edebiyat. 1. Dvn (Tunus 1330/1912; nr. Muhammed el-Yalv - Hammd es-Shil, Beyrut 1990). 2. iye al eril-Fkih lil-ar. bn Him en-Nahvnin arnned adl kitabna Abdullah b. Ahmed el-Fkihnin Mcbn-nid il eri atrin-ned adyla yapt erhi zerine (Bulak 1264; Kahire 1281) hiyesi olup yazma nshas el-Mektebetlvataniyyede (Tunus) bulunmaktadr. 3. iye al eril- Zekeriyy alel-azreciyye. Abdullah b. Osman el-Hazrecnin aruz manzumesi iin Zekeriyy el-Ensrnin kaleme ald Fetu Rabbil-beriyye bi-eril-adetil-azreciyye adl erhin hiyesidir. Eser baz kaynaklarda erh olarak da gemektedir. 4. Mevlid ayril-enm (Tunus 1876). Tunus Emri I. Ahmedin teklifiyle Mustafa Bekr el-Msrnin el-Menhell-af f mevlidir-Reslil-Muaf adl mevlidinden ihtisar edilerek dzenlenmitir. Torunu mer er-Riyhye ait Tarn-nevde atl-mevlidin-

nebeviyyi-erf adyla da yer almaktadr (II, 1-11). 5. Naml-currmiyye (et-Tufetlilhiyye). Tunusta el-Mektebetl-vataniyyede (nr. 2923) yazma nshas olduu gibi Tarnnevde de yaymlanmtr (I, 164-172). 6. tn-ab fil-far beynes-sebeb ve-ar (nr. Nreddin Abbs, el-Muvfat, IV/4 [Cezayir 1416/1995], s. 346-363). Fkh usulne dair olup Yahy b. Muhammed e-vye reddiyedir. Risle, Fetva ve Cevaplar. brhim er-Riyhnin Zeytne Camiindeki imam-hatiplik grevi srasnda hazrlad ok saydaki cuma ve bayram hutbesi edeb nesrin gzel rnekleri arasnda yer alr. Ayrca mftl esnasnda sorulan sorulara cevap olarak verdii fetvalar, eitli fkh konulara dair yazd risleleriyle sorulara cevap yazlar bulunmaktadr. Torunu mer er-Riyh, Tarn-nev adl eserinde biyografisiyle hutbe, risle, fetva ve iirlerinden oluan hacimli bir koleksiyona yer vermitir. Hutbelerinin bir ksm bu eserde yer ald gibi (II, 63-105) olu Ali erRiyh de Dvn uab minberiyye (Mecmat uab cumaiyye) adyla bir eser oluturmutur. Bu tr eserlerinin bir ksm unlardr: 1. Fetv f cevzil-itim bil-ecnebiyyi anil-mille. Hayat tehlikenin bulunmas halinde himayeciliin (mandaclk) cevazna dairdir. Risle Kad Muhammed el-Annbye cevap eklinde yazlm olup Fas mfts Mehd el-Vezzn el-Miyrl-ceddinde buna uzun bir reddiye yazmtr. 2. Risle f meseleti irati amril-mslim. 3. Risle f meseleti men stdiye lil-alf alel-Muaf. 4. Rislet defil-licc f nzileti bnil-c. Mustafa Bayn saraynda Tunus kads Muhammed el-Bahr ile yapt tartmayla ilgilidir. 5. Risle filmecelil-mterek. 6. Risletl-Mibred. Ahmed et-Ticnnin Allahn kelm sfatna dair baz ifadelerini eletiren ve bu sebeple onu snnet dairesi dnda gren Muhammed en-Nmeylye cevaptr. 7. en-Nercisiyyetl-anberiyye fi-alavt al ayril-beriyye. 8. Risle fir-red al Risleti Muammed b. Abdilvehhb (daha geni bilgi iin bk. Mahfz, II, 397-399; Muhammed b. Osman es-Sens, s. 299-305). Mahmd lys, brhm er-Riy mfekkiren ve edben adyla bir yksek lisans tezi hazrlamtr (1978, Tunus niversitesi Edebiyat Fakltesi).

BBLYOGRAFYA

brhim b. Abdlkdir er-Riyh, Dvn (nr. Muhammed el-Yalv - Hammd es-Shil), Beyrut 1990, neredenin girii, s. 5-19; bn Ebd-Dyf, tf ehliz-zamn (nr. Ahmed Abdsselm), Tunus 1971, s. 2, 12, 13, 14, 16, 21, 88, ayrca bk. tr.yer.; Selv, el-sti, IX, 5-6; Muhammed b. Osman es-Sens, Msmert-arf bi-snit-tarf (nr. M. zel Neyfer), Beyrut 1994, I, 252339; II, 208; mer er-Riyh, Tarn-nev bi-tercemeti-ey Sd brhm er-Riy, Tunus 1320, I, 164-172; II, 1-11; Mahlf, eceretn-nr, s. 386-389; Hediyyetl-rifn, I, 42; Zirikl, elAlm, I, 41; Kehhle, Muceml-mellifn, I, 49; Mahfz, Terciml-mellifn, II, 387-400; Muhammed b. el-Hoca, Tru melimit-tevd fil-adm vel-cedd (nr. el-Cln b. Yahy Hammd es-Shil), Tunus 1985, s. 69, 70, 100, ayrca bk. tr.yer.; Sdk ez-Zemerl, Alm Tnisiyyn (trc. Hammd es-Shil), Beyrut 1986, s. 49-55; Cn Fntn, Fihris tr lilmelleftit-Tnisiyye, Tunus 1986, s. 118; M. Neyfer, Unvnl-erb, Beyrut 1996, II, 724-800. smail Durmu - Nect el-Mern

RYLE
Kalyonlardan oluan donanmada nc rtbeli kalyon kaptanna ve onun gemisine verilen ad. Asl talyanca reale olan kelime, Osmanl donanmasnda kapudne ve patronadan sonra gelen bir rtbe olarak XVII. yzyln ikinci yarsndan itibaren grlr. Bu rtbe snflandrmas Akdenizdeki Avrupal denizci devletlerden Garp ocaklar donanmasna, oradan da Girit savalar srasnda (16451669) kalyon yapmna balanmasyla birlikte Osmanl donanmasna gemitir. Donanmann rtbeli kaptanlarndan birini ifade eden kelime, 1093te (1682) kesin biimde kalyon dzenine geilmesinin ardndan XVIII. yzyln banda resm bir rtbe haline gelmitir. Kapudne, patrona ve riylenin gemilerinde kendilerine ait kaptanlk almeti olarak flamalar ve ellerinde aslar vard. Bunlardan sonra gelen gemilerin kaptanlarna svari kaptan denilirdi. Tayin ve azillerinde kapudan paa yetkiliydi. Sancak gemileri denilen kapudne, patrona ve riyle kalyonlarnda biri yeil, dieri krmz iki bayrak mevcuttu. Yeil bayran ortasnda zlfikar eklinde kl, krmz bayrakta bir hill ve yldz bulunurdu. Kapudne mr kalyonlar filosunun kumandan idi. Bindii gemiye kapudne-i hmyun ad verilirdi. Flamasn sancan altna asard ve kaptanlk almeti olarak yeil renkli ass vard. XVIII. yzyln sonlarnda yllk salynesi 4500 kurutu. Patrona mr kalyonlarn ikinci kaptan idi ve gemisine patrona-i hmyun denirdi. Rtbesi beylerbeyi veya bazan sancak beyi seviyesindeydi. Mavi renkli ass olan patrona flamasn ndeki pruva direine asard. XVIII. yzyl sonlarnda salynesi 3500 kurutu. Riyle mr kalyonlarn nc kaptan idi ve bindii gemiye riyle-i hmyun ad verilirdi. Flamasn batan nc mizana direine asard. Salynesi 3000 kurutu (Uzunarl, s. 433-434). Kk Hseyin Paann kaptan- deryl srasnda (1792-1803) kapudne-i filuka ve filukaclarnn rengi mavi, patronann sar ve riylenin beyazd. Riyle ile ilgili tesbit edilebilen erken tarihli kaytlardan birinde, Kaptandery Murad Paa kumandasnda 1064te (1654) Girite yardm iin hareket eden Osmanl donanmasnda bulunan Trablusgarp filosunun kumandan Kk Mehmed Kapudann Venedik donanmas ile karlatklar zaman yapt sava plannda Venedik kapudnesinin karsna kendi kapudnesini, patronasna kar kendi patronasn ve riylesine kar kendi riylesini koyduu belirtilir (Abdurrahman Abdi Paa, s. 54-55). Bu durum, Osmanl donanmasna dahil olan Garp ocaklar filosunun rtbeleri iinde riylenin mevcudiyetini gsterir. Halbuki 1093te (1682) yeniden oluturulan mr kalyon filosunda Msrlolu brhim Paa kapudne olarak Rodos sancak beylii, Baba Hasan ise patrona olarak Reid sancak beylii greviyle yer alrken daha sonra Msrlolu, Kbrs beylerbeyiliine ve vezretle kaptan paala ykseldiinden onun yerine gelen Baba Hasann vefat zerine kapudnelik grevi Kbrs beylerbeyi olarak iki tula Benefeli Ali Beye, patronalk da bir tula Memi kapudna verilmiti (Silhdar, II, 254-255). Bu dnemde henz riyle rtbesi bulunmuyordu. 1100de (1689) kapudne olan Memi Reis beylerbeyi ve patrona olan Mezemorta Hseyin sancak beyi rtbesindeydi (BA, MD, nr. 99, hk. 284). Bu srada rtbeler aras kademeler tesbit edilirken riyle rtbesi de devreye sokulmutu. 1113 (1701) tarihli Bahriye Kanunnmesine gre kapudan paalk makamna kapudne-i hmyun kumandanlndan tayin yaplmas gerekiyordu. Kapudne makamna patronalktan, patrona yerine riyle grevinden tayin yaplmas kararlatrlmt. Riyle kadrosu bo ise dier kalyonlarn

