You are on page 1of 1410

SUYOLCU

Osmanllarda su bulma ve aktma iiyle ilgili bir meslek. Suyun kaynandan bulunup ehirlerde dzenli biimde aktlmasna kadar olan btn faaliyetleri icra eden bir meslek daldr. Su yollarnn yapm, bakm ve onarm, korunmas, sularn llmesi ve datlmasyla ilgili btn iler bu meslek dalnn alma alann meydana getirir. Osmanl toplum hayatnda dier bayndrlk hizmetleriyle beraber ehirlere su getirme iine de byk nem verilmi ve bu amala byk harcamalara girimekten kanlmamtr. Bata stanbul olmak zere Bursa, Edirne, Selnik, Manisa, Amasya, Konya, Kayseri, Halep, am gibi byk ehirlerin su ihtiyalarnn karlanmasna ve Hicaz suyollarna yaplan harcama ve yatrmlara dair Osmanl arivlerinde ok sayda belgeye ulamak mmkndr. Devlet tarafndan yaptrlan su yollarndan baka baz hayr sahiplerinin kurduklar vakflar yoluyla getirdikleri sular da ehir sularna katk salamtr. Suyolculuk iinin Osmanllarda inaat ileriyle uraan gruplar arasnda bir meslek olarak yer almaya balamas Ftih Sultan Mehmed dnemine rastlar. stanbulun fethinden ve devletin baehri olmasndan sonra dier imar hareketleriyle beraber halkn su ihtiyacnn karlanmasna da nem verildi. Ftih Sultan Mehmed, stanbul iin yaptrd su yollarna hizmet amacyla 1472de on suyolcu (huddm- rh- b) tayin etti. II. Bayezid dneminde eitli vakf ve imaret tesislerinin kadrolar iinde suyolcu, suyolcu ra, suyolcu ktibi gibi kiiler de bulunuyordu. Kann Sultan Sleyman devrinde su skntsn giderebilmek iin byk su projelerinin yapmna baland. stanbulda suyolcu says ve suyolculuk mesleinin nemi giderek artt. Bu durum, aratrmaclarca suyolculuk mesleinin sadece stanbula has bir meslek gibi grnmesine yol amtr. Halbuki suyolculuk imparatorluun her yerinde faaliyet gsteren kaldrmclk, kprclk, talk, dlgerlik, nakkalk gibi bir meslek daldr. Saraya bal suyolcularna blkba, dierlerine usta denilirdi. Bunlar kendilerine verilen ie gre yanlarnda kalfa ve rak altrrd. Suyolcularn dnda su yollarnn korunmas iin su yolu korucular, bendlerin ve kaynak sularnn korunmas iin bend muhafzlar tayin edilirdi. Bunlar iin teknik ynnden sorumlu olmayp sadece su yollarna tabiat ve insanlar tarafndan gelebilecek zararlar nlemek ve meydana gelen hasarlar ilgililere haber vermekle grevliydi. Suyolculuk iine bir mslman veya hristiyan tayin edilebilecei gibi bir ky halk da topluca su yollarnn bakm ve onarm iin grevlendirilebilirdi. Bu i iin grevlendirilenler hizmetlerinin karlnda hara, ispene, avrz ve teklf-i rfiyye gibi vergilerden muaf tutulurdu. stanbulda Kthane su yollarnn bakm ve korunmas on bir suyolcu kynn sorumluluuna braklmt. stanbul ve evresindeki baz suyolcu kylerinin bir ksm mslman, bir ksm hristiyan, bazlar ise hem mslman hem hristiyanlarn birlikte ikamet ettikleri yerleme yerleri durumundayd. XVI. yzyln ortalarndan itibaren su yollarna yaplan byk yatrmlar, zellikle Krkeme tesislerinin inasndan sonra su ilerinde grlen art bu alanda geni apl bir kurumlamay gerektirdi. Kann Sultan Sleymann son dnemlerinde 25 Mart 1566da Suyolu Nzrl kuruldu. Daha nce suyolcular dier inaat esnaf gibi ehremini ve mimarbann denetimi altnda alyordu. Suyolu nzrlar, suyun kaynandan getirilerek emelerden aktlmasna kadar olan

btn faaliyetlerden sorumlu ve bu konuda yetkili kiilerdi. Suyolcularla birlikte su yollarn denetlemek, su yollarnn bakm ve onarmn salamak, su yollarn korumak ve suyolcular denetlemek, sularn miktarn lmek ve suyu adaletle datmak, yaplan harcamalar hesaplamak, boalan kadrolara tayin yapmak, suyolcularn haklarn korumak gibi her trl faaliyet onlarn grevleri arasndayd. Suyolu Nzrl mimarbalk makamna aday bir mevkiydi. Mimar Dvud Aa, Mimar Dalg Ahmed Aa, Mimar Sedefkr Mehmed Aa gibi mimarlar hep suyolu nzrlndan ykselerek mimarba olmulard. Suyolu Nzrl 1836da Evkaf Nezretine balanncaya kadar su ilerinden sorumlu en st makam oldu. Suyolcu tayin edilenlerin ellerine padiah berat verilir, beratlarda isimleri, grevleri, kazanlar, vergi muafiyetleri belirtilirdi. Bir suyolcu kadrosu lm veya feragat sebebiyle boald zaman yeri hemen doldurulurdu. len suyolcunun olu varsa bu grev ncelikle ona verilir, yoksa, gnll olan biri suyolu nzrnn arz zerine tayin edilirdi. Yeni suyolcuya getirildii kadronun vergi muafiyetlerini gsteren bert- hmyun verilirdi. Ellerinde padiah berat olan suyolcular, vergi memurlarnn basklar karsnda ikyette bulunabilmek iin bu belgeleri gsterirlerdi. Suyolculara vergi muafiyetlerinden baka yaptklar iin derecesine gre belirli bir cret veya dirlik (timar) verilebilirdi. Vakf kadrolarnda bulunan suyolculara maalar vakf ynetimi tarafndan altklar gn saysna gre denir, saray suyolcularna ise belli bir maa veya maa yerine dirlik verilirdi. Bayramlarda ve din gnlerde halkn dier esnaf gruplarna olduu gibi suyolculara da yardmda bulunulmas ve hediye verilmesi dettendi. Saraya bal bir suyolcu ayl yannda gnde bir ift fodula (ekmek), pirin, zeytinya, soan, tuz, fasulye, et, yadan ibaret erzak ve mum alrd. Vakf su yollarnda alan suyolcular vakf kadrolarnda bulunmasalar bile imretten yemek yiyebilirlerdi. XIX. yzyla girilirken suyolcu saysndaki artlarla birlikte cretlerin yetersiz kalmaya balamas suyolculuk kurumunda bozulmaya yol at. Suyolcularn halktan para toplayabilmek iin su yollarn kendilerinin bozduklar iddialar ortaya kt. 1826 tarihli htisap Aal Nizamnmesinde suyolcularn su yollarn bozarak halka zulmettiinden, su nzrlarnn bunlara gz yumduundan bahsedilerek gereinden fazla suyolcularn baka ilere yerletirilmesi, suyolcularn kendilerine mahsus baktan baka herhangi bir silh tamamalar gibi konular da yer alyordu. Suyolcular nce 1836da Evkaf Nezretinin kuruluuyla bu kurum bnyesinde ve XIX. yzyln ortalarndan itibaren kurulmaya balanan belediyelerde yer alarak su ilerinden sorumlu grevliler haline gelirken suyolcu terimi de tarihe kart.

