You are on page 1of 1408

SEVR ANTLAMASI

I. Dnya Sava sonunda 10 Austos 1920de Osmanl Devleti ile tilf devletleri arasnda imzalanan bar antlamas. ttifak devletlerine kar savam veya sava iln etmi otuz iki devletin katld Paris Bar Konferans 18 Ocak 1919da topland. Konferansn karar mercii ngiltere, Fransa, talya, Amerika ve Japonya babakan ve Dileri bakanlarndan oluan Onlar Konseyi idi. Osmanl Devletinin taksimi konusunda tam bir gr birlii iinde olmayan tilf devletlerinden ngilterenin talepleri, Yakndouda byk apta bir ngiliz stnl kurmak ve Fransann rekabeti konumunu dk bir seviyeye ekmekti. Fransa ve talya sava srasnda imzalanan gizli antlamalara sadk kalnmasn istiyordu. Osmanl Devletine resmen sava amayan ve Yakndouda bir kar olmadna inanlan Amerikan delegasyonu ise Wilson Prensipleri uyarnca bar grmelerinin effaf yaplmasn ve gizli antlamalarn geersiz saylmasn talep ediyordu. Bakan Wilsonun 8 Ocak 1918de yaymlad on drt prensipten on ikincisi, nfusunun ounluu Trk olan blgelerde Osmanl Devletinin devam etmesini ve Trk olmayan blgelerde de halkn oyuna bavurulmasn ngryordu. Onlar Konseyi, Osmanl Devletinden tamamen ayrlmas dnlen blgeleri belirledi. inde Arabistan, Suriye, Mezopotamya, Filistin ve Ermenistann bulunduu listeye ngilterenin teklifiyle Krdistan da eklendi. Mondros Mtarekesinden sonra Musulu ele geiren ve blgede kendi denetiminde bir Krt devleti kurdurmaya alan ngiltere, Ermenistan ve Mezopotamya arasnda bir tampon oluturarak blgeyi Trklerin denetiminden karmay ve petrol blgesi Musula tamamen hkim olmay planlyordu. Dzmece nfus istatistiklerine dayanarak Trakya ve Anadolunun Trk olmadn iddia eden Yunanistan btn Trakyay, adalar ve Bat Anadoluyu istiyordu. Yunanistann taleplerine en sert tepki ngilizlerden geldii halde ngiliz delegasyonu Yunanistann Asyadaki taleplerini desteklemeye karar verdi. Bir Yunan olan ve Yunan Babakan Venizelosun ba savunucusu haline gelen ngiltere Babakan Lloyd Georgeun, Amerika ve talyann kar kt Yunan isteklerini inceleyip deerlendirmek zere bir uzmanlar kurulu oluturulmas nerisi kabul edildi. Byk glerin eitli taahhtlerde bulunduklar Ermeniler de Sivasn dousunda kalan Anadolu topraklarnn kendilerine verilmesini ve byk bir Ermeni devletinin kurulmasn talep ediyordu. ngiltere-Fransa, Arap topraklarnn dalm konusunda da anlaamyordu. Toprak taleplerini gizli Sykes-Picot Antlamasna dayandran Franszlar, Suriye, Kilikya, Lbnan ve Filistini istiyordu. ngilizler ise bu antlamann artk kabul edilebilir bir taraf kalmadn dnyor ve baz talepleri garantiye alnncaya kadar Suriyeyi boaltmak istemiyordu. Bu taleplerin bir ksm Filistine, bir ksm da Suriyenin denetimi konusunda Araplara ynelikti. Lloyd George, Araplarla yaptklar gizli antlamalara paralel ekilde sava srasnda Osmanl Devletine kar isyana tevik ettikleri ve bamszln tandklar erf Hseyinin Hicaz Krallnn Paris Konferansnda temsilini salamt. Hicaz delegasyonunu bir sava gemisiyle Parise getiren ve btn masraflarn karlayan ngilizler, Emr Faysaln btn iddialarn destekliyordu. Kendisini Arap birliinin szcs olarak tantan Faysal, skenderun hattnn gneyinde kalan btn topraklar iin bamszlk istiyordu. Balfour Deklarasyonunda dile getirilen yahudilere bir vatan verilmesi szn hayata geirmenin peindeki siyonistler de Filistinin Suriyeden ayrlmasn ve kendi ynetiminde bir manda olmasn isteyen ngilizlerin yardmyla Araplarla anlaarak Fransay saf d brakmlard. Faysal hem Filistinin

Suriyeden ayrlmasn hem de siyonistlerin g plann kabul etmiti. talyanlar da gizli Londra ve Saint Jean de Maurienne antlamalarnda vaat edilen zmir, Antalya ve Adanay istiyordu. Ancak, Anadoluda kendilerine vaad edilen blgenin Wilson prensipleriyle badamadn da gryorlard. Ayrca ngilizlerin ve Franszlarn talepleri, Trkiyeden ayrlmas dnlen Arap topraklar zerinde younlat halde, nfusu Trk olan Anadolu iin byle bir ey geerli deildi. Dahas, ngiliz ve Franszlarn talep ettikleri topraklar zaten kendi igalleri altnda bulunuyordu. Ayrca ngiltere ve Fransa, talyann Adana ve Antalyay igal etmesine de kar kyorlard. Bu sebeple talyanlar, birden kendilerini Osmanl Devleti ganimetinden yasal haklar olarak grdkleri payn uzanda buluvermilerdi. Trkiyeden ayrlacak blgelerde manda sisteminin uygulanmas konusunda ortak karar alnmasn salayan Wilson, mandann Milletler Cemiyetinin gzetimi altnda bulunmasnda srar ediyordu. Mandac gcn seiminde ilk gz nne alnacak husus bu topraklarda yaayan insanlarn arzular olacakt. Ancak ngilterenin, manda hakknn zapteden devletin hakk olduunu savunmas yznden anlama salanamad. Konferansn ilk ay bu tartmalarla geti. Yunan taleplerini deerlendiren uzmanlar kurulu 8 Martta niha raporunu Onlar Konseyine sundu. ngiliz ve Fransz uzmanlar, zmir ve evresiyle Ayvalk Limannn Yunanistana ilhakna izin verilebileceini sylerken Yunan istatistiklerini kabul edilir bulmayan ve Rumlarn aznlkta olduklarn ortaya koyan Amerikal uzmanlar blgenin Trkiyeden koparlmasna kesinlikle kar kyorlard. talya ile Yunanistan arasndaki atma giderek trmand ve mttefiklerinin Yunan yanls tutumunu protesto eden talya 24 Nisanda konferanstan ekildi. 29 Nisanda Antalyay ve 5 Maysta Marmarisi igal ettikten sonra zmire gemi gnderdi. Yunanllar 11 Maysta Fethiyeye knca talyanlar da 13 Maysta Kuadasn ele geirdiler. Nihayet ngiltere, Fransa ve Amerikann destekledii Yunanllar 15 Mays 1919da zmire ktlar. talya da ertesi gn Seluku igal ederek resm tepkisini gsterdi. Yunanllarn zmire kmasyla birlikte Trklere kar sindirme hareketleri balad. Buna karlk Anadoluda yer yer balam olan mill direni hareketi Kuv-yi Milliyenin nclnde hzla geliti. Anadolunun taksimini tartmaya aan Lloyd George herkese pay datyordu. Wilson uzmanlarnn raporlarna ramen Yunanistann etnik taleplerini hakl buluyor ve tam bamszlk verilmesini istiyordu. 17 Maysta konsey tarafndan kabul edilen Hint delegasyonunun 70 milyon Hint mslmannn halifeyi stanbulda grmek istediini ve Osmanl Devletinin Anadolu, stanbul ve Trakyada korunmas gerektiini sylemesi zerine geri adm atan Lloyd George, slm dnyasnn din lideri olarak halife-padiah stanbulda brakacak forml aramaya koyuldu. stanbul ve Boazlar Trklerden alnsa dahi artk Anadolunun paralanmasna kar kyordu. Padiah isterse Vatikandaki papaya benzer artlarla stanbulda kalabilirdi. 17 Haziranda Onlar Konseyinde konuan Sadrazam Damad Ferid Paa ise mslmanlarn yaad blgelerde Osmanl Devletinin korunmas gerektiini belirtti, paralanmay veya manda sistemini kabul etmeyeceklerini bildirdi. tilf devletleri tam bir kmazn iine girmilerdi. Tartmalarn gergin bir hal almas zerine Trkiye hakkndaki btn grmeler sessiz bir anlamayla ertelendi. Osmanl Devleti ile yaplacak bar antlamas da Temmuz-Kasm 1919 tarihleri arasnda rafa kaldrld. Onlar Konseyinde Yakndou konularnda Japonya pasif kalrken talya deta vey evlt muamelesi gryordu. Amerika, ark meselesinin zm konusunda artk sahneden ekildiine gre anlamas gereken iki devlet kalmt. ngiltere-Fransa nce Eyll Antlamasyla Suriye anlamazln aralarnda zdler. Suriye ve Kilikyadan ekilen ngilizlerin yerine Franszlar yerleti. ki mttefik

dier konular da aralarnda halletmek zere 11 Aralk 1919da Londrada zel grmelere balad ve Araplarn yaad blgeler hari Asyann Trk blm iin manda sisteminden vazgeilmesi konusunda anlat. zm en zor olan konu stanbulun Trklerden alnp alnmayaca meselesiydi. ngiliz Sava Bakanl ile Hint hkmeti Trklerin stanbuldan karlmasna iddetle kar kyordu. Dileri Bakanlnn desteini alan Lloyd George ise Trklerin Avrupadan hemen uzaklatrlmas gerektiini savunuyordu. Dileri Bakanlnn 30 Ocak 1919da blgenin denetiminin uluslararas bir komisyona veya Amerikan mandasna braklacan taahht etmesi zerine Sava Bakanl, Trklerin Avrupadan karlmasn isteksiz onaylad. Aralk 1919a gelindiinde Amerikann stanbul mandasn kabul etmeyecei iyice anlald. Franszlar, Trklerin stanbulda kalmasn salayacak bir forml bulmaya alrken Lloyd George ile Lord Curzon Trk hkmetinin Boazlarn Avrupa yakasnda hibir siyas gc olmamas konusunda srar ediyordu. Nihayet stanbul ve Boazlarn Trklerden alnarak uluslararas bir komisyonun ynetimine verilmesi kararlatrld. Padiah ve hkmeti de Anadoluda bir yere yerletirilecekti. ngiltere-Fransa dier sorunlarn ounda genel bir fikir birliine varmt. Resm planlama oturumlarn gerekletirmek ve alnan kararlardan talyay da haberdar etmekten baka yapacaklar bir ey kalmamt. Londra Konferansnn 12 ubat 1920 tarihinde toplanmas kararlatrld. Ancak Franszlar, henz resm bir duyuru yaplmad halde stanbulun Trklerden alnacan aralk sonunda basna duyurdular. Hindistandan sorumlu devlet bakan Edwin Montagu, stanbul ve Boazlar zerinde itibar bir Trk egemenliini kabul eden 11 Aralk tarihli Bakanlar Kurulu kararna ihanet edildiini aklad. Dnyann her tarafndaki mslmanlardan hkmet yelerine ve basn organlarna bildiriler yamaya balad. ngiliz hkmeti, 6 Ocak 1920de Trklerin Avrupadan karlmas plann byk bir ounlukla reddetti. Yeni bir taslak hazrlanp atalca hatt Trkiyenin bat snr olarak kabul edildi. Mttefikler, Londra Konferansnn alndan bir gn sonra Osmanl hkmetine bir nota vererek Kilikyada Kuv-yi Milliyenin saldrlar durdurulmad takdirde stanbulun resmen igal edileceini bildirdi. Lloyd George ile Lord Curzon, Trklerin gelecekte uslu durmalar isteniyorsa topra ele geirip rehin tutmann zorunlu olduunu syleyerek hemen harekete geilmesini istiyordu. 16 Martta stanbulu resmen igal eden bykler padiahn otoritesini ykmak deil glendirmek amacyla geldiklerini ve igalin geici olduunu iln ettiler. stanbulu hl Trkiyede brakmak niyetinde olduklarn tekrarlarken, Eer byk apl bir huzursuzluk ya da katliam ortaya kacak olursa bu karar deiebilir eklinde bir de uyar eklediler. zmirin igali Kuv-yi Milliyenin Anadoluda tekiltlanmasn hzlandrd gibi stanbulun igali de Anadoluda yeni bir devlet kurulmas srecini hzlandrd. Mustafa Kemal Paa, 19 Martta bir genelge yaymlayarak Osmanl egemenliinin sona erdiini ve Temsil Heyetinin lke ynetimine resmen el koyduunu duyurdu. 23 Nisan 1920de Ankarada almalarna balayan Trkiye Byk Millet Meclisi hkmeti de milletin yegne temsilcisi olduunu btn dnyaya iln etti. 20 Nisanda sona eren Londra Konferansnda ngiltere-Fransann 11 Aralk 1919 grmelerinde anlatklar hususlarn ou kabul edilerek ortaya bir tasar metni konuldu. stanbul konusu byk bir fikir ayrlna sebep olmad. Franszlarla talyanlar, Trklerin stanbulda kalmasn savundular. Bu bely ve potansiyel dert kaynan Avrupadan defetmek gibi byk bir frsat u anda gerekten de karyor olabiliriz diyen Lloyd George hkmetinin 6 Ocak tarihli kararna boyun edi. Antlamaya gre mttefikler Osmanl hkmetinin stanbul zerindeki haklarna ve sfatlarna dokunulmamas, padiah ve hkmetinin bu ehirde oturmas ve bu ehrin Osmanl Devletinin baehri olmas hususunda gr birlii iinde

olduklarn ifade ediyorlard. Osmanl hkmeti bu antlama ile onu tamamlayan antlama ve szlemelerin hkmlerine, zellikle rk, din ve dil aznlklarnn haklarna sayg gstermedii takdirde yukarda aklanan hkm deitirme hakkn kesinlikle sakl tuttuklarn aklyorlard. Osmanl Devleti de mttefiklerin bu konuda alacaklar btn kararlar kabul edeceini imdiden taahht ediyordu (md. 36). Trkiye, Istranca-atalca hattnn batsnda kalan btn haklarndan ve sfatlarndan Yunanistan lehine vazgeiyordu (md. 84-87). zmir ili, Krkaa, Akhisar, Tire, demi ve Ske ileleri resmen Osmanl idaresinde kalmakla birlikte ynetimi Yunanistana braklyordu. Trk hkimiyetini istihkmlardan birine ekilecek bir Trk bayra temsil edecekti. Ayrca mahall parlamentoya be yl sonra Yunanistana katlma hakk tannyordu (md. 65-83). Gelibolu, Tekirda, zmit, Bursa, Biga ve Edremit dahil btn Marmara kylar Osmanl topra olmakla beraber ynetimi milletleraras Boazlar Komisyonuna braklyordu (md. 37-61). Trkiyeye ar mal, iktisad, ticar ve asker ykmllkler ykleniyordu. Trkiyenin mal durumunu dzenlemek zere Trkiyeyi mal adan deta smrge durumuna getiren yeni bir komisyon kuruluyordu. Eskiden beri var olan Dyn- Ummiyye de devam edecekti. Trkiye Fas, Tunus, Libya, Sudan, Msr, Svey, Kbrs ve btn Akdeniz adalar zerindeki haklarndan vazgeiyor (md. 101-122), Hicazn bamszln (md. 98-100) ve Irak, Suriye ve Filistin zerinde manda idareleri kurulmasn (md. 9497) kabul ediyordu. Trkiyenin gney snr Ceyhan nehrinin denize dkld yerden balayarak Osmaniye, Antep, Urfa, Siverek ve Mardinin kuzeyinden ran snrna uzanyordu (md. 27). Londra Konferansnda ele alnmayan veya anlama salanamayan konular 18-26 Nisan 1920 tarihlerinde yaplan San Remo Konferansnda karara baland. Ele alnmayan konularn banda Krdistan sorunu geliyordu. ngilizlerin eyh Mahmud idaresinde bir airetler federasyonu kurma abalar bizzat eyhin giritii isyanla sonulanm ve pek ok ngiliz ldrlmt. ngilizlerin iddialarnn aksine Krtler, Trklerle birlikte yaamak istiyordu. ngiliz uzmanlarna gre Krdistan genel anlamda kabul edilmi coraf bir nemi olmayan mphem bir terimdi. Krtlerin ait olduklar airet dnda pek fazla birlik duygular yoktu ve byk bir gcn destei olmadan yaamalar imknszd. En iyi zm eklinin Trkiyenin himayesinde yaamalar olduu kanaatine varan ngilizler, Kuv-yi Milliye ile birlemelerinden ekindikleri iin Krtleri oyalamay srdryorlard. Nihayet San Remo Konferansnda belli bir dereceye kadar yerel zerklik garantisi verilmesi kaydyla blgenin Trklere braklmas plan kabul edildi. Buna gre, ileride belirlenecek Ermenistann gneyinde ve 27. maddede belirtilen Suriye ve Irak snrlarnn kuzeyinde Krtlerin sayca stn olduu blgelere verilecek yerel zerkliin artlar antlamann yrrle girmesini izleyen alt ay iinde stanbulda toplanacak ngiliz, Fransz ve talyan ortak komisyonu tarafndan hazrlanacakt. Bu plan blgede yaayan Sryn, Keldn ve dier etnik ve din aznlklarn korunmasna ilikin gvenceleri de kapsayacakt. Krtlerin antlamann yrrle girmesinden bir yl sonra, blgede yaayan halkn ounluunun Trkiyeden bamsz olmak istediini kantlayarak Milletler Cemiyeti Konseyine mracaat etmesi ve konseyin de bu nfusun bamszla yetenekli olduu kanaatine varp onlara bamszlk tanmay Trkiyeye tavsiye etmesi durumunda Trkiye bu tavsiyeye uyacan imdiden taahht ediyordu (md. 62-64). Konferans srasnda Ermenileri de oyalayan ve tantanal szlere ramen Ermeni topluluuyla samimi olarak ilgilenmeyen byk gler Osmanl Devleti zerinde yaptklar taksim plann sekteye urataca endiesiyle Byk Ermenistann kurulmasndan kanyorlard. En kolay zm yolu olarak Ermenistan Amerikan

mandasna vermeyi denemilerse de Amerika kabul etmemiti. Ermenilerin en byk savunucusu ngiltere, Kafkaslardaki varlnn fiil bir Ermenistan mandas sonucunu dourmasndan ekinerek Amerikadan resm red cevab gelmeden 15 Austos 1919da blgeden ekilmiti. ngilizleri Ermenileri terketmekle sulayan Fransa da Ermenileri koruma bahanesiyle Sykes-Picot Antlamasyla kendisine verilen Anadolu topraklarn ele geirmiti. ki mttefik, 11 Aralk 1919 grmelerinde daha kk bir blgenin Ermenistan Cumhuriyetine dahil edilmesini kararlatrm, ancak Ermenistana gerekli olan mal ve asker destekten kanmt. Londra Konferansnda Ermenistan Milletler Cemiyetinin himayesine vererek iin iinden syrlmay denemi, bu defa da Milletler Cemiyeti byle bir ykmlln altna girecek asker ve mal gcnn olmadn bildirmiti. Nihayet San Remo Konferansnda Ermenistan mandasn kabul etmesi iin Amerikaya bir daha mracaat edilmesine, snrn tesbiti konusunda Wilsondan ara buluculuk yapmasnn istenmesine karar verildi. Amerikan Senatosu, Ermenistan mandasn 1 Haziran 1920de reddetti. Wilson ise Ermenistan-Trkiye snrn uygun bulduu biimde izme teklifini kabul etti. Mays 1918de Erivanda kurulan Ermenistan Cumhuriyetini ngiltere, Fransa ve talya 19 Ocak 1920 tarihinde, Amerika 23 Nisan 1920de resmen tand. Antlamaya gre Trkiye de mttefikler gibi Ermenistann bamszln tanyacan, mttefikler gibi Ermenistan-Trkiye snrnn belirlenmesi iini Bakan Wilsonun hakemliine sunacan, onun ileri srecei btn hkmleri kabul edeceini ve Ermenistana katlacak topraklar zerindeki btn haklarndan vazgeeceini imdiden bildiriyordu (md. 88-93). San Remo Konferansnda Osmanl Devletine sunulacak antlamaya son ekli verildi. Konferansn hibir aamasnda Ankaradaki siyas gelimeler sz konusu bile edilmedi. Konferansa katlanlar bu hareketle ilgili grnmese de aslnda Mustafa Kemalin btn program ve planlar gayet iyi biliniyordu. Zaten Mustafa Kemal de sk sk mttefiklerin temsilcileriyle gryor, Trkiyedeki hkim siyas gcn onun elinde olduundan kimsenin phesi bulunmuyordu. Ankara hkmetini hl muhatap almaktan kanan mttefikler stanbul hkmetinden Parise bir heyet gndermesini istediler. Bar antlamas taslan 11 Mays 1920 tarihinde Ahmed Tevfik Paa bakanlndaki Osmanl delegasyonuna tebli ederken bir zetini de basna dattlar. Tevfik Paa, bamszlk prensipleriyle badamayan antlama artlarn kabul edemeyeceini bildirdi. Trk basn da Trkiyeye lm cezas verildiini yazyordu. Genelde artlarn ar olduunu kabul eden ve Trklerin bunu hak ettiini savunan ngiliz basn antlamann uygulanamayacan yazyordu. Fransz basn antlamay ngilterenin byk zaferi olarak deerlendiriyordu. Antlamay lnetleyen talyan basn ise Franszlar Yakndouda ngilizlere satlmakla suluyordu. Fransa, antlamann imzalanamamas ihtimali belirince Mustafa Kemalle anlaarak 30 Maystan itibaren geerli olmak zere yirmi gnlk bir atekes imzalad. Atekesin Fransa ile ngilterenin arasn aabileceini dnen Tevfik Paa mttefiklerle grmeleri uzatmaya alyordu. Lloyd George ise stanbul hkmetini antlamay imzaya zorlamak iin Yunanistann snrl bir harekt stlenebileceini sylyordu. Komutanlarnn kar kmasna ramen kararn hkmetine ve mttefiklerine kabul ettirdi. Yunan Ordusu 22 Haziranda koldan harekete geti. Sadrazam Damad Ferid Paa, mttefiklerin metnine kar hazrlad cevab yazy 25 Haziranda konferansa sundu. Mttefikler, 11 Temmuzda toplanan Spa Konferansnda itirazlar inceleyerek antlamada baz kk deiiklikler yaptlar. ngilizlerin de destekledii Yunanllar 8 Temmuzda Bursay ele geirdiler. Mttefikler, Yunanllarn bu beklenmedik baarlar zerine 16 Temmuzda Osmanl delegasyonuna bir ltimatom vererek antlamay kabul etmesi iin Osmanl hkmetine on gnlk sre tandklarn

bildirdiler. Yunanllarn 20 Temmuzda btn Trakyay ele geirmesi karsnda tela kaplan padiah, musibetler mecmuas olarak nitelendirdii bar artlarn grmek zere 22 Temmuzda sarayda saltanat rasn toplad. Sadrazam Damad Ferid Paa, antlama reddedildii takdirde mttefiklerin stanbulu Yunanllara igal ettirecekleri ynnde haberler alndn bildirdi. Topu Feriki Rz Paa hari toplantya katlanlarn tamam oylarn antlamann kabul edilmesi ynnde bildirdiler. yan Meclisi yesi Hdi Paann bakanlnda Rza Tevfik (Blkba) ve Bern Bykelisi Read Hlis beylerden oluan Osmanl Murahhas Heyeti 10 Austos 1920 tarihinde Parisin banliys Sevrde antlamay imzalad. Bir buuk yl akn bir zamanda byk ekimelerle hazrlanan, on iki blm ve 433 maddeden oluan Sevr Antlamas Avrupann ark meselesine getirdii zm ifade eder. Sevr zmnde yerel milliyetilik, halkn istekleri ve kendi kaderini tayin hakk gibi hususlar hibir rol oynamamtr. Mandac glerin belirlenmesi aamasnda yaanan tartmalarda k noktas o blgede yaayan insanlar deil hep g politikalar olmutur. Emperyal karlara hizmet etmedii zaman byk vaadler birden geersiz hale gelmitir. Bunun en tipik rnei, mttefiklerin hibir mal ve asker destek veremeyeceklerini syleyerek Ermenilere bitikleri kaderdir. Byk gler, Ermenileri savata olduu gibi diplomasi oyununda da bir piyon olarak kullanmlardr. Anlamadan herkes memnun olmamtr. talya haklarn alamadna inanm, Fransa kayplarna karlk eline geenin az olduundan ikyet etmitir. En kazanl kan taraf Yakndouda talyan ve Fransz nfuzunu en alt dzeye ekmeyi baaran ngiltere olmutur. Ancak Ankara hkmetinin kabul etmedii Sevr Antlamas l domu bir belge olarak kalmtr. Sevr Antlamasn bir Trk barna evirmenin mmkn olmadn gren mttefikler, Ankara hkmetinin Ermenilere ve Yunanllara kar kazand baarlar zerine Haziran 1921de Yunanistana ara buluculuk teklifinde bulundular. Yunanllar saldrlarna devam edince Paris Bar Konferans tarafszlk karar verdi. Yunanllar zmire karan ve Anadolu ilerine sren Lloyd George da 10 Austos 1921 tarihinde Sevr Antlamasnn artk yrtldn ve silh ticaretinin serbest olduunu aklad. Avam Kamarasnda yaplan konumalarda serke Yunanllara bundan sonra mttefik muamelesi yaplmamas ve Yunanistana ekonomik abluka uygulanmas istendi. Fransa, Yunanllarn ar yenilgisiyle sonulanan Sakarya Meydan Muharebesinden sonra 20 Ekim 1921de Ankara hkmetiyle Ankara Antlamasn imzalayarak yeni Trk devletini tand. Ankara hkmeti, 30 Austos 1922de dmana son darbeyi vurarak 11 Ekim 1922de mttefiklerle Mudanya Mtarekesini imzalad. Mtareke artlar gereince Yunan ordusunun ekildii Dou Trakya Ankara hkmetine teslim edildi. Alt asrlk Osmanl saltanat 1 Kasm 1922de Trkiye Byk Millet Meclisi tarafndan sona erdirildi. stanbul, bir vilyet olarak Ankara hkmeti ynetimine braklmakla birlikte tilf devletlerinin igali bar antlamas imzalanncaya kadar devam etti. 24 Temmuz 1923 tarihinde imzalanan Lozan Antlamas, Arap mandalarnn Sevrdeki dalmn korumakla birlikte yeni Trk devletini ilgilendiren btn meselelerde nemli deiiklikler getirdi. Yabanc glerin 6 Ekim 1923te stanbuldan ekilmesinden sonra 13 Ekimde Ankara Trkiyenin baehri yapld. 29 Ekimde Cumhuriyetin ilnnn ardndan, halifelik saltanat gibi alglandndan 3 Mart 1924te kaldrld ve Osmanl hnedan mensuplarnn tamam yurt dna karld. Paris Konferans srasnda byk tartmalara konu olan Ayasofya 1934te mze haline getirilerek tarih miras olarak koruma altna alnd.

BBLYOGRAFYA

Trait de paix entre les puissances allies et associes et la Turquie du 10 aot 1920 (Svres), [bask yeri ve tarihi yok]; Devleti Aliyye ile Sulh eriti, stanbul 1336/1920; Devleti Aliyye ile Sulh Muhedesi, Konya 1336/1920; Nihat Erim, Devletleraras Hukuku ve Siyas Tarih Metinleri, Ankara 1953, I, 525-691; Seha L. Meray - Osman Olcay, Osmanl mparatorluunun k Belgeleri (Mondros Brakmas, Sevr Andlamas, lgili Belgeler), Ankara 1977; Osman Olcay, Sevres Andlamasna Doru (eitli Konferans ve Toplantlarn Tutanaklar ve Bunlara likin Belgeler), Ankara 1981; Rza Tevfik, Biraz da Ben Konuaym (haz. Abdullah Uman), stanbul 1993; P. C. Helmreich, Sevr Entrikalar (trc. erif Erol), stanbul 1996; Mustafa Budak, dealden Geree: Misak- Milliden Lozana D Politika, stanbul 2002; smet Parmakszolu, Sevr Antlamas, TA, XXVIII, 477-480. Cevdet Kk

SEVR MAARASI
( ) Hz. Peygamberin hicret esnasnda gece gizlendii, Kurn- Kermde zikri geen maara. Maarann bulunduu Sevr da Mescidi Harma gneydou ynnde yaklak 4 km. uzaklktadr. Sevr maaras dan zirvesine yakn bir yerde, Mekke tarafna bakan yamacnda byk bir kayann altnda kalan boluk eklinde doal ve kk bir maaradr. Maarann biri bat, dieri dou tarafnda iki girii bulunmaktadr. Resl-i Ekremin girdii bat ynndeki giri dar olup zeminden biraz yksektedir. Dou ynndeki giri ise insann rahatlkla girip kabilecei byklktedir. Gnmzde Mekkede yerleim Sevr dann kuzey eteklerine kadar ulamtr. Mslmanlarn Yesribe (Medine) hicret etmesi zerine Hz. Muhammedin de oraya gidip onlarn bana gemesinden endie duyan baz mrikler Drnnedvede toplanarak Reslullah ldrme karar aldlar. Onu Kurey oymaklarndan birer gencin katlaca bir grup ldrecek, bylece Himoullarnn kan davasna kalkmas nlenecekti. Suikast kararndan haberdar olan Resl-i Ekrem hemen hicret hazrlna balad; le scanda Hz. Eb Bekirin evine gitti ve orada hicret plan hazrland. Bunun iin Mekke-Medine yollarn iyi bilen bir klavuz tutuldu ve onunla, yolda binilecek develeri gn sonra Sevr dann eteine getirmek zere anlamaya varld. Evine dnen Hz. Peygamber, kendisini ldrmek iin evini saracak mrikleri yanltmak amacyla Hz. Aliyi yatana yatrd. Karanlk bastktan sonra evinden ayrlp tekrar Hz. Eb Bekirin evine gitti. Gece yars Hz. Eb Bekirle birlikte evin arka kapsndan gizlice karak Sevr dana trmanp buradaki maarada gizlendiler. Resl-i Ekremin geici gizlenme yeri olarak Medine yol gzerghnda bulunmayan Sevr maarasn semesinin sebebi peine decek mrikleri artmak istemesiydi. nk mrikler hicret iin yola ktn anladklarnda onu daha ok Medineye giden yol gzerghnda arayacaklar, Mekkenin gneyine giden yollar zerinde fazla durmayacaklard. Bylece hem youn takipten kurtulacak hem de takip iinin yavalamasna kadar zaman kazanacakt. Hz. Peygamberi ldrmek maksadyla evini saran seilmi mrikler evinde olmadn renince btn evreyi aramaya baladlar ve etrafa haberciler gndererek onlarn bana dl koyduklarn duyurdular. Daha ziyade Medine tarafndaki yollarda arama yaparken bir grup da iki iz srcnn rehberliinde onlarn gizlendii maarann azna kadar geldi. Bu srada endieye kaplan Hz. Eb Bekir, Ey Allahn resul! Eilip baksalar bizi grecekler dedi. Reslullah, Allah Telnn kendilerine yardm edeceini syleyerek onu teselli etti. Maarada yaanan bu an Kurn- Kermde yle anlatlmaktadr: Eer siz ona yardm etmezseniz ona Allah yardm etmitir: Hani kfirler onu iki kiiden biri olarak karmlard; hani onlar maaradayd; o, arkadana, zlme, Allah bizimle beraberdir diyordu. Bunun zerine Allah ona -sknet salayan-emniyetini indirdi, onu sizin grmediiniz bir ordu ile destekledi ve kfir olanlarn szn alaltt; Allahn sz ise zaten ycedir. nk Allah stndr, hikmet sahibidir (et-Tevbe 9/40). Allah Telnn resuln koruyaca muhakkakt; nitekim etraf inceleyen mrikler maarann iine bakmadan dnp gittiler. Maarada Hz. Peygamber tarafndan teselli edilen Eb Bekir bu zel durumu sebebiyle Trk ve ran edebiyatlarnda yr- gr (maara dostu) ifadesiyle anlmtr.

Resl-i Ekrem ve Hz. Eb Bekir, Sevr maarasnda gece kaldlar. Bu geceyi Eb Bekirin olu Abdullah da onlarla birlikte geirdi. Yaplan plan gerei Abdullah sabaha doru yanlarndan ayrlp Mekkede gecelemi gibi davranyor, mriklerin arama faaliyetleriyle ilgili haberleri akamleyin onlara ulatryordu. Hz. Eb Bekirin oban mir b. Fheyre otlatt koyun srsn akamlar maara tarafna sryor, sabahleyin Abdullah maaradan ayrlnca onun peini takip ederek srsn oradan uzaklatryordu. Bylece hem onlara iecekleri st salyor hem de Abdullahn ayak izlerini kaybettiriyordu. nc gecenin sabahnda kendisine nceden emanet edilen develeri maarann yaknna getiren yol rehberi Abdullah b. Uraykt ve mir b. Fheyre ile birlikte Yesribe doru yola ktlar (1 Reblevvel / 13 Eyll 622). Hadis ve siyer kaynaklarnda Reslullah ile Hz. Eb Bekirin maaraya gece ulatklar, Eb Bekirin Reslullahtan nce maaraya girip ieride zararl hayvan bulunup bulunmadn kontrol ettii, daha sonra da Reslullahn girdii kaydedilir. Ayrca Hz. Eb Bekirin zerindeki rty paralara ayrp maaradaki zararl bcek yuvalarn tkad, ancak bezler yetmedii iin son delii topuu ile kapatmak zorunda kald, ardndan maaraya giren Hz. Peygamberin ban Eb Bekirin dizine koyarak uyuduu, topuu delikteki bir ylan tarafndan srlan Eb Bekirin acdan gz ya dkt, yanana dklen gz yalarndan uyanan Resl-i Ekremin onu tedavi ettii, mriklerin eilip bakmalarn engellemek iin bir rmcein maarann giriini a rerek kapatt, maarann giriinde bir aacn bittii, bir ift yabani gvercinin orada durduu veya yuva yaparak yumurtlad eklinde rivayetler varsa da bu rivayetlerin bir ksm eitli alardan eletirilmitir (Zeheb, III, 307; bn Kesr, III, 180, 182; bn Hacer, IV, 388; M. Nsrddin el-Elbn, III, 260-264).

BBLYOGRAFYA

Msned, I, 348; VI, 198; Buhr, cre, 3, Menbl-ensr, 45, Feil abin-neb, 2, Mez, 28; Mslim, Feil-abe, 1; bn Him, es-Sre2, I, 482-487; bn Sad, e-abat (nr. M. Abdlkdir At), Beyrut 1418/ 1997, I, 175-179; Fkih, Abru Mekke (nr. Abdlmelik b. Abdullah b. Deh), Mekke 1407/ 1986, IV, 79-84; Belzr, Ensb, I, 259-261; Taber, Cmiulbeyn (kir), XIV, 257-260; Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, Deliln-nbvve (nr. Abdlmut Kalac), Beyrut 1405/1985, II, 465-482; Zeheb, Mznl-itidl, III, 307; bn Kesr, el-Bidye, III, 179-184; bn Hacer, Lisnl-Mzn, IV, 388; Syt, ed-Drrl-menr, Beyrut 1403/1983, IV, 196-204; Semhd, Vefl-vef bi-abri dril-Muaf (nr. Mustafa Abdlvhid), Beyrut 1386/1966, I, 236-238; evk Eb Hall, el-Hicre: aden ayyere mecrat-tr, Dmak 1406/1986, s. 86-87; M. Nsrddin el-Elbn, Silsiletl-edi-afe vel-meva, Riyad 1408/1988, III, 260-264; Adnan Demircan, Nebev Direni Hicret, stanbul 2000, s. 121-128. Adnan Demircan

SEVK, smail Habip


(1892-1954) Edebiyat tarihisi, eitimci ve yazar. Edremitte dodu. Asl ad smail Hakkdr. Kafkas kkenli bir aileye mensup olan babas, askerlie intisap etmeden nce Sndrgl Habib Efe namyla tannan jandarma binbas Mustafa Habib, annesi eyh Mehmed Efendinin kz bide Hanmdr. lk renimine Edremitte balad; Edremit Rdiyesi (1904), Bursa ddsi (1909) ve Drlfnn- Osmn Hukuk Mektebini (1913) bitirdi. Drlfnun rencisiyken konferanslarna devam ettii Trkocanda dnemin nde gelen edip ve dnrleriyle tant. Kastamonu Sultnsi edebiyat retmenliine tayin edilince (1913) hem ttihat ve Terakk Cemiyetinin kulp mdrln, hem de bu cemiyetin yayn organ olan Krolu gazetesinin bayazarln stlendi. Bir sre sonra Yeil Ilgaz adyla kmaya balayan gazetedeki yazlarnda daha ok I. Dnya Sava ile ilgili konular iledi. Mzide Kastamonu ve Kyl Ruhu balkl dizi yazlarnn yan sra Kadnlk-Erkeklik adl iki perdelik bir oyun kaleme ald. 1919da zmir Sultnsi edebiyat retmenliine nakledildi. Fakat igal altnda bulunan zmirde artlar giderek arlat iin 1920 Hazirannda tekrar Kastamonuya dnd ve bu defa Kuv-yi Milliyenin en nemli yayn organlarndan Aksz gazetesinin bayazar oldu. 20 Austos 1921 - 12 Ekim 1922 tarihleri arasnda bu gazetede 109 bayazs ve altm sekiz fkras yaymland (smail Habib Sevkn Akszdeki Yazlar 1921-1922, haz. Mustafa Eski, Ankara 1998). Ankara Erkek Lisesi edebiyat retmeni iken Aralk 1922de Yunus Nadinin Yeni Gn gazetesinde yazarla balad. Hem bu gazetenin hem Anadolu Ajansnn muhabiri olarak Atatrkn 1923 Martnda AdanaMersin-Konya illerine yapt seyahate katld. Dnte izlenimlerini bir dizi halinde Hkimiyeti Milliye gazetesinde yaymlad. Edirne Maarif mdrl (1924) srasnda Edirne Trk Oca bakanln da stlendi. 1926da Maarif tekiltnn yeniden dzenlenmesi zerine Antalya blgesi (9 Ekim 1926), daha sonra Adana blgesi (1 Temmuz 1927) Maarif eminliine tayin edildi. Bu grevi srasnda kard Maarif ve Memleket dergilerine eitli yazlar yazd. Maarif eminlikleri kaldrlnca 28 Austos 1931 tarihinde Galatasaray Lisesi edebiyat retmenliine getirildi. 1939 ylnn sonuna doru Mustafa Nihat znn Metinlerle Muasr Trk Edebiyat Tarihi adl eseri hakknda kaleme ald yazlar basnda birok yazarn katld tartmalara yol at. 1943te VII. dnem Sinop milletvekili olarak meclise girdi. 1946 seimlerinde aday gsterilmedi. Son yllarn yazlarna adayan smail Habip 17 Ocak 1954te ld ve Merkez Efendi Mezarlna defnedildi. Eserleri. 1. Pontus Meselesi (Ankara 1338). Alt kiilik bir komisyon tarafndan hazrlanan kitabn Pontus Mezalimi balkl ikinci ksmn yazan smail Habip 1 Ocak - 22 Haziran 1922 tarihleri arasnda Orta Karadeniz blgesinde Pontusu Rumlarn yapt mezalimi belge ve fotoraflarla ayrntl biimde anlatmaktadr. 2. mtihan Veren Millete (Kastamonu 1339). 1923 seimlerinde seim mfettii olarak Kastamonu Sultnsinde verdii konferans metnidir. 3. Trk Teceddd Edebiyat Tarihi (stanbul 1924). Medhal, Tanzimat Edebiyat, Serveti Fnn Edebiyat, Mill Cereyan Edebiyat balkl drt blm halinde dzenlenen eserde Trk edebiyat, Cumhuriyetin ilk yllarna kadar yer yer Fransz edebiyat ile mukayese edilerek anlatlmaktadr. Baz sbjektif deer yarglarndan dolay eser Fazl Ahmet

(Ayka), Sabri Esat (Siyavugil), Mehmed Rauf, Ahmed Him ve Cenab ahabeddinin de katld tartmalara yol amtr. 4. Edeb Yeniliimiz. Maarif Vekletinin istei zerine Trk Teceddd Edebiyat Tarihinin birtakm ilvelerle yeniden basmdr (I-II, Ankara 1931-1932). Daha sonra eser baz ksaltmalarla ve Edeb Neviler blmnn eklenmesiyle tek cilt halinde yaymlanm (stanbul 1935), Yeni Edeb Yeniliimiz adyla da baslmtr (1940). 5. Neler Dediler: Trk Teceddd Edebiyat Tarihi Hakknda Tenkitler ve Cevaplarm (stanbul 1928). Eserde Fazl Ahmet, Ahmed Him, Mehmed Rauf, Muzaffer Hamit, Reat Nuri (Gntekin), Yusuf Nazir ve Cenab ahabeddinin yazlar ile smail Habipin Mehmed Rauf ve Cenab ahabeddine verdii cevaplar yer almaktadr. 6. Tunadan Batya (stanbul 1935). 1934 yaznda buuk aylk bir Avrupa seyahatine kan yazarn Cumhuriyet gazetesinde Avrupa Yolundan Notlar bal altnda yaymlad seyahat intibalarnn kitap haline getirilmi ekli olup basnda yank uyandrm ve biri tarihsiz basks daha yaplmtr (1944, 1987). 7. O Zamanlar (1920-1923) (stanbul 1937). zmire Doru, Aksz, Yeni Gn ve Hkimiyeti Milliye gazetelerinde kan Mill Mcadele yazlarndan bir ksmn ihtiva etmektedir. 8. Atatrk in (stanbul 1939). Bata Cumhuriyet gazetesi olmak zere eitli sreli yaynlarda nerettii Atatrk hakkndaki yazlarndan olumaktadr. 9. Avrupa Edebiyat ve Biz (I-II, stanbul 1940-1941). Eserde balangtan 1940 ylna kadar Avrupa edebiyatyla Trklerin slm medeniyetine girdikten sonraki edebiyatlar ve Avrupa Ortaa ile slm medeniyetinin teekkl mukayeseli olarak anlatlmaktadr. zellikle Bat dillerinden yaplm, olduka zengin aklamal tercmeler bibliyografyas eserin nemini arttrmaktadr. Yazarn slm medeniyeti hakkndaki tesbitleri Eref Ediple aralarnda iddetli bir kalem tartmasna yol amtr. 10. Edebiyat Bilgileri (stanbul 1942). Divan edebiyat, halk edebiyat ve yeni Trk edebiyatnn manzum ve mensur trleriyle vezinler ve edeb sanatlar zerinde durulmaktadr. 11. Yurttan Yazlar (stanbul 1943). Adanada kard Maarif ve Memleket dergilerindeki yazlar ile 1936 yaznda yapt, yurt gezisiyle ilgili intibalarn iermektedir. 12. Trk Grei (stanbul 1948). 13. Dil Davas (stanbul 1949). 1948-1949 yllarnda Cumhuriyet gazetesinde yazd on dokuz yaznn birtakm ilve ve deiikliklerle bir araya toplanmasndan olumaktadr. 14. Tanzimat Devri Edebiyat (stanbul 1951). Liselerin nc snflar iin ders kitab olarak hazrlanmtr. 15. kbal Hakknda Konferanslar (stanbul 1952). Muhammed kbalin 14. lm yl dnm mnasebetiyle Trkiye-Pakistan Kltr Cemiyetinin 21 Nisan 1952de stanbulda dzenledii konferansta Ali Nihad Tarlan, smail Habip Sevk ve Abdlkadir Karahann yapt konumalar ihtiva etmektedir. 16. Mevlna (stanbul 1954). XI-XIII. yzyl Trk edebiyat hakknda ksa bilgiler verildikten sonra Mevln Celleddn-i Rmnin hayat ve eserleri anlatlmakta, baz iirleri tahlil edilmektedir. 17. Yunus Emre (stanbul 1955). Eserde Ynus Emrenin iirlerinden semelere de yer verilmitir.

BBLYOGRAFYA

smail Habip [Sevk], Neler Dediler: Trk Teceddd Edebiyat Tarihi Hakknda Tenkitler ve Cevaplarm, stanbul 1928; Ahmet Hamdi Tanpnar, Edebiyat zerine Makaleler (haz. Zeynep Kerman), stanbul 1969, s. 457-462; Nezahat zcan, smail Habip Sevk: Hayat ve Edebiyat Tarihilii (doktora tezi, 1999), Gazi niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; Ruen Eref naydndan Hasan li Ycele Diyorlar ki in Bir Mektup (haz. Nuri Salam), stanbul 2001, s. 32-34; Zeki Gezer, smail Habib Sevkn Hayat ve Eserleri (yksek lisans tezi, 2001), Sosyal

Bilimler Enstits; smail Hakk Baltacolu, smail Habib Sevk ile Grtm, Yeni Adam, XIII/475-476, stanbul 1944, s. 6-7; Hasan li Ycel, smail Habip, Cumhuriyet, stanbul 21 Ocak 1954; Kadircan Kafl, Sevk, Yeni Sabah, stanbul 23 Ocak 1954; Nazm Kemal, smail Habip, a.e. (25 Ocak 1954); Hfz Topuz, smail Habip Galatasarayda, Akam, stanbul 25 Ocak 1954; Memet Fuat, airi Been Fakat Aldanma! [smail Habib Sevkn Nazm Hikmetle lgili Grleri], Adam Sanat, sy. 58, stanbul 1990, s. 5-12; Sevk, smail Habib, TDEA, VII, 548549. Nuri Salam

SEYAHAT
(bk. SEFER).

SEYAHAT
() Szlkte suyun yeryznde srekli akmas anlamndaki seyh kknden treyen seyhat (siyha) yrme, gitme; insanlarn arasn bozmak iin ortalkta dolama; kendini ibadete verip ruhban hayat yaamak iin yeryznde gezip dolama eklinde aklanmakta, suyun yeryznde akmas gibi yolculuk edene de yeryznde gezip dolat iin sih veya seyyh denildii belirtilmektedir (Rgb el-sfahn, el-Mfredt, sv md.; Lisnl-Arab, sy md.; bnl-Esr, II, 432; evkn, II, 465). Yine yrme, gitme, yolculuk gibi mnalara gelen rihle, seyr ve sefer kelimeleri de seyahate yakn anlamlarda kullanlmaktadr (a. bk.). Yeni szlklerde yer alan seyahatle ilgili tanmlar planl ve amal yolculuk eklinde zetlemek mmkndr. Kurn- Kermde seyahat kavram yerde gemektedir. Bir yette sh (seyahat ediniz) eklindeki fiil kalbyla, putperestlere Mekkede kalmalar iin verilen sreyle ilgili olarak, Yeryznde drt ay daha serbeste dolan melindeki cmlede yer alr (et-Tevbe 9/2). kinci yette sihn (seyahat edenler), Allahn honutluunu kazananlarn vgye deer nitelikleri arasnda saylmaktadr (et-Tevbe 9/112). Tefsirlerin ounda sihn kelimesinin bu balamda simn (oru tutanlar) anlamnda kullanld, nitekim Hz. Peygamberin kelimeyi bu mna ile aklad, Hz. ienin de, Bu mmetin seyahati orutur dedii; seyahat edenler yolculuklar srasnda azksz, a susuz kalabildikleri ve elerinden ayr dtkleri gibi oru tutanlar da belirli bir zaman zarfnda bunlardan uzak durduklar iin yette bunlarn sihn diye nitelendirildii belirtilmektedir (mesel bk. Taber, VI, 484-486; XII, 156). nc yette siht (seyahat eden kadnlar) kelimesi kendileriyle evlenilmesi uygun olan kadnlarn iyi nitelikleri sralanrken gemekte olup (et-Tahrm 66/5) tefsirlerde ounlukla oru tutan kadnlar veya hicret eden kadnlar diye yorumlanmtr (a.g.e., XII, 156). evkn, Tevbe sresinin 112. yetindeki sihn kelimesinin oru tutanlar yannda cihad edenler veya hicret edenler yahut hadis toplamak, ilim tahsil etmek iin seyahate kanlar mnasnda kullanldna dair rivayetleri aktardktan sonra Allahn seyahat sayesinde itaat yolunda kuluna frsat saladn, zira kulun bu suretle insanlardan ayrlarak Allahn yaratt varlklar zerinde dnp ibret alma imkn elde ettiini belirtmekte, dolaysyla yette seyahatin hakiki mnasnn kastedilmi olabileceini ima etmektedir (Fetul-adr, II, 465). Taber de Kurandaki simn kelimesinin oru tutanlar anlamna geldiini ifade eden rivayetleri sralayp bn Uyeynenin, Yemeyi, imeyi ve kadn terkeden kimse sihtir dediini nakleder (Cmiul-beyn, VI, 485). Baz arkiyatlar, bu tr aklamalardan yararlanarak sihn kelimesinin Kuranda zellikle Hristiyanlktaki keilik ve manastr hayatndan mlhem olarak gezginci vel anlamnda kullanldn ileri srmtr (mesel bk. Goldziher, s. 122-123; Touati, s. 152-153). Rgb elsfahn, sihn ve siht kelimelerinin oru tutanlar anlamn belirttikten sonra bazlarnn orucu hakiki ve hkm diye ikiye ayrdklarn, yeme ime ve cinsel birlemeden uzak durmay hakiki; gz, kulak, dil gibi organlar gnahlardan saknmay hkm oru saydklarn ifade eder. Ayrca sihn kelimesinden, insanlar yeryznde dolaarak grp duyduklar sayesinde akl ve basiretlerini gelitirmeye aran yetin (el-Hac 22/46) gereini yerine getirenlerin kastedildiine dair gre yer verir (el-Mfredt, sv md.).

Hadislerde seyahat ve ayn kkten treyen kelimeler suyun akp gitmesi eklindeki szlk anlam yannda gezme, dolama mnasnda da kullanlmtr (Wensinck, el-Mucem, sy md.). Seyahat ediniz, shhat bulunuz mnasndaki bir hadis shhati tartmal olmakla birlikte kaynaklarda ska zikredilmitir. bnl-Esre gre Hz. Peygamber, slmda seyahat yoktur melindeki hadisiyle ehirlerden ayrlarak cuma namazn ve cemaati terketmeyi veya ktlk yapmak, insanlarn arasna fitne sokmak iin ortalkta dolamay kastetmitir (en-Nihye, II, 532). Araplarda yaygn olan seyahat geleneine uygun biimde bizzat Resl-i Ekremin de stanneye verildii gnlerden itibaren defalarca seyahate kt bilinmektedir (Muhammed Hamdullah, bk. bibl.). Hz. ieye atfedilen bir rivayette Hz. Eb Bekirin Mekke dneminin zor gnlerinde Habeistana doru seyahate kt, yolda karlat bir kiinin nereye gittiini sormas zerine, Kavmim beni yurdumdan kard, yeryznde dolap rabbime ibadet etmek istiyorum dedii belirtilir (Buhr, Menb, 45; Keflet, 4). Bu rivayetten daha o zamanlarda seyahatin ibadet vesilesi olarak grld anlalmaktadr. Kuranda gnmzdeki tanmyla bir amaca ynelik olan seyahati ifade etmek iin seyr kknden kelimeler kullanlmtr (M. F. Abdlbk, el-Mucem, syr md.). lgili yetlerde, Yeryznde gezip dolamazlar m? gibi soru ifadeleriyle yahut, Yeryznde gezip dolan eklindeki emirlerle insanlar seyahat ederek grdklerinden, zellikle ktlkleri, inkr ve isyanlar yznden yok olup giden eski kavimlerin brakt kalntlardan ibret almaya tevik edilmitir. Seyr ve trevleri ayn anlamda pek ok hadiste de yer alr (Wensinck, el-Mucem, syr md.). Rihle kelimesi Kuranda bir yette gemektedir (el-Kurey 106/2). Bu yette Kurey kabilesinin yaz ve k mevsimlerinde eitli lkelere gven iinde seyahat edebilmesi Allahn bu kabileye bir lutfu olarak gsterilmektedir. Burada Araplarn yazn am, kn Yemen tarafna yapmay det haline getirdikleri seyahate iaret edilmektedir (mesel bk. Taber, XII, 702-703). Rihle hadislerde (Wensinck, elMucem, rl md.) ve dier kaynaklarda da seyahat mnasnda ska kullanlr. Sefer kelimesi ounda baz fkh hkmlerin yer ald yedi yette yolculuk anlamnda gemektedir. Kelimenin eitli trevleri hadislerde de kullanlmtr (bk. SEFER). Ayrca sefer ve seyr tasavvuf literatrnde kalbin Hakka ynelmesi eklinde tanmlanr (Tehnev, I, 655-656). Kaynaklarda amac bakmndan deiik seyahatlerden sz edilir. lim Tahsili in Seyahat. Hz. Peygamber eitli hadislerinde ilim tahsili iin seyahate kmann nemini ifade etmitir. Bir hadiste, lim elde etmek amacyla evinden kan kimse evine dnnceye kadar geirdii btn zamann Allah yolunda harcam saylr (bn Mce, Cihd, 13; Tirmiz, lim, 2); dier bir hadiste, lim elde etmek iin yola kanlara Allah cennetin yollarndan birini bulmay kolaylatrr (Msned, II, 252, 325, 407; Buhr, lim, 10; Eb Dvd, lim, 1) buyurulmutur. Bunun yannda Kurann ilk emrinin oku! olmas (el-Alak 96/1), eitli yetlerde ilmin, limlerin ve hikmetin yceltilmesi (mesel bk. el-Bakara 2/269; ez-Zmer 39/9; el-Mcdile 58/11) mslmanlarda ilim sevgisini dourmu, zellikle Reslullahn hadislerine ulama tutkusu bilgi amal seyahatlerin en nemli etkenlerinden birini oluturmutur (bk. RHLE). Bilgi edinmek iin birok lim eitli ilim merkezlerini dolam, buralarda ok sayda limle tanp renim grdkten sonra baka merkezlere gitmi, mrlerini bu ekilde renim ve retim seyahatleriyle geiren, ana yurdundan binlerce kilometre uzaklara giderek oralara yerleen limler olmutur. Mesel Frb aslen Trkistanl olup ilim seyahatine karak, Irak ve Suriye blgelerinde dolamtr. Maribdeki Tilimsnda doan Ahmed b. Muhammed el-Makkar Fas, Merake, Tunus, skenderiye, Kahire,

Hicaz, Kuds, am ve Gazze gibi merkezlere ilm seyahatler yapm, bu sayede Nefu-b adl eserinde 280den fazla limi tantmtr. Pek ok limin en nemli eserleri bu tr seyahatlerin rndr. Gazzl de y ulmid-dn adl kitabn yaklak on yllk seyahati srasnda hazrlamtr. Yine Muhyiddin bnl-Arabnin el-Fttl-Mekkiyyesi onun Mekke seyahatinin mahsuldr. lim iin seyahate bu derece nem verilmesinde ilmi en tannm hocalardan renme, onlardan iczet alma, bylece limler silsilesinde kendine bir yer edinme ihtiyac da rol oynamtr (Touati, s. 13). Dil Eitimi. Arap dilcilerinin fasih Arapay bedevlerin azndan dinleyip renmek iin yaptklar uzun yolculuklarn da slm seyahat kltrnde nemli yeri vardr. Bu tr seyahatler, bata Kuran olmak zere temel slm kaynaklarn doru anlalmas ve yorumlanmas ihtiyacnn bir sonucudur. Dil ve kraat limi Ali b. Hamza el-Kis, ileri yalarnda Kfede yapt bir konuma esnasnda bir kelimeyi yanl kullanmas sebebiyle eletirilmesi zerine nce nahiv dersleri alm, ardndan dil limi Hall b. Ahmedin tavsiyesine uyarak Arapann en iyi konuulduu Hicaz, Necid ve Tihmedeki bedevlerden fasih Arapay renmek amacyla seyahate kmtr. Kfeye dnen Kis, vefat etmi bulunan Hall b. Ahmedin yerine Ynus b. Habbin ders verdii camiye uram, aralarnda geen ilm tartmalar sonunda Ynus b. Habb onun stnln kabul ederek hocalk grevini ona brakmtr. Kisnin rencisi olan Yahy b. Ziyd el-Ferr da ayn maksatla l seyahatlerine km, sonunda Halife Memnun saraynda gzde limlerden olmutur (a.g.e., s. 5960). badet Maksadyla Seyahat. Bu tr seyahatlerin banda hac yolculuu gelir, cihad yolculuu da bu erevede zikredilir. Gazzlnin y ulmid-dninde belirtildii gibi (II, 247-248) bilhassa tasavvuf kaynaklarda kiinin, grp duyduklarnn din hayatna katk salamas sebebiyle peygamberlerin ve dier din byklerinin kabirlerini, hayatta olan limleri ve velleri ziyaret etmesi bu kapsamda deerlendirilmitir. zellikle hac ibadeti her yl slm dnyasnda dzenli bir seyahat geleneinin olumasn, yolcularn arlanmasyla ilgili kurum ve kurallarn gelimesini salam; haclarn yedirilmesi, iirilmesi ve barndrlmas gibi temeli slm ncesi dnemlere dayanan hizmetleri kurumsal bir yapya kavuturmu, Mekke ve Medine slm limleri iin buluma ve bilgi alverii merkezi haline gelmitir. Tasavvuf Seyahat. Kurn- Kermin Kehf sresinde geen ve Msnn, hakikat bilgisine ulamak iin yannda bir genle birlikte seyahate kmasn anlatan kssa sflere ilham kayna olmutur. Esasen tasavvuf hayat Allaha doru bir yrytr. Farkl yollarn izlenebildii bu yolculuk srasnda eitli yerlerde konaklayp mnev mertebeler elde eden slik sonunda Allaha ular. Kueyr, Tevbe sresinin 12. yetinde geen sihn kelimesini dier mfessirler gibi simn diye aklam, ancak buna Allahtan bakasn mahedeye ynelmekten kendilerini alkoyanlar, Allahtan bakasna hizmet etmeyi kendilerine yasaklayanlar ve yalnz Allah ile olup Ona gvenenler anlamn da vermitir. Kueyr, ayn kelimeyi ibret almak iin yeryznde seyahate kanlar veya varln srlarn kavramak amacyla kalp dnyalarnda seyahat edenler eklinde aklayanlarn bulunduunu da kaydeder (Leifl-irt, II, 67). Sf geleneinde mnev seyahatin istenen sonucu vermesi iin beden seyahatten de faydalanlm, yolculukta uyulmas gereken kurallar ve gzetilmesi gereken amalar zerinde durulmutur (mesel bk. Gazzl, II, 251-267). Kelbznin

naklettiine gre Muhammed b. Ahmed el-Fs, tasavvufun on erknndan birinin grdklerinden ders karmak maksadyla dnyann eitli blgelerini gezmek olduunu sylemitir (et-Taarruf, s. 8990). Sfler nefislerini glklerle snayp terbiye etmek, tevekkl derinden yaamak, grdklerinden ibret almak, gnl dnyalarn arndrmak iin vatanlarn ve ailelerini terkedip lkeden lkeye dolatklarndan seyyhn diye adlandrlmtr (a.g.e., s. 21; Edebl-mlk, s. 5859; ayrca bk. SEFER). Tabakat ve menkb kitaplarnda srekli gezmelerinden dolay abdal, dervi gibi isimlerle de anlan birok sfnin ruhsal gelime ve ycelmenin srrn seyahatte arad; uzak diyarlardan, Endlsten Mekke, Medine, Kuds gibi mneviyat iklimlerine gelerek buralarda tasavvufun nl ahsiyetleriyle grp onlarn mrifet birikiminden yararlanmak veya lm olanlarn kabirlerini ziyaret edip ruhaniyetlerinden istifade etmek iin ileli yolculuklar yapt, zhd ve riyzet iin elverili ortamlar olan dalarda, llerde yaad anlatlmaktadr. Bu eserler onlarn seyahatleri sayesinde kazandklar tecrbeleri, katettikleri mnev merhaleleri anlatan ibretli hikyelerle doludur (baz rnekler iin bk. Touati, s. 159-180). Corafya, Tarih ve Kltr Konularnda Bilgi Toplamak in Yaplan Seyahat. Bu seyahatlerin ilim renme ve retme yannda lkelerin coraf zellikleri, tarihleri, siyas, idar, ekonomik ve sosyal durumlar, din ve ahlk zellikleri vb. konularda bilgi toplama gibi daha geni amalar da vardr. II. (VIII.) yzyln sonlarndan itibaren Hint, ran ve Grek kaynakl matematik, astronomi ve corafya eserlerinin tannmaya balanmasyla slm dnyasnda corafya bir ilim dal olarak ortaya km, III. (IX.) yzyldan itibaren corafya kitaplarnn hazrlanmasnda bu seyahatlerin nemli pay olmutur. lk corafyaclardan olan Kitbl-Bldnn mellifi Yakb Ermenistan, Horasan, Hindistan, Filistin, Msr, Cezayir, Marib gibi lkelere seyahatler yapmtr. Ali b. Hseyin el-Mesd, Mrc-eheb ve et-Tenbh vel-irf adl eserlerini yazmadan nce seyahate km, ayrca Kitbl-Kay vet-tecrib adyla bir seyahatnme yazmtr. lk corafyaclardan bn Havkalin Kitb Sretil-ar (el-Meslik vel-memlik) balkl eseri de otuz drt yllk seyahatin rndr. Muhammed b. Ahmed el-Makdisnin, Asent-tesm f marifetil-elm adl eserini yazmadan nce kt seyahatleri srasnda farkl insanlarla grmesi, llerde yolunu kaybetmesi, Lbnan dalarnda mnzevilerle karlamas, boulma tehlikeleri atlatmas, yolunu kesen ekyalarla karlamas, hapishanelere dmesi, casuslukla sulanp tutuklanmas, defalarca lmle yz yze gelmesi, serserilerin arasna dmesi gibi olaylara dair verdii mlmat o dnemdeki bilgi akna iaret etmesi bakmndan ilgi ekicidir. Bu seyahat gelenei sonraki asrlarda devam etmitir (bk. CORAFYA). Bu yolculuklara ticar seyahatlerle gaz ve fetih iin snr boylarna yaplan seyahatler gibi (bk. RBT) baka seyahatleri de eklemek gerekir. Son yllarda slm dnyasnda hzla gelien turizm hareketleri yannda baz din gnler mnasebetiyle dzenlenen geziler de giderek yaygnlk kazanmakta, turizm firmalar ramazan aylarnda, kandillerde vb. din gnlerde yurt iine ve yurt dna turlar dzenlemektedir.

BBLYOGRAFYA

bnl-Esr, en-Nihye, II, 432-433, 532; Tehnev, Kef, I, 655-656; Msned, II, 252, 325, 407; IV, 159; Drim, Muaddime, 47; Taber, Cmiul-beyn, Beyrut 1412/1992, VI, 484-486; XII, 156, 702-703; Kelbz, et-Taarruf li-mehebi ehlit-taavvuf, Beyrut 1407/1986, s. 21, 89-90;

Makdis, Asent-tesm, s. 43-45; Kueyr, Leifl-irt, Kahire 1981, II, 67; Gazzl, y, II, 247-248, 251-267; evkn, Fetul-adr, Beyrut 1412/1992, II, 465, 466; I. Goldziher, Le dogme et la loi de lIslam (trc. F. Arin), Paris 1920, s. 122-123; Edebl-mlk f beyni aiittaavvuf (nr. B. Radtke), Beyrut 1991, s. 58-59; H. Touati, Ortaada slm ve Seyahat (trc. Ali Berktay), stanbul 2004; Muhammed Hamidullah, Hz. Peygamberin slm ncesi Seyahatleri (trc. Abdullah Aydnl), FD, IV (1980), s. 327-342; Ahmed Riyz, er-Rilt ver-riletl-mslimn, el-Mevsatl-slmiyyetl-mme, Kahire 1422/ 2001, s. 681-682; Ahmed et-Tabb, esSiyha, a.e., s. 786-787. Mustafa arc

SEYAHATNME
( ) eitli amalarla yaplan seyahatler dolaysyla kaleme alnan eserlere verilen ortak isim. Arapa gezmek, gezi anlamndaki seyhat ile (asl siyhat) Farsa nme (risle, mektup) kelimelerinden oluan seyhat-nme gezi mektubu, gezi eseri mnasna gelir. Buna Fars edebiyatnda sefer-nme ad da verilir. Arap edebiyatnda seyahat ve seyahatnme anlamnda daha ok rihle kelimesi kullanlr. Edebr-rihle, edebr-rahalt terkipleri modern zamanlarda ortaya km, zellikle bn Battta seyahatnmesinin XIX. yzyln ikinci yarsndan itibaren Franszca, ngilizce gibi dillere evrilmesinden sonra Arap edebiyatnda kullanlmaya balanmtr. Rihle, bir yerden bir yere g etmek mnasndaki rahl (veya ayn anlamdaki irtihl) masdarndan isim olup g demektir. Eski Arap iirinde, Kuranda ve hadislerde rihle g, yolculuk, gezi, seyahat anlamlarnda kullanlm, Kuranda Kurey kabilesinin ticaret amacyla yapt yolculuk ve seyahatler rihle diye anlmtr (Kurey 106/1-2). Asr- sadet ve Hulef-yi Ridn dneminden itibaren slm dinini yaymaya vesile olan fetihleri kolaylatrma, fetihler neticesinde genileyen slm topraklarn oluturan beldeleri ve halkn tanma, bata hadis olmak zere eitli ilimleri tahsil etme vb. amalarla mslmanlar tarafndan seyahatler gerekletirilmi ve seyahatnmeler kaleme alnmtr. slmda bilinen ve seyahatnmesinden gnmze paralar intikal eden en eski seyyah Suriye fkh okulunun nemli temsilcisi, tbinden Mekhl b. Eb Mslimdir (. 112/730). Msr, Suriye ve Irak ehirleriyle btn Ortadouyu ve Hicaz blgesini dolaan Mekhl, Basra kadsnn hkmlerini ve Medinedeki baz fakihlerin derslerini takip etmi, Kfede Kd reyh ve ab ile grmtr. Endls Emev Halifesi II. Abdurrahman tarafndan 208 (824) ylnda Normanlara eli olarak gnderilen air Yahy b. Hakem el-Bekr onlarn detleri, kral ve kraliesiyle ilgili izlenimlerini anlatmtr. Abbs Halifesi Vsi-Billhn 228de (842) in (veya skender) Seddi hakknda bilgi edinmek amacyla Smerrdan elli adam ve 200 katr yk yiyecekle gnderdii Sellm etTercmnn seyahati ve brhim b. Yakb et-Turt adl bir yahudinin 289 (902) ylnda Kurtuba (Cordoba) halifesinin elisi olarak Alman mparatoru Ottoyu ziyaret edip Alman ve Slav topraklarna dair gzlem ve izlenimleriyle ilgili baz bilgiler aktard seyahati ilk seyahat rneklerindendir. Sleyman et-Tcir 237de (851-52) gerekletirdii in, Hindistan, Malezya gezisiyle ilgili bir seyahatnme kaleme alm (Abr-n vel-Hind), buna Eb Zeyd es-Srf zeyil yazmtr (Rilet Sleymn et-Tcir: Silsilett-tevr, nr. Langls, Paris 1811). Tcir bn Vehb el-Kurenin 256 (870) ylnda Srf Limanndan yapt in ve Hindistan seyahatini Mesd kaydetmektedir (Mrc-eheb, I, 142-145). Ahmed b. Hanbelin seyahatnmesine (rihle) olu Abdullah ez-Zevid adl eserinde uzun bir blm tahsis etmi, bn Eb Htim, babas Eb Htim erRznin seyahatnmesine el-Cer vet-tadlinde iki blm ayrmtr. mam fi bu ilk seyahatlerin ilmin gelimesindeki nemini u dizelerinde belirtmektedir: / / // ( Grdm ki suyun durgunlamas bozar onu / Akarsa temiz olur, akmazsa kokuur // Aslanlar ayrlmasalard ormandan avlanamazlard / Ok yayndan ayrlmasayd hedefini vuramazd). Abbs Halifesi Muktedir-Billh,

309da (921) dil Bulgar Hkmdar Almu (Alm) Hann dildeki kararghna bn Fadlnn bakanlnda din bir heyet gndermitir. bn Fadln, bu seyahatle ilgili kitabnda (Rislet bn Faln) Badattan ayrlp yine oraya dnnceye kadar grdklerini, Bulgar lkesini ve Rusyay, ayrca buralarda yaayan halk ve detlerini anlatmtr. Etnografik ve antropolojik analizlerin de yer ald eser bazlarna gre Rusya tarihiyle ilgili bilgi veren en eski yabanc kaynaktr. 331 (943) ylnda Eb Dlef Misar b. Mhelhil bir elilik heyeti refakatinde deniz yoluyla Ermenistan, in ve Trk illerini dolam ve seyahatnmelerinde (Rile ile-n ve Rile f vaati siy) Trk illeri ve insanlar hakknda nemli bilgiler aktarmtr. Bveyh veziri edip Shib b. Abbd, er-Rznmce adl seyahatnmesinde Vezir Mhelleb ile Badatta bulumasndan ve o zamanki Badatn sosyal hayat ile medrese ve mderrislerin durumundan sz etmitir. Klasik dnemde melliflerin corafya ile ilgili olarak kaleme aldklar kitaplar, corafyacnn bizzat tank olduu ve duyduu hikyelere ve gzleme dayanan edeb eserler haline gelmitir. Bu eserler bugnk anlamda corafya kitab olmaktan ziyade seyahat kitaplarna daha yakndr (evk Dayf, s. 12). Aslnda seyahatle, II. (VIII.) yzyln sonlarnda mstakil bir alan haline gelen corafya arasnda her zaman sk bir ba bulunmu, seyyahlar gittikleri lkelerin halknn hayat ve detleri hakknda bilgi sunmutur. Seyyahlarn ounun her eyden nce birer yazar olmas dolaysyla eserlerinde bazan hayale, bazan da geree dayanan hikyemsi bir anlatm tarz hkimdir. Bu tr eserlerin telifi III. (IX.) yzylda balam ve IV. (X.) yzylda kemale ermi olup Muhammed b. Ms elHrizmnin Kitb retil-ar ile bn Hurdzbihin el-Meslik vel-memliki trn ilk rnlerindendir. Daha sonra Yakbnin el-Bldn, bn Rstenin el-Alun-nefsesi, bnlFakh el-Hemednnin Kitbl-Bldn, Eb Zeyd el-Belhnin uverl-elmi ve rencisi stahrnin el-Meslik vel-memliki, Smn Veziri Ceyhnnin el-Meslik vel-memliki, Kudme b. Caferin Kitbl-arc, Bzrg b. ehriyrn Kitb Acibil-Hindi, bnl-Hik el-Hemdnnin fat Cezretil-Arab, Makdisnin Asent-tesmi ve Mesdnin eserleri bu tr teliflerin ncleri arasnda yer alr. Bunlarn ardndan bata bn Havkal ile Brn olmak zere Eb Ubeyd el-Bekr, erf el-drs, Ykt el-Hamev, Zekeriyy el-Kazvn, bn Sad el-Marib, Ebl-Fid, bn Fazlullah el-mer ve bn Haldn gibi mellifler gezi ve mahedelere dayanan birok eser yazmlardr. Eb Bekir bnl-Arabden (. 543/1148) itibaren seyahatnmelerin gnlk anlar eklinde olduu grlmektedir. bnl-Arab Suriye, Irak, Hicaz ve Msra yapt seyahatle ilgili olarak er-Rile (Tertbr-rile) adl eserini kaleme almtr. Bu alanda bnl-Arabyi bn Cbeyr izlemi, bu tr daha da ileriye gtrm, eserinde yksek bir edeb slp kullanm olmas dolaysyla seyahat edebiyatnn onunla balad sylenmitir. bn Cbeyr hac maksadyla kt bu seyahate 578 (1183) ylnda Grnatadan balam ve yolculuu iki yl buuk ay srmtr. Seyahatnmesi Rilet bn Cbeyr veya Riletl-Kinn olarak tannr. Seyahati esnasnda Msr, Hicaz, Irak ve Suriyeye de urayan bn Cbeyr izlenimlerini gnlk notlar halinde kaleme alm, ekonomik, sosyal ve siyasal deerlendirmelerde bulunmutur. Edip ve air Safvn b. drsin gezdii Endls ehirlerini tasvir ettii Kitbr-Rilesi gnmze ksmen intikal etmitir. Ykt el-Hamevnin zellikle ticar gezileri bu alana nemli katklar salam, Muceml-bldnn bu gezilerdeki gzlem ve izlenimlerine dayanarak yazmtr. Dnyann nemli gezginlerinden saylan bn Battta seyahatnmelere yeni bir anlay ve slp getirmi, lke ve beldelerin zelliklerinden ok insanlarn ve halklarn durumlar, sosyal hayat, inan

ve gelenekleriyle ilgili bilgiler vermi, bundan dolay seyahatnmesi tarih, corafya ve edebiyat ynnden olduu kadar etnografik, antropolojik, sosyokltrel alardan da byk bir deer tamtr. Seyahatleri 725ten (1325) itibaren otuz yla yakn srm olan bn Batttann gezdii yerler arasnda Trkiye, Hindistan, in, Endls, Bat Sudan, Cezayir, Tunus, Libya, Msr gibi lkeler bulunmaktadr. Gezileri esnasnda tuttuu notlar, Hindistanda soyguna uramas ve Kalkta Limannda binmi olduu geminin batmasyla zarar grm ve eserin yazlmas baz konularda sadece gezginin hfzasna dayandrlmtr. Trk-Mool tarihiyle ilgili nemli bilgiler ihtiva eden seyahatnmesi Tufetn-nr f aribil-emr ve acibil-esfr adn tar. bn Batttann ada Hlid b. s el-Belevnin seyahatleriyle bu seyahatlere dayanan eseri Tcl-mefri de seyahat edebiyat asndan nemlidir. Seyahatnmelerin bir amac da hac ve ilim tahsilidir. VII. (XIII.) yzyldan itibaren gerekletirilen seyahatler, er-Riletl-Maribiyye adl eserin sahibi Eb Muhammed el-Abder ve Mill-aybe sahibi bn Reydde grld gibi daha ok ilm amaldr. Bu tr seyahatnmelerde gezgin nce hocalarn, grt limleri, ktphaneleri, gezdii ilim kurumlarn anlatr. Baz seyahatnmelerde gezginin otobiyografiye arlk verdii grlmektedir. Bu trn en nemli ahsiyeti, el-berin zeyli olan et-Tarf bibni aldn ve riletih arben ve aran adl eseriyle bn Haldndur. bn Haldn eserinde sadece kendini deil dnemini de siyas, tarih, itima ve edeb adan tantm, ayrca gezdii lkeler veya kendisi hakknda bilgi verirken pek ok edeb bilgiyle anlattklarna renk katmtr. Hac mahalline uzak olmas sebebiyle Endls ve Kuzeybat Afrika seyyahlarnn hemen tamamnda temel ama hac ve ilim tahsilidir. Saylar pek ok olan bu tr seyahatnme yazarlar arasnda bn Cbeyr, Ebl-Bek er-Rund, Eb Muhammed el-Abder, Abdullah b. Ahmed et-Ticn, Ksm b. Ysuf et-Tcb, bn Reyd, Muhammed b. Cbir elVd, Ruayn, bnl-Hac en-Nmeyr, Hlid b. s el-Belev, Muhammed b. Ahmed bn Melh, Kalesd, bn Osman el-Mikns saylabilir. Dier taraftan el-Menzil ved-diyr ve Abrlbldn ile bn Mnkz, seyahat gzlemlerine dayanan el-Ensb ve Tru Mervi ile Abdlkerm es-Semn, el-rt il marifetiz-ziyrt ile Ebl-Hasan Ali b. Eb Bekir el-Herev, el-fde vel-itibr ile Abdllatf el-Badd, Mill-aybesiyle bn Reyd, er-Ravl-bsimi ve Zbdet Kefil-memliki ile Hall b. hin gibi pek ok gezgin Arap edebiyat seyahatnme literatrne olduu kadar tarih, corafya, etnografya, sosyoloji vb. bilim alanlarna nemli katklar salamtr. slm lkelerinden Avrupaya ilm heyetler gnderilinceye kadar seyahatler devam etmi, stanbula, Mekkeye, mslmanlarn ve hristiyanlarn dier kutsal topraklarna seyahatler yaplmtr. Bunlarn en nemlileri Abdullah b. Muhammed el-Ayy (Ml-mevid: er-Riletl-Ayyiyye), Abdlgan en-Nablusnin (el-aretl-nsiyye [Kuds], ullet-eheb [Suriye], el-aa velmecz: er-Riletl-icziyye [am, Msr, Hicaz], et-Tufetn-Nblusiyye fir-riletitarblusiyye) ve Ali el-Cbeylnin seyahatleridir. Trke ve Franszca da konuan Tunuslu seyyah Ali b. Slim el-Verdn, II. Abdlhamidin spanya, Fransa ve ngiltere ktphanelerinde Arapa yazma eserleri tesbit ettirmek zere Mahmd et-Trkz e-inkt bakanlnda gnderdii heyete tercman olarak katlm, gzlem ve izlenimlerini er-Riletl-Endelsiyyesinde anlatmtr. XIX ve XX. yzyllarda seyahatnme tr eserlerin yan sra seyahat edebiyatyla ilgili almalar da yaplmtr. Bu asrlardaki seyahat edebiyatnn belli bal ahsiyetleri ehbeddin Mahmd el-ls,

Rifa Rf et-Tahtv, Ahmed Fris e-idyk, Abdullah Fikr, Sleyman el-Bustn, Betnn, Emn b. Fris er-Reyhn, Vartetn, Muhammed Hseyin Heykel, Muhammed Hdr Hseyin, Th Hseyin ve Hseyin Fevzdir (dier almalar iin bk. bibl.). Rifa Rf et-Tahtvnin Tallbrz f teli Brz adl eseri, o zamana kadar Paris ve Paris halk hakknda Arapa kaynaklarda yer almayan nemli bilgiler iermekte, mellif Avrupada grdklerini kendi lkesindekilerle mukayese etmekte ve zaman zaman anlatmn kendisinin veya bakalarnn iirleriyle sslemektedir. Lbnanl Ahmed Fris e-idyk Malta, Fransa ve ngiltereye yapt seyahatlerin izlenimlerini elVsa f marifeti avli Mala ve Kefl-muabb an fnni rubb adl eserlerinde kaleme almtr. Uzun yllar yurt dnda ve zellikle stanbulda yaayan idyk lkesinin gelimesine yarayacak her bilgiyi almaya zen gstermi, gelimi lkeleri kendi lkesiyle mukayese etmitir. Maltay anlatrken tarih, corafya ve medeniyetinin yan sra halknn detlerinden, ahlk deerlerinden ve dillerinden de bahsetmitir. idyk Esinl-mal f mesini ehli-imlinde Almanya seyahatini, Msrl Muhammed Ayyd et-Tantv Tufetl-ezkiy bi-abri bildirRsiy adl eserinde 1840-1850 yllarnda gerekletirdii Rusya seyahatini anlatmtr. Arap edebiyatnda XX. yzyln en nemli ahsiyetleri ve gezginlerinden kabul edilen Emn b. Fris er-Reyhn, Mlkl-Arab ev rile fil-bildil-Arabiyye adl eserinde 1922-1923 yllar arasnda Arap lkelerine yapm olduu seyahatiyle ilgili dncelerini aktarm, albl-Ir adl eserinde pek ok konunun yan sra 1920-1930 yllarnda meydana gelen Irak Devrimini ele alm, ayrca sosyolojik ve kltrel deerlendirmelerde bulunmutur. Onun en-Nekebt, alb Lbnn, Nrl-Endels, Fayall-Evvel ve Tru Necdil-ad adl kitaplar da vardr. Red Rzann seyahatleriyle ilgili el-Menr dergisinde kan notlar Ysuf bi tarafndan derlenerek Raalttmm Muammed Red R adyla neredilmitir.

BBLYOGRAFYA

Zemaher, el-Fi, II, 122-123; bnl-Esr, en-Nihye, II, 1052; Abdrrezzk es-Sann, elMuannef (nr. Habbrrahman el-Azam), Beyrut 1403/1983, VIII, 448; Mesd, Mrc-eheb (Abdlhamd), I, 142-145; bn Dihye el-Kelb, el-Murib (nr. brhim el-Ebyr v.dr.), Kahire 1954, s. 138-147; bn Osman el-Mikns, el-ksr f fekkil-esr (nr. Muhammed el-Fs), Rabat 1965; Rifa et-Tahtv, Tall-ibrz f teli Brz (ed-Dvnl-nefs bi-vni Brs), Bulak 1250; a.mlf., Paris Gzlemleri (trc. Cemil ifti), stanbul 1992; evk Dayf, er-Raalt, Kahire 1956, s. 12; Ahmed Eb Sad, Edebr-raalt, Beyrut 1961; Hsn Mahmd Hseyin, Edebr-rile indel-Arab, Kahire 1976; Zek Muhammed Hasan, er-Raletl-mslimn fil-uril-vs, Beyrut 1401/ 1981; C. Gureyyib, Edebr-rile, Beyrut 1983; Ali b. Slim el-Verdn, er-RiletlEndelsiyye (nr. Adlcebbr e-erf), Tunus 1984; kir Hasbk, bn Baa ve rileth, Beyrut 1989; Hseyin Muhammed Fehm, Edebr-raalt, Kveyt 1409/ 1989; Hseyin Nassr, Edebrrile, Beyrut 1991; Avtf Muhammed Ysuf Nvvb, er-Raaltl-Maribiyye vel-Endelsiyye, Riyad 1996; Nsr Abdrrzk el-Muvf, er-Rile fil-edebil-Arab (att nihyetil-arnirrbiil-hicr), Kahire 1999; Fud Kndl, Edebr-rile fit-tril-Arab, Kahire 2002; H. Touati, Ortaada slm ve Seyahat (trc. Ali Berktay), stanbul 2004, s. 9-17, 23-24, ayrca bk.

tr.yer.; Ahmed Ramazan Ahmed, er-Rile ver-raletl-mslimn, Cidde, ts. (Drl-beynilArab); A. G. Chejne, Travel Books in Modern Arabic Literature, MW, LII (1962), s. 207-215; Atyye Avde Eb Sirhn, Eerr-raletil-mslimn f tarfil-mctemetil-slmiyye, Fayal, XXV, Riyad 1979, s. 31-34; Farouk Mardam-Bey, Voyageurs arabes en Espagne, MARS: Le monde arabe dans la recherche scientifique, sy. 9, Paris 1998, s. 95-101; C. E. Bosworth, Travel Literature, Encyclopedia of Arabic Literature (ed. J. S. Meisami - P. Starkey), London 1998, II, 778780; A. Sait Aykut, bn Battta, DA, XIX, 363-368; Nasuhi nal Karaarslan, bn Cbeyr, a.e., XIX, 401-402; Sleyman Uluda, bn Haldn, a.e., XIX, 542-543. Hseyin Yazc FARS EDEBYATI. Seyahatnme trnde Fars edebiyatnn ilk rnei, Ssnler Devletinin kurucusu Erder b. Bbek ile (226-240) ayn zamanda yaayan Arda Viraf (Erday Vraf) adl Zerdt bir din adamnn hayal cennet ve cehennem yolculuunu konu edinen Ard Vrfnme (Erday Vrfnmek) adl eseridir (Zebhullah Saf, I, 28). Fars edebiyatnda gerek bir seyahati iermeyen bu tr eserler slm sonras dnemde de kaleme alnmtr. Ferdddin Attrn Manku-ayr ve emseddin Muhammed Berdsir-yi Kirmnnin Mibul-erv gibi eserler bu seyahatnmelere rnek gsterilir. Fars edebiyatnda bu trn en gzel rneklerinden biri, stanbulda yaayan ranl bir tccar olan Hac Zeynelbidn-i Mergnin (. 1910) Seyatnme-yi brhm Bg y Bel-yi Taaub-i adl eseridir (Tahran 1366 h.). Gerekten vuku bulan bir yolculuun anlatld seyahatnmelerin slm ncesi dnemde de yazld ve zellikle Ssn devri seyyah ve denizcilerinin seyahatlerini Pehlev dilinde kaleme aldklar bilinmekle birlikte bu seyahatnmeler ve corafya eserleri gnmze ulamamtr. slm devirde mslman seyyah ve corafyaclar, Ssn dneminde Farsa yazlm corafya eserleri ve seyahatnmelerin bulunduunu haber vermilerdir (bn Hurdzbih, s. 4-19; Nefs Ahmed, s. 4-16, 96). slm dininin byk bir corafyada yaylmasyla mslmanlar hac ibadeti ve kutsal yerleri ziyaret, ilim tahsili ve ticaret amal seyahatlere balamlardr. Ayrca slm dininin tebli edilmesi arzusu seyahatlerin en nemli amacn oluturmutur. Bazan seyahatler bir devletin elisi sfatyla yaplr ve seyahat izlenimleri kaleme alnr. Mslman seyyahlar gezilerinde baka inanlar aratrmak, eitli dnce sahiplerini ve farkl toplumlar tanmak gibi amalar da gtmtr. slm sonras dnemde Fars edebiyatnda gerek bir seyahate dayanan ve gnmze ulaan ilk Farsa eser Nsr- Hsrevin 437-444 (1045-1052) yllar arasnda yapt, Mervden balayp Nbur, Rey gibi ran ehirleri ve Anadolu topraklarn geerek Suriye ve Msra ulat yedi yl sren, yaklak 18.000 kilometrelik seyahatini ieren Sefernme (Seyatnme) adl eseridir. Nsr- Hsrevin hac ibadeti veya ilim tahsili iin mi, yoksa o dnemde smiliyye mezhebinin merkezi konumundaki Msra gitmek amacyla m seyahate kt tam olarak bilinmese de eserinin slm dnemde gnmze ulaan ilk Farsa seyahatnme olduu phesizdir (Nsr- Hsrev, neredenin girii, s. 3-29; Devletah, s. 228; Zebhullah Saf, s. 193-198). ranl air Nizr-i Kuhistnnin (. 720/ 1320) Sefernme adl mesnevisi Gney Kafkasyaya yapt bir seyahati anlatr (g Bzrg-i Tahrn, IX, 1182; EI [ng.], VIII, 84). Nsr- Hsrevin ardndan ranl seyyah ve corafyaclar eitli seyahatlere kmlarsa da

ya bu seyahatler kaleme alnmam ya da dnemin ilm dili olan Arapa ile yazlmtr. Nsr- Hsrevin Sefernmesinden sonra bilinen ilk Farsa seyahatnmelerden biri, Timurlu devlet adam Gyseddin Baysungur Mirzann in sefiri Gyseddin Muhammed Nakk- Tebrznin in yolculuunu anlatan, y Sefretnmesi olarak da bilinen Acibl-leif adl eseridir. Yaklak 825te (1422) tamamlanan eser gnmze ulaan ilk Farsa resm eli seyahatnmesi olup Kkelebizde smil sm tarafndan Trkeye evrilmitir (stanbul 1331). Ali Ekber-i Htnin XVI. yzyln balarnda ine yapt yolculuu anlatt ve 1516da Yavuz Sultan Selime sunduu ynme de (nr. rec Efr, Tahran 1357 h.) Trkeye tercme edilmitir (stanbul 1270; bk. HITYNME). Farsa seyahatnme yazmna deien siyasal ve ekonomik ortam gerei Safevler dneminde yeniden ilgi gsterilmitir. Bu devirde devletin Avrupa lkeleriyle artan ilikileri, zellikle talyan, spanyol, Portekiz ve ngiliz seyyah ve devlet grevlilerinin rana gelmesiyle yazlan seyahatnmeler ve Safev ahlarnn Baty tanmak istemesi ranl saray grevlileriyle seyyahlarn seyahate kmasna sebep olmutur. Dnemin ne kan seyahatnme yazarlarndan biri, I. ah Abbasn, kendisi de seyahatnme yazar olan ngiliz macerac Sir Anthony Sherleynin yannda Hazar denizi, Volga nehri, Moskova zerinden Almanyaya ve bugnk ek Cumhuriyetine, oradan talya ve daha sonra spanyaya gnderdii (1008/1599) Oru Bey b. Sultan Ali Bey-i Beyttr. ranl Don Juan olarak tannan Oru Bey, talyada papann misafiri olmu, burada Hristiyanl benimseyerek kilise korumasnda spanyaya gitmitir (1011/1602). Oru Bey seyahat notlarn Farsa tutmasna ramen seyahatnmesi, Licentite Alfonso Ramon adl bir kei tarafndan spanyann Valladolid blgesinde kullanlan Castille dilinde kaleme alnm ve 1604te spanyann Valladolid ehrinde yaymlanmtr. Oru Bey, Tebrizde yaplan Osmanl-Safev savana katlm, seyahatnmesinde bu sava hakknda bilgi vermitir (Oru Bey-i Beyt, Don Jn-i rn, nr. Guy le Strange, trc. Mesd Recebniy, Tahran 1338 h., s. 4-49). Bu devrin nemli seyahatnme yazarlarndan bir dieri, ah Sleyman Safevnin hediyelerini Siyam (bugnk Tayland) sultanna gtren Muhammed Reb b. Muhammed brhimdir. Muhammed Reb, 1096 (1685) ylnda Fars krfezinden balayarak Uman denizi ve Hint Okyanusunu ap Siyama yapt ve 1098de (1687) rana dnerek tamamlad seyahat notlarn kitap haline getirmitir (Sefne-yi Sleymn [Sefernme-yi Sefr-i rn be-Siym], nr. Abbas Frk, Tahran 1356 h.). Safev dneminde i ulemsnn seyahatleri, hac yolculuklar, kutsal yerleri ziyaretleri ve Hindistan gezileri de ne kar. eyh Necbddin Ali b. Muhammed mil (. 1011/1602) Yemen, Hicaz, ran, Irak ve Hindistan seyahatini 2500 beyitlik eserinde anlatmtr (g Bzrg-i Tahrn, X, 167). Bunun yannda Mirza Muhammed Dvd-i sfahnnin 1109da (1697) sfahandan Horasana gerekletirdii seyahatinin notlarn ieren Sefernme-i orsn adl mesnevisi de zikredilmelidir (a.g.e., IX, 318; Rz Kul Han Hidyet, s. 330). Farsa seyahatnme yazm Safev sonras kargaa ortamnda Kaarlar dnemine kadar Batdaki anlamyla nem kazanmaya balam ve birok eser kaleme alnmtr. zellikle son iki yzyllk dnemde seyahat eden her devlet adam, din adam ve seyyahlarn ou izlenimlerini yazmtr. ran seyahatnme edebiyatnda ve modernleme dncesinde ok nemli bir yere sahip olan seyahatnmelerden biri Mirza Eb Tlib Han sfahn tarafndan kaleme alnmtr. Eb Tlib Han, 1213-1218 (1798-1803) yllar arasnda Londra ve Paris gibi Avrupa ehirleriyle Kuzey Afrikaya yapt seyahatlerinin izlenimlerini Sefernme-yi Eb lib olarak da bilinen Mesr-i lib f bildil-Efrenc adl eserinde toplamtr (nr. Hadyu Cem, Tahran 1363 h.). Rz Kul Han Hidyetin resm grevle Hve Han Muhammed Emn Hrizmah ile grmek zere kt

seyahatini anlatt Sefretnme-yi rizm de zellikle Hve Hanl tarihi ve sosyal hayat bakmndan nemlidir (Fr. trc. ve nr. C. H. A. Schefer, Paris 1859; nr. Ali Husur, Tahran 1977). Kaarlar zamannda hacc ve ilerce kutsal saylan yerlerin ziyaretini konu edinen seyahatnmeler ounlukla Sefernme-yi c (Sefernme-yi Beytullh), Mehedde Ali er-Rz trbesine yaplan ziyaretler Sefernme-yi Rav, imamlarn kabirlerinin bulunduu Iraktaki Kerbel, Necef ve Smerr gibi ehirlere yaplan ziyaretler de Sefernme-i Atebt adn tamaktadr. Bu tr eserlere Nsr- Glnnin 1298 (1881) ylnda yazlan Sefernme-yi Ravsi, Nizm- Tebrznin manzum ve mensur Sefernme-yi Ravsi (Tebriz 1324), Mirza Ali Han timdssaltanann 1283te (1866) kaleme alnan Sefernme-i Beytullh, Mter-yi Horasnnin manzum Sefernme-i Mekkesi (Tahran 1300), Mirza Ali Emnddevlenin Sefernme-i Mekkesi (Tahran 1328), Muhbirssaltana Mehd Kul Hidyetin Sefernme-i Mekkesi (Tahran 1330 h.), Mutemidddevle Ferhad Mirzann Sefernme-i Mekkesi rnek gsterilebilir (g Bzrg-i Tahrn, IX, 1046, 1203; XII, 186, 189). Bu seyahatnmeler arasnda Mehd Kul Hidyetin in, Japonya ve Amerikay da gezerek yapt Mekke ziyaretini anlatt Sefernme Teerrf be Mekke-yi Muaamas nemlidir (Tahran 1330 h.). ran corafyasnda gerekletirilen seyahatleri konu alan seyahatnmelere rnek olarak biri Muhammed ah Kaar zamannda, dieri Nsrddin ah dneminde rann gneyine yaplan ve D Sefernme ez Cenb-i rn der Slh-yi 1256-1308 adyla yaymlanan (nr. Seyyid Ali l-i Dvd, Tahran 1368 h.) iki devlet grevlisinin seyahatnmesi gsterilir. Safevler zamannda balayan ranllarn Bat ile ilikileri Kaarlar dneminde hzla gelimi ve birok devlet grevlisi, renci ve aydn yurt dna geziye kmtr. Bu tr seyahatnmelerin balcalar Nizmssaltana Acudanba-y Feth Ali ahn 1838-1839 yllarnda Avusturya, Fransa ve ngiltereye yapt seyahati anlatt Sefernme-yi Nims-salanas, Ferruhhan Emnddevlenin seyahatnmesi (Mazenl-veyi), Kaar ah Nsrddin ahn Avrupa gezisinin izlenimlerinin kaleme alnd seyahatnmeleri, Muzafferddin ahn Avrupa gezisinin anlatld Sefernme-yi Firengistndr. Bunlarn eitli basklar yaplmtr (Hanbb, III, 3023-3024, 3027-3029; g Bzrg-i Tahrn, XII, 188). Ayrca Munssaltana Muhammed Ali Hann Sefernme-yi kgosu (Paris 1318 h.), Hac Muhammed Ali b. Muhammed smil Przde-yi Ninnin Sefernme-yi Prsi (Tahran 1316 h.), eyhrres Ebl-Hasan Mirzann Sefernme-yi stnblu (g Bzrg-i Tahrn, XII, 185), Mirza Fazl Ali Tebrznin Sefernme-yi Avrbs (1328) ve Mirza Senglh- Horasnnin Seyatnme-yi Sengl (Tebriz 1295) burada saylabilir (a.g.e., IX, 836; XII, 185188, 269; Yahy ryanpr, II, 281). Abbas Mirza zamannda Avrupaya ilk rencilerin gnderilmeye balanmasyla Bat lkelerine seyahat eden ranllar bu seyahatlerini yazmaya balarlar. 1811-1815 yllar arasnda ngiltereye giden, Tahranda rann ilk gazetesini karan (1836) ve modern ran tarihinde ok nemli bir konuma sahip ilk seyahatnmeyi yazan Mirza Slih-i rznin Avrupa seyahatlerini kaleme ald eseri Farsa seyahatnmelerin en nemlilerinden biri saylr. rznin eseri konu edindii ngiliz ve ran yaantsnn farklarn anlatmas, Merutiyet hkmetini ve parlamenter sistemi tavsifiyle ran edebiyatnda bir ilktir (Mecma-i Sefernmeh-yi Mrz lib-i rz, nr. Gulm Hseyin Mirza Slih, Tahran 1364 h.). randa XIX. yzyln ikinci yarsnda balayan Merutiyet hareketleri ranl aydnlarn birok gezi yapmasna veya yeniliki dncelerinden dolay srgne gnderilmesine sebep olmutur. XIX ve XX. yzyl ran edebiyatnda seyahatnme yazm ran romanclnn domasna da yardm etmitir. Son dnem seyahatnme yazarlar arasnda zellikle Seyyid Cell l-i Ahmed, brhim Bstn-yi Priz, Ali Asgar Muhcir, rec Efr, Mahmd Devletbd, Muhammed

Cafer Y-Hakk gibi yazar ve ilim adamlar saylabilir.

BBLYOGRAFYA

bn Hurdzbih, el-Meslik vel-memlik (nr. Hseyin Karanl), Tahran 1370 h., s. 4-19; Nsr- Hsrev, Sefernme (nr. M. Debr-i Siyk), Tahran 1355 h., neredenin girii, s. 3-29; Hfz- Ebr, Zbdett-tevr (nr. Seyyid Keml Hc Seyyid Cevd), Tahran 1372 h., II, 666, 818-819; Abdrrezzk es-Semerkand, Malaus-sadeyn (nr. Muhammed f), Lahor 1360 h., II, 454, 478; Devletah, Tekiret-uar (nr. Muhammed Abbs), Tahran 1337 h., s. 228; Rz Kul Han Hidyet, Tekire-i Riyl-rifn, Tahran 1376 h., s. 330; Mehdi Kul Han Hidyet, Sefernme Teerrf be Mekke-yi Muaama, Tahran 1960; Oru Bey-i Beyt, Don Jn-i rn (nr. G. le Strange, trc. Mesd Recebniy), Tahran 1338 h., s. 4-49; Hnbb, Fihrist, III, 3016-3034; Yahy ryanpr, Ez ab t Nm, Tahran 2535 ., II, 55, 253, 281, 395; g Bzrg-i Tahrn, Eera il tenfi-a, Beyrut 1403/1983, IX, 318, 638, 836, 1046, 1155, 1182, 1203; X, 165171; XII, 185-190, 269; XXII, 434; Zeki Muhammed Hasan, Cihngerdn-i Mselmn der urn-i Vs (trc. Abdullah Nsr-i Thir), Tahran 1366 h., s. 1-14; Nefs Ahmed, idemt-i Mselmnn be Corfy (trc. M. Hasan Genc), Tahran 1368 h., s. 4-16, 96; Adam Mez, Temeddn-i slm der arn-i ehr Rm-i Hicr (trc. Ali Rz Zekvet Karagzl), Tahran 1377 h., s.15, 76; I. Y. Krachkowsky, Tr-i Neviteh-yi Corfy-yi der Cihn-i slm (trc. Ebl-Ksm Pyende), Tahran 1379 h., s. 114; Abdlhd Hir, Nehostin Ruyruyih-yi Endegern-i rn b d Ruye-yi Temeddn-i Burjuvzi-yi arb, Tahran 1380 h., s. 158-176; Buruzger, Sefernme, Ferhengnme-i Edeb-i Frs (nr. Hasan Ene), Tahran 1376 h., II, 817-821; Zebhullah Saf, ran Edebiyat Tarihi (trc. Hasan Almaz), Ankara 2002, I, 28, 193-198; J. T. P. de Bruijn, Nizr uhistn, EI (ng.), VIII, 83-84. Kaan Dilek TRK EDEBYATI. Htrann bir alt tr olan seyahatnme gnlk, biyografi ve otobiyografiyle de yakndan ilikilidir. Trn en nemli malzemesi mellifin ziyaret ettii corafyadaki olay, bilgi ve anlay farkll gibi deiikliklerden bahsetmesidir. Bu durumun seyahatnme yazarn bazan abartya, hatta yalana ve uydurmaya sevkettii de grlmtr. Nitekim Batda yaplan aratrmalar baz mehur seyahatnmelerin varlklarn ksmen veya tamamen yazarlarnn ktphanesinde bulunan kitaplardan elde ettiklerine muhayyile ve ifade gcne borlu olduklarn ortaya karmtr. Osmanl toplumunda sava, memuriyet, i bulma, srgn, eitim, irad ve hac gibi vesilelerle seyahat edilmesine ramen XIX. yzyla kadar olduka az sayda seyahatnme kaleme alnmtr. Bunun en nemli sebebi, genellikle kiilerin bu yolculuklara farkl yerleri grmek ve anlatmak gibi bir maksatla kmam olmalardr. Ayrca Osmanl toplumunda yolculuun zellikle tahsilli kesim iin hayatn bir paras saylmas, seyahatlerin ayn medeniyet ve devlet snrlar iinde yaplm olmas da bu anlay desteklemitir. Buna karlk Pr Reis ve Seydi Ali Reis gibi denizciler, Mcuncuzde Mustafa ve Tmvarl Osman Aa gibi esirler ise Osmanl corafyas dnda geen hayatlarn yazmlardr.

Bunlarn yannda evliya ve mridlerin hayatlar dnda ahs hayatn Trk-slm kltrnde kayda geirilecek kadar nemli saylmamas da etkili olmutur. Osmanl sultanlarnn seferleri ve hayatlar bile farkl gerekelerle kaleme alnmtr. Nihayet bunlara seyahatnme veya htra yazmnn edeb bir tr olarak XIX. yzyl ncesi Trk edebiyatnda yerlememi olmas da eklenebilir. Osmanl ve slm medeniyetinde yolculuk htralar ounlukla hasbihal, sergzetnme, gazavatnme, fetihnme, menzilnme, tarih, tezkire, esretnme, sefretnme ve takrir gibi dier trler iinde yer bulabilmitir. Dolaysyla bu gibi eserler farkl zellikler tamaktadr. Mesel her ikisi de Kann Sultan Sleymana sunulmak zere yazlm olan iki eserden Kitb- Bahriyyeyi Pr Reis, bilgi ve htralarndan coraf bir kitap oluturmak ve okuyucuya faydal olmak iin kaleme alm, eserinde sade ve nesnel bir slp kullanmken Seydi Ali Reis Mirtl-memliki okuyucunun aklndan ziyade hissine ve merak duygusuna hitaben edeb ve ahs bir slpla yazmtr. Yine Seydi Ali Reis, Hint seyahati izlenimlerinden yararlanarak oluturduu Kitbl-Muhtinde okuyucuya zevk deil bilgi vermeyi hedeflemitir. Osmanl edebiyatnda ksmen veya tamamen seyahatnme nitelii tayan eserler ylece gruplandrlabilir. Yolculuun Esas Alnd Seyahatnmeler. Bu eserlerin amac grlen ve yaanlan farkllklar okuyucuya anlatmak, bu arada onu elendirmek, meraklandrmak ve heyecanlandrmak kadar slbun izin verdii lde bilgilendirmektir. Bunlar arasnda Evliya elebinin Seyahatnmesinin baz ksmlar, baz ynleriyle Murdnin Gazavt- Hayreddin Paas (haz. M. Erturul Dzda, zmir 1995), Seydi Ali Reisin Mirtl-memliki (haz. Mehmet Kiremit, Ankara 1999), Tmvarl Osman Aann anlar (haz. Harun Tolasa, Konya 1986; nr. Esat Nermi Erendor, stanbul 1998) ve Bayburtlu Zihnnin Hikye-i Garbesi (haz. Saim Sakaolu, Konya 1992) saylabilir. Trk edebiyatnda zellikle XIX. yzyln ikinci yarsndan itibaren birok seyahatnme kaleme alnm olup balcalar ylece sralanabilir: mer Lutfi, mid Burnu Seyahatnmesi (stanbul 1292); Hayrullah Efendi, Avrupa Seyahatnmesi (haz. Belks Altuni-Grsoy, Ankara 2002); Mhendis Fik, Seyhatnme-i Bahr-i Muht (stanbul 1285); Badatl Abdurrahman Efendi, Brezilya Seyahatnamesi (haz. N. Ahmet zalp, stanbul 1995); Mehmed Hurid, Seyhatnme-i Hudd (haz. Alaattin Eser, stanbul 1997); Seyyah Mehmed Emin Efendi, stanbuldan Asy-y Vustya Seyahat (stanbul 1295); Ahmed Hamdi Efendi, Seyahatnme: Hindistan Svat ve Afganistan (haz. Fatma Rezan Hrmen, stanbul 1995); Sdullah Paann Paris gezisiyle ilgili yazlar; Ftih Kerm, Avrupa Seyahatnmesi (haz. Fazl Gkek, stanbul 2001) ve Krma Seyahat (haz. Hayri Ata, stanbul 2004); Sdk el-Meyyed Paa, Afrika Sahr-y Kebrinde Seyahat (stanbul 1314), Habe Seyahatnmesi (stanbul 1322; haz. Mustafa Baydemir, stanbul 1999); Selnikli Tevfik, Musavver Hindistan Seyahatnmesi (stanbul 1318); Muhammed Zahir Bigi, Mvernnehire Seyahat (haz. Ahmet Kanldere, stanbul 2005); Karnzde Sleyman kr, Seyhatl-kbr (Petersburg 1907); Tabip Albay brhim Abdsselm, Yemen Seyhatnmesi ve Corafy-y Nebt (stanbul 1324); Mehmed Mihri, Sdan Seyahatnmesi (stanbul 1326); erefeddin Mamm, Seyhat Htralar (Kahire 1908-1909); Mustafa Enis, Avrupa Htrtm (stanbul 1327); Mehmed Ens, Bir Denizcinin Avrupa Gnl (haz. N. Ahmet zalp, stanbul 2008); Ahmed Midhat Efendi, Avrupada Bir Ceveln (stanbul 1307), Sayydne Bir Ceveln: zmit Krfezinde Bir Mesre-i Saydiyye; Ali Cevad, Almanya Seyahatnmesi ( Ktp., TY, nr. 5093), Felemenk Seyahatnmesi ( Ktp., TY, nr. 5092), Rusya Seyahatnmesi ( Ktp., TY, nr. 5097); Ali Suad, Seyahatlerim (stanbul 1332; haz. N. Ahmet zalp, stanbul 1996); Mehmed Rauf, Seyahatnme-i Avrupa; Ahmed Him, Frankfurt Seyahatnmesi (stanbul 1933); Cenab ahabeddin,

Hac Yolunda (stanbul 1325; haz. Hlya Erdem, stanbul 1996), fk- Irk (haz. Blent Yorulmaz, stanbul 2002), Avrupa Mektuplar (stanbul 1335); Hseyin Kzm Kadrinin Almanya, Londra, Moskova, Viyana seyahatnmeleri (stanbul 1991); Ahmed Refik (Altnay), Kafkas Yollarnda Htralar ve Tahasssler (stanbul 1919); Ubeydullah Efendi, Malta, Afganistan ve ran Hatralar (haz. mer Hakan zalp, stanbul 2002); Ahmed hsan Tokgz, Avrupada Ne Grdm? (stanbul 1307); smail Habip Sevk, Tunadan Batya (stanbul 1935), Yurddan Yazlar (stanbul 1943); Reat Nuri Gntekin, Anadolu Notlar (stanbul 1936); Selim Srr Tarcan, svete Grdklerim: imalin rfan Diyar: Finlandiya, sve, Danimarka (stanbul 1940), Yurt Dnda Londrada Grdklerim (stanbul 1948); Falih Rfk Atay, Denizar (Ankara 1931), Tuna Kylar (stanbul 1932), Taymis Kylar (stanbul 1934), Bizim Akdeniz (Ankara 1934), Gezerek Grdklerim (Ankara 1970), Hind (stanbul, ts.). Esretnmeler. Osmanllarn farkl bir medeniyetle temasn sefretnmelerden nce hikye eden nemli eserlerdendir. Bunlarn bazlarnda mellif, htralarn yazma gerekesini herkesin gidemeyecei bir lke ve medeniyette bulunma olarak gstermitir. Mektup eklinde kaleme alnm olanlar dahil ok az esir yabanc bir lkede bandan geenleri yazya dkmtr. Bazlar seyahatnme nitelii tayan ve mneat mecmualarnda rastlanan bu mektuplarn yazl sebepleri, ya mellifin iinde bulunduu durumu dostlarna bildirmek istemesi ya da korsanlar tarafndan kendisinden istenen fidyeyi memleketteki dostlarnn yardmyla temin ederek kurtulma arzusudur. Cem Sultann Rodos, Fransa ve talyada geen on yllk gurbet hayatn anlatan ve ilk neri Mehmed rif tarafndan yaplan Vkt- Sultn Cem (stanbul 1330) Trk edebiyatnda trnn ilgin rneklerindendir (eserin ilm neri Nicolas Vatin tarafndan yaplmtr, Sultan Djem, Ankara 1997). Maltal korsanlara esir den Mcuncuzde Mustafa, 1007de (1599) kaleme ald Sergzet-i Esr-i Malta adl eserinde (haz. Cemil ifti, Malta Esirleri, stanbul 1996) esaret hayatn nisbeten ayrntl biimde anlatr. Bir macera roman gibi kaleme alnm esretnmeler arasnda Ysuf Efendinin Makle-i Zindanc Mahmd Kapudan Bery- Feth u Zafer-i Ket-i Maltiz-i Lan-i Dzahmekn (Kprl Ktp., Ahmed Paa, nr. 214, vr. 70a-107b; nr. Fahir z, TM, XIV [1964], s. 113-150) ve Tmvarl Osman Aann Bir Osmanl Askerinin Srad Anlar 16881700 (haz. Orhan Sakin, stanbul 2007) gsterilebilir. Sergzetnme ve Hasbihal Trnde Yazlan Manzum Seyahatnmeler. Bu trdeki eserlerin nemli bir ksmnda airin amac hayatta ve zellikle gurbette ektii skntlar anlatmaktr (bk. SERGZETNME). Bunlar arasnda Cemlnin Der Beyn- Meakkat-i Sefer Zarret Mlzemeti, Alnin Derdnmesi, Fnnin Belzedesi, Gvhnin Gurbetnmesi, smil Belin Sergzetnme-i Fakr be-Azmet-i Tokat, Varvar Ali Paann bir manzumesi, Bosnal airlerden Mr Ali Rz stolevnin Sergzet-i Hakr-i Prtaksri ve III. Murad dnemi melliflerinden Ahmed b. brhim Tokadnin Acibnme-i Hindustn saylabilir. zzet Mollann Mihnetken adl mesnevisi kendine zg bir seyahatnmedir (stanbul 1269). Bayburtlu Zihnnin Sergzetnmesi de zzet Mollannki gibi airin deiik olaylar karsndaki tavrn, duygu ve dncelerini yanstan manzumelerin topland bir mecmuadr. Hac Seyahatnmeleri. Bunlarn ou hac kervannn gzergh (menzil) ve hac ibadetinin usulne uygun biimde yerine getirilmesi (mensik) konusunda okuyucuyu bilgilendirmek amacyla kaleme alnmtr. Sulh, Bahr ve Cd gibi airler hac kervannn gzerghn mesnevi ve kaside eklinde ksaca tasvir ederken Abdurrahman Hibr, Kadr ve Mehmed Edib gibi yazarlar eserlerinde hac

gzergh ve haccn ifas hakknda ayrntl bilgi verirler. Bunlarn yan sra genel ktphanelerle zel ktphanelerde yazarlar bilinmeyen menzil ve mensik trnde birok eser mevcuttur. Ahmed Fakihin Kitb Evsf mescidi-erfesi (haz. Hasibe Mazolu, Ankara 1974) hac seyahatnmelerinin ilk rnei saylabilir. XVI. yzyl airlerinden Fevr hac yolculuunu ve izlenimlerini arkada k elebiye yazd bir mektupta dile getirmitir. Nbnin olduka sanatkrane bir slpla kaleme ald Tuhfetl-Haremeyni (haz. Mahmut Karaka, anlurfa 1989) hac seyahatnmelerinin en edeb olandr. Muhlis-i Bosnev, Delll-menhil ve mridl-merhil adl eserinde Ege adalar ve Msr zerinden Mekkeye yapt seyahat srasnda urad menzilleri manzum olarak anlatr. XVIII. yzyl air ve yazarlarndan Seyyid brhim Hanf Beyin kaleme ald Hsl- Hacc- erf li-menzilil-Haremeyni muhteva bakmndan nemli bir eser saylmaz (bk. HAC [Literatr]). Tek nshas Marmara niversitesi lhiyat Fakltesi Ktphanesinde bulunan (Yazmalar, nr. 368) Hseyin Vassfn Hicaz Htras, mellifin XX. yzyl balarnda gerekletirdii hac ziyaretini gnlk eklinde ele alan, fotoraflarla zenginletirilmi bir eserdir (bk. Sarkaya, sy. 10 [2006], s. 62-66). Corafya ve Tarih Kitab Niteliindeki Seyahatnmeler. Blgelerin halk, corafyas, tarihi, ynetimi ve kltr hakknda bilgi ieren bu eserler seyahatnme, corafya ve tarih trlerinin kesitii noktada yer alr. Bunlarn yazmnda yolculuk notlarnn dnda yazl ve szl kaynaklardan elde edilen bilgiler de kullanlmtr. Trk edebiyatnda bu trdeki ilk eserler Orta Asya, Hindistan ve in corafyasnda yaplm seyahatleri anlatan Farsa kitaplardr. IX-XIII. yzyllarda Fars asll birok mellif corafyayla ilgili eserlerini Arapa kaleme alm, Osmanl limleri de Arapa ve Farsa eserleri XV. yzylda tercme etmeye balamtr. Zekeriyy el-Kazvnnin Acibl-malt adl eseri byk ilgi grm ve muhtemelen ilk defa Rkneddin Ahmed tarafndan Trkeye evrilerek elebi Mehmede takdim edilmi, ayrca XVI. yzylda Srr Muslihuddin Mustafa tarafndan tercme edilmitir. Mevcut bilgilere gre Trkler tarafndan yazlan ilk seyahatnmelerden biri Gyseddin Nakkaa aittir. Timurun olu hruh Mirzann 1419da in hakanna gnderdii heyet iinde yer alan Nakka seyahat notlarn 1422de Sefernme-i n adyla kitap haline getirmi, eseri Damad brhim Paann istei zerine elebizde smil sm Acibl-letif adyla Trkeye evirmitir (stanbul 1331). Bedreddin el-Aynnin 1421de yazd dl-cmn f tri ehliz-zamn corafya ve tarih sahasnda olup 1725te Abdllatif Rz tarafndan Trkeye tercme edilmitir. Sirceddin bnl-Verdnin ardetl-acib ve ferdetl-arib adl coraf kitabn 1466 ylnda Mahmud irvn Trkeye kazandrmtr (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2051). stahrnin el-Meslikl-memliki ile bn Hurdzbihin el-Meslik velmemliki Kann Sultan Sleyman ve III. Mehmed dnemlerinde Trkeye evrilmitir. Ali Ekberin 1500-1510 yllar arasnda ine yapt yolculuu anlatan nme (ynme) 1516da tamamlandktan sonra nce Yavuz Sultan Selime, ardndan Kann Sultan Sleymana sunulmu ve III. Murad devrinde Knnnme-i n Ht (Tercme-i Knnnme-i Ht ve Hoten ve in ve Mn) adyla Trkeye evrilmitir. Trk-Hint Devletinin kurucusu Bbr ahn aatayca Bbrnme adl eseri (I-II, Ankara 1943-1946) tarih, corafya, seyahatnme ve htra trlerine ait zellikleri yannda sade ve samimi slbuyla hem otobiyografi hem seyahatnme hem de yl yl olaylarn anlatld bir vekyinme nitelii gstermektedir. Orta Asya, Hindistan ve in corafyas hakknda XVI. yzylda kaleme alnan dier bir eser, Anadolu defterdarlarndan Seyfi elebinin (. 998/1590dan sonra) Kitb- Tevrh-i Pdihn- Vilyet-i Hind Hty u Kemr ve Vilyet-i Acem Kagar u Kalmak u n ve Syir Pdihn- Pn ez Evld- engz Han ve

Hkn u Fafr ve Pdihn- Hindustndr (nr. Joseph Matuz, Luvrage de Seyfi elebi: historien ottoman du XVIe sicle, Paris 1968). III. Murad devri melliflerinden Mehmed Sud Efendinin kaleme ald Hads-i Nev (Trh-i Hind-i Garb) adl eser corafyayla ilgili nemli bilgiler iermektedir (stanbul 1142, 1292). Son dnem melliflerinden Abdrreid brahimin lemi slm ve Japonyada ntir- slmiyyeti de (stanbul 1329-1331) burada anlmaldr. XVI. yzylda k Mehmedin Menzirl-avlim adl seyahatnmesi (TSMK, Revan Kk, nr. 1667), mellifin daha nce yazlm corafya eserlerinden yararlanarak meydana getirdii derlemetelif tarzndaki seyahatnmelerin mevcut bilgilere gre ilkidir (haz. Mahmut Ak, I-III, Ankara 2007). Pr Reis, Ege ve Akdeniz kylarn dolaarak elde ettii bilgileri 927 (1521) ylnda Kitb- Bahriyye ad altnda toplamtr. l Mustafa Efendi, Hltl-Khire minel-dtiz-zhire adl eserinde (nr. Andreas Tietze, Wien 1975; haz. Orhan aik Gkyay, Ankara 1984) Msrn arazisi, Kahiredeki caddeler, pazarlar, kahvehaneler, panayrlar, meslekler, giyecekler, yiyecekler, detler vb. hakknda tasvir ve tenkid bilgiler ierir. Seydi Ali Reis, Kitbl-Muht f ilmil-eflk vel-ahbr (nr. Fuad Sezgin, Frankfurt 1997) denizcilere yardmc olmak amacyla kaleme almtr. Hayatnn nemli bir blmn seyahat ederek geiren Evliya elebi on ciltlik Seyahatnmesinde XVII. yzyl Osmanl corafyas, devlet yneticileri ve halkna dair ayrntl bilgiler vermektedir (bk. SEYAHATNME). Tarih ve Biyografi Trnn Bir Paras Olarak Yazlan Seyahatnmeler. Bunlar fetihnme, rznme ve menzilnme balklar altnda toplamak mmkndr. Bir sultan veya devlet adamnn sefer, zafer ve yolculuklarn anlatan bu eserler tarih, biyografi ve seyahatnme trlerinin birletii kitaplardr. ounlukla sultanlar, kaptanlar, vezirleri merkeze alarak bakalar tarafndan yazlmtr. Osmanl sultanlarnn yolculuklarna dair az sayda eser vardr. Yurt gezisine kan ilk sultan olan II. Mahmudun 1830-1839 yllar arasndaki be seyahatinden ikisi vakanvis Sahhaflar eyhizde Esad Efendi tarafndan anlatlmtr. Esad Efendi, Sefernme-i Hayrda ( Ktp., nr. 5080) anakkale ve Edirne yolculuunu, ytl-hayrda (Sleymaniye Ktp., Hsrev Paa, nr. 319) padiahn Tunaya yapt krk gnlk geziyi hikye eder. Sultan Abdlazizin Avrupa seyahatinin anlatld, yazarn kendi gzlemlerine dayanan rznme tarznda bir seyahatnmeyi mer Fiz Efendi kaleme almtr. Edirne, Bursa gibi stanbul civarndaki ehirlere geziler yapan Sultan Mehmed Readn Selnik, skp, Pritine, Kosova ve Manastr kapsayan yirmi iki gnlk gezisi dnemin gazete ve mecmualarnda anlatlmtr (Cemal Kutay, Sultan Abdlazizin Avrupa Seyahati, stanbul 1991). Sultan Readn Rumeli seyahatini Mevlt elebi ayn adla yaymlamtr (zmir 1999). Balnda menzil, menzil, menzilnme, rznme, rzmerre gibi isimler bulunan eserlerin bir ksm da bu tr iinde ele alnabilir. Feridun Beyin Mnetnda olduu gibi birok seferin menzilnmesi mecmualar iinde yer almaktadr. Bunlar arasnda aldran, Msr, Rodos, Budin ve Almanyaya yaplan seferler saylabilir. Haydar elebinin Rznmesinde Yavuz Sultan Selimin aldran ve Mercidbk seferleri anlatlmaktadr. Matrak Nasuhun Beyn- Menzil-i Sefer-i Irkeyn adl eseri (haz. Hseyin G. Yurdaydn, Ankara 1976), Kann Sultan Sleymann Badat seferinde urad menzillerin minyatrlerini ierir. IV. Sultn Murdn Revn ve Tebriz Seferi Ruznmesinde (haz. Yunus Zeyrek, Ankara 1999) sultann Eskiehir, Konya, Kayseri, Sivas, Erzurum, Kars zerinden Revan ve Tebrize yapt sefer gn gn anlatlmtr. IV. Muradn 1638 ylnda gerekletirdii Badat seferinin menzilnmesi de bu trdendir (Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 1608/ 6; ayrca bk. Sahilliolu, bibl.). XVIII. yzyl hazine ktiplerinden Ahmed b. Mahmdun Prut, Mora ve Neme seferleri hakknda bilgi verdii eseri de tarih-seyahatnme trndedir. Sefretnmeler. Siyaset ve tarih ilmine katkda bulunmak iin yazlm resm seyahatnmelerdir.

Bilindiine gre Trk edebiyatndaki ilk sefretnme, 1665 ylnda bykeli sfatyla Viyanaya gnderilen Kara Mehmed Paa tarafndan kaleme alnmtr. Son sefretnme ise Abdrrezzk Bhir Efendinin 1845te Risle-i Sagre adyla yazd Paris-Londra sefretnmesidir. Sefretnmelerin bir ksm elilerin maiyetinde bulunan bir edip veya air tarafndan bazan manzum olarak kaleme alnmtr. Sefretnmelerin en mehuru 1720 ylnda Parise gnderilen Yirmisekiz elebi Mehmedin Fransa Sefretnmesidir (haz. Beynun Akyava, Ankara 1993; bk. SEFRETNME).

BBLYOGRAFYA

D. R. Howard, Writers and Pilgrims: Medieval Pilgrimage Narratives and Their Posterity, Berkeley 1980; Babinger (ok), tr.yer.; B. D. Metcalf, The Pilgrimage Remembered: South Asian Accounts of the Hajj, Muslim Travellers: Pilgrimage, Migration, and the Religious Imagination (haz. D. F. Eickelman - J. Piscatori), Berkeley 1990, s. 85-107; Abdulkerim Abdulkadirolu, Kltrmzden Esintiler, Ankara 1997, s. 200-227; Zeki Arkan, Avrupada Trk mgesi, Osmanl, Ankara 1999, IX, 81-93; Menderes Cokun, Manzum ve Mensur Hac Seyahatnmeleri ve Nbnin TuhfetlHarameyni, Ankara 2002; a.mlf., Seyahatname ve Sefaretnameler, Trk Edebiyat Tarihi (ed. Talt Sait Halman v.dr.), Ankara 2006, II, 327-344; Ahmed Ramazan Ahmed, er-Rile ver-raletlmslimn, Cidde, ts. (Drl-beynil-Arab); Halil Sahilliolu, Drdnc Muradn Badad Seferi Menzilnmesi (Badad Seferi Harp Jurnali), TTK Belgeler, II (1965), s. 1-36; TDl. (Gezi zel says), sy. 258 (1973); Orhan aik Gkyay, Trkede Gezi Kitaplar, a.e., s. 457-467; Abdlkadir zcan, II. Mahmudun Yurt i Gezileri, TTK Bildiriler, XI (1994), IV, 1599-1605; Lokman Turan, Trk Edebiyatnda Seyahatnameler, EKEV Akademi Dergisi, I/1 Ankara 1997, s. 253-259; Baki Asiltrk, Trk Edebiyatnda Gezi Kitaplar Bibliyografyas, Trk Kltr ncelemeleri Dergisi, sy. 2, stanbul 2000, s. 209-240; Muzaffer andr, Trk Edebiyatnda Hatra Tr ve Samet Aaolunun Hatra Kitaplar, Seluk niversitesi Trkiyat Aratrmalar Enstits Trkiyat Aratrmalar Dergisi, sy. 9, Konya 2001, s. 53-82; Erhan Afyoncu, Osmanl Siyas Tarihinin Ana Kaynaklar: Kronikler, Trkiye Aratrmalar Literatr Dergisi, I/2, stanbul 2003, s. 101-172; Mahmut Ak, Osmanl Corafya almalar, a.e., II/4 (2004), s. 163-211; Haluk Gkalp, Bir Osmanl Memurunun Hl-i Pr-Melli: Sergzet-i stolev, ukurova niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Dergisi, XIII/1, Adana 2004, s. 151-166; Melike Sarkaya, Hseyin Vassfn Hicaz Hatras veya Bir Asr ncesinin Hicaz Gnl, Kekl, sy. 10, stanbul 2006, s. 62-66. Menderes Cokun

SEYAHATNME
( ) Evliya elebinin (. 1096/1685) on ciltten oluan byk eseri. Eserin asl ad Trh-i Seyyh Evliy Efendidir. Eser, Evliya elebinin 1630lu yllarda stanbuldan balayarak 1092ye (1681) kadar Osmanl Devleti topraklarnda ve komu lkelerde yapt seyahatleri anlatr. Seyahatnme, Osmanl dnyasnn geni bir corafya panoramas ile yerleim yapsn tarih perspektiften verir ve yazarn seyahatle geen hayatn ierir. Evliya elebi eserini hayatnn son yllarn geirdii Msrda yazm, eser 1742de Msrdan stanbula Hac Beir Aaya gnderilmi ve onun tarafndan oalttrlmtr. Seyahatnmesini bir nevi htrat eklinde dzenleyen Evliya elebinin kimlii hakknda kaynaklarda ve resm kaytlarda bilgi yoktur. Bununla birlikte kendi eserinde yer alan bilgiler dnda onun varlnn izlerini gsteren iki belge ile drt duvar yazs tesbit edilmitir. Avusturya arivinde bulunan belgelerden biri, onun 1665te Viyanaya giden eli Kara Mehmed Paann maiyetindeki Osmanl heyetinde mezzinlik greviyle yer aldn gsterir. Dieri ise ok yeni bulunmu Yunanca bir belge olup seyyahn kolayca yolculuk edebilmesi iin Trisnda St. Catherine Kilisesinde verilen bir yol tezkeresidir. Duvar yazlarnn biri Bulgaristanda (Kstendil Camii, 1071/ 1661), ikisi Hersekte (Foa Alaca Camii ve Atik Ali Paa Camii, 1074/1663-64), bir dieri Adanadadr (1082/1671) (hayat ve seyahatleri hakknda geni bilgi iin bk. DA, XI, 529-532). Seyahatnme, mellifin birbirini izleyen seyahatlerine gre kronolojik srayla dzenlenmi ciltlerden oluur. Ciltlere ayrlmakla birlikte btnlk iinde bir yap ierdii dikkat eker. I. cilt stanbul, X. cilt Kahire olmak zere iki cildi Osmanl Devletinin iki byk ehrine ayrlmtr. Bunlardan birincisi yazarn doduu ve genlik yllarn geirdii yer, ikincisi yallk dneminde yaad ehirdir. Eserin btnne ereve oluturan bu iki ciltte her iki ehrin simetrik bir anlatmla ele alnd ve cildin tamamn kapsayacak biimde alt balklara ayrld grlr. stanbulu izleyen ciltte Bursa ve Kahireden nce Mekkenin anlatlmas ciltlerin genel dzeninin btnlk oluturan yapsn gsterir. Dier ciltler ise corafya arlna gre II. cilt Karadeniz, Grcistan ve Dou Anadolu; III. cilt Orta Anadolu, Suriye, Filistin, Balkanlar; IV. cilt Dou ve Gneydou Anadolu, ran; V. cilt ran, Balkanlar ve Trakya; VI. cilt Srbistan, Macaristan, Romanya; VII. cilt Almanya (/Avusturya), Macaristan, Krm, Dastan, Kafkasya; VIII. cilt Krm, Yunanistan ve Arnavutlukla, IX. cilt ise hac yolculuuyla ilgilidir. Evliya elebi Bat Avrupa yolculuunu kurmaca yolculuk olarak anlatr. Birinci defa 1074te (1663-64) Uyvarn fethinden sonra kleleriyle birlikte yola kp Amsterdama kadar gider, ancak ehre giremeyip bir gnlk yol mesafesinden dner (VI, vr. 125b126a). kinci olarak ise 1075te (1664-65) Viyanada bulunduu srada Alman kralndan izin belgesi (papinta) aldn ve Almanya, sve, Danimarka, Hollanda ve Fransaya gittiini syler (VII, vr. 73a-b). VI ve VII. ciltlerde yer verdii bu seyahatinin yl srdn belirtir (VII, vr. 181b). Fakat bir iki yerleim yeri hakknda klie bilgiler, halk ve krallar hakknda da genel bilgiler vererek ok ksa olarak anlatt bu seyahatleri planlamakla birlikte gerekletirememi olduu anlalmaktadr. Kurgusu bakmndan da eser benzeri ekilde btnln korur. Mellifin seyyah ve anlatc sfatyla eserin odanda yer almas ciltler arasnda doal bir ba oluturur. Bunun yan sra olay zincirlerinin deiik ciltlerde birbirine bal ekilde srmesi, yazarn verdii bilgilere, bandan geen olaylara,

grdklerine nceki ve sonraki ciltlerde gndermeler yapmas eserin btncl bir yap iinde yazldn gsterir. Seyahatnme, Osmanl Devletinin deta fizik yapsnn yazya dklm bir maketini ortaya koymak iin kaleme alnm bir eserdir. Bu sebeple seyyah yzlerce ehir ve kasaba, binlerce ky gezmitir. Trbe ziyaretleri de onun seyahat amalarndan biridir. Anadoluda ve Arap topraklarnda pek ok trbe grm, eserinin sonunda anlaml biimde Mekke ziyaretine yer vermitir. Gittii ehirler anlatmnn ana meknlardr; bu ehirlere ulamak iin getii ya da yol stnde konaklad ky ve kasabalar ise ikinci derecede kalr. Her ehir ve yerleim yeri Osmanl ynetimindeki nemi ve o dnemdeki kapasitesi orannda yer alr. Bu bilgilere evsaf ad altnda sistematik bir ema iinde yer verilir. Bu ema genellikle ehrin ya da yerleim merkezinin idar durumu ile balar. Kalesi ve slm ncesi ksa tarihesi, Osmanllar tarafndan aln, konumu ve genel grnm, ehrin mahalleleri, adnn kayna (genellikle halk etimolojisine dayal olarak), nem srasna gre camileri, mescidleri, emeleri, medreseleri ve dier eitim kurumlar, halkn eitim dzeyi (limler, airler, hekimler), hanlar, tekkeleri, mesireleri ve hamamlar, ar pazar hayat (bedesten, dkknlar ve zanaat trleri), kahvehaneler ve sosyal yaam, kadn ve erkek adlar, giyim tarzlar, yiyecek ve iecekler, halkn geim kaynaklar, retim mallar, iklimi ve trbeleri eklinde bir sra izler. Kale ile balayp trbelerin ziyaretiyle sona eren bu genel izgide her ehrin kendine zg zelliklerinin yer ald baka blmler bulunabildii gibi bu sralamada deiiklikler de olabilmektedir. Seyyah nfus yannda kale, mahalle, bina gibi yaplarn saysal bilgilerine mutlaka yer vermeye alr. Genellikle kendi tesbiti olan, bazan da halktan edindii bu tr bilgiler zaman zaman abartl olmakla birlikte ok defa gerek rakamlarla rtr. zellikle adm llerinde ounlukla tutarldr; o srada tesbit edemedii rakamsal verileri sonradan doldurmak zere bo brakmtr. Bu durum baz yer ve kii adlar iin de geerlidir. Evliya elebi Seyahatnmede grp yaadklarndan ve iittiklerinden edindii bilgilerin yan sra yazl kaynaklar da kullanmtr. Ancak bunlarn adn kimi zaman vermemi, hatta kaynaktaki cmleleri baz kelimeleri deitirerek kendi tesbitleri gibi aynen nakletmitir. Kaynan adn ise bazan kendi bilgisini dorulamak, bazan da o kaynaktaki bilginin doru olmadn gstermek iin zikretmitir. Onun adn verdii kaynaklarn banda Yanvan Tarihi gelir. Bu onun genelde slm ncesi ya da Yunan tarihi iin verdii bilgilerde kulland tarihtir. Eser, balangtan 941-942 ylna kadar bir dnya tarihi olan Testimonium Flavianumun evirisi Kitbl-Unvndr. Fakat bunu daha ok ad olarak kullanmtr. Bundan baka Mdisinin Ermeni tarihini, Erekin (Kardinal Verancsics) Macaristan tarihini (Macar bir esir tarafndan ona aktarlmtr), Ayantann dnya tarihini, Makrznin Arap tarihini, Latin, Yunan, Srp, Venedik vekyinmelerini kullandn bildirir. Lugat-i hid, Ahmednin skendernmesi, Tr-i aber, Seyyid Muhammed b. Seyyid Aleddinin Ftvvetnme-i Kebri ve Tevrh-i Tuhfe gibi eserlerin adn verir. Atnin Hadikul-hakik f tekmileti-ekiki, l Mustafa Efendinin Knhl-ahbr, Avfnin Cevmiul-hikyt ile air tezkireleri, S Mustafa elebinin Tezkiretl-bnyn da isimlerini vermemekle birlikte onun yararland kaynaklar arasndadr. Bunlarn yan sra Ner, Peev, Solakzde, Hoca Sdeddin Efendi tarihlerini okuduu anlalmaktadr. ehir ve kasabalarn ynetimle ilgili saysal bilgilerinde saray kaytlar, kad sicilleri, vakf kaytlar gibi resm kaynaklardan faydalandn ileri srer. Verdii saysal bilgilerde, Kann Sultan Sleyman dneminin tekilt ve timar yapsn anlatan Ayn Ali Efendinin Kavnn-i l-i Osmn der Hulsa-i

Mezmn-i Defteri Dvn adl rislesine dayand tesbit edilmitir. eitli binalarn zerindeki kitbeler de onun kaynaklar arasndadr. Bundan baka dnya haritas Papamunta (Mappa Mundi) ve Atlas Minoru kullandn bildirmektedir. Ad verilmemi olmakla birlikte Seyahatnme, XVI. yzylda yazlan k Mehmed b. merin Menzrl-avlimi ile yer yer paralellikler iermektedir. Eserdeki bilgilerde mbalaa dnda yanl aktarmalar ve elikiler ska grlr. Bazan da bilgilerin tekrar edildii ya da kartrld dikkati eker. elikili bilgiler, eserin ok kapsaml olmas yannda muhtemelen btnl salamaya ynelik plana uygun biimde yazma amacndan da kaynaklanmaktadr. Osmanl ehir sistemini aksettiren eserde belirli bir ema dahilinde anlatlan ehirler coraf konum ve tarihe; yaplarn tarihesi, mimari deeri ve nemi, halihazrdaki durumu; ahali (yaama tarz, karakteri ve eitim dzeyi, dili, det ve grenekleri, giyimi, oyunlar, sanatlar); mesireler ve ziyaretghlar olarak gruplandrlabilecek bir ereve iinde ele alnmtr. Ana hatlaryla tarih, mekn ve halk olmak zere katmandan oluan ehir tasvirlerini yapt yolculuklar dolaysyla anlatmas esere Seyahatnme adn verdiren temel yapy oluturur. Bu da kitaba hem kaynaklara dayanan bilgiler iermesi hem de grg tan olarak bilgiler katmas asndan tarih, corafya, toplumsal hayat, ekonomik durum, halk bilimi iin kaynak eser olma zelliini kazandrr. Seyahatnmenin bu sistematik durumuyla i ie olan ikinci bir yaps daha vardr. Bu da yazarn seyahatle geen hayatdr; yani eser hem bir seyahatnmedir hem de yazarn otobiyografisidir. Mellif yolculuklar srasnda yaad tarih olaylar, bandan geen maceralar, her dzeyden tant insanlar, onlarla konumalarn, grdkleri karsndaki hayranln, takdirlerini, eletirilerini, sevinlerini, korku ve kayglarn da yanstr. Bu adan Seyahatnme, Osmanl Devletinin fizik yaps ile yazarnn kiisel servenlerinin ve kurgulamalarnn i ie anlatld, baka bir deyile somut ilgi ile kurmaca anlatmn kesitii bir eserdir. Evliya elebinin acib ve garib hadiselere olan ilgisi Seyahatnmeye bir baka zellik daha katmtr. Bunlar ya mellifin grd binalara ilikin olaan st zellikler, tlsmlardr ya vel, evliya mcizeleridir yahut sihirbaz, hokkabaz gibi oyuncularn gsterileri ve doa st olaylardr. Yerel kltr yanstan bu tr bilgilerin ulam ve iletiimin ok snrl kald bir ada kendi evresinin dna km olan bir seyyahn kaleminden nakli son derece dikkat ekicidir; bu durum ayn zamanda yazarn grg ve bilgisinin enginliini, kltrel alt yapsnn niteliini de ortaya koyar. Bazan bu olaan stlklerin srrn zerek kendi akllln ispat etmeyi, bazan doruluunu denetlemeyi, aklc aklamalar getirmeyi, bazan da aknln gstermeyi amalar. Bu tutkusu onu, duyduu bir hikyeyi yahut tarih bir olay kendisi yaam veya gzlemlemi gibi kurgulayarak anlatmaya kadar gtrr. Eserde mellifin gayri mslimlerin yaayna ve kltrne duyduu ilginin de pek ok rnei yer alr. zellikle Balkanlar, Orta Avrupa ve Filistindeki kiliseleri byk bir merakla gezen Evliya elebi mslmanlarla hristiyanlar karlatrr. Onlarn binalarnn bakml olmas, buna karlk mslmanlarn binalarnn harap durumda bulunmas onun en bata farkettii bir husustur ve XIX. yzyln Bat hayranl iinde Batda kneler, Douda vrneler grdn syleyen airlerin sylemleriyle neredeyse zdeleir. Fakat Evliya elebi onlara nisbetle daha souk kanl yaklam ortaya koyar. Her iki dnyay karlatrarak yapt gzlem ve deerlendirmeler nisbeten erken bir tarihte Osmanl dnyasnda tekine bak yanstr. Osmanlnn gururu olan zelliklerini ve eserlerini dile getirmi, buna karlk ynetimle ilgili eletirilerini de yazmaktan ekinmemitir.

Seyyahn verdii, baka dil ve kltrlere olan merakn yanstan bilgiler eserin nemli zelliklerinden biri eklinde ne kar. Bir stanbullu olarak Anadolu azlar ilgisini ekmi, Bat Anadolu (Bolu, Grdes) ve Dou Anadolu (Diyarbekir, Bitlis ve Mara) azlarndan, hatta Azerbaycan lehelerinden rnek kelimeler zikretmitir. Krm ve Dastandaki aatayca mezar kitbelerini dahi aktarmtr. Trke dnda yaklak otuz dilden (Abaza, Ubka, Grcce, Mingrelce, Arapa, Krte, Rusa, Hrvata, Rumence, talyanca, Macarca, Almanca, Yunanca, brnce vb.) kelimeler, gnlk dile ait ksa cmleleri, deyimler, svgler, ark ve dualardan paralar yazmtr. Ayrca eitli aznlklarn Trke konumalarn kendilerine has telaffuzlaryla kaydetmitir. Telaffuz rnekleri arasnda Osmanl hizmetine girmi kimi paalar da bulunmaktadr. Bosnal smil Paa ile Abaza Seyd Paa arasnda geen konuma gibi. Hatta sonradan ihtida ederek Osmanl hizmetine girip vezirlie kadar ykselen Kl Ali Paann dneminde yaamad halde onun bir konumasn bozuk Trkesiyle aynen vermitir. Seyahatnme sadece fizik bilgiler, ehir anlatmlar ve mahall kltrlerin nakli deil ayn zamanda tarih olaylarn yer almas bakmndan ayr bir nem kazanr. Seyyah katld savalar, kart olaylar dneminin kroniklerinde rastlanmayacak derecede ayrntl biimde canl slbuyla belirtmitir. Bunlardan kendisinin de iinde bulunmas sebebiyle anlatlanlar bir vekyinme tarznda deil bir mahit sfatyla htrat eklini almtr. Kazanlan zaferler, kaybedilen savalar, onun kaleminden arptmadan uzak bir sadelikle ve olayda yer alan bir kiinin heyecanyla olumlu veya olumsuz bir seme yaplmakszn dorudan nakledilmitir. Seyyahn kendisiyle bark i dnyas olaylarn anlatmnda ak biimde grnmektedir. Eser ayrca XVII. yzyl Trk edebiyatnda yalnz seyahatnme tr olarak deil kendi ann bir edebiyat eseri olarak da zgn bir yere sahiptir. Gerek yazm gerekse dil ve anlatm ynnden kendi dneminin kurallarn aan zellikler ierir. Seyyah eserini kaleme alrken standart yazmn dna karak bazan Arapa ve Farsa kelimelerin imlsn deitirmi, onlarn Trke syleyiteki eklini esas almtr. Trke kelimeleri de bazan kendi dneminin fonetiine gre yazmtr. Metin bu zelliiyle Osmanl Trkesinin XVII. yzyldaki fonetiinin saptanmasnda ve dildeki tarih deiimin izlenmesinde kaynak bir eser nitelii tar. Seyahatnme ayrca ok zengin bir sz varlna sahiptir. Bu zellik devlet adamlar dzeyindeki sz varlndan halkn diline, yazl dilden yerel azlara, aznlklarn diline, her trl meslek ve yaam alanna ilikin kelimelere kadar ok geni bir yelpazede kendini gsterir. Bunun yan sra Evliya elebinin Arapa, Farsa ve Trke baz ekleri her dilin kelimeleri arasnda ayrm yapmakszn kullanarak yeni kelimeler trettii, oul ve tamlama eklerini de ayn ekilde kullanp yeni bir anlatm sunduu dikkati eker. ok eitli ve nemli bilgiler ieren Seyahatnmenin, bunlar kendi sistemi iinde aktaran yn yannda bilgilerin naklinde gzlem ve yaananlarn betimlenip kurgulanmasnda, deerlendirmelerin yanstlmasnda zengin anlatm unsurlar ierdii sylenebilir. Osmanl yazl ve szl kltrne hkim olan seyyah, eserini yazarken kendi dneminin yaz dili olan in slbuyla konuma dilinin anlatm ekillerini ustaca birletirmitir. ehir tasvirlerinde klie tamlama ve ifadelerle bunlarn seeneklerinden oluan standart bir anlatm grlrse de bu klie ifadeler zincirleme tamlamalarla, kafiyeli ses ve sz tekrarlaryla, itikak, cinas, tebih, hm gibi sz ve anlam sanatlaryla zenginletirilmi secili cmlelerle geniletilir. E anlaml, yakn anlaml, kart anlaml ya da tekil

kelimenin ouluuyla birlikte kullanlmasyla oluan ikilemeler; kuma, eya, meslek, bitki, hayvan vb. adlaryla kurulan balal sralama cmleleri onun akc slbunun dikkat eken zelliklerinden sadece birkadr. ehir tasvirlerinde in slbu grlrken olaylarn betimlenip kurgulanmasnda, karlkl konumalarda konuma dilinin akcl ve sadelii dikkati eker. XVII. yzyln konuma dilini dlayan, dnceyi ikinci plana atan in slbu estetiini kendine zg yntemlerle krarak am ve estetii, anlatmak istedii ama dorultusunda kullanp bilgi ve gzlemlerin canl ve akc bir ekilde anlatlmasnda ilevsel hale getirmitir. Eserinin pek ok yerinde manzum paralar (msra, beyit, kta) kullanan yazar bazan bunlarn airini belirtmi, bazan bunlar deitirerek alntlam, bazan da kendisi sylemitir. Musahiplik yeteneinden gelen kurgulama gcn de baaryla kullanm, duyduu birok hikyeyi ustaca anlatm, bandan geen olaylar hikye kurgusunda ilemitir. Yer yer mizahleen, ince bir gzlemle tezatlar yakalayan, duygu ve dncelerini aka yanstan, zgn betimlemelerle gerekleri canl, renkli ve srkleyici bir anlatmla dile getiren bir eser ortaya koymutur. Btn bu zellikleriyle Seyahatnme an aan ok nemli bir klasik eser haline gelmitir. Seyahatnmenin yazma nshalar deiik ktphanelerde yer alr. Topkap Saray Mzesi Ktphanesinde mevcut nshalar (Badat Kk, nr. 304 [I-II. cilt, bu cildin faksimile neri yaplmtr; inasi Tekin - Gnl A. Tekin, The Seyahatname of Evliya elebi, Book one, 1a-106a, Cambridge 1989; Book two, 106a-217b, 1989]; nr. 305 [III-IV. cilt]; nr. 307 [V. cilt]; Revan Kk, nr. 1457 [VI. cilt]; Badat Kk, nr. 308 [VII-VIII. cilt]) sekiz ciltlik bir seri oluturur. Bunlar eserin en eski nshalardr. Bu seri Badat Kk (nr. 306 [IX. cilt]) ve stanbul niversitesi Ktphanesindeki nsha ile (TY, nr. 5973 [X. cilt]) tamamlanr. Seyahatnmenin son gvenilir metin neri de bu yazmalara dayanr (stanbul 1996-2007). Dier baz nshalar Topkap Saray Mzesi Ktphanesi (Badat Kk, nr. 300 [III-IV. cilt]; nr. 301 [V-VI. cilt]; nr. 302 [VII-VIII. cilt]; nr. 303 [IX-X. cilt]), Sleymaniye Ktphanesi (Beir Aa, nr. 448-452 [I-X. cilt]; Pertev Paa, nr. 458-462 [I-X. cilt]) ve stanbul niversitesi Ktphanesinde (nr. 2371 [I, III-IV. ciltler]; nr. 5939 [I-II. cilt]; nr. 5973 [IX-X. cilt]) yer alr. Yurt dndaki nshalar Kiel (Universitaetsbibliothek cod. MS ORO, nr. 386-387 [I-III. ciltler]), Londra (Royal Asiatic Society, MS, nr. 23 [I-IV. ciltler]), Manchester (John Rylands Library, nr. 142 [IV-V. cilt]) ve Viyanada (sterreichische Nationalbibliothek, Cod. Mixt, nr. 1382 [I. cilt]) bulunmaktadr. Seyahatnmeyi Bat dnyasna ilk defa J. F. von Hammer-Purgstall tantmtr (Merkwrdiger Fund einer trkischen Reisebeschreibung, Intelligenzblatt zur Wiener Allgemeinen Literaturzeitung, nr. 2. 1814). Hammer, 1804 ylnda stanbulda eserin I. cildini, bunu izleyen yllarda II, III ve IV. ciltlerini ele geirmitir. 1814te btn Dou yazmalar arasnda en ilgin olan ve en ok mutlu klan bulu nitelemesiyle ilk defa tantmn yapm, ayrca I. cilt ile II. cildin bir ksmn ngilizceye evirmitir (Narrative of Travels in Europa, Asia and Africa in the Seventeenth Century, I-II, London 1834, 1846, 1850). Seyahatnmenin ilk basmlar semelerden oluur; bunlarda daha ok olaan st olaylar anlatan ksmlar bir araya getirilmitir (Mntehabt- Evliya elebi, I-IV, stanbul 1259, 1262, 1279; Bulak 1264). Daha sonra balayan neir almalar uzun bir srece yaylmtr (Evliya elebi Seyahatnmesi, I-VI, nr. Ahmed Cevdet, stanbul 1314-1318; VII-VIII, nr. Kilisli Rifat, stanbul 1928; IX, stanbul 1935; X, stanbul 1938). Ancak bu neriyat yazmalar iyi seilmedii, pek ok hata ve atlama ierdii iin ilm adan problemlidir. Eserin tamamnn gvenilir metin neri Yap Kredi Yaynlarnca gerekletirilmitir (I, haz. O. aik Gkyay, stanbul 1996; I, dzeltilmi 2. bs., haz. R. Dankoff - Y. Dal - S. A. Kahraman, stanbul 2006; II, haz. Z. Kurun - S. A. Kahraman - Y. Dal, stanbul 1999, 2006; III, haz. S. A. Kahraman - Y. Dal, stanbul 1999; IV, haz. Y. Dal - S. A.

Kahraman - . Sezgin, stanbul 2001; V, haz. Y. Dal - S. A. Kahraman - . Sezgin, stanbul 2001; VI, haz. Y. Dal - S. A. Kahraman, stanbul 2002; VII-X, haz. Y. Dal - S. A. Kahraman - R. Dankoff, stanbul 2003, 2004, 2005, 2007). Deiik dillere, ilgili lkelere gre paralar halinde birok evirisi yaplan Seyahatnme ayrca pek ok mstakil aratrmaya konu olmutur. M. Eren kaynaklarn tesbite alm (Evliya elebi Seyahatnamesinin Birinci Cildinin Kaynaklar zerinde Bir Aratrma, stanbul 1960); Seyahatnmenin Anadoluda yol haritas tesbit edilmi (Jens Peter Laut, Materialien zu Evliya elebi I. Erluterungen und Indices zur Karte B IX 6 Kleinasien im 17. Jahrhundert nach Evliya elebi, Wiesbaden 1989); belli blge ve ehirlere ait ksmlarn transkripsiyonlu metinleri, ngilizce ve Almanca evirileriyle deerlendirilmesi yaplm (Evliya elebi, Book of Travels. Land and People of the Ottoman Empire in the Seventeenth Century A Corpus of Partial Editions, ed. K. Kreiser); eskicil, yresel, yabanc kelimeler ve deyimler szl oluturulmu (Robert Dankoff, An Evliya elebi Glossary. Unusual, Dialectal and Foreign Words in the Seyahatname, Harvard University, 1991; T. trc.: S. Tezcan, Evliya elebi Okuma Szl, stanbul 2004); on cildin ieriinin indeksiyle eser zerine yaplm yayn ve yazlarn deerlendirmeli bibliyografyas da gerekletirilmitir (R. Dankoff - K. Kreiser, Materialien zu Evliya elebi II. A Guide to the Seyahatname of Evliya elebi. Bibliographie raisonne, Wiesbaden 1992). Ayrca Evliya elebinin dil zelliklerini konu alan iki alma daha mevcuttur (Musa Duman, Evliya elebi Seyahatnamesine Gre 17. Yzylda Ses Deimeleri, stanbul 1995; Hayati Develi, Evliya elebi Seyahatnamesine Gre 17. Yzyl Osmanl Trkesinde Ses Benzemeleri ve Uyumlar, stanbul 1995). Seyahatnmeden birok seme metin sadeletirilerek yaymlanmsa da bunlarn ilm bir deeri yoktur.

BBLYOGRAFYA

H. Turkov, Die Reisen und Streifzge Evliy elebs in Dalmatien und Bosnien in den Jahren 1659/61, Prague 1965; V. Dimitriadis, Central and Western Macedonia according to Evliya elebi, Thessaloniki 1973; K. Kreiser, Edirne im 17. Jahrhundert nach Evliy eleb, Freiburg 1975; Yksel Yolda Demircanl, stanbul Mimarisi in Kaynak Olarak Evliya elebi Seyahatnmesi, stanbul 1977; M. von Bruinessen - H. Boeschoten, Evliya elebi in Diyarbekir (ed. K. Kreiser), Leiden 1988; a.e.: Evliya elebi Diyarbekirde (trc. Tansel Gney), stanbul 2003; R. Dankoff, Evliya elebi in Bitlis, Leiden 1990; a.mlf.. Turkic Languages and Turkish Dialects according to Evliya elebi, Altaica Osloensia: Proceedings from the 32nd Meeting of the Permanent International Altaistic Conference (ed. B. Brendemoen), Oslo 1990, s. 89-102; a.mlf., The Intimate Life of an Ottoman Statesman: Melek Ahmed Pasha (1588-1662): As Portrayed in Evliya elebis Book of Travels (Seyahatname), Albany 1991; a.mlf., Evliya elebi ve Seyahatnamesi Inda Osmanl Toplum Hayat (trc. Nasuh Uslu), Trkler (nr. Hasan Celal Gzel v.dr.), Ankara 2002, X, 268291; a.mlf., An Ottoman Mentality: The World of Evliya elebi, Leiden 2004; a.mlf., Bir Edebiyat Ant: Evliya elebi Seyahatnamesi, Trk Edebiyat Tarihi (ed. Talt Sait Halman), Ankara 2006, II, 345-350; a.mlf., Mdisi: An Armenian Source for the Seyahatname, WZKM, sy. 76 (1986), s.