svarilerinden en liyakatli olan tayin ediliyordu. Savata kapudan paa byk kalyona bindiinden o kalyona bakapudne denir ve birinci kapudneye ikinci kapudne ad verilirdi (BA, MD, nr. 112, s. 1-6). Kapudne, patrona ve riyle kaptanlar terifatta tersane emini ve kethdsndan sonra yer alyordu. Kalyonlarn byklne gre mrettebatlar da oalyordu. 1101de (1690) bir kapudne 418, 1104te (1693) 600, 1108de (1696-97) ambarl bir kapudne 1001, 1113te (1701) ina edilen byk kapudne 1500 personele sahipken patrona kalyonunun mevcudu 1101de (1690) 418, yl sonra 550, riylenin ise 393 iken 500e kadar kmt. XVIII. yzyln sonlarnda mrettebat says daha da artmt. 1189da (1775) Anka-y Bahr kapudnesinde 750, Fethl-fetth patronasnda 700 ve Mesdiye riylesinde 600 mrettebat bulunuyordu. 1205te (1791) Mukaddime-i Nusret kapudnesinin mrettebat 900, Feyz-i Hud adl patrona ile Nvd-i Fth riylesi 700er kii idi. Kapudne, patrona ve riylenin mrettebat arasnda kapudan, gemi aas, hoca, vekilhar, avu, yelkenci, vardiyan, topu, aylak, saati, sandalc, kalafat, marangoz vb. grevliler yannda zaman iinde mrettebatn oalmas ile farkl grevlilerin gemiye girdii grlmektedir. Ayrca XVIII. yzylda bu gemilerin zel adlar tad bilinmektedir. Yzyln balarnda kapudne kalyonunun ad Ejder Bal, Sonkur Kl, patronann ad r-i Revn Kl, Tayyr- Bahr, riylenin ad Siyah At Bal, Yaldzl hin Kl olarak verilmiti. Donanmann bu rtbeleri 1854 ylnda bahriyede yaplan dzenleme ile deitirilmitir.

BBLYOGRAFYA

Abdurrahman Abdi Paa, Vekyinme (haz. Fahri etin Derin, doktora tezi, 1993), Sosyal Bilimler Enstits, s. 54-55; Silhdar, Trih, II, 254-255; Uzunarl, Merkez-Bahriye, s. 433-435, 525; Lingua Franca, s. 145-146, 342-343, 370-371; dris Bostan, Osmanl Bahriye Tekilt: XVII. Yzylda Tersne-i mire, Ankara 1992, s. 38, 182-186; a.mlf., Krekli ve Yelkenli Osmanl Gemileri, stanbul 2005, s. 163, 261, 263, 286, 293, 310, 311, 313, 321; a.mlf., Kadrgadan Kalyona: 17. Yzyln kinci Yarsnda Osmanl Gemi Teknolojisinin Deiimi, Beylikten mparatorlua Osmanl Denizcilii, stanbul 2006, s. 194, 196, 199; J. Deny, Riyl, EI (ng.), VIII, 564-566. dris Bostan

RYSET
() Kiiye g ve itibar kazandran, bir tutkuya dnmesi halinde ahlka zarar verecei dnlen bakanlk anlamnda ahlk terimi (bk. CH).

RY
() Ebl-Fazl el-Abbs b. el-Ferec b. Al b. Abdillh er-Riy el-Lugav (. 257/871) Basra mektebine mensup dil ve edebiyat limi. 177 (793) ylnda Basrada dodu. Babas Czm kabilesinden Riy adl birinin klesiydi. Basrada Asma, Mamer b. Msenn, Eb Zeyd el-Ensr, bn Sellm el-Cumah ve Eb Osman el-Mzin gibi dilcilerden okudu. Dier hocalar arasnda Eb Mamer Abdullah b. Amr el-Mukad, Amr b. Merzk, Eb sm en-Nb ve Muhammed b. Hlid b. Usme gibi dil ve edebiyat limleri bulunmaktadr. Bunlar arasnda daha ok Asma ve Eb Zeyd el-Ensrden istifade etti ve onlarn kitaplarn ezberledi (bnl-Kft, II, 370). Tahsil hayat ile ilm ve edeb faaliyetlerinin hemen tamam Basrada geen Riyden yararlanan ve rivayet edenler arasnda bn Kuteybe, Skker, bn Ebd-Dny, Mberred, brhim Harb, Saleb, Hasan b. Uleyl el-Anez, emir b. Hamdeveyh, bn Dreyd ve bn Drsteveyh gibi dilciler ve edebiyatlar vardr. Resm bir grev almayan Riy, Mtevekkil-Alellah Cafer b. Muhammed devrinde kendisine Basra kadl teklif edilmek zere Smerrya arldnda halifeyi bir iirle vd ve Basrada ilm faaliyetlerini srdrd caminin sahipsiz kalacan ileri srerek kadlk grevinden affn istedi (a.g.e., a.y.). Smerrda kald sre iinde (849-851) Riyden yararlanan Vezir Feth b. Hkn et-Trk (el-Fris) kendisine byk ilgi gsterdi ve bol ihsanlarla onu Basraya geri gnderdi. 230 (845) ylnda Badata giden Riy hadis limi Eb Ysuf Yakb, bn eybe ve Ubeydullah bns-Sernin yannda kald. Bata Saleb ile Ahfe el-Evsat olmak zere baz dil ve edebiyat limleriyle grt ve onlarla mnazaralar yapt. Saleb ile yapt tartmalarda gramer ve irab konularnda zayf kalmasna ramen Saleb onu lugat, Arap iiri ve ahbr alanlarnda engin bir deniz olarak nitelemitir (Ebl-Ksm ez-Zeccc, s. 47, 48; bnl-Kft, II, 372). Lugat, nahiv, iir ve ahbr rivayeti sahasnda devrinin en nemli simalarndan olan Riy Mamer b. Msenn, Asma, Eb Zeyd el-Ensr ve Ahfe el-Evsattan sonra Basra dil mektebinin en mehur temsilcilerinden biridir. Cerm, Eb Osman el-Mzin, Tevvez ve Eb Htim es-Sicistn gibi dilcilerle birlikte Basra dil mektebinin altnc tabakas iinde yer alr. Riyye Sbeveyhinin elKitbn okutan hocas Mzinnin eserin yarsna gelince talebesinin onu kendisinden daha iyi anladn sylemesi, ayrca Chizin, Kitbl-Bldnnda Basra riclinden sz ederken emsali bulunmayan dil limi Mzin, Riy ve brhim b. Abdurrahman ez-Ziydnin bu ehirde yetitiini belirtmesi (bnl-Kft, I, 283) Riynin lugat ve nahiv ilmindeki gcn kantlamaktadr. el-Kitbn son yarsnn genellikle lugat konularn iermesi bakmndan Mzin bu alanda kendisinden daha yetkili olan Riyden istifade etmitir (bn Misar et-Tenh, s. 79). Hadis limi Muhammed b. Abdsselm el-Huen, Mzinnin irabda, Eb Htim es-Sicistnnin iir ve iir rivayetinde, Riynin bunlarn hepsinde otorite olduunu, Basral dilcilerin ihtilfl konularda her zaman Riyye bavurduklarn ve onun grleri dorultusunda hkm verdiklerini syler (bnl-Kft, II, 370). Koyu bir Basra mektebi taraftar olan

Riy, Kfelilerin dilleri bozuk kiilerden ve blgelerden dil malzemesi derlediklerini ileri srerek onlar eletirmitir. Ayn zamanda sika bir rvi kabul edilen Riy, Basrada ortaya kan Zenci isyan srasnda kendi camisinde siler tarafndan ldrld. Riyden kadm Arap iiri, iirlerdeki gramer, irab ve lugat meseleleri, iirlerin syleni vesileleriyle uar ahbrna dair birok nakil rencisi Mberredin el-Kmili ve Ebl-Ksm ezZecccnin Meclisl-ulem gibi eserlerde yer almaktadr. Kaynaklarda kendisine ait baz dizeler aktarlmtr. ok ynl bir lim olmasna ramen Riynin lugata dair Kitbl-ayl, Kitbl-bil ve Kitb Matelefet esmh min kelmil-Arab olmak zere sadece eserinin adna rastlanmaktadr. Bunlardan ilk ikisinin VII. (XIII.) yzylda Halep Ktphanesinde mevcut olduu kaydedilmekle birlikte (Sezgin, VIII, 97) hibiri gnmze kadar gelmemitir.