BBLYOGRAFYA

Mecelle-i Umr- Belediyye, I, 977-979, 1358-1359; Ahmed Refik [Altnay], limler ve Sanatkrlar, stanbul 1924, s. 18; Saadi Nazm Nirven, stanbul Sular, stanbul 1946, s. 149; Kzm een, stanbulda Osmanl Devrindeki Su Tesisleri, stanbul 1984, s. 54; Cengiz Orhonlu, Osmanl mparatorluunda ehircilik ve Ulam zerine Aratrmalar (der. Salih zbaran), zmir 1984, s. 78-

79, 81; nal zi - Yaln Arsoy, Su Mhendislii Tarihi Asndan Mimar Sinann Suyollar, zmir 1987, tr.yer.; Abdullah Martal, XVI. Yzylda Osmanl mparatorluunda SuYolculuk, TTK Belleten, LII/205 (1989), s. 1585-1654. Abdullah Martal

SUYOLCUZDE MEHMED NECB


(. 1171/1758) Devhatl-kttb adl eseriyle tannan hattat, air ve lim. Eypte dodu. Babas Hattat mer Efendi genliinde Kastamonudan stanbula g etmitir. nl hattat Suyolcuzde Mustafa anne tarafndan dedesi olduu iin Suyolcuzde lakabyla tannr. lk renimini Bahekap Vlide Sultan Mektebinde gren Mehmed Necib, din ilimler yannda Aakapl smil Efendiden aklm- sitteyi mekederek iczet ald. Kuruncuzde Ahmed Efendi ile de ksa bir sre yaz mzakere ettikten sonra sls ve nesihte asl gelimesini Yedikuleli Seyyid Abdullahn hat derslerine devam ederek elde etti. Kimden rendii bilinmemekle beraber talik ve hurdesini de ok iyi yazyordu. III. Ahmedin ehzadesinin snnet enliklerini anlatan Seyyid Vehbnin Surnmesini hurde nestalikle kir Hseyin, nesihle Mehmed Necib Efendi yazmakla grevlendirildi. 1132de (1720) yazmna balanan Surnme, Levnnin minyatrleriyle (TSMK, III. Ahmed, nr. 3594) be ylda tamamland. Mderrislik ve Haremeyn tefti ktipliiyle Msrn Red ehrinde kadlk grevinde bulunan Necib Efendi Mirac gecesi 27 Receb 1171de (6 Nisan 1758) stanbulda vefat etti ve Eypte Mustafa Aa emesi yaknnda dedesi Suyolcuzde Mustafann yanna defnedildi. Fakat buradaki mezarlar son zamanlarda ehir planlama almalar sonucu ortadan kaldrlmtr. Necib Efendinin aklm- sittede yetitirdii, Devhatl-kttb ile Tuhfe-i Hatttnde adlar geen talebeleri arasnda brhim em, Ahmed, Abdullah, Osman b. smil, Seyyid Osman (Ksedr), Hkim Mehmed Efendi, Mustafa b. Mehmed, brhim (Kal), Osman Efendi (Trbedar), Abdullah Sfzde, Bosnal Osman Efendi ve Zuhr Mustafa Efendi anlabilir. Bir mushaf yazd bilinen Necib Efendinin Topkap Saray Mzesi Ktphanesinde de (Hazine, nr. 2299) cildbend iinde bir sls-nesih ktas vardr. Necib Efendi, Necb mahlasyla yazd iirleri ve drd tarihleri mrettep divannda toplamtr (stanbul Bykehir Belediyesi Atatrk Kitapl, Belediye, nr. 169). Zeynddin bn Nceymin el-Ebh ven-neir (Hac Selim Aa Ktp., Hac Selim Aa, nr. 282), Mustafa l Efendinin Mehsinl-db (TSMK, Revan Kk, nr. 418), Esny- Muslahada Tevrd Eden Mektb (TSMK, Revan Kk, nr. 1953) Necib Efendinin istinsah ettii bilinen eserler arasndadr. Trk ve slm Eserleri Mzesinde korunan Suyolcuzde Mustafann kabir kitbesi cel sls hatla Mehmed Necib Efendi tarafndan yazlmtr. Eypte Ahmed Efendi Trbesi, Kadzde emesi, skdarda Nuhkuyusu caddesinde gnmzde mevcut olmayan Mehmed Aa emesi, Tophanede Defter Emini emesi, Kasmpaada Tersane Emini Hac Ahmed Aa emesi ve Otaklarda Krm Mehmed Efendi emesinin manzum kitbe metinleri de Mehmed Necib Efendiye aittir. Mehmed Necib Efendinin en nemli eseri hat sanatlar konusunda bavuru kayna olan Devhatlkttbdr. Eserin mukaddimesinden I. Mahmud zamannda Bbssade aasnn muhasebecisi olan smil b. brhimin tevikiyle kaleme alnd, Nefeszde brhim Efendinin Glzr- Savbn tamamlayan bir eser olduu ve 1150de (1737) telif edildii anlalmaktadr. Mehmed Necib Efendi, Devhatl-kttbn yazmnda Tuhfe-i Sm, Menkb- Hnervern, Vefeytl-ayn, Mevztlulm, Glzr- Savb gibi eserlerden yararlanm, ada hattatlarla ilgili bilgileri de bizzat kendilerinden ve yakn evrelerinden toplamtr. Ar bir dille yazlm olan Devhatl-kttb

blmden (makaleden) oluur. Birinci blmde hattat padiahlar, ikinci blmde hattn tarihesi ve fazileti ele alnm, eserin geni tutulan nc blmnde ise zellikle Osmanl lkesinde ve dier slm lkelerinde yetien aklm- sitte, nestalik ve divan yazda nl 495 hattatn biyografisi yer almtr. Devhatl-kttbn Topkap Saray Mzesi (Emanet Hazinesi, nr. 1232/3; Hazine, nr. 1294), Sleymaniye (Ftih, nr. 4359), Millet (Ali Emr Efendi, Tarih, nr. 800), stanbul niversitesi (TY, nr. 9627) ve Ankara Trk Tarih Kurumu (nr. 541, 585) ktphanelerinde nshalar bulunmaktadr. Kilisli Muallim Rifat, Topkap Saray Mzesi Ktphanesinde bulunan bir nshay (Emanet Hazinesi, nr. 1232/3) esas alarak eserin sadece nc blmn ksaltarak gnmz Trkesine evirmitir (stanbul 1942).

BBLYOGRAFYA

Suyolcuzde, Devhatl-kttb, s. 70; Slim, Tezkire, stanbul 1315, s. 654-655; Hat Sanat in Kaynak, Devhatl-kttb ncelemeli Metin evirisi (haz. Aye Peyman Yaman, yksek lisans tezi, 2003), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 8, 9, 11-13; Mstakimzde, Tuhfe, s. 436-438; Sicill-i Osmn, IV, 542; Osmanl Mellifleri, II, 458; Karatay, Trke Yazmalar, I, 280; Agh Srr Levend, Trk Edebiyat Tarihi, Ankara 1988, I, 398; Esin Atl, Levn ve Surnme, stanbul 1999, s. 35; Kmsl-alm, IV, 2973-2974. Muhittin Serin