73-79; a.mlf., The Languages of the World according to Evliya elebi, JTS, XIII (1989), s. 23-32; a.mlf., Establishing the Text of Evliya elebis Seyahatname: A Critique of Recent Scholarship and Suggestions for the Future, Ar.Ott., sy. 18 (2000), s. 139-144; a.mlf. - R. Elsie, Evliya elebi in Albania, Leiden 2000; J. Gippert, The Caucasian Language Material in Evliya elebis Travel Book: A Revision, Caucasian Perspectives (ed. G. Hewitt), Mnchen 1992, s. 8-62; E. Prokosch, Ins Land der Geheimnisvollen Func: Des Trkischen Weltenbummlers Evliy elebi Reise durch Obergypten und den Sudan nebst der Osmanischen Provinz Habe in den Jahren 1672/73, Graz 1994; a.mlf., Kairo in der Zweiten Hlfte des 17. Jahrhunderts beschrieben von Evliy elebi, stanbul 2000; Korkut Buday, Evliy elebis Anatolienreise, Leiden 1996; Ch. Bulut, Evliya elebis Reise von Bitlis Nach Van, Wiesbaden 1997; Nurettin Gemici, Evliy elebi in Medina, Marburg 1999; Nuran Tezcan, Manisa Nach Evliya elebi, Leiden 1999; a.mlf., Seyahatnamedeki Ak yks: Bir Kaya Sultan Vard!, Kebike, sy. 21, Ankara 2006, s. 13-27; a.mlf., Evliya elebinin Belgesel zi Olan Bir Papinta Kagz, Toplumsal Tarih, sy. 161, stanbul 2007, s. 31-35; Evliya elebi ve Seyahatname (ed. Nuran Tezcan - Kadir Atlansoy), Gazimausa 2002; J. von Hammer, Einbeitrag zur Kenntnis des Volksdialeckts zu Diarbekr; aus dem IVten Bande der Reisebeschreibung Ewlias, Fundgrube des Orients, IV, Wien 1814, s. 106-108; F. Taeschner, Die Neue Stambuler Ausgabe von Evlija Tschelebis Reisewerk, Isl., XVIII (1929), s. 299-310; R. Bleichsteiner, Die kaukasischen Sprachproben in Evliya elebis Seyahatname, Caucasica, ll (1934), s. 84-126; A. Bombaci, Il viaggio in Abissinia di Evliy eleb (1673), Annali del R. Isttuto orientale di Napoli, nuova serie: II, Roma 1943, s. 259-275; R. F. Kreutel, Evliya elebis Bericht ber die trkische Grossbotschaft des Jahres 1665 in Wien, WZKM, sy. 51 (1950), s. 188242; a.mlf., Neues zur Evliya elebi Forschung, Isl., XLVIII (1972), s. 269-279; M. Cavid Baysun, Evliya elebiye Dair Notlar, TM, sy. 12 (1955), s. 257-264; a.mlf., Evliya eleb, A, IV, 400412; P. Wittek, Eine weitere Inschrift des Evliya elebi, TM, sy. 14 (1965), s. 270-272; M. Guboglu, Evlija elebi: De la situation politique administrative, militaire, culturelle et artistique dans les pays roumains (1651-1666), SAO, V-VI (1967), s. 3-48; T. Habraszewski, KanuriLanguage and Peoplein the Travel-Book (Siyahatname) of Evliya elebi, Africana Bulletin, sy. 6, Warszawa 1967, s. 59-66; a.mlf., Evliya elebi on Alevistn: An Unidentified Region of the Sudan (1672), FO, XXXVII (2001), s. 87-102; K. Teply, Evliya elebi in Wien, Isl., LII (1975), s. 125131; P. A. MacKay, The Manuscripts of the Seyahatname of Evliya elebi. Part I: The Archetype, a.e., LII (1975), s. 278-298; U. Haarmann, Evliya elebis Bericht ber die Altertmer von Gize, Turcica, VIII, Paris 1976, s. 157-230; G. Jarring, Evliya elebi ve Piredeki Mermer Aslan (trc. Mihin Lugal), TTK Belleten, XLII/168 (1978), s. 775-779; Fahir z, Evliya elebi ve Seyahatnamesi, Boazii niversitesi Dergisi, VII (1979), s. 61-79; M. Khbach, Die Beschreibung der Kathedralen von Iai, Kaschau und Wien bei Evliya elebi, Klischee und Wirklichkeit, SOF, sy. 38 (1979), s. 213-222; Th. Kostaki, Evliya elebi in Peloponnese, Peloponnisiaka, sy. 14 (1980-81), s. 238-239; Hans-Jrgen Kornrumpf, War Evliya in Bergama, MT, VII-VIII (1981-82), s. 259-262; M. M. Lazarescu-Zobian, Evliya elebi and the Language of the Rebellious Eflaks, Ar.Ott., sy. 8 (1983), s. 308-330; G. Bayerle, Hungarian History according to Evliya elebi, JTS, VIII (1984), s. 21-24; M. Dols - G. Leiser, Evliy Chelebis Description of Medicine in Seventeenth-Century Egypt I-II, Sudhoffs Archiv, LXXI/2, Wiesbaden 1987, s. 197216; LXXII/1 (1988), s. 49-68; MTAD, sy. 4 (1988), s. 184-308 (Evliya elebi semineri bildirileri); P. Stathi, A Greek Patriarchal Letter For Evliya elebi, Ar.Ott., sy. 23 (2005-2006), s. 263-268; J. H. Mordtmann - [H. W. Duda], Ewliy elebi, EI (ng.), II, 717-720; Mcteba lgrel, Evliya elebi, DA, XI, 529-533.

Nuran Tezcan

SEYBOLD, Christian Friedrich


(1859-1921) Alman arkiyats. Stuttgart yaknlarndaki Waiblingende dodu. Protestan din adam yetitiren orta retim kurumlarndan sonra Tbingen niversitesinde ilhiyat, arkiyat, Sm dilleri ve Hindoloji okudu. Mezun olduunda ilhiyat ve arkiyat ilimlerinin yannda Greke, Latince, Sanskrite, brnce, rmce, Kptce, Arapa, Farsa, Franszca, spanyolca, talyanca ve ngilizce renmi bulunuyordu. 1883te yedinci smestr rencisiyken zd, Felsefe Fakltesinin Kuranda yabanc kelimeler konusundaki dll bir sorusuna verdii cevab genileterek hazrlad tezle doktor oldu. Ardndan gerekletirdii ksa sreli spanya seyahati srasnda Escurial Librarydeki baz Arapa el yazmalar zerinde alt; sonra da Endlse ve Tancaya giderek slm medeniyeti eserlerini inceledi. 1883-1886 yllar arasnda Heilbronn ve Maulbronndaki Protestan eitim kurumlarnda retmenlik yapt. 1886da Hindolog Albrecht Weberin araclyla ilme ve felsefeye merakl Brezilya mparatoru II. Pedronun Dou dilleri hocas oldu ve bu vesileyle bilmedii Dou dilleri, ayrca Brezilya ve evresinin yerli dillerinden Guarani ile de ilgilendi. 1889da Stockholmdeki arkiyatlar Kongresine katld. II. Pedronun lmne kadar (1891) onunla birlikte dnyann eitli yerlerini gezdi; bu arada imparatorun cmertlii sayesinde ok zengin bir ktphane sahibi oldu (kitaplar daha sonra Kahire Ktphanesine satlmtr). Tbingen niversitesinde Sm Dilleri Krssne tayin edilmesinden iki yl kadar sonra 1893te doentlie ve 1901de profesrle ykseldi. 27 Ocak 1921de uzun bir hastalktan sonra Tbingende ld. Bir Protestan din adam olmak amacyla balad ilm kariyerine kiisel eilimleri sonucu Arap dili, edebiyat, tarihi ve corafyasna dair almalaryla devam eden ve slmolojinin henz bamszln kazanmad ve semitistik iinde ele alnd bir dnemde yaayan Seybold titiz ve ayrntlara nem veren alma tarzyla tannm bir dilbilimcidir. Eserleri. 1. Ibn al-Anbrs Asrr al-Arabya (Leiden 1886). Kemleddin el-Enbrnin Arap diline dair eserinin neridir. 2. all al-dn al-Sujis al-}amr f ilm al-tar, Die Dattelrispen ber die Wissenschaft der Chronologie. Nach der Tbinger und den zwei Berliner Handschriften hrsg (Leiden 1894). Sytnin e-emr f ilmit-tr adl eserinin neridir. 3. Sujis al-Mun filKun (ZDMG, XLIX [1895], s. 231-243). Sytnin knyelere dair rislesinin neridir. 4. Ibn alAtrs (Magd al-dn al-Mubrak) Kunja-Wrterbuch betitelt Kitb al-Muraa (Weimar-Leipzig 1896; Amsterdam 1981). Mecdddin bnl-Esrin knyelere dair kitabnn neridir. 5. Glossarium Latino-Arabicum ex unico qui exstat codice Leidensi undecimo saeculo in Hispania conscripto nunc primum edidit (Berolini 1900). X-XII. yzyllar arasnda spanyada hazrland tahmin edilen ve bilinen en eski Latince-Arapa szlk olan anonim ve tamamlanmam eserin Leiden nshasndan neridir. 6. Die Drusenschrift Kitb Alnoqa Waldawir. Das Buch der Punkte und Kreise. Nach dem Tbinger und Mnchener Codex hrs., mit Einleitung. Faksimiles und Anhngen versehen (Kirchlein-Leipzig-Halle 1902). Drzlere ait Kitbn-Nua ved-devirin neridir. Seyboldn kendi adn vermeden yaymlad, Drzlerde tevhid inancnn geliimi konusunda nemli bir

kaynak olan kitap Drz din adam Zeynddin Abdlgaffr Takyyddine (. 964/1557) aittir. Kitabn zeylinde Drzlere ait metne daha yer verilmitir. 7. Geschichte von Sul und Schumul, unbekannte Erzhlung aus Tausend und einer Nacht (Leipzig 1902). Binbir gece masallarndan es-Sl ve-mln Almanca tercmesiyle birlikte neridir. 8. Verzeichnis der arabischen Handschriften der Kniglichen Universittsbibliothek zu Tbingen (Tbingen 1907). Tbingen niversitesi Ktphanesine diplomat arkiyat Johann Gottfried Wetzsteinden intikal eden Arapa el yazmalarnn katalogudur. 9. Al Ibn Amad Ibn Sad Ibn azm, Kitb Naq al-Ars f Tawrkh al-Khulaf bi al-Andalus (Revista del Centro de Estudios Histricos de Granada, sy. 3 [Granada 1911], s. 160-180; sy. 4 [1911], s. 237-248). bn Hazmn Nal-ars f tevrilulef adl eserinin neridir. 10. Das Breslauer arabisch-trkische Wrterbuch des Firite Olu = Ibn [al]Malak (OLZ, XIV [1911], stun: 254-257). bn Melek diye de tannan Abdllatif Firiteolunun Arapa-Trke szlnn Breslau nshas hakkndadr. 11. Severus ibn al-Muqaffa. Alexandrinische Patriarchengeschichte von S. Marcus bis Michael I. 61-767. Nach der ltesten 1266 geschriebenen Hamburger Handschrift im arabischen Urtext hrsg. (Hamburg 1912). bnl-Mukaffan skenderiye patrikleri tarihinin ilk cznn neridir. 12. Fleischers Briefe an Hassler aus den jahren 1823 bis 1870, nach den Ulmer Originalen (Tbingen 1914). nl Alman arkiyats Heinrich Leberecht Fleischerin bir arkiyat ve siyaset adam olan Konrad Dietrich Hasslere yazd mektuplardr. 13. Die Breslauer Glossen zu Swss Kommentar zu Sewends Erbrecht (alfar,id) al-Sirije. Der Breslauer trkische Kommentar zur Sirje (beide fragmentarisch) (RSO, VI [1914-1915], s. 89-98). ehbeddin Sivsnin Secvendnin el-Feris-Sirciyyesi zerine yazd erhin Breslauda bulunan nshas hakkndadr. talyan arkiyats Ignazio Guidinin Tables alphabtiques du Kitb al-An (Leiden 1900) adl eserinin hazrlanmasna yardm eden Seyboldn ayrca eitli dergilerde yaymlanm Almancann yan sra spanyolca, talyanca, Franszca ve ngilizce yazd ok sayda makalesi ve kitap eletirisi de bulunmaktadr (eserleri iin ayrca bk. Bibliographie, XVII, 545-549; XIX, 561-566).

BBLYOGRAFYA

J. Fck, Die Arabischen Studien in Europa, Leipzig 1955, s. 10-13, 221, 245; Necb el-Akk, elMsterin, Kahire 1980, II, 404-405; Josef van Ess, Christian Friedrich Seybold: Professor der Orientalistik 1859-1921, Lebensbilder aus Schwaben und Franken (ed. R. Uhland), Stuttgart 1980, s. 416-432; a.mlf., Libanesische Miszellen, WI, XII (1969-70), s. 102, 117; Bibliographie der Deutschsprachigen Arabistik und Islamkunde (ed. Fuat Sezgin), Frankfurt 1993, XVII, 545-549; XIX, 561-566; Anis Obeid, The Druze and their Faith in Tawhid, New York 2006, s. 98; R. Hartmann, Christian Friedrich Seybold, Isl., XII (1922), s. 202-206; C. A. Nallino, Christian Friedrich Seybold, RSO, IX (1923), s. 234-235. Mehmet Suat Mertolu

SEYDA, Muhammed Said


(1890-1968) Nakibend-Hlid eyhi. Cizrede dodu. Babas eyh mer-i Zengn olup soyunun, Mardinin Dargeit ilesinin gnmzde harabe durumunda olan Kureya kynde yatan ve nesebinin Hz. Peygambere vard sylenen Pr-i Kurey (Pikure) adl kiiden geldii ileri srlr. Annesi eyh Reid Direvnin kz Halime Hanmdr. Zengn, Mevln Hlid el-Baddnin halifesi eyh Hlid-i Cezernin Cizrenin hemen yaknnda kurduu Basret (nceler) Derghnda postniin olarak grev yapm, daha sonra Cizreye yerlemi ve evinin yaknndaki camide irad faaliyetine devam etmitir. Doumundan alt ay sonra babas hac dn Ciddede vefat eden Muhammed Said babasnn rencisi eyh Hseyin Basretnin himayesine girmi, onun taltifiyle kendisine hocam anlamnda Seyda diye hitap edilmeye balanm (Muhammed efik, s. 90), Cumhuriyet dneminde aile nce Varol soyadn almken daha sonra Seyda soyadn tercih etmitir. Seyda, ilk derslerini days Muhammed Nri Direvden ve babasnn yerine postniin olan eyh Abdlhakim Direvden ald. eyh Abdlhakimin 1905 ylnda vefatnn ardndan derghn bana Seydann byk aabeyi eyh Muhyiddin, medresenin bana da ortanca aabeyi eyh Sirceddinin gemesi zerine Seyda medrese tahsilini bu aabeyinin yannda tamamlayarak iczet ald. Sirceddin 1920de vefat edince medrese sorumluluunu kendisi stlendi. Artk molla olan Seyda, ilk iczeti mehur talebelerinden Molla Sleyman Hoser ile Sad Ramazan el-Btnin babas Molla Ramazana verdi. Mderris olarak bulunduu bu dnemde Seydaya eyh Muhammed Nri Direv tarafndan tarikat iczeti verildi. Bylece henz mderrisken daysnn yannda tarikat almalarna balad. Direvnin 1924te vefatndan sonra babasndan itibaren beinci postniin olarak tarikatn bana geti. 1925te eyh Said olaynn kmas ve ayn yl tekkelerin kapatlmas zerine dier aile fertleri, yeenleri ve baz rencileriyle birlikte memleketinden ayrlmak zorunda kald. nce Cizrenin yakn bir ky olan iftike, ardndan Musula giderek yerleti. Musulda kendisinden istifade ettii kraat limi Muhammed Slih el-Cevvd ile tant. Oradan ama geti ve memleketin sknete kavumas zerine 1928de Cizreye dnd. Bu devirde kn Cizrede, yazn Balarba (Serdehl) kynde veya civar beldelerde ders ve ird faaliyetlerine devam etti. Blgedeki benzer ihtiyac karlamak amacyla ok saydaki kiiyi medrese ve dergh faaliyetlerinde grevlendirdi. 7 Ocak 1968 tarihinde vefat eden eyh Seyda, Cizrede aile mezarlna defnedildi ve kabrinin zerine bir kubbe ina edildi. Kendisinden sonra olu Muhammed Nurullah Seyda ilm, edeb ve tasavvuf almalaryla temayz etmi ve risleler eklinde on eser kaleme alm, ancak 1985 ylnda henz otuz yedi yanda iken trafik kazasnda lmtr. eyh Seydann dier ocuklar Taybet Hanm, Muhammed Ataullah, Muhammed Baki, Abdullah Veli ve Muhammed Saffetullahtr. eyh Seydann altn ve gm dndaki paralarn zektyla ilgili Akml-envt (Dmak 1949;

stanbul 1967), e-ba fir-rba (Dmak 1957), et-Telf fit-telf (Dmak 1957), et-Taavvuf (Dmak 1957), Manmt (Dmak 1957), Tenbhl-msteridn (Dmak 1957), fetvalarndan oluan el-Mecmau-ar (Dmak 1963) ve e-bbn-nebev (stanbul 1966) gibi eserleri vardr. Halifelerinden eyh Abdssamed Efendi onun hayatn kaleme alm ve seksen be mektubunu bir araya getirmitir (bk. bibl.). Cizrede Kale mahallesindeki eyh Seyda Camiinin mtemilt iinde bulunan derghta derviler tarafndan zikr-i cehr erevesinde def (arbana) eliinde sylenen ilh ve kasidelerle bir tekke ve klasik divan edebiyat gelenei de canl tutulmaktadr. eyh Seyda Dergh kimsesizlerin ve akl hastalarnn barnd, muhta insanlarla evre kylerden ileri iin Cizreye gelenlerin yemek yedii, pek ok anlamazln zme kavuturulduu sosyal bir hizmet de grmektedir.

BBLYOGRAFYA

Muhammed efk, el-Avld-drriyye f silsiletiz-Zibriyye, Musul 1935, s. 77-91; M. Ceml ll-Hatb, Kefl-nil-mesdl, Dmak 1975, s. 1-20; Necmettin ahiner, Son ahitler, stanbul 1994, IV, 188; Mehmet alayan, ark Ulems, stanbul 1996, s. 229-239; M. Sad Ramazan el-Bt, H vlid, Dmak 1998, s. 15; Abdullah Yan, Tarih Kltr ve Cizre, Ankara 2007, s. 404; Abdssamed Efendi, el-Mecmaul-mnaadl-amer f tercemeti-ey Muammed Sad Seyda el-Cezer (trc. brahim ztrk), . Faruk Seyda zel kitapl; eyh Seyd, Evliyalar Ansiklopedisi, stanbul 1993, XI, 297-303. Abdurrahman Adak

SEYD AL RES
(. 970/1562) Denizcilik, astronomi ve corafyaya dair eserleriyle tannan Osmanl denizcisi. Denizci bir ailenin ocuu olarak stanbul Galatada dodu. Ailesinin aslen Sinoplu olduu eklindeki bilgiler kesin deildir. Ad bilinmeyen dedesinin Ftih Sultan Mehmed dneminde Tersanede kethdlk yapt, babas Hseyinin de ayn meslee girdii belirtilir. Galatada doup byd iin Galatal lakabyla anlr. iirlerinde Ktib mahlasn kullanmtr. Ayrca Ktib-i Rm adyla da bilinir. Seydi Ali Reis kendi ifadesine gre erken yalarda denizcilikle tant ve Tersane hizmetine girdi. Bilinen ilk grevi azebler ktipliidir, iirdeki Ktib mahlas da bu grevinden kaynaklanmtr. Zamanla Tersane kethdlna ykseldi. Gen yata Kann Sultan Sleymann Rodos seferine katld (928/1522). Barbaros Hayreddin Paann maiyetinde alrken Akdenizin her tarafn iyice rendi. Preveze Deniz Muharebesinde sa kolda grev yapt. Sinan Paann kaptan- deryl srasnda onunla Trablusgarp seferine kt (958/1551). Pr Reisin Basra krfezinde brakmak zorunda kald Hint donanmasn Sveye getirmekle grevlendirildii srada 30 ake ulfeyle sipahi olanlar zmresinden olduu, denizcilikteki mahareti sebebiyle Msr kaptanlna getirildii anlalmaktadr (Orhonlu, I [1970], s. 55). 25 Zilhicce 960 (2 Aralk 1553) tarihli bu tayin kaydna gre ulfesi 80 akeye ykselen Seydi Ali Reis nce Kannnin Nahcvan seferi hazrlklar erevesinde Halepe gitti. Ardndan 1 Muharrem 961de (7 Aralk 1553) Basraya gitmek zere Halepten ayrld. Birecik, Urfa (Ruh), Nizip, Musul yolu ile Badata, oradan nehir yoluyla Basraya ulat (29 Safer 961 / 3 ubat 1554). Ertesi gn beylerbeyi Mustafa Paadan on be gemiden ibaret olan donanmay teslim ald. Yola kacak hale getirmek zere hemen tamir faaliyetlerine baladysa da deniz mevsimi olmad iin be ay Basrada beklemek zorunda kald. Bu sre ierisinde Mustafa Paann Huveyze muhasarasn be kadrga ile denizden destekledi, ancak harektta baar kazanlamad (Mirtl-memlik, s. 17). erif adl klavuzun keif raporunda krfezde drt paradan baka Portekiz gemisi olmad renilince Seydi Ali Reis Sveye gitmek zere Basradan hareket etti (1 ban 961 / 2 Temmuz 1554). erifin rehberliinde donanma srasyla Katf, Bahreyn adalar, Eski Hrmz (Kays) adas ve Keim adasna urayarak Hrmz Boazn geti. Uman sahillerindeki Hurfakan civarna gelindiinde (10 Austos 1554) kuluk vakti anszn Hindistan genel valisi Alfonso de Noronhann olu Fernando kumandasndaki yirmi be paralk bir Portekiz donanmasyla karlald (a.g.e., s. 19). eyrek asrdr Hint Okyanusunda rekabet halinde olan iki imparatorluk donanmas arasnda gerekleen bu ilk ciddi arpma Portekizlilerin ekilmesiyle neticelendi ve ilk safhann galibi Seydi Ali Reis oldu (zbaran, TD, sy. 31 [1978], s. 127). Bir an nce yol alabilmek iin Portekiz gemilerini takip etmeyen Seydi Ali Reis, Maskat Kalesi ile Kalhat civarna geldi (25 Austos). Ancak burada seher vakti Fernando kumandasndaki otuz drt gemiden oluan Portekiz filosu ile tekrar karlat. Seydi Ali Reis, iyi dnlm bir taktikle tamam kalyonlardan meydana gelen Portekiz filosunun rzgrdan yararlanp manevra yapmasn nlemek iin kendi kuvvetlerini denize dik inen kayalarla Portekiz gemileri arasna dizdi. Birbirine rampa eden iki filo arasndaki sava

sonucu her iki taraftan da altar gemi tahrip oldu. Esen iddetli rzgr sebebiyle sahilden ayrlmak zorunda kalan Seydi Ali Reis, geri dnerek Kirman sahillerindeki Ca, Benderiehbr ve Gevdir Limanna geldi. Burann hkimi Melik Celleddinin byk yardmlarn ve kendi ahsnda Osmanl padiahna kar olan sonsuz hrmetini grd. Gemilerini tamir ettirip Melikten ald bir klavuzla tekrar Yemen istikametinde yola kt. Uman kylarndaki Reslhadden sonra Gney Arabistan sahillerindeki Zufr ve onu takiben ihr Limanna gelmiken gn batsndan balayan mevsimlik fil tfan frtnasnn iine dt. Rzgr sebebiyle on gnlk bir mcadeleden sonra aksi istikametteki Gucerta bal eked sahiline gelindi (Mirtl-memlik, s. 24). Sumnata, oradan Di Kalesi civarna ulald. Portekizlilerin en nemli deniz slerinden olan bu kalenin nlerinden tedbirli davranmak iin yelken amadan geildi. Yeni bir frtnann kmasyla byk glkler ierisinde Gucert Sultanl sahillerine ulalarak Demen Kalesi nnde demir atld. Ancak bu uzun ve meakkatli yolculuk srasnda hayli hrpalanm olan donanmann gemisi daha karaya vurdu (a.g.e., s. 25). Seydi Ali Reis ve mrettebat Demende iyi karland. Fakat kendilerini bir Portekiz donanmasnn takip ettii haberi alnnca mrettebatn bir ksmnn hizmetine girdii ehrin hkimi Melik Esede batan gemilerin top ve tehizat da emanet edildi. Kalan alt gemiyle daha emniyetli olduu bildirilen Sret Limanna gidildi (1 Zilkade 961 / 28 Eyll 1554). Seydi Ali Reis, Srete geldiinde karklk iinde olan Gucertta Sultan Ahmed kendisinden 200 kadar tfeki istedi. Bu arada yedi kalyon, seksen grabdan oluan bir Portekiz donanmas Seydi Ali Reisi takip ederek Sret Liman aklarna gelmiti (a.g.e., s. 29). Seydi Ali Reis denizcileriyle kyda sipere girip iki ay kadar bunlarla mcadele etti. Osmanl gemileri teknik yetersizlikler sebebiyle artk tamir edilemez hale geldii, ayrca mrettebatn byk ksm Gucert Sultanl hizmetine girdii iin deniz yoluyla Msra gitmenin imknszl ortaya kmt. Bunun zerine Seydi Ali Reis, gemileri satldktan sonra tutarlar stanbula gnderilmek zere Sret Valisi Hdvend Hana (Receb Selmn) teslim ederek yanndaki elli kadar sadk adam ile 1 Muharrem 962de (26 Kasm 1554) Ahmedbda yneldi. Buraya vardnda Sultan Ahmed kendisine Bruc vilyeti idaresini teklif etti. Bunu kabul etmeyen Seydi Ali Reis, karayoluyla stanbula ulamak zere bir buuk ay kadar kald Ahmedbddan ayrld (Safer 962 / Ocak 1555). Radanpr yoluyla geldii Sindde burann hkmdar Hseyin ah Arguna, s Tarhana kar yapt mcadelede yardm etmek zorunda kald. Ardndan Sultanpr, Mltan ve Lahora gitti. Ancak son ehrin hkimi Mirza ah yol vermeyince Bbrl Hkmdar Hmyun ahtan izin almak zere Dehliye (Delhi) geti (Ekim 1555). Hizmetine girme teklifini kabul etmedii Hmyun ahn lm zerine (15 Reblevvel 963 / 28 Ocak 1556) yerine geen olu Celleddin Ekber ahtan Lahora gitmek iin izin ald. Bundan sonra Kbil, Semerkant, Buhara ve Hrizme ulat (8 Austos 1556). Detikpak yolundan vazgeerek gney yoluyla Horasandan Mehede geldiinde Safevlerin mcadele halinde olduu Barak Hana yardm iin gnderildiinden phelenilerek tevkif edildi. Bir mddet sonra serbest braklp ah I. Tahmasba gnderildi. Nihayet Badata gitmek zere Kazvinden ayrld (5 Reblhir 964 / 5 ubat 1557). Seydi Ali Reis, bylece Basradan kndan yl yedi ay sonra tekrar Osmanl topraklarna dnm oldu. Grevinin ayrntlar ve Hint donanmasnn kbeti hakknda bir an nce Kann Sultan Sleymana bilgi vermek iin Badattan ayrld (Mart 1557) ve iki ay sonra stanbula ulat; oradan padiahn bulunduu Edirneye gitti. Dolat yerlerde grt hkmdarlardan getirdii on sekiz nmeyi takdim etti ve bandan geenleri anlatt. Padiah ve Sadrazam Rstem Paann iltifat ve ihsanlarna kavutu. Nitekim 80 ake ulfe ile mteferrika yapld gibi atalcada Kann tarafndan Diyarbekir timar defterdarlna getirildi (10 ban 964 / 8 Haziran 1557). Hindistanda

iken ld haberleri geldiinden Msr kaptanl Kurdoluna verilmiti. 14 Reblhir 967de (13 Ocak 1560) Diyarbekir timar defterdarlndan azledilen Seydi Ali Reis hemen ardndan 150 ake ulfe ile Galatada hassa gemi reisliklerinden birine tayin edildi (23 Reblhir 967 / 22 Ocak 1560). Bir ara ikinci defa Hint kaptanlna getirildiyse de (19 Receb 967 / 15 Nisan 1560) bu grev be gn sonra Sefer Reise verildi. Seydi Ali Reis bundan sonra vefatna kadar (2 Cemziyelevvel 970 / 28 Aralk 1562) emekli olarak yaad ve gnlerini eser telifiyle geirdi. Seydi Ali Reisin Hseyin ve Mehmed adl iki olunun bulunduu, bunlardan Hseyinin 19 Haziran 1560ta 16 ake ulfe ile silhdar zmresine katld bilinmektedir. Seydi Ali Reis donanmay Basradan karma grevinde baarszla uram olmakla birlikte yaad byk olaylar ve uzun yolculuu dolaysyla Osmanl divannda baarsz deil talihsiz olarak grlmtr. Onun maceras, Bana Seydi Ali halleri geldi eklinde deyimlemi ve benzer olaylar iin kullanlmtr. Kendisi baz Osmanl tarihilerince tenkit edilmi, zellikle l Mustafa Efendi, ektii skntlar sebebiyle grd iltifat hak etmi olmakla birlikte dikkatli davransa donanmay geri getirebileceini, bylece bunca masrafn boa gitmemi olacan, ayrca dn srasnda bazan dervi klna, bazan da fakir hviyetine brnerek devletin erefine halel getirdiini belirtmitir. lim ve air bir kii olarak Galatadaki konann ilim ve iir erbabnn buluma yeri olduu belirtilmi (Knalzde, II, 807), evindeki sohbetleri burann mdavimi olan air Yetm btn aklyla tasvir etmitir (Tietze, s. 505). Seydi Ali Reisin sanat erbabn himayesine en gzel misal kefil olarak donanmaya yerletirdii, daha sonra Barbaros Hayreddin Paann bir criye ve 5000 ake ihsanyla gazavtn nazma geirmesi grevini temin ettii air Yetmdir (a.g.e., s. 506-507, 518). Seydi Ali Reis ilim ve sanatla da megul olmu, iir yazm, astronomi ve corafya alannda eitli eserler kaleme almtr. Eserleri. 1. Hulsatl-heye. Ali Kuunun er-Risletl-fetiyyesinin tercmesine dayanan bu eseri kendisinden astronomi ve matematik dersleri ald Hamdullah b. eyh Cemleddin Efendinin tavsiyesiyle yazmtr. Hocasnn bu konulardaki Arapa ve Farsa eserlerin yannda Trke bir kitabn da yazlmas gerektiini sylemesi ve Ali Kuunun Ftih Sultan Mehmede sunduu erRisletl-fetiyyeyi (1473) tavsiye etmesi zerine Seydi Ali Reis, Kadzde-i Rmnin eserinden sonra Osmanl medreselerinde en ok okutulan bu nemli eserin tercmesine balamtr. Ancak yaplan alma dorudan doruya bir tercme olmayp bata Kadzdenin erul-Mlaa fil-heyesi ve Kutbddn-i rznin Nihyetl-idrki olmak zere eitli kitaplardan ilvelerle zenginletirilmitir. Kann Sultan Sleymana sunulan eserin (955/1548) mevcut yirmi yedi nshasndan en eskisi 957de (1550) Galatada istinsah edilmitir (zgi, I, 394). 2. Mirt- Kint. Ne zaman yazld kaydedilmeyen eser, mellifin Delhide bulunduu srada usturlap hesbndan husf ve ksf ulmunu hi deilse bir yl iinde elde edilebilecek kadarn renmeyi arzu eden Hmyun ahn srarl istei zerine kaleme alnmtr. Be makale ve 120 bab halinde Trke olarak yazlan eser (Kef-unn, II, 1649) nszne gre usturlabn yapm ve nasl kullanlaca, gnein irtifa ve yldzlarn uzakl, kblenin ve le vaktinin belirlenmesi, rubu tahtasnn yaplmas ve kullanlmas, daire emberlerinin sins, kiri ve tanjantlarnn bulunmas ve kar tarafna geilemeyen bir nehrin geniliini lme usulleri gibi konular ihtiva etmektedir. Bilinen yirmi iki nshasndan en eskisi 981de (1573) bnlemin Ahmed b. Yahy tarafndan istinsah edilmitir (zgi, I, 450). 3. Kitbl-Muht f ilmil-eflk vel-ebhur. Kaptan ve gemicilerin klavuz

almadan Hint denizlerinde seyrsefer etmelerine imkn vermek zere hazrlanan bu eser Gucertn merkezi Ahmedbdda Muharrem 962de (Aralk 1554) yazlmtr (TSMK, Revan Kk, nr. 1643, vr. 136a). On bab ve elli fasldan meydana gelen esere ilm-i derynun cem umr- garbesin ihta kld iin el-Muht ad verilmitir. inde yn bulma, gk dairelerinin, yldzlarn aralklarnn llmesi ve yldzlarn irtifann hesab (I. bab); zaman hesab, takvim, gne ve ay yllar (II. bab); pusula taksimat (III. bab); Hindistann rzgr alt ve rzgr st kylar, Hint denizindeki adalar, takm adalar ve Yeni Dnyaya dair bilgiler (IV. bab); denizcilikte nemli baz yldzlarn doma ve batma zamanlar ve adlar (V. bab); Hint Okyanusundaki mehur limanlarla adalarn kutup yldzna gre irtifa (VI. bab); astronomiye ait eitli bilgiler ve baz limanlar arasndaki uzaklklar (VII. bab); muson gibi mevsim rzgrlar ve bunlarn eitli takvimlere gre balang tarihleri (VIII. bab); ulam yollar (IX. bab) ve nihayet yazarn tfan olarak adlandrd byk frtnalar ve bunlar ktnda alnacak tedbirler (X. bab) yer almaktadr. lm ve faydal bir rehber olan bu nemli eserde yazarn Basrada geirdii be ay ve Basra krfeziyle Uman denizinde dolat ay zarfnda bata baz gemicilerle, faydalanlan klavuzlardan ald deerli bilgiler yannda kendi gzlemlerine yer verilmitir. Ayrca bn Mcid ve Sleyman b. Ahmed el-Mehr gibi daha nceki yazarlarn eserleri de youn ekilde kullanlmtr. Yeni Dnyann kefine ayrlan IV. blmde Kristof Kolombun keiflerinden sonra Portekizli seyyahlarn Kanarya adalarnn batsndaki keifleri ve karanlk diyar denilen Magellan Boazndan geileri ilenmektedir. Bu yeni bilgileri, Magellan Boazndan geip dnyay dolatktan sonra Kann Sultan Sleyman zamannda devlet hizmetine giren Portekizli bir gemici ile buralarda ticaret yapan bir Fransz gemisinin tayfalarndan almtr (Advar, s. 88). Ktib elebi Cihannmda Cava, Sumatra, Seylan ve bu civardaki adalarla ilgili bahisleri olduu gibi el-Muhtten nakletmitir. Eserin, VII ve X. bablarnn da yer ald deniz astronomisi ve fizik corafyaya dair ksmlar J. von Hammer ngilizceye (1834-1838), topografik corafya ile ilgili olan IV-VII. bablar Luigi Bonelli talyancaya (1894), IV-VI. bablar, Seydi Ali Reisin tarifleri istikametinde hazrlad otuz harita ile birlikte M. Bittner Almancaya (1897) tercme etmitir (a.g.e., s. 86-87). 4. Mirtl-memlik. Hindistan dnnde Badatta arkadalarnn srar zerine balad ve Reblevvel 964te (Ocak 1557) stanbulda tamamlad bu eserinde Seydi Ali Reis, Hint kaptanlna tayininden itibaren edeb ve yar hikye tarznda bandan geenleri anlatmtr. Eserde yazarn urad memleketler, tant hkmdarlar, grd olaylar, ziyaret ettii trbeler bir seyahatnme vasf tayacak slpla ele alnmtr. Kitapta kendi iirleri yannda baka airlerin, zellikle Yetmin deniz seferlerine dair beyitleri de yer almtr (Tietze, s. 505). Mirtl-memlik, Necip smn (Yazksz) takdimiyle baslmtr (stanbul 1313). Mehmet Kiremit, Mirtl-memlikin tenkitli neriyle metnini inceleyen bir doktora almas yapm (Ankara 1990), bu eser daha sonra neredilmitir (Mirtl-Memlik: nceleme-Metinndeks, Ankara 1999). Ayrca sadeletirilmi yaynlar da vardr (Hindelinden stanbula [haz. Hayrullah rs - Mustafa Nihat zn], Ankara 1943; lkelerin Aynas [haz. Suat Batur], stanbul 1999). Eseri ayrca H. Friedrich Diez Almancaya (1815), M. Morris ksmen Franszcaya (1826), Arminius Vambry ngilizceye (1899) ve . Zumnunab Rusaya (1963) evirmitir (A, X, 531). 5. Risle-i Ztl-Krs. Seydi Ali Reisin ilm-i ncma dair aletlerle ilgili rislesidir. Bu risleyi kaleme al sebeplerini sralarken ilm-i ncmla ilgili aletler hakknda yazlan Arapa, Farsa ve Trke rislelere her zaman ihtiya olduu halde bunlarn birok ehirde bulunmadn, mevcut eserlerin ise Arapa ve Farsa olduu iin herkes tarafndan istifade edilemediini belirtir. Bu sebeple konuyla ilgili eserleri inceleyip semeler yaparak Trke zet halinde faydal bir risle meydana getirdiini yazar (zgi, I, 344).

Seydi Ali Reisin muhtelif iirler kaleme ald bilinmektedir. Latf, baz iirlerinden rnekler verirken onun asrnn nde gelen ilim erbabndan olduunu, denizcilikteki bilgisinin hayranlk uyandrdn yazar (Tezkiret-uara, s. 452-453). Ktib elebiye gre divan bulunan Ktib (Kef-unn, I, 807; kr. Orhonlu, I [1970], s. 54) byk bir denizci olmasna ramen Mirtlmemlikte ve baz tezkirelerde (Knalzde, II, 809) grlen iirlerinde deniz temalarna fazla yer vermemitir (Tietze, s. 504-506, 519). Hindistanda bulunurken aatay Trkesini de renen Seydi Ali Reisin bu dilde yazd iirleri Hmyun ah ok beenmi, kendisini Ali r Nev ile mukayese ederek Mr Ali r-i Sn unvann vermitir (A, X, 531). Kaynaklarda bahsedilen mrettep divan ele gememitir. Ancak eitli mecmualardaki iirleri Ali Nihad Tarlan tarafndan derlenmi (bk. bibl). Mirtl-memlikte yer alan aatay Trkesiyle yazlm gazeller ise Kemal Eraslan tarafndan neredilmi (Seydi Ali Reisin aatayca Gazelleri, TDED [stanbul 1968], s. 41-54), Osman F. Sertkaya da Eraslan nerinde yer almayan baz iirleri bir makale halinde yaymlamtr (bk. bibl.). Ktib elebi (Kef-unn, II, 1649) ve Bursal Mehmed Thir (Osmanl Mellifleri, III, 271), Mirtl-kint f ilmil-amel bil-ltil-felekiyye adyla hangisi olduunu tasrih etmeden Seydi Ali Reisin olunun bir eser yazdn belirtmektedir. Ktib elebi bunun Trke ve alt makale halinde muhtasar bir risle, Mehmed Thir ise el-Muhtin geniletilmi bir zeyli olduunu ileri srmtr.

BBLYOGRAFYA

Seydi Ali Reis, Mirtl-memlik: nceleme-Metin-ndeks (haz. Mehmet Kiremit), Ankara 1999, tr.yer.; Latf, Tezkiret-uara ve tabsratn-nuzam (nr. Rdvan Canm), Ankara 2000, s. 452453; Knalzde, Tezkire, II, 806-809; Peuylu brhim, Trih, I, 367-384; Kef-unn, I, 807; II, 1649; Sicill-i Osmn, II, 498-499; Osmanl Mellifleri, III, 270-272; . Hakk Akyol, Tanzimat Devrinde Bizde Corafya ve Jeoloji, Tanzimat I, stanbul 1940, s. 516; Uzunarl, Osmanl Tarihi, II, 398-400, 606; Ali Nihat Tarlan, iir Mecmualarnda XVI ve XVII. Asr Divan iiri, stanbul 1948, III, 83-86; A. Tietze, XVI. Asr Trk iirinde Gemici Dili. Nigr, Ktib, Yetm, 60. Doum Yl Mnasebetiyle Fuad Kprl Armaan, stanbul 1953, s. 504-507, 518-519; Cevdet Trkay, Osmanl Trklerinde Corafya, stanbul 1959, s. 20-23; Karatay, Trke Yazmalar, I, 446; Danimend, Kronoloji2, II, 214, 289; N. Ahmet Asrar, Kanun Sultan Sleyman Devrinde Osmanl Devletinin Din Siyaseti ve slm lemi, stanbul 1972, s. 326-335; Abdlhak Adnan Advar, Osmanl Trklerinde lim (haz. Aykut Kazancgil - Sevim Tekeli), stanbul 1982, s. 85-89; Kemal zdemir, Osmanl Deniz Haritalar. Ali Macar Reis Atlas, stanbul 1992, s. 86-87; Cevat zgi, Osmanl Medreselerinde lim, stanbul 1997, I, 344, 388, 394, 449-450; II, 256-257; Salih zbaran, Yemenden Basraya Snrdaki Osmanl, stanbul 2004, s. 161, 268-272; a.mlf., Osmanl mparatorluu ve Hindistan Yolu. Onaltnc Yzylda Ticret Yollar zerinde Trk-Portekiz Rekabet ve likileri, TD, sy. 31 (1978), s. 65-146; Mahmut Ak, Osmanlnn Gezginleri, stanbul 2006, s. 55-67; a.mlf., Seyd Ali Reis, Yaamlar ve Yaptlaryla Osmanllar Ansiklopedisi, stanbul 1999, II, 525-527; Fr. Taeschner, Osmanllarda Corafya (trc. Hamid Sadi), TM, II (1928), s. 281-282; a.mlf., urfiy, EI (Fr.), II, 602-603; M. C. ahabettin Tekinda, Seydi Ali Reis Hakknda Dnceler, Tarihten Sesler, sy. 13-14, stanbul 1944, s. 21-24; Cengiz Orhonlu,

Seyd Ali Reis, TED, I (1970), s. 39-56; Osman F. Sertkaya, Osmanl airlerinin aatayca iirleri, Ktibi (Seydi Ali Reis)nin iirleri, TDED, XXII (1977), s. 69-189; erafettin Turan, Seyd Ali Reis, A, X, 528-531; Fikret Sarcaolu, Harita, DA, XVI, 211. Mahmut Ak

SEYDEHR
Konya iline bal ile merkezi. Konyann 85 km. kadar gneybatsnda dz bir alanda bulunmakta olup batdan ve gneybatsndan Kpe dalar ile evrilidir. ehrin ad belgelerde Seydi ehri, Seyyid ehri ve Seyyid-ehir olarak geer. Bu ismin mutasavvf Seyyid Hrn- Velden geldiine inanlr. Buras XIV. yzyldan itibaren srasyla Erefoullar, Hamdoullar, Karamanoullar ve Turgutoullarnn idaresinde kalm, ardndan Osmanllara terkedilmitir. Seluklular dneminde bu blge Gurgurum adyla bilinirdi. Osmanllar bu ismi hem bir blge ad (nahiye) hem de bir kyn ad (bazan yanl olarak Ararm) eklinde korudular. Seydiehirin bugn bulunduu yerde antik dneme inen bir yerleme yeri mevcut deildir. Burasnn XIV. yzyl balarnda Horasandan gelen Seyyid Hrun tarafndan kurulduu rivayet edilir. Onun lmnden sonra yazlan menkbnmesine gre Seyyid Hrun, Kpe dann eteklerinde sulak bir vadiye gelmi, Seluklular devrinde tamamen harabe durumunda olan Elite (Vervelid) ehri ykntlarna yakn bir yerde yerlemitir. Erefolu Mbrizddin Mehmed Bey bunu duyunca oraya giderek Seyyid Hrun ile tanm ve onun kurmakta olduu cami, zviye, medrese, imaret gibi binalarn inasn vakflarla desteklemi, bylece yeni bir ehrin ortaya k salanmtr. Menkbnmedeki bu bilgilerin doru olup olmad bilinmemekle beraber burasnn Seyyid Hrun Klliyesi etrafnda gelitii ve kasaba haline geldii sylenebilir. Seydiehir daha sonra Hamdoullarnn eline geti ve Osmanl kaynaklarna gre I. Murad zamannda Hamdolu tarafndan Osmanllara terkedildi (784/1382). Fakat ardndan Karamanllarca alnd ve daha sonra Turgutolu Rstem Beyin kontrolne girdi. Ftih Sultan Mehmedin Karaman Beyliini ortadan kaldrmasnn ardndan burada kesin olarak Osmanl idaresi kuruldu. Nitekim 1476 tarihli tahrir kaydna gre Karamana bal kazalar iinde Seydiehirin ad da geer. 886 (1481) tahririnde buras Beyehir livsna bal bir kaza diye zikredilir. Seydiehir, Osmanl belgelerinde ounlukla Beyehir sancana bal olan G, Kreli, Cezre, Yeniehir (Yeniarbademli), Kaakl, Yaan ve Yaylasun nahiyelerinin yannda geer. II. Bayezidin olu ehzade ehinah ve onun olu Mehmed Beyin buralarda faaliyetlerde bulunduklar belgelerden anlalr. ehir merkezi XVI. yzyl boyunca dokuz ile on bir arasnda deien mahallelerden olumutur. Bunlar Cami (Cmi-i Kebr), Hac Mustafa, Sofular (Sfiyn), Deirmenciolu (Veled-i Deirmenci), Ulukap, Debbgn (Tabaklar), Bazarkaps, Kiikap, Hac Seydi Ali, Kzlca (Kzlcalar) ve etnidir (Birun). Ayrca Seyyid Hrn- Vel ve Ahmed-i Alye bal olduklar belirtilen bir cemaat kaytlarda zikredilir. Kzlca mahallesi XVI. yzyln ikinci yarsnda civardaki kylerden gelen gler sonucu olumutur. ehrin nfusu bu yzylda 226 hne ile 490 hne arasnda (yaklak 1200 ile 2500 kii) deimitir. Anabalar, Pnarba, Stat, Akta, Karakavak, Saadetler ve Bahelievler mahalleleri XX. yzylda kuruldu. XVI. yzyl sonlarna kadar msellem, ortak, yrk, haymana, sayyd, bzdr, derbendci gibi eitli ykmllkleri bulunan gruplar Seydiehir ve ona bal yerlerde grev yaptlar. Seydiehir XVI. yzylda Karaman vilyetinin orta nfuslu ehirleri arasnda yer alr. 1530 tarihli bir sayma gre kazada be cami, sekiz mescid, bir medrese, on sekiz zviye, bir hamam, dokuz dkkn, bir kervansaray, bir frn, on su deirmeni, bir yaylak, bir bazargh, yz ky, on yedi mezraa, cemaat ve krk bir iftlik bulunmaktayd. 979dan (1571)

sonra hem ehir merkezinden hem de kylerinden mslman aileler Kbrs adasna yerletirildi. XVII. yzyl balarnda ehir Cell Emr h, Dalar Delisi, Deli lh, Dereli Halil, Kara Haydarolu, Katrcolu gibi zorbalarca tahrip edildi. Ktib elebi ehrin gl (sula), balk, mee, ba ve bahelerinden sz eder; ehirde dokunan ynl ve pamuklu kumalarn stanbula gnderildii belirtilir. Bu blge ve ehir Alanya ve el blgesinden gelen yar gebe cemaatlerin yayla konumundayd. XVIII. yzyl balarnda Seydiehir, Yeni Dnya adl bir ekyann basknna urad. 1789da Bozkr maden eminleri Seydiehir halkn zorla madenlerde altrdklar iin ehir ileri gelenlerince merkeze ikyet edildi. 1871de ehirde belediye kuruldu ve redif taburu yerletirildi. 1908de Rehberi Mertiyyet ve Numne-i Terakk-i ns adyla erkek ve kz renciler iin iki okul ald. 1317 (1899) yl salnmesine gre Seydiehirde 3147 kii (1250 hne) yaamaktayd. Kaza nfusu doksan gayri mslim 16.579du. XX. yzyla bu ekilde giren Seydiehir 1913 salnmesinde 152 dkkn, bir maaza, han ve bir ahanenin bulunduu 500 hneli kk bir kasaba olarak anlr. Mill Mcadele yllarnda buray etkisine alan Deliba isyan Refet Paa (Bele) tarafndan Ekim 1920de bastrld. nemli tarih eserleri ehrin gney kesiminde Seyyid Hrun Klliyesi (XIV. yzyl), Muallimhne Camii ve Trbesi (936/ 1529), Sofuhne Camii, Trbe Camii, Alaylar Camii, Aa Mahalle Camii, Kk Mescid, eref irin Mescidi, Samanpazar Camii, Hdverdi Camii, Kzlcalar Camiidir. Ayrca Seyyid Hrun Trbesi, eyh Mehmed Emin Trbesi, Hac Ysuf Efendi Trbesi, Aliyeli Trbesi, eyh Abdullah Efendi Trbesi bulunmaktadr. ehirde on birden fazla eme ve alt mezarlk mevcuttur. Seydiehirin Cumhuriyetin ilk yllarnda 3779 kiiden ibaret olan nfusu (1927 saym) giderek gelime gsterdi. 1972den itibaren iletmeye alan Seydiehir Etibank Alminyum Tesisleri hem ehre hem evresine canllk getirdi ve ehir nfusunun artmasnda ok nemli bir rol oynad. Nfusu 1975te 25.000i (25.651), 1980de 30.000i (30.065), 1990da 40.000i (42.737) at. 2000 nfus saymnda 50.000e yaklamken (48.372) 2007 saymnda 37.763e dt.

BBLYOGRAFYA

BA, TD, nr. 40, 455; BA, MAD, nr. 2592; TK, TD, nr. 137; 387 Numaral Muhsebe-i Vilyet-i Karaman ve Rum Defteri: 937/1530 (nr. Ahmet zkln v.dr.), Ankara 1996, I, 60-69; Abdlkerim b. eyh Ms, Maklt- Seyyid Hrn (haz. Cemal Kurnaz), Ankara 1991; Ktib elebi, Cihannm, s. 619; Konya Vilyeti Salnmesi, sene: 1286, 1293, 1296, 1303, 1317, 1322; Feridun Nfiz Uzluk, Fatih Devrinde Karaman Eyaleti Vakflar Fihristi, Ankara 1958, tr.yer.; Abdurrahman Ayaz, Seydiehir Tarihi: Maklt- Seyyid Harun Vel-Mderris E eyh Hac Abdullah Dehlev Hazretlerinin Hayat, Seydiehir 1977; Mesut Ayan, Sanayinin Kentlemeye Etkisi-Seydiehir rnei, zmir 1982; Mehmet nder, Seydiehir Tarihi, Ankara 1986; brahim Hakk Konyal, Abideleri ve Kitabeleriyle Beyehir Tarihi (haz. Ahmet Savran), Erzurum 1991, s. 343-346; M. Akif Erdoru, Osmanl Ynetiminde Beyehir Sanca (1522-1584), zmir 1998, s. 110-112; a.mlf., Seydiehir Seydi Harun Klliyesi Vakflar zerine Bir Aratrma, TD, VII (1992), s. 81-132; a.mlf., Karaman Vilayeti Zaviyeleri, a.e., IX (1994), s. 91-163; a.mlf., Beyehir ve Seydiehir Kazalarndan Kbrs Adasna Srlm Aileler, a.e., XI (1996), s. 9-56; a.mlf., Murad elebi

Defteri: 1483 Ylnda Karaman Vilayetinde Vakflar, a.e., XVIII/2 (2003), s. 129-140; M. aatay Uluay, Makalt- Seyyid Harun, TTK Belleten, X/40 (1946), s. 749-778; Tayyip Gkbilgin, XVI. Asrda Karaman Eyaleti, VD, VII (1968), s. 32; R. Hseyin nal, Seyyid Harun Camii ve nndeki Kmbet, STY, VI (1976), s. 45-65. M. kif Erdoru

SEYDEHR
( ) (1856-1918) Osmanl devlet adam, hukuku. Konya Seydiehirde dodu. Ad Mahmud Esaddr. Birok hukuku yetitiren opur Kadoullar ailesinden olan babas Gzelzde Emin Efendiye nisbetle bnlemin Mahmud Esad diye tannmtr. lk renimine Seydiehirde balad ve ardndan stanbula gitti (1870). Ftih Medresesinde Elbasanl Abdlkerim Efendiden din ilimleri tahsil etti. eyhlislmlkta imtihan vererek dersim oldu (1881). Bu arada msbet ilimlere olan merak dolaysyla Mene-i Muallimn-i Asker adl okula kaydoldu. Buray bitirince Erkn- Harbiyyeye okul mdr Ethem Paann yardm ve Meclisi Marif-i Askeriyyenin kararyla tek sivil renci olarak kabul edildi. Yaplan imtihanda baar gsterip yksek matematik retmeni diplomas ald (1884). Bu arada Hukuk Mektebine kaydn yaptrd (1880) ve buradan da mezun oldu (1886). Hukuk Mektebinde Hasan Fehmi Paadan devletler umumi hukuku, Mnif Mehmed Paadan hukuk felsefesi, Gabriel Norandukyan Efendiden devletler hukuku okudu. Seydiehr, Glhane Asker Rdiyesinde Osmanlca ve din bilgisi retmeni olarak memuriyete balam (1879), ayrca imtihan vererek birinci snf avukatlk ruhsat almt (1882). Hukuk Mektebini bitirdikten sonra stajn tamamlad. Asker Rdiyedeki grevinden Aydn vilyeti zmir Bidyet Mahkemesi birinci bakanlna tayin edilmesi dolaysyla 1885te istifa etti ve zmirde on yl grev yapt. Hkimliin yan sra zmir ddsinde msbet ilimler okuttu. Halit Ziya (Uaklgil) ve Nevzat Tevfikle beraber Hizmet ve henk gazetelerinin karlmasna katkda bulundu ve makaleler yaymlad. Maliye hazinesi hukuk mavirliine tayin edilince stanbula dnd (1896). stanbulda Mektebi Mlkiyyede genel iktisat ve devletler hukuku (1898), Mektebi Hukukta Mecelle-i Ahkm- Adliyye derslerini de okuttu. Yeni alan Drlfnun Edebiyat ubesinde trh-i dn-i slm dersleri mderrisliine getirildi (1900). 3 Ocak 1907de Rumeli vilyeti memlikinin teftiiyle grevlendirildi. II. Merutiyetin ilnnn ardndan Mektebi Mlkiyyedeki grevinden ayrld. 11 Austos 1909da Maliye Nezreti mfettiliine terfi etti. 17 ubat 1909da Hseyin Hilmi Paa kabinesinde Defteri Hkn nzrlna getirildi; bu grevde iken Osmanl Devletinin tapu ve kadastro mevzuatn yeniletirmek iin 1910 ve 1911de alt kanunun karlmasnda nclk etti. Seydiehrnin bu hizmeti dolaysyla daha sonraki yllarda tapu kadastro alanlar kurduklar dernein tzne onun bstn diktirme hkmn koymu, Cumhuriyet dneminde soyad kanunu knca ailesi bu almaya izfeten Kadaster soyadn almtr. Seydiehr, Defteri Hkn nzrl grevinin yan sra bir ara Adliye nzrlna veklet etti. 17 ubat 1913te r-y Devlet Tanzimat Dairesi reisliine getirildi. Bu grevde iken 17 Ekim 1915 tarihinde Ispartadan mebus seildi. Mebusluu srasnda 1917 tarihli Hukk- ile Kararnmesini hazrlayan komisyonun bakanln yapt. Ayrca niversitede ve dier eitim kurumlarndaki derslerini okutmaya devam etti. 18 Mart 1918de kalp krizi geirerek ld, mezar Ftih Sultan Mehmed Trbesi hazresindedir. 1899 ylnda smil Sabri Efendini kz Refiye

Hanmla evlenen Seydiehrnin Nejade ve Minha adnda iki kz, Ahmet Erturul, mer sfendiyar, Mehmet Korkut adnda olu olmutur. Eski babakanlardan Sadi Irmakn daysdr. Seydiehr, krk yl aan hizmetleri ve ilm almalarndan dolay eitli rtbe, pye ve nianlarla taltif edilmitir. Ayrca Socit Acadmique dHistoire Internationalein dim yesiydi. Baarl bir devlet adam ve hoca olarak, ayrca sosyal faaliyetleriyle Osmanllarn son dneminde ne kan bir ahsiyet olan Seydiehr ilm yetkinliini gen denilebilecek yata eserler kaleme alarak ortaya koymu, yirmi drt yanda iken yazd, alannda ilk Trke kitap olan Usl-i Hads adl eseriyle Ahmed Cevdet Paann takdirini kazanmtr. Hukuk alanndaki yetkinlii yannda ilm kimlii ve dirayeti tarihiliinde de grlmekte, trh-i dn-i slm derslerini okuturken bu sahadaki aratrmalarn akademik bir anlayla yapt ve retici tarihilik metodunu benimsedii anlalmaktadr. zellikle Bat dnyasndaki ilm gelimeleri yakndan takip etmi, kendi gayretiyle ngilizce, Franszca ve Almanca renmi, bu dillerde yazlan slmla ve slm dnyasyla ilgili baz yaynlar tercme etmi, slm dini hakkndaki iftiralar iin reddiyeler kaleme almtr. Eitime ve retmenlik mesleine byk nem vermi, ncelikle kzlarn eitimine dikkat ekmi, ns Drlfnununun kuruluu almalarnda yer almtr. Kendisinden ders alanlar iinde mer Nasuhi Bilmen ve Eblul Mardin en ok tannanlardr. Seydiehr ilm merak dank olmasna ramen veld bir melliftir. almalarnn birou kendi alannda ilk olma zelliini tar. Bunun yannda bata Srt- Mstakm (Seblrred) olmak zere pek ok mecmua ve gazetede makaleler yazmtr. Eserleri. Tarih. 1. Trh-i slm. Rdiye ve idd mektepleri iin ders kitab olarak hazrlanm (stanbul 1314), Sadi Irmak (slm Tarihi, I-II, stanbul 1965) ve nder Aknc (slm Tarihi, stanbul 1983) tarafndan sadeletirilerek neredilmitir. 2. Trh-i Dn-i slm. Drlfnun Ulm-i liye ubesinde okutulan derslerle ilgili ciltlik bir eserdir. I. cildi (medhal) eserin en nemli ksm olup burada Arap yarmadasnn corafya ve tarihi ele alnmakta, II. cilt Mekke, III. cilt Medine dnemini kapsamaktadr. Yazma nshalar Sleymaniye Ktphanesinde kaytl olan eser (zmirli smail Hakk, nr. 2485; Yazma Balar, nr. 393, 2456) baslm (stanbul 1315, 1319, 1327, 1329), Ahmet Ltfi Kazanc ve Osman Kazanc kitab sadeletirerek neretmitir (slm Tarihi, stanbul 1981). Hukuk. 1. Feridl-feriz (stanbul 1301, 1311, 1326). smail Hakk Uca tarafndan gnmz Trkesiyle de yaymlanmtr (Delilleri ile slm Miras Hukuku, Konya 1994). 2. erh-i Knn- Cez. Ders notlarndan meydana gelen bir eserdir (stanbul 1302). 3. Usl-i Fkh. Bu konuda yazlan ilk Trke eserlerdendir (stanbul 1302). 4. Telhs-i Usl-i Fkh. Aydn vilyetindeki iddlerde okutulmak zere yazlm (zmir 1303, 1309, 1313), ayrca sadeletirilerek neredilmitir (haz. Talha Alp v.dr., Fkh Usul, stanbul 2002). 5. Teaddd-i Zevct. Mellifin ok evlilik zerindeki tartmalara cevap vermek amacyla kaleme alp, Malmt gazetesinde nerettii yazlar hakknda Fatma liye Hanm da kendi dncelerini yazarak karlkl bir fikr tartma zemini oluturmu ve her iki mellife ait yazlar birlikte yaymlanmtr (stanbul 1316; haz. Firdevs Canbaz, ok Evlilik, stanbul 2006). 6. Hukk- Dvel. Mlkiye Mektebi rencileri iin ders kitab olarak hazrlanmtr (stanbul 1326). 7. Kitbn-Nikh vet-talk. Mektebi Hukukta okutulan ders notlarndan oluturulmutur (stanbul 1331). 8. Trh-i lm-i Hukk. Hukuk Fakltesinde okuttuu ders kitabdr (stanbul 1332). Ayrca Mektebi Hukuktaki hocas Mnif Paann ders notlarn Telhs-i Hikmeti Hukk adyla kitap haline getirmitir (stanbul 1301).

Dier Eserleri: tmm- Temyz (stanbul 1299); Redd-i Tahll (stanbul 1299); lm-i Servet (stanbul 1302); lml-hayvnt (stanbul 1305); Telhs-i Trh-i Tab (zmir 1306); lml-arz vel-madin (zmir 1307); Usl-i Hads (zmir 1307; stanbul 1316); Trh-i Sanyi (zmir 1307); n-i slmiyye (stanbul 1311); Tasnf- Tab: Hayvnt, Nebtt, Madeniyyt (zmir 1311); lm-i Nebtt, Madeniyyt, lml-arz (stanbul 1315); erat- slmiyye ve Mister Karlayl (stanbul 1315, sko asll arkiyat Carlayln Kahramanlar adl eserinde yer alan baz yanllar dzeltmek amacyla yazlmtr); ktisat (stanbul 1318); Mdfaa: Kelimetullaha Dair (I-III, stanbul 1331); Trh-i Edyn (stanbul 1330 r./1333); Tahll ve Tenkd Trh-i Edyn (stanbul 1336). Tercmeleri: Ravztl-cennt f uslil-itikd (Birgivye nisbet edilen bu eser aslnda Hasan Kf Akhisrnindir, zmir 1307; stanbul 1316); Trh-i Tab (zmir 1309, Langlebertten); sr ve Mberrt- Hilfet-penh (zmir 1311, Emile mon Vevazenden); Dn-i slmiyye: slmiyetin Balca Kavid-i Essiyye-i tikdiyyesi Hakknda Malmt- Mcmele (stanbul 1311, Abdullah Gwilliamdan); Kamer (zmir 1311, Amede Victor Guileimainden); ems (zmir 1312); Hukk- Hussiyye-i Dvel (zmir 1312, Aserden); Ahlk Rislesi (zmir 1312, A. Book on Moralsdan); Dn-i slm (stanbul 1314, Abdullah Gwilliamdan); Trh-i Edyn (stanbul 1331, Salomon Reinachdan). Ali Erdodunun almasndan baka (bk. bibl.) Nilfer Erkul Osmanl Medreselerinde Dinler Tarihi Dersleri ve Mahmut Esad b. Emin Seydiehr (2005, M Sosyal Bilimler Enstits) ve Nazif akr Mahmut Esat Seydiehrnin Hayat, Eserleri ve Trh-i Edyn Adl Eserinin Gnmz Trkesine evirisi (2002, Sakarya niversitesi Sosyal Bilimler Enstits) adyla yksek lisans tezi hazrlam, ayrca deiik niversitelerde Seydiehr ile ilgili lisans tezleri yaplmtr.

BBLYOGRAFYA

BA, Sicill-i Ahvl Defterleri, nr. 18, s. 419-420; Mahmud Esad [Seydiehr], Usl-i Hads, stanbul 1316, s. 3-9; a.mlf., slm Tarihi (s.nr. Sadi Irmak), stanbul 1965, I, 9; a.mlf., Telhs-i Usl-i Fkh, zmir 1313, s. 2-3; a.mlf., slm Tarihi (haz. Ahmed Ltfi Kazanc - Osman Kazanc), stanbul 1995, Sleyman Uludan girii, s. 5-10; Cevdet, Tezkir, II, 273-276; Ali Fuat Trkgeldi, Grp ittiklerim (Ankara 1949), Ankara 1987, s. 39, 46; Eblul Mardin, Huzur Dersleri (nr. smet Sungurbey), stanbul 1966, II, 337-339; Ali ankaya, Yeni Mlkiye Tarihi ve Mlkiyeliler, Ankara 1968-69, II, 1021-1033; Halid Ziya Uaklgil, Krk Yl, stanbul 1969, s. 177, 179, 204, 247, 272, 606; Hasan Basri Erk, Mehur Trk Hukukcular, [bask yeri ve tarihi yok], s. 354-365; Agh Srr Levend, Trk Dilinde Gelime ve Sadeleme Evreleri, Ankara 1972, s. 353-355; Byk Trk Hukukcusu Seydiehirli bn-il-Emin Mahmut Esat Efendi, Ankara, ts. (Trk Hukuk Kurumu), s. 5-23; Osman Nuri Ergin, Trkiye Maarif Tarihi, stanbul 1977, s. 110, 114, 719, 720, 879, 1105, 1554; Bilmen, Kamus2, I, 433; Mehmet nder, Seydiehir Tarihi, Ankara 1986, s. 167; Sina Akin, Jn Trkler ve ttihat ve Terakki, stanbul 1987, s. 276-277; Halil Cin - Ahmet Akgndz, Trk Hukuk Tarihi, Konya 1989, II, 57; Osmanl Mebsan Meclisi Reisi Halil Menteenin Anlar (haz. smail Arar), stanbul 1996, s. 162; . Faruk Huyugzel, zmir Fikir ve Sanat Adamlar (18501950), Ankara 2000, s. 307-313; Ali Erdodu, Mahmd Esad Seydiehr: Hayat, Eserleri ve slm

Tarihiliindeki Yeri (yksek lisans tezi, 2002), M Sosyal Bilimler Enstits; Ekmeleddin hsanolu v.dr., Osmanl Tabii ve Tatbiki Bilimler Literatr Tarihi, stanbul 2006, I, 565-567; Dursun Grlek, bnlemin Mahmud Esad Efendi, Trk Edebiyat Dergisi, XXX/339, stanbul 2002, s. 52-55; Murtaza Kse, Osmanl Son Dnem Hukukularndan Seydiehirli Mahmud Esadn Hayat, Eserleri ve lm Kiilii, slam Hukuku Aratrmalar Dergisi, sy. 2, Konya 2003, s. 207217; O. Kprl, Mahmud Esad Efendi, TA, XXIII, 174-175. Ali Erdodu

SEYF
(bk. KILI).

SEYF-i FERGN
( ) Mevln Ebl-Mehmid Seyfddn Muhammed Fergn (. 705/1305ten sonra) Mutasavvf - air. Kasidelerinin birinde verdii bilgilerden VII. (XIII.) yzyl ortalarnda Orta Asyada Fergana blgesinde doduu tahmin edilmektedir. iirlerinde ou zaman Seyf-i Fergn, bazan da Seyf mahlasn kullanmtr. Genlik dneminde Mool istilsnn yol at kargaa iinde vatanndan ayrlp bir sre Tebrizde kald, ardndan Anadoluya giderek Aksaraya yerleti. VI. (XII.) yzyl Horasan airlerinden ok etkilendii anlalan Fergn, Sad-i rzye yakn ilgi duydu, kendisiyle yazt ve onu ven iirler kaleme ald. Devrinin nde gelen airlerinden olmasna ramen dnyaya meyletmemesi ve zalim hkmdarlara vgler yazmaktan kanmas yznden inzivada yaad Aksarayn kk bir hankahnda vefat etti. Zebhullah Saf, dizelerindeki birtakm tarih gelimelere ve baz kaynaklardaki bilgilere dayanarak airin nisbeten uzun bir mr srdn, bir dizesinde altm yanda olduundan sz ettiini, dier baz bilgilerden hareketle 705-749 (1305-1349) yllar arasndaki bir tarihte ldn ifade etmektedir. Divannn bir yerinde (s. 749) eyh Necmeddin Erdebl ve emseddin Vervnin 705 (1305) ylnda mektup gnderip kendileri iin gazel yazmasn istediklerini belirtmesi bu srada hayatta bulunduunu, stanbul niversitesi Ktphanesinde kaytl olup (FY, nr. 171) 749 (1349) tarihini tayan divan nshasnn mstensihi Mehmed b. Ali Aksarynin Fergnye rahmet dilemesi o tarihte hayatta olmadn gstermektedir (Dvn, neredenin girii, s. 5, 16-17; Zebhullah Saf, III/1, s. 624). Fergnnin bizzat dzenledii divan gnmze ulamtr. Dvnda Mool istilsndan sonra Anadoluda halkn karlat felketler ve skntlar konu edinilir; zalim valiler, emrler, maliye memurlar iddetle eletirilir. air, ada airlerle daha sonra gelecek olanlardan bu tr iktidar sahiplerini vmemelerini ister. Dvnn en gzel ksmlarn oluturan gazellerde ska tebih sanatna bavurulduu grlr. Kasidelerinde olduu gibi redife ok yer vermesi baz beyitlerin canlln azaltsa da slbu her zaman akcdr ve kasideleri onun iirde ne kadar usta olduunu gstermektedir. Kerbel ehidleri iin mersiye sylemi ilk airler arasnda yer alan Fergnnin genelde sade olan iirlerinde an olumsuzluklar, toplumun tabakalar arasnda refah dzeyi bakmndan oluan farkllklar eletirel bir yaklamla dile getirilir. Geni bir tasavvuf bilgisine sahip olduunu gsteren iirlerinin bir ksm Rdek-i Semerkand, Amak- Buhr, Evhadddn-i Enver, Hkn-i irvn, Ferdddin Attr, Kemleddn-i sfahn ve Sad-yi rz gibi airlerin baz kasidelerine, Sad-i rz ve Hmm- Tebrz gibi airlerin gazellerine cevap olarak kaleme alnmtr. Baz iirleri kelime ve ifade tarz bakmndan Hfz- rzyi hatrlatmaktadr. Rdeknin bir iirine nazre yazd divannda, hayatnn bir dneminin ayn aa rastlamasna ve Aksaraya yakn Konyada yaamasna ramen Mevln Celleddn-i Rmye bir iarette bulunmamas dikkat ekicidir. 582 gazel, 120 kaside, be kta, yirmi rubden oluan ve 11.000den fazla beyit ihtiva eden Dvn Zebhullah Saf tarafndan neredilmitir (Tahran 1341, 1364 h.).

BBLYOGRAFYA

Seyf-i Fergn, Dvn (nr. Zebhullah Saf), Tahran 1364 h., neredenin girii, s. 3-32; Abdrrefi Hakkat, Ferheng-i irn- Zebn-i Frs, Tahran 1368 h., s. 294; M. Emn Riyh, Zebn u Edeb-i Frs der alemrev-i Omn, Tahran 1369 h., s. 109-111; Zebhullah Saf, Tr-i Edebiyyt der rn, Tahran 1371 h., III/1, s. 624-632; Srs-i ems, Rub ve Rubseryn, Tahran 1375 h., s. 139; Bzrger, Seyf-i Fern, Dninme-i Edeb-i Frs (nr. Hasan Ene), Tahran 1375 h., I, 511-512; Ahmed Ate, Anadolunun Unutulmu Byk Bir airi: Sayf al-Dn Muhammed alFarn, TTK Belleten, XXIII/91 (1959), s. 418-426; Sayyra Mahnfar, Farn, EIr., IX, 256. Nimet Yldrm

SEYF b. MER
( ) Seyf b. mer et-Temm (. 180/796) Hulef-yi Ridn devri tarihisi. Kfe aslldr, Esed (seyd), Dabb, Brcim, Sad, Badd ve Kf gibi nisbelerle anlr. Hrnrred zamannda Badata gelmi ve orada 180 (796) ylnda vefat etmitir (200/815-16 ylnda ld de rivayet edilir). Hayat hakkndaki bilgi hemen hemen bundan ibarettir. Baz aratrmalarda yer alan, ocukluunu Medinede geirdii ve orada eitim grd eklindeki bilgi (kir Mustafa, I, 180; een, s. 34) bir tahminden ibaret olmaldr. Irak tarih ekolnn nemli temsilcisinden biri olan Seyf (dierleri Avne b. Hakem ve Eb Mihnef) ridde hadiseleri, fetihler, i karklklar ve Hz. Osmann ehid edilmesiyle Cemel Vakasnn sonuna kadar Hulef-yi Ridn dneminin en nemli olaylaryla ilgili haberleri aktaran nemli bir tarihidir. Muhaddislerle cerh ve tadl limleri, ilk tarihilerden Vkdye benzettikleri Seyfi de ar biimde eletirmiler, onu hadis alannda zayflk, yalanclk ve uydurmaclkla itham ederek rivayetlerinin byk ounluuna itibar edilemeyeceini ileri srmlerdir (bn Eb Htim, II, 278; Zeheb, II, 255-256; bn Hacer, Tehb, IV, 295-296). Ancak bunlardan tarih ve hadis rivayeti arasndaki fark dikkate alanlar Seyfin tarih konusunda imam ve otorite olduunu sylemilerdir (Zeheb, II, 255; bn Hacer, TarbtTehb, I, 344). Seyf b. mer, ok tartlan kabilesi Temm eksenli rivayetlerinin byk ounluunu her birinden 100er ayr haber olmak zere Talha b. Alem ile Muhammed b. Abdullahtan almtr. Bunun yannda Abdullah b. Amr el-mer, Eb Zheyr, bn Cerh, Muhammed b. Sib el-Kelb ve Cbir elCufnin rivayetlerini nakletmi; Him b Urve, Ms b. Ukbe ve bn shak gibi Medine tarih ekolnn temsilcilerinin rivayetlerini de kullanmtr. Hatta onun, bllenin fethi konusunda yapt gibi Irak geleneine ait bir haberin arkasndan Medine ekolne ait bir haberi verip bunlar arasndaki fark aklamaktan ekinmeyerek rivayet ve rvi tenkidine ynelebildiine iaret edilmitir (Taber, I, 2025). Seyfin rivayetlerini aktaran rvilerin en mehurlar Nadr b. Hammd el-Atek, Yakb b. brhim b. Sad, Abdurrahman b. Muhammed el-Muhrib, Cebbre b. Mugalles, uayb b. brhim ve Ser b. Yahydr. Muhammed b. Cerr et-Taber bata olmak zere Halfe b. Hayyt, Fesev, Belzr, bn Abdlber enNemer, Ebl-Ksm bn Askir, Ykt el-Hamev, zzeddin bnl-Esr, Ahmed b. Abdlvehhb en-Nveyr, Zeheb, Ebl-Fid bn Kesr ve bn Hacer elAskaln gibi nemli tarihiler Seyfin eserlerinden yararlanmlar ve rivayetlerinin pek ounu eserlerine almlardr. Tabernin, eserini yazarken Seyfin iki kitabndan ald rivayetlere ok geni bir yer vermesi, onun rivayetlerini Eb Mihnef, Medin, bn shak ve Vkdnin rivayetlerine tercih ederek Hulef-yi Ridn dnemi tarihini byk lde onun rivayetlerine dayandrmas Seyf b. mere byk bir nem kazandrmtr. zellikle ilk fitne olaylar ve Cemel Vakas konularnda Eb Mihnef ve Vkd rivayetleriyle Seyfin rivayetleri arasndaki ciddi farkllk bu nemi daha da arttrmtr.

Seyf b. merin tarihilii hakkndaki ada deerlendirmeler daha ok Tabernin eserinde yer alan rivayetlerine dayanlarak yaplmtr. Seyfin kabilesi Temm eksenli, ok ayrntl ve olduka zengin ve renkli rivayetleri bilhassa arkiyatlar tarafndan deerlendirilmi ve hakknda pek ok yayn gerekletirilmitir. Bunlar arasnda Suriye fetihleriyle ilgili olarak Michael Jan de Goeje, onu izleyen Julius Wellhausen ve Leone Caetani, Seyfin zellikle fetihlerin tarihini dier rvilerden birka yl nce gsteren rivayetleri nakletmesini eletirmiler ve onun haberlerine gvenilemeyeceini ileri srmlerdir. Sir Hamilton Alexander Roskeen Gibb ve E. LandauTasseron gibi arkiyatlar ise Irak tarih ekolnn temsilcileri Eb Mihnef ve Avne b. Hakemle birlikte Seyfin eyym edebiyatndaki anlat tarzyla ayniyet arzeden, iir malzemeleriyle sslenmi ve fetihleri roman tarznda yazan, canl, ayrnt ve hadiseleri cesaretle ele alan rivayetlerinin kabilev tarafgirliine ramen bilhassa ilk devir slm tarihinin i millerine dair salad bilgiden dolay asla ihmal edilmemesi gerektiini ve onlarn rivayetlerinde isnad kullanmalarnn da hadis geleneine bal kaldklarn gsterdiini, tenkit edilecek baz hususlarn Seyften daha ok onun rvilerine ait olduunu syleyerek fetihlerle ilgili rivayetlerine yaplan eletirilere cevap vermilerdir (Landau-Tasseron, LXVII [1990], s. 1-26; A, XI, 785-786). Dier taraftan Seyf b. merin hem tenkit edildii hem de mehur olduu bir baka rivayetler silsilesi de slm dnyasnda ilk fitnenin ve iliin ortaya knda nemli bir rol oynad ileri srlen Abdullah b. Sebe ve Sebeiyye hakkndaki haberleridir. Abdullah b. Sebenin bu olaylarla alkas hakkndaki bilgilerin tek kayna olan ve yine Taber tarihinde yer alan bu haberlerde Seyf b. mer, Hz. Osmana kar gerekletirilen isyan ve Cemel Vakasnn ba aktr olarak bir yahudi dnmesi olan Abdullah b. Sebe ve arkadalarn gstermektedir. Baz aratrmaclar, zayf ve metrk bir rvi olan Seyfin kendi iinde de tutarsz olan bu haberleri, kaynaklarda ad hi gemeyen Yezd elFakas gibi rvilerin azndan uydurduunu ileri srmlerdir (Korkmaz, s. 12-15; DA, I, 133-134). bn Sebenin Seyf tarafndan uydurulan huraf bir ahs olduuna dair bir eser yazan i aratrmac Seyyid Murtaz el-Asker onun uydurduunu iddia ettii, ad dier kaynaklarda gemeyen sahbler konusunda da bir kitap hazrlamtr. Ancak Seyfin ilk fitneyle ilgili rivayetlerinin, ayn zamanda olaya ahit olanlara ulaan ve gvenilir rviler yoluyla aktarlan en eski rivayetle byk lde uyum gsterdii tesbit edilmitir (Ysuf el-I, s. 34-35, 65). Eserleri. Kaynaklarda Seyfin iki kitabndan sz edilmekte ve bu kitaplarn uzun sre tarihiler tarafndan kullanld bilinmektedir. Zamanla kaybolan bu kitaplarn baz blmleri, 1995te Riyad mam Muhammed niversitesi Ktphanesine hediye edilen yazma eserler arasnda bulunmutur. Ksm es-Smerr olduka eksik olan ve Kitbr-Ridde vel-ft, Kitbl-Cemel ve mesru ie ve Al isimlerini tayan bu iki kitab bir arada yaymlamtr (Leiden 1415/1995). Birinci kitap 1-230, ikinci kitap 231-363 sayfalar arasnda yer almaktadr. Birinci kitapta mevcut 196 haberden 89unun, ikinci kitaptaki 108 haberden 33nn Taberde bulunmad dnldnde yaymlanan metnin nemi daha iyi anlalmaktadr. Seyf b. merin ark slm dnyasnda olduu gibi Endlste de tannan bir tarihi olduunu gsteren uzun bir mukaddime yazan nir (neredenin girii, s. 5-32) metnin indeksini yapm, dipnotlarnda Taber tarihinde yer alan rivayetlerin yerini gstermi, Taber tarihinin M. J. de Goeje ve Ebl-Fazl brhim neirlerindeki baz yanllar dzeltmitir. Ayrca iki eserin yazma nshalarnn tpkbasm ile hazrlad Arapa mukaddimenin ngilizce tercmesini de ayr bir kitap halinde bastrmtr (ayn yer, ayn tarih). Seyfin Taberde yer alan, i karklklar ve Cemel Vakas hakkndaki rivayetleri de Ahmed Rtib Arm tarafndan elFitne ve vaatl-Cemel adyla yaymlanmtr (Beyrut 1391/1972, 1406/1986).

BBLYOGRAFYA

Seyf b. mer, Kitbr-Ridde vel-ft ve Kitbl-Cemel ve mesru ie ve Al (nr. Ksm es-Smerr), Leyden 1415/1995, neredenin girii, s. 5-32; Taber, Tr (de Goeje), I, 1749-3255; bn Eb Htim, el-Cer vet-tadl, II, 278; bnn-Nedm, el-Fihrist, s. 143; Zeheb, Mznlitidl, Kahire 1325, II, 255-256; bn Hacer, Tehbt-Tehb, IV, 295-296; a.mlf., TarbtTehb, I, 344; M. J. de Goeje, Mmoire sur la conqute de la Syrie, Leiden 1900, tr.yer.; J. Wellhausen, slmn En Eski Tarihine Giri (trc. Fikret Iltan), stanbul 1960, s. 1-6, 8-22, ayrca bk. ndeks; Abdlazz ed-Dr, Ba f neeti ilmit-tr indel-Arab, Beyrut 1960, s. 37, 121, 124, 132-133; Sezgin, GAS (Ar.), II/2, s. 133-134; kir Mustafa, et-Trul-Arab velmerrin, Beyrut 1983, I, 180-184; Ysuf el-I, ed-Devletl-meviyye, Dmak 1988, s. 32-100; Murtaz el-Asker, amsn ve mie ab muteli, Beyrut 1412/1991, tr.yer.; M. Emahzn, Tau mevfi-abe fil-fitne, Riyad 1415/ 1994, I, 229-237; M. Hinds, Studies in Early Islamic History (ed. J. Bacharach v.dr.), Princeton 1996, s. 143-159; Ramazan een, Mslmanlarda Tarih-Corafya Yazcl, stanbul 1998, s. 34-35, 54-55; Sddk Korkmaz, Tarihin Tahrifi: bn Sebe Meselesi, Ankara 2005, s. 12-15, ayrca bk. ndeks; Mahmut Kelpetin, Seyf b. mer ve Tarihilii (doktora tezi, 2008), M Sosyal Bilimler Enstits; E. Landau-Tasseron, Sayf Ibn Umar in Medieval and Modern Scholarship, Isl., LXVII (1990), s. 1-26; Fikret Iltan, Seyf b. mer, A, X, 531-532; H. A. R. Gibb, Tarih, a.e., XI, 785-786; F. M. Donner, Sayf b. Umar, EI (Fr.), IX, 106-107; Ethem Ruhi Flal, Abdullah b. Sebe, DA, I, 133-134. Mustafa Fayda

SEYF-i SARY
() (. 796/1394ten sonra) Kpak airi. Hayat hakknda kaynaklarda yeterli bilgi bulunmamakta, sadece airin Glistan Tercmesi adl eseriyle bunun sonuna eklenmi, bazlar kendine ait iir ve nazrelerden birtakm bilgiler elde edilmektedir. Sary nisbesinden Altn Orda Hanlnn merkezi Saray ehrinde yetitii anlalmaktadr. Ahmed Celyirin Msra gidii dolaysyla 1393te syledii bir rubsiyle 1394te tamamlad Sheyl Gldrsn mesnevisinden hareketle bu tarihten sonra vefat ettii sylenebilir. iirlerinden iyi bir renim grd, Fars dili ve edebiyatn ok iyi bildii anlalmaktadr. Hrizm ve Hasanolu gibi baz byk airlerin iirlerine yazd nazreler onun dier Trk lehelerine de iir yazabilecek kadar hkim olduunu gstermektedir. XIV. yzyln ikinci yarsnda dil boylarndaki hanlklarn birbiriyle srekli mcadeleleri yznden pek ok air ve yazar Trkistan ve Msr gibi daha emin memleketlere gidiyordu. Msra gidenler arasnda bulunan Seyf-i Sarynin oraya nasl gittii tam olarak belli deildir. Baz aratrmaclar onun hayatnn ilk devresini Hrizmde geirdiini, eitimini burada aldktan sonra Altn Orda ve Kpak blgelerinde yaayp daha sonra Msra gittiini, eserlerini burada kaleme aldn ifade etmektedir (Banarl, I, 361). Seyf-i Sarynin kendi iirleri ve tercmelerinden hareketle onun XIV. yzyln ikinci yarsndaki Trkistan edebiyatnda sekin bir yeri olduu sylenebilir. air Msrda Bathas Beyin istei zerine Sad-i rznin nl eseri Glistn Kitb Glistn bit-Trk adyla Trkeye evirmitir. 1 evval 793 (1 Eyll 1391) tarihinde tamamlanan eser Trke ilk Glistn tercmesi olup aslndaki mensur ksmlar nesir halinde, manzum ksmlar da nazmen evrilmitir. Mensur ksmlarda eserin aslna olduka sadk kalnmakla birlikte manzum ksmlarda air sanatkarne bir dil kullanarak baz ilveler yapmtr. Bu bakmdan eser Codex Cumanicustan sonra Kpak Trkesiyle yazlm en nemli dil ydigr saylmaktadr. Msra g eden Ouz Trk boylar ile Kpak Trkleri birka yzyl sonra yeniden birleip kaynanca Trk dili tarihinde Kpakann Ouzcalamas meselesi ortaya kmtr (Eckmann, [1965], s. 35-41). Glistan Tercmesi, Ouz Trkesi yannda Kpak Trkesi unsurlarn en fazla muhafaza eden eserlerden biri olarak Trk dili tarihi iinde sekin bir yere sahip olmu, XIX. yzyla kadar Trkistan Trkleri tarafndan sevilerek okunmu, mekteplerde ders kitab olarak kullanlmtr. Eserin Hollandada Leiden Akademisi Ktphanesinde bulunan yegne nshasnda (nr. 1553) Glistan Tercmesi ve Seyf-i Sarynin kendi iirlerinden baka ada airlerden Mevln Kad Muhsin, Mevln shak, md- Mevlev, Ahmed Hce Sary, Muhabbetnme mellifi Hrizm, Tulu Hce ve Hasanolu gibi airlerin manzumeleri de yer almaktadr. Feridun Nafiz Uzluk tarafndan bir nszle beraber tpkbasm halinde yaymlanan (Ankara 1954) eser zerinde Ali Fehmi

Karamanlolu bir doentlik tezi (1968) hazrlam ve alma nce Glistan Tercmesi: Kitb Glistan bit-Trk adyla yaymlanmtr (stanbul 1978). Bu alma daha sonra yaymlandnda (Ankara 1989), eser Karamanlolunun daha nce yaymlad Seyf-i Sarynin Glistan Tercmesinin Dil Hususiyetleri adl (TM, XV [1968], s. 75-126) makalesi ile Leiden niversitesi Ktphanesinde bulunan tek yazmasnn (nr. 1553) fotokopileri de eklenmitir. Kitap Erge Fazlov tarafndan Takentte (1968), eserle ilgili bir dizi makale kaleme alan Macar Trkologu Bodrogligeti tarafndan Budapetede (1969) yaymlanmtr. Ayrca Emr Necb eseri iki cilt halinde Almatda (1975), Hatip Osman - Zeynep Maksudova Arap harfleriyle Kazanda (1980) neretmitir. Seyf-i Sarynin Glistan Tercmesinden baka mesnevi tarznda yazlm Sheyl Gldrsn adl bir eseri daha bulunmaktadr. Bu mesnevi Ydigrnme isimli yedi yapraklk bir yazmada manzum bir mukaddimeden sonra Tulu Hce ve Mevln shaktan birer gazel, Mevln Ahmed rgencden iir mevcut olup ardndan Seyf-i Sarynin rubsi, iki beyti ve Sheyl Gldrsn adl mesnevisi yer almaktadr. 1394 ylnda tamamlanan mesnevinin konusu Leyl ile Mecnn, Hsrev rn, Gl Nevrz gibi ak hikyelerine benzemekle birlikte dnemin baz olaylarna da k tutmaktadr. Eserde Timurun rgene saldrs ve zulmleri dile getirilmi, devrin zalim yneticileri ve onlarn yamaclk siyasetleri eletirilmitir (etin, sy. 9 [2007], s. 140).

BBLYOGRAFYA

Mahmd b. Kd-i Manys, Glistan Tercmesi: Giri, nceleme, Metin, Szlk (haz. Mustafa zkan), Ankara 1993, hazrlayann Girii, s. 2; E. N. Nadjib, storiko-Sravnitelny Slovar, Tyurkskih Yazkov XIV veka Na Materiale Hosrav i irin Kutba, Moskva 1979, I; Mehmed Fuad Kprl, Trk Edebiyat Tarihi (stanbul 1926), stanbul 1980, s. 326; A. Bodrogligeti, A Fourtecuth Century Turkic Translation of Sads Glistan (Sayf-i Sarys Glistan bit-Trk), Budapest 1969; Nihad Smi Banarl, Resimli Trk Edebiyt Trihi, stanbul 1971, I, 361-363; H. Y. Minnegulov, Seyf Saray Torm Hem cat, Kazan 1976; a.mlf., Seyf Sarayinin Yana Eserlere, Kazan Utlar, sy. 6, Kazan 1972, s. 129-139; Tatar Edebiyat Tarih: Urta Gasrlar Devere, Kazan 1984, I, 259-261; R. F. slamov, Altn Urda Hem Memluklar Misr: Yazma Miras, Medeni Baglanlar, Kazan 1998, s. 79-90; Tahir Kahhar, Seyf-i Sarayi, Balangcndan Gnmze Kadar Trkiye Dndaki Trk Edebiyatlar Antolojisi: zbek Edebiyat I, Ankara 2000, XIV, 405-410; Nil Yuziyev, Seyf-i Sarayi, Balangcndan Gnmze Kadar Trkiye Dndaki Trk Edebiyatlar Antolojisi: Tatar Edebiyat II, Ankara 2001, XVIII, 102-112; A. Battal Taymas, Seyf Sarayinin Glistan Tercmesini Gzden Geiri, TDAY Belleten (1955), s. 73-98; J. Eckmann, Memlk Kpakasnn Ouzcalamasna Dair, a.e. (1965), s. 35-41; N. A. Davron, Sayfi Saroyining Suhayl va Guldursun Dostoni, Ozbek Tili vea Adabiyoti, sy. 2 (1968), s. 61-64; Osman Sertkaya, Sarayl Seyfin Kpaka Glistan Tercmesindeki Bir bare zerine, TKA, XVI/1-2 (1977-78), s. 225-229; ulpan Zaripova-etin, Tatar Edebiyatnn Geliimi, Akademik Bak, sy. 9 (2007), s. 140, 141 (www.akademikbakis.org.). Mustafa zkan

SEYF b. ZYEZEN
( ) Eb Mrre Seyf b. Zyezen b. Zasbah el-Himyer (. m. 575 [?]) Yemeni Habe istilsndan kurtaran ve adna kahramanlk hikyeleri yazlan Arap emri. Himyer meliklerinin soyundan bir aileye mensup olarak Sanada dodu (516 [?]) ve orada yetiti. Ebrehenin olu Mesrk zamannda Himyerler ve dier Yemen kabileleri ok zulm grmt. Habeli yneticilerin bu zulmleri karsnda Seyf b. Zyezen, dardan yardm almak iin nce o sralarda Antakyada bulunan Bizans imparatoruna bavurdu. Hristiyan Habelilere kar mcadeleyi uygun grmeyen imparatorun talebini reddetmesi zerine Hre Emri Numn b. Mnzir vastasyla Ssn Kisrs I. Hsrevden (Nirevn- dil) yardm istedi. Kisr, Yemenlilere yardm kabul etti ve tecrbeli kumandanlarndan Vehrizi rivayetlere gre says 800 ile 3600 arasnda deien, mahkmlardan oluturulduu sylenen birliklerle deniz yoluyla Aden krfezinden Yemene gnderdi. Yerli kabilelerden toplanan askerlerle randan gelenlerin tekil ettii ordu Habelilerle yapt sava kazand, Ebrehenin olu Mesrk ldrld. Sanaya giren Vehriz, kisrya yllk vergi demek artyla iktidara getirdii Seyf b. Zyezeni Gumdn sarayna oturtup rana dnd. Baz rivayetlerde Habe igalini Seyfin olu Madkeribin sona erdirdii sylenirse de bu doru deildir. Seyf b. Zyezenin yabanc hkimiyetine kar bu baars Arap yarmadasnda heyecanla karlanm, eitli ehir ve blgelerden gelen heyetler kendisini tebrik etmi, birok air onun hakknda iir sylemitir. Bu heyetlerden biri de Ebrehenin kumandasndaki ordu ile Kbeyi ykmak zere gelen Habelileri unutamayan, aralarnda Hz. Peygamberin dedesi Abdlmuttalib b. Himin de bulunduu Kurey temsilcileridir. Baz kaynaklarda yer alan, doruluu pheli uzun bir rivayete gre bu heyetin ziyareti esnasnda gnderilecek peygamber hakknda bilgi sahibi olduu sylenen Seyf b. Zyezenin Abdlmuttalib ile ba baa konutuu, ona saklamas artyla nemli bir srr ap o srada henz iki yalarnda olan torunu Muhammedin peygamber olarak grevlendirileceini mjdeledii ve srtndaki nbvvet mhr bata olmak zere baz zelliklerini ona aklad anlatlr (Ezrak, I, 149-154; bn Abdrabbih, II, 23-28; Sheyl, II, 87-88). Bu rivayet dolaysyla Seyf Hanflerden saylm (Cevd Ali, VI, 463), hatta onun Resl-i Ekreme ulat ve sahb olduu bile sylenmitir (bnl-Esr, II, 382-383). Ancak Seyfin iktidarnn yaklak iki yl srd ve 575 ylnda Hz. Muhammed henz drt be yalarnda iken kendisine hizmet iin Yemende alkoyduu baz Habeliler tarafndan Sanada ldrld ve yerine kardei rahblin getii bilinmektedir. Seyf b. Zyezenin yabanc igaline kar gerekletirdii bu mcadele Araplar arasnda dilden dile dolaan bir destan kahraman olmasn salam, Sret Seyf b. yezen adl destan anonim hikyelerden biri olarak Sret Antere, Sretl-Emre tilhimme ve Sret Baybars gibi eserler arasna girmitir (bk. SRET SEYF b. ZYEZEN).

BBLYOGRAFYA

bn Him, es-Sre, I, 17, 62-65, 68; a.mlf., Kitbt-Tcn f mlki imyer, Sana 1979, s. 317321; Ezrak, Abru Mekke (Melhas), I, 148-154; Taber, Tr (de Goeje), I, 945-958, 965; bn Abdrabbih, el-dl-ferd, II, 23-28; Hemdn, el-kll (nr. Muhammed b. Ali el-Ekva elHivl), Kahire 1386/1966, II, 254-263; Sheyl, er-Ravl-nf, II, 87-88; bnl-Esr, sdlbe, II, 382-383; R. Paret, Srat-Saif ibn Dh Yazan; ein arabischer Volksroman, Hannover 1924; a.mlf., Seyf b. Z Yezen, A, X, 532-534; Cevd Ali, el-Mufaal, II, 596-598; III, 524-527; IV, 7778, 99, 418; VI, 463, 488-489; IX, 752-753, 758-759; M. Abduh Gnim, Seyf b. yezen, Beyrut 1964; Ebn-Nasr mer, Seyf b. yezen, Beyrut 1971; lfet mer el-dlib, Nara f edebineab: Elf leyle ve leyle ve Sreti Seyf b. yezen, Dmak 1974; Sreyy Menk, Seyf b. yezen beynel-aa vel-sre, Badad 1980; Mustafa Fayda, slmiyetin Gney Arabistana Yayl, Ankara 1982, s. 10-12; Frk Hurd, Mumert Seyf b. yezen, Kahire 1413/1992; Sad Yaktn, aretl-acibil-Arabiyye Seyf b. yezen, Beyrut 1994; J. Chelhod, La geste du roi Sayf, RHR, CLXXI/1 (1967), s. 181-205; H. T. Norris, Sayf b. D Yazan and the Book of the History of the Nile, Quaderni di Studi Arabi, VII, Venezia 1989, s. 125-151; P. Heath, Sra Shabiyya, EI (Fr.), IX, 689-690; J. P. Guillaume, Sayf Ibn Dh Yazan, EI (Fr.), IX, 105-106. Mustafa Fayda

SEYFEDDN el-MD
(bk. MD, Seyfeddin).

SEYFEDDN el-BHARZ
(bk. BHARZ, Seyfeddin).

SEYFEDDN EFEND, ehzade


(1874-1927) Hnende ve bestekr. 10 ban 1291 (22 Eyll 1874) tarihinde Beikta Sary- Hmyununda dodu. Asl ad Mehmed Seyfeddindir; msiki tarihinde daha ok Seyfeddin Osmanolu diye tannr. Sultan Abdlazizin be olundan en k olup annesi Gevher Vlide Sultandr. ocukluk ve ilk genlik yllar Feriye Sarayndan geti, bir ara Kk amlcada bir kkte yaad. Sonralar hayatn, yazlar Suadiyedeki kknde, klar da yine Feriye Saraynda geirdi. Grd denizcilik renimiyle iyi bir kaptan olarak yetiti. Osmanl hnedan 1924 Martnda Trkiyeyi terketmeye mecbur edildiinde bahriye feriki rtbesindeydi. Hnedn- l-i Osmn, Murassa Osmn ve Murassa Mecd nianlar sahibi olan Seyfeddin Efendi yerletii Niste (Nice) 19 Ekim 1927de vefat etti, naa amda Selimiye Camii hazresindeki Sultan Vahdeddinin kabrinin yanna defnedildi. Oullar ehzade Mehmed Abdlaziz, Mahmud evket ve Ahmed Tevhid efendiler iyi birer tambr, kz Fatma Gevher Sultan pek ok bestesi bulunan usta bir tambur ve kemene icracsdr. Osmanl hnedannda III. Selimden sonra yetimi en byk bestekrlardan olan Seyfeddin Efendi, stanbulda birok msikiinas himaye etmitir. Saraydaki eitimi srasnda sanata kar yeteneiyle dikkat ekmi, kk yalarda resim ve msiki dersleri almaya balamtr. Msikideki hocalar arasnda Tanbr Cemil Bey ile Santr Edhem Efendi en nemlileridir. Zekizde Hfz Ahmed Efendi ise (Irsoy) imamln yapmtr. Kaptanl, ressaml, airlii ve mahyaclyla tannmasna ramen Seyfeddin Efendinin en nemli zellii msikiinasldr. Bestekrl yannda iyi bir hnende, piyano, tambur, kemene ve zellikle kanun saznda dzeyli bir icracdr. Din ve din d sahalarda klasik slpta besteledii perev, saz semisi, mar, longa, tavanca, beste, semi, ark, tevh ve ilhi formlarndaki eserleri onun bestecilikteki baarsn gstermektedir (Murat Bardak, koleksiyonda bulunan Seyfeddin Efendinin yetmi adet eserinin listesini yaymlamtr; Antik ve Dekor, sy. 100 [2007], s. 112). Seyfeddin Efendinin bestesi olmasna ramen yakn zamanlara kadar Tanbr Cemil Beyin eseri olarak icra edilmi olan nl bayat perevi bu formun aheserleri arasnda saylr. Ayrca hzzam, rast, sab perevleri; rast, szidil, evkefz saz semileri; mhur tavancalar; Hsn-i nn nak olundu kalbime ey meh-ceml msrayla balayan evi semisi; Bu mihnetgh- lemde garbim y Reslellah msrayla balayan hzzam ve, Nebler serveridir Muhammed msrayla balayan ehnaz tevhleriyle, Dertli olan kullarna kl dev ve, Hals et kalbimiz hubb-i sivdan msrayla balayan ferahfez ilhileri onun eserlerinden bazlardr.

BBLYOGRAFYA

Selhattin Grer, k Yunus Emrenin Bestelenmi iirleri, stanbul 1961, s. 20-21; Sadun Kemali Akst, 500 Yllk Trk Musikisi Antolojisi, stanbul 1967, s. 192-193; Kip, TSM Saz Eserleri, s. 6; Tre, lhler, V, 120-121; VIII, 8-9, 11, 12-13; IX, 16-17, 120-121; TSM Szl Eserler, s. 143; zalp, Trk Msiksi Tarihi, II, 56, 135-136; Gltekin Oransay, Yaynlanm Trk Din Musikisi Szl Antlarnn Ezgileyicileri, A lhiyat Fakltesi slm limleri Enstits Dergisi, III, Ankara 1977, s. 192; Murat Bardak, Osmanl Hanedannn Az Bilinen nemli Bir Bestekr, Antik ve Dekor, stanbul 2007, sy. 100, s. 110-114; ztuna, BTMA, II, 300. Nuri zcan

SEYFEDDN GAZ I
() Seyfddn el-Gz b. mdiddn Zeng b. Aksungur (. 544/1149) Musul atabegi (1146-1149). 500 (1106-1107) ylnda dodu. Musul Atabegi I. mdddin Zengnin byk oludur. Babas Caber Kalesini kuatt srada ehid edildiinde (541/1146) Irak Seluklu Sultan Mesudun kendisine ikt ettii ehrizorda bulunan Seyfeddin Gazi, Musul nibi Ali Kkn davetiyle yola kt. mdddin Zengnin atabegi olduu Seluklu Meliki Alparslan b. Mahmdun Musulu ele geirme giriimini nleyip ehre hkim oldu ve onu bir kalede hapsetti (bn Hallikn, IV, 4). Sultan Mesud, aralarndaki iyi ilikiler ve kendisine duyduu gven dolaysyla Seyfeddin Gazinin Musul hkimiyetini onaylad. Babasnn vefat srasnda yannda bulunan kardei Nreddin Mahmud ise Halepe giderek ehri hkimiyeti altna ald. Bylece Musul Atabegliinin Suriye ve el-Cezredeki topraklar Halep ve Musul merkez olmak zere ikiye blnm oldu. mdddin Zenginin lmnn ardndan Ermeniler, Urfada isyan ederek ehri eski Urfa Kontu II. Josceline teslim ettiler. Durumu renen I. Seyfeddin Gazi, Urfaya Ali Kk idaresinde bir ordu sevketti. Ancak daha nce yetien Nreddin Mahmud isyan bastrp ehre hkim olunca Musul kuvvetleri geri dnmek zorunda kald. Bu durum iki karde arasnda ksa sreli bir gerginlie yol at. Mardin ve Hsnkeyf Artuklu beylerinin Zengnin zaptetmi olduu topraklarn geri almaya girimeleri yznden Seyfeddin Gazi, Urfann Halepe balanmasn kabullenmek zorunda kald. Artuklulara kar harekete geen Seyfeddin Gazi Hani, Meyyfrikn (Silvan), Cebel-i Cur, Zlkarneyn, abahtan, Tel Mevzen, Dara ve dier baz yerleri aldktan sonra Mardine hcum edip byk tahribat yapt. Mardin Artuklu Beyi Timurta eli gndererek kzn da vermek suretiyle onu anlamaya ve Musula dnmeye ikna etti (542/1147). mdddin Zengnin Urfay fethi sebebiyle dzenlenen II. Hal Seferine katlan ve Nisan 1148de Filistine ulaan Hal ordularnn ilk hedefi Dmak Atabeglii topraklar oldu. Dmakn kuatlmas zerine Vezir Munddin ner, Seyfeddin Gaziye cil yardm arsnda bulundu. Byk bir orduyla Musuldan yola kan Seyfeddin Gazi, Halepten kardei Nreddin Mahmudu da alarak Humusa geldi. Seyfeddin Gazinin ehre bir nib gnderme hususunda srar karsnda tedirgin olan Dmakl yneticiler, Seyfeddin Gazinin Dmak almas durumunda Filistindeki Hal varlnn sona ereceini syleyerek Hallar ekilmeye ikna ettiler. Seyfeddin Gazi, Hallarn Dmaktan ayrlmasnn ardndan Nreddin Mahmudun ner ile birlikte Hallarn elindeki Ureyme (Arme) Kalesine kar dzenledii sefere (543/1148) byk bir kuvvet gnderdi. Hallarn yenilgiye uratlmas ve kalenin tahrip edilmesinden sonra ordular Humusta bulunan Seyfeddin Gazinin yanna dnd. Nreddin Mahmud, ayn yl Halepe saldrmay planlayan Hallar Yarada ar bir hezimete uratt (Receb 543 / Kasm-Aralk 1148) ve ald esirlerden bir ksmn Seyfeddin Gaziye gnderdi. Bu durum Seyfeddin Gazinin bu savata da Nreddin Mahmuda yardm ettiini gstermektedir.

Mardin Artuklu Beyi Timurta daha nce sz verdii gibi kzn eyiziyle birlikte Musula gelin olarak gnderdi. Ancak Seyfeddin Gazi bu srada ar hasta olduundan evlilik gereklemedi. Hummaya yakalanan Seyfeddin Gazi 544 yl Cemziyelhir ay sonlarnda (Kasm 1149 balar) Musulda vefat etti ve yaptrd el-Medresetl-Atabekiyyetl-Atkaya defnedildi. Nreddin Mahmudun yetitirip kzyla evlendirdii olu gen yata ld iin halefi bulunmadndan vasiyeti zerine yerine kardei Kutbddin Mevdd geti. Musul Atabeglerinin tarihini yazan bnlEsr, I. Seyfeddin Gaziyi cesur, cmert ve yksek ahlkl bir ynetici olarak tanmlar ve Seluklu hkmdarlar dnda banda sancak tayan ilk emr olduunu kaydeder. Hayr ileriyle ilgilenen, ilmi ve limleri seven, airleri himaye eden Seyfeddin Gazi, Musulda Bblmeraada sfler iin bir ribt yaptrmtr. air Haysa Beysa onu ven bir kaside yazmtr.

BBLYOGRAFYA

bnl-Kalnis, Tru Dma (Amedroz), s. 282, 284-285, 298-299; bnl-Ezrak el-Frik, Tru Meyyfrin ve mid: sml-Artuyyn (nr. Ahmet Savran), Erzurum 1987, s. 82-83; bnlEsr, et-Trul-bhir fid-devletil-Atbekiyye bil-Mevl (nr. Abdlkdir Ahmed Tuleymt), Kahire 1382/1963, s. 84-93; a.mlf., el-Kmil (trc. Abdlkerim zaydn), stanbul 1987, XI, 106-107, 114-115, 119-123, 126-127; bn Hallikn, Vefeyt, IV, 3-4; N. Elisseff, Nr ad-Dn, Damas 1967, II, 389-394, 396-399, 419-422; Hseyin Ali ed-Dakuki, Kuzey Irakta Atabegler Hakimiyeti (doktora tezi, 1975), Ed. Fak., s. 99-105; Sad ed-Dvec, Trul-Mevl, Musul 1402/1982, s. 284-287; Cokun Alptekin, Dimak Atabeglii (Toteginliler), stanbul 1985, s. 138-142; Ebru Altan, kinci Hal Seferi (1147-1148), Ankara 2003, s. 50, 106, 111, 117; Gz, Sayf al-Dn, A, IV, 733-734. Glay n Bezer

SEYFEDDN GAZ II
() Seyfddn el-Gz b. Kutbiddn Mevdd b. mdiddn Zeng (. 576/1180) Musul atabegi (1170-1180). 545 (1150) yl civarnda dodu. Musul atabegi Kutbddin Mevddun oludur. Kutbddin Mevdd yerine dier olu (II.) mdddin Zengnin gemesini istediyse de Mardin Artuklu Beyi Timurtan kz olan annesi, Musul Valisi Fahreddin Abdlmesh ile i birlii yaparak II. Seyfeddin Gaziyi Musul atabegi iln etti (565/1170). mdddin Zeng de amcas Halep Atabegi Nreddin Mahmud Zengye ikyette bulundu. Fahreddin Abdlmeshin yeenleri zerindeki tahakkmne son vermek isteyen Nreddin Mahmud Habur, Nusaybin, Rakka ve Harran ele geirdi (Muharrem 566 / Eyll-Ekim 1170). II. Seyfeddin Gaziye ait Sincar alp mdddin Zengye verdi, ardndan Musula yrd. Ara buluculuk giriiminde bulunan Azerbaycan Atabegi emseddin ldenize niyetinin Musulu almak deil yeenleri arasndaki ihtilf zmek olduunu syleyerek ehre girdi (13 Cemziyelevvel 566 / 22 Ocak 1171). Abdlmeshi Musul valiliinden azledip yerine adamlarndan Sdeddin Gmtegini getirdi. Bu arada halifenin kendisine gnderdii hilati Seyfeddin Gaziye giydirerek onun Musul hkimiyetini tasdik etti. Aralarndaki anlamaya gre Seyfeddin Gazi, amcas Nreddin Mahmuda tbi olacak ve Nreddinin sefer srasnda zaptettii yerler de kendisinde kalacakt. Ayrca Sincar Musuldan ayrlyor, burada atabegliin baka bir ubesi kurulmu oluyordu. 567 (1172) ylnda Nreddin Mahmud Zengnin Antakya ve Trablus blgesinde Hallara kar giritii bir sefere muhtemelen II. Seyfeddin Gaziye bal birlikler de katld. 569da (1173-74) Nreddin Mahmud, Msra yapaca sefer srasnda Hallara kar Dmakn gvenliini salamak zere II. Seyfeddin Gaziyi yanna ard. Ordusuyla birlikte Suriyeye doru ilerlerken Nreddin Mahmudun lmyle Halep Atabegliine tbi olmaktan kurtulan Seyfeddin Gazi, amcasnn vefatn onun daha nce zaptettii Musul Atabegliine bal topraklar geri almak iin bir frsat kabul etti ve Harran, Nusaybin, Habur, Urfa, Seru, Rakka, Cezre-i bn meri (Cizre) ele geirdi. Nreddin Mahmudun lm ve yerine olu el-Meliks-Slih smilin gemesi onun Msrdaki nibi Selhaddn-i Eyybyi harekete geirdi. Selhaddinin el-Meliks-Slihi himaye bahanesiyle Dmak almaya teebbs etmesi zerine Halepli idareciler Seyfeddin Gaziden yardm istediler. Bu durum, atabegliin blnm olan topraklarn birletirmek iin byk bir frsat olmasna ramen Selhaddin ile savama konusundaki tereddd Seyfeddin Gazinin inisiyatifi kaybetmesine yol at. Bundan yararlanan Selhaddin nce Dmak, ardndan Balebek, Hama, Humus, Rakka ve Seruu ele geirdi (1174). II. Seyfeddin Gazi, Sincar hkimi olan kardei mdddin Zengden Selhaddn-i Eyybye kar dzenleyecei sefere katlmasn istedi. Ancak mdddin, kendisini Musul atabegi yapmay vaad eden Selhaddin ile i birliini tercih etti. Seyfeddin Gazi bunun zerine Sincar kuatt. Dier taraftan kardei zzeddin Mesud kumandasndaki bir orduyu Selhaddine kar

gnderdi. Ancak bu ordu Selhaddine malp olunca (570/1175) Sincar muhasarasn kaldrmak zorunda kald. Ertesi yl Mardin ve Hsnkeyf Artuklularndan yardm alarak 6000 kiilik bir orduyla Selhaddinin zerine yrd. Bu srada Selhaddin askerlerinin nemli bir ksmn Msra gnderdii iin durum msait grnyordu. Ancak Nusaybine gelip k burada geiren Seyfeddin Gazinin ordusunda gereksiz bekleyi yznden honutsuzluk balad. Bu arada Msrdan dnen kuvvetleri kendisine katlnca Selhaddin glendi. ki ordu Halep civarnda Tel Sultan mevkiinde karlat. Musul askerleri, sancaklar ukura dikildii iin Seyfeddin Gazinin yenilgiye uradn zannedip neredeyse savamadan daldlar (571/1176). Seyfeddin Gazi kardei zzeddin Mesudu ehri korumak iin Halepe gnderdi, kendisi Musula dnd. Selhaddn-i Eyybnin Menbic, Biza ve Azz gibi mstahkem mevkileri ele geirmesi Musul ile Halep arasndaki balanty tehlikeye soktu. II. Seyfeddin Gazi, Selhaddinin Halepi de kuatmas zerine kuatmay kaldrmas karlnda Suriyede ele geirdii yerleri ona brakt ve onun Msr hkimiyetinin tannmas artyla Halep Atabegliiyle yapt anlamay onaylamak zorunda kald. Seyfeddin Gazi, urad bu yenilgilerin ardndan atabegliin durumunu glendirmek iin baz tedbirler ald. Babas mdddin Zeng dneminden beri Musulda nemli grevlerde bulunmu olan Ebl-Hasan Celleddin Ali b. Cemleddin el-sfahnyi vezirlie, Mchidddin Kaymaz niblie ve ordu kumandanlna tayin etti (571/1176). II. Seyfeddin Gazi yakaland verem hastal ve menenjitten kurtulamayp otuz yalarnda vefat etti (3 Safer 576 / 29 Haziran 1180). Hastal iddetlenince yerine olu Muizzddin Sencer ahn gemesini vasiyet etti. Ancak daha sonra Selhaddn-i Eyybnin atabeglii iin oluturduu tehdidi gz nne alarak kumandanlarndan yerine kardei zzeddin Mesudu geirmelerini istedi, oullarna da ona tbi olmalarn syledi. Bu srada Muizzddin Sencer ah Cezre-i bn mer valiliine tayin etti. Gzel ahlk, aklll, vakar dolaysyla kaynaklarda ondan vgyle bahsedilmektedir.

BBLYOGRAFYA

bnl-Esr, et-Trul-bhir fid-devletil-Atbekiyye bil-Mevl (nr. Abdlkdir Ahmed Tuleymt), Kahire 1382/1963, s. 146, 152-155, 175-177, 180; a.mlf., el-Kmil (trc. Abdlkerim zaydn), stanbul 1987, XI, 286, 292-294, 325-327, 336-338, 342-346, 369-370; Bndr, SenelBer-m (nr. Ramazan een), Beyrut 1971, I, 93-94, 97, 138; bn Hallikn, Vefeyt, IV, 4-5; Nveyr, Nihyetl-ereb, XXVII, 179-183; N. Elisseff, Nr ad-Dn, Damas 1967, I, 657-662, 694696; Hseyin Ali ed-Dakuki, Kuzey Irakta Atabegler Hakimiyeti (doktora tezi, 1975), Ed. Fak., s. 113-127; Sad ed-Dvec, Trul-Mevl, Musul 1402/1982, s. 293-296; Ramazan een, Salhaddn Eyyb ve Devlet, stanbul 1987, s. 69-72; Glay n Bezer, Begteginliler (Erbilde Bir Trk Beylii), stanbul 2000, s. 55-64; Gazi Sayf al-Dn, A, IV, 734. Glay n Bezer

SEYFEDDN SML EFEND


(. 1882) Osmanl hukuk limi, Mecelle Cemiyeti zas. Harputta dodu. Bir sre burada eitim grdkten sonra tahsiline stanbulda devam etti. Ders arkada Ahmed Cevdet Paa, talebe iinde Harputlu Seyfeddin smil Efendi ile Amasyal Abdlkerim Efendinin mehur olduklarn, ancak onlarn mamzde Esad Efendinin dersine devam ettiklerini, bazan da kendisiyle birlikte Vidinli Hocann derslerine katldklarn syler. Tahsilini tamamladktan sonra mderrislie balayan smil Efendi Muharrem 1284te (Mays 1867) Galata kads oldu ve ayn yln ban ay (aralk) sonlarnda Mekke pyesi ald. Nisan 1869da r-y Devlet zalna getirildi ve Mecelle Cemiyetine ye olarak almalara katld. Bu arada stanbul pyesini ald ve Haziran 1872de fiilen stanbul kadlna getirildi. Ardndan Ahkm- Adliyye zalna ve Mays 1874te muhkemt reisliine tayin edildi. Ertesi yl aralk aynda tekrar r-y Devlet zalna getirildi, Anadolu ve Rumeli kazaskerlii pyelerini ald, ancak Aralk 1878de Halep nibliine gnderilerek merkezden uzaklatrld. Bir yl sonra stanbula dnp nc defa r-y Devlet zalna getirilen smil Efendiye Murassa Osmn nian verildi. smil Efendi 17 Safer 1300 (28 Aralk 1882) tarihinde stanbulda vefat etti ve Haydarpaada defnedildi. Behcet smil Hakk mezar tandaki bilgilerden hareketle lm tarihini 17 evval 1300 (21 Austos 1883) olarak verir ve mezarnn Saralar emesinden Miskinler Tekkesine gelen yolun umumi mezarlk cephesinde bulunduunu belirtir (Merkid-i Mutebere-i skdar, s. 27). Sirozzde Thir Efendinin damad olduu kaydedilen Seyfeddin smil Efendinin ailesi hakknda baka bilgiye ulalamamtr. Derin fkh bilgisi sebebiyle akranlar iinde ne kan ve arkadalar arasnda gvenilir bir kii olarak tannan Seyfeddin smil Efendinin ayn zamanda gl bir hatip olduu kaydedilir. Ahmed Cevdet Paa, Mecelle Cemiyetinde grev yapan yeleri deerlendirirken ondan, Metnet-i efkr- sahhalarndan eminim eklinde bahseder ve cemiyet zasndan Ahmed Hilmi Efendiye yazd bir mektupta diyet ve ksas konusundaki ahs mtalaalarn aktararak nce Seyfeddin Efendi ile mzakere edilmesini ve Halil Efendi ile tartldktan sonra uygun bulunursa cemiyette grlmesini tavsiye eder. Mecelle-i Ahkm- Adliyyenin hazrlk almalarna bandan beri katlan Seyfeddin smil Efendi, Ahmed Hilmi Efendi ile birlikte Mecellenin btn kitaplarnn mzakere ve tedvininde yer alan iki kiiden biridir. Mecellenin mazbatasnda r-y Devlet zas ve sonraki kitaplarda yine r-y Devlet zas, cemiyet zas, drlhilfe kads, sbk drlhilfe kads, Muhkemt Dairesi reisi unvanlaryla veya unvansz olarak sadece Seyfeddin eklinde mhrnn bulunduu grlmektedir. Vakanvis Ahmed Lutfi Efendinin Trihinde (XV, 34), Ahmed Cevdet Paann tara valiliine tayin edilip riysetten uzaklatrld dnemde Seyfeddin Efendinin Mecelle Cemiyetinin bakanlna getirildii kaydedilirse de dier kaynaklarda resmen bu grevi stlendiine dair bir bilgi yer almamakta ve Mecellenin hibir kitabnn altnda bakan sfatyla imzas bulunmamaktadr. Resmen bakan olarak grev almasa da bakann bulunmad zamanlarda vekleten veya fiilen bu grevi srdrd dnlebilir. Seyfeddin smil Efendi, II. Abdlhamid dnemindeki Merutiyet

idaresine gei tartmalarna da katlmtr. Ulemdan eitli gerekelerle Merutiyet ynetimine muhalefet edenlere karlk Merut idarenin gerekli olduunu savunan tarafta Seyfeddin Efendinin ba ektii ve bu tarz ynetimin Kurn- Kermdeki ve virhm fil-emr yeti gereince eriata uygun olduu kanaatini tad belirtilmektedir (DA, XXIX, 390).

BBLYOGRAFYA

Sicill-i Osmn, III, 122; Cevdet, Tezkir, IV, 10, 137; Lutf, Trih, XV, 34; Behcet, Merkid-i Mutebere-i skdar, s. 27; Eblul Mardin, Meden Hukuk Cephesinden Ahmed Cevdet Paa (stanbul 1946), Ankara 1996, s. 161, 232-233; Osman ztrk, Osmanl Hukuk Tarihinde Mecelle, stanbul 1973, s. 24-25; Hayreddin Karaman, slm Hukuk Tarihi, stanbul 1974, s. 198; Osman Kak, slm ve Osmanl Hukukunda Mecelle, stanbul 1997, s. 72; M. kr Haniolu, Merutiyet, DA, XXIX, 390. Tahsin zcan

SEYF ELEB
(. 998/1590dan sonra) Osmanl tarihisi. Hayat hakknda XV ve XVI. yzyllarda Asya, in ve Hindistanda hkm sren Cengizli ve Trk idarecilere dair Trke tarih-coraf bir eser yazm olmas, muhtemelen III. Murad devrinde Osmanl brokrasisinde defterdar olarak grev yapm bulunmas dnda hibir ey bilinmemektedir. Osmanl biyografi ve bibliyografya kaynaklarnda onun ne ad ne de eseri zikredilir. Seyfinin eserinin iki nshas gnmze ulamtr. Bunlardan biri Leiden niversitesi Ktphanesinde (Cod. 917), dieri Bibliothque Nationalededir (Suppl. Turc. nr. 1136). Kitap Joseph Matuz tarafndan Franszca tercmesiyle birlikte 1968de yaymlanmtr. ki yazmada da balk bulunmad iin Seyfinin eseri mellifin vefatndan sonra Leiden metnine eklenen u aklama ibaresiyle tannmtr: Kitb- tevrh-i pdihn- vilyet-i Hind Htay u Kemr ve vilyet-i Acem Kagar u Kalmak u n ve syir pdihn- pn ez-evld- engz Han ve hkn u fafr u pdihn- Hindstn der zamn- Sultan Murad bn Sultan Selim Han. Min telft- defterdar Seyf elebi el-merhm f sene 990 tarihinde. Bu aklamann iki bakmdan hatal olduu anlalmaktadr. lk olarak 990 (1582) ylnn 998 (1590) yerine yanllkla yazld ve bir mstensih hatas olduu kesin gibidir, zira bu ikinci tarih Leiden nshasnn sonunda aka belirtilmektedir. Bundan baka metinde 1582 tarihli olaylara en azndan iki gnderme yaplmaktadr. kinci olarak mellif eserde kendini sadece Seyfi olarak tanmlamakta, mesleine atfta bulunmamaktadr. Yukardaki aklamada yer alan defterdar Seyf elebi ibaresi, Anadolunun 1580lerdeki defterdar olan ve Kann Sultan Sleymann 1566 tarihli seferiyle ilgili (bugne ulamayan) bir Sigetvarnme kaleme alan Seyfullah Seyfi elebiyle (. 1006/1597den sonra) bir ayniyet kurulduunu akla getirmektedir (Babinger, s. 69; Hediyyetl-rifn, I, 413te, Seyf ed-Defter, . 1015/1606-1607 eklinde geer). Ayrca k elebi ile Knalzdeye gre Seyfullah Seyfi elebi baarl bir nesir yazaryd. Seyfinin eseri ise iddiasz, gndelik dilde, byle bir hrete katkda bulunamayacak bir slpta yazlmtr. Bundan dolay iki mellifin ayn kii olmas ihtimali zayflad gibi Seyfinin defterdarl da phelidir. Seyfi mahlasnn asker kkene sahip bir yazara uygun olmas ihtimali ve eserinin slbunun yksek eitimli birine iaret etmemesi dnda onun mesleine ilikin herhangi bir ipucu bulunmamaktadr. Seyfi elebinin eseri byk lde ada hkmdarlarn ve bunlardan bir ksmnn seleflerine ait bir genel bak nitelii tar. Eser coraf temele gre dzenlenmi olup mellifin vefatndan sonra eklenen balkta listelenmi bulunan -ancak buradaki srayla uyumlu deil-hnedanlara ait dokuz blmden olumaktadr. Kitap inin (Htay) son hkmdarlaryla balamakta ve rana dair iki balkla sona ermektedir; bu iki blmden biri kzlba olmayan hkmdarlar, dieri kzlba ve Bayndur padiahlar ele almaktadr. Seyfi mukaddimede bir Cengiznmeye, Hfz- Ebrya ait Ouznmeye ve Ahmednin skendernmesine atfta bulunmakla birlikte kitapta dorudan konuyla ilgili hibir ana kaynak ak ekilde belirtilmemitir. Eserdeki anekdot slbu tcirler ve gezginler gibi ifah kaynaklardan faydalanlm olduunu dndrmektedir. Metinde Seyfinin seyahat ettiine

dair bir iaret yoktur. Eser dier kaynaklarda dorulanan tarih ayrntlar ihtiva ettii gibi sosyal, ekonomik ve etnografik mlmat da iine almaktadr (Louvrage, s. 19-37). Buna ramen Osmanl melliflerinin kaynaklar arasnda yer almam ve XIX. yzyln ikinci yarsnda Ch. Schefer ile W. Barthold tarafndan kullanlncaya kadar mehul kalmtr. Kitapta telifle ilgili dorudan bir sebep belirtilmez. Eser, XVI. yzyln sonlarnda Osmanl saraynda popler hale gelen dnya tarihi yazmnn bir temsilcisidir. Ancak eserin zamanlamas, muhtemelen zbek Han Abdullah Hann hkmdarl esnasnda (1583-1598) Osmanl-zbek mnasebetlerine dair yeniden uyanan ilgiyle balantldr. zbeklerle kurulan Safev kart mnasebetlerin, 1591de Glnn mzul idarecisi Han Ahmedin stanbula geliiyle ilerletilmi ve Bbrl Hkmdar Ekber ahn da katld l bir ittifakla takviye edilmi olmas muhtemeldir. Osmanllarn Ouz meneli olduunu ileri sren birok metin XVI. yzyln sonlarna doru yazlm olup Seyfinin tarihini baka bir balamda desteklemitir.

BBLYOGRAFYA

Louvrage de Seyf eleb, historien ottoman du XVIe sicle (ed. J. Matruz), Paris 1968; k elebi, Meir-uar, vr. 164b-165a; Selnik, Trih (pirli), I, 156; Knalzde, Tezkire, I, 498-500; Babinger, GOW, s. 69; Blochet, Catalogue, II, 176; Hediyyetl-rifn, I, 413; J. Schmidt, Catalogue of Turkish Manuscripts in the Library of Leiden University, Leiden 2000, I, 326-329; J. Stewart-Robinson, Review, JAOS, XCVIII/4 (1978), s. 572-574; S. Subrahmanyam, On World Historians in the Sixteenth Century, Representations, sy. 91, Berkeley 2005, s. 44; W. Barthold, Kuum Khn, EI (ng.), V, 314. Chrstne Woodhead

SEYFYE
() Osmanllarda ehl-i rf de denilen idar ve asker zmre mensuplar iin kullanlan terim (bk. EHL-i RF).

SEYFULLAH EFEND
(1859-1932) Bosna-Hersekli lim. Bugnk Bosna-Hersek Cumhuriyetinin Konji (Belgradck) kasabasnda dodu. Babas Hac Slih Aa Proho Mekkede, dedesi Hac Mustafa Efendi hac yolculuundan dnerken Kahirede ld. Seyfullah Efendi Prohozde (Prohi) ilk reniminin ardndan devam ettii Konjic Medresesinde mer Efendi Humodan ders ald. Daha sonra Saraybosnada Gazi Hsrev Bey Medresesinde tahsilini srdrd. Burada Saraybosna mfts ve ilk reslulems olan Mustafa Efendi Hacmerovi ve Hasan Efendi Spahonun derslerine katld. 1883 ylnda gittii stanbulda yksek renimini tamamlayp 1893te iczet ald. stanbuldaki hocalar arasnda Mustafa Hakk b. Hall elCumav ve Manastrl smil Hakk Efendi zikredilmektedir. Ertesi yl Saraybosnaya dndnde reslulem tarafndan kendisine verilen kadlk grevini kabul etmeyip Konjite retmenlik yapmay tercih etti. On bir yl sreyle Cazindeki medresede mderrislik grevini stlendi. 1908de Saraybosnadaki eriat ve Kadlk Okuluna slm hukuku hocas olarak tayin edildi ve uzun sre alt bu kurumdan emekli oldu (1926). 1930da gzlerini kaybetti. 29 Aralk 1932 tarihinde vefat etti. Fkh ve feriz ilminde uzman saylan, Bonaka yannda Arapa ve Trke de bilen Seyfullah Efendi bu dilde eser vermitir. Bosna-Hersekte slm ilimlerde Arapa ve Trke yazan son dnem limlerinden biri olduu gibi bu sahada Bonaka yazan neslin ilk temsilcilerinden biri olarak kabul edilmektedir. Ana dilinde eitimin daha verimli olacan dnen Seyfullah Efendi dier mslman milletler gibi Bonaklarn da kendi dilleriyle yazlan kitaplar sayesinde dinlerini daha kolay renebileceklerine iaret etmekte ve bu faaliyetin ulem iin bir farz- kifye olduunu belirtmektedir (Islamski Svijet, sy. 22, s. 4). Bu yaklam blgedeki limler tarafndan desteklenmi, alt kurumlarda ve zellikle Saraybosnadaki eriat ve Kadlk Okulunda kadlarn yetimesine katks olmutur. Trkiyedeki lhiyat fakltelerine ve slm ilimlere katks olan Muhammed Tayyib Oki onun rencisidir. Eserleri. ou risle eklinde olan eserlerinin yalnzca bir ksm neredilmitir. 1. Tecvdl-ins. Arap harfleriyle Bonaka kaleme alnmtr (Sarajevo 1907, 1927). 2. Ahvl-i Nis. Yine Bonaka yazlan bir risledir (Sarajevo 1907, 1927). 3. Zbdetl-feri. Hanef mezhebine gre feriz konularn ieren bu Arapa eser Saraybosnadaki eriat ve Kadlk Okulunda ders kitab olarak okutulmutur (Sarajevo 1327/ 1909). 4. Drr-i Yekt Tercmesi. Trkeden Bonakaya bir eviridir (Cazin 1911). 5. Kitbn-Nik. Bosna hkmetinin 15 Ekim 1916 tarihli kararyla Saraybosnadaki eriat ve Kadlk Okulunda ders kitab olarak okutulmutur (Fatima Omerdi, XXV-XXVI [2007], s. 339) (Sarajevo 1916). 6. Eaul-aye f lbsil-alensvetin-Narniyye (Sarajevo 1919). Eserin arkasnda drt sayfalk Bonaka bir muhtasar da mevcuttur (Fatima Omerdi, XXV-XXVI [2007], s. 339-340). 7. Asenl-vesle f marifetil-vey vel-vaiyye (Sarajevo 1338/1920). 8. Smrt Hazreti Fatime. Hz. Ftmann vefatn konu alan bu manzum eser Arap harfleriyle Bonaka kaleme alnmtr (Sarajevo 1343/1924, 1360/1941). 9. rt-i Salt. Trkeden Bonakaya bir eviri olan eserin Latin harfleriyle eitli neirleri vardr (Sarajevo

1930, 1931, 1933, 1940, 1943) ve her neirde baz ilveler yaplmtr. 10. Bidyetl-ins: Najbolji Ilmihal na Bosanskom Jeziku. Arap harfleriyle Bonaka kaleme alnm bir ilmihaldir (Sarajevo, ts.). Seyfullah Efendinin Bonaka, Arapa ve Trke henz neredilmemi eserleri de vardr. Umdetl-feri adl kendi eserine stanbuldaki tahsili dneminde yazd Udetl-feri eru Umdetil-feri adl erh Saraybosna Gazi Hsrev Bey Ktphanesinde kaytldr (Dobraa, II, 902-903). Yazma nshalar bulunan dier belli bal Arapa eserleri de unlardr: Umdetl-feri, Lbbl-feri, Hediyyet-ullb f slbi mulaatil-kitb, el-Fevidnnefse f tertbil-ucec vel-ayise, Teshll-vul, eru Dbceti Al Kuc, Talt alelavlil-mis, Teshll-feri, Nzhetr-ri eru Zbdetil-feri, Kitbl-bdt maa muaddimetil-fh, Hediyyetl-evy, Kitbl-Mevi. Osmanl Trkesi ile kaleme ald eserlerin balcalar ylece sralanabilir: Tuhfe-i Sbyn der Tecvd-i Kurn, Kavid-i rb, Kavid-i Sarfiyye, M Yentefiu bihil-mer bade mevtih. Bonaka kaleme ald eserlerin balcalar da unlardr: Malmt- btidiyye, Tecvdl-Kurn, Teshlt-tecvd, Kifyetn-nis, Mesil-i Dniyye, Mesil-i Fkhiyye, Vezif-i slmiyye, Tedrbl-mbted fil-Arab (yazma olarak gnmze ulaan eserleri hakknda bk. Handi, el-Cevherl-esn, s. 104-105; abanovi, s. 617-620; Dobraa, II, 902-903; Ahmi, s. 364-366; Muharem Omerdi, s. 16-17; Fatima Omerdi, XXV-XXVI [2007], s. 338-341). Onun sayfadan ibaret otobiyografisi Gazi Hsrev Bey Ktphanesi Arivinde kaytl olup (nr. A3610/TO) Muharem Omerdi tarafndan Bonakaya tercme edilmitir (Autobiografija, Islamska Misao, sy. 85-86, Sarajevo, 1986, s. 18-19).

BBLYOGRAFYA

Sejfulah Proho, Autobiografija, Gazi Hsrevbey Ktphanesi Arivi, nr. A-3610/TO (yazma nsha); a.mlf., Autobiografija (trc. Muharem Omerdi), Islamska Misao, sy. 85-86, Sarajevo 1986, s. 18-19; Mehmed Handi, Knjievni Rad Bosansko-Hercegovakih Muslimana, Sarajevo 1933, s. 19-20; a.mlf., el-Cevherl-esn f tercimi ulemi ve uari Bosna (nr. Abdlfetth Muhammed el-Hulv), Kahire 1413/1992, s. 103-105; Hazim abanovi, Knjievnost Muslimana Bosne i Hercegovine na Orijentalnim Jezicima, Sarajevo 1973, s. 617-620; Kasim Dobraa, Katalog Arapskih, Turskih i Perzijskih Rukopisa, Sarajevo 1979, II, 902-903; Chameran (Hadzi Ibrahim Hakki Coki), Merhum Sejfullah ef. Proho, Hikmet, sy. 44, Tuzla 1933, s. 254-255; Hifzija M. Hasanefendi, Sejfullah Proho, Narodna Pravda, sy. 42, Sarajevo 1941, s. 4; Mahmud Tralji, 10Godinjica Smrti Sejfullah ef. Prohe, Osvit, sy. 42-43, Sarajevo 1942, s. 2; Alija Ahmi, Profesor Sejfullah Prohi-Uz 120 Godinjicu Rodenja, Takvim, Sarajevo 1979, s. 363-366; Muharem Omerdi, Autobiografija Sejfullah Efendije Prohe, Islamska Misao, sy. 85-86 (1986), s. 16-17; Fatima Omerdi, Bibliografija tampanih Djela Arapskim Pismom Bosanskohercegovakih Autora u Gazi Husrev-Begovoj Biblioteci, Anali GHB, XXV-XXVI (2007), s. 338-341. Muharem Omerdi

SEYFDDEVLE, Abdssamed Han


() (. 1150/1737) Bbrl devlet adam. Asl ad Hce Abdrrahm b. Abdlkerm olup Abdssamed Han adyla tannr. Aslen Semerkantl olup nesebi Nakibend meyihinden Hce Ubeydullah Ahrra dayanr. Seyfddevle ve Delr Ceng unvanlar Bbrl Devletine hizmetlerinden dolay verilmitir. Bbrl Hkmdar Evrengzbin hkmdarl dneminde (1658-1707) ailesinin bir seyahat iin bulunduu Agrada dodu. ki yanda iken ailesi Semerkanta dnd. lk eitimini burada alan Seyfddevle gen yata Canoullarndan Sbhan Kul Hann (1682-1702) maiyetine girdi ve eyhlislm rtbesine ulat. Daha sonra Hindistana gitti ve Bbrl idaresinde Evrengzbin kumandanlarndan ran asll (ran) Zlfikar Hann himayesine mazhar olup onun maiyetinde mansabdar oldu. Yine Evrengzbin kumandanlarndan Trk asll (Turan) Muhammed Emin Hann kardeiyle evlenmesinin ardndan mansab artt ve bir mddet Dekken ve civarnda bulunduktan sonra 1125te (1713) Sultan Ferruhsiyer zamannda Lahor valisi tayin edildi. 1127de (1715) Seyfddevleye ilveten Delr Ceng unvanyla taltif edildi. Ferruhsiyer tarafndan o srada Pencapta isyan eden Sih lideri Guru Bandann isyann bastrmakla grevlendirildi. Seyfddevlenin olu Zekeriyy Han da babasna yardm iin Cammya gnderildi. Seyfddevle, 20.000 kiiyi akn bir kuvvetle Guru Banday sekiz ay muhasara ettikten sonra bozguna uratt (1127/ 1715). Bylece Sih tehdidini nleyerek Pencap blgesinde asayi ve huzuru temin etti. Ayn ekilde Afgan Hseyin Han Kasrnin kard isyan da bastrd. 1137de (1724) Mltan valisi tayin edilince olu Lahor valiliine getirildi. 28 Reblevvel 1150de (26 Temmuz 1737) vefat eden Seyfddevle Lahora defnedildi. Bbrl kaynaklarnda zeki ve kabiliyetli bir devlet adam, lim ve sanatkrlar himaye eden cmert bir idareci olarak zikredilir. Dindar bir devlet adam olup gayri mslimlere de hogrl davranrd. Nsrddin Muhammed ah zamannda Nizmlmlk safchn yeniden cizye koymasna kar kmt.

BBLYOGRAFYA

Shah Nawaz Khan, Mair al-umar (trc. A. H. Beveridge, ed. B. Prashad), Calcutta 1911, I, 71-73; Storey, Persian Literature, I, 664; Muhammad Hashim Khafi Khan, Muntakhabul-Lubab (The History of India iinde, ed. H. M. Elliot - J. Dowson), Delhi 1990, VII, 456-457, 491, 511, 516; S. Chandra, Parties and Politics at the Mughal Court, 1707-1740, Aligarh 1959, s. 68; K. Singh, A History of the Sikhs, London 1963, I, 112-116; Esrr--amed (nr. Muhammed cddin), Lahore 1965, s. 5-55; Aziz Ahmad, The Punjab under Abdus Samad Khan and Zakariyya Khan, 1713-1745 (yksek lisans tezi, 1980), Quaid-i-Azam University; S. Digby, Sufis and Soldiers in Awrangzebs Deccan, Oxford 2000, s. 126; S. Maqbul Ahmad, Abd-al-amad Khan, EIr., I, 162.

Azmi zcan

SEYFDDEVLE, Sadaka b. Mansr


(bk. SADAKA b. MANSR).

SEYFDDEVLE el-HAMDN
() Ebl-Hasen Seyfd-devle Al b. Abdillh b. Hamdn b. Hamdn et-Talib el-Hamdn (. 356/967) Hamdnlerin Halep kolunun kurucusu ve ilk emri (944-967). 17 Zilhicce 303 (22 Haziran 916) tarihinde Meyyfriknde dnyaya geldi. 301 (914) ylnda doduu da rivayet edilir. Hamdn hnedannn kurucusu Ebl-Heyc Abdullah b. Hamdnn oludur. Babasnn lmnden (317/929) sonra aabeyi Nsrddevle Hasann himayesinde yetiti. ki karde Abbs halifeleri Muktedir-Billh, Khir-Billh ve Rz-Billh devirlerinde meydana gelen karklklar srasnda Musulda iktidarlarn srdrmeye alt. Seyfddevle, Hamdnlere tbi Diyarbekir Valisi Ali b. Caferin isyann bastrarak dikkatleri zerine ekti (324/936); ardndan Bizansn ark kuvvetleri kumandan Ioannes Kurkuas bozguna uratt (326/938). rmniyede hkm sren baz Ermeni ve Grc prenslerini kendine tbi kld. 940ta ebinkarahisar tahrip etmek iin Bizans topraklarna girdi. Halife Mttak-Lillhn Badat tehdit eden Berdlere kar Hamdnlerden yardm istemesi zerine Nsrddevle Hasan, Seyfddevleyi yardma gnderdi. Ancak halife, emrl-mer bn Ri ve Seyfddevle, Berdler karsnda tutunamayp Musula ekilmek zorunda kaldlar. Bu arada iki karde bn Rii ldrd ve halifeye kendisine suikast dzenlemek istedii iin ldrldn syledi. Halife de Hasan el-Hamdnyi emrl-mer tayin edip Nsrddevle, kardei Aliye Seyfddevle lakabn verdi (1 ban 330 / 21 Nisan 942). Halife, Hamdnler ve Trk Emri Tzn ile birlikte Badata yrynce Berdler ehri terkettiler. Aabeyi Nsrddevle tarafndan Berdleri cezalandrmak iin Vsta gnderilen Seyfddevle onlar malp etti. Ancak ordusundaki Trk askerleriyle anlaamayp Badata dnd. Nsrddevle ve Seyfddevle, Badatta Trk askerleriyle mcadeleye girmekten ekinip Musula gittiler. Bunun zerine halife Trk kumandanlarndan Tzn emrl-mer tayin etti. Halife Mttak-Lillh bir sre sonra Nsrddevleye haber gnderip Musulda himayesinde kalmak istediini bildirdi. Tikrtte Seyfddevle tarafndan karlanan halife onunla birlikte Rakkaya gitti. Bir sre sonra Tznn vaadlerine aldanp Badata dnmek iin yola knca yolda Tzn tarafndan gzlerine mil ekildi (20 Safer 333 / 12 Ekim 944). Ardndan Seyfddevle hdlerin hkimiyetindeki Halepe gz dikti ve daha nce Halep valilii yapm olan Ebl-Feth Osman b. Sad el-Kilbnin yardmyla ehri ele geirdi (8 Reblevvel 333 / 29 Ekim 944). Bylece Hamdnlerin Halep kolu kurulmu oldu. Seyfddevle, Halepte gl bir emirlik oluturmakla birlikte aabeyi Nsrddevleye balln srdrd. Seyfddevle, hdlerin Halepi geri almak iin sevkettii Ebl-Misk Kfr kumandasndaki orduyu Humus yaknlarnda Rastnda bozguna uratt ve Humusu da topraklarna katt. Daha sonra Dmaka yrd. Seyfddevlenin Dmaka girdiini haber alan (Ramazan 333 / Nisan-Mays 945) hd Muhammed b. Tu eli gnderip Dmak iade etmesi halinde Knnesrn ve Humus cndn ve dier baz yerleri kendisine brakacan bildirdi, blgede kendisine tbi olarak hkm srmesini teklif etti. Seyfddevle bu teklifi reddetti. Bunun zerine hd ehir halkn Seyfddevle aleyhine

kkrtp Dmak terketmek zorunda brakt. Seyfddevle, Knnesrn yaknlarnda hdlerle yapt sava kaybedince Halepi de brakmaya mecbur oldu (evval 333 / Mays-Haziran 945). hd Muhammed b. Tu daha sonra Seyfddevle ile anlaarak Halep, Humus ve Antakyay da iine alan Kuzey Suriye topraklarn ona brakp Dmaka dnd (334/ 945). Bu anlamann ardndan taraflar arasnda akrabalk tesis edildi; Seyfddevle hdin yeeniyle evlendi. hd Muhammed b. Tuun lmnn (Zilhicce 334 / Temmuz 946) ardndan Seyfddevle Dmak yeniden ele geirip Msr hkimiyeti altna almak iin seferber olduysa da Remle yaknlarnda yaplan savata Kfra malp oldu (335/946). 335 (947) yl baharnda Ukayl, Nmeyr b. mir, Kelb ve Kilb b. Reba kabilelerinden toplad bir orduyla tekrar hdler zerine yrd ve yine malp oldu; Halep hdlerin eline geti. hdler daha sonraki dnemde yaptklar savalarda da Seyfddevleyi yenmelerine ramen muhtemelen onun Bizansa kar yrtt yaz seferlerini dikkate alp Halep ve civarn kendisine braktlar. hdler ile yapt antlamann ardndan (336/947) Seyfddevle Halepe kesin olarak yerleti. Bu tarihten itibaren kendisini Bizans ile mcadeleye adayan Seyfddevle balangta pek baarl olamad. 950de Kapadokyaya dzenledii sefer baarl gemesine ramen dnte pusuya drld ve ordusunun byk bir ksm imha edildi. Gazvetl-musbe ad verilen bu savata Seyfddevle cann zor kurtard. 953te nceki yllarda Bizansn eline geen Mara geri ald. Seyfddevle, Bizans zerine dzenledii yaz seferlerini 343 (954) ylna kadar srdrd. Nikephoros Phokas kumandasndaki Bizans ordusu 957de Hadesi geri ald, ertesi yl da Ioannes imiskes Samsat zaptetti. 961de Giritin Bizansn eline gemesi mslmanlar iin byk bir felket oldu ve buradaki Bizans kuvvetleri Anadoluya sevkedildi. Bunun sonucunda Anazarba, Rabn ve Dlk igal edildi. Bir yl sonra Halepin Bizans mparatoru Nikephoros Phokas tarafndan istil ve tahrip edilmesi Hamdnler iin byk bir kayp oldu (Zilkade 351 / Aralk 962). Her ne kadar Nikephoros Phokas ayn yln sonunda Halepi terketmek zorunda kaldysa da ehirde yapt tahribatn izleri uzun sre silinemedi. Seyfddevle, 963te Halepin intikamn almak iin Tarsustan Konyaya kadar uzanan topraklara aknlar yapmaya balaynca ark domestikosluuna getirilen Ioannes imiskes kar taarruza geip Adanaya kadar geldi (Zilhicce 352 / Aralk 963-Ocak 964) ve Misisi kuatt. Halepin geici de olsa Bizansn eline gemesi ve Hamdnlerin urad yenilgiler slm dnyasnda byk yank uyandrd. mparator Nikephoros Phokas 354te (965) Misis ve Tarsusu igal etti. Seyfddevle isyanlar ve karklklarla uramak zorunda kaldndan bu igallere yeterince mdahale edemedi. hdlerden Kfrun gnderdii erzak ykl gemiler ancak Tarsusun dmesinden sonra ulaabildi. ukurovadaki ehirlerin Bizansn eline gemesiyle Suriye kaplar Bizansa alm oldu. Bununla birlikte 355 (966) ylnda taraflar arasnda anlama saland ve esir mbadelesi yapld. Ancak Nikephoros Phokas birka ay sonra tekrar Hamdn topraklarna saldrd; Menbic, Halep ve Antakyay tehdit etti. Baz yerleri yama ve tahrip ederek 966 sonlarnda lkesine dnd. 24 Safer 356da (8 ubat 967) Halepte vefat eden Seyfddevlenin (bn Hallikn, III, 405) cenaze namaz erf Eb Abdullah el-Akss tarafndan kldrld ve Meyyfrikne gtrlp annesinin trbesine defnedildi. Yerine olu Ebl-Mel Sadddevle geti. mmiyye asna mensup olan Seyfddevle cmert, asaletli ve cesur bir emrdi. Cihada gidi dnleri srasnda zerinde biriken toz topran bir kerpi yaplarak mezarnn bana konmasn vasiyet etmiti. Arapa dnda muhtemelen Greke de biliyordu ve Yunan kltrne vkft. Seyfddevle kahramanl yannda edip, air ve limleri himaye etmesiyle de tannmt; kendisi de

airdi. Servetinin byk bir ksmn esirlerin kurtarlmas iin harcamt. Seyfddevlenin himayesiyle Mtenebb, Frb, yeeni Eb Firs el-Hamdn, Ebl-Ferec el-sfahn, Nm, Bebbeg, Vev ed-Dmak, Hlidiyyn, Hseyin b. Kekery, Ebl-Ksm er-Rakk, bn Hleveyh, Ebt-Tayyib el-Lugav, Eb Ali el-Fris, bn Havkal, Kcim, bn Nbte el-Hatb gibi dnr, edip, air ve limler Halepi bir kltr merkezi haline getirmilerdi. Bu sebeple ada mellifler onun dnemini el-asrz-zeheb olarak tanmlamtr. Eb Mansr es-Selib M cer beyne Seyfiddevle vel-Mtenebb adyla bir eser yazmtr (Leipzig 1847).

BBLYOGRAFYA

bnn-Nedm, el-Fihrist (Teceddd), s. 145, 195, 247; bn Miskeveyh, Tecribl-mem, II, 26-29, 39, 43 vd., 190 vd., 192 vd., 199-209, 213 vd.; Selib, Yetmetd-dehr (nr. Ali M. Abdllatf), Kahire 1352/1934, I, 11-26; Hill b. Muhassin es-Sb, Rsm dril-ilfe (nr. Mhl Avvd), Beyrut 1406/1986, s. 131; bnl-Esr, el-Kmil, VIII, tr.yer.; bn Hallikn, Vefeyt, III, 401-406; bnl-Adm, Zbdedl-aleb, I, bk. ndeks; a.mlf., Buyet-aleb (Zekkr), bk. ndeks; Mustafa eeka, Seyfddevle el-amdn ev Memlekets-seyf ve devletl-alm, Beyrut-Kahire 1397/1977; G. Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi (trc. Fikret Iltan), Ankara 1981, s. 258, 263, 265, 269; Adam Mez, Onuncu Yzylda slm Medeniyeti: slmn Rnesans (trc. Salih aban), stanbul 2000, bk. ndeks; Fikret Iltan, Seyfddevle, A, X, 536-539; Th. Bianquis, Sayf al-Dawla, EI (ng.), IX, 103-110. Abdlkerim zaydn

SEYHUN
(bk. SRDERYA).

SEYLAN
(bk. SR LANKA).

SEYLl-ARM
(bk. ARM).

SEYR
() Hakka ermek iin bir mridin denetiminde yaplan mnev yolculuk anlamnda tasavvuf terimi (bk. SEFER; SLK).

SEYRN
(. 1866) Trk saz airi. Kayserinin Develi (Everek) ilesinin Oruza / Uruza (Camiikebir) mahallesinde dodu. Bundan dolay birok kaynakta Everekli Seyrn diye anlr. Doum tarihi olarak genel kabul gren 1215 (1800) yl yannda bnlemin Mahmud Kemal, Hasan Ali Kasr ve A. Hazm Ulusoy 1805, M. Fuad Kprl 1807 yln kaydetmektedir. Develili Kadir zdamarlar ise Develideki Cmi-i Kebrde yer alan bir kitbeden hareketle onun 1180de (1766) veya 1184te (1770) domu olabileceini ileri srmektedir. Ad Mehmed olup babas Oruza Camii imam Cfer Efendi, annesi Emine Hatundur. lk derslerini babasndan ald, ardndan Halsiye Medresesine devam etti, ancak renimini tamamlamadan buradan ayrld. Genlik yllarnn byk bir blmn Develi ve evresinde geiren Seyrnnin 1820li yllarn banda askere alnd ve sekiz yl kadar askerlik yapt sylenmektedir. Szl rivayetler iinde yer alan bir olay Seyrnnin bdeli k olduunu dndrr. Buna gre, on be yalarndayken babasnn hasta olduu bir gn sabah namaz iin camiyi amaya giden Seyrn cami kapsnn ak olduunu, kandillerin yandn, camide tanmad gzel yzl insanlarn bulunduunu grm, onlarla namaz klm, namaz bittikten sonra onlarla beraber camiden kmtr. Bu kiilerle birlikte Elbiz balarna gitmiler, mevsimin k olmasna ramen bada zm yemiler, oradan Badata giderek mm- zam ziyaret edip Elbiz balarna dnmlerdir. Bir hafta sonra bada baygn durumda bulunan Mehmed, Seyrn mahlasn alarak saz almaya ve iir sylemeye balam (zdamarlar, I/6 [1978], s. 1), halk kendisinin baz olaan st zellikler kazandna inanmtr. Gen saylabilecek yata hrete kavuan Seyrn askerlik srasnda, daha sonra da k tarz hayatn gerei olarak eitli yerleri grm, birok saz airi gibi o da stanbula gitmek iin yollara dmtr. Seyrnnin stanbula II. Mahmud (1808-1839) veya Sultan Abdlmecidin (1839-1861) saltanat yllarnda gittii sanlmaktadr. stanbuldaki gnleriyle ilgili bir komasnda bu ehirde yedi yl kaldn belirtir. Bu sre iinde Kprl Medresesinde renim grd, hat sanat ve nakkalk rendii kaynaklarda zikredilmektedir. Seyrn stanbulda saz airlerinin mekn olan meydan kahvelerine devam etti, saray tarafndan dzenlenen eitli yarmalara katld, saz airleriyle att; bylece hreti gnden gne yayld. Ancak stanbulda saray evresinde bulunan hemehrilerinin yardmlarna ramen mutlu olamad. Hakszlk, yolsuzluk ve ktlkler karsnda isyan eden airin bu tavr iirlerine de yansd, devlet grevlilerinden birok kii talamalarna hedef oldu. Bu yzden cezalandrlaca bir srada yine hemehrilerinin yardmyla stanbuldan Halepe kat. airin 1832 ylnda geldii stanbuldan 1839 ylnda ayrld szl rivayetlerde nakledilmektedir. Seyrnnin Halepte yaklak yl kald bilinmekte, ayrca bu ehirde Kdir tarikatna girdii sylenmektedir. ki komasnda Halep gnlerini dile getirmitir: Seyrnnin yre dnmez yollar / Bana zindandr Halep lleri / Sert esiyor bana seher yelleri / Tlihim yzme glmez alarm.