BBLYOGRAFYA

Mberred, el-Kmil (nr. M. Ahmed ed-Dl), Beyrut 1406/1986, I, 6, 54, 61, 106, 125, 154; ayrca bk. tr.yer.; Ebl-Ksm ez-Zeccc, Meclisl-ulem (nr. Abdsselm M. Hrn), Kahire 1403/1983, s. 6, 8, 14, 47, 48, 56, 65, 134, 139, 184, 256; Srf, Abrn-naviyynel-Bariyyn (nr. F. Krenkow), Cezayir 1936, s. 89; Eb Bekir ez-Zbeyd, abatn-naviyyn vel-luaviyyn (nr. M. Ebl-Fazl brhim), Kahire 1392/1973, s. 97-99; bnn-Nedm, el-Fihrist (veym), s. 262-276; bn Misar et-Tenh, Trul-ulemin-naviyyn (nr. Abdlfetth M. el-Hulv), Cze 1412/1992, s. 75-79; Kemleddin el-Enbr, Nzhetl-elibb (nr. brhim es-Smerr), Zerk 1985, s. 152-154; Hatb, Tru Badd, XII, 138-140; Ykt, Muceml-deb, Beyrut 1400/1980, XII, 44-46; bnl-Kft, nbhr-ruvt, I, 248, 283; II, 367-374; Brockelmann, GAL, I, 108; Suppl., I, 168; Sezgin, GAS, VIII, 96-97. Mehmet Yavuz

RYZET
(bk. SPOR).

RYZET
() Nefis terbiyesi anlamnda bir tasavvuf terimi. Szlkte yabani bir hayvan evcilletirmek, serke at eitmek; egzersiz yapmak gibi mnalara gelen riyzet kelimesi tasavvuf terimi olarak nefsi eitmek iin onu birtakm tabii ve mer arzularndan mahrum etmeyi ifade eder. slmda nefsin haramlardan uzak tutulmas emredilmi, mekruh olan hususlardan saknlmas tavsiye edilmitir. Sfler, slikin nefsini mubah olan hazlardan da mahrum ederek nefis zerinde hkimiyet kurmas gerektiine inanrlar. Riyzet nefsin ehvet denilen beden ve dnya ile ilgili arzularn krmak, bunlar etkisiz hale getirmek, nefsi akln ve dinin tesbit ettii snrlar iinde tutmak eklinde de tanmlanmtr. Bu anlamda riyzet zhd, mcahede, mcadele, tahall, nefis tezkiyesi ve tasfiyesi gibi tasavvuf terimleriyle yakn anlamldr. Tasavvufta, Hakkn emrine uymak ve akl- selmin gsterdii yolda yrmek iin btn ktlklerin kayna olan nefisle (Ysuf 12/53) mcadele halinde bulunmak, ona muhalefet etmek esastr. Nefsin yeme ime ve cinsel arzularn, mal mlk, makam mevki, an hret gibi dnyev talep ve tutkularn denetim altnda tutmak iin yemeyi imeyi, uyumay, konumay azaltarak zaruret ve ihtiya haliyle snrlamak, dier taraftan nefsi zor ilere komak, nefsin hileleri karsnda uyank olmak riyzetin esasn tekil eder. Nefis terbiyesinin ekli slikin yetenek ve hallerine gre deiir. Bu sebeple sfler, riyzetin bilgili ve samimi bir rehberin denetiminde gerekletirilmesi gerektii zerinde nemle durmulardr. Gazzl bu yoldaki rehberin durumunu tabiplerle mukayese etmi, hastann hekim gzetiminde il almas gerektii gibi riyzetin de bu iin erbabnn kontrolnde yaplmas gerektiini sylemitir (y, III, 59). Usulsz yaplan ar riyzetler kmil insan olmay temin etmedii gibi beden ve ruh salnn, akl dengenin bozulmasna, btl inanlara saplmasna sebep olabilir (a.g.e., III, 19; bn Haldn, ifs-sil, s. 31). Gazzlye gre riyzet drt trldr: Az yemek, az uyumak, az konumak, insanlarn eziyetlerine katlanmak. Az yemek ehveti ldrr, az uyumak iradeyi saflatrr, az konumak tehlikelerden korur, eziyetlere katlanmak amaca ulatrr. Zira cefaya tahamml ve eziyetlere sabretmekten daha zor bir ey yoktur (y, I, 17, 71). Riyzet ehlinin haline ve maksadna gre de riyzetin eitli ekilleri vardr. Halk (avam) dzgn bir ahlka sahip olmak, ihlsla ibadet etmek, davrannda drst olmak, zel kiiler (havas) kendilerini tamamyla Hakka vermek, daha zel kiiler ise (havssl-havs) msiv ile olan ilgilerini kesip Hakla dim beraberlik salamak iin riyzet yaparlar (bn Kayyim el-Cevziyye, I, 511). Hakikat bilgisine ulamann iki temel artndan birinin salam irade, dierinin riyzet olduunu syleyen bn Snya gre riyzetin amac vardr. Birincisi Hakkn dndaki eyleri tercih etmeyi tamamyla terketmektir; bu riyzete gerek zhd yardm eder. kincisi, ktlkleri emreden nefsin (nefs-i emmre) honutluk kazanm ve tatmin bulmu nefse (nefs-i mutmainne) boyun emesini salamaktr; bylece nefsn ve dnyev vehimlerden uzaklaarak ilh olanla balantl vehim ve hayallere ykselmek mmkn olur. Bu riyzet aamasna ibadetler yardm eder. Riyzetin nc amac srrn latifletirilmesidir. Bu riyzete msiki ve gzel szler yardmc olur ve buna ancak ak

ile ulalabilir. bn Snya gre riyzetin bu hedefi gerekletikten sonra slik nce fen, ardndan bek hallerine erip Hakk devaml ekilde mhede eder (el-rt, s. 185-186). Muhyiddin bnl-Arab edep, talep ve ilim olmak zere trl riyzetten bahseder. Edep riyzeti nefsin tabiatndan kmak ve ondan kurtulmaktr. Fakat riyzetle nefsin tabiatndan kurtulmak ve varln ortadan kaldrp baka bir tabiat ikme etmek mmkn deildir. Ancak nefsin tabiatnn talep ettii eylerin salkl ve doru olmas salanabilir. bnl-Arab riyzetin ikinci trne talep riyzeti adn verir. Talep riyzeti nefsin zelil klnp kullukta bulunmaya sevkedilmesiyle ahlkn dzeltilmesidir. bnl-Arabye gre riyzet iyi ve ktnn zerinde dolat dnya gibi olmaktr. Bylece nefis Hakkn btn tasarruflarna rz olarak rz makamna ular. Rz makamndaki sf zelilliine, snrl varlna ve cehaletine nisbetle Hakkn izzetine ve ilminin sonsuzluuna boyun eer. nc riyzet tr ilim riyzetidir ve riyzetlerin en faydalsdr. lim bir kulun en yksek riyzeti, Hakk bir sret zere mhede ettiinde onu inkr etmeyip tenzihle snrlamamasdr. Talep riyzeti nefsin slahdr, ilim riyzeti ise kulun Hakka dair bilgisini tenzihte tebih, tebihte tenzih ilkesince dzenlemesidir (el-FttlMekkiyye, II, 635; smil Rush Ankarav, s. 153). Her toplumda dinde ve slmdaki riyzet ehline benzetilebilecek kii ve gruplara rastlamak mmkndr. Yogi denilen Hint fakirlerinin maksad riyzet yaparak nefis, beden ve eya zerinde hkimiyet kurmaktr. Ar ve disiplinli bir riyzet neticesinde riyzet ehlinden birtakm olaan st haller zuhur edebilir. Takv sahibi sflerin riyzeti ekil, muhteva ve gaye bakmndan gayri mslimlerin riyzetinden farkldr. Tasavvufta mrid dinin emirlerine uymak, yasaklarndan kanmak, daha iyi bir din hayat yaamak iin riyzet yapar (ayrca bk. LE).