SUYOLCUZDE MUSTAFA EFEND


(. 1097/1686) Osmanl hattat. Tahminen 1028 (1619) ylnda stanbulun Eyp semtinde doduundan Eyyb, Suyolcu mer Aann olu olduu iin Suyolcuzde lakabyla anlr. Dede ismiyle tannan bir hattattan derse balayp onun vefatyla Byk Dervi Alinin talebesi oldu. Osmanllarda yaz sanatnn menei saylan eyh Hamdullahtan itibaren krullah Halfe, Pr Mehmed b. krullah, Hasan skdr, Hlid Erzurm ve Dervi Ali srasyla kendisine kadar gelen yaz slbunda Suyolcuzde Mustafa Efendi bu zincirin son halkasn tekil etti. Zira onun yetitirdii Hfz Osman Efendiyle yeni bir r ald. Dervi Ali, gen talebesi Hfz Osmanla istedii kadar megul olamaynca mek iin onu Suyolcuzdeye gnderdi. Necmeddin Okyay, eline geen bir Suyolcuzde ktasn hocas Smi Efendiye gsterip kanaatini sorduunda o da bu noktaya dikkat ekerek, Benim itikadmca Hfz Osman, Suyolcuzdeye mlki olduktan sonra Hfz Osman olmutur cevabn verdi. Aklm- sitteden iczet alndan lmne kadar mrn yaz yazmak ve retmekle geiren Suyolcuzde Mustafann tesbit edilebilen talebeleri unlardr: eyhzde Abdi, Seyyid Abdlkadir elebi (Kastamonulu), Mzehhip Abdurrahman, Abdullah b. Hseyin, Kuruncuzde Ahmed Eyyb, Blzde Ahmed, Benlizde Ahmed Eyyb, pzde Ahmed, Ahmed skdr, Ali (Kasmpaal), Kirli Cfer elebi, Ebbekir Aa (Erikapl), Feyz brhim (elebi mam), eyhlislm Seyyid Feyzullah Efendi, Sepetizde Mehmed Efendi, Mehmed Azz, Bdestbp Mehmed Bolev, Mehmed Lrend, Mehmed b. Ali, Sakazde Mustafa, Saltzde Mustafa, Mustafa (Kastamonulu), Ferruhzde Ms Lrend, Osman Aa, Osman b. Abdlbk, Mrialem Osman, mer b. Mehmed Eyyb, mer Aa, Receb Halfe, Sleyman hennkalem, mam Ysuf. Bunlarn dnda Hfz Osman, Hocazde Mehmed Enver (Karakz), Cbzde Abdullah ve Kastamonulu mer Efendi de onun nde gelen rencileri arasnda yer alr. Mstakimzde, Tuhfede Suyolcuzdeden bahsederken (s. 536) onun Kdir tarikatna intisab bulunduunu ve mrnn sonlarnda Devleti Aliyye ile sefere memur edildiini belirtmektedir. Bunun hangi sefer olduu belli deilse de lmnden birka yl nce gerekleen Viyana seferi olmas muhtemeldir. Suyolcuzde Mustafa Efendi vefat edince Eypte Hamamarkasndaki kabristana defnedildi, ancak kabrinin yeri bilinmemektedir. Devhatl-kttbn mellifi olan torunu ve mer Efendinin olu Suyolcuzde Mehmed Necib tarafndan yazlan kabir kitbesi ikiye ayrlm halde Trk ve slm Eserleri Mzesine nakledilmi olup orada yaptrlarak tamir grmtr. Elliden fazla mushaf (TSMK, Yeniler, nr. 761; Chester Beatty Library, s. nr. 1526; Abdurrahman el-Uveys Koleksiyonu / rika, 1081/1670 tarihli), 100 kadar enm ( adedi TSMK, Emanet Hazinesi, nr. 356, 357, 358dedir), saysz evrd ve murakka yazan Suyolcuzdenin hususi koleksiyonlarda daha ziyade ktalarna rastlanmaktadr (Sakp Sabanc Mzesi, nr. 151, 415).

BBLYOGRAFYA

Suyolcuzde, Devhatl-kttb, s. 73; Mstakimzde, Tuhfe, s. 536-537; Habb, Hat ve Hatttn, stanbul 1305, s. 155; Ali Alparslan, Osmanl Hat Sanat Tarihi, stanbul 1999, s. 49-50; M. Uur Derman, Sabanc niversitesi Sakp Sabanc Mzesi Hat Koleksiyonundan Semeler, stanbul 2002, s. 74-75, 78; a.mlf., Eternal Letters, Sharjah 2009, s. 56-59; Muhittin Serin, Hat Sanat ve Mehur Hattatlar, stanbul 2003, s. 122. M. Uur Derman

SUYOLCUZDE SLH EFEND


(bk. SLH EFEND, Suyolcuzde).

SUYT
(bk. SYT).

SZEN
( ) emsddn Tc-uar Muhammed b. Al Hakm Szen-yi Semerkand (. 569/1173) Hicivleriyle nl ranl air. Semerkant yaknlarndaki Nesefte (Naheb) veya baz kaynaklara gre Semerkantn Kel kynde dodu. Hayat hakknda fazla bilgi yoktur. Baz kaynaklarda kendisinden emlahu-uar, Fahreddin Eb Bekr-i Szen diye sz edilmekte, iirlerinde adn Eb Bekir, Muhammed ve mer eklinde de and grlmektedir. Selmn-i Fris'nin soyundan geldiini ileri sren Szen baz iirlerinde Selmn mahlasn kullanmtr. Genliinin ilk yllarnda renimini srdrmek iin Buharaya gitti, orada inecilik sanatn rendi. Muhtemelen Szen mahlasn bu sebeple almtr. Mesd mahlasyla iir yazan babasndan bu yeteneini ald ve air olmasnda babasnn etkili olduu anlalmaktadr. Buharadan baka Semerkantta eitim gren ve hayatnn byk ksm burada geen Szen, iirlerinde ilk hmileri olan Karahanl Hkmdar Arslan Han ve Kl Tamga Han, ayrca Buharann nde gelen ulem ve yneticilerinden olan Burhn ailesinden baz kimseleri, Sultan Senceri ve bakalarn methetti. Hayatnn son yllarn yoksulluk iinde geiren ve bu durumunu iirlerine de yanstan Szen 569 (1173) ylnda seksen yalarnda vefat etti. 562de (1166-67) ld de kaydedilir. iirlerinden Arapay ileri dzeyde bildii ve Trkesinin de iyi olduu anlalan Szen Fars iirinde Trke kelimeler kullanan airler arasnda bulunmaktadr. iirlerinde yer verdii konular arasnda Hristiyanlk ve Mani inanc hakkndaki bilgiler de bu alanlardaki birikimini gstermektedir. Daha ok bir hiciv ve eletiri airi olarak tannan Szen hiciv ve alay dalnda zgn kavramlar ve mazmunlar tretmi, duygularn dile getirmek iin en ince ve zor anlaml kelime ve kavramlar, sert ve krc ifadeleri kullanmaktan kanmamtr. Amk- Buhr, Sen, Evhadddin Enver, Muizz, Edb Sbir, Redddin Vatvt gibi ada mehur airleri hicvetmekten geri durmam, hayatnn sonlarna doru dier birok air gibi hiciv ve eletiriden el ekmi, bu krc tutumundan piman olduunu iirlerinde dile getirmitir. Devrinde nemli bir air kabul edilen Szennin iirlerinin ou kaside trndedir. zellikle baz hkmdarlar, emrler ve vezirleri methettii iirleri gl, akc ve sadedir. Musammatlar ve rubleri gazelleri gibi gl ve derin deildir. Szen daha ok Unsr ve Ferruh-i Sstn gibi nllerin tarzn takip etmi, ancak iir kalitesinde onlarn seviyesine ulaamamtr. airin kaside, musammat, gazel, kta ve rublerden oluan ve ok sayda yazma nshas bulunan divannn Nsrddin ah Hseyn tarafndan tenkitli metni yaymlanmtr (Tahran 1338 h.).

BBLYOGRAFYA

Szen, Dvn (nr. Nsrddin ah Hseyn), Tahran 1338 h., neredenin girii, s. 1-28; Avf, Lbb, II, 191-198; Rz Kul Han Hidyet, Mecmaul-fua (nr. Mzhir Musaff), Tahran 1340 h./1961, II, 703-708; Storey, Persian Literature, V/2, s. 546-550; Saf, Edebiyyt, II, 622-626; Rypka, HIL, s. 214-215; Eth, Tr-i Edebiyyt, s. 117-118; M. M. Ynus, es-Szen es-Semerand ve irhl-cd, Kahire 1989; Bedzzaman Frzanfer, San Sanvern, Tahran 1369 h., II, 315-322; Abdlhseyin Zerrnkb, Nad-i Edeb, Tahran 1373 h., s. 217; a.mlf., Ez Gzete-yi Edeb-yi rn, Tahran 1375 h., s. 293-294; Alizde, Szen-yi Semerand, Dninme-yi Edeb-i Frs (nr. Hasan Ene), Tahran 1380 h., I, 526-527; F. C. de Blois, Szan, EI (ng.), IX, 916; Gulm Mustafa Han, Szen, UDM, XI, 449-452. Nimet Yldrm