Halepte bulunduu sre iinde Badata ve Msra da giden Seyrn, Adana zerinden Develiye dnerken Adanada Kozanolu ile grt ve ondan yakn ilgi grd. Develide bir sre iftilik yapan air bu hayatn kendisine uygun olmadn anlaynca yeniden yollara dt ve birok yreyi dolat; ya ilerleyince Develiye dnd. Bu yanda da gerekli ilgiyi gremeyen, yokluk ve sknt iinde yaayan Seyrn mrnn sonuna doru Deli Seyrn, Sarho Seyrn gibi sfatlarla anld. 1866 ylnda Develide vefat eden Seyran halen zerinde Develi Lisesi bulunan eski mezarla defnedildi; bu mezarlk ortaokul arsas olunca kemikleri bugnk mezarla nakledildi. Ancak herhangi bir iaret konmadndan mezar zamanla kaybolmutur. 1976da Develi Cumhuriyet Meydanna elinde sazyla bir heykeli dikilmitir. airin soyu bugn kz torunlar yoluyla Develide srmektedir. Hem hece hem aruz lsyle iirler yazan Seyrn hece vezniyle olan iirlerini saz eliinde irticlen sylemitir. Kaynaklarda onun gl bir air olduu sylenmekle beraber iirleri karlatrldnda Karacaolan, Erzurumlu Emrah, Ruhsat, Dadalolu, Gevher, k mer seviyesinde olmad grlr. Aslnda Seyrnyi hrete kavuturan husus airlik gcnden ok grd hakszlklar, yolsuzluklar, insan zaaf ve kusurlar cesaretle dile getirmesi olmutur. Hakszlk ve yolsuzluklardan bkan halk deta kendi szcln yapan Seyrnyi yceltmitir. airin gerek hece lsyle gerek aruz vezniyle yazd birok iirinde l, kafiye ve durak hatalarna ska rastlanmaktadr. Gl saz airlerinin hemen hepsinde grlen msra-anlam btnlnde, yani hkmn bir cmle halinde msraa yerletirilmesinde de Seyrnnin usta olduu sylenemez. Buna ramen bilhassa kafiye, redif ve cinas bakmndan orijinal saylabilecek iirler sylemitir. Bir baka zellii deyimlere ve ataszlerine fazlaca yer vermesidir. En ok koma ve semi nazm biimlerini kullanan airin destan, ilhi ve nefesleri de vardr. Aruz vezniyle gazel, semi, kalender, bend, kta, divan ve mseddes, az sayda ark ve muhammes yazmtr. bnlemin Mahmud Kemal, Seyrnnin Nakibend olduunu sylerse de onun Alev-Bekta airlerinin etkisinde kald ve Bekta zevkine ina olduu bilinmektedir. Seyrn bata din meseleler, Hz. Ali ve on iki imam olmak zere ak, lm, gurbet, yoksulluk, sevgili, dostluk ve insann yaratl gibi konulara iirlerinde yer vermitir. Pr Sultan Abdal, Karacaolan, Smmn, Ruhsat, Dadalolu ve Gevherye gre Seyrnnin din-tasavvuf terimleri fazlaca kullanmaktan dolay ar saylabilecek bir dili vardr. Bu zelliiyle Erzurumlu Emrah ve k meri hatrlatmaktadr. iirlerinde birok mahall kelime ve terime yer vermesi okuyucu iin bu dili daha da arlatrmaktadr. Seyrn zerinde ilk almay Sniht- Seyrn adyla Ahmet Hazm yapm (bk. bibl.), sonraki aratrmaclar byk lde bu eserden faydalanmtr. Seyrn hakknda yksek lisans tezi hazrlayan H. Avni Yksel airin kitap, dergi ve gazetelerde yaymlanm yaklak 355 iirinin olduunu belirtmekte, bunlarn dnda cnk ve mecmualarda 304 iirini tesbit ettiini sylemektedir (k Seyrn, s. 29, 30). Bylece bilinen 659 iirinin cnk sayfalarnda kalm olanlarla daha da artaca anlalmaktadr. Kendi el yazsyla bir divan olduu kaydedilmekteyse de bugne kadar esere rastlanmamtr. Bestelenmi birok iiri Trk sanat mzii ve halk mzii repertuvar iinde yer almaktadr. Trk edebiyatnda Seyrn mahlasn tayan, XIX. yzylda yaam iki saz airi daha vardr. Bunlardan biri Ispartal Seyrn (Kprl, s. 540-541, 592-596), dieri kaynaklarda ad pek gemeyen Rumelili Seyrndir (Kasr, s. 17).

BBLYOGRAFYA

Ahmet Hazm [Ulusoy], Sniht- Seyrn, stanbul 1340; bnlemin, Son Asr Trk airleri, s. 16981700; Haim Nezihi Okay, Develili [Everekli] Seyrn, stanbul 1953; Cahit ztelli, Dertli-Seyrn (Hayat, Sanat, iirleri), stanbul 1953, s. 11-23, 57-125; M. Fuad Kprl, Trk Saz airleri, Ankara 1964, s. 535-537, 540-541, 592-596; Hasan Ali Kasr, Develili Seyrn, stanbul 1984; H. Fethi Gzler, Halk airi Seyrnde Su Motifi, II. Uluslararas Trk Halk Edebiyat Semineri, Eskiehir 1987, s. 99-104; H. Avni Yksel, k Seyrn, Ankara 1987; a.mlf. - Kadir zdamarlar, k Seyrn Bibliyografyas, Ankara 1991; Kadir zdamarlar, Seyrn, Erciyes, I/6, Kayseri 1978, s. 1-5; Ali atak, Seyrn Mehmed: Btn Ynleriyle Seyrn, Kayseri 1992; Nurettin ztrk, Seyrannin Mahlas ile Din ve Fikr Kimlii Arasndaki liki zerinde Bir nceleme, Kayseri ve Yresi Kltr, Sanat ve Edebiyat leni (12-13 Nisan 2001): Bildiriler (haz. Mustafa Argunah v.dr.), Kayseri 2001, II, 631-636; Mustafa slamolu, Seyrani-Hayat Kiilii Sanat iirleri, stanbul 2002; Nihad M. etin, Seyrnnin Neredilmemi Bz iirleri, TM, XII (1955), s. 91-114; Abdurrahman Gzel, Seyrnnin iirlerinde Din ve Tasavvuf Unsurlar, TFAr. (1987), s. 31-48; mit Saraslan, lmnn 130. Ylnda Seyrn, Folklor / Edebiyat, sy. 9, Ankara 1997, s. 63-70; Suat Umagan, Hikmet ve Hiciv airi Olarak Seyrn, Atatrk niversitesi Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi, sy.19, Erzurum 2002, s. 153-174; Seyran, TDEA, VII, 556-557. Nurettin Albayrak

SEYREKZDE MEHMED SIM


(. 1086/1675) Tezkire yazar ve divan airi. stanbulda dodu. Baz kaynaklarda lakab Zeyrekzde olarak geer. Babas Seyrekzde Seyyid Abdurrahman, dedesi Seyrekzde emseddin Ahmed olup soyu Sultan II. Selimin hocas Seyrek Muhyiddin Hseyin Efendiye dayanr. Kaynaklarda seyyid unvanyla anlmaktaysa da bunun gerei mi aksettirdii yoksa nakbl-eraflktan dolay yahut tarikat geleneklerine uyularak m verildii konusunda kesinlik yoktur. Seyrekzde Mehmed Efendi tahsilini Beyazt Medresesinde tamamlad. sm (sm) mahlasyla iirler yazd. Devrin eyhlislm Esr Mehmed Efendiden mlzm oldu. 1077 Recebinde (Ocak 1667) Neccriye, 1080 Reblevvelinde (Austos 1669) Ferhad Paa, 1080 Recebinde (Aralk 1669) Krkba, 1083 Muharreminde (Mays 1672) Hseyin Efendi, 1084 Recebinde (Ekim-Kasm 1673) Sahn (Ftih) ve 1085 Ramazannda (Aralk 1674) Siyavu Paa medreselerinde grev yapt. Siyavu Paa Medresesi mderrisi iken 15 ban 1086 (4 Kasm 1675) tarihinde vebadan ld. Mezar Edirnekap dnda Emr Buhr Tekkesi karsnda amcas Ynus Efendinin yanndadr. Kaynaklarda Seyrekzdenin mrettep bir divannn olduu belirtilirse de henz ele gememitir. Tezkire mellifleri onun mkemmel bir air ve mn olduunu kaydedip iirlerinden rnekler verir. iirleri incelendiinde tasannua kamayan, sade bir dil kullanarak mnaya nem veren bir air olduu grlr. Seyrekzde Mehmed smn bilinen eseri Zeyl-i Zbdetl-erdr. Tezkireden ziyade bir antoloji saylabilecek olan eser Kafzde Fiznin (. 1031/1622) Zbdetl-ernn zeylidir. Seyrekzde eserinde Fiznin brakt 1620 ylndan 1675 ylna kadar yetien airleri ele alm, bu sre iinde yaayan 124 airin hayat hakknda ksa bilgilerle iirlerinden rnekler vermitir. Eserde tannm airlerin manzumelerine fazlaca yer verildii grlr. Zeyl-i Zbdetl-ern belli bal nshalar stanbul niversitesi (TY, nr. 1711, 2401) ve Millet (Ali Emr Efendi, Manzum, nr. 1326) ktphanelerinde kaytldr.

BBLYOGRAFYA

Nevzde At, Hadikul-hakik f tekmileti-ekik, Sleymaniye Ktp., Badatl Vehbi, nr. 1284, vr. 81-82; Ukzde brhim, Zeyl-i Zeyl-ekik, Sleymaniye Ktp., Hafd Efendi, nr. 242, vr. 228; Safy, Tezkire, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2549, vr. 225; smil Bel, Nuhbetl-sr, Ktp., nr. 1182, vr. 57b; eyh Mehmed Efendi, Vekyiul-fuzal, Ktp., TY, nr. 81, vr. 486-487; Kemiksizzde Safvet Mustafa, Nuhbetl-sr min fevidil-er, Ktp., nr. 6189, vr. 73; Mstakimzde Sleyman Sdeddin, Mecelletn-nib, Sleymaniye Ktp., Hlet Efendi, nr. 628, vr. 308; Sadettin Nzhet Ergun, Trk airleri, stanbul 1936, I, 115-116; ul-meknn, I, 516; Nihad Smi Banarl, Resimli Trk Edebiyt Trihi, stanbul 1970, II, 699; Agh Srr Levend, Trk

Edebiyat Tarihi, Ankara 1973, I, 302; Abdulkerim Abdulkadirolu, Bursal smail Beli, Ankara 1985, s. 128; sm, Mehmed [Seyrekzde], TA, III, 449; sm, Seyrekzde, TDEA, I, 178. Ali Osman Cokun

SEYYG
() erefddn Hseyn b. Ahmed b. Hseyn b. Ahmed es-Seyyg el-Haym es-Sann (. 1221/1806) Zeydiyye mezhebine mensup fakih ve lim. 22 Reblevvel 1180 (28 Austos 1766) tarihinde Sanada dodu. Babas ve dedeleri ehrin tannm kadlarndand. Sanada bata babas olmak zere Kad Hasan b. smil el-Marib, Ksm b. Yahy el-Havln, Abdlkdir el-Kevkebn, Allme Hseyin b. Ysuf Zebre, Kad Yahy b. Slih es-Sahl gibi hocalardan tefsir, hadis, fkh ve fkh usul okudu; bu arada riyziyyt ve hendese rendi. Tannm Zeyd limi evkn ile baz hocalardan birlikte ders almtr (hocalar ve onlardan okuduu metinler iin bk. evkn, I, 214; Muhammed b. M. Zebre, I, 366-367). Tahsilini tamamladktan sonra retim, fetva ve eser telifiyle megul oldu; kendisine teklif edilen kadlk grevini kabul etmedi. Devrinin limleri arasnda, zlmesi zor pek ok meseleyi kolaylkla halleden bir lim olarak tannd. Kendisi hakknda akl ve nakl ilimlerde allme, usul ve fr konularnda muhakkk gibi ifadeler kullanlmtr. Seyyg, daha babas hayatta iken 8 Cemziyelevvel 1221 (24 Temmuz 1806) tarihinde Sanada vefat etti ve Sana Mezarlnda defnedildi. Eserleri. iirleri de bulunan Seyygnin (bazlar iin bk. Muhammed b. M. Zebre, I, 369-374) eserlerinin balcalar unlardr: 1. er-Ravn-nar eru Mecmil-fhil-kebr. Zeyd b. Alinin el-Mecmu zerine yazlan bu erh, mellife asl hretini salayan ve fkh ilmindeki kudretini ortaya koyan en nemli almasdr. Eserle ilgili daha nce yazlan erhlerin en stn kabul edilen bu almasnda Seyyg metindeki hadisleri tahrc ederek deerlendirmi ve bunlardan karlmas gereken hkmleri ortaya koymu, ihtilfl konularda deiik mezheplere mensup ulemnn grlerini nakletmitir. Kitabn btnn erhetmeye mr yetmedii iin Kitbs-Siyer blmnn sonundaki babn ve eserin son blm olan KitblFeriin erhi XIV. (XX.) yzylda bir grup lim tarafndan gerekletirilmitir (I-IV, Kahire 13471349, 1350; Tif 1388/1968). Abbas b. Ahmed b. brhim el-Hasen el-Yemen es-Sann tarafndan yazlan tetimme eserin IV. cildinin sonunda neredilmitir. Eserin eksik blmn tamamlayanlar arasnda Abdlkerm b. Abdullah b. Muhammed Eb Tlib, Muhammed b. Thir Cahhf el-Hasen ve Ahmed b. Ahmed b. Muhammed es-Seyyg anlmakta, Ahmed b. Ahmed es-Seyygnin elMenhecl-mnr tetimmetr-Rvin-nar adl hacimli eseri yaymlanm bulunmaktadr (nr. Abdullah b. Hammd b. Dirhem el-zz, I-V, Sana 1426/2005). 2. el-Mznl-mr aler-Ravnnar f eri dbil-mnr (iyetr-Ravin-nar). Hasan b. Ahmed el-Cellin fkh mnazaralar konusunda uyulmas gereken dp ve kurallara dair eseri zerine yazlan hiyedir (nr. smil b. Ahmed el-Kebs, Beyrut 1404/ 1984). 3. eru LuzisSeyyid s. Seyyid shak b. Ysuf b. el-Mtevekkil-Alellahn rcze tarznda kaleme ald, anlalmas zor konularla (lugaz) ilgili 109 beyitlik eserine (Habe, s. 389) yazlan bir erhtir. Seyyg ayrca eserin ruhla ilgili blmne kelm ve tasavvuf kaynaklarndan bilgiler ilve etmek suretiyle bir hiye yazmtr. 4. altlcuma. Bir nshas Sanada el-Mektebetl-garbiyyede mevcuttur. 5. Dull- el-aym

ilel-Habee. Seyygnin Habeistana yapt seyahatiyle ve bu srada karlat olaylarla ilgili bir risledir (son iki eser iin bk. Abdsselm b. Abbas, s. 362-363). 6. Risle fil-mescidilmensiyye. Sanada kaybolan veya terkedilen mescidlerle ilgili bir alma olup Mescid ana isimli eser iinde (s. 116-120) yer almaktadr (Habe, s. 73).

BBLYOGRAFYA

Seyyg, el-Mznl-mr (nr. smil b. Ahmed el-Kebs), Beyrut 1404/1984, neredenin girii, s. 11-15; evkn, el-Bedr-li, I, 214-216; Muhammed b. Muhammed b. Yahy b. Abdullah elHasen, Nebe min tercemeti-ri (Seyyg, er-Ravn-nar iinde), Kahire 1347, I, 2-5; Muhammed b. Muhammed Zebre, Neyll-vaar, Sana, ts. (Merkezd-Dirst vel-ebhsilYemeniyye), I, 366-374; Ahmed Hseyin erefeddin, Trul-fikril-slm fil-Yemen, [bask yeri yok] 1400/1980 (Matbiur-Riyad), s. 129; Anwar Ahmad Qadri, Islamic Jurisprudence in the Modern World, New Delhi 1986, s. 166; Abdullah Muhammed el-Habe, Medirl-fikril-slm fil-Yemen, Beyrut 1408/1988, s. 73, 389, 393; Hseyin Abdullah el-mer, seyin b. Amed esSeyy, el-Mevsatl-Yemeniyye, Beyrut 1412/ 1992, I, 389; Ahmed el-Hseyn, Melleftz-Zeydiyye, Kum 1413, I, 244, 401; II, 60, 179; Abdsselm b. Abbas el-Vech, Alml-mellifnez-Zeydiyye, Amman 1420/1999, s. 362-363. Mustafa z

SEYYR
() Ebl-Abbs Ksm b. Ksm (b. Abdillh) b. Mehd es-Seyyr el-Mervez (. 342/953-54) lk sflerden. 262 (875-76) ylnda Horasann Merv ehrinde dodu. Annesinin babas Ahmed b. Seyyra nisbetle Seyyr nisbesiyle tannd. Mervin nde gelen bir ailesine mensup olan Seyyrye babasndan ok miktarda miras kald, Hz. Peygamberin sakalndan iki tel satn almak iin btn maln verdii, bunlarn bereketiyle kendisine tvbe nasip olduu ve devrin tannm sflerinden Eb Bekir elVstnin hizmetinde bulunduu belirtilmektedir. Seyyr, Eb Bekir el-Vstnin yan sra birok eyhten faydaland. Fkh ve hadis alanlarnda stat olduu, etrafnda toplanan mridlerine Seyyr denildii nakledilir. Vasiyeti gerei Reslullahn iki tel kl azna konularak defnedilen Seyyrnin lm tarihini Muhammed b. Hseyin es-Slem, Eb Nuaym el-sfahn ve Abdlkerm el-Kueyr gibi kendisinden bahseden ilk sf mellifler 342 (953-54) olarak kaydederken (abat, s. 440; ilye, X, 380; Risle, s. 168) bn Mkl, Abdlkerm es-Semn ve zzeddin bnl-Esr 344 (95556) tarihini vermilerdir (el-kml, IV, 509; el-Ensb, VII, 213; el-Lbb, II, 163). Mervde bulunan kabrinin nemli ziyaret yerlerinden biri olduu, burada yaplan dualarn geri evrilmedii rivayet edilmektedir. Seyyr Ebl-Mveccih Muhammed b. mer el-Mervez, Ahmed b. Abbd b. Sleyman, Muhammed b. Cbir, Abdlazz b. Htem, Muhammed b. Eyyb gibi ahslardan hadis alm, kendisinden hadis hfzlar Eb Abdullah bn Mende ile Hkim en-Nsbr ve kz kardeinin olu Abdlvhid b. Ali es-Seyyr rivayette bulunmutur. Seyyrnin Mervde hallerin hakikatlerinden bahseden ilk sf olduu, tevhid konusu zerinde oka durduu ve bu husustaki grlerinin Cebriyyenin anlayna benzedii, bu sebeple Cebriyyeden olmakla itham edildii ve ok sknt ektii belirtilmektedir. Seyyrye gre rubbiyyet Hakkn takdir ve hkmnn geerli olmas, abdiyyet kulun mbudunu bilmesi ve ahidlerini yerine getirmesidir. Kulun levh-i mahfzda kendisi iin yazlm bir gnah terketmesi ya da bal bulunduu kaz hkmnden dnmesi mmkn deildir. Ona gre, Allah onlar takv kelimesine bal tutmutu, esasen onlar buna lyk ve ehil idi melindeki yet (el-Feth 48/26), Allah onlar ezelde takvya ehil kld ve vakti gelince iman ve ihls kelimesini onlarda ortaya kard anlamna gelmektedir. Tasavvufta seyr slk esnasnda yaanan cem ve tefrika hallerinden ilk defa Seyyr sz etmitir. Hcvrnin kaydna gre Byezd-i Bistm, Eb Hafs el-Haddd, Sehl b. Abdullah et-Tster, Eb Bekir e-ibl, Ebl-Hasan Ali b. brhim el-Husr gibi Ebl-Abbas es-Seyyr de devaml srette galebe vaziyetinde (cem) bulunmaktayd. Namaz vakti gelince tefrika haline dner, namazdan sonra tekrar eski halini alrd. Muhtemelen bu sebeple Seyyrnin tevhid gr cem halini yaayan sfnin durumuyla paralellik arzetmektedir. Nitekim ona gre tevhid akla Hak Teldan baka bir eyin gelmemesi, gerek mrifet kalbin Ondan bakasn hatrlamamasdr. Seyyr mridlerin eitimleri iin er emirler ve yasaklara kar sabr, slihlerle sohbeti, arkadalara hizmeti, fakirlerle oturup kalkmay gerekli grr. Onunla birlikte cem ve tefrika

anlayna dayal Seyyriyye adyla bir tasavvuf cereyan ortaya kmtr. Bu adn, mensuplarn tanmlama balamnda cem ile fark arasnda gelip gidenler anlamn ifade etmek iin verildii belirtilmise de (DA, VII, 278) bunu kurucusunun Seyyr nisbesine balamak daha dorudur. Hcvr kendi dneminde Nes ve Merv ehirlerinde bu tasavvuf cereyana mensup sflerin byk bir cemaat tekil ettiini, ad geen ehirlerdeki mridlerin birbirlerine mektup ve risleler yazarak cem ve tefrika konusunda gr alveriinde bulunduklarn syler (Kefl-mahcb, s. 378-379). Seyyrnin sohbet halkasna katlanlar arasnda kz kardeinin olu Abdlvhid b. Ali es-Seyyr ile Muhammed b. Muhammed b. mer b. ebbye el-Mervez de vardr. Seyyrden sonra yerine yeeni Abdlvhid b. Ali gemitir. Harrzde, Abdlvhid b. Alinin ardndan silsilenin Muhammed b. Hseyin es-Slemye, ondan da Abdlkerm el-Kueyrye ulatn belirtir. Seyyrnin silsilesini ise Eb Bekir el-Vst araclyla Cneyd-i Baddye, ondan birka vastayla brhim b. Edheme, ondan da Veysel Karanye ulatrr (Tibyn, II, vr. 166a-b). Seyyrnin rivayet ettii hadisleri kaydettii (Slem, s. 440) ve deerli eserler kaleme ald (Hcvr, s. 262) belirtilmise de bunlar gnmze ulamamtr. Slemnin tasavvuf tefsiri aiut-tefsrde grlerine yer verdii sflerden biri de Seyyrdir. Baz kaynaklarda Seyyrnin birka beyitlik iirleri kaydedilmitir.

BBLYOGRAFYA

Slem, abat, s. 440-447; Eb Nuaym, ilye, X, 380-381; Kueyr, Risle (Uluda), s. 168, 365; Hcvr, Kefl-mahcb (Uluda), s. 261-262, 378-379, 385; bn Mkl, el-kml, IV, 509; Herev, abat, s. 364-365; Semn, el-Ensb, VII, 212-213; bnl-Cevz, el-Muntaam, VI, 374; Ferdddin Attr, Tezkiretl-evliya (trc. Sleyman Uluda), stanbul 1991, s. 776-778; bnl-Esr, el-Lbb, II, 162-163; Muhammed Prs, Fall-ib (nr. Cell-i Misgernejd), Tahran 1381 h., s. 49-50, 167; bn Tarberd, en-Ncmz-zhire, III, 309-310; Cm, Nefet, s. 145-146; arn, e-abat, I, 118; Mnv, el-Kevkib, II, 19-20; bnl-md, eert, IV, 229-230; Mustafa elArs, Neticl-efkril-udsiyye (nr. Abdlvris M. Ali), Beyrut 1420/2000, II, 4-5; Harrzde, Tibyn, II, vr. 164a-166b; Sleyman Ate, Slem ve Tasavvuf Tefsiri, stanbul 1969, s. 87-88; R. Gramlich, Alte Vorbilder des Sufitums, Wiesbaden 1996, II, 413-450; Bah rfn, Ebl-Abbs- Seyyr, DMB, V, 673-674; Hasan Kmil Ylmaz, Cem, DA, VII, 278. Reat ngren

SEYYRYYE
() Ebl-Abbas es-Seyyrye (. 342/953-954) nisbet edilen bir tarikat (bk. SEYYR).

SEYYD
() Hz. Peygamberin soyundan gelenleri ifade eden bir terim. Szlkte efendi, bey, nder, sahip, faziletli, kerim gibi anlamlara gelen seyyid kelimesi (oulu sdt) Kurn- Kermde toplumda sekin bir yere sahip olan kimse (l-i mrn 3/39) ve kadnn kocas (Ysuf 12/25) mnasnda yer alr. Kelime Hz. Peygamberin hadislerinde szlk anlamnda ska kullanlr (Wensinck, el-Mucem, syd md.). Seyyid terim olarak erefli, asil soylu, onurlu, kutsal, mbarek mnasna gelen erf ile (oulu erf, ref) birlikte nesl-i pk-i Muhammedye mensup olup yceltmi olan anlamnda Hz. Peygamberin Hz. Ali ile Ftmadan doan torunlaryla onlarn soyundan gelenler iin unvan olarak kullanlmtr. Hem baba hem anne tarafndan Hz. Alinin soyundan gelenlere ayn zamanda seyyids-sdt (tabtab) denilir (Tcl-ars, bb md.; EI [ng.], III, 950). Chiliye dneminde kabilenin yallar tarafndan seilen ve bakan olarak tayin edilen kimselere seyyid, reis veya eyh ad veriliyordu. Asil bir soydan gelen seyyidin kabilesi zerindeki otoritesi ona duyulan saygyla ilgiliydi ve bunun kazanlmas asalet, zenginlik, cmertlik, ticar ve mal alanda maharet, yaa byklk, yiitlik, hitabet ve hilim gibi niteliklerle mmkn oluyordu. Nfuz sahibi bir kimse olmasna ramen grevlendirme ve cezalandrma yetkisi bulunmad iin mutlak bir otoriteye sahip olmayan seyyid, kabileyi meydana getiren aile liderlerinden oluan kabile meclisiyle istiare ettikten sonra karar verebilirdi. Kabile halkna yol gstermekten ziyade kabile meclisinin iradesine uygun hareket eden, sava zamanlarnda kumandanl stlenen ve kabilenin geleneklerine uygun davranmak zorunda olan seyyidin grevi hakemlik yapmakt. Arap toplumunda seyyid gibi erif de asil bir soydan gelen, eref sahibi kuvvetli bir asabiyetle evresinde etkin olan kabile reisinin kimliini ifade ediyor, Kbe ve Mekke ynetimiyle ilgili vazifeleri stlenenler iin kullanlyordu (Fkih, V, 153, 196). slmiyetten sonra Hz. Peygamberin soyunu devam ettiren kz Hz. Ftma ile Hz. Alinin ocuklar ve torunlarna ayn zamanda erif unvan da verilmitir. Seyyid ve erif unvanlarnn Hz. Hasan ile Hseyinin dnda Hz. Alinin dier ocuklar (zellikle Havle bint Cafer adl einden dnyaya gelen olu Muhammed b. Hanefiyyenin soyundan gelenler) iin de Ahmed Yesev rneinde olduu gibi-kullanld grlr. Ancak IV. (X.) yzyln sonlarnda ortaya kan genel anlay seyyid ve erifin Hz. Hasan ile Hseyinin soyundan gelenlere tahsis edilmesidir. slmdan sonra, Ben demoullarnn seyyidiyim (Eb Dvd, Snnet, 13; bn Mce, Zhd, 37); Ben kyamet gnnde insanlarn seyyidiyim (Buhr, Enbiy, 3; Mslim, mn, 327-328) gibi hadislerle seyyid kavramn insanlarn lideri ve efendisi anlamnda kullanan Hz. Peygamber bu sfat almaya en lyk kimse olarak grlmtr (Kmus Tercmesi, I, 1174). Resl-i Ekremin unvanlar arasnda seyyidi kint, seyyidl-kevneyn, seyyids-sakaleyn, seyyidl-enbiy / mrseln, seyyidl-beer / seyyidi nev-i beer, seyyids-sdt en mehur olanlardr. Hz. Peygamber, torunu Hz. Hasana toplumun efendisi mnasnda seyyid unvann bizzat vermi (Buhr, Feil abin-neb, 22), Hz. Hasan ve Hseyini cennet genlerinin iki efendisi olarak nitelendirdii iin bunlara seyyideyn denilmesi det olmutur (Msned, III, 3; Tirmiz, Menb, 30). Hz. Hamza ve Hseyin seyyid-hed, Reslullahn kz Ftma da seyyidet nisi

hzihil-mme ve seyyidet nisi ehlil-cenne unvanlaryla mehurdur. Reslullahn Ehl-i beyti mslmanlar nazarnda mstesna bir mevkiye sahip olmu, onlar sayp sevmeye tarih boyunca byk nem verilmitir. Bunda, Resl-i Ekreme soy bakmndan en yakn kimseleri ifade eden Ehl-i beytin fazilet ve stnlne dorudan veya dolayl biimde temas eden yetlerin varl (l-i mrn 3/61; el-Ahzb 33/33; e-r 42/23), hadislerde de onlara sayg gsterilmesinin istenmi ve bunun Hz. Peygamberi sevmenin bir gerei saylm olmas temel etkendir. Hz. Peygamberin kz Ftmann Hz. Hasan ile Hseyin vastasyla devam eden soyundan gelenler iin seyyid ve erif tabirleri kullanlarak bunlarn toplum ierisinde rencide edilmemesi ve kendilerine olan saygnn sarslmamas btn slm toplumlarnda temel prensip olmutur. Halifelii dneminde Hz. merin Bedir Savana katlanlarn ocuklarna ikier bin dirhem tahsis ederken Hz. Hasan ile Hseyine beer bin dirhem tahsis etmesi seyyid ve eriflere tannan ayrcaln temelini oluturmaktadr (Belzr, Fth, s. 657). mer b. Abdlazz, gerek Medine valilii srasnda gerekse halifelii esnasnda seyyid ve eriflere zel ilgi gstermi, onlarn her trl taleplerini karlayarak toplumdaki ayrcalkl konumlarn srdrmelerine nem vermitir. Hz. Hasan ile Hseyinden sonra onlarn soyundan gelenlerin bir ksm Hicazda kalrken bir ksmnn slm dnyasnn eitli blgelerine yayld ve gittikleri yerlerde bir czibe merkezi haline geldii grlr. Hatta evrelerinde oluan gruplamalarn bazan siyas harekete dnt ve Hz. Hseyin gibi mer grmedii merkez ynetime kar ayaklandklar ve eitli devletler kurduklar bilinmektedir. Seyyid ve eriflere sayg gstermenin Hz. Peygambere tbi olmann bir gerei olarak grld toplumda Ehl-i beytin haklarn verme ve saygnlklarn koruma konusunda yaplan hakszlklar, ynetim problemleri, insanlara eit davranlmamasndan dolay halkta Emev ve Abbslere kar oluan honutsuzluk baz seyyid ve eriflerin siyas faaliyetlere girimesine sebep olmutur (Makrz, Marifet, s. 17). Abbsler, Emevlere kar ihtill hazrlklar srecinde Ehl-i beyt mensuplaryla birlikte hareket ediyormu gibi grnmekle birlikte iktidar ellerine geirince onlara srt evirmitir. Baz seyyid ve erifler, zaman zaman bulunduklar blgelerde halktan aldklar destekle siyas taleplerde bulunmularsa da bunlar devrin idarecileri tarafndan ok sert biimde cezalandrlmtr. Seyyid ve eriflerin Kuzey Afrika ile Endlste yaylmalar drsler hnedannn kurucusu olan Hz. Hasan evldndan I. drs vastasyla olmutur. Blgede slmiyetin gelimesinde byk rol olan drsler, slm tarihinde Hz. Peygamberin soyundan gelen ve en uzun sre hkm sren (789-985) hnedanlardan biridir. 358 (969) ylndan itibaren Hz. Hasann soyundan gelen Mekke emrlerine erif, Hz. Hseyinin soyundan gelen Medine emirlerine seyyid unvannn verilerek bir ayrma gidildii grlmektedir (Kalkaend, IV, 281, 302; VI, 45). Ancak bu durum seyyid ve erif unvanlarn bazan ortak olarak kullanan Mekke ve Medine emrleriyle snrl bir uygulama olup Hicaz bata olmak zere slm dnyasnn her yerinde hem Hasenler hem Hseynler iin bazan birlikte, bazan ayr olarak kullanlmtr. zellikle nakbleraf grevini stlenmi olanlar her iki unvan tayordu.

Hicazda seyyid ve eriflerin eskiden beri byk nfuzlar bulunuyordu. Mekkenin idaresi baz aralklarla da olsa uzun sre onlarn elinde kald. Nihayet Hz. Hasann soyundan gelen seyyidler ynetimi ele geirerek Hicaz idare etmeye baladlar (358/969). Bundan sonra Haremeyne hkim olan seyyid ve erifler iktisad ve siyas gelimelere gre bazan Abbslerin, bazan da Hz. Ftmann soyundan geldiklerini iddia eden Ftmlerin safnda yer aldlar. Bu rekabete daha sonra Seluklular ve Eyybler katldlar ve bundan en byk yarar bu devletlerin topraklarnda yaayan seyyid ve erifler grdler. Seyyid ve erif olduklarn iddia eden kiiler tarafndan kurulan pek ok hnedan vardr. Bunlar arasnda, Zeydler (Taberistan, 864-1526; Yemen, 897-1962), Hammdler (Kurtuba ve Mleka, 1016-1058), Sadler (Kuzey Afrika, 1511-1659) ve Filller (Fas, XVII. yzyldan zamanmza kadar) saylabilir. Bu hnedanlarn kurulduu corafya seyyid ve eriflerin yayldklar blgeleri gstermesi bakmndan nemlidir. Bu arada Hz. Peygamberin soyundan gelmedikleri halde Seyyidler adyla anlan ve 1414-1451 yllar arasnda Hindistanda hkm sren bir hnedan daha vardr (bk. SEYYDLER). Seyyid ve eriflere ynelik baz hizmetleri ifa etmek iin nakib, nakbleraf veya nakbnnkab ad verilen grevliler tayin edilmi, seyyid ve eriflerin ecereleri kaydedilerek toplumda stat ve asaletlerinin grnrlk kazanmas iin aba gsterilmitir. Nakbleraflk messesesinin Abbsler devrinden itibaren kurulup gelimesine zemin hazrlayan bu aba sayesinde slm dnyasnn eitli blgelerine dalm olan seyyid ve eriflerin kayt altna alnma faaliyetleri hz kazanmtr. Seyyid ve erifler sadece devlet katnda itibar grmyor, onlara ulem da sayg gsteriyordu. Eb Hanfenin seyyid ve eriflere gizlice madd destekte bulunduu, talebelerini buna tevik ettii, Ahmed b. Hanbelin de onlarn nnde yrmemeye zen gsterdii bilinmektedir (bn Hacer el-Heytem, s. 274). Nakbleraflk messesesinin grevleri arasnda seyyid ve eriflerin ecerelerinin aratrlp kaydedilmesi ve bu konuda sahte nisbet iddiasnda bulunanlarn cezalandrlmas bata gelmekteydi. Erken dnemden itibaren Hz. Peygamberin soyundan geldiini iddia eden sahte seyyidlerin (mteseyyid) ortaya kt grlr. Bunlarn ierisinde 151de (768) Endlste ayaklanan akn b. Abdlvhid ile 255te (869) Basrada Zenc isyann karan Ali b. Muhammed gibi siyas talepte bulunanlar da vardr. Sonraki dnemlerde siyas ve itima sebeplere dayanan bu trden giriimler artarak devam etmi, slm dnyasnn eitli blgelerinde ok sayda sahte seyyid ve erif ortaya kmtr. Seyyid ve eriflere byk sayg gsteren Mlik b. Enes, Hz. Peygamberin soyuna mensup olmad halde bu iddiada bulunanlarn ar ekilde cezalandrmas gerektii grndeydi (Mmin b. Hasan Mmin e-eblenc, s. 117). bn Haldn, Ehl-i beyt mensuplarnn her dnemde lekelenmek istendiini, ancak onlarn bundan mnezzeh olduunu vurguladktan sonra, Dnya hayatnda onlarn lehinde mcadele ettim; onlar da kyamet gn benim lehime mcadele ederler diyerek Ehl-i beyte duyduu saygy belirtir (Muaddime, s. 31). Abbs halifeleri seyyid ve eriflere kar dnemlerinin siyas artlarna gre farkl davrandlar. Abbsler, hem kendi soylarn kayt altna almak hem de Hz. Peygamberin soyunu devam ettiren Ali-Ftma evldnn soy ktklerini tutmak iin nakbl-ensb ad verilen bir grevli tayin ettiler ve uygulama yaylnca slm dnyasnn her blgesinde bu grevi stlenecek kiiler grevlendirdiler. Kendi soy ktklerini tutmaktaki amalar Resl-i Ekremin amcasnn soyundan geldiklerini

gstermekti. Nitekim Muhammed en-Nefszzekiyye ile siyas mcadeleye girien Abbs Halifesi Eb Cafer el-Mansrun, Hz. Peygambere amcas vastasyla bal olduklarn belirtip bu akrabaln Hz. Ftma vastasyla olandan daha stn sayldn iddia etmesi (Belzr, Ensb, IV, 323-325) toplumda Resl-i Ekreme akraba olmann nemini gstermesi bakmndan dikkate deer. hdler seyyid ve eriflere byk sayg gsterir, onlara en st mevkilerde yer verir, kendilerine tahsisat ayrarak protokolde nlerine gememeye zen gsterirlerdi (Ali b. Zfir, s. 27-28). Msrda hdlerle balayan bu gelenek Ftmler zamannda gelierek srd. Cevher es-Skllyi karlama treninde erf Eb Caferin dier ilm ve idar erknla birlikte en bata yer almas, MuizLidnillhn huzuruna ilk defa eriflerin kabul edilmesi rneinde grld gibi Ftmler dneminde devlet erkn ierisinde seyyid ve erifler byk itibar sahibi idi ve bazan emr ve kumandanlardan daha nde yer alrlard (Mstansr-Billh el-Ftm, s. 65; Makrz, ttilunef, I, 110; III, 68, 136). hdlerde olduu gibi dier Trk-slm devletlerinde de seyyid ve eriflere byk itibar gsterilmitir. Ysuf Has Hcib tarafndan XI. yzyln ikinci yarsnda yazlm olan Kutadgu Biligde (s. 436) bir blm seyyid ve eriflere ayrlarak onlara Hz. Peygamberin soyundan geldikleri iin zel muamele gsterilmesi ve baz imtiyazlarn tannmas tavsiye edilmitir. Bu ayn zamanda seyyid ve eriflerin ilk mslman-Trk devletleriyle birlikte toplumun sosyal tabakasnn bir paras halinde ortaya ktn gstermektedir. Karahanllar devrinde olduu gibi Byk Seluklular ve Hrizmahlar dneminde de seyyid ve eriflere byk sayg gsterildii, onlarn pek ok konuda sultanlar nezdinde byk itibar sahibi olduu grlr. Nizmlmlk, Siysetnmenin elilerle ilgili blmnde seyyid ve eriflere itibar edilerek saygnlklarnn korunmas gerektiini syler ve elilerin bunlardan seilmesini tavsiye eder. Seyyid ve eriflere zel ihsanlarn yapld ve onlar iin vakflarn oluturulduu Memlkler dneminde sultann huzuruna kan Ali-Ftma evldna yer ptrlmezdi. XI. yzylda Anadoluya gelip yerlemeye balayan seyyid ve erifler XII. yzyldan itibaren slleleri oluturmaya baladlar. Anadolu Seluklular dneminde seyyid ve eriflerin kaytlarnn tutularak nesep kargaasnn nlenmesi, gelirlerinin temini, her trl vergi ve resimden muaf tutulmalar ve bu ileri yrten grevlilerin tayin edilmesi nemli bir nfuza ulatklarn gstermektedir. Cengiz Handan sonra Mool tahtna kan gedey Han zamannda (1229-1241) Buhara mollalar ile seyyid ve erifler dier dinlerin din adamlar gibi vergi vermekten muaf tutuluyordu. lhanllarda aylk ve yllk muhasebe defterlerinden olan mukarreriyye, Dvn- Aldan hkmdarn emriyle her yl seyyid ve eriflere yaplan demeleri ifade etmekteydi. Seyyid ve eriflere hizmet iin drssiydeler ve bunlara gelir salamak iin vakflar oluturuldu. Halknn byk ounluunu X. yzyldan itibaren mslman olan eitli Trk boylarnn meydana getirdii Altn Orda Devletinde zellikle zbek Han zamanndan (1313-1340) itibaren hkmdarlar ve devlet ileri gelenleri saraylarnda seyyid ve erifleri barndrarak korudular. XVII. yzylda zbek saraynda seyyid olan nakbler grev yapyordu. Seyyid ve erifleri yandan sayarak onlara son derece saygl olan Osmanl Devletinde Yldrm Bayezid zamannda bir makam olarak ortaya kan (802/1400) ve II. Bayezid dneminde bir kurum haline gelen nakbleraf tekilt devletin sona eriine kadar devam etti. Osmanl toplumunda seyyid

ve eriflere byk sayg gsterildi ve ayrcalklar tannd. Osmanl Devletinde hne-i gayr ezavrza dahil olan kesimden saylan seyyid ve erifler avrz- dvniyye ve teklf-i rfiyye gibi vergilerden muaft. Seyyid ve eriflere aylk, alt aylk veya yllk tahsisatlarn yannda cevl gibi gelirlerden pay ayrlr ve zel ihsanlarda bulunulurdu. eriflik ve seyyidliin kabulnde Osmanl dneminde tek art Ali-Ftma evldnn soyundan gelmi olmakt. Seyyidlik ve eriflik iin anne ve babadan herhangi birinin seyyid-erif olmas yeterlidir; anne criye dahi olsa bu unvan kazanmaya engel deildi. Her iki taraftan Hz. Peygamberin soyuna mensup olmak ise daha byk bir eref telakki edilirdi. Gerek erkek gerekse kadn tarafndan olsun ayn soy kt ierisinde seyyid / seyyide ve erif / erife unvan kullanlr. Bazan ayn aileden anne iin seyyide, kz iin erife veya ayn aileden erkek ve kz kardelerin ocuklarna her iki unvann verildii rnekler de vardr (Kl, s. 27-30). Osmanl toplumunda kadn evlendiinde kocasnn sosyal statsn kabul ederdi, ancak seyyide ve erifeler bundan istisna tutulmutur. Seyyide ve erife olan kadn evlendikten sonra da asl statsn srdrebilmekte, hatta ondan doan ocuk annesi vastasyla sosyal konumunu belirleyebilmekteydi. Osmanl brokratik hiyerarisinde seyyid ve eriflerin nemli bir yeri vard. Osmanoullarndan ilk kl kuanan Yldrm Bayezid ile hkmdarlk sembol olarak kendisi iin ilk kl kuanma merasimi yaplan II. Murad bir seyyid olan Emr Sultann elinden kl kuanm, tahta k merasimlerinde, bayram gnlerinde nakblerafn n sralarda yer almas det olmutur. Padiah sefere gittiinde nakbleraf maiyetindeki seyyid ve eriflerle birlikte ona elik ederdi. Blgelerinde vekl-i saltanat olan beylerbeyiler sefere kacaklar zaman ulem, seyyidler, eraf ve halkn katld byk bir trenle uurlanrd (Selnik, I, 89). Sf evrelerin yannda Osmanllarda brokrasi ve ilmiye kesiminde grev alan ok sayda seyyid ve erifin bulunmas bunlarn etkinliinin bir iareti olmaldr. nk seyyid ve eriflerin sradan ilerle uramalar ho grlmemi, vakflar bata olmak zere st dzey grevlerde bunlara ncelik verilmesi istenmitir. Bununla birlikte seyyid ve erifler geimlerini salamak iin bazan sradan ilerle uramlarsa da birtakm rf vergilerden muaf tutulmalar mltezimlik gibi servet ve nfuz gerektiren ilere girmelerine sebep olmutur. Osmanllarda ayn- vilyet ad verilen kesimin ierisinde ok sayda seyyid ve erifin yer almas da bu hususu teyit etmektedir (Yksel, s. 356-357). Osmanllarda seyyid ve eriflerin hukuk ihtilflar, mahkemeye bavurulmadan hukuk kurallar ve mahall teamller yardmyla nakbleraf tarafndan zlrd. Seyyid ve eriflerin herhangi bir konuda sosyal ayrcalklarndan istifade ederek suistimal yapmalar veya cezalandrlmamalar sz konusu deildi (Dzda, s. 82-83; Kl, s. 94, 105). Seyyid ve erifler bata Anadolu olmak zere slm dnyasnn eitli blgelerinin mslmanlamasnda etkin rol oynamtr. Anadolunun muhtelif yerlerinde gnmze kadar ulaan Konyadaki Seydiehir, Ankaradaki Seyyid Ahmedli, zmirdeki Seydiky gibi yer adlar Anadolunun isknnda etkin rol oynadklarnn birer iaretidir. Benzer bir durum Anadolunun eitli blgelerinde bir seyyidin adn tayan ok sayda zviye ve bunlara bal vakflar iin de sz konusudur. slm dnyasnda yaylm olan tarikatlarn kurucularnn soyu veya silsileleri genellikle Hz. Hasan veya Hseyin ile Hz. Ali yoluyla Resl-i Ekreme ulatrlr. Resl-i Ekremin soyundan gelme erefini tayan bu kiiler yannda zamanla her tarikat prinin mnen bal olduu Hz. Peygambere soy bakmndan da mensup olmas gerektii eklinde beliren bir anlay tasavvuf

hareketlerin nemli bir ksmnca benimsenmitir. Erken dnemlerden itibaren slm dnyasnda seyyid ve eriflerin zel renklerde kyafet kullanmalar kural konmutur. Asaletlerinin grnmesi istenen seyyid ve erifler iin seilen renk yeildi. bn Hacer el-Heytem, seyyid ve eriflerin ncelikli grevleri arasnda neseplerini koruyup yeil giymelerinin de bulunduunu kaydeder (e-aviul-muria, s. 280). Abbs Halifesi Hrnrred devrinde seyyid ve eriflerin yeil cbbe kullanmalar ve yeil sark sarmalar kural haline getirilmitir. Memn da mam Ali er-Rzy kendisine halef olarak setii zaman Abbs rengi olan siyah terkederek ona yeil sark giydirmiti. Abbslerin sonlarna doru seyyid ve eriflerin yeil cbbeyi ve sar terkederek balarna sadece yeil bir almet koymaya balamalar onlarn dier halktan ayrt edilmesini zorlatrmtr. 773te (1371-72) Memlk Sultan el-MeliklEref abn seyyid ve eriflerin yeil sark sarmalarn emretmi, bundan sonra bata Suriye, Msr ve Anadolu olmak zere slm dnyasnn tamamnda bu kurala uyulmutur. Bu uygulamay srdren Osmanllar yeil sara emirlik sar veya siydet almeti adn vermek suretiyle sdt ve eraftan kadn erkek herkesin bu almeti takmasn istemitir (Kl, s. 77-78). Seyyid veya eriflii tasdik edilen kii yeil siydet sarn mr boyu giymek zorundayd. Hatta Osmanllar Mekke emrine gnderilen nmelerin, kese, hilat ve harmanilerin de yeil renkte olmasna zen gstermilerdir.

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, svd, rf md.leri; Tcl-ars, svd, rf md.leri; Kmus Tercmesi, I, 1173-1175; III, 630-632; brhim Mustafa v.dr., el-Muceml-vas, stanbul 1992, s. 461; Lane, Lexicon, IV, 1462-1463, 1538; J. W. Redhouse, A Turkish and English Lexicon, stanbul 1890, s. 1100, 1124; Zbeyr b. Bekkr, Abrl-muvaffayyt (nr. Sm Mekk el-n), Badad 1392/1972, s. 305; Fkih, Abru Mekke (nr. Abdlmelik b. Abdullah b. Deh), Mekke 1407/1986-87, V, 153, 196-197; Belzr, Ensb (Zekkr), I, 297; IV, 323-325; a.mlf., Fth (Fayda), s. 657; Taber, Tr (Ebl-Fazl), V, 155; VIII, 36, 156; IX, 410; Ebl-Ferec el-sfahn, Metil-libiyyn (nr. Seyyid Ahmed Sakr), Beyrut, ts. (Drl-marife), s. 487-488; Yusuf Has Hcib, Kutadgu Bilig (nr. Reit Rahmeti Arat), Ankara 1979, s. 9, 436; Mstansr-Billh el-Ftm, es-Sicilltl-Mstanriyye (nr. Abdlmnim Mcid), Kahire, ts. (Drl-fikril-Arab), s. 65; Nizmlmlk, Siysetnme (Kymen), s. 70; Ali b. Zfir, Abrd-dvelil-mnaa (nr. A. Ferr), Kahire 1972, s. 27-28; bnl-Esr, el-Kmil, II, 17; V, 605; VI, 9, 35, 42, 49, 80, 93, 305; bn Haldn, Muaddime (nr. Derv el-Cveyd), Kahire, ts., s. 31; Kalkaend, ubul-a (emseddin), I, 413; IV, 281, 302; VI, 15, 17, 32-33, 44-45, 56, 64, 98, 128-129; bn Inebe, Umdet-lib (nr. Abdullah es-Sde - rif Abdlgan), Dmak 1426/ 2005, s. 119, 227, 246, 261, 474, 484, 561, 574-575, 597; Makrz, Marifet m yecib li-lil-beytin-nebev minel-a al men adhm (nr. M. Ahmed r), Beyrut 1392/1972, s. 17; a.mlf., el-a (nr. Hall elMansr), Beyrut 1418/ 1998, II, 251, 295, 449; a.mlf., ttil-unef (nr. Cemleddin e-eyyl), Kahire 1416/1996, I, 110; III, 68, 136; bn Tarberd, en-Ncmz-zhire, IV, 45; V, 371; X, 322; XI, 10, 267, 306, 308; XII, 153; XIII, 30; XIV, 298; XV, 164; XVI, 5; bn Hacer el-Heytem, eaviul-muria, Beyrut 1405/1985, s. 274-281; Lutfi Paa, safnme (nr. Mbahat S.

Ktkolu, Prof.Dr. Bekir Ktkoluna Armaan iinde), stanbul 1991, s. 98; Selnik, Trih (pirli), I, 89; Ali el-Kr, Mirtl-meft (nr. Ceml Aytn), Beyrut 1422/ 2001, X, 101; evkn, el-Bedr-li, II, 116, 126, 140; Selv, el-sti (nr. Cafer en-Nsr - Muhammed en-Nsr), Drlbeyz 1997, IV, 115; Mmin b. Hasan Mmin e-eblenc, Nrl-ebr f menbi li beytin-nebiyyil-mutr, Kahire, ts. (Matbaatl-Hicz), s. 115-117; Osman Turan, Trkiye Seluklular Hakknda Resm Vesikalar, Ankara 1958, s. 55-57; M. Erturul Dzda, eyhlislm Ebussuud Efendi Fetvalar Inda 16. Asr Trk Hayat, stanbul 1983, s. 82-83; Mehmet Altay Kymen, Byk Seluklu mparatorluu Tarihi, Ankara 1984-92, II, 11; III, 75; Hasan Yksel, Osmanl Toplumunda Sdt- Kirm, Uluslararas Osmanl Tarihi Sempozyumu (8-10 Nisan 1999) Bildirileri (haz. Turan Gke), zmir 2000, s. 341-361; Glgn Uyar, Ehl-i Beyt: slam Tarihinde Ali-Fatma Evlad, stanbul 2004, s. 237, 243, 332-333, 451-497; Rya Kl, Osmanlda Seyyidler ve erifler, stanbul 2005, s. 27-30, 62-69, 77-78, 94, 105, 112; Mustafa S. Kkac, skdar Ziyaret Eden erifler, skdar Sempozyumu IV: 3-5 Kasm 2006: Bildiriler (ed. Cokun Ylmaz), stanbul 2007, II, 473-484; a.mlf., Mensubiyet le Asabiyet Arasnda l-i Ftma, MTAD, sy. 18 (2005), s. 46-70; B. Scarcia Amoretti, Ibn abab, EI (ng.), III, 950; C. E. Bosworth, Sayyid, a.e., IX, 115-116; C. van Arendonk - [W. A. Graham], Sharf, a.e., IX, 329337; E. Lvi-Provenal - [Ch. de la Vronne], uraf, a.e., IX, 507-508. Mustafa Sabri Kkac

SEYYD ABDULLAH- BUHR


(bk. DERV ABD-i MEVLEV).

SEYYD ABDULLAH HM
(bk. ABDULLAH EFEND, Himzde).

SEYYD AHMED el-BEDEV


(bk. AHMED el-BEDEV).

SEYYD AHMED BEDEV KLLYES


Msr Tantada Seyyid Ahmed el-Bedevnin kabri etrafnda gelien klliye. Bedeviyye tarikatnn kurucusu Ahmed el-Bedevnin vefatndan (676/1277) sonra farkl devirlerde ina edilen trbe, zviye-medrese-cami ile iki sebilden meydana gelmektedir. Ahmed el-Bedev Tantaya gelince nce Rknlyedeyn adl bir tccarn evine misafir olmu, ev sahibi kendisini lnceye kadar yanndan ayrmamtr. Rknlyedeynin vefatnn ardndan Ahmed el-Bedev, bn hayt adl baka bir kiinin evine tanm ve lmne kadar orada kalm, lnce bu evin ierisine defnedilmitir. Talebesi ve halifesi Abdll, eyhin kabrinin civarnda daha sonra Ahmediyye olarak bilinen zviyeye dnen bir halvethne yaptrmtr. Bu zviyenin Memlk Sultan Kaytbay zamanna kadar mevcudiyetini koruduu rivayet edilmektedir. Sultan Kaytbay eyhin kubbeli trbesiyle zviyesi iin bir minare ina ettirmitir. bn ys, 901 (1495-96) yl olaylarn zikrederken Sultan Kaytbayn Seyyid Ahmed el-Bedevnin makamn yenilediini ve zviyesini genilettiini bildirmektedir. Ancak Evliya elebi, Bu byk binay Sultan Kansu Gavri 721 senesi Zilhiccesinde yeniledi diyerek tarih kronolojiye uymayan bir bilgi vermektedir. XVIII. yzylda Ali Bey el-Kebr trbeye bitiik durumda mevcut camiyle birlikte en by Ahmed el-Bedevye, onun batsndaki Abdlle, dousundaki eyh Mchide ait kubbe ve caminin karsnda bir sebilkttb yaptrmtr. Ayrca vakflar tesis etmi, bu vakflardan Ahmed el-Bedevnin halifelerinin yan sra trbedarlar, civardaki limler, fakirler, cizler, yetimler ve tarikat mensuplarnn faydalanmas temin edilmitir. Ayn dnemde (1769) burada Ezher eitim kurumlarna bal olarak din eitimin verilmeye baland bilinmektedir. XIX. yzylda klliyeye Kavalal Mehmed Ali Paa tarafndan bir sebil ilve edilmitir. Nizmiyye, Mstansriyye ve Ezher medreselerinin bir rnei olarak Ahmediyye Medresesi ya da bnisine izfeten Kaytbay Camii denilen, gnmzde klliyenin en nemli yaplarndan biri durumundaki cami genel mimarisi itibariyle Memlk karakterini yanstmaktadr. 1083te (1672) Tantay ziyaret eden Evliya elebi yapyla ilgili olarak u bilgileri vermektedir: Kale gibi bir camidir. Seyyid Ahmed el-Bedev bu camide gmldr. Caminin uzunluu 120, eni 100 ayaktr. Toplam altm mermer stun vardr. Yirmi drd cami iinde, dierleri avlusundadr. Stunlarn stleri nakl tavanlardr. st kurun rtl deil kire svaldr. ki minaresi vardr. Sadaki erefeli ve iki yz basamakldr. Soldaki iki erefeli ve daha ksadr. ki minarenin de alemleri yoktur. kinci minarenin altnda 15.000 deve krbas su alan bir sebilhne sarnc vardr. Sebil yannda Hanef musluklar ve fi havuzu, talebe odalar ve hellar mevcuttur. Cami kble kaps stndeki kitbesine gre 1320 (1902) ylnda elden geirilmitir. Dendanlarla nihayetlenen cepheleri iki kat halinde dizilmi pencerelerle hareketlendirilmitir. Bunlardan alttakiler, i ie zikzaklardan meydana gelen geometrik bir ssleme kua ile erevelenmi olup dikdrtgen ekillidir. Bu bezeme frizi, pencerenin hemen zerinde yuvarlak pencereyi kuatan sivri kemerli alnl da evrelemektedir. stteki pencereler, altta iki yuvarlak kemerli aklkla onlarn zerinde ortada yer alan dairev bir pencereden ibarettir. Pencereler, cepheyi aadan yukarya dikey olarak blen yzeysel dikdrtgen niler ierisine yerletirilmitir. Kuzeybat cephesinde drt, dier ynlerde birer adet olmak zere toplam yedi kapdan ulalan cami kareye yakn bir plana

sahiptir. taraftan mermer stunlar zerine dayal sivri kemerli revaklarla kuatlm olan avlu, pencere dizileriyle hareketlendirilmi kasnak zerine oturan kurun kaplamal sivri kubbeyle rtldr. Kasnaktaki pencereler, cephelerdeki st pencereler gibi ikiz yuvarlak kemer stnde bir daire eklindedir. Avlunun gneydou tarafnda kble duvarna paralel biimde dzenlenmi drt nefli asl ibadet mekn mevcuttur. Gnmzde klliyede minare vardr. Bunlardan ikisi er erefeli, biri iki erefeli olup kare kaide zerinde ykselen, nilerle hareketlendirilmi okgen ve silindirik gvdelerinin yan sra ince stuncuklarn tad soan biimli ta klhlaryla Memlk minareleri tipindedir. Trbe caminin gneybat kenarnda yer almakta olup bir kap ile birbirine balanm durumdadr. Bu kapnn zerinde yapy Sultan Kaytbayn ina ettirdiine dair kitbe yer almaktadr. Cami ile ayn ykseklikte ve ayn tarzda niler ve pencerelerle hareketlendirilmi cephelere sahip olan trbe, mukarnas dolgulu geilere dayanan silindirik kasnaa oturtulmu sivri kubbeyle rtl kare planl bir yapdr ve bu haliyle Memlk trbelerine benzemektedir. Kasnak sivri kemerli bir pencere dizisine sahiptir. Geilerin bulunduu seviyede aralarda dardan bir sivri kemer ierisine alnm gl pencereye yer verilmitir. Trbenin ierisinde ortada eyhin drt ke sandukas parmaklklarla kuatlmtr. Trbede mevcut olan kadem-i eriften baka eskiden eitli yerlerden hediye olarak gnderilen amdanlar, buhurdanlar, glbdanlar, zerdet, cevkan, palhenk, def, kudm, nefir, zil vb. malzemelerin bulunduu bilinmektedir. Sebilkttb, aslnda brhim Bey el-Kebr tarafndan 1182 (1768) ylnda Ahmed Bedev Camiinin karsnda ina edilmitir. Ancak 1961de es-Sikketl-cedde caddesinin geniletilmesi srasnda Tantann Kahire tarafndaki ehir giriinde yolun ortasndaki Ak Hava Mzesine nakledilmi, nakil sonras sebilkttbn ikinci kat ina edilmemitir. Mstakil olarak ina edilen yap dzgn kesme tatandr. Cepheleri genel durumuyla orijinal dzenlemeyi hl muhafaza etmekteyse de baz deiiklikler yaplmtr. Giriin solunda bir mukarnas dizisiyle nihayetlenen dikdrtgen ereve iinde sivri kemerli eme ve silmelerle belirlenmi alnl dikkat ekmektedir. zerinde, kare ereve iinde drtl dml daire motifli geometrik gemelerden oluan ssleme ile bir dikdrtgen pencere yer almaktadr. Bunun solunda yarm daire eklinde darya yansyan sebil cephesi mevcuttur. Cephe drt adet gmme, yuvarlak mermer stuna oturan bask kemerler iinde yine bask kemerli aklkla hareketlendirilmitir. Bunlar bronz parmaklkldr. nlerinde alt sra mukarnas dizisine oturan bir tabla bulunmaktadr. Stunlara oturuu dzgn olmayan kemerler geometrik gemelerle evrelenmitir. Cephenin sonunda sivri kemerli ve zeri l yaprak motifli dendanl bir kap yer almakta, cephe sonradan yaplm yuvarlak ekilli bir ahap saakla nihayet bulmaktadr. kinci katta sebilin cephe formuna uygun biimde dzenlenmi, yine iki serbest yuvarlak mermer stuna oturan yuvarlak kemerlikttb cephesinin varl Msr Eski Eserler Kurumundaki iziminden anlalmaktadr. Cephe ahap bir saakla bitmekteydi. Giri, cephenin sa ucunda gnmzdeki haliyle zerinde iki mermer stuneye oturan dikdrtgen pencere ve dz atk tal kapdan ibarettir. Buradan L eklindeki giri holne geilmektedir. Giriin karsndaki iki kap ile sebilin bitiiinde yer alan, ancak ekli pek dzgn olmayan hcreye geilmekte, dehlizin sonunda bir kap ile sebile ulalmaktadr. meknn plan tam bir dzen iinde deildir. Sada dier kap ile dardaki emenin havuzunu barndran 1,50 1,23 m. llerinde kk bir hcreye varlmaktadr. Yuvarlak cephede aklklardan ortadaki daha genitir. Zemini ta demeli sebilin bitiiindeki oda ktphane olarak kullanlmaktadr. Yap, Osmanl devrinde stanbulda ve Kahirede ina edilen

yarm yuvarlak cepheli sebillerle byk benzerlik gstermektedir. Caminin dou tarafnda yolun kar kenarnda bulunan Ahmed Sebilinin ina tarihiyle yaptran kesin olarak bilinmemekle birlikte Mehmed Ali Paa tarafndan Ahmed el-Bedevye armaan olarak yaptrld sanlmaktadr. 1993te Msr Eski Eserler Kurumunca onarlm olan sebil tek katldr ve mstakil tarzda dzenlenmitir. stanbul slbunu yanstan sebilin dzgn kesme ta duvarlar dtan mermerle kaplanmtr. Yarm yuvarlak bir cepheye sahip olan sebilin sol kesinde etraf akant yapraklaryla ssl dalgal kemerli bir eme yer almaktadr. Geometrik ve bitkisel motiflerle ssl cephede musluk yeri vardr. Bir basamakla ulalan sebilin cephesinde gmme mermer stunlarla snrlandrlm yuvarlak kemerli aklk mevcuttur. Bunlar eitli geometrik gemelerden ibaret bronz parmaklkldr ve nlerinde cephe boyunca uzanan bir mermer tabla yer almaktadr. Kemer keliklerinde, stunlarn atya kadar devam eden uzantlarnda, cephenin st blmndeki yuvarlak kemerli alan iinde ve evresinde akant yapraklar, girlandlar ve iri bitki yapraklarnn rokoko tarznda ilendii grlmektedir. Cephe yuvarlak forma uygun dzenlenmi bir ahap saakla nihayetlenmekte, zerinde dikey ve yatay biimdeki dikdrtgenlerden baka herhangi bir ssleme bulunmamaktadr. Cephenin sa ucundaki dalgal, bask kemerli bir kapdan sebilhneye giri salanmakta, kapnn zerinde iri yuvarlak kemerli alan iinde yine Bat tarznda bitki sslemeleri grlmektedir. Kapnn iki yannda baklava dilimi motifleri dizilmi, stte de vazodan kan bitki sslemesine yer verilmitir. eride gen biimindeki giri holnden sonra sebile ulalmaktadr. eride niin bulunduu sebilin n cephesi yarm yuvarlak biimde dar tarlm olup sol tarafnda adet yuvarlak kemerli aklklara sahiptir. Sa tarafnda da yuvarlak kemerli bir kr ni mevcuttur. Aklklarn nnde dikdrtgen biiminde bir mermer iine oval olarak oyulmu birer havuz bulunmaktadr. Sebilhnenin zemini Arnavut kaldrm tarznda ta demelidir.

BBLYOGRAFYA

Evliya elebi, Seyahatnme, X, 604-618; Sud Mhir Muhammed, Mescid Mr ve evliyhelin, Kahire 1976, II, 301-305; C. Mayeur-Jaouen, al-Sayyid Amad al-Badaw: Un Grand Saint de lIslam Egyptien, Le Caire 1994, tr.yer.; a.mlf., an, a.e., X, 189; Ahmet Ali Bayhan, Msrda Osmanl Devri Mimarisi (doktora tezi, 1997), Yznc Yl niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, s. 307, 347; K. Vollers - E. Littmann, Amad al-Badaw, EI (ng.), I, 281. Ahmet Ali Bayhan

SEYYD AHMED HAN


(bk. AHMED HAN, Seyyid).

SEYYD AHMED-i KESREV


(bk. KESREV, Seyyid Ahmed).

SEYYD AL EFEND
(. 1809) Osmanl devlet adam, ilk dim Paris sefiri. Aslen Moral olup muhtemelen 1757de dodu. On -on drt yalarnda stanbula geldi. Rumca bildii, ayrca biraz Franszca konutuu belirtilir. Bundan hareketle Morann sahil kasabalarndan birinde doduu tahmin edilir. Maliye Kaleminde yetiti. Vidin Seraskeri Hasan Paann divan ktibi (15 Zilhicce 1202 / 16 Eyll 1788) ve daha sonra Defterhne-i mire kesedar oldu. 5 evval 1207de (16 Mays 1793) haslar muktaacs olarak tayin edildi ve 5 evval 1208de (6 Mays 1794) azledildi (Afyoncu, XX/24 [1999], s. 140). III. Selim zamannda Avrupann belirli merkezlerinde dim eliliklerin almas zerine nce Berline gnderilmesine karar verildiyse de Fransa Directoire ynetiminin stanbuldaki elileri Verninac de Saint-Maure ve Aubert du Bayetnin sraryla Parise yolland (Eyll 1796). Bu mnasebetle Hcegn- Dvn- Hmyunlua ykseltildi ve kendisine bamuhasebeci unvan verildi. 24 Mart 1797de on sekiz kiilik bir maiyetle kk bir talyan gemisine binerek 15 Maysta Marsilyaya vard (Maurice Herbette, s. 13, 16). Kendisine mihmandarlk eden Caulaincourtun ifadesine gre o srada krk yalarndayd. 28 Temmuzda Directoirea padiahn mektubunu sundu (Seyyid Ali Efendi, Deux ottoman Paris, s. 14). Elilie yl iin tayin edilmiti. Seyyid Ali, Fransada cokulu bir ekilde karland, Marsilyadan Parise kadar halkn ilgi oda oldu. Bunda, merak siki yannda o sralarda ihtill Fransasnn Trkler dnda tarafsz kalm dostu bulunmamasnn da etken olduu aktr. Osmanl Devleti, Fransa kart ittifaklara katlmam ve zellikle Gney Fransann tahl ihtiyacnn karlanmasnda hayat bir rol oynamtr (Herbette, s. XII-XIII). Napolyon Bonapartn Msra saldrs Seyyid Aliyi ok zor durumda brakt (Temmuz 1798). Fransz Dileri bakan olan Talleyrand Prigord, Msra bir Fransz kartmasna hazrlandn inkr etmi ve General Napolyonun Malta valyeleri zerine gittiini belirterek iki devlet arasndaki dostluun devam ynnde gvence vermiti. Ali Efendi de stanbula bu ynde raporlar yazmakta ve Msra ynelik bir tecavz ihtimalinin bulunmadn bildirmekteydi. Kendisi de Msra saldrma sylentisinin halk aldatmak iin ortaya atld, Cebelitrk veya Sicilyay almak iin hazrlklar yapld kanaatindeydi. Hatta bu yoldaki son bir raporunun okunmas esnasnda Franszlarn Msra saldrd haberi stanbula ulatnda III. Selim onun iin, Ne eek herifmi demiti (Karal, s. 144, 192). Osmanl Devleti bu mesele dolaysyla Fransaya sava iln edince (1 Reblhir 1213 / 12 Eyll 1798) Ali Efendinin Pariste zorunlu ikameti balad. Bu arada Pariste geen ilk yllarnda maiyetindeki Rum tercmanlar tarafndan srekli aldatlyordu. Batercman olan Rum asll Godrika, Fransa Dileri Bakan Talleyrand tarafndan satn alnd ve resmen Fransa iin casusluk yapt. Bu durum, o sralarda Fransaya kar -ngiltere ile beraber-Osmanl Devletiyle ittifak iinde olan Rusyann stanbuldaki elisi Tamarann Paristeki meslektandan ald bilgi zerine ortaya kt. Tercmanna ok gvenen Ali Efendi derin bir hayal krklna urad; dn vakti gelince

Godrika Fransaya snd ve daha sonralar Fransa hesabna altn aka itiraf etti. Seyyid Ali Efendi, iki devlet arasndaki sava durumu sebebiyle dn iin izin istedi. Fransay stanbulda temsil etmekte olan maslahatgzr Pierre Ruffin dnda o srada Osmanl topraklarnda bulunan Fransz tccarlarnn ve dier uyruklarnn durumu akla kavuup serbest kalmalarna kadar bir nevi rehin olarak Pariste kalmaya mecbur tutuldu. Ancak Ruffin gibi hapsedilmedi, SaintDominique sokandaki Monoca Konanda eski bir Osmanl elisi sfatyla oturmasna izin verildi. Bu izin ara sra konandan dar kmasn da kapsyordu. Yaplan diplomatik teebbsler neticesinde, kendisinin stanbulda Ruffin ve Osmanl topraklarndaki btn Fransz konsoloslar dahil olmak zere resm vazifeli dier Franszlarla takas edilmesi ve geri kalan Fransz vatandalarnn durumuna daha sonra bir zm bulunmas dorultusunda mutabakat hsl olduysa da bu durum Osmanl hkmeti tarafndan kabul grmedi. Seyyid Ali Efendi, Pariste yl kaderiyle ba baa kald. Mal durumu stanbuldan gelen paralarn dzenli biimde ulamamas sebebiyle bozuldu; skntlarn Cezayirli bir tccar olan Bekrnin at kredilerle gidermeye alt. kinci tercman Manolakinin yapt borlar onun zerine kald, alacakllar hkmete bavurarak paralarnn tahsilini istemeye balad. Ali Efendi ayrca mslman hizmetlileri disiplin altnda tutmakta zorlanmaktayd. mam Hfz Ahmedi falakaya yatrmak zorunda kalm, o da Fransz makamlarna ikyette bulunarak iltica etmiti (Herbette, s. 160-162). Bunlara ramen Talleyrand ilerisini dnerek kendisine olaan d ilgi gsterdi. Deimekte olan siyas durum ve bar hazrlklar dolaysyla, 1798de Msr seferi iin aldatlm olan Ali Efendiden imdi de (1801) avantajl bir bar amacyla istifade edilmesi dnlmt. Bylece Pariste bir bar antlamas tasla zerinde almaya balad. Talleyrandn sokuturduu, Fransay en fazla himayeye mazhar bir stat iinde gsteren maddeler ngiltere ve Rusyay honut etmedi. Osmanl Devleti de bu ynde bir tavr deiiklii iine girmi olmasndan tr 1 Cemziyelhir 1216 (9 Ekim 1801) tarihinde Ali Efendi ile Talleyrand arasnda imzalanan taslaa (Karal, s. 135-136) onay vermedi. Bununla birlikte Fransa ve ngiltere arasnda Amiensde yaplan bar grmelerine katld. Bylece kk drlmesi sebebiyle saygnlnn korunmasna allmak istendii anlalmaktadr; zira grmeleri yrtmek iin fevkalde murahhas sfatyla Galib Efendi gnderilmi bulunuyordu (a.g.e., s. 192). Galib Efendinin 25 Haziran 1802de bar antlamasn imzalamasnn ardndan (Seyyid Ali Efendi, Deux ottomans Paris, s. 15) Ali Efendi 14 Temmuz 1802de birinci konsle veda etti ve ziyaretinin ertesi gn Viyana-Bkre zerinden stanbula doru yola kt. Yannda iki Trk, Rum yardmcs vard. Elli iki gn sonra 6 Eyllde stanbula vard (Herbette, s. 178-179). Paris yllar kendisine siyasetin inceliklerini ve siyasette szlerin bir deeri olmadn retmiti. O dnem Osmanl devlet adamlarnn Avrupa diplomatlaryla olan ilikilerinde bir zafiyet unsuru olarak ortaya kan, ahs ahlkla siyas ahlk birbirinden ayramamaktan ileri gelen ve bu yzden kendisine haksz ekilde yaktrlan safln bir tarafa brakt (Beydilli, sy. 7 [1999], s. 50). siyasette nemli bir yer almas, Nizm- Cedd reformlar ve kar darbeler dneminde gsterdii faaliyetleri aradan geen zaman iinde usta bir diplomat haline geldiini gsterir. stanbula dndkten sonra bir mddet Boaziinde Kulelideki yalsna ekildi ve ardndan III. Selimin reformlarna itirak edecek vazifelere getirildi. 28 Ocak 1803te bamuhasebeci oldu (Afyoncu, XX/24 [1999], s. 140). 1804te kk- slis defterdarlna eit ve bahriye hazinesinden sorumlu olmak zere yeni bir tekilt halinde kurulan Tersane eminliine getirildi. Bir mddet sonra

bu emanet Umr- Bahriyye Nezreti olarak deitirildiinden kendisi Umr- Bahriyye nzr oldu. 1806da bu nemli grevden azledildi. Bu sralarda reformlarn sonunun grnd zor bir dneme geilmiti. 1807de Kabak isyann Nizm- Cedd taraftar olmakla beraber bir felkete uramadan atlatt. Halbuki halefi Hac brhim siler tarafndan katledilenler arasndayd. Yeni padiah IV. Mustafa tarafndan nce Defterhne-i mire eminliine tayin edildi (31 Temmuz 1807). Bu srada III. Selimi tekrar tahta karmak isteyen Alemdar Mustafa Paann darbe giriimi meydana geldi. Seyyid Alinin de bu grupla irtibat halinde olduu anlalmaktadr. Seyyid Ali, Talleyranddan ders alm olduunu kantlarcasna bir yandan IV. Mustafa taraftarlarn idare ediyor, dier yandan Selimi tahta karmak isteyenlerle yakn ilikiler kuruyordu. Alemdar Mustafa Paann saraya yapt baskn felketle sonulanp III. Selim ldrldnde ve IV. Mustafa tahttan indirildiinde Seyyid Ali Efendi, II. Mahmud ve Alemdar Mustafa taraftar olarak hizmet etmeyi srdrd. Rusuk yranndan Rmiz Abdullah Efendi vezirlikle kaptan- dery olduunda Seyyid Ali yeniden Umr- Bahriyye Nzrlna getirildi (10 Eyll 1808), bylece darbe ekibi iinde nemli bir konuma geldi. Bir mddet sonra hazrlanan Sened-i ttifak belgesine imza atanlar arasnda yer ald. 17 Kasm 1808de yenieriler Alemdar Mustafa Paaya kar bir darbe giriiminde bulunduklarnda Yayla mam Rislesine gre (III [1973], s. 256) Seyyid Ali Efendi, denizden yenieri klalarn topa tutan Rmiz Abdullah Paa ile birlikte gemide bulunuyordu (Cevdet, IX, 36). Her iki tarafn zayiat verdii, ancak kazanann belli olmad mcadele esnasnda 19 Kasmda silerin szcs haline gelen kaymakam arhac Ali Paa vastasyla Kad Abdurrahman ve Rmiz paalar yannda Seyyid Ali Efendinin de kellesi istendi. silerin IV. Mustafann tekrar tahta karlmas iin gsterilerde bulunmas zerine bu l grup II. Mahmuda kardeinin ldrlmesi gerektiini telkin etti. Bylece IV. Mustafa boularak ldrld. II. Mahmud hnedann tek erkek yesi sfatyla tahtn salamlatrrken Seyyid Ali de eski bir padiahn ldrlmesi iine kartndan hayatn byk bir tehlike iine atm bulunuyordu. Bu arada olaylar silerin lehine geliiyordu. l grup II. Mahmudun izniyle Yal Kknden krekli bir krlangca binerek saraydan ayrld. skdara kmalar engellendiinden yanlarndaki adamlaryla birlikte bir ektirmeye aktarlp Marmaraya doru yelken ald. II. Mahmud ise tahtn korumu olmakla beraber silerin isteklerine boyun emek ve bu nn idamna onay vermek zorunda kald. Bunlar Yedikule aklarndayken bir brike binen yenieriler tarafndan takip edilmeye baland. Ancak Yeilkyde karaya karak bulduklar atlara binip kamay baardlar (a.g.e., IX, 39). Seyyid Ali ve iki yolda atalcada eski Krm hanlarndan Selim Girayn iftliine snd. Kad Abdurrahman Paa, Anadoluda Aliye tarafna doru kat, Rmiz Paa Rusyaya snd ve eski vatan Krma yerleti. Ancak 1813te dndnde idam edildi. Seyyid Ali Efendi stanbula dnerek nce gizlendi, bu arada hayat iin baz yenieri reislerine ykl paralar datt ve aklanmay baard. Nihayet 13 Temmuz 1809da ordu ile Dvud Paa Klasnda bulunan Sadrazam Ysuf Ziy Paaya snp af diledi ve istei kabul grerek anakkale Boaz Hisar kumandanlna tayin edildi. Aslnda bu onun aa kmas iin bir tuzakt. Seyyid Alinin buna kanmas kendisine yaktrlan safln bir nianesi olarak yorumlanr (nzde, I, 211). II. Mahmud kendisine Fransz yanls bir politika gdlmesi tavsiyesinde bulunan takrirler sunan, vaktiyle Alemdar Mustafa Paann yannda duran ve imdi yenierilere dayanmaya alan Seyyid Alinin ortadan kaldrlmasna karar verip

nce stanbuldan uzaklatrmasn uygun grd. Ertesi gn peinden gnderilen emirle idam edilerek (6 Temmuz 1809) kesik ba Dvud Paa sahrasna getirildi (5 Austos 1809; nzde, I, 211-213; Cevdet, IX, 115-116). Sened-i ttifakta imzasnn bulunmas sebebiyle II. Mahmudun gizli kinini davet ettii aktr. IV. Mustafann katline karm olmas idam iin ayr bir sebep tekil etmi olmaldr. Seyyid Ali Efendinin kesik ba Mahmudpaa Mezarlnda gmldr. Eserleri. 1. Sefretnme. Bilinen yazmalarndan hareketle 1912de Trh-i Osmn Encmeni Mecmuasnda tefrika edilmi, ertesi yl bu yaymdan hareketle Ahmed Refik tarafndan kitap halinde baslm, aktel dergilerde baz alntlar yaplm olmakla beraber eser yeni harflerle tekrar neredilmitir (bk. bibl.). 2. Muhtasar Fransa Ahvli. Sleymaniye Ktphanesinde bulunan (Hac Mahmud Efendi, nr. 4890), muhtemelen tek nsha halindeki yazmann metni yaymlanm olmakla beraber mellif tesbiti yanl yapldndan eser, 1806-1811 yllar arasnda eli sfatyla Fransada bulunan Abdrrahim Muhib Efendiye mal edilmitir. Metnin dbcesinde 1211 senesi evilinde (Temmuz-Eyll 1796) sefretle memur edildiini ifade eden mellif, hitamnda eserin yazl tarihini evil-i Zilkade 1213 (6-15 Nisan 1799) olarak vermektedir (Seyyid Ali Efendi, Paris Rislesi, sy. 5 [1997], s. 182, 195). Eser Stephane Yerasimos tarafndan 1998de Pariste Franszca olarak baslmtr (bk. bibl.). Muhtasar Fransa Ahvli Seyyid Ali Efendinin kendi tanmlamasdr (vr. 14b). Frank Krallnn, dolaysyla Fransann ortaya kna kadarki eski dnemlere ksaca temas eden, Roma mparatorluunun ikiye ayrlmas ve stanbulun kurulmasna deinen Seyyid Ali, Fransa tarihinden kesitler sunar. Verdii bilgiler salamdr, dolaysyla iyi bir kaynaktan alnm olduuna iaret eder. Der Beyn- Zuhr- Fesd bal altnda 1789 Fransa htillinin tarihesine byk bir yer verir. Bu anlatm Osmanl literatrnde, meydana geliinden ksa bir zaman sonra Fransz htilline dair verilen ilk bilgiler olmas bakmndan ayr bir nem tar. Nizm- cedd diye adlandrd 1792 anayasasnn takdimi, kral ve kralienin idam, balayan i sava ve bunun terr boyutu vurgulanr. htillin Avrupa apnda bir sava haline dnmesi anlatlr. Cumhuriyet devri Fransasnn ekonomik ve mal durumu, nfusu, asker gc, harp sanayii ve bilimsel gelimeler hakknda bilgi verilir. Paris ehriyle ilgili anlatm genelde ihtill sonras Fransasnn tasviri iinde zel bir yer tutar.

BBLYOGRAFYA

Seyyid Ali Efendi, Muhtasar Fransa Ahvli, Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 4890, vr. 24-40; a.e.: Paris Rislesi (haz. brahim Kreli, lm Aratrmalar iinde), sy. 5, stanbul 1997, s. 177-197; a.e.: Deux ottomans Paris sous le Directoire et lEmpire: Relations dambassade (trc. Stephane Yerasimos), Paris 1998, s. 14 vd.; a.mlf., Sefaretnme (TOEM iinde), XX (1330/ 1912), s. 1246-1259; XXI, 1333-1342; XXII, 1378-1390; XXIII, 1458-1466; XXIV, 1548-1560 (Moral esSeyyid Ali Efendinin Sefaretnamesi [haz. Ahmed Refik], stanbul 1329); nzde, Trih, I, 211213; Yayla mam Risalesi (haz. F. etin Derin, TED iinde), III (1973), s. 213-272; Sicill-i Osmn, III, 554; Cevdet, Trih, IX, 35, 36, 39, 115-116; Ahmed Refik [Altnay], Trih Simalar, stanbul 1331, s. 61-88; a.mlf., Moral Ali Efendinin Paris Sefreti (1797-1802), TOEM, III (1330), s. 1120-1138; Enver Ziya Karal, Fransa-Msr ve Osmanl mparatorluu (1797-1802), stanbul 1938, tr.yer.; Faik Reit Unat, Osmanl Sefirleri ve Sefretnmeleri (nr. Bekir Stk Baykal), Ankara

1968, s. 179-181; Ercmend Kuran, Avrupada Osmanl kamet Elilerinin Kuruluu ve lk Elilerin Siyasi Faliyetleri: 1793-1821, Ankara 1988, s. 25-35; Maurice Herbette, Fransada lk Daimi Trk Elisi Moral Esseyyit Ali Efendi: 1797-1802 (trc. Erol yepazarc), stanbul 1997; Kemal Beydilli, D Politika ve Siyas Ahlk, lm Aratrmalar, sy. 7 (1999), s. 47-56; Erhan Afyoncu, Osmanl Mverrihlerine Dair Tevcihat Kaytlar I, TTK Belgeler, XX/24 (1999), s. 140; Ali Efendi (Moral Esseyyid), st.A, II, 653-656. Kemal Beydilli

SEYYD AL HEMEDN
(bk. HEMEDN, Emr-i Kebr).

SEYYD AL PAA
(. 1846) Mhendishne-i Berr-i Hmyunun ikinci bahocas. ocukluu ve genlii hakknda bilgi yoktur. Mhendishne-i Berr-i Hmyunda okudu, mezun olduktan sonra da burada hendese ve istihkm derslerini okuttu. 1817de Hseyin Rfk Tamnnin vefatyla bahocala tayin edildiyse de izledii yerli izgi sebebiyle 1830da azledildi. 1836da yeni bahoca shak Efendinin grevle gittii Medineden dnerken vefat etmesi ve onun yerine veklet eden Abdlhalim Efendinin ayn yl iinde lmesi zerine tekrar bahocala getirildi. Mirliv rtbesini tayan Seyyid Ali Paa mrnn son yllarnda bu grevinden ayrld ve tayin edildii mstakil nzrlk kadrosunda iken vefat etti; kabri Stlce Mezarlndadr. Batllamann bilim boyutu erevesinde dikkat ekici bir isim olan Seyyid Ali Paa, Bat eitim tarzna gre kurulan bir okulda okumasna ve byk oranda Batnn bilim ve teknoloji kavramlaryla yetien bir nesle mensup olmasna ramen telif ve tercme ettii eserlerde kendi kltr ve medeniyetinin ilm birikimini birinci planda tutmutur. Bu balamda bahoca olduu dnemde ikinci hoca Yahy Nci, nc hoca Seyyid Mehmed, drdnc hoca Seyyid Abdlhalim ve dier hocalar Seyyid mer ve Mahmud Efendi ile birlike Masdariyecizde Hseyin Efendinin rislesine Osmanl Mhendishnesinde bulunmu olan ilm bir ispatn Avrupallarca kendilerine mal edilmemesi iin... ehdet etmi ve onay vermitir (Masdariyecizde Seyyid Hseyin, Tesls-i Zviye ve Kavs: Bir Zviyeyi yhud Bir Kavsi Mtesviyen Ksma Taksim Etmek Tariki, stanbul 1238). Seyyid Ali Paann milliyeti tavr geometriye dair nemli kitab Usl-i Kut-i Mahrtiyytta da aka grlmektedir. Trke kaleme ald bu almasnda kendi tesbitleri yannda Apolloniostan Nasrddn-i Tsye kadar olan gelimelerle Avrupada bu sahada telif edilen eserleri dikkate alm ve incelemesinde ispatlarn cebir ilemine bavurmadan sadece hendese ile yapmtr. Onun kitabn mukaddimesinde verdii bilgiler Osmanl ilim tarihi iin ayr bir nem tamaktadr. Osmanl corafyasnda koni kesitlerinden bahseden pek ok kitabn varlna ramen bunlarn ounun Arap yahut Frenk dillerinde yazldn, ayrca ou cebire dayal ispat yaptndan cebir bilinmeden bu kitaplardan faydalanlamadn, ancak koni kesitlerinin pek ok yerde kullanlmasndan dolay sava tekniinin gelimesi iin gerekli olduunu, dolaysyla bu ilmin Mhendishne-i Berr-i Hmyunda okutulmas artnn getirildiini, kendisinin de bu gerekelerden dolay byle bir eseri kaleme aldn belirtmektedir. 1841 ylnda stanbulda baslan kitap Sultan Abdlmecide takdim edilmitir. Ali Paann iinde yetitii medeniyetin ilm geleneine ballnn en iyi rnei, Ali Kuunun Ftih Sultan Mehmede sunduu el-Fetiyye f ilmil-heye adl eserini Mirt- lem ad altnda zetleyerek Trkeye yapt eviride grlr (stanbul 1239; Yavuz Unat tarafndan sadeletirilerek tekrar yaymlanmtr: Seyyid Ali Paa, Miratl-Alem [Evrenin Aynas], Ali Kuunun Fethiyye Adl Eserinin evirisi, Ankara 2001). Ali Kuunun bu eseri bnl-Heysemin riyz ve tabi yaklamlarn senteziyle ortaya koyduu, daha sonra zellikle Merga matematik-astronomi okulu ile mer amn tarafndan srdrlen fizik muhteval astronomi anlayn tasfiye ettii saf riyz

yaklam esas alan bir almadr. Ayn ekilde Seyyid Ali Paa da evirisinin mukaddimesinde Aristo-Batlamyus, Pisagor-Efltun-Copernicus ve Tyhco Brahee ait evren tasavvurlaryla ilgili bilgileri verdikten sonra kendisinin slm lkelerinde cri olan Batlamyus sistemini tercih ettiini belirtmektedir. Bu tercih, modern tarzda eitim veren bir kurumda yetiip orada bahocalk yapan bir kiiye ait olmas bakmndan dikkat ekicidir ve onun meselenin daha ok riyz ynyle ilgilendiini, tercmesinin mukaddimesinde riyziyyt ile alt dal olarak grd astronomiyi klasik ilim tasnifi erevesinde ele almas da riyz ynelimini ve ilimden ne anladn aka ortaya koymaktadr. Seyyid Ali Paann bunlardan baka harp sanatna dair stihkmt- Cesme adl bir eseriyle (stanbul 1259) 1797de rencilii srasnda tercme ve telif ettii Resml-acb (Sanat- Kitbet) adl baslmam Franszca dil bilgisi kitab (Asker Mze Ktp., nr. 3026) bulunmaktadr.

BBLYOGRAFYA

Mehmed Esad, Mirt- Mhendishne-i Berr-i Hmyun, stanbul 1312, s. 51, 61-62, 66, 82; Osmanl Mellifleri, III, 275; Brockelmann, GAL, II, 235; Suppl., II, 330; zege, Katalog, II, 935, 1160; Ekmeleddin hsanolu v.dr., Osmanl Astronomi Literatr Tarihi, stanbul 1997, II, 587-588; a.mlf. v.dr., Osmanl Matematik Literatr Tarihi, stanbul 1999, I, 288-290; hsan Fazlolu, Seyyid Ali Paa, Yaamlar ve Yaptlaryla Osmanllar Ansiklopedisi, stanbul 1999, II, 529. hsan Fazlolu

SEYYD AL SULTAN
(. 815/1412den sonra) Balkanlarda yaam Vef-Kalender dervii. Kzl Deli adyla da bilinir. Hayatna dair bilgilerin temel kayna olan Velyetnme-i Seyyid Ali Sultanda, Horasan civarnda yaamakta iken bir gece ryasnda grd Hz. Peygamberin emriyle Balkan fetihlerinde Yldrm Bayezide yardm etmek iin yannda krk arkadayla birlikte yola kndan sz edilmektedir. Hac Bekt- Vel sitanesi eyhi elebi Cemleddin Efendi Mdfaasnda babasnn Hac Bekt- Vel, annesinin Kadnck Ana olduunu kaydeder (Birdoan, elebi Cemleddin, s. 40). Ancak Hac Bekt- Velnin hi evlenmedii pek ok tarihi tarafndan kabul edilen bir gerektir. Bedri Noyan ise Ahmed Hamdi Zaza Paann Msrda baslm Arapa kitabnda yer alan baz ifadelerden hareketle onun Horasan erlerinden Seyyid Hseyin Atann olu olduunu syler. Ancak Seyyid Ali Sultandan bahseden belgelerde ve Velyetnme nshalarnda bu konuda bilgi bulunmamaktadr. Velyetnmenin Kahire nshas dndaki nshalarnda Seyyid Ali Sultann Yldrm Bayezid dneminde yaad ifade edilmekte, Kahire nshasnda ise Yldrm Bayezidin yerini Orhan Gazi almaktadr. Eserdeki olaylar dikkate alndnda onun Orhan Gazi, I. Murad ve Yldrm Bayezid devirlerini idrak ettii sylenebilir. Velyetnmeye gre Seyyid Ali Sultan ve arkadalar Horasandan yola karak nce Hac Bekt- Velnin derghna uram, burada bir sre onunla grtkten sonra Hac Bekt- Velnin emriyle Seyyid Ali Sultan balarnda olduu halde Osmanl topraklarna gelmilerdir (s. 4-6). Seyyid Ali Sultan ve arkadalarnn Hac Bekt- Vel ile grmeleri kronolojik olarak mmkn deildir. Velyetnmede byle bir rivayetin yer almasn onun sonraki dnemde Bektalik iindeki konumuyla ilikilendirmek daha doru bir yaklam olacaktr. Abdal Ms Velyetnmesindeki baz ifadelerden (s. 147), Abdal Ms ile Seyyid Ali Sultann Hac Bekt- Vel ocanda iken birbirlerini tandklar, Seyyid Ali Sultann Abdal Msnn mridi olduu ve onun emriyle Gazi Umur Bey ile birlikte Balkan fetihlerine katld anlalmaktadr. Bu bilgiler doru kabul edilecek olursa Seyyid Ali Sultann Abdal Ms ile beraber Osmanl topraklarna Bursann fethinden nce geldii ileri srlebilir. Abdal Ms, Orhan Gazinin yapt bir tefti neticesinde Bursann fethinin ardndan Osmanl topraklarndan ayrlarak bir sre Egede faaliyet gsterip Teke vilyeti dahilindeki Elmalya yerlemitir. Abdal Ms Velyetnmesinde Seyyid Ali Sultann buradaki tekkede Abdal Msnn mridi olduu kaydedilir. Bu bilgiler nda Osmanl lkesinden Elmalya kadar uzanan gzerghta Seyyid Ali Sultann Abdal Msnn yannda olduu dnlebilir. Abdal Ms Velyetnmesine gre (s. 148-149) Abdal Ms, Seyyid Ali Sultan nce Sulucakarahyke gndermi, daha sonra Gazi Umur Bey ile birlikte Rumeli ftuhatnda grevlendirmitir. Bu bilgileri menkbeden ibaret saymak veya bunlar Balkan ftuhatndaki rol konusunda phe bulunmayan Seyyid Ali Sultann Abdal Musa Velyetnmesine yansm bir etkisi olarak kabul etmek mmkndr. Ancak Gazi Umur Beyin denizcilikte hayli ileri gittii ve zaman zaman taht mcadelelerinde Bizansn i ilerine kart,

hatta bu srete ileride Seyyid Ali Sultann tekkesini kuraca Dimetokada dahi bulunduu bilinmektedir. Dolaysyla Abdal Ms Velyetnmesindeki bilgilerin gereklik pay gz nne alndnda Seyyid Ali Sultann 1348 ylnda ld bilinen Gazi Umur Bey ile dostluk kurduu ve onun Rumeliye geileri srasnda yannda olabilecei sylenebilir. Abdal Ms Velyetnmesinde Rumelinin fethiyle grevlendirilmesinin ardndan Seyyid Ali Sultandan bir daha bahsedilmez. Seyyid Ali bu dnemden sonra bir sre Gazi Umur Beyin himayesinde faaliyet gstermi, ardndan Karesi Beyliinin, beyliin ilhakndan sonra dier Karesi beylerinin yan sra tekrar Osmanl hizmetine girmi olmaldr. Velyetnmede anlatlan Balkan ftuhat muhtemelen bu sreten sonrasna k tutmaktadr. Seyyid Ali Sultan, Osmanl lkesine geldikten sonra Orhan Gazinin Balkanlardaki fetih programn belirlemek amacyla yapt toplantda hazr bulunmu, ardndan Orhan Gazinin olu Sleyman Paann yannda fetihlere katlmtr. Velyetnmede Seyyid Ali Sultan ve arkadalarnn Lapsekiardak zerinden Rumeli tarafna gemiyle geilerine dair ilgin bir menkbe yer alr (s. 10). Onun Gelibolu ve Bolayrn fethine itirak etmesinin ardndan I. Murad dneminde Gazi Evrenos tarafndan kumanda edildii bilinen ve Kean, psala, Dimetoka zerinden Edirneye ulaan ikinci kolda faaliyet gsterdii, bilhassa bu gzerghta yrtlen fetihlerde aktif rol stlendii anlalmaktadr. Seyyid Ali Sultan ve arkadalar Balkanlarda Gelibolu, Bolayr, Kavak, Varmacin, Mrted Kalesi, psala, Fere, Dimetoka, Edirne, umnu, Rusuk, Silistre, Yanbolunun fethine katlm ve fetihlerde byk pay sahibi olmulardr (Velyetnme, s. 25-29). Seyyid Ali Sultan uzun sre Balkan corafyasnda fetihler yaptktan sonra gaziler ordusunun bana Gazi Evrenosu tayin etmi (a.g.e., s. 31), ardndan Dimetoka yaknlarna Kzl Deli isimli ayn kenarndaki bir derbendin yanna yerleerek bir tekke kurmutur. Yldrm Bayezid, fetihlerde byk yardmn grd Seyyid Ali Sultann tekkesine gelir olarak 804 (1402) ylnda Darbk, Bykviran ve Tfulluviran adlarnda ky temlik etmitir (BA, Ali Emr [Ms elebi Evrak], nr. 1). Bir sre sonra evltlk vakf haline getirilecek olan bu blgenin beratlar Ms elebi tarafndan yenilenmitir. Seyyid Ali Sultann hayatnn bundan sonraki dnemi hakknda bilgi bulunmamaktadr. Ms elebi tarafndan beratn bizzat kendisine verildiinin ifade edildii belgeden 1412de hayatta olduu anlalmaktadr. Trbesi Dimetokada Darbkndedir. Sonraki dnemlerde olduka faal olan tekke ayn zamanda bir derbend vazifesi grmekteydi (Barkan, sy. 2 [1942], s. 293). Velyetnmede ve dier kaynaklarda Seyyid Ali Sultann bir gazi-dervi olarak fetih ve iskna ok nem verdii, Rum ilini irkten temiz ve hals klmak iin alt vurgulanr. En ok nem verdii hususlardan biri gaz anlaydr ve bunu fiilen ortaya koymutur. J. K. Birge onun bu ynn erken dnem Bektaliinin gaz karakteri olarak deerlendirir. I. Beldicinu-Steinherr, Seyyid Alinin Yldrm Bayezid devrinde Balkan fetihlerinde n saflarda yer alan Hac lbey ile ayn kii olduunu ileri srmtr. Seyyid Rstem Gazi onun en yakn dostlarndan biridir. Velyetnmede Seyyid Rstem Gaziye en az Seyyid Ali Sultan kadar, belki ondan daha fazla yer ayrlmtr. Osmanl tarihlerinde adndan sz edilen Kara Rstem ile ayn kii olmas kuvvetle muhtemel olan Seyyid Rstem Gazi fetih ve gazlarda Seyyid Ali Sultann en byk yardmcsdr. Bazan kendi adna fetihler gerekletirdii grlen Seyyid Rstem ayn zamanda hukuk meselelerle de ilgilenmekte, bir anlamda gazilerin kazaskerliini yapmaktadr. O, da banda kurduu tekkede faaliyet gsteren bir torlaktr. Seyyid Ali Sultann bir dier arkada olan Fakih Abdssamed gazi-dervilerin imamdr. Mrted Kalesini byk kahramanlklar

gstererek ele geiren Thir, Gazi Evrenos, Seyyid Zl, Seyyid Ahmed, Seyyid Hamza, Seyyid Ufk ve Seyyid Furkye isimlerinden sz edilen dier arkadalardr. Seyyid Ali Sultan ve arkadalarnn yapt fetihler sonraki dnemlerde yazlan Bekta nefeslerinde yer bulmu, airler onu Rumeli gazilerinin ah diye nitelendirmitir. Velyetnmede yer alan ifadelerden Seyyid Ali Sultan ve arkadalarnn kalender bir merebe sahip olduklar anlalmaktadr. Bununla birlikte namaz konusunda son derece titiz davrandklar ve arap imedikleri srarla vurgulanr (s. 18-19, 27-28). Diktii bir okun yeerip aa haline gelmesi, bir nra atarak kale burcunu ykmas, Dimetoka Kalesine ate yadrmas, kayadan su karmas, klcyla kayay ikiye blmesi gibi kerametlerinden ska bahsedilir. Bekta nefeslerinde hayatna dair hemen hemen hi bilgi bulunmayan Sdk Abdaln bu tekkede yaad ve ona intisap ettii belirtilmektedir (Ergun, s. 207-208). Ancak iirlerinde 883 (1478) ylnda vefat ettii bilinen Otman Babadan sz eden ve XVI. yzylda yaad anlalan Sdk Abdaln onun mridi olmas mmkn deildir. Bekta geleneinde Seyyid Ali Sultan on iki posttan ikincisi olan a postunun sahibi, Rum ilinin gzcs olmu ve kurduu tekke en nemli drt Bekta tekkesinden biri olarak kabul edilmitir (Ocak, Bekta Menkbnmelerinde slm ncesi nan Motifleri, s. 13). Yaad dnemde Bektalikle ilikisinin hangi dzeyde olduu bilinmemekle beraber sonraki devirde bu gelenek ierisinde nemli bir yer edinmitir. Kurduu tekke Bektaliin Balkan corafyasnda yaylmasnda etkili olmu merkezlerden biridir. Bu misyonu dorudan Seyyid Ali Sultann ahsna balayanlar da vardr. Mesel Birge onu Sar Saltuk ile beraber Balkan corafyasnda Bekta yolunun ilk temsilcileri arasnda sayar (The Bektashi Order, s. 51). S. Frk, Bektaliin Osmanl fetihlerinin Balkan yarmadasnda yaylmasn salayan gaziler zmresiyle balantl olduunu ve Kzl Deli adyla Bekta menkbnmelerine girdiini syler (Anadoluda Bektlik, s. 192). Ahmet Yaar Ocak kendisini Kaygusuz Abdal, Sultan cddin Baba gibi XIV-XV. yzyllarda yaam bir Kalender eyhi yahut Proto-Bekta diye tanmlar (Osmanl mparatorluunda Marjinal Sflik, s. 88). Seyyid Ali Sultann Bekta gelenei zerindeki etkisi Alev-Bekta nefeslerinde ak ekilde grlmektedir. XVI-XVII. yzyl Bekta airi Kul Himmet bir nefesinde onun Hac Bekt- Velnin tacna sahip olduunu vurgular. Virn onu Rum erenlerinin ah ve gaziler serdar diye niteler. Seyyid Ali Sultann ad Pr Sultan Abdaln iirlerinde de geer. Ged Musl, Fakir Edn, Kazak Abdal, Ksm, Gurb, Mahrem Olu, Mnre ve Ysuf Dede gibi Kzlba-Alev airlerinin nefeslerinde de Seyyid Ali Sultandan benzer ifadelerle sz edilmitir. Onun Bekta gelenei ierisinde bu kadar youn biimde yer bulmasnda Bektaliin asl kurucusu olarak kabul edilen Balm Sultann etkisi olduu tahmin edilebilir. Melikoff, dergh evresindeki Hurf inancna mensup baz airlerin okluundan hareketle dergh civarnda etkin bir Hurflik merkezi bulunduunu ifade etmekteyse de bu younluun Seyyid Ali Sultan ile alkasnn olup olmad konusunda yeterli bilgi yoktur. Malatyann eyh Hasanl kynde Seyyid Aliye izfe edilen bir ocan mevcudiyeti ve skilip, Samsun, Krkkale, Malatya, Mara, Adana yresinde bu ocan mensuplarnn bulunmas, onun sadece Balkanlarda deil Anadoluda da sayg duyulan bir ahsiyet olduunu gstermektedir.

BBLYOGRAFYA

BA, TD, nr. 20, s. 264-265; nr. 77, s. 251-253; BA, Cevdet-Evkaf, nr. 1116, 18055, 21773, 24617, 32495; Velyetnme-i Seyyid Ali Sultan, Ankara Adnan tken Halk Ktp., nr. 1189, tr.yer.; Seyyid Ali Sultan (Kzl Deli Sultn) Vilayetnamesi (haz. Bedri Noyan), Ankara, ts. (Ayyldz Yaynlar), s. 3-31; Seyyid Ali Sultan (Kzldeli) ve Velyetnmesi (haz. Rza Yldrm), Ankara 2007; Abdal Ms Velyetnmesi (haz. Abdurrahman Gzel), Ankara 1999, s. 147-149; Sadettin Nzhet Ergun, Bekta Edebiyat Antolojisi: Bekt airleri ve Nefesleri, stanbul 1944, s. 206-214; Gkbilgin, Edirne ve Paa Livas, s. 183-186; Abdlbki Glpnarl, Alev-Bekt Nefesleri, stanbul 1963, s. 36, 109, 120, 122; J. K. Birge, The Bektashi Order of Dervishes, London 1965, s. 51-53, 56; Ahmet Yaar Ocak, Bekta Menkbnmelerinde slm ncesi nan Motifleri, stanbul 1983, s. 12-14, 202, 212, 214; a.mlf., Osmanl mparatorluunda Marjinal Sflik: Kalenderler (XIV-XVII. Yzyllar), Ankara 1992, s. 88; a.mlf., Kltr Tarihi Kayna Olarak Menkbnmeler: Metodolojik Bir Yaklam, Ankara 1997, s. 54-55; Nejat Birdoan, elebi Cemleddin Efendinin Savunmas, stanbul 1994, s. 40; a.mlf., Seyyid Ali Sultan (Kzl Deli), I. Trk Kltr ve Hac Bekta Veli Sempozyumu Bildirileri, Ankara 1999, s. 75-82; Cemal Kafadar, Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State, Berkeley 1995, s. 114-117; I. Beldiceanu-Steinherr, Osmanl Tahrir Defterlerinde Seyyid Ali Sultan: Heterodoks slamn Trakyaya Yerlemesi, Sol Kol: Osmanl Egemenliinde Via Egnatia, 1380-1699 (haz. E. A. Zachariadou, trc. zden Arkan v.dr.), stanbul 1999, s. 50-72; I. Melikoff, 14.-15. Yzyllarda slam Heterodoksluunun Trakyaya ve Balkanlara Yerleme Yollar, a.e., s. 178-190; Suraiya Faroqhi, Anadoluda Bektlik (trc. Nasuh Barn), stanbul 2003, s. 192; a.mlf., Agricultural Activities in a Bektashi Center: The Tekke of Kzl Deli 1750-1830, Sdost-Forschungen, XXXV, Mnchen 1976, s. 69-96; mer Lutfi Barkan, Osmanl mparatorluunda Bir skn ve Kolonizasyon Metodu Olarak Vakflar ve Temlikler I: stila Devirlerinin Kolonizatr Trk Dervileri ve Zviyeler, VD, sy. 2 (1942), s. 279-386; Naci Kumahmedolu, Konya ve evresinde Bir Gezi Notlar: Afyonkarahisar-Konya-SeydiehriBeyehri, Konya, sy. 116-117, Konya 1948, s. 23-32; Niyazi Hseyin Bahtiyar, Seyyid Ali Baba (Kzl Deli) ve Tekkesi, TT, XXXII/189 (1999), s. 148-150. Haim ahin

SEYYD AZM RVN


(1835-1888) zer airi, eitimci. 9 Temmuz 1835te amahda dodu. Din limi olan babas Seyyid Mehmed, Azim henz yedi yanda iken vefat edince Dastann Yahsay kynde din grevlisi olarak alan dedesi Molla Hseyin onu yanna alarak renimiyle bizzat megul oldu. Burada Arapa, Farsa okuyan ve yredeki baz dillere ina olan Azim 1853te annesi Glsm Hanmla amahya dnd. 1856da din bilgisini ilerletmek ve ilerce nemli saylan meknlar ziyaret etmek amacyla Iraka gitti. Birka yl Necef, Kerbel, Badat, am ve stanbulda kalp tahsilini tamamladktan sonra memleketine dnd. 1857de hac iin gittii Mekke ve Medinede bir mddet kald. iirlerine de yansyan bu ziyaretin ardndan Kahireye gitti ve ileri gelen din limleriyle grt. Seyahatleri srasnda Osmanl Devletinin ve slm dnyasnn iinde bulunduu siyas, itima durumu grd; aydnlarn ve din bilginlerinin dncelerini rendi. stanbul ve Kahire gibi merkezlerdeki yeni dnce hareketlerinden etkilendi. Yaad Kafkasyay ve Azerbaycan dier slm lkeleriyle mukayese edip Kafkasya muhitinin fikr ve din bakmdan geriliini anlaynca kltrel ve sosyal problemlere ilgi duyarak retmenlik yapmay tercih etti. amahda bir zel okul at (1869-1870). Burada okuttuu dersler ve kulland yntemler, Rus okullarndan ziyade eitimi srasnda yakndan tanma imkn bulduu Osmanl mekteplerindeki yeni sistemin (usl-i cedd) etkilerini tayordu. nitekim Kafkasyada tarih, corafya, fizik, matematik gibi dersleri mslman mekteplerine sokan ilk retmenlerden biri oldu. O dnemde zer Trkesinde usl-i cedde uygun ders kitaplar bulunmadndan Farsa ve zer Trkesi ile manzumeler, manzum hikyeler yazd; bunlar ders kitab olarak okuttu. 1873-1874te Rus hkmetinin amahda at yeni tarz Rus-Tatar Mektebine retmen tayin edildi. Bu mektepte din (eriat) dersleriyle birlikte Farsa ve zer Trkesi okuttu. Mslman talebelerin ada ilimleri renmeleri iin Rusay da bilmeleri gereine inandndan onlarn bu dili renmelerini istiyordu. Kendisi 1870lerden itibaren Rusa renmi, hatta bu dilden tercmeler yapmt. Bu arada Bakde Hasanbey Melikzde Zerdbnin Rusyadaki Trklerin ilk Trke gazetesi olarak kard Ekiniye manzumeler ve yazlar gndererek onu destekledi, gazetenin geni okuyucu kitlesine ulamas iin gayret gsterdi. 1877de bu gazetenin kapatlmas zerine Ziy, Ziy-yi Kavkasiyye ve Kekl gibi gazetelerde yazlarn srdrd. lmne kadar retmenlik yapt. rencileri arasnda Mirza Aliekber Sbir ve Sultan Mecid Ganzde gibi air ve yazarlar vardr. Seyyid Azim irvn 1 Haziran 1888de vefat etti ve amahdaki handan Kabristanna defnedildi. zer edebiyatnda dneminin en byk klasik airi olarak kabul edilen Seyyid Azim, amahdaki airler ve aydnlar topluluu Beytssafnn reisiydi. 1855ten itibaren eski tarzda yazd lirik gazelleri, kaside, kta, rub ve mseddesleriyle tannmtr. Farsa iirleri de bir divan tekil edecek kadar oktur. irvn zellikle Rus memurlarnn zulmn, rvet ve suistimallerini, keyf

davranlarn, cahil ve menfaatperest din grevlilerinin riyakrlklarn ac ve alayc bir dille eletirdii manzumeleriyle ilgi ekmitir. Bu tarz iirlerinde baz kiileri adlarn belirterek sert bir ekilde hicvetmesi onlar rahatsz etmi, bu yzden eitli basklara mruz kalmtr. i-Snn mezhep ihtilflarna, ilerin 10 Muharremde kendilerine eziyet etmelerine ve btl itikadlara kar kt iirleri yznden cahil halk arasnda zor durumlara dt de olmutur. Eserleri. 1. Tezkire. 1885te tamamlanan eserde Azerbaycanda, Osmanl lkesinde, randa ve ksmen Trkistanda yetien Trk airlerinden 270 civarnda kiinin ksa hal tercmesi ve iirlerinden rnekler bulunmaktadr. 2. Trh-i irvn. 1884-1887 yllar arasnda kaleme alnan ve bugn mevcut olmayan eserin bir blm, daha 1884te Vladimir Bezmenov tarafndan Rusaya evrilerek Tifliste bir arkeoloji-tarih dergisinde bastrlmtr. 3. Rebl-etfl (eriat). Didaktik manzume ve hikyelerden oluan bu ders kitab yaymlanmas iin Bak-Dastan Mektepleri Mdrlne gnderilmi, ancak eser, iinde siyas fikirler bulunduu gerekesiyle yazarnn ekideki retmenlik iinden uzaklatrlmasna sebep olmutur. Daha sonra gelitirilip 1883te tamamlanan esere Tcl-kulb ad verilmitir. Seyyid Azimin iirleri toplu halde lmnden sonra yaymlanm, olu Cfer baz hikye ve temsillerini 1895te Tifliste Mecma-i Seyyid Azm irvn adyla neretmi, eser ayn yl Tebrizde de baslmtr. Divan Habib Sadkolu tarafndan dzenlenerek 1897de Tebrizde yaymlanm, 1902de Bakde Gazeliyyt- Seyid Azm neredilmitir. Klliyatnn nisbeten tam basks Azerbaycan limler Akademisi yaynlar arasnda kmtr: Seyyid Azm irvn: Eserleri (I-III, Bak 1967-1974). Klliyat nere hazrlayan Sleyman Rstemov I. cildinin bana airin hayat ve eserleri hakknda bir inceleme eklemitir. I. ciltte klasik tarzda gazelleri, II. ciltte satirik manzumeleri, manzum hikyeleri, baz hadiselere bal olarak yazlm iirleri, kasideleri, manzum ve mensur mektuplar, Rebl-etfl adl eseri, III. ciltte Tezkiresi bulunmaktadr. Seyyid Azimin 1954 ylnda kendisine ait ariv kaytlar arasnda bulunan Farsa divan henz baslmamtr.

BBLYOGRAFYA

Feyzulla Gasmzade, Seyid Ezim irvani, Azerbaycan Edebiyat Tarihi (haz. Azerbaycan CCR Elmler Akademyas), Bak 1960, II, 291-318; a.mlf., Seyid Ezim irvani, XIX. Esr Azerbaycan Edebiyyat Tarihi, Bak 1974, s. 407-431; Sadk Hseynov, Seyid Ezim irvaninin Yaradclg Yolu, Bak 1977; Feridun Bey Kerli, Azerbaycan Edebiyat, Bak 1981, II, 29-92; Vilayet Muhtarolu, Seyid Ezim irvn, Balangcndan Gnmze Kadar Trkiye Dndaki Trk Edebiyatlar Antolojisi: Azerbaycan Trk Edebiyat III, Ankara 1993, III, 256-275; mer Bayram, Azerbaycan Sahas Tezkireleri ve Seyyid Azim irvaninin Tezkiresi (doktora tezi, 2005), Gazi niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, s. XXVI; a.mlf., Kafkasyada Bir air ve Tarihi: Seyyid Azim irvani, Journal of Caucasian Studies, sy. 1, Bak 2004, s. 53-57; Masm, Seyyid Am irvn, Dninme-i Edeb-i Frs (nr. Hasan Ene), Tahran 1382 h., V, 302-303; Yavuz Akpnar, Seyyid Azim irvn, TDEA, VII, 558-559. Yavuz Akpnar

SEYYD BATTAL GAZ KLLYES


Eskiehir Seyitgazide XIII. yzyln balarnda kurulan klliye. ler tepesinin yamacnda ve kayalk bir alanda ina edilmitir. Rivayete gre Emev kumandan Seyyid Battal Gazi VIII. yzylda bu mevkide ehid dm, Seluklu Sultan I. Gyseddin Keyhusrevin ei mmhan Hatun buraya onun iin XIII. yzyln balarnda bir trbe, cami ve medrese yaptrm, kendisi daha sonra bu medresenin eyvan durumundaki trbesine gmlmtr. Klliyenin ekirdei Anadolu Seluklu dneminde olumaya balam, XVI. yzyln balarnda Osmanl devrinde eklenen yaplar ve ardndan restorasyonlarla gnmzdeki halini almtr. Klliyede Seyyid Battal Gazi Trbesi, cami, iki ilehne, trbedar odas, Mihaloullar Trbesi, mmhan Hatun Medresesi ve Trbesi, Kadnck Ana, Kesikbalar ve oban Baba trbeleri, Bekta Dergh, aevi, frn ve medrese odalar duvarlarla evrili ak bir avlunun gney, dou ve kuzey ynlerinde yer almaktadr. Avluda medrese odalar nnde bir adrvan kalnts, ayrca Kadnck Ana Trbesine yakn konumda lahitten devirilen bir eme mevcuttur. Arazinin meyilli konumundan dolay dou ve gney ynlerindeki yaplar altnda depo-kiler eklinde kullanlan meknlar oluturulmutur. Klliyeye kuzeydou ve gneybatdaki iki kapyla ulalmaktadr. Kuzeydoudaki kemerli giri duvar pyelerine oturan sivri kemerlerle her biri kare planl be blme ayrlm, kuzey-gney dorultusunda iki katl dzenlenmi rampal bir yoldur. Yolun da bakan dou cephesinde ilk kemer dar alrken dier ikisi rlerek kapatlmtr. Kuzeyde yer alan ilk kemerin dou kesinde konsol zerinde bir aslan heykeli bulunurken drdnc kemer rlerek zerinde mermer kitbe bulunan dikdrtgen sveli ve lentolu bir kap haline getirilmitir. Yolun st kat her birinin zeri kubbeyle rtl kare planl misafir odalardr. Revakl, L biiminde bir koridor halinde ak avluya ulaan rampal yolun solunda yamuk dikdrtgen planl ve iki kubbeli bir giri mekn bulunmaktadr. Seyyid Battal Gazi Trbesi, Mihaloullar Trbesi, cami, Kesikbalar Trbesi, ilehne odalar ve trbedar odas, lentolu bir kap ve iki yandaki demir ebekeli pencere dzenlemesiyle ndeki blmden ayrlan holn etrafnda yer almaktadr. Klliyenin oluumunda ilk yapl Anadolu Seluklu dnemine tarihlenen binalardan Seyyid Battal Gazi Trbesi sekizgen alt yap zerine kubbeli bir yapdr. Gneydou cephesinden camiye bitiik olan trbenin girii dou duvarndadr. Trbenin cephelerini ince ve kaln silmelerden oluan profilli bir saak evreler. Kuzey, kuzeydou ve kuzeybat cephelerinde sivri kemerli alnla sahip dikdrtgen aklkl pencereler bulunur. Bunlardan kuzeydeki pencere alnlnn iinde be satrlk bir kitbe mevcuttur. Buna gre trbe Mihaloullarndan Ali tarafndan 869da (1464) onarlmtr. meknda gneyde yaklak 8 m. uzunluundaki Seyyid Battal Gaziye, kuzeydeki eine (Bizans Prensesi Elenora) ait olmak zere iki sanduka yer almaktadr. Yarm daire biimindeki mihrabn kavsaras mukarnasldr. Yap, kelerdeki mukarnas sralaryla onaltgen kasnaa geii salanan bir kubbeyle rtlmtr. Bugnk yapnn, asl Seluklu dnemine ait olmakla birlikte Osmanl devrinde geniletilerek yeniden ina edildii dnlmektedir. Trbenin ahap zerine gm levhalar ve eritlerle sslenmi, stnde 915 (1509) tarihi ve usta kitbesi bulunan kaps Ankara Etnografya Mzesindedir. Trbede vaktiyle yer alan Seluklu devrine ait ibrik bugn Trk ve slm

Eserleri Mzesinde sergilenmektedir (E. nr. 102). Trbenin, gneydousunda yer alan caminin kaps zerindeki kitbesine gre Seluklu Sultan I. Keyhusrev zamannda 604te (1207-1208) yapld ve II. Bayezid dneminde 917de (1511) yenilendii belirtilmektedir. Trbe ve cami bu srada birletirilmitir. Kareye yakn yamuk planl caminin girii kuzey duvarndaki bask kemerli kapyla salanmaktadr. Yapnn her cephesinde iki sra pencere bulunurken alt sra pencereler dikdrtgen aklkl, st sra pencereler sivri kemerli ve al ebekelidir. D duvarlarda kesme ta, moloz ta, tula ve devirme malzeme kullanlmtr. ten sval ve sslemesiz olan harimde mihrap ve minber mermerdendir. Yap pandantifli kubbeyle rtlmtr. Caminin gneybat kesinde silindirik gvdeli ve tek erefeli minare yer almaktadr. Gney tarafndan camiye bitiik olan Kesikbalar Trbesinin ina tarihi kesin olarak bilinmemekle beraber gnmze ulaan blmlerinden anlald kadaryla Seluklu dnemine aittir. Trbe iki katldr. Hole eyvan benzeri sivri bir kemerle alan st kat kareye yakn planl olup pandantifli kubbe ile rtldr. Dikdrtgen planl ve tonoz rtl alt katta iki sanduka bulunmaktadr. Tula rgl cephelere sahip yapda eyvan kemerinin etrafndaki keliklerde tula bezemeler dikkat ekmektedir. ilehne odalar birbirine bitiik iki dikdrtgen mekndan olumaktadr. na tarihleri kesin ekilde bilinmeyen yaplarn Seluklu dnemine ait olduu dnlmektedir. Kuzeydeki oda daha byk olmakla birlikte her iki odann hole alan sivri kemerli ve tula rgl kaplar vardr. Bu kaplarn kemerlerinde tulalarn deiik dizilmesiyle elde edilmi motifler grlmektedir. Trbedar odas ilehne odalarna bitiik ve bunlarn kuzeyinde yer almaktadr. Yamuk dikdrtgen planl ve kubbeli meknn iki girii ve cephelerinde pencere aklklar bulunmaktadr. Duvarlar ta ve tulann kullanld almak rgldr. meknda gney duvarnda yarm daire planl mihrap nii, sekiler ve sivri kemerli niler yer alr. Mihaloullar Trbesinin Mihaloullarndan Ahmed ve Mehmed beylere ait olup 917de (1511) yaptrld ileri srlmektedir. inde iki sandukann bulunduu yap, Seyyid Battal Gazi Trbesinin dousunda olup gneydou cephesindeki bir pencere bu trbeyle balantsn kurar. Bir kesi pahl dikdrtgen planl ve ke genleriyle tanan kubbeyle rtldr. Klliyenin Seluklu dnemi yaplarndan mmhan Hatun Medresesi, I. Keyhusrev veya I. Keykubad tarafndan XIII. yzyl balarnda ak avlulu, revakl ve eyvanl medrese emasna gre ina edilmitir. Medresenin kareye yakn dikdrtgen plan arazinin konumu sebebiyle hafif arpktr. Ayn zamanda mmhan Hatunun trbesi olan kuzey ynndeki ana eyvan medrese ktlesinden da takndr. Medresenin bask kemerli kaps gney cephesindedir. Devirme malzemenin kullanld yapda d cepheleri kademeli bir silme evrelemektedir. Cephelerin st sralarnda dikdrtgen aklkl pencereler vardr. Dou ve bat kanatlarnda dikdrtgen planl ve tonoz rtl er medrese odas ve birer eyvan mevcuttur. Eyvan ve odalarn nnde kare-dikdrtgen kesitli pyelere oturan sivri kemerli ve drt aklkl revak yer alr. Gneydeki giriin her iki yannda ve doudaki revakn ortasnda prizma gvdeli birer su teknesi, batdaki eyvann zemininde derin oyulmu bir havuz bulunmaktadr. Eski halinde ak olmas gereken avlu 917-923 (1511-1517) yllar arasndaki Osmanl onarmnda biri daha kk olmak zere adet pandantifli kubbeyle rtlmtr.

Medresenin ana eyvann oluturan mmhan Hatun Trbesi prizmatik dikdrtgen gvdesiyle da takn konumda iki katl bir yapdr. D cephelerde tarafta birer adet yarm daire-okgen kesitli payanda bulunmaktadr. Medrese iinde st kata sivri bir kemerin zerine oturan ve iki ynl dokuzar basamaktan oluan bir merdivenle, sandukann bulunduu alttaki cenazelik katna ise yedi basamakla ulalmaktadr. Ana eyvan beik tonozla rtlm, kuzey cephesinde muhtemelen avlunun st kapatldktan sonra alan dikdrtgen iki pencere yer almtr. Trbenin da takn konumu dier Seluklu medreselerinde karlalan bir zellik olmad iin medreseden nce yaplm olduu ve ksa bir sre sonra medresenin eklendii dnlmektedir. Kadnck Ana (Ayni Ana) Trbesi, Seluklu dnemine ait olduu kabul edilen bir dier yapdr. Bat cephesinden mmhan Hatun Trbesine, gney cephesinden medreseye bitiik olarak ina edilmi dikdrtgen planl, iten tonoz, dtan at rtl, tek katl kk bir yapdr. Dou cephesinde zerinde Ayni Ana yazs bulunan bask kemerli bir kap, bat cephesinde mmhan Hatun Trbesine alan sivri kemerli bir pencere bulunmaktadr. Dergh, kitbesine gre Mihalolu Mehmed Bey tarafndan 917de (1511) yaptrlmtr. Klliyenin dou kanadnda yer alan yap, uzun dikdrtgen planl bir salon ve rampal yolun zerine denk gelen kare planl kubbeli be odadan olumaktadr. Odalarn darya alan pencereleri, yamakldavlumbazl ocak nileri ve dolap nileri vardr. Bu blmde kubbelerin yan sra ocaklarn kare biiminde, uzun ve klhla sonlanan bacalar dardan dikkati ekmektedir. Salonun kuzeyinde geni bir pencere ve dou duvarnda odalara geii salayan kaplar yer almaktadr. Bat cephesi deiik llerdeki yedi sivri kemerle avluya almtr. Bu kemerlerden ortadaki, zerinde bir kitbenin yer ald bask kemerli kapya dntrlmtr. Yap Kann Sultan Sleyman devrinden itibaren Bekta dergh olarak kullanlmtr. oban Baba Trbesi, Seyyid Battal Gazinin mezarn bulduuna inanlan oban Kutluca Babaya aittir ve Osmanl dneminde derghla birlikte yaplm olmaldr. Derghn altnda yer alan dikdrtgen planl trbe tavanndaki sekizgen biimli aklkla derghn salonuyla balantldr. Trbenin dou duvarndaki pencereler rampal yola almaktadr. oban Babann sandukas ortada yer almaktadr. Osmanl dneminde 917-923 (1511-1517) yllar arasnda ina edilen aevi, frn ve medrese odalar avlunun kuzeyinde birbirine bitiik olarak ele alnm meknlardr. Bunlardan doudaki aevi, klliye avlusunun kuzeydousunda yer alan dergh ve frna bitiik kareye yakn dikdrtgen planldr. Gney cephesinde silmelerle evrelenen bask kemerli bir girii vardr. Gney cephesinde ve kuzey cephesinde dikdrtgen kesitli ve sivri kemerli pencere aklklar ve duvar nileri, ayrca dou cephesinde sivri kemerli dolap nileri mevcuttur. meknda davlumbazl ocak nileri yer alr. Yap tromplu kubbe ile rtlmtr. Kubbenin batsnda alt, kuzeyinde iki adet kesme ta kaide zerine tula rgl, kare kesitli ve klhl bacalar vardr. Cephelerde kesme ta ve moloz ta rg grlmektedir. Klliyenin frn aevi ile medrese odalar arasndadr. Kare planl, zeri kubbeyle rtl blm ve bunun dousunda uzun dikdrtgen planl bir blmle birlikte iki ksmdan olumaktadr. Gney

cephesinde bask kemerli giri, kuzey cephesinde sivri kemerli alnlkl dikdrtgen pencereler, ayrca duvarlarda niler ve davlumbazl bir ocak nii bulunmaktadr. Dou duvarnda biri ortada, dieri giri cephesine yakn olmak zere arkadaki uzun dikdrtgen meknla balantl frn azlar grlmektedir. Gneydou kesinden frnlarn olduu blme ini vardr. Kubbesi sekizgen kasnak zerinde yer alrken dousunda yine tula rgl ve klhl baca yer almtr. Medrese odalar avlunun kuzeyinde aevi ve frnn bitiiindedir. odadan oluan bu blmde odalardan biri dikdrtgen planl ve i ie iki mekndan meydana gelmitir. Dier iki oda kareye yakn dikdrtgen planldr. Odalara giri orta birimin gney cephesindeki bask kemerli kapyla salanmaktadr. Kareye yakn dikdrtgen planl bu blmn duvarlarnda dikdrtgen aklkl, bazlar sivri kemerli olmak zere niler, dolap nileri, ayrca kuzey ve gney cephelerinde pencereler mevcuttur. Kuzey duvarnda byk bir ocak nii bulunan odann zeri mukarnasl ke genleriyle geii salanan bir kubbeyle rtlmtr. Dershane ad da verilen ve eskiden Krklar Meydan (Semhne) olan bu mekn gnmzde mze olarak kullanlmaktadr. Orta odann sanda kalan ve yine kareye yakn dikdrtgen planl olan dier odann (doudaki oda) gney ve kuzey cephelerinde sivri kemerli pencereler mevcuttur. Odann her cephesinde dolap nileri, ayrca bat cephesinde konik klhl ve yamakl bir ocak nii yer almaktadr. Dzgn kesme tala ina edilmi yapnn tromplarla geilen aydnlk fenerli kubbesi tuladandr. Byk dershane diye bilinen bu mekn eskiden Halife Meydan adyla anlan yer olmaldr. Medrese odalarnn sonuncusu (batdaki oda) dikdrtgen plan iinde ndeki dikdrtgen, arkadaki kare planl iki mekndan olumaktadr. Odann girii gney cephesindedir. Gney ve bat cephelerinde dikdrtgen aklkl ve sivri kemerli pencereler yer alr. Gney, dou ve kuzey cephelerinde dolap nileri, bat cephesinde konik klhl ve yamakl bir ocak nii bulunur. Bu odann kuzey duvarndaki bir kapyla yine duvarlarnda dolap nileri, pencereler ve bir ocak yer alan arka odaya geilmektedir. Her iki odann zeri tromplu birer kubbeyle rtldr. Medrese odalarnn avluya bakan cephelerinde kk boya ile yazlm yazlarla (Allah, Muhammed, Ali, kutblrifn Hazreti Sultan Seyyid Battal Gazi) semhne ve trbenin duvarlarnda bitkisel bezemeler ve iek desenlerinin bulunduu eski resimlerden anlalmaktadr. 1826da Yenieri Ocann kaldrlmas srasnda ve daha sonra Mill Mcadele yllarnda Yunan igalinde byk lde harap olan klliye 1956-1961 yllar arasnda Vakflar Genel Mdrl tarafndan restore edilmitir. Kutlu ahsiyeti bakmndan Seyyid Battal Gazi adna Osmanl lkesinin baz yerlerinde yaplm makam trbelerle de karlalmaktadr. Konya Erelisinin dousunda Toros dalarnn kuzey eteindeki bir dzlkte yalnz temeli kalm bir trbe harabesi evre kyleri tarafndan Seyyid Battal Gaziye ait olarak sayg gryordu.

BBLYOGRAFYA

K. Wulzinger, Drei Bektaschi-Klster Phrygiens, Berlin 1913, s. 3-37; Hasan Baykal, Seyitgazi ve evresindeki Trk Eserleri (mezuniyet tezi, 1966), Trk ve slam Sanat Anabilim Dal; Metin Szen, Anadoluda Eyvan Tip Trbeler, Anadolu Sanat Aratrmalar I, stanbul 1968, s. 169-173,

rs. 2-8; a.mlf., Anadolu Medreseleri, stanbul 1970, I, 6-10; Aptullah Kuran, Anadolu Medreseleri, Ankara 1969, s. 69-70; Lemi . Merey, Seyit Battal Gazi Klliyyesinde Pratik Bir Kubbe Uygulamas, I. Uluslararas Trk-slam Bilim ve Teknoloji Tarihi Kongresi: 14-18 Eyll 1981 (Bildiriler), stanbul 1982, III, 139-144; zand Gnlal, Seyitgazi Klliyesinde Seluklu Dnemi naat, Eskiehir 1. Seluklu Eserleri Semineri Bildirileri: 17-18 Austos 1989, Eskiehir 1990, s. 37-39; Erol Altnsapan, Seyyid Battal Gazi Klliyesinde Yer Alan mmhan Hatun Trbesi, I. Uluslararas Seyyit Battal Gazi Semineri Bildirileri: 10-11 Eyll 1990, Eskiehir 1990, s. 47-57; a.mlf., Ortaada Eskiehir ve evresinde Trk Sanat (11.-15. Yzyllar Mimarisi), Eskiehir 1999, s. 115-120; a.mlf. - Canan Parla, Eskiehir Seluklu ve Osmanl Yaplar I: Gnyz, Mihalgazi, Mihallk, Sarcakaya, Seyitgazi, Sivrihisar, Eskiehir 2004, s. 222-249; Yamur Say, Kuruluundan Gnmze Seyyid Battal Gazi Klliyesi (doktora tezi, 1993), Hacettepe niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; a.mlf., Seyyid Battal Gazi Klt ve Seyyid Battal Gazi Klliyesi, Tarihte Eskiehir Sempozyumu-I (2-4 Kasm 1998), Eskiehir 2001, s. 151-208; a.mlf., Kalenderilik ve Anadoluda Bir Kalenderilik Merkezi: Seyyid Battal Gazi Klliyesi, Osmanl ve Cumhuriyet Dnemi Kltr ve Tarihi (haz. brahim Bahadr), Bielefeld 2002, s. 54-100; a.mlf., KalenderAlev-Bekta Kltnde nemli Bir Merkez: Seyyid Battal Gazi Klliyesi, Sanat ve nan (haz. Banu Mahir - Hlenur Ktipolu), stanbul 2004, II, 181-207; a.mlf., Seyyid Battal Gazi ve Klliyesi: Anadolunun slamlamas ve Trklemesi Srecinde Gazi-Eren-Evliyalarn Rol, stanbul 2006; a.mlf., Seyyid Battal Gazi Klliyesi, Vakf ve Kltr, I/2, Ankara 1998, s. 35-39; Serpil Bac, Seyyid Battal Gazi Trbesinin Gm Kaps zerine Baz Gzlemler, 9. Milletleraras Trk Sanatlar Kongresi, Bildiriler, Ankara 1995, I, 225-238; Hakk nkal, Anadolu Seluklu Trbeleri, Ankara 1996, s. 307-311; Nejat can, Seyyid Battal Gazi Klliyesi, Eskiehir 1997; lyas Kkcan, Nakoleiadan Seyitgaziye Seyyid Battal Gazi ve Klliyesi, Ankara 2004, tr.yer.; a.mlf., Kltrel Geleneimizde Seyyid Battal Gazi ve Klliyesi, Trk Kltr ve Hac Bekta Veli Aratrma Dergisi, XII/36 Ankara 2005, s. 159-187; E. Zeynep Yrekli-Grkay, Legand and Architecture in the Ottoman Empire: The Shrines of Seyyid Gazi and Hac Bekta (doktora tezi, 2005), Harvard University, s. 33-163; Muhiddin Aslanbay, Seyitgazinin Tarihesi ve Seyyid Battal Gazinin Hayat ve Baz Menkbeleri, Eskiehir, ts. (Kardeler Matbaas), s. 7-40; T. Menzel, Das bektasi Kloster Sejjid Gazi, MSOS, XXVIII/2 (1925), s. 100-105; Ylmaz nge, Seyyid Battal Gazi Klliyesinde Sultan mmhan Hatun Trbesi, nasya, V/57, Ankara 1969, s. 9-11; J. Krmer, Architekturteile des Seyitgazi-Tekke (Vilayet Eskiehir) und die Michaelsehirche von Nakoleia, Jahrbuch des sterreichischen Byzantinistik, XXII, Wien 1973, s. 241-250; Filiz Yeniehirliolu, The Tekke of Seyyid Battal Gazi, Anadolu ve evresinde Ortaa, sy. 2, Ankara 2008, s. 121-164. Aye Denknalbant

SEYYD BEY
(1873-1925) Hukuku, Cumhuriyet dneminin ilk adliye vekili. Mehmed Seyyid zmirde dodu. Babas zmir erafndan Mezzinzdeler ailesinden Abdullah Takyyddindir. Mehur lim bn Melekin de aralarnda bulunduu byk dedeleri Aydnoullarnn daveti zerine Trkistandan Aydn sancana gelmiti (Seyyid Bey, s. 55). yi bir medrese eitimi alan Mehmed Seyyidin zmirde bulunduu yllar hakknda yeterli bilgi yoktur. 1904 ylnda 18. devre birincisi olarak Mektebi Hukuktan mezun olduktan sonra zmirde iki yl kadar avukatlk yapt (Trk Parlamento Tarihi, III, 445). Drlfnun Hukuk Fakltesinde balad usl-i fkh mderrislii aralklarla lmne kadar devam etti. II. Merutiyetin ilnyla birlikte siyasete atld ve 1908 seimlerinde zmir mebusu oldu, 1912 ve 1914 seimlerinde ayn ilden mebus seildi. nc meclisteki iki yllk grevinin ardndan 13 Kasm 1916da yan Meclisi yeliine tayin edildi. Osmanl ttihat ve Terakk Cemiyetinin lider kadrosunda bulunan Seyyid Bey 1910da ttihat ve Terakk Frkas bakan yardmclna, 1911de frka reisliine getirildi. Medrese kkenli olmasnn verdii ilm nfuzla cemiyet iinde bir denge unsuru olduu ve hiziplerin arasn bulmada etkin rol stlendii anlalmaktadr. 1918 ylnn Mtareke ortamnda baz ttihatlarca kurulan ksa mrl Teceddt Frkasnn kurucular arasnda yer ald (Bayar, I, 122). Mebus ve slm hukuku mderrisi olarak II. Merutiyet dneminde eitli kanunlatrma ve tdil komisyonlarnda grev yapt. lk defa 1909 ylnda Knn- Essnin tdili iin grevlendirilen otuz kiilik zel komisyonda (Tunaya, III, 379) ve 1916da Mecellenin ikmal ve tdili iin Mebusan Meclisince kurulan komisyonlardan Knn- Meden Komisyonunda bulundu (ztrk, s. 96). Mondros Mtarekesinin ve ngilizlerin stanbulu igalinin ardndan Maltaya srgn edilenler arasnda Seyyid Bey de vard. Bir yandan Hukuk Fakltesinde mderris olmas, dier yandan ttihat ve Terakk Frkasnn nde gelen isimlerinden biri olarak Mtareke sonras ortamda milliyeti hareketler asndan potansiyel bir etkiye sahip bulunmas sebebiyle bu srgne dahil edildii sylenebilir. 29 Nisan 1920 tarihinde balayan srgnden 1921 yl Ekim ay sonunda stanbula dnen Seyyid Bey burada durmayarak Ankaraya gitti, fakat ardndan tekrar stanbula gelip yan Meclisinin ilgasna kadar drlfnundaki hocalna devam etti. Mill Mcadele srasnda Mustafa Kemalin kendileriyle irtibat kurarak Anadoludaki harekete destek vermelerini istedii kiiler arasnda bulunan Seyyid Bey, Cumhuriyetin ilnndan nceki dnemde Mustafa Kemale hukuk konularda danmanlk yapt (Soyak, I, 182). 1923 yl balarnda (3 Mays 1339) Adliye Vekleti tarafndan tekil edilen tadl-i kavnn komisyonlarndan ilki olan ve Mecelleyi tdille grevlendirilen Vcibt Komisyonunda Ali Haydar Efendinin istifasyla boalan komisyon bakanlna seildi. Cumhuriyetin ilnnn arefesinde yaplan seimlerde zmirden milletvekili ve ikinci meclisin 14 Austos 1923 tarihinde yapt Heyet-i Vekile seiminde adliye vekili oldu. Tek yeni ye olarak kabineye dahil edilmesi yeni hukuk dzenlemelerde kendisinden katk beklendiini gstermektedir. Ali Fethi Bey (Okyar) bakanlndaki bu kabinenin 27 Ekim

1923te istifa etmesi zerine Cumhuriyetin ilnnn ardndan smet nn bakanlnda kurulan kabinede de bu grevine devam etti. Seyyid Beyin adliye vekillii, 3 Mart 1924te eriyye ve Evkaf Vekleti ile Erkn- Harbiyye-i Ummiyye Vekletinin ilgas dolaysyla smet Paa kabinesinin 5 Mart 1924te istifasna kadar srd. 6 Mart 1924te yine smet Paa bakanlnda kurulan yeni kabinede Seyyid Beyin de aralarnda bulunduu baz vekillere yer verilmedi (Seyyid Beyin tasfiyesi sebepleri iin bk. Erdem, Seyyid Beyin slm Hukuku Sahasndaki almalarnn Deeri, s. 40-48). Meclisteki grevine ksa bir sre daha devam eden Seyyid Bey, 20 Nisan 1924 tarihli Teklt- Essiyye Kanununun 23. maddesinde milletvekillerinin ayn zamanda baka bir memuriyet almalarnn yasaklanmas zerine mebusluktan ayrlarak stanbula drlfnundaki grevine dnd. Kurulu halindeki lhiyat Fakltesi reisliine (dekanlk) getirildi. lmne kadar lhiyat Fakltesinde trh-i fkh ve Hukuk Fakltesinde usl-i fkh hocaln srdrd. Yakaland zatrreden 8 Mart 1925 tarihinde len Seyyid Bey ertesi gn Beyazt Camiinde klnan cenaze namaznn ardndan Sultan Mahmud Trbesi hazresine defnedildi. Gnmzde kabrinin hazredeki yeri tam olarak belli deildir. Seyyid Beyin grleri dnemin slmclk anlay iinde modern bir bak asn temsil etmektedir. Taklitten ve mezhep taassubundan uzak durulmas, ictihad kapsnn almas gerektiine dair vurgular devrin slmc sylemini byk lde yanstmaktadr. zellikle hilfet ve kanunlatrma tartmalarna katks gz nne alndnda, fkh ilminin tarih ve literatrne modern dnyann kurumlarn merulatrmak zere yaklamasnn onun slmclk anlaynn ana hatlarn tekil ettii anlalmaktadr. Hakknda eitli tartmalar yaplan II. Merutiyet sonras baz kanunlatrma almalarna ok sk atfta bulunan Seyyid Beyin eserleri yaad siyasal ve sosyal evrenin gndeminden derin izler tamaktadr. Gerek Osmanl gerek Cumhuriyet kanunlatrmalarnda dnemin artlarna ve gereklerine fkh ilmi iinde kalnarak uygun zmler retilmesi gerektii dncesinin Seyyid Beyin eserlerinde nemli bir perspektif oluturduu sylenebilir. Trkiye Byk Millet Meclisinde 3 Mart 1924te hilfetin kaldrlmas teklifinin grld oturumun sonunda Seyyid Bey adliye vekili sfatyla uzun bir konuma yaparak bu kararn er dayanaklarn tarih ve fkh zeminde temellendirmeye almtr. Daha ok bu konumasyla tannan Seyyid Bey, hilfetin din deil dnyev bir kurum olduu fikrini savunarak hilfeti hakik ve sr olmak zere ikiye ayrm ve hlihazrdaki hilfetin gerek hilfet olmadn sylemitir. Ayrca hilfeti fkhtaki veklet akdi erevesinde halkla halife arasndaki bir szleme biiminde tanmlayarak konunun daha basit bir dzlemde aklanabileceini iddia etmitir. Bu konumann mecliste hilfetin kaldrlmas kararnn alnmas esnasnda milletvekilleri zerinde rahatlatc bir etki yapt sylenebilirse de kararda tek bana etkili olduu yolundaki dnceler abartldr. Eserleri. Seyyid Beyin eserlerinde gl bir mantk rgs ve tahlilci bir yaklam n plana kmaktadr. Kavram ve terimlerin kullanlmasnda gsterdii titizlik, karmlarn gelitirilmesindeki tutarllk, kaynaklara yapt atflar, bu atflarn yapld eser ve melliflerle ilgili ksa bilgi ve deerlendirmeleri slbunu etkili klan hususlar arasnda zikredilebilir. 1. Usl-i Fkh Dersleri I (stanbul 1328-1329). 2. Usl-i Fkh Dersleri II (stanbul 1330). Drlfnun Hukuk Fakltesinde okuttuu derslere ait notlarndan oluan bu iki kitap usl-i fkh sistematiini kapsamaktadr. Konular metin ve erh biiminde ilenmi, yer yer mezheplerin farkl grlerine temas edilmitir. 3. Usl-i Fkh, Cz-i Evvel: Medhal (stanbul 1333). Seyyid Beyin en tannm eseridir. nceki kitaplarnn

daha geni bir muhteva ile yine ders takriri olarak kaleme alnm ekli olan eserde usl-i fkhn tarihi, genel zellikleri ve ictihad-taklid konular ilenmektedir. Eser klasik usl-i fkh kitaplarnda bulunmayan, ancak dnemin aktel tartma gndemi dolaysyla yer verilmi olan hilfet ve halifenin yasama yetkisi konusunda uzun bir blm iermektedir (s. 106-162; bu ksmn yeni harflerle yaym: Seyyid Bey, Hilfet, haz. Sami Erdem, Hilfet Risleleri, haz. smail Kara, stanbul 2004, IV, 443484). 4. Usl-i Fkh Dersleri Mebhisinden rde, Kaz ve Kader (stanbul 1338). Medhalin devam niteliindeki eserde irade, er deliller, hkm bahisleri, hikmeti ter ve maksd konular yer almaktadr. 5. Konferans: Hak Mefhumunun ve Kuvve-i Meyyidesinin Sret-i Telakksi Hakknda slm Felsefe-i Hukkuyla Avrupa Felsefe-i Hukku Arasnda Bir Mukayese (stanbul 1338). 6. Hilfet ve Hkimiyyet-i Milliyye (bask yeri yok [Ankara], ts. [1923]). Abdlgan Sen Beyin Arapaya tercme ettii eser (el-ilfe ve sulatl-mme, Kahire 1342) Franszcaya da evrilmitir (Califat et souverainet nationale, RMM, LIX [1925], s. 5-81). zerinde mellif ad yer almayan ve meclisten bir grup lim tarafndan kaleme alndna dair rivayetler bulunan eserin Seyyid Beye ait olduu konusunda gl iaretler vardr (Erdem, Seyyid Beyin slam Hukuku Sahasndaki almalarnn Deeri, s. 80-85). Rislede, halifenin yetkilerinin snrlandrlmas ve sonu olarak hilfetle saltanatn birbirinden ayrlabilecei gr din ve tarih adan temellendirilmeye allmaktadr. 7. Hilfetin Mhiyyeti eriyyesi: Trkiye Byk Millet Meclisinin 3 Mart 1340 [1924] Tarihinde Mnakid kinci timnda Hilfetin Mhiyyeti eriyyesi Hakknda Adliye Vekili Seyyid Bey Tarafndan rad Olunan Nutuk (Ankara, ts. [1924]). Yeni harflerle sadeletirilmi neirleri de yaplmtr (Hilfetin Mhiyet-i eriyesi, haz. Suphi Mente, stanbul 1969; eriat Asndan Halifeliin yz, haz. Hasan Adnan nelin, stanbul 1970; Hilfetin er Mahiyeti, haz. smail Kara, Trkiyede slmclk Dncesi, stanbul 1987, I, 179220). Seyyid Beyin bu konuma metninde, hilfetle saltanatn ayrlmasnn bir adm daha tesine geilerek mevcut artlarda artk byle bir messeseye ihtiya bulunmadndan yerini hkimiyyet-i milliyyeyi esas alan bir siyasal ynetimin alabilecei dncesi savunulmaktadr. 8. Trh-i Fkh Dersleri (stanbul 1340). 9. ctihad ve Taklid (slm Mecmuas, I/4 [stanbul, Reblhir 1332], s. 8-11; I/5 [Cemziyelevvel 1332], s. 5-10; I/7 [Cemziyelhir 1332], s. 2-5). 10. Milk, Mal ve Beyin Mhiyyeti Hukkiyyeleri (Drlfnun Hukuk Fakltesi Mecmuas, I/2 [Mays 1332], s. 131141).