BBLYOGRAFYA

Rgb el-sfahn, el-Mfredt, Riya md.; et-Tarft, Riya md.; Tehnev, Kef, I, 564; Hakm et-Tirmiz, Riyatn-nefs (nr. brhim emseddin), Kahire 2002, s. 22, 60; Slem, abat, s. 278, 365, 558; bn Sn, el-rt vet-tenbiht: retler ve Tembihler (nr. ve trc. Ali Durusoy v.dr.), stanbul 2005, s. 185-186; Kueyr, er-Risle (nr. Abdlhalm Mahmd), Kahire 1966, s. 153, 165; Hcvr, Kefl-macb, s. 251-260; Herev, Menzil, s. 10; Gazzl, y, I, 17, 71; III, 19, 47, 59, 64, 72, 86, 224, 358; Eb Mansr el-Abbd, fnme (nr. Gulm Hseyin Ysuf), Tahran 1347, s. 54; bnl-Arab, el-Fttl-Mekkiyye, Kahire 1293, II, 634, 635; bn Kayyim el-Cevziyye, Medrics-slikn, Kahire 1403/1983, I, 510-516; bn Haldn, Muaddime, Beyrut 1983, s. 422; a.mlf., ifs-sil, s. 31-32; Zerrk, avidt-taavvuf (nr. M. Zehr enNeccr), Kahire 1381/1968, s. 35, 42; arn, e-abat, II, 86; smil Rush Ankarav, Minhcl-fukar, Bulak 1256/1840, s. 108, 153; brhim Hakk Erzurum, Marifetnme, stanbul 1310, s. 298; Refk el-Acem, Mevst mualatit-taavvufil-slm, Beyrut 1999, s. 430-431. Sleyman Uluda

RYZ
( ) (. 1054/1644) Divan airi ve tezkire mellifi. 980 (1572) ylnda babas Birgili Mustafa Efendinin kadlk yapt Mekkede dodu. Asl ad Mehmed olup anne tarafndan da kkl bir ulem ailesine mensuptur. Dzenli bir medrese eitimi grp Meyyedzde Abdlkadir eyh Efendiden mlzm oldu. 1010 (1601) ylndan itibaren Ahmed Paa, Dvud Paa, Fatma Sultan, Siyavu Paa, Mihr Mh ve Sahn- Semn medreselerinde mderrislik yapt. 1019da (1610) Edirne Beyazt Medresesine tayin edildiyse de oraya gitmedi ve iki yllk bir aradan sonra tekrar Sahn- Semnda grevlendirildi. 1022 (1613) ylndan itibaren Yeniehir, Halep, am, Kuds, Kahire kadlklarnda bulundu ve Cemziyelhir 1034te (Mart 1624) emekli edildi. Kula ar iittiinden utr, esamm lakaplaryla anlan Riyz 29 Safer 1054 (7 Mays 1644) gecesi vefat etti. Riyznin lm yerini Bel, Bursal Mehmed Thir ve Muhibb stanbul diye kaydederken Hammerden naklen Franz Babinger Kahire, emseddin Smi, skpl Riyz ile kartrd iin Tmvar olarak gsterir. Mezarnn nerede olduu bilinmemektedir. Riyznin divanndaki bir mersiyesinden kk yalarda ld anlalan ocuklarndan baka Riyzzde lakabyla bilinen, kadlk ve mderrisliklerde bulunmu Mahmud Efendi, Lutf mahlasl, divan sahibi ve Mevtl-ulm mellifi Abdllatif Efendi ve Kapcba Nash Bey isimli olu daha vardr. Riyz, kendinden nce yaayan airlerden etkilendii gibi kendinden sonraki airleri de etkilemitir. Kendi dneminde edebiyat muhitlerinde etkili sayld, Kafzde Fiz, Azmzde Mustafa Hlet, eyhlislm Yahy Efendi, Nevzde At gibi airlerle dost olduu, Nef ve Tfl Ahmed elebinin husumetini zerine ektii bilinmektedir. Eserleri. 1. Divan. Tevhid ve mnctn bulunmad eserde yirmi be kaside, terkibibend tarznda bir sknme, btn harflerde 652si tam, on yedisi tamamlanmam 669 gazel, sekizi Trke, biri Farsa dokuz kta, 171 rub, seksen dokuz matla, on bir miyne beyit bulunmaktadr. iirlerinde Bkden Nedme uzanan izgide zaman zaman tasavvuf izleri, az da olsa hikem anlay yanstrsa da daha ok zevkperest bir tavr gstermektedir. 2. Sknme. 1054 beyitlik bu mesnevide hnendeler, szendeler, sazlar, msiki terimleri ve elenme ekilleriyle elence meclisleri anlatlmaktadr. 3. Dstrl-amel. Eserde 1050 civarnda Farsa deyim, tabir, baz kelimelerin Trke karlklar ve bunlarla ilgili Farsa iirlerden rnekler yer almaktadr. Divan, Sknme ve Dstrl-amelin metinleri Namk Akgz tarafndan doktora almas olarak incelenmitir (bk. bibl.). 4. Riyz-uar. 1607-1610 yllar arasnda telif edilen ve Riyznin en nemli eseri olan tezkire Sultan I. Ahmede ithaf edilmitir. Balangtan yazld tarihe kadar 424 Osmanl airini ihtiva eder. Tezkirede nce air padiahlar kronolojik biimde sralanm, ardndan dier airler alfabetik sraya gre kaydedilmitir. Riyz-uar dbcesindeki iir anlay ve air deerlendirmesiyle de nemlidir. iirde anlam ve sz dengesinin iyi kurulmas gerektii belirtilen dbcede airler drt gruba ayrlr: Mnada yaratc olanlar, nceki mnaya yeni mnalar katarak gzelletirenler, nce sylenmi bir mnay gzel bir ifadeyle yeniden syleyenler, nceki

mnadan baka mnalar bulanlar. Tezkirenin bir baka zellii de ele alnan airlerle ilgili deerlendirmelerdir. Riyz tezkiresi, airlerin lmleri konusunda verilen dikkatli bilgiler ve drlen tarihlerin kaydedilmesiyle de dikkat ekmektedir. Ayrca derkenarlarda baka airlere atfedilen iirlerin asl sahiplerinin tesbiti hususunda kaytlar dlmtr. Eser zerinde Namk Akgz tarafndan bir yksek lisans almas yaplmtr (bk. bibl.). Riyz-uarnn eitli ktphanelerde nshalar vardr ( Ktp., TY, nr. 761; Nuruosmaniye Ktp., nr. 3724; Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3871; TSMK, Hazine, nr. 1276; Ktahya l Halk Ktp., nr. 1200; Yap ve Kredi Bankas Sermet ifter Ktp., nr. 203).

BBLYOGRAFYA

Riyz, Riyz-uar (haz. Namk Akgz, yksek lisans tezi, 1982), A DTCF, s. 4; At, Zeyl-i ekik, s. 250, 265, 295; Muhibb, ulatl-eser, III, 463-464; Ukzde brhim, Zeyl-i ekik, Ktp., TY, nr. 191, vr. 48b, 171a; smil Bel, Gldeste-i Riyz- rfn, stanbul 1287, s. 401; a.mlf., Nuhbetl-sr, Ktp., TY, nr. 1182, vr. 82a; eyh, Vekyiul-fuzal, Ktp., TY, nr. 81, s. 133, 134; Mstakimzde, Mecelletn-nib, Sleymaniye Ktp., Hlet Efendi, nr. 628, vr. 237b; Mehmed Tevfik [Mesnevihan], Mecma-i Tercim, Ktp., TY, nr. 192, vr. 41a; Osmanl Mellifleri, II, 183; Babinger (ok), s. 196; Namk Akgz, Riyz: Hayat, Eserleri ve Edebi Kiilii, Dvan, Sknme ve Dstrl-Amelin Tenkidli Metni (doktora tezi, 1986), Frat niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; a.mlf., Riyz Divanndan Semeler, Ankara 1990, s. 24, 27, 28, 112-119; a.mlf., Tahkiyev Bir Metin Olarak Riyznin Sknmesi, TDA, sy. 55 (1988), s. 7383; a.mlf., Riyznin Dstrl-Ameli ve Ansiklopedik nemi, Frat niversitesi Dergisi (Sosyal Bilimler), II/2, Elaz 1988, s. 1-18; N. Gamm, Riyzs Tekire as a Source of Information on Ottoman Poets, JAOS, XCIX/4 (1979), s. 643-652; Kmsl-alm, II, 2385; Gnl Alpay, Riyz, A, IX, 751-753. Namk Akgz

RYZYYT
(bk. MATEMATK).

RYZl-RFN
() Rz Kul Hann (. 1288/1871) tasavvuf iir yazan airlere dair Farsa tezkiresi (bk. RIZ KULI HAN).