SZ
( ) (1765-1830) Mutasavvf, divan airi. Sivasta dodu. Ad Ahmeddir. Halvetiyye tarikatnn emsiyye kolunun kurucusu emseddin Sivsnin (. 1006/1597) torunlarndandr. lm ve tasavvuf bir evrede iyi bir eitim alarak yetiti. Din bilgileri Hdimden, tasavvufla ilgili bilgileri eyh Abdlmecid Efendiden rendi. 1198de (1784) hacca gitti. Sivasa dnnden sonra ems Derghnda postniin oldu. Sz 1246 (1830) ylnda Sivasta vefat etti ve Sivas Meydan Camiindeki emseddin Sivs Trbesine defnedildi. Yusuf Akyurtun Sivas ehri (Resimli Trk Abideleri) adl eserinde (XVII, ekil 53) mevcut Kara emseddin Sivs Trbesi krokisine gre 18 numaral mezar Sz Ahmed Efendiye aittir. Divannda yer alan, Halvetiyye tarikat silsilesini anlatt bir manzumede (s. 22) kendisinin emseddin Sivsden sonra yedinci eyh olduunu ve eyh Abdlmecid Efendiden el aldn belirtmektedir. Sz mahlasn kullanan airin iirlerinde pek baarl olduu sylenemez. Nitekim kendisi de divann sonunda yer alan uzunca bir manzumesinde, Geri nmevzun mhmel okdurur bunda kelm msra ile iirlerinin sanat deerinin fazla olmadn ifade etmi, bnlemin Mahmud Kemal de, Kii noksnn bilmek gibi irfn olmaz szyle bu kanaate itirakini belirtmitir. Manzumelerinden bir ksm ilhi olarak bestelenmitir. Eserleri. 1. Divan. Mstezad nazm ekliyle yazlm iki, kaside eklinde bir mnct ve iki natla balayan divanda daha sonra tasavvuf iirler yer almaktadr. 192 sayfadan ibaret divan emseddin Sivsnin mevlidinden seilmi blmlerin de ilvesiyle Mehmed Eref Efendi tarafndan bastrlmtr (bk. bibl.). eitli yazma nshalar bulunan eser zerinde (Kaplan, I/1 [1994], s. 42) Aye Ulusoy Suzi Divan (Tenkitli Neir) (2004, Cumhuriyet niversitesi Sosyal Bilimler Enstits) ve Metin Ceylan (1999, Afyon Kocatepe niversitesi Sosyal Bilimler Enstits) yksek lisans almas yapmlardr. 2. Slknme. Tarkatnme adyla da bilinen eserde slk ve tarikat dbndan bahsedilmektedir. Mensur olup iinde yer yer manzum ksmlar da bulunan eserin Sleymaniye Ktphanesinde nshas tesbit edilmitir (Osman Huldi ztrkler, nr. 63/14; Hac Mahmud Efendi, nr. 3131/2; Mihriah Sultan, nr. 198/1). 3. Pendnme. Tasavvuf nasihatlerden ibaret olan doksan alt beyitlik mesnevide zhir ve btn ilminden, mchededen, kt huylardan arnmaktan vb. hususlardan bahsedilmektedir. Eserin Sleymaniye Ktphanesinde iki yazmas mevcuttur (Osman Huldi ztrkler, nr. 63/7; Mihriah Sultan, nr. 198/2). Manzumenin tenkitli nerini bir makale halinde yaymlayan Mahmut Kaplan (bk. bibl.) matbu bir nshas daha olduunu bildirmektedir. Eser ayrca Alim Yldz tarafndan yaymlanmtr (bk. bibl.). Kaynaklarda Sznin Kasde-i Bre Tercmesi adl bir eserinden daha bahsedilmektedir.

BBLYOGRAFYA

Sz, Divan, stanbul 1290; Osmanl Mellifleri, I, 89; bnlemin, Son Asr Trk airleri, III, 17431744; ul-meknn, I, 509; Yusuf Akyurt, Sivas ehri (Resimli Trk Abideleri), TTK Ktp., Latin Harfli Yazmalar, nr. 594, XVII, ekil 53; Alim Yldz, Sivasl airler Antolojisi, stanbul 2003, s. 42-45; a.mlf., Ahmed Sz ve Pendnmesi, Osmanllar Dneminde Sivas Sempozyumu (21-25 Mays 2007), Sempozyum Bildirileri, Sivas 2007, II, 353-360; Mahmut Kaplan, Ahmed Sz ve Pendnmesi, Yznc Yl niversitesi Eitim Fakltesi Dergisi, I/1, Van 1994, s. 41-52; Ahmed Szi Efendi, TDEA, I, 75. Hasan Aksoy

SZ ELEB
(. 931/1524) Gazavatnmesiyle tannan Osmanl airi. 1455-1465 yllar arasnda Prizrende dodu. Ad Mehmed b. Mahmd b. Abdullahtr. Nakibend tarikatna mensup olduundan Sz-i Nakibend, baz kaynaklarda ise Sz-i Rm, Sz-i Przerrn, Mevln Sz, Sozi elebi Efendi Baba gibi isimlerle de anlmaktadr. Kardei Nehr ile birlikte balad medrese tahsilini bir gnl maceras yznden tamamlayamad. Daha sonra Mihaloullarndan Plevne kolunu temsil eden Gazi Ali Beyin (. 906/1500) maiyetine girerek onun aknlarn yazd. Ali Beyin vefatndan sonra olu Mihalolu Mehmed Beyin yannda bulunarak onun da aknlarn yazmaya devam etti. 916da (1510) Prizrene dnd. Burada lyas Hoca mahallesinde Bistrica suyu kenarnda bir mescid, medrese ve ktphane, medresenin hemen yanna yakn zamana kadar kullanlmakta olan bir eme ile klliyenin ehrin dier tarafyla irtibatn salamak zere bir kpr yaptrd. na edildii dnemdeki ta iiliinin gzel bir rnei olan kprnn bugn sadece bir gz ayaktadr. Osmanl mimarisinin en eski rneklerinden biri olan Sz Camii ise yaplan zensiz onarmlar yznden gnmzde farkl bir kimliktedir (Ayverdi, bk. bibl.). Sz elebi, Kalkandelende (Virmia) halka zulmeden bir kady yazd bir gazelle padiaha ikyet etti ve onu azlettirdi. Bu olayla padiahn takdirini kazanan aire Yavuz Sultan Selim, Prizren yaknlarnda bugn de mevcut olan Grajdanik iftliini verdi. Burann gelirini yaptrd cami ve medreseye vakfettii, 919 (1513) tarihli bir sreti gnmze ulaan vakfnmesinden anlalmaktadr. Sz elebi vefatna kadar bu camide imamlk ve medresede hocalk yapt. 1 Muharrem 931de (29 Ekim 1524) Prizrende vefat etti ve camisinin hazresine defnedildi. Sz vakfiyesinin ahitlerinden olan kardei Nehrnin (. 929/1523) kabri de ayn hazrededir. Vakfiyeden Sz elebinin Aye adnda bir kz olduu renilmektedir. Sznin airliinden vgyle bahseden uar tezkireleri, onun airlikte en st noktay yakalayan sanatkr bir tabiata sahip olduunu ifade etmektedir. Serv-i kaddin dikmesidir h- gl glzrda / Ekimin perverdesidir lleler khsrda matlal gazeli pek ok tezkire yazar tarafndan iktibas edilmitir. k elebi, baka hibir eseri bulunmasa bile bu gazelin Sznin airliini ispata kfi geleceini belirtir. Sz elebinin divan tertip ettii bilinmemektedir. Eldeki tek eseri mesnevi tarznda kaleme ald Gazavatnmesidir. Seh Beyin tezkiresi gibi ilk kaynaklarda 15.000 beyit olduu ileri srlen eserden bugne 1795 beyit ulamtr. Bu durum eserin balangta daha geni planland halde tamamlanamadn veya byk bir ksmnn kaybolduunu dndrmektedir. Gazavatnme tevhid ve mnct ile balamakta, daha sonra Mihalolu Ali Beyin aknlar ve hayatnn dier nemli olaylar anlatlmaktadr. Sznin eseri, iki aknc beyinin hem biyografilerini hem de gazlarn konu almas bakmndan ayr bir neme sahiptir. Eser 300e yakn gazavatnme ve fetihnme arasnda aknc gazlarn anlatan tek rnek olup Rumeli fetihleri hakknda olduu gibi aknc beylerinin hayat tarzlar hakknda da dorudan bilgi veren deerli bir kaynaktr. Sz elebi eserini devrine gre olduka sade bir dille kaleme almtr. Gei blmlerinde sradan bir nzm olarak grlen air Ali Beyden

bahsederken cokulu ve canl bir slp kullanmaktadr. Bunda aknlara bizzat katlmasnn tesiri olduu muhakkaktr. Drt nshas bilinen Gazavatnme (Millet Ktp., Manzum, nr. 1339; Preussische Staatsbibliothek, MS, Or., nr. Qu-1468; Zagrep Yugoslav lim ve Gzel Sanatlar Akademisi slm Eserleri Koleksiyonu, nr. 535/ 1; Agh Srr Levendin zel ktphanesindeki nsha) edisyon kritii yaplarak Agh Srr Levend tarafndan yaymlanmtr (Ankara 1956). Sznin Mihaloullar soyundan olduu ve Mihal Gazinin gazavt hakknda bir manzume yazdna dair kayt henz dorulanm deildir. Sicill-i Osmnde Mihaloullarndan Kann Sultan Sleyman dneminde yaayan ve ilmiyeden olan Prizrenli bir baka Sz elebiden bahsedilmektedir.