BBLYOGRAFYA

Seyyid Bey, Usl-i Fkh: Medhal, stanbul 1333, s. 55; Vatan, stanbul 9 Mart 1341/1925; kdam, stanbul 9-10 Mart 1341/1925; Mill Nevsl (1341 Sene-i Maliyesine Mahsus), Drdnc Sene, stanbul 1341, s. 23; Cell Bayar, Ben de Yazdm, stanbul 1965, I, 122; Nait Hakk Ulu, Byk Devrim, stanbul 1973, s. 100; Hasan Rza Soyak, Atatrkten Hatralar, stanbul 1973, I, 182; Osman ztrk, Osmanl Hukuk Tarihinde Mecelle, stanbul 1973, s. 96; Bill N. imir, Malta Srgnleri, Ankara 1985, s. 179, 183; Feroz Ahmad, ttihat ve Terakki: 1908-1914 (trc. Nuran Yavuz), stanbul 1986, s. 156-157, 289-290; Mazhar Mfit Kansu, Erzurumdan lmne Kadar Atatrkle Beraber, Ankara 1988, I, 142, 144; Tark Zafer Tunaya, Trkiyede Siyasal Partiler, stanbul 1989, III, 379; Sami Erdem, Seyyid Beyin slam Hukuku Sahasndaki almalarnn Deeri (yksek lisans tezi,

1993), M Sosyal Bilimler Enstits; a.mlf., Cumhuriyete Gei Srecinde Hilfet Teorisine Alternatif Yaklamlar: Seyyid Bey rnei (1922-1924), Dvn: lm Aratrmalar, sy. 2, stanbul 1996, s. 119-146; Trk Parlamento Tarihi: TBMM-II. Dnem 1923-1927 (haz. Kzm ztrk), Ankara 1995, III, 445-446; Trk Hukuk ve Siyaset Adam Seyit Bey Sempozyumu: 16 Mays 1997 (haz. Osman Karadeniz v.dr.), zmir 1999; Hseyin Cahit Yaln, Tandklarm: Seyyid Bey, Yedign, sy. 183, stanbul 1936, s. 16; smail Kara, Seyyid Bey (elebizade Mehmed), Yaamlar ve Yaptlaryla Osmanllar Ansiklopedisi, stanbul 1999, II, 529-530. Sami Erdem

SEYYD BURHNEDDN
() Seyyid Burhnddn Hseyn Muhakkk- Tirmiz (. 639/1241) Mevln Celleddn-i Rmnin eyhi. 561 (1166) veya 565 (1169) ylnda Tirmizde dodu. Seyyid Ksm Tirmiznin torunu, Seyyid Hasan Tirmiznin oludur (Sahih Ahmed Dede, s. 123). Soyu Hz. Hseyine dayandndan Seyyid ve Hseyn nisbelerinin yan sra kalplerdeki srlar bilmesi veya ems-i Tebrznin Konyaya geliini Mevln Celleddn-i Rmye nceden haber vermesi dolaysyla seyyidi srdn, Mevln tarafndan anld zere Burhneddin, burhn- dn, burhn ve tahkik ehli bir sf olduunu belirten muhakkk lakaplaryla tannr. Tirmizde ilim tahsilinden sonra 605te (1208) Belhe giderek Mevlnnn babas Sultanlulem Baheddin Velede intisap etti. Krk gn sohbetinde bulunup iczet almasnn ardndan Tirmize dnd. Ertesi yl tekrar Belhe gelip burada iki yl kadar kald. Bu dnemde henz ocuk yalardaki Mevlnnn atabegliini stlendi. Baheddin Veledin ailesiyle birlikte Belhten hicret etmesi zerine Tirmize yerleti (616/1219). Mevlev kaynaklarnda onun bu tarihten itibaren srekli cezbe ve sekr halinde yaad, inzivaya ekildii, sekr halinden sahva geip sekiz yl kadar retim ve irad faaliyetinde bulunduu, daha sonra Anadoluya gittii kaydedilmektedir. Menkbnmelerde Seyyid Burhneddinin Anadoluya gitme sebebi hakknda eitli rivayetler yer almaktadr. eyhi Baheddin Veledin 18 Reblhir 628 (23 ubat 1231) cuma gn Konyada vefat ettiini ayn gn Tirmizde ders verirken, Yazk yazk, eyhim bu toprak leminden temiz leme gt diyerek kefetmesi ve bir gece ryasnda eyhinin, Benim Celleddinimi yalnz brakmsn ve onu korumak konusunda kusur ediyorsun hitabn duymas birka dostu ile beraber Konyaya gitmesinde etken olmutur (Ferdn-i Sipehslr, s. 118; Ahmed Eflk, I, 56-57, 73). Sultan Velede gre Tirmiz ulularndan birinin Baheddin Veledin Konyada olduunu bildirmesi zerine Anadoluya gitmeye karar vermitir (btidnme, s. 245). Bu yllarda Mvernnehir ve Horasan kasp kavuran Mool aknlarnn onun hicret etmesinde etkili olduu da ileri srlmtr (DMB, XII, 60). Seyyid Burhneddin eyhinin vefatndan bir yl sonra Konyaya ulat, Sincr Mescidinde inzivaya ekildii, bu srada Lrendede bulunan Mevln Celleddn-i Rmye mektup yazarak orasnn Mool istils sebebiyle oturmaya elverili olmayacan belirtip onu Konyaya ard, baz kaynaklarda Konyaya gelmeden nce Kayseriye urayp bir sre ehrin yneticisi Shib sfahnnin evinde kald kaydedilmektedir. Seyyid Burhneddin, Mevlnya babasnn hem zhir hem hal ilimlerinde kmil bir eyh olduunu, kendisinin zhir ilimlerinde elde ettii stn dereceyi hal ilimlerinde de kazanmas gerektiini sylemi, bunun zerine Mevln kendisine intisap etmitir (Ferdn-i Sipehslr, s. 118; Sultan Veled, s. 248). Eflk, Mevlnnn ona daha Belhte iken intisap etmi olabileceini syler (riflerin Menkbeleri, I, 59). Seyyid Burhneddin ertesi yl zhir ilimlerinde daha da ilerlemesi iin Mevlny Dmaka gnderdi. Kendisinin, 630 (1233) ylnda gerekletii anlalan bu seyahat srasnda Kayseriye kadar Mevlnya refakat ettii belirtilmektedir. Seyyid Burhneddinin, halifenin elisi olarak Anadoluya gelen ve Konyada Baheddin Veledin kabrini ziyaret ettikten sonra Kayseriye urayan ehbeddin es-Shreverd ile

grt, bu grme srasnda hi konumadklar (Ferdn-i Sipehslr, s. 119), Shreverdnin bunun srrn soran mridlerine Seyyid Burhneddinin, Hal ehli yannda kl dili deil hal dili lzmdr szn naklettii rivayet edilir (Ahmed Eflk, I, 74; Sahih Ahmed Dede, s. 155). Ancak Shreverdnin Konyaya 1221, Seyyid Burhneddinin ise 1232de geldii bilindiine gre bu grmenin Anadoluda yaplm olmas mmkn grnmemektedir (Glpnarl, Mevln Celleddin, s. 45). Eflk, Shib sfahnnin Halepte Hallviyye, Dmakta Mukaddemiyye medreselerinde drt veya yedi yl ders aldktan sonra Kayseriye dnen Mevlny saraynda misafir etmek istediini, Seyyid Burhneddinin buna raz olmadn, ilimde babasn getiini, ledn ilminden inciler samas iin halvete girmesi gerektiini syleyerek onu toplam 1001 gnde ardarda defa halvete soktuunu, halvet sonrasnda, Btn ilimlerde ei benzeri bulunmayan bir insan oldun; haydi yr, insanlarn ruhunu taze bir hayat ve hesapsz bir rahmete garket; bu sret leminin llerini kendi mna ve aknla dirilt dediini, ardndan birlikte Konyaya gittiklerini, Seyyid Burhneddinin burada ona irad iin iczet verdiini kaydeder (riflerin Menkbeleri, I, 81-84, 89). Sahih Ahmed Dedeye gre 639 (1241-42) ylnda gerekleen bu olay srasnda Mevln otuz alt, Seyyid Burhneddin yetmi be yandadr (Mevlevlerin Tarihi, s. 159). Konyada mridi Selhaddn-i Zerkbun evinde misafir kald srada, Halimi sana, klimi Mevlnya baladm diyerek kendisinden iki mirasn intikal ettiini ifade eden Seyyid Burhneddinin daha sonra Kayseriye yerlemek istedii, Mevlnnn buna raz olmad, bunun zerine onun, Buraya kuvvetli bir aslan yneldi; ben de bir aslanm, birbirimizle geinemeyiz, onun iin gitmek istiyorum diyerek onu raz ettii, bu szyle ems-i Tebrznin Konyaya geleceini be yl nceden haber verdii rivayet edilir (Ferdn-i Sipehslr, s. 120). Mevlnnn siyas ortamdan duyduu endieden dolay eyhinin Kayseriye gitme isteine kar kt ileri srlmtr. Bu iddiaya gre Mevln, kendisi gibi ahlere muhalif olan Seyyid Burhneddinin ah ve Trkmen zmrelerine destek veren I. Aleddin Keykubadn iktidar zamannda Kayseriye gitmesine izin vermemi, onun Kayseriye son gelii Keykubadn ldrlmesi ve ahlerin tasfiyesi zerine gereklemitir (Akit, XIX/1 [2004], s. 7). Bir dier rivayete gre Seyyid Burhneddin, Kayseride Shib sfahnyi vezirlik makamna getiren ve ehirde byk tahribat yapan Moollara tpk Mevln gibi sempati duymakta, Trkmenlere muhalif olan evreleri himaye eden Moollar bu yzden kendisine sayg gsterip ayaklarna para samaktadr (Bayram, s. 88). Moollarn onun ayaklarna para satklar iddias Eflknin bir rivayetinin arptlm bir yorumuna dayandrlmaktadr (riflerin Menkbeleri, I, 68). Halbuki Mevln Celleddn-i Rm gibi Seyyid Burhneddinin de ah-Trkmen zmreleri ve Moollarla ilgili tavr olaylar tasavvuf ve btn perspektiften yorumlamaktan ibaret olup siyasal ve sosyal kayglarn bir sonucu deildir. Eflk, Seyyid Burhneddinin, Kayseride Sultan Aleddin Keykubadn ei Mahperi Hatun tarafndan yaptrlan Huand Hatun Camii bitiiinde halen mze olarak kullanlan medresede ders okuttuunu, Mkremin mahallesindeki gnmze sadece tonozlar intikal eden Hakrdakl Camiinde imamlk yaptn, istirak halinden dolay namazda uzun mddet durmas sebebiyle cemaatten affn isteyerek grevi terkedip cami yanndaki halvethnede inzivaya ekildiini kaydeder (a.g.e., I, 6162). Kayseri Mevlevhnesi bu halvethnenin arsas zerine ina edilmitir (Kk, s. 280). Seyyid Burhneddinin vefat tarihi tam olarak tesbit edilememekle birlikte btidnmede ve

Eflkdeki bilgilere gre onun Baheddin Veledin vefatndan bir yl sonra Konyaya geldii, dokuz yl burada Mevlnya eyhlik yapt dikkate alnarak 638 (1241) yl sonlar veya 639 (1241) yl balarnda ld sylenebilir. Eflk, Shib sfahnnin onun kabrinin zerine bir trbe ina ettirmek istediini, ryasnda grd Seyyid Burhneddinnin bunu reddetmesi dolaysyla bundan vazgetiini syler (riflerin Menkbeleri, I, 69-70). imdiki trbe 1892 ylnda Ankara Valisi bidin Paann yardmyla Kayseri mutasarrf Mehmed Nzm Paa tarafndan yaptrlm, Farsa kitbesi Ali Emr Efendi hattyla yazlmtr. Shib sfahn, Seyyid Burhneddin vefat ettikten krk gn sonra Mevlnya bir mektup gnderdi, Mevln Kayseriye giderek eyhinin kitaplarn Shib sfahnden ald ve birkan kendisine baladktan sonra Konyaya dnd (a.g.e., I, 70-71). Sultan Veled, Mevlnnn Seyyid Burhneddinin vefatyla tek bana kaldn, yanp yaklarak ems-i Tebrz Konyaya gelinceye kadar be yl riyzet hayat yaadn, bu srada kendisinden saysz kerametler zuhur ettiini, bununla birlikte irad faaliyetinden geri durmayp halka vaaz vermeyi, ulem, ynetici ve esnaf kesiminden olan mridleriyle sohbet etmeyi srdrdn syler (btidnme, s. 247-249). Seyyid Burhneddinin ad Eflknin kaydettii Mevleviyye silsilesinde yer alrken (riflerin Menkbeleri, II, 599), Sipehslrn Rislesindeki silsilenmede (s. 18) bulunmamaktadr. Ahmet Avni Konuka gre Seyyid Burhneddin, Mevlnnn yegne mridi, ems-i Tebrz onun sohbet arkadadr. Mevlnnn babasnn da Seyyid Burhneddinin mridi olduu, am ve Hicaz seferinde onlarla birlikte bulunduu, Dmakta ld, lmnden nce onlara Rum diyarna gitmeyi tavsiye ettiine dair rivayetler doru deildir (Devletah, II, 249). Marif adl eserinde eyhi Baheddin Veledi vgyle anan Seyyid Burhneddin onun en stn velyet mertebesinde bulunduunu mahede ettiini, Mevlnya ondan stn bir dereceye ulamas iin dua etmediini, zira bundan tesinin bulunmadn sylemitir. Mevln Celleddn-i Rm, Pi, ol da bozulmadan kurtul. Yr, Burhneddn-i Muhakkk gibi nur ol. Kendinden kurtuldun mu tamamyla burhan olursun. Kul yok oldu mu sultan olur anlamndaki beytiyle (Mesnev, II, 101, beyit 1319-1320) eyhinin ilh hilfet mertebesine erdiini, meyihin kitaplarn ve srlarn mtalaa etmekle birlikte muhataplar zerinde tesirli olmasn oka mcahede ve riyzette bulunmasndan kaynaklandn belirtmitir. Mevlnnn olu Sultan Veled de ondan feyiz aldn ifade etmitir (btidnme, s. 226). Sipehslr ve Eflknin rivayetleriyle Marifteki szleri dikkate alndnda Seyyid Burhneddinin riyzete ve zellikle oruca byk nem veren, daima cezbe, mecnunluk ve istirak hallerini tecrbe eden, tasavvufu gerek ilim ve btn ilimlerin zirvesi sayan, atahat trnden szleri bulunan, sohbetlerinde Sennin beyitlerinden ska iktibaslar yapan, tp bilgisine sahip, nktedan ve melmet nevesi gl bir ahsiyet olduu anlalmaktadr. smil Ankaravye gre Seyyid Burhneddin zhirde ulem ve muhakkk meyih kisvesinde, btnda fakr ve fen mertebesindedir (erh-i Mesnev, II, 209-210). Kayserideki trbe kitbesinde geen, Muhyiddn-i Arabden sonra ikincidir cmlesi onun tahkik ve temyiz ehli sflerden olduuna iaret eder. Seyyid Burhneddinin tasavvuf sohbetlerinin zaptndan meydana gelen, seyr slk ve mrifetullah bahislerinin veciz szlerle anlatld, ounluu Farsa, ksmen Arapa yazlm Marif adl eserinde Sen, Ferdddin Attr ve Nizm-i Gencevden iirlere, Hasan- Basrden Baheddin Velede kadar mehur sflerin grlerine yer verilmitir. Eserdeki konular, Baheddin Veledin Marifindeki bahisler ve Menevde anlatlan fikirlerle uyumludur. Menevde yer alan, savata

bir mrikin Hz. Alinin yzne tkrmesi, snn, En etin ey nedir sorusuna fke diye cevap vermesi, Fahreddin er-Rzyi knay, ene (ben) sznn Firavunun aznda bir yalan, Hallc- Mansrun aznda bir nur oluu, slkn sonu olup makmtn sonu olmad, seyr ilallhn sonu bulunup seyr maallhn son bulmad gibi konular Marifteki bahislerin etraflca izahndan ibarettir. Kitabn sonunda Muhammed ve Feth srelerinden baz yetlerin ir tefsiri bulunmaktadr. Eserin 5 Muharrem 687 (10 ubat 1288) tarihli en eski nshas (Mevln Mzesi Ktp., nr. 2188) Argun b. Aydemir b. Abdullah el-Mevlev tarafndan istinsah edilmitir. Bedzzaman Frzanferin aklamalarla nerettii eser (Tahran 1340 h.) Abdlbaki Glpnarl (Ankara 1973) ve Ali Rza Karabulut (Ankara 1995) tarafndan Trkeye evrilmitir.

BBLYOGRAFYA

Mevln Celleddn-i Rm, Fhi m fh (trc. Ahmed Avni Konuk, haz. Seluk Eraydn), stanbul 1994, s. 188; a.mlf., Mesnev (trc. Veled zbudak), stanbul 2004, II, 101, beyit 1319-1320; Ferdn-i Sipehslr, Risle: Mevln ve Etrafndakiler (trc. Tahsin Yazc), stanbul 1977, s. 18-20, 34, 117120; Sultan Veled, btidnme (trc. Abdlbki Glpnarl), Ankara 1976, s. 1, 226, 236, 238, 244249, 295; Ahmed Eflk, riflerin Menkbeleri (trc. Tahsin Yazc), stanbul 1989, I, 56-75, 81-84, 89; II, 599; Lmi, Nefeht Tercmesi, s. 515; Devletah, Tezkire (trc. Necati Lugal), stanbul 1977, II, 249; smil Rush Ankarav, erh-i Mesnev, stanbul 1289, II, 209-210; Sahih Ahmed Dede, Mevlevlerin Tarihi (haz. Cem Zorlu), stanbul 2003, s. 123, 127, 132-135, 144, 150-155, 158-160, 162-163, 306, 341; Abdlbki Glpnarl, Mevln Celleddin, stanbul 1952, s. 44-48; a.mlf., Mevlndan Sonra Mevlevlik, stanbul 1953, s. 194, 305; Mehmed nder, Seyyid Burhaneddinin Maarifi, I. Kayseri Kltr ve Sanat Haftas Konumalar ve Teblileri, Kayseri 1987, s. 84-86; Mikil Bayram, Devrinin Siyasi Olaylar inde Seyyid Burhanud-din, a.e., s. 86, 88; H. Ahmet Sevgi, Seyyid Burhneddin Muhakkk-i Tirmizi, Kayseri 1995; Bedzzaman Frzanfer, Mevln Celleddin (trc. Feridun Nafiz Uzluk), stanbul 1997, s. 134-139, 152-158; Franklin D. Lewis, Rumi: Past and Present, East and West, Oxford 2000, s. 96-118; Sezai Kk, Mevlevliin Son Yzyl, stanbul 2003, s. 280; Ahmet Akit, Mevlevi Yazarlarn Seyyid Burhaneddinin Kayseriye Gidii Hakkndaki Rivayetlerine Dair, TD, XIX/1 (2004), s. 1-8; Tahsin Yazc, Tirmiz, A, XII/1, s. 389-390; Necb Myil-i Herev, Burhn- Mua, DMB, XII, 59-61. Semih Ceyhan

SEYYD EBBEKR DEDE


(. 1189/1775) Mevlev eyhi. 1117 (1705) ylnda Ktahyada dodu. Ktahyann Kprviran (Kprren) kynde medfun Pr Baba Sultn- Horasnnin neslinden gelen babas Seyyid Ahmed Efendi, Halvet eyhi Bah Efendinin halifesidir. Annesi erife Emine Hanm, Seyyid Cfer Battal Gazi soyundan Seyyid Hseyin Efendinin kzdr (Sahih Ahmed Dede, s. 206-207). Seyyid Ebbekir 1133te (1721) Kprvirandan Tavanl kasabasna giderek Sdk Dedenin dervii oldu. Daha sonra babasnn delletiyle dier kardeleri Seyyid mer ve Osman Efendi ile birlikte Ktahyaya geip Mevlevhne eyhi Skb Dedeye intisap etti. Onun vefatnn ardndan yerine geen byk olu eyh Ahmed Hlis Efendiye biatn yeniledi. czet aldktan sonra Konyaya gitti ve Mevlev sitnesi postniini elebi IV. Mehmed rif tarafndan Mevln Trbesinin perdedarlk hizmetine getirildi. 1159 (1746) ylnda Mehmed rifin yerine geen Ebbekir elebi tarafndan Yenikap Mevlevhnesi eyhliine tayin edilince kardei Osman Efendi ile beraber stanbula gitti. Ardndan dier kardei mer Efendi olu Sahih Ahmedi yanna alarak Ktahyadan stanbula geldi. Bu tarihten itibaren stanbul Mevlev derghlarnda Ktahyal eyhler dnemi balam oldu. Ebbekir Dede, 1161de (1748) evlendii tike Hanmn yl sonra vefat zerine Galata Mevlevhnesi postniini Srr Abdlbki Dedenin kk kz Sade Hanm ile ikinci evliliini yapt, bylece iki mevlevhne arasnda bir ba kuruldu. Yenikap Mevlevhnesinde yaklak otuz yl eyhlik yapan Ebbekir Dede 3 Receb 1189 (30 Austos 1775) tarihinde vefat etti ve Yenikap Mevlevhnesi hazresine defnedildi. Zt gibi bir adml-mesel trh oldu bu / Eyleyip tekml devrin geti Bbekr-i azz beyti vefatna tarih drlmtr (a.g.e., s. 216-217). Ebbekir Dedenin Mertib-i nsniyye ve Menkb- Kudsiyye adl bir eseri olduu kaydedilmektedir (Mehmed Sreyya, II, 428). Seyyid Eb Bekir Dedenin Yenikap Mevlevhnesine postniin tayin edilmesinden tekkelerin kapatld tarihe kadar (1925) yaklak 180 yl bu derghn eyhlii onun soyundan gelenler tarafndan yrtlmtr. Oullar Ali Nutk, Abdlbki Nsr ve Abdrrahim Knh dedeler srasyla Yenikap Mevlevhnesine eyh olmu; Abdlbki Nsr Dede neslinden Osman Selhaddin Dede, Mehmed Celleddin Dede ve Abdlbki (Baykara) Dede ayn derghta meihat makamn stlenmitir. Ebbekir Dedenin kardeleri Seyyid mer ve Osman dedelerin neslinden de ayn kltr ve irfan dairesine mensup nemli ahsiyetler yetimitir. Seyyid mer Dedenin olu ve Mecmatt-tevrhil-Mevleviyye mellifi Sahih Ahmed Dede, Yenikap Mevlevhnesinde a dede olmu, Ali Nutk, Abdlbki Nsr ve eyh Galibin terbiyesinde nemli katklarda bulunmutur. Sahih Ahmed Dedenin olu Kudretullah Dede ile torunu Atullah Dede, Galata Mevlevhnesinde postniinlik yapmtr. Seyyid Ebbekir Dedenin kk kardei Osman Dedenin olundan Tarikat Mehmed Dede, Yenikap Mevlevhnesinde neyzenba olmu, kfeci Hseyin Dede ve yinhan Rif Dede eitli grevler stlenmitir (Ali Nutk Dede - Abdlbki Nsr Dede, s. 28-29). Ebbekir ve Osman Dede neslinin Yenikap Mevlevhnesinde, mer Dede neslinin Galata Mevlevhnesinde postniin olmasyla Ktahyal Mevlev ailesi her iki dergha da hkim olmutur. Ebbekir Dede ailesi birok brokratn Mevlevlie intisabn temin etmi, bu sayede Mevlevlik devlet tarafndan desteklenen itibarl bir kurum olma zelliini son dnemlere

kadar srdrmtr.

BBLYOGRAFYA

Ali Nutk Dede - Abdlbki Nsr Dede, Defteri Dervn, Sleymaniye Ktp., Nfiz Paa, nr. 1194, s. 28-29; Sahih Ahmed Dede, Mecmatt-tevrhil-Mevleviyye, Mevln Mzesi Ktp., nr. 5445, s. 206-207, 216-217; Mehmed Sreyya, Sicill-i Osman (haz. Nuri Akbayar, s. nr. Seyit Ali Kahraman), stanbul 1996, II, 428; Mehmed Ziy, Yenikap Mevlevhnesi, stanbul 1329, s. 143; Hseyin Vassf, Sefne-i Evliy (haz. Mehmet Akku - Ali Ylmaz), stanbul 2006, V, 237; Sezai Kk, Mevleviliin Son Yzyl, stanbul 2007, s. 109-110, 215; Ekrem In, stanbulun Mistik Tarihinde Mevlevihaneler, stanbul, sy. 4, stanbul 1993, s. 128; Mustafa Erdoan, stanbulda Ktahyal Bir eyh Ailesi: Seyyid Ebbekir Dede ve Ahfd, stanbul Aratrmalar, sy. 7, stanbul 1998, s. 125-134. Sezai Kk

SEYYD EMR AL
(bk. EMR AL, Seyyid).

SEYYD HRUN
(. 720/1320) Seydiehirin kurucusu, mutasavvf. Hayat hakknda bilinenler, kardei Seyyid Bedreddinin dokuzuncu kuaktan torunu Abdlkerm b. eyh Msnn 962 (1555) ylnda kaleme ald Maklt- Seyyid Hrn adl esere dayanmaktadr. Abdlkerm b. eyh Ms eserini Seyyid Hrun hakknda prlerden, slihlerden ve azizlerden duyduu bilgilerden derleyerek oluturduu Farsa evrak Trkeye evirmek suretiyle yazdn belirtmektedir (Maklt, s. 22). Makltta Seyyid Hrunun baba tarafndan mam Ms el-Kzmn, anne tarafndan Veysel Karannin soyundan geldii ifade edilir. Esere gre Seyyid Hrun, Horasan civarnda dil bir hkmdar iken atalarnn mezarn ziyareti srasnda gibden gelen bir ses tarafndan kendisine Anadoluya giderek Kpe da civarnda bir ehir kurmasnn emredilmesi zerine emirlii terkederek yannda krk dervii ve kardei olduu halde yollara der (s. 23-24). Bir bulutun rehberliinde Badata gelir ve burada anne tarafndan Veysel Karan, baba tarafndan mam Cafer es-Sdk soyuna mensup eyh Emr Aleddinin misafiri olur. Krk gn Badatta kaldktan sonra Konyaya gitmek iin yola kar. Yol boyunca Trkmen nfusun youn olduu blgelerde pek ok ky ve bu kylerde tekkeler kurar. Nihayet 702 (1302) yl civarnda Konyaya gelir. Ahmed Fakihin trbesini ziyaret eder. Yaklak iki yl Konyada kalp 705 (1305) ylnn ilkbaharnda (Bayrakdar, s. 280) Kpe da civarna ular. Elite (Vervelit) isimli antik bir ehrin kalntlarn kullanarak halifelerinin ve blge halknn yardmyla Seydiehiri kurar. Seyyid Hrunun Seydiehire geldii srada blgede Erefolu Hkmdar Mbrizddin Mehmed Bey (1302-1320) hkm srmekteydi. Makltta ehrin kuruluu srasnda Seyyid Hrunun pek ok keramet gsterdii ve baz ilh iaretlerle kendisine ehrin plannn verildii aktarlr, ehrin kuruluu ayrntl biimde anlatlr (s. 36-53). Seyyid Hrun ehrin ilk nvesi olarak kale, mescid, medrese, zviye, hamam ve baz evler ina eder. Eserde bu tarz rneklerin verilmesi Seyyid Hrunun ehir kurucu dervi vasfna yaplan vurgu eklinde deerlendirilebilir. Seydiehirin fizik yapsnn Seyyid Hrun Klliyesinin etrafnda gelimi olmas ve Anadolu Seluklular dneminde bu blgede bir ehrin mevcut olmamas ehrin onun tarafndan kurulduunun bir gstergesidir. Seyyid Hrunun ehrin kuruluundan sonra inzivaya ekildii, namazlarn cemaatle tekkesinde eda ettii, hi kimseyle konumayp tefekkr ierisinde mrnn kalan ksmn burada geirdii belirtilmektedir (a.g.e., s. 57). Trbe kitbesinden anlaldna gre Seyyid Hrun 23 Reblevvel 720 (3 Mays 1320) tarihinde vefat etmitir (Oral, IV [1952], s. 154). Trbesi muhtemelen ayn yl ierisinde vasiyeti zerine tekkesinin bulunduu yere ina edilmitir. Anadolunun en eski seyyid ailelerinden birinin atas olan Seyyid Hrunun bir tarikat mensubu olup olmad konusunda bilgi bulunmamaktadr. Makltn Slk-i Hrn al tark-i Muhammed Mustaf balkl ikinci blmnde onun Hz. Peygamberin yolunu takip ettiine dair bilgilerin yer almas Seyyid Hrunun veysliine yaplan vurgu eklinde deerlendirilmelidir (Bayrakdar, s.

282). Seyyid Hrunun gerek yaad dnemde gerekse daha sonraki dnemlerde fikirleri, hayat tarz ve sahip olduu misyonla toplum nezdinde nemli bir yeri olduu anlalmaktadr. O, sadece ehir kurucu bir dervi tipi deil dier pek ok noktada belirleyici bir nder, ilh srlara vkf, doru yola iletici, duasyla ifa veren, yoksullar gzeten bir veldir. Maya ismi verilen ky kurduunda burann halkna stten nasl yourt ve peynir yapldn rettiine dair verilen bilgi olduka ilgintir (Maklt, s. 33). Seyyid Hrunun bir dier zellii blgedeki gayri mslimlere kar savaan bir gazi-dervi olmasdr. Gerek Seydiehire ilk geldiinde gerek ehri kurduktan sonra kfirlerle savam, halifelerine de onlarla savamay emretmitir (a.g.e., s. 34-35, 58). Makltta verilen bilgilerden Seyyid Hrunun dnemin siyas evreleriyle yakn iliki kurduu anlalmaktadr. Erefolu Mbrizddin Mehmed Bey, balangta Seyyid Hrundan ekinip dmanca bir tavr taknmasna ramen sonradan onun iktidar hrs iinde olmayp dervilikten baka gayesi bulunmadn grnce en byk destekisi olmu (a.g.e., s. 44-51), Seydiehirde kurulan klliye iin Seydiehir ve Beyehirde vakflar tahsis etmitir. Seyyid Hrunun Turgutoullar ile de yakn iliki ierisinde olduu grlmektedir. Bu ailenin pek ok ferdinin Seyyid Hrun Trbesinde gml olmas bu yaknln siyas olmaktan ziyade mnev olabileceini dndrmektedir. Karamanolu II. brhim Beyin Ulukilise kyndeki arazileri, brhim Beyin zatl klesi Bahadr Aann Seydiehir Yenice kyndeki bir iftlii Seyyid Hrun Tekkesine vakfetmesi (Erdoru, VII [1992], s. 84) onun bu beylik nezdinde de itibar sahibi olduunu gstermektedir. Seyyid Hrunun evredeki dier sflerle de mnasebet kurduu anlalmaktadr. Bunlardan biri Seydiehire bal Mahmud Hisar kynde tekkesi bulunan Didii Sultandr. Didii Sultan menkbna gre kendisi Anadoluya geldiinde Seyyid Hrun ile karlam, lmnden sonra onun cenaze namazn klmtr (Odaba, sy. 1 [1998], s. 369). Makltta ise Seyyid Hrun ile Didii Sultan arasnda yakn bir dostluk olduu, Didii Sultann lmn duyunca ok zlen Seyyid Hrunun, gyabnda onun cenaze namazn kld belirtilmektedir. Seyyid Hrunun yanndan ayrlmayan, Seydiehiri kurduu srada kendisine yardm eden dervilerin baba unvan tamalar bunlarn daha ziyade kalender bir anlaya sahip olduklar izlenimini uyandrmaktadr. Seyyid Hrun lmne yakn bu halifelerini irad iin deiik blgelere gndermitir. Mahmud Seydiyi Aliyeye, Zekeriyy Babay Manavgata, Ali Baba, Gk Seydi, Kilimp ve Siyah Dervii Tekeiline, Aka Babay Germiyana, Nasibli Babay Aydna, Gk Demiri Adalara, Haydar Babay Rumeline yollarken gittikleri yerlerde hak yolundan ayrlmamalarn, cihad etmelerini ve yoksulu gzetmelerini tavsiye etmitir (Maklt, s. 58-61). Halifelerin gnderildii merkezler dikkate alndnda Seyyid Hrunun Akdeniz ve Ege blgelerinin slmlama srecindeki etkisi ak biimde ortaya kar. Makltta belirtildiine gre Seyyid Hrunun Halife Sultan adl bir kz babasndan sonra mridler arasnda yaplan oylamayla tekkenin eyhi olmu ve bu grevi yaklak krk yl srdrmtr (s. 5663). Seyyid Hrunun kardei Seyyid Bedreddin onunla birlikte Anadoluya gelmi ve Konyada Hatunsaray yaknlarnda vefat etmitir (a.g.e., s. 31-33). Tekkenin idaresi Halife Sultann ardndan Makltn yazar Abdlkermin byk dedesi eyh Msya gemi, eyh Msdan sonra bu aile tarafndan srdrlmtr. Osmanl Devleti, Seyyid Hrunun evltlarna byk sayg gstermi, Erefoullar ve Karamanoullar dneminden beri mevcut olan vakflar onaylad gibi yeni vakflar tahsis etmitir. Seyyid Hrun Zviyesi XVI. yzylda Seydiehir ve Bozkr blgesinin en zengin vakfyd. Seydiehirin merkezindeki derici, frnc, deirmenci vb. esnafn kontrol bu ailenin

eline verilmiti ve aile fertleri her trl vergiden muaft (Erdoru, Osmanl Ynetiminde Beyehir Sanca, s. 98-99). Seyyid Hrunun Seydiehirde kurduu medrese de ailenin nemli faaliyet merkezlerinden biriydi; Seyyid Hrun neslinden gelenlerin ders verdii bu medrese blgenin mehur bir eitim kurumuydu (a.g.e., s. 165-166). Seyyid Hrunun ailesinden bir ikinci kolun Seydiehir dnda Konya sahrasndaki konar ger Ateken oymaklar arasnda yaad grlmektedir. Tahrir defterlerinde cemat-i evld- Seyyid Hrn eklinde kaytl olan bu grup Seydiehir yaknlarndaki Turgut kazasnda ve civarnda yaamaktayd (BA, TD, nr. 387, s. 244; Karadeniz, LXII/233 [1998], s. 34-39).

BBLYOGRAFYA

BA, CE, nr. 9980, 24550; Abdlkerm b. eyh Ms, Maklt- Seyyid Hrn (haz. Cemal Kurnaz), Ankara 1991; Abdurrahman Ayaz, Seydiehir Tarihi: Maklt- Seyyid Harun Vel-Mderris E eyh Hac Abdullah Dehlev Hazretlerinin Hayat, Seydiehir 1977, s. 15-82; Mehmet nder, Seydiehir Tarihi, Ankara 1986, s. 96-121; a.mlf., Seydiehirde Seyyid Harun Klliyesi, Vakflar ve Bnisi, VD, XX (1988), s. 13-28; Suraiya Faroqhi, Osmanlda Kentler ve Kentliler (trc. Neyyir Kalaycolu), stanbul 1993, s. 44-45; M. Akif Erdoru, Osmanl Ynetiminde Beyehir Sanca (1522-1584), zmir 1998, s. 98-99, 165-166; a.mlf., Seydiehir Seydi Harun Klliyesi Vakflar zerine Bir Aratrma, TD, VII (1992), s. 81-132; Mehmet Bayrakdar, Seyyid Hrn Veli ve Trbesi, Uluslararas Trk Dnyas nan Merkezleri Kongresi Bildirileri: 23-27 Eyll 2002, Ankara 2004, s. 277-285; Rya Kl, Osmanlda Seyyidler ve erifler, stanbul 2005, s. 60; Ferit Uur, Seydiehrinin Kuruluu, Konya, sy. 4, Konya 1936, s. 226-229; M. aatay Uluay, Makalt- Seyyid Harun, TTK Belleten, X/40 (1946), s. 749-778; Naci Kum, Doduum irin Memleket: Seydiehri, Konya, sy. 118-119 (1948), s. 21-29; Rt Ergen, Seydiehrinin Kuruluu, a.e., sy. 125-126 (1949), s. 14-15; Zeki Oral, Turgut Oullar, TTK Bildiriler, IV (1952), s. 140-157; a.mlf., Turgut Oullar, Eserleri-Vakfiyeleri, VD, III (1956), s. 31-64; R. Hseyin nal, Seyyid Harun Camii ve nndeki Kmbet, STY, VI (1976), s. 45-65; Safa Odaba, Didii Sultan Menkbnmesinin Konyal Seyyid Mustafa Rdi Tarafndan Yaplan Manzum Tercmesi, Yeni pek Yolu, sy. 1, Konya 1998, s. 365-403; Hasan Basri Karadeniz, Seydiehirin Kurucusu Seyyid Harunun Evldlar, TTK Belleten, LXII/233 (1998), s. 31-39. Haim ahin

SEYYD HASAN PAA KLLYES


stanbulda XVIII. yzyln ortalarnda yaptrlan klliye. Sadrazam Seyyid Hasan Paa tarafndan ina edilmi olan klliye iki ayr yaplar topluluundan olumutur. Beyazt (II.) Hamamnn arkasnda Veznecilerde yer alan medresenin meydana getirdii grupta sbyan mektebi, sebil, eme ve dkknlar bulunmaktadr. Gneyde Ordu caddesinin zerinde ise hann oluturduu grupta iki eme, frn ve dkknlar yer almtr. Klliye Mimarba Mustafa Aa tarafndan ina edilmitir. Medrese, sebil ve eme zerinde yer alan kitbelere gre klliyenin bu blmnn inas 1158 (1745) ylnda tamamlanmtr. Esasn hann oluturduu dier yap grubunun inas bnisinin sadrazamlk grevinden azliyle yarm kalm ve I. Mahmud tarafndan 1160 (1747) ylnda tamamlatlarak padiahn kendi vakfna alnm, fakat Hasan Paa Han ad deitirilmemitir. Hafif eimli bir arsa zerinde fevkan olarak ele alnan medrese bir sra ta, iki sra tula malzemeyle ina edilmi almak rgl duvarlara sahiptir. Cephelerde da alan dikdrtgen pencereler tuladan sivri kemerli alnlkl olup kesme ta svelidir. Yap stte tuladan iki sra kirpi saakla evrelenmitir. Batya bakan n cephede eimden kazanlan alt kat kesme ta kaplanmtr. Eksenden saa kaym kap yuvarlak kemerli akla sahiptir. Kap zerinde 1158 (1745) yln veren air Nimete ait dokuz beyitlik talik hatl mermer kitbe Hocazde Seyyid Ahmed tarafndan yazlmtr. zeri beik tonoz rtl bir koridordan sonra merdivenlerden klarak medresenin fevkan avlusuna ulalr. Giriin zerinde yer alan ve n iki stuna oturan kemerle avluya alan bir eyvan gibi ele alnm olan bu birimin zemini medresenin dier birimlerinden yksek tutulmu olup zeri aynal tonozla rtlmtr. Bat ynnde cepheye alan iki pencereli bu birimden gneyde yer alan dershane / mescid meknna yuvarlak kemerli bir kap ile geilmektedir. Kapnn stnde iki satrlk bir kitbe mevcuttur. Kare planl dershane / mescidin zeri iten yivli tromplarla geii salanan, dtan sekizgen kasnakl kubbe ile rtldr. yne ikier pencere, bat ynnde ise pencere ile da alan mekn cephede kesme ta konsollarla hafif ne karlmtr. Keye yerletirilmi olan mihrabn zerinde tromplarda, kubbede kalem ii sslemeler bulunmaktadr. Kubbe gbeinde hls sresi, kubbe eteinde Nr sresi, tromplarn kelerinde oluturulan pandantiflerde de Allah, Muhammed, drt halifenin ad, Hasan ve Hseyin yazldr. Tromplar oluturan kemerlerin alt bitkisel formlu zarif konsollarla dolgulanmtr. Kalem ileri yenilenmi olmakla birlikte dnemin sanat slbunu aksettirmektedir. Dershane / mescidin eskiden namaz vakitlerinde dardaki cemaate ak olduu bilinmektedir. Dershane / mescid meknnn gney cephesinde keye yakn bir konumda iki yan minareli ve iki kademe konsollarla kma yapan zarif bir ku kk yerletirilmitir. Avlu, gney hari dier ynde yivli balkl mermer stunlara oturan tula rl, sivri kemerli aklklara sahip revaklarla evrelenmitir. Revaklarn zeri dou ve bat ynnde aynal tonoz, kuzey ynnde ise pandantiflerle geii salanan kubbelerle rtldr. Revaklarn arkasnda dou, bat ve kuzey ynnde sralanm medrese odalar yer almtr. Bu odalardan kuzey ve doudakiler pandantiflerle geilen kubbelerle rtlmtr. Batda n cephede yer alan iki oda ise aynal tonozludur. eride dolap ve ocak nileri bulunan odalar yuvarlak kemerli kap ve dikdrtgen aklkl birer pencere ile avluya

almaktadr. Bu kap ve pencerelerin ounun zeri sivri kemerli alnlkl olup ilik denilen camlarla dekorlanmtr. Odalarn da alan pencereleri vardr. Kuzeydou kesinde yer alan ve hel olarak dzenlenmi olan dikdrtgen planl birim kuzey ve dou ynnde iki kare pencereli olup zeri filgz denilen aklklara sahip aynal tonozla rtlmtr. Avluda var olduu bilinen adrvan gnmze ulamamtr. 1892de tamir gren medresenin 1914 ylnda adrvan, amarhane, guslhne ve abdesthanelerinde tamire ihtiya duyulduu yaplan tefti heyeti raporunda belirlenmitir. 1949 ylnda Ekrem Hakk Ayverdi tarafndan esasl bir onarm geiren yapda avlunun gney ynndeki pencere almtr. Daha sonra 1990da tekrar tamir gren yap imdi stanbul niversitesi Avrasya Aratrmalar Enstits olarak faaliyetini srdrmektedir. Medresenin kuzeybat kesinde yer alan sbyan mektebi simetriindeki dershane / mescid mekn gibi kubbe ile rtlmtr. ten pandantiflerle gei salanan kubbe dtan sekizgen kasnakldr. Sbyan mektebi batda , kuzeyde bir pencere ile da almtr. Mektebin dousunda yuvarlak kemerli kap ile geilen bir sahanlk mevcuttur. Kuzeyde kk pencereden k alan bu sahanlktan yuvarlak kemerli bir kap ile medresenin avlusuna balant olmakla birlikte mektebin asl kaps n cephede altta sebil ile eme arasnda yer almtr. Yuvarlak kemerli aklkl olan kapnn zerinde etraf bitkisel motifli bir ereve ile snrlanan kartu halinde dzenlenmi cel kitbeler bulunmaktadr. Ayn zamanda sebile de gei salayan kapdan bir koridorla ulalan merdivenlerle st katta mektep nnde yer alan sahanla varlmaktadr. Sbyan mektebinin altnda yer alan sebil ve yanndaki eme devrin barok anlayn yanstan itinal rnekler olarak dikkat ekicidir. Mermer malzemenin kullanld cephede sebil da takn be cepheli olarak ele alnmtr. Kademeli yuvarlak kemerli pencereler arasnda yer alan akantus yaprakl balklara sahip stunlar altta ve stte keli pilastrlar olarak devam ettirilmi, her bir cephe iki yanda ibkey, ortada dbkey olarak dalgalandrlmtr. Bu dzenlemeye uygun ekilde ele alnan dalgal formlu maden ebekeler girift bitkisel kompozisyonludur. Altta stunlu ve kemerli formda beer su verme akl vardr. ki yanda duvarla birleen kenarlar sebil yksekliinde bir ni gibi ibkey hareketle ele alnmtr. Cephelerde drder satr halinde dzenlenmi talik hatl on beyitlik kitbe 1158 (1745) tarihini verir. Aralarda yer alan pilastrlarn zerine emse motifleri ilenmitir. Sebilin yanndaki kapdan sonra sola dnlerek sebilin iine geilmektedir. eride bask bir kemerle ikiye blnm olan meknda ndeki sebil kntsnn arkasnda aynal tonozlu bir birim oluturulmutur. Duvarda sivri kemerli ni iinde ele alnm barok bir eme vardr. eme aynas iri yaprak formu altnda etraf C-S kvrml, ortas oval madalyonlu arma benzeri bir motifle sslenmitir. Niin zerinde bask bir alem formu iinde satr halinde dzenlenmi zarif kitbe yer almtr. Sebilin sanda cephede yer alan eme iki yanda yivli balklara sahip birer stunla snrlanm ni eklinde ele alnmtr. te ikinci bir stunlu dzenleme bulunmaktadr. Stunlar stte keli pilastr olarak devam etmitir. Cephede C-S kvrml dalgal kemerin ii iri bir istiridye kabuu ile dolgulanmtr. emenin zerinde stte 1158 (1745) tarihini veren mallah yazs ile altta bnisinin adn veren iki satrlk kitbe yer almtr. Medresenin cephesinde ikisi kapnn sanda, de solda olmak zere be adet yuvarlak kemerli akla sahip dkkn bulunmaktadr. Dikdrtgen planl olan bu birimlerin zerleri beik tonoz rtldr. Beyazt Hamamnn karsnda Ordu caddesi zerinde yer alan han bugn ok harap durumdadr. Vaktiyle bir bodrum kat zerinde iki katl revakl avlulu olarak ina edilmi olan hann eski fotoraflar Cornelius Gurlitt tarafndan yaymlanmtr. Buna gre n cephesi alt katta kesme ta,

stte bir sra ta, iki sra tula dizilerinden oluan almak rgldr. Alt srada yer alan yuvarlak kemerli dkknlarn iki katl dzenlendii ve bazlarnn kemer ilerinin daha sonra rlerek doldurulmu olduu anlalmaktadr. Hann kuzeye bakan cephesinde eksende yer alan kapnn iki yannda kitbelerinde I. Mahmudun adn veren birer zarif barok eme yer almtr. st katta kapnn zerindeki mekn ta konsollarla ne doru kma yapmtr. Yapnn iki yan cephesi arkaya doru alarak devam etmektedir. Doudaki cephe arkada krlarak daralmakta, gney cephesi ise ibkey bir krlma ile kavis yapmaktadr. A yaparak genileyen veya daralan cephelerde st katlar ta konsollarla desteklenen kademeli gen kmalarla hareketlendirilmitir. Bylece ierideki meknlarn giderek byyen drtgen planlar muhafaza edilmitir. Avluya gre genileyen planda gney ve bat ynnde i koridorlar olumutur. Almak rgl cephelerden batdakinde n cephedeki gibi alt sra dkknlarda farkl mdahaleler olmutur. Dikdrtgen planl avlunun ortasnda bir adrvan yer almaktadr. Kesme kfeki ta pyelere oturan tuladan yuvarlak kemerli iki katl revaklar ta korkuluklu olup beik tonoz rtldr. Odalar dikdrtgen aklkl pencere ve yuvarlak kemerli kaplarla revaka almaktadr. Meknlarn da alan pencereleri tuladan sivri kemerli alnlkl ve dikdrtgen aklkl svelidir. 1894 depreminde st kat ksmen hasar gren yapnn nce bu kat yktrlm, 1956-1957 yllarnda caddenin geniletilmesi esnasnda n cephe ile birlikte yapnn yarsna yakn ksm yktrlarak yok edilmitir. Yakn zamana kadar sprgeci esnafnn kulland han yangn ve ihmallerle iyice harap olmutur. na edildii yllarda ierisinde yer alan frn rnlerinin lezzetiyle stanbulda n salmtr. 19561957 ykmlarndan sonra yakn bir yere tanm olan bu frn ehrin en eski ticar messesesi olarak 1980li yllarn sonuna kadar faaliyetini srdrmtr.

BBLYOGRAFYA

Hseyin Ayvansary, Hadkatl-cevmi: stanbul Cmileri ve Dier Dn-Sivil Mimr Yaplar (haz. Ahmet Nezih Galitekin), stanbul 2001, s. 133; C. Gurlitt, Die Baukunst Konstantinopels, Berlin 1907, s. 52; Ayda Arel, Onsekizinci Yzyl stanbul Mimarisinde Batllama Sreci, stanbul 1975, s. 53; Ceyhan Gran, Trk Hanlarnn Geliimi ve stanbul Hanlar Mmrisi, stanbul 1976, s. 120122; Ali Rza Atasoy - Mehmet Cellettin Atasoy, Tokat, Readiyeli Sadrazam Seyyid Hasan Paa: Hayat Hikyesi ve Eserleri 1679-1748, stanbul 1990, tr.yer.; Mbahat S. Ktkolu, XX. Asra Erien stanbul Medreseleri, Ankara 2000, s. 146-147; Gnl Cantay, Hasan Paa Han, DBst.A, IV, 566-567; Doan Yava, Seyyid Hasan Paa Klliyesi, a.e., VI, 543-544. Ahmet Vefa obanolu

SEYYD el-HMYER
() Eb Him (Eb mir) Seyyid sml b. Muhammed b. Yezd b. Reba b. Mferri el-Himyer (. 173/789) Arap airi. 105 (723) ylnda Dmak yolu zerinde Furat ve Rahbe yaknndaki Numn (Namn) kynde dodu. nl hiciv airi bn Mferriin (. 69/688) torunudur. Baba tarafndan Himyer, anne tarafndan Ezd kabilesine mensuptur. Her iki kabile de mertlik, cmertlik ve iyilik severlik gibi meziyetlere sahip olup airin iirlerinde bu vasflarla vnd grlr. lk tahsilini Basrada yapt, hayat Basra ve Kfede geti. O srada Basra Hricler, Snnler ve iler gibi farkl mezhepteki insanlarn yaad bir merkez durumundayd, ancak ehrin kontrol ilerin elindeydi. Bu sebeple Himyer adan ok etkilendi. bz olan anne ve babas onu bu etkilerden kurtarmak iin uratlarsa da mmkn olmad. Ailesinin yanndan ayrlarak camilerde kalmaya balad. Medreseler camilerin evresinde bulunduundan bu durum onun yetimesine yardmc oldu. Belli bir kltr seviyesine ulanca ailesine dnerek anne ve babasnn gnln almak istediyse de baar salayamad. Din ve edeb konularda farkl hocalardan yararlanma imkn buldu. Bata Hz. Ali ve ilikle ilgili olmak zere ok sayda hadis ezberledi. Birok iir rvisi, hfz ve iir tenkitisiyle grerek onlardan eski ve yeni airler hakknda bilgi ald, iirlerini ezberledi. Yakaland bir hastalk sonunda Badatn Rumeyle mahallesinde vefat etti ve Cneyne semtindeki kabristana defnedildi. Kaynaklarda lm iin 173, 178 (794) ve 179 gibi farkl tarihler verilirse de genellikle 173 (789) ylnda vefat ettii kabul edilir. Kk yata iir yazmaya balad anlalan Seyyid el-Himyer nce Keysnlii benimsemi, Mekkede mam Cafer es-Sdkla grtkten sonra mmiyyeyi kabul etmitir. Th Hseyin onun hakknda u deerlendirmeyi yapar: i-Alevler siyas hayatlarnda Seyyid el-Himyer gibi bir aire hi sahip olmamlardr. Btn mrn onlara adam, methiyelerinin tamamna yaknn onlara tahsis etmi ve bunlar ok byk bir samimiyetle yapmtr. Halifeler ve dier devlet adamlaryla mnasebetleri siyas ve itikad farkllklarna gre deimitir. Genlii Emev Devletinin otoritesinin zayflad son dnemlerine rastlar. Bir sre onlar desteklemise de sonralar himayelerine muhta olmasna ramen kendilerinden uzaklamtr. Bu tavrnda gib imamn geleceine, idareyi ele alacana, zulm ve ktln hkim olduu yeryzne adaleti egemen klacana olan inancnn etkisinin bulunduu kabul edilmektedir. Seyyid el-Himyer tannm bir air olduundan Abbslerin kurulu dnemi devlet adamlaryla iyi ilikiler iinde bulunmutur. EblAbbas es-Seffhn bir hutbesini dinledikten sonra huzurunda okuduu kasideyi halife ok beenmi, bir isteinin olup olmadn sormu, airin nerdii birini Ahvaza vali tayin etmitir. Buna ramen Himyer kendine has kanaatleri yznden rahat bir hayat yaayamamtr. Halife Mansrla dostluk kurmu, birok kasidesinde onu vm, inancn ilikilerine kartrmadan kendisiyle olan mnasebetlerini dier airleri kskandracak bir derecede srdrmtr. Mansr iin syledii iirlerden on kasidesi gnmze intikal etmitir. Ancak Himyer, gib imamla ilgili akdesindeki farkllk sebebiyle Halife Mehd-Billh ile dostluk kuramamtr; nk halife kendisinin

Reslullahn mjdeledii mehd olduunu iddia ediyor, Seyyid el-Himyer ise buna kar kyordu. Ardndan ilikilerini dzeltmek iin oullar Ms ile Hrnun veliahtlk biatlarn tebrik etmek zere bir kaside yazmsa da Mehd, Onun iirine ihtiyacmz yoktur diyerek yaknlk gstermemitir. Bundan sonra airin Hrnrred ile arasnda geen bir olay dnda devlet adamlaryla grmedii ve inziva hayatn tercih ettii belirtilmektedir. Tensh, recat, mta nikh gibi baz hususlar benimsemek ve Rfiz olmakla itham edilen Seyyid el-Himyer, Hz. ie, ilk halife ve ashabn ileri gelenleri hakknda edep d szler sarfetmesi yznden ok eletirilmitir. Hrnrred zellikle Rfiz olduu yolundaki sylentilerle ilgilenmi, onu davet ederek meselenin mahiyetini renmek istemitir. Himyer halifenin huzurunda, Rfiznin Ben Himi seven, onlar dier insanlardan stn tutan kimse demek olduunu ve bundan dolay zr dilemeyeceini ifade etmi, Rfizlik bunun dnda bir muhteva tayorsa o konuda bir ey syleyemeyeceini belirtmi ve bu yoldaki dncelerini dile getirdii kasidesini okumutur (Dvn, nr. kir Hd kr, 172 numaral iir; ayrca bk. neredenin girii, s. 28-29). Hrnrredi iki kasideyle vd ve halifenin kendisine 20.000 dirhem verdii, ancak bu mebla alp bakalarna datt rivayet edilmitir. Seyyid el-Himyer, Chiliye devrinden itibaren kendi dnemine kadar en ok iir nazmeden airden biri olarak anlr (dierleri Ber b. Brd, Ebl-Athiyedir). Abdullah b. shak elHimnin onun 2000 kasidesini topladktan sonra btn iirlerini tesbit ettiini sand, ancak kendisinde bulunmayan iirlerini okuyanlar grnce bir sre onlar da yazd, nihayet bitmeyeceini grp yazmaktan vazgetii anlatlr. Ayrca Himyernin drt kz olduu ve her birine kendi iirlerinden 400 kaside ezberlettii rivayet edilir. Onun iirdeki teknik stnlk, kabiliyet ve baarsn kabul etmeyen yok gibidir. Buna ramen ashaptan itibaren mslman ounluunu ktlemesi ve onlara hakarete varan ar eletiriler yneltmesi yznden iirlerinin ou unutulmutur. iirlerini ilk defa toplayabildii kadaryla kir Hd kr DvnsSeyyid el-imyer ismiyle (Beyrut 1966) ve ardndan ayn adla Ziy Hseyin el-Alem (Beyrut 1999) neretmi, Muhammed el-Hatb de onun bir kasidesini erf el-Murtaznn yazd erhle birlikte el-adetl-mehhebe f medi emrilmminn Al b. Eb lib adyla yaymlamtr (Kahire 1313; Beyrut 1970). Himyer hakknda birok alma yaplmtr. Merzbn, AbrsSeyyid el-imyer adyla bir eser yazm (bk. bibl.), Eb Bekir es-Sl, Ahmed b. Muhammed el-Cevher, bnl-Hir Ahmed b. Abdlvhid, Ahmed el-Amm, shak b. Muhammed b. Ebn, Slih b. Muhammed es-Sarm ve Abdlazz b. Yahy el-Celd de ayn isimle eserler kaleme almlardr. Barbier de Meynard le Sid Himyarite (JA, 7/IV [1874], s. 159-258) ve Muhammed Tak el-Hakm irl-ade (Beyrut 1422) adyla birer alma yapm, Muhammed Abdurrahman Hmid es-Seyyid el-imyer ayth ve iruh ismiyle bir yksek lisans tezi hazrlamtr (Klliyyet dril-ulm, Kahire 1972).

BBLYOGRAFYA

Seyyid el-Himyer, Dvn (nr. kir Hd kr), Beyrut 1966, neredenin girii, s. 5-48; a.e. (nr. Ziy Hseyin el-Alem), Beyrut 1999, neredenin girii, s. 5-17; bnl-Mutez, abatuaril-muden (nr. mer Frk et-Tabb), Beyrut 1419/1998, s. 53-58; Ebl-Ferec elsfahn, el-En, VII, 224-268; Merzbn, AbrsSeyyid el-imyer (nr. M. Hd el-Emn), Necef 1385/1965, tr.yer.; Ktb, Fevtl-Vefeyt, I, 188-193; Safed, el-Vf, IX, 196-202; Meclis, Birl-envr, Tahran 1377, X, 232-233; Hnsr, Ravtl-cennt (nr. Esedullah smiliyyn), Kum 1390/1970, I, 103-111; Ahmed Ferd Rif, Arl-Memn, Kahire 1346/1928, II, 339-345 vd.; Brockelmann, GAL Suppl., I, 133; Sezgin, GAS, II, 458-460; Th Hseyin, adl-erbi, Kahire 1981, s. 239-250; Meyih Ferden, Seyyid imyer, DMT, IX, 458461; Vadad Kadi, al-Sayyid al-imyar, EI (ng.), IX, 116-117. Zlfikar Tccar

SEYYD BRHM
() (1897-1994) Msrl hattat. Kahirenin Kala semtinde dodu. Babasnn ad brhim, annesinin ad Ftmadr. lk renimini Mescid el-Gr es-sagr yanndaki Kttb Medresesinde yaptktan sonra Ezherin lise ksmn bitirdi. 1921de Cmiat Msrn (Cmiatl-Fudil-evvel) Klliyyetl-db blmnden mezun oldu. lkokul anda iken eyh Ferec ve eyh Abdlhfzdan hat mekine balad. Yaad semtin mimari eserlerinde grd cel yazlardan etkilenerek onlar taklide alt. Bu hevesi ve yetenei onun hat sanatna ynelmesine sebep tekil etti. Bir sre stanbuldan Kahireye g eden Muhammed Vehbi Efendiden sls nesih meketti. Ardndan Muhammed Mniszde Efendinin hatlarndan istifade ederek sls ve nesih yazlarn ilerletti. Divan ve cel divanyi Hsn Efendiden yazd. Osmanl hattatlarnn sls nesih mek mecmualarn ve cel yazlarn rnek alarak sanatn gelitirdi. Melik Fudn davetiyle stanbuldan Msra gelen Aziz Rif Efendi ile iliki kurup kendisinden faydaland. Mek mecmualarndan yararlanarak yazd talik ve cel talikte ran slbunu benimsedi. Osmanl saray yazs olan divanyi ok beenen Seyyid brhim bu hatt kitap kapaklarnda, kartvizitlerde, davetiye metinlerinde yaygn biimde kulland. Bu yaznn Msrdaki nemli isimlerinden Guzln Bey, divan yazda Osmanl tavrna uymayan ve Msr divansi denilen bir tarz gelitirerek bu yolda hazrlad mek kitabn neredilmek zere Eitim Bakanlna teslim ettiinde Seyyid brhim bu almay divannin asl esprisinden bir sapma olarak grd ve buna iddetle kar kt, bu konuda makaleler yazd. Hazrlad rapor etkili oldu ve ilgili kurul eserin bakanlka yaymlanmas kararn iptal etti. ok beendii Osmanl tura formunda yirmiden fazla kompozisyon tasarlad. eitli vesilelerle yapt radyo ve televizyon konumalarnda, gazete ve dergi yazlarnda an getirdii kolayc, gnbirlik yenilik araylar erevesinde yaznn estetik asaletinden uzaklatrlmasna ve geleneinden koparlmasna kar durdu. lk resm grevine 1918de Kahirede bir ilkokulda hat hocas olarak balad. 1935-1979 yllar arasnda Medreset tahsnil-hutt el-melekiyyede, 1937-1959 yllarnda Kahire niversitesine bal Drlulmda, 1970-1977 yllar arasnda Kahire Amerikan niversitesinde hat hocal grevini srdrd. Ayrca Atebe Meydannda at atlyesinde istek zerine yazlar yazd. 1947de Kahiredeki Mecmaul-lugatil-Arabiyyeye bal Teysrl-kitbetil-Arabiyye Komisyonu yesi iken Arap harflerinin deitirilmesine ilikin tartmalara katld ve bu fikre kar kt. 1964te elMeclisl-al li-riyetil-fnn vel-db yesi oldu. Yapt almalar dolaysyla Cemal Abdnnsr tarafndan onur madalyas ile dllendirildi. Daha sonra Kltr Yksek Konseyi yeliine getirildi ve 1969 ylna kadar bu grevini srdrd. Seyyid brhim 1937de ve daha sonraki yllarda Suudi Arabistana, 1947 ve 1952de Kveyt, 1979da spanya, 1970te Beyruta ve Ankara yoluyla stanbula seyahat etti. stanbulda bata Hamit

Ayta olmak zere hattatlarla tanarak ehrin tarih yerlerini gezdi. Her frsatta yazy Trklerden rendiini ifade eden Seyyid brhim nl Osmanl hattatlarnn levha ve ktalarndan oluan zengin bir koleksiyon oluturdu. Hat sanat yannda iir ve edebiyatla da ilgilendi. el-Hill ve el-Ur bata olmak zere birok dergide edeb yazlar yazd. Yakn dostlar arasnda Abbas Mahmd Akkd ve Th Hseyin gibi ada Msr Arap edebiyatnn nl isimleri vardr. Seyyid brhim 9 Ocak 1994 tarihinde vefat etti. 1 Kasm 1996da Kahire opera binasnda eserlerinden oluan bir sergi dzenlendi. 2000 ylnda slm Konferans Tekiltna bal slm Tarih, Sanat ve Kltr Aratrma Merkezince uluslararas hat yarmasnn beincisine Seyyid brhim ad verildi. Seyyid brhim hat sanat sahasnda pek ok talebe yetitirmitir. Bunlar arasnda Him Muhammed el-Badd, Cezayirli Muhammed erf, Musullu Cennet Ferah Adnn, Filistinli Muhammed Siym, Sudanl Osman Vekullah, Medineli Ahmed Ziy brhim, Nsr el-Meymn, Lbnanl Muhsin Ftn saylabilir. Seyyid brhim an-nes (Sudan 1942), ar-ri (Kahire 1954), Fennl-ail-Arab (Kahire 1963) adl mek mecmualarn hazrlam, Delill-ayrt adyla bir eser yazmtr (Kahire 1345). Onun 1928-1950 yllar arasnda Msrda ve baka lkelerde el-Ehrm, el-Muavvir, el-Hill, el-Letifl-muavvere, el-Muaam, el-Bel, el-Bareyn, el-Mednetl-mnevvere, Livl-slm, Mecellet Medreseti tasnil-uil-melikiyye bata olmak zere ok sayda gazete ve derginin isim ve logolar, sinema ve tiyatro afileri, ticarethane ve irket ilnlar, davetiye yazlar, kartvizit, kaset, kitap isimleri yaymlanmtr. Kahirede Seyyidin Hseyin (1929) ve elHerem camileri, Minyede Gl Camii (1930), skenderiyede Ebl-Abbas el-Mrs Camii, Hindistann Bengalur ehrinde ama Camii (1960) yazlar ile yine Kahirede ok sayda bina ve kabir kitbesi Seyyid brhimin cel sls hatla yazd yazlar arasnda zikredilebilir.

BBLYOGRAFYA

Seyyid brhim, Fennl-ail-Arab, Kahire 1994, s. 13; a.mlf., el-aul-Arab, Mecellet medreseti tasnil-uil-melikiyye, I, Kahire 1362/1943, s. 12-15; bnlemin, Son Hattatlar, s. 170; Frk Lokmn, Seyyid brhm ve fennl-ail-Arab, Cidde 1999, s. 9-12; Ahmed Sabr Zyid, Trul-ail-Arab ve alml-an, Kahire 1999, s. 218-231; Fevzi Slim Aff, Amdl-ail-Arab Seyyid brhim, Kahire 2000; M. Hsrev Suba, Osmanl Trk Hattatlnn (Msr) Arap Hattatlna Tesiri ve Bir Trk Ekol Savunucusu Olarak Msrl Hattat Seyyid brhim, Ortadouda Osmanl Dnemi Kltr zleri Uluslar Aras Bilgi leni Bildirileri, Ankara 2001, II, 477-499; Muhittin Serin, Hat Sanat ve Mehur Hattatlar, stanbul 2003, s. 245-247; Hlid Seyyid brhim, Seyyid brhim irl-ail-Arab, el-Arab, sy. 480, Kveyt 1998, s. 156-162. M. Hsrev Suba

SEYYD BRHM EFEND


(bk. BRHM EFEND, Seyyid).

SEYYD KUTUB
() Seyyid b. Kutb b. brhm b. Hseyn e-zil (1906-1966) Msrl dnr ve aksiyon adam. 9 Ekim 1906da Msrn Asyt vilyetine bal M kynde dodu. Hindistan kkenli olan babas el-Hc Kutub b. brhim, Msrn ngiliz igalinden kurtulmas iin alan el-Hizbl-Vatannin aktif bir yesiydi. Seyyid Kutub ilkrenimini kynde tamamlad. 1921 balarnda Kahireye giderek eitimine devam etti. 1926da retmen Okulundan mezun olunca Klliyyet Dril-ulmun hazrlk snfna girdi, iki yl sonra da Drl-ulma kaydoldu. rencilik yllar srasnda Abbas Mahmd el-Akkd ile tant ve grlerinden etkilendi. niversitedeki renci hareketlerine katld. Ayrca edebiyatla ilgilendi. 1933te niversiteden mezun oldu ve ardndan alt yl kadar ilkokul retmenlii yapt. Eitim sisteminin dzelmesi iin eitli reform taslaklar hazrlad. Seyyid Kutubun Akkda olan yaknl edebiyat dnyasnda hzla ykselmesinde byk rol oynad, Akkd ve evresiyle birlikte edeb tartmalara katld (geni bilgi iin bk. Adnan Ayyub Musallam, The Formative Stages, s. 87-93; Salh Abdlfetth el-Hlid, Seyyid uub, s. 135-189). rencilik yllarnda girdii Vefd Partisinden 1942de ayrlarak Sadiyyn Partisine ye oldu. Ancak 1945te siyas partilerle ilikisini kesti. Seyyid Kutubun II. Dnya Sava sonrasnda edeb konulara ilgisi devam etse de yazlarnda siyas ve itima meseleler arlk kazanmaya balad. Nisan 1947den itibaren finansmann hristiyan Ysuf ehtenin salad aylk el-leml-Arab dergisini kard. 4. saysndan sonra bu dergiyi brakarak Drl-ktbil-Arabnin sahibi ve hvn- Mslimn mensubu Muhammed Hilm el-Minyvnin finanse ettii haftalk el-Fikrl-cedd dergisini yaymlamaya balad. Ancak derginin siyas slbu hkmet evrelerini rahatsz etti ve Mart 1948de kapatld. Seyyid Kutub da eitim aratrmalar yapmakla grevlendirilen heyet iinde Amerika Birleik Devletlerine gnderildi. Kasm 1948de New Yorka giden Kutub burada Bat hayat tarzn yakndan tanma imkn buldu. New York ve Coloradoda eitimle ilgili aratrmalarda bulundu, baz yksek retim kurumlarnda derslere katld, Amerikann deiik eyaletlerini gezdi. Msra dn srasnda ngiltere, svire ve talyaya urad. Dncelerinin deiecei beklentisiyle gnderildii Amerikadan Austos 1950de Bat sisteminin en keskin kartlarndan biri olarak dnd. Bir sre Maarif Bakanlnda murakp yardmcl yapt. Bundan sonra grev yeri sk sk deitirildi. 18 Ekim 1952de bakanlktaki grevinden istifa etti. Temmuz 1952deki asker darbe ncesinde ve sonraki aylarda Seyyid Kutub ile darbeyi yapan Hr Subaylar arasnda yakn iliki mevcuttu. Darbe ncesinde Cemal Abdnnsr ve arkadalar Seyyid Kutubun evinde toplantlar dzenliyordu. htillin ardndan devrim konseyinin istei zerine Austos 1952de verdii slmda ruh ve fikr hrriyet konulu konferans Hr Subaylarn takdirini kazand. Bu srada sempati duyduu hvn- Mslimn tekiltyla Hr Subaylar arasnda yaknlk kurmaya alt. Ocak 1953te oluturulan Heyett-tahrrin genel sekreterliini yrten Cemal Abdnnsra

bir ay kadar yardmclk yapt. Cemal Abdnnsrn, hvn- Mslimnin ileri gelenlerinden tekilt kapatp Heyett-tahrre katlmalarn istemesi yznden iki taraf arasnda anlamazlk kt. Seyyid Kutub arabuluculuk yapmaya altysa da baarl olamad ve hvn- Mslimn yannda yer alarak ubat 1953te tekilta ye oldu. 15 Ocak 1954te hvn- Mslimn tekiltnn kapatlmas zerine rgtn nde gelenleriyle birlikte Seyyid Kutub da tutukland; ancak lke apndaki gsterilerin ardndan dier tutuklular gibi o da serbest brakld. Daha nce kapatlm bulunan el-vnlmslimn adl haftalk gazete Seyyid Kutub ynetiminde Mays 1954ten itibaren tekrar yaymlanmaya baland. Fakat Seyyid Kutub, iktidar tarafndan sansre urad gerekesiyle 5 Austos 1954te gazetenin nerine son verdi. 26 Ekim 1954te Cemal Abdnnsra kar giriilen baarsz suikasttan sorumlu tutulan hvn- Mslimn rgt yneticileriyle birlikte Seyyid Kutub da tutukland ve on be yl hapse mahkm edildi. Kahirede hapiste bulunduu sre ierisinde F llil-urn adl tefsiri zerinde almaya devam etti. Hapishane artlarnda sal iyice bozulan Seyyid Kutub cezasnn on yllk ksmn ektikten sonra Irak Devlet Bakan Abdsselm rifin giriimiyle Mays 1964te tahliye edildi. Hapisten knca ok tartlan kitab Melim fi-ar yazd. Bu eserinde savunduu grleri ve bir grup hvn- Mslimn mensubuyla birlikte tekilt yeniden canlandrma faaliyetlerine katlmas yznden 9 Austos 1965te tekrar tutukland. Uzun sren yarglama sonunda idam cezasna arptrld ve 29 Austos 1966da cezas infaz edildi; cesedi bilinmeyen bir yere gmld. dam btn slm dnyasnda tepkiyle karland. Grleri. Hakknda yaplan aratrmalarda Seyyid Kutub ounlukla slm hareketler balamnda, zellikle de hvn- Mslimn tekiltnn ideologu olarak ele alnrsa da hayat bir btn olarak incelendiinde onun ok ynl bir kiilie sahip olduu grlr. Din dncenin yan sra edebiyat, edebiyat eletirisi, eitim, siyaset, gazetecilik ve yaynclk alanlarnda pek ok almas bulunmaktadr. 1940l yllarn ikinci yarsna kadar sren fikir ve yaz hayatnn ilk dnemindeki eserlerini ounlukla iir, hikye, roman, makale ve edebiyat eletirileri tekil eder. Daha sonra Seyyid Kutubun fikr hayatnda yeni bir sre balam, bu dnemde bata hocas Abbas Mahmd elAkkd olmak zere Th Hseyin, Muhammed Hseyin Heykel, Tevfk el-Hakm ve Ahmed Emn gibi Msrl aydnlarla birlikte Seyyid Kutubun da din konulara ilgisi artmtr. 1939da makale olarak hazrlad, 1945te kitap haline getirdii et-Tavrl-fenn fil-urnn nsznde (s. 7 vd.) Seyyid Kutub Kuran kefettiini ifade eder. 1950li yllarn ortalarna kadar sren bu dnemde onun yazlarnda adalet, eitlik, hrriyet, emperyalizm gibi kavramlarla ekonomik, sosyal ve siyasal konular geni yer tutar. Eserlerinde ada dnyann ekonomik ve sosyal problemlerine kapitalizm ve komnizm gibi sistemlerin are retemediini, aksine bunlarn problem kayna olduunu, kesin zmn sadece slmda bulunduunu savunmutur. Bat sistemlerini eletirirken sk sk Muhammed Esed (Leopold Weiss) ve Alexis Carrelden alntlar yapmas dikkati eker. Seyyid Kutubun dnce ve yaz hayatnn nc safhas 1950li yllarn ortalarndan balayp hayatnn sonuna kadar devam eder. Bu dnemde Msrda balatlan seklerleme faaliyetleri Kutubun tepkisini ekmi, balangta destekledii Hr Subaylar sert bir dille eletirmesine yol amtr. Kutubun eletirilerinde ok sert bir slp kullanmasnda kendisinin ve dier hvn- Mslimn yelerinin hapishanelerde ikence grmesinin etkisi olmutur. Onun Ebl-Al elMevdd ve Ebl-Hasan en-Nedvnin eserleriyle tanmas da bu dneme rastlar. zellikle hkimiyet ve chiliyet kavramlaryla ifade ettii slm hakkndaki modern Selef yorumlar nce

bu yazarlarn eserlerinde ortaya kmtr (Shepard, IJMES, XXXV [2003], s. 524 vd.; Fathi Osman, XCIII [2003], s. 478 vd.). Hkimiyet ve chiliyet hakkndaki fikirlerini youn biimde, idam edilmesinin sebeplerinden biri olarak gsterilen Melim fi-ar adl kitabnda ve F llilurnda ortaya koyar. Mevdd gibi o da ulhiyyet anlayna bal bir hkimiyet fikri gelitirmitir. Buna gre hkimiyet kavram her alanda Allahn mutlak hkmranln ifade eder. lh hkimiyetin alan insan meneli hibir gce yer brakmayacak derecede genitir. Meruiyetini Allahtan almayan btn ynetimler zorbadr (tgt). nsanlar sadece Allahn emirlerini yerine getirmekle ykml olup Allahn kullar olmalar bakmndan tamamen eittir, hi kimse dier insanlar zerinde tahakkm hakkna sahip deildir. Seyyid Kutubun hkimiyet fikriyle balantl bir toplum anlay vardr. Buna gre toplumlar mslman ve chil olmak zere ikiye ayrlr. Mslman toplum sadece Allaha kul olup hayatn Onun hkmlerine gre dzenleyen insanlarn oluturduu toplum, chiliye toplumu ise slm inanc, dncesi ve deer hkmlerinin, slm hukuk, ahlk ve davran kurallarnn hkim olmad toplumdur (Melim fi-ar, s. 21, 24 vd.; ayrca bk. s. 97 vd., 101 vd., 116 vd., 162 vd.; F llil-urn, X, 1435). Onun dncesindeki dier nemli bir kavram da chiliyeye kar verilen mcadelenin ad olan cihaddr. Aslnda slmda bar fikri slmn tabiat ve onun lem, insan ve hayat gryle balantl temel dncelerinden biridir. Fakat tebli engellenirse cihad kanlmaz hale gelir. ln ve hareket, yani tebli ve cihad birbirinden ayrlamaz; yeryznde insan zgrletirme eylemine giriirken bunlarn her ikisi de gereklidir. Seyyid Kutub, cihad sadece mslmanlarn kendilerini savunma mcadelesi olarak grenleri sert bir dille eletirir. Zulmn mslmanlara ya da mslmanlarla aralarnda anlama bulunmayan halklara kar olmas bu ykmll deitirmez; yeryzndeki btn insanlar kurtarmay hedefleyen bir arnn cihada dayanmas arttr (Melim fi-ar, 66 vd.; F llil-urn, X, 1435; es-Selm, s. 148 vd.). slm Toplumu. Seyyid Kutubun, muhtemelen Batllarn smrgeletirdikleri ilkel toplumlar medenletirdiklerini ileri srerken kullandklar terminolojiye tepki olarak gelitirdii bir medeniyet tarifi vardr. Buna gre insan deerler ve insan ahlk bir toplumun varln ayakta tutan stn deerler olunca o toplum meden hale gelir ki bu da ancak slm toplumunda mmkndr. slm medeniyetinin temel ilkeleri sadece Allaha kulluk edilmesi, toplumdaki ban inanca dayanmas, insanln maddeden stn tutulmas, insann hayvan ynn deil insanln besleyen deerlerin yceltilmesi, ailenin dokunulmazl, yeryzn Allaha verilen sze ve onun artlarna gre ynetme (hilfet) eklinde zetlenebilir. Kutuba gre bugn slmn k gibi grnen durumun sorumlusu slm deil mslmanlardr. Bu sebeple slmn reforma ihtiyac yoktur, mslmanlarn din karsndaki tutumlarn dzeltmelerine ihtiya vardr (ai, s. 103 vd.). Devlet. Seyyid Kutubun eserlerinde ayrntl bir devlet anlay zerinde durulmamakla birlikte Kurandaki ra ilkesi sk sk vurgulanr. Ona gre slm bu konuda tam bir belirleme yapmam, rann uygulama eklini zamann ve artlarn icabna brakmtr. Bu hususta asl olan, ynetenlerle ynetilenler arasndaki ilikilerin bar, adalet, eitlik gibi esaslar zerine kurulmasdr. slm Dncesi. Yeni Seleflik izgisindeki dier fikir adamlar gibi Seyyid Kutuba gre de mslmanlarn zaman ierisinde yozlamasnn sebeplerinden biri slm dncesinin Yunan felsefesinin etkisi altna girmesidir. Aslnda slm lemini saran felsefe hareketi Yunan ve hristiyan metafiziine dayal felsefe artklarndan ibarettir. u halde gnmz mslmanlarnn kendi zgn dncelerini yeniden kurmalar, bunu yaparken de yabanc dncelerden tamamen uzaklamalar

gerekmektedir (a.g.e., s. 5 vd.). Tesiri. Seyyid Kutub hayat, eserleri ve idamyla, XX. yzyln ikinci yarsnda gelien slm dnce ve hareketler zerinde byk bir tesir brakm fikir adamlarndandr. Eserleri pek ok dile evrildii iin etkisi de mslmanlarn yaad btn corafyaya yaylmtr. zellikle slm corafyasnn igal ve smrden yeni kurtulmas, ayrca baz slm lkelerinde Batl lkelerin ekonomik, kltrel ve siyasal ynden hl nfuzlarnn devam etmesi hrriyet fikrini ok keskin bir dille ifade eden Kutubun tesirini daha da arttrmtr. hvn- Mslimn tekiltnn teorisyenlerinden biri olarak gsterilen Seyyid Kutubun zellikle Melim fi-ar adl kitabnn baz din gruplarn radikallemesinde nemli rol oynad ileri srlmtr. 1971den sonra Msr Devlet Bakan Enver Sedatn sosyalist muhalefetle mcadele etmek iin ok sayda hvn- Mslimn mensubunu hapisten karmasnn ardndan Seyyid Kutubun eserlerinin bunlardan bir ksm zerinde derin etkisi olmutur. zellikle Cemal Abdnnsr zamannda hapishanede ikenceye mruz kalanlar rejime kar oluturduklar grlerini temellendirmek amacyla Kutubun eserlerinden istifade ediyorlard. Bunlarn banda 1970li yllarda eitli eylemlere katlan et-Tekfr vel-hicre ile Cihd gibi rgtler gelmekteydi. Ayrca Suudi Arabistandaki slmc muhalefet, Cezayirdeki slm Kurtulu Cephesi, Filistindeki Hamas rgt; Msr, rdn, Suriye, Irak ve Lbnandaki hvn- Mslimn rgt Kutubun grlerinden etkilenen gruplar arasnda saylmaktadr (Euben, LIX/1 [1997], s. 34). Haddd, ran devriminin teorisyenlerinden Ali eratnin de Kutubdan etkilendiini ileri srer (Voices of Resurgent Islam, s. 68). Seyyid Kutuba Eletiriler. Seyyid Kutubun grleri pek ok taraftar bulduu gibi bunlar eletirenler de olmutur. Melim fi-ar nerettii yl Msrn tek partisi konumundaki Arap Sosyalist Birlii, esere reddiye olarak Melim f aril-iyne vel-riciyye balkl bir kitapk yaymlam (Kahire 1964), bunu 1965te Ezherden verilen bir fetva takip etmitir. Mecelletefetil-slmiyye dergisinde yaymlanan (23/8 [ban 1385 / November 1965]) bu fetvada Melimdeki baz pasajlar tek tek ele alnarak Seyyid Kutub fitne karmak ve tarihteki Hriclerin slbunu kullanmakla sulanyordu. Ayrca Reb b. Hd Umeyr el-Medhal, Ev slmiyye al adeti Seyyid uub ve fikrih balkl eserinde (Medine 1993) genel olarak Seyyid Kutubun grlerini ve Main Seyyid uub f abi Reslillh balkl eserinde (Medine 1993) onun sahbe hakkndaki dncelerini, Abdullah b. Muhammed b. Ahmed ed-Dvey de el-Mevridzzll fit-tenbhi al ai-llde (Breyde [Suudi Arabistan] 1990) Kutubun tefsirindeki grlerini sert bir dille eletirmitir. Seyyid Kutubun baz fikirleri kendi dava arkadalar tarafndan da eletirilmitir. hvn- Mslimnin lideri Hasan smil el-Hudeyb, 1969da hapisteyken Dut l ut: Eb filadetil-slmiyye ve menhecid-dave ilallh adyla yazd kitapta (Kahire, ts., 1977) Seyyid Kutubun ismini zikretmeksizin Melim fi-artaki grleri eletirmitir. Hudeyb burada hkimiyet, chiliyet, tekfir, ridde ve ynetim konularna aklk getirmektedir. Ona gre ehdet kelimesini hkimiyetle ilikilendirmek ve amelsiz imann olmayacan ileri srmek yanl olduu gibi gnmzde mslmanlar chiliyetle sulamak da doru deildir, onlarn ancak bilgisiz olduklar sylenebilir. Hudeyb eserinde Seyyid Kutubu adn sylemeden eletirirken Mevddyi ismen zikreder. 1982de hvn- Mslimnin nc lideri mer et-Tilimsn, Kutubun grlerinin sadece kendisini balayacan belirterek onun yazdklaryla rgtn resm grleri arasna mesafe

koymutur (Kepel, s. 63). Seyyid Kutub ve Mevddnin arkada olan Ebl-Hasan en-Nedv de etTefsrs-siys lil-slm f mirti kitbtil-st Ebil-Al el-Mevdd ve-ehd Seyyid uub balkl eserinde (Kahire 1980, s. 68 vd.) hem Mevddyi hem siyas hkimiyetle ulhiyyet arasnda irtibat kurduu iin Seyyid Kutubu eletirmitir. Muhammed Tevfk Berekt, Seyyid uub: ulat aytih, menhech fil-arekti, en-nadl-mvecceh ileyh adl kitabnn (Beyrut, ts.) byk bir ksmn Seyyid Kutuba yneltilen eletirilere ayrm ve bunlara aklk getirmitir. Kutub hakknda kitap veya makale tarznda ok sayda alma mevcuttur (bir ksm iin bk. bibl.). Ayrca XX. yzyln ikinci yarsndaki slm hareketler hakknda yaplan almalarn hemen hepsinde Kutuba ve onun dncelerine yer verilmitir. Eserleri. Seyyid Kutub ok gen yata yaz hayatna balamtr. el-Bel, el-Belul-sb, elCihd, el-aytl-cedde, el-Ehrm, el-Muteaf, el-Vd, Kevkeb-ar, el-sb, er-Risle, e-efe, el-Kitb, e-unl-ictimiyye, el-Edb, el-Livl-cedd, el-tiryye, ed-Dave, el-Fikrl-cedd, el-leml-Arab ve el-vnl-mslimn gibi gazete ve dergilerde ok sayda yazs yaymlanm, bunlardan son nde yneticilik de yapmtr. iir, edeb makale, kitap eletirisi, sanat eletirisi, polemik, siyasal ve sosyal konular bu yazlarn ieriini oluturmaktadr. Kutubun din alanda yazd eserler salnda birka defa baslm, zellikle idamndan sonra eitli lkelerde yaymlanm ve pek ok dile tercme edilmitir. A) Din ve Fikr Eserler. 1. F Zllil-urn.* Seyyid Kutub balangta, el-Mslimn dergisinde F llil-urn balyla gnlk olaylar Kuran altnda ele ald seri makaleler yaymlamaya balam (ubat 1952 - Temmuz 1952), bu makalelerin ilgi grmesi zerine bir tefsir yazmaya karar vermi, eseri 1959da tamamlamtr. 2. et-Tavrl-fenn fil-urnil-Kerm (Kahire 1945, 1966). Mellifin 1939da el-Muteafta ayn adla yaymlad makalelerin geniletilmi ekli olup Kuranda Edebi Tasvir balyla Sleyman Ate (Ankara, ts.) ve Kmil M. etiner (stanbul 1997) tarafndan Trkeye evrilmitir. 3. Mehidl-yme fil-urn (Kahire 1947; Beyrut, ts.). Kurn- Kermdeki kyametle ilgili yetlerin nzl sralarna gre ele alnd eseri Sleyman Ate (Kuranda Kyamet Sahneleri: Cennet-Cehennem, Ankara, ts.) ve A. Faruk Haznedarolu (Kuranda Kyamet Sahneleri, stanbul 1997) Trkeye tercme etmitir. 4. elAdletl-ictimiyye fil-slm (Kahire 1949, 1952). Seyyid Kutubun sosyal ve siyasal konulara yneldii ilk eseridir. Trkeye slmda Sosyal Adalet balyla Yaar Tunagr ve M. Adnan Mansur (2. bs., stanbul 1962), M. Beir Eryarsoy (stanbul 1982), Harun nal (3. bs., stanbul 1992) tarafndan evrilmitir. 5. Mareketl-slm ver-resmliyye (Kahire 1952). Kitapta Msr toplumunda 1952 ihtilli ncesinde gelir dalmndaki eitsizlik ele alnmaktadr. Seyyid Kutub burada smrgecilie ve Hal seferlerine dikkat ekmekte, Msr iinden pek ok kesimi sert bir dille eletirmektedir. Eseri Mustafa Uysal (slm ve Kapitalizm atmas, Konya 1967) ve Abdurrahman Niyazolu (slm-Kapitalizm Uyumazl, stanbul 1972 [?]) Trkeye tercme etmilerdir. 6. es-Selml-lem vel-slm (Kahire 1951). Eserde bar ve sosyal huzur konusu fert, aile, toplum, devlet ve dnya balamnda ele alnm olup Bekir Sadak tarafndan Trkeye evrilmitir (Cihan Sulhu ve slm, stanbul, ts.; Dnya Bar ve slm, stanbul 1987). 7. Dirst slmiyye (Kahire 1953). Seyyid Kutubun eitli dergilerde yaymlanan makalelerinin bir araya getirilmi ekli olup eserde smrgecilerin mslmanlara verdikleri zararlardan bahsedilmektedir. Kitab Ramazan Nazl (slm ve Emperyalizm, stanbul 1978) ve Hasan Fehmi Ulus (slm Etdler, stanbul 1990)

Trkeye tercme etmitir. 8. Hed-dn (Kahire, ts., 1954ten sonra). Bu eserde mellif bir hayat tarz olarak slmiyet hakkndaki grlerini ortaya koymaktadr. Trkeye Mehmet Hasan Beer (Din Dediin Budur, Ankara 1964), amil Ceylani (te slm, stanbul 1975), Hasan Fehmi Ulus (Din Budur, stanbul 1992) ve Furkan Hocaolu (Din Bu, stanbul 1995) tarafndan evrilmitir. 9. elMstabel li-hed-dn (Kahire, ts., 1954ten sonra). nceki kitabn devam niteliinde olan eserde Batl sistemler tartlmakta, insanln iine dt skntlardan kurtulmasnda slmiyetin rol ortaya konmaktadr. stikbl slmndr balyla Abdlkadir ener (Ankara 1967) ve Mustafa zel (stanbul 1996) tarafndan tercme edilmitir. 10. ait-taavvuril-slm ve muavvemth. Kitabn ilk blm ait-taavvuril-slm balyla yaymlanm (Kahire 1962, 1966), ikinci blmn msveddeleri mellifin idamndan sonra kardei Muhammed Kutub tarafndan Muavvemt taavvuril-slm adyla baslmtr (Beyrut-Kahire 1986). Eserin birinci blmn kif Nuri (slm Dncesi: Esaslar Hususiyetleri, stanbul 1973) ve Hamit kr (slm Dncesi, stanbul 1986), ikinci blmn M. Beir Eryarsoy (slm Dncesi: Esaslar, stanbul 1988) Trkeye evirmitir. 11. el-slm ve mkiltl-are (Kahire 1962). Eserde insanln temel problemleri ele alnm, mellif, Batnn problemlerini ortaya koyarken byk lde Alexis Carrelin Man, the Unknown balkl eserinden (New York-London 1935) faydalanmtr. Eseri slm ve Medeniyetin Problemi balyla Mustafa Varl Trkeye evirmitir (Ankara 1967). 12. Melim fi-ar (Kahire 1964). Seyyid Kutubun hayatnda yaymlanan son kitab olup baz ksmlar F llil-urndan alnmtr. Eserin, ilki Yoldaki aretler balyla Abdlkadir enere ait olmak zere (Ankara 1966) ok sayda Trke tercmesi vardr. B) Eletiri, Roman, iir ve Biyografi. 1. Mhimmet-ir fil-ayti ve irl-clil-r (bask yeri ve tarihi yok [Kahire 1933]; Beyrut 1386/1966). Seyyid Kutubun 1932de Drlulmda verdii seminere ait metnin baslm eklidir. 2. e-l-mechl (Kahire 1935). rencilik yllarnda eitli dergilerde yaymlanan iirlerinden olumaktadr. 3. Nad kitbi Mstabeli-efe f Mr (Kahire 1939). Th Hseyinin 1938de nerinden sonra ok tartlan Mstabel-efe f Mr adl eseri hakknda bir eletiridir. 4. el-Eyfl-erbaa (Kahire 1945). Kardeleri Hamde, Emne ve Muhammed Kutubla birlikte hazrlad htralarn ieren bir eser olup her biri bir blm yazmtr. 5. fl minel-arye (Kahire 1946). Mellifin ocukluk yllarn ve ky hayatn anlatt eseridir. 6. el-Mednetl-mesre (Kahire 1946). Seyyid Kutubun, Msrda edebiyat evrelerinde binbir gece masallarnn etkisiyle yeni bir tarz haline gelen masal yazma akmna ayak uydurarak kaleme ald kitabdr. 7. Ktb ve aiyyt (Kahire 1946). Yazarn eitli dergilerde yaymlad edeb eletirilerden oluan kitap Abbas Mahmd el-Akkd, Th Hseyin, Tevfk el-Hakm, Abdlkdir el-Mzin ve Abdlkdir Hamza gibi yazarlarn eserleriyle ilgilidir. 8. Evk (Kahire 1947). Otobiyografik bir roman olup Trkeye kif Nuri tarafndan tercme edilmitir (Dikenler, stanbul 1984). 9. en-Nadl-edeb: Ulh ve menhich (Kahire 1948). Seyyid Kutubun ayrca Maarif Bakanlnda iken ocuklar iin yapt ortak almalar da vardr. el-Cedd fil-luatilArabiyye, el Cedd fil-maft ve Ravatl-efl Maarif Bakanl tarafndan bastrlmtr. Ayrca Abdlhamd Cde es-Sehhr ile birlikte al-enbiy balyla (Feccle, ts. [1947]) Kuranda geen peygamber kssalarn anlatan kitapklardan oluan bir eseri mevcuttur. Bu kitap Mustafa Runyun tarafndan Kurn- Kermden Din Hikyeler adyla Trkeye evrilmitir (stanbul 1963-1966, 1967; Konya 1979). C) Vefatndan Sonra Onun Adna Yaymlanan Eserler. Seyyid Kutubun idam edilmesinin ardndan onun adn tayan pek ok kitap baslm, bunlarn bir ksm eitli dergilerde yaymlad

makalelerinin bir araya getirilmesinden, bir ksm da F llil-urndan eitli blmlerin ayr basmyla oluturulmutur. Bu kitaplardan bazlar unlardr: 1. Efrur-r. Amerikada bulunduu srada yazd, eitli dergilerde yaymlanm mektuplarndan oluur. 2. Nave mctema slm (Amman 1969). el-Mslimn dergisinde kan yaz serisinin bir araya getirilmi ekli olup Kemal Sandk ve Mehmet Ssl tarafndan slm Cemiyetine Doru (stanbul 1977), Ahmed Pakaln tarafndan slm Toplumuna Doru (stanbul 1989) adyla tercme edilmitir. 3. Fit-Tr fikretn ve minhc (6. bs., Kahire-Beyrut 1983). Yine el-Mslimndaki baz makalelerinden olumaktadr. Eseri Tarihte Dnce ve Metod balyla Kmil M. etiner Trkeye evirmitir (stanbul 1997). 4. Mareketun maal-Yehd (Beyrut 1978). ed-Dave dergisinde kan baz makalelerinin bir araya getirilmesinden oluan eseri Abdlhamit Dadeviren Trkeye tercme etmitir (Yahudi ile Savamz, 2. bs., stanbul 1991). 5. Tefsru Sreti-r (Kahire-Beyrut 1983). r sresinin F llil-urndaki tefsirinin ayr basmdr. 6. Tefsru ytir-rib (Kahire-Beyrut 1995). Faizle ilgili yetlerin F llil-urndaki tefsirlerinin ayr basm olup eseri Cafer Tayyar Faiz balyla Trkeye evirmitir (3. bs., stanbul 1991). Seyyid Kutubun eserleri hakknda bilgi veren ok sayda alma yaplmtr (eserlerinin listesi iin bk. Salh Abdlfetth el-Hlid, Seyyid uub, s. 517-580; Abdlbk M. Hseyin, s. 401-444; M. Hfz Diyb, s. 270-347; son iki eserde ayrca eitli yerlerde yazd makale ve iirlerin bir listesi mevcuttur).

BBLYOGRAFYA

Seyyid Kutub, Mareketl-slm ver-resmliyye, Kahire 1371/1952, tr.yer.; a.mlf., aittaavvuril-slm ve muavvemth, Kahire 1965, tr.yer.; F llil-urn, Beyrut 1407/ 1987, X, 1435; a.mlf., Melim fi-ar, Beyrut 1408/1988, tr.yer.; a.mlf., Muavvemt taavvurilslm, Beyrut 1418/1997, tr.yer.; a.mlf., es-Selml-lem vel-slm, Kahire, ts. (Mektebet Vehbe), tr.yer.; M. Ali Kutub, Seyyid uub ev evretl-fikril-slm, Beyrut 1975; Ebl-Hasan en-Nedv, et-Tefsrs-siys lil-slm f mirti kitbtil-st Ebil-Al el-Mevdd ve-ehd Seyyid uub, Kahire 1980; Ysuf el-Azm, Ridl-fikril-slmiyyil-mur e-ehd Seyyid uub: ayth ve medreseth ve rh, Dmak-Beyrut 1400/1980; Salh d, afat minettr: adl-mr, Kveyt 1981; Yvonne Y. Haddad, Sayyid Qutb: Ideologue of Islamic Revival, Voices of Resurgent Islam (ed. J. L. Esposito), New York 1983, s. 67-98; Adnan Ayyub Musallam, The Formative Stages of Sayyid Qutbs Intellectual Career and His Emergence as an Islamic Diyah, 1906-1952 (doktora tezi, 1983), The University of Michigan; a.mlf., From Secularism to Jihad: Sayyid Qutb and the Foundations of Radical Islam, Westport 2005; O. Carr, Mystique et politique: Lecture rvolutionnaire du Coran par Sayyid Qub frre musulman radical, Paris 1984; G. Kepel, The Prophet and the Pharaoh: Muslim Extremism in Egypt, London 1985, s. 3669; Salh Abdlfetth el-Hlid, Emerk mined-dil bi-minri Seyyid uub, Cidde 1985; a.mlf., Seyyid uub minel-mld ilel-istihd, Beyrut 1411/1991; Abdlbk M. Hseyin, Seyyid uub: ayth ve edebh, Mansre 1406/1986; M. Berekt, Seyyid Kutub (trc. Beir Eryarsoy), stanbul 1987; M. Hfz Diyb, Seyyid uub: el-ib vel-diylciy, Kahire 1987; L. Binder, Islamic Liberalism: A Critique of Development Ideologies, London 1988, s. 170-205; Ahmad S. Moussalli,

Radical Islamic Fundamentalism: The Ideological and Political Discourse of Sayyid Qutb, Cairo 1992; brahim Sarm, Bir Dnr Olarak Seyyid Kutub, Ankara 1992; a.mlf., Bir Edebiyat Olarak Seyyid Kutub, Ankara 1993; John C. M. Calvert, Discourse, Community and Power: Sayyid Qutb and the Islamist Movement in Egypt (doktora tezi, 1993), McGill University; Mahmd Kmil el-Ars, Mukemet Seyyid uub: Veat mukemeti-ey Seyyid uub ve rifh fil-fetre 19591965, Kahire 1995; Abdlazz b. Muhammed el-Vehb, e-la beynel-ade vel-kimiyye f fikri Seyyid uub, Riyad 1415; Ibrahim M. Abu-Rabi, Intellectual Origins of Islamic Resurgence in Modern Arab World, Albany 1996, s. 92-219; dil Hammde, Seyyid uub: Minel-arye ilelminea, Kahire 1996; J. Calvert, The World is an Undutiful Boy!: Sayyid Qutbs American Experience, Islam and Christian-Muslim Relations, XI/1, Birmingham 2000, s. 87-103; Ahmed Abdlmecd, Seyyid uub beyne murih ve meyyidh, Kahire, ts. (Kitbl-muhtr); Sayed Khatab, The Political Thought of Sayyid Qutb: The Theory of Jahiliyyah, London 2006; a.mlf., Hakimiyyah and Jahiliyyah in the Thought of Sayyid Qutb, MES, XXXVIII/3 (2002), s. 145-170; a.mlf., Arabism and Islamism in Sayyid Qutbs Thought on Nationalism, MW, XCIV (2004), s. 217-244; Mahmd e-ihb, Seyyid uub min illi irih, el-Edb, sy. 38, Beyrut 1979, s. 4749; W. E. Shepard, Islam as System in the Later Writings of Sayyid Qutb, MES, XXV/1 (1989), s. 31-50; a.mlf., The Development of the Sayyid Qutb as Reflected in Earlier and Later Editions of Social Justice of Islam, WI, new series, XXXII/2 (1992), s. 196-236; a.mlf., Sayyid Qutbs Doctrine of Jhiliyya, IJMES, XXXV (2003), s. 521-545; R. L. Euben, Comparative Political Theory: An Islamic Fundamentalist Critique of Rationalism, The Journal of Politics, LIX/1, Austin 1997, s. 28-55; Fathi Osman, Mawdds Contribution to the Development of Modern Islamic Thinking in the Arabic-Speaking World, MW, XCIII (2003), s. 465-485; J. J. G. Jansen, Sayyid Qub, EI (ng.), IX, 117; Shahrough Akhavi, Qutb, Sayyid, The Oxford Encyclopedia of the Modern Islamic World (ed. J. L. Esposito), New York 1995, III, 400-404. Hilal Grgn

SEYYD LOKMN
(bk. LOKMN b. HSEYN).

SEYYD MAHMD- HAYRN TRBES


Akehirde XIII. yzyln ortalarnda ina edilen trbe. Yapnn ilk ina tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Dou duvarndaki giriin st kesiminde yer alan kitbe bir onarm kitbesidir. Bu kitbeden, trbenin Seyyid Muhyiddin b. Seyyid Ali b. Seyyid Muhyiddin b. Seyyid Mahmdun emriyle 812 (1409-10) ylnda yenilendii anlalmaktadr. Bina hakknda bilgi veren yaynlar, Mahmd- Hayrnnin kardei Ahmed b. Mesdun sandukasndaki 649 (1251) tarihini dikkate almadan Seyyid Mahmd- Hayrnnin lm tarihi olan 667 (1269) yln trbenin ilk ina tarihi olarak verir. Eer tarihlendirme sandukalardaki lm tarihlerine gre yaplacaksa Ahmed b. Mesdun lm tarihi olan 649 ylnn trbenin ilk ina tarihi olarak kabul edilmesi gerekir. Trbe ina malzemeleri birbirinden farkl iki blmden olumaktadr. Altta devirme malzeme, moloz ta ve tulalarn dzensiz biimde rlmesiyle yaplm, dzgn olmayan kare planl blm vardr. Bunun zerinde, onaltgen bir kurulua oturan dilimli bir kasnakla klhtan oluan ve tamamen tula ile ina edilmi olan ikinci blm yer almaktadr. Alttaki kare blmn dou duvarnda trbe girii, dier duvarn ortasnda birer pencere mevcuttur. Kuzey duvarndaki pencerenin dousu dnda, giri ve btn pencere aklklarnn iki yannda, duvar rgs iinde birer atk ta dikkati ekmektedir. Dtan kareye yakn yamuk bir plana sahip olan trbenin i kelerine birbirine geni yzl kemerlerle balanan L kesitli birer ayak yerletirilmitir. Bu ayak ve kemerlerle tanan kubbeye iki gen yzeyden oluan pandantiflerle geilmitir. Son onarmlardan birinde kemer ilerine betonarme ayak, kemer ve gergi yapld grlmektedir. Gerek 1960l yllarda gerekletirilen onarm srasnda tesbit edilen gerekse gnmze ulaan izlerden trbenin bugnk grnmn iki aamada ald anlalmaktadr. lk yapnn, zeri ahap dz tavanla rtl kare planl basit bir yap olduu, ieride L kesitli drt ayaa oturan baldaken kuruluun ise ikinci aamada ina edildii dnlebilir. Yapdaki sslemeler, baldaken kuruluun zerine tula ile ina edilmi onaltgen blmde ve bunun zerindeki on alt dilimli kasnakta yer almaktadr. Tula ile ina edilmi bu blmde tulalarn deiik ekillerde yerletirilmesiyle oluturulmu geometrik sslemeler yer almaktadr. Bu sslemeler arasnda Akehir Saraynn ykntlarndan topland dnlen ini plakalarn da kullanld grlmektedir. zerinde, Ahmed b. Abdullah b. Aslnin eseridir anlamnda yaznn bulunduu bilinen ini kitbe gnmzde mevcut deildir. eride kubbe gbeine yerletirilmi yldz ve altgen inilerden oluan bir mozaik ssleme dikkati ekmektedir. Trbenin geometrik ve bitkisel motiflerle ssl zgn ahap kap kanad Akehir Mzesinde saklanmaktadr. Trbenin iinde sonradan yaplm sanduka vardr. Ahmed b. Mesd, Seyyid Mahmd b. Mesd (Seyyid Mahmd- Hayrn) ve Seyyid Ali b. Muhammed b. Mahmda ait orijinal sandukalar XX. yzyln balarnda alnm, ancak daha sonra ele geirilerek stanbul Trk ve slm Eserleri Mzesinde korumaya alnmtr. Birinci sandukada Ahmed b. Mesdun 649da (1251) ld ve sandukann Neccar Rstem b. Hall tarafndan yapld, ikinci sandukada Seyyid Mahmd b. Mesdun 667de (1269) ld, nc sandukada ise yalnzca sandukann Seyyid Ali b. Muhammed b. Mahmda ait olduu yazldr. Ahaptan yaplm sandukalar bitkisel motifler ve yaz

rnekleriyle sslenmitir. lk trbe yaps bir sebeple hasar grm ve 812 (1409-10) ylnda Konyadaki Mevln Trbesinden (1274) ilham alnarak bugnk ekilde ina edilmitir. Bu tarihteki yenilemeyi mimar ve ini ustas Ahmed b. Abdullah b. Asl yapmtr. Sslemelerde ise Akehirdeki Ulucami (1213), Gdk Minare Mescidi (624/1227) ve Tamedrese (648/1250) minarelerindeki sslemelerin rnek alnd aka grlmektedir. Trbenin evresinde zviye, hamam, mescid ve bir emenin varlndan sz ediliyorsa da bunlardan yalnzca Ferruh ah adyla anlan mescid gnmze ulamtr. Trbenin yannda yer ald bilinen hazre 1930-1931 yllarnda ocuk bahesi yaplmak zere belediyece yok edilmitir. Buradan sklen baz kymetli mezar talar Tamedresenin avlusunda korunmaktadr.

BBLYOGRAFYA

Mustafa Cavit, Akehir Kitabeleri ve Tetkikat (Kitabeler-Trbeler-Mezarlar-Akehirde Gml nl nsanlar), Mula 1934, s. 9-15; Faik Soyman - brahim Tongur, Konya Eski Eserler Klavuzu, Konya 1944, s. 163-167; brahim Hakk Konyal, Nasreddin Hocann ehri Akehir: Tarih-Turistik Klavuz, stanbul 1945, s. 417-443; a.mlf., Akehirde Mahmud Hayran Trbesi, Tarih Konuuyor, sy. 29, stanbul 1966, s. 2365-2369; Yekta Demiralp, Akehir Seyyid Mahmud Hayran Trbesinin Mimari zellikleri ve na Evreleri Hakknda Gzlemler, 9. Milletleraras Trk Sanatlar Kongresi, Bildiriler, Ankara 1995, II, 23-31; a.mlf., Akehir ve Kylerindeki Trk Antlar, Ankara 1996, s. 65-71; Rfk Mell Meri, Akehir Trbe ve Mezarlar, TM, V (1936), s. 145, 146, 210-212; Ylmaz nge, Konya-Akehir-Seyyid Mahmud Hayran Trbesinin Restorasyonu, Rlve ve Restorasyon Dergisi, sy. 2, Ankara 1975, s. 77-121; rcn Barta, Anadolu Medeniyetleri Sergisi Ardndan Anadolu Beylikler Dnemi Ahap iliinden Bir Sanduka, MK, sy. 44 (1984), s. 92, 93, 96. Yekta Demiralp

SEYYD MEHMED EMN EFEND


(. 1076/1665) Osmanl eyhlislm. I. Ahmed dneminde Halep kads olan ve Kara Sun lakabyla tannan Sunullah Efendinin (. 1023/1614) oludur. Annesi tarafndan Emr Sultann torunlarndan olduu kaydedilir; seyyid unvan ile anlmas da muhtemelen bu akrabala dayanr. Mehmed Emin Efendi, babasndan eitim aldktan sonra stanbula giderek devrin ulemsndan ve zellikle Azmzde Efendiden ders alp tahsilini tamamlad. Safer 1037de (Ekim 1627) Nianc Mehmed Paa Medresesinde mderrislie balad. Zilkade 1039da (Haziran 1630) Yahy Efendi Medresesine, Reblevvel 1042de (Eyll 1632) Murad Paa Medresesine ve Ramazan 1043te (Mart 1634) Sahn- Semn mderrisliine getirildi. Reblevvel 1047de (Austos 1637) ah Sultan, Zilhicce 1048de (Nisan 1639) Ayasofya-i Kebr ve Cemziyelevvel 1050de (Austos-Eyll 1640) Sleymaniye medreselerine tayin edildi. Receb 1051de (Ekim 1641) Selnik kadlna getirildi, azlinden nce Edirne pyesini ald ve Cemziyelevvel 1053te (Temmuz-Austos 1643) mzul oldu. Receb 1056da (Austos 1646) Halep, Zilhicce 1056da (Ocak 1647) Kahire kadlna getirildi; ban 1057de (Eyll 1647) ayrld ve 1059da (1649) stanbul kadlna tayin edildi. 14 ban 1060ta (12 Austos 1650) stanbul kadlndan azlinden sonra kendisine Gzelhisar ve Tokat arpalklar verildi. Nam, bu tarihlerde meydana gelen eitli hadiseleri anlatrken Sunzdenin ismini sk sk zikretmitir. 1063 (1653) olaylarn naklettii ksmda, eyhlislmlk makamnda bulunan Bah Efendinin Seyyid Mehmed ile ocukluk dnemine kadar inen yaknlklar dolaysyla ona defalarca Anadolu kazaskerliini vaad ettiini, ancak vaadini yerine getirmediini, bundan dolay Seyyid Mehmedin byk bir znt duyduunu belirtir. Nihayet 12 Zilkade 1064te (24 Eyll 1654) Anadolu kazaskerlii makamna tayin edilen Seyyid Mehmed, evval 1065te (Austos 1655) emekli oldu. Ardndan Rumeli pyesi ald ve ban 1067de (Mays 1657) Rumeli kazaskerliine getirildi. 1068 ylnn Receb ay ortalarnda (Nisan 1658) azledildi ve inzivaya ekildi. Ancak 1071de (1660-61) ikinci defa Rumeli kazaskeri oldu. Bu grevini srdrrken 13 Cemziyelhir 1072de (3 ubat 1662) Kprl Fzl Ahmed Paa ile anlamazla den Esr Mehmed Efendinin azli zerine eyhlislmla getirildi. Devrin kaynaklarnda Mehmed Emin Efendinin hafifmerep olduu ve eyhlislmlk makamnn vakarn muhafaza edemedii, bu yzden on ay kadar eyhlislmlk yaptktan sonra yallktan dolay bunama gerekesiyle 9 Reblhir 1073te (21 Kasm 1662) toplanan divan srasnda alnan kararla azledildii belirtilir. Ayrca azil sebebi olarak umr- hriciyyesinin bulunmaynn yan sra rvet ald sylentileri de gsterilir. Kaynaklarda zikredilen bir baka gereke ise Melmiyye tarikatnda kutub derecesine kadar ykselmi olan St Beir Aa ile mridlerinin idamlarna fetva vermesidir (DA, XXIX, 32). Mehmed Emin Efendi, Muharrem 1076da (Temmuz 1665) Beiktataki yalsnda vefat etti. Mezar skdarda Aziz Mahmud Hdy Dergh civarndadr. Mehmet Nermi Haskann verdii bilgiye gre Mehmed Emin Efendinin byk kavuklu hidesi, caminin kble tarafnda yer alan ve 1894

depreminden sonra yaplan tamir esnasnda caminin bytlmesi sebebiyle cami sahnnn altnda kalan mezarlktadr. Kavuunun Selimzde kabrinin nnde bulunduu bilgisi verilmekte ve kabrinin Fik Paann yannda olduu tahmin edilmektedir. Mehmed Emin Efendinin Dervi Abd-i Mevlevden mekettii talik hattnda maharet sahibi olduu kaydedilmektedir.

BBLYOGRAFYA

Nam, Trih, V, 19, 131, 244, 352-356, 428; VI, 329; Silhdar, Trih, I, 229; eyh, Vekyiulfuzal, I, 316-318; Lalzde Abdlbki, Sergzet: Aka ve klara Dair, Melm Bykleri (haz. Tahir Hafzaliolu), stanbul 2001, s. 57; Sicill-i Osmn, IV, 175; lmiyye Salnmesi, s. 481-482; Uzunarl, Osmanl Tarihi, III/2, s. 478; Danimend, Kronoloji2, V, 129; Abdlkadir Altunsu, Osmanl eyhlislmlar, Ankara 1972, s. 92; Mehmet Nermi Haskan, Yzyllar Boyunca skdar, stanbul 2001, I, 91-92, 106; Mehmet pirli, skdarda Medfun eyhlislmlar, skdar Sempozyumu IV: Bildiriler (ed. Cokun Ylmaz), stanbul 2007, II, 447-448; Melmiyye, DA, XXIX, 32. Tahsin zcan

SEYYD MEHMED ERF EFEND


(. 1193/1779) Osmanl eyhlislm. 1115te (1703) dodu. Osmanl ulemsndan Yeniehirli erif Efendinin olu ve eyhlislm atalcal Ali Efendinin kz tarafndan torunudur. Babas erif Efendinin Bursa kadlndan mzulen 1121de (1709) vefatndan sonra annesi Kazasker Kevkibzde Veliyyddin Efendi ile, kendisi de vey babasnn kzyla evlendi. Tahsilini tamamlayarak 1133te (1721) mderris oldu. 1159da (1746) mid (Diyarbekir) kadlna tayin edildi. Bir sre Bursa ve ardndan Mekke kadl pyesi ald ve nakbleraflk grevine getirildi. Muharrem 1170te (Ekim 1756) stanbul kads oldu. Muharrem 1180de (Haziran 1766) Anadolu kazaskerliine tayin edildi, 16 Ramazan 1183te (13 Ocak 1770) Rumeli kazaskerliine getirildi, ancak birka ay sonra azledildi. 1 Cemziyelhir 1187de (20 Austos 1773) Mirzazde Mehmed Said Efendinin istifas zerine III. Mustafa tarafndan eyhlislmla tayin edildi. stanbul kads olmadan nce stlendii nakbleraflk grevini eyhlislm oluncaya kadar srdrd. Ancak bu iki grevin bir arada yrtlmesi det olmadndan eyhlislmlnda nakbleraflk ikinci defa Seyyid brhim Efendiye verildi. Mehmed erif Efendi, alt buuk ay kadar eyhlislmlk yaptktan sonra III. Mustafann vefat zerine tahta geen I. Abdlhamid tarafndan 15 Zilhicce 1187de (27 ubat 1774) azledilerek yerine nc defa Drrzde Mustafa Efendi getirildi. Azlini mteakip alt yl evinde ikamet eden Mehmed erif Efendi 16 Zilhicce 1193te (25 Aralk 1779) vefat etti. Mezar Eypte, Eyp skelesinden Bostan skelesine giden yolun solunda Boyac sokakta (Sultan Read caddesinde) Hsn Paa Trbesi yannda ve ivizde Muhyiddin Mehmed Efendinin mezar civarndadr. erifzde sofas olarak adlandrlan bu mevkide daha sonra Canan Hanm Trbesi yaplmtr (Haskan, I, 181). Seyyid Mehmed erif Efendi, stanbul kadl ve nakbleraflk grevlerinde bulunduu dnemde dedesi atalcal Ali Efendinin eyhlislml esnasnda verdii fetvalar bir araya getirerek temize ekmi ve Mecmatl-aliyye fil-fkhil-Hanefiyye adyla mstakil bir eser haline getirmitir. Fetv-y Ali Efendi adyla basklar yaplan (stanbul 1245, 1258) ve ok sayda yazma nshas bulunan eserin giriinde dedesinin fetvalarnn haleflerinin gvenini kazandn ve uygulamada esas alndn, ancak dedesi tertip ederek temize ekmeden vefat ettii iin bu ii kendisinin yaptn syler. Mecmuann stanbul Mftl Ktphanesinde bulunan yazma nshasnn (nr. 137-139) ilk ve son sayfalarnda yer alan kaytlardan eserin Seyyid Mehmed Efendinin kz erife Ftma Hanm bint Hatice Hanm tarafndan fetvahneye vakfedildii anlalmaktadr (zen, III/5 [2005], s. 369370). Bursal Mehmed Thir, Mehmed erif Efendiye ait fetvalarn Fetv-y erifzde adyla toplandn sylerse de (Osmanl Mellifleri, II, 61) dier kaynaklarda byle bir kaydn yer almamas, Mehmed erif Efendinin dedesine ait fetvalar derledii mecmuann yanllkla kendisine nisbet edilmi olduunu dndrmektedir. Mehmed erif Efendinin talik hattnda maharet sahibi olduu ve bu hatt Ktibzde Mehmed Ref Efendiden rendii belirtilir.

BBLYOGRAFYA

emdnzde, Mrit-tevrh (Aktepe), II/B, s. 24, 26, 114, 118; Mstakimzde Sleyman Sdeddin, Devhatl-meyih, stanbul 1978, s. 104-105; lmiyye Salnmesi, s. 541; Osmanl Mellifleri, II, 61; Uzunarl, Osmanl Tarihi, IV/2, s. 494-495; Danimend, Kronoloji2, V, 144; Abdlkadir Altunsu, Osmanl eyhlislmlar, Ankara 1972, s. 147; M. Orhan Bayrak, stanbulda Gml Mehur Adamlar (1453-1978), stanbul 1979, s. 74; Mustafa Sarck, Osmanl mparatorluunda NakblErflk Messesesi, Ankara 2003, s. 130, 135; Hulusi Yavuz, Eypsultanda Medfn Osmanl eyhul-slmlar, Tarihi, Kltr ve Sanatyla Eypsultan Sempozyumu IV: Tebliler, stanbul 2000, s. 416; Mehmet Nermi Haskan, Eypl Mehurlar, stanbul 2004, I, 181; kr zen, Osmanl Dneminde Fetva Literatr, Trkiye Aratrmalar Literatr Dergisi, III/5, stanbul 2005, s. 369370. Tahsin zcan

SEYYD MUHAMMED CAVNPR


( ) Seyyid Muhammed b. Seyyid Hn el-Kzm el-Hseyn el-Cavnpr (. 910/1505) Hindistanda mehdlik iddiasyla ortaya kan ve Mehdeviyye hareketini kuran kii. 14 Cemziyelevvel 847de (9 Eyll 1443) Cavnprda dodu. Dnemindeki kaynaklarn hibirinde annesinin adnn mine, babasnn Abdullah olduu zikredilmemesine ramen baz Mehdev kaynaklarnda mehdliini kantlamak amacyla anne ve babasnn isimleri bu ekilde kaydedilmitir. Henz kk yata iken gelien ve mkemmel bir hfzaya sahip bulunan Muhammed yedi yanda Kuran ezberlemi, Mehdev kaynaklarnda belirtildiine gre on iki yanda iken hocas eyh Dnyl itden esedl-ulem unvann alm, evresinde ilmi ve ihls ile tannmtr. Seyyid Muhammed krk yanda hac vazifesini yerine getirmek zere Cavnprdan ayrld, birok yere uradktan sonra 901 (1495-96) ylnda Mekkeye ulat. ddiasna gre bir tavaf esnasnda kendisinin gelecei vaad edilen mehd olduu bildirildi. Burada mehdliini iln ettiyse de Mekke limleri bunu ciddiye almad. Ertesi yl Gucerta dnd ve 903te (1497) Ahmedbddaki Tac Han Slr Camiinde mehdliini tekrar iln etti. nceleri kendisiyle ilgilenmeyen Snn limleri daha sonra onun Allahn bu lemde grlebilecei iddiasna iddetle kar ktlar. Ahmedbddaki ortam tehlikeli bulan Seyyid Muhammed, Patan yaknlarndaki Barhliye gitti. 905 (1499-1500) ylnda mensuplar tarafndan dav-y mekkede (Allah tarafndan desteklenmi mesaj) diye adlandrld ve mehdlik iddiasn tekrar ileri srd. Muhalifleri yannda takvs ve bilgisinden dolay Hindistan, Afganistan ve dier yerlerden ok sayda mensubu olutu. Ayn yl evredeki idarecilere mektuplar yazd ve onlar kendisini mehd olarak kabul etmeye ard, yalancl ispat edildii takdirde lme mahkm edilmeye raz olduunu belirtti. Mehdevlere gre mektup gnderilen liderlerden srasyla Mvl, Gucert, Ahmednagar, Kandehar ve Ferah hkmdarlar Gyseddin Halac, Mahmud Begr, Ahmed Nizamah, ah Beg ve Mr Znnn onun davetini kabul etti. Ancak mehdlii konusunda ulemy etkilemeye muvaffak olamad ve halkn ounluu tarafndan sahtekr diye grlmeye devam etti. Bununla birlikte evresindeki bir ksm halk zerinde tesirinin arttn gren ulem onun srgn edilmesini istedi. Barhliden sonra Jalore, Palandur, Jaisalmer, Napore, Nasrpr, Tattaya srlen ve gittii yerlerdeki ulemya yine iddiasn kabul ettiremeyen Seyyid Muhammed, neticede Mr Znnn tarafndan ynetilen Horasan blgesindeki Ferah ehrine ulat. Burada ilgiyle karland ve mensuplarnn saysnda byk art oldu. Ferahta iki buuk yl kadar kaldktan sonra 19 Zilkade 910 (23 Nisan 1505) tarihinde ld. Seyyid Muhammedin mnev miras bata olu Seyyid Mahmd olmak zere halifelerince devam ettirildi. Onun mensuplar, ou Gucertta bulunan ve dire ad verilen merkezlerinde inansz saydklar dier mslmanlardan saknarak kendi aralarnda cemaat hayatn devam ettirdiler. Cavnprnin takvs, bilgisi ve samimiyeti Abdlkdir el-Bedn gibi tenkitiler tarafndan bile kabul edilmi ve en byk vellerden biri saylmtr. Seyyid Muhammed mensuplarnn devaml zikir

halinde olmasn emretmi ve bunu imann artlarndan biri olarak deerlendirmitir. Ayrca hicrete nem vermi, srgn hayat boyunca Hz. Peygamberin hicretini taklit eden bir rnek vermeye almtr. Mensuplarnn tekil ettii dire fertlerinin kazand servetlerin yeler arasnda eit ekilde datlmas anlamna gelen seviyye adl prensip Seyyid Muhammede ait retilerin en nde gelenlerinden biridir. Bu durumda onun kapitalizmi slma aykr bularak reddettii ortaya kmaktadr. Seyyid Muhammedin mehdlik iddiasna kar yazlan reddiyeler arasnda Kenzl-umml mellifi Mttak el-Hindnin el-Burhn f almti mehdiyyi iriz-zamn ve Risletr-Red, Ali elKrnin Risletl-mehd adl almalar nemlidir. Her iki mellif de onun mehdlik iddialarn rterek mensuplar arasnda nemli zlmelere zemin hazrlamtr. Bunlardan baka Esad elMekknin hb murias ile Mehdevleri iddetle eletiren ve bundan dolay bir Mehdev tarafndan ldrlen Muhammed Zaman Hann Hedye-i Mehdeviyye adl reddiyesi de burada zikredilmelidir.

BBLYOGRAFYA

Ebl-Fazl el-Allm, The n-i Akbar (trc. H. Blochmann), Calcutta 1873, tercme edenin girii, s. IV-V; Abdlkdir el-Bedn, Nectr-red, safiye Ktp., nr. 1564; Ali el-Kr, Mirtlmeft, Kahire 1309, V, 183 vd.; Mr Muhammed Masm, Tr-i Sind: Tr-i Mam (nr. mer b. Muhammed Dvdpte), Poona 1938, bk. ndeks; skender b. Muhammed Manc, Mirt-i Sikandar (trc. Fazlullah Lutfullah Faridi), [bask yeri ve tarihi yok], s. 90-91; Firite, Glen-i brhm, Kanpr 1874, II, 150; Ali r Kni, Tufetl-kirm, Leknev 1304, II, 22-23; W. Erskine, A History of India under the Two First Sovereigns of the House of Taimur, Baber and Humayun, London 1854, II, 475 vd.; Abdlkdir b. Ahmed, Madinl-cevhir, Haydarbd 1304, s. 98-99, 161; Eref Ali Plenpr, Siyer-i Mesd, Murdbd 1315, s. 7 vd.; Rahmn Ali, Tekire-i Ulem-i Hind, Leknev 1332, s. 197-201; Abdlgan Kanpr, Mehibl-slm, Kanpr 1924, s. 713-714; ah Burhneddin, evhidl-vilye, Haydarbd 1379, tr.yer.; Ebl-Kelm zd, Tekire, Lahor 1960, s. 39-44; Cafer erf, nn-i slm, Oxford 1921, s. 208-209; Qamaruddin, The Mahdawi Movement in India, Delhi 1985, s. 28-50; a.mlf., Palanpur as a Missionary Base of the Mahdawis, Studies in Islam, V/4, New Delhi 1968, s. 232-257; a.mlf., Saiyid Muhammed Jaunpur and the Mahdavi Movement in India, a.e., VIII/ 1-4 (1971), s. 165-173; I. Goldziher, Ghair Mahdi, ERE, VI, 189; A. S. Bazmee Ansari, al-Djawnpr, EI (ng.), II, 499-501. A. S. Bazmee Ansar

SEYYD MUHAMMED YSUF


( ) Seyyid Muhammed Ysuf b. Seyyid Hseyn Behbl (1916-1978) Hindistanl Arap dili ve edebiyat limi. Hindistanda bir mslman prenslii olan Bopalde dodu. Babas Hz. Ftma neslinden geldii iin Seyyid lakabyla anlrlar. lk ve orta renimini Medrese-i Ahmediyye ile Medrese-i Cihangriyyede tamamlad. Arap dili ve temel slm ilimleri alanlarnda zel dersler ald. eitli snavlardan geerek Hindistan medrese gelenei erevesinde kendisine Dou ve slm ilimlerinde Mevlev, lim, fzl- edb unvanlar verildi. Bu srada ngilizce renimi grd ve liseyi Hindistann Racastan vilyetinde dardan bitirdi. Uttar Pradeteki Agra niversitesinden mezun olduktan (1936) bir yl sonra Aligarh slm niversitesinin Arapa blmne yksek lisans rencisi olarak kaydoldu. Burada bata Abdlazz el-Meymen olmak zere Mevln Bedreddn-i Alev, Mevln Seyyid Sleyman Eref el-Bihr ile Mahsr Ahmed, Abdlalm el-Ahrr ve Seyyid bid Ahmed Ali gibi hocalardan yararland. zellikle Eref el-Bihr onun slm terbiyesinde ve slm ilimlerine ynelmesinde etkili oldu. Ancak Seyyid Muhammedin en nemli hocas ve hmisi Abdlazz el-Meymendir. Hayat boyunca ilikisini srdrd Meymenden Arap dili ve edebiyat ile yazmalarn tahkiki alanlarnda istifade etti; onun ynetiminde yksek lisansn ve Eeru sretil-Mhelleb b. Eb ufre el-Ezd fit-tril-slm adl doktora tezini tamamlad. Ayn niversitenin gazetecilik ve Farsa blmlerinde de yksek lisans yapt. Eitim kariyerine 1943 ylnda Aligarh slm niversitesinde retim grevlisi olarak balayan Seyyid Muhammed, 1947de gittii Msrda bilgi ve tecrbesini gelitirdii gibi Kahire Cmiat Fudil-evvelde (daha sonra Kahire niversitesi) Urdu dili retim grevlilii yapt. Kahire niversitesinin kard Mecellet Klliyyetil-db dergisinde ilm ve edeb yazlar yazd. Burada yedi yl kaldktan sonra gittii Seylanda Lankadaki Peridniy niversitesinde nce retim grevlisi, ardndan Arapa profesr ve Arap dili ve edebiyat blm bakan olarak alt. 1959 ylndan itibaren ayn grevle Karai niversitesine dnd. Bu sre iinde bir ara Malezya Kualalumpur niversitesinde grev yapan Seyyid Muhammed Ysuf 1976da emekliye ayrld. Ardndan davet zerine gittii Nijerya Jos niversitesinde Dinler ve Mezhepler Tarihi Blmnde alt. Bu grevi devam ederken Londra zerinden Pakistana dn srasnda veya niversitede almak zere gittii Londrada geirdii kalp krizi sonucu ld, cenazesi Karaiye getirilerek defnedildi. Arapann yan sra ngilizce ve Urduca eserler veren Seyyid Muhammed Ysuf dnemin olaylar, eitim retim, kltr meseleleri ve kbliyytla (Muhammed kbalin iir ve dnceleri) ilgili yazlar Urduca, ngilizce dergi ve gazetelerde yaymlanmtr. Bunlarn birou onun Berg-i Taayyl adl makaleler mecmuasnda toplanmtr. Zekeriya Kitap, Seyyid Muhammedin danmanlnda et-Trk f melleftil-Ci ve meknethm fit-tril-slm il evsilarni-li adyla doktora tezi hazrlamtr. Eserleri. A) Arapa, Urduca. 1. Tehb ve tadmu men nsibe il mmih mine-uar lilMeymen. Abdlazz el-Meymennin annesine nisbet edilen Arap airlerine dair eseri hakknda

sunu niteliinde baz aklamalar ve ondan yaplan semelerden olumaktadr. 2. el-Mhelleb b. Eb ufre. Abdlazz el-Meymen ynetiminde hazrlanan Eeru sretil-Mhelleb b. Eb ufre el-Ezd fit-tril-slm adl doktora tezi olup Islamic Culture dergisinde ksmen yaymlanmtr. 3. Endels: Tr ve edeb minel-fetil-Endels senete 91 il seneti 400 (Karai 1969). Endls tarihi ve edebiyatna dair eserlerden yaplm semelerden ibarettir. 4. Cemheret eril-Arab (slmbd 1976). Chiliye, slm, Emev, Abbs ve Endls airlerinden niversite rencileri iin seilmi beyit, kta ve kasidelerden oluur. Eserin temel kayna Eb Zeyd el-Kurenin Cemheret eril-Arab adl eseri olmaldr. 5. Berg-i Taayyl. Muhammed kbalin fikir ve iirlerini, ayrca dil, edebiyat, eitim ve kltrle ilgili baz makalelerini kapsar (Karai 1982). 6. Mderris ey (ey). Abdlazz el-Meymen hakknda bir eser olup 100 sayfadan fazla ksmn yazm, ancak mr vefa etmediinden eseri tamamlayamamtr (Berg-i Taayyl, giri, s. 8). B) ngilizce. 1. The Original Compiler of al-Mufaaliyyt (IC, XVIII [1944], s. 206-208). 2. The Life of Muhammad (Sri Lanka 1954). 3. Some Aspects of Islamic Culture (Lahore 1961). 4. Essay on Sunna (Lahore 1961). 5. A Studie of Iqbals Observations on Ijma, Iqbal Review (Karachi 1962). 6. arat Ab arr (Karachi 1966). 7. Studies in Islamic History and Culture (Lahore 1970). 8. Sermons on the Mount of Arafat (Karachi 1976). 9. Economic Justice in slam (New Delhi 1988). Neirleri. 1. Hlidiyyn, el-Ebh ven-neir min eril-mteaddimn vel-Chiliyye vel-Muaramn (amsetl-lidiyyeyn) (I-II, Kahire 1958-1960). 2. Hasan b. Abdullah el-Asker, eru m yeau fhit-Taf vet-tarf (I-II, Dmak 1975). 3. Ebl-Hasan Ali b. Muhammed e-imt, el-Envr ve mesinl-er (I-II, Kveyt 1397/1977). 4. Ser erReff, Kitbl-Muib vel-mabb (bk. Muhtruddin Ahmed, IV/1-2 [1979], s. 201). Tercmesi. bn Tufeyl, ay b. Yan (Urduca trc. Jt Jkt, Karai [Encmen-i Terakk-i Urd]). Mtercim esere yazd mukaddimede bilgi edinme yollarndan sz etmi, zellikle akl, nakil ve kefin bilgi edinmedeki konumunu ele almtr. Bunlarn dnda eitli dergilerde birok edeb ve bilimsel makale yaymlamtr (bk. Muhtrddin Ahmed, Mecelletl-Mecmail-ilmiyyil-Hind, IV/1-2 [1979], s. 201-202).

BBLYOGRAFYA

Seyyid Muhammed Ysuf, Berg-i Taayyl (Mecma-i Malt), Karai 1982, giri, s. 8; M. Hayr Ramazan Ysuf, Tetimmetl-Alm, Beyrut 1418/1998, II, 156; Nizr Abza - M. Riyz el-Mlih, tmml-Alm, Beyrut 1999, s. 277; Muhtrddin Ahmed, Dr. Seyyid Muammed Ysuf 19161978, Mecelletl-Mecmail-ilmiyyil-Hind, IV/1-2, Aligarh 1979, s. 193-202; a.mlf., Dr. Seyyid Muammed Ysuf, MMLADm., LIV/2 (1979), s. 519-527. Muhammad Abdush - Shaheed Noman

SEYYD MURTAZA EFEND


(. 1171/1758) Osmanl eyhlislm. 1106da (1694-95) dodu. Erzurumlu eyhlislm Seyyid Feyzullah Efendinin olu, eyhlislm Feyzullahefendizde Mustafa Efendinin kardeidir. Edirne Vakasnda babasnn Edirnede ldrlmesi ve cesedinin Tunca nehrine atlmas srasnda ya kk olduu iin kendisine dokunulmad. Bu hadiseden sonra muhtemelen onun da iinde bulunduu ailenin kalan fertleri Bursaya srgn edildi ve 1143 (1730) ylna kadar stanbula dnmelerine izin verilmedi. yi bir tahsil grd anlalan Murtaza Efendi, Behcetl-fetv sahibi eyhlislm Yeniehirli Abdullah Efendi dneminde 1138de (1725-26) mderris oldu. eitli medreselerde grev yapt ve Galata mahrecinden mzul oldu. 1143te (1730-31) Mekke pyesini ve ertesi yl stanbul pyesini ald. 5 Cemziyelevvel 1154te (19 Temmuz 1741) Drrzde Mustafa Efendinin yerine stanbul kadlna getirildi ve drt ay grev yapt. evval 1159da (Ekim-Kasm 1746) Anadolu kazaskerlii pyesini ald. 1 Zilhicce 1160ta (4 Aralk 1747) Anadolu kazaskerliine tayin edildi. Sresini doldurunca azledildi ve evinde inzivaya ekildi. Zilkade 1161de (Kasm 1748) Rumeli kazaskerlii pyesine nail oldu. I. Mahmud dneminde Halilefendizde Mehmed Said Efendinin azledilerek Bursaya srgne gnderilmesinin ardndan 27 Cemziyelhir 1163te (3 Haziran 1750) eyhlislmla getirildi (Danimend 26, Uzunarl 28, Mehmed Sreyya 18 Cemziyelhir tarihlerini verirler). Mehmed Said Efendinin azil sebepleri arasnda iltimas ve himaye yznden gerektiinden fazla mlzemet tevcih edilmesi ve ehil olmayanlara grev verilmesi, bundan dolay ilmiye geleneklerinin bozulmas gsterilir. I. Mahmud, ehliyetine gvendii Seyyid Murtaza Efendiyi eyhlislmla tayin ederken ayn zamanda ilmiye snfnn slah hakknda bir hatt- hmyun gnderdi. Vezrizam vastasyla gnderilen hatt- hmyunda mlzemet ve mderrislik usulnn iltimas ve himaye ile ehliyetsiz kimselere verildii belirtilerek ilmiye tarikinin bu gibi kiilerden temizlenip slah edilmesi ve ehil olan kiilerin grevlendirilmesi istenmitir (emdnzde, I, 155). Seyyid Murtaza Efendi drt yl yedi ay on iki gn eyhlislmlk yapt. Kaynaklarda eyhlislml esnasnda devrin artlarna uygun hareket ettii iin makamnda kalabildii kaydedilir. Bu dnemde devlet makamlarn rvet ve iltimasla datan, vezirlere ve devlet adamlarna hakarette bulunan, greve getirdii kiilerin yaptklarndan dolay byk rahatszlklara sebep olan Drssade Aas Moral Beir Aa hakkndaki sylentileri duyan I. Mahmudun, durumu iffet ve doruluuna gvendii Murtaza Efendiye sorduu ve, S-i hlini iitiriz cevabn ald anlatlr (a.g.e., I, 166). Seyyid Murtaza Efendi, I. Mahmudun vefat ve yerine III. Osmann tahta kndan bir ay sonra 28 Reblevvel 1168de (12 Ocak 1755) meihattan azledildi ve yerine Vassf Abdullah Efendi getirildi. Kaynaklarda azil sebebi, Murtaza Efendinin hastalkl ve zayf olmas yznden resm gnlerde huzura kmakta zorlanmasna, padiahn cls trenine bile gelememesine balanr. Ancak III. Osmann tahta k vesilesiyle Eyp Sultan Trbesinde yaplan kl kuanma merasiminde nakbleraf, sadrazam ve silhdar aa ile birlikte Seyyid Murtaza Efendinin de hazr bulunduuna

dair bilgiler mevcuttur (a.g.e., II/A, s. 12). Seyyid Murtaza Efendi eyhlislmlktan azlinden sonra yalsna ekildi ve 1171 Zilhiccesinin sonlarnda (Austos 1758) vefat etti. lm tarihi baz kaynaklarda Zilkade 1171 (Temmuz 1758) olarak belirtilir (ztuna, II, 653; Haskan, II, 86). Mezar, Eypte Eb Eyyb el-Ensr Trbesinin arkasnda sol taraftaki set duvarnn dibinde bulunan vlidesinin mezarnn yanndadr. Hz. Hseyinin soyundan geldii iin Seyyid unvan ile anlan Murtaza Efendinin iffetli, insafl ve kanaatkr bir kii olduu, zhd, takvs ve temiz ahlkyla tannd, sfmerep bir kiilie sahip bulunduu kaydedilir. Ayrca kendisine verilen maala yetindii ve azlinden sonra tahsis edilen arpalklarn gelirlerini almad belirtilir. Murtaza Efendinin kz Azze Hanm, eyhlislm Drrzde Mehmed Atullah Efendi ile evlenmitir. Bu evlilikten olan torunlar arasnda kadlk ve mderrislik yapanlar mevcuttur (ztuna, II, 630).

BBLYOGRAFYA

emdnzde, Mrit-tevrh (Aktepe), I, 155, 166; II/A, s. 12; Vsf, Trih, I, 46-47; Devhatlmeyih, s. 98; Sicill-i Osmn, IV, 361-362; lmiyye Salnmesi, s. 525-526; Uzunarl, Osmanl Tarihi, IV/2, s. 480-481; Danimend, Kronoloji, V, 141; Ylmaz ztuna, Devletler ve Hanedanlar, Ankara 1969, II, 630, 653; Abdlkadir Altunsu, Osmanl eyhlislmlar, Ankara 1972, s. 135; M. Orhan Bayrak, stanbulda Gml Mehur Adamlar (1453-1978), stanbul 1979, s. 72-73; Hulusi Yavuz, Eypsultanda Medfn Osmanl eyhul-slmlar, Tarihi, Kltr ve Sanatyla Eypsultan Sempozyumu IV: Tebliler, stanbul 2000, s. 416; Mehmet Nermi Haskan, Eypl Mehurlar, stanbul 2004, II, 86. Tahsin zcan

SEYYD MUSTAFA EFEND


(bk. MUSTAFA EFEND, Feyzullahefendizde).

SEYYD NESM
(bk. NESM).

SEYYD NZAMOLU
(. 1010/1601) Halvet-Sinn eyhi, air. Ad Seyfullah Kasmdr. Yavuz Sultan Selim devrinde (1512-1520) Badattan stanbula g edip nce Kasmpaada, daha sonra Silivrikapda bir tekke kuran eyh Seyyid Nizmeddin Ahmed Efendinin oludur. Doum tarihi belli olmamakla birlikte ailesinin stanbula geliiyle Nizamolunun vefat arasnda seksen yldan fazla bir sre getii dnlrse XVI. yzyln ilk yarsnda stanbulda dnyaya geldii tahmin edilebilir. Ailesi ve hayat hakknda bilinenlerin nemli bir ksm mensur Cmiul-marif adl eserinde verdii bilgilere dayanmaktadr. Babas eyh Kasm, Zlfikar Mzendernnin halifesi sfatyla stanbulda tekke kurduuna gre Seyyid Nizamolu ilk din-tasavvuf eitimini babasndan alm olmaldr. Daha sonra eitimini ilerletmesi iin babas onu Halvetiyyenin Sinniyye kolunun kurucusu brhim mm Sinana gnderdi. Seyr slkn tamamlaynca eyhi ona babas Seyyid Nizamn htrasn yaatmak iin Nizm tac giydirdi. Ardndan Silivrikap dahilinde kendisi iin ina edilen Emrler Tekkesinde irad faaliyetine balayan ve uzun yllar burada iradla megul olan Seyyid Nizamolu 1010 yl Muharrem aynda (Temmuz 1601) vefat etti ve tekkesinin hazresine defnedildi. Seyyid Nizamolunun Cneyd isminde bir olu ile smihan adnda bir kz olduu bilinmektedir. Kendisinden sonra Emrler Tekkesinde olu Cneyd postniin olmutur. Seyyid Nizamolunun bir dier halifesi Hakkzde Osman Efendidir. Erikap civarndaki Hakkzde Tekkesinin ilk eyhi olan Osman Efendi, Olanlar eyhi brhim Efendinin Halvet eyhidir. Seyyid Nizamolunun eserlerinde ilh ak, Ehl-i beyt muhabbeti ve on iki imama ballk nemli bir yer tutar; birok iirinde bunlar cokun bir dille ifade etmitir. Bu ak bir bahr-i ummandr buna hadd kenr olmaz / Dellim srr- Kurandr bunu bilende r olmaz beytiyle balayan nihvend ilhisi bestelenerek tekke muhitlerinde yaygn biimde okunagelmitir. Snnliin hkim olduu Osmanl toplumunda irad faaliyetinde bulunmasna ramen, Kim ister Mustafdan bula izzet / mm- Cafere klsn itat veya, Yetmi iki milletin hibiri nc olmad / Mezhebi hak ister isen Cafer ol dim gibi beyitlerinde Cafer olduunu aka belirtmitir. Buna karlk Cmiulmarif adl eserinde Cem-i Ehl-i snnet vel-cemat / Tarki zre olmaktr sadet gibi ifadelerinin yer almasn Abdlbaki Glpnarl takyye olarak nitelendirmitir. Vahdet-i vcd dncesini cokun bir dille ifade eden Seyyid Nizamolunun eserlerinde Hurfliin tesiri de grlr. Ancak Hurflii hibir zaman Nesm gibi temel doktrin haline getirmemitir. iirlerinde hakszlk, adam kayrma, rvet ve ilmiye snfndaki bozulma gibi sosyal yaralara temas edip bunlar eletirmesi dier tasavvuf airlerinde grlmeyen nemli bir zelliktir. Eserleri. Seyyid Nizamolunun manzum eserleri bir klliyat halinde baslmtr (stanbul 1288, 1326). Mehmet Yaman tarafndan yeni harflerle yaymlanan klliyatta (stanbul 1976) u eserler yer almaktadr: 1. Mircl-mminn. Abdestin ahlk yorumlarn ihtiva ettii iin Vudiyye adyla da bilinen eserde abdest esnasnda el, yz, ba ve ayaklardan kirleri giderirken kalpten de dnya sevgisi ve msivy karmak gerektii vurgulanr. Eserin sonunda Silsile-i Tarkat ve Silsile-i Nesebiyye adl iki manzume vardr. Osmanl Melliflerinde bunlar mstakil iki eser gibi

gsterilmitir. 2. Cmiul-marif. Bata gazel tarznda on iir, bir kta ve iki beyitten sonra mesnevi tarznda es-m-i hsny anlatan bir risledir. Sonunda baz tasavvuf iirlerle atvr- sebaya dair yedi iir vardr. Osmanl Melliflerinde atvr- seba ayr bir risle olarak kaydedilmitir. 3. eref-i Siydet. Yedi kta, on bir gazel tarznda iir, iki beyit, drt mesnevi ve bir terkipten meydana gelmitir. Hemen her iirde seyyidliin erefinden, zamane limlerinin seyyidlere sayg gstermediinden, Ehl-i beytin urad zulmlerden sz edilir. 4. Madenl-marif. Baz yet ve hadislerin tasavvuf adan erhedildii eserde, vahdet-i vcddan, tasavvuf hakikatlerden ve mridin gerekliliinden bahsedilir. 5. Esrrl-rifn. Mesnevi ve gazel tarzndaki iirlerle Hz. Peygamberin soyunu sevmekle ilgili hadislerden meydana gelen eserde ilh ak, vahdet ve mrifet konular ilenir. 6. Seyr-i Slk. Seyyid Nizamolunun tasavvuf yolunda kalbine doan ilhamlarla syledii devriye trnde altm be beyitlik bir iirdir. 7. Divan. 200e yakn gazelle murabba, mseddes, sekiz terc, bir terkip, iki mesnevi, be kta ve on yedi beyitle elli iki adet hece vezniyle yazlm iirden oluur. Mensur eserleri de unlardr: 1. Cmiul-marif (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 2335). On blmden olumaktadr. lk blmde Seyyid Nizam, Merkez Efendi, Ykub Efendi, Emr Efendi, Sarho Bl Efendi, Kef Muslihuddin Efendi, eyh Gazanfer ve brhim mm Sinan gibi devrin nemli mutasavvflarnn hayatlar ve kerametleri anlatlm, sonraki blmlerde tevhidin faziletleri, dnyann knanmas, Kurann fazileti, kader, lm, virdlerin faziletleri ve ay tutulmas gibi konulara yer verilmitir. 2. Risle-i Tc- Nizm (Sleymaniye Ktp., Badatl Vehbi Efendi, nr. 2171, vr. 1a8a). Tcnme adyla da bilinen eserde genel olarak tarikat talar ve zellikle Seyyid Nizamn giydii tataki on drt yeil terk ve on drt beyaz elifin sembolik anlamlar zerinde durulmutur. 3. Mifth- Vahdet-i Vcd. Bir risle halinde (bask yeri ve tarihi yok) ve Tercme-i Reeht kenarnda (stanbul 1291, s. 382-401) baslan eser Bilal Kemikli tarafndan bugnk harflerle yaymlanmtr (Sf air Seyyid Seyfullahn Vahdet-i Vcda Dir Rislesi, KAM, XXX/3 [Temmuz 2001], s. 84-93). Mellif, vahdet-i vcd ve varlk mertebelerini anlatrken bu mertebelerin , be ve yedili tasniflere tbi tutulduunu, Abdlkerm el-Clnin krkl tasnife gittiini ve esasnda varlk mertebelerinin sonsuz olduunu anlatr. Risle tevhd-i efl, tevhd-i sft ve tevhd-i zt konularyla sona erer. db- Menzil adl mensur eserin Sleymaniye Ktphanesindeki nshasnn (Hac Mahmud Efendi, nr. 4525) banda yer alan iki kaydn birinde eser Seyyid Nizamoluna, dierinde babasna nisbet edilmekte, stanbul niversitesi Ktphanesindeki nshada ise (TY, nr. 4176) Seyyid Nizama ait gsterilmektedir. Eser muhtemelen babasna aittir. Seyyid Nizamolunun baz ilhileri Enf Hasan Aa, Yenikyl Hdi Bey ve ikrzde Ahmed Efendi tarafndan bestelenmitir.

BBLYOGRAFYA

Seyyid Nizamolu, Cmiul-marif, Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 2335, vr. 3a-6a, 11b-14b; a.mlf., Risle-i Tc- Nizm, Sleymaniye Ktp., Badatl Vehbi, nr. 2171, vr. 2b-3b; Harrzde, Tibyn, II, vr. 142a-143b; Mehmed Tevfik, Mecmatt-tercim, Ktp., TY, nr. 192,

vr. 19a; Osmanl Mellifleri, I, 26, 58-59, 81-82; Hseyin Vassf, Sefne-i Evliy (haz. Mehmet Akku - Ali Ylmaz), stanbul 2006, III, 306-313; IV, 257-261; Zkir kr, Mecma-i Teky (Tayi), s. 30, 65; Abdlbki Glpnarl, Seyyid Seyfullah (Nizamolu), TDl., XIX/207 (1968), s. 405-413; Necdet Tosun, Seyyid Nizmolu Seyfullah: Hayat ve Eserleri, LAM Aratrma Dergisi, II/1, stanbul 1997, s. 153-164; smail Erdoan, Seyyid Seyfullah Ksm Efendi (. 1010/ 1601) ve Mifth- Vahdet-i Vcd Adl Rislesi, Tasavvuf, sy. 8, Ankara 2002, s. 47-61. Necdet Tosun

SEYYD NUH
() (. 1126/1714) Trk msikisi bestekr, hnende. Diyarbekirde dodu. Ad Mehmed olup hayat hakknda kaynaklarda fazla bilgi bulunmamaktadr. Memleketinde grd dzenli bir renimden sonra gen yata stanbula geldi. Burada ilim tahsilinin yan sra msiki eitimi ald. hretinin en parlak zaman IV. Mehmed ile (1648-1687) III. Ahmed (1703-1730) arasndaki dnemdir. Ali Ufk Bey, Hfz Post, Buhrzde Mustafa Itr Efendi ve Nazm gibi ada olduu msikiinaslarla grm olmas muhtemeldir. Msikideki yeteneini bu ortamda daha da gelitirdi. Enderundaki msiki fasllarnn hnendeleri arasnda yer ald ve bahnende oldu. Seyyid Nuhun tegannisini Ebishakzde Esad Efendi Acem, Mehmet Suphi Ezgi zer tarzna benzetmektedir (Atrabl-sr, vr. 22a; Nazar-Amel Trk Musikisi, I, 114). III. Ahmed zamannda kendisine Diyarbekirde bir timar verilerek emekli oldu. Memleketine dndkten bir mddet sonra vefat etti. Esad Efendi lm iin drlen, Bin yl da mr olsa kiinin ne kr var / Nhun da bir msade-i rzigr var tarih beytini kaydetmektedir (Atrabl-sr, vr. 22b). Esad Efendi, Seyyid Nuhun sesinin orta gzellikte olduunu, bestelerinde parlak bir slbun bulunduunu sylemektedir (a.g.e., vr. 22a-b). Kendisini bizzat dinlediini belirten Esad Efendi otuz civarnda beste, semi ve arksnn olduunu bildirmekteyse de (a.g.e., vr. 22b) kaynaklarda eski gfte mecmualarnda 100den fazla eserinin gftesinin yer ald ileri srlmektedir. Bestelerinden gnmze on be kadar ulamtr (Akst, s. 46; BTMA, II, 146). Suphi Ezgi eserinde thir ve ehnaz makamlarndaki besteleriyle hmyun makamndaki semisinin notalarn vermektedir. III. Ahmed devri mutasavvf air ve hattatlarndan Fash Ahmed Dede, Seyyid Nuha gnderdii bir muhabbetnmede onu vm ve msikinin Pisagoru olduunu ifade etmitir (bnlemin, s. 306).

BBLYOGRAFYA

Ebishakzde Esad Efendi, Atrabl-sr, Ktp., nr. 1739, vr. 22a-b; Suphi Ezgi, Nazar-Amel Trk Musikisi, stanbul 1933-40, I, 112-114, 164-165; IV, 55-56; Sadettin Nzhet Ergun, Trk Musikisi Antolojisi, stanbul 1942, I, 122, 125; bnlemin, Ho Sad, s. 306-307; Kip, TSM Saz Eserleri, s. 5; Sadun Akst, Trk Musiksinin 100 Bestekr, s. 46-47; TSM Szl Eserler, s. 52, 258, 269, 278, 349, 355; zalp, Trk Msiksi Tarihi, I, 426-428; ztuna, BTMA, II, 146. Hasan Aksoy

SEYYD ERF el-CRCN


(bk. CRCN, Seyyid erf).

SEYYD VEHB
() (. 1149/1736) Divan airi ve nesir yazar. stanbulda dodu. Ad Hseyin olup mamzde Mehmed Efendinin kethds Hac Ahmed Efendinin oludur. Nesebi Ehl-i beyte dayandndan Seyyid lakabyla anlmtr. Silsilesi Hsmeddin Efendiye ulat iin genliinde bir mddet Hsm mahlasn kullandktan sonra hocas air Mirzazde Ahmed Neylnin tavsiyesiyle Vehb mahlasn ald. Snblzde Vehb ile kartrlmamas iin Vehb-i Kadm veya Vehb-i Evvel diye de anlr. Mirzazde eyh Mehmed Efendiden okudu ve iyi bir renim grd. Ayrca Abdlbki rif Efendiden hat dersi ald. Hocazde Seyyid Osman Efendinin Anadolu kazaskerliinde mlzm oldu (1108/1696). 1123 (1711) ylnda Rus seferi vesilesiyle yazd kaside ve tarihlerle III. Ahmedin ilgisini ekti. Uzunca bir sre stanbul medreselerinde mderrislik yapt. 1720de kaleme ald Surnmesine mkfat olarak ikinci defa fethinde Tebrize kad tayin edildi. Ardndan Kayseri, Manisa ve Halep mevleviyetlerinde bulundu. Halepten ayrlrken hacca gitti (1147/1735). Dnnde hastaland ve stanbul Aksaraydaki evinde vefat etti, Cerrahpaada Cambaziye Mescidi hazresine defnedildi. III. Ahmed ve Damad brhim Paa dnemi airlerinin nde gelen simalarndan olan Vehb nceleri kendisine stat olarak Nbyi semi, ancak sonralar Nedmin etkisine girmitir. Kasidelerinde Nef edas hkim olan sanatkr pek ok airin gazelini tanzr ve tahms etmitir. Seyyid Vehb, mazmunlarnda ran etkisini en aza indirmeye alm, yaad hayatn izlerini iirine tamtr. Topkap Saray nndeki III. Ahmed emesi iin padiahn yazd, Besmeleyle i suyu Han Ahmede eyle du tarih msrann ebcedinin eksik gelmesi zerine bunu, A besmeleyle i suyu Han Ahmede eyle du ekline koyarak tamamlamas sultann takdirini kazanmasna vesile olmu, bu beyti de ihtiva eden musammat kasidesi eme evresine bir kuak halinde nakedilmitir. Eserleri. 1. Divan. Hamit Dikmen tarafndan doktora almas olarak nshas karlatrlmak suretiyle nere hazrlanan divanda (bk. bibl.) bir mnct, drt nat, bir mirciyye, be rub eklinde tevhidle krk nat, seksen alt kaside, bir takriz, drt arz- hl, iki mektup, 128 tarih manzumesi, iki terkibibend, iki terciibend, iki mseddes, yirmi tahms, drt ark, 266 gazel, elli bir kta, on dokuz lugaz, yetmi be rub, iki nazm, yirmi be mfred ve altm iki adet matla beyti mevcuttur. Bk, Neyl, Nef, Rid, Nedm gibi airlerin gazellerini tanzr ve tahms etmi, Keecizde zzet Molla gibi baz airleri etkilemitir. 2. Surnme. III. Ahmedin ehzadelerinin snnet, kzlarnn dn merasimlerini gn gnne takip eden airin grdklerini btn teferruat ile aktard mensur bir eserdir. Trnn en mehur rnei olan kitapta air ayn zamanda stanbulu tantmakta, devrin rf ve detlerini anlatmaktadr. Benzerleri arasnda en dzgn metin kabul edilen eserde yer yer manzum paralar da vardr. Birok ktphanede yazmalar olup ( Ktp., TY, nr. 11, 1607, 3035, 3974, 6098, 6099, 6124; Karatay, I, 280) Topkap Saray Mzesi Ktphanesindeki nshada (III. Ahmed, nr. 3593) Levn tarafndan yaplm 137 minyatr mevcuttur. Bu minyatrler zerinde Hseyin Elmas (Nakka Osman ve Levnye Ait Surnme Minyatrlerinin Kompozisyon ve

Renk Asndan ncelenmesi, 1994, S Sosyal Bilimler Enstits), Sreyya Erolu (Surnme-i Hmyun ve Surnme-i Vehb Balamnda Nakka Osman ve Nakka Levn, 2000, stanbul Teknik niversitesi Sosyal Bilimler Enstits) ve Nalan Arac (Nakka Osmann Surname Yaptndan Resim Yorumlar, 2005, Mersin niversitesi Sosyal Bilimler Enstits) yksek lisans tezi hazrlamtr. Reat Ekrem Kounun zetle yaymlad (stanbul 1939) Surnme metni zerinde Ahsen Tuba Kaynarca tarafndan bir yksek lisans almas yaplmtr (Seyyid Vehbnin Srnmesi: nceleme-Metin, 2000, Dumlupnar niversitesi Sosyal Bilimler Enstits). Levnnin Surnme minyatrlerini Esin Atl yaymlam (stanbul 1999), bu minyatrler ve Mertol Tulum tarafndan yeni harflere aktarlan Surnme metni Robert Bragnerin ngilizce tercmesiyle birlikte ayrca neredilmitir (Bern 2001). 3. Hads-i Erban Tercmesi. Trnn baarl saylabilecek bir rnei olan ve bir nshas stanbul niversitesi Ktphanesinde bulunan (TY, nr. 1376, vr. 3b-6a) bu tercmede her hadis metni drt msralk bir kta iinde iktibas edilmitir. 4. Risle-i Sulhiyye. 1130 (1718) ylnda imzalanan Pasarofa Antlamas hakknda Sadrazam Damad brhim Paann emriyle kaleme alnd anlalan manzum rislede Varadin malbiyetiyle Belgradn kaybedilii anlatlmakta, ancak brhim Paann bu ii barla sonulandrd dile getirilmektedir. Bir nshas stanbul niversitesi Ktphanesinde kaytldr (TY, nr. 2711, vr. 220b-229b). Kafzde Fiznin (. 1031/1622) balayp Seyyid Vehbnin tamamlad Leyl v Mecnnun Nevzde Atnin hattyla 1624te yazlm bir nshas bulunmaktadr (Levend, s. 325). Eser ayrca Fiz divannn baz nshalar iinde de yer alr ( Ktp., TY, nr. 1699). Seyyid Vehb devrin tannm baz edipleri gibi Mustafa Safynin Tezkiresine yazd uzun takriziyle da dikkat ekmektedir (Tezkiret-uar-y Safy, DTCF Ktp., Mustafa Con, B boyu, nr. 601, vr. 2-3).