RYZn-NKAB
() Sahaflar eyhizde Ahmed Nazif Efendinin (. 1275/1858-59 [?]) nakbleraflarn biyografisine dair eseri. Osmanl devlet terifatnda ok nemli yere sahip olan nakbleraflarn biyografisine dair ilk eserdir. Mderrislik yapan, Kuds, am, Mekke kadlklarnda bulunan ve Anadolu kazaskeri olan Ahmed Nazif Efendinin bundan baka mensur-manzum yirmiye yakn eseri vardr (Levend, s. 373374). Riyzn-nkab ksa bir mukaddimeyle balamaktadr. Mellif burada Ktib elebi ve Mstakimzdenin eserlerinden etkilenerek bir ydigr brakmak arzusuna kapldn syler; Osmanllarda bu konuda bir eser bulunmadn ve sdt- kirma duyduu muhabbetle byle bir eser ortaya koymay dndn belirtir. Ayrca rif Hikmet Beyefendinin kitabn ortaya kmasna vesile olduunu ifade eder. Eserin nakbleraflarn biyografisine ayrlan ksm Zikr-i Zuhr- Nasb- Nikbet baln tar. Burada nikbet makamnn tarihesinin ardndan ilk nakbleraf Seyyid Mahmud Efendiden (. 944/1537 [?]) balayp Seyyid Abdrrahim Efendiye kadar elli alt nakblerafn biyografisine yer verilir. Telif tarihi belli olmayan kitapta son nakbleraf Abdrrahim Efendinin biyografisinde nikbet grevine devam ettii bildirildiine gre eserin onun grevde bulunduu 14 Haziran 1834 ile 9 Ocak 1837 tarihleri arasnda yazld anlalmaktadr. Riyzn-nkabnn bilinen drt nshas vardr (bk. bibl.). Bunlardan Sleymaniye Ktphanesinde kaytl nshada (Esad Efendi, nr. 2275) bo braklm ksmlarn yannda baz karalama, dzeltme ve derkenarlarn bulunmas dolaysyla bunun mellif hatt olmas ihtimali yksektir. Riyzn-nkabnn Topal Rifat Efendinin Devhatn-nkabsna kaynaklk ettii phesizdir. Ancak Rifat Efendi, alt nakbleraf ilvesiyle hazrlad almasnda Riyzn-nkab ve mellifinden bahsetmemektedir. Her iki eserde yer alan bilgiler arasnda nemli farkllklar vardr. Bununla birlikte Rifat Efendinin Riyzn-nkaby grmediini ve incelemediini sylemek zordur. Fakat Rifat Efendinin baz kk deiikliklerle Riyzn-nkaby aktarp esere kendi zamanna kadar gelen alt nakbleraf ekledii bilgisi de (DA, IX, 230) doru grnmemektedir. Devhatn-nkabnn kaynaklar arasnda Mehmed Mecd Efendinin Hadiku-ekiki, Nevzde Atnin Hadikul-hakiki, eyh Mehmed Efendinin Vekyiul-fuzals, Mstakimzdenin Devhatl-meyihi ve Sleyman Fikin Sefnetr-res zeyli bulunmaktadr. Hemen hemen ayn kaynaklardan istifade edilmesi iki eser arasnda bir benzerlik olduu intiban uyandrsa da dikkatli bir karlatrmada Rifat Efendinin ad geen kaynaklar temel olarak ald farkedilir (kaynaklarn mukayesesi iin bk. Ahmed Rifat Efendi, Osmanl Toplumunda Sdt- Kirm ve Nakiblerflar: Devhatn-nukab, s. 36-45). Bu konuda iki eser arasndaki fark, Devhatn-nkab mellifi kaynan aynen veya ok az deiiklikle muhtasaran iktibas ederken Nazif Ahmedin ksmen muhtasar olarak, fakat kendi cmleleriyle eserine aktarmasndan ibarettir. Riyzn-nkabnn dili devrine gre olduka ar olup slbu yer yer ssl nesre yaklamaktadr.

BBLYOGRAFYA

Ahmed Nazif Efendi, Riyzn-nkab, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2275, 2276; Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 4590; Millet Ktp., Ali Emr, Tarih, nr. 723; Ahmed Rifat Efendi, Devhatn-nkab, stanbul 1283; a.mlf., Osmanl Toplumunda Sdt- Kirm ve Nakiblerflar: Devhatn-nukab (haz. Hasan Yksel - M. Fatih Kksal), Sivas 1998; Agh Srr Levend, Trk Edebiyat Tarihi, Ankara 1973, s. 373-374; Ali Emr, Hdim ve Hfz- Emnet-i Mbreke Hulef-yi Osmniyyenin eref-i Silsile-i Siydetleri, Osmanl Tarih ve Edebiyat Mecmuas, sy. 19, stanbul 1330, s. 417-435; Mehmet pirli, Devhatn-nkab, DA, IX, 230. M. Fatih Kksal

RYZs-SLHN
() Nevevnin (. 676/1277) bir mslmann gnlk hayatnda ihtiya duyaca yet ve hadisleri derledii eseri. Tam ad Riy-lin min adi seyyidil-mrselndir. 14 Ramazan 670 (14 Nisan 1272) tarihinde tamamlanm olup on sekiz blm, 400e yakn bab ve 1900 civarnda hadisten meydana gelmektedir. Baz blm ve bablar onlarca hadisten, bazlar birka hadisten oluan eserde konularn nitelii sebebiyle pek ok mkerrer hadis vardr. Blmlerin ve zellikle bablarn dikkat ekici yan her birinin sralanndaki fikr insicam ve mkemmel i dzendir. Bablarn adlandrlmasndaki isabet mellifin hadis kitaplarnda yer alan rivayetleri byk bir vukufla deerlendirdiini, Kuran ve Snnetin muhtevasna vkf olduunu gstermektedir. Eser sadece bir hadis mecmuas deil Nevevnin yaad dnemde toplumun ve slm corafyasnn meselelerini ortaya koyan bir belge, ferdin ve cemiyetin ihtiyalarna slmn iki ana kayna nda zm retme yollarn anlatmas asndan limler, yneticiler ve halk iin bir rehber niteliindedir. Bir dier zellii de her konuyu yet ve hadislerle ele almasdr. Nevev, Riy-line ald hadislerin ounu Ktb-i Sitteden semi, bunlarn dnda kalan hadisleri mam Mlikin el-Muvaa, Eb Bekir el-Humeydnin el-Cem beyne-aayn, Ahmed b. Hanbelin el-Msnedi, Hkim en-Nsbrnin el-Mstedreki ve Drim ile Drekutnnin es-Snenlerinden derlemi, hadislerin sened zincirini kararak sahb rvinin adn vermekle yetinmitir. Kitapta hadis metinleri kaynaklarda getii gibi nakledilmi, her hadisin sonunda kayna belirtilmi ve hadisle ilgili deerlendirmeler oradan aynen alnm, baz hadislerin ve rvilerin deerlendirilmesi Nevev tarafndan yaplmtr. Hadislerde geen garb kelime ve tabirlerin bir ksm aklanm, fazla uzun hadisler bazan ksaltlm, ok az sayda hadis mna ile rivayet edilmitir. Nevev, Riy-line ald hadislerin sahih olduunu sylemekteyse de eserde az sayda zayf hadisin bulunduu kaydedilmekte, bazlar bunlarn kadar, bazlar ise elli kadar olduunu ileri srmektedir. Nsrddin el-Elbn ve uayb el-Arnat yaptklar neirlerde zayf rivayetlerin zayflk derecelerini belirtmi, ancak bunlarn eserin deerini azaltmadna iaret etmilerdir. erdii hadislerin byk ksm Buhr ve Mslimin el-Cmiu-alerinden seilen Riy-lin, slm dnyasnda mslmanlarn el kitab olma zelliini korumu, bu sebeple Kurn- Kermden sonra en ok okunan kitap olduu sylenmitir. ok sayda yazma nshas bulunan eserin ilk basm 1302de (1885) Mekkede gerekletirilmi, daha sonra seksenden fazla neri yaplmtr. Bunlar arasnda Mustafa Muhammed Amre (Kahire 1375), Rdvn Muhammed Rdvn (Kahire 1379), Abdlazz Rebh ve Ahmed Ysuf ed-Dekkk (Dmak 1396), Nsrddin el-Elbn (Beyrut 1406), Ahmed Rtib Hamm (Dmak-Beyrut 1408/1987), uayb el-Arnat (Beyrut 1407/1987) ve Frk Hamde (Kahire 1409) tarafndan yaplanlar nemlidir. Riy-lin zerine yaplan erh almalarnn ilki ve en mehuru bn Allnn Delll-flin li-urui Riyi-linidir (nr. Mahmd Hasan, I-VIII, Kahire 1347, IIV, 1385/1966). Sleyman Derv mir, Delll-flinden setii hadislere Envr min hedyinnbvve: ife minel-edin-nebeviyye mutre min kitbi Dellil-flin li-urui Riyi-