BBLYOGRAFYA

Seh, Tezkire (Kut), s. 272 (vr. 101b-102a); k elebi, Meir-uar, vr. 162b-163a; Latf, Tezkiret-uar ve tabsratn-nuzam (haz. Rdvan Canm), Ankara 2000, s. 311-314; KnhlAhbrn Tezkire Ksm (haz. Mustafa sen), Ankara 1994, s. 178; Knalzde, Tezkire, I, 491-493; Osmanl Mellifleri, II, 231-232; A. Olesniski, Suzi elebi turski pesnik istorik, XV-XVI veka, Skopje 1934, XIII; Levend, Gazavatnmeler, s. 181-227; Ayverdi, Avrupada Osmanl Mimr Eserleri II-III, s. 191-192, 227; Sz elebi, Byk Trk Klsikleri, stanbul 1986, III, 235 vd.; Mustafa sen, Aknc Gazavatnmeleri ve Sznin Mihalolu Ali Bey Gazavatnamesi, Sz elebi (haz. Osman Baymak), Prizren 1998, s. 9-14; Osman Baymak, Sz elebi, Prizren 1998; Raif Virmia, Szi ve Vakf Eserleri, Ankara 2000; Prizrenli Suzinin 500. Yl: Bildiriler, Bilgiler, Belgeler (haz. Altay Suroy Recepolu), Prizren 2000; Mehmet Nil Tuman, Tuhfe-i Nil (haz. Cemal Kurnaz - Mustafa Tatc), Ankara 2001, I, 457; M. Kemal zergin v.dr., Prizren Kitabeleri, VD, sy. 7 (1968), s. 75-97; Kmsl-alm, IV, 2683; Gnl Alpay Tekin, Sz elebi, EI (ng.), IX, 916-917; Fahamettin Baar, Mihaloullar, DA, XXX, 24-25; Sz elebi, TDEA, VIII, 58. Meliha Y. Sarkaya

SZDL
() Trk msikisinde bir makam. Klasik dnem bestekrlarndan Abdlhalim Aann buluu olup Trk msikisi makam snflamasnda ed (grlm) makamlar snfna dahil olan ve hseyn-airan perdesinde karar eden bir makamdr. nici bir seyir karakterine sahip makamn dizisi, zirgleli hicaz makam dizisinin, hseyn-airan perdesine grlmesiyle elde edilmitir. Bu duruma gre makamn dizisi; hseyn-airan perdesinde yer alan bir hicaz belisine beinci derece bselik perdesinde bir hicaz drtlsnn eklenmesiyle meydana gelir (bk. ZRGLEL HCAZ). Szidil inici bir makam olduundan birinci mertebe gl tiz durak hseyn perdesi olup bu perdede yarm karar yaplacaktr. Bu karar yapabilmek iin, hseyn perdesi zerinde bir seyir alanna ihtiya vardr. Bu da durak perdesi zerinde bulunan hicaz belisinin veya dizinin tamamnn tiz durak hseyn perdesi zerine grlmesiyle elde edilir. Bylece makam hem tiz taraftan geniletilmi hem de geni bir seyir alan elde edilmi olur. Ancak bu tiz taraftaki simetrik genileme yerine hseynde hmyun dizisinin veya ayn perdede acemli uzzl dizisinin getirilmesiyle de yaplabilir ki bu takdirde makam birleik bir makam olur. Burada her iki genileme ekliyle, yani hseyn zerine sekiz sesli bir dizi getirmekle on beli sesli bir seyir alannn meydana geldiini, bu durumun saz eserleri iin uygun olmakla beraber szl eserler iin pek uygun olmadn ifade etmek gerekir. Zira her sazda on be ses bulunabilmesine ramen her ses icracsnda bu kadar perde genellikle yoktur. Bu sebeple szl eserler iin sadece hseyn-airandaki hicaz belisi veya bunun bir, iki ses fazlasnn grlmesi teknik adan daha uygundur. Makamn birinci mertebe gls tiz durak hseyn perdesi olup bu perdede hicaz enisiyle yarm karar yaplr. Ana dizinin ek yerindeki bselik perdesi ise ikinci mertebe gldr ve bu perdede yine hicaz enisiyle asma karar yaplacak, dgh perdesi de nem kazanm olacaktr. Makamn eski tariflerinde, Hisar-bselik makamnn icrasndan sonra hseyn-airan perdesinde zirgleli hicaz enisi ile karar vermektir ifadesi kullanlmtr. Bu tarif de dorudur. nk seyir srasnda inici namelerde nm-hisar perdesi atlp yerine nev perdesi getirilerek dgh perdesine bselik enisiyle dlr ve bu perdede bselikli bir asma karar yaplr. Bu ekilde dgh perdesinde ikinci eit bir bselik dizisi meydana gelir. Gl hseyn perdesindeki hicazl yarm karardan sonra dgh perdesinde bselikli asma kararn yaplmas hisar-bselik makamna bir gekidir. Bu arada hseyn-airan perdesinde de bir hicaz drtls bulunduuna gre hseyn-airan ile hseyn perdeleri arasnda bir hmyun dizisi meydana gelmi olur. Fakat hseyn-airandaki hicazn yedeni zirgleli olduundan bu diziye zirgleli hmyun dizisi demek doru olur. Gerek dghtaki bselik gerekse hseyn-airandaki zirgleli hmyunun i ie girmesi, szidil makamnn gerekte birleik bir makam olduunu gsterirse de makamn k noktas ed yoluyla olduu iin Arel-Ezgi nazariyatnda ed makamlar snfna konulmutur. Ancak gerek udur ki bu makamdaki

hemen btn eserler hseyn-airanda yedeni zirgleli olan bir hmyun dizisiyle karar eder (bu adan bakldnda, btn ed ve hatta basit makamlarda srekli olarak karlalan bu kkl deiiklikler Arel-Ezgi nazariyatndaki basit makamlar, ed makamlar, birleik makamlar snflamasnn ne derece doru bir tasnif olduu ve istisnasz btn makamlarn birleik olup olmad konusu dnlmeye deer bir husustur). Szidil makamnn donanmna fa iin koma, sol ve re iin bakiye diyezleri konulur ve gerekli deiiklikler eser iinde gsterilir. Portenin altndaki bakiye diyezli re (kaba nm-hisar) perdesini yeden olarak kullanan makamn dizisini meydana getiren seslerin isimleri pestten tize doru hseynairan, dik acem-airan, nm-zirgle, bselik, rgh, nm-hisar veya nev ve hseyndir. Genilemi ksmda ise dik-acem, nm-ehnaz, muhayyer ve tiz bselik perdeleri yer alr. Makamn seyrine tiz durak hseyn perdesi civarndan balanr. Bu perde eksen olmak zere btn dizide ve genilemi blgede kark gezinilip hseyn perdesinde zirgleli hicaz enisiyle yarm karar yaplr. Bu arada gerekli yerlerde dier asma kararlar da gsterilerek dgh perdesine bselik enisiyle dlr, bu perdede yaplan asma kararla hisar-bselik makam sona erdirilir. Nihayet hseyn-airan perdesine hicaz drtls ile dlp bu perdede kaba nm-hisar perdesi yeden olarak kullanlarak tam karar yaplr. Abdlhalim Aann ar dyek, Tanbr Ali Efendinin devr-i kebr perevleri; Abdlhalim Aann saz semisi; Hac Sdullah Aann, Beni ey gonca-fem blbl-sfat nln eden sensin msrayla balayan ar semisi; Tanbr Ali Efendinin, Ceyhn arayan dde-i girynm grsn msrayla balayan yrk semisi; emseddin Ziy Beyin sengn semi usulnde, Ey gonca al zevkini sr fasl- bahrn, Leon Hanciyann curcuna usulnde, Cn gam- aknla peran gezer oldum, Tanbr Ali Efendinin aksak usulnde, Her bir baknla nee buldum, Leyl Sazn ar aksak usulnde, suman alar hem inler girye-br olduka ben msralaryla balayan arklar; Zeki Dedenin Mevlev yiniyle dyek usulnde, Yce sultanm derde dermnm, Hammzade smil Dede Efendinin dyek usulnde, Ey derde derman dermnm Allah ve Selahattin Demirtan, Ey pdih- lem-yezel vey kdir hayyl-ezel msralaryla balayan ilhileri bu makamn rnekleri arasndadr.