BBLYOGRAFYA

Seyyid Vehb ve Divannn Karlatrmal Metni (haz. Hamit Dikmen, doktora tezi, 1991), A Sosyal Bilimler Enstits; Surname-i Vehbi: A Miniature Illustrated Manuscript of an 18th Century Festival in Ottoman Istanbul (nr. A. Mertol Tulum, trc. R. Bragner), Bern 2001; Mustafa Safy Efendi, Tezkire, Ktp., TY, nr. 3215, s. 360; smil Bel, Nuhbetl-sr, Ktp., TY, nr. 1182, s. 116; Rid, Trih, V, 404, 421, 425; Slim, Tezkire, stanbul 1315, s. 710; elebizde sm, Trih, stanbul 1153, vr. 90b-91a; Ayvansary, Hadkatl-cevmi, I, 79; Mstakimzde Sleyman Sdeddin, Mecelletn-nib, Sleymaniye Ktp., Hlet Efendi, nr. 628, vr. 428; Fatn, Tezkire, s. 443; Muallim Nci, Esm, stanbul 1308, s. 177-179; rif Hikmet, Tezkire, Millet Ktp., Ali Emr, nr. 789, s. 65; Fik Read, Eslf, stanbul 1312, II, 100-104; Gibb, HOP, IV, 101-107; Osmanl Mellifleri, II, 234; Mehmet Nail Tuman, Tuhfe-i Nil, Mill Ktp., nr. 611, s. 1670-1671; Agh Srr Levend, Arap, Fars ve Trk Edebiyatlarnda Leyl ve Mecnn Hikyesi, Ankara 1959, s. 325; Karatay, Trke Yazmalar, I, 280; Ali Canip Yntem, On kinci Asr Edebiyatnn Mehur Simalarndan: Seyyid Vehb, HM, I/16 (1927), s. 305; Hamit Dikmen, Seyyid Vehbinin Hayat, Eserleri, Edebi Kiilii ve airliinin Deerlendirilmesi, TUBA, XXII (1998), s. 87-101; a.mlf., Seyyid Vehbnin iirlerinde Muhteva, TK, XXXVIII/450 (2000), s. 614-631; a.mlf., Seyyid Vehb Divannn ekil ve fade zellikleri Ynnden Analizi, ukurova niversitesi lhiyat

Fakltesi Dergisi, III/1, Adana 2003, s. 103-127; Abdlkadir Karahan, Seyyid Vehb, A, X, 543547; Vehb Hseyin (Seyyid), TDEA, VIII, 525; Kathleen R. F. Burril, Wehb Sayyid, EI (ng.), XI, 202; ehnaz Yaln, Levn, DA, XXVII, 155. Hamit Dikmen

SEYYD VELYET
() (. 929/1522) Vef-Zeyn eyhi. 855 (1451) ylnda Bursann Kirmasti kasabasnda dodu. Baba tarafndan soyu Hz. Hseyine ular. Hayat hakknda bilinenlerin nemli bir ksm, Vefiyye tarikatnn pri Tclrifn Seyyid Ebl-Vef el-Baddye dair menkbnmeyi tercme eden mtercimin eserin ba tarafnda verdii bilgilere dayanmaktadr. Bu eserde atalarndan Seyyid Pr Haytddin, Vefiyye tarikatnn kurucusu Ebl-Vef el-Badd ile karde ocuu olarak gsterilir. Seyyid Ebl-Vef henz kk yata olan amcazadesi Seyyid Haytddini evlt edinmi ve yetimesinde byk emek sarfetmitir (Tercme-i Menkb- eyh Vef, vr. 7b). Bu bilgi doru kabul edildii takdirde ailesinin nesep itibariyle Vefiyye tarikatyla dorudan balantl olduu ortaya kar. Nitekim Seyyid Velyetin baz faaliyetleri bunu dorular niteliktedir. Menkbnmeye gre annesi Sitt bint Hall, Seyyid Velyetin ilk hac yolculuuna kt 880 (1475) ylnda, babas Seyyid Ahmed 22 Muharrem 886da (23 Mart 1481) vefat etti. Seyyid Velyetin hayatnn erken dnemleri ve eitimi konusunda Molla Grnden hadis okuduuna dair bilginin dnda (Hoca Sdeddin, II, 579) bir kayda rastlanmamaktadr. Onun Bursadan stanbula hangi tarihte gittii de kesin biimde bilinmemektedir. stanbula geldikten bir sre sonra dnemin nde gelen Zeyniyye eyhlerinden tarihi kpaazdeye intisap ettii ve kpaazdenin 874 (146970) ylnda onu kz Rbia Hatunla evlendirdii (Tercme-i Menkb- eyh Vef, vr. 7b; Mecd, s. 352) bilindiine gre on alt-on yedi yalarnda muhtemelen ailesiyle birlikte stanbula ulam olmaldr. Seyyid Velyetin stanbula geldiinde Vef eyhi Baba lys- Horasnnin soyundan gelen kpaazdenin yanna gitmesi dndrcdr. Onun bu tercihinde Vefiyye tarikatnn prinin soyundan gelmi olmasnn nemli pay olabilecei gzden uzak tutulmamaldr. eyhi kpaazdenin yannda seyr slkn tamamlayan Seyyid Velyet iczet aldktan ksa bir sre sonra hacca gitti. Kaynaklarda onun defa hacca gittii kaydedilmektedir. 880 (1475-76) ylndaki hac seferinden dnte Msrda bir sre kalp Seyyid Ebl-Vef b. Eb Bekirden Vef iczeti ald. Ad geen eyhten ald Seyyid Ebl-Vef el-Baddye dair Arapa menkb mridlerinden birine tercme ettirmesi (Tercme-i Menkb- eyh Vef, vr. 7b, 8a) onun soyunun dayand bir tarikatn tarihini renme ve belki de yayma konusundaki gayretini ortaya koymaktadr. Eserin giriinde Seyyid Haytddinin birok menkb olduu, bunlardan bazlarnn Seyyid Velyet tarafndan Farsadan Trkeye evrildii belirtilmektedir (a.g.e., vr. 8a). Bu bilgi, onun ailesi hakkndaki aratrmalarnn Seyyid Ebl-Vef el-Baddnin menkbn tercme ettirmekle snrl kalmadn ortaya koymaktadr. kpaazdenin lmnden sonra yaklak 889 (1484) ylnda tekkenin eyhliini stlenen Seyyid Velyet, Muharrem 929 (Aralk 1522) tarihinde vefat etti, cenaze namazn Zenbilli Ali Efendi

kldrd (Mecd, s. 352; Hoca Sdeddin, II, 580). Onun irad faaliyetine baladktan sonra hemen hemen btn hayatn Fatihin Haydar semtindeki tekkesinde geirdii anlalmaktadr. Seyyid Velyetin md, Kermt, Zeynelbidn ve Cemleddin adl ocuklar erken yalarda vefat etti (Tercme-i Menkb- eyh Vef, vr. 8a-b). Prhayat, Dervi Mehmed ve Mustafa elebi adl oullarndan son ikisi kendisinden sonra tekkenin eyhliini stlendi. Tek kz ocuu, mam Gazzlnin soyundan geldii ifade edilen halifelerinden Gazzlzde Abdullah b. Abdlkdir ile evlendi. Seyyid Velyet, Vef geleneinden gelen bir ailenin mensubu olmasna ramen ayn gelenee mensup eyhi kpaazde gibi Zeyniyye eyhi olarak faaliyet gstermitir. Halil nalcka gre Osmanl idaresiyle kurduu yakn ilikiler onun Vefiyye ile balantsn snrlam, Snnlik yn daha ar basan Zeyniyye vurgusunu n plana karmtr (Studies in Ottoman History, s. 150). Bu iki balant gz nne alndnda Seyyid Velyetin eyh Ebl-Vef el-Baddnin Vefiyye tarikatyla Zeyniyyenin kolu olan Vefiyyeyi kendi ahsnda birletirmi bir mutasavvf olduu sylenebilir (Ocak, LXX/257 [2006], s. 127). Seyyid Velyetin iczet ald belirtilen bir dier mutasavvf 880 (1475) ylnda Mekkede grt eyh Abdlmut el-Maribdir. Zeyniyye tarikatnn pri Zeynddin el-Hfnin nemli halifelerinden olan Abdlmut el-Marib, Seyyid Velyete esm-i hsn okumas iin iczet vermitir (Tercme-i Menkb, vr. 9a). Hseyin Vassf, onun Snbl Sinan ve eyh Cemleddin shak Karamn ile de grtn yazmaktadr (Sefne-i Evliy, V, 283). Zeyniyye tarikatnn toplum ve iktidar nezdinde nemli bir konuma sahip olduu bir devirde yaayan Seyyid Velyet dnemin dier meyihi gibi iktidar zmreleriyle yakn ilikiler kurmu, II. Mehmed ve II. Bayezidin iltifatna mazhar olmutur. Halil nalck, Seyyid Velyetin bilhassa Ftih Sultan Mehmedin dikkatini ektiini, idarenin ona ve kaynpederi kpaazdeye ynelik bu ilgisinin temelinde Osmanl hnedannn Vef tarikat ile Osman Gazi zamanndan balayan yakn ilikisinin yattn belirtir (Studies in Ottoman History, s. 150). Bu ilikiler II. Bayezid devrinde daha da glenerek devam etmi, padiah ve kz Fatma Sultan, Seyyid Velyetin tekkesine vakflar tahsis etmitir (stanbul Vakflar Tahrir Defteri, s. 275-276). Seyyid Velyetin Yavuz Sultan Selime kar olumsuz bir tavr taknmas bu dnemde ilikilerin gerginlemesine sebep olmutur. Takprizdenin verdii bilgilerden sf dostu olarak bilinen II. Bayezidin, olu tarafndan tahttan uzaklatrlmasnn devrin dier meyihi gibi Seyyid Velyetin de tepkisini ektii anlalmaktadr. Rivayete gre II. Bayezidin taht Yavuz Sultan Selime teslim etme hususunda mtereddit davranmas zerine Yavuz Sultan Selim iin kbetini renebilmek iin dnemin eyhlerine bavurmu, eyhlerin hepsi olumlu cevap verdii halde Seyyid Velyet ona kar mesafeli durmay tercih etmi, daha sonra zorla Yavuz Sultan Selimin huzuruna karlnca, Yaknda sultan olacaksn ama mrn uzun olmayacak demitir (Mecd, s. 353). Takprizdenin eserinde byle bir rivayete yer verilmi olmas, Yavuz Sultan Selim devrinde etkinliini kaybetmeye balayan Zeyniyye mensuplarnn iktidara kar souk tutumlarnn Seyyid Velyete derin muhabbet duyduu anlalan mellifin eserinde yank bulmas olarak da deerlendirilebilir. Seyyid Velyet kendisinden sonra tekkenin meihatn soyundan gelenlerin stlenmesi artn komu (stanbul Vakflar Tahrir Defteri, s. 275), tekkenin eyhliini lmnn ardndan olu Dervi Mehmed stlenmi ve bu grevi Safer 942 (Austos 1535) tarihindeki lmne kadar srdrmtr. M. Baha Tanman, Dervi Mehmed Efendiden sonra meihata Gazzlzde Abdullah Efendinin

getiini sylyorsa da tekkeye yaplan vakflarn yer ald tahrir defterinden defterin yazl tarihi olan 953te (1546) tekkenin eyhliini Seyyid Velyetin dier olu Mustafa elebinin yrtt anlalmaktadr. Bu durumda tekkenin eyhliine srasyla Dervi Mehmed elebi ve Gazzlzde Abdullah Efendi (. 978/1570) gemi olmaldr. e-eiun-numniyye mellifi Takprizde Ahmed Efendinin Seyyid Velyet ile grt ve zaman zaman ziyaretine gittii (Mecd, s. 354), ldkten sonra Seyyid Velyet Trbesi hazresine gmld bilinmektedir. Ancak aralarndaki bu yaknln eyh-mrid ilikisi olup olmad konusunda kesin bir ey sylemek zordur. k Paa veya Seyyid Velyet Tekkesi diye anlan tekke ilerleyen dnemde bir sre daha ailenin elinde kalm, muhtemelen Zeyniyye tarikatnn etkisini yitirmesinin ardndan dier tarikatlarn tasarrufuna girmitir. Tekke 1199 (1785) tarihli Tekke ve Hanikahlar Defterinde Emrler Tekkesi adyla kaydedilmitir. Tekkenin 1262de (1846) Halvet Dergh, rm 1301de (1885-86) Dahiliye Nezreti tarafndan hazrlanan defterde Nakibend tekkesi olarak faaliyet gsterdii anlalmaktadr (DBst.A, I, 365). Tekke kompleksi ierisinde tekke binasnn yan sra kpaazde Trbesi, Seyyid Velyetin torunu Seyyid Mehmed b. Prhayatn trbesi ve k Paa Mescidi yer alr. Dnem dnem harap olan ve yangnlarda zarar grd bilinen tekke eitli tamirler geirmitir. 1303 (1885-86) ve 1309 (1891-92) tarihli iki belgede devlet tarafndan tamir ettirilmek istendiine ve bunun iin bteden pay ayrldna dair bilgiler yer almaktadr (BA, .D, 79/4638; 119/7126).

BBLYOGRAFYA

Tercme-i Menkb- eyh Vef, Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 4524, vr. 1a-12a; stanbul Vakflar Tahrir Defteri 953 (1546); Mecd, ekik Tercmesi, s. 352-354; Hoca Sdeddin, Tct-tevrh, stanbul 1280, II, 578-580; At, Zeyl-i ekik, s. 63, 132-133; Hseyin Ayvansary, Hadkatl-cevmi: stanbul Camileri ve Dier Dn-Sivil Mimr Yaplar (haz. Ahmed Nezih Galitekin), stanbul 2001, s. 211; a.mlf., Mecma-i Tevrh (haz. Fahri . Derin - Vahid abuk), stanbul 1985, s. 108-109; Hseyin Vassf, Sefne-i Evliy (haz. Mehmet Akku - Ali Ylmaz), stanbul 2006, V, 283-284; Tahsin z, stanbul Cmileri, Ankara 1962, I, 24; H. J. Kissling, Dissertationes oriantales et balcanicae collectae, Mnchen 1986, I, 298-304; a.mlf., Einiges ber den Zejnje-Orden im Osmanischen Reiche, Isl., XXXIX (1964), s. 143-179; Halil nalck, How to Read shik Pashazdes History, Studies in Ottoman History in Honour of Professor V. L. Mnage (ed. C. Heywood - C. Imber), stanbul 1994, s. 139-156; Reat ngren, Osmanllarda Tasavvuf, stanbul 2000, s. 189, 198-199; a.mlf., Tarihte Bir Aydn Tarikat: Zeynler, stanbul 2003, s. 49, 127-129, 201; Atilla etin, stanbuldaki Tekke, Zviye ve Hnkahlar Hakknda 1199 (1784) Tarihli nemli Bir Veska, VD, sy. 13 (1981), s. 583-590; Ahmet Yaar Ocak, Trkiye Seluklular Dneminde ve Sonrasnda Vef Tarikat (Vefiyye) (Trkiye Popler Tasavvuf Tarihine Farkl Bir Yaklam), TTK Belleten, LXX/257 (2006), s. 119-154; Reat Ekrem Kou, kpaa Camii ve kpaazde Trbesi, st.A, II, 1150; M. Baha Tanman, k Paa Klliyesi, DBst.A, I, 365368.

Haim ahin

SEYYDE NEFSE
(bk. NEFSE bint HASAN).

SEYYDLER
(bk. HSEYNHLER).

SEYYDLER
Delhide hkm sren bir slm hnedan (1414-1451). Sultan Frz ah Tulukun (1351-1388) emrlerinden Melik Nasrlmlk Merdan Devletin vey olu Melik Sleymann olu Seyyid Hzr Han tarafndan kurulmutur. Dnemin tarihisi Yahy Sirhind, Mltanl Shreverd eyhi Seyyid Celleddin Hseyin el-Buhrnin Melik Sleymann seyyid olduunu ima etmesi ve Hzr Hann bir seyyidin mnev niteliklerine sahip olmas sebebiyle hnedan mensuplarnn kendilerini Seyyidler diye tanttn kaydeder. Ancak dier ada kaynaklarca teyit edilmeyen bu iddia pheyle karlanmaldr. Son Tuluklular dneminde Mltan valisi olan Hzr Han anlamazlk yznden 798de (1395-96) azledildi. Timur, Kuzey Hindistan ele geirince baehir Delhinin yan sra Dipalpr (Dioplpr) ve Mltan eyaletlerinin idaresini Hzra verdi (801/ 1398-99). Hzr Han bu sayede Delhi Sultanlna hkim olmak iin mcadele eden rakiplerine kar stnlk salad. Acodhan, Sirhind, Mvt, Delhi ve Dbda birka atmadan sonra Srye girdi ve 15 Reblevvel 817de (4 Haziran 1414) Delhi Sultanl tahtna kt. Hzr Hann yedi yl sren saltanat dneminin hemen tamam eyaletlerde kan isyanlar bastrmakla geti. Veziri Melik-ark Tclmlk ile kt seferler neticesinde Katehar hkimi Raca Har Singh, Etve hkimi Raca Sbir, Gvliyr, Kampil Hindular, Mvt blgesi halk itaat altna alnarak vergiye baland. Togan Reisin Sirhindde kard byk isyan da bastrld. 1416da Ngevri kuatan Gucert Sultan I. Ahmed, Hzr Hann harekete gemesi zerine Dhar ehrine ekildi, bylece blgedeki Cihayin ehri de Hzrn hkimiyetine girdi. Hzr Han, 821de (1418) dzenledii bir seferle Bednu bamsz hareket eden Mehbet Hann elinden ald. 1419da Callandarn dalk blgesinde ayaklanan Sreng Han, zerine gnderilen Melik Sultanah Ld kumandasndaki orduyla arpmayp dalara kat. 1420de tekrar ayaklanan Togan, Sirhindi yamaladktan sonra Satlec rman geip Khokar reisi Casratn yanna gitti. Sreng Han 1420de Togan Reise katld, ancak Togan onu bir sre hapsettikten sonra ldrtt. Hzr Han batda Mltandan douda Kannevce, kuzeyde Himalayalarn eteklerinden gneyde Mlv snrlarna kadar btn blgeyi Delhi Sultanlnn idaresinde yeniden birletirmek iin youn aba harcadysa da kesin bir sonu elde edemedi. Bunda, Timurlulara bal kalmas sebebiyle Trk ve Afganl askerler tarafndan sevilmemesinin etkisi byktr. Timur ve olu hruh adna hkm sren, ryt- al lakabyla yetinip sultan unvann almayan Hzr Han 17 Cemziyelevvel 824te (20 Mays 1421) vefat etti. Babasnn yerine geen Mbrek ah isyankr bir tavr sergileyen Katehar ve Kampil Hindularna kar seferler dzenledi (1425). Etve, Mltan, Bayna, Gvliyr ve Mvttaki gelimeler hkmdarl boyunca onu rahatsz etti. Khokarlarn lideri Casratn isyan Mbrek ah uzun sre uratrd. Casrat, Moollarla birlikte Dipalpr ve Lahoru yamalad, Bhakkar ve Sivistan istil etti. Mbrek ah bu amala Mltan ve Lahorda birer ordugh kurdu. Sonunda Casrat, Lahor Valisi Melik Sikender Tuhfe ve Kalanor racas Glibin birleik ordular tarafndan malp edildi (831/1428). Mbrek ah ayn yl Cavnpr ark Sultan brhim ile andvarda yapt sava da kazand. brhim birok kayp vererek lkesine geri dnd. Ardndan Seyyid Slimin Trk meml Puladn Teberhindde isyan ettii haberi geldi. Mbrek ahn askerleri karsnda tutunamayan Pulad yakalanarak idam edildi (836/1432-33). Mbrek ah, daha sonra Kbildeki Mool

emrlerinden Sratmn olu eyh Alinin Bhakkar ve Sivistana dzenledii aknla uramak zorunda kald. eyh Ali, Mbrek ahn ordusunun Ravi rman geip ilerlemekte olduunu renince kamay tercih etti. eyh Alinin yeeni Emr Muzafferin ordusu malp edilerek Lahor yeniden ele geirildi (evval 836 / Mays-Haziran 1433). Mbrek ah, 9 Receb 837de (19 ubat 1434) cuma namazna gitmek iin hazrlanrken veziri Melik Serverlmlk ve adamlar tarafndan dzenlenen bir suikast sonucu ldrld. Ayn gn emrler, melikler, imamlar, seyyidler, halk, ulem ve kadlarn onay ile yeeni Muhammed ah b. Ferd b. Hzr tahta kt. Muhammed ah, biat merasiminin ertesi gn yksek dereceli emrler ve memlkleri arp bazlarn ldrtt, bazlarn hapsettirdi. Bylece Mbrek ahn katillerinin birounu ortadan kaldrm oldu. Ancak bir sre sonra ba gsteren olaylar kontrolden knca baz limler ve kumandanlar Mlv Sultan I. Mahmd ah Halacyi ynetimi devralmas iin Delhiye davet ettiler. Bunun zerine Muhammed ah, Afgan kumandan Behll-i Ld ve askerlerini Smneden yardma ard. Tulukbd nlerinde yaplan savata Mahmd ah Halac, Delhinin fethinin kolay olmayacan anlad ve Muhammed ahn bar teklifini kabul ederek lkesine geri dnd. Dn srasnda Behll-i Ld onun baz arlklarn yamalad. Durumdan memnun olan Muhammed ah, Behll resmen olu iln etti ve kendisine hn- hnn unvann verdi, Dipalpr ve Lahor vilyetlerinin idaresini ona devretti. Muhammed ah daha sonra onu Khokarlarn si lideri Casrat cezalandrmakla grevlendirdi (845/1441-42). Ancak Behll hedefini deitirip Delhi zerine yrynce Muhammed ahn otoritesi iyice sarsld. Muhammed ahn 847de (1443) lm zerine olu Aleddin lem ah tahta karld. Cavnpr Sultanlnn basks ve kumandanlarn vefaszl lem ah zor durumda brakt. 1447de tahttan feragat edip veziri Hamd Han Delhide brakarak daha nce valilik yapt Bedna yerleti. Hamd Hann daveti zerine baehir Delhide iktidar ele geiren Behll-i Ld (855/ 1451) lem ahn 883te (1478) lmne kadar Bednda hkm srmesine rza gsterdi. Sultan Hseyin ark bir sre sonra Bednu Cavnpr Sultanlna katt. Bylece Mltanda bir beylik olarak tarih sahnesine kan Seyyidler Bednda sona erdi. lem ahn soyundan gelen aileler sonraki yllarda Bednda Hzr-Hn Seyyidler diye anld. Seyyidler hnedan dnemi Delhi Sultanlnda merkez idarenin sona erdiinin kesin bir gstergesidir. Hkmdarlarn siyas etki alan Delhi ve civarndaki 320 kmlik bir alandan ibaretti, buyruklar ise yalnzca Delhiden Pleme kadar geerliydi. Dzenledikleri saysz seferlerin birounun kendi itaatsiz idarecileri zerine olmas Seyyidlerin ynetiminin kabul grmediini gsterir. Hkmdarlar valilerden daha fazla bir yetkiye sahip deildi. Sikke Timur ve olu hruh adna basld gibi hutbe de onlar adna okunuyordu. Hkmdarlk sembol olan hilatler ve bayraklar Herattan gnderilirdi. Seyyid hkmdarlar Timurlulara dzenli ekilde yllk vergi demekteydi. Mbrek ah ve halefleri paralarnda nib-i emrl-mminn, halfe-i emrlmminn unvanlarn kullanmlardr. Bu da kuvvetli bir ihtimalle hruhun kendisini halife ve dier mslman hkmdarlarn hkimi olarak tantma tutkusundan kaynaklanyordu. lkede siyas istikrar salayamam olmalarna ramen Seyyid hkmdarlar yeni ehirler kurmak iin almlardr. Hzr Han Hzrbd ve Mbrek ah, Cemne (Cumna) rma kysnda Mbrekbd tesis etmitir. Mbrek ah kurduu ehri mstahkem hale getirmi ve kendisi iin bir

trbe yaptrmtr. Aleddin lem ahn da Bedn eyaletindeki Alpru iskn ettii rivayet edilmektedir. Seyyidler dneminden gnmze yalnzca makbere mimarisi olarak adlandrlan elliden fazla byk trbe ulamtr.

BBLYOGRAFYA

erefeddin Ali Yezd, Zafarnma (trc. H. M. Elliot - J. Dowson, The History of India iinde), Delhi 1990, III, 498 vd.; Yahy b. Ahmed es-Sirhind, The Trkh-i Mubrakshh (trc. K. K. Basu), Karachi 1977, s. 187-251; Ebl-Fazl el-Allm, The n-i Akbar (trc. H. Blochmann), Delhi 1989, II, 312; Nizmeddin Ahmed Herev, abat- Ekber, Kalkta 1913, I, 134 vd.; Abdlkdir elBedn, Muntakhabu-t-tawrkh (trc. G. S. A. Ranking), Delhi 1989, I, 375 vd.; Seyyid Ahmed Han, r-andd, Cavnpr 1904, s. 25-26; N. Wright, The Coinage and Metrology of the Sulns of Dehli, New Delhi 1974, s. 231-242; E. Thomas, The Chronicles of the Pathan Kings of Dehli, Amsterdam 1981, s. 326-340; K. A. Nizami, Sayyids, CHIn., V, 630-640; a.mlf., Sayyids, EI (ng.), IX, 118-120; Enver Konuku, Hindistandaki Trk Devletleri, Doutan Gnmze Byk slm Tarihi, stanbul 1988, IX, 445-447. S. Haluk Kortel

SEYYE
() Kt hal ve hareketlerle kt kbet, ceza ve musibetleri ifade eden bir terim. Szlkte ktlk etmek; kt ve irkin olmak anlamlarndaki sev masdarndan tremi bir sfat olan seyyi kelimesinin mennes ekli seyyie hem gnah, ktlk, irkin i, kt nesne gibi anlamlarda isim hem de sfat olarak kullanlr; kart hasenedir. Ayn kkten treyen iset ktlk etmek, isim olan s da gnah, ktlk, irkin i mnasna gelir (Rgb el-sfahn, el-Mfredt, sv md.; Lisnl-Arab, sv md.; Tcl-ars, sv md.; Kmus Tercmesi, I, 53-55). Rgb el-sfahnye gre hasene her trl iyilik ve gzellii, seyyie de btn ktlk ve irkinlikleri kapsayan lafzlar olup bunlarn Kuranda biri akln ve dinin deerlendirmesine, dieri insan tabiatnca ho karlanmasna gre iyiyi ve kty ifade eden kavramlar eklinde kullanld grlr. Enm sresinin 160. yetindeki kullanm birinci gruba, Arf sresinin 131. yetindeki ikinci gruba rnek tekil eder (el-Mfredt, sn, sv md.leri). M. Reid Rznn aktardna gre Muhammed Abduh, Allaha kulluk konusundaki kusurlara zenb, insan haklaryla ilgili kusurlara ise seyyie denildiini belirtmitir (Tefsrl-menr, IV, 302-303). Seyyie kelimesi Kurn- Kermde yirmi bir yerde tekil, otuz be yerde oul (seyyit) ekliyle kullanlmtr (M. F. Abdlbk, el-Mucem, sv md.). Ayn kelimeler hadislerde de ska gemektedir (Wensinck, el-Mucem, sv md.). yet ve hadislerle dier slm kaynaklarda hasene gibi seyyienin de anlam ve kapsamda kullanld grlmektedir. a) Mutlak olarak kt ve irkin i, zararl ve ykc davran; b) zel bir hal ve hareketin kt nitelii; c) Bel, musibet, ceza gibi kt kbet ve sonu; bu kullanmyla er ve mnker kavramlarnn e anlamls kabul edilebilir. 1. Kurn- Kermde ve hadislerde kelime en ok ilk anlamda gemektedir. Bir yette yilikler (hasent) ktlkleri (seyyit) yok eder buyurulmaktadr (Hd 11/ 114). Tefsirlerde bu ifade, yilikler ktlkleri rter, yani hi ilenmemi gibi yapar; Allaha itaat ve Onun rzasna uygun iler Allaha si olmaktan dolay meydana gelen su ve gnahlar silip yok eder eklinde aklanr (mesel bk. Taber, VII, 129; evkn, II, 603). Hz. Peygamber de ktln iyilikle telfi edilebileceini bildirmi (Msned, I, 387), Bir ktlk ilediinde arkasndan bir iyilik yap ki ktl yok etsin demitir (Msned, V, 153, 158, 169; Tirmiz, Birr, 55). Dier bir yette iyilikle ktln ayn deerde tutulamayaca belirtildikten sonra ktln en gzel davranla savuturulmas tlenmekte ve bu tutumun dmanlklar scak dostlua evirecei ifade edilmektedir (Fusslet 41/34). Zemaher ktln en gzel davranla savuturulmasn aklarken, Biri sana ktlk ettiinde onu affetmen iyidir; bundan daha iyi olan ise onun sana yapt ktle iyilikle karlk vermendir der (el-Kef, III, 392). bn Atyye bu yetin btn ahlk gzelliklerini ve hilim eitlerini kapsadn belirtmekte; selm verme, fke duygusunu bastrma, alacak verecek ilerinde zorluk karmama gibi gzel davranlar ktle kar yaplacak iyilikler arasnda sralamakta ve Abdullah b. Abbasn u szn aktarmaktadr: Mmin kii bir erdemli i yaparsa Allah onu eytann etkilerinden korur, dmannn dahi ona sayg duymasn salar (el-Muarrerlvecz, V, 16). Birok yet ve hadiste inanm bir insan olarak sadaka veya bor vermek, byk gnahlardan saknmak, tvbe etmek, din ve dnya iin hayrl iler yapmak, namaz ve zekt gibi ibadetleri yerine getirmek, gerektiinde Allah iin hicret etmek, cihad etmek, ana babaya kar saygl

olup onlar iin dua etmek, Allaha saygszlktan saknmak, imanla birlikte din ve dnya iin yararl iler yapmak, bellara sabretmek gibi faaliyetlerde bulunanlarn ktlklerinin balanaca mjdelenir (M. F. Abdlbk, el-Mucem, sv md.; Wensinck, el-Mucem, sv, kfr md.leri). Furkn sresinde (25/68-70) Allaha ortak koan, adam ldren ve zina edenlerin gnahkr olup kyamet gnnde ar bir ekilde cezalandrlaca, bu ktlkleri terkederek iman edip hayrl ve faydal ilere ynelenlerin ise nceki ktlklerinin Allah tarafndan iyiliklere evrilecei haber verilmektedir. Ayn mjde bir hadiste gsteriten uzak olarak itenlikle Allah zikredenler iin de gemektedir (Msned, III, 142). Buradaki ktlklerin iyiliklere evrilmesi ifadesi tefsirlerde ekilde aklanmtr: a) Tvbe etmeden nce ilenmi olan gnahlarn br dnyada sevaba evrilmesi; b) Tvbeden nceki gnahlarnn affedilmesi; c) Daha ok benimsenen yoruma gre ise inkrn imana, kt hallerin iyi hallere, olumsuz tutum ve davranlarn iyiliklere dntrlmesi (Taber, IX, 418-420; Zemaher, III, 105; Fahreddin er-Rz, XXIV, 112; evkn, IV, 103). 2. Seyyie sadece bir yette zel bir tutum ve davrann niteliini ifade etmek zere kullanlmtr (en-Nis 4/85). Burada kelime bir ktle araclk etme anlamnda efa seyyie eklinde gemekte ve bu ekilde araclk yapann ktlkten doan gnaha ortak olaca bildirilmektedir. Hemen btn hadis kaynaklarnda yer alan bir hadiste slmda gzel bir gelenek (snnet-i hasene) balatan kimsenin o yoldan gidenler bulunduu srece sevap kazanaca, kt bir gelenek (snnet-i seyyie) balatann da ayn ekilde bunun vebalini ekecei bildirilmitir (Buhr, tim, 15; Mslim, Zekt, 69). yet ve hadislerde bir tutum ve davrann, bir olay ve olgunun kt, irkin veya elem verici niteliini ifade etmek iin seyyie ile ayn kkten gelen sev, s ve seyyi kelimeleri de kullanlmtr. Kt zan, kt rnek, kt adam, kt komu, kt i, kt ahlk, kt hkm bu kullanmlardan bazlardr (M. F. Abdlbk, el-Mucem, sv md.; Wensinck, el-Mucem, sv md.). 3. Seyyie kavramnn nc kullanl genellikle geim sknts, pahallk, kuraklk, ktlk, meakkat, eziyet, bel gibi insann beden ve ruh taleplerine aykr olan, korkulan sonular ifade eder (mesel bk. Taber, IV, 178-179; Fahreddin er-Rz, X, 188; evkn, I, 549-550). l-i mrn sresinde (3/118-120) Medineli yahudilerin mslmanlara kar besledikleri kt duygulardan bahsedilirken mslmanlar yahudileri sevdikleri halde yahudilerin mslmanlar sevmedikleri ve onlara byk bir kin besledikleri anlatlmakta, ardndan, Size bir iyilik gelirse bu onlar zer, ama banza bir ktlk gelirse buna da sevinirler buyurulmaktadr. Dier bir yete gre Hz. Peygamberin dmanlar iyi bir durumla karlatklarnda bunun Allahtan geldiini, balarna kt bir hal geldiinde ise Hz. Muhammed yznden, onun yanl dncesi ve kt ynetimi sebebiyle (Taber, IV, 176-177) byle bir durumla karlatklarn ileri srerlerdi (en-Nis 4/78). yetin devamnda baa gelenlerin hepsinin Allahtan olduu bildirilmekte, mteakip yette ise iyilik Allaha, ktlk insana nisbet edilmektedir. Burada ktln insana nisbet edilmesini Mutezile limleri, ktl kulun irade ve kudretine balayan kendi grlerini destekleyici bir delil olarak ileri srmlerdir. Ancak Ehl-i snnet limlerine gre iyilik gibi ktl yaratan da Allahtr. Bununla birlikte kulun urad baz zararlar kendi gnah veya tedbirsizlii yznden meydana geldii iin yette seyyie kula nisbet edilmitir (a.g.e., IV, 178-179; bn Teymiyye, s. 41, 43, 111). Mutezile ulemsndan Eb Ali el-Cbb ilk yette Allaha nisbet edilen seyyienin bel, musibet, ikinci yette kula nisbet edilen seyyienin ise msiyet anlamna geldiini sylemitir. Bu bilgiyi

aktaran Fahreddin er-Rz, ikinci anlamdaki seyyienin de Allahn yaratmasna bal olmakla birlikte edebe riayetten dolay kula nisbet edildiini veya, Ktl kendinin yarattn m sanyorsun? eklinde soru anlam tadn belirtir (Meftul-ayb, X, 190-192). Bir yette insanlarn karlatklar iyilik ve ktlklerin ilh imtihan olduu bildirilmi (el-Arf 7/168), dier bir yette insanolunun bir iyilie nil olduunda bundan sevin duyduu, ancak bir ktlkle karlatnda hemen nankrce davrand anlatlarak (e-r 42/ 48; ayrca bk. el-Arf 7/95) insann tabiatnda baskn bir eilim olan isyankrlk ve nankrle dikkat ekilmitir (evkn, IV, 662). Baz yet ve hadislerde seyyienin sadece dengiyle cezalandrlaca, hasenenin karlnn ise fazlasyla verilecei belirtilmektedir (mesel bk. el-Enm 6/ 160; Ynus 10/27; e-r 42/40; Msned, IV, 322, 345, 346; Buhr mn, 31, Ri, 31; Mslim mn, 203, 204, ikir, 22). Hadislerde istenip de ilenmeyen seyyienin yazlmayaca (Msned, I, 227), hatta bir hadiste yaplmaktan vazgeilen seyyie iin bir sevap yazlaca (Buhr, Ri, 31) ifade edilmitir (bk. HASENE). Seyyie ile ayn kkten olup ktlk veya hakszlk etme, bir ii kt yapma anlamna gelen iset, fkhta eran tasvip edilmeyen eylemlerden sz edilirken kullanlan genel bir kavramdr. setin konusu zina, farzn terki, bakasnn hakkna saldr gibi bir eylemse haram olarak nitelenir ve su tekil ediyorsa ceza ile karlanr; din ir zelliine sahip snnetlere aykr bir eylemse mekruh diye nitelenir ve knanr. Baz usulcler ikinci ksma girenlerin tahrmen mekruh ile tenzhen mekruh arasnda bir mertebede bulunduunu ileri srmtr. ou zaman fakihler ise kavramn bakalarna zarar veren fiiller, zellikle su alma hakk, geit hakk, mecr hakk gibi irtifak haklarna riayetsizlik balamnda kullanrlar. Baz fkh eserlerinde elerin birbirine verdii zararn da bu fiille ifade edildii grlr (Mv.F, III, 141-142).

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, sn md.; Kmus Tercmesi, I, 53-55; Msned, I, 227, 387; III, 142; IV, 322, 345, 346; V, 153, 158, 169; Drim, Ri, 74; Mslim, mn, 207; Taber, Cmiul-beyn, Beyrut 1412/1992, IV, 176-179; VI, 104; VII, 129; IX, 418-420; Zemaher, el-Kef (Beyrut), III, 105, 392; bn Atyye el-Endels, el-Muarrerl-vecz (nr. Abdsselm Abdf Muhammed), Beyrut 1413/1993, V, 16; Fahreddin er-Rz, Meftul-ayb, X, 188, 190-192; XXIV, 112; bn Teymiyye, el-asene ves-seyyie (nr. M. Osman el-Hut), Beyrut 1405/1985, tr.yer.; evkn, Fetul-adr, Beyrut 1412/1991, I, 549-550; II, 603; IV, 103, 662; Red Rz, Tefsrl-menr, IV, 302-303; set, Mv.F, III, 141-142. Mustafa arc

SEYYl-HIFZ
(bk. Sl-HIFZ).

SEZ-yi GLEN
() (. 1151/1738) Halvet-Glen tarikatnn Seziyye kolunun kurucusu, air. 1080de (1669) Mora yarmadasnn kuzeydousunda yer alan Grds (Korinthos) kasabasnda dodu. Hayat hakkndaki bilgiler Mektbt adl eserinin ba tarafna konulan biyografisine dayanmaktadr. Ad Hasan olup Seznin ona mahlas olarak Niyz-i Msr tarafndan verildii rivayet edilir (Hseyin Vassf, V, 79). Babasnn ad Ali, dedesi Kurtbeyzde Hasandr. Baz eserlerde ismi Hasan b. Abdullah Lrendev olarak gemekte ve dolaysyla babasnn adnn Abdullah, memleketinin Lrende olduu ifade edilmekteyse de (Sicill-i Osmn, III, 15; Hediyyetl-rifn, I, 298) bizzat kendi eserlerinde yer alan bilgiler bunun yanl olduunu ortaya koymaktadr (Mektbt, s. 8, 30 vd.). 1098 Ramazannda (Temmuz 1687) Venediklilerin Moray igali zerine Grdsten ayrlarak deniz yoluyla stanbula gitti, oradan Edirneye geti. Burada yaknlarndan piyade mukabelecisi Ali Beyin yardmyla mukabele kaleminde almaya balad. Bu yllarda Seyyid Osman adndaki bir zatn kzyla evlendi. stanbula giderken gemide karlat bir Halvet eyhinin etkisiyle tasavvufa ilgi duymaya balad ve Edirnede eyh k Ms Hankahnn postniini Glen eyhi Mehmed Srr Efendiye intisap etti. Mehmed Srr Efendinin yaklak iki yl sonra vefat zerine seyr slkn Lal Mehmed Fen Efendinin yannda tamamlayp hilfet ald. Glen Veli Dede Zviyesinde irad faaliyetine balad. Fennin lmnn (1112/ 1700) ardndan postniin olan Mahmud Hamdi Efendi alt ay kadar sonra vefat edince Sez, Veli Dede Zviyesinin meihatn damad Ahmed Msellim Efendiye brakarak Fen Efendinin faaliyet gsterdii k Ms Derghna tand. Bu dnemde Msra giderek Glen Tekkesi eyhi brhim elebiden iczetnme ald (iczetnmenin metni iin bk. Hseyin Vassf, III, 200-203). Onun stanbulda Snbl Efendi Hankahnda misafir olarak kald da rivayet edilir (a.g.e., III, 199-200). Seznin yaad yllarda Osmanl padiahlarnn Edirnede kalmay tercih etmeleri sebebiyle aralarnda Sadrazam Yeen Mehmed Paann da bulunduu baz devlet ricli de onun mntesipleri arasna katld. Mektuplarndaki ifadelerinden son demlerinde nefes darl ektii anlalan Sez (Mektbt, s. 69-70) 17 Ramazan 1151de (29 Aralk 1738) Edirnede vefat etti ve tekkenin hazresine defnedildi. Mezarnn zerine sonradan kgir kubbeli bir trbe ina edilmitir. Kutb iken gt Sezy rahmetullhi aleyh msra vefatna tarih drlmtr. Kaynaklarda Sdk Efendiden byk olu diye bahsedildiine gre kk olunun da bulunmas gerekir. Kzlarndan ikisini halifeleri Ahmed Msellim ve Hfz Mustafa ile evlendirmitir. Divanndaki bir tarih manzumesinden Ftma adndaki bir nc kznn kk yata ld anlalmaktadr. Meydan mahallesi Sleymaniye Kkpazar caddesindeki tekke Cumhuriyet devrinde harabe haline gelmi ve enkaz Mart 1933te 311 liraya keresteci sak olu Jaka satlm (Kazancgil, s. 146), gnmzde tekke binasndan eser kalmamtr; hazresi ve trbe olduka bakml durumdadr.

Halvet-Glen tarikatnn Seziyye kolu daha ok Edirne ve evresinde yaygnlk kazanmtr. Harrzde, Seznin eyhi Lalnin bniyye, Ukyye, Gleniyye, Snbliyye, Nakibendiyye tarikatlarndan iczeti olduunu belirttikten sonra Seziyyenin Gleniyyenin bir ubesi olarak grnmekle birlikte bu be tarikat da ierdiini syler (Tibyn, III, vr. 126a-b). te yandan Harrzde, eserinin Ukyye ksmnda Sezyi Ukyyeden ayrlan ubelerin beincisinin kurucusu olarak zikreder (a.g.e., II, vr. 290a-292b). Sez ve mensuplarnn eserleri incelendiinde brhim Glen ve Glenlie byk nem atfettikleri grlr. Nitekim kendisi divannn pek ok yerinde Glenlie mensup olduuna iaret etmektedir. Eserleri. 1. Divan. Bursal Mehmed Thirin Osmanlnn Hfz- rzsi diyerek abartl bir ifadeyle and Sez geni hacimli bir divana sahiptir. Be kaside, iki terkibibend, on iki murabba, iki muhammes, iki tahms, iki mseddes, 396 gazel, alt rub, otuz nazm, on kta, tarih, alt mfred, otuz bir matla ve yedi ilhiden meydana gelen eser Niyz-i Msrnin bir gazeline yapt erh ve mridi Lal Mehmed Fennin divanesiyle birlikte baslmtr (Bulak 1250, 1256; stanbul 1276). ahver elikolu tarafndan Latin harfleriyle yaymlanan eser (stanbul 1985) Ali Rza zuygunun doktora almasna (Hasan Sezynin Hayat, Edeb Kiilii, Eserleri, Dvnnn Tenkitli Metni ve ncelenmesi, 1999, Atatrk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits) konu olmutur. 2. Mektbt- Sez. Seznin oluna, damadna, halifelerine, mridlerine, yakn evresine, baz devlet ricline yazd mektuplardan oluan eser Mehmed Lalnin erh-i Manev-yi erfi ile birlikte Mektbt- Hazreti Sez adyla yaymlanmtr (stanbul 1289). Sadeletirilmi bir yaym da bulunan eser (haz. Cezair Yarar, stanbul 2001) ayrca aslna sadk kalnarak Latin harflerine evrilmi ve deiik alardan tasnif edilerek deerlendirmeye tbi tutulmutur (Himmet Konur, Hasan Sez ve Mektuplar Inda Tasavvuf Hayat, zmir 2003). 3. erh-i Gazel-i Niyz-i Msr. Niyz-i Msrnin, Halk ire bir yneyim herkes bakar bir an grr msrayla balayan gazelinin erhi olup (stanbul 1276) Abdullah aylolunun hazrlad Niyz-i Msri erhleri adl eser iinde (stanbul 1999) ve ahver elikolunun hazrlad divannn sonunda yer almaktadr. Seznin, Gel ey dil blbl glzr- tenden eyle ihbr / Ayn eyle ne glenden gelirsin bize de br beytiyle balayan kasidesi damad Ahmed Msellim Efendi tarafndan m-i Lmi f Beyn- Etvr- Sbi adyla erhedilmi (bask yeri yok, 1314), Hseyin Vassf Sefnede bu erhin bir zetine yer vermitir (III, 217-220). Seznin, Kalem-i sun-i ezel her ne ki tahrr etti / Kaydedip suhf-i ebedde an takrr etti beytiyle balayan gazelini de Glen-Sez eyhi uayb erefeddin Efendi zhul-merm f meziyyetil-kelm adyla erhetmi, eser Latin harfleriyle de yaymlanmtr (stanbul 2001). Ayrca Recep Uslu, Zbde-i Makle-i lm-i Msik ve Mecma-i Gfte adl iki risleyi Sezye ait olduunu ileri srerek yaymlam (bk. bibl.), Seznin baz ilhilerini ada Enf Hasan Aa bestelemitir (DA, XVI, 285).

BBLYOGRAFYA

Sez-yi Glen, Mektbt, stanbul 1289, s. 8, 30, 69, 70; ayrca bk. Tercme-i Hl-i Hazreti Sez, s. 2-7; Hasan Sezay Divan (haz. Ali Rza zuygun), stanbul 2005; Harrzde, Tibyn, II, vr. 290a-292b; III, vr. 126a-b; Sicill-i Osmn, III, 15; smet, Tekmilet-ekik, s. 397-398; Osmanl Mellifleri, I, 84-85; Tomar-Halvetiyye, s. 50-52; Hseyin Vassf, Sefne, III, 189-236; V, 79; Hediyyetl-rifn, I, 298; Mustafa Tatc, Edebiyattan eri: Din-Tasavvuf Trk Edebiyat zerine Yazlar, Ankara 1997, s. 366-369; Ratip Kazancgil, Edirne ehir Tarihi Kronolojisi: 13001994, stanbul 1999, s. 146; Ali Rza zuygun, Hasan Sezay-i Glen, Edirne 2002; Himmet Konur, Hasan Sez ve Mektuplar Inda Tasavvuf Hayat, zmir 2003; Recep Uslu, Hasan Sezayi Gleninin Bilinmeyen ki Musiki Eseri, Akademik Aratrmalar Dergisi, sy. 12, stanbul 2002, s. 37-49; Haydar Ali Diriz, Sez, TA, XXVIII, 491; Tahsin Yazc, Sez, A, X, 547-549; Kathleen Burrill, Sez, EI (ng.), IX, 150; Nuri zcan, Hasan Aa, Enf, DA, XVI, 285. Himmet Konur

SEZ-yi GLEN KLLYES


Edirnede XVIII. yzylda ina edilen tekke-klliye. Glen, Sez, Hasan Sez Tekkesi adlaryla bilinen klliye, Gleniyye tarikatnn Seziyye kolunun kurucusu Hasan Sez (. 1151/1738) adna XVIII. yzyln banda yaptrlmtr. Cami, trbe, adrvan, eme ve hazreden oluan klliyeden gnmze minare, iki trbe, adrvan, eme ve hazre ulamtr. Bugne kadar pek ok tahribata mruz kalan klliye binalar 1151 (1738), 1153, 1165 (1752), 1286 (1869) ve 1305 (1887) yllarnda onarlmtr. Eskiden tekkenin yerinde ah Melek Paann 892de (1487) bir zviye yaptrd bilinmektedir. Bu zviye, XVI. yzylda Edirneye gelen ve brhim Glennin halifesi olan k Ms Efendi tarafndan Glen Dergh olarak kullanlmaya balanmtr. XVII. yzylda tamir gren ve zaman iinde harap olan tekkenin yerine bugnk yaplar ina edilmitir. Binaya giri, avlu duvarnn bat kanadndaki iki trbenin ortasnda kalan bir kapyla salanmaktadr. Mermer sveli ve kemerli kap aklnn zerinde yatay dikdrtgen biiminde 1151 (1738) tarihli onarm kitbesi bulunmaktadr. ten yuvarlak kemeri oluturan tulalar kaln derzlidir. Kapnn yer ald bu duvar dtan ve iten stte iki sra tula kirpi saakla sonlanmaktadr. Avluda giriin kuzey ve gneyinde bulunan trbelerden gneydeki Hasan Sezye, kuzeydeki mridi Lal Mehmed Fen Efendi ve k Ms Efendiye aittir. Gnmze sadece temel kalntlar ulaan caminin Edirne Vakflar Blge Mdrl Arivinde mevcut 1957 ylna ait fotorafna gre cami gney-kuzey ynnde dikdrtgen planl, kiremit kapl, krma atl ve tek minarelidir. Nitelii belirlenememekle birlikte kesme ve kaba yontma tala ina edildii anlalan caminin gney ve bat cephelerinde sivri kemerli ikier pencere olduu grlmektedir. Camide yakn zamanda (Aralk 2006) yaplan kazda zeminde farkl kotlarda altgen ve kare tula demelerle pencere alt sveleri ve mihrap nii ortaya karlmtr. Caminin kuzeydousunda yapdan biraz uzakta yer alan minaresi dzgn kesme tala ina edilmitir. 1887deki onarm srasnda yaptrlan minare kare kaide zerinde silindirik gvdeli, tek erefeli ve piramidal klhldr. Gvdesi dey silmelerle blmlenmi minarenin be sra mukarnasl erefesi mermer korkulukludur. Yaplan son kazda minare ile cami arasnda bir ocak nii tesbit edilmitir. Kaynaklardan renildiine gre bilinmeyen bir tarihte minare ile cami arasna cami ile ayn ykseklikte bir mekn eklenmitir. Nitelii belirlenemeyen bu meknn semhne veya caminin son cemaat yeri olmas ihtimali vardr. Sez-yi Glen Trbesi eskiden bir sebzeci dkkn iken Glennin vasiyetiyle kendisinin oraya gmlmesi zerine trbeye dntrlmtr. Kareye yakn dikdrtgen planl, dzgn kesme tatan ina edilen yapnn zeri pandantifli kubbeyle rtldr. Trbenin bat cephesinde tuladan sivri kemerli alnlkl, mermer sveli, kare aklkl, demir ebekeli iki adet pencere yer almaktadr. Pencere kemerlerinin ortasnda 1153 (1740) tarihli drt satrlk bir onarm kitbesi bulunmaktadr. Kuzey cephesi zerinde bat cephesindekilerle ayn karakterde bir adet pencere ile bu pencerenin mermer svesi stnde tarihi belli olmayan bir kitbe mevcuttur. Trbenin sar olan gney cephesine karlk dou cephesinde iki kap yer almaktadr. Kaplardan gneyde olan byk olup yuvarlak kemerli aklkl ve svesizdir, daha sonralar rlerek kapatlmtr. Kk olan kap

mermer sveli ve yuvarlak kemerli aklkldr. Kemerin kilit tanda arkfelek motifi, kemer kelerinde gl dalndan oluan sslemeler bulunmaktadr. Bu kapnn hemen stnde kare formlu bir mermer levha zerinde 1153 (1740) tarihli ve Mehmed Tib imzal Hasan Seznin turas grlmektedir. Trbenin dou cephesi nne sonradan dikdrtgen planl bir birim eklenmi olup zeri eimli bir at ile kapatlmtr. eride meknn ortasnda Hasan Sezye ait mermer sanduka yer almaktadr. Son onarmlar srasnda kapatlan byk kap ieride cameknl bir nie dntrlmtr. Kuzeydeki eyhlere ait trbe kare planl olup zeri iki yne eimli kiremit atyla rtldr. Sar kuzey cephesine karlk gneyde cephede dikdrtgen aklkl bir pencere, dou cephesinde yine dikdrtgen aklkl bir kap bulunmaktadr. Gnmzde betonarme olarak yenilenen trbenin iinde biri , dieri iki kademeli kaide zerinde yer alan ahap sandukalar mevcuttur. Avluda bulunan adrvan 1164 (1751) ylnda Mustafa Efendi tarafndan yaptrlmtr. okgen planl bir alann ortasnda ykselen ta kaideye oturan mermer hazne dilimli bir gvdeye sahiptir. Dilimli gvdenin her bir yzeyinde birer glbezenk motifi yer almakta ve bunlarn ortasnda da musluklar bulunmaktadr. Son onarmlar srasnda zeri demir profillerle kapatlan adrvann dou yznde Nazr brhim Efendinin kaleme ald kitbe mevcuttur. Hasan Sez-yi Glen Trbesinin gney cephesine bitiik durumdaki emenin yarya yakn bir ksm ile yalak ve ayna ta gnmzde toprak altnda kalmtr. Kesme tatan ina edilen eme kare planl ve piramidal ta klhla rtldr. Olduka sade bir grne sahip emede herhangi bir mimari unsur bulunmamaktadr. Avluda yaplan kaz almalarnda caminin kuzeyinde tekkeye ait koridorlu hcreler ve bir ocak nii ortaya karlmtr. Hasan Sez-yi Glen Trbesinin dousunda iinde nemli ahsiyetlerin mezarlarn barndran hazre bu zelliiyle ayrca incelenmesi gereken bir neme sahiptir.

BBLYOGRAFYA

Abdurrahman Hibr, Ensl-msmirn: Edirne Tarihi 1360-1650 (trc. Ratip Kazancgil), stanbul 1999, s. 37-39; Evliya elebi, Seyahatnme (Dal), III, 253-254; Ahmed Bd, Riyz- Belde-i Edirne: Edirne Baheleri (trc. Ratip Kazancgil), stanbul 2000, II, 91-92; Osman Nuri Peremeci, Edirne Tarihi, stanbul 1939, s. 272-273; Rfk Mell Meri, Edirnenin Tarihi ve Mimari Eserleri Hakknda, stanbul 1963, s. 41; Oral Onur, Edirne Trk Tarihi Vesikalarndan Kitabeler, stanbul 1972, s. 167-171; a.mlf., Edirne Minareleri, Edirne 1972, s. 70; Aynur Narin, Edirnenin Medresemaret ve Tekkeleri (mezuniyet tezi, 1972), Ed. Fak. Sanat Tarihi Blm, s. 56; F. Th. Dijkema, The Ottoman Historical Monumental Inscriptions in Edirne, Leiden 1977, s. 104; Ali Rza zuygun, Hasan Sezayinin Hayat, Edebi Kiilii, Eserleri, Divannn Tenkitli Metni ve ncelemesi (doktora tezi, 1999), Atatrk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, s. 72-80; Ratip Kazancgil, Edirne ehir Tarihi Kronolojisi: 1300-1994, stanbul 1999, s. 48, 73, 82, 84, 121, 138, 146; Selma zkan, Edirne Trbeleri (yksek lisans tezi, 1995), Trakya niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, s. 67-78; Yre (Hasan Sezai zel says), sy. 45, stanbul 2003. N. iek Akl

SEZYYE
() Halvet-Glen tarikatnn Hasan Sez-yi Glenye (. 1151/1738) nisbet edilen bir kolu (bk. SEZ-yi GLEN).

SEZG
(bk. HADS).

SEZGN, Bekir Stk


(1936-1996) Trk msikisi ses sanats, bestekr. 1 Temmuz 1936da stanbul ehreminide dodu. Babas, Kemahn Hd kynden Kdir eyhi Hfz Hseyin Efendi, annesi Feride Hanmdr. lk ve ortaokulu babasnn grevi sebebiyle bulunduu Isparta ve Mulada okudu. 1950de ortaokulu bitirdikten sonra renimine iki yl ara verdi ve bu sre ierisinde hfzn tamamlad. 1952de stanbulda Pertevniyal Lisesine ve bir yl sonra babasnn tevikiyle Belediye Konservatuvarna girdi. Her ikisini de baaryla bitirmesinin ardndan (1956) Denizlide askerliini yapt, terhisten sonra Ekim 1958de zmire yerleti. 1959da girdii zmir Radyosunda iki yl sonra stajyerlii kalkarak solist ses sanats oldu. Bu grevini Trkiye Radyo ve Televizyon Kurumu (TRT) bnyesinde devam ettirdi. 1965te birinci snf ses sanats oldu. ki yl sonra zmir Radyosunda sanat adaylarna repertuvar ve slp hocal yapt. 1974te zmir Radyosu klasik koro efliine getirildi. 1975-1976 ders ylnda stanbulda renime alan Trk Msikisi Devlet Konservatuvarnn an blmnde repertuvar hocalna tayin edildi. Bu mnasebetle zmirden ayrlp stanbula yerleti. 1978de stanbul Radyosundaki vazifesine Kk Koro ve Kadnlar Topluluu efliiyle Repertuvar Kurulu yelii, ayrca Trkiye Radyo ve Televizyon Kurumu Merkez Denetleme Kurulu yelii ilve edildi. 1981 yl sonunda Trkiye Radyo ve Televizyon Kurumundan emekli oldu. 1982de stanbul Teknik niversitesine balanan Trk Msikisi Devlet Konservatuvarndaki grevi vefatna kadar devam etti. Bir ara Adapazar Belediye Konservatuvarnda retim yelii de yapan Sezginin Trk Msikisi Devlet Konservatuvarndaki son grevleri Ses Eitimi ve Temel Bilimler blmlerindeki repertuvar ve slp, Sosyal Bilimler Enstits yksek lisans programnda din msiki eitimi dersleri hocaldr. 10 Eyll 1996 tarihinde kalp krizinden vefat etti ve ertesi gn Sahrycedid Mezarlna defnedildi. Olu Hseyin Kutsi Sezgin ses sanats, neyzen ve koro efi olarak msiki almalarn srdrmektedir. Msikiyi kendisine bahedilmi yce bir deer, bir nimet olarak kabul edip onun israf edilmeden iyi kullanlmas, iyi icra edilmesi gerektii anlayna sahip olan Bekir Stk Sezgin kendine has bir slp gelitirmi ve bu slpla ortaya koyduu din ve din d msiki icralar dneminde ok beenilmitir. Klasik ve klasik sonras dnemleri eserlerinin yan sra zellikle din formlardaki baarl icralar onu zamann msikiinaslar arasnda farkl bir konuma getirmitir. Msikiye olan kabiliyetinin ok kk yalarda babas tarafndan farkedilmesi zerine msikideki ilk hocalar bu konuda eitimli olan annesi ve babas olmutur. lkokula baladnda (1942) babasndan ald din msiki dersleri sonucu pek ok eseri baaryla icra edebilecek ve baz makamlar pratik olarak tanyabilecek seviyedeydi. lkokul renimi sresince babasndan Kuran tilveti ve Kuran ilimleri dersleriyle mevlid, ilhi, durak, gl, tevh, nat, kaside, ezan gibi din msiki form bilgilerini almaya devam etmitir. Bu arada d olan annesinden balad ark meklerini ilk ve ortaokul yllarnda da srdrmtr. Annesinden ilk mekettii eserin erif linin, Derdimi ummna dktm sumna inledim msrayla balayan hicaz arks olduunu sylemitir. On yalarna geldiinde babasnn onun bir topluluk karsnda okuyabilecei kanaatine varmasyla ilk defa cami krssne

karak mevlidin Tevhid bahrini okumu, mevlid zerindeki almalarn Tevhid bahrini Hfz Fahri Tkel, Nur bahrini babas Hseyin Efendi, Veldet bahrini Hfz Mecit Sesigr, Merhab bahrini Hfz Rza, Mirac bahrini Hfz Mahmut ncden mekederek devam ettirmitir. Lleli Camii bamezzinlerinden Hfz Numan Efendiden ezann her be vakti iin farkl makamlardan okunuunu renmitir. Bu arada 1946-1948 yllarnda zmirde zaman zaman ziyaret ettii Hoca Mehmet Rkm Elkutludan baz eserlerini meketme imkn bulmutur. Ayrca zmirde olduu dnemde Salepiba Camii imam ve zkirba Hfz lhmi Efendi, Manisal orapzde Hfz Ahmed Efendi, Nazillili Hfz smail Grses, Mbir Kemal Efendi gibi msiki statlarndan slp ve klasik repertuvar; Servet zbay, Grer Erman, Turhan Yaln ve Mehmet Kutlugnden nazariyat, solfej ve repertuvar; Zeki Baran ve Fuat Edip Baksdan edebiyat dersleri almtr. stanbul Belediye Konservatuvarndaki eitimi srasnda Mesut Cemil Tel, efik Grmeri, ive lmez, Ferdi tatzer, Mnir Nurettin Seluk ve Nevzat Atldan yararlanm, Sadettin Kaynakla tanmtr. Resm grevleri dnda baz zel konserler vermi, ancak gazinolarda hi okumamtr. Msikinin sadece teknik bilgiyle ya da kitaplardan deil mek yoluyla, yani iyi bir azdan (fem-i muhsin) usta-rak ilikisiyle dinleyerek ve izleyerek renilebileceini ifade etmi ve hayat boyunca bu anlay savunmutur. Onun iin mek esnasnda en kk bir ayrnt bile nemli olup mek bir eit nefis terbiyesidir. Ona gre iyi bir msikiinas olabilmek iin msiki birikiminin edebiyat ve tasavvuf bilgileriyle desteklenmesi gerekir, ayrca iyi bir icra btn bu zelliklere ses tekniinin ilvesiyle salanr. Aruz veznini iyi bilmesi, kafa ve gs seslerini kullanarak ortaya koyduu ses hkimiyeti, geni repertuvar bilgisi ile yumuak slbu, Bekir Stk Sezginin kusursuz icrasndaki unsurlardr. Eserlerini okurken deta yaad boyutun daha tesine geerek oralardan birtakm sesleri hissettiini syler, kk yata ald din msiki eitiminin onun icraclktaki en nemli alt yapsn oluturduunu hemen her frsatta vurgulard. Ses perdelerini basma konusunda gsterdii hassasiyeti msiki evrelerinde onun perdeci diye anlmasna sebep olmutur. Klasik msiki, tasavvuf ve Mevlev msikisi repertuvar erevesinde yurt iinde ve Almanya, Belika, Fransa, Hollanda, talya, ngiltere, spanya, Japonya gibi lkelerde her biri bal bana bir sanat hadisesi olarak nitelendirilen pek ok konser vermitir. 1978de Sheraton Oteli Salonunda verdii konser stanbuldaki ilk konseridir. 1981 ylnda Topkap Saray Mzesi Bbssade nndeki konser de onun en baarl icralarndan biri olarak deerlendirilmektedir. Ayn yl Amsterdam KRO Radyosu arivi iin geni bir repertuvarla Trk msikisi klasiklerini seslendirmitir. Bu icralarda kendisine dnemin en sekin saz sanatlar elik etmi olup bazlar unlardr: Cevdet ala, Ycel Aan, Necdet Yaar, Abdi Cokun, Niyazi Sayn, Akagndz Kutbay, Doan Ergin, mer Erdodular, Cinuen Tanrkorur, hsan zgen, Cneyt Kosal, Erol Deran. Bekir Stk Sezgin ok az plak doldurmutur. Ancak zel toplantlarda ve konserlerinde kaydedilmi pek ok ses band bugn msiki evrelerindeki zel arivlerde yer almaktadr. Ayrca 1993-1994 yllarnda Yap ve Kredi Bankas Kltr Yaynlar arasnda hazrlanp neredilen Byk Besteler Byk Ustalar ve Gldeste adl Trk msikisi kaset ve CDlerinin mzik danmanl ve genel sanat ynetmenliini yapmasnn yan sra bu almadaki baz eserleri de seslendirmitir. Bu sahada icrac olarak yapt son alma ise stanbul Bykehir Belediyesi Kltr leri Daire Bakanl adna gerekletirdii Hammzde smil Dede Efendinin nev Mevlev yinidir. Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi mellif kadrosunda yer alan Bekir Stk Sezgin, ayrca ubat 1981 - Aralk

1982 tarihleri arasnda yirmi iki say yaymlanan, genel ynetmenliiyle sanat kurullar bakanln stlendii Sanat ve Kltrde Kk adl dergide Dncelerimiz ve Usullerimiz balklar altnda Trk msikisinin meseleleri ve msiki usullerini konu alan makalelerle Sanat bidelerimiz bal altnda din ve din d formlarda pek ok nota neretmitir. Ortaya koyduu mkemmel icrann gelecek nesillere tanmasnda da byk gayret gstermi ve talebeler yetitirmitir. Olu Hseyin Kutsi Sezgin, Doan Dikmen, Serhat Sarpel, Necmettin Yldrm, Ayta Ergen, Fatih Salgar bunlardan bazlardr. En ok sevdii bestekrlar Eyyb Zeki Dede, Hac rif Bey, Mehmet Rkm Elkutlu ve Avni Anl olarak sralayan ve hayatn msikiye vakfettiini, ancak henz hibir ey renemediinin farkna vardn syleyecek kadar alak gnll olan Bekir Stk Sezgin, gfte seiminde gsterdii hassasiyetin yan sra usul mkemmeliyetiyle dikkati eken sanat deeri yksek besteleriyle bu sahadaki gcn de ortaya koymutur. Hzzam makamn ok seven Sezginin 1962de besteledii, szleri Yavuz Sultan Selime ait, Sanma hm herkesi sen sdkne yr olur msrayla balayan ar aksak usulndeki ehnaz arks ilk bestesidir. Bu tarihten itibaren vefatna kadar Mevlev yini, tevh, durak, sal, gl, ilhi, nat, mnct, perev, saz semisi, kr- ntk, kre, beste, ar semi, yrk semi, ark, ocuk arks formlarnda 100e yakn eser bestelemitir. Son bestelerinden biri Mustafa Tahralnn gftesi zerine yapt hzzm kr- ntktr (besteledii eserlerden doksan bir adedinin listesi iin bk. Paac, VCD-Kitapk, s. 28-32).

BBLYOGRAFYA

Cinuen Tanrkorur, Mzik Kimliimiz zerine Dnceler, stanbul 1998, s. 374-376; Saadet Glta, Bekir Stk Sezginle Din-Tasavvufi Msik ve Klsik Msikmiz Hakknda Mlkt, Sanat ve Kltrde Kk, sy. 13, stanbul 1982, s. 24-26; sy. 16 (1982), s. 45; sy. 17 (1982), s. 38-39; Nuran rkmez, Msk Bir Nimettir, Hsn-i stiml Gerektirir, zlenim, sy. 1, stanbul 1992, s. 125-127; Yaln etinkaya, Arif Olan Alar, Aksiyon, sy. 94, stanbul 1996, s. 20-22; Mehmet narl, ki Byk Sanatnn Kayb zerine, TDl., sy. 539 (1996), s. 561-563; M. Nazmi zalp, Bekir Sdky Anarken, TY, sy. 459 (1997), s. 47-48; ncil Bertu, Bekir Sdk Sezgine Dair ..., MM, sy. 460 (1998), s. 22-23; Mustafa Doan Dikmen, Trk Mziinde ark crcl, Musikiinas, sy. 7, stanbul 2005, s. 97-99; Glay Gedik, Bekir Sdk Sezgin, Dn Msik ve Mek Uslu, a.e., s. 100-104; Gnl Paac, Bekir Sdk Sezgin, Trk Mzik Geleneini Yaatanlar, Boyut Mzik-Boyut Yayn Grubu, VCD-Kitapk; a.mlf., ems-Musikimizde Bir Gne: Bekir Sdk Sezgin, Video filmi, Boyut Yayn Grubu; Mehmet Gntekin, Bekir Sdk Sezgin, Trk Musikisi Vakf Adna Kaf Mzik Basn Reklm Filmcilik San. ve Tic. Ltd. ti. tarafndan hazrlanan albm kitap. (Maddenin yazmnda Bekir Sdk Sezginin olu Hseyin Kutsi Sezginden alnan ifah bilgilerden de faydalanlmtr). Nuri zcan

SHAW, Jay Stanford


(1930-2006) Amerikal Osmanl ve Trkiye Cumhuriyeti tarihisi. 5 Mays 1930da Minnoseto eyaletinde Saint Paul ehrinde dnyaya geldi, ailesi asrn balarnda buraya yerleen Msev gmenlerindendir. Bu ehirde Webster Elementery ve daha sonra Mechanic Arts High Schoolu bitirdi. Yksek renimine Stanford niversitesinde balad (1947-1952) ve ngiltere ii partisinin d politikas konulu bir almayla yksek lisansn tamamlad (1955). Ardndan Princeton niversitesine devam etti. Ortadou arlkl tarih renimi sebebiyle Arapa, Trke ve Farsa renmeye balad. Londra ve Oxford niversitelerinde alt; burada Bernard Lewis, Paul Wittek ve Hamilton A. R. Gibb gibi hocalardan istifade etti. 1955te Msra gitti, Kahire ve Ezher niversitelerinde alt, Osmanl dnemine ait arivlerde aratrmalar yapt. Bu konuya verdii nem sebebiyle ariv arlkl almalarna 1956-1957 yllar arasnda stanbul niversitesinde devam etti. Babakanlk Osmanl Arivinde aratrmalarda bulundu. Msrdaki Osmanl dnemini konu alan, The Financial and Administrative Organization and Development of Ottoman Egypt, 1517-1789 adl doktora tezini 1958de Princeton niversitesinde tamamlad. Bylece Harvard niversitesine geti ve 1958-1968 yllarnda burada hocalk yapt. Daha sonra 1992 ylndaki emekliliine kadar alaca Kaliforniya niversitesine katld. 2000 ylndan itibaren Bilkent niversitesi hocalar arasnda yer ald. 16 Aralk 2006da stanbulda len Shaw, Ortakydeki Etzahayim Sinagogunda yaplan cenaze treninin ardndan Ulustaki Ekenazi Msev Mezarlna defnedildi. Cambridge niversitesi tarafndan yaymlanan International Journal of Middle East Studiesin (IJMES) kurucusu olan ve uzun sre ba editrln yapan Shaw (1967-1980) Trkiye Bilimler Akademisi eref yeliine seilmi (2000), Eyll 2006da Trk ve Trkiye tarihine katklarndan tr 1981den beri ye olduu Trk Tarih Kurumu tarafndan hizmet madalyas ve berat ile taltif edilmitir. Boazii ve Harvard niversiteleri kendisine fahr doktorluk unvan vermi olmas yannda nde gelen eitli tarih kurulularnn yeliinde bulunmutur. 1998de Trkiye Cumhuriyeti cumhurbakan tarafndan liyakat madalyas ile onurlandrlmtr. Shaw pek ok nemli esere imza atm, ok sayda makale kaleme almtr. Bunlarn iinde, 1966da evlendii ei Aye Ezel Kural ile beraber hazrlad History of the Ottoman Empire and Modern Turkey adl alma, bir Bat dilinde N. Jorgann Osmanl Tarihinden sonra yaymlanm en kapsaml eser olarak kabul edilmektedir. Modern Trkiye Cumhuriyetinin kuruluuna kadar gelen ve byk ksm kendi sorumluluunu tayan eserin bilimsel ynden sorgulanmas nde gelen pek ok Osmanl tarihisi tarafndan yaplm ve olumlu-olumsuz deerlendirmelere konu olmutur. Shaw, dier almalarnda olduu gibi bu eserinde de Osmanl arivlerinin nemini gstermi ve ariv malzemelerinin kullanmna ncelik vermitir. Bu tr malzemelerin altnda Ermeni iddialarna itirak etmeyen, 1915 Ermeni tehciriyle ilgili olarak ileri srlen aslsz iddialar sorgulayan ve reddeden grleriyle ne kan Shaw, bu tutumundan tr evinin kundaklanmas gibi ar tehdit ieren saldrlara mruz kalmtr. Soykrm iddialarn reddedenlere yapld gibi Trk dostu tarihi etiketiyle ilm saygnlna glge drlmek istenmitir. Osmanl tarihiyle uraan pek ok

nemli ismin (mesel Ezel Kural Shaw, A. Hess, C. V. Findley, A. Levy, D. Quateart, R. Jenning, D. Kushner, J. R. Barnes, H. Lowry, J. McCharhty) doktora tezlerini yneten Shaw son yllarnda almalarna Trkiyede devam etmitir. Eserleri. eitli dergilerinde ok sayda aratrmas yaymlanm bulunan Shawun balca kitaplar arasnda unlar saymak mmkndr: The Financial and Administrative Organisation and Development of Ottoman Egypt 1517-1798 (Princeton 1962); Ottoman Egypt in the Age of the French Revolution (Cambridge, Mass., 1964); The Budget of Ottoman Egypt, 1005/06-1596/97 (The Hauge 1968); Between Old and New: The Ottoman Empire under Sultan Selim III. 1789-1807 (Cambridge, Mass., 1971; Eski ve Yeni Arasnda Osmanl mparatorluu, trc. Hr Gld, stanbul 2008); History of the Ottoman Empire and Modern Turkey (Ezel Kural Shawla birlikte, I-II, Cambridge 1976-1977; Osmanl mparatorluu ve Modern Trkiye, trc. Mehmet Harmanc, I-II, stanbul 1982); The Jews of the Ottoman Empire and the Turkish Republic (New York 1991); Turkey and the Holocaust: Turkeys Role in Rescuing Turkish and European Jewry from Nazi Persecution, 1933-1945 (New York 1993); From Empire to Republic: The Turkish War of National Liberation 1918-1923: A Documentary Study I-V vols. in 6 Books (Ankara 2007); The Ottoman Empire in World War I., Volume I-II (Ankara 2007-2008). Baz nemli makaleleri de unlardr: The Land Law of Ottoman Egypt (960-1553): A Contribution to the Study of Landholding in the Early Years of Ottoman Rule in Egypt (Isl. [1962], s. 106-137); The Origins of Representative Government in the Ottoman Empire: An Introduction to the Provincial Councils, 1839-1876 (Near Eastern Round Table, 1967-1968, ed. R. B. Winder, New York 1969, s. 53-142); Selim III and the Ottoman Navy (Turcica, I [Paris 1969], s. 212-241); The Yldz Palace Archives of Abdlhamid II (Ar.Ott., III [1971], s. 211-237); LImpero Ottomano e la Turcihia Moderna (Storia Universale Feltrinelli, XV [Rome 1972], s. 21-159); Ottoman Population Movements during the Last Years of the Empire (1885-1914): Some Preliminary Remarks (Osm.Ar., I [1980], s. 191-205); Christian Anti-Semitizm in the Ottoman Empire (TTK Belleten, LIV/211 [1991], s. 1075-1149). The Armenian Legion (The Armenians in the Late Ottoman Period, ed. lber Ortayl - Trkkaya Atav, Ankara 2001, s. 155-206).

BBLYOGRAFYA

Klaus Kreiser, Clios Poor Relation: Betrachtung zur Osmanischen Historiographie von HammerPurgstall bis Stanford Shaw, Wiener Beitrge zur Geschichte der Neuzeit, X, Wien 1983, s. 24-43; Zafer Toprak, Yaayan Trkologlar: Stanford Shaw ile Sylei, TT, XIII/76 (1990), s. 201-202; Sabahattin Yaar, Stanford J. Shawun Ardndan, TY, XXVII/234 (2007), s. 71-73; Adnan Gl, Trkiyeli Bir Trk Tarihisi: Stanford J. Shaw (1930-2006), a.e., XXVII/237 (2007), s. 86-91; www.bilkent.edu.tr/~shaw/profile.html. Atilla etin

SIBGATULLAH
() Hak din ve selim ftrat mnasnda Kuranda geen bir terkip. Szlkte boyamak, suya batrmak anlamndaki sab (sb, sba) kknden sbga (boya, renk) ile Allah lafzndan oluan sbgatullh tamlamas Allahn boyas demektir. Cevher bu terkibi Allahn dini (e-, b md.), Rgb el-sfahn ise Allahn insanda yaratt, onu dier canllardan ayran akl ve ftrat (el-Mfredt, b md.) diye tanmlamtr. Dilciler Allaha yaklatran her eyi kastederek sz konusu terkibin Allahn dini, eriat, hilkati anlamlarna geldiini de belirtmi (Lisnl-Arab, b md.), boyann kuma sslemesi gibi dinin de onu benimseyen iin bir tr ziynet olduuna iaret etmilerdir (Kmus Tercmesi, II, 712). Sbgann ayn mnalara gelen, fakat zamanla Filistinli hristiyanlarn lehesinde vaftiz anlam kazanan rmce bir kkten gelmi olmas ihtimaline de iaret edilmitir (Jeffry, s. 192). Kurn- Kermde sbgatullah terkibi ve sbga kelimesi ayn yette (el-Bakara 2/ 138), sb (katk) kelimesi de bir baka yette (el-Mminn 23/20) birer defa gemektedir. Hadislerde sab kknden treyen isim ve fiiller szlk anlamyla kullanlmakla beraber sbgatullah tamlamasyla ilgili rivayetler tefsir kaynaklarnda gemektedir (Wensinck, el-Mucem, b md.). Bakara sresinde sbgatulllah terkibinden nce ve sonra yer alan yetler incelendiinde bu ilh beyanlarda Ehl-i kitabn Hz. Muhammede ve mminlere kar aslsz iddialarna cevap verildii, Allah katnda hak dinin zelliklerine dikkat ekildii ve Hz. Peygamberin mesaj ile yahudi ve hristiyanlarn din sylemlerinin karlatrld grlr. slm limleri, sbgatulllah kullanld balamdan hareketle, nce Ehl-i kitabn hak dinin zellikleriyle uyumayan inan ve davranlarn temsilen hristiyanlarn vaftiz yinleriyle alkalandrmlardr. Nitekim Vhid yetin nzl sebebi olarak hristiyanlarn sz konusu uygulamalarn gstermektedir (Esbbn-nzl, s. 40). Hristiyanlarn ocuklarn sar renkli bir suya batrmak suretiyle vaftiz etmeleri, bu ilemle temizlenip arndklar ve hristiyan dinine girdikleri ynnde bir arm olmas iin bu terkibin kullanldn belirten mfessirler, Allah Telnn onlarn suyunun ve boyasnn deil kendi dininin, slm boyasnn insanlar temizleyeceine iaret ettiini belirtmilerdir. Bu erevede slm limleri sbgatullaha genelde Allaha iman, Allahn dini, Onun insan ftratna yerletirdii zellik anlamlarn vermilerdir. Taber sz konusu terkiple, Biz Allah'a iman ettik ... Biz Ona teslim olmu kimseleriz" melindeki yet (el-Bakara 2/136) arasnda iliki kurarak bu imann sbgatullah mnasna geldiini, sz konusu terkibin de Allahn insan ftratna yerletirdii hak din demek olduunu syler (Cmiul-beyn, I, 570-572). Mtrd sbgatullaha Allahn kesin delili ve snnetullah mnalarn da eklemi, bu durumda, Boyas Allahnkinden daha gzel olan kimdir? melindeki beyann, Dini, snneti ve kesin delilleri Allahnkinden daha gzel olan kimdir? anlamna geleceini ve bu dinin, aknlk ve gaflet iinde bulunup hibir kesin delil ve hkme dayanmayan dinlere benzemeyeceini ifade etmitir (Tevltl-urn, I, 254-255). Zemaher terkibin Allahn arndrmas mnasna geldiini, nk imann nefisleri temizlediini belirtmi ve hristiyanlarn vaftiz yinine atf yaparak mslmanlarn, Allaha iman ettik, O, benzeri olmayan iman boyas ile bizi boyad ve mnev kirlerden arndrrd veya, Allah Tel bizi iman boyas ile boyad, sizin boyanz ile boyanmadk demekle emredildiklerini ifade etmitir (el-Kef, I, 195). Fahreddin er-Rz sbgatullah ile ftrat

ve Allahn dini anlamlar arasnda bir yaknlk bulunduunu sylemi, neticede mslmanlarn emredildii ftratn (dinin) akl ve er delillerin gerektirdii bir nitelik tadna dikkat ekmitir. Mtrdnin grn benimseyerek terkibin Allahn hcceti ve delili anlamn kaydetmekle beraber Rz Allahn dini, insann yaratlna koyduu ftrat mnalarn dierlerine tercih etmitir (Meftul-ayb, IV, 86-87). Son dnem mfessirlerinden M. Red Rz sbgatullahn Allahn mahlkat yaratt ftrat anlam zerinde durmu, Onun peygamberlerini ve kullarndan inananlar bu ftratla boyadn, bu konuda sonradan oluturulan beer mdahalelerin bir rolnn olmayacan belirtmitir. Boyas Allahnkinden daha gzel olan birinin bulunmadn, Onun boyasnn nefisleri, akllar ve kalpleri temizlediini, Ehl-i kitabn din adamlarnn dine ekledikleri eylerin ise beer renk tadn ifade etmitir (Tefsrl-menr, I, 486). Elmall Muhammed Hamdi terkibi, Biz Allahn boyas olan ftr imanla iman ettik, sudan imana, sun boyaya tenezzl etmedik eklinde anlam, yetin devamnn tefsirinde de dinin, imann, temizliin ve gzelliin ftr olmas gerektiine dikkat ekmitir. Elmall, yaplan btn temizliklerin ftr temizlii korumasna ve rz kirlerden temizlemesine ynelik olduunu, insanlar suya sokup karmakla bunun gereklemeyeceini sylemitir (Hak Dini, I, 515516). Sbgatullah terkibinin yer ald Bakara sresi hicretin 2. ylndan itibaren inmeye balamtr. nceki srelerde Ehl-i kitaba yaplan atflarn bu srede ve daha sonra nzil olan dier srelerde sklat grlr. Bakara sresinin 40. yetinden 148. yetine kadar devam eden ksmnda genellikle yahudi ve hristiyanlarn hem kendi aralarndaki anlamazlklara hem de her ikisinin slmiyete ynelik yanl ve saldrgan beyanlarna yer verilir ve Allah nezdindeki amaz gerein neden ibaret olduu aka ortaya konur. slmiyetle Ehl-i kitabn temsil ettii Yahudilik ve Hristiyanlk arasndaki bu fikr-din hesaplama srasnda sbgatullah da yer almaktadr. Terkibin szlk anlam Ehl-i kitaptan alnmsa da stlah muhtevas, yer ald kompozisyondan da anlalaca zere Allah katndaki hak din ve Onun tarafndan insan yaratlna yerletirilen selim ftrattan ibarettir. slmiyet, tevhide dayanan bu temel zellii sayesinde ksa bir zaman sonra evrensel din haline gelmitir; bugn de nitelik asndan btn dinlere hkim olma konumunu srdrmektedir (kr. etTevbe 9/33; el-Feth 48/ 28; es-Saf 61/9).

BBLYOGRAFYA

Kmus Tercmesi, II, 712; Taber, Cmiul-beyn, I, 570-572; Mtrd, Tevltl-urn (nr. Ahmet Vanlolu), stanbul 2005, I, 254-255; Vhid, Esbbn-nzl (nr. Eymen Slih abn), Kahire 1998, s. 40; Zemaher, el-Kef (nr. M. Abdsselm hin), Beyrut 1423/2003, I, 195; Fahreddin er-Rz, Meftul-ayb, IV, 86-87; Red Rz, Tefsrl-menr, I, 486; Elmall, Hak Dini, I, 515-516; A. Jeffery, The Foreign Vocabulary of the Qurn, Baroda 1938, s. 192. Mustafa Sinanolu

SIBT BNl-ACEM
() Ebl-Vef Sbtu bnil-Acem Burhnddn brhm b. Muhammed b. Hall et-Trblus el-Haleb (. 841/1438) Hadis hfz, lim. Aslen Trablusamldr. Kendisinden nakledildiine gre 22 Receb 753te (3 Eyll 1352) Halepte dodu. Anne tarafndan dedesi mer b. Muhammed b. Muvaffak bnl-Acemye nisbetle Sbt bnl-Acem diye anlr. Kaynaklarda Burhneddin el-Haleb, brhim el-Muhaddis, Burhnlmuhaddis diye de zikredilmitir. Kk yata iken babas vefat etti. Annesi ie bint mer b. Muhammedle bir sre Dmaka gittilerse de tekrar Halepe dndler ve annesi onu Kurn- Kermi ezberlemesi iin Mektebetl-eytma kaydettirdi. Kureyin meyyeoullar koluna dayanan anne taraf ilim ehli kimselerin oka bulunduu bir slle olup annesi, brhim b. Slih bnlAcemden hadis dinleyen ve olu Sbt bnl-Acemye hadis rivayet eden bir hanmdr (bn Hacer, III, 4). Ayn slleden ok sayda erkek ve kadn muhaddis yetitii belirtilmektedir. Byk dedesi Eb Tlib erefeddin Abdurrahman b. Hasan bnl-Acem, Nizmlmlkn Badatta kurduu Nizmiye medreselerinde hocalk yapt, Halepe dnnce orada bir medrese kurdu, daha sonra pe pee ina edilen medreselerle o blge ilim merkezi haline geldi. fi mezhebine mensup olan Sbt bnl-Acemnin olu Eb Zer el-Haleb de muhaddis, fi fakihi, edip ve tarihidir. O da babas gibi Sbt bnl-Acem diye tannd iin baba ile olun birbirine kartrld olmutur (bk. EB ZER el-HALEB). Sbt bnl-Acem, kraat ilmini renmek iin ehbeddin bn Ebr-Rz el-Hamev, Abdlahad elHarrn el-Hanbel, Eb Abdullah Muhammed b. Meymn el-Belevden Eb Amr, Kln, sm, bn mir, bn Kesr kraatlerini okuyup iczet ald. On yana gelince kendi arzusuyla hadis ilmiyle megul olmaya balad. Halepte rivayet edilen hadislerin byk ounluunu Halepli hocalarndan rendi. lk seyahatini 780 (1378) ylnda, ikincisini 786da (1384) Msra gerekletirdi. Ayrca Kahire, skenderiye, Dimyat, Tinns, Kuds, Hall, Gazze, Remle, Nablus, Hama, Humus, Trablus, Balebek ve Dmaka giderek muhtelif hocalardan hadis dinledi. 813te (1410) haccn ifa etmek ve hadis dinlemek zere Mekkeye gitti. Frzbd, Zeynddin el-Irk, mer b. Resln el-Bulkn, bn Habb el-Haleb, bnl-Mulakkn, bn Cbir, Heysem ve Ceml el-Malat gibi limlerden faydaland. Kendisinin kaleme ald sebetinde ve talebesi Necmeddin bn Fehdin onun adna yazd Mucemde hocalarnn adlar bulunmakta ve 200 kadar limden faydaland belirtilmektedir. Talebeleri arasnda Necmeddin bn Fehdden baka onun babas Takyyddin bn Fehd, bn Hacer el-Askaln, bn Hatb en-Nsriyye, bn Nsrddin, bn Emru Hc, bnl-Haydr, bnl-Kabkb, Ebl-Fazl bn-hne gibi limler yer alr. bn Hacer el-Askaln onun hocalarna dair Meyeatl-Burhn el-aleb adl bir eser kaleme almtr. Kendisine iki defa Halepin fi kadl teklif edildiyse de kabul etmedi. lim ve zhd birletiren Sbt bnl-Acem, dneminde Halepin en nde gelen hadis hfzyd. Kendisine emrl-mminn fil-hads unvan verildi. Sbt bnl-Acem vebaya yakalanarak 20 evval 841de (16 Nisan 1438) Halepte ld ve

Halep surlar iindeki aile kabristanna defnedildi. Eserleri. 1. Mucem-y. Hocalarndan bahsettii bu hacimli eserin mellif hattyla bir nshas Beyrut Amerikan niversitesi Jafat Library zel Koleksiyonlar Blmndedir. Talebesi Muhibbddin bn Fehdin Mevridt-libi-am min merviyytil-f Sb bnil-Acem adyla tertip ettii, hocasnn isnadlar ve biyografileri hakknda bilgi verdii eser Mucem-y adyla yaymlanmtr (nr. Muhammed ez-Zh, ts. [Drl-Yemme]; Riyad 1982). 2. el-tib li-men rumiye bil-itil f riclil-ad (nr. Muhammed Rgb et-Tabbh, Halep 1350/ 1931; Delhi 1406, el resil f ulil-ad iinde; nr. Fevvz Ahmed Zemerl, Beyrut 1408/1988 [Kitbltib bi-marifeti men rumiye bil-itil adyla]; nr. Ali Hasan Ali Abdlhamd, Zerk, ts. [elVekletl-Arabiyye lit-tevz ven-ner], el resil f ulmil-ad iinde). Eserde mrlerinin sonunda ihtilt vki olan rvilerin isimleri sralanmakta, ihtilt sonras onlardan kimlerin hadis rivayet ettii belirtilmektedir. Aleddin Ali Rz eseri tahkik edip baz ilveler yapm ve Nihyetl-itib bi-men rumiye miner-ruvt bil-itil adyla neretmitir (Beyrut 1408/1988). 3. et-Tebyn li-esmil-mdellisn. et-Talul-emn al Kitbit-Tebyn li-esmil-mdellisn adyla neredilmitir (nr. Muhammed Rgb et-Tabbh, Halep 1350/1931; Delhi 1406, el resil f ulil-ad iinde; nr. Yahy efk, Beyrut 1406/1986; nr. Muhammed brhim Dvd el-Mevsl, Beyrut 1414/1994). 4. Nrn-nibrs al Sreti bn Seyyidin-ns. bn Seyyidnnsn Uynl-eer f fnnil-mez ve-emil ves-siyer adl eserinin erhidir (Rgb Paa Ktp., nr. 1055/901; Hac Selim Aa Ktp., Hac Selim Aa, nr. 1036; Sleymaniye Ktp., Kl Ali Paa, nr. 768-769, ehid Ali Paa, nr. 1963; Millet Ktp., Feyzullah Efendi, nr. 1550). 5. el-av (Tal) al Snenil-f bn Mce (Millet Ktp., Feyzullah Efendi, nr. 496). 6. Nell-himyn f miyril-Mzn. Mznl-itidlin zeyli olup Drl-ktbil-Msriyyede bir nshas bulunmaktadr (nr. 23346 B). Mellifin ayn konuda Nadn-non adl baka bir almasndan sz edildii gibi bunun Nell-himynn dier bir ad olduu da belirtilmektedir (Nihyets-sl, nr. Abdlkayym Abdrabbinneb, neredenin girii, I, 31-33). 7. el-Mutef (el-tif) f (eri/abi/alli) elfi-if lil- y. Eserin mellif hattyla olan nshalar Drlktbil-Msriyye (nr. 1301) ve Kprl Ktphanesinde (Fzl Ahmed Paa, nr. 797) kaytldr. Ayrca Millet (Feyzullah Efendi, nr. 876), Murad Molla (nr. 453), Topkap Saray Mzesi (III. Ahmed, nr. 442), Sleymaniye (Kadzde Mehmed Efendi, nr. 76; Kl Ali Paa, nr. 194; Damad brhim Paa, nr. 863) ve tf Efendi (nr. 472) ktphanelerinde nshalar bulunmaktadr. bnlKabkb bu eseri Zbdetl-Mutef f tarci elfi-if adyla erhetmitir (bk. BNlKABKIB). 8. el-Kefl-a ammen rumiye bi-vail-ad (nr. Subh es-Smerr, Badat 1404/1984; Beyrut 1407/1987; Kahire 1407). Eseri ayrca brhim b. Abdullah b. Abdurrahman elLhim yksek lisans tezi olarak tahkik etmitir (1403, Cmiatl-mm Muhammed b. Sud elslmiyye). 9. Tekiret-libil-muallem li-men (bi-men) yl inneh muaram (nr. Muhammed Rgb et-Tabbh, Halep 1350/ 1931; nr. Mehr Hasan Selmn, Delhi 1406, el resil f ulil-ad iinde; Riyad 1414/1994). Eser hakknda Hseyin M. Hidyet (Hosain M. Hidayat) Tadhkirat at-Talib al-Muallam of Sibt ibn al-Ajami balyla bir makale yazmtr (JASB, XIV [1928], s. 363-365). 10. et-Tel li-fehmi rii-a lil-Bur. Muhtasar bir a-i Bur erhidir (TSMK, III. Ahmed, nr. 392/1-2; Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 689; Millet Ktp., Feyzullah Efendi, nr. 435). 11. Nihyets-sl f ruvtis-sittetil-ul (nr. Abdlkayym Abdrabbinneb, I-VI, Mekke 1421-1428/2000-2007). 12. tirl-avmi vel-mbhemtilva f mtnil-ed. bn Bekvlin hadis metinlerinde ismi belirtilmemi veya mehur olmayan bir knye yahut lakapla anlm kiilere dair eserinin muhtasardr (Millet Ktp., Feyzullah

Efendi, nr. 496). Sbt bnl-Acemnin ayrca Mslimin el-Cmiu-ai (Tufetl-mncid vel-mthim f arbi ai Mslim [Sleymaniye Ktp., Reslkttb, nr. 118]), Eb Dvdun es-Sneni, Zehebnin Tecrd-abesi ve el-Kifi (iyetl-Kif, nr. Ahmed Muhammed Nemir Hatb - Muhammed Avvme, Cidde 1992), Alnin Cmiut-tal f akmil-mersli ve Tirmiznin emiln-nebsi zerine yazd hiyeleri vardr. emseddin el-Kirmnnin elKevkibd-derrsini Mebul-Cmii-a adyla ihtisar etmi (Drl-ktbil-Msriyye, nr. 1291), Zeynddin el-Irknin hadis usulne dair el-Elfiyyesine ve erul-Elfiyyesine de birer hiye yazmtr.

BBLYOGRAFYA

Sbt bnl-Acem, et-Talul-emn al kitbit-Tebyn li-esmil-mdellisn (nr. M. brhim Dvd el-Mevsl), Beyrut 1414/1994, neredenin girii, s. 6-14; a.mlf., Nihyets-sl f ruvtissittetil-ul (nr. Abdlkayym Abdrabbinneb), Mekke 1421/2000, neredenin girii, I, 7-34; bn Hacer, ed-Drerl-kmine (nr. M. Abdlmud Han), Haydarbd 1392/1972, III, 4; Necmeddin bn Fehd, Mucem-y (nr. Muhammed ez-Zh), Riyad 1402/1982, neredenin girii, s. 47-50; Sehv, e-avl-lmi, I, 138-145; Syt, abatl-uff (Lecne), s. 551; bnl-md, eert, VII, 237-238; bn Hamza, eyl Tekiretil-uff (nr. Hsmeddin el-Kuds), Beyrut, ts. (Drl-ktbil-ilmiyye), s. 308-315, 379; Rgb et-Tabbh, lmn-nbel bi-tri alebiehb, Halep 1344/1925, V, 205; Drl-ktbil-Mriyye: Fihrisl-mat I: Mualaul-ad, Kahire 1375/1956, s. 313; Abdullah Muhammed el-Habe, Cmiu-r vel-av, Ebzab 1425/2004, I, 405; Muceml-matil-mevcde f mektebti stnbl ve nl (haz. Ali Rza Karabulut), [bask yeri ve tarihi yok], s. 34-35. brahim Hatibolu

SIBT BNl-CEVZ
() Ebl-Muzaffer emsddn Ysuf b. Kzolu et-Trk el-Avn el-Badd (. 654/1256) Tarihi, lim ve mehur viz. 581 veya 582 (1186) ylnda Badatta dodu. Babas, Abbs Veziri Ebl-Muzaffer bn Hbeyrenin memlk Trk asll Hsmeddin Kzolu, annesi Ebl-Ferec bnl-Cevznin kz Rbiadr. Bundan dolay Sbt bnl-Cevz olarak tannmtr. Kk yata iken babasnn lm zerine dedesi tarafndan yetitirildi. Badatta balad tahsilini Musul ve Dmakta srdrd. Ebl-Ymn el-Kind, Fahreddin bn Teymiyye ve Mahmd b. Ahmed el-Hasr hocalar arasndadr. Gen yata din ve edeb ilimlerle tarih yazclnda ileri bir seviyeye ulat, Dmak Eyyb Hkmdar el-Melikl-Muazzamn takdirini kazand. Eyyb hkmdarlar el-Melikl-Muazzam ve el-Melikl-Eref ile birlikte 607 (1210) ylnda Hallara kar dzenlenen Nablus seferine katld. Dmaktaki ibliyye, Bedriyye, Mstansriyye medreselerinde mderrislik yapt yllarda aralarnda Eb Bekir b. Abbas, Abdlhfz Bedrn, erefeddin Abdullah, Muhammed b. lys gibi limlerin de bulunduu birok renci yetitirdi. Dmak camilerinde verdii vaazlar halk zerinde uzun yllar silinmeyen izler brakt. zellikle cumartesi gnleri sabaha kadar sren vaazlarn dinlemek iin halkn yan sra devrin devlet adamlarnn Dmaka akn ettii belirtilir. Kahire, skenderiye, Mekke, Medine, Halep, Hama, Balebek, Kuds, Dimyat, Rakka, Harran, Urfa gibi ehirlere giderek oralarda da vaazlar verdi. Sbt bnl-Cevz 21 Zilkade 654 (10 Aralk 1256) tarihinde Dmakta Ksiyn da eteklerindeki evinde vefat etti ve orada defnedildi (bn Hallikn, III, 142). Eserleri. 1. Mirtz-zamn f tril-ayn. Yaratltan mellifin lm tarihine kadar gelen krk ciltlik (a.g.e., a.y.) umumi bir tarihtir. Mellif eserini yazarken Muhammed b. Abdlmelik elHemednnin Unvns-siyer, mdddin el-sfahnnin el-Beru-m ve ardetl-ar, bnl-Kalnisnin Tru Dma, dedesi bnl-Cevznin el-Muntaam, bnl-Ezrak el-Friknin Tru Meyyfrin ve mid, bnl-Esrin el-Kmil fit-tr, zzeddin bn edddn el-Alulare adl eserlerini kaynak olarak kullanm, 448-479 (1056-1087) yllar arasnda cereyan eden olaylar anlatrken Abbs Halifesi Kim-Biemrillh dneminde Dvn- nda grevli Garsnnimenin gnmze ulamayan Uynt-tevrinden geni nakiller yapmtr. Dier kaynaklarda bulunmayan Seluklu tarihiyle ilgili bilgilerin yer ald bu nakiller sebebiyle Mirtzzamn XI. yzyl Seluklu tarihinin nemli bir kaynadr. Mellifin XIII. yzylda Eyyblerin hkimiyetinde bulunan lkelerde ve zellikle Suriyede cereyan eden, bir ksmna kendisinin de ahit olduu olaylar ayrntl biimde kaydetmesi eseri bu adan da nemli bir kaynak haline getirmektedir. Kutbddin el-Ynn Mirtz-zamn ihtisar etmi, ayrca esere 713 (1314) ylna kadar gelen bir zeyil yazmtr (eyl Mirtiz-zamn, Haydarbd 1959). Bunun dnda bir ksm mellifler tarafndan eser ihtisar edilip baz zeyiller kaleme alnmsa da bunlar gnmze ulamamtr. Eseri Vcd mahlasyla tannan Muhammed b. Abdlazz (. 1021/1612) Osmanl Trkesine evirmitir (Kef-unn, II, 1647-1648). Mirtz-zamnn eitli ciltleri Bibliothque Nationale, British Museum, Musul, Berlin, Kahire (Brockelmann, GAL, I, 424-425;

Suppl., I, 589), Topkap Saray Mzesi ile (nr. A 2907-A 2931-2933) Trk ve slm Eserleri Mzesi ktphanelerinde (nr. 2134-2141) bulunmaktadr. Eserin ilk olarak 490-531 (1097-1137) yllar arasnda cereyan eden Hal seferleriyle ilgili olaylar ieren blm Franszca tercmesiyle birlikte yaymlanm (RHC Or., III [1884], s. 517-570), daha sonra 495-654 (1101-1256) yllarna ait blmnn tpkbasm yaplmtr (nr. James Richard Jewet, Chicago 1907). Bu blmn iki neri daha vardr (Haydarbd-Dekken 1951-1952; nr. hsan Abbas, Kahire-Beyrut 1985). Mirtzzamnn Garsnnimenin Uynt-tevr adl eserinden geni nakiller yaplan 448-479 (10561087) yllarna ait ksm ile 480 (1088) yln ieren blm (448-480/1056-1088) Ali Sevim tarafndan neredilmitir (Ankara 1968; Belgeler: Trk Tarih Belgeleri Dergisi, XIV/ 18 [1992], s. 9-260 [geniletilmi neri]). Eserin 325-447 (936-1055) yllar arasn Cenn Cell Muhammed elHemevnd (Badat 1990), 395-411 (1004-1021) yllarn Juliette Rossi yaymlamtr. bnlKalnisnin eyl Tri Dma adl eserini nereden (Beyrut 1908) Henry Frederick Amedroz dipnotlarnda yer alan baz paralar Mirtz-zamndan iktibas etmitir. Mirtz-zamndaki Turul Bey, Alparslan ve Sultan Melikah dnemlerine ait blmler Ali Sevim tarafndan Trkeye tercme edilmitir (Belgeler: Trk Tarih Belgeleri Dergisi, XVIII/22 [1998], s. 1-90; XIX/23 [1999], s. 1-54; XX/24 [2000], s. 1-75). K. Yazbeck 447-452 (1055-1060) yllarn ieren ksmn Les dynasties de lIslm travers le Mirt al-zamn ... Partie relative aux annes adyla Franszcaya evirmitir (Beyrut 1983). 2. Tekiret avl-eimme f aiil-eimme (Tahran 1285/1868; Necef 1369/1950; nr. Muhammed Sdk Bahrlulm, Necef 1964; Beyrut 1401/1981). Hz. Ali bata olmak zere on iki imamn biyografilerini ierir. 3. el-ntir vet-terc lil-mehebia (el-ntir li-immi eimmetil-emr) (Kahire 1360/1941). mm- zam Eb Hanfenin menkbeleri ve mezhebinin stnlkleri hakkndadr. 4. Kenzl-mlk f keyfiyyetis-slk (Gsta Vitestam-Lund 1970). 5. rl-inf f ril-ilf (Kahire 1408/1987). Eserde Hanef mezhebiyle Hanbel, fi ve Mlik mezhepleri arasnda ihtilf konusu olan meseleler hakknda taraflarn hadis delilleri sralanmakta ve bu hadislerin deerlendirilmesi yaplmaktadr. 6. el-Cels-li vel-ensn-n (nr. Fevvz Slih Fevvz, London 1989; nr. Ahmed sev, Tanta 1411/1991). 7. Vesill-eslf il mesilil-ilf (nr. Seyyid Muhammed Mhenn, Beyrut 1419/1998). Mellif bu eserinde baz fakihlerin sadece ahkm yetleriyle yetinerek hadisleri gz ard etmelerine kar karak hadislerin fkh meselelerin aklanmasndaki nemini rneklerle ortaya koymaktadr (dier eserleri iin bk. Brockelmann, GAL, I, 425; Suppl., I, 589; DMB, III, 281).

BBLYOGRAFYA

bn Hallikn, Vefeyt, III, 142; Ebl-Fid bn Kesr, el-Bidye ven-nihye, Kahire 1348, XIII, 194195; Bedreddin el-Ayn, dl-cmn, Beyazt Devlet Ktp., Veliyyddin Efendi, nr. 2391, vr. 371a-373a; bn Tarberd, el-Menhel-f vel-mstevf badel-Vf, TSMK, III. Ahmed, nr. 3018, vr. 859a-b; a.mlf., en-Ncmz-zhire f mlki Mr vel-hire, Kahire 1338, VII, 39; Kef-unn, II, 1647-1648; Brockelmann, GAL, I, 424-425; Suppl., I, 589; Cl. Cahen, La Syrie du nord, Paris 1940, s. 65-66; a.mlf., Ibn al-awz, EI (ng.), III, 752-753; Abbas el-Azzv, etTarf bil-merrin f ahdil-Mol vet-Trkmn, Badad 1376/1957, I, 69 vd.; H. Hilmy - M.

Ahmad, Some Notes on Arabic Historiography during the Zengid and Ayyubid Periods (521/1127648/1250), Historians of the Middle East (ed. B. Lewis - P. M. Holt), London 1962, s. 91-92; Karatay, Arapa Yazmalar, III, 353-363; kir Mustafa, et-Trul-Arab vel-merrin, Beyrut 1980, II, 261-263; Sbt bnl-Cevz, rl-inf f ril-ilf (nr. Nsr Ali Nel-Huleyf), Kahire 1408/1987, neredenin girii, s. 7-16; Ramazan een, Mslmanlarda Tarih-Corafya Yazcl, stanbul 1998, s. 144-145; Tryggve Kronholm, Dedication and Devotion, The Introduction to the Kitb al-Jals as-Slih wal-ans an-nsih, Ascribed to Sibt Ibn al-Jauzi (d. 654/1257), Orientalia Suecana, XXXVIII-XXXIX, Uppsala 1989-90, s. 81-91; Yunus Apaydn, Sbt bnil-Cevznin srul-nsf Adl Hilafiyet Eseri zerinde Fukahann Hadisler Karsndaki Tavr Asndan Bir nceleme, Erciyes niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, sy. 7, Kayseri 1990, s. 133-159; Muhammed saf Fikret, bn Cevz, DMB, III, 278-281. Ali Sevim

SIBT BNt-TEVZ
() Ebl-Feth Sbtu bnit-Tevz Muhammed b. Ubeydillh b. Abdillh el-Badd (. 584/1188) Ktip ve air. 10 Receb 519da (12 Austos 1125) Badatta dodu. bnt-Tevz (et-Tevz) diye anlan anne tarafndan dedesi, zhid ve muhaddis Eb Muhammed Mbrek b. Mbrek b. Ali es-Serrc elCevherye (. 533/1139) nisbetle Sbt bnt-Tevz (bnt-Tevz) olarak tannr. Kendisini dedesi byttnden Sbt (torun) adn almtr. Dedesinin bnt-Tevz diye tannmasnn, onun babasnn muska ve rukye (tavz) yazmas dolaysyla olabilecei belirtilir. Sbt bnt-Tevznin babasnn asl ismi Ntegin olup sonralar olu tarafndan bu ad Ubeydullah eklinde deitirilmitir. Trk asll olan Ntegin, Abbs Veziri Resrres bnl-Mslimenin olu Muzafferin oullarndan birinin zatlsdr. Ktip olarak yetien, ayn zamanda air olan Sbt bnt-Tevz edebiyat meclislerine katld, mdddin el-sfahn gibi dneminin nde gelen edipleriyle dostluk kurdu. Gl zeksndan kinaye olarak zddyla nitelendirme balamnda Ebleh lakabyla tannan Muhammed b. Bahtiyr ve bnlMuallim Muhammed b. Ali el-Vst gibi nde gelen airlerle att. mdddin el-sfahn, Badattan ayrlp Dmakta Selhaddn-i Eyybnin hizmetine girdii dnemde de aralarnda manzum ve mensur mektuplamalar oldu, bu mektuplardan bir ksmn mdddin ardetl-ar adl eserine ald. Sbt bnt-Tevz ayrca Selhaddn-i Eyyb iin methiye yazarak Badattan Dmaka gnderdi (Ykt, XVIII, 236-242). Babasnn Muzafferoullaryla mnasebeti neticesinde dedesi ve kendisi de bu aile ile ve bilhassa Vezir Adudddin bnl-Mslime, Vezir Ebl-Muzaffer bn Hbeyre ile yakn iliki kurdu ve Drlhilfenin sakinleri arasnda yer ald. Badattaki Dvnl-iktta (Dvnl-muktat) ktip olarak tayininde Vezir bnl-Mslimenin tesiri oldu. Ayn grevle bir sre Hilleye de gnderildi. Mesleindeki mahareti dolaysyla tarihiler tarafndan Fahrl-kttb, Emnd-devle, el-Ecell, es-Shib unvanlaryla anlan bnt-Tevz ktiplik grevine gzlerini kaybedinceye kadar (579/1183) devam etti. Bu olayn ardndan maann evltlarna aktarlmasn istedi. Halife Nsr-Lidnillh iin yazd uzun bir kasidede (a.g.e., XVIII, 247-249) kendisine mrnn sonuna kadar bir maa daha tahsis edilmesi talebinde bulundu ve bu istei yerine getirildi. Sbt bnt-Tevz evval 584te (Kasm-Aralk 1188) Badatta vefat etti ve Bbebrez Kabristanna defnedildi. Onun 583te (1187) ld de rivayet edilmitir. Daha ok vg iirleri yazan Sbt bnt-Tevznin kasideleri genellikle uzun olup bazlar 100 beyti aar. Nesib ksmlar ekicidir. Gzlerini kaybettikten sonra nceki hayatna ve genliine duyduu hasreti dile getiren birok iir kaleme almtr (a.g.e., XVIII, 244-246). Hz. Hseyin iin mersiyesi ve Kfe ileri nakibi Muhammed b. Muhtra kasidesi (Abdlhseyin Ahmed el-Emn, V, 386, 391-395) sebebiyle ona i airleri arasnda yer veren mellifler de olmutur. Ayrca Hz. Peygamber, Selhaddn-i Eyyb, Nsr-Lidnillh, Mstaz-Biemrillh, Kd el-Fzl, Vezir Adudddin bnl-Mslime ile Vezir Ebl-Muzaffer bn Hbeyre hakknda methiye ve mersiye yazmtr. hvniyyt, gazel, tasvir, hamriyyt, itb, zhd ve hiciv temalarnda iir ve ktalar vardr.

iirlerinde mna ve lafz bakmndan kendinden nceki airlerden ald miras hayal gc ve tecrbeleriyle ustaca harmanlam, nesb-medih gekilerinde hsn-i tahalls icras baarl bulunmutur. iirlerini anlalr bir dil ve slpla ortaya koyan, lafz sanatlara ndiren bavuran, medihlerine konu ettii kiilerin ahlk ve mnev zelliklerini dile getiren Sbt bnt-Tevznin, dneminde Irakn en iyi airi olduu belirtilmitir. zellikle bn Halliknn onun iirlerini ok beendii, zamannda ve kendinden nceki iki yzylda ondan daha iyi bir airin gelmediini syleyerek abartl bir vgde bulunduu grlr (Vefeyt, IV, 466). Bunun yannda onu zgn mnalar ortaya koyamam olmakla eletirenler de vardr. Eserleri. Sbt bnt-Tevz gzlerini kaybetmeden nce divann toplayarak drt blm halinde tertip etmi ve ba tarafna takdir kazanan bir giri yazmtr. Bunun dnda kalan iirleriyle daha sonra yazdklarn Ziydt balyla divanna eklemitir; ancak baz nshalarda bu ekler yer almamaktadr. Birinci blmde Abbs halifeleri, ikinci blmde baz vezir ve devlet adamlar, nc blmde Muzafferoullar ailesiyle ilgili medihleri, drdnc blmde mersiye, zhdiyyt, gazel, itb ve hiciv temal iirleri bulunmaktadr. D. S. Margoliouth, divan Oxfordda mevcut iki nshasna dayanarak kafiyelerine gre alfabetik ekilde dzenlemek suretiyle yaymlamtr (Kahire 1321). Bu yaynn Dr Sdr tarafndan ofset basks yaplmtr (Beyrut 1967). Margoliouth yapt bu nerin nsznde dnemin edebine uygun bulmad baz beyitlere yer vermediini belirtmi, ancak bunlar hakknda bilgi vermemitir. Onun bu tutumu neir kurallarna uygun bulunmayarak eletirilmitir. Margoliouthun yer vermedii beyitlerden bazlarnn Hallar ve Frenkler aleyhinde olduu Mzhir es-Sdn tarafndan ortaya konmu, ayrca Nr kir el-ls bu neirde 1681 beytin eksik olduunu tesbit etmitir (Ali Cevd et-Thir, s. 200-201). Kaynaklarda ayrca mellifin on be defterden olutuu belirtilen el-icbe (el-acebe) vel-uccb adl bir eserinden sz edilmektedir. Ysuf Yakb Miskn, Sbu bnit-Tev min uaril-Irl-ful fil-arnis-sdis lil-hicre adyla bir monografi yazm (Badat 1378/1959), Nr kir el-ls de Sbu bnit-Tev ayth ve iruh ismiyle yksek lisans tezi hazrlamtr (Badat 1975).

BBLYOGRAFYA

mdddin el-sfahn, ardetl-ar: sm uaril-Ir (nr. M. Behcet el-Eser), Badad 1398/1978, IV, 7-44; Ykt, Muceml-deb, XVIII, 235-249; bn Hallikn, Vefeyt, IV, 466473; bnt-Tktak, el-Far (nr. M. vaz brhim Bek - Ali el-Crim Bek), Kahire, ts. (Drlmarif), s. 284; Ahmed b. Aybek ed-Dimyt, el-Mstefd min eyli Tri Badd (nr. M. Mevld Halef), Beyrut 1406/1986, s. 107-109; Safed, el-Vf, IV, 11-16; Brockelmann, GAL, I, 288-289; Suppl., I, 442; Abdlhseyin Ahmed el-Emn, el-adr fil-Kitb ves-Snne vel-edeb, Tahran 1366 h., V, 386-395; erefeddin Yaltkaya, Trklere Dair Arapa iirler, TM, V (1936), s. 323324; Ali Cevd et-Thir, bnt-Tev, Mevsatl-aretil-slmiyye, Amman 1993, s. 199-202; Ahmed Ali Muhammed, bnt-Tev, el-Mevsatl-Arabiyye, Dmak 2002, VI, 591.

Sedat ensoy

SIBTUl-HAYYT
() Eb Muhammed Abdullh b. Al b. Ahmed el-Badd (. 541/1146) Kraat ve nahiv limi. 29 ban 464te (21 Mays 1072) Badatta dodu. Anne tarafndan dedesi eyhlislm Eb Mansr Muhammed b. Ahmed b. Ali el-Hayyta nisbetle Sbtul-Hayyt diye mehur oldu. Kendisinden byk olan kardei kraat limi Eb Abdullah Hseyin b. Ali de ayn lakapla anlmtr. Abdullah ilimle uraan bir aile ortamnda yetiti. Ebl-Hseyin bnn-Nakr, Eb Mansr Muhammed b. Muhammed el-Ukber, Trd ez-Zeyneb ve Sbit b. Bndrdan hadis dinledi. Bata dedesi Eb Mansr el-Hayyt olmak zere erf Abdlkhir b. Abdsselm el-Mekk el-Abbs, bn Sivr, Ebl-Hattb bnl-Cerrh, Sbit b. Bndr, Yahy b. Ahmed es-Seyyib gibi limlerden kraat ilmi tahsil etti. 500 (1107) ylnda Mekkede Abdlhak b. Eb Mervn es-Selcden Eb Amr ed-Dnnin et-Teysr adl eserini okuduuna gre (bnl-Cezer, yetn-Nihye, I, 434) ayn yl hac grevini ifa etmi olmaldr. Sbtul-Hayyt yetime dneminden sonra kraat, hadis ve nahiv dersleri verdi, telifle megul oldu. Abdlkerm b. Muhammed es-Semn eserlerindeki baz grlerinden dolay ar bir dille eletirildiini, ancak duyduuna gre bu grlerinden rc ettiini kaydetmitir (Zeheb, Marifetl-urr, II, 962). 487 (1094) ylnda balayp vefatna kadar srdrd bn Cerde Mescidindeki imaml srasnda kendisinden zellikle kraat ilminde pek ok talebe istifade etti. Onun Irakta, Benden veya dedemden ya da bizim rencilerimizden okumam kraat hocas yoktur desem herhalde doru sylemi olurum eklindeki ifadesi (Kemleddin el-Enbr, s. 402) dneminde bu ilmin tedrsindeki yerini gstermesi bakmndan nemlidir. bn Skeyne diye tannan Eb Ahmed Abdlvehhb b. Ali el-Badd, Muhammed b. Ysuf el-Gaznev, Muhammed b. Muhammed b. Hrn el-Hill, Ebl-Ferec bnl-Cevz, bn Sadn el-Kurtub ve Ebl-Ymn elKind ondan bu ilimde faydalananlardan ve kendisinden hadis rivayet edenlerden bazlardr. Kraat ilmindeki stnl ve bu ilmi tedrsteki hreti yannda Sbtul-Hayyt gzel tilvetiyle de tannyordu. zellikle ramazan aylarnda halk onun tilvetini dinlemek iin her gece bn Cerde Mescidinde toplanyordu. Ebl-Ferec bnl-Cevz, Sbtul-Hayytn sesinden daha tatl ve gzel bir ses duymadn belirtmi, talebesi Ahmed b. Slih el-Cl de hayat boyunca Ftiha sresini ondan daha gzel okuyan birini grmediini ifade etmitir. Zeheb ise Sbtn geni ilm birikimine ve rnek kiiliine iaret ettikten sonra yallk yllarnda dahi adalar arasnda Kuran tilvetinde ok gzel bir sese sahip olduuna dikkat ekmektedir. Sbtul-Hayyt, 28 Reblhir 541de (7 Ekim 1146) Badatta bn Cerde Mescidindeki odasnda vefat etti, Cmiul-Kasrda klnan cenaze namaznn ardndan Bbharbde dedesinin yanna defnedildi. bnl-Cevz onun cenazesindeki gibi bir kalabalk grmediini belirtmektedir. Eserleri. 1. el-Mbhic fil-rtis-seb el-mtemmeme bi-bn Muayn vel-Ame ve Yab ve alef (el-Mbhic fil-rti-emn). bnl-Cezernin en-Nerinin kaynaklar arasnda (I,

83) yer alan ve eitli ktphanelerde nshalar bulunan eser, stanbulda Millet Ktphanesindeki nshasna (Feyzullah Efendi, nr. 11) dayanlarak Seyyid Kesrev Hasann tahkikiyle neredilmitir (I-III, Beyrut 1427/2006; dier nshalar iin bk. el-Fihris-mil, s. 180). Mellif, eserin telifinde hocalarndan erf Abdlkhir b. Abdsselm el-Mekkden rendii kraati esas alm (bnlCezer, yetn-Nihye, I, 434), mehur yedi kraat imamnn yannda Mekke kurrsndan bn Muhaysn, Kfeden Ame ve mehur on imamdan Halef b. Him, Basradan yine mehur on imamdan Yakb el-Hadramnin kraatine yer vermitir. Ksa bir mukaddimeden sonra eserde nce mellifi kraat imamlarna balayan isnad zincirleri aklanm, ardndan idgam, izhar, imle, vakf, vasl gibi kraat ve tecvid konular ilenmi, daha sonra Ftiha sresinden balanarak Kurann sonuna kadar imamlarn ihtilflar incelenmitir. 2. el-tiyr fil-rtil-ar (el-tiyr fitilfil-aereti eimmetil-emr). (Drl-ktbil-Msriyye, Talat, nr. 177/3; Kprl Ktp., nr. 10, 219; zmir Mill Ktp., nr. 663). 3. Tebratl-mbted ve tekiretl-mnteh fil-rt. bnl-Cezernin en-Nerinin kaynaklar arasnda (I, 84) yer alan eserin bir nshas Sleymaniye Ktphanesinde (Lala smil, nr. 4, vr. 54-57), dier nshalar Milanoda Ambrosiana (nr. 86 A) ve Madridde Junta (nr. 81) ktphanelerinde kaytldr. 4. elKifye fil-rtis-sit. Yine bnl-Cezernin en-Nerinin kaynaklar arasnda (I, 84) yer alan eserin bir nshas Drl-ktbil-Msriyyededir (Talat, nr. 177/2, 40 varak). Sbtul-Hayytn kaynaklarda ad geen dier eserleri de unlardr: el-cz fil-rtis-seb, er-Rava filrtis-seb, el-Meyyide fis-seba, ade f rati Nfi, el-Ma fil-ara, eladetl-mncide fil-rtil-ar, rdet-lib ve ifdetl-vhib (bir nceki kasidenin ferl-hurf blmn oluturan eser bnl-Cezernin en-Nerinin kaynaklar arasnda [I, 84] yer almaktadr), e-emsl-mnre.

BBLYOGRAFYA

Kemleddin el-Enbr, Nzhetl-elibb (nr. M. Ebl-Fazl brhim), Kahire 1386/1967, s. 402403; bnl-Cevz, el-Muntaam (At), XVIII, 51-52; bnl-Kft, nbhr-ruvt, II, 122-123; Zeheb, Marifetl-urr (Altkula), II, 960-963; a.mlf., Trul-slm: sene 541-550, s. 69-72; bnl-Cezer, yetn-Nihye, I, 434-435; a.mlf., en-Ner, I, 83-85; Kef-unn, I, 52, 206, 338; II, 1344, 1499, 1582; Brockelmann, GAL Suppl., I, 723; Hediyyetl-rifn, I, 455; el-Fihrismil: Ulml-urn, matl-rt (nr. el-Mecmaul-melek), Amman 1987, I, 108; a.e., Amman 1994, s. 16, 36, 166, 180. Tayyar Altkula

SIBTUl-MARDN
() Bedrddn Muhammed b. Muhammed b. Ahmed el-Mrdn (. 907/1501) Matematik ve astronomi limi. 14 Zilkade 826da (19 Ekim 1423) Kahirede dodu. Anne tarafndan ilm-i mkt alannda yapt almalarla tannan Cemleddin el-Mardnnin (. 809/1406) torunu olduu iin Sbtul-Mardn diye anlr. Temel eitimini fi ulemsndan Nreddin el-Bilbs, Celleddin el-Mahall ve Slih b. mer el-Bulknden ald. Daha sonra Aleddin el-Kalkaend ile bn Hacer el-Askalnden fkh, feriz, hadis ve matematiki-astronom bnl-Mecdden hesap, feriz, ilm-i mkt okudu. Hesap hocasnn almalarna katkda bulunduu iin inevr onun hakknda, bnl-Mecdnin hulsasdr demektedir (Fetul-arb, I, 3). Birok defa Mekke, Medine ve Kudse, iki defa Dmaka ve Hamaya gidip limlerden ders ald; zellikle Mekkede Ebl-Feth erefeddin bnlMergden istifade etti. Fkh, feriz ve dil gibi eitli alanlarda eser verdi, fakat daha ok matematiki ve astronom olarak tannd. Kahirede Ezher Camiinde uzun yllar muvakkitlik yapt; burada ve Tolunolu Camii gibi birok yerde ders verdi. Hesap, mkt ve feriz sahasnda dnemin en mehur limi olarak tannyordu. Pek ok renci yetitirdi; bunlardan bn Ksm el-Gazz fkh, Muhammed b. Ebl-Feth astronomi, emseddin Muhammed en-Nel, emseddin Muhammed elBilbs, bn Hacc Necmeddin Yahy ed-Dmak ve Ebl-Cd Muhyiddin Abdlkdir b. Ali esSehv kendisi gibi hesap sahasnda n kazanmtr. Kahirede vefat eden Sbtul-Mardnnin slm matematik-astronomi ilmine yapt en nemli hizmetlerden biri de hocas bnl-Mecdnin hesb- sittn iin mukaddime olarak kaleme ald Kefl-ai f isbid-derec ved-de adl kitabn, daha sonra hemen hemen btn slm corafyasnda bu hesap sistemi iin temel kaynak halini alan Reiul-ai f isbid-derec ved-dei adyla erhetmesidir (DA, XVII, 255, 266, 267). Sbtul-Mardnnin izgisi fi fkh geleneinin, Gazzl ile balayan felsef muhtevadan arndrlm riyz ilimler anlaynn bir devamdr. Maribdeki bnl-Benn okulundan beslenerek Msrda bnl-Himle zirveye ulaan, bnl-Mecd ile devam edip Mardn ile olgunlaan bu gelenek felsefe yapma anlamndaki bir matematik-astronomi ilmini nemsememi, daha ok somut nesnelere uygulanan fonksiyonel semboller sistemi erevesinde kalmtr. Bylece Msr okulu saylarn yahut astronomik olgularn mahiyetlerini aratrmam, bunlarn arasndaki ilikilerin saysal veya geometrik ifadelerini vermekle yetinmitir. Bu yntem neticede Msr matematik okulunu ieriksiz, dnce boyutunu dikkate almayan ve hesap yn ar basan uygulamal bir matematikastronomiye ulatrmtr. te yandan Sbtul-Mardnnin tavrnda dikkat eken balca zellik, mensubu olduu gelenein en st dzeydeki ismi bnl-Him ile hocas bnl-Mecdnin aksine hesb- Hind ile ilgilenmemesi ve hesap anlayn tamamen fkh gelenee bal kalarak hisb- hev ile snrlandrmasdr. Eserleri. Sbtul-Mardn hesap, feriz, vesy, mkt, astronomi aletleri, nahiv ve daha baka ilim dallarnda pek ok eser kaleme almtr. Bu eserler bata Msr ve evresi olmak zere Osmanl

corafyasnda yaygn biimde ve el kitab mahiyetinde kullanlmtr. Sehv, bizzat SbtulMardnnin kendisine ifade ettiine gre yalnzca mevkt sahasnda irili ufakl 200 eser kaleme aldn belirtir (e-avl-lmi, IX, 36). Bunlardan elliyi akn almas gnmze ulam olup nemlileri unlardr: 1. rd-ullb il Vesletil-isb (Sleymaniye Ktp. Lleli, nr. 2700/1; nr. Mustafa Mevld, MMMA, XLVI/1 [Kahire 1423/2002], s. 7-46). bnl-Himin el-Vesle adl hesb- hevye dair eserinin erhidir. 2. Kefl-avmiz f ilmil-feri. ok kullanlan dzenli ve muhteval bir eser olup (nr. Avad b. Rec el-Avf, Medine 1417/1996), bizzat mellifi tarafndan rdlfri il Kefil-avmiz adyla erhedilmitir (nr. Mecd Muhammed Srr Bselm el-Mekk, Mekke 1421/ 2000). 3. Tufetl-abb f ilmil-isb. Osmanl corafyasnda hesb- hev sahasnda yaygn biimde kullanlan bir kitap olup (Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 2701/2, 2704/1; Hac Mahmud Efendi, nr. 5732/1) inevr tarafndan erhedilmitir. 4. et-Tufetl-Mrdniyye f eril-Ysemniyye. Maribli matematiki bnl-Ysemnin cebir alanndaki urczesinin erhidir (nr. Abdullah el-Cebr, leml-ktb, II/2 [Riyad 1401/1981], s. 294-300). Mellif ayn eseri el-Lmatl-Mrdniyye f eril-Ysemniyye adyla tekrar erhetmi, bu erh de yaygn biimde kullanlmtr (nr. Muhammed Sveys, Kveyt 1403/1983). 5. el-avll-mu f eril-Muni (ul-meknn, II, 251). bnl-Himin cebirle ilgili eserinin erhi olup mellif bu esere elMmti f eril-Muni adyla baka bir erh daha yazmtr. 6. er-Risletl-fetiyye filamlil-ceybiyye. Rubul-mceyyeb ad verilen aletin yapm ve kullanlyla ilgili trigonometrik hesaplar gsteren tannm bir eserdir (nr. Sabh Mahmd Muhammed, Mecellet dbilMstanriyye, VIII [Badat 1984], s. 411-419). Onu akn manzum ve mensur erhi yaplm, iki defa Trkeye tercme edilmitir (zgi, I, 435-438). 7. erur-Rabiyye f ilmil-feri (erulmanmetir-Rabiyye). Muhammed b. Ali er-Rahbnin er-Rabiyye diye tannan Buyetl-bi an cmelil-mevri adl kitabnn erhidir (Atyye el-Kahvetnin hiyesiyle birlikte, Bulak 1284; Kahire 1315; nr. Mustafa Db el-Bug, Kahire, ts., Dmak 1408/1988; nr. Keml Yusf el-Ht, Beyrut 1409/1989; nr. Abdullah b. brhim el-Ensr, Devha 1404/1984). 8. Lal-cevhir f tad dil-u ved-devir. Kresel astronominin terimleri hakkndadr (Kahire 1299). 9. Kifyetlnn fil-amel bir-rubi-iml el-ma. Mukantarat adl astronomi aletinin yapm ve kullanm zerine kaleme alnm bir eser olup defa da Trkeye evrilmitir (stanbul 1273/1856; zgi, I, 443-444). 10. erul-fulil-mhimme f mevril-mme (nr. Ahmed b. Sleyman el-Ureyn, Riyad 1425/2004). 11. Hidyetl-mil (sil) fil-amel bir-rubil-kmil (Sleymaniye Ktp., Hamidiye, nr. 876/1; Kprl Ktp., M. sm, nr. 720). (Eserleri iin ayrca bk. Rosenfeld - hsanolu, s. 293-298).

BBLYOGRAFYA

Sbtul-Mardn, Kefl-avmi f ilmil-feri (nr. Avad b. Rec el-Avf), Medine 1417/1996, neredenin girii, s. 9-32; inevr, Fetul-arbil-mcb bi-eri Kitbit-Tertb, Kahire 1301, I, 3; Sehv, e-avl-lmi, I, 300; II, 36; III, 312; V, 19, 161; VI, 271; VII, 35, 161; IX, 35-36, 60; X, 252; bnl-md, eert, VII, 289; evkn, el-Bedr-li, II, 242; Brockelmann, GAL, II, 216-218; 468; Suppl., II, 215-217, 484; ul-meknn, I, 238; II, 251;

Hediyyetl-rifn, II, 218-219; Zirikl, el-Alm, I, 121, 173; III, 279; VI, 230, 283; VII, 282; Kehhle, Muceml-mellifn, I, 221; II, 20; V, 9; VI, 53; VIII, 311; IX, 108; XI, 188; Abbas elAzzv, Tru ilmil-felek fil-Ir, Badad 1378/1958, s. 187-196; Kadr Hfz Tkn, Trl-Arabil-ilm fir-riyiyyt vel-felek, Beyrut, ts. (Dr-ark), s. 459; H. Suter, Beitrge zur Geschichte der Mathematik und Astronomie im Islam, Frankfurt 1986, I, 189-191; D. King, A Survey of the Scientific Manuscripts in the Egyptian National Library, Winona Lake 1986, s. 80-82; a.mlf., Al-Mridn, Jaml al-Dn and Badr al-Dn, Encyclopedia of the History of Science, Technology and Medicine in Non-Western Cultures (ed. H. Selin), Dordrecht 1997, s. 601-602; B. A. Rosenfeld - Ekmeleddin hsanolu, Mathematicians, Astronomers and Others Scholars of Islamic Civilisation and Their Works (7th-19th c.), Istanbul 2003, s. 293-298; Slihiyye, el-Mucemmil, III, 145-146; Cevat zgi, Osmanl Medreselerinde lim, stanbul 1997, I, 229, 240, 434-439, 443-444; Bedr Abdrrezzk Elms, Bedrddn Muammed b. Amed ed-Dma e-ehr biSbul-Mrdn arh ve ayth, Mecellet-era ved-dirstil-slmiyye, XIII/34, Kveyt 1418/ 1998, s. 191-230. hsan Fazlolu

SIBYAN MEKTEB
(bk. MEKTEP).

SIDDK
) ( Doru szl, doruluktan ayrlmayan, gerei tasdik eden anlamnda bir Kuran terimi. Szlkte gerei konumak, geree uygun bilgi vermek, drst ve gvenilir olmak anlamlarna gelen sdk masdarndan isim olan sddk son derece doru szl, asla yalan sylemeyen, sznde duran, gerek olduuna inand eyi onaylamakta tereddt gstermeyen kimse eklinde tanmlanmaktadr (Rgb el-sfahn, el-Mfredt, d md.; Lisnl-Arab, d md.; Fahreddin er-Rz, XXI, 223). Crcn, sddk diliyle da vurduu her sze mutlaka kalbiyle ve iiyle gereklik kazandran kimse olarak tarif etmektedir. Tehnevnin sddk konusunda naklettii Reslullahn bilgi, sz ve fiil biiminde ortaya koyduklarnn hepsini tasdik etmekte ve Peygamberle mnev mnasebeti sebebiyle onun i dnyasna yakn olmakta en ileri seviyede bulunan kimse eklindeki daha zel bir tarifte Resl-i Ekrem ile Hz. Eb Bekir arasndaki ilikinin gz nne alnd anlalmaktadr (Kef, II, 851). Sddk Kurn- Kermde biri mennes (sddka) olmak zere drt yette tekil, iki yette oul (sddkn, sddkn) olarak gemektedir. Tekil biimiyle getii yetlerin birinde Hz. Ysuf (Ysuf 12/46), birinde Hz. brhim (Meryem 19/41), birinde Hz. drs (Meryem 19/56), birinde Hz. Meryem (el-Mide 5/75) hakknda kullanlmtr. Bu yetlerde zikredilen ahsiyetlerin zellikle sddk sfatyla anlmas doruluk, drstlk ve gvenilirliin yksek bir erdem olduuna iaret eder. Fahreddin er-Rz, Hz. brhimle ilgili yette geen sddk aklarken her nebnin ayn zamanda sddk olduunu, fakat her sddkn neb olmas gerekmediini, sddkn nebye en yakn mertebede bulunduunu, bundan dolay orada bu iki kelimenin yan yana kullanldn belirtir (Meftul-ayb, XXI, 223). Bu yetin devamnda (Meryem 19/42-48) onun evredeki mriklere kar tevhidin kararl kahraman olarak tantld grlmektedir. Nitekim babasn irkten vazgeirememise de tehditlere ramen korkmadan ve tereddt gstermeden sonuna kadar dinine sadk kalm, Allaha olan gl imann korumu, bu suretle sddk vasfn almaya lyk olduunu gstermitir (Izutsu, s. 135136). Fahreddin er-Rz, Hz. Meryemin sddka oluunu (el-Mide 5/75) Allahn yetlerini ve olunun bildirdii ilh gerekleri tasdik etmesi veya snn doumu ncesinde kendisine grnen varln (Meryem 19/17) Cebril olduuna tereddtsz inanmas ya da kulluunda sadk ve gnahlardan uzak oluuyla aklar (Meftul-ayb, XII, 61). Bu yetin maksad, s ile annesi Meryeme atfedilen ve Allahn mutlak birlii inancyla badamayan kutsiyet iddiasn reddetmek ve her ikisinin de dier lmller gibi yemek yiyen birer lml olduunu vurgulamaktr. Onlarn dier insanlardan fark snn Allahn elilerinden biri, Meryemin de son derece erdem sahibi bir kadn olmasyd (Izutsu, s. 134-135). Bir yette (el-Hadd 57/19) Allaha ve resulne iman edenler sddklar diye anlmtr. Tefsirlerde kaydedildiine gre ilk dnem mfessirlerinden Mchid b. Cebr, bu yete dayanarak Allaha ve resulne

iman eden herkesin sddklar grubuna girdiini belirtmitir. yetteki sddklar kelimesini Muktil b. Sleyman verdikleri haberler konusunda peygamberlerden kuku duymayanlar, onlar yalanlamayanlar, Dahhk b. Mzhim ise Allaha iman edip peygamberleri tasdik edenler diye aklamtr (Taber, XI, 683; evkn, V, 201). Kelimenin Nis sresindeki kullanm (4/ 69) mfessirlerin daha ok ilgisini ekmitir. Burada genel olarak Allaha, resulne ve ll-emre itaati emreden, bu hususta mnafklarn ikiyzllklerini eletiren ve bir anlamazlk kmas durumunda Hz. Peygamberin hakemlik yapmasn isteyen ifadelerin ardndan, Allaha ve resulne itaat eden kimseler Allahn kendilerine lutufta bulunduu peygamberler, sddklar, ehidler ve slih kiilerle beraber olacaktr. Bunlar gzel arkadalardr buyurulmutur. yetin nzl sebebiyle ilgili rivayete gre bir sahbnin Resl-i Ekreme gelerek onu kendisinden ve ocuundan daha ok sevdiini, evine gittiinde bile onu zlediini, o ldnde cennetteki yksek makam dolaysyla kendisinden uzak kalacandan kayglanp zldn sylemesi zerine bu yet inmitir (evkn, I, 545-546). Fahreddin er-Rz bu yetteki sddklarla kimlerin kastedilmi olabilecei konusunda grten sz eder. a) Dini eksiz phesiz kabul edenler; b) Hz. Peygamberin sahblerinin nde gelenleri; c) Reslullah ilk tasdik edip bu hususta sonraki mminlere nder olanlar. Son aklamaya gre slm ilk benimseyenlerin banda Hz. Eb Bekir yer ald iin sddk vasfna en ok lyk olan da odur. Rzye gre sddkyyetten bir basamak yukar klrsa nbvvete ulalr. Bundan dolay Eb Bekir vefat edince ashap onu Reslullahn yanna defnetmitir (Meftul-ayb, X, 171-173). Sddk kelimesi hadislerde de gemektedir. Bu hadislerin bazlarnda kelime Hz. Eb Bekirin sfat olarak ska zikredilir. Hz. Eb Bekir mirac olay bata olmak zere gayba dair haberleri hi tereddtsz kabul ettii iin bizzat Resl-i Ekrem tarafndan kendisine sddk lakab verilmi ve slm literatrnde bununla hret bulmutur (mesel bk. Msned, IV, 4; Buhr, Feil abinneb, 5; Tirmiz, Tefsr, 30/4; Eb Dvd, Cihd, 136). Reslullahn, vefat eden olu brhimin ardndan, Eer yaasayd muhakkak ki sddk bir neb olurdu dedii rivayet edilmekle birlikte (bn Mce, Ceniz, 27) bu rivayet aslsz saylmtr. Dier bir hadiste de sddk mertebesindeki birine bakalarn lnetle anp ktlemenin yakmayaca ifade edilmitir (Mslim, Birr, 84). Doru szlln, zellikle ticar hayatta drstln nemine vurgu yapan hadislerde de sddk kelimesi gemektedir (bk. SIDK). Ahlk ve tasavvuf kitaplarnda sdk erdemi mnasebetiyle sddk terimine yer verilmektedir. Kueyr sddk btn szlerinde, fiillerinde ve hallerinde doru olan kii diye tarif etmitir. Ayn mutasavvf, Hris b. Esed el-Muhsibnin bir kimsenin kendi ktlklerine insanlarn vkf olmasndan holanmamasn sddklarn ahlkyla badatrmadn nakleder. Maksad ve niyeti doru, iradesi hayra ynelmi her insann sadk veya sddk diye isimlendirilebileceini ifade eden Gazzlye gre Allahtan baka varlklar karsnda zgrln kazanm olan kimse sadk olarak anlr; varln Allaha ve Onun sevgisine adam olan ise sddklar mertebesine ular. Sadk ve sddkn iradesi herhangi bir sapma, zayflk ve tereddt gstermeden btn gcyle iyiliklere ynelir. Doruluk ve drstln sonsuz sayda dereceleri bulunmakta olup bunlarn hepsinde sdk mertebesine ulaanlar gerek sddklardr. Sddkyyet velyet derecesinin stnde, nbvvet derecesinin altndadr. Sddkyyetle nbvvet arasnda vasta bulunmamaktadr, yani sddkyyeti geenler Allahn lutfuyla nbvvete ulamlardr (Tehnev, II, 850).

BBLYOGRAFYA

et-Tarft, dd md.; Tehnev, Kef, II, 850, 851; Wensinck, el-Mucem, d md.; M. F. Abdlbk, Mucem, d md.; Msned, IV, 4; Taber, Cmiul-beyn, Beyrut 1412/1992, XI, 683; Kueyr, er-Risle, II, 448, 452; Gazzl, y, IV, 388-392; Fahreddin er-Rz, Meftulayb, X, 171-173; XII, 61; XXI, 223; bn Hacer, el-be, I, 94; evkn, Fetul-adr, Beyrut 1412/1991, I, 545-546; V, 201; T. Izutsu, Kuranda Din ve Ahlk Kavramlar (trc. Selahattin Ayaz), stanbul 1991, s. 134-136. Mustafa arc

SIDDK HASAN HAN


) ( Ebt-Tayyib Muhammed Sddk Bahdr Hn b. Hasen b. Al el-Kannevc (. 1307/1890) Hindistanl lim. 19 Cemziyelevvel 1248de (14 Ekim 1832) Hindistann Uttar Prade eyaletine bal Bans Birelide dodu. Hseyn ve Buhr nisbeleriyle ve Seyyid lakabyla da zikredilmitir. Ayrca Kannevc diye anlmas yetiip byd Uttar Prade eyaletine bal Kannevc (Kannc, Knnevc, Kannauj) ehrine nisbetledir. Babas ilmiyeden olup yirmiye yakn kitab vardr. Annesi Necbnnis Begm, Mft Muhammed vazn kzdr. Nesebinin babas tarafndan Hz. Hseyine, annesi tarafndan Hz. Osmana dayand belirtilmi, dedesinin ve byk dedelerinin i olduu ve Buharadan Mltana gtkleri kaydedilmitir (Nevehrev, s. 278). Bopal emresiyle evlendikten sonra Nevvb (eyalet reisi veya valisi) unvann da kullanmtr. Be yanda iken babasn kaybettiinden ailesi mal sknt iine dt. Ancak annesinin zel ilgisiyle renim grmeyi baard. Bata aabeyi Seyyid Ahmed Hasan Ar olmak zere eitli hocalardan ald ilk eitimden ve dil reniminden sonra Ferruhbd, Kanpr ve Delhi gibi ehirlere gitti; buralardaki hocalardan akl ve nakl ilimleri okuyarak iczetler ald. Delhi mfts Sadreddin Han Bahadr zurde ed-Dihlevden yararland. Tahsilini yirmi bir yanda tamamlaynca Kannevce dnd ve ksa bir sre sonra i bulmak iin Bopale gitti (1855). Burada iki yl devlet dairesinde ktiplik ve mtercimlik yapt. 1857 bamszlk sava srasnda grevinden alndysa da 1860 ylnda grevine tekrar dnd. 1861de Bopal Emirlii Baveziri eyh Cemleddinin dul kz Zekiyye Begm ile evlendi. Kendisinden iki ocuk sahibi olduu Zekiyye Begmn vefat zerine hacca gitti (1285/1868-69); sekiz ay Hicaz ve Yemende kald. Burada Hint ulemsndan ve dier limlerden ders okudu, hadis ve tefsir ilmine dair senedler edindi. ah Abdlazz ed-Dihlevnin torunu Muhammed Yakb ed-Dihlev, evknnin talebesi Abdlhak b. Fazlullah Benres ve Hudeyde Mfts eyh Hseyin (Hasan) b. Muhsin el-Ensr el-Yemn yararland hocalardan bazlardr. Onun evkn merkezli bir izgi oluturmasnda bu dnemin nemli etkileri olmutur. Mevlev Muhammed Hseyin ahcihanpr, Hakm Asgar Hseyin, Molla M. Murad Buhr, Mevlev M. Muhibbullah Pnpet eitli zamanlarda istifade ettii veya iczet ald dier hocalarndan bazlardr. Sddk Hasan Han ikinci evliliini, lm olan Bopal emresi skender Begmn o tarihte Bopal emresi bulunan dul kz ah Cihan Begmle yapt (1871). ah Cihan Begm, Sddk Hasan devlet ilerindeki yetkisine ortak etti ve kendisine yllk 75.000 rupi maa balanmasn salad. Uzun bir sre ynetici konumunda bulunduktan sonra baz sulamalar zerine 28 Austos 1885te grevine son verildi. Bundan sonra ilm almalarna arlk veren Sddk Hasan Han 29 Cemziyelhir 1307de (20 ubat 1890) Bopalde vefat etti ve buradaki aile mezarlna defnedildi. Sddk Hasan Han, XIX. yzylda Hint alt ktasnda kurumsal yapya kavumu bir fikir hareketi olarak ortaya kan Ehl-i hads ekolnn kurucularndandr. ah Veliyyullah ed-Dihlevnin grleri

dorultusunda Kuran ve Snneti esas alarak mslmanlarn problemlerine zm getirmeyi ama edinmekle birlikte ar bir izgiye kayan bu ekol, bidat ve hurafe kayna kabul ettii fkh mezhepleri ve tasavvufa kar sert bir mcadele vermitir. Nezr Hseyinin eitim faaliyetleri ve yetitirdii renciler sayesinde Delhide gelien ekol Sddk Hasan Hann Bopalde yrtt tekiltlanma, telif ve yayn faaliyetleriyle kklemi ve slm dnyasna adn duyurmutur (Saeedullah, s. 124-130; Birk, s. 113-117). Bopal emresiyle evlilii sonrasnda Sddk Hasan Han elde ettii imknlar ehrin bir ilim merkezi haline gelmesi iin kullanmtr. Bu arada matbaalar kurulmu, bata tefsir ve hadis olmak zere eitli alanlarda eserler baslm, birok kitap cretsiz olarak ilim evrelerine gnderilmitir (bl-minen, s. 75). Medrese-i Belks, Medrese-i Sleymniyye, Medrese-i Cihangr ve Medrese-i Sddk adlaryla medreseler alm, baka yerlerden renci geliine imkn hazrlanmtr. Temel hadis klliyat Arapadan Urducaya tercme ettirilmi, bazlarna Urdu dilinde erhler yazlmtr. Sddk Hasan Han kendisi iin ok zengin bir ktphane (Ktbhne-i Vlch) oluturmu ve byk meblalar deyerek nemli yazmalar bir araya getirmitir. Onun ktphanesi olu tarafndan Leknevdeki Nedvetl-ulemya balanm olup halen bu kuruluun ktphanesinde muhafaza edilmektedir (Nevehrev, s. 291-292). Dneminde halkn hayatn kolaylatracak sosyal projelere ncelik verilmi, ehirde slma aykr grlen fiiller yasaklanm, Hindu detlerinden kaynaklanan merasimler dzene konulmutur. Ehl-i hads ekolnn gelimesindeki btn bu katklarna ramen Sddk Hasan Hann Bopal emresiyle evlilii Aziz Ahmed tarafndan Ehl-i hads mensuplarnn ilkelerine aykr olduu gerekesiyle eletirilmi, Sddk Hasan Hann yneticilerle i birlii zemini arad ileri srlmtr. Sddk Hasan Hann slm ilimlerin her alannda Arapa, Farsa ve Urduca olmak zere ortaya koyduu yzlerce eser, Ehl-i hads ekolnn ve dncesinin btn slm dnyasna yaylmasnda ok etkili olmutur. Ancak bunlarn byk lde derleme ve ihtisar niteliinde olduu anlalmaktadr. Nitekim Tercmnl-urn adl tefsiri gibi baz eserlerini btnyle kendisi yazmam, nezaretinde alan bir komisyon tarafndan hazrlanan bu tr eserler de onun adyla neredilmitir. Bu yzden Tercmnl-urn baarl bir tefsir almas olarak kabul grmemi ve Hindistanda ok etkili olmamtr (Abdlhay el-Hasen, VIII, 191; Van Dyck, s. 497; Birk, s. 119-126, 278). Ayrca Avnl-br li-alli edilletil-Bur ve es-Sircl-vehhc min kefi melibi ai Mslim bnil-accc gibi erh, ull-meml min ilmil-ul ve Ravati dris-selm gibi ihtisar almalaryla Bulul-mermn Farsaya, ed-Drerl-Behiyyenin Fetul-mus adyla Urducaya tercmelerinde asl melliflerin adna sadece nszlerde yer verilmesi de eletiri konusu olmutur. Sddk Hasan kk bir emirliin yneticisi olmasna ramen uluslararas ilikilere nem vermi, Osmanl Padiah Abdlhamid ile iyi ilikiler kurmu, Osmanl Devletinin iinde bulunduu mal darln giderilmesi iin yardm gndermitir. Savatan ve ehitlikten bahsettii kitabnda Trk-Rus savandan sz ederken btn mslmanlarn Osmanl padiahnn baars iin dua ettiini zikretmitir (el-bre mimm ce fil-azv ve-ehde vel-hicre, s. 7-8). Sultan Abdlhamid de kendisine ikinci dereceden Mecd nian, ei ah Cihan Begme efkat nian gndermitir (ilgili belgeler iin bk. BA, HR.TO. dosya nr. 387, gmlek nr. 78, tarih 09.6.1879; BA, HR.TO. dosya nr. 387, gmlek nr. 87, tarih 07.7.1879; HR.TO. dosya nr. 387, gmlek nr. 89, tarih 07.7.1879; HR.TO. dosya nr. 387, gmlek nr. 91, tarih 07.7.1879; BA, HR.TO. dosya nr. 387, gmlek nr. 88, tarih 24.9.1879).

Eserleri. Sddk Hasan Hann Arapa, Farsa ve Urduca olarak eitli konularda yazd 220yi akn eserin tamamna yaknnn ilk basklar Bopal, Agra, Kanpr, stanbul ve Kahire gibi merkezlerde yaplm olup bunlardan bazlar unlardr (eserlerinin listesi iin bk. Ebcedl-ulm, III, 274-279): A) Tefsir. 1. Fetul-beyn f madil-urn (I-XV, Bopal 1290; I-X; Kahire 1975; nr. Abdullah b. brhim el-Ensr, I-XV, Beyrut 1412/1992). Ebl-Berekt en-Nesefnin Medrikt-tenzl, bn Kesrin Tefsrl-urnil-am ve evknnin Fetul-adr adl tefsirlerinden alntlar yaplan ve rivayetlerle desteklenen eserde sriliyata yer verilmemitir. 2. Tercmnl-urn bi-leifil-beyn (I-XVI, Lahor 1890-1905, 1916). Batan Kehf sresinin sonuna kadarki blmyle Mlk sresi ve sonras 1885-1890 yllar arasnda yazlan eser, mellifin vefat zerine talebelerinden Muhammed b. Him ve Zlfikar Ahmed Bopal tarafndan 1891-1897 yllarnda tamamlanmtr. lk cildi 1888de Lahorda baslan tefsirin Sddk Hasan Hana ait dier ciltleri ilk defa Lahorda 1888-1892 yllar arasnda yedi cilt olarak yaymlanm, dierleri ise 18921901 yllarnda sekiz cilt halinde neredilmitir (tantm iin bk. Birk, s. 119-126). 3. Neyllmerm min tefsri ytil-akm (Leknev 1292; Kahire 1347, 1963, 1979; nr. Ali es-Seyyid Subh elMeden, Cidde 1979; nr. Rid b. Sabr bn Eb Ulfe, Demmm 1418/1997). Fetul-beyndan nce kaleme alnd anlalan tefsirde mellife gre hkm ierdii dnlen 253 yetin tefsiri yaplm, ahkm yeti iermedii kabul edilen yetmi dokuz sreye hi yer verilmemitir. Mellif bu eserinde de evknnin grlerinin etkisi altndadr. 4. ulatl-Kef (Leknev 1289). Zemaherye ait eserin zetidir. 5. el-ksr f ulit-tefsr (Kanpr 1290/1873). Farsa olan eseri Seyyid Nrl-Hseyin Hseyn Kalpev Arapaya evirmitir. B) Hadis. 1. Avnl-br li-alli edilletil-Bur (I-II, Bopal 1299/1881; I-V, Halep 1984). Zebdnin et-Tecrd-ar adl eserinin erhidir. 2. es-Sircl-vehhc min kefi melibi ai Mslim b. accc (Bopal 1302; nr. Ahmed Ferd Mezd, I-VIII, Beyrut 1425/2004; nr. Abdttevvb Heykel, I-XI, Doha-Katar 1984-1995). Mnzirnin a-i Mslim zerine yazd Mutaaru ai Mslimin erhidir. 3. Fetul-allm li-eri Bulil-merm (I-II, Bulak 1302; nr. Eb Abdurrahman Salh b. Muhammed b. Uveyda, I-II, Beyrut 1418/1997; nr. Muhammed Subh Hasan Hallk, I-IV, Beyrut 1422/ 2001; I-II, Beyrut, ts. [Dr Sdr]). bn Hacerin ahkm hadislerine dair eserinin erhidir. Sddk Hasan Han bu eseri Miskl-itm min eri Bulilmerm adyla Farsa olarak da erhetmi (I-III, Leknev, ts.), ayrca er-Ravl-bsim min tercemeti Bulil-merm ismiyle Farsaya tercme etmitir. 4. ed-Dnl-li (I-II, Kahire 1959; nr. Muhammed Zhr en-Neccr, I-IV, Kahire, ts.; nr. M. Slim Him, I-IV, Beyrut 1415/1995). Eserde tevhid, ulhiyyet, bidat ve hurafe gibi konular ele alnmtr. 5. eldrk bi-tarci edi Reddil-irk (Kanpr 1290/1873). smil ehde ait eserdeki hadislerin tahrci yaplmtr. 6. Yaaat lil-itibr mimm verede f ikrin-nr ve abin-nr (Kahire 1398/1978; nr. Ahmed Hicz es-Sekk, Kahire 1978, 1981). 7. el-bret mimm ce fil-azv ve-ehde vel-hicre (Bopal 1293; stanbul 1293; nr. Eb Hacer Muhammed Sad b. Besyn Zall, Beyrut 1985, 1408/1988). 8. el-a f zikri-is-sitte (Lahor 1977; Beyrut 1405/1985, 1987). 9. Mevidl-avid min uynil-abr vel-fevid (Bopal 1298/1880). 10. Nzllebrr bi-ilmil-meri minel-ediyeti vel-ekr (stanbul 1301; Beyrut, ts. [Drl-marife]), 11. Temmet-abiy f tercmetil-erban f edin-neb (Lahor 1390). C) Akaid. 1. af-emer f beyni adeti ehlil-eer (nr. sm b. Abdullah el-Karyt, Kahire 1984; nr. Muhammed Emn el-Ganv, Beyrut 2000). 2. el-a lim kne ve m yekn beyne

yedeyis-sa (Bopal 1293; stanbul 1294; Medine 1971; Kahire 1379; Beyrut 1986; nr. Bessm Abdlvehhb el-Cb, Beyrut 1421/2000; nr. Abdlkdir el-Arnat, Dmak 2001). 3. el-ntidrrac f eril-itidi-a (Kahire 1292; Bulak 1298, Cill-ayneyn f mukemetilAmedeyn ile birlikte; Beyrut 2000). 4. Mellks-sade f ifrdillhi Tel bil-ibde ([bask yeri yok] 1887). D) Fkh ve Fkh Usul. 1. ull-meml min ilmil-ul (stanbul 1296; Kahire 1938; nr. Mukted Hasan el-Ezher, Kahire 1985; Benres 1982). evknnin rdl-Fulnn muhtasar olan eser daha sonra Mntehes-sl f ilmil-ul adl kitapla birlikte Tall-meml adyla da baslmtr (Beyrut 1424/ 2003). 2. er-Ravatn-nediyye erud-Dreril-behiyye (Bulak 1296; I-II, Beyrut 1406/1986, 1990; nr. Muhammed Subh Hasan Hallk, I-II, Riyad 1418/1997; I-II, Kahire, ts.). evknnin ed-Drerl-behiyye fil-mesilil-fhiyye adl kitabnn erhidir. 3. snl-sve bim ebete anillhi ve reslih fin-nisve (stanbul 1301; nr. Muhammed Abdrrezzk er-Rad, Amman 1989; nr. Eb Abdurrahman Salh b. Muhammed b. Uveyda, Mansre 1996; nr. Hedy Mahmd Kara, Kahire 1401/1981; nr. Mustafa Sad el-Hn Muhyiddin Misto, Beyrut 1416/1997). Eser, Fhn-nis fil-urnil-Kerm ves-Snnetin-nebeviyye adyla da baslmtr (nr. Hamza en-Neret - Abdlhafz Feragl, Kahire 1998). 4. aferl-l bim yecib fil-ai alel- (Bopal 1294/ 1877; nr. Eb Abdurrahman b. s el-Bten, Beyrut 1422/2001). 5. e-aratlmsl fil-irdi il terkid-tald vettibu m hvel-evl (stanbul 1296). 6. Dell-lib al tercil-melib. Mellifin Farsa olarak kaleme ald fetvalarn ihtiva eden eseri Leys Muhammed Ll Muhammed Arapaya evirmi, Muhammed Lokmn es-Selef de Fetval-mmi-erf dd asan el-annevc el-Bur adyla yaymlamtr (Riyad-Mednetsselm 1422). 7. Tarclvey min abyaz-zevy: veyallh ve vey reslih ve vey liil-eimme ve akmlvayye fis-snnetil-muahhare (Bulak 1302; nr. Abdullah el-Leys el-Ensr, Beyrut 1986). 8. rl-mu min dbil-mft (Beyrut 2000). 9. klll-kerme f tibyni madil-imme (Bopal 1294; Beyrut 1990). 10. el-kld li-edilletil-ictihd vet-tald (stanbul 1295). evknnin et-Tekk alet-tefkk adl rislesinin zetidir. kr zen tarafndan Trkeye tercme edilip Mezheplerin Douu ve ctihad Tartmas adl derleme ierisinde yaymlanmtr (stanbul 1987, s. 275-317). Bunlarn dnda Arapa, Farsa ve Urduca yazlm daha birok fkh kitab bulunmaktadr. E) Dil, Edebiyat, Tarih, Biyografi. 1. Nevets-sekrn min abi tekril-izln (Bopal 1294; stanbul 1296; Kahire 1338; Beyrut 2007). Kuran, snnet ve nemli kaynaklarda kadnlar hakknda geen bilgilerin derlendii ve deerlendirildii bir almadr. 2. el-Meviatl-asene bim yuteb f hris-sene (Beyrut 1962, 1984). 3. el-Aleml-aff min ilmil-iti (Bopal 1294; stanbul 1296; nr. Nezr Muhammed Mekteb, Dmak 1985). 4. el-Bla f ulil-lua (stanbul 1294; nr. Nezir Muhammed Mekteb, Beyrut 1988). 5. usn elbnil-mverra bimuassentil-beyn (stanbul 1294; nr. Ahmed Abdlfetth Temmm - Semr Hseyin Haleb, Beyrut 1987). 6. et-Tcl-mkellel min cevhiri meiri-razil-iri vel-evvel (nr. Abdlhakm erefeddin, Bombay 1963; Beyrut 1983). Kitapta 543 kiinin biyografisine yer verilmitir. 7. Ebcedl-ulm* (I-III, Bopal 1295/1878; nr. Abdlcebbr Zekkr, I-III, Dmak 1978, 1988; I-III, Beyrut 1978; nr. Abdullah el-Hlid, Beyrut 2001). limlerin tasnifine dair ansiklopedik bir eserdir. 8. Lkatl-acln mimm temess il marifetih cetl-insn (Bopal 1878; stanbul 1296; Beyrut 1985). 9. abetl-ekvn fiftirl-mem alel-mehib vel-edyn (stanbul 1296 [Lkatl-acln ... ile birlikte]; Beyrut 1405/1984, 1989). 10. Leffl-mt al tai ba

mestamalehl-mmet anil-muarrebi ved-dali vel-mvelledi vel-al (Bopal 1291). 11. Rilet-dd ilel-Beytil-at (nr. Abdurrahman erefeddin, Bombay 1961; Demmm/Riyad 1985; eserleri iin ayrca bk. Serks, II, 1201-1205; Abdlhay el-Hasen, VIII, 194; Hediyyetl-rifn, II, 388-390; Razyye Hamd, s. 373-387; Eser, s. 91-96; Ferv, s. 21-25; Saeedullah, s. 104-123, 185-190, 195-198; Nevehrev, s. 298-311). Sddk Hasan Hanla ilgili olarak ok sayda alma yaplmtr. Abdlhay el-Leknevnin Nad evhmi dd asan n el-msemm ibrzl-ay el-v f ifil-ay adl kitab (nr. Salh Muhammed Ebl-Hac, Amman 1421/2000) reddiye trndedir. Eb Nasr Muhammed Ali Hasan Hann Meir-i dd adl eseri (Leknev 1925) konuyla ilgili nemli bir kaynak niteliindedir. urretl-ayn ve meserretl-ezhn f meiril-melikil-cell en-Nevvb Muammed dd asan n (stanbul 1298) ada limlerin grlerini bir araya getirmesi asndan faydal bir derlemedir. Saeedullah The Life and Works of Muhammad Siddiq Hasan Khan, Nawab of Bhopal 1248-1307/1832-1890 (1970, Cambridge niversitesi; Lahore 1973); mer Han sf Menhecey dd asan n f tefsrih Fetil-beyn f madil-urn (1415, slmbd, elCmiatl-slmiyye el-lemiyye klliyyet usliddn); ziye Hlid Seyf en-Nevvb dd asan n ve chdh el-cebbre f idmetil-Arabiyye (1417, slmbd, National Institute of Modern Languages); Ali b. Ahmed el-Ahmed Davetl-emr el-lim dd asan n raimehullh ve intisbh (1420, Riyad, Cmiatl-mm Muhammed b. Sud); Zbeyr b. Muhammed b. Eyyb dd asan n ve chdh fid-dirstil-luaviyye (1420, Medine, el-Cmiatl-slmiyye) adlaryla yksek lisans almalar yapm; Razyye Hamd Nevvb dd asan n (1982, Bopal niversitesi; Delhi 1983); Cneyt Eren Sddk Hasan Han (1832-1890) ve Neyll-merm min Tefsri ytil-ahkm (1994, Atatrk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; Erzurum 2001); Ahter Ceml Lokman es-Seyyid dd asan n el-annevc: rhl-itidiyye ve mevfuh min adetis-Selef (1409, Mekke, Cmiat mmil-kur; Riyad 1417/1996) ismiyle birer doktora tezi hazrlamtr. Muhammed ctib Nedv de el-Emr Seyyid dd asan n: ayth ve ruh (Dmak 1999) adl Urduca bir kitap yazmtr.