lin adn vermitir (Tanta 1987). Hseyn Abdlmecd Himin eru Riyi-lini (I-II, Kahire 1390/1970) daha ok talebelere hitap etmektedir. Mustafa Sad el-Hn, Mustafa el-Bug, Muhyiddin Mest, Ali e-rbec ve Muhammed Emn Lutfden oluan bir komisyonca hazrlanan Nzhetl-mttan eru Riyi-lin ksa fakat nemli bir erhtir (Beyrut 1397/1977). Subh esSlihin Menhell-vridn eru Riyi-lini ise baz kelime aklamalarndan ibaret titiz bir neirdir (Beyrut 1970). Eb Usme Selm b. d el-Hillnin Behcetn-nrn eru Riyilini (I-III, Demmm 1415/1994), Abdlkdir rfn b. Selm el-A Hassne ed-Dmaknin Ravatl-mttan eru Riyi-lini (I-IV, Beyrut 1417/1996), Muhammed b. Slih elUseymnin eru Riyi-lini de (I-IV, Kahire 1422/2001) burada zikredilebilir. Riylinin bugne kadar yaplan en geni erhi ise M. Yaar Kandemir, smail L. akan ve Rait Kk tarafndan hazrlanan Riyzs-slihn, Peygamberimizden Hayat lleri adl almadr (IVIII, stanbul 1997). Eserin bilinen ilk muhtasar, Ysuf b. smil en-Nebhnnin Buhr ve Mslimin mterek rivayetlerinden 800 kadar hadisi ihtiva eden Tehbn-nfs f tertbid-drsudur (Kahire 1402). Eserin ilk basks Kahirede gerekletirilmi (1329), daha sonra Dmak ve Beyrutta birok defa baslmtr. Slih Ahmed Rz, uf min riyis-snne, dirse talliyye li-ed mutre min kitbi Riyi-linde (Dmak 1410) eserden baz hadisleri ilm aratrma metoduna uygun biimde inceleyip deerlendirmi ve hadislerin tahrcini yapmtr. Muhammed Abdlhamd Mirdd, tfl-mslimn f teshli itiri Riyi-lin adl almasnda (Kahire 1389) bab balarnda geen yetleri aklam, setii hadisleri de ksaca erhetmitir. Saffet es-Sekknn Mifturriln il Riyi-lini (Halep 1391/1971), Muhammed Hayr Muhammed el-Hmsnin Mutaaru Riyi-lini (Dmak 1406/1985), Cemleddin Seyrevn ve Nreddin Karaalinin el-Mutr min Riyi-lini (1407/1986, 3. bask), Memn Muhammed Sad es-Sgarcnin eaul-mutr min Riyi-lin vel-ekr (Dmak 1412/1991), Muhammed Adnn Slimin Mertiul-mminn f Riyi-lini de (Dmak 1416/1995) burada anlmaldr. Riy-linin Trkeye ilk tercmesi, Hasan Hsn Erdemin (ilk basksnda I ve II. ciltler Kvmddin Bursln ile birlikte) Diyanet leri Bakanl tarafndan yaymlanan evirisidir (I-III, Ankara 1949, 1954). Daha sonra eseri Mehmet Emre (stanbul 1974), Stk Glle (stanbul, ts.), Salih Uan (stanbul, ts.) ve hadis aklamalaryla birlikte hsan zkes (I-VI, stanbul 1991, I-III, 1992, IVI, stanbul, ts.) Trkeye tercme etmitir. Riy-lin, ngilizceye de evrilmi olup Abdurrahman ad (I-II, Lahore 1988), S. M. Madni Abbs (I-II, Karachi 1986) ve Hfz Selhaddin Ysufun (Drsselm 1999) evirileri burada zikredilebilir. Sad el-Laham (Beyrouth 1991) ve Fevz abn (I-II, Beyrouth, ts.) eseri Franszcaya tercme etmilerdir. Urdu diline ise Mevln Muhammed drs tarafndan evrilmitir (Yeni Delhi, ts.). Riy-lin daha baka dillere de tercme edilmitir. Hasan Hsn Erdem, Riyzs-slihn Hadislerinin Rvleri Olan Ashb- Kirmn ve Hadis mamlarnn Hal Tercemeleri (Ankara 1964) ve Ahmed Rtib Hamm, eserde rivayetleri bulunan rvilerin biyografileriyle eserin eitli fihristlerini ieren Knzl-bin (Beyrut 1413) adyla birer alma yapmlardr.

BBLYOGRAFYA

Nevev, Riy-lin (nr. uayb el-Arnat), Beyrut 1409/1989, neredenin girii, s. 4-20; a.e. (nr. Nsrddin el-Elbn), Beyrut 1406, neredenin girii, s. 5-22; a.e. (nr. Hassn Abdlmennn), Amman 1413, neredenin girii, s. 9-12; a.e. (nr. Ahmed Rtib Hamm), Dmak 1408/1987, neredenin girii, s. 5-10; a.e. (trc. Mevln Muhammed drs), New Delhi, ts., tercme edenin girii, s. 3-19; a.e.: Peygamberimizden Hayat lleri (trc. ve erh M. Yaar Kandemir - smail L. akan Rait Kk), stanbul 1418/1997, neredenlerin girii, I, 67-81; Zeheb, Tekiretl-uff, IV, 1472; Mustafa Sad el-Hn v.dr., Nzhetl-mttan eru Riyi-lin, Beyrut 1397/1977, s. 57; Ahmed Abdlazz Ksm el-Haddd, el-mm en-Nevev ve eeruh fil-ad ve ulmih, Beyrut 1413/1992, s. 280-300; Muhyiddin Atyye v.dr., Dell melleftil-ad, Beyrut 1416/1995, I, 338, 352-356, 358, 364-366, 369-370, 388; II, 602, 603; M. Hayr Ramazan Ysuf, el-Mucemlmuannef li-melleftil-adi-erf, Riyad 1423/2003, I, 492, 500, 501-505, 507, 508, 519; II, 1128; smail Ltfi akan, Hadis Edebiyat, stanbul 2003, s. 158-162. Rait Kk

RYZ-UAR
() Riyz Mehmed Efendinin (. 1054/1644) Osmanl airlerine dair tezkiresi (bk. RYZ).

RZM b. REZM
() Ar i Keysniyyeden Rizmiyye frkasnn kurucusu (bk. KEYSNYYE).

RZMYYE
() Keysniyyeden Rvendiyye bnyesinde mtalaa edilen, Eb Mslim-i Horasnye ar ballk gsteren Rizm b. Rezme mensup bir frka (bk. KEYSNYYE).

RZE
Karadeniz blgesinin dou kesiminde ehir ve bu ehrin merkez olduu il. Fenerburnu ad verilen bir kntnn kuzeybat rzgrlarndan koruduu kk bir koyun douya bakan yamacnda kurulmu olup zamanla sahile kadar yaylmtr. Coraf bakmdan yakn zamana kadar kara yoluyla ulamn elverisizlii yznden gemite devletlerin etki alan dnda kalmtr. Adnn, ehrin kurulduu yere iaretle da etei mnasna rhizodan yahut vaktiyle blgede pirin yetitirildii iin Yunanca rhiziostan geldii belirtilir. Bjkyan ehrin eski adnn Rizos olduunu yazar (Karadeniz Kylar, s. 61). Rizenin bilinen en eski tarihi, Miletlilerin Dou Karadeniz kylarna deniz yoluyla geldikleri ve ticar amalarla pazar yeri kurduklar milttan nce VII. yzyl balarna kadar gider. skitlerin nnden kaarak Kafkasyadan kan Kimmerlerin istilsna uramas ve skit hkimiyetinin blgeyi iine almas da ayn yzylda gereklemitir. Bu istillar srasnda yerli halkn bir ksmnn gney kesimindeki i blgelere gittii ve buralardan ky kesimlerine g olduu bilinmektedir. Rize ve evresi milttan nce VI. yzylda Perslerin egemenliine girerek Pont satraplna balandysa da bu durum uzun srmedi. Bu dnemden itibaren yonyallar bu kylarda baz koloniler kurdular. Milttan nce 400de Trabzona gelen Ksenofonun blge hakknda verdii bilgilerden Rizenin de bir ticaret liman olduu anlalmaktadr. Milttan nce 180de Yunanllam bir ran devleti olan Pontus Devletinin hkimiyetine girdi. Bir asr sonra Rize yaylalarna yerleen Orta Asya meneli Partlar, Pontus Devleti ile att. Bu dnemde Rizenin de iinde bulunduu Dou Karadeniz blm Pontus Devletinin maden, kereste ve gemi ihtiyacn karlyordu. Milttan nce 64te Pontus Devletini kaldran Roma mparatorluu blgede Ssnler ve onlar destekleyen Ermeni ve Grc krallar ile mcadele etti. Seyyah Arrianusun (. 180) verdii bilgiye gre yidere-Rize aras denizden 10 mildi. Roma mparatorluunun ikiye ayrlmasnn ardndan blgede Bizans dnemi balad. Hristiyanln blgede yaylmas Bizansn ilk dnemlerine rastlar. Hz. Osmann hilfeti esnasnda Habb b. Mesleme kumandasndaki kuvvetler Ermenistan fetihleri (25/646) devam ederken Rizeyi de vergiye baladlar. Fakat ok gemeden ehir tekrar Bizansn eline geti (653). Emevler dneminde blgeye yeniden gelen mslman ordularna kar Bizansn mttefiki olan Hazarlar, Rize ve civarn korumaya altlar. Nihayet Emev Halifesi Him b. Abdlmelik, Hazarlar zerine gnderdii ordu ile Rizeyi zaptetti (119/737). Malazgirt zaferinin (1071) ardndan bir sre iin Dnimendlilerin kontrol altna giren Rize (1098) Anadolu Seluklular zamannda Erzurum valileri tarafndan ynetildi. I. Hal Seferinden yararlanan Bizansllar buray yeniden ele geirdi. III. Hal Seferinden sonra Komnenoslarn Grc Krallnn desteiyle Trabzon merkez olmak zere kurduklar Trabzon Rum Devletinin snrlar iinde kald (1204). Bu dnemde Rize, Venedik ve Cenevizli denizcilerin ticaret maksadyla uradklar nemli bir liman durumundayd. Ftih Sultan Mehmed, Trabzonun fethi (865/1461) srasnda Rizeyi de ald. Trabzonun ilk yneticisi olan Gelibolu sancak beyi Kaptandery Kasm Bey ilk idar yaplanmay gerekletirdi. Bu srada Rizede topraklar timar sistemine gre yeniden dzenlendi ve vergiye esas olan mlkler