BBLYOGRAFYA

Abdlbki Nsr Dede, Tedkk Tahkk (nr. Yaln Tura), stanbul 2006, s. 50-51; Him Bey, Msik Mecmuas, stanbul 1280, s. 41-42; Tanbr Cemil Bey, Rehberi Msik, stanbul 1321, s. 6162; Suphi Ezgi, Nazar-Amel Trk Musikisi, stanbul 1933-40, I, 246-247; IV, 267; Hseyin Sdeddin Arel, Trk Msksi Nazariyat Dersleri (haz. Onur Akdou), Ankara 1991, s. 349; smail Hakk zkan, Trk Msiksi Nazariyat ve Uslleri Kudm Velveleleri, stanbul 2006, s. 273-275. smail Hakk zkan

SZDLR
() Trk msikisinde bir makam. Trk msikisinin byk hmisi ve bestekr Sultan III. Selimin buluu olup rast perdesinde karar eden ve seyir zellii bakmndan kc veya kc-inici olarak kullanlabilen bir makamdr. Bu makama nigr ad da verilmitir. Arel-Ezgi nazariyatna gre makamn dizisi, rast perdesindeki rgh dizisine rgh perdesindeki rgh dizisinin katlmasndan meydana gelmitir. Burada belirtmek gerekir ki bu rgh dizileri, klasik devirde rgh dizisi veya makam adyla anlan rghtaki zirgleli hicaz dizisi deil TTBT + TTB aralklar ihtiva eden do majr dizileridir (ArelEzgi nazariyatnda ana dizi olarak kabul edilmi bulunan bu rgh dizisi Trk msikisinde hibir zaman makam olarak kullanlmamtr). Gl perdesi olarak nev ve rgh perdelerinin kullanlabildii szidilr makam Arel-Ezgi nazariyatna gre biri rastta, dieri rghta olmak zere iki majr diziden meydana gelmitir. Bu duruma gre Bat mzii bakmndan do majr ve sol majr olan bu iki dizi yine Bat mziinde olduu gibi komu tonlara gekiler yapar. Bu komu tonlar herhangi bir majr veya minrn ilgili majr ve minr, o majr veya minrn bir deitirme iareti fazla ve bir iaret eksik yakn komular, bu komularn da ilgili majr ve minrleridir. Bu sebeple Bat mziinde her tonun (dizi) be adet komu tonu vardr. Szidilr makam da iki majr diziden meydana geldiine gre seyir srasnda bu komu tonlara geilip asma kararlar yaplr. Aslnda makam tekil eden iki majr dizi de komu tondur. Szidilr makamndaki btn bu komuluklar ve bylece meydana gelen asma kararlar ematik olarak ylece gsterilebilir: Bu ekil Trk msikisi bakmndan ifadelendirilirse szidilr makamnn asma kararlar u ekilde sralanabilir (burada majr dizilerin rgh, minr dizilerin bselik olduu hatrlanmaldr): Makamn dizilerinden biri olan rgh yani do majrn ilgili minr la minr Trk msikisinde bseliktir. Bu sebeple dgh perdesinde bselikli asma karar yaplr. Do majrn bir indirici iaret fazla komusu fa majrdr ve fa majrn komu minr ise re minr, yani nev yahut yeghta bseliktir. Dolaysyla nev perdesinde de bselikli kallar yaplabilir. Hatta bu makamdaki eserlerde grlen, yerinde hicazl ve yerinde nikrizli asma kararlar da yegh perdesindeki re minr, yani ikinci ekil bselik dizisinin st blgesidir. Bu yeghtaki ikinci ekil bselik dizisi ayn zamanda makamn pest taraftaki genilemesini tekil eder. Szidilr makamnn dier dizisi rastta rgh yani sol majrdr. Bu dizi ile rast perdesinde karar edilecektir. Sol majrn ilgili minr mi minrdr. Bundan dolay hseyn perdesinde bselik enisiyle asma karar yaplr. Yine sol majrn bir iaret fazla komusu re majrdr. Bu sebeple de nevda rghl asma karar, bazan da yarm karar yaplr. Re majrn ilgili minr si minr olduuna gre bselik perdesinde bselikli asma kal yaplabilir. Btn bunlar zetlenirse szidilr makam seyri srasnda hseyn, nev ve yeghta bselikli, nev ve rghta rghl, bselikte bselikli, dghta bselikli ve hicazl, rastta nikrizli (yeghtaki ikinci ekil bselik dizisi sebebiyle), hseynairanda bselikli, yeghta bselikli ve rghl asma kararlar yaplabilir.

Szidilr makamnn donanmna hibir iaret konmaz. Makam tekil eden dizilerin seslerinin pestten tize doru isimleri unlardr: Rastta rgh dizisi: Rast, dgh, bselik, rgh, nev, hseyn, mhur, gerdniye. Yerinde rgh dizisi: rgh, nev, hseyn, acem, gerdniye, muhayyer, tiz bselik ve tiz rgh. Yerinde hicaz drtls: Dgh, dik krd, nm-hicaz ve nevdr. Portenin birinci aralndaki kk mcennep diyezli fa (gevet) perdesinin yeden olarak kullanld szidilr makam pest taraftan iki ekilde geniler. Bu genilemeler yegh perdesine rgh ve bazan bselik enisiyle inilerek yaplr. Szidilr makamnn seyrine rast veya rghtaki dizilerden biriyle balanabilir. ki dizide kark gezinildikten sonra glde yarm karar yaplr. Bu arada gerekli yerlerde gereken asma kararlar da gsterilir. Nihayet rasttaki rgh dizisiyle rast perdesinde genellikle yedenli tam karar yaplr. Szidilr makam Arel-Ezgi nazariyatnda her ne kadar iki rgh dizisinden meydana geldii eklinde tarif edilmise de eldeki eserler bu tarifin doru olmadn ve ad geen iki nazariyatnn makam doru anlayamadn gstermektedir. Nitekim Rauf Yekt Bey bu makam iin, Rast, bselik, hseyn gibi yekdierine mbyeneti muhtc- zah grlmeyen makamn bir sret-i mhirnede mezc ve telifinden hsl olan szidilr ifadesini kullanmtr (YM, sy. 16 [1917], s. 310). Rauf Yekt Beyin bu tarifi eldeki eserlerin yapsna en uygun olandr. Belki buna bir de hmyun makamn eklemek gerekebilir. Zaten III. Selim gibi byk bir msiki bestekrnn sadece majr-minr ilikisine dayanan, Trk msikisinin en karakteristik perde ve enilerinin yer almad, bu msikinin renklerini tamayan bir makam icat etmesi manta aykrdr. III. Selimin Mevlev yiniyle ar dyek usulndeki perevi, Tanbr Cemil Beyin saz semisi; yine III. Selimin darbeyn usulnde, Kemn- akn ekmek o hun hayli mkilmi msrayla balayan birinci bestesi, hafif usulnde, n-i gssuna zencr-i teselsl dediler msrayla balayan ikinci bestesi; A gnl cura myz kr- penh eyleyelim msrayla balayan ar semisi ve b tb ile bu eb hneme cnan geliyor msrayla balayan yrk semisi; ar aksak usulnde, Glende yine meclisi rindne donansn msrayla balayan arks; Nman Aann dyek usulnde, Ey padiahm evketin msrayla balayan arks; Eyyb Zeki Dedenin dyek usulnde, Brekallah d cihnn serveri msrayla balayan tevihi bu makamn rneklerindendir.