BBLYOGRAFYA

Sddk Hasan Han, bl-minen bi-ilil-mien, Lahor 1986, s. 30, 38, 69-71, 75, 78; a.mlf., Ebcedl-ulm (nr. Abdlcebbr Zekkr), Dmak 1978, III, 271-280; a.mlf., el-bre mimm ce fil-azv ve-ehde vel-hicre (nr. Eb Hacer M. Sad b. Besyn Zall), Beyrut 1408/1988, s. 7-8; a.mlf., et-Tcl-mkellel (nr. Abdlhakm erefeddin), Beyrut 1404/1983, s. 541-550; a.mlf., er-Ravatn-nediyye, Beyrut 1988, I, 191; urretl-ayn ve meserretl-ezhn f meiril-melikil-cell en-Nevvb Muammed dd asan n, stanbul 1298/1881, tr.yer.; Serks, Mucem, II, 1201-1205; Abdlhay el-Hasen, Nzhetl-avr, VIII, 187-195; Hediyyetlrifn, II, 388-390; Rahmn Ali, Tekire-i Ulem-i Hind (trc. M. Eyyb Kdir), Karai 1961, s. 250-251; Aziz Ahmad, Islamic Modernism in India and Pakistan: 1857-1964, London 1970, s. 119; Saeedullah, The Life and Works of Muhammad Siddiq Hasan Khan: Nawab of Bhopal, Lahore 1973, s. 21-80, 104-130, 185-190, 195-198; Abdurrahman Abdlcebbr el-Ferv, Chd ehlil-ad f

idmetil-urnil-Kerm, Benres 1980 s. 21-25; Seyyid Hamd ettr, urn- Mecd key Urd Tercim u Tefsr ka Tend Mlaa, Haydarbd 1982, s. 436; Razyye Hamd, Nevvb dd asan n, Delhi 1983, s. 73-227, 373-387; Ahmed Han, urn- Kerm key Urd Tercim: Kitbiyt, slmbd 1987, s. 107-108; E. A. van Dyck, ktifl-an bim hve mab, Kum 1409, s. 497; rdlhak Eser, Pk u Hind meyn Ulemey Ehl-i ad ki idmt- ad, Faysalbd 1990, s. 91-96; Halid Zaferullah Daudi, XIX. Asr Hindistan Hadis limi Sddk Hasan Hann Hayat ve lmi ahsiyeti (doktora semineri, 1991), A Sosyal Bilimler Enstits; a.mlf., Pakistan ve Hindistanda h Velyullah ed-Dehlevden Gnmze Kadar Hadis almalar, stanbul 1995, s. 181-195; Eb Yahy mm Han Nevehrev, Tercim-i Ulemey ad-i Hind, Lahor 1992, s. 277-297, 298-311; Ceml Nakv, Urd Tefsr: Kitbiyt, slmbd 1992, s. 47; Abdlhamit Birk, Hind Altktas Dnce ve Tefsir Ekolleri, stanbul 2001, s. 113-117, 119-126, 278; Muhyiddin el-Elv, el-Melleftl-Arabiyye li-ulemil-Hindil-mslimn, ME, XXXVIII/8 (1967), s. 844-850; Cneyt Eren - Nurullah Ylmaz, Hindistan Bhopal Emiri ve Mfessir Sddk Hasan Hann Osmanl Devleti ile likisi, Atatrk niversitesi Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi, IX/19, Erzurum 2002, s. 233-238; Cneyt Eren - Laith Suud Jassim, Trk Dostu Bopal Emiri Sddk Hasan Hann Arap Dilindeki Yeri, a.e., IX/20 (2002), s. 43-60; Zafarul-Islm Khn, Nawwb Sayyid dd asan Khn, EI (ng.), VII, 1048-1049; dd asan n annevc, UDM, XII, 103-106. Abdlhamit Birk - A. Cneyt Eren Fkh Grleri. XIX. yzylda Hint alt ktasnda Hanef mezhebi bata olmak zere fkh mezheplerine kar mcadelesiyle tannan Ehl-i hads ekolnn nclerinden Sddk Hasan Han, hem bu corafyada hem slm dnyasnn dier blgelerinde ekoln akaid ve fkh anlaynn yaygnlamasnda etkili olmutur. ah Veliyyullah ed-Dihlevnin babas tarafndan kurulmu olup XVIII. yzyldan itibaren Hint alt ktasndaki farkl dnce hareketlerine kaynaklk eden Rahmiyye Medresesinde eitim grdnden dncelerinde Dihlev ve rencilerinin nemli etkisi vardr. Ancak Hasan Han nce Bopalde, ardndan Mekke ve Yemende grt Yemenli limlerin yan sra elde ettii kitaplar sayesinde evkn, Muhammed b. Abdlvehhb ve bn Teymiyyenin fikirlerini rendikten sonra Selef-Hanbel geleneine, hatta Zhirlie daha yakn bir anlay benimsemitir. irk, bidat ve taklidi byk sapknlk olarak nitelendiren Sddk Hasan fkh alannda yazd eserlerinde iki konuyu srekli vurgular: Birincisi, Kuran ve hadis metinlerinin mutlak otorite kabul edilmesi ve rey ictihadnn tamamen devre d braklmas, ikincisi taklidden ve mezhep ballndan kurtulmann gerekliliidir. Sddk Hasan Hana gre Ehl-i kitabn, zellikle de yahudilerin dinleri konusunda tefrikaya dmelerinin ve sonuta mensup olduklar dinin tahrif edilmesinin sebebi reydir. Ayn tehlike ilk nesilden sonra mslmanlar iin de sz konusu olmu, ilk nesillerde tefrikaya sebep olmayan dinde ihtilf, reyin mstakil bir hkm kayna olarak kullanlmaya baland sonraki nesillerden itibaren bir tefrika sebebi haline gelmitir. Bu olumsuz gelimede en byk pay reyin sonucu olarak ortaya kan mezheplere aittir. nk mezhepler snnete ballk yerine taklidi yaygnlatrmak suretiyle din meselelerde tefrikaya yol aan ve bu yzden haram olan ihtilf krklemilerdir. Dolaysyla mezheplerin ve taklit dncesinin ortaya

kn bir tahrif unsuru olarak gren Hasan Han, mezhep mukallidlerini birok yette geen Allahn indirdiiyle hkmetmeyenler ya da dinde ihtilfa ve tefrikaya denler eklindeki ifadelerin kapsamnda deerlendirir (ed-Dnl-li, III, 308-319; Dell-lib, s. 185-206); bu arada, mmetimin ihtilf rahmettir ve Ashabm yldzlar gibidir anlamndaki hadislerin hem rivayet bakmndan ciddi zaaflar tadna hem de ihtilf tasvip ve taklidi tecviz anlam iermediine dikkat eker (Dell-lib, s. 207-215). Ona gre btn mslmanlarn sapknlk zerinde birlemeyeceini, Allahn yardmnn cemaat zerinde olacan ve bu cemaatten ayrlan btn yollarn cehenneme gtreceini ifade eden hadiste (Tirmiz, Fiten, 7) ve yetmi frka hadisinde (bn Mce, Fiten, 17) iaret edilen, rnek alnmas gereken ve kurtulua erecek olan tek cemaat (frka-i nciye) Ehl-i hadstir. IV. (X.) yzylda ortaya kan fkh mezheplerine mntesip fakihler, zellikle de kendi yaad dnemde Hindistanda yaygn olduu zere ar mezhep taassubuna sahip olanlar bu kapsamda deerlendirilemez (a.g.e., s. 187-194, 202-204). Bununla birlikte Sddk Hasan Han, Zhirler bata olmak zere Ehl-i hadsin yolundan giderek taklidi terkedip snnete tbi olan btn limleri ve ilim ehli mtekaddimn sflerini de ilim ve amel bakmndan rnek alnmas gereken seilmi zmre iinde grr (ed-Dnl-lis, III, 356-357). Btn mezhep mukallitlerini kapsayan genel ifadeler kullanmakla birlikte Hasan Hann mezheplere ynelik eletirilerinde daha ziyade Hint alt ktasnda etkili olan Hanef mezhebini hedef ald anlalmaktadr. Hasan Han, mezhepleri ilke olarak tamamyla reddetmenin yan sra uygulamada onlar snnete ballklar asndan deerlendirir ve Hanef mezhebini bu adan en zayf ve reye en fazla nem veren mezhep olmakla itham eder. Hanbel, fi ve Mlik mezhepleri ise srasyla snnete ballk ynnden daha makbul ve muteberdir. Eb Hanfe dahil olmak zere mezhep imamlarn mezheplere ynelik eletirilerinin dnda tutmaya zen gsteren Sddk Hasan Han onlarn naslar esas alarak ictihad ettiklerini, reye dayal bir fkh retmediklerini ve taklide kar olduklarn vurgular. Bununla birlikte Eb Hanfenin hadis konusunda zayf olduu ve Arap dilini hakkyla bilmedii kanaatindedir. te yandan fkh mezheplerinin drtle snrlandrlmas anlayna itiraz ederek bn Huzeyme, Sfyn es-Sevr ve Taber mezheplerinin de snnete uyduklar lde en az drt mezhep kadar muteber olduklarn, ancak bir btn halinde herhangi bir mezhebi tercih etmenin hibir dayana bulunmadn belirtir (ed-Dnl-li, III, 350, 357; Ebcedl-ulm, II, 402; III, 122, 159-160). Ona gre mctehidleri taklide ihtiya duyulmasnn sebebi ilk dnemlerde sahih hadislerin ve srn tedvin edilmemi olmasdr. Daha sonra tedvin edilen hadis kitaplar her seviyedeki mslmann din bilgi ihtiyacn karlamak iin yeterlidir (Ebcedl-ulm, II, 403). Aslnda er delillerden hkm karmann yollarn reten, dolaysyla ictihad melekesi kazandrmas beklenen fkh usul amacndan uzaklaarak mctehid derecesindeki fakihleri mukallit durumuna dren, naslardan uzaklatrp reye mahkm eden ve yalnzca eskilerin grlerini aktaran bir ilim haline gelmi, kurallar tartlmaz, kesin dorular olarak telakki edilir olmutur. rdl-fuln muhtasar olan ull-meml adl eserinin giriinde evknnin bu konudaki eletirilerini aynen tekrarlayan Sddk Hasan Han (ull-meml, s. 3-6; evkn, s. 15-16), ansiklopedik bir nitelik tayan Ebcedl-ulmda ise fkh usul hakkndaki genel kanaatleri aktarr ve yalnzca Ehl-i hadsin bu alanda zayf kald iddiasna itiraz ederek en iyi fkh usul eserinin evknnin kitab olduunu vurgular (II, 70-78). Bir dier eletiri konusu da baz tabakat melliflerinin mezhep taassubuyla kendilerinden olmayanlar yleymi gibi gstermeleridir. Esasen mezhep imamlarnn ou mukallit olmayp mstakil grlere sahip mctehidlerdir; ancak fitne endiesiyle bakasna intisap etmeyi veya bir mezhebe nisbet

edilmelerini kabullenmek durumunda kalmlardr (a.g.e., II, 404-405). cm ve kyas konusunda Dvd ez-Zhir ve evknnin izgisini srdren Sddk Hasan Hana gre sahbe icm hccet olmakla birlikte mutlak olarak icm ve kyas er delil kabul etmenin hibir dayana yoktur. Ayrca sahbeden sonraki nesillerde icmn gereklemesi aklen imknsz olduu gibi fiilen de vki deildir. Bu yzden inkr kfr gerektirmez (a.g.e., II, 405; ullmeml, s. 66-74; el-kld, s. 279, 294-305). Kyas reddeden Nazzm ve Dvd ez-Zhir gibi limlerin doru anlalmas gerektiini belirten Sddk Hasan Han fkh kyas kesin ekilde reddeder. Ancak nassn kapsamna girmekle birlikte aka zikredilmeyen hususlarn nassa ilhak niteliindeki istidll trlerinin kyas olarak nitelendirilmesinin yanl olduunu, bir mezhebe taassup derecesinde bal olmayan fakihlerin btn fkh meselelerin hkmn bu yolla Kuran ve Snnette bulabileceklerini belirtir. Allahn dinini tamamladn ifade eden yetler buna iaret etmektedir (ull-meml, s. 159-160; el-kld, s. 315-317). Fkh gr ve fetvalarnda sk sk istishblhl ilkesine bavuran Sddk Hasan Han, maslahatlar ve ahkmn deimesi hususunda daha ziyade ah Veliyyullah ed-Dihlevnin eserlerine atfta bulunur. Sddk Hasan Hann fkh anlay ve grlerinde XIII. (XIX.) yzyln mceddidi ve asrn mctehidi olarak nitelendirdii evknnin nemli etkisi vardr. Fetvalarnda genellikle onun gr ve yaklamlarn aktarr (Dell-lib, s. 6). Fkh alanndaki eserlerinin bir ksm onun eserleri zerine yaplm erh ya da ihtisar almalardr. Ayrca ah Veliyyullah ed-Dihlev, Takyyddin bn Teymiyye, bn Kayyim el-Cevziyye, bn Hacer el-Askaln, Ferr el-Begav ve Muhammed b. Abdlvehhb da sk sk gr ve eserlerine bavurduu limlerdir. limlerin ksa biyografilerine yer verdii Ebcedl-ulmda evkn, bn Teymiyye, bn Kayyim el-Cevziyye ve bn Abdlvehhba olduka uzun yer ayrmas dikkat ekicidir. Her ne kadar kendi kitaplarnda delile dayal bir fkh anlayn benimsediini, bu yzden gemi fukahann grlerine delillerle irtibat asndan gl ya da zayf olduklarn gstermek amacyla yer verdiini belirtmise de (Dell-lib, s. 10; erRavatn-nediyye, I, 49) adalar tarafndan evkn ve bn Teymiyyeyi taklit edip delillerinin zayflna bakmakszn onlarn grlerini aynen benimsedii belirtilerek eletirilmitir. Eletirenlerin banda Dihlev ekolne mensup Hanef hadis limi Abdlhay el-Leknev gelir. Sddk Hasan Hana sayg gstermekle birlikte grlerini tenkit amacyla pek ok eser kaleme alan Leknev, eletirilerinin onu ok rahatsz ettiini ve grlerini inatla savunmaya tevik ettiini renince bu konuda bir ey yazmamaya karar verir. Ancak Sddk Hasan Hann yakn arkadalarndan birinin Eb Abdnnasr takma adyla kendisine ynelik bir reddiye yazmas zerine (ifl-ay amm evradeh-ey Abdlay, Delhi 1297) o da brzl-ayyil-vi f ifil-ay adl bir kitap yazarak (Salh Muhammed Ebl-Hc tarafndan Nad evhmi dd asan n adyla neredilmitir, Amman 1421/2000) Sddk Hasan Hana ynelik eletirilerini zetler ve bu karlkl reddiyeler Leknevnin vefatna kadar devam eder (Leknev, s. 13-18; Veliyyddin ed-Nedv, s. 304309). Hz. Peygamberin kabrini ziyaretin bidat olduu, kasten terkedilen namazlarn kaz edilmeyecei, bakasnn kk ya da byk abdest bozduu durgun sudan abdest alnabilecei, ticaret mallarndan zekt verilmeyecei gibi fkh grlerinin yan sra Sddk Hasan Hann bata Eb Hanfe olmak zere birok lim hakkndaki olumsuz kanaatleri ve eserlerinde aktard tarih mlmat da eletiri konusu olmutur. Eb Hanfe ve mezhebine ynelik ar ithamlarda bulunmasna ramen namazlarn Hanefler gibi klmasn hayretle karlayan Abdlhay el-Hasennin onun yakn arkada Zlfikar Ahmed el-Hseyn el-Mlevden aktardna gre Sddk Hasan Han, lmne yakn fkh ve tasavvuf imamlar hakkndaki olumsuz kanaatlerinden dolay tvbe etmi, bu

pimanln, Abdlkdir-i Geylnnin Ftul-ayb adl eserinin Urduca evirisi olan son kitab Maltl-isn ve mamtl-irfnn son ksmnda ifade etmitir (Abdlhay el-Hasen, VIII, 191-193).

BBLYOGRAFYA

Sddk Hasan Han, ed-Dnl-li (nr. M. Zhr en-Neccr), Kahire, ts. (Mektebet drit-trs), I, 5; III, 245-246, 299-301, 308-336, 350, 356-357, 391-392; a.mlf., Ebcedl-ulm, Beyrut 1978, II, 70-78, 400-413; III, 122, 159-160; a.mlf., Dell-lib (trc. Leys Muhammed Ll Muhammed, nr. M. Lokmn es-Selef), Riyad-Mednetsselm 1422, s. 6, 10, 187-215, 362-369; a.mlf., ullmeml min ilmil-ul, stanbul 1296, s. 3-6, 66-74, 159-160; a.mlf., el-kld li-edilletil-ictihd vet-takld (trc. kr zen, Mezheplerin Douu ve ctihad Tartmas iinde), stanbul 1987, s. 277-317; a.mlf., er-Ravatn-nediyye erud-Dreril-behiyye (nr. M. Subh Hallk), Riyad 1418/1997, I, 49; evkn, rdl-ful (nr. Eb Musab M. Sad el-Bedr), Beyrut 1412/ 1992, s. 15-16; Abdlhay el-Leknev, Nad evhmi dd asan n (nr. Salh M. Ebl-Hc), Amman 1421/2000, s. 5-8, 13-26; Abdlhay el-Hasen, Nzhetl-avr, VIII, 191-193; Veliyyddin edNedv, el-mm Abdlay el-Leknev, Dmak 1415/1995, s. 304-309; Abdlhamit Birk, Hint Alt-Ktasnda slam Aratrmalarnn Dn Bugn: Kurumlar, lmi Faaliyetler, ahslar, Eserler, Dvn: lm Aratrmalar, sy. 17, stanbul 2004, s. 4, 7-8. Ali Hakan avuolu tikad Grleri. Tefsir, hadis, fkh ve akaide dair eserler yazan Sddk Hasan Han, itikad grleri ve din anlayyla dikkat eken son devir Hindistan limlerindendir. Ehl-i snnet kelmnn Eariyye ekoln benimsediini sylemekle birlikte (ed-Dnl-li, I, 143-146) ilh sfatlar meselesinde Selefiyyenin grlerini savunmu (af-emer, s. 47), btn mezhepleri Kuran ve Snnete dnmeye davet etmitir. Mtrdiyye ile Eariyye mensuplarnn balangta birbirini dalletle itham ettiini belirten Sddk Hasan Han, sonunda bu iki Snn mezhep arasnda nemli bir fark bulunmad anlalnca uzlamann gerekletiini belirtir (ed-Dnl-li, III, 34-35; abetlekvn, s. 49). Din dncesinde bn Teymiyye, bn Kayyim el-Cevziyye, ah Veliyyullah ed-Dihlev ile evknden etkilenmitir. XIX. yzyln sonunda Hindistan Ehl-i hads ekolnn nderi kabul edilen Sddk Hasan Han, Vehhblikle itham edilmise de bu husus daha ok baz tasavvuf ve tarikat erbabnn hatal tevessl anlaylarn, eyhlerden veya kabirlerinden yardm beklemek gibi tevhide aykr inan ve davranlarn, ayrca btn bidat ve hurafeleri eletirmesinden kaynaklanmtr. Sddk Hasan Han, bir taraftan din konularda bilgiler retip bunlar savunmay ve slma ynelik eletirileri reddetmeyi en byk cihad sayarken (Fetul-beyn, XII, 160) dier taraftan kelm ilmini eletirmi; akl bilgiler konusunda farkl grler benimsedikleri iin kelmclarn elikiye

dtklerini, sfatlara dair naslar belirledikleri bu eliik ilkelerin nda yorumladklarn, nitekim Fahreddin er-Rz ve evkn gibi baz limlerin hayatlarnn belli bir dneminden sonra kelm ynteminin yanlln itiraf ettiklerini ileri srmtr (a.g.e., IX, 333-334; Dell-lib, s. 13-21). Tasavvuf erbabn da Hz. Peygamberi vesile edinerek Allaha dua etmekten ibaret olan (Tirmiz, Daavt, 118; bn Mce, me, 189) mer tevessl snrlarn atklar, slihlerin kabirlerini ibadet yeri haline getirdikleri, vahdet-i vcd nazariyesini benimsedikleri ve dier ilh buyruklara itaat etmeden sadece Allah zikretmekle mslmann kurtulua erecei zannn uyandrdklar vb. gerekelere dayanarak iddetle eletirip tekfir etmitir (Dell-lib, s. 283). Bata ulhiyyet olmak zere itikad konularda Selefiyyeden etkilenen Sddk Hasan Hann akaide dair dikkati eken grleri ylece zetlenebilir: Allahn varl ve birlii konusunda Kuranda belirtilen kesin akl deliller kelm veya felsefede gelitirilen kantlara ihtiya hissettirmeyecek yeterliliktedir. Bu deliller evrenin oluumu ve ileyiiyle insann fizyolojik ve zihn niteliklerinin, bilgi, kudret ve irade sahibi yce bir yaratc olmakszn vcut bulamayaca gereini ortaya koyar (Fetul-beyn, I, 327-329; XIII, 197-198; Dell-lib, s. 36-38). Tevhidin esas ulhiyyet niteliklerini Allahtan baka herhangi bir varla nisbet etmemektir, aksi bir tutum irke dmeye yol aar. Nitekim Ehl-i kitaptan Hz. snn Allahn olu olduunu ileri srenler irke dmtr. Slih mminlerin kabirlerini ibadet yeri haline getirmek, her eyin Allahtan geldiine inanmak yerine sebeplere bel balamak, Hz. Peygambere tanrsal zellikler / ulhiyyet izfe eder biimde ona beer st seviyede sayg gstermek ve vahdet-i vcd nazariyesini benimsemek de bir tr irktir (Delllib, s. 110-117; ed-Dnl-li, I, 59; II, 273-274; Neyll-merm, I, 146). Allah ztyla yaratlmlarn arasnda deil en yksek olan yedinci gn stndedir; fakat ilmi, kudreti, hkimiyeti, rahmeti ve ihsanyla yarattklarna yakndr. Firavunun Allah gklerde aramas, Hz. snn Allaha ykseltilmesi, meleklerin len mminlere ait ruhlar gk kaplarn ap ilh huzura karmas vb. hususlar ifade eden ak anlaml naslar bunun kantdr. Ancak Allahn ztyla en yksek gn stnde bulunmas bir madd varln uzay boluunda yer tutmasna benzetilemez (Fetul-beyn, IV, 159, 374-375; XIII, 398; Dell-lib, s. 26-27; af-emer, s. 39). Yed, vech, kabza, ityn gibi haber sfatlarn dil kurallarna gre tevil edilmesi mmkndr (Fetulbeyn, I, 421-423; XII, 142-143). dil olan Allah, kullarn emirlerine isyan etmeye zorlamaz ve stesinden gelemeyecekleri bir ykmllk altnda brakmaz. Ancak Allah mml-kitbda yazlanlar insann davranlarna gre deitirir ve bu deitirme kaderin kapsam iinde olur. Kadere inanmak baa gelen kt olaylarn acsn hafifletir, kin ve haset duygularn yok eder (a.g.e., V, 318; VII, 69-70; XIII, 308; Dell-lib, s. 24; ed-Dnl-li, III, 155; af-emer, s. 84-86). Allah ezel olan ilminde her sonucu bir sebebe balamtr. Bu sebeple iyilik yapmak mr arttrr, ktlk yapmak ise mr azaltr ve bu durum kaderle elimez (Fetul-beyn, IV, 343-352; XI, 230231). Allahn insan saptrmas, ona inkrcl karlnda verdii bir ceza, hidayete erdirmesi ise iman etmesine karlk lutfettii bir mkfattr (a.g.e., XII, 354). Reslullahn isr ve mirac mcizelerinin bedenle ve uyank halde gerekletii sahih rivayetlerle sabit olup bunu inkr etmek dinden kmay gerektirir. Kuranda ve sahih hadislerde kiinin berzah leminde azap veya nimet greceine dair ak bilgiler yer almaktadr. Kabirlere gidip ller iin dua etmek snnet olmakla birlikte mezarlkta Kuran okumak bidattr. Ruhun mahiyetini bilmek mmkn deildir. Kuranda nefis kelimesi ruh mnasnda kullanlmtr. Naslardan aka anlalaca zere cehennem azab ebeddir. bn

Teymiyye ve bn Kayyim el-Cevziyyenin naslardan cehennem azabnn sona erecei hkmn karmalar ise ind yorumdan ibarettir (a.g.e., VI, 249-253; XI, 334-356; Dell-lib, s. 232). Sonunda insan helk olmaktan kurtard iin Allaha iman etmek en yksek itaattir, Allah inkr etmek veya Ona irk komak ise isyanlarn en bydr. man tasdik itibariyle gl veya zayf olabilir. lm annda melekleri mahede eden insann iman ve tvbe etmesi geerli deildir. man alt esasta toplanmsa da bunlarn her birine dahil bulunan baka iman konular da vardr. Mesel Kuranda, anlamazla dlen konularda Allaha ve resulne (Kitap ve Snnet) bavurmak imann bir gerei olarak zikredilmitir (en-Nis 4/59). Aslnda slmiyet asndan insandan istenen din hayat inanmak, inandn aklamak ve inancn eyleme dntrmek eklinde boyutlu bir ierie sahiptir. Bununla birlikte Eb Hanfenin irc gr snnete aykr deildir. nk Ehl-i snnet gnah ileyenin dinden km olmayaca hususunda icm etmitir. Ehl-i kitap olmalarna ramen yahudiler ve hristiyanlar Hz. Peygambere ve getirdii vahye inanmadklar iin Kuranda kfir olarak nitelendirilmitir (Fetul-beyn, I, 354-355; III, 283-284; IV, 284-286; Dell-lib, s. 263264). Mezhebin din yerine konulmamas, deiik ilm grlerden faydalanlmas, din problemlerin Kuran ve sahih snnete ba vurularak ve ictihad edilerek halledilmesi gerektii gibi grleriyle Sddk Hasan Hann yeni dnem slm dncesinin ncleri arasnda yer aldn, ancak baz akaid meselelerinde muhalif mezhep mensuplarn ve Sfiyyeyi tekfir ederken Selefiyyeyi taklit ettiini sylemek mmkndr. tikad grleri Ahter Ceml Lokmn tarafndan es-Seyyid dd asan n el-annevc: rhl-itidiyye ve mevfuh min adetis-Selef (Riyad 1417/1996) adl doktora tezinde incelenmitir.

BBLYOGRAFYA

Sddk Hasan Han, Fetul-beyn f madil-urn (nr. Abdullah b. brhim el-Ensr), Beyrut 1992, tr.yer.; a.mlf., Dell-lib (trc. Leys Muhammed Ll Muhammed, nr. M. Lokmn es-Selef), Riyad-Mednetsselm 1422, s. 13-21, 24, 26-27, 36-38, 58, 66-67, 110-117, 214-216, 232, 263264, 283; a.mlf., ed-Dnl-li (nr. M. Zhr en-Neccr), Kahire, ts. (Mektebet drit-trs), I, 59, 78, 87, 90-91, 99, 121, 143-146, 186, 193, 196, 417; II, 273-274, 360-364, 375; III, 34-35, 62, 155, 244-245; IV, 5-15, 26; a.mlf., af-emer f beyni adeti ehlil-eer (nr. sm b. Abdullah el-Karyt), Kahire 1404/1984, s. 12, 39, 47, 84-86; a.mlf., Neyll-merm min tefsri ytil-akm (nr. Rid b. Sabr bn Eb Ulfe), Demmm 1418/1997, I, 146, 344; II, 217-219, 585; a.mlf., el-a li-m kne vem yekn beyne yedeyis-sa (nr. Bessm Abdlvehhb el-Cb), Beyrut 1421/2000, s. 146, ayrca bk. neredenin girii, s. 8-9; a.mlf., abetl-ekvn fiftiril-mem alel-mehib vel-edyn, Beyrut 1405/1984, s. 49; Aziz Ahmad - G. E. von Grunebaum, Muslim Self-Statement in India and Pakistan: 1857-1968, Wiesbaden 1970, s. 6, 7; Saeedullah, The Life and Works of Muhammad Siddiq Hasan Khan: Nawab of Bhopal, Lahore 1973, s. 124.

Sleyman Akku

SIDDKIYYE
) ( Hz. Eb Bekire (. 13/634) nisbet edilen bir tarikat. Hz. Eb Bekirden geldii kabul edilen tarikata Bekriyye veya onun Sddk lakabna nisbetle Sddkyye ad verilmitir. Eb Bekire ulaan silsilelerin ilk yazl rneklerinden biri, Abdlhli- Gucdvnye (. 575/1179) nisbet edilen Mamt- Ysuf- Hemedn adl eserde grlr. Bu eserde Gucdvnnin eyhi Ysuf el-Hemednden u szler nakledilir: Bu zikir telkini nce Hz. Eb Bekirin gnlne olmutur. Ondan Selmn- Frisye ulam, ondan Cafer es-Sdka, ondan Byezd-i Bistmye, ondan Ebl-Hasan el-Haraknye, ondan byk eyh Eb Ali el-Frmedye ve ondan da bana ulamtr (Risle-i ibiyye, s. 81). Hcegn tarikat eyhlerinden Muhammed b. Ahmed el-Buhr tarafndan VIII. (XIV.) yzyln balarnda yazld tahmin edilen Mesleklrifn adl eserde de ayn silsile tekrarlanm, ayrca Hz. Peygambere nisbet edilen, Allah Tel benim kalbime ne dkmse ben de onu Eb Bekirin kalbine dktm eklindeki rivayet nakledilmitir (Ali el-Kr, s. 454). Baheddin Nakibendin mridlerinden Muhammed Prs Risle-i udsiyye adl eserinde bu silsileye yeni bir dzenleme getirmi, Cafer es-Sdk ile Selmn- Frisnin arasnda Ksm b. Muhammed b. Eb Bekir es-Sddkn bulunduunu belirtmi, ayrca Byezd-i Bistmnin Cafer esSdk, Ebl-Hasan el-Haraknnin Bistmyi dnya hayatnda grmediini ve bunlarn veys yolla birbirinden feyiz alp terbiye grdklerini ifade etmitir. Baheddin Nakibendin bir dier mridi Yakb-i erh de Risle-i nsiyye adl eserinde Ebl-Ksm Krregnyi (. 450/1058) Eb Ali el-Frmed ile Ebl-Hasan el-Haraknnin arasna yerletirerek yeni bir ilve yapmtr. XVI. yzylda Semerkantta baz Kbreviyye tarikat mensuplar, mehur tarikatlarn Hz. Eb Bekir yoluyla deil Hz. Ali yoluyla sonraki nesillere aktarldn syleyerek Nakibendlerin Sddk silsilesine ima yoluyla itiraz etmilerdir. Bu itiraz, baz Nakibend mensuplarn Sddk silsileyi savunmak iin yeni rivayetlerin arayna itmi olmaldr. Nitekim Muhammed b. Hseyin el-Kazvn 978de (1570) Dmakta kaleme ald Silsilenme-i cegn- Naibend adl eserinde Resl-i Ekremin Medineye hicret ederken Sevr maarasnda Hz. Eb Bekire diz st ve gzleri kapal olarak kalb zikri defa telkin ettiini ve Nakibendlerin esas ald Sddk silsilenin bu ekilde doduunu syleyerek konuya yeni bir izah tarz getirmitir. Hadis ve tarih kitaplarnda, tasavvuf klasiklerinde ve hatta ilk dnemde yazlan temel Nakibend kaynaklarnda bulunmayan bu rivayet sonraki dnem Nakibend evrelerinde ounlukla kabul grmse de bir Nakibend eyhi olan Kazanl ehbeddin Mercn, Hz. Eb Bekir yoluyla geldii sylenen silsilenin ilm temeli bulunmadn ifade etmitir. Dier birok tarikatn aksine Hcegn ve onun devam olan Nakibend mensuplarnn silsilelerini Hz. Eb Bekire balamalar bu tarikatn doup yayld Mvernnehir ve zellikle Buhara blgesinin karakteristik yaps ile aklanabilir. Snn muhitlerde ashabn en stn olarak Hz. Eb Bekir kabul edilirken iler, Resl-i Ekremden sonra ilk halifenin Hz. Ali olmas gerektiini, nk onun dier halifelerden daha stn olduunu iddia ediyorlard. Snn-i tartmalarnn youn olduu

VI. (XII.) yzyl ve sonrasnda baz tarikatlarn Hz. Aliye ulaan silsileler beyan etmeleri, Mvernnehir Snnlerini Alevlik (a) nitelii tamayan bir tarikat ve silsile kurgusuna itmi olmaldr. te yandan Eb Bekirin teheccd namaz klarken dier baz sahblerin aksine ok alak sesle (haf) Kuran okuduu bilinmektedir (Eb Dvd, Tatavvu, 25; Hcvr, s. 83). Haf zikri esas alan Hcegn eyhlerinin bu konuda Eb Bekiri rnek alm ve onu kendilerine pr telakki ederek silsilelerini ona balam olmalar da muhtemeldir.

BBLYOGRAFYA

Hcvr, Kefl-macb (nr. Hseyin Tesbh), slmbd 1995, s. 83; Abdlhli- Gucdvn, Risle-i ibiyye : Mamt- Ysuf-i Hemedn (nr. Sad-i Nefs, Ferheng-i rn-zemn, I/1 iinde), Tahran 1332 h./1953, s. 81; Muhammed b. Ahmed b. Esad el-Buhr, Meslekl-rifn, Ktp., FY, nr. 185, vr. 6a-b, 61a; Salh b. Mbrek el-Buhr, Ens-libn (nr. Halil brahim Sarolu - Tevfk Sbhn), Tahran 1371 h./1992, s. 113-115; Muhammed Prs, Risle-i udsiyye (nr. Ahmed Thir Irk), Tahran 1354 h./1975, s. 10-14; Fahreddin Saf, Reet- Aynl-ayt (nr. Ali Asgar Muniyn), Tahran 1977, I, 11-13; Yakb-i erh, Risle-i nsiyye (nr. M. Nezr Rnch), slmbd 1983, s. 15-16; Muhammed b. Hseyin el-Kazvn, Silsilenme-i cegn- Naibend, Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 1381, vr. 3a; Ali el-Kr, el-Esrrl-merfa fil-abrilmeva, Beyrut 1986, s. 454; Harrzde, Tibyn, I, vr. 12b-18a; Abdlmecd el-Hn, eladiul-verdiyye, Kahire 1308, s. 8; M. M. er-Remz, Telful-abr ve telul-r f vei azn ve Bulr ve mlkit-Tatr, Orenburg 1908, II, 479-480; Zhid Kevser, rmlmerd, stanbul 1328, s. 28-29; Masm Ali ah, ari, II, 11-12; Hamid Algar, A Brief History of the Naqshband Order, Naqshbandis (ed. M. Gaborieau v.dr.), Istanbul-Paris 1990, s. 5; Necdet Tosun, Baheddn Nakbend: Hayat, Grleri, Tarkat, stanbul 2002, s. 33-38, 385-386; Bakhtiyor Babajanov, Mawln Lutfullh Chst. An Outline of His Hagiography and Political Activity, ZDMG, CXLIX/2 (1999), s. 263-264. Necdet Tosun

SIDK
() Niyette drstlk, sz ve davranlarn doru ve geree uygun olmas anlamnda bir ahlk terimi. Eski szlklerde vkaya uygun hkm ifade eden sz, yalann kart diye tanmlanan sdk kelimesi (Cevher, I, 580; Lisnl-Arab, d md.; Tcl-ars, d md.; et-Tarft, d md.) yet ve hadislerle dier slm kaynaklarda hakikati konumak, geree uygun bilgi vermek, drst ve gvenilir olmak, vaadine sadkat gstermek anlamnda masdar; hakikati ifade eden, geree uygun olan sz, doruluk, drstlk, gvenilirlik anlamnda isim olarak kullanlr. Bir eyin objektif gereklii hak, bunun aslna uygun biimde anlatlmas sdk kavramyla ifade edilir. Hak dorunun nesnel yan, sdk ise szn nesnel doruya uygunluudur. Sdk ayrca szn hem objektif geree hem de sz syleyenin zihnindeki bilgiye uygunluu eklinde tanmlanr. Buna gre bir kimsenin sz -aslnda gerei ifade etse bile-o kii kendi zihninde yalan sylediini dnyorsa bu sz yalan (kezib, kizb) saylr. Byle bir durumda szn bir ynden doru, bir ynden yalan olabilecei de belirtilir. Mesel bir inkrcnn, Muhammed Allahn elisidir eklindeki sz iindeki inanc ifade etmemesi ynnden yalan, Hz. Muhammedin Allahn resul olduu gereine uygun dmesi bakmndan dorudur. Nitekim Kurn- Kerm (el-Mnfikn 63/1) mnafklarn Hz. Peygambere gelerek, ahitlik ederiz ki sen gerekten Allahn elisisin eklindeki szlerini, Allah da biliyor ki sen Onun elisisin szleriyle syleneni dorulam, Ancak Allah da mnafklarn yalanc olduuna ahitlik eder ifadesiyle gerekte buna inanmadklar iin mnafklarn yalancln bildirmitir. Sdk esas itibariyle gemi, imdiki zaman veya gelecekle ilgili haber, bilgi ve vaad ieren sz iin kullanlr. Ancak soru, talep ve duada da gizli yahut dolayl bir bilgi sakldr. Mesel bir konuda soru soran kimse dolayl biimde o hususta bilgisi bulunmadn, yardm isteyen veya dua eden de ihtiya iinde olduunu belirtmi olur (Rgb el-sfahn, el-Mfredt, d md.; e-era, s. 270-271; Izutsu, s. 129-132, 140-143). Sdk kelimesi Kurn- Kermde bazlar mecazi anlamda olmak zere on be yerde geer. Ayrca yette doru szl anlamnda sdk, elli kadar yette bunun oul ekilleri (sdikun, sdikn, sdikat), altm kadar yette ayn kkten eitli fiil ve isimler yer almaktadr (M. F. Abdlbk, elMucem, d md.). Sdk iki yette (ez-Zmer 39/32-33) Kurn- Kermin isimlerinden biri olarak kullanlmtr. Ynus sresinin 2. yetindeki kademe sdk ifadesi hakiki menzil, yksek derece, stn eref gibi mnalarla aklanr. Hasan- Basr bu tabirle Hz. Muhammedin yksek ahsiyetinin, Hakm et-Tirmiz onun makm- mahmddaki mevkiinin kastedildiini, Muktil b. Sleyman ise bunun hayattayken br dnyaya gnderilen amelleri ifade ettiini syler (yorumlar iin bk. Taber, VI, 527-529; evkn, II, 480-481). Mfessirlere gre sr sresinin 80. yetinde geen dorulukla giri (mdhale sdk) Hz. Peygamberin hicret srasnda Medineye giriine, dorulukla k da (muhrace sdk) Mekkeden kna veya ilki onun Mekke fethi iin Medineden kna, ikincisi Mekkeye giriine iaret eder (Zemaher, II, 372; evkn, III, 285). Ancak bn r, srenin Mekkede indiini dikkate alarak son yorumu isabetsiz bulmu (et-Tarr vet-tenvr, XV, 187), Fahreddin er-Rz ise bu tabirlerin nceki iki yette sz konusu edilen namazla ilgili olduunu belirterek dorulukla girii namaza giri, dorulukla k da namazdan k diye aklamtr

(Meftul-ayb, XXI, 29). Meryem sresinin 50. yetindeki lisne sdk, sz doru veya doruluk ve drstlkle anlma (Zemaher, II, 512), Ahkf sresinin 16. yetindeki vadssdk, dnyada insanlara peygamberlerin diliyle bildirilen gerek vaad (Taber, XI, 287; evkn, V, 23) diye aklanr. Bir yette Allahn kelmnn iki temel nitelii doruluk ve dillik eklinde gsterilir (el-Enm 6/115). Ayn ifade bir hadiste de gemektedir (Nes, Cihd, 42). Fahreddin er-Rzye gre Kurann btn yetleri ya haber veya ykmllk bildirmekte olup buradaki doruluk haber bildiren, dillik de ykmllk ieren yetlerin nitelii eklinde zikredilmitir (Meftul-ayb, XIII, 161). Hadislerde hem sdk kelimesi hem de eitli trevleri gemektedir. Baz hadis mecmualarnda sdk konusuna zel bablar ayrlmtr (mesel bk. Msned, V, 14, 20; Buhr, Edeb, 69; Tirmiz, Birr, 46; Drim, By, 8). Hz. Peygamberin u d, hadis kaynaklarnn yannda sdk konusuna yer veren hemen btn ahlk ve tasavvuf kitaplarnda kaydedilmitir: Size doruluu tlerim; nk doruluk iyilie, iyilik de cennete gtrr. Doruluu iar edinen kimse Allah katnda sddk diye yazlr. Yalan sylemekten sizi menederim; nk yalan sylemek gnaha, gnah da cehenneme gtrr. Kii yalan syleye syleye nihayet Allah katnda kezzb diye yazlr (Msned, I, 3, 5, 7, 8, 9, 11; Buhr, Edeb, 69; Mslim, Birr, 103-105). Hadislerde doruluun huzur, yalancln kuku ve huzursuzluk kayna olduuna dikkat ekilmekte (Msned, I, 200; Tirmiz, ymet, 60), drst tcirin hirette peygamberlerle birlikte olaca belirtilmektedir (Tirmiz, By, 4; bn Mce, Ticrt, 1). kiinin bir maarada skp kaldn anlatan uzun bir hadiste zor durumlarnda insanlar ancak doruluklarnn kurtarabilecei bildirilir (Buhr, Enbiy, 53). Baz hadislerde Resl-i Ekrem sdk ve masdk (doru olan ve doruluu herkese kabul edilen) eklinde nitelenir (Buhr, Enbiy, 1; ader, 1). Eb Sfynn henz mslman olmad dnemde Bizans mparatoru Herakleiosun sorusu zerine Hz. Peygamberin kiilii ve daveti hakknda verdii bilgiler arasnda, O bize doruluu, iffetli olmay ve akrabalk hukukunu gzetmeyi emrediyor ifadesi de yer almaktadr (Msned, I, 262, 263; Buhr, Bedl-vay, 6; Eb Dvd, Edeb, 85). Bizzat Reslullah da, Aranzda Allahtan en ok korkan, en doru olan ve en ok iyilik yapan benim demitir (Buhr, tim, 27). Kelm ilminde btn peygamberlerin be niteliinden birinin sdk olduu belirtilir (bk. PEYGAMBER). Hemen btn ahlk ve tasavvuf kitaplarnda sdk balca ahlk erdemlerden biri diye gsterilir. Bu terimi olduka geni bir kapsamda ele alan Rgb el-sfahn, sdk evrenin varlk sebeplerinin en nemlilerinden biri sayar. nk sdk hakikatin ifadesi olup hakikatin bir an ortadan kalkt farzedilse artk evrenin dzeni de ortadan kalkar. Ayn lime gre doruluk btn iyi ve gzel eylerin temeli, peygamberliin dayana, takvnn meyvesidir. te yandan bir kimsenin yalan huy haline getirmesi onu insanlktan karr. nk konuma yetenei insann zelliidir. Yalanc olarak tannann szne gvenilmez, szne gvenilmeyenin konumas fayda getirmez; sz faydasz olan ise hayvanlarla eit duruma der, hatta bylesi hayvandan da aadr; nk yalan syleyerek zarar verir. Kurn- Kermde doru yoldan sapanlar iin, Onlar hayvanlar gibidir, hatta onlar yolca daha da akndr ifadesi (el-Furkn 25/44) kullanlmtr (e-era, s. 270-271). Sdk biraz daha dar kapsaml olarak bir konu hakknda geree uygun bilgi vermek, yalan ise bir konu hakknda gerein aksini sylemek eklinde tanmlayan Mverd doru sylemenin de yalan sylemenin de baz sebeplerinin bulunduunu, ancak doruluun sebeplerinin temelli, yalancln sebeplerinin ise rz olduunu belirtir. nk doruluk akln ve dinin gereidir; buna karlk akl ve

din yalancl reddeder. Nitekim doru bilgiler yaygnlk kazanp tevtr derecesine ulaabilirken aslsz bilgiler byle bir itibara lyk grlmemektedir. Mverd doruluu gerekli klan sebepleri akl, din, ahlk (mrvvet) ve insanlardaki dorulukla tannma arzusu olarak sralar. Akl, bilhassa bir fayda salamayan ve bir zarar nlemeyen yalann ktlne hkmeder. Akln doru bulmad bir tutumu din de onaylamaz, aksine din akln hkmn pekitirir, akln pratikte faydal bulduu yalan da sakncal grr. Ayrca ahlk irkin tutumlar reddettii gibi sylenen bir szn yalan olduunun ortaya kmas ve sonuta kiinin itibarn zedelemesi de insanlarda dorulukla tannma arzusu meydana getirir (Edebd-dny ved-dn, s. 254-255). Mverd, baz durumlarda sdkn yalanla ayn derecede kt ve irkin, hatta yalandan daha zararl olabileceini de belirterek bunlar gybet, nemme ve siye (bozgunculuk karmak iin insanlar arasnda sz tama) eklinde sralar (a.g.e., s. 257-260). Gazzl ve daha sonraki baz limler sdkn alt eidinden sz eder. a) Konumada sdk. Sylenen her szn -din ve toplumsal bir zarara yol amadka-gerei yanstmas, verilen her szn yerine getirilmesi ahlk bir devdir. Hadislerde sadece kar-koca arasndaki geimsizlii gidermek, savata dmana stn gelmek ve insanlar arasnda bar salamak niyetiyle yalan sylenebilecei bildirilmitir (Msned, VI, 459, 461; Eb Dvd, Edeb, 50; Tirmiz, Birr, 26). b) Niyet ve iradede sdk. Bir kimsenin sznde doru olmas yannda i dnyasnda da drst olmas, hakikati ifade etme niyet ve istei tamas gerekir. Hz. Peygamberin, Allah sizin bedenlerinize (ekillerinize) ve mallarnza deil kalplerinize ve amellerinize bakar (Mslim, Birr, 33, 34); demek niyetinde olmad halde borlanan kimse hrszdr (bn Mce, adat, 10, 11) anlamndaki hadisleri bunu ifade etmektedir. Gazzlye gre bir kimsenin amac gerek, niyeti doru olur, iradesi hayra ynelirse byle biri sdk veya sddk diye nitelenir. Ahlk bakmdan nemli olan szn kelimeleri deil bunlarn arkasndaki niyet ve iradedir. Buna gre bir kimse diliyle, Allaha yneldim; ben Allahn kuluyum; Allahm! Yalnz sana kulluk ederim derken kalbi Allahtan baka eylerle megul olursa onun bu syledikleri yalandan ibarettir. Gerek kul varln nefsine deil mevlsna adayandr, bu da sddklarn derecesidir (y, IV, 388-389; ayrca bk. SIDDK). c) Karar vermede sdk. Niyet ve iradeden sonraki bir doruluk ve drstlk aamas olup insann iyi ve doru olduuna inand bir ii yapmaya drstlkle karar vermesini ifade eder. d) Kararnda durma hususunda sdk. Bir konuda verilmi olan doru karar srdrmeyi ifade eder. Karar verme ve kararnda durmadaki drstlk, zellikle kt alkanlklardan tvbe edip bir daha bunlara dnmeme hususunda byk nem tar. e) Amelde sdk. Ahlk limleri amelde drstl iyilikleri gsteri iin deil srf iyi ve gerekli olduu iin yapma, ktlkleri de ayn anlayla terketme bilinci ve sorumluluu olarak aklamlardr. f) Din ve mnev hallerde sdk. zellikle tasavvuf kaynaklar kulun Allaha sayg ve balln gsteren havf, rec, tzim, zhd, rza, tevekkl, muhabbet gibi mnev hallerdeki doruluk ve samimiyeti sdkn en ileri derecesi olarak deerlendirmitir (a.g.e., IV, 386-392). Seyyid erf el-Crcnnin kaydettiine gre hakikat ehli sdk lm pahasna da olsa gerei syleme diye tarif etmitir (et-Tarft, d md.). Cneydi Baddnin de sdk byle anlad belirtilir (Kueyr, II, 451). Ancak slm limleri hayat bir tehlike karsnda yalan sylemeyi ciz grmtr (bk. YALAN).

BBLYOGRAFYA

Cevher, e- (nr. Nedm Maral - sme Maral), Beyrut 1974, I, 580; Wensinck, elMucem, d md.; el-Muvaa, Kelm, 17; Msned, I, 3, 5, 7, 8, 9, 11, 200, 262, 263; II, 177; V, 14, 20; VI, 459, 461; Taber, Cmiul-beyn, Beyrut 1412/1992, VI, 527-529; XI, 287; Mverd, Edebd-dny ved-dn (nr. Mustafa es-Sekk), Beyrut 1978, s. 253-260; Kueyr, er-Risle, II, 448-453; Rgb el-sfahn, e-era il mekrimi-era (nr. Ebl-Yezd el-Acem), Kahire 1405/1985, s. 270-271; Gazzl, y, IV, 386-392; Zemaher, el-Kef, II, 372, 512; Fahreddin er-Rz, Meftul-ayb, XIII, 161; XXI, 29; evkn, Fetul-adr, Beyrut 1412/1991, II, 480-481; III, 285; V, 23; M. Thir bn r, et-Tarr vet-tenvr, Tunus 1984, XV, 187; T. Izutsu, Kuranda Din ve Ahlk Kavramlar (trc. Selahattin Ayaz), stanbul 1991, s. 129-132, 140-143; Abdlhalm Ahmed, Tau dn-niyye indel-azzl, Mecellet-era ved-dirstil-slmiyye, VI/13, Kveyt 1409/1989, s. 77-154. Mustafa arc

SIFAT
() Allahn insanlarca bilinebilmesi iin ztna nisbet edilen mna ve mefhumlar anlamnda kelm terimi. Szlkte bir varln nitelik, hal ve zelliklerini belirtmek anlamnda masdar ve bir varln tannmasn salayan hal ve nitelik mnasnda isim olan sfat kelimesi (Kmus Tercmesi, III, 759760), terim olarak Allahn insanlarca bilinmesini salayan nitelik veya Allahn ztna nisbet edilen mna ve mefhum diye tanmlanr. Normal zihn yetenekteki insanlar, kendi fizyolojik ve psikolojik yaplarndan balamak zere tabiatta mahede ettikleri fevkalde kurulu ve ileyie bakarak bunlarn bir yaratc, dzenleyici ve yneticinin varlna iaret ettiini hisseder, duyu vastalaryla alglanamayan bu yce varl baz kavramlarla niteleyip ifadelendirirler. slm literatrnde Allaha nisbet edilen bu mna, mefhum ve kavramlara isim veya sfat denilir. Baz dnrler, isim kelimesinin ak bir muhteva tadndan mahiyeti bilinemeyen Allaha izfe edilmeyeceini sylerken (Fahreddin er-Rz, Levmiul-beyyint, s. 10-18) bn Hazm gibi nasmuhafazakr limler Kuranda yer almad iin sfat kelimesinin kullanlamayacan sylemitir (el-Fal, II, 283). sim ve sfat terimlerinin kullanm ilk defa Eb Hanfede grlmse de bu iki terim arasndaki ince fark Mtrd tarafndan akla kavuturulmutur. V. (XI.) yzyldan itibaren yazlmaya balanan el-esm ves-sft adl eserlerde isimle sfat arasnda yle bir ayrm yaplmtr: Hay, alm, hlik gibi kuruluu asndan sfat olan kelimeler isim, dierleri sfattr (DA, II, 482). Aslnda sfat iin yaplabilecek en zl tarif Allahn ztna nisbet edilen mna eklindedir. Bu mna ve muhtevann kelime eidi bakmndan isim, fiil, sfat veya zarf olmas konunun zn etkilemez. Semav Dinlerde Tanrnn Sfatlar. Semav dinlerde Allahn isimlerini ve sfatlarn belirlerken vahye dayanmak gerektii vurgulanmakla birlikte kutsal metinlerde yer almayan isim ve sfatlarn da Ona nisbet edilebileceini benimseyenler vardr. Yahudi kutsal metni Tanahta Tanr, Yahova (sonsuza kadar var olan, ebed; k, 3/14; 6/2-3), Elohim (en gl; k, 20/3), El Elyon (en yce; Tesniye, 32/8), El Olam (sonsuz olan; Tekvn, 21/33), El Roi (gren, iiten; Tekvn, 16/13-14), El adday (gl olan; k, 3; Hezekiel, 1/23) isimleriyle nitelendirilmektedir (EJd., VII, 674682). Yahudi filozoflar, Tanrnn ztna vkf olunamayaca halde Onun sfatlarndan epistemolojik olarak anlaml bir ekilde nasl bahsedilebilecei konusunu tartmlardr. Erken dnem filozofu Philo (. 40) Tanrnn ztnn deil varlnn bilinebileceini ifade etmi, Onun bir ve basit olduunu, araz, madde ve sret gibi yaratlmlara ait sfatlardan mnezzeh bulunduunu sylemitir. Ayn filozof kutsal metinde Rab Yahovaya nisbet edilen el, yz, gz gibi organlarla gezmek, inmek, koklamak, kskanmak ve insan ekline brnmek gibi beer zelliklerin (Tekvn, 3/8, 8/1, 21, 9/6, 11/5, 18/1-3, 22; k, 20/6, 32/ 12; aya, 59/17) Onun yaratlmlk belirtilerinden tenzihine uygun biimde yorumlanmas gerektiine iaret etmitir. slm teolojisinden ileri derecede etkilenen Endlsl yahudi filozofu Saadia Gaon (Sad b. Ysuf el-Feyym) kutsal metinden hareketle Rab Yahovann tek, hayat sahibi, kdir-i mutlak, her eyi bilen ve yaratlmlara benzemeyen yce varlk niteliklerini tadn, Onun esizliinin yegne yaratclnn mantk bir neticesi olduunu belirtmektedir. Saadia Gaonun ilh sfatlara ztn dnda varlk nisbet etmeyen

grnde Mutezilenin sfat anlaynn etkisi aka grlmektedir. Yahudi filozofu bn Meymn, ztn kavramann imknszl sebebiyle Tanr hakknda selb sfatlarla konuulabileceini belirtmi olup bunda da Frb tesiri vardr. bn Meymn kutsal metinlerde geenlerle snrl kalmayp kudret, ilim ve irade gibi aklen gerekli olan sfatlarn Tanrya nisbet edilebileceini, ancak bunlar tenzih erevesinde selb yorumlarla aklamann gerektiini ifade etmitir (a.g.e., VII, 664-669). Feyym, Jdah Halevi, Abraham b. Dvd ve bn Meymn gibi yahudi filozoflar tevhid anlayna aykr decei, ayrca beer dilin nitelii ve artraca yaratlmlk zellikleri sebebiyle tebih ve tecsme gtrecei endiesiyle Tanrya sbt (olumlu) sfatlar nisbet etmeyi uygun bulmamlardr. Buna karlk Levi b. Gershom ve Hasdai Crescas gibi baz filozoflar Tanrya olumlu sfatlar nisbet edilmesi gerektiini, bu tr sfatlarn tevhid anlayn ve Onun kemalini ihll etmeyeceini belirtmilerdir (a.g.e., VII, 659-660; Jacobs, s. 38-71). Hristiyan kutsal metinlerindeki Tanr tasavvuru genel yahudi anlayndan farkl olmamakla beraber Hristiyanlkta Tanrnn sfatlar konusu tesls anlayyla balantl biimde deerlendirilmelidir. Yeni Ahide gre Tanr iyilik, hakikat ve hikmetin kendisidir (Markos, 10/18; Romallara Mektup, 3/5; 16/27). Gkler lemi Onun tahtdr; O ebed olarak kutsaldr; yeryzndeki her eyi O kontrol eder (Matta, 5/34; 23/22; Romallara Mektup, 9/5, 14). O yaratcdr ve hibir ey bilgisinin dnda deildir (mesel bk. Matta, 6/30; 10/29; 19/4; Markos, 13/19; Luka, 12/24; Resullerin leri, 4/24). Tanr yaratc olarak yaratlmlardan ayr olsa bile (Romallara Mektup, 1/25) onlarda mndemitir (Efeslilere Mektup, 4/6). Yeni Ahidde s, Tanrnn kelm olarak ilh bir konuma sahip gsterilmekle birlikte (Yuhanna, 1/1-18) tesls anlay formlasyonuna rastlanmamaktadr. Pavlusun Korintoslulara Birinci Mektubunda (12/4-6) ruh, rab ve Tanr arasnda kurduu iliki ve Mattada (28/19) ortaya kan baba, oul, ruh ls tesls dncesi ynnden yorumlanmaz. Hristiyan teologlar Hristiyanl monoteist bir din eklinde grmektedir. Nitekim erken dnemlerde Hristiyanln Tanr inanc yahudi inanlarn yanstmaktayd. Baba, oul, Rhulkudsten oluan klasik tesls doktrini de monoteist bak asndan yorumlanmaktadr. Bununla birlikte bu kavrama bavurmadan Hristiyanlktaki Tanr inancn aklamak imknszdr. lk dnemde kilisedeki yahudi kkenli Tanr inanc, yaklak I. yzyln sonuna doru Yeni Efltuncu felsefenin etkisi ve YunanRoma kkenli insanlar hristiyanlatrma amacnn sonucunda ekil deitirmeye balam, bylece Tanr kavram biri tesls, dieri Tanrnn enkarnasyonu olarak s figr ile ilikilendirilmitir. Hristiyan teologlar Tanrnn bir, ezel, ebed, yaratc, kdir-i mutlak, deimez, kavranamaz, yegne ilim ve kudret sahibi olduunu, yaratklara benzemediini kutsal metinlerden hareketle aklam (Quick, s. 44-76; New Catholic Encyclopedia, VI, 540-543), kutsal metinlerde yer alan ve Hz. sya tanr nitelikleri atfeden inanlar da savunmutur (Matta, 28/19; Korintoslulara Birinci Mektup, 12/4-6; Efesoslulara Mektup, 1/3-14). Kuran ve Hadiste Sfatlar. Kurn- Kermde sfat kelimesi Allaha nisbet edilmemi, ancak mriklerin politeist tanr anlayndan sz edilirken Cenb- Hakkn bu tr telakkilerden mnezzeh olduunun beyan srasnda vasf kavram kullanlmtr (M. F. Abdlbk, el-Mucem, vf md.). Bunun yannda Allahn gzel isimlerinin (el-esml-hsn) olduu belirtilmitir (el-Arf 7/180; el-sr 17/110; el-Har 59/24). Kuranda acz, eksiklik ve yaratlmlk zellii tayan birok kavram ilh zttan nefyedildii gibi (selb-tenzh sfatlar) hay, lim, kadr, hlik, rezzk gibi birok sbt ve fiil sfat Ona izfe edilmitir. Yaratlmlk zellii tadklar iin Allahtan nefyedilmesi gerektii halde naslarda yer alan nefs, vech, ayn, yed, istiv vb. kavramlar da (haber sfatlar)

Kuranda yer almtr (el-Kasas 28/88; Th 20/ 39, 41; Sd 38/75; Ynus 10/3). Kuranda kelime eidi bakmndan isim, sfat, fiil ve zarf konumunda bulunan sfatlar oktur. Sadece sfat biiminde olanlar zerinde yaplan bir almada bunlarn tr says 109 olarak belirlenmi, farkl sgalarnn eklenmesiyle sfat trnn 161e ulat grlmtr (Yarmba, s. 141-150). Eb Abdullah ezZbeyr ve Hattbden itibaren btn kelime eitlerinden hareketle yaplan tesbitlerde say 313ten 552ye kadar ykselmektedir (DA, XI, 409). Hadislerde ise aka sfat kavram geer ve zt-sfat ayrm yaplr. lgili hadislerde belirtildiine gre Hz. Peygamber dualarnda Allahn izzetine snm, Onun yarattklarna seslendiini ve insanlar grp dualarn iittiini haber vermi, rahmnn sfatlarn ierdii iin hls sresini namazda okuyan sahbyi Allahn sevdiini sylemitir (Buhr, Tevd, 1, 7, 9, 14; alu eflil-ibd, s. 192). Yine hadislerde ztullah terkibi kullanlm; Allaha ilim, kudret, kelm, yed, kadem, sba, hicb, yaknlk, nzl, istiv gibi sfat ve fiiller nisbet edilmitir (Buhr, Enbiy, 8; Tevd, 10, 15, 24; Mslim, mn, 293, altl-msfirn, 168; Fahreddin er-Rz, Esst-tads, s. 114-119). Problemin Ortaya k. Kurn- Kermde slmiyetteki Allah anlay aklanrken tevhid ilkesine dayanan tenzih sfatlar srarla vurgulanm, bunun yannda kinata ve zellikle insana yansyan birok kemal sfat zt- ilhiyyeye nisbet edilmitir. Kurann ilk muhataplar olan ashap bu ilh beyanlar szlk muhtevalar erevesinde anlam, Kurann mtebih yetlerde dile getirilen ve szlk anlam itibariyle Allahn insana benzedii izlenimini veren beyanlar tevile bavurmadan benimsemitir. Ashabn bu tavr tbin dneminin ortalarna kadar devam etmitir. Ahmed b. Hanbel, mtebih yetleri yanl tevillere tbi tutan ve ilh sfatlar hakknda yeni grler ileri sren ilk kiinin Cehm b. Safvn (. 128/745) olduunu belirtmitir (er-Red, s. 64-68). bn Haldna gre II. (VIII.) yzyln balarnda mslmanlar arasnda ilh sfatlar konusunda ihtilflar kmaya balaynca Allahn sfatlarna ve fiillerine ilikin mtebih yetleri szlk anlamndan hareketle tebih ynnde tefsir edip aklayan ve Selefe uyduklarn savunan bir grup hadisi ortaya km, Allah grlen cisimler gibi olmayan bir cisimdir diyerek Onun ztn insana benzetmitir. Bunlarn ardndan, ilh sfatlar hakknda bilkeyf (mahiyeti bilinmeksizin) ifadesini kullanmasna ramen insann sesine benzemeyen bir sesle konuma ve ara ykselme (tahta oturma) rneklerinde grld gibi bu sfatlar insann sfat ve fiillerine benzetmekten kurtulamayp sonuta tebihe den Selefiyye zuhur etmitir. Selefiyyenin bu tutumuna kar kan Mutezile, tenzihte arla saparak ilh sfatlar Onun ztna ait gerek nitelikler saymak yerine zihn kavramlar ve hkmler dzeyine indirgemitir. Ardndan bu iki farkl sfat telakkisini isabetli grmeyen bn Kllb el-Basr, Ebl-Abbas el-Kalnis, Hris b. Esed el-Muhsib gibi ilk Ehl-i snnet kelmclar, daha sonra da Snn kelm okullarna nclk eden Ear naslara bal kalarak Allahn ilim, kudret, irade, sem, basar, kelm ad verilen ve ztn niteleyen gerek anlamda sfatlarnn bulunduunu kabul ederken bu konuda tebihe ynelen grleri reddetmitir (Muaddime, III, 1042-1058). bn Haldn tarafndan zikredilmemekle birlikte Eb Mansr el-Mtrd ilh sfatlar problemine geni yer vermi ve sonraki dnemlerde Snn kelm eserlerinde gze arpan kelm bak asn Earden belki de daha nce ve daha zengin bir ekilde temellendirmitir. bn Teymiyye ise sfatlar konusundaki tartmalarn ilk defa Cad b. Dirhem tarafndan balatldn, bu ztn baz akl istidlallere dayanarak gerek anlamyla Allahn sfatlarn inkr ettiini, Cehm b. Safvnn da ona tbi olduunu sylemitir (Minhcssnne, V, 392).

D. B. MacDonald gibi baz arkiyatlar, ilh sfatlar meselesinin yahudi ve hristiyan teolojilerinin yan sra eski Yunan felsefesinin etkisiyle ortaya ktn, daha sonra mslmanlar arasndaki i ihtilflarn bu sreci gelitirdiini iddia etmitir (A, I, 368). Ancak sfatlarla ilgili tartmay slm ilhiyatnn kendi i dinamiinin bir sonucu saymak gerekir. nk ilh sfatlar, yet ve hadislerde zerinde durulan itikad bir konu olup mslmanlarn bunlar anlayp aklamaya almas tabii bir gelimedir. Allaha iman eden bir mslmann, Ona ynelip gnlden balanmas ve Onunla mnev bir iletiim kurabilmesi iin Onun hakknda zihin ve gnl dnyasnda olabildiince aydnla kavumas gerekir. Bu da ancak Cenb- Hakkn gzel isimleriyle yce sfatlar hakknda bilgi edinmekle gerekleir. Bu sebeple slm limleri Allahn insan idrakini aan zt etrafnda konumak yerine sfatlarn konu edinmi ve bu yolla kinatn yaratcsn tanyp tantmay ama edinmitir. Sfatlar Anlama Yntemleri. 1. Tebih. Allah yaratlmlara veya yaratlmlar Allaha benzetmek anlamna gelen tebih anlaynn slm dnyasnda belirmesinde Yahudilik, Hristiyanlk ve Mecslikten intikal eden gerek d telakkilerin baz hadisilerce nakledilmesinin etkili olduu kabul edilir. Bunun yannda ar i ve sf gruplarnn anlaylar ve tevhid ilkesinde titizlik gstererek ilh zt tenzihte ileri giden Mutezileye kar tepkiler de tebih anlaynn olumasna zemin hazrlamtr. Dvd el-Hrizm gibi tebihte arla denlere gre cinsel organ ve az dnda insanlarda bulunan organlar Allahta da mevcuttur. O cisimden olumutur, bir meknda ve bir ynde bulunur, mekn gklerin stnde olan artr. Allahn bilmek, g yetirmek, grmek, iitmek, konumak, gelmek, gitmek, oturmak, inmek, kmak gibi sfatlar ve fiilleri de insanlarnkine benzer (ehristn, I, 103-113; Miklt, s. 174; Takyyddin bn Teymiyye, el-Esm ve-ft, II, 165). slm tarihinde gerek saylar gerekse ilm-fikr durumlar itibariyle nemli olmayan bu kiilerin anlaylar limlerin byk ounluu tarafndan naslara ve akla aykr bulunmutur (bk. MCESSME; MEBBHE; TEBH). 2. Tefvz. Allahn zt ve sfatlarnn mahiyetine ilikin bilgiyi ilh ilme havale etmek anlamndaki tefvz Selef ulemsnca benimsenmitir. Bu limlere gre Allahn naslarda belirtilen sfatlar vardr, ancak bunlar yaratklarn sfat ve fiillerine benzemez; gerek mnalarn ve mahiyetlerini bilmek mmkn deildir. Bundan dolay tevile bavurmadan ve aralarnda bir ayrm yapmadan naslarda zikredilen sfatlarn hepsine iman etmek gerekir (bn Teymiyye, er-RislettTedmriyye, s. 7). nk insan Allahn ztnn keyfiyet ve mahiyeti gibi, sfatlarnn mahiyetini de bilemez. lh sfatlar beer sfatlar gibi grlmeyip mahiyetleri bilinemeyen ulhiyyete zg kavramlar olarak dnld takdirde problem zlm olur (Muhammed b. Emn el-Cmi, s. 214-218). Sfat konusuna akl istidll asndan yaklald takdirde Allahn stn sfatlara sahip olmas gerekli grlr, ancak vahiy olmadan akl tek bana ilh sfat ve fiilleri belirleyemez. Yaratlmlara ait sfatlarn aksine Allahn sfatlar ulhiyyet makamna lyk bir yetkinlik tayp her trl eksiklikten mnezzehtir. Mesel ara istiv etmesi Onun yce ztnn yaratklar arasnda yani madde leminde bulunmamas anlamnda olup bir insann tahta oturmasna benzemez (Takyyddin bn Teymiyye, er-Rislett-Tedmriyye, s. 29; bn Kayyim el-Cevziyye, el-avid, s. 22-23, 7576; Sbir Abdurrahman Tuayme, s. 292-299). Kelmclarn, genellikle Selefiyyeyi ilh sfatlar konusunda tebih ve tecsm inancn benimsemekle itham etmesine karlk Selefiyye, onlar zellikle haber sfatlar ve ilh fiilleri yorumlamak suretiyle geersiz klmak, hatta bunlar inkr etmekle sulamtr.

3. Tevil. lk bakta Allahn yaratlmlara benzedii izlenimini veren naslar dil bilimi kurallar ve akl bilgiler nda yorumlama diye tanmlanabilir. Cehmiyye, Mutezile, a, Eariyye, Mtrdiyye ve felsife tevili benimsemekte ittifak etmekle birlikte bunlar ilh sfatlara yaklamda farkl tutum izlemilerdir. Tenzihte ar gidip baz sfatlar nefyeden Cehmiyye, Mutezile ve felsife Muattla ve Nft diye isimlendirilmi, sfatlar ispat eden Mebbihe, Mcessime, Selefiyye, Eariyye ve Mtrdiyye, Sftiyye, Ashbs-sft ve Msbite diye anlmtr (Hayyt, s. 50; ehristn, I, 32, 92-113; Sbir Abdurrahman Tuayme, s. 50). Mutezile, Usliyye as, felsife, Eariyye ve Mtrdiyye, naslarda Allaha atfedilen ve szlk anlam bakmndan Onun yaratklara benzedii izlenimi veren sfat ve fiillerin tenzihe uygun bir tarzda tevil edilmesi gerektiinde ittifak halindedir. Mutezileye gre ilh sfatlarda ne kan unsur tenzihtir. Allah duyularla alglanamayan kadm, hay, alm, adl, hakm, vhid, gan bir varlktr; fakat byle oluu ztnda mstakil mnalar halinde sfatlarnn olduu anlamna gelmez (bnlMurtaz, el-alid, s. 7-8). Mutezile kelmclarnn ileri gelenlerinden Kbye gre sfatlar, Allahn ztnda gerek mnada bulunmayp sadece insan zihni tarafndan Ona yneltilen nitelemelerden ibarettir (Mtrd, s. 79, 87). Bu sebeple Mutezilenin ounluu, Allahn yannda baka kadm varlklarn mevcudiyeti (taaddd-i kudem) sonucuna gtreceini dnerek Allahn ztndan baka, varlkla nitelenebilecek (sbt) kadm sfatlara sahip olmasn tevhid ilkesine aykr grmtr. Esasen sfat bir araz olduundan Onun ztna nisbet edilemez. Sfatlar asndan Allah hakknda ancak u tabirler kullanlabilir: Allah ztyla veya ztndan dolay yahut ztndaki halden dolay hay, alm kadr, mevcd, mrd, sem, basrdir; bunlarn ztlar ise Allah hakknda muhaldir (Hayyt, s. 50; Kd Abdlcebbr, s. 128-129; ehristn, I, 44). ann nde gelen kollar olan Zeydiyye ve snaeriyye ilh sfatlar konusunda byk lde Mutezileye yakn grler benimsemitir. aya gre Allaha sfat nisbet edilebilir, ancak bu Onun zt ve sfatlardan olumu bir varlk olduu anlamna gelmez (bnl-Mutahhar el-Hill, s. 9-25; Ali b. Abdlkerm b. Fudayl erefeddin, s. 49-50; Sm el-Gureyr el-Garrv, s. 317-321, 588). Yeni dnemde baz snaeriyye mensuplar ilh sfatlar meselesinde naslara daha uygun bir tutum ortaya koymutur (Cafer esSbhn, I, 82-85). lh sfatlar konusunda tenzihi bir tutum benimseyen slm filozoflar Allahn varl ile mahiyetinin bir olduu dncesinden hareketle Onun sfatlarn ztnn ayn kabul etmi ve sfatlarn zihnen de olsa ztndan ayrlmasn imknsz grmtr. Kelmdan felsefeye gei dneminin temsilcisi saylan Yakb b. shak el-Kind ilh sfatlar zta indirgemeden Allah alm, kadr, hay, hlik, ilk sebep, son sebep, ilk ynetici gibi sfatlarla niteleyip birlik ve ezelliini ne karmtr (bk. KND, Yakub b. shak). Frb ise tevhid ilkesini korumak iin zt-sfat ayrm yapmam; Allahn sadece selb sfatlarn ne karmakla birlikte Onun mutlak hakikat ve kmil varlk olduunu aklamak amacyla ilh zt ilk varlk, zorunlu varlk, ilk prensip, ilk sebep, hak, hakm, akl, kl, makl, hay, mrd gibi sfatlarla nitelendirmitir (mesel bk. el-Mednetl-fzla, s. 317). bn Sn lemin mevcudiyetini (sudr) Allahn ilmine dayandrr. Ona gre var olu Allahn kendisini bilmesi sayesinde gereklemitir. Allahn mahiyeti varl demek olduundan vcut onun asl sfatdr ve Onda akl anlamna gelir, akl akledince kendini bilir. Varl ve mahiyeti ayn olduundan Allahn cinsi, fasl, tr, ei, benzeri ve orta yoktur. Bu sebeple Allah hakknda yaplabilecek nitelemeler yle olmaldr: O biricik, en yetkin, en gzel varlk ve tek gerektir; kendini sevdii iin ak, k ve muktur. Hayat, ilim, irade, kelm, tekvin gibi sfatlar Allahn

varlnda okluk oluturmazsa da varln tam olarak tantmaz, O meliktir ve gandir (er-Risletlariyye, s. 23-34). Erken dnem Ehl-i snnet kelmclarndan bn Kllb el-Basrnin Allahn kadm olan isim ve sfatlar bulunduunu kabul edip (Ear, Malt, s. 169) bunlar temellendirmeye almasndan sonra Mtrdiyye ve Eariyyeye mensup kelmclar Allahn yaratlmlara benzemekten mnezzeh olduunu sylemekle birlikte stnlk ve kemal nitelii tayan btn sfatlar Onun ztna nisbet etmeyi hem aklen hem naklen zaruri grmtr. Zira naslarda Allaha ilim ve kuvvet gibi (sbt) sfatlar atfedilmitir. Ekmel varlk olan Allahta kemal sfatlarnn bulunmadn iddia etmek Onu yaratlmlara nisbetle eksik varlk olduunu ileri srmek anlamna gelir (Seyfeddin el-mid, s. 53; Ubeydullah b. Muhammed es-Semerkand, s. 60). Snn kelmclar ayrca ilh sfatlar duyu tesini duyular lemine kyas ederek kantlamaya almtr. Duyular leminde ilmi olana lim denildiine gre duyu tesinde de lim olann ilme sahip olmas gerekir (Mtrd, s. 47-48). Ancak bu istidll tarz mteahhir dnem limlerince zayf bulunmutur (Seyfeddin el-mid, s. 44-45). Ehl-i snnet iinde yer alan erken devir sflerinin sfatlara ilikin grleri genel Snn kelm telakkisiyle ayndr. Buna gre Allahn zt ve sfatlar vardr, ztna ait sfatlarn bulunmas Allahn birlii ilkesiyle elimez (Kelbz, s. 14-17). lh sfatlar aklamak iin farkl terimler kullanan Muhyiddin bnl-Arabye gre Allah zt ynnden deil ulhiyyeti (ulhet) bakmndan bilinebilir. Mutlak varlk ve vcibl-vcd olan Allahn aklen bilinebilen ve snrlar din tarafndan belirlenen selb sfatlar vardr. Onun lemi yaratmas gereine sistem iinde yer verirken hayat, ilim, irade, kudret, yaratma, iitme ve grme sfatlarnn bulunduunu sylemek gerekir. Ancak bu sfatlar ztndan ayr deil ztnn ayndr, haber sfatlar da sbt sfatlar iinde mtalaa edilmelidir (Karada, s. 108-124). Abdlkerm el-Cl ise selb sfatlarn hepsini zt sfat sayar; cb adn verdii sbt sfatlar da zt, nefs, sfat ve fiil gruplarna ayrr (elKemltl-ilhiyye, s. 21-25). Semav dinlerde, hatta tabiat st bir varln mevcudiyetini benimseyen btn dinlerde Allah inanc dinin temel ilkesini oluturur. Madde tesi ve tabiat st olduundan bu varln duyularla idrak edilmesine imkn yoktur. Bu durumda Allah ya sadece zihn bir valk olarak dnlecek veya zihnin dnda, gerek lemde de bulunduu kabul edilecektir. Fiilen mevcut olmayan, tasavvur halindeki tanr ne kinatn yaratcs ve idare edicisi olabilir, ne de ona inanacak insanlarn zihninde ve gnlnde yer bulabilir. u halde Allah fiilen vardr, fakat duyular yoluyla idrak edilememektedir. te bu noktada Onun tannmas ve kendisiyle fikr ve kalb iliki kurulabilmesi iin kendisini bize tantmas gerekir. Bu da -felsef teolojiler bir yana-gnderdii peygamberler vastasyla olmaktadr. Sonu olarak sfatlar, Allah kullarna tantan ve ikisi arasnda iliki kuran klavuz kavramlar ve rehber kelimelerdir. slm dnce tarihinde naslarda ve zellikle Kuranda yer alan ilh sfatlar inkr eden bir grup olmad gibi yaratcy zt ve sfatlar bakmndan yaratlma benzeten kimseler de yoktur. Tebih ve tecsm diye adlandrlan akmlara da -ok az saydaki kt niyetliler ve cahiller dnda-itibar eden olmamtr. nsan zihni nisb deerlerden ibaret olan zaman ve mekn kaytlar, yaad gne sistemi ve madde leminin artlaryla snrl olduundan btn bu kaytlardan mnezzeh olan yce varl mahiyet ve hakikatiyle idrak etmekten cizdir. Bu sebeple naslarda yer alan sfatlarn anlalmas ve madd olmayan varln madde kaytlaryla snrl insan zihni tarafndan kavranmas

konusunda tefvz ve tevil birer aklama yntemi olarak ortaya kmtr. Konu geleneksel mezhep taassubundan arndrlmak ve yenime atmosferinden karlmak suretiyle ele alnd takdirde her iki yntemin tarihte uyguland, gnmzde de uygulanma alanlarnn bulunduu grlr. slm akaidi veya kelmnn nemli bir meselesini tekil eden sfat konusunu Selef ulems, kelmclar ve filozoflarn bak asndan ele alp inceleyen Gazzlnin eserlerinden kan sonu udur: Selef yntemi yabanc tesirlere mruz kalmayan halk kitlelerine, kelmtevil yntemi de bu etkiler altnda kalan veya kalabilecek olanlara uygulanmaldr. Gazzlnin ilh sfatlarla ilgili olarak slm filozoflar hakknda verdii hkm (Allahn ilim sfatnn cziyyta taalluk etmedii iddiasnn kfr gerektirdii hkm) sonraki limler tarafndan uygun grlmemitir (lcml-avm, Kavidl-aid, Tehftl-felsife, ilgili blmler; DA, XIII, 498-500, 505-511). Mutezile ve a ulems arasndaki yntem fark veya anlamazlnn -karlkl ithamlarn bir yana braklmas halinde-daha ok ifade deiikliinden ibaret olduu sylenebilir. Sfatlarn Tasnifi. Deiik ekollerce farkl saylar verilmekle birlikte ilh sfatlar mnalar dikkate alnmak, eitim ve retimde kolaylk salamak amacyla sistemletirilerek eitli gruplara ayrlmtr. Bunu yapanlarn banda Eb Hanfe gelir. Eb Hanfe sfatlar zt ve fiil olmak zere ikiye ayrm; birinci gruba hayat, ilim, irade, kudret, kelm, sem ve basar; ikinci gruba yaratma, yapma, rzklandrma, hayat verme, hayat sona erdirme gibi sfatlar dahil etmitir (Beyzzde Ahmed Efendi, s. 44-56). Ahmed b. Hanbel de zt ve sfat ayrm yaptktan sonra sfatlar sadece peygamberin getirdii vahiylerle (sem) bilinenler ve hem sem hem de akl yrterek bilinenler diye ikiye ayrm; birinci gruba sem, basar, vech, yed, yemn, istiv, gazap, rz, nefs gibi sfatlarn; ikinci gruba da hayat, ilim, kudret, irade ve kelm sfatlarnn girdiini sylemi; ayrca sfatlar zt ve fiil diye iki grup halinde mtalaa etmitir (Eb Bekir el-Halll, s. 101-112). Eb Hanfe gelenei iinde yetien Mtrd de sfatlar zt ve fiil ksmlarna ayrm, fiil sfatlar ezel olan tekvin sfat iinde deerlendirmi, fakat eserinde aklamalarna yer vermesine ramen selb, sbt ve haber sfat ayrmnda bulunmam, ayrca haber sfatlar akl bilgilerin nda tevil etmitir (Kitbt-Tevd, s. 51-151). Ear ise sfatlar itikad grlerini benimsediini aka belirttii Ahmed b. Hanbel gibi taksim edip onlara ilikin yetlerin bir ksmnn mtebih olduunu, bunlarn ancak akl bilgiler sayesinde aklanabileceini belirtmitir (el-Lma, s. 83-91; bn Frek, s. 22). Erken dnemlerden itibaren limlerce sfatlar hakknda yaplan tasnifler mteahhirn ve yeni ilm-i kelm devirlerinde sistemletirilerek retime elverili hale getirilmitir. Buna gre sfatlar genelde zt, fiil ve haber olmak zere e ayrlr; zt sfatlar ise nefs, selb (tenzh) ve sbt (cb) diye yine balk altnda deerlendirilir. Allah ztlaryla nitelemek mmkn olmayan sfatlara zt, mmkn olanlarna ise fiil sfatlar denilir (Muhammed b. Emn el-Cm, s. 205). A) Zt Sfatlar. Bu sfatlar gruba ayrlabilir. 1. Nefs Sfat. Allahn ztna nisbet edilen vcd kavramndan ibaret olup ztnn gerei olan bir sfattr, zira O vcibl-vcddur. Kelmclarn ounluu vcdu nefs diye ayr bir sfat statsnde mtalaa etmitir. Ear ve Ebl-Hseyin elBasr ile slm filozoflarna gre vcd ayn zamanda Allahn zt, kendisi ve mahiyeti anlamna geldiinden ayrca bir sfat olarak grlmemelidir (Seyyid erf el-Crcn, I, 190-194; zmirli, I, 255). 2. Selb Sfatlar. Allah ztna lyk olmayan niteliklerden ve yarattklarna benzemekten tenzih etmeyi gerektiren sfatlar olup Onun ne olmadn ifade eder ve tenzih olarak da anlr. Kemalin

zddn tekil edip Allah her trl cizlik, eksiklik ve yaratlmlk zelliklerinden tenzih eden bu sfatlarn tam bir listesini yapmak mmkn olmamakla birlikte esaslarn oluturanlar u ekilde belirlenmitir: Vcd, vahdniyyet, kdem, bek, muhlefetn lil-havdis, kym bi-nefsih (Arapkirli Hseyin Avni, s. 1-10). Vcd yokluunun dnlememesi demek olup biraz nce nefs sfat diye gemitir. Vahdniyyet Allahn erikinin olmamas, kdem varlna ait bir balangcn bulunmamas, bek varlnn sona ermemesi, muhlefetn lil-havdis yaratlmlara benzememesi, kym bi-nefsih varl iin bakasna ihtiya duymamas mnasna gelir. Selb sfatlarn sonucu olarak Allah cevher, cisim ve araz deildir, bir yerde ve ynde bulunmaz, paralardan oluma nitelii tamaz. Selb sfatlar sadece Allaha ait olduundan yaratlmlara nisbet edilemez. Bu sfatlar konusunda deiik ekollere mensup limler arasnda nemli bir gr ayrl yoktur. mmiyye as cell adn da verdii selb sfatlar yedi maddede toplar: Buna gre Allah cisim, cevher ve araz deil, grlmez, meknda bulunmaz, bakasna hull etmez ve baka bir varlkla birlemez (Cafer es-Sbhn, I, 382-383). 3. Sbt Sfatlar. Allahn ztna nisbet edilen mnalar olup Onun ne olduunu ifade eder. Baz yorum farklar bulunsa da btn slm limleri bu sfatlar kabul eder. Tasnif srasnda fiil sfatlar ayr bir grup olarak zikredilmekle beraber onlar da sbtler iinde mtalaa edilebilir. Nitekim Mtrdler tekvin kelimesine sdrdklar fiil sfatlar sbtler listesinin sonuna eklemilerdir. Bu ekleme dikkate alnarak Allaha ok sayda sbt sfat nisbet edilir. Ancak retici olmas iin, ayrca telifte kolaylk ve dzen salamak gibi gayelerle bunlarn iinden alts seilmi (hayat, ilim, sem, basar, kudret, irade), kelm ve tekvin sfatlar da baz dncelerle bu listeye eklenmitir. Hayat btn sfatlarn varlk ve ilerliini salayan bir sfattr. lim en kapsaml, taalluk alan en geni olan, sem ve basar iitilmeye ve grlmeye konu tekil eden her varlkla ilgisi olan sfatlardr. Kudret meydana gelmesi mmkn olan her eye g yetirme anlamna gelirken irade olmas imkn dahilinde bulunan, yani eitli alternatiflerden birini tercih eden sfattr. Kelm, Snn limlerine gre Allahn ztyla kim ve kadm bir sfat olduu, tarihte Mutezile ve Selefiyye arasnda nemli bir anlamazlk konusu haline geldii ve usl-i selseden nbvvetin temelini tekil ettii iin sbt sfatlar listesine alnmtr. Mutezileye gre ise kelm kadm olmayan ve dolaysyla Allahn ztyla kim bulunmayan fiil bir sfattr. Mna Sfatlar-Mnev Sfatlar. Mutezile kelmclar, sbt sfatlardan ilk altsnn Kurn- Kermde kelime ekli bakmndan sfat kalbnda getiinden hay, lim / alm (sem, basr), kdir / kadr ve mrd biiminde zikredilip aklanmasnn gerektiini belirtmilerdir. Zira bu durumda nitelikle nitelenen (sfat-mevsuf) insan zihninde ayn anda ve beraberce doduundan zt ile sfat arasnda bir ayrm meydana gelmez, dolaysyla say yoluyla bir oalma (taaddd) olumaz. Buna karlk hayat, ilim ... eklindeki sralama ve aklama yntemi zihinde ayr ayr kavrandndan taaddd hsl olur. Bundan da -ilke olarak Allahn hem zt hem sfatlar kadm olduundankadmlerin oalmas sonucu doar, bu ise tevhid ilkesini zedeler. Ehl-i snnet limleri ise ilim kelimesinin birok yette, kudret mnasna gelen kuvvet kelimesinin de baz yerlerde Allaha nisbet edildiini (M. F. Abdlbk, el-Mucem, ilm, vy md.leri) gz nnde bulundurmak, ayrca sz edilen sfatlarn zihn kavramlardan ibaret olup d lemde bulunmadn dnmek suretiyle herhangi bir taadddn olumayacan savunmutur. Literatrde tartma konusu sfatlardan masdar eklinde olanlara (hayat ...) mna sfatlar, dierlerine mnev sfatlar denilmitir. slm filozoflar tevhid ilkesine byk nem verip tenzih sfatlar benimsemi, sbt sfatlardan

mna statsnde bulunanlar mnev konumunda tutarak birletirmi ve sonuta sfatlar bir anlamda zt iinde eriterek taaddd-i kudem ihtimalinin nn kesmitir (DA, II, 489). Bu durum karsnda Ehl-i snnet limleri, lh sfatlar ztn ayn olmad gibi gayri de deildir ifadesiyle itidalden uzaklaan slm filozoflar ile Mutezileye cevap vermitir. lk bakta elikili gibi grnen bu ifadede anlatlmak istenen udur: Allahn sfatlar insan zihninde ztnn ayn olmayp her bir sfat szlk ve literal mnas iinde incelenir ve bu sayede Allahn tannmas (mrifetullah) hedefine beer gc orannda ulalr. Bu yntem terkedildii takdirde mrifetullaha ulamak imknszlar. Allahn sfatlar Mutezilenin Snn limlerini itham ettii gibi ztnn gayri deildir, yani bunlar zihn varlk olmaktan kp d lemde bulunmaz ki taaddd-i kudem problemi dosun. Nitekim slm mensuplar iinde hristiyan teolojisinde olduu gibi mesel kelm (logos) sfatn zttan ayrarak ona Hz. s eklinde mstakil ferdiyet veren bir inan sz konusu olmamtr. a kelmclar, sbt sfatlar konusunda Mutezileninkine benzer grleri ilke olarak benimsemekle birlikte ksmen Snnlerden etkilenip ztnn ayn olan hayat, ilim, irade, kerhet (istememe), kudret, tekellm, sem, basar ve gn gibi sfatlar Allaha nisbet etmilerdir (Syr, s. 98-150; Cafer es-Sbhn, I, 83, 382-383). Mutezileden Eb Him el-Cbb, sbt sfatlar ilh ztn varlk ve yoklukla nitelenmeyen halleri diye tanmlamak suretiyle tevhid ilkesiyle elimeyen, sfatlar da reddetmeyen bir teori gelitirmitir. Buna gre Allahn ztnda hayyiyyet, limiyyet, kdiriyyet, mrdiyyet, semiyyet, basriyyet, mtekellimiyyet halleri vardr (sft- hliyye). Mesel Allah ztndaki bilici olma halinden dolay limdir, dier sfatlar da bunun gibidir (bk. AHVAL). Haller, ilh zttan bamsz olarak varlk ve yoklukla nitelenemedii iin tevhid ilkesine aykr bir durum arzetmemektedir (Seyfeddin el-mid, s. 30-32). B) Fiil Sfatlar. Btn limlerce Allaha nisbet edilen sfat grubunu oluturur. Allahn lemle ilikisine konu olan bu sfatlara dair farkl grler mevcuttur. Fiil sfatlar yaratmak-yaratmamak, rzk vermek-vermemek, azap etmek-etmemek gibi hem olumlu hem olumsuz olarak Allah hakknda kullanlabilen fiiller olup Allahn, ztlaryla nitelenmesi mmkn olan sfatlar diye tanmlanr (Muhammed b. Emn el-Cm, s. 205). Mutezile ve Eariyye kelmclar ilh fiillerin kayna olarak kudret sfatn kabul ederler. Allah, mahlkat kudret sfatnn hdis olan taallukuyla yaratr ve fiillerini bu vasta ile gerekletirir. lh fiilleri sfatlarn tecellisi eklinde deerlendiren Mutezile limlerine gre kelm ve irade sfatlar bu gruba dahildir (Kd Abdlcebbr, s. 151, 525-562). Allah konumak istedii zaman baka bir nesnede, mesel aata (el-Kasas 28/30) kelm yaratarak konuur. Selefiyye ve Mtrdiyye limleri ise fiillerin asl kayna olarak tekvin sfatn grmtr. Mtrdlerce tekvin ezel, mkevven hdistir (Nesef, I, 306-372). Selefiyyeye gre ilh isim ve sfatlar tevkf olup naslarla bilinir. Mutezile ve Kerrmiyye limleri isim ve sfatlarn kyas yoluyla da bilinebileceini sylerken Snn kelmclar isimlerin tevkf, sfatlarn kyas olduunu kabul eder (Fahreddin er-Rz, Levmiul-beyyint, s. 19-21). C) Haber Sfatlar. Szlk anlamlar bakmndan yaratlmlara ait zellikler tayan, bu adan selb sfatlar iinde mtalaa edilmesi gereken, fakat naslarda Allaha nisbet edildikleri iin ilh sfatlar iinde yer alan kelime veya kavramlardr. Bunlarn bir ksm yetlerde, bir ksm had hadislerde yer almtr. Yed, vech, ayn, istiv, nzl, ityn, sba, kadem, dhk (glme) gibi kavramlar bunlarn banda yer alr. Selefiyye bir ksm Allahn ztna, bir ksm fiillerine dair olan bu kavramlar zthaber ve fiil-haber sfatlar diye ikiye ayrmtr (Muhammed Herrs, s. 105). Farkl ekollere mensup btn kelm limleri haber sfatlarn dil bilimleri ve akl bilgiler nda tevil edilmesinin

gerektii noktasnda ittifak etmitir. Buna gre yed kudret, vech zt, ayn ilim, istiv hkmranlk, nzl rahmet, ityn ilh emir gibi mnalarla tevil edilmitir. Genellikle Selef limleri bu tr sfatlar szlk anlamlaryla aklamadan, mahiyetlerinden sz etmeden, tevile tbi tutmadan ve tebihe gitmeden benimsenmesinin gerektiini kabul ederler. Bu anlaya gre haber sfatlarn ulhiyyet makamna has mnalar olup bunlarn mahiyetlerini sadece Allah bilir. mam Mtrd de ilh sfatlara ait mahiyetlerin bilinemeyeceini belirttikten sonra beer olarak elde edilen bilgilerin duyulur leme dayandn, ilh sfatlarda ise beer mahiyetlerin sz konusu olamayacan vurgular (Kitbt-Tevd, s. 146-152). u halde yaratlmlara zg bir mna ve muhtevay Allaha nisbet etmemek iin, Niha gerei bilen yalnz Allahtr demek suretiyle haber sfatlara szlk ve dil bilimi iinde mecazi mnalar verilmelidir. Mesel yed kelimesine el anlam verildii takdirde zihinlerde duyulur lemden bir el tasavvuru doar; bunun insan eline benzemediini sylemek idrak asndan hibir ey ifade etmez. Fakat kudret mnas verilirse bir problem dourmaz. Bu sebeple kelmclar, Selef limlerinin sft- haberiyye anlaynn da -iddialarnn aksine-icml bir tevil olduunu sylemitir. Literatr. Sfatlar meselesi kelm ilminin ulhiyyet blmlerinde incelenmekle birlikte konu hakknda mstakil eserler de kaleme alnm olup bazlar unlardr: Muhammed Bkr, Esm ve ft- lh der urn (Tahran 1372); Nes, Kitbn-Nut: el-Esm ve-ft (Riyad 1419/1998); Drekutn, Kitb-ft (bask yeri yok, 1983); bn Huzeyme, Kitbt-Tevd ve ibt ftir-rab (Beyrut 1398); Eb Abdullah bn Mende, Kitbt-Tevd ve marifeti esmillh ve ftih (Medine 1994); Abdlkhir el-Badd, Esm ve-ft (Kayseri Rid Efendi Ktp., nr. 497); Tevl mtebihil-abr (Beyazt Devlet Ktp., nr. 10085); Beyhak, el-Esm ve-ft (Beyrut 1994); Eb Bekir bnl-Arab, el-Emedl-a bi-esmillhil-sn ve ftihil-uly; Fahreddin er-Rz, Esst-tads (Kahire 1328); Muhammed b. Ahmed el-Kurtub, el-Esn f eri esmillahil-sn ve ftih (Bingazi 2001); bn Teymiyye, el-Esm ve-ft (Beyrut 1988); Zeheb, el-Erban f fti rabbil-lemn (Medine 1993); Sadreddn-i rz, Risle f ibtilbri ve ftih (Sleymaniye Ktp., Ysuf Aa, nr. 289); Muvaffakuddin bn Kudme, bt fatilulv (Dmak 1409); bn Kayyim el-Cevziyye, el-avid-ayyibt fil-esm ve-ft (Riyad 1995); bnl-Ukl, el-Enb f ai-ft vel-esm (Beyazt Devlet Ktp., Veliyyddin Efendi, nr. 64); Abdlvehhb e-arn, el-avidl-kefiyye el-ma li-meni-ftililhiyye (nr. M. Abdurrahman e-gl, Kahire 2004); Mer b. Ysuf el-Kerm, Evl-it f tevlil-esm ve-ft (Beyrut 1985); Nrulhasan b. Sddk Hasan Han, el-Ceviz ve-lt min cemil-esm ve-ft (Delhi 1290); Muhammed b. Ysuf es-Sens, Risle f ftillh velenbiy (Sleymaniye Ktp., Kasidecizde Sleyman Srr, nr. 663); Gmhnev, Cmiul-mtn f a envi-ftil-ilhiyye (stanbul 1273); Kursav, er al Risle f bai-ft (Sleymaniye Ktp., zmirli smail Hakk, nr. 906); Rz b. Hasan Mut, Alatl-ibt vet-tefv bi-fti rabbil-lemn (Riyad 1995); Abdullah b. Muhammed el-Ensr, Deiul-irt il menil-esm ve-ft (Beyrut 1988); mer Sleyman el-Ekar, Esmullh ve fth f muteadi Ehlis-snne vel-cema (Amman 1994); Muhammed b. Nsr el-Hzin, e-ft (Riyad 1415); Alev b. Abdlkdir es-Sekkf, ftullhil-vride fil-Kitb ves-Snne (Riyad 1994); Muhammed Slih Useymin, el-avidl-ml f ftillh ve esmihil-sn (Medine 1409); Muhammed Abdurrahman el-Marv, el-Mfessirn beynet-tevl vel-ibt f yti-ft (Beyrut 2000); Zekeriyy b. Gulm Kdir Pakistn, el-Ed-f vel-mevt fil-esm ve-ft (Beyrut 2001); Ahmed b. Abdurrahman b. Osman Kd, Meheb ehlit-tefv f nu-ft (Riyad 1996); hsan bint Abdlgaffr Mirza, Seyfddn el-mid ve rhl-itidiyye fillh ve ftih

(bask yeri yok, 2004); Ali Muhammed Sallb, ft rabbil-beriyye al menheci adetisSelefiyye (skenderiye 2002); Hsm b. Hasan Sarsur, yt-ft ve menhec bn Cerr e-aber (Beyrut 2004); Muhammed At Sf, el-Ul ellet ben aleyhel-mbtedia mehebehm fi-ft ver-red aleyh min kelmi eyil-slm bn Teymiyye (Riyad 2005); Abdurrahman b. Ahmed b. Yahy Keml, Manmet hdil-a f ibti-t ve fti lil-al (Beyrut 1989); Muhammed b. Emn el-Cm, e-ftl-ilhiyye fil-kitb ves-snne (Cidde 1991); Metin Yurdagr, Allahn Sfatlar (stanbul 1984); Hayri Krbaolu, Ashbl-Hadse Gre Allahn Sfatlar Problemi (doktora tezi, 1983, Ankara niversitesi Sosyal Bilimler Enstits).

BBLYOGRAFYA

Rgb el-sfahn, el-Mfredt, vf md.; Kmus Tercmesi, III, 759-760; Ahmed b. Hanbel, er-Red alez-zenda vel-Cehmiyye (Aids-selef iinde), s. 64-68; Buhr, alu eflil-ibd (a.e. iinde), s. 192; Kind, Resil, s. 182-184; a.mlf., Risle f vadniyyetillh (nr. M. Abdlhd Eb Rde), Kahire 1369/1950, s. 202-207; Hayyt, el-ntir, s. 50; Eb Bekir el-Halll, el-Ade lil-mm Amed b. anbel (nr. Abdlazz zzeddin es-Seyrevn), Dmak 1408/1988, s. 101-112; Ear, el-Lma, s. 83-91; a.mlf., Malt (Ritter), s. 169; Mtrd, Kitbt-Tevd (nr. Bekir Topalolu - Muhammed Arui), Ankara 1423/2003, s. 47-48, 51-151; Frb, el-Mednetl-fzla (trc. Nafiz Danman), stanbul 1956, s. 317; Kelbz, et-Taarruf li-mehebi ehlit-taavvuf, Kahire 1933, s. 14-17; Bklln, et-Temhd (Eb Rde), s. 45-46; bn Frek, Mcerredl-Malt, s. 22; Kd Abdlcebbr, erul-Ulilamse (nr. Abdlkerm Osman), Kahire 1988, s. 128-131, 151, 182-232, 525-562; bn Sn, erRisletl-ariyye (nr. brhim Hill), Kahire, ts., (Drn-nehdatil-Arabiyye), s. 23-24; a.mlf., et-Talt (nr. Abdurrahman Bedev), Kum, ts. (Mektebetl-ilmil-slm), s. 13-27; Beyhak, el-Esm ve-ft, s. 137-138; bn Hazm, el-Fal (Umeyre), II, 283-285; Gazzl, el-tid filitid, Beyrut 1403/1983, s. 26-40; Nesef, Tebratl-edille (Salam), I, 306-372; Cveyn, elrd (Temm), s. 51-153; ehristn, el-Milel (Kln), I, 32, 44, 92-113; Fahreddin er-Rz, Levmiul-beyyint, Kahire 1323, s. 10-28; a.mlf., Esst-tads, Kahire 1354/1935, s. 3-43, 114119; Miklt, Lbbl-ul (nr. Fevkyye Hseyin Mahmd), Kahire 1977, s. 174; Seyfeddin elmid, yetl-merm (nr. Hasan Mahmd Abdllatf), Kahire 1391/1971, s. 27-32, 44-45, 53; Beyzv, avliul-envr (nr. Abbas Sleyman), Kahire 1991, s. 183-184; Ubeydullah b. Muhammed es-Semerkand, el-Adetr-rkniyye (nr. Mustafa Sinanolu), stanbul 1429/2008, s. 60; bnl-Mutahhar el-Hill, el-Bbl-d aer (nr. Mehd Muhakkk), Tahran 1365 h., s. 9-25; Takyyddin bn Teymiyye, er-Rislett-Tedmriyye, Riyad 1400, s. 7, 21-29, 39-93; a.mlf., Minhcs-snne (nr. M. Red Slim), Riyad 1406/1986, V, 392; a.mlf., el-Esm ve-ft (nr. Mustafa Abdlkdir At), Beyrut 1418/1998, I, 63-74, 122, 165-168; II, 164-165; bn Kayyim elCevziyye, Medrics-slikn, Kahire 1331, I, 17; a.mlf., el-avidl-mhimmt fil-esm veft (nr. Eb Muhammed Eref b. Abdlmaksd, el-avid-ayyibt iinde), Beyrut 1416/ 1995, s. 13-14, 22-23, 52-54, 75-76; Teftzn, erul-Mad (nr. Abdurrahman Umeyre), Beyrut 1409/1989, IV, 69-71; bn Haldn, Muaddime, III, 1042-1058; Abdlkerm el-Cl, el-Kemltlilhiyye (nr. sm brhim el-Keyyl), Beyrut 1425/2004, s. 21-25; bnl-Murtaz, el-alid f

tail-aid (nr. Albert Nasr Ndir), Beyrut 1985, s. 7-8, 83-87; a.mlf., abatlMutezile, s. 7-8; Syr, en-Nfi yevmel-ar f eril-Bbil-d aer (nr. Mehd Muhakkk), Tahran 1365 h., s. 98-150; Seyyid erf el-Crcn, erul-Mevf, stanbul 1292, I, 190-194; M. Abdrraf el-Mnv, et-Tevf al mhimmtit-terf (nr. M. Rdvn ed-Dye), Beyrut 1410/1990, s. 458; Mer b. Ysuf, Evl-it f tevlil-esm ve-ft (nr. uayb el-Arnat), Beyrut 1406/1985, s. 65-69; Beyzzde Ahmed Efendi, el-Ull-mnfe lil-mm Eb anfe (nr. lyas elebi), stanbul 1416/1996, s. 44-56; Abdllatf el-Harpt, Tenul-kelm, stanbul 1330, s. 180; Arapkirli Hseyin Avni, lm-i Kelm, stanbul 1331, s. 1-10; zmirli, Yeni lmi Kelm, I, 253-255; II, 88; O. C. Quick, Doctrines of the Creed, London-Glasgow 1971, s. 44-76; L. Jacobs, A Jewish Theology, London 1973, s. 21-135; Ahmed Hicz es-Sekk, Allah ve fth filYehdiyye ven-Nar vel-slm, Kahire 1978, s. 20-41, 72-79; Ali b. Abdlkerm b. Fudayl erefeddin, ez-Zeydiyye: Naariyye vet-tab, Amman 1405/1985, s. 49-50; Cafer es-Sbhn, ellhiyyt (nr. Hasan M. Mekk el-mil), Beyrut 1410/1989, I, 82-85, 382-383; Muhammed b. Emn el-Cm, e-ftl-ilhiyye fil-Kitb ves-Snne, Cidde 1411/1991, s. 177-178, 199-208, 214218; Cafer Karada, bn Arabnin tikad Grleri, stanbul 1997, s. 108-124; Muhammed Herrs, erul-Vsyye, [bask yeri ve tarihi yok] (Dru bn Kayyim), s. 105; Emine Yarmba, Kurn- Kermde Esm-i Hsna ve Mesajlar (yksek lisans tezi, 2000), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 141-150; Mfrih b. Sleyman el-Kavs, el-Menhecs-selef, Riyad 1422/ 2002, s. 135-143; Sbir Abdurrahman Tuayme, el-Mtekellimn f tillh ve ftih ver-red aleyhim, Kahire 2005, s. 2229, 39-45, 50, 292-299; Sm el-Gureyr el-Garrv, ez-Zeydiyye beynel-mmiyye ve Ehlis-snne, [bask yeri yok] 1426/2006 (Drl-kitbil-slm), s. 317-321, 588; D. B. Macdonald, Allah, A, I, 368; J. R. Gillis, God (Concept of God in Tradition and Doctrine), New Catholic Encyclopedia, Washington 1967, VI, 540-543; Bekir Topalolu, Allah, DA, II, 409, 482, 489; a.mlf., Esm-i Hsn, a.e., XI, 409; Mahmut Kaya, Frb, a.e., XII, 155; a.mlf., Kind, Yakb b. shak, a.e., XXVI, 52; Mustafa arc, Gazzl, a.e., XIII, 498-500; M. Sait zervarl, Gazzl, a.e., XIII, 507; Marvin Fox, God (In Medieval Jewish Philosophy), EJd., VII, 659-660; Alexander Altmann, God (Attributes of God), a.e., VII, 664-669; Louis F. Hartman, God, Names of, a.e., VII, 674682. lyas elebi

SIFATs-SAFVE
() bnl-Cevznin (. 597/1201) zhid ve sflere dair eseri. Ebl-Ferec bnl-Cevz, Eb Nuaym el-sfahnnin ilyetl-evliy adl eserini ksaltp baz zhid ve sfleri ilve ederek yeni bir tertiple telif etmitir. Bir talep zerine byle bir alma yaptn anlatan bnl-Cevz eserin giriinde ilyeyi eitli alardan eletirir ve baz eksiklikleri bulunduunu belirtir. Birok zhid ve sfnin sadece adnn zikredilmesi, konuyla ilgisi bulunmayan hususlara temas edilmesi, gereksiz tekrar ve ayrntlara, zhid ve sflerin menkbeleri yerine rivayet ettikleri hadislere genie yer verilmesi, bu hadislerin nemli bir ksmnn uydurma olmas, mam Mlik ve mam Ahmed gibi zhid limlerin mutasavvf olarak takdim edilmesi, eserin belli bir dzene sahip olmamas onun ilyeye ynelttii balca eletirilerdir. bnl-Cevz zhidlerin efendisi olarak tanmlad Hz. Peygambere yer verilmemesini, zhid olarak tannmayan baz kiiler esere alnd halde baz mehur zhidlerin anlatlmam olmasn, az sayda bid ve zhid kadnn zikredilip dierlerinin ihmal edilmesini de ilyenin eksik yanlar olarak grr. ilyetl-evliyda 688 biyografi bulunmasna karlk fat-afvede bu say 234 kadn olmak zere 1031e ulamtr. Eserde ukall-mecnn denilen meczup ve divane vellere, hakmne t veren kk yataki kzlara, cin taifesinin bid ve bidelerine de yer verilmitir. bnl-Cevz, zhid ve sfleri bulunduklar blgelere ve beldelere gre snflandrarak anlatmtr. Bulunduu Abbs baehri Badat merkez kabul ederek bunun dousundaki belde ve ehirleri merik, batsndakileri marib diye isimlendirmi, Mekke ve Medinede yaayan bid ve zhidleri anlatarak eserine balamtr. Biyografilerin blgelere ve beldelere gre anlatlmas, eitli slm beldelerindeki zhd ve tasavvuf hareketlerinin gelimesini izleme kolayl salama bakmndan faydal olmutur. Zhid, sf, ukall-mecnn, kadn ve kz veller ve cinlerle ilgili ilyede yer almayan bilgilerin hangi kaynaklardan alnd belirtilmemitir. Ancak mellifin kadnlarla ilgili bilgileri Eb Abdurrahman es-Slemnin ikrn-nisvetil-mteabbidti-fiyyt (Kahire 1993), ukall-mecnnle ilgili bilgileri ise bn Habb en-Nsbrnin Uall-mecnn (Beyrut 1985) isimli eserinden ald anlalmaktadr. Telbs bls adl eserinde zhid ve sfleri sert bir dille eletiren bnl-Cevz fat-afvede zhid, bid ve sfler hakknda olumlu ve yumuak bir dil kullanm, onlarn keramet ve hrikulde hallerini tasvip ederek genie anlatmtr. bnl-Cevz bu almasyla gzel bir evliya menkbeleri kitab meydana getirmi, ancak tasavvuf aleyhtar olarak tanndndan eser hak ettii ilgiyi grmemi, tasavvuf evrelerde okunmamtr. fat-afvenin eitli basmlar yaplmtr (Kahire 1920; Haydarbd 1936; Halep 1389/1969; nr. Mahmd Fhr - Muhammed Revvs Kalac, I-IV, Beyrut 1399/1979; nr. brhim Ramazan - Sad el-Lahhm, Beyrut 1989; nr. Abdsselm Muhammed Hrn, Beyrut 1991). Eser bn Manzr, Abdlvehhb e-arn (Mutaaru fati-afve, nr. smddin es-Sabbet, Kahire, ts.) ve brhim b. Ahmed er-Rakk (Esinl-mesin, Bursa Eski Yazma ve Basma Eserler Ktp., Haraolu, nr. 9-10) tarafndan ihtisar edilmitir. fat-afveyi Abdlvehhap ztrk Trkeye

tercme etmitir (stanbul 2006). Eserin ilyetl-evliy ile birlikte yaplm bir tercmesi daha bulunmaktadr (trc. Said Aykut v.dr., Sahabeden Gnmze Allah Dostlar, I-VI, stanbul 1995).

BBLYOGRAFYA

bnl-Cevz, fat-afve (nr. Mahmd Fhr - M. Revvs Kalac), Beyrut 1399/1979; a.mlf., Telbs bls (nr. Seyyid el-Cmeyl), Beyrut 1414/ 1994, s. 202 vd.; Zeheb, Almn-nbel, XXI, 368; Slihiyye, el-Mucem-mil, II, 97-98. Dilaver Grer

SIFFN SAVAI
() Halife Hz. Ali ile Muviye b. Eb Sfyn arasnda yaplan sava (37/657). Hz. Alinin Suriye valiliine tayin ettii Sehl b. Huneyfin Suriyeye giriini engelleyen eski vali Muviye b. Eb Sfyn, Hz. Osmann Dmaka gnderilen kanl gmleini caminin minberine astrp halktan onun kann dava etmek iin biat ald. Hz. Alinin kendisini itaate davet etmek iin gnderdii eliyi cevapsz geri dndrd ve Hz. Osmann katillerinin ldrlmesi dnda hibir teklifi kabul etmeyeceini bildirdi. Muviyenin isyan etmek konusunda srarl olduunu gren Hz. Ali onunla mcadele hazrlklarna balad. Ancak bu srada Osmann katillerini cezalandrmak isteyen Hz. ie, Zbeyr b. Avvm ve Talha b. Ubeydullahn nclk ettii grup ortaya knca nce onlarla uramak zorunda kald (bk. CEMEL VAKASI). Cemel Vakasndan sonra Kfeye dnen Hz. Ali, Cerr b. Abdullah el-Becelyi kendisine biata davet etmek zere Muviyeye gnderdi (Receb 36 / Ocak 657). Muviye eliyi drt ay oyaladktan sonra yine red cevab verdi, ayrca Hz. Aliyi isyanclarn su orta olmakla itham edip Osmann kann dava edeceini tekrarlad. Kfeye dnen Cerr b. Abdullah, Hz. Aliye Suriye halknn Muviye ile birlikte savaa hazr olduunu anlatt. Muviye bir sre sonra Hz. Aliye bir mektup gndererek Osmann katilleri kendisine teslim edilirse biat edeceini, aksi takdirde savaacan bildirdi. Mektupta yazlanlarn duyulmas zerine Medinede Mescidi Nebevyi dolduranlarn hep birden, Osmann katilleri biziz! diye bardklar zikredilmektedir (Nasr b. Mzhim, s. 86). Savan kanlmaz hale geldiini gren Hz. Ali Msr, Kfe ve Basra valilerine haber gnderip hazrlanmalarn emretti. Muviye, Hz. Alinin yola ktn renince 36 yl sonlarnda (Mays-Haziran 657) ordusuyla birlikte Irak istikametinde yrd. Rakkallara kurdurduu kpr vastasyla Frat nehrini geen Hz. Ali, iki tarafn nc birliklerinin kar karya geldiini renince Eteri yardma gnderdi. nc birliklerine ulatnda kumanday stlenmesini, atmay karan taraf olmamasn, ancak dman yakndan takip etmesini emretti. ki tarafn ordular 36 yl Zilhicce aynn ilk gnlerinde (Mays 657 sonlar) savan yapld blgeye ulat. Daha nce gelen Muviye kuvvetleri, ordugh olarak Roma devrinden kalan tarih ehrin harabeleri civarnda geni bir dzl seip Frata ulaan tek yolu tutmutu. Hz. Ali ordusunun su almasna izin verilmemesi zerine balayan atmalar Hz. Ali taraftarlarnn stnlyle sona erdi. Suriye ordusunun sudan faydalanmasna izin verilmesini emreden Hz. Ali ardndan sava yerine geldi, elileri vastasyla Muviyeyi kendisine biata ard. Ancak Muviye bu teklifi yine reddetti; Alinin Hz. Osmann ldrlmesine gz yumduu ve katillerini ordusunda barndrd iddiasn tekrarlayarak katiller teslim edilmedii takdirde savatan baka bir eyi kabul etmeyeceini bildirdi. Onun bu srar yznden grmelerden sonu alnamad. Neticede Rakka ile Balis arasnda Frat nehrinin sa kysnda yer alan Sffn ovasnda iki taraf arasnda atmalar balad. Toplu savatan ekinildii iin iki taraftan mehur kumandanlar emirlerindeki piyade ve svari birliklerinin banda birbirleriyle savayorlard. Bu ksm atmalar zilhicce aynn sonuna kadar devam etti.

Muharrem 37de (19 Haziran - 18 Temmuz 657) iki taraf arasnda atekes yapld ve bar arzusuyla elilik heyetleri tetisi balad. Hz. Ali, Muviyeyi itaate armak iin ikinci bir heyet gnderdi. Ancak Muviye eski iddiasn tekrarlayarak katiller kendilerine verilmedike itaat etmeyeceini bildirdi (a.g.e., s. 190; Taber, V, 5-6). Bunun ardndan gnderdii bir heyetle katillerin kendisine teslim edilmesini, Hz. Alinin halifelii terketmesini ve mslmanlarn ra ile balarna bir emr semelerini teklif etti (Nasr b. Mzhim, s. 200; Taber, V, 7). Bylece katiller teslim edilse bile Hz. Aliye biat etmeyeceini bildirmi oldu. Bu durumda anlama ihtimali ortadan kalkt ve muharrem ayndan sonra taraflar sava hazrlna balad. Hz. Ali askerlerine atmay balatan taraf olmamalar, kaanlar ve yarallar ldrmemeleri, evlerine girmemeleri, kadnlara asla dokunmamalar tlimatn verdikten sonra gnderdii bir kiiyle Muviyeyi bir defa daha isyandan vazgemeye ard. Teklif kabul edilmedi ve safer aynn ilk gn (19 Temmuz 657) atmalar balad. eitli kabilelere ait birlikler alt gn boyunca sava alanna karak birbirleriyle savatlar. Nihayet Hz. Ali askerini toplu taarruz iin hazrlad. ki gn daha iddetli atmalar meydana geldi. Son atmalar srasnda Ammr b. Ysir, Muviyenin askerleri tarafndan ehid edildi. Ammr isyanc bir topluluk ldrecek melindeki hadisi (Mslim, Fiten, 72-73) Muviye ordusunda da bilenler bulunduu iin bu durumun onlar olumsuz ynde etkiledii zikredilmitir. Hz. Alinin ordusu ayn gn isyanc birliklere kar kesin bir stnlk salad, hatta Muviyenin adrna kadar yaklald. Bu srada Hz. Alinin Muviyeyi mbrezeye davet ettii, ancak onun bunu gze alamad belirtilmektedir (Nasr b. Mzhim, s. 274-276; Dnever, s. 170-171). Gittike iddetlenen ve sabaha kadar devam eden atmalar, savan iddeti dolaysyla leyletlharr diye isimlendirilen 9-10 Safer 37 (27-28 Temmuz 657) Cuma sabahna kadar srd. Cuma gn Hz. Ali, silere son darbeyi indirmek niyetiyle Eteri kalabalk birliklerin banda taarruzla grevlendirdi. Eter baarl bir taarruz gerekletirmi, sava kazanmaya ok yaklamt. Ancak Muviyenin danman Amr b. s, ihtilfn Kurann hakemlii nda zlmesi teklifini gndeme getirerek bu srada kamay dnd sylenen Muviye ve ordusunu yenilgiden kurtard. Teklifi uygulamaya koyan Muviye, askerlerine Kuran sayfalarn mzraklarnn ucuna takp kar taraf Kurann hkmne armalarn emretti. Bunun zerine Suriyeli askerler mushaflar mzraklarnn ucuna takarak, Ey Irakllar! Artk sava brakalm, aramzda Allahn kitab hakem olsun diye barmaya baladlar. Ayrca byk am mushaf da askerlerin mzraklarnn ucunda havaya kaldrld. Bu teklif, savatan yorulmu ve ou ayn zamanda akrabalar olan dindalarna kl ekmekte tereddt eden Hz. Alinin ordusundaki askerleri birbirine drd. Byk bir ksm, bilhassa kurr savan derhal durdurulmasn istedi. Hz. Ali onlara bunun bir sava hilesi olduunu, Muviyenin Kurann hkmne uymak deil kendi btnlklerini bozmak amacyla bu ie giritiini syleyip savaa devam etmelerini istedi. Fakat savan durdurulmasn isteyen askerler onu dinlemedikleri gibi sava durdurmad takdirde kendisini Muviyeye teslim etmek veya ldrmekle tehdit ettiler. Bunun zerine Hz. Ali sava durdurmak zorunda kald. Ardndan halifeye kar direnenlerden Eas b. Kays kar tarafn niyetini renmek iin onlarn yanna gitti. Muviye de maksatlarnn aralarndaki anlamazl Kurann hakemliine bavurmak suretiyle zmek olduunu syledi. Buna gre iki taraf temsil

etmek zere seilecek iki hakem halifelik meselesini Kurann hkmne uygun olarak zecekti. Muviye taraftarlar hakem olarak Amr b. s setiler. Hz. Ali ise bunun iin Abdullah b. Abbas veya Mlik b. Hris el-Eteri dnyordu. Ancak bata Eas b. Kays olmak zere onu tahkimi kabule zorlayanlar bu defa Eb Ms el-Earden bakasnn hakemliini kabul etmemekte direndiler. Hz. Ali bu isteklerini de kabul etmek zorunda kald. Ardndan iki taraf arasnda hakemlerin uyaca kurallarn belirlendii metin (tahkimnme) hazrland. ki tarafn verilecek hkme uymay taahht ettii metne gre bir araya gelecek iki hakem halifelik meselesini Kurana, Kuranda bir hkm bulamazlarsa snnete bavurarak dilne zecekti (13 veya 17 Safer 37 / 31 Temmuz veya 4 Austos 657). Bu srada Hz. Alinin ordusunda yeni bir blnme ortaya kt. Eas b. Kays tahkimnmeyi okurken Temmlilerden bazlar l hkme ill lillh szyle halifelik meselesinin iki hakemin takdirine braklmasna itiraz etti. ou Temm kabilesinden yaklak 12.000 asker Kfeye dn srasnda ordudan ayrlp Kfe yaknndaki Harrya ekildi ve ilk Hric zmresini oluturdu. Tahkimnmenin imzalanmasndan sonra taraflar iki gn iinde llerini defnettiler. Hz. Ali ordusuyla Kfeye, Muviye de Suriyeye dn emrini verdi. ki ordunun sava alanna geliinden itibaren yaklak ay (genel kabule gre 110 gn) gemiti. ki ordunun mevcuduyla ilgili olarak 50.000 ile 150.000 arasnda deien rakamlar verilmektedir. Umumi temayl her iki tarafn 90.000 civarnda askere sahip olduu eklindedir. ki taraf da on binlerce kayp vermitir. Abartl bulunmakla birlikte kaynaklarda 70.000 civarnda mslmann ld zikredilir. Cemel Vakasndan sonra ikinci i sava olan Sffn Sava, slm toplumunun geleceini en ok etkileyen olaylardan biridir. Erken dnemlerden itibaren bu sava hakknda mstakil eserler yazlmtr (bir liste iin bk. EI [ng.], IX, 555-556). Sffn, slm tarihi ve mezhepler tarihinin yan sra katlanlarn durumu asndan kelm ilminin de en nemli meselelerinden biri olmutur (a.bk.). Kaynaklarda hakemlerin grmesi konusunda farkl rivayetler bulunmaktadr. Grme yeri olarak Dmetlcendel ve Ezruh bazan iki ayr yer, bazan Dmetlcendeldeki Ezruh eklinde tek yer olarak gsterilmektedir. Bir ksm aratrmaclar bu rivayetlerden hakemlerin nce Dmetlcendelde, ardndan Ezruhta iki defa toplandklar sonucunu karmtr (Watt, s. 16; DA, II, 374). Buna gre ilk toplantlarn Ramazan 37 (ubat 658) tarihinde Dmetlcendelde yapan iki hakem Hz. Osmann haksz yere ldrldne dair bir karar ald ve ban 38de (Ocak 659) Ezruhta tekrar bulumak zere ayrld. kinci toplantda yaptklar uzun grmelerde Hz. Ali ile Muviyenin bu iin dnda tutulmasn ve ra tarafndan bir bakasnn halife seilmesini kararlatrdlar. Bu karar nce Eb Ms tarafndan akland; ancak Amr b. s alnan kararn aksine yine hileye bavurup Muviyeyi halife tayin ettiini bildirdi. Eb Msnn aldatldn sylemesi bir ie yaramad. Mesdnin naklettii bir rivayete gre ise iki hakem aldklar karar aklamadan birbirinden ayrlm, Suriyeye ulaan Amr b. s Muviyenin tehdidi karsnda onu halife iln etmitir (Mrc-eheb, II, 411412). Toplantnn Ezruhta yapldn bildiren rivayetlerin daha eski olmasndan hareket eden baz aratrmaclar toplantnn bir defa ve Ezruhta yapldn kabul ederler (Wellhausen, Arap Devleti ve Sukutu, s. 42; A, IV, 444). Wellhausen ve P. Hitti gibi arkiyatlar ve Hudar Bey, Hasan brhim Hasan, Ysuf el-I gibi ada slm tarihileri toplantnn, iki hakemin Hz. Ali ile Muviyenin uzaklatrlp ra tarafndan bir bakasnn halife seilmesi kararn almasyla sona erdiini, bu kararn ardndan hakemlerin

birbirinden ayrldn, dolaysyla Amr b. sn Eb Msy aldatarak Muviyeyi halife tayin ettiini aklamasyla ilgili bilgilerin sonradan uydurulduunu kabul ederler. Sonu olarak Hakem Vakas ihtilf zmek yerine ii daha karmak hale getirdi. Durumu lehine deerlendirmek isteyen Muviyenin kendisini Suriyede halife iln etmesiyle slm toplumu ikiye blnd. Ardndan iki taraf yeni bir mcadele iin tekrar hazrlklara balad. Bu arada Hricler de isyanlarn devam ettirdiler.

BBLYOGRAFYA

Nasr b. Mzhim, Vaat ffn (nr. Abdsselm M. Hrn), Kahire 1401/1981; bn Sad, eabat, III, 32, 258-265; Halfe b. Hayyt, et-Tr (mer), s. 191-197; Belzr, Ensb (Zekkr), I, 65-131; Dnever, el-Abr-vl, s. 155-202; Yakb, Tr, II, 183-190; Taber, Tr (EblFazl), IV, 561-575; V, 1-93; bn Asem el-Kf, el-Ft (nr. Sheyl Zekkr), Beyrut 1412/ 1992, I, 136-444; Mesd, Mrc-eheb (Abdlhamd), II, 381-412; bnl-Cevz, el-Muntaam (At), V, 100-133; Ykt, Muceml-bldn (Cnd), I, 157-158; II, 554-556; III, 47; bnl-Esr, el-Kmil, III, 276-326; bn Dihye el-Kelb, lmn-naril-mbn fil-mufale beyne ehley ffn (nr. Muhammed Emahzn), Beyrut 1998, s. 45-156; bn Ebl-Hadd, eru Nehcil-bela (M. EblFazl brhim), Kahire 1385/1965, III, 202-215; IV, 13-32; Nveyr, Nihyetl-ereb, XX, 100-160; Zeheb, el-ber, I, 38-43; bn Kesr, el-Bidye, VII, 253-278; bn Hacer, el-be (nr. Ali M. Bicv), Beyrut 1992, III, 258-265; IV, 566; Hudar, Muart: meviyye, II, 51-52, 60-75; J. Wellhausen, Arap Devleti ve Sukutu (trc. Fikret Iltan), Ankara 1963, s. 35-44; a.mlf., slamiyetin lk Devrinde Din-Siyas Muhalefet Partileri (trc. Fikret Iltan), Ankara 1989, s. 1-20; Th Hseyin, el-Fitnetl-kbr, Kahire 1973, II, 56-107; W. Montgomery Watt, slm Dncesinin Teekkl Devri (trc. Ethem Ruhi Flal), Ankara 1981, s. 14-18; Hasan brhim, slm Tarihi, II, 41-52; Ysuf el-I, ed-Devletl-meviyye, Dmak 1985, s. 101-120; Mnr M. el-Gadbn, Muviye b. Eb Sfyn, Dmak 1410/1989, s. 178-224; rfan Aycan, Saltanata Giden Yolda Muaviye Bin Eb Sfyn, Ankara 1990, s. 141-159; P. K. Hitti, Siyasi ve Kltrel slam Tarihi (trc. Salih Tu), stanbul 1995, I, 278-279; Adem Apak, slm Siyaset Geleneinde Amr b. el-s, Ankara 2001, s. 132-187; Ali M. es-Sallb, Muviye b. Eb Sfyn, Beyrut 1427/2006, s. 97-140; M. Hinds, The Sffin Arbitration Agreement, JSS, XVII (1972), s. 93-128; Ahmet nkal, Tahkim Olay zerine Bir Deerlendirme, STEM: slm, Sanat, Tarih, Edebiyat ve Msksi Dergisi, sy. 1, Konya 2004, s. 33-68; Ali Yenice, Hz. Ali-Muaviye htilafnn Sahnesi: Sffinde Muaviye Safnn Biyografik Analizi, MTAD, sy. 18 (2005), s. 7-11; H. Lammens, Ezruh, A, IV, 443-444; Fr. Buhl, Sffn, a.e., X, 551-554; M. Lecker, ffn, EI (ng.), IX, 552-556; Ethem Ruhi Flal, Ali, DA, II, 373-374. smail Yiit KELM. Mslmanlarn Sffnde kar karya gelmesi, ok sayda kiinin lmesi, savan sonunda zm olarak ngrlen Hakem Vakasnn meseleyi daha da kark hale getirmesi baz kelm

tartmalarnn ortaya kmasna yol am, bu ynyle olay ilk dnemlerden itibaren kelm kaynaklarnda yer almaya balamtr. Esas itibariyle siyas karakter tayan Sffn Sava ve Hakem Vakas iman-kfr snr, kader ve irade hrriyeti gibi nemli inan konularnn tartlmasna, ayrca Hricler adyla bir frkann domasna yol amas bakmndan kelm ve itikad mezhep limlerince incelenmi ve farkl yorumlar yaplmtr. lk dnemde baz ar i gruplar, Sffn Savanda Hz. Alinin karsnda yer alan Muviye ve ordusunun mer imama kar geldii iin kfre dtn, bu sebeple ebed olarak cehennemde kalacan iddia etmitir. Ancak eyh Mfd gibi sonraki baz i kelmclar bu hkman kfrn tek bir millet (inan sistemi) saylmas ilkesiyle badamadn, zira Muviye ve ballarnn iman esaslarn kabul edip slm hkmleri yerine getirdiklerini, dolaysyla bu kiilerin davranlarnn dini tamamen inkr edenlerin kfrleri gibi olmadn belirtmi ve en azndan cehennemde ebed kalmayacaklarn sylemitir (Evill-malt, s. 6-7). Mutezile limleri Sffn Savanda hangi tarafn hakl olduu konusunda gr birliine varamamtr. Amr b. Ubeyd ve Vsl b. At gibi bir grup savaa katlan iki taraftan birinin hak yolda bulunmakla birlikte bunu belirlemenin mmkn olmadn sylemi, ounluk ise Hz. Alinin hakl, kar tarafn haksz sayldn, fakat bu durumun onlarn tekfir edilmesini gerektirmediini belirtmitir. Eb Bekir el-Esam Muviyenin Aliye gre daha hakl bir konumda bulunduunu ileri srmtr. Kerrmiyyeye gre bu i savalarda esas itibariyle iki tarafn da hakllk pay vardr; bu sebeple iki kesim de asla kfr ve fsk ile itham edilemez. Ehl-i snnet ise Sffn Savanda Hz. Ali ve ordusunun tamamen hakl, Muviye ve taraftarlarnn ise haksz (bg) olduu kanaatindedir. Onlara gre Muviye mslmanlarn mer halifesi Hz. Aliye kar gelmitir. Hz. Peygamberin Sffnde ehid edilen Ammr b. Ysire bg bir grup tarafndan ldrleceini daha nce haber vermi olmas da (Mslim, Fiten, 70) bunu teyit etmektedir. Ancak Ehl-i snnet Muviye ve taraftarlarnn tekfir edilmesini hakl grmez. Nitekim bizzat Hz. Ali de Sffn dn Hriclerin Muviye ve ordusunu tekfir etmesi zerine yapt konumada amllarla fsk yahut kfr iinde bulunduklar iin deil onlar cemaate dndrmek iin savatklarn ifade etmi, onlardan mslman kardelerimiz diye bahsetmi ve iki tarafn da kblesinin bir olduunu sylemitir. Savan, Hz. Alinin zaferiyle sonulanmasna yaklald bir srada Muviye taraftarlarnn mzraklarnn ucuna mushaf takarak iki taraf Allahn hkmne uymaya armasyla balayan ve Hakem Vakas ile daha karmak bir hale gelen gelimeler sonrasndaki olaylar Hricler diye anlan bir frkann domasna yol amtr. Bu frka meselenin zmn hakemlere havale ettii iin Muviyeyi, buna rza gsterdii iin Aliyi ve yanl tutumlar dolaysyla her iki hakemi tekfir etmitir. Ancak daha sonra baz gruplara ayrlan mezhebin Ezrika kolu Hz. Alinin irk konumunda bir kfr fiili ilediini sylerken bzyye bunu imandan kma anlamnda kfr deil kfrn- nimet eklinde deerlendirmitir. a mensuplar Hakem Vakasnda Hz. Alinin tutumuyla ilgili olarak iki gruba ayrlm, bir grubu onun takyye gerei varlan karara rza gsterdiini, lm korkusu durumunda byle davranmann ciz olduunu belirtmi, dier grup ise ister normal halde ister takyye sebebiyle olsun Alinin tutumunun isabetli olduunu beyan etmitir. Saylar ok az olan nc bir grup ise Hz. Alinin tahkime gitmekle hatal davrandn, ancak bunun kendisini fska gtrmeyeceini sylemitir. Zeydiyye ile Mrcienin ounluu Alinin meseleyi hakemlerin zmne brakmasnn yerinde olduunu kabul etmitir. Onlara gre Hz. Ali, tahkimi kabul etmemesi

durumunda ordusunda kargaa kabileceinden endie etmitir; fakat hakemler meseleyi Allahn kitab erevesinde zmekle uramam, dolaysyla hata ilemitir. Ehl-i snnet ise Hakem Vakasnda Alinin hakl olduunu, ancak her iki hakemin de tutumlarnn isabetli grnmediini, Eb Ms el-Earnin Hz. Alinin zamann efdali olduunu bildii halde onu hilfetten azletmekle su ilediini, Amr b. sn ise bu sua ilveten Muviyeyi hilfete getirmek gibi ikinci bir hataya dtn belirtmitir. a ve Hricler, gerek Sffn Sava gerek Hakem Vakas ile ilgili gelimeleri kat bir tutumla deerlendirirken Mutezile ksmen bundan uzak kalm, Ehl-i snnet ise daha geni perspektifli deerlendirmeler yapmtr. Olaylarn sebep ve seyriyle ilgili tartmalar ne olursa olsun her iki tarafa ait birliklerin mslman olduunda phe yoktur. Hz. Alinin mer halife olarak Muviyeden biat istemesi tabiidir. Muviyenin Osmann katillerinin bulunmas talebiyle bundan kanmas isabetli deilse de bu davran itikad deil siyas bir tutumdur. Dolaysyla bu tavr ne onun ne de ballarnn kfre dtn gsterir. Nitekim Kuranda, mminlerden iki grubun birbirine kar silha sarlmas durumunda si olan tarafa kar faaliyete geilmesi emredilirken (el-Hucurt 49/9) iki taraf da mminler diye nitelendirilmitir. Ayrca Hz. Ali Hakem Vakas ncesi ve sonrasndaki gelimelerde de hakl grnmektedir; zira Ali Kuran sayfalarnn mzraklarn ucuna taklmasnn bir sava taktii olduunu sylemi, ancak askerleri onu dinlemeyince tahkime rza gstermek mecburiyetinde kalmtr. Hemen hemen btn Snn kelm kitaplarnda sadece Sffn ve Hakem Vakasnda deil Cemel Vakas ve Hriclerle yaplan savata da Hz. Alinin hakl olduu kaydedilmektedir. Onun hilfeti dneminde ortaya kan anlamazlklar sralayan ehristn btn ihtilflarda Alinin hakla, hakkn Ali ile beraber olduunu belirtmitir (el-Milel ven-nial, I, 17). Bunun yannda Snn limleri bu i karklklarn sk sk dile getirilmesini isabetli bulmam ve, Kllarmzn karmad olaylara dillerimizi de kartrmayalm demilerdir. te yandan baz limler, slmn ilk dneminde vuku bulan sz konusu olaylarn zc sonulara yol amakla beraber baz faydal fikr hareketlere de vesile olduunu sylemitir. Nitekim bu suretle iman, kfr, fsk ve irk gibi kavramlar tanmlanm, byk gnahlar ve bunlar ileyenlerin durumu, kaz-kader, irade ve sorumluluk gibi konular zerinde yararl tartmalar yaplmtr.

BBLYOGRAFYA

Chiz, Risle fil-akemeyn (nr. Ch. Pellat, el-Meri, LII/4-5, Beyrut 1958 iinde), s. 436-482; Ear, Malt (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd), Beyrut 1411/1990, I, 128-129, 208-212; II, 141142; Ebl-Hseyin el-Malat, et-Tenbh ver-red (nr. M. Zhid Kevser), Badad-Beyrut 1388/ 1968, s. 47; Bklln, et-Temhd (mdddin), s. 557-558; eyh Mfd, Evill-malt (nr. Mehd Muhakkk), Tahran 1413, s. 6-7; Badd, el-Far (Kevser), s. 17 vd.; a.mlf., Uld-dn, Beyrut 1401/1981, s. 289-293; ehristn, el-Milel ven-nial (nr. Muhammed Fheym), Beyrut 1410/1990, I, 17, 106, 109, 113; Teftzn, erul-Mad (nr. Abdurrahman Umeyre), Beyrut 1409/1989, V, 307; Mahmd kr el-ls, Mutaart-Tufetil-naeriyye, Kahire 1373, s. 278-282; W. Montgomery Watt, slm Dncesinin Teekkl Devri (trc. Ethem Ruhi Flal), Ankara 1981, s. 14 vd.; Ethem Ruhi Flal, bdiyenin Douu ve Grleri, Ankara 1983, s. 44-52; J. Wellhausen, slamiyetin lk Devrinde Din-Siyas Muhalefet Partileri (trc. Fikret Iltan), Ankara

1989, s. 1 vd.; Mustafa Hilm, avidl-menhecis-selef, skenderiye 1411/1991, s. 99. lyas zm

SIHH- STTE
(bk. KTB-i STTE).

SIHHUl-LUGA
(bk. TCl-LUGA).

SIHHAT
) ( badet veya hukuk ilemin geerli olmas anlamnda fkh usul terimi. Szlkte salam ve salkl olmak, hastalktan kurtulup iyilemek anlamndaki shhat kelimesi suhh kknden tremitir. Kart anlamlar arasnda hastalk, bozukluk, sakatlk, rklk vb. saylabilir. Shhat ayn anlam paylat durumlar olmakla birlikte selmet ve fiyetten farkldr (shhatin yakn anlaml kelimelerden farklar iin bk. Eb Hill el-Asker, s. 66, 125, 126). Fkh usulnde shhat, bir ibadet veya hukuk ilemin unsurlarn ve temel gereklerini tamas sebebiyle geerli olmasn ifade eder; bu durumdaki ibadet veya hukuk ilem iin sahh terimi kullanlr. Geersizlik hali ise fesd ve butln eklinde anlrken bu durumdaki ibadet ve hukuk ilemler fsid ve btl terimleriyle belirtilir. Kurn- Kermde shhat ve ayn kkten tremi kelimeler yer almaz. Shhatn getii hadislerin hemen tamamnda szlk anlamlaryla kullanld grlmektedir (Wensinck, el-Mucem, md.). Fkh usulnde shhat-fesat-butlnn teklif ve vaz eklindeki er hkm kategorilerinden hangisine yerletirilmesi gerektii tartlmtr. Hanefler bata olmak zere usulclerin ounluuna gre bunlarn teklif hkmler kapsamnda deerlendirilmesi gerekir. nk bir alm satm akdinin sahih saylmasnn anlam satn alnan eyden yararlanmann mubah, btl / fsid saylmasnn anlam ise ondan yararlanmann haram olmasdr; mubah ve haram ise teklif hkmlerdendir. Buna karlk genelde kelmc usulcler, olumlu veya olumsuz bir talep ya da muhayyer brakma sz konusu olmad iin shhat-fesat-butlnn vaz hkmlerden saylmas gerektii kanaatindedir. Birinci gr, baz durumlarda satm sahih olduu halde mebden yararlanmann mubah olmad, ayrca ibadetlerin sahih olmas halinde mubahlk anlamnn tasavvur edilemeyecei gerekesiyle eletirilmitir. Shhatin er hkmler arasnda zikredilmesi onun riin hitabyla sabit olmas anlamndadr; gerekte shhat vasfn alan ey hkmn kendisi deil ilenen fiildir (Teftzn, II, 123). te yandan dinen gerekli grlen hususlar bilindikten sonra ibadetin bunlara uygun olup olmadnn aklla belirlendii gerekesiyle shhati akl hkmler arasnda sayan ve bu hususta ibadetlerle mumelt ayrt edip sadece birinci gruptakileri akl olarak niteleyen usulcler de vardr. Bu yaklam farkllklar sebebiyle shhat konusu usul kitaplarnda ayr yerlerde ve balklar altnda incelenir. Sahih teriminin tanmna Debs, Ebl-Usr el-Pezdev, emsleimme es-Serahs gibi orta dnem Hanef usulclerinin eserlerinde rastlanmamakla birlikte emrin gerei ve bu gerein yerine getirilmesi, yine nehyin yasaklanan eyin fesadn gerektirip gerektirmeyecei konusundaki tartmalarn erken dnemlerden itibaren izlenebiliyor olmas Hanef usulnde batan beri shhat anlaynn var olduunu gsterir. Aleddin es-Semerkand ve Lminin er bir terim olarak sahih iin verdikleri yakn lafzlar ieren tanmlar, rknlerini ve artlarn hkm hakknda muteber saylacak biimde bir arada bulunduran ibadet veya akid eklinde ifade etmek mmkndr. Tanmdan anlalaca zere shhat, ibadet veya akdin dnda ilve bir nitelik olmayp rkn ve artlarn varlnn sonucu olmas bakmndan dorudan onun zne ilikindir.

Ge dnem literatrnde shhatin / sahihin terim anlam konusunda fukaha metodunu benimseyen usulclerle kelmc usulcler arasnda yaklam farkllnn bulunduu vurgulanr. Kelmc usulcler shhati, kaz edilmesinin gerekip gerekmediini gz nne almakszn fiilin riin emrine uygun olmas, Hanefler ise fiilin kaz ykmlln drr nitelikte olmas eklinde tanmlamlardr. Hanefler'in tanmnda geen kaz kelimesinin ibadetin vakti iinde veya daha sonra yeniden yaplmasn, yani kazy ve iadeyi iine alacak genilikte kullanldna dikkat edilmelidir. Ayrca shhat, sadece ifas iin bir vakit ngrlm ibadetler deil, btn ibadetler ve hukuk ilemler iin sz konusu olabilen bir nitelendirmedir. Baz Hanef usulcleri yukardaki tanma yeterli (mcz) olmas unsurunu eklemek istemilerse de ounluk icznn vcipler hakknda sz konusu olduu ve sahihin anlamn daraltaca gerekesiyle bu ilveye kar kmlardr (shhat-icz fark iin bk. ehbeddin el-Karf, eru Tenil-ful, s. 77). Kelmc usulclerle Haneflerin sahih tanmlar arasndaki fark daha ok u rnekle aklanmaya allr: Abdestli olduu kanaatini tayan kiinin kld namaz kelmclarn terminolojisine gre sahihtir, nk o an iin kendisine yneltilen emre -kendi zannnca-uygun davranmtr; fakihlere gre ise bu namaz fsiddir, nk shhat artlarndan olan abdest art -gerekte-bulunmamaktadr. Esasen byle bir kiinin abdestli olmadn farketmesi durumunda her iki gruba gre namaz yeniden klmas gerekir; ancak kelmc usulcler kaz ykmllnn ilk hitabn deil yeni bir emrin gerei olduu kanaatindedir. Her iki grubun pratik sonuta birletii gz nne alnnca tanm farkllnn ze ynelik olmayp lafzda kaldn syleyen usulclere hak vermek gerekir (Gazzl, I, 95). Ayrca ge dnem usulcleri arasnda zerinde dikkatlice dnld vakit emre uygunlukla kaznn dmesi arasnda sebep-sonu ilikisi olduunu, birinin varl durumunda dierinin de varlna, yokluu durumunda dierinin de yokluuna hkmedileceini dile getirenlerin bulunduunu eklemek uygun olur (Bihr, I, 121; sahihin tanm konusundaki bu farklln, bazlar baka gerekelerle balantl olsa da, frdaki zmlere yansdna dair rnekler iin bk. Ali b. Sleyman el-Merdv, III, 1085). Nfile ibadetlerde zimmetin bortan kurtulmas, yani kaz ykmllnn zaten sz konusu olmamas dikkate alndnda Haneflerin shhat tanmnn nfile ibadetlere uygun dmedii ynndeki itiraza ise nfileye balandnda bunun vcip hale geldii ve eda edilerek zimmetin bortan kurtulduu eklindeki kaideye atfta bulunularak cevap verilmitir (Teftzn, II, 122). Dier taraftan bu konudaki tanm farkllnn iki usul evresi arasndaki hkm tanmna ilikin yaklam farkllyla da ilgili olduu sylenebilir. Zira kelmc usulcler hkm riin buyruu (hitab), ikinciler buyruun getirdii ykmllk (riin hitabnn sonucu) olarak tanmlamtr. Burada da birincilerin konuya daha ok hkm koyan, ikincilerin ise hkmn muhatab asndan baktklar grlmektedir. Shhati mumelt asndan tanmlama ihtiyac duyan sonraki usulcler, daha ok yaplan ilemin onunla amalanan sonularn domasna uygun nitelikte olmas eklinde bir tarif vermilerdir. Mesel satm akdi, mlkiyetin nakledilmesi amacn gerekletirecek biimde yaplmsa ilve bir ileme gerek olmakszn bu sonucu dourur ve sahih diye adlandrlr. Bu amac gerekletiremeyen, yani sahih olmasn salayacak artlar bulundurmayan akid ise sahih deildir. Sahih olmama halinin yekpre bir durum olup olmad konusunda farkl yaklamlar bulunmaktadr. fi usulcleri sahih olmamay yekpre bir durum olarak grrken Hanefler, ngrlen artlardaki eksikliin nem derecesine gre sahih olmama halini btl ile fsid eklinde iki farkl derecede dnmlerdir; ancak onlar da ibadetler konusunda iki terimi e anlaml kabul etmitir (bk. BUTLN; FESAD).

Beyzv, kelmc usulclerle fakihlerin yukarda zikredilen shhat tanmlarnn kendisine yer bulabilecei bir ekilde genel bir tanm yapmtr. Buna gre shhat, bir fiilin amaca uygun, yani sonularnn kendisine balanmasn gerektirecek biimde olmasdr (istitbul-gye) (Minhclvl, I, 76). lk iki tanmdan ibadetlere zg olma izlenimi edinilmesine karlk ibadetler yannda hukuk ilemleri de aka iine almas ynyle bu tanm sonraki baz usulcler tarafndan daha baarl kabul edilmitir.