tesbit edildi. Krmn Osmanl topraklarna katlmas (1475) ve Venedik ile Cenevizin Karadenizden uzaklatrlmas, Rize-Sohum arasnda yaayan ve basknlarla elde ettikleri esirleri ticaret gemilerine satarak geinen Abazalar rahatsz etti. Gelir kaynaklarn kaybeden Abazalarn korsanlk faaliyetlerinden Rize zarar grd. ah smilin Akkoyunlu baehri Tebrizi igali zerine baz beyler ve Snn halk Trabzon sancak beyi ehzade Selime (I. Selim) snarak Rize-Trabzon arasndaki kesime yerletirildi (Bostan, s. 57). Selimin Trabzon sancak beylii srasnda Grcistanda yaplan savaa (914/1508) Rizedeki timarl sipahiler de katld (BA, Timar Ruznamesi, nr. 1, s. 799, 819). Dou Karadeniz kylarnda gvenliin salanmasndan sonra Rize Limannda bir canllk oldu ve 964te (1557) Of skelesi ile birlikte Rize liman gelirleri senelik 30.000 akeye ulat. Ayrca Rize evresinde bolca retilen ketenden elde edilen gmrk gelirleri Of ile birlikte 966da (1559) 35.000 ake kadard; bu tarihte keten gmr muktaas kurularak Hseyin b. Mehmedin idaresine verildi (BA, MAD, nr. 244, s. 188, 191). XVI. yzylda Rizede Abaza ve Grclerin zaman zaman kylar yamalamas zerine halkn artan ikyetleri Osmanl ynetimini harekete geirdi. II. Selim dneminde silh kaakln engellemek ve korsanlarn barnaklarn datmak suretiyle alnan tedbirler sayesinde byk lde dzen saland. Kefe ve Batum beylerbeyilerine fermanlar gnderilerek gemi kaptanlarnn yapt silh kaakl engellendi ve ticaret gemilerinin sahil ehirlerine yanamas izne baland. Abazalarn denizden gelip verdikleri zarar nlemek iin Rize ve dier sahil kalelerindeki mstahfzlar kendi kayklaryla sahilleri koruma hizmeti grmeye balad. Nitekim 982de (1574) Rize kads korsanlara kar kayk ina etmekle grevlendirildi (BA, MD, nr. 19, s. 1; nr. 24, s. 312/847). Astarhan seferi iin 976da (1568) Kefede yaplan gemilere, Karadeniz sahillerindeki kalelerden topland gibi Rize Kalesinden de yedi mstahfz ve yirmi azeb askeri temin edilmiti (BA, MD, nr. 7, hk. 2302). nebaht Sava ncesinde mttefik Hal donanmasna kar hazrlanan donanma iin de Rizeden kreki toplanmt (BA, MD, nr. 14, s. 1140/1682). XVII. yzyln balarnda kylara ynelik korsan saldrlar yeniden balad; Don Kazaklar 1030da (1621) Rizeyi basarak byk zarar verdiler. XVIII. yzyl balarnda Abaza aknlar sreklilik kazand. 1115te (1703) Grcistan seferine giden baz beyler mevsimin uygun olmamas sebebiyle Rizede klad (Defterdar Sar Mehmed Paa, s. 829). 1117de (1705) Abaza saldrlarna kar Rize Kalesine top, 1000 top yuvarla ve barut verilmesi emredildi; bu srada kale cephanesi ve mescidiyle zindan duvarlarnn tamiri iin Rize Kads Ebbekir Efendiye 1000 kuru dendi (BA, MAD, nr. 9874, s. 131). Karadenizde faaliyet gsteren Osmanl donanmasnn zaman zaman Rizeye de urad anlalmaktadr. 1138-1139da (1726-1727) Rusyaya ve Abaza ekyasna kar muhafaza amacyla inasna balanan Fa Kalesinin yapmnda kullanlacak talar tamak ve dier hizmetlerde kullanlmak zere Trabzon ve civarndaki iskelelerden alnan gemiler arasnda Rizeden de be ayka temin edildi (Aydn, sy. 6 [1986], s. 86-87, 92). XVII ve XVIII. yzyllarda Cell isyanlarna benzer baz olaylar Rizede de yaand. Etrafna silhl gruplar toplayan g sahibi mahall aalar, gerek birbirleriyle mcadeleleri srasnda gerekse halk zerindeki zulmleri sebebiyle asayisizlie yol at. Canikli Ali Paann Trabzon valilii srasnda (1773-1777) blgede dzen saland gibi Rizenin de aralarnda bulunduu Trabzon kazalarndan toplanan askerler gemilerle Krm seferine gnderildi (1778). Rusyann Kafkaslar igali, Anapa (1788) ve Fa (1809) kalelerini kuatmas srasnda Rizeden de asker topland. Fa Kalesinin Ruslardan geri alnmasnda byk rol olan Rize yan Tuzcuolu Memi Aaya kalenin tekrar

Rusyann eline gemesi zerine kapcbalk rtbesiyle Batum kylarn koruma grevi verildi. 20 Mart 1806da Tuzcuolu, Rizenin Trabzondan ayrlarak Gnye sancana balanmasn istedi (BA, HH, nr. 4044-B). 1811 yl yaznda blgede grlen veba salgnndan Rize de etkilendi ve ok sayda insan hayatn kaybetti (Cevdet, IX, 247-248). Rize, Trabzon Valisi Sleyman Paa ile Rize mutasarrf Tuzcuolu arasndaki anlamazlk yznden kan isyanlardan etkilendi. Sleyman Paann Tuzcuolunu Rizede bamsz bir ynetim kurduu, tahsildarlar blgeye yaklatrmad, borcunu demeyenlerin topraklarna el koyduu ve lenlerin mallarn msadere ettii gibi iddialarla sulamas ve idamn istemesi (1815) sonusuz kald; Tuzcuolu idam edilemedii gibi civardaki dier aalarn desteini de ald. Trabzon valisinin Batum taraflarnda bulunmasn frsat bilen Tuzcuolu taraftar yanlar Trabzona giderek liman, etraftaki ky ve kasabalar yamalad. Sleyman Paa, evredeki sancaklardan toplanan kara ordusu ile birlikte kk bir Osmanl donanmasnn desteiyle harekete geti. Trabzonun geri alnmasndan sonra Rizeye ve ardndan Ofa snan Tuzcuolu yakalanarak idam edildi (1817). Tuzcuolu ailesine mensup yanlarn 1818-1821 ve 1832-1834 yllarnda srdrdkleri isyanlar, Tuzcuolu Abdlkadirin idam ve dier aile fertlerinden bir ksmnn Rusuk ve Varnaya srlmesiyle yattrld (1834). Osmanl Devletini yaklak yirmi yl megul eden bu isyanlara katlmayanlarn Rizede kalmasna izin verildi. I. Dnya Sava esnasnda Rize, btn Karadeniz sahillerinde olduu gibi nce Rus donanmasnn bombardmanna mruz kald, hkmet kona oturulamaz hale geldi, ardndan 8 Mart 1916da ehir igale urad. ki yl sren igal srasnda halk yol yapm gibi ilerde altrld (Topalolu, s. 23). Osmanl idaresi altna girdiinde Trabzona bal bir kadlk merkezi olan Rize bu sralarda kk bir kale-ehir zellii gsteriyordu. XV. yzyln son eyreinde kalede Atmaca adl bir serasker ve emrinde Kalkandelen, Bosna, Kosova, Siroz, skp gibi farkl yerlere mensup otuz drt muhafz grev yapyordu. Bunlar arasnda daha sonra Rize seraskeri olan Mustafa Bey olu Veysi gibi Rumeliden srgn olarak gelen Arnavutlar da bulunuyordu (BA, MAD, nr. 828, s. 324-339, 624644). Rize Kalesinin nemi ehzade Selimin Trabzon sancak beylii srasnda artt, kale muhafzlarnn ve ehir halknn durumunda da deime oldu. 903te (1498) Rize kale dizdar iken sebepsiz yere bu grevden alnan Ysufun yerine ehzadenin arpa emini Hasan getirildi. Yine Macaristan taraflarndan gelip mslman olan Kasma ve Nili Aliye Rizede timar verildi (BA, MAD, nr. 334, s. 72-76). Yavuz Sultan Selimin padiah olmasnn ardndan bu tr baz dzenlemeler srd. Ayo Foka Manastr, Tekfur Kr Mihal gibi baz din kurum ve nde gelen ahslara ait ba ve bahe hisseleri muhafz timarlarna evrildi. Rizede gelirleri padiah hassna ait otuz hne, iki mcerred, alt bve, on alt batina, bir bahe ve daha nce Rizedeki Ayo Rando Manastrna ait bir deirmen vergisi yine bir timar sahibine verildi. Sz konusu manastrn banda Rize metropolidi bulunuyordu ve ayrca deirmenden ald kira gelirleri de vard. Kale mstahfzlarndan iki kiiye ise Rizedeki doksan hne, on mcerred, on bir bve ve on bir batinann vergileriyle sekiz deirmenin kira gelirleri tahsis edildi. Rizede gelir getiren aa ve balarn bir ksm tekfurun ve Mihal adl ileri gelen birinin mlk iken bunlar ilk Trabzon sancak beyi Kasm Bey tarafndan Rumeliye srldnden mlkleri timara evrilmiti. Bu rneklerden hareketle ehrin ileri gelenlerinden bir ksmnn Rumeliye srld sylenebilir. lk timar verilenler arasnda, daha sonra ehrin mahallelerinden birini tekil edecek olan Peripoli kynn timar gelirlerini Ali ve