BBLYOGRAFYA

Abdlbki Nsr Dede, Tedkk u Tahkk (nr. Yaln Tura), stanbul 2006, s. 32; Him Bey, Msik Mecmuas, stanbul 1280, s. 25-26; Suphi Ezgi, Nazar-Amel Trk Musikisi, stanbul 1933-40, I, 179-180; IV, 254; Hseyin Sdeddin Arel, Trk Msksi Nazariyat Dersleri (haz. Onur Akdou), Ankara 1991, s. 212-213; smail Hakk zkan, Trk Msiksi Nazariyat ve Uslleri Kudm Velveleleri, stanbul 2006, s. 452-456; Rauf Yekta, Selm-i Slis Msikins, YM, sy. 16 (1917), s. 310.

smail Hakk zkan

SZNAK
() Trk msikisinde bir makam. Trk msikisi makam sistemi iinde ok kullanlm makamlardan biri olan szinak biri basit szinak, dieri zirgleli szinak olmak zere iki eittir ve her ikisi de rast perdesinde karar eder. Basit Szinak Makam. nici-kc bir seyir takip eden makamn dizisi, yerindeki bir rast belisine beinci derece nev perdesinde bir hicaz drtlsnn eklenmesinden meydana gelmitir. Rast belisiyle hicaz drtlsnn ek yerindeki nev perdesi gl sesidir ve bu perdede hicaz enisiyle makamn yarm karar yaplr. Basit szinak makam asma kararlar bakmndan da zengindir. Nev perdesindeki hicazl yarm karardan sonra rgh perdesinde nikriz enisiyle asma karar yaplabilir. Segh perdesindeki asma karar hzzamldr. Ancak bu karar iin hisar perdesini biraz dike basmak gerekir. Dgh perdesinde de asma karar yaplabilir ve bu perde zerinde bir karcar dizisi meydana gelir. Bu asma kararlarn dnda hisar ve evi perdelerinde de enisiz asma kararlar yaplabilir. Durak rast perdesi zerinde bulunan rast belisi dolaysyla basit szinak ve rast makamlar arasnda geki kolayl vardr. nk deien sadece dizinin st blgesidir. Bu yaknlktan istifade ile seyir srasnda hisar ve evi perdeleri atlp yerine hseyn ve acem perdeleri getirilirse acemli rast dizisine geilmi olur. Baz eserler bu ekilde rasta geip acemli rast dizisiyle karar etmitir. Donanmna si iin koma, mi iin bakiye bemolleri ve fa iin bakiye diyezi konulan basit szinak makam dizisinin seslerinin pestten tize doru isimleri rast, dgh, segh, rgh, nev, hisar, evi ve gerdniyedir. Makamn yedeni portenin birinci aralnda yer alan bakiye diyezli fa (rak) perdesi olmasna ramen bu makamdaki hemen hibir eserde yeden kullanlmamtr. Basit szinak makam tiz taraftan geniler. Bu genileme, nev perdesindeki hicaz drtlsnn tiz tarafna gerdniye perdesi zerinde bir bselik belisi getirilmesi suretiyle yaplr ve genilemeden nev zerinde bir hmyun makam dizisi meydana gelir. Bunlarn dnda nev perdesi zerinde nameler bir merdiven gibi durmakszn kp inerse bu perdede bir ortalama hicaz dizisi meydana gelir. nk karken tiz segh, inerken snble perdeleri kullanlr. Eer muhayyer perdesiyle st oya (brodri) yaplrsa yine snble perdesi kullanlr ki bu da uzzl dizisinin seyre katlmas demektir. Basit szinak makamnn seyrine nev perdesi civarndan balanr. Bu perdenin iki tarafndaki enilerde kark gezinildikten sonra gl nev perdesinde hicaz enili yarm karar yaplr. Yine kark gezinilerek asma kararlar da belirtilip gerekirse genilemi blgede dolaldktan sonra ya dizinin kendisiyle ya da acemli rast dizisiyle rast perdesinde genellikle yedensiz tam karar yaplr. Zirgleli Szinak Makam. ed makamlardandr. Fakat genelde zirgleli sfat pek kullanlmaz ve pratikte her ikisi iin de szinak ad tercih edilir. Dizisi zirgleli hicaz makam dizisinin rast

perdesine grlmesiyle elde edilmitir. Bu sebeple durak perdesi de basit szinak gibi rast perdesidir ve seyir karakteri yine dieri gibi inici-kcdr. Zirgleli hicaz dizisinin, dghtaki hicaz belisine beinci derece zerinde bir hicaz drtlsnn eklenmesiyle elde edildii bilinmektedir (bk. ZRGLEL HCAZ). Bu dizi rast perdesine aynen grldnde zirgleli szinak makam dizisi elde edilmi olur. Diziyi meydana getiren enilerin ek yerindeki nev perdesi makamn gl perdesi olup bu perdede hicaz enisiyle yarm karar yaplr. Makam asma kararlar bakmndan basit szinak kadar zengin deildir. Nevdaki hicazl yarm karardan sonra rghta nikrizli, seghta hzzaml asma kararlar yaplabilir. zellikle seghtaki asma karar karakteristik olup bu karar yaplrken hisar perdesinin biraz dike baslmas gerekir. Bunlarn dnda hisar ve evi perdelerinde de enisiz asma kararlar yaplabilir. Donanmna si iin koma bemol, l ve mi iin bakiye bemol, fa iin bakiye diyezi konulan zirgleli szinak makamnn dizisini meydana getiren sesler pestten tize dou rast, zirgle, segh, rgh, nev, hisar, evi ve gerdniyedir. Makamn yeden sesi portenin birinci aralndaki bakiye diyezli fa (rak) perdesidir. Fakat basit szinakta da olduu gibi karar srasnda pek kullanlmaz. Zirgleli szinak makam tiz taraftan ve iki ekilde geniler. Bunlardan birincisi, durak perdesi zerinde bulunan hicaz belisinin tiz durak gerdniye zerine aynen simetrik olarak grlmesiyle yaplr. Zirgleli szinak makamnn ikinci ekil genilemesi yine tiz taraftan, fakat bu defa basit szinakta olduu gibi gl nev perdesi zerindeki hicaz drtlsnn tiz tarafna gerdniye perdesinde bir bselik belisi getirilmesiyle yaplr ve bu genileme ile nev perdesi zerinde bir hmyun dizisi meydana gelir. Eer istenirse basit szinakta olduu gibi nev perdesi zerinde kp inen bir merdiven halinde ortalama hicaz dizisi de kullanlabilir. Zirgleli szinak makam inici-kc karakterde olduu iin seyre gl nev perdesi civarndan balanr. Diziyi meydana getiren enilerde kark gezinilip nevda hicaz enili yarm karar yaplr. Yine kark gezinilip gerekli yerlerde asma kallar da yapldktan ve genilemi blgede dolaldktan sonra zirgleli szinak dizisiyle rast perdesinde genellikle yedensiz tam karar yaplr. Leon Hanciyann muhammes, Santr Edhem Efendinin devr-i kebr perevleri, Neyzen Aziz Dedenin saz semisi; Hammzde smil Dedenin darbeyn usulnde, Mtk- cemlin gece gndz dil-i eyd, Delllzde smil Efendinin devr-i kebr usulnde, Snede bir lahza rm eyle gel cnm gibi msralaryla balayan besteleri; Abdlhalim Aann, Kaplr her gren ol h-i cihan-bu msrayla balayan ar semisi, Kk Mehmed Aann, Ey dil heves-i vuslat- cnan sana dmez, Hammzde smil Dedenin, Cn frk- akn ile szinakinem msralaryla balayan yrk semileri; Latif Aann curcuna usulnde, Benim yrem gibi yre bulunmaz, Enderunlu Hfz Hsn Efendinin yrk semi usulnde, Nedir bu cevr tegfl zaman zaman gzelim, Ahmed Rsimin curcuna usulnde, Pek revdr sevdiim ettiklerin, Gavsi Baykarann dyek usulnde, Dokunma kalbime zr pek incedir krlr, Emin Ongann sengin semi usulnde, Feryd ederim hlime imdd edecek yok msralaryla balayan arklar; Eyyb Zek Dedenin yin-i erifiyle dyek usulnde, Slike olmaz ayan ilm-i hakkat mifth, Musullu Hfz Osman Dede Efendinin dyek usulnde, Gamdan beni zad et msralaryla balayan ilhileri; Ali Rza engelin

dyek usulnde, Benimdir cmle isyn u kabhat y Reslellah msrayla balayan tevhi her iki makamn rnekleri arasndadr.