BBLYOGRAFYA

Eb Hill el-Asker, el-Furul-luaviyye (nr. M. Bsil Uyns-Sd), Beyrut 2005, s. 66, 125, 126; Bklln, et-Tarb vel-ird (nr. Abdlhamd b. Ali Eb Zneyd), Beyrut 1418/1998, I, 271; Gazzl, el-Mstaf, Kahire 1322, I, 94-95; Lmi, Kitb f ulil-fh (nr. Abdlmecd Trk), Beyrut 1995, s. 64; Aleddin es-Semerkand, Mznl-ul (nr. Abdlmelik Abdurrahman esSad), Badad 1407/1987, I, 139-140; Ksn, Bedi, V, 148; Seyfeddin el-mid, el-km f ulil-akm (nr. Seyyid b. el-Cmeyl), Beyrut 1986, I, 175-176; Sirceddin el-Urmev, et-Tal minel-Mal (nr. Abdlhamd b. Ali Eb Zneyd), Beyrut 1408/1988, I, 178-179; ehbeddin elKarf, eru Tenil-ful (nr. Th Abdrraf Sad), Kahire 1393/1973, s. 76-78; a.mlf., Nefisl-ul f eril-Mal (nr. dil Ahmed Abdlmevcd - Ali M. Muavvaz), Mekke 1418/ 1997, I, 308-320; Beyzv, Minhcl-vl (snev, Nihyets-sl iinde), Beyrut 1405/1984, I, 76; Tf, eru Mutaarir-Rava (nr. Abdullah b. Abdlmuhsin et-Trk), Beyrut 1407/1987, I, 441446; Abdlazz el-Buhr, Kefl-esrr, stanbul 1307, I, 379; Takyyddin es-Sbk - Tceddin esSbk, el-bhc f eril-Minhc (nr. Ahmed Ceml ez-Zemzem - Nreddin Abdlcebbr Sagr), Dbey 1424/2004, II, 181-199; Tceddin es-Sbk, Reful-cib (nr. Ali M. Muavvaz - dil Ahmed Abdlmevcd), Beyrut 1999, II, 18-24; Teftzn, erut-Telv, Kahire 1377/ 1957, II, 122, 123; bn Emru Hc, et-Tarr vet-tabr (nr. Abdullah Mahmd Muhammed mer), Beyrut 1999, II, 100-101; Ali b. Sleyman el-Merdv, et-Tabr erut-Tarr (nr. Abdurrahman b. Abdullah elCibrn), Riyad 1421/2000, III, 1080-1111; Emr Pdiah, Teysrt-Tarr, Kahire 1350-51/1931-32, II, 237; Bihr, Msellem-bt (Fevtiur-raamt ile Gazzl, el-Mstaf iinde), Kahire 1322, I, 55-56, 120-122; M. Sellm Medkr, Mebil-km indel-uliyyn, Kahire 1379/1959, I, 131-133, 155-161. H. Yunus Apaydn

SIHRYET
() Evlilik sebebiyle oluan hsmlk anlamnda fkh terimi. Shr (oulu eshr) kelimesi eritmek, kartrmak ve yaklatrmak gibi mnalara gelen shr kknden tremi olup evlilik ba taraflarn ve yaknlarnn birbirine kaynamasn ve karmasn salad iin bu yolla meydana gelen hsmla shriyyet denmitir. Dilcilerin bir ksmna gre shriyet elerden biriyle dierinin akrabalar, dier bir ksmna gre ise yalnz erkekle karsnn akrabalar arasndaki hsml ifade eder. Baka bir kullanma gre evlilik sebebiyle erkek tarafndan olan hsma ham (oulu ahm), kadn tarafndan olan hsma haten (oulu ahtn) ad verilir. Kurn- Kermde shr kelimesi evlilikten doan hsmlk anlamnda bir yette geer ve insanlar arasnda yaratlan soy (kan) ba ve evlenme ile meydana gelen hsmlk ba ilh kudretin delilleri arasnda saylr (el-Furkn 25/54). Dier bir yette ayn kkten gelen bir kelime fiil kalbnda ve scaklk sebebiyle eritme mnasnda kullanlmtr (el-Hac 22/20). Hadislerde shr kknden treyen kelimeler deiik szlk anlamlaryla kullanld gibi baz hadislerde shr ein btn kabilesini kapsayacak bir ierikte geer (Wensinck, el-Mucem, hr md.). Mesel Ben Mustali seferinden sonra Hz. Peygamberin sava esiri Cveyriye ile evlenmesi zerine ashabn nezaketen onun btn yaknlarn serbest brakrken kulland Reslullahn eshr ifadesinde bu anlam sz konusudur (Msned, VI, 277). Fkh terimi olarak shriyet ve musheret evlilik sebebiyle meydana gelen hsmlk demektir (evlenme engeli tekil eden derecesi iin a.bk.). Bu hsmlk sebebiyle oluan evlilik engeline hrmet-i mushere denilir. Fkh literatrnde shr ve eshr kelimeleri erkein gerek kendisi gerekse babas, olu veya mahrem akrabalar tarafndan yaplan evlilik dolaysyla hsm olunan belirli kiileri ifade etmek zere de kullanlr; bu balamda evlenilmesi yasaklanm yaknlar anlam sz konusu deildir. Mesel Muhammed b. Hasana gre lehine vasiyette bulunulanlar arasnda eshr zikredilmise zevcenin, vey annenin ve olun karsnn mahrem akrabalaryla mahrem derecesindeki erkek akrabalarn eleri bu kapsamda saylr; zevce, vey anne ve kardein kars bu kapsama girmez. Lehine vasiyette bulunulanlar arasnda ahtnn zikredilmesi halinde mahrem kadn akrabalarn eleri bu kapsama girer (Ksn, VII, 351). Trk hukukunda shriyet hsmlna kayn hsml veya dnr hsml denilmekte olup kayn hsml meydana getirmi olan evlilik sona ermi olsa bile elerden biriyle dierinin st soyu veya alt soyu arasnda evlenme yasaktr (Trk Meden Kanunu, md. 129). slm aile hukukunda belli dereceye kadar shr hsmlk da, kan ve st hsml gibi evlenme engeli tekil eder. Bu sebeple shr hsmlk ba kiinin sosyal ve ailev evresini oluturmas, akrabalk ilikilerini ve sorumluluklarn yakndan ilgilendirmesi yannda aile hukukunun nemli bir konusunu meydana getirir. Shr hsmlk sebebiyle evlenilmesi ebediyen haram olan kadnlar drt grupta toplanr: 1. Babann ve dedelerin eleri, yani kiinin vey anneleri ve vey nineleri. 2. Oul ve erkek torunlarn eleri. 3. Kaynvlide ile ein baba ve anne tarafndan nineleri. 4. Ein baka kocadan olan kzlaryla kz torunlar. Ancak son gruptakilerin evlenilmesi haram olanlar kapsamna girmesi iin nikh akdi yeterli olmayp zifafn da gereklemesi gerekir. Kadnn evlenmesi sz konusu olduunda yukarda saylanlarla ayn derecedeki erkek akrabalar dnlmelidir. Kiinin evlendikten sonra cinsel ilikide bulunmadan boad kadnn kzyla evlenmesinin haram olmad konusunda ittifak

vardr; buna karlk cinsel ilikide bulunmadan kadnn lmesi, yine ilikide bulunmadan halvet halinde bulunmalar durumunda shr hsmln meydana gelip gelmeyecei hususunda ihtilf edilmitir (Muvaffakuddin bn Kudme, VII, 93). te yandan gelinin baka kocadan olan kz, dier bir ifadeyle kiiye olunun vey kz haram deildir. Shriyet sebebiyle evlenilmesi haram olanlar st emme sebebiyle de haram olur. Buna gre kiiye einin st ynnden usul ve fru ebediyen haram olduu gibi iki stkzkardeten biriyle evli kalnd srece dieriyle evlenmek de geici olarak haramdr. Sahih nikhla shriyet bann ve bu sebebe dayal evlenme engelinin sbit olaca konusunda ihtilf yoktur. Fsid nikh ve zina da Hanef ve Hanbel mezhepleriyle Mliklerin bir ksmna gre bu konuda sahih nikhla ayn hkm doururken filerle Mliklerin bir ksm bu gre katlmaz. Bununla birlikte fsid nikhta cinsel ilikiye girilmesi filere gre de hrmet-i mushereye sebep olur. 1917 tarihli Osmanl Hukk- ile Kararnmesi zina konusunda ispat gl sebebiyle filerin grn esas almtr (Aydn, s. 187, 247, 273). fiye gre, ilh gazab celbeden bir su ve gnah olan zinay ileyerek ilh nimetlerden saylan shr hsmla nil olunamaz (el-m, V, 165). Haram helli haram klmaz hadisi de (bn Mce, Nik, 63) bu ekilde yorumlanmtr. Hanefler grlerini, Babalarnzn nikhlad kadnlar nikhlamayn yetine (en-Nis 4/22) dayandrmtr. Zira nikh evlilik szlemesi anlamna geldii gibi cinsel iliki anlamna da gelen mterek bir kelimedir. Bu sebeple evlilik d cinsel ilikiyle de hrmet-i mushere meydana gelir (Serahs, IV, 204-205; Muvaffakuddin bn Kudme, VII, 90). Bu konuda, Kim bir kadnn tenasl uzvuna bakarsa o kadnn anas ve kz bakana haram olur hadisi de (bn Eb eybe, III, 304) delil olarak gsterilmitir (Ksn, II, 261). Ancak zinann mahremiyet dourmayaca, dolaysyla aralarnda zina sebebiyle hrmet-i mushere bulunan kiilerin mahrem akrabalar arasndaki bakma ve dokunma hkmlerine tbi olmayaca hususunda gr birlii vardr. Shr hsmlk sebebiyle meydana gelen dier bir evlenme engeli ise kiinin belirli yaknlk derecesindeki kadnlar ayn anda nikh altnda bulundurmas eklindeki geici yasaktr. Bir erkein iki kz kardele ayn anda nikhl olmas yetle haram klnmtr (en-Nis 4/23); ikiden fazla kz kardele ayn anda evliliin yasak olmas da evleviyet gereidir. Yine bir kadnn halas veya teyzesiyle birlikte ayn anda bir erkein nikhnda olmas hadisle yasaklanmtr (Buhr, Nik, 28; Mslim, Nik, 33-40). Bu yet ve hadislerden hareketle fakihler yle bir kural ortaya koymulardr. Nesep veya st ynnden birbirinin mahrem akrabas olan, baka bir deyile biri erkek sayld takdirde evlenmeleri haram olan iki kadnla ayn anda nikhl kalmak haramdr. Bu yasan amac, mahrem yaknlar arasndaki akrabalk ilikilerinin bozulmasn nleme eklinde aklanmtr. Haneflere gre hrmet-i mushere sadece cinsel ilikiyle deil ehvetle pme, dokunma ve tenasl uzvuna bakma ile de sbit olur. Mlikler el ve yz dndaki yerlere ehvetle dokunma ve bakmann da ayn sonucu douracan sylemitir. fi ve Hanbellere gre ise cinsel iliki dndaki durumlarda hrmet-i mushere domaz. Shr hsm kavramna kimlerin dahil olduu konusu irade beyanlarnn, zellikle vasiyetin yorumlanmas bakmndan da nem arzeder. Mesel bir kii shr hsmlarna vasiyette bulunsa hanmnn mahremi olan hsmlarna vasiyette bulunmu olur. Ancak bir yrede shr hsm kelimesi farkl anlam ieriyorsa kelimenin yresel anlam esas alnr. Zira bu gibi durumlarda kiinin kulland kelime ile ne kastettiini rf belirler (el-Fetval-Hindiyye, VI, 120).

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, hr md.; Tcl-ars, hr md.; Msned, VI, 277; fi, el-m, Kahire 1968, IV, 291; V, 3, 160, 165; bn Eb eybe, el-Muannef (nr. Keml Ysuf el-Ht), Riyad 1409/1989, III, 304, 481; Nehhs, Menil-urnil-Kerm (nr. M. Ali es-Sbn), Mekke 1409/1988, V, 40; Serahs, el-Mebs, IV, 197-208; Ksn, Bedi, II, 261, 332; VII, 351; Muvaffakuddin bn Kudme, el-Mun, Beyrut 1405, VII, 90-99; Osman b. Ali ez-Zeyl, Tebynl-ai, Bulak 1313, II, 101-109; VI, 200-202; bnl-Hmm, Fetul-adr (Bulak), III, 117-134; Haccv, el-n, Kahire 1351, III, 180-186; bn Nceym, el-Barr-ri, III, 99-111; irbn, Munil-mutc, III, 174-186; el-Fetval-Hindiyye, I, 274-279; VI, 120; Ali b. Ahmed el-Adev, iye al Kifyetilibir-rabbn (nr. Ysuf Muhammed el-Bik), Beyrut 1412, II, 74; bn bidn, Reddl-mutr (Kahire), II, 276-288; M. Akif Aydn, slm-Osmanl Aile Hukuku, stanbul 1985, s. 187, 247, 273; Muhere, Mv.F, XXXVII, 367-368; Hamza Aktan, Shr Hsmlk, slmda nan, badet ve Gnlk Yaay Ansiklopedisi (ed. brahim Kfi Dnmez), stanbul 2006, IV, 1787-1788. Hamza Aktan

SIKILLYE
(bk. SCLYA).

SILA
(bk. CZE).

es-SILA
() bnl-Faradnin Tru ulemil-Endelsne bn Bekvl (. 578/1183) tarafndan yazlan zeyil (bk. BN BEKVL).

SILA-i RAHM
() Akrabalk balarn yaatmay, akrabalarn birbirini ziyaret etmesini ve iyi ilikiler kurmasn ifade eden ahlk terimi. Szlkte ba, iliki anlamna gelen sla ile dl yata, ana rahmi ve mecazen insanlar arasndaki soy birlii, akrabalk ba mnasndaki rahm / rahim (oulu erhm) kelimelerinden oluan sla-i rahim terim olarak kan ba ve evlenme yoluyla oluan akrabalk balarn yaatma, akrabalarla ilikiyi srdrme, haklarn gzetme, onlara ilgi gsterme, iyilik ve yardmda bulunma, ziyaret etme eklinde aklanmaktadr. Akrabalar iin zl-erhm, ll-erhm gibi tabirler de kullanlr. bnlEsr, bu tr akrabalk grevlerini ihmal etmenin veya akrabalara kt davranmann kat- rahim tabiriyle ifade edildiini belirtmektedir (en-Nihye, II, 210-211; V, 191-192; ayrca bk. LisnlArab, rm, vl md.leri; Tcl-ars, rm, vl md.leri). Hz. Peygamberin tlimatyla Habeistana hicret edenler arasnda yer alan Cafer-i Tayyrn Resl-i Ekreme minnettarln dile getirmek iin Necnin huzurunda yapt konumada sla-i rahim (slatr-rahm) ve kat- rahim (naktaul-erhm) tabirleri gemektedir (bn Him, I-II, 336). Kudste bulunduu srada Bizans Hkmdar Herakleiosun Reslullah hakkndaki sorularn cevaplandrrken Eb Sfyn da benzer ifadelerle sla-i rahimden sz etmitir (Msned, I, 262, 263; Buhr, Bedl-vay, 6; Zekt, 1; Edeb, 8). Kurn- Kermde rahim kelimesi yer almamakla birlikte oulu erhm yedi yette szlk anlamnda (mesel bk. l-i mrn 3/6; el-Enm 6/143, 144; er-Rad 13/ 8), yette akrabalar, akrabalk balar, akrabalk haklar (en-Nis 4/1; Muhammed 47/22; el-Mmtehine 60/3), iki yette llerhm eklinde (el-Enfl 8/75; el-Ahzb 33/6) akrabalar mnasnda gemektedir. Ayrca kurb (yaknlk) kknden eitli kelimelerin bulunduu baka yetlerde de akrabalarla ilgili grevlere yer verilmitir (mesel bk. el-Bakara 2/83, 177; en-Nis 4/36; e-r 42/23). Nis sresinin ilk yetinde Allaha saygszln hemen arkasndan akrabalk haklarna riayet etmemekten saknlmas istenmekte olup slm limleri bu yete ve daha baka yetlerle hadislere dayanarak sla-i rahmi gzetmenin vcip (farz) ve sla-i rahme riayetsizliin haram olduunu bildirmitir. Kurtub bu hususta slm mmetinin ittifak bulunduunu ifade eder (el-Cmi, V, 6; ayrca bk. Fahreddin er-Rz, IX, 164). Mfessirlerin ou, Rad sresinin 21. yetinde geen ve Allahn gzetilmesini emrettii eyleri gzetenlerden vgyle sz eden ifadede sla kknden bir fiilin kullanlm olmasn dikkate alarak bu yette bilhassa akrabalk balarna riayet edenlerin kastedildiini dnmtr (Mverd, s. 154). evkn de yetin gerek Allaha gerekse kullara ait olup gzetilmesi emredilen btn haklar kapsad kanaatinde olduunu belirttikten sonra mfessirlerin ounun bu ifadeyi sla-i rahimle snrladn syler (Fetul-adr, III, 89). ki yette (el-Bakara 2/27; er-Rad 13/25) yine sla kknden bir fiil kullanlarak Allahn yaatlmasn emrettii balar koparanlar knanmaktadr; burada da akrabalk balarn kesenlerin kastedildiini belirtenler vardr (evkn, I, 61). Bu yorumu benimseyen Taberye gre balar koparmaktan maksat, Allahn farz kld akrabalk haklarn demekten ve yaknlara iyilik etmekten kanmak suretiyle onlara hakszlk yapmak, balar yaatmaktan maksat ise Allahn kendi haklarndan saylan,

akrabalara kar yerine getirilmesini farz kld vecbeleri yerine getirmek ve onlara efkatle muamele etmektir. Tbin mfessirlerinden Katde b. Dime de yeti bu anlamda yorumlamtr (Cmiul-beyn, I, 221). Sla-i rahim konusu hadislerde de geni biimde yer alm, gerek bu tabirle gerekse baka ifadelerle bunun nemi vurgulanmtr. Buhrnin konuya ayrd bablardan biri latr-ram baln tar (Edeb, 10). Burada yer alan bir hadiste bir kimsenin, Beni cennete gtrecek bir i syler misiniz? eklindeki bir sorusuna Hz. Peygamber, Allaha kulluk edip Ona hibir eyi ortak komazsn; namazn klar, zektn verirsin ve akraban gzetirsin diye cevap vermitir (ayrca bk. Msned, V, 417, 418; Buhr, Zekt, 1; Keflet, 4; Mslim, mn, 12, 14). Buhrnin elCmiu-ainde, Kim akrabasna ilgi gsterirse Allah da ona ilgi gsterir eklindeki balk altnda kaydedilen bir hadise gre (Edeb, 13) Allah Tel, ana rahmine bal akrabalk dzenini kurduktan sonra bu balar yaatanlara kendisinin ilgisinin sreceini, akrabalk balarn koparanlar ise kendi ilgisinden mahrum brakacan bildirmitir. Ashaba bu bilgiyi veren Reslullah, sla-i rahmi terketmenin ktlne iaret eden Muhammed sresinin 22. yetini okumalarn tlemitir. Dier baz hadislerde de Allahn rahmn ismiyle sla-i rahim arasnda iliki kurularak bu grevi yerine getirenlerin ilh rahmetten nasiplerini alacaklarna, ihmal edenlerin ise rahmetten yoksun kalacaklarna iaret edilir (mesel bk. Msned, I, 190, 191, 194; VI, 62; Buhr, Edeb, 13; Tirmiz, Birr, 16). Hadislerde sla-i rahim konusunda karlk beklenmemesi, ilikiyi kesenlerle de akrabalk balarnn srdrlmesi gerektii bildirilmektedir (Msned, II, 160, 194; III, 437; IV, 148, 158; Buhr, Edeb, 15; Eb Dvd, Zekt, 45). Reslullah, sla-i rahmin mslman olmayan yakn akrabaya kar da geerli olduunu ifade etmi ve, Allah, din konusunda sizinle savamayan ve sizi yurtlarnzdan karmayanlarla iyi ilikiler iinde olmanz ve onlara adaletli davranmanz yasaklamaz melindeki yetin (el-Mmtehine 60/8) buna iaret ettiini bildirmi (Msned, VI, 344; Buhr, Hibe, 29; Edeb, 7, 8, 9; Mslim, Zekt, 50), hangi sadakann daha faziletli olduuna dair bir soruya da Akrabaya verilendir, nk bunda bir sadaka, bir de sla-i rahim sevab var cevabn vermitir (Msned, IV, 17, 18; Tirmiz, Zekt, 24, 26; Nes, Zekt, 22, 82). Baz hadislerde sla-i rahmin mr uzataca ifade edilir (mesel bk. Msned, III, 156, 247, 266; Buhr, Edeb, 12; Mslim, Birr, 20, 21). Bu hadisler, Allah dilediini siler, dilediini sabit brakr melindeki yete (er-Rad 13/39) dayanlarak lafz mnada anlald gibi, Allah bylelerine arkasndan dua edecek hayrl nesiller verir eklinde de aklanmtr (bn Hacer el-Heytem, s. 137-138). Bilhassa edep ve meviza trndeki kitaplarda sla-i rahim konusuna yer verilmitir. Bunun yannda Abdullah b. Mbrekin Kitbl-Birr ve-las, Hseyin b. Hasan el-Merveznin ayn isimdeki eseri, Ebl-Ferec bnl-Cevznin el-Birr ve-las, bn Hacer el-Heytemnin Esnel-melib f latil-eribi gibi kitaplar da yazlm, bu kitaplarda genel olarak insan ilikileri ve zellikle sla-i rahim zerinde durulmutur. Ancak gerek bu eserlerde gerekse bn Kuteybenin Uynl-abr, Eb Bekir Ahmed b. Hseyin el-Beyhaknin el-db, brhim b. Muhammed el-Beyhaknin elMesin vel-mesvsi, bn Abdlber enNemernin Behcetl-meclis ve nsl-mclisi gibi sla-i rahim konusuna ksmen yer veren kaynaklarda sadece bu husustaki yet ve hadislerle Seleften gelen rivayetler sralanmtr. Gazzlnin de y adl eserinin insanlarn birbirlerine kar haklar ve sorumluluklarn iledii blmnde (II, 192-221) yalnz rivayetleri aktarmakla yetindii grlmektedir. Bu eserlerde ana babaya sayg ve iyilik, ocuklarn bakm ve gzetilmesi, eler arasndaki haklar ve sorumluluklar, dier akrabalarn karlkl sorumluluklar, akrabalk balarnn

yaatlmas, komuluk haklar gibi konular zerinde durulur. Bu kitaplarda kle ve hizmetiler konusunun akrabalarla birlikte ele alnarak bunlarn haklar ve sorumluluklarndan sz edilmesi, slm ahlk kltrnde insan haklarna verilen nemi yanstmas bakmndan dikkat ekicidir (mesel bk. Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, s. 64-78; bn Abdlber, I, 756-790; Gazzl, II, 219-221).

BBLYOGRAFYA

bnl-Esr, en-Nihye, II, 210-211; V, 191-192; Wensinck, el-Mucem, rm, vl md.leri; M. F. Abdlbk, el-Mucem, rm, vl md.leri; Msned, I, 190, 191, 194, 262, 263; II, 160, 194; III, 156, 247, 266, 437; IV, 17, 18, 148, 158; V, 417, 418; VI, 62, 344; Abdullah b. Mbrek, el-Birr ve-la (nr. Mustafa Osman Muhammed), Beyrut 1411/1991; a.e., stanbul 1998; bn Him, esSretn-nebeviyye (nr. Mustafa es-Sekk v.dr.), [bask yeri ve tarihi yok] (Dru bn Kesr), I-II, 336; Hseyin b. Hasan el-Mervez, el-Birr ve-la (nr. M. Sad M. Hasan Buhr), Riyad 1419; bn Kuteybe, Uynl-abr (Tavl), III, 96-113; Taber, Cmiul-beyn, Beyrut 1412/1992, I, 221; VII, 374; brhim b. Muhammed el-Beyhak, el-Mesin vel-mesv, Beyrut 1404/1984, s. 543568; Mverd, Edebd-dny ved-dn (nr. Mustafa es-Sekk), Beyrut 1978, s. 150-154; Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, el-db (nr. M. Abdlkdir Ahmed At), Beyrut 1406/1986, s. 27-78; bn Abdlber, Behcetl-meclis, I, 756-790; Gazzl, y, II, 192-221; Ebl-Ferec bnl-Cevz, elBirr ve-la (nr. dil Abdlmevcd - Ali Muavvaz), Beyrut 1413/1993; Fahreddin er-Rz, Meftul-ayb, IX, 164-166; Kurtub, el-Cmi, V, 6; bn Hacer el-Heytem, Esnel-melib f latil-erib (nr. Hilf Mahmd Abdssem), Beyrut 1424/ 2003, s. 137-138; evkn, Fetuladr, Beyrut 1412/1991, I, 61; III, 89. Mustafa arc

SINT- HAMS
(bk. BE SANAT).

SIR
) ( Szlkte saklamak, gizlemek anlamnda masdar ve saklanan, gizli tutulan, bir eyin i yz, bir nesnenin z, her eyin en iyisi gibi anlamlarda isim olan sr kelimesi (oulu esrr, serir) ahlk terimi olarak genellikle bir kimsenin sakl tuttuu, bakalarnca renilmesini istemedii, kendisine veya bakasna ait bilgiler iin kullanlr. Srr saklamaya kitmn, vef, srr etrafa yaymaya if, yapt eyleri gizleyen kimseye srr denir (bn Dreyd, I, 81; Lisnl-Arab, srr md.; Tclars, srr md.). Rgb el-sfahnye gre srrn iki ekli vardr. lki bir kimsenin baka birine saklamas talebiyle syledii szdr. Bu talep ya szle veya sr verenin bunu kimsenin duymayaca bir yerde vermesi, bir arada bulunduu baka insanlardan gizleyerek sylemesi gibi davranlarla olur. kincisi bir kimsenin sadece kendisinin bildii, baka hibir kimseyle paylamad sz veya yapmak istedii itir. Sr verme ve verilen srr saklama genel olarak toplumda grlen bir durumdur. Bir kimsenin kendi srlarn baka hibir kimseyle paylamamas ise bilhassa yneticiler ve siyaset adamlar iin gerekli olup bu srlar ancak iradeleri ok salam, yrekleri ok geni olanlar saklayabilir (elMfredt, srr md.; e-era, s. 297-298). Kurn- Kermde sr kavram insann iinde sakl tuttuu zel durumunu, duygu ve dncelerini, bakalarndan saklayarak syledii ve duyulmasn istemedii szleri ve yapt ileri ifade etmek zere on bir yette tekil (mesel bk. el-Bakara 2/235, 274; el-Enm 6/3; Th 20/7), bir yette oul olarak (serir) gemektedir. Ayrca yirmi yette ayn kkten fiil ve masdar ekli yer alr (mesel bk. er-Rad 13/10; et-Tahrm 66/3; Nh 71/9). Bu yetlerin bir ksmnda, Allahn ilminin snrszln ifade etmek ve insanlar uyarmak maksadyla sr olarak saklanan ve aa vurulanyla hibir szn Allaha gizli kalmayaca, Onun srr da srdan daha gizli olan da bildii, ilmi karsnda sakl tutulanla aa vurulann eit durumda bulunduu ifade edilmektedir. Mfessirlerin ou, srdan daha gizli olan ifadesiyle (Th 20/7) insanlarn ilerinden geirip d dnyaya yanstmadklar duygu ve dncelerin kastedildiini ileri srmtr. Bu ifadeyle ilgili farkl yorumlar hakknda bilgi veren Taberye gre srdan daha gizli olandan maksat, var olmas mmkn bulunmakla birlikte Allahn henz varlk alanna karmad, kendi ilminde sakl tuttuu ve kullar arasndan sadece baz zel kiilere bildirdii eylerdir (Cmiul-beyn, VIII, 392-394). Sr kavramnn yer ald baz yetlerde ise insanlara gizli veya aktan hayr yapmalar tlenmekte, bunun hiretteki mkfat zerinde durulmaktadr. Bu yetlerin birinde, Allahn kitabn okuyanlar, namaz zenle klanlar ve kendilerine rzk olarak verdiklerimizden Allah yolunda gizli ve ak olarak harcayanlar asla zararl olmayan bir kazan umabilirler buyurulmaktadr (Ftr 35/29; ayrca bk. el-Bakara 2/274; brhm 14/31; en-Nahl 16/ 75). Trk sresinde (86/9) kyamet gn srlarn ortaya dklecei gn eklinde tanmlanmaktadr. Hadislerde sr saklamann nemi vurgulanmakta, Hz. Peygamber ile sahblerin bu husustaki tutumlarna ve konuya verdikleri neme dair bilgiler yer almaktadr (Wensinck, el-Mucem, srr md.). Buhrde Sr Saklama balkl bir bab bulunmaktadr (stn, 46). Reslullah yanlarnda nc bir kii varken iki kiinin gizli konumamalarn tlemi (Msned, II, 17); kyamet gnnde

Allahn huzurunda en ktlerden saylacak insanlardan birinin de einin kendisine verdii srlar etrafa anlatan kimse olduunu ifade ederek aile mahremiyetinin nemine dikkat ekmitir (Msned, III, 69; Mslim, Nik, 123, 124; Eb Dvd, Edeb, 32). Dier bir hadiste Hz. Peygamberin srrnn ve aleniyetinin ayn olduu bildirilerek onun insanlardan gizleyecei bir kusurunun bulunmadna iaret edilmitir (Msned, VI, 309). Ebd-Derdnn anlattna gre Resl-i Ekrem en ok Eb Zer el-Gfrye gvenir ve srlarn en ok onunla paylard (Msned, V, 197). Bir rivayette sahbeden Huzeyfe b. Yemn shib-i sr diye nitelenir (Msned, VI, 449). Hz. Peygamberin yannda yetien ve onun srlarna en ok vkf olanlar arasnda yer alan Enes b. Mlikin anlattna gre Resl-i Ekrem kendisine mahfuz bir bilgi vermi, bu bilgiyi merak edip soran mm Sleyme Enes, Bu ikimizin arasnda bir srdr deyince mm Sleym ona, yleyse Reslullahn verdii srr koru demi, Enes de daha sonralar bu srr hi kimseye aklamamtr (Msned, III, 109; Mslim, Feil-abe, 145). Sr kelimesi ibadetlerin, zekt ve sadakalarn gizli tutulmasn tleyen hadislerde de gemektedir. Baz hadis mecmualarnda son konuya dair bablar yer alr (Buhr, Zekt, 13; Nes, Zekt, 68). Resl-i Ekrem, birinin gizli yapt iyiliin kendi iradesi dnda duyulmas halinde bunun iyilik yapann sevabn eksiltmeyeceini, hatta ikiye katlanmasna vesile olacan bildirmitir (Tirmiz, Zhd, 49; bn Mce, Zhd, 35). Hz. ienin anlattna gre Reslullah kendisini ziyarete gelen kz Ftmay yanna oturtup ona bir sr vermi, Ftma alam, bir sr daha verince glmtr. Hz. ienin konuulanlar merak edip sormasna ramen Ftma Resl-i Ekremin srrn hibir zaman yaymadn syleyerek bu talebi reddetmi, ancak Hz. Peygamberin vefatndan sonra bunu ieye aklamtr. Bu rivayete gre Hz. Ftmay alatan ey Reslullahn kendi vefatnn yaklatn bildirmesi, sevindiren ey ise cennete ilk girecek kadnn kendisi olacan mjdelemesiydi (Msned, I, 10; VI, 77, 240; Buhr, Menb, 25; Mslim, Feil-abe, 97-99). Sr kavram ahlk ve dba dair kitaplarn konular arasnda yer alr (mesel bk. bn Kuteybe, I, 96100; brhim b. Muhammed el-Beyhak, s. 374-379; bn Hibbn, s. 187-194; Ahmed b. Hseyin elBeyhak, s. 99-101; bn Abdlber, I, 458-466). Ayrca Mverdnin Edebd-dny ved-dni (s. 295-298), Rgb el-sfahnnin e-era il mekrimi-eras (s. 297-298) gibi baz ahlk kitaplarnda da sr konusuna yer verilmitir. Sr saklamann nemli bir ahlk dev olduuna dikkat ekilen bu eserlerde gerek sr verme gerekse sr saklamayla ilgili ilkeler ve tavsiyeler bulunur; sr saklamama sabrszlk ve tahammlszlkten kaynaklanan bir zaaf ve erdemsizlik, hatta karakter bozukluu ve hyanet olarak deerlendirilir (mesel bk. bn Hibbn, s. 189-191; Mverd, s. 295-296; Rgb el-sfahn, s. 298; Gazzl, II, 176). zellikle bn Hazm sr saklamamay alaklk ve bayalk sayar, bunun insanlarda grlebilecek en kt hal olduunu syler; hatta byle bir duruma dmemek iin meclislere katlmamay tler. nk fazla samimiyet tehlikeli srlarn ortala yaylmasna sebep olabilir; bu tr meclislerde kurulacak samimi ilikiler en mahrem srlarn bile aa vurulmasna yol aabilir. bn Hazm u uyarda da bulunur: Nice srlar vardr ki gizlenmesi konusundaki arlk onun yaylmasna sebep olabilir (el-Al ves-siyer, s. 27, 36, 40, 79). Konuyu kardelik haklar erevesinde ele alan Gazzl kiinin kendisine emanet edilen srlar en yakn dostlarna dahi amamas, hatta yalan syleme pahasna bile olsa bu srlar korumas gerektiini belirtir. Genel bir ilke olarak kiinin bakalarnn iyiliklerini anmasn, kusurlarn sakl tutmasn tler ve bunu onurlu bir mmine yakr erdem olarak deerlendirir (y, II, 176-180). Baz ahlk kitaplarnda sr saklama yararllk asndan deerlendirilmitir. Mesel bn Hibbn, Ravatl-ual ve nzhetl-fual adl eserinde (s. 189, 191) srlarn titizlikle koruyanlarn

hedefledikleri baarya ulama ve zararlardan korunma hususunda gerekli nlemi alm saylacaklarn, srlarn korumayanlarn ise sonunda piman olacaklarn ifade eder. Mverdnin Edebd-dny ved-dninde (s. 295) kiinin kendine ait srlar saklamas, hayatta baarl olmann ve huzurlu yaamann en nemli sebeplerinden saylr. Bununla beraber insan srlarn baka biriyle paylama ihtiyac duyabilir, nasihat ehli bir dostla konuarak iinde bulunduu durumla ilgili olarak onunla istiarede bulunmak zorunda kalabilir. Mverd sr sahibinin ncelikle gvenilir birini aramas gerektii uyarsnda bulunur ve u ilgin tesbitini ifade eder: Mal konusunda emanet ehli olan her insan sr konusunda gvenilir olmayabilir. Sr saklamak emaneti korumaktan zordur. Bu yzden sr saklamaya lyk birini bulmak son derece gtr. Birine sr vermeden nce onun akll, dindar ve ketum bir kii olup olmadna bakmak gerekir. Zira bunlar srlar ifa etmeyi nleyen, gven kazandran hasletlerdir. nsanlarn gizli hallerini renme peinde koan kiilere sr vermemek gerekir, nk emanete tlip olanlar genellikle onlara hyanet etmeye eilimli kimselerdir. Nihayet ok sayda insana sr vermek de doru deildir. ok sayda insana sr veren kii onlarn bu srr ifa etmelerinden kurtulsa bile minnet altnda kalmaktan kurtulamaz. Rgb el-sfahnye gre zellikle u iki sebepten dolay birine gizli bir sz bilhassa kalabalkta sylemekten saknmak gerekir: 1. Topluluk iinde kendisi hakknda suizanda bulunanlar olabilir; meclistekilerden bazlar kendilerinin aleyhinde konuulduunu dnp kukuya kaplabilir. 2. Meclistekiler meraklarndan dolay iin peine dp srrn renebilirler. Bu sebeple Hz. Peygamber, kii bir mecliste bulunduunda ikisi kendi aralarnda fsldamasn buyurmutur (Msned, II, 17), nk bu tutum nc ahs incitir.

BBLYOGRAFYA

bn Dreyd, Cemheretl-lua, Haydarbd 1344, I, 81; M. F. Abdlbk, Mucem, srr md.; Msned, I, 10; II, 17; III, 69, 109; V, 197; VI, 77, 240, 309, 449; bn Kuteybe, Uynl-abr (Tavl), I, 96-100; Taber, Cmiul-beyn, Beyrut 1412/1992, VIII, 392-394; brhim b. Muhammed el-Beyhak, el-Mesin vel-mesv, Beyrut 1404/1984, s. 374-379; bn Hibbn, Ravatl-ual ve nzhetl-fual (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd), Beyrut 1397/1977, s. 187-194; Mverd, Edebd-dny ved-dn (nr. Mustafa es-Sekk), Beyrut 1398/1978, s. 295-298; Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, el-db (nr. Abdlkdir Ahmed At), Beyrut 1406/1986, s. 99-101; bn Hazm, el-Al ves-siyer, Beyrut 1405/1985, s. 27, 36, 40, 79; bn Abdlber, Behcetl-meclis, I, 458-466; Rgb el-sfahn, e-era il mekrimi-era (nr. Ebl-Yezd el-Acem), Kahire 1405/1985, s. 297-298; Gazzl, y, II, 176-180. Mustafa arc TASAVVUF. Sr kelimesi tasavvufta sadece Allahn bildii ya da az sayda insan tarafndan bilinen zel bilgi ve ruhun bir idrak mertebesi olmak zere iki anlamda kullanlr. Hz. Peygamberin, Benim bildiklerimi bilseydiniz az gler, ok alardnz melindeki hadisi (Buhr, Ksf, 2; Mslim,

alt, 112) onun baz zel bilgileri kendisinde sr olarak sakladn ve ashabna anlatmadn ifade etmektedir. Ayrca Eb Hreyrenin, Resl-i Ekremden iki ilim aldm. Birini size anlattm; dierine gelince onu anlatsaydm u boyun kesilirdi eklindeki sz ile (Buhr, lim, 42) Reslullahn Muz b. Cebele syledii ve bakalarna anlatmasna izin vermedii zel bilgi hakkndaki rivayetler (Buhr, lim, 49), baz ince ve anlalmas zor bilgilerin idrak seviyesi yksek ahsiyetler arasnda eskiden beri muhafaza edildiini gstermektedir. Baz tasavvuf eserlerde yer alan, Hz. Alinin Resl-i Ekremden ald srlar dayanamayp bir kuyuya anlatt, bunun zerine kuyudaki suyun kana dnt eklindeki menkbeler de bu dncenin rndr. lk sf melliflerden Eb Nasr es-Serrc, Allahn Hz. Peygambere tr ilim verdiini, bunlardan birinci ilmin dinin emir ve yasaklaryla ilgili olup herkese anlatldn, ikinci tr ilmin Hz. Ali, Huzeyfe b. Yemn gibi sekin sahblere bildirildiini, nc tr ilmin ise hi kimseye sylenmeyip Resl-i Ekreme mahsus bir sr olarak kaldn kaydetmitir. Abdlkerm el-Kueyr de sflerin kendilerine ait yksek bilgi ve tecrbelerini hem birbirlerine daha iyi anlatabilmek hem de muhalif olanlardan gizleyebilmek iin baz terimler gelitirdiklerini syler. Sonralar mellifler eserlerinde bu tr bilgileri sembolik hikyelerle anlatmlardr (bk. REMZ). Farsa tasavvuf eserlerde (mesel ebster, Glen-i Rz) sr yerine rz kelimesinin kullanld grlmektedir. Bir ksm sflere gre sr kul ile Hak arasnda gizli kalan hallerdir. Bunu ifade etmek iin, Hr insanlarn gnlleri srlarn mezardr ve, Srrm dmem bilse onu koparr atarm denilmitir. lk dnem sflerinden Sehl et-Tsternin, Sf iin ey gereklidir: Srrn korumak, farzn eda etmek, fakrn muhafaza etmek sz de bu anlamdadr. Rzbihn- Baklye gre srrn hakikati dille anlatlamaz. rif vastasz olarak srr bilir ama ifa edemez. ah Nimetullh- Vel srr tasavvuf yolunun banda riyadan kanmak iin ilm ve mnev hali gizlemek, yolun sonunda ise Allahta fni olmak eklinde aklamtr. Sr kelimesi tasavvufta ayrca ruhun bir idrak mertebesi, kalp iine konmu bir latife anlamnda kullanlmtr. Kalp mrifetin, ruh muhabbetin, sr da mahedenin mekndr. Sehl et-Tster henz kk bir ocuk iken daysnn kendisine bir vird rettiini, bu virde devam ederken nce kalbinde, sonra srrnda bir tatllk hissettiini ifade etmitir. Amr b. Osman el-Mekkye gre Allah bedenlerden 7000 yl nce kalpleri yaratm, onlar kurb makamnda muhafaza etmi, kalplerden 7000 yl nce ruhlar yaratm, onlar ns bahesinde saklam, ruhlardan 7000 yl nce srlar yaratm, bunlar da vuslat derecesinde muhafaza etmitir. Sonra srr ruha, ruhu kalbe kalbi de beden iine hapsetmitir. Mekknin bu ifadesine gre kalp, ruh ve sr ayn zn i ie gemi halkalar gibi olup sr ruhun iinde yer alr ve ruhtan daha derin bir boyuttur. Alddevle-i Simnn bu sralamay beden, nefis, kalp, sr, ruh, haf ve latfe-i Hakk eklinde yapmtr. Bu durumda Simnnnin, srr ruhun iinde deil kalp ile ruh arasnda bir mertebe olarak kabul ettii anlalmaktadr. Hseyin b. Yemn Hseynye gre kalp, ruh, sr ve haf insann idrak edici latifesinin isimleridir. Latifeye baz mertebelerde kalp, beer kaytlardan kurtulup daha saf olduu dier mertebede ruh, saflk artnca sr, olgunlanca haf derler. Letifteki farkllk z itibariyle deildir, zde hepsi birdir, farkllk vasflarda ve hallerdedir. Tasavvufta dier letifin yan sra sr iin de bir nur, mekn ve peygamber belirlenmitir. Sflere gre sr Hz. Msnn kademi altndadr, yani feyzini onun ruhaniyeti vastasyla alr. Bir dier ifadeyle Hz. Ms merebinde olan sfler sr latifesi yoluyla vuslata ererler. Bazlarna gre srrn nuru yeil, ounlua gre ise beyaz renklidir. Srrn yeri de bazlarna gre gsn sol taraf ile

ortas arasnda, bazlarna gre gsn ortasnda, bazlarna gre ise sol memenin iki parmak zerindedir. Slik kalp ve ruhtan sonra sr blgesine younlaarak zikre devam eder.

BBLYOGRAFYA

Serrc, el-Lma, s. 430, 455-456; Slem, abat, s. 208; Hcvr, Kefl-macb (nr. Mahmd bid), Tahran 1384 h., s. 453; Kueyr, er-Risle (nr. Abdlhalm Mahmd - Mahmd b. erf), Kum 1374 h., s. 57, 121, 167; a.e. (Uluda), s. 128, 179, 223-224; Herev, Menzils-sirn, Beyrut 1988, s. 105-106; Bakl, er-i aiyyt (nr. H. Corbin), Tahran 1374 h., s. 574; a.mlf., Merebl-erv (nr. Nazif M. Hoca), stanbul 1974, s. 153-154; Ferdddin Attr, Mantk al-Tayr (trc. Abdlbaki Glpnarl), stanbul 1990, I, 38, 43; Abdrrezzk el-Kn, Leifl-ilm (nr. Sad Abdlfetth), Kahire 1416/1996, II, 14-21; Alddevle-i Simnn, el-Urve li-ehlil-alve vel-celve (nr. Necb Myil-i Herev), Tahran 1362 h., s. 229-230, 326-328; Nimetullh- Vel, Risleh-y aret-i Seyyid Nreddn h Nimetullh- Vel (nr. Cevd Nurbah), Tahran 1357 h., IV, 88-90; Cafer Seccd, Ferheng-i Lut u Ilt u Tabrt-i rfn, Tahran 1375 h., s. 460-464; Shigeru Kamada, A Study of the Term Sirr (Secret) in Sufi Latif Theories, Orient, XIX, Tokyo 1983, s. 7-28; G. Vitestam, Sirr: A Lexicographical Essay on a Word with Various Nuances in Arabic and Islam, Orientalia Suecana, XXXIII-XXXV, Uppsala 1984-86, s. 455-462; Ahmet gke, Tasavvuf Dncesinde Sr Kavram ve Marmaravnin Kefl-esrr simli Rislesi, Yznc Yl niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, sy. 3, Van 2000, s. 225-262; Mohammad Ali Amir-Moezzi, Srr, EI Suppl. (ng.), s. 752-754. Necdet Tosun

SIR KTB
Baz slm devletlerinde balca grevi hkmdarn zel ktiplii olan memur; Memlklerde Dvn n bakan. Hz. Peygamberin vahiy ktiplerinin yan sra hkmdar ve emrlerle yapt yazmalar iin ktipler grevlendirdii bilinmektedir. Hulef-yi Ridn dneminde halifelerin zel bir ktibi bulunur, ayrca vergi ve adliye gibi eitli devlet ilerinde ktipler grevlendirilirdi. Resm yazmalarn yrtld devlet kurumu olarak divan ktiplii ise Emev Halifesi Muviye b. Eb Sfynn Dvnr-resili kurmasyla hayata geti. nceleri dorudan halifeye bal bulunan messese Abbsler zamannda vezire baland. Dvnr-resil vezirin veya shib dvnir-resil unvan tayan ktibin ynetimindeydi. Abbsler devrinde tek bir rnek de olsa ktibs-sr unvannn kullanld, Mehd-Billhn (775-785) sr ktiplerine mektuplar yazdrd zikredilmektedir (Taber, VIII, 173). Dvnr-resil Msrda hkm sren Ftmlerde Dvn- n ismiyle anlmaya baland ve bandaki ktibe shib dvnil-in unvan verildi. nceleri vezirlerin idaresi altnda grev yapan bu dnemin ktipleri vezir tayin edilmedii zamanlarda bu grevi de yrttler (DA, XXV, 50). Dvn- n, Eyyblerde devam etti. Bu arada statsndeki bir deiiklikten bahsedilmeksizin divan bakanna ktibs-sr unvan verildii grlmektedir (Eb me, I, 561). Memlklerin ilk yllarnda ndir olarak dier unvanlarla birlikte kullanlan bu unvan, Sultan Kalavunun Fethuddin bn Abdzzhiri (veya babas Muhyiddin bn Abdzzhir) ktibs-sr tayin edip ayn zamanda statsnde de nemli deiiklik yapmasyla Dvn- n bakannn tek unvan haline geldi. Halk arasnda ona ktims-sr da (sr saklayan) deniyordu. Memlk dnemi tarihilerinden bazlar sr ktipliinin bu tayinle baladn kabul eder. Kitbets-sr denilen bu nemli kadronun slm dnyasnda ilk defa Sultan Kalavun tarafndan kurulduunu ve bu greve Fethuddin bn Abdzzhirin getirildiini ileri sren tarihilerden bn Tarberd eserinde bu konuya geni yer ayrmtr. Onun anlattna gre I. Baybars ok gvendii devtdr vastasyla Dvn- n ktibine bir mersm yazdrm, ancak yazdaki rakamlarn anlalamamas zerine mersm geri gnderilmiti. Zor durumda kalan ktip, devtdrn sylediklerini aynen yazdn belirtince Sultan Baybars, sultan adna yazlacak yazlarn dorudan kendisi tarafndan yazdrlmas iin her sultana bir sr ktibi gerektiini ifade etmi, ancak bunu gerekletiremeden lmt. O srada mecliste bulunan ve Baybarsn szlerini dinleyen Seyfeddin Kalavun sultan olunca bir sr ktibi grevlendirdi. Daha nce sultanlar emirlerini sadece vezirlere bildirirken bundan sonra sultan adna yazlacak her trl yaz bizzat sultan tarafndan sr ktibine yazdrlmaya baland. Bylece yanllklarn nlenmesinin yan sra yazlanlarn iki kii arasnda sr olarak kalmas da salanm oldu. bn Tarberd, Hz. Peygamberden itibaren Kalavun zamanna kadar hkm sren slm devletlerinde resm yazmalar yrten divan ktiplerinin durumunun bundan farkl olduunu aklam, yeni grevin sultanla dorudan muhatap olma ynne dikkat ekmitir. Ayrca daha nce mektuplar sultanlara vezirler tarafndan okunurken bu nemli grevin sr ktibine verilmesini ve ona yazdrlan yaznn vezire dahi aklanmamasn yeni bir duruma delil olarak gstermi ve buna dair iki olay aktarmtr. Birincisinde Kalavunun veziri Fahreddin b. Lokmna kendisine okumas iin bir mektup verdiini, mektubu okuduu srada ilk sr ktibi Fethuddin bn Abdzzhirin yanlarna

gelmesi zerine mektubu vezirden alp ona uzattn, vezire de geri ekilmesini emrettiini, vezirin det d bu duruma ok zldn anlatr. kincisinde el-Melikl-Eref Hallin veziri emseddin b. Sels ed-Dmaknin ayn sr ktibine yazd her eyi det olduu zere kendisine gstermesini emrettiini, ancak sr ktibinin bunu reddettiini ve hadiseyi duyan sultann sr ktibini hakl bulduunu, vezirin ise buna ok kzdn aktarmtr. Her iki vezirin bu olaylardaki tepkilerini de kitbets-sr grevinin ilk defa konulmasyla ortaya kan deiiklie balamtr. Ayrca hal tercmelerini okuduu dou ve bat slm dnyasnda grev yapm divan ktiplerinden sadece Fethuddin bn Abdzzhirin sr ktibi olarak nitelendirilmesini buna delil gstermektedir (enNcmz-zhire, VII, 332-334). Nitekim bns-Suk de Fethuddin bn Abdzzhiri sr ktibi, babas Muhyiddin bn Abdzzhiri ise ktibl-in diye tantmaktadr (Tl, s. 118, 119). Sr ktiplii vazifesi Memlklerde sivil brokrasinin stlendii en nemli grevlerdendi. Sr ktibinin balca grevleri sultana gelen her trl yazy ona okumak ve onun iradesine gre verilen cevaplar yazp sultann almetini de koyarak gerekli yerlere gndermek, Dvn- Mezlime arzedilen dava dilekelerini okuyup gerekli hkmleri yazdrmak, daha nceleri vezirin yapt gibi bu dilekeler hakknda gerektiinde sultana danarak, bazan da kendi grne gre verilen hkmleri dercetmek, dier devlet dairelerinden gelen evrak temize ekip sultann mhrn basmak ve sultana gelen evrakn gerekli yerlere havalesini yapmakt. Her trl tayin yazs da onun bakanlnda hazrlanrd. Ayrca posta ilerinde devtdrla birlikte sz sahibiydi. Sultana gelen mektuplar devtdr ve emr-i candarla birlikte sultana gtrr, bunlarn okunmas grevini stlenirdi. Burc Memlkleri dneminin balarnda sr ktiplii grevini yrten Evhadddin Abdlvhid b. Ysn, devtdrn devre d braklmasn ve posta ilerinin tamamen sr ktipliine braklmasn salamtr (Derrc, Mecellet Bail-ilm, III [1400/1980], s. 265). Giderek konumlar daha da ykselen ve Burc Memlkleri dneminde sivil brokrasinin en banda yer alan sr ktipleri Dvn- Mezlimdeki protokolde de vezirlerin nne gemitir. Makrz, onlar daha nceki devletlerde bulunan muadillerinden ayran esas zelliklerinin Dvn- Mezlime arzedilen dava dilekelerine gerektiinde sultana dahi danmadan tevk yazabilmeleri olduunu sylemekte, bu sebeple aralarnda am saltanat nibinin de yer ald mer ve sivil brokrasinin onlarn araclna ihtiya duyduunu belirtmektedir (el-a, II, 226-227). Btn kadlar, limler ve dier ilmiye mensuplaryla ilgili iler sr ktibinin uhdesine verilmi, bu makamlara yaplacak tayinlerde sultan onun grlerini dikkate almtr. Hatta mer ile sultan arasndaki sorunlarda da araclk yapmtr. Sr ktipleri son derece gvenilir ve mhir ktipler arasndan seilir, bunlarn din ilimler konusunda bilgili, tarih ve nesep ilmine vkf, edebiyat alannda yetimi kimselerden olmasna dikkat edilirdi. Kendisi de bu grevi yrtm olan Kalkaend bir in ktibinin sahip olmas gereken bu tr zellikleri saymaktadr (ubul-a, I, 104 vd.; XIV, 111 vd.). Ahmed es-Seyyid Derrc bir makalesinde Memlkler dnemi sr ktiplerini tantmtr. Sr ktibi, Kalatlcebeldeki brosunda grev yapard. Onun maiyetinde, kendisi bulunmadnda gelen evrak temize ekme ve bunlara imza atma yetkisine sahip olan nible derece bakmndan daha stte yer alp sr ktibiyle birlikte toplantlara katlan kttbd-dest ve sr ktibi ya da kttbd-destin verdii evrak yazan kttbdderc grev yapard. nceleri ktip alrken bu rakam Bahr Memlkleri dneminin sonuna doru ona ulam, Burc Memlkleri zamannda ise yirmiyi amtr (a.g.e., I, 138). Memlkler dneminde Dmak, Halep ve Hama gibi byk eyaletlerde birer sr ktibi bulunurdu. Gazze, Kerek ve

skenderiye gibi kk ehirlerdeki in ktiplerine bu unvan verilmezdi (a.g.e., I, 104). Muvahhidler ve Nasrlerde olduu gibi Kuzey Afrikada ve Endlste hkm sren mslman hnedanlarn saraylarnda grev yapan divan ktipleri iin de ktibs-sr unvannn kullanld grlmektedir. Ancak bu grevle Memlklerdeki uygulama arasnda bir balant kurulmamtr.

BBLYOGRAFYA

Taber, Tr (Ebl-Fazl), VIII, 173; Eb me, Kitbr-Ravateyn, I, 561; bns-Suk, Tl Kitbi Vefeytil-ayn (nr. ve trc. J. Sublet), Dmak 1974, metin: s. 118-119; bn Fazlullah elmer, Meslik (Eymen), s. 36, 42, 56, 57, 60, 154; a.mlf., et-Tarf bil-mualai-erf (nr. M. Hseyin emseddin), Beyrut 1408/1988, s. 106, 188, 189, 190; Safed, el-Vf, III, 366-367; Tceddin es-Sbk, Mudn-niam ve mbdn-niam, Beyrut 1407/1986, s. 30-31; bn Haldn, el-ber (nr. Hall ehhde), Beyrut 2001, I, 305-311; Kalkaend, ubul-a, I, 39, 40-41, 97, 104-139; III, 486-488; IV, 19, 29, 30, 44-45, 60, 189; XIV, 111 vd.; ayrca bk. ndeks; Makrz, ela, II, 224-227; Hall b. hin, Zbdet Kefil-memlk (nr. P. Ravaisse), Paris 1894, s. 99-100; bn Tarberd, en-Ncmz-zhire, VII, 293-294, 332-343; Syt, snl-muara, Kahire, ts., II, 145-148; Uzunarl, Medhal, s. 365-369, 376, 379-383; Hasan el-B, el-Fnnl-slmiyye vel-veif alel-ril-Arabiyye, Kahire, ts. (Drn-nehdatil-Arabiyye), II, 667-668, 922927; smail Yiit, Siyas-Din-Kltrel-Sosyal slm Tarihi: Memlkler, stanbul 1991, s. 196-197; B. Martel-Thoumian, Les civils et ladministration dans ltat militaire Mamlk (IX/XV sicle), Damas 1991, s. 40 vd., 451 vd.; Ahmed Derrc, Mersms-Suln ytby el- bi-kttbis-sr vel-ut ve-dr f ehri evvl 874 h., Mecelletl-Bail-ilm vet-tril-slm, III, Mekke 1400/1980, s. 257-268; a.mlf., Tercim kttbis-sr fil-aril-Memlk, a.e., IV (1401/1981), s. 318-346; Metin Ylmaz, Bir Devlet Kurumu Olarak Divnr-Resilin Ortaya k ve leyii, Ondokuz Mays niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, sy. 11, Samsun 1999, s. 291-293, 294, 296, 297, 301-303; H. L. Gottschalk, Dwn, EI (ng.), II, 328-330; R. Sellheim D. Sourdel, Ktib, a.e., IV, 754-756; Mustafa Sabri Kkac, Ktip, DA, XXV, 50; Asri ubuku, bn Abdzzhir, a.e., XIX, 289-290. Fatih Yahya Ayaz Osmanllarda. Padiahlarn zel ktibi konumunda bulunan ve ktib-i esrr da denilen bu grevlinin Osmanl saray tekiltnda ne zaman ortaya kt kesin ekilde tesbit edilememektedir. Osmanllardan nceki slm devletlerinden Abbsler, lhanllar ve Memlklerde rastlanan ktib- sr adl grevlinin asl vazifesi Osmanllarn ilk devirlerindeki niancla benzer biimdedir ve padiah yannda zel ktibi konumundaki sr ktipliinden farkldr. Sr ktiplii vazifesinin bugnk bilgilere gre en ge II. Bayezid devrinden (1481-1512) itibaren mevcut olduu tesbit edilmektedir. Bu dnemde Ktib emseddin Kasmn sr ktiplii yapt bilinmektedir. Baz Osmanl kaynaklarnda ayn harflerle (sinre) yazlmas sebebiyle yanllkla ser ktibi eklinde okunan sr ktibi unvan, hem rznmelerde hem dier Osmanl tarih kaynaklarnda sr ktibi / esrar ktibi eklindeki yazlndan

baka ktibs-srrs-sultn, ktibs-seriris-sultn, ktib-i srr- sultn, ktibl-esrr, ktib-i esrr, ktibs-sr, ktib-i sr, ktib-i esrr- cihndr, ktib-i srr- pdih gibi ifadelerle de belirtilir. Grevinin ad ise hizmeti kitbet-i sr, sr kitbet-i hazret-i ehriyrlik olarak geer. Muhtemelen karkla sebep olmamak iin kelimenin sad harfiyle yazldna veya sr okunmasn temin edecek ekilde harekelendiine dair rnekler de bulunmaktadr (mesel bk. BA, D. TF., Defter, nr. 26104, s. 1). Sr ktipliiyle ilgili verilen bilgiler daha ziyade XVII ve XVIII. yzyl kaynaklarna dayanr. Bu kaynaklardan anlaldna gre sr ktibi aa, Enderun odalarnn birincisi ve en itibarls olan Hne-i Hssa / Has Odann genelde krk adet olan aalar arasnda yer almaktayd. Sr ktibi aa bu vazifesini sr ktibi yama ve sr ktibi heybecisiyle birlikte yrtmekteydi. Koi Beyin yazdna gre sr ktibinin hususi odas vard. Sr ktibi aalarn terfileri, olaan / olaan st grevleri, taraya kmalar, merasimlerdeki yerleri, gelirleri ve alma usulleri hakknda birtakm bilgiler temin edilebilmektedir. Sr ktibi esas olarak padiahn zel ktibidir; yaz kd ve dier yaz malzemelerini boynunda srma ilemeli bir kesede ve altn dividini belindeki kuakta tar. Padiahn kaleme ald hatt- hmyunu destmle sardktan sonra bunu Bbliye gtrecek olan telhisiye teslim etmekle grevlidir. Saraya gelen veya giden belgelerin okunmasnda ve bazan tahririnde de rol almtr. Onlarn eitli vazifelerinden balcalar cuma selmlklarnda arzuhallerin toplanmas, padiahn zel ktphanesinin hfz- ktbl, devletin asker ve gelirlerle ilgili temel defterlerinin bir nshasnn muhafazasdr. Has Odaya nakilleri uzun sre Hazine Kouundan olmu ve XVII. yzyln balarndan itibaren seferli ve kiler koularndan bu greve tayin yaplmtr. Hne-i Hssaya alndklarnda hazine kethdlyla sr ktiplii vazifesini birlikte yrten aalar da bulunmaktadr. Mesel Maanzde Hseyin Bey, IV. Mehmed devrinde bu iki grevi bir arada yrtmt. Enderundan klar ise ilk devirlerde vezretle niancla veya bir eyalete, daha sonra genelde msle ile bir medreseye ve ndiren kapcbalkla yahut hcegnlkla bir greve olmaktayd. Sr ktibi aa sradan gnlerde beyaz destarl ktib kavuk, krmz uhadan krk yakal konto ile n kapal peli entari, krmz dkme alvar ve sar yemeni giyerdi. Merasim kyafeti ise selim mcevveze, divan krk, iekli Bursa kumandan peli entari, altn divit takmnn arasnda bulunduu al kuak, krmz alvar ve sar yemeni idi. Sr ktibi aalarn resm grevleri arasnda padiahn gnlk gndeminin izlenmesi ve zabt altna alnmas zel bir nem arzetmektedir. XVIII. yzyln ilk yarsndan itibaren bugne ulaan rznmeler buna rnek gsterilebilir. Sr ktipleri, aldklar szl tlimat zerine veya kendiliklerinden eitli tarih telifleri de meydana getirmilerdir. Kef Mehmed elebi, Yavuz Sultan Selimin Msr seferine sr ktibi olarak katlm ve bir selimnme kaleme almtr. Sefer gnlkleri arasnda sr ktiplerinin kaleminden kmas muhtemel olan ve menzilnme olarak bilinen birtakm eserler de mevcuttur. Sr ktibi Nedim Aa, II. Mustafann tahta kndan itibaren baz vakalar ve zellikle onun 1695teki Belgrad Seferini gnlk eklinde manzum kaleme alm, IV. Mehmedin sr ktibi olan Abdi Aa da (Nianc Abdi Paa) bir tarih telif etmitir (bk. RZNME).

BBLYOGRAFYA

Koi Bey, Risle (Akst), s. 78-79; Uzunarl, Saray Tekilt, s. 69, 324, 326; a.mlf., Topkap Saray Arivi 4819 nc Sultan Selim Zamannda Yazlm D Ruznmesinden 1206/ 1791 ve 1207/1792 Senelerine it Vekayi, TTK Belleten, XXXVII/148 (1973), s. 620, 622; Fikret Sarcaolu, Kendi Kaleminden Bir Padiahn Portresi: Sultan I. Abdlhamid (1774-1789), stanbul 2001, s. XXIII-XXV; lk Altnda, Has Oda Tekilat, TEt.D, sy. 14 (1974), s. 97-113. Fikret Sarcaolu Mbeyin Kitbeti. Klasik Osmanl sisteminde sadrazam padiahn iradesini gerektiren konular zetleyerek saraya takdim eder, padiah da bu telhislerin zerine kendi fikrini ksa ve emredici bir slpla yazar ve bu belgeye hatt- hmyun denirdi. Bu yap 1830lu yllara kadar bu ekilde devam etti. II. Mahmud dneminde bir yandan brokrasinin gittike genilemesi, bir yandan da devletin urat i ve d sorunlara ve artan i hacmine bal olarak brokrasinin rettii evrakn saysnn oalmas, her konuyu padiahn hatt- hmyunu ile karara balayan eski yapy yetersiz brakt. Bu durumda yetkilerini dier kurumlara devretmek istemeyen padiahn bu soruna bulduu zm ise kendisine yaz ilerinde yardmc olacak bir brokratik birimin tesisiydi. Sz konusu birim, 1831de sr kitbetinin mahiyetinin biraz deitirilerek Mbeyin Bakitbetine dntrlmesiyle oluturuldu. Bu yeni sistemde padiah, konularla ilgili kararlarn belgelerin zerine bizzat kendi el yazsyla (hatt- hmyun) yazmyor, padiahn karar sadret arznn altna irade hmii eklinde (irde-i seniyye) mbeyin ktipleri tarafndan yazlyordu. Yani padiah konu hakkndaki kararn ktiplere bildiriyor ve ktipler de bu karar irade formunda kaleme alarak Bbliye iletiyordu. Bu sistem padiahn ykn byk lde hafifletti. Bylece oluturulan Mbeyin Kitbetinin grevi eitli makamlardan arzedilmek zere gelen tezkire, arzuhal ve muharrert kaydetmek, zetlerini kararak asllaryla beraber padiaha sunmak, cevaben veya resen kan iradeleri ilgili makamlara tebli etmekti. Bu grevin esaslarna dikkat edildiinde sr kitbetiyle hemen hemen ayn olduu grlr. Hatt- hmyundan irade formuna gei birdenbire olmad. Bu geie dair imdiye kadar rastlanabilen en erken tarihli irade Ekim 1832 tarihine aittir. Kastamonuda kan Tahmisiolu syanna ait olan bu dosyada mevcut bir ksm belgeler padiahn hatt- hmyununu, bir blm ise mbeyin baktibinin yazd irade hmiini tamaktadr. Bu ise hatt- hmyundan iradeye geiin birdenbire deil aamal olarak gerekletiini ve bu iki formun bir sre beraberce kullanlmaya devam ettiini gsteriyor. Zaman zaman hatt- hmyun formu da kullanlmakla beraber 1834 ylndan itibaren genel olarak irade usulne geildi. Bilinen ilk mbeyin ktibi Vassf Beydir. Kprl ailesinden olan Vassf Bey nce II. Mahmudun sr ktipliine, daha sonra mbeyin ktipliine tayin edildi (BA, MAD, nr. 9775, s. 47; BA, HH, nr. 35263-B). lk yllarda kitbette grev yapan memurlar ve bunlarn saylar hakknda imdilik herhangi bir veriye rastlanmamaktadr. Ancak 1838de kitbetin mevcudunun toplam (BA, MAD, nr. 8356, s. 4; BA, Maliye Nezareti Masarfat Defterleri, nr. 18, s. 4, 12-13), 1845te ise drt kii (BA, Darbhane Defterleri, nr. 45, s. 60) olduu tesbit edilebilmektedir.

Mbeyin Kitbeti, kurulduu andan itibaren II. Abdlhamid dnemine kadar drt-alt kii arasnda deien bir kadro ile almalarn yrtt. Bu durum, II. Mahmud dneminden ve Tanzimattan itibaren ilerin yeni kurulan messeselere aktarlmas ve brokrasinin nem kazanmasyla yakndan ilgilidir. Tanzimat brokratlar saray ile Bbli arasndaki ilikileri Bbli lehinde belli bir temele oturttu, bylece Bbli devlet ilerinin yrtld ana merkez konumuna geldi. Bu dnemde sarayn devlet ileri zerinde nisbeten snrlandrlan rol ise belirli kurallara gre yrtld; bu yap II. Abdlhamidin dengeleri saray lehine bozmasna kadar bu ekilde devam etti. Yldz Saraynn n plana kmasyla beraber buradaki brolar doal olarak byk bir gelime kaydetti (bk. MBEYN-i HMYUN). Mbeyin Kitbetine merkez brokrasisinin deiik dairelerinde yetien ve n plana kan kabiliyetli memurlar alnr, kitbet ok hassas ve stratejik bir yer olduu iin, ktip seimine ok itina gsterilirdi. Herhangi bir sebepten dolay ktipliklerden birinin boalmas durumunda dierlerinin silsileleri yrtlr ve boalan yere yenisi alnrd (BA, rade-Dahiliye, nr. 45518; nr. 62395; Cerde-i Havdis, s. 1). Padiah, sarayla hkmet arasnda irtibatn salanmas ve lke ynetimi asndan ok nemli olduklar iin ktipleri seerken adayn gemiinin temiz, ahlk ve fazilet sahibi, kitbeti yeterli, dindar ve sr saklayan bir kii olmasna bilhassa zen gsterirdi.

BBLYOGRAFYA

Tayyarzde At Bey, Trih, stanbul 1292-93, I, 200-201; III, 2-4; Sicill-i Osmn, IV, 607; Midhat Sertolu, Resimli Osmanl Tarihi Ansiklopedisi, stanbul 1958, s. 293-294; Ali Ekrem Bolayrn Htralar (haz. Metin Kayahan zgl), Ankara 1991, tr.yer.; Mbahat S. Ktkolu, Osmanl Belgelerinin Dili (Diplomatik), stanbul 1994, s. 246; Mehmet Ali Beyhan, Saray Gnl: 18021890, stanbul 2007, s. 5-10, 140; Cerde-i Havdis, nr. 1077, stanbul 3 ban 1278/ 3 ubat 1862, s. 1. Ali Akyldz

SIRAT
() Cehennem zerine kurulacak kpr anlamnda bir terim. Szlkte yutmak mnasndaki sert (seretn) masdarndan treyen srt yol, cadde demektir. Bu anlam, yolda yryen kimsenin azda lokmann kaybolmas gibi gzden uzaklamas ilikisiyle olumutur. Kelimenin asl sn ile sirt olup kaln ses zellii tayan sondaki harfi sni sda evirmitir (Lisnl-Arab, sr md.; Kmus Tercmesi, II, 478-479). Kelimenin Latince strata kknden geldii ve Arapaya rmceden getii ileri srlmse de (EI2 [ng.], IX, 670) sratn naslarda kazand mna asndan bu iddiann herhangi bir nemi yoktur. Akaid ve kelm kitaplarnda srat cehennem zerine kurulmu olup mminlerin rahatlkla geebilecei, kfirlerin ise zerinden cehenneme decei kpr diye aklanr (Sbn, s. 92). Kurn- Kermde srat krk alt yette yer almakta ve genellikle Allaha ulatran doru yol anlamnda kullanlmaktadr. slm limleri, baz yetlerin iareti ve ok sayda hadis rivayetine dayanarak sratn varln ittifaka yakn bir ounlukla kabul etmitir. Kd Abdlcebbrn kaydettiine gre Mutezile limlerinden sadece Abbd b. Sleyman es-Saymer srat Allaha itaati temsil eden iyi davranlar ve Ona si olmay temsil eden ktlkler diye yorumlamtr. Kd Abdlcebbr onun bu yorumunu isabetsiz bulmutur (erul-Ulil-amse, s. 738). Kuranda slih kullarn cehenneme yaklatrlmayaca, uultusunu bile duymayacaklar (elEnbiy 21/101-102), hirette zalimlerin ve putlarnn arkadalaryla birlikte toplanp kendilerine cehennem yolunun gsterilecei (es-Sfft 37/22-23) eklindeki beyanlar, ayrca, inizden o cehenneme uramayacak hibir kimse yoktur; sonra biz Allahtan saknanlar kurtarrz melindeki yetler (Meryem 19/71-72) bu konuda delil olarak kabul edilmitir. Ehl-i snnet kelmclar sratn varln kantlamak iin daha ok bu sonuncu yeti esas almtr. mam Mtrd limlerin konuyla ilgili yorumlarn yle zetlemektedir: Bazlar yetin muhtevasn yer ald balam iinde mtalaa ederek buradaki ilh beyann sadece kfirlere ynelik olduunu sylemi, bazlar da hem kfir hem mminleri kapsad kanaatini belirtmitir. Ancak bunlara gre yette yer alan vrd kavram cehenneme girme (dhl) deil yaknna gidip grme (huzr) anlamna gelir. nc bir grup lim ise vrdun cehennem zerindeki kprden gemek mnasna geldiini belirtmitir. Bu gei hadis rivayetlerinde de zikredildii zere mminler iin ok kolay olacak, kfirler ise gei imkn bulamayp cehenneme decektir. Mminlerin cehennemin bir kesimine urayaca, fakat burasnn yakc olmayp azap nitelii tamayaca grn benimseyenler de vardr (Tevltl-urn, IX, 156-157). Srat kelimesi szlk ve terim anlamyla hadis rivayetlerinde de yer almtr. Hadis metinlerinde cehennemin zerine kurulmu kpr mnasnda sratn yan sra cisr ve kantara kelimeleri de gemektedir. lgili hadislerden anlald zere herkes sz edilen kprden geecektir. Eb Sad el-Hudr yoluyla Hz. Peygamberden rivayet edilen bir hadiste iman ve slih amel derecesine gre srattan gz ap kapayacak kadar bir zaman iinde veya imek, rzgr, ku uuu yahut yrk at hzyla geilebilecei gibi kprnn kancalarna taklp cehenneme decekler de vardr (Buhr,

En, 129; Tevd, 24; Ri, 51; Mslim, mn, 302, 326, 329). Kprnn kldan ince, kltan keskin olduu eklindeki rivayetlerden biri Eb Sad el-Hudrnin Reslullaha nisbet etmedii bir haber mahiyetindedir (Mslim, mn, 302). Hz. ie yoluyla Resl-i Ekremden nakledilen dier rivayet ise isnad asndan zayf bulunmutur (Msned, VI, 110 [bk. nr. uayb elArnat, XL, 302-304). Byle bir anlatmn kfirlerin karlaaca azabn tasvirine veya inkr ve isyann korkun kbetinin temsiline ynelik olmas mmkndr. Mutezile kelmclarna gre srat, varlna inanlmas gereken hususlardan biridir. Ancak onun kldan ince, kltan keskin olduu biimindeki tasvir srattan gemenin imknszlna yol atndan isabetli deildir. Srattan maksat szlk anlamndan da anlalaca gibi cennetin veya cehennemin yoludur. Kurn- Kermde, Allah yolunda ldrlenlerin amellerini Cenb- Hakkn zayi etmeyecei, kendilerine yol gsterip cennete koyaca eklindeki beyanla (Muhammed 47/4-6), Onlara cehennemin yolunu gsterin melindeki yet (es-Sfft 37/23) bu hususa iaret etmektedir (Teftzn, V, 117, 120). Kd Abdlcebbra gre srat Ehl-i snnet kelmclarnn iddia ettii gibi bir kpr deil zerinde yrdklerinde cennet ehli iin genileyen, cehennem ehli iin daralan bir yoldur. Sratn kpr olmayp bir yol olduunu, Bizi doru yola, nimet verdiin kimselerin yoluna ulatr yetleri de (el-Ftiha 1/6-7) kantlamaktadr (erul-Ulil-amse, s. 737). i kelmclar da srat konusunda Mutezile gibi dnmektedir. Ancak srat Allahn hccetinin ismidir, Cenb- Hak dnyada i imamlarna itaat eden kimselere hirette srattan geme imkn bahedecektir (eyh Mfd, s. 108, 111). Sratn varlna iaret eden yetlerle Ktb-i Sittede yer alan hadisler konunun sbtu hakknda yeterli delillerdir. mam Mtrdnin hiret hayatnn mevcudiyetine ynelik hikmetler meyannda ska tekrar ettii u husus sratn hikmetine de k tutmaktadr: Allah, hak dini benimsemeyi veya inkr etmeyi iradesine brakt insan bask altnda tutmamak iin dnya hayatnda dostu ile dmann birbirinden ayracak, herkesin alglayabilecei kant konumunda herhangi bir almet koymamtr. hirette ise Ysn sresinde (36/59), Ayrln bir tarafa bugn, ey sulular! eklinde buyrulduu zere dost ile dmann yollar ayrlacak, insanlarn bir blm cennete, bir blm lgn alevli cehenneme (e-r 42/7) girecektir. yle anlalyor ki srat bu esnada bir ayrm noktas tekil edecektir. Bu noktann, hadislerin beyanna gre kpr veya Mutezile kelmclarnn akl karmlarna gre yol olmas sonu asndan bir nem tamaz. Meryem sresindeki yete dayanlarak (19/71) herkesin cehennemi grmesi veya onun bir ksmndan gemesi de herhangi bir problem dourmaz. Esasen Arf (7/44-51) ve Hadd (57/12-15) srelerinde cennet ehliyle cehennem ehli arasnda karlkl konumalarn olaca beyan edilmektedir. Her iki tarafn dnyadaki iman ve inkr eylemlerinin hiret hayatndaki sonularnn mahiyetlerinden haberdar olmas hakla btl arasnda her ynyle ayrm yaplmasnn tabii bir sonucudur.

BBLYOGRAFYA

Kmus Tercmesi, II, 478-479; Msned, VI, 110; a.e. (Arnat), XL, 302-304; Mtrd, Tevltlurn (nr. Murat Sln), stanbul 2007, IX, 156-157; eyh Mfd, Taul-tid, Beyrut, ts. (Drl-Mfd), s. 108, 111; Kd Abdlcebbr, erul-Ulil-amse, s. 737-738; Abdlkhir el-

Badd, Uld-dn, Beyrut 1401/ 1981, s. 245; Cveyn, el-rd (Muhammed), s. 379-380; Gazzl, el-tid fil-itid (nr. dil el-Avv), Beyrut 1388/1969, s. 203-204; smend, Lbbl-kelm (nr. M. Sait zervarl), stanbul 1426/2005, s. 180; Nreddin es-Sbn, el-Bidye f uslid-dn: Mtrdiyye Akaidi (nr. ve trc. Bekir Topalolu), Ankara 1416/1995, s. 92; Muhammed b. Ahmed el-Kurtub, et-Tekire f avlil-mevt ve umril-ire, Beyrut 1405/ 1985, s. 381-391; Ubeydullah b. Muhammed es-Semerkand, el-Adetr-Rkniyye (nr. Mustafa Sinanolu), stanbul 1429/2008, s. 144-145; Teftzn, erul-Mad (nr. Abdurrahman Umeyre), Beyrut 1409/1989, V, 117, 120; A. Jeffrey, The Foreign Vocabulary of the Qurn, Baroda 1938, s. 195-196; D. B. Macdonald, Kymet, A, VI, 776; G. Monnot, r, EI (ng.), IX, 670. Mustafa Akay

SIRT- MSTAKM
() Geree gtren doru yol anlamnda bir Kuran tabiri. Szlkte anayol; doru ve apak yol mnalarna gelen srt ile dengeli ve dosdoru anlamndaki mstakm kelimelerinden oluan srt- mstakm apak, dosdoru ve hak yol demektir. Burada yol kelimesinin dosdoru diye nitelendirilmesi onun hedefe ulatran en ksa yol anlamna geldiini gsterir. Rgb el-sfahn, istikamet kelimesinin genellikle dz bir izgi gibi doru olan yol hakknda kullanldn, bundan dolay hak ve hakikat yoluna srt- mstakm denildiini belirtir (el-Mfredt, vm md.). Srt- mstakm terkibi otuz yette yer almaktadr. Ayrca srt iki yette mstakim mnasndaki seviy ve ayn anlamdaki sev (sevs-sebl) kelimesiyle kullanlr. Bu terkip getii yetlerin bir ksmnda Allahn doru yol ve istikamet zere olduunu (Hd 11/56), Onun dilediini bu yola ileteceini (el-Bakara 2/ 142, 213; el-Mide 5/16; el-Enm 6/39; Ynus 10/25), peygamberleri ve inananlar doru yola ulatrdn (el-Enm 6/87, 161; en-Nahl 16/121; el-Hac 22/54; es-Sfft 37/118) bildirmekte; baz yetlerde ise Resl-i Ekremin insanlar doru yola davet ettii (l-i mrn 3/51; el-Enm 6/153; el-Mminn 23/73; e-r 42/52) ve Kurann insan doru yola ilettii (elMide 5/16) vurgulanmakta ve eytann doru yola girilmesine engel olmaya alt ifade edilmektedir (el-Arf 7/16). Ayn yet grubunda Allahn ipine smsk sarlma (l-i mrn 3/103), Ona kulluk etme (l-i mrn 3/51; Meryem 19/36; Ysn 36/61; ez-Zuhruf 43/64) ve Peygambere uyma (ez-Zuhruf 43/61) srt- mstakm zere olmann temel ilkeleri eklinde zikredilmi, baz yetlerde adaletle doru yol arasndaki yakn irtibata dikkat ekilmitir (en-Nahl 16/76). Ftiha sresinde geen srt- mstakm kendilerine nimet verilenlerin yolu eklinde aklanmtr. Bu ifade, ilh nimete mazhar klnanlarn takip ettii yolun zelliklerini belirten yetle birlikte (en-Nis 4/69) deerlendirildiinde srt- mstakmin peygamberlerin, dorularn, ehidlerin ve slihlerin yolu olduu sylenebilir. Buna gre srt- mstakme dinde nclerin takip ettii yol anlam da verilebilir. Hadis kaynaklarnda, Reslullahn teheccd namazna balarken yapt duada Allaha, Sen dilediini srt- mstakme erdirirsin eklinde niyazda bulunduu nakledilmektedir (Mslim, Msfirn, 200). Ayrca onun srt- mstakmi Kuran (Tirmiz, Feill-urn, 14) ve slm (Msned, IV, 182) olarak yorumlad rivayet edilmektedir. Resl-i Ekrem toprak stnde baz hatlar izerek srt- mstakmi aklam, bu tr somut aklama yntemiyle srt- mstakmin dier peygamberlerin yollaryla ilgisini gstermek istemi, ardndan bunlarn hepsinin Allaha gtrdn belirtmi, ancak kendi yolunu dierlerinden ayrmak amacyla, te benim doru yolum! demitir (bn Mce, Muaddime, 1). slm limleri, yukardaki naslarn nda srt- mstakmin mna ve muhtevasn belirlemeye almlardr. Bunlar arasnda Allah ve resulne uyma, Allahn kitab, slm, iman, din, hak, cenneti hak etmi olanlarn yolu, kurtulua ulatrp cennete gtren yol, Peygamber ile onun arkasndan gelen

iki halifenin yolu gibi yorumlar zikredilebilir. Ancak etimolojisinden hareketle yaplacak en kapsaml tanm arla kamayan doru yol eklindedir. limler, kiinin her durumda ve her zamanda srt mstakm izgisinden sapmadan yaamasnn gln dikkate alm, bu sebeple olabildiince istikamet sahibi olmay tavsiye etmitir. Gazzl, Kurn- Kermde kurtulu iin srt- mstakme yaknln yeterli grldn belirtmi (kr. et-Tegbn 64/16), bunun iin her mminin gnde on yedi defa (be vakit namazn farzlarnda), Bizi srt- mstakme ulatr (el-Ftiha 1/6) niyaznda bulunmasnn gerektiine dikkat ekmitir (y, III, 63-64). Srt- mstakm, kulun Allahtan baka her eyden yz evirerek btn duygu ve dncesiyle Ona ynelmesi, musibetlere sabretme gibi davranlarla peygamberlere uymas eklinde de aklanmtr (Fahreddin er-Rz, I, 206). Kaynaklar bu tabiri akln ve dinin rehberliinde kulluk yolunda yrme, erilii ve sapmas olmadan varln srdren, iinde elikiler bulunmayan mnev yol olarak da tanmlamaktadr. Kurn- Kermde Allaha ortak komamak, anaya babaya iyilik etmek, evltlarnn canna kymamak, her trl ktlk ve iffetsizlikten uzak durmak, yaama hakkna sayg gstermek, yetim malna yaklamamak, l ve tartda drst olmak, yalan sylememek, Allaha verilmi olan ahde vef gstermek eklinde zetlenebilecek olan belli bal din ve ahlk grevler sralandktan sonra bunlara riayet etmenin Allahn dosdoru yolu (srt- mstakm) olduu, baka yollara sapmadan bu yolda yrmenin gerektii bildirilmektedir (el-Enm 6/151-153). Buna gre srt- mstakm mminler iin slm d her trl inantan, Kuran ve Snnete aykr davranlardan uzak durarak yaamn srdrme idealini ifade etmektedir (ayrca bk. HDYET; STKAMET).

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, vm, r md.leri; et-Tarft, istimet md.; Kmus Tercmesi, IV, 459; M. F. Abdlbk, el-Mucem, r md.; Msned, IV, 182; Taber, Cmiul-beyn, Beyrut 1420/ 1999, I, 103-107; Mtrd, Tevltl-urn (nr. Ahmet Vanlolu), Ankara 2005, I, 21-23; Gazzl, y ulmid-dn, Beyrut 2000, III, 63-64; bnl-Cevz, Nzhetl-ayn, s. 384-385; Fahreddin er-Rz, Meftul-ayb, Beyrut 1421/ 2000, I, 205-210; Ebl-Fid bn Kesr, Tefsrl-urn (nr. Hn el-Hc), Kahire, ts., I, 35-38; Elmall, Hak Dini, I, 119-133; rfan Bakurt, Kuran Asndan Din Eitiminde Adalet l Denge -Srt- Mstakm-, stanbul 2000, s. 39-76; Remzi Kaya, Kurnda stikmet, Bursa 2005, s. 1-63; G. Monnot, r, EI (ng.), IX, 670. Hlya Alper

SIRT- MSTAKM
() Seblrred dergisinin ilk ad (bk. SEBLRRED).

SIRBSTAN
Gneydou Avrupada lke. I. FZK ve BEER CORAFYA II. TARH III. LKEDE SLMYET Balkan yarmadasnda bulunan Srbistan kuzeyde Macaristan, douda Romanya ve Bulgaristan, gneyde Makedonya ve Kosova, gneybatda Karada, batda Bosna-Hersek ve Hrvatistan ile komudur. Yzlm 77.474 km, nfusu 2002 nfus saymna gre 7.498.000dir (Kosova hari). lkenin baehri Belgrad (1.576.124), dier nemli ehirleri Novi Sad (299.294), Ni (250.518), Novi Beograd (217.773), Zemun (191.645), Kragujevac (175.802), ukarica (168.508), Leskovac (156.252), Palilula (155.902) ve Suboticadr (148.401). I. FZK ve BEER CORAFYA Srbistann gney ve dou kesimlerinde dalk ve engebeli alanlar geni yer kaplar. Douda Bulgaristan ve Romanya snr boyunca uzanan ve Transilvanya Alpleri ile Balkan dalarnn bat uzantlarn birletiren bir dalk ktle bulunur. Ykseltisi yer yer 2000 metreyi aan ve ou yerde faylarla paralanan bu dalk ktle ulamn belli geitlerden yaplmasn zorunlu klar. lkenin gneyinde ve batsnda yer alan ve genellikle kalkerli kayalardan oluan Dinar Alplerinin zerinde karstik (kalkerli araziye zg) ekiller yaygndr. Bu dalk alanlarn arasnda kalan lkenin orta kesiminde yksek platolar, 1100-1400 m. ykseklikte yuvarlak tepeler ve dik yamalarla ayrlm ukur ovalar bulunur. rili ufakl ukur ovalar nc zamann sonuna kadar tatl su glleriyle kaplyd. nc zaman sona ererken akarsular gllerin suyunu boaltarak ortadan kalkmalarna ve yerlerinde ukur ovalarn meydana gelmesine sebep olmu, bunu yaparken de onlar birbirinden ayran dalarda derin boazlar amtr. lkenin kuzeyinde Macar ovalarnn uzants durumunda olan Voyvodina blgesi verimli geni dzlklerle kapldr. lkede karasal iklim zellikleri etkili olup klar souk ve karl, yazlar scak ve kurak geer. lkbahar bol yamurludur. Kuzeydeki alak sahalarda 700 milimetreyi bulan yllk ya miktar i kesimlerde ykseklie bal olarak artar. Dinar Alpleri ve Balkan dalarnn yksek kesimleri ksmen tahripten kurtulmu orman rtsyle kapldr. Akarsu ann byk ksmn Tuna nehri ve kollar oluturur. Gney ve i kesimlerin sularn toplayan Morava rma lkede Tunaya karan akarsularn en bydr. Tuna nehrinin kollarndan Sava ve Tisa kuzey blmdeki ovalk kesimleri sulayan en nemli akarsulardr. Kilometrekareye 103 kiinin dt ve nfusun % 52sinin ehirlerde oturduu lkede en kalabalk yerler Morava vadisi boyunca Ni ile Belgrad aras ve kuzeyde Novi Sad ile Suboticann da iinde yer ald Macaristan snrndaki Voyvodina blgesidir. Nfus younluu baehir Belgradla

Subotica arasnda kalan sahada lke ortalamasnn zerindedir. II. Dnya Savandan sonra Voyvodina blgesinde yaayan Macar kkenli nfus Macaristana ge zorlanmtr. Halen Voyvodina zerk Blgesinde nfusun % 65ini Srplar, % 14,3n Macarlar meydana getirmektedir. Yugoslavyann dalmasyla lke iinde ve cumhuriyetler arasnda meydana gelen gler yannda ekonomik sebeplerle Bat Avrupaya i gc g olmaktadr. Nfusun etnik yapsnda 2002 nfus saymna gre Srplar % 82,9 ile ounluktadr; Macarlar % 3,9, Bonaklar % 2,1 oranyla dier balca topluluklardr. Din yapda Ortodoks hristiyanlar (Srp) % 85, Katolik hristiyanlar (Macar) % 5,5, mslmanlar (Bonak, Arnavut, Trk) % 3,2lik oranla ilk sray tekil eder. Mslmanlar ounlukla Karada snrndaki Sancak blgesinde yaar (% 78,3) ve aralarndaki en byk etnik topluluk Bonaklardr. Srbistan ekonomisinde tarm nemli bir yer tutar. Tarm faaliyetlerinin en youn olduu kesim Voyvodina blgesidir. Yetitirilen balca rnler buday, msr, ay iei, eker pancar, ttn, keten ve kenevirdir. Sulanabilen alanlarda meyvecilik ve baclk yaygndr. kesimlerde, zellikle karstik sahalarda hayvanclk (sr ve domuz yetitiricilii), Tuna ve Sava rmaklarnda balklk yaplr. lke yer alt kaynaklar bakmndan (bakr, kurun, inko, boksit, linyit) zengindir. Balca sanayi rnlerini tarm makineleri, ulam aralar, elektronik ve haberleme aletleri, demir-elik, kt, kimyasal maddeler ve tekstil oluturur. Sanayinin ihtiyac olan enerjinin bir ksm hidroelektrik ve termik santrallerden salanr; kalan ak Rusyadan ithal edilen doal gazla kapatlr. Sanayi tesisleri kuzeyde Belgrad, Ni, Novi Sad ve Subotica ehirleriyle yakn evrelerinde younluk kazanmtr. lkede ulam a coraf konumun da etkisiyle gelimitir. Ni ve Belgrad hem i ulam ann en nemli merkezleri, hem de Orta Avrupa ve talyay Yunanistanla Trkiyeye balayan kara ve demiryollarnn balca transit istasyonlardr. Srbistann d ticaretinde Rusya Federasyonu, talya ve Almanya ilk srada yer alr.

BBLYOGRAFYA

Besim Darkot, Avrupa Corafyas, stanbul 1969, s. 18-19; Selami Gzen, Avrupa lkeler Corafyas, stanbul 1998, s. 108-109; Population Census 2002 (Republic of Serbia Statistical Office of the Republic of Serbia), Belgrad 2003, s. 12-15; Orhan Trker, Srbistan-Karada Yolculuk Bilgileri, stanbul 2004; H. J. de Blij - P. O. Muller, Geograph: Realms, Regions and Concepts, Florida 2006, s. 99-100; S. Matvejev v.dr., Srbija, Enciklopedija Jugoslavije, Zagreb 1968, VII, 631-683. Halil Kurt II. TARH

Bugnk Srbistan corafyas milttan sonra I. yzyldan itibaren Roma mparatorluunun bir parasn oluturuyordu. Roma mparatorluunun ikiye ayrlmasndan sonra (395) zaman zaman

buralara Alanlar, Hunlar, Vizigotlar ve Bulgarlar hkim oldu. 547-548de blgeye ilk Slav aknlar balad. Gney tarafndan yava yava ilerleyen Slavlar, Balkanlarn kuzeybat kesimine gelen Avarlarn basksyla daldlar. VII. yzyl ortalarnda Slavlar, Raka (Raka / Ras, bugnk Sancak) blgesinden geerek Karadan snr blgelerinden Kuzey Arnavutluka kadar girmeyi baardlar. Konuyla ilgili farkl teoriler bulunmakla birlikte Balkanlara gelen bu ilk Slavlar arasnda Srp, Hrvat veya Bulgar gibi bir ayrma gitmek mmkn deildir. Slavlarn Balkanlara yerlemeye balamasyla Balkanlardaki nfus yaps byk bir deiiklie urad. lk Srp yerleimleri Raka blgesinde olduu iin Srplara bu devirde ayrca Rakallar ad verildi. Bunun dnda Karada, Hersek ve Gney Dalmayaya da yerleildi. Srplar ayn dnemde kabile reisi (zupanlar) tarafndan ynetilen kabileler / boylar halinde tekiltlanmt. Dalmaya kylar ve Hrvatlar Romann etkisine girerken Srplarn yaad blgeler Ortodoks Hristiyanln sahasn oluturdu. Srp boylarnn nderi byk upann IX. yzyln sonlarna doru Hristiyanl kabul ettiine inanlmakta ve bu olayn ardndan Srplarn bu dine girdii dnlmektedir. Bu dnemden itibaren Srbistan nemli lde Dou kilisesinden etkilendi ve X. yzylda Srplar arasnda Ortodoks Hristiyanlk yayld. Balkan Ortodokslarndaki yazl kltr bu ilikiye dayanr. Kiril ve Metodi isimli misyonerlerin IX. yzyl ortalarnda gelitirdii alfabe (Kiril alfabesi) Ortodoks Slavlar arasnda yayld; gnmzde de bu alfabe kullanlmaktadr. 1036 ylnda bugnk Karada blgesinde Stefan Vojislav, Bizans imparatoruna ball reddederek Romaya tbi olduunu bildirdi ve evresindeki Slav boylarn egemenlii altna toplamaya balad. 1077de blge, Zeta ad altnda Konstantine Bodin isimli Katolik bir kraln ynetiminde bir krallk haline geldi. Bylece ilk defa bir Srp devleti tarih sahnesine km oldu. Her ne kadar Kral Bodinin lmnden sonra krallk i savalarla paralanmaya balamsa da 1160larda Stefan Nemanja (yaklak 1166-1196) yeni bir hnedanlk kurdu. Blgedeki glerini korumalar iin komu lkelerle ve zellikle Bizansla zaman zaman iddetli savalar oldu. Srbistan corafyasnn zengin gm kaynaklarna sahip olmas sayesinde lkedeki beyler bu dnemde byk ordular besleyebilmi, gsterili kilise ve manastrlar yaptrabilmilerdir. Bununla birlikte ehirlerin gelimeye balamas ancak Osmanl dneminde olmutur. Bu dnemde Stefan Nemanjann lmnn (1200) ardndan ikinci olu Stefan tahta kt ve Bizansla iyi ilikiler kurulmaya alld. Aabeyi ve Zeta hkmdar olan Vukann ona kar ayaklanmas bir netice vermedi ve 1217de burada Srbistan Krall iln edildi. Stefann oullar Vladislav, Radoslav, I. Uro ve olu Dragutinin hkmdarlklar dneminde de Raka blgesi Srp Krallnn bir parasyd. Blgenin bu devirdeki baehirleri Ras, Rezevo, Jele ve Dugopolje gibi merkezler olarak zaman zaman deiti. 1282 ylnda (Dezevski Sabor akabinde) Kral Milutin, Srp Krallnn merkezini Rastan daha sonra skpe tad (Muovi, s. 7-13). ki yzyl aan bir sre yaayacak olan bu hnedanlk (Nemanjii hnedan: 1166-1371) gl bir Srp devletinin douuna nclk etti. Nemanja mparatorluu diye de adlandrlan Srbistann en gl dnemi Stefan Duan zamanna rastlar (1331-1346 aras kral, 1346-1355 aras ar). Bizans imparatoru ve patrik, 1219da Srp rahibi Rastkoya (Aziz Sava) Srbistanda Ohri bapiskoposluundan bamsz bir bapiskoposluk kurma izni vermiti. Bu Srp kilisesi Stefan Duan zamannda patrikhneden tamamen ayrld. 1334te Bizansa kar savat ve 1345te kendisini Srplarn ve Yunanllarn ar ve hkmdar iln etti. Srp bapiskoposunu patriklie ykselterek skpte patriin elinden imparatorluk tacn giydi. Srp Patrii Pete (pek) oturmaktayd. Stefan Duann 1355te ni lmnn ardndan Srp Devleti paralanmaya balad. 1371 irmen ve 1389 Kosova savalar ile

Osmanl ordularna kar yenilgiye urayan Srplar, Osmanl Devletine vergi demeyi kabul etmek zorunda kaldlar. Bu tarihten sonra Srp despotlar sava dnemlerinde Osmanl Devletine yardmc birlikler gnderdiler ve Osmanl vasal haline geldiler. zellikle Lazarn olu Stefan Lazarevi, Yldrm Bayezidin en sadk vasal konumundayd. 1389 Kosova Sava, Srp tarihinde ve kltrnde ok zel bir konuma sahiptir. Bu savala Srplarn hristiyan dnyasn Trklere kar korumak iin kendilerini feda ettikleri, Srp Kral Lazarn dnyev hkimiyet yerine cennetin hkmdarln tercih ettii gibi inanlar ve efsaneler mevcuttur. Bu motifler, modern Srp ulusal kimliinde olduu gibi Srplarn Trklere ve genel olarak slm dnyasna baknda da nemli rol oynamtr. Osmanl Dnemi. lk dnemde Osmanl vasal haline gelen Srp Despotluu altm yl kadar srd. Kuzey Srbistan, Lazarn olu Stefan Lazarevi (1389-1427) ve Djuradj Brankoviin (1427-1456) idaresi altnda varln srdrd. II. Murad Srbistanda nemli yerleri ele geirdi. stanbulun fethini takip eden yllarda Ftih Sultan Mehmed, Srbistana ynelik aknlarn hzlandrd. 1459da Smederevonun (Semendire) ele geiriliiyle Srp Despotluu ortadan kaldrld ve Srbistan Osmanl topraklarna katld. Belgrad ise Macarlarn idaresi altndayd ve daha nce II. Murad dneminde (1439) olduu gibi II. Mehmed tarafndan da ele geirilemedi. Son Pe patrii II. Arsenije 1463 ylna kadar unvann koruyabildiyse de bu tarihten sonra patrikhne ortadan kaldrlarak blgedeki kiliseler dorudan stanbul Rum Ortodoks Patrikhnesine baland. Srp tarihileri, blgenin fethinin ardndan abartl biimde yaklak 200.000 kiinin kle olarak alndn veya baka blgelere zorunlu iskn edildiini belirtmektedir (Zirojevi, s. 8). Osmanl Devleti blgeyi merkez ynetim altna alarak Semendire sancan kurdu. 1521de Belgrad fethedilip Rumeli eyaletine bal Semendire sancana baland ve sancan merkezi yapld. Bylece bata Semendire olmak zere Belgrad, Jejne (Zezna), Rudnik, Koyluca (Kuli), Haram (Ram), Gvercinlik (Golubac), Resava, zie (Uzice) ve Ni nahiyeleri Semendire sancan meydana getirdi. Zamanla Semendire sancann merkezi Belgrad oldu ve buras byk nem kazand. Burada oturan kale muhafz ayn zamanda paa unvann tayan sancak beyi idi. Belgradn merkez konumu XIX. yzyla kadar devam ederken bu sancak iin Belgrad Paal ad da kullanlmtr. Osmanl idaresinin blgeye istikrar getirdii ve kyllerin durumunun eskiye oranla iyiletii tarihiler arasnda genel kabul gren bir grtr. XVI. yzyln ikinci yarsna ait tahrir kaytlar blgedeki nfus artnn en yksek noktasna ulatn gsterir. Yerli idareci snf imtiyazlarn Osmanl idaresi altnda bir sre daha koruyabilmitir. Semendireye ait ilk tahrirlerde Ftih Sultan Mehmed devrinde hristiyan sipahilerin bu sancakta ounluu oluturduu dikkati eker. Kalelerde grev yapan muhafzlarn nemli bir ksmnn da hristiyan meneli olduu tesbit edilmektedir. Osmanl ynetimiyle birlikte blgeye mslmanlar da yerlemeye balad, ayrca yerli topluluklar arasnda, zellikle hristiyan timar sahipleri gibi imtiyazl gruplar arasnda slmlama yaand. nk bu imtiyazl gruplarn uzun vadede ekonomik ve sosyal statlerini korumalar slma geileriyle mmkn olabilmitir. Bunlarn yannda devirme sisteminin de slmlamada ksm etkisi olmutur. Sarayda ok sayda Srp devirme bulunduu ve belki de bunlarn etkisiyle Srpann XVI. yzyln ortalarna kadar Dubrovniklilerle yazmalarda diplomasi dili olarak kullanld grlmektedir. Bunun yannda Srpann Osmanl Trkesinden byk lde etkilendii ve Trk-slm kltrnn blgede yayld anlalmaktadr. zellikle camiler, mektep ve medreselerin inasyla bir slm ehri grnm kazanan ehirler Osmanl dnemi boyunca byyerek geliti. Ayrca XVI. yzyln ortalarnda Sokullu Mehmed Paann da rolyle daha nce

kaldrlm olan Pe (pek) patriklii yeniden ihya edildi (1557). Bu ekilde Osmanl ynetimi altnda Balkanlarda stanbuldan ayr bir kiliseye sahip olan tek topluluk Srplar oldu, bu patrikhne iki yzyl boyunca varln srdrd. Bu dnemde Srp manastrlarnn da canland ve din hayatn gelitii grlmektedir. Osmanl Devletinin Srbistandaki idaresine ilk byk darbe Kutsal ttifak ile Osmanl Devleti arasnda yaanan 1683-1699 sava srasnda vuruldu. Bu savata ksa sreli de olsa Belgrad Avusturyann eline geti. Kprlzde Fzl Mustafa Paa 1690da ehirky, Vidin, Pasarofa, Gvercinlik, Semendire, Ni ve Belgrad geri ald. Osmanllarn rakiplerine destek veren Patrik Arsenije III. Crnojevi, 1690 ylnda byk bir grupla (Srp kaynaklarna gre yaklak 37.000 Srp ailesiyle) Kosovay terkederek Karlofaya (Karlovci) g etti ve Avusturya imparatorunun salad imtiyazla burada din bir merkez kurdu. Baz aratrmaclar, g edenlerin saysn abartl bulup yalnzca Kosoval Srplar deil Ni ve Belgrad blgesinden de ge katlanlarn olduunu, ayrca aralarnda Katolik ve Ortodoks Arnavutlarn, hatta mslmanlarn bulunduunu belirtir (Malcolm, s. 139-162). Osmanllarn blgeyi fethi ve daha sonra Avusturya ile yaanan savalar dneminde Kosovann demografik yapsnn nemli lde deitii ve nfusun ounluunu Arnavutlarn oluturmaya balad bilinmektedir. Bununla birlikte Pe Patrikhnesi varln bir sre daha koruyabildi. stanbul patriinin talebi zerine, ekonomik zorluklar iinde bulunan bu patrikhne 1766da kaldrlarak blgedeki kiliseler yeniden Fener Rum Ortodoks Patrikhnesine baland. Srplarn Fener Rum Ortodoks Patrikhnesine ball 1832 ylna kadar devam edecek, bu tarihte zerk bir Srp kilisesi ortaya kacaktr. Srbistann bamszln elde etmesinden sonra Srp kilisesi tamamen bamsz olup 1920 ylnda varln gnmze kadar korumu olan Srp Patrikhnesi kurulacaktr. 1690dan itibaren birok yerde ehirlerin savunmas iin kaleler (palankalar) ina edildi. Bunlardan Novi Pazar ve Bela Palanka hl ayaktadr. Pasarofa Antlamas (1718) srasnda Srbistann kuzey yars Avusturyann eline geti ve bu tarihten 1723e kadar Osmanl Devleti Nite yeni tekniklerin kullanld byk bir kale yapt. Avusturyann egemenlii altnda bulunanlarla Osmanl Devletinden kaan Srplar ve Hrvatlar, Avusturya tarafndan silhlandrlarak baz imtiyazlara sahip u birlikleri (krayina) halinde tekiltlandrld. Bu asker snr Dalmaya kylarndan balayp Savann kuzeyinden Belgrad nne kadar uzanmaktayd. Osmanl Devleti, Belgradn muhafazas iin ok sayda yenieri grevlendirdi. 1739da yaplan Belgrad Antlamas ile daha nce Avusturyann eline geen Kuzey Srbistann bir ksm tekrar Osmanl ynetimine girdi. Fakat Osmanl ynetimine geen bu topraklarda birok ky Srp kylleri tarafndan terkedildi. 1154 (1741) tarihli tahrir kaytlarna gre (T.K.G.M., nr. 17, vr. 90b-96b) Kuzey Srbistanda kaydedilen toplam 1546 kyden 721 kyn terkedilmi olduu grlr. zellikle 1739dan sonra Belgrad Kalesi yeniden yaplarak lkenin en byk kalesi haline getirildi. Ayn dnemde yenieriler Semendire sancanda etkinliklerini arttrarak Belgradn hkimi durumuna geldiler. Halktan ar vergiler alp Srp kylsn angarya eklinde almaya zorladlar. Osmanl Devleti, Belgraddaki yenierileri kontrol altna almaya altysa da, soruna uzun vadeli bir zm salanamad. Avusturyann kkrtmasyla Osmanl ynetimine kar memnuniyetsizlik artt. Daylar ve yamaklar olarak adlandrlan yenierilerin gittike artan basklar beraberinde Srp isyanlarn getirdi ve nihayet 1804te Karadjordje (Djordje Petkovic, Karacorce / Kara Yorgi) liderliinde Srp isyan patlak verdi. nceleri yenierilere kar bir tepki eklinde balayan isyan gittike milliyeti

bir karakter kazand ve Srplar zerklik talep etmeye balad. Belgrad ele geiren Srp birlikleri ehirdeki mslmanlara kar byk katliama giriti ve Semendire sancann dier blgelerini de zaptetti. 1806-1812 Osmanl-Rus sava sonucunda yaplan Bkre Antlamasyla Osmanl Devleti Srplara ksm zerklik verilmesini kabul etmek zorunda kald. Bununla birlikte daha geni otonomi haklar talep eden Srplarn isyan 1813te tamamyla bastrlarak Belgrad ele geirildi ve Karadjordje Avusturyaya kamak zorunda kald. kinci Srp isyan Milo Obrenovi isimli bir Srp knezinin nderliinde 1815 ylnda patlak verdi. syan ayn yl bastrldysa da bu tarihten sonra Srplara tannan imtiyazlar geniletilmeye baland. Milo Obrenovi baknez tayin edildi. Bu gelimeler yannda 1821de Yunan isyan kt. 1826da Osmanl Devleti ile Rusya arasnda yaplan Akkirman Antlamasyla Osmanl Devleti Srplara tannacak haklarn geniletileceini garanti ediyordu. 1828-1829 Osmanl-Rus sava sonucunda imzalanan Edirne Anlamasyla Osmanl Devleti bir fermanla Srplara yeni haklar tand. Nihayet 17 Ekim 1830da verilen bir imtiyaz fermanyla Srplar muhtar bir idare elde etti. Ferman Milou baknez olarak tanrken Srplarn bir meclis tarafndan ynetilecei, kale muhafzlar dnda Srp topraklarnda hibir Trkn oturmayaca gibi artlar ieriyordu. 1867de zerk Srp ynetimi Osmanl asker idaresinde bulunan Belgrad, Fethlislm (Kladovo), Semendire ve Brdelen (abac) kalelerindeki garnizonlarn geri ekilmesiyle buralardaki egemenliini glendirdi. Osmanl Devletine bal bir devlet eklinde tekiltlanan Srbistann Osmanllardan tamamen kopuu 1877-1878 Osmanl-Rus Sava sonucunda gerekleti. 1875te Bosna-Hersekte balayan isyanlar zerine Srbistan ve Karada Osmanl Devletine kar savaa girdi. Osmanl ordusu Srp kuvvetlerini yenilgiye urattysa da Ruslarn Osmanl Devletine sava iln ve savan Osmanl Devletinin ar yenilgisiyle sonulanmas zerine imzalanan Ayastefanos Antlamasyla Srplar bamszlklarn elde etti. Bu antlamann gzden geirilmesi amacyla yaplan Berlin Antlamas, Srbistan ve Karadan bamszln tand. Bu anlamalarla Ni, ehirky (Pirot) ve Leskofa da Srbistan snrlarna dahil oldu. Bamszlktan Gnmze Srbistan. 1878de bamszln kazanan Srbistanda Prens Milan Obrenovi 1882de kralln iln etti. Srp Krall elde ettii snrlardan memnun deildi. ncelikle Srp topraklarnn bir ksm Avusturya-Macaristan mparatorluunun egemenliindeydi. Berlin Antlamasyla Avusturya-Macaristan nemli bir Srp nfusun yaad Bosna-Herseki de ynetimi altna almt. Srbistann Avusturya-Macaristana ynelik toprak talepleri I. Dnya Savann nemli sebeplerinden birini oluturur. Bunun yannda Osmanl Devleti elinde kalan Yenipazar sanca ve tarihlerinin beii olarak grdkleri Kosova ile Selnike kadar uzanan Makedonya blgesi de Srbistann hedefleri arasnda yer almaktayd. Bulgaristan 1885te Dou Rumeli eyaletini ilhak edince Srbistan Bulgaristana sava at. Savata yenilgiye urayan Srbistan geri adm atmak zorunda kalmakla birlikte bundan sonra Makedonya blgesindeki taleplerini gerekletirmek iin Bulgarlarla byk bir rekabete giriti. Silhl eteler yardmyla yrtlen bu rekabette BulgarMakedon rgtlerinin stnl karsnda Srplar, Rum komiteleriyle i birlii yoluna gitti ve zellikle 1904ten itibaren Bulgarlara kar Bat Makedonyada nemli baarlar elde etmeye balad. 1908 Jn Trk htilli, Makedonyadaki silhl atmalar sona erdirdi ve Osmanl topraklarnda yaayan Srplar merutiyet kulb eklinde tekiltlanarak 1908 genel seimlerine katld. Seimler sonunda Srp Osmanl meclisine seildi. Bununla birlikte ttihat ve Terakk hkmetinin Makedonya sorununu zme giriimleri baar salayamad. 1912de Srbistan, Karada, Yunanistan ve Bulgaristan Balkan ittifakn kurdu. I. Balkan Savanda Osmanl Devletinin

blgedeki egemenliine son verildi. Fakat ele geirdikleri topraklar paylamada uzlaamayan Balkan devletleri arasnda 1913te II. Balkan Sava patlak verdi. Srbistan, Karada, Yunanistan, Romanya ve Osmanl Devletinin Bulgaristana kar birletii bu savatan Srbistan galip olarak ayrld. Balkan savalar sonucunda Srbistan, Kosovay ve bugnk Makedonya Cumhuriyeti blgesini topraklarna katt. Osmanllara ynelik taleplerini gerekletiren Srbistan, Avusturya-Macaristana kar politikalarna arlk verdi. Avusturya-Macaristan 1908 Jn Trk htillinden sonra Bosna-Herseki resmen ilhak etmiti. Halbuki blge Srbistann ulusal hedefleri arasnda en n srada yer alyordu. Bununla balantl olarak 1914te Avusturya-Macaristan veliahd Aridk Franz Ferdinand ve ei Sophie, Saraybosnada gizli bir Srp tekilt mensubu olan Gavrilo Princip tarafndan ldrld, bylece Srbistan-Avusturya anlamazl I. Dnya Savan ateleyen fitil oldu. I. Dnya Savanda Almanya ve Bulgaristann saldrsna urayan Srbistan sava sonunda en krl kan devletlerden biri oldu. Avusturya-Macaristan mparatorluu dald ve imparatorluktan ayrlan Slavlarn Srbistanla birlemesi sonucunda 1918de anayasayla ynetilen Srp, Hrvat ve Sloven Krall kuruldu. Kraln Srp olduu devlette 1920lerde Srplarn dier uluslara kar ayrcalkl konumunu glendirmesi i karklklara yol at. Bunun zerine 1929da anayasa kaldrlarak bir kral diktatrl kuruldu ve devletin ad Yugoslavya Krall olarak deitirildi. II. Dnya Savann balamasyla 1941de Yugoslavya Alman, talyan, Macar ve Bulgar ordularnn igaline urad. Bunun zerine kral ve hkmet lkeyi terketmek zorunda kald. Alman igaline kar direnen Josip Broz Titonun nderliindeki komnist partisi (KPJ) hareketi genel savata Almanyann yenilgiye uramasyla baarya ulat. 1944te Kzlorduyla birlikte Belgrad kurtaran Halk Kurtulu Ordusu 1945 Maysna kadar Yugoslav topraklarn kontrol altna ald ve Yugoslavyada sosyalist bir rejim kuruldu. 29 Kasm 1945te kralla son verilerek Federatif Yugoslavya Halk Cumhuriyeti (FNRJ) iln edildi. Titonun ynetimindeki devlet alt cumhuriyetten (Srbistan, Hrvatistan, Slovenya, Bosna-Hersek, Karada ve Makedonya) oluuyordu. Voyvodina ve Kosova, Srbistan Cumhuriyetine bal olmakla birlikte 1946 anayasasyla zerk bir stat kazand. Bu blgelere 1974 anayasasyla cumhuriyet statsne yakn bir stat verildi. Titonun Sovyetler Birlii ile ilikileri ktleince Yugoslavya 1948de Kominformdan atld ve bundan sonra kendine zg bir sosyalist rejim (zynetimci sosyalizm) uygulamaya balad. Tito dneminde Srplarn devlet ynetimine katlm dier milletlere gre nisbeten daha fazlayd. 1980de Tito lnce milliyeti Srp fikirleri yeniden canlanmaya balad. Srplarn Yugoslavyada yeterince temsil edilmedii savyla glenen Srp Sosyalist Partisi lideri Slobodan Miloevi (Miloevic) 1987de Srbistan Cumhuriyetinin bakanlna seildi. 1989da Kosova ve Voyvodinann zerkliini ortadan kaldran Miloevi, 1990da Yugoslavyann dalmaya balamas zerine Yugoslavyadan ayrlmak isteyen cumhuriyetlere kar Yugoslav ordusuyla harekete geti. Mays 1992de Srbistan ve Karada, Yugoslavya Federasyonunu Savezna Republika Jugoslavije (SRJ) ad altnda kurdular. nce Hrvatistan ve ardndan Bosna-Hersekte 1991-1995 arasnda yaanan savata Bonaklar byk bir katliama mruz kald (zellikle Srebrenia katliam 2007de mahkeme kararyla soykrm olarak kabul edilmitir) ve Amerika Birleik Devletlerinin giriimi zerine yaplan Dayton Antlamasyla Bosna sava sonlandrld. Kosovada ounluu oluturan Arnavutlarn otonomi talepleri yznden Srp ordusu Kosova zerine yryerek Arnavutlar ge zorlaynca 1999da NATO Srbistana kar asker mdahalede bulundu ve Kosovada zerk bir ynetim oluturuldu. Birlemi Milletler denetiminde NATO lkelerinden salanan asker birlikler (KFOR) Kosovada konulandrld,

gnmzde blgenin gvenlii bu birlikler yardmyla salanmaktadr. Savalar sebebiyle ypranan ve uluslararas arenada izole olan Srbistanda 2000de Miloevi diktatrl barl bir devrimle ykld. Yeni hkmet bir yandan demokratikleme hamleleri yaparken Bat ile ilikilerini yeniden dzenlemek iin giriimlerde bulundu. Devrik lider Miloevi tutukland ve sava sulusu olarak Lahey Sava Sulular Mahkemesine gnderildi, mahkemesi sonulanmadan 11 Mart 2006da ld. 2002 ylnda yaplan Belgrad Antlamasyla Yugoslavya yerine Srbistan ve Karada Cumhuriyeti (SCG) oluturuldu. Antlamaya gre her iki cumhuriyet, bir referandumla % 55in zerinde bamszlk ynnde sonu ald takdirde ayrlma karar alabilecekti. 21 Mays 2006da yaplan referandum sonucunda % 55,4 oyla Karadada bamszlk karar kmas zerine 3 Haziran 2006da Karada bamszln iln etti. Bunun zerine 5 Haziran 2006 tarihinde Srbistan da bamszln resmen duyurdu. 2008 ylna kadar zerk bir ynetime sahip Kosova da 17 ubat 2008 tarihinde bamszln iln etti ve gnmze kadar bata Amerika Birleik Devletleri, Fransa, Almanya, ngiltere, Trkiye ve yirmiyi akn lke tarafndan bamszl tannd. III. LKEDE SLMYET Srbistanda slmiyet blgede Osmanl egemenliinin kurulmasyla yaylmaya balad. XIV. yzyln sonlarndan itibaren 1521de Belgradn alnna kadar uzanan srete bugnk Srbistan topraklar byk lde Osmanl ynetimine girdi ve bu srete Anadoludan ve dier Osmanl topraklarndan gelen Trk ve mslman ahalinin bir ksm blgeye yerletirildi. Bunun yannda yerli hristiyan halktan nemli sayda insan da farkl sebeplerle slmiyeti seti. Viyana Kuatmasnn ardndan balayan toprak kayplar blgede yaayan mslmanlar nemli lde etkiledi ve glere sebep oldu. XVII. yzyl sonu ve XVIII. yzyln ilk dneminde Macaristan, Hrvatistan ve Voyvodinadan Osmanl ynetiminde kalan Srp topraklarna gler olurken XIX. yzylda ve zellikle Osmanl-Rus savandan sonra Karada ve Bosna-Hersekten ok sayda mslman Osmanl ynetiminde kalan Sancaka (Novipazar / Yenipazar) ve dier blgelere g etti. Srbistann zerklik ve bamszlk kazanma srecinde ise blgedeki mslmanlarn says gittike azald. 1830 ylnda zerklik haklar elde eden Belgrad paalnda yalnzca 9000 civarnda mslman yaad ileri srlrken bunlarn da bir yllk sre zarfnda Srbistan terketmeleri kararlatrld. 1834te btn Srbistanda yaklak 15.000 Trk yaamakta olup bunlarn 6000i Belgrad, 4000i ziedeydi. Bilhassa 1858-1867 yllar arasnda uygulanan bask ve katliamlar zerine yaklak 8000 Trk Srbistan terketmek zorunda kald. 1877-1878 Osmanl-Rus Savayla Srbistan gneyde ve douda mslmanlarn yaad yeni topraklar ele geirdi. Ni, Pirot ve Leskovicann alnmasndan sonra mslman halk kitleler halinde srld ve blgedeki kltr varlklar yok edildi. Srbistan, Berlin Kongresinde lkedeki din aznlklarn haklarnn korunacan taahht etti ve merkezi Nite bulunan bir mftlk kuruldu. 1912 ylnda mslmanlarn ounlukta bulunduu Yenipazar sanca, Kosova ve Makedonyann bir ksmnn Srbistann eline gemesiyle Srbistandaki mslman nfusu yarm milyona ulat. 1913ten itibaren Ni mfts bamft statsne ykseltilerek mahall mftlkler teekkl etti. II. Dnya Savann balamasna kadar Srbistandan toplam 250.000 mslmann Trkiyeye g ettii tahmin edilmektedir. 1945ten itibaren mslmanlarn Trkiyeye g srm olup g edenler arasnda Trklerin n srada yer ald grlmektedir. 1990daki zlmenin ardndan Srbistanda kalan en nemli mslman yerleim blgesi Kosova yannda Srbistan ve Karada arasnda bllm Sancak blgesidir. Gnmzde blgede yaayan mslmanlar kendilerini byk ounlukta Bonak olarak tanmlamaktadr. 1991den itibaren yaanan savalar

sebebiyle Sancak blgesinden 100.000 civarnda mslmann g ettii tahmin edilmektedir. 2002deki nfus istatistiklerine gre Srbistanda (Kosova hari) toplam 135.670 Bonak ve 15.869 mslman yaamaktadr. Sancak blgesinin en nemli ehirleri olan Novi Pazar, Tutin ve Sjenicada mslmanlarn nfusu % 70ten fazla olmakla birlikte dier ehirlerdeki nfusa oranlar daha dktr. 1991de Slovenya, Hrvatistan, Bosna-Hersek ve Makedonya Yugoslavyadan ayrldnda Sancak blgesi Srbistan ve Karadadan oluan Savezna Republika Jugoslavije (SRJ) adndaki yeni federasyonun iinde kald. Sancaktaki Sancak Mslmanlar Mill Meclisi tarafndan 25-27 Ekim 1991 tarihinde dzenlenen referandumda semenlerin % 98,9u sz konusu federasyon ierisinde Sancak blgesinin zerklii iin evet oyu kulland. Ancak referandum dnemin Belgrad rejimi tarafndan kabul edilmedi ve blgede BosnaHersek ve Kosova savalar devrinde (1992-2000) byk skntlar yaand. 22 Nisan 2001de Karadadaki seimleri kazanan devlet bakan M. Djukanovi, Yugoslavyadan bamszlk iin referanduma gideceini iln etti. 21 Mays 2006 tarihinde Karadadaki referandumda bamszlk knca Karada Cumhuriyeti 3 Haziran 2006 tarihinde bamszln iln edip resmen Srbistan Cumhuriyetinden ayrld ve Sancak blgesi bylece iki ksma blnd. Karada Cumhuriyetine ait Sancak blgesinin Pljevlja (Talca), Bijelo Polje (Akova), Berane, Roaje ve Plav gibi ehir merkezleri ve etraf Srbistandan ayrld. Gnmzde Srbistanda kalan blm ise Novi Pazar, Tutin, Sjenica, Prijepolje, Nova Varo ve Priboj gibi ehir merkezleri ve etraftaki kylerden olumaktadr. Osmanl egemenliinin kuruluuyla birlikte blgede yeni ehirlerin kurulmaya balad, eski ehirlerin de gelime gsterdii ve tipik bir slm ehrine dnt dikkati eker. Ekrem Hakk Ayverdinin kaytlarna gre Osmanl dneminde Belgradda 250 (fakat tahrir kaytlarna gre bu say yetmi civarndadr; bk. Djuri-Zamolo, s. 57 vd.), Nite yirmi be, Semendirede yirmi drt ve Yenipazarda otuz be cami ve mescid bulunmaktayd. Bunlarn yannda ok sayda medrese, mektep, tekke, imaret, han, hamam, trbe, saat kulesi, kervansaray, eme, sebil, kpr, kale gibi Osmanl devri eserleri kaydedilmektedir. Bu eserlerin ve zellikle camilerin yalnzca ok az zamanmza kadar ulaabilmitir. Belgradda gnmzde bir tek ak cami (Bayrakl Cami) kalm, 1867den beri resm olarak mslman cemaatinin ynetiminde bulunan bu cami de 2004te Kosovada meydana gelen olaylar zerine saldrya uramakla birlikte varln korumutur. Niteki slm Aa Camii ise yaklarak tahrip edilmitir. Hristiyanlar da Osmanl ynetiminde, zellikle XVI. yzylda ve XVII. yzyln ilk yarsnda ok sayda kilise ve byk manastr yaptrma imknna sahip olmulard. Yugoslavyada sosyalist rejimin kurulmasyla birlikte lkede tekkeler ve tarikatlar, barts vb. yasaklanmtr. Fakat 1974ten itibaren Yugoslavyada yeniden tarikatlarn varlna rastlanr. ZIDRA cemaati adyla tekiltlananlar arasnda Mevlev, Halvet, Rif, Kdir, Nakibend gibi tarikatlar yer almaktadr. Din eitimi veren okullar Yugoslavyada balangta yasaklanm, fakat daha sonra yeniden almaya balanmtr. Yugoslavya dneminde mslmanlarn din lideri Saraybosnada oturan reslulem (bamft) idi. Yugoslavyann dalmasyla birlikte Sancakl mslmanlar bir mftnn nderliinde kendi din tekiltlarn kurdular. Sancak mfts Saraybosnadaki reslulemy bir st din otorite olarak kabul etmekte ve gnmzde Sancak ile Bosna-Hersek arasnda yakn ilikiler bulunmaktadr. Ancak 2007 ylndan itibaren ayrlmalar yaanmaya balad ve Srbistandaki mslmanlar Bosna-

Hersekteki mslmanlardan ayrlarak Srbistan slm Birliini kurdular. Srbistandaki mslman cemaatinin din tekiltnn banda bir reslulem bulunmakta ve Belgraddaki bu bamft din ilerle ilgili olarak hkmetle ilikilerde mslmanlar temsil etmektedir. mamlar Belgradda bulunan reslulem ve Novi Pazar, Novi Sad ve Arnavut ounluun yaad Preevodaki mftlerin ynetiminde grev yapmaktadr. Srbistanda mslmanlara ait ayr bir orta retim sistemi bulunmayp kullanlan ders kitaplar Srp ders kitaplardr. Bu sebeple ortaretimde slm tarihi ve Bonak kltr ve tarihi gibi konular ihmal edilmekte, ders kitaplarnda slm kart imgeler yer almaktadr. Srbistanda slm dnyasyla ilgili en nemli aratrma kurumlarndan biri Belgrad niversitesinde yer alan Dou Dilleri Krssdr. 1926da Fehim Bayraktarevi tarafndan kurulan bu blmde gnmzde Trke, Arapa, Farsa ve Osmanlca retilmektedir. Ayrca ayn niversitedeki Tarih Blmnde ve Srbistan Bilimler Akademisinde Osmanl tarihi zerine aratrma yapan uzmanlar bulunmaktadr. Bununla birlikte Osmanl ve slm aratrmalarnn merkezi Yugoslavya dneminde Saraybosnadaki arkiyat Enstits idi ve bu ehirde bulunan ktphaneler, bata Gazi Hsrev Bey Ktphanesi olmak zere gerek Osmanl gerekse slm aratrmalar asndan zengin koleksiyonlara sahipti. Ancak Yugoslavyann dalmasndan sonra Srbistanda arkiyat ve slm aratrmalar alannda en nemli kurumlar Belgradda ve zellikle gnmzde Srbistan snrlar iinde mslmanlarn youn biimde bulunduu Sancak blgesinin merkezi Novi Pazar ehrinde bulunmaktadr. Novi Pazarda din eitim veren bir medrese, slm Akademisi (lhiyat Fakltesi) ve 2002den itibaren bir zel niversite yer almaktadr. Srbistanda ilhiyatla ilgili aratrmalar ok yaygn olmamakla birlikte arkiyat aratrmalar kapsamnda Osmanl tarihiyle ilgili ok sayda eser ortaya konmutur.

BBLYOGRAFYA

Evliya elebi, Seyahatnme, V, 544-550; K. Jireek, Geschichte der Serben, Gotha 1911-18, I-II; H. W. V. Temperley, History of Serbia, London 1917; V. Stefan Karadi, Srpske Narodne Pjesme, Beograd 1932, II, 268-270; L. Hadrovics, Le peuple serbe et son glise sous la domination turque, Paris 1947, s. 48, 153; Halil nalck, Fatih Devri zerinde Tetkikler ve Vesikalar, Ankara 1954, s. 149-173; E. Albrecht, Ortsnamen Serbiens in trkischen geographischen Werken des XVI.-XVIII. Jahrhunderts, Mnchen 1975, tr.yer.; D. Djuri-Zamolo, Beograd kao Orijentalna Varopod Turcima 1521-1867, Beograd 1977; Ejub Muovi, Etniki Procesi i Etnika Struktura Stanovnitva Novog Pazara, Beograd 1979, s. 7-125; Ayverdi, Avrupada Osmanl Mimr Eserleri II/3, s. 428-430; a.e. III/3, s. 112, 149, 317-347; a.mlf., Yugoslavyada Trk bideleri ve Vakflar, VD, sy. 3 (1956), s. 175-177; Charles-Barbara Jelavich, The Establishment of the Balkan National States, 1804-1920, London 1986, s. 26 vd., 53 vd.; H. Sundhausen, Historische Statistik Serbiens, 1834-1914, Mnchen 1989, s. 46-127; M. Popovi, Beogradska tvrdjava, Beograd 1991; O. Zirojevi, Srbija Pod Turskom Vlau (1459-1804), Beograd 1995, s. 5-8, 14-15, 44-46, 137; A. Popovi, Balkanlarda slm, stanbul 1995, s. 185-188, 190-193, 214-217, 245-251; a.mlf., irb, EI Suppl. (ng.), s. 748-752; Mustafa Memi, Bonjaci-muslimani Sandaka i Crne Gore, Sarajevo 1996, tr.yer.; E. Hsch, Das

byzantinische Erbe bei den Balkanvlkern, Byzanz und seine Nachbarn (haz. A. Hohlweg), Mnchen 1996, s. 69-81; T. Judah, The Serbs: History, Myth and the Destruction of Yugoslavia, London-New York 1997, s. 7-9; N. Malcolm, Kosovo: A Short History, New York 1999, s. 139-162; Response to Noel Malcolms Book Kosovo: A Short History (ed. M. Ekmei v.dr.), Belgrade 2000, s. 101; Le nouvel islam balkanique: Les musulmans, acteurs du post-communisme, 1990-2000 (ed. X. Bougarel v.dr.), Paris 2001; Mehmet etin Breki, Osmanl mparatorluunda Srp Meselesi, stanbul 2001, s. 14-191; V. orovi, Istorija Srba, Beograd 2003, s. 202 vd.; Mehmet Hacsaliholu, Die Jungtrken und die Mazedonische Frage, Mnchen 2003, s. 257, 350; a.mlf., Die Zeit der Osmanenherr-schaft, Wegweiser zur Geschichte Kosovo (ed. B. Chiari v.dr.), Paderborn 2006, s. 35-41; Murat Ylmaz, Sancak: Drinann br Yakas, Kimlik Oluumu ve Otonomi Sorunu, stanbul 2004, tr.yer.; P. Bartl, Sandschak von Novi Pazar, Lexikon zur Geschichte Sdosteuropas (ed. E. Hsch v.dr.), Wien 2004, s. 596-597; A. Foti, Belgrade: A Muslim and non-Muslim Cultural Centre (16th-17th Centuries), Provincial Elites in the Ottoman Empire (ed. A. Anastasopoulos), Rethymnon 2005, s. 51-75; Branislav Djurdjev, Hriani-Sipahije u Severnoj Srbiji, Godinjak Istorijskog Drutva Bosne i Hercegovine, IV, Sarajevo 1952, s. 164-170; V. Vinaver, Tursko Stanovitvo u Srbiji za Vreme Prvog Srpskog Ustanka, Istorijski Glasnik, II, Beograd 1955, s. 4180; R. Grulich, Die trkische Volksgruppe in Jugoslawien, MT, I (1975), s. 22-34; A. Hajek, Srbistan, A, X, 556-566; Kosta Petkovi v.dr., Srbija, Enciklopedija Jugoslavije, Zagreb 1968-71, VII, 631-688; VIII, 1-105; M. O. H. Ursinus, irb, EI (ng.), IX, 671-673; Machiel Kiel, Ni, DA, XXXIII, 147-149; a.mlf., zie, a.e., XXXIV, 127-129. Mehmet Hacsaliholu

SIRA SARAY
(bk. NL KK).

SIRALI MEDRESE
Konyada inileriyle nl XIII. yzyla ait medrese. Takapsndaki kitbeye gre 640 (1243) ylnda Seluklu Emir Bedreddin Muslih tarafndan yaptrlmtr. indeki srl tula ve ini sslemelerden dolay Sral Medrese olarak tannan yap kurucusundan dolay Muslihiyye Medresesi adyla da anlmaktadr. Ana eyvandaki ini kitbede ustasnn mimar Muhammed b. Muhammed et-Ts olduu belirtilmitir. Seluklu ve Osmanl dnemlerinde Hanef fkh ile tefsir okutulan medrese XVII. yzylda harap olmaya balam, talebe hcreleri XIX. yzylda tamamen yktrlarak yerine kerpi odalar yaplm ve 1924 ylna kadar kullanlmtr. 1943-1954 yllarnda elden geirilen yap 1960ta Konya Mzesine bal Mezar Antlar Seksiyonu olarak ziyarete almtr. Mahmut Akokun projesi esas alnp 1969da Mill Eitim Bakanlnca restore edilmitir. Ak avlulu medreseler tipindeki yap iki katl ve iki eyvanl olup dou-bat dorultusunda 17 30,50 m. llerinde dikdrtgen bir plana sahiptir. D duvarlarda ta, i mimaride tula malzeme kullanlmtr. Medresenin dou cephesinde da takn eyvan benzeri bir takap bulunmaktadr. Kenger balkl stunelere dayanan takap kemeriyle dikdrtgen d ereve arasndaki blm bitki ve geometrik motiflerle sslenmitir. Kapal yldz formlaryla rm ve palmetlerden oluan bu sslemeler Anadolu Seluklu ta iiliinin zengin rneklerindendir. Derin niin iki yanndaki mihrabiyelerde zikzak desenli stuneler, mukarnasl kavsaralar ve yldz kollarndan rlen geometrik tezyinat dikkat eker. Bask kemerli giri kaps zerinde dilimli kemer iinde nesih harflerle yazlm yedi satrlk tarih kitbesi mevcuttur. Takapdan zeri beik tonozlu eyvan la avluya ulalr. Avluyu eviren revaklar keleri hafifletilmi kaln ayaklarn tad altta Bursa, stte sivri kemerli olarak ele alnmtr. Revaklarn rts ortada beik, yanlarda apraz tonozludur. Kuzey ve gneyde sralanan drder adet talebe hcresi de revak gibi onarm srasnda yenilenmitir. Avluya alan kap ve birer mazgal pencereleri vardr. Giriin karsnda yer alan ve medresenin en byk mekn olan ana eyvana basamak merdivenle klmaktadr. Eyvann kuatma kemeriyle birlikte st ksm yklan tonozu tamir edilmitir. Kble duvarnda bir mihrap nii mevcuttur. ki yanndaki byk kapal odalar klk dershane olarak planlanm olup kubbeyle rtlm, avluya ve bat cephesine alan pencerelerle aydnlatlmtr. Kble duvarnda mihrab bulunan kuzeybatdaki oda ayn zamanda mescid eklinde kullanlmtr. Ta demeli avlunun ortasnda bir havuz bulunmaktadr. Medreseyi asl ne kavuturan zengin srl tula ve mozaik inili sslemeleridir. Vaktiyle tamam inilerle kapl olan yapnn bugn yalnz bat eyvannda, trbe tavannda, revaklar tayan ayaklarda, kubbeli odalarn pencere stlerinde ve ana eyvannda ini bezeme kalmtr. Frze, patlcan moru ve kobalt mavisi renklerindeki iniler mozaik tekniinde yzeylere yerletirilmitir. Giri eyvan ve trbe kubbesini ssleyen geometrik rnekler ana eyvann arka duvarnda yldz kollar ve gamal halarla devam ettirilmitir. Tonozdaki srl tulayla ilenmi satranl kf yazlar, inili usta kitbesi ve pencere stlerindeki rgl kf kitbeler yannda eyvan kemerini iki kuak halinde

dolaan nesih yet kitbeleri, kvrk dal, rm ve palmet motifli zemin dolgularyla medresenin en grkemli sslemeleridir. ki kitbe kua arasnda birbirini kesmeden uzanan iki renkli palmet eridi bulunmaktadr. Ta kapnn sanda Bedreddin Muslihin trbesi yer almaktadr. Kare planl ve iki katl trbeye iki basamakl merdivenle klmaktadr. Dou ve batdan pencerelerle aydnlatlm yapnn zeri tonoz biiminde bask bir kubbeyle rtlmtr. inde adet sanduka bulunan trbede merdiven altndan inilen cenazelik katnn st apraz tonoz rtldr. Giriin gneyinde trbenin simetriinde bir oda mevcuttur. Tek katl giri eyvan zamanla ykldndan onarlm, ancak giri blmne balanan Bursa kemeriyle eyvann kuatma kemeri arasnda kalan boluun rt problemi zmlenemediinden mukarnas dolgulu ke tromplar akta kalmtr. Eyvann iki yannda st katlara geit veren koridorlar uzanmaktadr. Sral Medrese dengeli plan dzeni ve ta iiliinin yannda geometrik sslemeleri, bitki ve yaz rneklerini bidev lde bir araya getiren inileriyle Anadolu Seluklu sanatnn en gsterili yaplarndan biridir.

BBLYOGRAFYA

F. Sarre, Denkmler Persischer Baukunst, Berlin 1910, s. 125-128; a.mlf., Konia: Seldschukische Baudenkmler, Berlin 1921, s. 10; ehabettin Uzluk, Konya Abideleri, Konya 1939, s. 16-25; Konyal, Konya Tarihi, s. 888-899; Semra gel, Anadolu Seluklularnn Ta Tezyinat, Ankara 1966, s. 42; Aptullah Kuran, Anadolu Medreseleri, Ankara 1969, s. 75 vd.; Metin Szen, Anadolu Medreseleri, stanbul 1970, I, 160-166; Mehmet nder, Mevlna ehri Konya, Ankara 1971, s. 155160; erare Yetkin, Anadoluda Trk ini Sanatnn Gelimesi, stanbul 1972, s. 51-58; Oktay Aslanapa, Trk Sanat II: Anadolu Seluklularndan Beylikler Devrinin Sonuna Kadar, stanbul 1973, s. 105; Yaar Erdemir, Sral Medrese Mezar Antlar Mzesi, Konya 2002; M. Zeki Oral, Konyada Sral Medrese, TTK Belleten, XXV/99 (1961), s. 355-396; M. Meinecke, Tuslu Mimar Osman Olu Mehmed Olu Mehmed ve Konyada 13. Yzylda Bir ini Atlyesi, TEt.D, sy. 11 (1968), s. 81-93; Mahmut Akok, Konyada Sral Medresenin Rlve ve Mimarisi, Trk Arkeoloji Dergisi, XVIII/1, Ankara 1969, s. 5-35. Abdsselm Uluam

SIRRI PAA
(1844-1895) Osmanl devlet adam, edip, air ve lim. Giritin Kandiye ehrinde dodu. Asl ad Selim Srrdr. Kaynaklarda Srr-i Gird, Giritli Srr Paa ve Selim Srr Paa olarak da anlr. Babas, Konyadan g ederek Girite yerlemi ailelerden birine mensup olan Helvaczde Tosun Efendidir. On iki yandayken babasn kaybetti. lk tahsil ve genlik yllarn dedesinin yannda geirdi. On alt yanda memuriyete balad ve Kandiye Mahkeme-i eriyyesinde ktip oldu. Ardndan Hanyada evkaf ktipliine geti (1860). Bir sre stanbulda kaldktan sonra o dnemde Teselyann en nemli yerleim merkezi olan Yeniehr-i Fenere (Larissa) gitti. nce bu ehrin Merkezi Meclis Kitbetinde alt, daha sonra Vezir Tepedelenli smil Paa ile Hasan Tahsin Paann divan efendiliklerinde bulundu. Tepedelenli smil Paann Hudvendigr (Bursa) valilii srasnda bu defa Bursada onun divan efendiliini yrtt. Sadrazam brhim Edhem Paa Yanya valisi iken onun Kalem-i Mahssunda alt (1867). Ayn yl bu vilyetin mektupu muavinliine getirildi. brhim Edhem Paa tarafndan dnemin zmir valisi Hekim smil Hakk Paaya takdim edilen Srr Efendi, Aydn vilyetinin mektupu muavinlii grevine tayin edildi (1868). Bu srada Hekim smil Hakk Paann kk kz air ve msikiinas Leyl (Saz) Hanm ile evlendi. Bu evlilikten Yusuf Razi (Bel), (Mimar) Vedat (Tek), Nezihe (Beler) ve Feride (Ayni) adlarn tayan drt ocuu oldu. Ardndan Prizren vilyetinin tekili srasnda burada mektupu unvanyla birka yl grev yaparak stanbula dnd. 1872de Tuna vilyeti mektupuluu grevine getirilen Srr Paa srasyla Rusuk, Bihke (Biha), Banyaluka, zvornik ve Vidinde mutasarrflk yapt. Doksan Harbinin sonunda Rusya ile imzalanan Ayastefanos Antlamasnn baz hkmlerini icra etmek zere umnu-Varna komiseri unvanyla grevlendirildi. Ardndan Karesi (Balkesir) mutasarrflna tayin edildi. Daha sonra Trabzon, Kastamonu, tekrar Trabzon, Ankara, Sivas, Diyarbekir, Adana ve Badatta valilik yapt. Birinci rtbe Osmn ve Mecd nianlarna sahip olan Srr Paa, vezir rtbesiyle yrtt Badat valiliinin ardndan yeniden Diyarbekir valilii grevine becayi suretiyle getirildi (1892). Srr Paann Diyarbekir ve Badat valilikleri srasnda ikinci bir evlilik yapt, bu evlilikten de ocuklarnn olduu, kz Feride Ayninin torunu olan Nezih Halim Neyz tarafndan kaydedilmektedir. Srr Paa, Diyarbekir valisi iken tedavi grmek zere geldii stanbulda uzun sreden beri mustarip olduu kalp hastalndan kurtulamayarak ld (12 Aralk 1895). II. Abdlhamidin irde-i seniyyesi gereince II. Mahmud Trbesi hazresine defnedildi (M. Ali Ayni, s. 29; Ali Kemal Akst, s. 67). Cell Nri lerinin amcas ve Mehmet Ali Ayninin kaynpederi olan Srr Paann titiz ve sinirli bir mizaca sahip olmasna ve skntl bir dnemde grev yapmasna ramen grevlerinin hibirinden azledilmeyii onun baarl bir devlet adam olduunu gstermektedir. Grev yapt yerlerde birok yararl hizmetler gerekletirmitir. Badat valilii srasnda gnmzde hl kullanlan ve kendi adyla anlan Srrye Baraj ile Hindiye Seddini onun ina ettirdii, Hille Kanalnn almasnda nemli katklarnn bulunduu bilinmektedir (Mektbt, II, 46-51, 78-79; III, 250-254). Ayrca grevli bulunduu yerlerde limlere sayg gsterdii, ihtiya sahiplerini koruyup skntlarn

giderdii kaydedilmektedir. Arapa ve Farsaya vkf olan, nesirde bir edeb slba sahip olduu bilinen Srr Paa yazlarnda tasavvuf konulara arlk vermi, Srr mahlasyla yazd iirleri dolaysyla dnemindeki edipler tarafndan baarl bir air, rika hattnda kulland slp sebebiyle iyi bir hattat olarak nitelendirilmitir (bnlemin, Son Sadrazamlar, I, 1194; Son Asr Trk airleri, IV, 2192). Eserleri. Tefsir. 1. Srr- Kurn (stanbul 1302-1303). Fahreddin er-Rznin Meftul-ayb adl tefsirinin mukaddime, istize ve besmele ile Ftiha sresinin tefsirini ieren blmnn tercmesi olup bir cilt iinde cz halinde yaymlanmtr. 2. Ahsenl-kasas (Tefsr-i Sre-i Ysuf aleyhisselm; stanbul 1309). Yine cz halinde neredilen eser Tahir Galip Seratl tarafndan Hikyelerin En Gzeli, Ahsenl-Kasas, Gzel nsan Yusuf, Yusuf Sresi Tefsiri balyla ksaltlp sadeletirilerek yaymlanmtr (stanbul 2005). 3. Srr- Furkn (Tefsr-i Sre-i Furkn; stanbul 1309, 1312). 4. Srr- nsn (Tefsr-i Sre-i nsn; stanbul 1312). 5. Srr- Meryem (Tefsr-i Sre-i Meryem). Eserde baz peygamberlerin kssalar ve tleri yannda Hz. Zekeriyynn einin mcizev bir doumla olu Yahyy dnyaya getiriine deinilmekte, ardndan snn doumuna ve hayatna yer verilmektedir. Srr Paann iki cilt olarak hazrlad eserin sadece I. cildine ulalabilmitir (mid 1312). Bu cildin, mellifin nszyle geni bir mukaddimesinden sonra srenin 33. yetine kadar olan ksmnn tefsirinden ibaret olduu grlmektedir. Srr Paa eserin mukaddimesinde lm-i Tefsr, Tabakt- Mfessirn ve db- Mfessirn balklar altnda tefsir ilmiyle ilgili baz bilgiler vermektedir. Mukaddime, Srr- Meryemin yaymlanmasndan nce M. Ali Ayni tarafndan mstakil bir risle halinde Tabakt ve db- Mfessirn adyla neredilmi (stanbul 1312), rislenin sonuna da Shib-i Eserin Terceme-i Hli balkl bir blm eklenmitir. 6. Srr- Tenzl (Diyarbekir 1313). Mellifin Ahsenl-Kasas, Srr- Furkn ve Srr- nsn adl tefsirlerinden zetlenerek oluturulmutur. Kelm, Dinler ve Mezhepler Tarihi, Mantk. 1. erh-i Akid Tercmesi (Rusuk 1292). Necmeddin en-Nesefye ait Aidn-Nesef adl risleye Teftzn tarafndan yazlan erhin (erulAid) tercmesi olup Srr Paann Tuna vilyeti mektupusu iken yaymlad eser onun ilk ilm almasdr. 2. Ryetullaha Dir Risle (Rusuk 1293). erh-i Akid Tercmesinde ryetullah konusunda kelm ekolleri arasnda yaplan tartmalara ayrlm blmn mstakil neridir. 3. Nakdl-kelm f akidil-slm (stanbul 1302, 1310, 1324). Mellifin Trabzon valilii srasnda erh-i Akid Tercmesinden baz ksaltmalar ve alntlar yapmak suretiyle ksmen tercme, ksmen telif tarznda dzenledii eseridir. Birok basks yaplan kitap Kzm Albayrak tarafndan seme usulyle sadeletirilerek lm-i Kelmn z adyla yaymlanmtr (stanbul 1987). 4. er-Rh (stanbul 1303, 1305). Mellifin Ankara valilii esnasnda telifini tamamladn bildirdii eserde sr sresinin ruhla ilgili 85. yeti zerinde durulmaktadr. Ruh konusunun dnce tarihinin ok geni bir meselesi olduunu vurgulayan mellif zaman zaman kendi iirlerinden rnekler verdii eserini bn Snya atfettii Kasde-i Rhiyye balkl yirmi beyitle bitirmektedir. 5. rl-milel (stanbul 1303). Derleme niteliinde kk apta bir kelm ve mezhepler tarihi almas olup kelm ilminin ok ksa bir tarihesi yapldktan sonra mslmanlar arasnda ortaya kan fikr ihtilflara deinilmekte; ardndan Mutezile, Gult, Btniyye, smiliyye, Zeydiyye, mmiyye, Havric, Mrcie ve Cebriyye frkalar hakknda ksa bilgiler verilmektedir. Eserin sonlarnda frka-i nciye kavram zerinde durulmu, Eariyye ve Mtrdiyye mezheplerine temas edilmi, ardndan Ehl-i snnet akdesi zetlenmitir. 6. Miyrl-makl (stanbul 1303). Bir mukaddime ile dokuz balktan oluan eser, medreselerde ders kitab olarak okutulmak zere Arapas verilen bir mantk metninin Trke

tercmesi ve ksm aklamasndan ibarettir. 7. Nrl-hd li-menistehd (Diyarbekir 1310). Mellifin hristiyan misyonerlerinin faaliyetleri karsnda Hristiyanl eletirmek amacyla kaleme ald reddiye trnde bir eserdir. Eserde dnemin Diyarbekir Keldn Kilisesi Bapiskoposu Abdi Yes Efendi ile Srr Paa arasnda geen mnazaralara da yer verilmektedir. Dil ve Edebiyat. 1. Galatt (2. bs., stanbul 1301; stanbul 1305). bn Kemale ait olup et-Tenbh al alail-mil (chil) ven-nebh adn tayan ve daha ok alatl-avm diye bilinen risle esas alnarak yazlmtr. Mellif, Kastamonu valisi iken kaleme ald bu eserinde Trkede yanl kullanldn dnd 103 Arapa kelimeyi incelemektedir. 2. Mektbt- Srr Paa. Mellifin valilik grevleri srasnda yapt resm yazma ve konumalarla (nutuk) birok ahs mektup ve yazlarn ihtiva etmektedir. Tamam cilt olan ve eitli tarihlerde baslan Mektbtn ilk cildi, Trabzon Vlisi Srr Paa Hazretlerinin Baz sr- Hmesini Hv Mecmuadr bal ile Trabzonda (1301), II ve III. ciltleri stanbulda (1315-1316) baslmtr. eitli yerlerde mektupu ve vali olarak grev yapan Srr Paann zellikle vilyet gazetelerine ilikin gr, faaliyet ve uygulamalar onun bu eserinde yer almaktadr (Yazc, XXXVI [1997], s. 224). Srr Paann Numne-i Adlet ve Srr- stiv adl matbu iki rislesinin daha bulunduu kaydedilmekteyse de bunlara ulalamamtr. Srr-i Girdnin iyi bir air olduunu belirten bnlemin ona ait baz iir rnekleri vermektedir. Dvane-i Srr adl bir iir mecmuas ile Giritli airler balkl bir almasnn bulunduu da kaydedilen Srr Paann zellikle Mektbtna ve eitli eserlerine serpitirilmi iirleri Cemal Kurnaz tarafndan yaymlanmtr (bk. bibl.). Srr Paann basl eserleri arasnda ad geen, Arnavutlarn ahlk ve detleriyle ilgili baz kanun ve kurallarn anlatld kaydedilen Lek Dukakin adl esere de (M. Ali Ayni, s. 30) ulalamamtr (Lek Dukakin Kanunlar iin bk. A, I, 577-578; Shtjefen Gjeovi, Kanuni i Lek Dukagjinit, Gusht 2001; Tonin obani, Princi i Prfolur Lek Dukagjini, Tirane 2003). Srr Paann tefsir almalaryla ilgili yksek lisans tezleri hazrlanmtr: Abdlhalim Kokuzu, Giritli Srr Paa ve Tefsirdeki Metodu (1992, S Sosyal Bilimler Enstits); Ekrem Glen, Giritli Srr Paa ve Tefsir lmindeki Yeri (1992, M Sosyal Bilimler Enstits); smail Borlak, Giritli Srr Paa ve Tefsir lmindeki Yeri (1994, A Sosyal Bilimler Enstits; ayrca bk. Abay, sy. 6 [1999], s. 293).

BBLYOGRAFYA

Srr Paa, Mektbt, stanbul 1315-16, II-III, tr.yer.; a.mlf., Tabakt ve db- Mfessirn, stanbul 1312, Mehmed Ali Ayninin biyografi yazs, s. 26-30; Sicill-i Osmn, III, 15-16; Osmanl Mellifleri, II, 246-248; Ali Kemal Akst, Profesr Mehmed Ali Ayn, Hayat ve Eserleri, stanbul 1944, s. 55-67; Gvsa, Trk Mehurlar, s. 356; bnlemin, Son Sadrazamlar, I, 1194; a.mlf., Son Hattatlar, s. 755-756; a.mlf., Son Asr Trk airleri (haz. brahim Batu), Ankara 2002, IV, 21892195; Leyl Saz, Haremin yz (haz. Sadi Borak), stanbul 1974, tr.yer.; Mehmet Aydn, Mslmanlarn Hristiyanla Kar Yazd Reddiyeler ve Tartma Konular, Konya 1989, s. 103104; Nezih Neyzi, Kzltoprak Hatralar, stanbul 1993, s. 49-56, 70-72, 97; ztuna, Devletler ve Hanedanlar, II, 689-692; Nesimi Yazc, Srr Paa ve Vilyet Gazeteleri, AFD, XXXVI (1997),

s. 223-231; Selim zarslan, Srr Gird ve Nakdl-kelm, Frat niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, sy. 3, Elaz 1998, s. 237-264; Muhammed Abay, Osmanl Dneminde Yazlan Tefsir ile lgili Eserler Bibliyografyas, Dvn: lm Aratrmalar, sy. 6, stanbul 1999, s. 293; Ceml Kurnaz, Giritli Srr Paa, Hayat, Eserleri, iirleri, lm Aratrmalar, sy. 9, stanbul 2000, s. 133-160; Mustafa zel, Son Dnem Osmanl Tefsir Tarihinden Baz Portreler II, DFD, XVI (2002), s. 122-123; K. Sssheim, Arnavutluk, A, I, 577-578; smet Parmakszolu, Srr Paa, TA, XXVIII, 534; Mustafa S. Kaalin, Galat, DA, XIII, 302; lyas elebi, Kemalpaazde, a.e., XXV, 246; Nuri zcan, Leyl Hanm, a.e., XXVII, 158. Cemal Kurnaz

SIRR
(. 1111/1699) Divan airi, Girit defterdar. Asl ad brhim Srr olup Srr mahlasn almtr. Kaynaklarda skdarl olduu belirtilir. Hediyyetl-rifnde (I, 37) yer alan Srr-i Rm b. Abdullah kaydndan babasnn ad renilmektedir. Maliye ktiplerinden olduu ve bir mddet bu kalemden kan yazlarn tarihlerinin atlmas greviyle (tarihilik) urat bilinmektedir. Kasidelerinde sosyal hayat hicvetti, bu arada grd hakszlklar dile getirdi; cahillerin yksek mevkilerde tutulduunu, kendisine itibar edilmediini syleyerek her vd devlet bynden destek umdu. Buna ramen Merzifonlu Kara Mustafa Paa, Fzl Ahmed Paa, Amcazde Hseyin Paa gibi vezrizamlara sunduu kasideler onu mreffeh bir hayata kavuturmaya yetmedi. Yetmi yanda kaleme ald bir iirinde akar ve zemet istemekte, bir baka kasidesinde kendisine yllk geliri olan bir mansb verildiini, ancak bunun btn maln mlkn harcamasna sebep olan bir bel olduunu syleyerek kanun ve eriata gre harcadklarnn geri verilmesini ve bu hakszln dzeltilmesini istemektedir. Reslkttb Rm Mehmed Paa ile Amcazde Hseyin Paaya sunduu kasidelerinde evini rehin verdiini, borlularn kapsnda beklediini sylemektedir. iirlerinden anlaldna gre yaplan yardmlar geici oldu ve skntl hayatndan kurtulamad. Bu durum ayrca hiciv yazmasna sebep olmu grnmektedir. Giritin 1111 (1699) ylnda alnmas zerine buraya defterdar tayin edilen Srr ayn yl vefat etti. Kaynaklarn ou onun Girit defterdar iken grevi banda, eyh ise skdarda ldn sylemektedir (bk. bibl.). Mezaryla ilgili aratrmalar sonusuz kalmtr. Srrden sz eden btn kaynaklar onun airliini vmtr. Ali Canip Yntem, tamamen unutulmu olan skdarl Srrnin bir zamanlarn en mehur airlerinden biri olduunu, hakknda sylenmi vg dolu szlerin hi de abartl saylmadn ifade etmektedir. Neeli, nktedan ve akac kiilii sebebiyle Nasreddin Hoca ile arasnda benzerlikler kurulan air hakknda Slim tezkiresinde iki akasn aktarm ve bu ynyle tannp sevildiini belirtmitir. Nef, Rd, Mezk Sleyman Efendi, Vecd, ehr gibi airleri beenen ve onlardan etkilenen Srr Efendi Rd, Mezk, Skker, Rm Mehmed Paa, Nb gibi ada airlerle birbirlerine nazreler yazmlardr. Kasidelerinde girift anlamlar, kuru ve soyut abartlar yoktur. Konuma tarzna yaklaan bir nazm diline sahiptir. Pek ok gazelinde sebk-i Hindnin tesiri aka grlmektedir. ou iirinde fazla szden kanp ksa ve mnal syleyii tercih etmi, kafiye dzeninde yenilikler ortaya koymutur. Srrnin iirleri lmnden sonra da sevilerek okunmu, bunlarn bir ksm bestelenmitir. Divannda yer almad iin ayn mahlas tayan baka airlerin gfteleriyle kart dnlen Srrnin bestelenmi iirlerinden bazlar unlardr: Yahy Nazmn muhayyer makamnda besteledii, Gnl dp ham- gs-yi yra kalmtr; hisar makamnda, Ald dil ende-i zlfn kemh boynuna; Hfz Postun rehv makamnda besteledii, Dile mye-i safdr hat-i ry-i yr derler ve hseyn makamnda, Leb-i peymne-i gam neemiz biuleden terdir. Eserleri. 1. Divan. zerinde yaplan doktora almasna gre (bk. bibl.) divanda on yedi kaside, iki

tahms, 123 Trke, bei Farsa olmak zere 128 gazel, be tarih ktas, sekiz rub, bir mesnevi mevcuttur. Belli bal yazmalar stanbul niversitesi Ktphanesiyle (TY, nr. 32/2, 358, 819, 2842, 2844/1, 5540), Sleymaniye (Hamidiye, nr. 1121) ve Topkap Saray Mzesi (Hazine, nr. 967/2; Revan Kk, nr. 782/2) ktphanelerinde bulunmaktadr. 2. erhu Medhin-neb. Mill Ktphanede skdarl Srr adna mellif msveddesi olarak kaytl (nr. Yz. A 3446) ilk sayfaya yakn mensur 639 beyitlik bir eserdir. 260 beyti mesnevi nazm ekliyle, dierleri (379 beyit) kaside ve gazel eklinde yazlmtr. Eserde yer alan kelimelerin bir ksm arkaik olup ou ise halk arasnda kullanld gibi kaydedilmitir. Sayfa kenarlarndaki minh ibaresiyle yaplan aklamalar mellifin tasavvufta yeni kaplar aan dncelerini ortaya koymaktadr. Eserin byk bir ksm nasihat ve tembihlere ayrlmtr. 3. Trh-i Sultn Mustaf-y Sn. II. Mustafaya sunulan eser onun Cemziyelhir 1106daki (ubat 1695) clsundan balamakta, Reblevvel 1111de (Eyll 1699) Edirneden kyla sona ermektedir. III. Mustafa zamannda yaayan ve mahkeme ktiplii grevinde bulunan Tekirdal Srrnin (. 1142/1729) Trih der-Beyn- cml-i Ahvl-i Ndir h adl eseriyle skdarl Srrnin bu eseri birbirine kartrlmtr. Franz Babingere gre Ndir ahla yaplan savalara katlan Srr burada yaadklarn ve grdklerini anlatmtr. Ayn yerde kaydedilmi olan brhim Srrnin ad geen eseri de Tekirdal Srrye atfedilmitir. Eserin imdilik iki nshas bilinmektedir (Millet Ktp., Reid Efendi, nr. 992/11, 1138).