Sleyman adl iki epninin tasarruf ettii grlr. Rize Kalesindeki Z Nidano adl manastrn gelirleri iinde bulunan Salaruha ky vergileri de brhim adl bir timarl sipahiye verilmiti. Bylece Osmanl idaresinin ilk yllarnda Rize ehrinde nemli sosyal deiim olduu anlalmaktadr. Rizenin nfus yapsyla ilgili ilk bilgiler 891 (1486) ylndan balar. Buna gre ehir halknn tamam hristiyanlardan oluuyordu. Mslman olarak sadece kale muhafzlar bulunuyordu. Toplam nfus 1200 dolayndayd. XVI. yzyl balarnda ehirde bir canllk yaand ve nfusta % 32 kadar bir art oldu. Bu srada Rizenin ehir nfusu 1600 civarndayd. Bunlarn iinde sadece iki hne yeni mslman olmutu (BA, TD, nr. 387, s. 736-739). Rize Kalesinde ise otuz bir kale muhafz vard. Serasker dnda kalede dizdar, kethd, kapc ve iki topu grev yapyordu. Kale imam ayn zamanda Rizedeki caminin de hatibi idi ve kendisine timar tahsis edilmiti. Muhafzlar arasnda Bosnal, Midillili ve Arnavut olarak kaytl ahslar bulunuyordu. Eski Rize Kalesinde de yine kethd ve muhafzlar vard (BA, TD, nr. 52, s. 209-227, 260-351). Yaklak on yl sonra (933/152627) gelirleri Trabzon sancak beyinin haslar arasnda bulunan baz Rize kyleri, Akrotir rneinde olduu gibi daha sonraki dnemde Rizenin mahallelerini tekil edecektir. Bu dnemde Trabzon miralay Ali elebi olu Haydar Rize seraskeriydi; kalede dizdar ve kethd ile birlikte yirmi sekiz mstahfz, kale imam ve hatibi bulunuyordu (BA, TD, nr. 53, s. 165-171). Bu durumunu yzyln sonlarna kadar koruyan ve ksm art gsteren ehrin nfusunda en nemli deime, resm grevliler ve asker garnizon dnda yeni bir sivil mslman topluluun ortaya kmasyla balad. Mevcudiyetlerine ilk defa 991 (1583) ylnda rastlanan yirmi alt hnelik (150 kii) bu mslman grubun Cmi-i erif mahallesinde oturduu, dindar ve fakir kimseler olmalar sebebiyle ehirli snfna alnarak vergiden muaf tutulduu grlmektedir. Kalede ise yirmisi hne, onu mcerred kaytl otuz mslman erkek grevli bulunuyordu (Bostan, s. 210-212). 1093te (1682) yirmi sekiz hnesi olan Rizedeki mslman topluluun bu dnemde Yeniky ad altnda Cmi-i erif yaknndaki bir kyde oturduklar tesbit edilmektedir (BA, KK, nr. 2697, vr. 48a-58b). Rizenin 1870te kyleriyle beraber kaza nfusu 6150 mslman, seksen bir Rum hne idi ve XIX. yzyl sonlarnda ehir nfusu 3000 kadard. XVI. yzyl balarnda Rize nahiyesinin kyleri olarak geen baz yerleim birimlerinin zaman iinde Rizenin mahalleleri haline gelmesinden bu kylerin ehre yakn olduklar iin bydke Rizenin gelimesini saladklar anlalmaktadr. Mesel Peripoli XVI. yzyl balarnda Rizeye bal bir ky iken XVII. yzyl sonlarnda bir mahalle olmutu. Kann Sultan Sleyman devrinin ilk tahrirlerine gre 1530 yl civarnda Rizede Peripoli kynden on hne, bir mcerred ayrlarak raiyyet yazlm ve Paayan mahallesi ortaya kmtr (BA, TD, nr. 387, s. 736-739). 1093 (1682) tarihli Rize Avrz Defterinden Rizede mahallelerin yava yava teekkl etmeye balad anlalr. Daha sonra bilinenlerden Humrik, Haldoz, Kuvariz, Kamainos mahallelerinin Amada kyne; Akrotil, Ruye, Emeldin ve Pindozun Yofa kyne; Kalohton, Haanoz, anzol ve Peripolinin dorudan Rizeye; Papik, Samri, Vonit, Romanos, ksenit, Hortoz ve Paayan mahallelerinin ise henz Rizeye bal ky statsnde olduu tesbit edilmektedir. 1093te (1682) Hseyin Aa Camiinin yaknnda on alt hnelik Pr elebi mahallesinin kurulduu, cami cemaatinden olan bu mahalle sakinlerinin asker snfa mensup olduklar ve ellerinde arazi bulunmad iin vergiden muaf tutulduklar grlmektedir. Bu mahalleler dnda Rize Kalesi etrafnda ve ehirde Balakamoz adl avrzdan muaf iki mahalle daha bulunuyordu (BA, KK, nr.

2697, vr. 48a-58b). XIX. yzyl balarnda Rizeye gelen Bjkyan buray bir tepe zerinde ev ve dkknlar bulunan, kalesi ve liman olan bir ehir olarak tarif eder. ok gzel limon ve portakal bahelerine sahip, keneviri her yerde tannan Rizenin Roi mahallesinde byk bir kilise bulunduunu, o srada idam edilen Tuzcuolunun muazzam bir saraya sahip olduunu belirtir (Karadeniz Kylar, s. 61-62). Bu esnada Rizede yirmi drt mslman ve iki gayri mslim mahallesi bulunuyordu (BA, ML. CRD, nr. 40739). 1267 (1851-52) mal ylna ait bir r defterinde ise Rize ehrine ait yirmi be mahalle ve 917 hne (yaklak 5000 kii) kaydedilmitir. Bu mahalleler Paayan, Pr elebi, Vonit, Peripol, Yeniky, Papik, Kalohton, Mft Parekolu, Kuvaroz, Haldoz, dier Haldoz, Humrik, Kala, Koohor, Kamainoz, Akrotil, Yofa, Hortoz, Carihoz, Haonoz, Filiboz, Pindoz, ksenit, dier ksenit ve Romanoz idi (BA, MAD, nr. 7958, s. 2-21). Bu mahallelerin dnda Krm savalarnn devam ettii srada (1855) Rizede yaplan bir yoklamada yirmi dokuz mahalle kaydedildii, Emeltin, Roi, Argaloz, Samri, Arkirikoz, Kankalanoz, Cancol ve Sirahoz gibi yeni mahallelerin ortaya kt dikkati eker. Ancak bu srada muhtemelen Karadeniz sahillerinde meydana gelen Rus basknlarna kar iinde ok az hne bulunanlar dnda on sekiz mahalle sakininin dalara ekildii ve mahallelerin bo olduu belirtilir (BA, ML. CRD, nr. 1713). 1870te ehirde otuz bir, 1876da otuz mahalle yer alyordu. XIX. yzyl sonlarnda Rize mahalleleri otuz e ulat. Fakat mahallelerin birbirinden uzak ve hneleri dank olduu iin Emineddin (slm, Rum), Vonit (slm, Rum), Kala, Pr elebi, Paayan, Yeniky ve Pabik mahalleleri bir araya getirilerek Rize ehrinin tekil edilmesi, dier yirmi drt mahallenin kye evrilmesi dnlm ve bunun 1903te uygulanmas kararlatrlmt (BA, DH. TMIK, nr. 15/36; Y.A, Res, nr. 120/122). Rize mahalle adlarnn Osmanllkla bir alkas olmad ileri srlerek deitirilmek istenmesi zerine 16 Aralk 1913te mahall idareciler tarafndan birou iin yeni adlar tesbit edilmi olmasna ramen ksmen uygulanmas 1916 ylna kalmt (BA, DH-D, nr. 97-2/25; DH.UM, nr. 48/18). 1287 (1870) ve 1293 (1876) tarihli Trabzon salnmelerinde Rizenin Trabzona uzakl denizden 38 mil (drt saat), karadan yirmi saat olarak belirtilir. ehir yedi tepe zerinde kurulmu, mahalleler arasnn darl ve zeminin engebeli olmas sebebiyle uzak yerlere kadar dalmtr. 1843-1844te Rizeye gelen Alman botaniki Karl Koch, Srmene-Rize arasndaki mesafeyi denizden on saatte almt. Bu seyahatinde ehirde bir handa kalan Koch, ksmen ie doru girinti yapan hill biimli dalarn ortasndaki ehrin yuka