BBLYOGRAFYA

skdarl Srr, Hayat, Eserleri, Edeb Kiilii ve Divannn Tenkidli Metni (haz. Halime zylmaz, yksek lisans tezi, 1995), S Sosyal Bilimler Enstits; skdarl Srr Hayat, Eserleri, Edeb Kiilii, Divan (Metin-nceleme) ile erh Medhin-Neb (haz. evkiye Kazan, doktora tezi, 2003), Gazi niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; Mustafa Safy Efendi, Tezkire (haz. Pervin apan), Ankara 2005, s. 285-289; Bel, Nuhbetl-sr (haz. Abdulkerim Abdulkadirolu), Ankara 1999, s. 143-161; eyh, Vekyiul-fuzal, II, 323; Slim, Tezkiret-uar (haz. Adnan nce), Ankara 2005, s. 393-396; Mstakimzde Sleyman Sdeddin, Mecelletn-nib, Ankara 2000, vr. 253b; Muallim Nci, Osmanl airleri (haz. Ceml Kurnaz), stanbul 1995, s. 323; Sicill-i Osmn, III, 14; Osmanl Mellifleri, II, 230-231; bnlemin, Son Asr Trk irleri, s. 1729-1738; Hediyyetl-rifn, I, 37; Karatay, Trke Yazmalar, II, 513; TYDK, II, 507-511; Hilmi Ycelen, Trk Mal Tarihine Toplu Bir Bak ve Maliyeci airler Antolojisi, stanbul 1973, s. 191-192; Babinger (ok), s. 311; Ali Cnip Yntemin Eski Trk Edebiyat zerine Makaleleri (haz. Ahmet Sevgi - Mustafa zcan), stanbul 1996, s. 125-130; Mill Ktphane Yazmalar Katalou (haz. Mjgn Cunbur v.dr.), Ankara 2001, VI, 162; evkiye Kazan, skdarla Anlan Byk Bir ir: Srr, skdar Sempozyumu I: 23-25 Mays 2003: Bildiriler, stanbul 2004, II, 329-344. evkiye Kazan

SIRR-i GRD
(bk. SIRRI PAA).

SIRRl-FESHA
) ( bn Sinn el-Hafcnin (. 466/1073) belgat ve zellikle fesahat konusundaki eseri (bk. HAFC, bn Sinn).

SIVI YILI
Osmanl maliyesinde hicr ve mal yllar arasnda eitliin korunmas iin her otuz ylda bir dlen hicr senenin ad (bk. TAKVM).

SBK
(bk. MSABAKA).

SBEVEYH
( ) Eb Bir (Eb Osmn, Ebl-Hasen, Ebl-Hseyn) Sbeveyhi Amr b. Osmn b. Kanber el-Hris (. 180/796) Arap dili gramerine dair zamanmza ulaan ilk hacimli eserin yazar ve Basra nahiv mektebinin en nemli temsilcisi. 135-140 (752-757) yllar arasnda raz yaknlarndaki Beyd kynde Fris bir anne babadan dodu. lk bilgileri bu evrede ald. Daha sonra ailesiyle birlikte Basraya g etti. Eserinde Farsay ok iyi bildiini gsteren pasajlara baklarak bu gn on drt yandan sonra gerekletiini sylemek mmkndr. Ben Hris b. Kb b. Amr veya bunun bir kolu olan l-i Reba b. Ziydn mevls olup lakab olan Sbeveyhi kelimesinin asl Farsa sbyeh olup kk elma anlamna gelir. ocukken yanaklarnn krmz olmas veya sbeveyhi denilerek okanmas dolaysyla kendisine bu lakabn verildii kaydedilir. Basrada nce Hammd b. Selemenin hadis derslerine katld. Bir gn Hammdn huzurunda okuduu hadisin bir kelimesinde yapt irab hatasndan duyduu znt sebebiyle nahiv tahsil etmeye karar vererek on be yl kadar Hall b. Ahmedin derslerine devam etti; nahiv, sarf, fonetik ve lugat konularnda byk mesafeler ald. elKitbndaki bilgilerin ounu ondan yaplm alntlar tekil eder. Eserde ak veya kapal ekilde 608 yerde Hall b. Ahmede ynelik referanslar tesbit edilmitir. el-Kitbda 217 yerde ad geen Ynus b. Habb kendisinden nahiv okuduu hocalar arasnda ikinci srada yer alr. Bunlardan baka Ahfe el-Ekberden lugat, Eb Amr b. Al ile s b. mer es-Sekafden nahiv ve kraat, Hrn elKrden kraat dersleri ald. Merric es-Sedsden iir ve lugat, Eb Zeyd el-Ensr ile Nadr b. meylden lugat ilmi alannda faydaland (Lugav, s. 108-109; Enbr, Nzhetl-elibb, s. 62). Zeks, alkanl, gen yana ramen geni bilgisiyle evresinin alka ve takdirini kazanan Sbeveyhi, hocas Hall b. Ahmedin vefatndan sonra nahivde zamannn en yetkili limi kabul edildi. Kendisinden istifade edenlerin banda Ahfe el-Evsat ile Kutrub gelir. Derslerine sabahn alaca karanlnda gelen Muhammed b. Mstenre kutrub (gece bcei, yldz bcei) lakabn Sbeveyhi verdi. Ahfe el-Evsat ise Basra ilim evresinde Sbeveyhinin yerini ald ve el-Kitb ilk defa o okuttu. Muhtemelen Hall b. Ahmedin vefatnn ardndan Badata davet edilerek Kfe nahiv mektebinin lideri ve Hrnrredin saray hocas olan Ali b. Hamza el-Kis ile mnazarada bulundu. Vezir Yahy b. Hlid el-Bermeknin huzurunda yaplan mnazara balamadan nce Sbeveyhi, Kisnin rencileri Yahy b. Ziyd el-Ferr, Muhammed b. Sadn, Him b. Muviye ve Ali b. Mbrek elAhmer tarafndan yneltilen sorular cevaplandrd; asl mnazarada ise Kis, Arap atasznde geen bir ifadenin irabn sordu. el-Meseletz-znbriyye ad verilen bu meselde Sbeveyhi birok yeti hid olarak zikretmesine ramen dilleri Basrallarca fasih kabul edilmeyen, muhtemelen Emn ile Memnun hocas olmas sebebiyle Kisnin itibarn koruma gayreti olarak nceden ayarlanm olan bedevlerin hakemliiyle mnazarada Sbeveyhi malp iln edildi. Bu hakszl vicdanen kabul eden Kis bir telfi mahiyetinde Yahy el-Bermekden Sbeveyhiye 10.000 dirhem verilmesini istedi. ki otoritenin meseledeki ifadeyi farkl yorumlamasn dayandklar

lehelerin farkllna balayanlarn yan sra Sbeveyhinin baarszln dilindeki tutuklukta, ayrca almad ve tanmad bir muhitte bulunmasnda grenler de olmutur. Derin bir znt iinde Badattan Basraya dnen lim rencisi ve arkada Ahfee olup bitenleri anlatt, kendisiyle vedalaarak Fars, Ahvaz veya raza gitti; ar zntye bal mide hastalna yakalanarak az sonra vefat etti. Kabrinin razda olduu kaydedilir (Lugav, s. 65; Srf, s. 50; Zbeyd, s. 49; vefatnda ya ve tarihiyle ilgili eitli rivayetler vardr). Muhtemelen nahiv alanndaki hretleri sebebiyle Sbeveyhiye benzetilerek ayn lakab alm baka limler de vardr. Muhammed b. Ms el-Msr, Muhammed b. Abdlazz el-sfahn, bnd-Dehhn, Sbeveyhi esSincr, Ali b. Abdullah el-Marib, Ebl-Hasan es-Sbir, brhim e-ebster, Abdurrahman b. Abdlazz el-Medin bunlardandr. Eseri. el-Kitb. Arap dilinin nahvi, sarf ve fonetii alannda lmsz bir eserdir. el-Kitbn ana malzemesi Hall b. Ahmedin vefatndan (. 175/791) nce tasnife hazr vaziyette mevcuttu. Onun vefatndan hemen sonra Sbeveyhi Hallin ilmini ihya etmek amacyla eseri kaleme almtr. Eserde Hall adnn getii yerlerde kaydedilen, Allah rahmet eylesin sz de bunu teyit etmektedir. Telifin ana malzemesini Hall b. Ahmedin fikirleri oluturmakla birlikte Ynus b. Habb, Ahfe elEkber, Eb Amr b. Al, s b. mer es-Sekaf, bn Eb shak el-Hadram ve Hrn el-Aver el-Kr gibi dil, gramer ve kraat limlerinin grleri de kitabn olumasnda nemli katklar salamtr. Aslnda el-Kitb, bata mellifin Hall b. Ahmedden okuduu s b. mer es-Sekafye ait el-Cmi ile el-kml olmak zere yaklak bir buuk asrlk nahiv, sarf, kraat ve fonetik alanlarndaki geliim ve birikimin zetidir. Eserde yer alan baz ayrntlar da byle bir gemii dndrmektedir. Nitekim Kfe nahiv mektebi lideri Eb Cafer er-Rus ve Eb Zeyd el-Ensrden alntlara rastlanmaktadr. Ynus b. Habb, Sbeveyhinin vefatnn ardndan onun Hall b. Ahmedin nahve dair bilgisini 1000 varaklk bir eserde topladn iitince eserin shhatinden phe etmi, fakat daha sonra kendisinden yaplan nakillerin doruluunu grnce dier ksmlarn da doru olmas gerektiini kabul etmek zorunda kalmtr (Lugav, s. 42, 46; Srf, s. 49). Ayrca kitapta yer alan baz malzemelerin Sbeveyhinin, kitabn Necid ve Hicaz llerine giderek bizzat bedevlerden iitip tesbit ettii bilgilerden meydana getirdii, eserde Arapasna gvenilen Araplardan sem ettiine dair baz kaytlarn bulunmasndan anlalmaktadr. el-Kitbda dikkat eken bir husus da yirmiden fazla yerde nahviyyn diye geen anonim bir gruptan yaplan alntlardr. Sbeveyhi bunlarn kyas ve istidlllerini dzensiz bulmakta ve grlerinin ounu reddetmektedir (el-Kitb, I, 335, 383). Ana malzemesiyle usul ve meselelerini Halle ait bilgilerin ekillendirdii eser, mellifin baka statlardan yapt nakillerle bedevlerden dinledii bilgilere kendi fikirlerini de katp konu ve meseleleri tertip ve tasnif etmesiyle meydana gelmitir. Arap aruz ve szlk bilimlerinin kurucusu olan Hall b. Ahmedin el-Kitbda bu ilimlerin bir uzants saylan sarf ve fonetik konularnda arl grlr. Bu sebeple Sbeveyhinin Arap gramerinin telifinde stlendii rol sadece Hallden kaydettii bilgileri tertip ve tasnif etmekten ibaret grmek doru olmaz. Sbeveyhi, Hallin baz grlerine katlmad gibi hocas Ynus b. Habbin birok grne de muhalefet etmitir (a.g.e., II, 43, 47). Kendisinden yaa biraz byk olan yakn arkada ve talebesi Ahfe el-Evsatn eserin hazrlanmasnda ve okunup erhedilmesinde nemli katks olmutur. Sbeveyhi eserin telifi srasnda yazd her ksm Ahfee gstermi, g meseleleri onunla tartmtr (Lugav, s. 69; Srf, s. 50; Zbeyd, s. 67). Eseri Sbeveyhiden okuyan sadece Ahfe olmu, ondan da Cerm, Eb Osman el-

Mzin, Eb Htim es-Sicistn ve Ali b. Hamza el-Kis okumu, Kisnin el-Kitb hakknda giri, reddiye ve erh mahiyetinde yedi eser yazd kaydedilmitir. Sbeveyhi tarafndan belli bir isim konulmayan ve bir sre bu ekilde elden ele dolaan eser, Ahfe sayesinde el-Kitb (Kitb Sbeveyhi) adn alm, III. (IX.) yzyldan itibaren nahvin mukaddes kitab saylacak kadar takdir grm, aralarnda Mzin, Chiz ve Mberred gibi simalarn da bulunduu limlerin kanaatine gre alannda rakipsiz kalm, onu glgede brakacak veya ondan mstani klacak baka bir kitap yazlmam, nahve dair bu apta bir eser yazmaya kalkmak sonu utanla bitecek bir cret saylmtr (Lugav, s. 65; Srf, s. 48, 50; bnn-Nedm, s. 51 vd.). Kfe gramer mektebinin en byk temsilcisi Yahy b. Ziyd el-Ferr vefat ettiinde yastnn altndan el-Kitb kmtr. Chiz, Vezir bnz-Zeyyta en deerli hediye olarak Ferrnn hattyla yazlm ve kendisi tarafndan tehzip edilmi bu eseri takdim etmitir. el-Kitb, Basrallarn ilim dnyasna kar daima iftiharla ileri srdkleri el-Ayn (Hall b. Ahmed), el-rt (Eb Htim es-Sicistn), el-ayevn (Chiz) ile birlikte drt kitaptan biri olmu, Aristonun manta, Batlamyusun astronomiye dair klasik eserleriyle mukayese edilmi (Ykt, XVI, 117), onu ezberleyenler, on be gnde bir hatmedenler bile olmutur (bnl-Kft, I, 332; II, 128). el-Kitbn Muhtevas. Eserde gramer kurallarnn izahnn yan sra dilin anlam ve pratik boyutlar da ele alnm, kaidelerin oluturulmasnda dayanlan en nemli kayna bedevlerin yaygn kullanmlar tekil etmekle birlikte kyas ve talle dayal karmlarn da nemli pay olmutur. Kitapta ndir kullanmlar z, zayf, kabih, galat gibi derecelere ayrlarak incelenmi, kyasa aykr decei iin bunlara itibar edilmesi doru bulunmamtr. el-Kitbn muhtevas dikkatle incelendiinde bir i plannn bulunduu grlr. Mukaddime mahiyetindeki blmden sonra younluk itibariyle nahiv, sarf ve fonetikle ilgili konu ve meseleler birbirini izlemektedir. Eserin mukaddime yazma geleneinin henz yerlemedii bir ada yazlm olmas veya mellifin bunu yazmaya frsat bulamamas sebebiyle eserde telif amacn ve yntemini aklayan bir ksm bulunmamaktadr. Bununla birlikte mukaddime saylabilecek baz hususlara eserin ba tarafnda yer verilmesi bilinli ve planl bir yntem uyguland izlenimi vermektedir. Bunlar kelime, kelm ve eitleri, isim, fiil ve harfin tanmlar, irab ve bin, isim, fiil, tesniye ve cemilerde irab almetleri ve gayri munsarif meselesi, lafz-anlam ilikisi, ok anlamllke anlamllk, hazif ve tavz, mstakim ve muhal kelmla bunlarn dereceleri, zarrt- iriyye alanna giren hususlardr (I, 12-32). Bu konular, Rislet Sbeveyhi adyla mstakil bir kitapkta toplanm ve Zeccc tarafndan Tefsr Risleti Sbeveyhi adyla erhedilmitir. Zecccnin el- f ilelin-navinin asln tekil eden risleye ve erhine el-ta atflar yaplmtr (s. 45, 106, 107, 130, 137). Bunu izleyen ve el-Kitbn yardan fazlasn oluturan nahiv ksmnda konular mil-maml ve amel (irab, netice) esasna gre ele alnm ve baz alt kategorilere blnmtr. Nahiv kaideleri Kuran, iir ve yaygn Arap kelm kantlarna dayandrld gibi usl-i fkhtan mlhem kyasla da zenginletirilmi, tall yntemiyle gerekeleri aklanmtr. Ayn ekilde kelmn doruluk dereceleri de hasen-ceml, mstakm, ahsen, ecmel, mstakm kabih, mstani, ciz, red, muhal gibi ahlk deer lleriyle izah edilmitir. Alannda ilk olmas sebebiyle allmadk terminolojinin youn biimde kullanld eserde sk geen kelimelerden nahv ifade tarz, yntem, yol, mevd mna, kullanm ekli, ilev, menzile konum, mevk durum mnalarnda zikredilmitir. Eserin yarya yakn bir hacim tayan sarf blmnde isim ve fiil kalplar, ikiden bee kadar kan kk esasna gre ve feale () kknden treyen sun vezinlerle llerek ayrntlaryla ele alnm, Arap diline giren yabanc isimler, tarb, itikak, tasgr, tekil, ikil, oul, tenvin, vakf, kafiye ve terhm meseleleri

irdelenmitir. Eb Bekir ez-Zbeyd, Kitbl-stidrkinde el-Kitbda gzden kaan yirmi drtten fazla sarf kalbna yer vermitir. Eserin son yedi blmn tekil eden fonetik blmnde kraat ve tecvid ilimlerini de ilgilendiren seslerin (harfler) adlar, nitelikleri, mahreleri, seslerin deiim ve dnmleriyle (kalb / ibdl / ill, hazif, idgam, tazf) ilgili meseleler ele alnmtr. el-Kitbda yer alan bu fonetik malzeme ondan sonra yazlan kraat ve tecvid kitaplarnn temel kaynan ve ana malzemesini oluturmutur. Sbeveyhi el-Kitbda 373 yeti hid olarak zikretmi, mtevtir ve z rivayetleriyle btn kraatleri uyulmas gereken bir yol olarak grm (I, 74), onlarla istihd etmi, sonraki nahiv ve szlk limleri de buna uymutur. Abdullah b. Mesd, Abdurrahman el-Arec, s b. mer es-Sekaf ve Hrn el-Aver gibi Basral krileri iyi bildii iin isimleriyle anarken dierlerini Medine, Kfe, Mekke, Hicaz ehli, baz kraat ehli eklinde st kapal biimde zikretmitir. el-Kitbda Sbeveyhi ou Chiliye devrinden yirmi alt kabileye mensup 207 (veya 231) aire ait 1050 (veya 1056) beyitle istihdda bulunmu, bunlardan 1000 tanesinin syleyeni belirtilmitir. Eserin orijinalinde hibir air adnn aka gemedii, bunlarn daha sonra Cerm tarafndan tesbit edildii kaydedilir (Hlid Abdlkerm Cuma, s. 214). Sbeveyhi, istihd devrinin sona erdii dneme rastlayan ve ada olan Ber b. Brd, Halef el-Ahmer ve Ebn b. Abdlhamdin iirleriyle de istihd etmitir. Bu sebeple Bern hicvinden ekindii iin eserinde ona yer verdii iddias gerei yanstmamaktadr. Sbeveyhi gayri munsarifin munsarif, meczmun harekeli klnmas gibi iire zg kural d kullanmlar (zarrt iriyye) asla dndrme veya asla benzetme ilkesiyle uyumas ve bununla aklanabilir olmas halinde ciz ve geerli saymtr. Ayrca el-Kitbda krk bir Arap meseliyle istihd edilmitir. Sbeveyhi, eserde hibir hadisle istihd etmedii eklindeki yaygn kanaatin aksine bu amala sekiz hadisi zikretmitir (I, 74, 327; II, 32, 80, 393; III, 268; IV, 116). Bu kanaatin dayana, hadislerin Hz. Peygamberin ad anlmadan kavlhum, ve min zlike, ve misl zlike, kem kle eklinde rtl klielerle zikredilmi olmasdr. Bunun sebebi, Bana yalan sz isnat eden kimse cehennemdeki yerine hazrlansn melindeki hadisin (Buhr, lim, 38, Enbiy, 50; Mslim, Zhd, 72) kapsamna girme korkusuyla Asma gibi Sbeveyhinin de hadis rivayetinden ekinmesi olmaldr. st rtl biimde de olsa az hadise yer verilmesi, Sbeveyhi ve hocalarnn hadis klliyatnn tedvin edilip yaygnlk kazanmad bir devrede yaam bulunmas ve el-Kitbn byle bir dnemin rn olmas sebebiyledir. Arapaya giren yabanc kelimelerin Arapalatrlmas (tarb) konusunu iki balk altnda ele alan Sbeveyhi, Arapalatrmann esas ve ilkeleri konusunda ilk defa zl ve kapsaml bilgiler sunmutur (IV, 403-407). Tarbin temel ilkesi olarak Araplarn kendi seslerine uymayan yabanc bir sesi mutlaka dillerindeki uygun sesle deitirdiklerini belirtmi, baz yabanc kelimeleri kendi sz kalplarna soktuklarn, bazlarn ise olduu gibi braktklarn (dahl) belirtmitir. Bazan da iinde yabanc ses bulunmayan bir kelimeyi kendi sarf kalplarna uysun uymasn olduu gibi kullanrlar. Kimi zaman da kelimedeki yabanc sesi deitirirler, kelimenin kalbn (bin) olduu gibi brakrlar. Mellif, Farsadan Arapaya geen kelimelerdeki baz Farsa seslerin hangi Arapa seslerle deitirildiini rnekleriyle aklamtr. Gerekte el-Kitb grameri, lugat ve edebiyat ile btn dil ilimlerinin esaslarn zgn slp ve terminolojisiyle muhtevasnda bulunduran ilk kapsaml eserdir. Bu gerei dikkate alan birok ada

yazar Sbeveyhiyi men ve beyn ilimlerinin kurucusu kabul etmitir (Ahmed Sad Muhammed, s. 9). Eserde mecaz (ittis), takdim-tehir, tarf-tenkr, hazif-izmr, hasr (kasr), zikir-ziyde, fasl-vasl, ihbr-in, mecz- akl, tecrd, mbalaa, fevsl, tekdl-medh bim ybihz-zem, tenv, tebih ve istiare gibi belgat sanatnn nemli trlerine ilikin zgn terminoloji iinde esasl semantik aklamalara yer verilmitir. Yayl ve zerinde Yaplan almalar. el-Kitbn sonraki nesillere intikali Sbeveyhinin yakn dostu ve rencisi Ahfe el-Evsat sayesinde olmu, Ahfe eseri erhettii gibi (Lugav, s. 68; Srf, s. 47, 57) Ali b. Hamza el-Kis, Cerm, Eb Osman el-Mzin ve Eb Htim es-Sicistnye de okutmutur. el-Kitb Cerm ve Mzinden ok sayda kimse okumu, bunlarn banda yer alan Mberred eserin okutulmasnda ve rivayetinde dnm noktas oluturmu, onun sayesinde eser standart eklini alm, aralarnda bns-Serrc, Mebremn, Zeccc, Eb Ali ed-Dnever, bn Drsteveyh gibi kiilerin bulunduu bir nesil el-Kitb kendisinden duyup rivayet etmitir. el-Kitb ilk ezberleyen Maribli Nace Hamdn b. smil el-Kayrevn (. 200/ 816), Msra ilk getirip tantan ve okutan Eb Ali Ahmed b. Cafer ed-Dnever (. 289/902) olmutur. Kfe nahiv mektebi lideri Salebin damad olan Dnever, Basraya giderek el-Kitb Mzinden okumu, bir nshasn Msra getirerek tantmtr. ada Muhammed b. Velld da Badata gidip eseri Mberredden okuduu gibi Mberred nshasndan istinsah edip Msra tam, bu nsha olu Ebl-Abbas Ahmede intikal etmitir. Ebl-Abbas bn Velld, Mberredin Mesill-alanda Sbeveyhiye ynelttii eletirilere el-ntir li-Sbeveyhi minel-Mberred adl eserinde cevap vermitir. Msrda uzun zaman yaayan Ahfe el-Asgar, Mberredden okuduu el-Kitb okutmu ve zerine erh yazmtr. Eb Cafer en-Nehhs, Zeccc ve bns-Serrc gibi Mberredin rencilerinden el-Kitb okuduktan sonra onu Msrda okutmu ve Tefsru eru ebyti Sbeveyhi, eru Kitbi Sbeveyhi adl eserleri yazmtr. Endlse ilk giren nahiv kitab Kfe mektebine bal Kisnin eseri olmutur. Yaklak bir asr sonra Sbeveyhinin el-Kitbnn Muhammed b. Ms el-Efeng ve Muhammed b. Yahy er-Rebh sayesinde Endlse girip yaylmas ile Basra nahvinin egemenlii srecine girilmitir. IV. (X.) yzyl boyunca Endlste el-Kitbn hkimiyeti, yaplan nahiv almalarnn ve tedrsatnn onun zerinde odaklanmas ile srd gibi V. (XI.) asrn balarndan itibaren oraya eklektik Badat ekolnn girmesinden sonra da el-Kitb merkezli tedrsat, erh, hiye ve talik almalar devam etmitir. el-Kitb, Basra mektebi mensuplar iin gramer almalarnda esas tekil etmi, uzun zaman erh, evhid erhi, ihtisar, ikmal veya tenkit eklinde ok sayda eserin domasna imkn vermi, zellikle II-IV. (VIII-X.) yzyllardaki gramer almalarnn merkezini oluturmutur. Eseri ilk defa Ahfe elEvsat erhetmi, Cerm el-Fer ([yavru], Feru Kitbi Sbeveyhi) adyla eseri ihtisar ettii gibi ayrca onda geen sarf kalplarn ve garb kelimeleri aklayan iki eser kaleme almtr (Tefsru ebniyeti Sbeveyhi ve arbih, inceleme ve ikmal: Seyf b. Abdurrahman el-Arf, Mecellet Cmiatil-mm Muammed b. Sud el-slm, XLII, Riyad 1424/2003, s. 235-261). Eb Osman el-Mzin Tefsru Kitbi Sbeveyhi, Kitbt-Tal, Kitbd-Dbc f cevmii Kitbi Sbeveyhiyi yazm, ondaki sarf bahislerini et-Tarf adyla ayr bir czde toplayarak sarf konusunda ilk tam eseri ortaya koymutur (nr. brhim Mustafa - Abdullah Emn, I-III, Kahire 1373-1379/19541960; bn Cinnnin el-Mnf adl erhiyle birlikte). el-Kitbn en eski rihlerinden olan brhim b.

Sfyn ez-Ziyd (. 249/863) rc (eru) nketi Kitbi Sbeveyhiyi, Eb Htim es-Sicistn, Tefsru arbi m f Kitbi Sbeveyhi minel-ebniyeyi kaleme almtr (nr. Muhsin b. Slim elUmeyr, Mekke 1413/1993). el-Kitb btn gramer tartmalarnn temeli yaparak ona dayal Basra mektebi geleneini kuran Mberred olmutur. Onun eser hakknda en az yedi kitab ve baz limlerin bunlara cevap mahiyetinde almalar vardr (bk. MBERRED). Kfe mektebi lideri Saleb de Tefsru ebniyeti Kitbi Sbeveyhi adyla bir eser yazmtr. Mberredden sonra IV. (X.) yzyldaki gramer almalar el-Kitb zerinde younlamtr. bnsSerrc nahvi felsef bir grle ele alm, tamamyla el-Kitbdan kard malzemeyi mantklarn tasnifine gre dzenleyerek meydana getirdii el-Ul ile Mberredin gelenekletirdii kyas usulne daha kesin ve belirgin bir yn vermitir (nr. Abdlhseyin el-Fetl, Badat 1973). Ebl-Abbas bn Velld el-ntiar, Nehhs da eru (Tefsru) evhidi (ebyti) Kitbi Sbeveyhiyi telif etmitir (nr. Ahmed Hattb mer, Halep 1974; nr. Zheyr Gz Zhid, Beyrut 1986; nr. Vehbe Mtevell mer Slime, Kahire 1985). Mberred ile bns-Serrcn gelitirdii kyas yntemine son eklini veren ve gramer meselelerinin aklanmasnda Arap dilinin mutlak mantk dzenini gstermeye alan Eb Sad es-Srf el-Mdal il Kitbi Sbeveyhi, eru evhidi (ebyti) Kitbi Sbeveyhi (nr. M. Ali R. Him, Kahire 1394/1974), Fevit Kitbi Sbeveyhi min ebniyeti kelmil-Arab (nr. Muhammed el-Bekk, Mevrid, XXVIII/3 [Badat 1421/2000], s. 119-120), eru Kitbi Sbeveyhi (nr. Abdlmnim Fiz, Dmak 1983; nr. Ramazan Abdttevvb v.dr., Kahire 1986) adl eserleri kaleme almtr. Srfnin erhi sonraki gramer almalarnn belli bal kaynaklarndan birini tekil etmitir. Kendisinden sonra Ysuf b. Hasan es-Srf eru Kitbi Sbeveyhi, eru ebyti Sbeveyhi (nr. Muhammed Ali Sultn, Dmak 1976), Eb Ali el-Fris, etTalt al Kitbi Sbeveyhiyi (nr. Avad b. Hamed el-Kavz, Riyad 1410/1990, 1412/ 1992) yazm, Eb Bekir ez-Zbeyd el-stidrk al Sbeveyhi f Kitbil-Ebniye vez-Ziydt al m evradeh fhi mheeben ve Maah itilfr-rivytnda (nr. Ignazio Guidi, Roma 1890; nr. Hann C. Haddd, Riyad 1407/1987) el-Kitbda bulunmayan baz morfolojik kalplar ele almtr. Rummn de el-Kitb etrafnda yedi eser telif etmitir (bk. RUMMN). Ayn yzylda el-Kitba dair eser yazanlar arasnda Zeccc, Ahfe el-Asgar, Eb Bekir Mebremn, Eb Ali el-Kl, bn Drsteveyh, Ahmed b. Ebn, Eb Muhammed el-Kasr grlr. V. (XI.) yzylda Hrn b. Ms el-Kurtub eru (Tefsru) uyni Kitbi Sbeveyhi (nr. Abdrabbih Abdllatf, Kahire 1404/1984), Alem e-entemer, evhid erhine dair Tal ayni-eheb an madini cevheril-edeb f ilmi mecztil-Arab (nr. Zheyr Abdlmuhsin Sultn, Badat 1992; Beyrut 1994) ve en-Nket f tefsri Kitbi Sbeveyhiyi (nr. Red Belhabb, IIII, Rabat 1420/1999) kaleme almtr. Bu asrda el-Kitb zerine eser yazanlar arasnda Eb shak es-Saffr, Ebl-Hasan er-Raba, Hatb el-skf, Muhammed b. Ali el-Herev, Ebl-Al el-Maarr de yer alr. VI-VII (XII-XIII) ve VIII. (XIV.) yzyllarda el-Kitbla ilgili almalarn ou Endls dilcilerine aittir. VI. (XII.) yzylda Mevhb b. Ahmed el-Cevlk Mutaaru eri emileti Sbeveyhi (nr. Sbir Bekir - Ebs-Sud, Asyt 1979; nr. Defullah Abdullah Sleyman, ed-Dre, XII/3 [1408], s. 71-98), bnt-Tarve tirt al Kitbi Sbeveyhi ve el-Muaddimt il ilmil-Kitb, bndDehhn eru ebyti Sbeveyhiyi yazmtr (nr. Hasan zel Ferhd, Riyad 1408/1987). Ayn yzylda eseri ezbere bilen Ebl-Hasan bnl-Bzi, Eb Bekir bn Ebr-Rukeb el-Huen,

Zemaher, bn Him el-Lahm de el-Kitba dair eserler kaleme almtr. VII. (XIII.) yzylda Takyyddin ed-Dakk Lbbl-elbb f eri (ebyti)l-Kitb (nr. Abdurrahman b. Sleyman elUseymn, Mecelletl-Bail-ilm, IV [Mekke 1981], s. 951-969), Saffr el-Batalyevs eru Kitbi Sbeveyhi (Kprl Ktp., nr. 1492; Rabat Ktp., nr. 317), Reb b. Muhammed el-bl eru ebyti Sbeveyhi vel-Mufaal (Brockelmann, GAL Suppl., I, 160). Ebl-Bek el-Ukber, bn Mut, mer b. Muhammed e-elevbn, bn Harf, bnl-Hcib, bn Usfr el-bl, Ahmed b. Muhammed el-bl, bnz-Zi, Eb Bekir b. Yahy el-Mlek, bn Ebr-Reb, Muhammed b. Ali e-elevbn, Ebl-Bek bn Ya bu asrda el-Kitba dair eser yazanlardandr. VIII. (XIV.) yzylda bnz-Zbeyr es-Sekaf, Muhammed b. Ali el-Mlek, bn Reyd, Eb Hayyn el-Endels de el-Kitba dair eserler kaleme almlardr. el-Kitbn 628 (1231) istinsah tarihli anonim bir erhi de Amasya Beyazt l Halk Ktphanesinde kaytldr (nr. 622). Arap dili gramerine dair almalarn devaml ve semereli aknn ana kaynan tekil eden elKitb, Arapann ve slmiyetin hkim olduu blgelerde asrlarca deerini korumu, arkta yerini muhtasar eserlerin almaya balamasndan sonra bile Maribde zellikle Fasta ok yakn zamana kadar okutulmaya devam etmitir. el-Kitb zerinde amzda da Douda ve Batda saysz aratrma ve tez almas ortaya konmu olup bazlar unlardr: Muhammed Abdlmnim elHafc, evhidl-Kitb (Kahire 1949); M. Ali R. Him, Dirse f Kitbi Sbeveyhi (Hartum 1965); Hatice el-Hads, Kitb Sbeveyhi ve uruh (Badat 1967); Ahmed Rtib en-Neffh, Fihris evhidi Sbeveyhi (Beyrut 1970); Muhammed b. Abdlhlik Udayme, Fehris Kitbi Sbeveyhi (Kahire 1975); Hamd Ali el-Mehd, el-Knz-ehebiyye f eri ve irbi evhidi Sbeveyhi-iriyye (Necef 1975); Grard Troupeau, Lexiquindex au Kitb de Sbawayhi (Paris 1976); Hlid Abdlkerm Cuma, evhid-ir f Kitbi Sbeveyhi (Kveyt 1980; Kahire 1989); brhim Hasan brhim, Sbeveyhi ve-arret-iriyye (Kahire 1983); Sliha Rid, el-Lehect f Kitbi Sbeveyhi (Mekke 1985); Fevz Mesd, Sbeveyhi cmiun-navil-Arab (Kahire 1986); Nevzd Hasene, el-Menhecl-vaf f Kitbi Sbeveyhi (Bingazi 1996); Abdll Slim Mekrem, evhid Sbeveyhi minel-Muallat (Beyrut 1407); mam Hasan el-Cebbr, evhid Sbeveyhi min eviril-Arab (Kahire 1411) ve eru Cmeli Sbeveyhi (skenderiye 1992); Hasan Ms e-ir, tilfr-rivye f evhidi Sbeveyhi-iriyye (Amman 1992); Mehmet akr, Sibeveyh, retim Yntemi ve Koyduu Baz Nahiv Kurallar (zmir 1994); Genevive Humbert, Les voies de la transmission du Kitb de Sbawayh (Leiden 1995); Ahmed Sad Muhammed, el-Ull-belyye f Kitbi Sbeveyhi ve eeruh fil-bail-bel (Kahire 1419); Soner Gndzz, Sbeveyhte Kelime Yaps (Samsun 2002; daha geni bilgi iin bk. Sezgin, IX, 5563, 241-242). Sbeveyhi ve kitab bilimsel, akademik sempozyum ve kongrelerde de eitli ynleriyle ele alnmaktadr. razda Pehlev niversitesinin 27 Nisan - 2 Mays 1974te dzenledii Uluslararas Sbeveyhi Kongresinde ok sayda bilimsel tebli sunulmu ve tartlmtr. Dnya ktphanelerinde ok sayda nshas bulunan el-Kitbn birok basks ve neri yaplmtr (nr. Hartwig Derenbourg, Le livre de Sbawaihi, I-II, Paris 1881-1882; Hildesheim 1970; nr. Ahmed Han Bahdr, Kitb Sbeveyhi, I-II, Kalkta 1887, Kitb Sbeveyhi, Bulak 13161318/1898-1900; en salkl bask olup kenarnda Srf erhinin ihtisar ile Alem e-entemernin evhid erhi yer alr). Eserin en son ilm nerini Abdsselm Muhammed Hrn gerekletirmitir (I-V, Kahire 1385/ 1966-1988, son cilt indeks). D. Gustave Jahn eseri Almancaya evirmi (Sbawaihis Buch ber die Grammatik, I-II, Berlin 1895-1900; Hildesheim 1969); Arthur Schaade,

Sbawaihis Lautlehre adyla el-Kitbdaki fonetikle ilgili meseleleri incelemitir (Leiden 1911).

BBLYOGRAFYA

Tehbl-lua, I, 19; Sbeveyhi, el-Kitb (nr. Abdsselm M. Hrn), Kahire 1988, I-V; EblKsm ez-Zeccc, el- f ilelin-nav (nr. Mzin el-Mbrek), Beyrut 1406/1986, s. 45, 106, 107, 130, 137; Ebt-Tayyib el-Lugav, Mertibn-naviyyn (nr. M. Ebl-Fazl brhim), Kahire 1375/1955, s. 42-69, 108-109; Srf, Abrn-naviyynel-Bariyyn (nr. F. Krenkow), Cezayir 1936, s. 47-57; Eb Bekir ez-Zbeyd, abatn-naviyyn vel-luaviyyn (nr. M. Ebl-Fazl brhim), Kahire 1392/1973, s. 49-67; bnn-Nedm, el-Fihrist, s. 51, 76-77, 84; Hatb, Tru Badd, XII, 195-199; Kemleddin el-Enbr, Nzhetl-elibb (nr. M. Ebl-Fazl brhim), Kahire 1386/1967, s. 60-66; a.mlf., el-nf f mesilil-ilf beynen-naviyynel-Bariyyn velKfiyyn (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd), Kahire 1380/1961, II, 702-706; Ykt, Mucemldeb, XVI, 114-127; bnl-Kft, nbhr-ruvt, I, 332; II, 128, 346-360; III, 263; bn Hallikn, Vefeyt (Abdlhamd), III, 463-465; Abdlkdir el-Badd, iznetl-edeb (Bulak), I, 8; IV, 484 vd.; Brockelmann, GAL, I, 101; Suppl., I, 160; Sezgin, GAS, IX, 51-63, 241-242; evk Dayf, elMedrisn-naviyye, Kahire 1968, s. 19, 57-93; Nihad M. etin, Eski Arap iiri, stanbul 1973, s. 29; a.mlf., Sbeveyhi, A, X, 578-585; K. Avvd, Sbeveyhi immn-nt f rid-drisn ille iney aere arnen, Badad 1978, tr.yer.; Fevz Mesd, Sbeveyhi cmiun-navil-Arab, Kahire 1986, s. 30-38, 133-135; Hlid Abdlkerm Cuma, evhid-ir f Kitbi Sbeveyhi, Kahire 1989, tr.yer.; C. H. M. Versteegh - M. G. Carter, Studies in the History of Arabic Grammer, Amsterdam 1990, I-II, tr.yer.; M. G. Carter, Sbawayhi, EI (Fr.), IX, 544-551; M. Red elHamzv, el-Muceml-Arab, Beytlhikme 1991, s. 157-164; Abdll Slim Mekrem, elrtl-urniyye ve eerh fid-dirstin-naviyye, Beyrut 1996, s. 169-172; Ahmed Sad Muhammed, el-Ull-belyye f Kitbi Sbeveyhi ve eerh fil-bail-bel, Kahire 1419/1999, tr.yer.; brhim es-Smerr, Eb Sad es-Srf ve Kitb Sbeveyhi, Mecellet Klliyyetil-db, IX, Badad 1966, s. 25-37; G. Troupeau, La risle al-Kitb de Sbawayh, MUSJ, XLVIII (1973-74), s. 323-338; Abdssabr hin, el-Menhecl-luav f Kitbi Sbeveyhi, Cmiatl-Kveyt Mecellet Klliyyetil-db vet-terbiye, sy. 3-4, Kveyt 1973, s. 56-83; Hadce el-Hads, el-lletn-naviyye ve med urih f Kitbi Sbeveyhi, a.e., sy. 3-4 (1973), s. 2555; Ahmed Mekk el-Ensr, Sbeveyhi fil-mzn, MMLA, XXXIV (1974), s. 103-112; R. Talmon, A Problematic Passage in Sibawayhis Kitab, JAOS, CIV (1984), s. 691-701; a.mlf., Who was the first Arab Grammarian?, ZAL, XV (1985), s. 128-145; Alyn b. Muhammed el-Hzim, elAvtl-Arabiyye beynel-all ve Sbeveyhi, Bu Klliyyetil-luatil-Arabiyye, sy. 2, Mekke 1404-1405, s. 347-366; Salh Bekir, el-Menhec f Kitbi Sbeveyhi, Dirst Arabiyye ve slmiyye, sy. 8, Kahire 1989, s. 99-132; Baheddin Abdurrahman, Defut-teru an Kitbi Sbeveyhi, leml-ktb, XVIII/ 1 (1997), s. 6-18; Hasan Hamza - Selm Bezz-Hamza, e-arf beyne Sbeveyhi vel-Ferr, MMLAr., XXI/53 (1997), s. 65-83; M. Ahmed ed-Dl, Naart f Mutaari eri emileti Sbeveyhi lil-Cevl, MMMA (Kahire), XLII/2 (1998), s. 171-191. M. Reit zbalk

SCCL
) ( Kuranda baz toplumlarn zerine ilh ceza olarak atlan ta iin kullanlan bir kelime. Arapa asll olduunu dnen dilcilere gre kelimenin asl secl kknden tremi olup kocaman, kat ve sert mnasna gelen secldir, daha sonra mbalaa ifade eden siccl ekline dnmtr. Buna gre siccl, ta ve amurun ileri derecede sertlemi karm veya atete piirilip talam amur anlamnda kullanlr. Dilciler arasnda tercih edilen anlaya gre ise siccl, Farsada ta anlamna gelen seng ile amur mnasndaki gil kelimesinden meydana gelmitir. Buna gre senggil olmas gerekirken Farsadan Arapaya geite siccle dnmtr (Lisnl-Arab, scl md.; Tcl-ars, scl md.). Ayn aklama bn Abbastan da nakledilmitir (Mtrd, Tevltlurn, VII, 215). Baz arkiyatlar, sicclin Akkadlarda yumuak ta mnasnda kullanlan Sumerce asll sikillu veya shigilludan geldiini ileri srmtr. Yine rmcede minber ta anlamndaki sgyl veya sgl kelimeleriyle de benzerlik tad, Mezopotamyadan Suriye yaknlarndaki Arap lehelerine getii ve Hz. Peygamber zamannda Arabistann orta ksmlarnda akmak ta benzeri bir ta iin kullanlmaya baland ileri srlmtr (EI2 [ng.], IX, 538). Siccl kelimesi Kuranda iki yerde Lt kavminin urad azap (Hd 11/82-83; el-Hicr 15/74), bir yerde de Fl Vakasyla ilgili olarak geer (el-Fl 105/3-4). Sicclin, mnasn tamamlayc mahiyette baka kelimelerle birlikte kullanld, Lt kavminden bahsedilen Hd sresindeki iki yetin meli yledir: Nihayet emrimiz gelince orann altn stne getirdik ve zerine istif edilmi siccl talar yadrdk; o talar rabbin katnda iaretlenmi durumdayd. Baz limler ilk yetin ifade edili tarzna bakarak Lt kavminin bulunduu yerde byk bir sarsntnn vuku bulduu, bu srada volkanik pskrty akla getiren lav paralarnn yadrld ihtimaline iaret etmitir (Muhammed Esed, I, 442). Bu yorum kelimenin atete piirilmi tula anlamna dayanmaktadr. Baz mfessirler sicclin azap esnasnda atlan talarn alnd yerin ad olduunu sylerken bazlar da siccl ile siccn kelimesi arasnda iliki kurarak siccnin kfirlere ait azabn yazld belge olduu gibi sicclin de ayn mnaya gelebileceini belirtmilerdir. Baz hadis rivayetlerinde sicill (sicillt) amel defteri anlamnda kullanlmtr (Msned, II, 213; bn Mce, Zhd, 35; Tirmiz, mn, 17). Sonu olarak siccl kelimesinin Kurandaki kullanl helk mcizesi erevesine girdiinden mahiyetini tam olarak belirlemek mmkn deildir. Bununla birlikte Lt kavmini helk eden talarn pskrtlen lavlar, Ebrehenin Fil ordusunu mahveden sicclin de gk talar olabilecei sylenebilir.

BBLYOGRAFYA

Rgb el-sfahn, el-Mfredt, scl md.; Msned, II, 212-213; Muhammed b. Uzeyz es-Sicistn, arbl-urn (nr. M. Edb Abdlvhid Cemrn), [bask yeri yok] 1416/1995 (Dru Kuteybe), s. 280-281; Mtrd, Tevltl-urn (nr. Hatice Boynukaln), stanbul 2006, VII, 215; a.mlf.,

yt ve sver min Tevltil-urn (nr. Ahmet Vanlolu), stanbul 2003, s. 59; Zemaher, elKef (nr. dil Ahmed Abdlmevcd v.dr.), Riyad 1418/1998, III, 222, 414; VI, 434; Fahreddin er-Rz, Meftul-ayb, Beyrut 1410/1990, XVIII, 39-40; XXXI, 101; Elmall, Hak Dini, IX, 61056107; Muhammed Esed, Kuran Mesaj (trc. Cahit Koytak - Ahmet Ertrk), stanbul 1999, I, 442; J. Walker, Note on the Koranic Word Sijjl, IC, IX/4 (1935), s. 636; ehl Miksrn, Siccl, DMT, IX, 107; V. Vacca, Sil, EI (ng.), IX, 538. Mehmet Yalar

SCCN
) ( Ktlerin amel defterlerinin bulunduu yer anlamnda Kuran terimi (bk. LLYYN).

SCL
(bk. RT ve SCLLT).

SCLL-i AHVL DEFTERLER


Osmanllarda devlet memurlarnn sicil kaytlarn iine alan defterlerin ad. Szlkte sicil, resm belgelerin kaydedildii ktk, devlet memurlarnn resm vukuatlarn ihtiva eden defter, sicill-i ahvl de memurlarn tercme-i hllerinden resmiyete intikal eden hususlar anlamna gelir. Genellikle sicill-i ahvl defterleri olarak bilinen defterler, yakn dnem Osmanl biyografi yazmnda bavurulan en nemli kaynak olup sicill-i umm (BA, D, nr. 2532/24) ve esas knye defterleri (BA, DH.EUM.LVZ, nr. 30/70) adyla da anlr. Bu defterler, II. Abdlhamid devrinde Osmanl devlet tekiltnda grev alan memurlarn grevleri sresince geliim aamalarn izlemek amacyla 1879 ylnda Dhiliye Nezretine bal olarak kurulan Sicill-i Ahvl Komisyonunun ve 1896da bu komisyonun lavedilmesiyle onun yerine tekil edilen Memrn-i Mlkiyye Komisyonunun faaliyetleri sonucu 1879-1909 dneminde dzenlenmi olup bu dnemde devlet hizmetinde bulunan memurlarn sicil kaytlarn ihtiva etmektedir. Defterlerin altm tanesi Sicill-i Ahvl Komisyonu, 140 tanesi Memrn-i Mlkiyye Komisyonu dneminde hazrlanmtr (Gltepe, VI, 254). Babakanlk Osmanl Arivinde muhafaza edilen sicill-i ahvl defterleri serisi say numaralandrma sistemiyle numaralandrlm olup 1-201 numaral defterlerden olumaktadr. Bunlarla ilgili baz almalarda 201, 200, 196 gibi farkl saylar da verilmektedir. Yakn bir tarihte Osmanl Arivi tarafndan internet ortamna aktarlan defterlerden 18 numaral defter mkerrerdir, 179 ve 190 numaral defterler de bo grnmektedir (BA, DH.SAD, 179 ve 190 numaral defterler). 80 ve 150 numaral defterler ise zeyil defterleridir (BA, DH.SAD, 80 ve 150 numaral defterler). Byk boy olan defterlerin boyutlar ve sayfa adedi farkldr. Mesel 1 numaral defter 45,5 35 cm. ebadnda olup sayfa adedi 1032, 11 numaral defterin ebad 44 30 cm., sayfa says 503 iken 11-181 numaral defterlerin sayfa adetleri 490 ile 506 sayfa arasnda deimekte, boyutlar da 40,5 28 ve 46,5 32 cm. gibi farkllklar gstermektedir. Sicil nizamnmesine gre Osmanl memurlar snf- evvel ve snf- sn diye ayrlmtr. Bu tasnife uygun olarak sicill-i ahvl defterleri de snf- evvel ve snf- sn eklinde dzenlenip defterlerin pek ounun balang veya biti sayfalarnda hangi snfa ait defter olduu birinci snfn birinci defteri, ikinci snfn beinci defteri gibi szlerle belirtilmi, baz defterlerde ise 163. sicill-i umm defteri, 178. sicil defteridir, 13. defter, i bu yz ellinci defter be yz sahifeyi hvi zeyil defteri eklinde notlar yer almtr. Sicill-i ahvl defterleri, Sicill-i Ahvl Komisyon- Ummsi Sicil Kalemi / Memrn-i Mlkiyye Komisyonu / Sicill-i Ahvl-i Memrn Komisyonu iin her sayfas komisyonun mhryle mhrl olarak ciltli ve muntazam ekilde hazrlanm olup her memurun hal tercmesi iin iki sayfa ayrlmtr. Defterde memura ayrlan ksm yetmedii takdirde o memurla ilgili daha sonraki olaylar zeyil defterine, bu zeyil yirmi altnc defterin on birinci sahifesinde mukayyed Abdlvhid Beyin zeylinden mbaddir gibi ibarelerle (DH.SAD, 80 numaral zeyil defteri) o kiinin hal tercmesinin nerede getii belirtilmitir. Sicil nizamlar gerei defterlerde herhangi bir ekilde silinti ve kaznt yaplamazd. Defterlerde hata olduu zaman hatann zeri okumay engellemeyecek biimde izilerek yanna dorusunun yazlmas gerekirdi ki sicill-i ahvl defterlerinde zaman zaman bu ekilde uygulamalar olduu grlmektedir.

II. Abdlhamid dneminde sivil brokraside grevli devlet memurlarnn says 50.000-100.000, 70.000-35.000 ve 30.000 (BA, T.SAD, nr. 451/130) gibi farkl saylarda tahmin edilip sicill-i ahvl defterlerinde 92.000 memurun sicil kaydnn bulunduu belirtilirken (Babakanlk Osmanl Arivi Rehberi, s. 241) son yllarda Osmanl Arivinin sicill-i ahvl fihristleri zerinde yaplan alma neticesinde (bugn Osmanl Arivinde on yedi cilt halinde mevcut olan sicill-i ahvl fihristleri, sicill-i ahvl defterleriyle birlikte II. Abdlhamid dneminde alfabetik srayla dzenlenmitir ve harf inklbndan sonra Latin harflerine evrilmitir), mkerrer kaytlarn ayklanmas sonucu memur says 51.698 olarak tesbit edilmitir (BA, Dahiliye Nezreti Sicill-i Ahvl Defterleri Fihristi, stanbul 2004, I, 1). Defterlerdeki ilk kayt Ahmed Cevdet Paaya ait olup kaytl bulunan memurlarn doum tarihlerinin hicr 1200 ile 1310 (1786-1892) yllar arasnda olduu grlmektedir. Sicill-i ahvl defterlerine kaydedilen zet biyografiler, memurlarn devlet hizmetine ilk girdikleri zaman vermek zorunda olduklar tercme-i hl varakas denilen matbu bir belge ile tercme-i hl varakasna eklenmesi zorunlu olan baz resm evraklar esas alnarak hazrlanrd. Tercme-i hl varakasnda memurun doum tarihi, baba ad, eitim durumu, grevleri, eserleri, rtbe ve madalyalar, kazand mkfatlar, ald cezalarla ilgili cevaplandrlmas istenen sorular bulunurdu. Bu sorularn cevaplarnn varakann sahibi tarafndan kendi el yazsyla yazlmas zorunluydu. Sicill-i Ahvl Komisyonunun kurulduu 1879dan 1884 ylna kadar memurlarn verdikleri tercme-i hl varakalarndaki bilgiler resm belgelerle karlatrlr, derinlemesine bir inceleme yaplmadan memurun beyan doru kabul edilirdi. Bunlar, tercme-i hl varakalarna mirlerinin yazdklar yzeysel tasdiklerle kabul edilerek sicill-i ahvl defterlerine geirilirdi. Bir baka ifadeyle 1884 ylna kadar tescil edilen biyografi zetleri resm kaytlara, resm inceleme ve aratrmaya dayanmamtr (BA, D, nr. 2628/ 28). Bu tarihten itibaren verilen tercme-i hl varakalarn sadece bir ihbarnme olarak kabul eden Sicill-i Ahvl Komisyonu, tercme-i hl varakalarn tescil etmeden resm belge ve ariv kaytlarna bavurarak bilgilerin doruluunun tesbiti, eksiklerin tamamlanmas, yanllarn dzeltilmesi iin almaya balad. Bu almalarn neticesinde 1887de Memrn-i Mlkiyyenin Tercme-i Hllerinin Sret-i Kayd ve Tahrrini ve Teferruatn Mbeyyin Trifnme adyla tercme-i hl varakalarnn hazrlanmas, incelenmesi, zetlerinin karlmas, bunlarn sicil defterlerine geirilmesi, sicil defterlerine zeyillerin ilenmesi gibi sicil mumeltyla ilgili pek ok esas daha dzenlendi. Memurlar artk tercme-i hl varakalarn evrk- msbite denilen tezkire-i Osmn, mensup olduu silsileyi gsterir vesikalar, ehdetnme, iczetnme, tasdiknme, ruhsatnme, imtiyaz ve ihtir ferman ve beratlar, telif ve matbu eserlerin birer nshas, tayin, ie balama, iten ayrlma, maa kesim tarihleri, maa miktar, hkm giyip giymediiyle ilgili mazbatalar ve resm evrak, rtbe, nian rus beratlar gibi belgeleri ilitirerek teslim edeceklerdi. Komisyona ulaan tercme-i hl varakalarnda verilen bilgiler, evrak- msbitesi ve gerekli dier resm kaytlarla karlatrlarak noksanlar varsa tamamlanp yanllar dzeltildikten sonra zet biyografi hazrlanacak ve defterlere kaydedilecekti. Bundan sonra memurlarla ilgili meydana gelen deiiklikler sicill-i ahvl defterine zeyil olarak eklenecek, bylece sicill-i ahvl defterlerindeki biyografiler daha gvenilir hale gelmi olacakt. Sicill-i umm defterleriyle birlikte stanbulda merkez dairelerindeki sicil ubelerinde ve tara sicil komisyonlarnda zel sicil defterleri tutulmutur. Bu defterler Sicill-i Ahvl Komisyonu tarafndan her sayfas mhrlenerek dzenli biimde hazrlanrd. Sicil ubeleri ve komisyonlar tarafndan Sicill-i Ahvl Komisyon- Ummsine gnderilen tercme-i hl varakalar incelenip kabul

edildikten sonra birer sretleri, zel sicillere aynen kaydedilmek zere tercme-i hl varakalarn gndermi olan dairelere ve vilyetlere yollanrd. kinci snf memurlarn tercme-i hl varakalar mensup olduklar kurum tarafndan incelenerek tercme-i hl zeti hazrlanr, onaylanr, ardndan bu zet sicill-i ahvl defterlerine geirilir ve ayn zamanda bir sreti de zel sicillere geirilmek zere ilgili daireye gnderilirdi. Sicill-i ahvl defterlerinin alfabetik fihrist defterleri dzenlenmitir. Fihrist defterlerine memurlarn ve babalarnn ismi, memuriyetleri, tercme-i hl varakalarnn numaralar yazlrd. Bir memurun sicill-i ahvl defterindeki sicil bilgilerine ulamak iin memurun ad ve babasnn adnn bilinmesi yeterliydi. Esas sicil defterleri ve fihrist defterleri gizlilikleri itibariyle sandklarda saklanrd. II. Merutiyetin ilnndan sonra Knn- Essye gre her daire kendi memurunu kendisi seeceinden umumi sicil uygulamasna son verilerek 1909 ylndan itibaren her memur iin kendi dairesinde zel sicil dosyalar oluturulmaya balanmtr.

BBLYOGRAFYA

C. V. Findley, Osmanl Devletinde Brokratik Reform: Bbli 1789-1922 (trc. Latif Boyac - zzet Akyol), stanbul 1994, tr.yer.; a.mlf., Kalemiyeden Mlkiyeye: Osmanl Memurlarnn Toplumsal Tarihi (trc. Gl aal Gven), stanbul 1996, s. 143; Necati Gltepe, Osmanllarda Brokrasi; Merkez Ynetimi, Osmanl, Ankara 1999, VI, 241-255; Babakanlk Osmanl Arivi Rehberi (haz. Yusuf hsan Gen v.dr.), stanbul 2000, s. 241; Glden Saryldz, Sicill-i Ahval Komisyonunun Kuruluu ve levi (1879-1909), stanbul 2004; Mbahat S. Ktkolu, Sicill-i Ahvl Defterlerini Tamamlayan Ariv Kaytlar, GDAAD, sy. 12 (1988), s. 141-157; Atilla etin, Sicill-i Ahvl Defterleri ve Dosyalar, Trk Dnyas Tarih Dergisi, VI/66, stanbul 1992, s. 35-43. Glden Saryldz

SCLL-i OSMN
) ( Mehmed Sreyynn (. 1909) Osmanl dnemi nl ahsiyetlerinin biyografilerini ieren eseri (bk. MEHMED SREYY).

SCLLT
(bk. RT ve SCLLT).

SCLMSE
() Fasta tarih bir ehir. Gnmzde harabeleri geni bir alana yaylan Sicilmse Fasn gneydousunda Vdzzin kysnda kurulmutu. Coraf konumu bakmndan, slm dnyasn altn lkesi Bildssdana balayan tarih kervan yolunun Sahrya alan kaps zelliini tayan bir noktadadr. Sicilmsenin Roma dneminde veya slm dnemde kurulduuna dair farkl rivayetler aktarlmtr. Hasan el-Vezzn ehrin Byk skender veya Romal bir kumandan tarafndan kurulduunu syler. Sicilmseyi 83 (702) ylnda Emev kumandan Ms b. Nusayrn fethettii bildirilmektedir. Ancak aratrmaclar, daha ziyade ehrin slm dnemde kurulduunu syleyen Bekrnin grn tercih etmitir. Buna gre Sicilmsenin temellerini 140 (757) ylnda Tfllt (Selemiye) blgesine gelen, Hric-Sufr mezhebine mensup Berber Midrrlerin reisi Ebl-Ksm b. Semk atm, ehir sonraki emrler tarafndan tamamlanm ve surlarla evrilmitir. ehrin kuruluuyla ilgili rivayetlere bal olarak adnn Roma dneminden kalma Arapa veya Berberce olduu grleri vardr. Sicilmseyi ynetim merkezi yapan ve batda altn ticareti gzerghnda bulunan, tarm ve maden bakmndan zengin Dera vadisine kadar uzanan geni bir alan kontrol altna alan Midrrler, hkimiyetlerini dier devletlerin egemenliinde kaldklar dnemler dahil 366 (976) ylna kadar srdrdler. Emrlerin en gls saylan I. Elyesa surlar yeniletti ve yeni mahalleler kurdurarak ehri geniletti. Bir ulucami ile kkler ve idar binalarn yapld bu dnemde Sicilmse, slm mimarisinin nemli merkezlerinden biri haline geldi. Ayrca Bat Afrikal hac kafilelerinin urak yeri oldu. Midrr Hkmdar II. Elyesa, Ftmlerin kuruluundan az nce Sicilmsede bulunan Ubeydullah el-Mehdyi Abbs halifesinin isteiyle tutuklatmt. Bunun zerine blgede smil davetini yrten Eb Abdullah e-i harekete geti ve Sicilmseyi igal ederek Ubeydullah el-Mehdyi hapisten karp btn yetkilerini ona devretti (6 Zilhicce 296 / 26 Austos 909). i Ftmlerin ilk halifesi olan Ubeydullah el-Mehd bir vali tayin edip Sicilmseden ayrld. Ancak Midrr liderleri, Ftm ordusunun ayrlmasndan elli gn sonra Ftm valisini ve muhafzlarn ldrp ehri tekrar ele geirdiler. Midrr liderleriyle ba edemeyen Ftm halifeleri, nc igallerinin ardndan Sicilmseye Midrr ailesinden valiler tayin etmeye baladlar. Bu valilerden Ebl-Mntasr dneminde gney ticaret yollarnn ele geirilmesiyle frkye, Fas, Endls, Ss, Amt ve dier merkezlerle Bat Sudan lkeleri arasnda Sicilmse zerinden gerekletirilen ticaretten elde edilen gelirlerde byk art oldu. IV. (X.) yzyln ortalarnda blgede Ftmler ile Endls Emevleri arasndaki nfuz mcadelesi iddetlendi. Ftm hkimiyetinden kurtulmak isteyen Midrr emrleri Endls Emevleri ile dostane ilikiler kurdu. Onlardan bn Vsl, Hriclii terkedip Mlik mezhebine girdi ve hutbeyi Abbs halifesi adna okuttu. On yl sonra da kir-Billh unvanyla halifeliini iln etti (342/953). Onun zamannda gelierek parlak bir dnem yaayan Sicilmse, Ftm kumandan Cevher es-Skllnin igaliyle tekrar Ftm hkimiyeti altna girdi. Ancak Endls Emev halifesi adna hareket eden

Marve Emri Hazrn b. Flfl, Ftm egemenliini tanyan Midrr emrini ldrp bu hnedana son verdi (366/976). Kuzey Afrika lkeleri Bat Sudan ile sk ticar ilikiler kurmutu. Sudandan kle altn, gm, deri, yn ve deve getiren kervanlar oraya buday ve pamuk gtryordu. Bat Sudana giden kervanlarn uramak zorunda olduu ticar merkezlerden biri olan Sicilmse bu ticaretten byk gelir salyordu. 340 (951-52) ylnda Sicilmseyi ziyaret eden bn Havkal ehrin gzelliini ve halknn zenginliini hayranlkla anlatr. Avdagost ehrinde karlat bir tccarn elinde Sicilmseli bir tccar tarafndan verilmi 42.000 dinarlk bir senet grdn, bunun dou slm dnyasnda imknsz olduunu syler (retl-ar, s. 99-100). Bu nemli ticaret yoluna hkim olmak isteyen Murbtlar 445te (1053) Sicilmseyi ele geirdiler ve ehri Marib-i Aksnn fethini tamamlamak iin asker s olarak kullandlar. Onlarn zamannda lkenin ortasnda kalan ve nemli gelime gsteren ehirde hristiyan dnyas dahil Akdeniz havzasndaki btn lkelerde tercih edilen altn sikkelerin basld darphneler bulunuyordu. Sicilmsenin gelimesi Murbtlarn yerini alan Muvahhidlerin son dnemlerine kadar devam etti. Bu dnemde Mernlerle Muvahhidler arasndaki atmalara sahne olan ve bir ara Abdlvdlerin eline geen ehir 673 (1274-75) ylnda kesin biimde Mern hkimiyeti altna girdi. Ancak bu defa Makl Araplarnn tehdidine mruz kald ve yaplan savalar yznden tahribata urad. Ardndan ehrin baehre uzaklndan faydalanmaya kalkan hnedan mensubu valilerin isyanlarna sahne oldu. Eb Sad II. Osmann Sicilmse valiliine getirdii olu mer, babasna kar balatt bamszlk mcadelesini kardei Ebl-Hasan tarafndan bertaraf edilinceye kadar srdrd. Eb Slim elMstan-Billh devrinde ehirde istikrar kayboldu. Makl Araplarnn destekledii Abdlvdler mdahalede bulunmaya baladlar. Onlarn yardmyla, Mern tahtn akl dengesi bozuk olan amcas Eb mir Tfn b. Ali el-Mvesvesin elinden almak iin harekete geen ve Mern ileri gelenlerince desteklenen Abdlhalim ve kardei Abdlmmin Sicilmseyi ele geirdiler. Abdlhalimin Sicilmse Emirliinin tannmas artyla iki taraf arasnda bar saland (763/1362). Bylece mstakil emirlik haline gelen Sicilmsede onun lmnden sonra Makl Araplarnn kollar arasnda kan atmalar yznden istikrar yine kayboldu ve ehir byk tahribata urad. Ayrca blgede ticaret kervanlar iin yol gvenlii kalmad, kervanlara saldrlar artt. ehrin evresiyle ilikileri hem idar hem ticar bakmdan koptu, bu yzden ehir kmeye yz tuttu. 796da (1394) Sicilmsede kan halk ayaklanmas srasnda ehrin surlar ve pek ok mimari eser tahrip edildi. Blgede istikrarn kaybolduu VIII. (XIV.) yzyln sonlarndan itibaren kabile savalar yznden tahribata urayan Sicilmse gerilemeye balad. Portekizlilerin Atlas Okyanusu sahillerine ayak basmasyla ehirden geen ticaret yolu nemini yitirmeye yz tuttu ve Sicilmse eksenli ticaret yolu Atlas Okyanusuna kayd. Kervanlarn yerini yelkenli karavelalar almaya balad. Sudan altn artk Fasa uramad gibi Sudana satlan Fas rnleri de yerini gemilerle tanan Portekiz rnlerine brakt. Sicilmse, Mernlerden sonra Sadlerin eline geti. Ahmed el-Mansrun Sudan istil etmesi srasnda (1000/1591) Sicilmse blgesinden katlan asker birlikler nemli rol oynad ve ehir Sudann zaptyla ticar nemine yeniden kavutu. Zengin altn yataklar Sadlerin eline gemi, altn ve kle ticareti Sahr politikasnn belirleyici unsuru olmutu. Ancak bu uzun srmedi.

Kendisine kar isyan eden olu Memnu Sicilmse valiliine tayin eden (1011/1602) Ahmed elMansrun vefatndan sonra balayan taht kavgalar yznden istikrar tekrar bozuldu. Bu srada baz din liderler, blgede emrler ve kabileler arasnda yaanan iktidar mcadelesine son vermek iin harekete geti. Bunlardan Eb Mahall, Sicilmseyi hkimiyeti altna ald (1020/1611). Fakat ardndan ehir Eb Hassn es-Simllnin eline geti. VII. (XIII.) yzyln ortalarnda Hicazdan Sicilmseye gelen Filller 1630dan itibaren siyaset alanna ktlar. Onlarn lideri Mevly Muhammed b. erf 1050de (1640) Sicilmseyi Eb Hassndan ald. Ancak ehir bu defa Filllerle Diller arasndaki mcadeleye sahne oldu. 1056da (1646) Dillerin eline getiyse de yl sonra Filller tarafndan geri alnd. Sicilmse, iktisad ve ticar nemini yitirip mukaddes bir ehir olarak grld Filller dneminde de sk sk hnedan mensuplarnn isyanlarna sahne oldu ve atmalarda byk zarar grd. Mevly Red, Sicilmsede sultanln iln eden yeeninin zerine giderek dokuz ay sren kuatmadan sonra ehre girdi (1075/1665); Sicilmseden Muluya vadisine uzanan ve Akdenizi Sahrya balayan kervan yollarnn kontroln ele geirdi. Mevly smil ehirde isyan eden yeeniyle on drt yl boyunca mcadele etmek zorunda kald. Ardndan haremine ve evltlarna ait olmak zere Sicilmsede bir mahalle ina ettiren smil, yannda tutmak istemedii veya siyas greve getirmedii ocuklarn buraya yerletirdi. Onlara mahsus mahallede 105 evin bulunduu kaydedilmektedir. III. Mevly Muhammed b. Abdullah, amcas Mevly Hasann blgede kard isyan bastrarak (1198/1784) devlet adam ve tarihi Ebl-Ksm b. Ahmed ez-Zeyynyi Sicilmse valiliiyle grevlendirdi. Mevly Yezd de Ss ve Tfllt blgesinde kardei Mevly Abdurrahmann isyanyla urat. Onun ardndan, genliini Sicilmsede ilim tahsiliyle geirmi olan Mevly Sleyman btn lkede otoritesini salamay baard (1207/1793). 1819da Tflltin bir ksmn kontrollerine alan Ait (yt) Atta Berberlerinin isyan bastrldysa da Sicilmseyi yamalayp tahrip etmeleri nlenemedi. Bundan sonra ehir giderek bir harabeye dnd. Ticaret kervanlarnn konaklama yeri ve tccarlarn mal deiim mekn olan Sicilmse altn an IV-VIII. (X-XIV.) yzyllar arasnda yaad. Bunda ehrin Bat Sudandan gelip kuzeye giden kervan yollarnn buluma noktasnda kurulmasnn nemi bykt. O dnemde ticaret yollarna be kalem mal hkim olmutu: Toz altn (tibr), zenci kleler, bakr, tuz ve kuma. Sudandan toz altn, tuz, akamber, gom, abanoz, fildii, zamk, buhur ve deri getirilir; buna karlk Sicilmseden ynl, pamuklu ve keten dokumalar, anak mlek, cam kaplar, mcevherat, silh, kna, hububat, kuru meyveler ve hurma ihra edilirdi. Ylda iki defa, saylar binleri aan develerle Sudana giden ticaret kervanlarnn yaklak iki ay srecek yolculuklarna Sicilmseli Berberler rehberlik ederdi. drsnin bildirdiine gre ba ve bahelerin evreleyip ssledii ehrin i kalesi yoktu, fakat birok mlikneye ve kasra sahipti. Vadide nehir boyunca Nil havzasna benzer verimli araziler mevcuttu. Buday retimi ve hurma aalar nemli bir yer tutuyordu. Erfd ehrinin yaklak 20 km. gneyinde Rsn beldesi civarndaki Sicilmse harabeleri geni bir alana yaylmtr. Arkeolojik almalarn devam ettii ehrin surlarnn uzunluu 3 km. civarndadr. ehir kuzeyden Vdiref, gneyden Kasrugirinfd, batdan Vdzz, doudan Rsn ile evrilidir. On iki kapsnn olduu bildirilen ehrin douda Bbark, batda Mevly Abdlmmin yaknnda Bblgarb, gneyde Bbssahel ve kuzeyde Kasrl-Mansriyyenin gneyinde bulunan Bblfas kaplar k ncesi snrlarn gstermektedir.

BBLYOGRAFYA

Kalkaend, ubul-a (emseddin), V, 158-159; bn Havkal, retl-ar, s. 99-100; drs, fatl-Marib, II, 60, 69-70; Bekr, el-Murib, s. 103-104, 148-149, 167; bn Battta, Tufetnnr, Beyrut 1975, II, 777; Hasan el-Vezzn, Vaf fryye, II, 127-128; fren, Nzhetl-d biabri mlkil-arnil-d (nr. Abdllatf e-dil), Drlbeyz 1419/1998, bk. ndeks; Kdir, Nerl-men, I, 100, 371; Zeyyn, et-Tercmnetl-kbr f abril-mamr berren ve baran (nr. Abdlkerm el-Fll), Rabat 1412/1991, s. 16-17, 52-53, 97; Selv, el-sti, II, 12; III,18; V, 16-18; VII, 28-31; VIII, 130-132; A. Cour, Ltablissement des dynasties des chrifs au Maroc et leur revalit avec les turcs de la rgence dAlger, 1509-1830, Paris 1904, s. 48-49, 68-69, 81-82, 117118, 150-151, 157, 173-179; H. Terrasse, Histoire du Maroc, Casablanca 1950; a.mlf., Siilmsa, EI (Fr.), IX, 566-568; Ahmed el-Alev, Tru refi Sicilmse, Rabat, el-Hiznetl-Haseniyye, nr. 3034 Z; brhim Harekt, el-Marib abret-tr, Drlbeyz 1405/1984-85, I-III, tr.yer.; F. Braudel, la Mditerranne et le monde mditerranen lpoque de Philippe II, Paris 1990, I, 314315, 319-320; R. A. Messier, Sijilmasa; lintermdiaire entre la Mditerrane et louest de lAfrique, lOccident musulman et loccident chrtien au moyen ge, Rabat 1995, s. 181-196; Hasan Hfz Alev, Sicilmse ve ilmh fil-arni-min el-hicr/er-rbi aer el-mld, Rabat 1997; a.mlf., Sicilmse, Malemetl-Marib, Rabat 1423/2002, XV, 4929-4932; L. Mezzine, Sur ltymologie du toponyme Sigilmassa, Hespris Tamuda, XXIII, Rabat 1984, s. 19-25; elArab er-Rabt, Sicilmse merkezl-avfilit-ticriyye, el-Mecelletl-Arabiyye li-efe, XXIV/47, Tunus 1426/ 2005, s. 89-104; George S. Colin, Sicilmse, A, X, 587-588; Ahmed Bedr, Sicilmse, el-Mevsatl-Arabiyye, Dmak 2004, X, 744-746. smail Ceran

SCLYA
Akdenizin en byk adas. Ad Grekede Sikelia, Latincede Sicilia ve Arapada Sklliye eklinde yazlan, yzlm 25.708 km olan ada, Akdeniz ticaret yollarnn kavanda yer almas ve tarma elverili topraklara sahip olmas bakmndan tarih boyunca byk bir iktisad nem tamtr. Bununla birlikte zerinde pek az istisna dnda mstakil bir devlet kurulmad grlr. Gnmzde talyann nemli bir turizm merkezi ve zengin zira rnleri sayesinde lkenin gda ambar olan Sicilyaya ilk sakinlerinin talya, ber yarmadas ve Ege adalarndan gelip yerletii bilinmektedir. Adaya d gler tarafndan yaplan mdahalelerin ilki Fenikelilerin dzenledii seferlerdir. Milttan nce 750 ylndan itibaren koloni kurmaya balayan Greklerin gleriyle ada halknn Helenleme sreci balad ve buras Byk Yunanistann (Magna Grecia) bir paras sayld. Milttan nce 262de Roma hkimiyetine girdi; milttan sonra III. yzyldan itibaren de Hristiyanlk yaylmaya balad. 440ta Vandallarn, daha sonra Ostrogotlarn eline geti (488) ve 552de Bizansllarn idar blgelerinden biri (thema) oldu. Sicilyaya ilk slm akn 31 (652) ylnda Suriye Valisi Muviye b. Eb Sfynn gnderdii kk apl bir donanmayla gerekletirildi, ancak baar kazanlamayarak sadece bir miktar ganimet ve esirle geri dnld. Muviye, Emev hilfetini kurduktan sonra 47de (667) Msr donanmasn grevlendirdi, fakat o da sadece ganimet ve esir toplayabildi. Emevlerin son yllarna kadar zellikle frkye ve Marib Valisi Ms b. Nusayr tarafndan birok sefer dzenlendiyse de yine toprak elde edilemedi. Bizansn blgede gl bir donanma bulundurmas sebebiyle Abbslerin ilk yllarnda herhangi bir asker harekt yaplamad, ancak adayla olan ticar iliki srdrld. Aleblerin kurucusu brhim b. Aleb dneminde Sicilya ynetimiyle on yllk bir bar antlamas imzaland ve brhimin olu Ebl-Abbas Abdullah dneminde de yenilendi. Bu bar ortam, 826da Sicilya Valisi Konstantin Soudaya kar isyan eden adadaki Bizans deniz kuvvetlerinin kumandan Euphemiosun Aleb Emri Ziydetullahtan yardm istemesi zerine bozuldu. Eb Abdullah Esed b. Furt kumandasnda gnderilen yetmiten fazla gemiye sahip 10.000 kiilik mslman donanmas Euphemiosun donanmasyla birleerek 212de (827) Mzereyi (Mazara del Vallo) fethetti; 216da da (831) Palermo teslim oldu. 840ta Platani, Caltabellota, Corleone ve 842ye gelindiinde btn Mzere blgesi mslmanlarn eline geti. Ertesi yl adann kuzeydousundaki Messina fethedilerek talya ile Sicilya arasnda stratejik nem tayan Messina Boaz kontrol altna alnd. Daha sonra 231den (845) 289 (902) ylna kadar geen yllarda srasyla Modica, Lentini, Ragusa, Castrogiovanni / Enna (Kasrye), Noto (Ntus), Siracusa (Sarakse) ve Taormina (Tabermn, Muizziye) ehirleri alnarak toplam yetmi be ylda adann fethi tamamland. 296da (909) Alebleri ortadan kaldran Ftmlerin ynetimine geen Sicilyada Palermodaki Arap kabile liderleri i ynetimine kar isyan etti. Aralarndan Girgenti Berberleriyle birleen bn Kurhub, Snn bir ynetim kurarak Abbs Halifesi Muktedir-Billh adna hutbe okuttu; 914te Ftm donanmasn yendi ve ertesi yl kta tarafna saldrmak istedi. Ancak isyan eden Girgenti Berberleri tarafndan Ftmlere teslim edildi. Ardndan Ftmler, Sicilyada daha serbest bir siyaset takip ettiler. 325te (937) kan isyan sebebiyle vali tayin edilen Hall b. shak, Palermo yaknnda Ftm

baehri Mehdiyeyi rnek tutup Hlis adnda bir ehir kurdu. Fakat o da adada dzeni tesis edemedii iin grevden alnd. Ftm Halifesi Mansr-Billhn Ben Taber syann bastrmas iin Hasan b. Ali el-Kelbyi Sicilyaya vali tayin etmesiyle (335/ 947) doksan yl yar bamsz olarak hkm sren ve adaya slm hkimiyetinin en parlak gnlerini yaatan Kelbler dnemi balad (bk. KELBLER). Kelb ynetimi ykldnda (445/1053) birbirleriyle srekli mcadele halinde olan mahall beylikler ortaya kt ve adada slmn egemenlii zayflamaya balad. Castrogiovanni-Girgenti (Circent) hkimi bnl-Havvs ile savaan Siracusa hkimi bns-Smne, Gney talyada hkm sren Normanlarla anlat. Papa II. Nicolausun resmen Sicilya dk olarak tand Roberto Guiscardonun kardei Roger dHauteville (I. Ruggero) 1061de Messinay, 1071de Cataniay (Katniye) ve 1072de Palermoyu aabeyinin adna ele geirdi; 1091de Notonun zaptyla slm hkimiyeti sona erdi. Adadaki mslmanlara kar hogrl davranan Norman ynetimi onlarn vatandalklarn tand ve bata slm yasa ve treleri olmak zere pek ok uygulamay aynen devam ettirdi. Sicilya gl ve zengin bir ada haline geldi. Krallk 1194te evlilik yoluyla Alman Hohenstaufen hnedannn eline geti. Germen mparatoru ve Sicilya Kral II. Friedrich isyanlar bastrmak amacyla dalk blgelerde yaayan on binlerce mslman Apuliaya srd. XIII. yzyln sonlarna gelindiinde ise slm lkelerine g etmeyenlerin tamam asimile edilmiti. Sicilyada slm kltr ve medeniyeti nemli gelimeler kaydetti ve Ortaa Avrupasn dorudan etkiledi. Normanlar ve arkalarndan gelenler mslmanlarn saray tekilt, divanlar, resm yazma usulleri, ordu dzenleri ve para basma ilkelerini kendilerine adapte ederek byk lde uyguladlar. Bu dnemde yetien nl isimler Mlik fkhnda Abdullah b. Ynus, Berzl ve Mzer, kraatte bnl-Fahhm, iirde bn Hamds, Arap dili ve edebiyatnda bnl-Katt es-Sklldir. erf eldrs, Norman Kral II. Rogeri (II. Ruggero, 1130-1154) ziyaret ederek corafyaya dair eserini ona ithaf etti. bn Sebn, II. Friedrich von Hohenstaufenin felsefeyle ilgili sorularna cevap olarak elKelm alel-mesili-lliye adl kitabn yazd. Yine birok dil bilen, ilme ve ilim adamlarna yaknlyla tannan II. Friedrich dneminde pek ok Arapa eser Latinceye evrildi. Mslmanlar Sicilyada savalar srasnda harap olan Palermo gibi ehirleri yeniden ina ettiler ve bu ehirlerde ortaya koyduklar eserlerle Sicilya mimarisi slm sanatndan etkilendi. Mslmanlar tarafndan yetitirilen pek ok bitki de Sicilya yoluyla Avrupada tannd ve retildi. Osmanl-Sicilya likileri. Akdenizdeki Trk denizcileri, Sicilya adasn slm corafyaclarnn yazdklarndan ve dostluk kurduklar Afrikal mslman denizcilerden rendiler. zellikle Pr Reisin Kitb- Bahriyyesinde iilye diye yazlan Sicilyann liman ehirleri, zira zenginlii ve byk bir ne sahip olan Etna yanarda hakknda eitli bilgiler yer almaktadr. Pr Reise gre Sicilya dalk, sulak ve verimli bir ada olup evresi 700 mildir ve iinde 700 kale bulunmaktadr. XVI. yzylda artan korsanlk, esir ticareti, resm ve kaak mal tamacl gibi faaliyetler Sicilyada belirli bir hareketlilie yol at. Osmanllarn buraya her zaman byk bir donanma gnderebilecei endiesi Palermo, Siracusa ve Katanya gibi ehirlerin tahkim edilmesine, sahillere ok sayda kule yaplmasna sebep oldu. Ancak Osmanl Devleti buraya dorudan bir sefer amad; XVII. yzyln balarnda Palermo ve dier baz yerlere yaplan aknlar ocaklara mensup Trk denizcileri tarafndan gerekletirildi.

Osmanllarn Sicilya ile olan ilikileri daha ok Garp ocaklarnn eyaletlerinin araclyla geliti ve genelde ticar boyutlarda kald. Akdenizde faaliyet gsteren bu eyaletlere mensup denizcilerin bat ynne yaplan seferler srasnda aday tanyan mslman denizcilerden ve adaya gelip giden dier kiilerden haber topladklar bilinmektedir. Sicilya, XVII ve XVIII. yzyllarda Garp ocaklarnn Batl devletlerle yaptklar antlamalarda ticar ilikiler sebebiyle yer almas yannda iki taraf arasnda meydana gelen esir alma ve din deitirme gibi olaylar nemli gelimelere yol at. 1644 ylnda mphem bir ehzadenin hristiyanlatrlp Padre Ottomano adyla dolatrlmas ve Manolu Fahreddinin adaya gelip yardm istemesi iz brakan olaylardandr. Osmanl Devleti, 1734te Napolide bamszln iln eden Regno di Due Sicilie (ki Sicilya Krall / Sicilyateyn) devletiyle 1740ta dorudan temasa geti ve Napoliye eli gnderdi. Buna dair ve Osmanl hariciyesinin Sicilyada konsolos yahut vekil bulundurmalar hakknda az da olsa belge mevcuttur. talyada birliin kurulmas srasnda Sicilyal aydnlardan nl arkiyat ve siyaseti Michele Amari, gemi dnemlerdeki slm medeniyetinin kendilerine brakt zengin miras ne srerek adann bamszl ynnde ok aba gsterip ilm almalar yaptysa da baar kazanamad. XIX. yzyln ortasnda birliin kurulmas zerine Sicilyada yaanan g hareketi srasnda bir ksm Sicilyal stanbul, zmir, Trabzon, Edirne, Samsun ve skenderun gibi Osmanl liman ehirlerine yerleti. Ancak talyann zellikle 1950den sonra kalknmas zerine bunlarn byk bir ksm lkelerine geri dnd ve ayrldklar yerlerde eitli izler brakt. 1990da yaplan aratrmalara gre Sicilyada 30.000e yakn mslman bulunmakta, bunlarn ounluunu Palermo, Ragusa, Katanya ve Agrigento ehirlerinde oturan Tunus, Fas ve Senegalliler oluturmaktadr. Tunus hkmeti Palermoda bir cami yaptrp ynetimini kendi zerine ald. Katanyada Libya, slm dneminden kalma bir binay restore ettirerek camiye evird ve Hz. mere adad. Mslmanlarn 827de Sicilyaya ilk ktklar yer olan Mazara del Valloda tarih gelenei yaatmak zere Arapa retilen bir lise, Mzer adna bir aratrma merkeziyle Michele Amarinin adna kurulmu bir ilm aratrma merkezi bulunmaktadr. slm medeniyetinin brakt izler gnmzde de ayrntl olarak incelenmekte, Palermo niversitesi bnyesindeki Dou Aratrmalar Merkezi geleneksel aratrmalar daha ileri gtrmeye almaktadr.

BBLYOGRAFYA

Pr Reis, Kitb- Bahriye (nr. Erturul Zeki kte v.dr.), stanbul 1988, III, 1041-1077; M. Amari, Storia dei Musulmani di Sicilia, Firenze 1854-72, I-III; a.mlf., Biblioteca Arabo-Sicula, Lipsia 1857, I-II; a.mlf., Le Epigrafi Arabiche di Sicilia, Palermo 1875; S. Bono, I corsari barbareschi, Torino 1964, s. 41-52, 136-171; M. M. Moreno, el-Mslimn f lliyye, Beyrut 1968; U. Rizzitano, Storia e cultura nella Sicilia saracena, Palermo 1975; Aziz Ahmad, A History of Islamic Sicily, Edinburgh 1975; F. Gabrieli - U. Scerrato, Gli Arabi in Italia, Milano 1979, s. 35-105, 149-165, 167-221, 578590, 599-609, 611-628; F. Gabrieli, Pagine Arabo-Siciliane, Mazara del Vallo 1986; Hasan Hallk, el-Alatl-ariyye beyne-ar vel-arb f uril-vs, Beyrut 1986, s. 112-165; S. Bono, Siciliani nel Maghreb, Mazara del Vallo 1989; G. Bonaffini, La Sicilia e i barbareschi Incursioni corsare e riscatto degli schiavi (1570-1606), Palermo 1993; Del Nuovo sulla Sicilia Musulmana:

Giornata di studio, Roma, 3 maggio 1993 (ed. B. M. A. Scarcia), Roma 1995; B. Lavagnini, Scritti di Storia: Sulla Grecia Antica, Bizantina e Moderna, Caltanissetta 1997; J. Johns, Arabic Administration in Norman Sicily: The Royal Dvn, Cambridge 2002; La Sicilie Lpuque islamique ... (der. A. Molinari - A. Nef, Mlanges de lcole Franais de Rome, Moyen ge, CXVI/1 iinde), Roma 2004 (on sekiz aratrma iermektedir); erafettin Turan, Osmanl mparatorluu ile ki Sicilya Krall Arasndaki Ticaretle lgili Gmrk Tarife Defterleri, TTK Belgeler, IV (1967), s. 79-167; Gme Karamuk, II. Friedrich von Hohenstaufenin slam Dnyas ile likileri ve Arapa Kroniklere Yansmas, TTK Belleten, LVII/219 (1993), s. 447-479; Fikret Iltan, Sicilya, A, X, 589-596; R. Traini, iilliya, EI (ng.), IX, 582-589; G. Oman, iilliya, a.e., IX, 589-590; Vincenza Grassi, iilliya, a.e., IX, 590-591. Mahmut H. akirolu

SCSTAN
(bk. SSTAN).

SCSTN, Abdullah b. Sleyman


(bk. BN EB DVD).

SCSTN, Eb Htim
() Eb Htim Sehl b. Muhammed b. Osmn b. Ksm (Yezd) el-Cem es-Sicistn (. 255/869) Arap dili ve edebiyat, Kuran ilimleri, hadis ve ahbr limi, rvi. 165 (781) yl civarnda Sicistanda veya Tsterde dodu. Aslen Tsterli olup Kirman ve Sicistanda ticaret yaptktan sonra Sicistana yerleen Fars asll zengin ve nfuzlu bir aileye mensuptur. Cem nisbesi, Ben Cemin (Cem b. Muviye ?) mevls olmasyla alakaldr. Doduu yerde bir sre eitim grdkten sonra tahsilini ilerletmek amacyla gen yata Basraya gitti ve Badata yapt ksa bir seyahat dnda hayatn burada geirdi. Bata kendisinden Kitb Sbeveyhiyi iki defa okuduu Ahfe el-Evsat ile kraat hocas Yakb el-Hadram, Mamer b. Msenn, Asma, Eb Zeyd el-Ensr olmak zere Eb Muhammed Abdullah b. Muhammed b. Hrn et-Tevvez, Dr, Eb Ubeyd Ksm b. Sellm, Halef el-Ahmer, Ahmed b. Hris el-Harrz, Muhammed b. Ubeydullah el-Utb, Ali b. Ubeyde er-Reyhn, bn Sellm el-Cumah, Ravh b. Ubde, Medin, Amr b. Kirkire, Eyyb b. Mtevekkil, Sellm et-Tavl gibi limden kraat, Kuran ilimleri, Arap dili grameri ve lugat, garb ve nevdir, iir ve edebiyat, hadis, fkh, tefsir gibi alanlarda ders ald. Siyasetten ve yneticilerden uzak sakin bir hayat yaad. Babasndan ve amcasndan kalan zengin miras (100.000 dinar) ilim yolunda harcad; ok sayda eser yazmak ve saysz renci yetitirmekle temayz etti. Bunlar arasnda bata hayat hakkndaki bilgilerin ounu nakleden Mberred ile bn Dreyd olmak zere Skker, bn Kuteybe, Snen sahipleri Eb Dvd ile Nes, Bezzr, bn Huzeyme, Muhammed b. Abdsselm el-Huen, Eb Bir ed-Dlb, Rmhrmz, Muhammed b. Cerr et-Taber, bn Sid el-Him, Yemt b. Mzerra gibi limler saylabilir. Gzel sesiyle tannan Eb Htimin Basra merkez camisinde yapt altm yllk imam hatiplik grevi esnasnda hibir gn kraat hatas (lahn) yapmad kaydedilir (bnl-Cezer, I, 320). Ayn zamanda Himoullarna mensup Basra valilerinin emlkine ilikin hesap ileriyle (Zbeyd, s. 96) ve kitap ticaretiyle urayordu. Pek ok deerli kitab ihtiva eden zengin ktphanesine ldnde 14.000 dinar deer biilmi ve Sicistan hkimi Yakb b. Leys es-Saffr tarafndan satn alnarak Sicistana nakledilmitir. rencisi bn Dreydin rivayetine gre Sicistn 255 yl Muharrem (veya Receb) aynda (Ocak veya Haziran 869) doksan yalarnda Basrada vefat etti, cenaze namaz Basra Valisi Sleyman b. Cafer tarafndan kldrlarak Srretl-musallda defnedildi. Drst ve cmert olan, aka ve espriden holanan bir kiilie sahip bulunan Eb Htim her gn 1 dinar sadaka verir, gecenin nemli ksmn ilim ve ibadetle geirirdi. Eb Htim, Chiliye devri Arap dili, iiri, ahbr ve edebiyat, lugat, garb, nevdir, aruz ve muamma, kraat ve Kuran ilimlerinde derin vukufuyla tannmtr. Gvenilir bir rvi olarak hocas Ahfe elEvsatn eserlerini ve kendisinden iki defa okuduu Kitb Sbeveyhiyi rivayet etmi, rencisi Mberred de bu eserin en nemli rvilerinden olmutur. Asma, hocas olmasna ramen Kuran ilimlerindeki derin vukufu sebebiyle Eb Htimle karlatnda ayaa kalkar, hocas Eb Zeyd elEnsr de kendisinden sonra kimden okuyacaklarn soran Basrallara Eb Htimi tavsiye ederdi.

Kendisi Basra gramer okuluna taassup derecesinde bal olup Kfe limlerine gvenmez ve onlar nemsemezdi. Orta dzeyde bir air olan Sicistnnin ulem slbunda nazmedilmi baz iirleri eitli kaynaklarda yer alr (mesel bk. bnl-Kft, II, 60). Eserleri. Eb Htim elliden fazla eser kaleme alm olup pek az gnmze kadar gelebilen balca eserleri unlardr: 1. Kitbl-Edd (nr. August Haffner, Selet ktb fil-edd iinde, Beyrut 1912, s. 71-162; nr. Muhammed Abdlkdir Ahmed, Kahire 1991; nr. Muhammed Avde Selme Eb Crey, Kahire 1994). 2. el-Far beynel-demiyyn ve beyne klli r. nsanlarla dier canllar arasndaki benzer organlarn isim farklarna dair bir szlktr (nr. Htim Slih ed-Dmin, MMIr., XXXVII/1 [Badat 1986], s. 206-260; Kitbn fil-far iinde, Beyrut 1407/1987, Sbit b. Eb Sbitin Kitbl-Far ile birlikte; Nu muaaa fil-lua ven-nav iinde, Musul 1991, s. 181-245). 3. Fealt ve efalt. Slssi ile ifl kalb ayn anlamda olan fiillerle ilgili bir szlktr (nr. Hall brhim el-Atyye, Basra 1393/1973; Beyrut 1416/1996). Abdlkerm el-Azbv eseri Feale ve efale adyla Asmaye nisbetle yaymlamtr (Mecelletl-Bail-ilm, IV, Mekke 1401). 4. Fulet-uar (Slt Eb tim es-Sicistn lil-Ama ve reddh aleyhi f fuleti-uar; nr. Muhammed Abdlkdir Ahmed, Kahire 1411/1991; nr. Muhammed Avde Selme Eb Crey, Kahire 1994). 5. el-Kerm. Baclk ve zmle ilgili kelimeler ve tabirler szldr (nr. August Haffner, el-Bla f ril-lua iinde Asmanin eseri olarak Sicistnnin rivayetiyle neredilmitir, Beyrut 1914, s. 73-94). 6. el-Muammern minel-Arab ve urafun min abrihim ve m lhu f mnteh amrihim (nr. Ignaz Goldziher, Abhandlungen zur Arabischen philologie, Leiden 1899, Almanca tercmesiyle; nr. Ahmed Nc, Kahire 1323; tashih M. Emn el-Hanc, Kahire 1325/1907; Tif 1400/1980; nr. Muhammed brhim Selm, Kahire 1413/1993). 7. el-Vey. Meviza, nasihat ve ahbra dairdir (nr. ve Almanca trc. Ignaz Goldziher, Leiden 1896). Son iki eser birlikte de yaymlanmtr (el-Muammern vel-Vey, nr. Ignaz Goldziher, Almanca tercmesiyle, Leiden 1899; tashih M. Emn el-Hanc, Kahire 1323/1905; nr. Abdlmnim mir, Kahire 1961; nr. Muhammed brhim Selm, Kahire 1993). 8. el-Mekker vel-menne. Arap dilinde eril-diil kelimeler meselesi ve bunlara dair bir szlktr (nr. zzet Hasan, Beyrut-Halep, ts. [1997]; nr. Htim Slih ed-Dmin, Dmak 1481/1997). Eser, Nihad M. etin tarafndan Ab tim as-Sicistn ve Kitb al-Muakkar val-muannat adyla doktora tezi olarak tahkik edilmitir ( Ed. Fak., 1958). brhim es-Smerrnin (Risletl-slm, VII-VIII [1969], s. 85-112; Resil ve nu iinde, s. 93-105, bk. bibl.) ve btism es-Saffrn et-Tekr vet-ten (Mecelletl-Bel iinde, yl 8-10, Badat 1971-1972, III/8, s. 48-57; III/9, s. 64-71; III/10, s. 53-59) adyla Eb Htime nisbetle nerettikleri eser ona ait deildir (Cennb, XXXV/3 [1984], s. 188-224). 9. en-Nale/en-Nal. Hurma ve hurma ziraatyla ilgili giri niteliinde bilgilerden sonra ilgili kelime ve tabirleri aklayan lugatla alkal bir eserdir (nr. Bartolomeo Lagumina Il Libro della Palma, di Ab tim as-Sidjistn, Palermo 1873 ve Atti della Reale, VIII/4, Roma 1891, s. 5-41; nr. Htim Slih ed-Dmin, el-Mevrid, XIV/3 [Badat 1405/1985], s. 107-158; Nu muaaa fil-lua ven-nav iinde, Musul 1991, s. 99-179; nr. brhim es-Smerr, Riyad 1405/1985; Beyrut 1405/ 1985). 10. eru Dvni-ufeyl el-anev (nr. Fritz Krenkow, London 1927; nr. M. Abdlkdir Ahmed, Beyrut 1968). 11. eru Dvnil-uaye (bns-Sikkt ve Skker erhleriyle birlikte, nr. Numn Emn Th, Kahire 1958). 12. Tefsru arbi m f Kitbi Sbeveyhi minel-ebniye (nr. Muhsin b. Slim el-Umeyr, Mekke 1414/1993; nr. Muhammed Ahmed ed-Dl, Dmak 1422/2001). 13. Marifet iti esmin naaa bihel-urn ve cet bihes-snnet vel-abr (yksek lisans tezi, 1407, Sleyman b. Hamed es-Sakr, Muhammed b. Sud niversitesi). 14. Eb Ubeyde Mamer b. Msennnn Meczl-urnnn tenkidine dair

eser (yazmas iin bk. Sezgin, IX, 66). 15. arbl-urn. Eser zerinde Josef Feilchenfeldin Ein einleitender Beitrag zum Garbl-Kurn nebst einer Probe aus dem Lexicon des Seestan adl bir almas vardr (Wien 1892). 16. eru Nevdiri Eb Zeyd (M ketebeh Eb tm alenNevdir li-Eb Zeyd). Ahfe el-Asgar ve Eb Htimin lugat izahlaryla birlikte intikal eden Eb Zeydin en-Nevdirinin nerine esas olan nsha bir rvinin mdahale llerini aan aklama ve tefsirlerle doludur. Nihad M. etin, Eb Zeydin eserinin Kprl Ktphanesinde bulunan nshasnn (nr. 1046 mkerrer) aslnda Eb Htimin erhi, nere esas olan nshann da Ahfe elAsgarn erhi saylabileceini syler. Eb Htim es-Sicistnnin kaynaklarda ad geen el-rt Basrallarn ilim lemine kar vndkleri drt eserden biri kabul edilmitir (dierleri Hall b. Ahmedin Kitbl-Ayn, Sbeveyhinin el-Kitb, Chizin Kitbl-ayevn). bnl-Cezer, Sicistnnin bu eserinde mehur yedi kraate bal kaldn sylemi ve rivayette bulunduu kimselerin isimlerini belirtmitir (yetn-nihye, I, 320). Yine sadece ad bilinen Kitb fin-navi de (Mutaar fin-nav) Horasan ve Sicistan Emri Yakb b. Leys es-Saffrn muhtasar bir nahiv kitabnn yazlmasn istemesi zerine Sbeveyhi ve Ahfe el-Evsatn grleri esas alnarak kaleme alnmtr (Zbeyd, s. 95). Sicistnnin kaynaklarda ad geen dier eserleri de unlardr: el-Cerd, ed-Diru vet-tirs, el-Fea, alul-insn, el-arru vel-berd, e-ems vel-amer, el-Leyl ven-nehr, el-aert, el-b vel-a, el-Hic, el-bil, el-dm, Ilul-mzl vel-mfsed, eltb, el-tilf (tilfl-meif), el-siyy ven-nibl ves-sihm, el-Libe vel-leben vel-alb, el-Mar vel-memdd, M telan fhil-mme, el-Mutaar fin-nav, Kitbl-Muamm, enNa ve-ekl, es-Sib, es-Syf ver-rim, e-ev ilel-vaan, e-it ve-ayf, e-ayr, elUb vel-bal, el-Vaf vel-ibtid, el-Vu, ez-Zer, e-ecer ven-nebt, el-Ma velmebdi, en-Nevdir, el-Ezmine, rbl-urn, Cemhrl-Arab. Baz kaynaklarda u eserler Sicistnye ait olmad halde ona nisbet edilmitir: el-Aame, el-ye fil-rtil-id arete, el-Hemze, el-Miyh, et-Tekr vet-ten, ez-Zne (el-Mekker vel-menne, nr. Htim Slih ed-Dmin, neredenin girii, s. 21-22). Sicistn hakknda M. Nihat etinin doktora almas dnda (yk.bk.) Sad Csim ez-Zebd Eb tim es-Sicistn er-Rviye adyla bir yksek lisans tezi hazrlamtr (1974, Cmiat Badad).

BBLYOGRAFYA

Eb Htim es-Sicistn, el-Mekker vel-menne (nr. Htim Slih ed-Dmin), Dmak 1418/ 1997, neredenin girii, s. 12-32; a.e. (nr. zzet Hasan), Beyrut-Halep, ts. (Dr-arkil-Arab), neredenin girii, s. 6-28; a.mlf., Tefsru arbi m f Kitbi Sbeveyhi minel-ebniye (nr. M. Ahmed ed-Dl), Dmak 1422/2001, neredenin girii, s. 5-51; a.e. (nr. Muhsin b. Slim el-Umeyr), Mekke 1414/1993, neredenin girii, s. 7-23; a.mlf., Fealt ve efalt (nr. Hall brhim elAtyye), Beyrut 1416/1996, neredenin girii, s. 5-77; a.mlf., Kitbn-Nal (nr. brhim esSmerr), Riyad 1405/1985, neredenin girii, s. 9-25; a.mlf., Kitbn-Nale (nr. Htim Slih edDmin, el-Mevrid, XIV/3, Badad 1985 iinde), s. 107-158; a.mlf., el-Far beynel-demiyyn ve beyne klli r (nr. Htim Slih ed-Dmin, MMIr., XXXVII/1 [1986] iinde), s. 206-260; Ebt-

Tayyib el-Lugav, Mertibn-naviyyn (nr. M. Ebl-Fazl brhim), Kahire 1375/1955, s. 80-82; Srf, Abrn-naviyynel-Bariyyn (nr. M. brhim el-Benn), Kahire 1405/1985, s. 102-104; Eb Bekir ez-Zbeyd, abatn-naviyyn vel-luaviyyn (nr. M. Ebl-Fazl brhim), Kahire 1984, s. 94-96; Ali b. Hasan b. Muviye, el-Mutr minelMutebes (tpkbasm: Fuat Sezgin), Frankfurt 1410/1990, s. 2-16; bnn-Nedm, el-Fihrist (Flgel), s. 58-59; Kemleddin el-Enbr, Nzhetl-elibb (nr. brhim es-Smerr), Zerk (rdn) 1405/1985, s. 145-148; Ykt, Muceml-deb, XI, 263-265; bnl-Kft, nbhr-ruvt, II, 5864; Yamr, Nrl-abes el-mutaar minel-Mutebes (nr. R. Sellheim), Wiesbaden 1384/ 1964, s. 225-228; bn Hallikn, Vefeyt, II, 430-433; bnl-Cezer, yetn-Nihye, I, 320-321; Brockelmann, GAL, I, 107; Suppl., I, 167; Nihad M. etin, Ab tim as-Sicistn ve Kitb alMud_akkar val-muannati (doktora tezi, 1958), Ed. Fak., s. 40-43; a.mlf., Arap Dili Sarf ve Nahvine Dair Eser, M, III (1959), s. 162-164; Sezgin, GAS, IV, 336; VII, 348; IX, 66; brhim es-Smerr, Resil ve nu fil-lua vel-edeb, Beyrut 1991, s. 93-105; btism es-Saffr, etTekr vet-ten, Mecelletl-Bel, III/8, Badad 1971, s. 48-57; III/9 (1972), s. 49-71; III/10 (1972), s. 53-59; Trk Abdavn el-Cenb, Kitbl-Mekker vel-menne, MMIr., XXXV/3 (1984), s. 188-224. Zlfikar Tccar

SCSTN, Eb Sleyman
() Eb Sleymn Muhammed b. Thir b. Behrm es-Sicistn el-Mantk (. 391/1001 [?]) Me ve Yeni Efltuncu eilimleriyle tannan filozof. Doum tarihiyle ilgili kesin bilgi yoktur. Mantkta gsterdii stn baardan dolay Mantk unvanyla da anlr. rann dousundaki Sicistan (Sstan) blgesinde dnyaya geldii, Hanef fkh rendii srada Helenistik dnemden intikal eden Yunan ilim ve felsefesiyle de ilgilendii ve Grek kltrne ina olan Sicistan Emri Eb Cafer b. Bbeveyh ile aralarnda samimi bir iliki bulunduu anlalmaktadr (Mnteab vnil-ikme, s. 311, 315-320). 923-963 yllar arasnda hkm sren emrle Sicistnnin mnasebetinin 939dan nceki tarihlerde gerekletii talebesi Eb Hayyn et-Tevhdnin naklettii bir olaydan renilmektedir. Buna gre Abdlazz b. Nbte 327de (939) Badat civarnda doduunda Sicistnden ocuun yldz falna bakmas istenmiti (elMubest, s. 265). Bu durumda filozof sz konusu tarihten nce Frbnin Badatta bulunduu srada ehre gelmi olmaldr. Fakat kaynaklar, onun Frb ile deil daha ok talebesi Yahy b. Ad ile olan ilikisi zerinde durmaktadr. Daha Sicistanda iken Emr Caferin sarayndaki ilm ve fikr sohbetlere katld ve Frbden sonra Badat mantk okulunun mehur hocas Yahy b. Adnin derslerini takip ederek ksa zamanda kendisinden sz ettirdii dikkate alnrsa Sicistnnin X. yzyln ikinci on ylnda doduu sylenebilir. bnn-Nedm, Onun doduu yl ... dedii halde tarih vermemitir (el-Fihrist, s. 322). Mirza Muhammed Han Abdlvehhb Kazvn baz karnelerden hareketle filozofun 307 (919) veya en ge 310 (922) ylnda doduunu ileri srer (er-i Hl, s. 2425). Tevhd el-Mubestta (s. 253) Sicistnye bir kavram sorulunca 371de (981) aralarnda benim de bulunduum toplulua unlar yazdrd ... der. Eserin Kahire 1929 basksnda bu ifadedeki tarih 391 (1001) olarak zikredilmekteyse de sonraki nirler 371 (981) yln tercih etmilerdir. Fakat Kahire nerini esas alan Abdurrahman Bedev, vefatnn 391 ylndan sonra olduu dnlnce doumunun da IV. yzyln nc on yl iinde gerekletiini kabul etmek gerektiini, daha nce domas halinde anlan tarihe kadar yaamasnn mmkn olamayacan syler (Mnteab vnilikme, neredenin girii, s. 7). Kaynaklarda Sicistnnin lm hakknda da bilgi yoktur. bnnNedm eserini 377de (987) yazdna ve kendisini yakndan tand halde bu konuda bilgi vermediine gre o tarihte Sicistnnin hayatta olduu anlalmaktadr. te yandan ilim, fikir ve sanat erbabn himaye eden, Sicistnnin eitli felsefe meselelerine dair baz rislelerini kendisine takdim ettii vezir Adudddevle 372de (983) ldnde hmisiz kalan filozofun madd skntlar ektiini talebesi Tevhd anlatmaktadr (el-mt, I, 30-31). Bu da onun daha sonraki bir tarihte vefat ettiinin kant saylabilir. Badatl smil Paa kaynak zikretmeden filozofun 410 (1019) yl civarnda ldn sylyorsa da (Hediyyetl-rifn, II, 60) bu bilgi gvenilir deildir. Sonu olarak Sicistnnin IV. yzyln son on ylnda (XI. yzyl balar) ld sylenebilir (Eb Hayyn et-Tevhd, el-mt, I, 29, dipnot 1). slm medeniyetinin altn a olarak kabul edilen IV. (X.) yzylda yaayan Sicistn o dnemin ilm, fikr ve edeb zelliklerini temsil kudretine sahip bir ahsiyet olmakla birlikte bir gznn sakat ve geirdii czzamdan dolay yznn irkin olmas sebebiyle kaynaklar onu evine kapanan bir kii

diye tantr. Ancak talebesi ve dostu Tevhd toplum ve devlet hayatndaki gelimelerden, ilm ve edeb muhitlerdeki tartmalardan hocasn haberdar ederek onun d dnya ile ilikisini salyordu (bnl-Kft, s. 283). Dnrn buna ihtiyac vard; zira Sicistan Emri Eb Cafer ile olan dostluu devam ediyor, emr hilfet merkezinde olup bitenleri Sicistn ile yapt yazmalardan reniyordu. Ayrca din, ilm, edeb ve felsef meselelere ilikin olarak Badatl bilginlere yazd mektuplar Sicistn kanalyla yerlerine ulatrlyordu (Eb Hayyn et-Tevhd, el-mt, I, 42, 130). Sicistnnin antik felsefeyi hangi kanalla ve kimden rendii belli deildir. bnl-Kft, onun Badata geldiinde Mett b. Ynus ve Yahy b. Adden ders grdn syler (brl-ulem, s. 282). Ancak Mettnn 328de (940) ld dikkate alnrsa bunun gvenilir bir bilgi olmad anlalr. Nitekim bn Eb Usaybia, Mettdan sz etmeyip Sicistnnin Badata geldiinde Yahy b. Ad ile bulutuunu ve ondan ders okuduunu belirtir (Uynl-enb, s. 427). Kendisi de Yahy b. Adden her vesileyle hocamz diyerek saygyla sz etmektedir (Eb Hayyn et-Tevhd, elMubest, s. 266). Antik dnyadan Arapaya yaplan tercmeler IV. (X.) yzylda hl devam ediyordu. Tevhd bu mtercimlerin listesini vermekte ve almalarn eletiri szgecinden geirdikten sonra Sicistnyi dierleriyle mukayese ederken yle demektedir: stadmz Eb Sleyman deniz kadar derin ve ufku geni bir kimsedir. Ruhan meseleler, ilh bilgiler ve gayba dair srlar ona kapal deildir. O uzak grldr ve ounlukla uzleti tercih eder. Normal bir mizaca, engin bir gnle ve etkili bir slba sahiptir (el-mt, I, 33; II, 23). Yahy b. Ad 364te (975) lnce bu alanda stat olan Sicistnnin evi kadm ilim ve felsefenin konuulduu bir merkez olmu; mslman, hristiyan, Sbi ve Mecsler gibi farkl din ve kltr evrelerinden merakllarn buluup tartt bir okul haline gelmitir. Tevhd hocasnn meclisine devam edenler arasnda Eb Zekeriyy es-Saymer, EblFeth en-Necn, Eb Muhammed el-Makdis el-Arz, Eb Bekir el-Kmes, Gulmu Zhal, Ali b. s er-Rummn, Ebl-Abbas el-Buhr, bnl-Verrk knyesiyle anlan Ebl-Hasan Muhammed b. Abdullah b. Abbas, Eb Ali bn Zra ve Ebl-Ksm s b. Ali b. s b. Dvd bnl-Cerrh saymaktadr. Bunlar Frb ile bn Sn arasnda geen srede felsefe ve kadm ilimleri temsil eden bilgin ve dnrlerdi. Sicistnnin felsefe meseleleri yannda dil, edebiyat ve matematik hakkndaki grleri Tevhdnin el-mt vel-munese ile el-Mubest adl eserleri kanalyla renilmektedir. zellikle ikinci eseri oluturan 106 mukbeseden elli drd Sicistnnin grlerine ayrlmtr. Bedevnin de belirttii gibi Tevhd ile Sicistn arasndaki iliki Efltun ile Sokrat arasndaki ilikiye benzemekte; dolaysyla anlattklar byk lde hocasnn grlerini yanstmaktadr. Sz konusu kitap bir bakma Sicistnnin meclisindeki konumalarn tutana mahiyetinde kabul edilse de Tevhdnin bunlar tekrar gzden geirerek edeb bir slba kavuturduunda phe yoktur. Filozofun kendi felsefesini btn boyutlaryla yanstacak bir eseri gnmze ulamamtr. Ancak yaad dnemin felsefesi Me ve Yeni Efltuncu doktrinlerle ilgili semeci bir yntem izlediinden onun felsefesini de ayn kategoride deerlendirmek gerekir. Bu konuda Tevhdnin ad geen iki eserinden baka gvenilir kaynak pek azdr. Tevhdnin el-Mubestta hocasndan naklettikleri incelendiinde bunlarn daha ok sudru temel alan Yeni Efltuncu mistik felsefeyi

yanstt rahatlkla sylenebilir. Sz konusu eserde uygulanan yntem bir problemi btn ynleriyle ortaya koyup rasyonel adan irdelemek, tez ve antitez hakkndaki kantlar analiz ederek burhan bir sonuca varmaktan ziyade ulalan sonular ve onlara ilikin kantlar edeb ve hikem bir tarzda tekrarlamaktan ibarettir. Bu zelliinden dolay kadm felsefede Yakb b. shak el-Kind, Frb ve bn Sn felsefelerindeki rasyonel derinlik ve mantk rg Sicistn ve evresindeki felsefecilerde grlmez. Onlarda problemlerin incelenmesinden ok sz ve slp gzellii n planda tutulmutur. Nitekim T. J. de Boer, Frbye gre rasyonel dncenin eseri olan bir problemin Sicistnnin topluluunda zerinde parlak konumalar yaplan bir konu mahiyetini aldn syler (slmda Felsefe Tarihi, s. 157). Bu zellii Sicistnnin Mnteab vnil-ikme adl eserinde de grmek mmkndr. Felsefe. slm dncesinde ilk defa Kindnin uddl-ey ve rusmh balkl rislesinde karlalan Sokrat, Efltun ve Aristodan intikal eden felsefenin alt geleneksel tanmndan Sicistnnin de haberdar olduu, bunlar tekrarlamayp genel bir deerlendirme yapt grlmektedir. Ona gre felsefe, duyu ve aklla kavranan fizik ve metafizik varlklar alann alkanlktan syrlarak zgr aklla ve objektif yaklamla aratrmak, btnnde ve ayrntlarda ortaya kan hakikatten yararlanmak, bunu yksek tecrbe ve din bir ahlkla birlikte rasyonel bir yntemle gerekletirmektir (el-Mubest, s. 169-170). Bu yaklamyla onun felsefeden beklenen amac tam yanstt sylenebilir. Varlk Mertebeleri. Yeni Efltunculuktan gelen, filozofun yaad dnemde geni kabul gren ve kozmik varln ortaya kn en ulv olandan balamak zere madd varlklara kadar bir sra dzeni iinde yorumlayan sudr teorisi yaygn felsef bir sistemdi. Ancak slm felsefesinde Frbnin kozmolojik akllar teorisi (el-ukll-aere) adyla bilinen yorumundan farkl olarak Sicistn varln almn drt mertebede zmlemeye alr. 1. Allah. Mutlak varlk ve her varln kendisinden feyiz yoluyla pay ald Allah ilk sebep, gerek varlk, say karl olmayan gerek birdir. Onun var ettii bu lem asla Onu kuatamaz; lemdeki nesnelere verilen isim ve sfatlardan hibiri Ona isnat edilemez. nk isim ve sfatlar insan aklnn varl tanmak ve tanmlamak iin bulduu kelimelerdir. Allahn fiili zorunlu olmad gibi ihtiyar de deildir. Zira zorunluluk aczi, ihtiyarlik etkilenmeyi gerektirir. u halde Allah ifade veya Ona dellet edecek bir kelime bulmak gerekten zordur. Onun varl eyay kendine itiyakla cezbederek hareket ettirmitir (a.g.e., s. 89-91). Grld zere Plotinin grlerini hatrlatan ve ar tenzih fikrine dayanan bu ifadeler pasif tanr anlayna yol atndan kelmclar tarafndan eletirilmi, byle bir tanr anlayn benimseyenler Muattla diye nitelendirilmitir. 2. Akl. Varlk dzeninde ikinci mertebede bulunan ilk akl veya kll akl Allahtan taan ilk varlk olmas sebebiyle Allahn halifesidir. Filozofun benzetmesiyle Allah akln zerine gne gibi doup ona hayat vermi ve aydnlatmtr. Akl yaln ilh bir cevher olduu iin onu tanmlamak imknszdr, ancak ona nur demek yanl olmaz (Eb Hayyn et-Tevhd, el-mt, III, 116, 120). 3. Kll Nefis. Akl nefsin zerine doup ona varlk kazandrd iin nefis de akln halifesidir. Fakat bu douu gnein madd varlklar zerine doup aydnlatmasyla kyaslamamak gerekir. nk kozmik gnete doma, batma ve tutulma sz konusu olduu halde akln nefsi aydnlatmas kesintisizdir. Sicistn kadm Yunan filozoflarnn nefse dair tariflerini zikrettikten sonra Tevhdye

hitaben yle der: Nefsin ilh bir g, varln ilkeleriyle tabiat arasnda tasarrufta bulunan, akln kuatp aydnlatt bir vasta olduunu bilmen sana yeter (a.g.e., III, 110). Filozof kll nefis hakkndaki bu bilgiden sonra sz insan nefsine, zelliklerine ve ruhla nefis arasndaki farka getirir. Ona gre insan bedenindeki d organlarn birtakm fonksiyonlar bulunduu gibi nefsin de dnme, aratrma, arzu ve istek gibi ilevleri vardr. Ayrca akll olduu iin ayrt etme, deney yapma, karmda bulunma, kesin bilgi ile phe, zan, anlama, hatrlama, ezberleme, dnme ve gvenme gibi yetilere sahiptir. Nefsin ruhtan ayr bir ey olduu gayet aktr. Zira ruh cisimdir, zayf da olur gl de, iyi de olur kt de. O bedenle nefis arasnda bir vastadr; nefis onun araclyla bedene etki eder, onun sayesinde hisseder, hareket eder, ac ve haz duyar. Nefis basit ve yalndr, onda bozulma ve dnm olmaz. nsan nefisle insandr, ruh ise sadece canll ifade eder ve nefsin aleti durumundadr (a.g.e., III, 110-112). Beer nefsin lmsz bir cevher olduunu vurgularken ruhu latif bir cisim eklinde nitelemesi, Sicistnnin Clnstan (Galen) itibaren sregelen ve zellikle kelmclar arasnda yaygn olan gr benimsediini gstermektedir. Sicistnnin nefsin bedenden bamsz bir cevher olduunu kantlamak zere ileri srd deliller de Efltun ve Aristodan intikal eden grlerin farkl bir slpla tekrar mahiyetindedir (a.g.e., I, 201-205). 4. Tabiat. Varlk mertebeleri arasndaki en son halkay tekil eden tabiat en aada bulunduu iin ilh feyizden en az pay almakta, bu sebeple olu ve bozulua urayan madd varlk alann temsil etmektedir. Aristo gibi Sicistn de tabiat hareket ve sknun ilkesi olarak tarif eder. Bu tarif madde ve sreti de iermektedir. Ancak sret aktif olup ekil verir, madde ise pasif olup verilen ekli kabul eder. an yce yaratc akl ve nefis vastasyla varla hayat vermi ve her tr belli bir sret ve zellikle yaratmtr. Aklla tabiat arasnda nefis arac konumundaysa da ilk sebepten ald feyizle bu eref akla aittir ve tabiatta tasarruf yetkisine sahip olan her insan yetenei lsnde akldan pay almaktadr (Mnteab vnil-ikme, s. 382). Bilgi veya Psikolojik Akllar Teorisi. Me felsefede bilgi problemi genellikle Aristodan beri devam eden psikolojik akln yorumuna dayanr. Kind ve Frb gibi filozoflar, insan aklnn nesnelerden yapt soyutlama ameliyesinde derece derece ykselerek tam bamsz bilgiyi ifade eden mstefd akl dzeyine ykselmesini drt aamada tamamladn ileri srerken Sicistn aamal bir sreten sz etmektedir. Dier akllara gre aktif olan, yani onlar g halinden fiil alanna karan en st dzeyde bir faal akl, en alt mertebede pasif olan heyln akl bulunmakta, ikisinin ortasnda g ve fiil durumunu temsil eden mstefd akl yer almaktadr. Akl kavranlabilir trden her eyi alglama gcne sahip olduuna gre o gc aktif hale getirecek fiil halindeki faal akla ihtiya vardr (Eb Hayyn et-Tevhd, el-Mubest, s. 257). Psikolojik akllar hiyerarisinde en aktif olann bir sonrakini etkilemesi suretiyle soyutlama ilemi gerekleip nesnelere ait bilgilerin zihinde bamsz birer kavram haline gelmesi akln temel fonksiyonu saylmaktadr (a.g.e., s. 167). Sicistn bilginin kayna olarak duyu ve akldan baka bir de sezgiden sz eder. Ona gre bilgi ya dnme, aratrma ve kyasla ya da sezgi, ilham ve vahiy vastasyla elde edilir. lki beer zeky gerektirirken sezgi niden fkran bilgi olarak ilh bir alkay hatrlatmaktadr (a.g.e., s. 188). X. yzyln ilk yarsnda nahiv limi Eb Sad es-Srf ve Sryn mtercim Mett b. Ynusun Arap grameriyle Yunan mant zerine yaptklar tartma gncelliini koruyor olmal ki Sicistn de ayn probleme deinmektedir. Ona gre gramer Arapann mant, mantk ise akln grameridir.

Mantknn btn abas lafzlar bozmadan kavramlar zerinde dnmek, gramercininki ise z ve hakikati temsil eden kavramlara zarar vermeden lafzlar zerinde younlamaktr. Ayrca gramer bir milletin diline ait kurallar ierirken mantk akln kanunlarn konu aldndan her milletin katld genel bir disiplin durumundadr. u halde mantk akl kanta, gramer ise bir milletin rfnde sregelen duyuma dayanmaktadr. Tevhdnin, Mantk nedir? sorusuna Sicistnnin, nanta hakla btl, davranta iyi ile kty, szde doru ile yalan, akla gre gzel ile irkini ayrt eden bir alettir eklinde verdii cevapla itikad, ahlk ve estetii de mantn kapsamnda gsterdii iin (a.g.e., s. 108-110) onun bu konuda tutarllktan hayli uzaklat sylenebilir. Kelm. Filozoflarn kelma kar taknd tavr Sicistnde de grlmektedir. Gerek niyetleri gerekse kullandklar yntem asndan kelmclar ar bir dille eletiren Sicistnye gre kelm bazan gelimemi akla, bazan duyu, vehim ve hayal karmnn armlarna ve sz yartrmaya dayanan cedelden ibarettir. Bu disiplinde hasmn susturulmas temel ama olduundan ilme ve ahlka aykr mugalata yaplarak hasmn grnn reddedilmesi esastr. Bylece kelmclar takvdan uzak ok kt bir dindarlk ortaya koymaktadr. Filozof daha da ileri giderek kelmclarn dine yardm ettiklerini iddia etseler de slmdan ve mslmanlardan, gerek imandan ve gnl huzurundan ok uzak olduklarn iddia eder (Eb Hayyn et-Tevhd, el-mt, III, 188-189). Ancak slm dnce tarihinde bu eletiriler tek tarafl olmayp batan beri kelmclarn da filozoflar tekfir derecesine varan sulamalarda bulunduklar bilinmektedir. Din-Felsefe likisi. Dinle felsefenin ne lde uzlaaca meselesiyle ilgili tartmalar slm toplumunda Kind ile balayp Eb Bekir er-Rz ve Frb ile devam ederek hvn- Safda zirveye ulamtr. hvn- Saf dinin cehaletle kirlendiini, ona btl ve sapk fikirlerin kartn iddia ediyor, onu saflatrmak iin slm eriatnn Yunan felsefesiyle uzlatrlmas gerektiini savunuyordu. Tevhd, hvn- Safnn yazd rislelerden bir ksmn hocas Sicistnye gtrr. Bunlar okuyup inceleyen Sicistn, sonunda din-felsefe ilikisine dair grlerinin zeti olan u dikkat ekici deerlendirmeyi yapar: alp yorulmular, fakat bir ey elde edememiler. Bitkin dmler, bir yarar salayamamlar. Dnp dolamlar, ancak suyu bulamamlar. ark sylemiler, fakat alg alamamlar. rmler, ancak seyrek olmu. Taramlar, fakat daha da karmak hale getirmiler. mknsz olan eyin olabileceini iddia etmiler, felsefeyi dinin iine sokacaklarn ve dini felsefeye katacaklarn sanmlar. Halbuki bu gereklemesi imknsz bir arzudur. nk din peygamber vastasyla an yce Allahtan gelmitir. Vahyin doruluu yetlerin ehdeti ve mcizelerin zuhuruyla sabittir. Vahyin mahiyetini derinlemesine aratrmaya imkn yoktur. Bu konuda niin, nasl, niin deil gibi sorulara yer olmad gibi ayet, keke trnden tereddt ve temenniler de yersizdir. Allah kendi dinini peygamberi vastasyla tamamlamtr. Nitekim bu mmet iinde dinle ilgili konularda felsefecilere bavuran biri grlmemitir. Ayn durum Msev, hristiyan, Mecs ve Sbiler iin de byledir. u da bir gerektir ki din aydnlatc vahiy sayesinde akla uygun birok gerei getirdii halde felsefe vahye ilikin az veya ok hibir ey ortaya koyamamtr. slm toplumunda ortaya kan Mrcie, Mutezile, a, Ehl-i snnet ve Havricden hibiri filozoflara bavurmam, kendi grlerinin doruluunu onlara onaylatmam ve yntemleriyle de ilgilenmemitir. Allahn kitabnda ve peygamberinin snnetinde olmayan bir eyi onlarda aramamtr. Mesel fakihler slmn ilk asrndan gnmze kadar hell ve haram konusunda ihtilf etmilerdir, fakat filozoflardan destek aldklar grlmemitir. O halde dinin yannda felsefenin sz bile olmaz, vahiyle inen ey karsnda gelip geici dnce ie yaramaz.

Sonu olarak peygamber filozofun stnde, filozof ise peygamberlik dzeyinin altndadr. Filozofa den grev peygambere uymaktr; ama peygamberin filozofa tbi olma zorunluluu yoktur. nk peygamber gnderilen, filozof ise kendisine peygamber gnderilen durumundadr. Eer akl yeterli olsayd vahiy yararsz ve gereksiz hale gelirdi. Ayrca herkeste akl bulunmakla birlikte ayn dzeyde deildir. Bu sebeple dinin birletirici, uzlatrc, karlksz sevgi, sayg, zveri ve samimiyeti akln rn olan felsefede grlmemektedir. Din ilh, felsefe beerdir, yani biri vahye, dieri akla dayanmaktadr. Vahye dayanan gven ve huzur vericidir, akla dayanan ise phe retmekte ve sknt vermektedir. Felsefe beer bir yetkinlik olmakla birlikte ilh kemale muhtatr. Neticede Sicistnye gre din haktr, felsefe de vazgeilmez bir gerekliktir. Bu iki alan ortak bir noktada birletirmeye veya uzlatrmaya almak bo yere aba sarfetmektir. u halde dini din olarak, felsefeyi de felsefe olarak ele alp kendi alanlar iinde deerlendirmek gerekir (a.g.e., II, 6-23). Sicistnnin hareket, skn, zaman ve dehr gibi tabiat felsefesi konularna ilikin grleri Aristonun Yeni Efltuncu rihlerinin yaklamlarn yanstr niteliktedir. Ayrca filozof astroloji ve kehanete inanmakla birlikte bunlarn hibir ekilde nbvvetle kartrlmamas gerektiine dikkat eker ve nbvvetin akla klavuz olan, ruha huzur veren, insan karakterini gzelletiren, dzeni ve bar salayan, lemlere nur, insanlk iin bir rahmet olduunu syler (Eb Hayyn et-Tevhd, elMubest, s. 173-179). Eserleri. 1. Mnteab vnil-ikme. Sicistnnin kaybolan vnl-ikme adl eserinden mer b. Sehln es-Svnin ihtisar ettii Mutaaru vnil-hikme ile (Sleymaniye Ktp., Ftih, nr. 3222) sz konusu kitaptan yaplan ve daha hacimli olan semelerden ibarettir. Bu semeler Sleymaniye (Beir Aa, nr. 944; Murad Molla, nr. 1431) ve Kprl (nr. 902) ktphanelerinde bulunmaktadr. Muhtevas itibariyle kitap iki ksma ayrlr. lk ksm tp tarihi, ikinci ksm felsefe tarihiyle ilgilidir. kinci ksm da Yunan ve slm dnemi olmak zere ikiye ayrlmaktadr. Eserin iinde Eb Sleyman es-Sicistn baln tayan bir blm mevcut olup bunun vnl-ikmeden seme yapanlar tarafndan ilve edildiinde phe yoktur. Kitapta bir dereceye kadar Huneyn b. shakn Nevdirl-felsifesinin tesiri grlyorsa da ondan daha hacimlidir. Ayrca Porphyriosun Kitb Abril-felsifesinin etkisinden sz edilmektedir (Mnteab vnil-ikme, s. 73). Sicistn de, Helenistik dnemden gelen, bir hekim veya filozofun sistemini anlatmak yerine onun dncelerini basitletirerek zl ve hikmetli szler eklinde nakletme ynndeki yaygn anlaya uygun bir yntem uygulamtr. Eserin biri Abdurrahman Bedev (Tahran 1974), dieri Douglas Morton Dunlop (The Hague 1979) tarafndan hazrlanan iki neri vardr. 2. Male f ennel-ecrmel-ulviyye zevt enfsin na (Mnteab vnil-ikme iinde, Tahran 1974, s. 367-371). 3. Male fil-muarrikil-evvel. Aristo felsefesinde varln ilk prensibi, ilk hareket ettiricisi olarak adlandrlan varln mahiyeti hakkndadr (Mnteab vnilikme iinde, Tahran 1974, s. 371-376). 4. Male fil-kemlil- bi-nevil-insn. Bveyh Veziri Adudddevleye takdim edilen rislede insana has stn niteliklerin, zellikle devlet adamnda bulunmas gereken erdemlerin o zamanda ad geen vezirde topland anlatlmaktadr (Mnteab vnil-ikme iinde, Tahran 1974, s. 372-386). 5. Risle fis-siyse. Sicistnnin meclisinde bulunanlar siyaset zerine konumasn dinleyince ondan bu konuda bir eser yazmasn istemiler, o da daha nce siyasetle ilgili bir eser kaleme aldn ve Crcn Emri Kbs b. Vemgre gnderdiini sylemitir (Eb Hayyn et-Tevhd, el-mt, III, 117). 6. Kelm fil-man. 7. Mesil sile

anh ve cevbth leh. 8. Tel ikemiyye ve mla ven-nevdir (bn Eb Usaybia, s. 428). 9. Risle f iti uruil-feil (Tetimmet vnil-ikme iinde, Sleymaniye Ktp., nr. 3222). 10. Risle f vafil-vezr Eb Abdillh el-r (Eb Hayyn et-Tevhd, el-mt, I, 29). 11. Male f mertibi uvel-insn ve keyfiyyetil-inrt (bnn-Nedm, s. 322).

BBLYOGRAFYA

Eb Sleyman es-Sicistn, Mnteab vnil-ikme (nr. Abdurrahman Bedev), Tahran 1974, s. 73, 311, 315-320, 382, ayrca bk. neredenin girii, s. 5-25; bnn-Nedm, el-Fihrist (Teceddd), s. 322; Eb Hayyn et-Tevhd, el-Mubest (nr. M. Tevfk Hseyin), Beyrut 1989, s. 89-91, 108110, 167, 169-170, 173-179, 188, 253, 257, 265, 266; a.mlf., el-mt vel-munese (nr. Ahmed Emn - Ahmed ez-Zeyn), Beyrut 1373/ 1953, I, 19, 29, 30-31, 33, 42, 130, 201-205; II, 6-23; III, 110112, 116-120, 188-189, 313-314; Ali b. Zeyd el-Beyhak, Tru kemil-slm (nr. M. Krd Ali), Dmak 1946, s. 6, 10, 14; bnl-Kft, brl-ulem (Lippert), s. 282, 283; bn Eb Usaybia, Uynl-enb, s. 427-428; Mirza Muhammed Han Kazvn, erh-i l-i Eb Sleymn Man Sicistn, Chalon-Sur-Saone 1352/1933, s. 24-25; Hediyyetl-rifn, II, 60; T. J. de Boer, slmda Felsefe Tarihi (trc. Yaar Kutluay), Ankara 1960, s. 157; J. L. Kraemer, Philosophy in the Renaissance of Islam: Abu Sulaymn al Sijistn and His Circle, Leiden 1986; I. R. Netton, Al-Frb and His School, London-New York 1992; smail Ta, Ebu Sleyman es-Sicistan ve Felsefesi, Konya 2006; Fehmi Jadaane, La philosophie de Sjstn, St.I, XXXIII (1971), s. 67-95; Wadad al-Qad, Kitb Siwn al-Hikma, Isl., LVIII (1981), s. 87-124; H. Daiber, Der Siwn al-Hikma und Ab Sulaimn al-Mantik as-Siistn in der Forschung, Arabica, XXXI, Leiden 1984, s. 36-47; erefeddin Horasn, Eb Sleymn Sicistn, DMB, V, 565-570; Mahmut Kaya, Eb Hayyn etTevhd, DA, X, 154-157. Mahmut Kaya

SCSTN, Eb Yakb
(bk. EB YAKB es-SCSTN).

SCSTN, Muhammed b. Uzeyz


( ) Eb Bekr Muhammed b. Uzeyz (Uzeyr) el-Uzeyz es-Sicistn (. 330/941) Garbl-urn adl eseriyle tannan tefsir limi. III. (IX.) yzyln ikinci yarsnda Badatta dodu. Sicistn nisbesine baklarak aslen Sicistanl olduu ileri srlebilir. Babasnn adnn Uzeyz mi yoksa Uzeyr mi olduu hususu tartmaldr. Kaynaklar, Sicistnnin hocas olarak sadece Eb Bekir bnl-Enbryi zikretmekte olup Osman b. Ahmed el-Vezzn, Abdullah b. Hasnn el-Mukr, bn Batt el-Ukber, Ahmed b. Ubeyd b. Nsih ve dierleri Sicistnnin arbl-urnn kendisinden rivayet eden talebeleri arasnda yer alr. Sicistn Badatta vefat etti. Kaynaklarda edip, mtedeyyin, slih gibi sfatlarla nitelenen Sicistnnin arbl-urn adl eserinin baz yazma nshalarnda Hz. Alinin isminden sonra aleyhisselm ibaresinin bulunmasndan hareketle onun i olduu ileri srlmse de bu ibarenin sadece eserin baz yazmalarnda bulunduu, dolaysyla ktibinin i olabilecei ve kitabn muhtevasnda mellifin iliini gsteren baka bir delile rastlanmad gz nnde bulundurularak bu iddia reddedilmitir (Feilchenfeld, s. 15-16). Sicistnnin bilinen tek eseri olan arbl-urn (Nzhetl-ulb [Nzhetl-mekrb] f tefsri arbil-urn, et-Tibyn f tefsri arbil-urn) zerinde uzun yllar alt anlalmaktadr. ada ve arkada bn Hleveyhin belirttiine gre Sicistn mr boyunca bu eserle uram, hizmetinde bulunduu hocas bnl-Enbrye tashih ettirmi, bnl-Enbr de esere baz ilvelerde bulunmutur (bn Hayr, s. 63). Drekutnye gre de Sicistn, arbl-urnn tasnif iin on be yl uram, eseri bnl-Enbrye okumu, o da baz yerlerini dzeltmitir (Safed, IV, 95). Fuat Sezgin, byk hrete sahip olmakla birlikte bu eserin gerekte Eb Ubeyde Mamer b. Msennnn Meczl-urn adl kitabndan metotsuz biimde yaplan bir zet olduunu, bu kitabn kymetini farkeden Sicistnnin ondan setii malzemeyi alfabetik olarak dzenlemek suretiyle kullanmn kolaylatrdn ileri srmektedir (GAS, I, 43). Eseri nereden Ysuf Abdurrahman el-Maral ise bu iddiay mbalaal bulur ve Meczl-urn eserin en nemli kaynaklarndan olmakla birlikte Sicistnnin Ali b. Hamza el-Kis, Yahya b. Ziyd el-Ferr ve bn Kuteybe gibi birok limden nakillerde bulunduunu, hatta en fazla naklin bn Kuteybeden olduunu, ayrca onun baz yerlerde Eb Ubeydeninkine aykr grleri tercih ettiini belirtir (bk. Nzhetl-ulb, neredenin girii, s. 29, 33-34; Sezginin iddiasna ynelik benzer bir eletiri iin bk. arbl-urn, neredenin girii, s. 19-20). arbl-urn tr eserler IV. (X.) yzyla kadar mushaf srasna gre tasnif edilmiken Sicistn bu yzyln balarnda bir yenilik olarak garb kelimeleri alfabetik tertibe koymu, kolayca ezberlenip kavranabilmesi iin bir sraya gre dizmitir. Alfabetik tasnifte kelimelerin kkleri deil Kuranda geen ekilleri dikkate alnm, harflerine ve harekelerine gre (srasyla meftuh, mazmum ve meksr olanlar) tertip edilmi, ikinci ve nc harfler dikkate alnmamtr. Lm- tarif ve atf harflerine de itibar edilmemi, ayn harf ve harekeyle balayan kelimelerin kendi iindeki sralamasnda mushaf tertibi esas alnmtr. Ancak bu kurallara uyulmayan yerler de vardr. Kurn-

Kermden oka hid getirmesi, kraat farkllklarnn mnaya etkisiyle ilgilenmesi, hadisler, Arap iiri, sahbe ve tbin szleriyle istihdda bulunmas, garb kelimeleri izahla yetinmeyip Kurandaki baz edatlar aklamas, gerektiinde Arap dilcilerinin grlerine bavurmas gibi hususlar eseri sekin klan zellikler arasnda saylr. Eser bnl-Murahhal tarafndan Nam arbil-urn adyla manzum hale getirilmitir. eitli basklar bulunan kitap (Kahire 1295, 1307, 1325, 1326; Hms 1342), Ysuf Abdurrahman el-Maral, Ahmed Abdlkdir Salhiyye ve Muhammed Edb Abdlvhid Cemrnn tahkikleriyle neredilmitir (bk. bibl.).

BBLYOGRAFYA

Muhammed b. Uzeyz es-Sicistn, Nzhetl-ulb f tefsr arbil-urnil-azz (nr. Ysuf Abdurrahman el-Maral), Beyrut 1410/1990, neredenin girii, s. 9-47; a.mlf., arbl-urn (nr. Ahmed Abdlkdir Salhiyye), Dmak 1993, neredenin girii, s. 9-85; a.mlf., arbl-urn (nr. M. Edb Abdlvhid Cemrn), [bask yeri yok] 1416/1995 (Dru Kuteybe), neredenin girii, s. 7-32; bn Mkl, el-kml, VII, 5; Semn, el-Ensb, VIII, 445; bn Hayr, Fehrese, s. 61-64; Kemleddin el-Enbr, Nzhetl-elibb (nr. brhim es-Smerr), Zerk (rdn) 1405/1985, s. 231-232; bnl-Esr, el-Lbb, II, 135; Zeheb, Almn-nbel, XV, 216; Safed, el-Vf, IV, 95; bn Hacer, Tebrl-mntebih, III, 948-950; Syt, Buyetl-vut, I, 171; Kef-unn, II, 1140, 1207, 1945; J. Feilchenfeld, Ein einleitender Beitrag zum arb-al-kurn nebst einer Probe aus dem Lexikon des Segestni, Wien 1892, s. 7-18; Sezgin, GAS, I, 43. smail Cerraholu

SCZ, Eb Nasr
(bk. EB NASR es-SCZ).

SCZ, Eb Sad
() Eb Sad Ahmed b. Muhammed b. Abdilcell es-Sicz (. 415/1024) Matematiki ve astronom. X. yzyln ortalarna doru Sicistanda dodu. Henz onlu yalarnda iken skenderiyeli Pappustan eviriler yapt ve 358 (969) ylndan nce kesenler teoreminin delilleri zerine bir risle yazd bilinmektedir. 969da raz sarayna girdi, o yl Abdurrahman es-Sfnin dnence gzlemlerine katld ve sarayda Ebl-Vef el-Bzcn, Veycen Kh ve Nazf b. Ymn gibi nemli astronomlarla tant. el-Medal il ilmil-hendese adl eserinde Sicistanda bir planetaryum ina ettiini syler. Muhtemelen ayn yllarda Hermes, Batlamyus ve Dorotheusun eserleriyle kendi zamannn eserlerini temel alarak ve ahs yorumlarn da ekleyerek bir astrolojik tablo hazrlam, sonraki dnemlerde baz astrologlar onun bu tablosundan alnt yapmtr. Eb Sad es-Sicznin en nemli almas Risle fi-eklil-adr. Eser iki yardmc nermeyle (lemma) balar ve daha sonra bunlara bal olarak on iki teorem verilir. Rislede yer alan iki yardmc nerme yledir: ekildeki bir GDB dairesinin ap E boyunca uzatlsn; bu durumda GD kiriinin E noktasnda ve GB kiriinin K noktasnda kesilmesiyle u orantlar elde edilir: Eserleri. 1. Risle fi-eklil-a (Haydarbd 1368/1948). J. L. Berggren bu eserin baz blmlerini tercme etmi ve incelemitir (bk. bibl.). 2. Misatl-ker bil-ker (nr. Ali shak Abdllatf, el-Mevrid, XVI/2 [Badat 1987], s. 123-150). 3. Berhn Kitbil-ldis fil-ul. Eser zerine P. Crozet bir inceleme yapmtr (bk. bibl.). 4. F rc ain mstam il ain mun min noatin mut bi-arit-tall vet-terkb ve vuin-nuat ve taddih ve idizzviye. Rd Rid tarafndan Franszca tercmesiyle birlikte neredilmitir (Archives internationales, XXXVII [Paris 1987], s. 263-296). 5. Kitb f teshlis-sbl listircil-eklilhendesiyye (nr. Ahmed Selm Sadn, Resil bn Snn iinde, Kveyt 1403/1983, s. 339-372). 6. stircl-muvassaeyn ve smetz-zviyetil-mstame bi-eleti asmin mtesviye biaril-hendese (nr. Ahmed Selm Sadn, Mecelletl-mahedil-mat, XXVIII/1 [Kveyt 1404/1984], s. 124-131). 7. avl-amidetil-va minen-noatil-mut ilel-melleilmtesviyyil-alil-mu bi-arit-tadd. J. P. Hogendijk eseri ngilizce tercmesiyle birlikte yaymlamtr (Zeitschrift fr Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften, XIII [Frankfurt 2000], s. 129-164). 8. Kitb fil-amelil-msebba ve smetiz-zviyetil-mstametil-aeyn bi-eleti asmin mtesviyetin. Carl Schoy tarafndan Almancaya evrilen bu eseri (ISIS, VIII [1926], s. 21-40) J. P. Hogendijk ngilizce tercmesiyle birlikte neretmitir (Archive for History of Exact Sciences, XXX [Heidelberg 1984], s. 290-316). Sicznin dier baz eserleri de unlardr: el-Medal il ilmil-hendese, Kitbl-Mesililmutrt (brhim b. Sinnn el-Mesill-mutrtndan baz rnekler), Risle f keyfiyyeti

taavvuril-aeyn elleeyn yarubn ve l yelteyn, Risle fil-avil-ubbetiz-zide velmkfiye, Muaddime fil-hendese, Risle f ircil-u fid-deviril-meva minen-nuailmut, F stirc ain mstam ilel-aeynil-mstameynil-mefrayn, stidrk-ek fieklir-rbi aer minel-Maleti-niye min Kitbil-Ul, Risle fil-cevb anilmesilillet sile anh f bail-eklil-mee min Kitbil-Met lil-Arimdis, Risle f cevbi meseletin an Kitbi Yhann b. Ysuf f insmi ain mstam bi-nfeyn ve tebyni aai Yhann f like, Kitb fil-mar vel-krre vel-stvne, Kitb f irci aeyn mstameyn min noateyn mefrateyn yun bi-zviyetin ve irci eleti u min eleti nua, Burhn Kitbi Abulniys fid-deviril-mtemsse, Kitb Terkbil-eflk, KitblMen f akmin-ncm, Kitb ullil-kevkibel-brcel-iney aer, Kitbl-Medal il ilmi akmin-ncm, Kitbl-Amel bi-afatil-fyye, Kitb f avnn mizctilusurlbi-iml maal-cenb (Brn tarafndan stibl-vchil-mmkine f anatilusurlb adl eserinde kullanlmtr; bu eserler ve dier almalarnn bir listesiyle yazma kaytlar ve bazlar zerine yaplan almalar iin bk. Sezgin, bibl.; Rosenfeld - hsanolu, s. 110-114). Fuat Sezgin, Sicznin bir ksm henz zerinde allmam on drt rislesinin Sleymaniye Ktphanesinde kaytl nshasnn (Reid Efendi, nr. 1191) tpkbasmn J. P. Hogendijkin yazd bir girile birlikte neretmitir (Mecma min resil hendesiyye, Frankfurt am Main 2000).

BBLYOGRAFYA

Sarton, Introduction, I, 646-655, 665; Sezgin, GAS, I, 246-247; V, 329-334; VI, 224-226; VII, 177182, 333-334; Yvonne Dold-Samplonius, al-Sijz, DSB, XII, 431-432; P. Crozet, al-Sijz et les lmnts dEuclide, Perspectives arabes et mdievales sur la tradition scientifique et philosophique grecque (ed. Ahmad Hasnawi v.dr.), Leuven 1997, s. 61-77; a.mlf., Lide de dimension chez alSijz, Arabic Sciences and Philosophy, III, Cambridge 1993, s. 251-286; B. A. Rosenfeld Ekmeleddin hsanolu, Mathematicians, Astronomers and Other Scholars of Islamic Civilizations and Their Works (7th-19th c.), Istanbul 2003, s. 110-114; Adel Anbouba, Construction de lheptagone rgulier par les arabes au 4e sicle H., Journal for the History of the Arabic Science, II, Aleppo 1978, s. 264-269; J. L. Berggren, al-Sijz on the Transversal Figure, a.e., V (1981), s. 23-36; B. A. Rosenfeld v.dr., The Geometric Algebra of as-Sijz, Istoriko-Matematicheskie Issledovaniia, XXIX, Moskva 1985, s. 321-325, 349; Roshdi Rashed, al-Sijz et maimonide: Commentaire mathmatique et philosophique de la propositon II-14 des coniques dApollonius, Archives internationales dhistoire des sciences, XXXVII, Paris 1987, s. 263-296; a.mlf., al-Qh et al-Sijz: Sur le compas parfait et le trac continu des sections coniques, Arabic Sciences and Philosophy, XIII, Cambridge 2003, s. 9-43. Yavuz Unat

SCZ, Eb Yakb
(bk. EB YAKB es-SCSTN).

SD
() (. 1099) Halk kahraman spanyol valyesi. 1040 yl civarnda Burgosta dodu; Kastilya Krallna hizmet veren soylu bir aileye mensuptur. Asl ad Rodrigo (Ruy) Diaz de Vivar (Bivar) olup spanyollarn El Cid eklinde kullandklar Arapa efendi anlamndaki es-Sd (< sd / seyyid) lakab ona mslmanlar tarafndan verilmitir; hristiyanlar arasnda ayrca Campeador (yiit, ampiyon) unvanyla tannr. Sdin ocukluk dnemine dair ok az bilgi bulunmaktadr. Kastilya saraynda, Prens Sancho ile ayn hocalardan ders alarak iyi bir eitim grd. Bilinen ilk asker faaliyeti, 1063te Aragon Kral I. Ramironun malp edildii Graus savanda Kastilya Kral I. Fernando ile Sarakusta ve evresinde hkm sren Hd emiri Ahmed el-Muktedir-Billhn askerlerinden meydana gelen ordu iinde yer almasdr. I. Fernandonun lm zerine Kastilyann yeni kral II. Sanchonun hizmetine girdi. Sanchonun Aragon Krall ile yapt savalarda byk yararlklar gsterdi ve bakumandanla getirildi. Sancho, onun baarl kumandanl sayesinde kardelerinin hkimiyeti altndaki Leon, Galicia ve Toroyu topraklarna katt. Ancak Zamoray kuatt srada kz kardei Urraccann askerleri tarafndan ldrld (1072). Bu srada Tuleytuladaki (Toledo) Znnn saraynda srgnde bulunan kardei Alfonso Kastilyaya dnerek dier kardelerinin muhalefetine ramen tahta oturdu (VI. Alfonso). Asilzadelerin ban ektii Kastilyallar, kardeinin ldrlmesine karmadna dair yemin etmedike VI. Alfonsoyu kral tanmayacaklarn sylediler; aralarnda Sd de bulunuyordu. Alfonso onun bu davrann unutmad. Fakat balangta desteine ihtiya duyduu iin sert muamele yerine yeeni Jimenayla evlendirmek suretiyle yaknlamay tercih etti (1074). Be yl sonra Alfonso, Sdi Abbdlerin demekte olduu yllk harac almak zere bliyeye (Sevilla) gnderdi. Bir sre orada kaldktan sonra geri dndnde onu ald haracn bir ksmn zimmetine geirdii sulamasyla Kastilyadan srd. Sd, srgn karar zerine beraberindeki 300 adamyla birlikte cretli asker olarak Sarakusta ve civarnda hkm sren Hdlerin (Ben Hd) hizmetine girdi; zellikle Ysuf el-Mtemen zamannda bakumandanla getirildi ve emrin szne en fazla deer verdii kii haline geldi. Mtemenin yerini alan olu Ahmed el-Mstan-Billh dneminde de nfuz ve itibarn korudu. Onun, Lride (Lerida) ve Turtua (Tortosa) Emri Mnzir b. Ahmedin Belensiyeyi (Valencia) sktrmas karsnda yardm isteyen ehrin emri Yahy el-Kdirin ars zerine Mstanle birlikte harekete getii srada Mstanin Sd ile Belensiyenin kendisine, ganimetlerin Sde ait olmasna dair gizli bir anlama yapt bilinmektedir. Bu anlamadan haberdar olan Kdir, Sd ile temas kurdu ve bol miktarda para ve hediye vaadinde bulunarak onun Mstanin ehri igal planna kar kmasn salad. Sd, ahs gcn ve nfuzunu arttrmak iin mslman emrler arasndaki atmalarn ortaya kard imknlar gayet iyi deerlendirdi; bu arada Kdirle kurduu gizli

balantnn bir benzerini Mstanin hasm olan kardei Mnzirle de yapt. Dier taraftan kendisini Kastilyadan sren VI. Alfonsoya yaklaarak ondan tbiiyetindeki mslman hkmdarlarn topraklarn istil etmesi hususunda izin ald. Daha sonra da Kastilya Krall adna srasyla entemeriye (Santver), Murbaytar (Murviedro), el-Bunt (Alpuente) ehirlerini haraca balad. Ancak Sdin Alfonso ile olan ilikileri, gerek kontrolsz bir ekilde glenmesi gerekse Kastilyallarn Murbtlara kar 481de (1088) Ltte (Aledo) giritikleri savaa vaktinde destek salamamas yznden bir defa daha bozuldu. Kral, Sdin davranlarn ihanet sayp hkmettii btn kaleleri elinden ald gibi eini ve ocuklarn da hapse attrd. Alfonsonun tutumu Sdi yeniden Hd Emri Mstane yaklatrd ve onun davetiyle Murbtlarn Dou Endlste glenmesini nlemek iin Hdlerin Navarra (Neberre) ve Aragon krallklaryla birlikte oluturduu ortak cepheye Sd de katld. Ayn gnlerde VI. Alfonsonun yaptklarna karlk Kastilya topraklarnda talan ve yama hareketlerine giriti. Bunun zerine Alfonso, eski kat tutumundan vazgeerek onu affettiini ve istedii zaman Kastilya topraklarna dnebileceini bildirdi. 485 (1092) ylnda Belensiye halk, Murbtlarn desteini alan Kad bn Cehhfn nclnde Sdin himayesindeki Yahy el-Kdire kar ayakland. Emr ldrld ve ykl miktardaki ahs servetine bn Cehhf tarafndan el konuldu; Kdirin adamlar ise Sde katld. Sd nce, hara denmesi artyla ehrin ynetiminin bn Cehhfn elinde kalmasna raz olacan syleyerek onunla Murbtlarn arasndaki ittifakn bozulmasn salad, sonra da ehri kuatt. Yirmi ay sren kuatmann ardndan alk ve salgn hastalklara bal kitlesel lmlere mruz kalan halk en sonunda bn Cehhf ehri teslim etmek zorunda brakt. Sd ehri ykarak harabeye evirdi, bylece mirler hnedanna son verdi. Kdirin hazinesini istedii bn Cehhfn hazinenin bir ksmn sakladn anlaynca onu ehir meydannda diri diri yaktrd; ayrca eraftan baka kiilerin de yakld rivayet edilmektedir. Sdin Belensiyeyi ele geirmesinin ardndan ehri geri almaya ynelik Murbt kuatmas balad. Bu srada Sd, hayattaki tek olunun Tuleytula yaknlarnda Murbtlarla giritii bir savata lmesi zerine duyduu zntden kaynaklanan bir rahatszlk sonucu 1099 Hazirannda ld. ehrin idaresini stlenen ei Jimena kuatmaya iki yl dayanmakla birlikte nihayet ehirden ayrlmak zorunda kald ve giderken beraberinde gtrd Sdin kemiklerini Burgos yaknlarndaki San Pedro de Cardena Manastrnn hazresine gmdrd. Her ne kadar kaynaklar, Sdi hem hristiyanlara hem mslmanlara kar ayn sertlikle savaan, camiler kadar kiliseleri de ykmaktan ekinmeyen kendi bana buyruk bir macerac ve yamac olarak tasvir ederse de XII. yzyldan itibaren onun ad etrafnda gelien birok efsane, menkbe ve destanla, XVII.