BBLYOGRAFYA

Abdlbki Nsr Dede, Tedkk u Tahkk (nr. Yaln Tura), stanbul 2006, s. 61-62; Him Bey, Msik Mecmuas, stanbul 1280, s. 24; Tanbr Cemil Bey, Rehberi Msik, stanbul 1321, s. 72-73; Suphi Ezgi, Nazar-Amel Trk Musikisi, stanbul 1933-40, I, 121-124, 242-245; IV, 219-220; Rauf Yekta, Trk Musikisi, s. 77; Hseyin Sdeddin Arel, Trk Msksi Nazariyat Dersleri (haz. Onur Akdou), Ankara 1991, s. 57-58, 349, 356; smail Hakk zkan, Trk Msiksi Nazariyat ve Uslleri Kudm Velveleleri, stanbul 2006, s. 203-207, 260-263. smail Hakk zkan

SBYYT
() Bir hadisi kitabna alan melliften Hz. Peygambere varncaya kadar senedinde yedi rvi bulunan hadisler (bk. SNAD).

SBEYA bint EB LEHEB


(bk. DRRE bint EB LEHEB).

SBHA
(bk. TESBH).

SBHANALLAH
(bk. TESBH).

SBHATl-AHBR
( ) Dervi Mehmedin (X./XVI. yzyl) peygamberler ve hkmdarlara dair eseri. Eserin mellifi, Kann Sultan Sleyman dneminde (1520-1566) yaad anlalan Dervi Mehmed b. ah (eyh) Ramazan hakknda hemen hemen hibir bilgi yoktur. Asl tomar eklinde ve 20,40 m. uzunluunda olan eserin tam ad Sbhatl-ahbr ve tuhfetl-ebrrdr (Kef-unnda ahyr). Kitapta Hz. demden balayarak peygamberlerden ve byk hkmdarlarla baz efsanev ahsiyetlerden, bu arada Kann Sultan Sleymana kadar gelen Osmanl padiahlarndan ve ok ksa biimde bunlarn dneminde geen olaylardan sz edilir. Telifi Kann zamannda yaplan eser daha sonra yazlan zeyillerle III. Mehmed, IV. Mehmed, III. Ahmed ve II. Mahmud zamanlarna kadar getirilmitir. Topkap Saray Mzesi Ktphanesinde kaytl olup (Badat Kk, nr. 193; III. Ahmed, nr. 3597) ef tarafndan Farsa yazlm ve Ysuf b. Abdllatf tarafndan Trkeye tercme edilmi Sbhatl-ahbr yazmalar III. Mustafa devrine kadar gelirken ayn ktphanede bulunan (Hazine, nr. 1443) bir baka nsha III. Ahmedin clsuna kadar gelir (dier yazmalar iin bk. Babinger, s. 79). II. Mahmud devrine kadar ulaan nsha, Sbhatl-ahbr min zbdetil-sr adyla tabask olarak iki defa yaymlanmtr (stanbul, ts., 1289). Bu baskda siyah beyaz resimler de yer almaktadr. Eserin seksen alt minyatr ihtiva eden bir nshas Dublin Chester Beatty koleksiyonunda bulunmaktadr. Dervi Mehmedin eserinin Viyana nshas IV. Mehmed zamannda istinsah edilmi ve resimlendirilmitir. Yazma, 1085 (1674) ylndaki bir hadisenin nakliyle son bulmaktadr. Son sayfaya eklenen Latince bir kayttan bu nshann Trklerden alnan sava ganimetleri arasndan kt, bir sre Prens Eugnenin zel ktphanesinde kald ve 1737de Viyana Kraliyet Ktphanesine nakledildii belirtilmektedir. Bu kayda gre eserin ya 1683 Viyana Kuatmas sonrasnda veya daha kuvvetli bir ihtimalle 1716 Varadin sava esnasnda Avusturyallarn eline gemi olabilecei anlalmaktadr. Sbhatl-ahbrn kymeti, verdii bilgilerden ziyade XVII. yzyl ortalarnda hakknda hibir bilgi bulunmayan Hasan el-stanbl tarafndan yaplan 102 adet minyatrden kaynaklanr. dem ve Havv ile Osmanl padiahlar dndaki minyatr dairelerinin ap 3-5 cm. arasnda deimektedir. On yedi varaklk bu minyatrl nsha siyah ve yer yer krmz nesihle yazlmtr. Serlevha mzehhep ve cetveller yaldzldr. Allaha hamd sen ve Hz. Peygambere salt selm ile balayan eserin alt sayfalk giri ksmnda Hz. dem ile Hz. Peygamber arasnda geen sre hakkndaki rivayetler zerinde durulmakta, slmiyet ncesinde ve sonrasnda hkm sren hnedanlarn isimleri ve saltanat mddetleri verilmektedir. Ardndan balayan minyatrl sayfalarda Hz. dem ile Havvdan itibaren peygamber kssalar, efsanev ran ve Arap hkmdarlar dnemlerinin nemli olaylar zetlenir ve Osmanoullarna geilir. Bu hnedann menei (Trkistan kkenli olduu ve soyunun Nh peygambere kadar gittii), Anadoluya gelii, Seluklu sultan tarafndan Bitinya blgesine yerletirilmesi ve Bizansa kar ilk fetihler anlatldktan sonra IV. Mehmede kadar gelen Osmanl padiahlar ve dnemleri olaylar ksaca belirtilir. Minyatrlerin yapld IV. Mehmed dnemi olaylarnn biraz daha ayrntl biimde verildii eser bu padiaha dua ktasyla sona erer.

Nshann en nemli zellii, peygamber minyatrlerinden baka Abbs ve Seluklu hkmdarlar ile Mool hanlar ve IV. Mehmede kadar gelen Osmanl padiahlarnn tasvir edilmi olmasdr. Hz. Muhammed dndaki btn minyatrlerin yzleri aktr. Eserde ayrca Byk skender, Nh peygamberin oullar Hm, Sm ve Yfes ile bunlarn torunlar da resmedilmitir. Bu arada Kbil ve tin torunlar, ran mitoloji kahramanlarnn ecdad kabul edilen Geymers izgisi takip edilerek bulunabilmektedir. Eserdeki minyatrler kronolojik olarak ve genellikle konularna uygun yerlere yerletirilmeye allmtr. Kenar boluklarnda ise itinal bir nesihle aklayc bilgiler verilmitir. Minyatrlerden sadece peygamberlerin hleli olduu dikkati ekmektedir. Bu minyatrl nshann faksimile neri Kurt Holterin kaleme ald inceleme yazsyla birlikte 1968 ylnda evket Radonun giriimleriyle stanbulda yaplm, ayn nshann ikinci tpkbasm ise Hans Suesserott ve Julia Anita Babelukun giriimleri ve yine Holterin tantm yazsyla Rosary of the Times adyla Avusturyada gerekletirilmitir (Graz 1981).

BBLYOGRAFYA

Kef-unn, II, 975; Flgel, Handschriften, II, 75, 89 vd., 99 vd.; Osmanl Mellifleri, III, 52; Karatay, Trke Yazmalar, I, 217-218; II, 388; zege, Katalog, IV, 1609; Babinger (ok), s. 78-79; K. Holter, Subhat-ahbr zerine Birka Sz (trc. Rikkat Kunt), stanbul 1982; Dervi Mehmet Efendi, TA, XIII, 111; Nuri Akbayar, Dervi Mehmed Efendi, TDEA, II, 261. Abdlkadir zcan

SBK, Baheddin
() Eb Hmid Bahddn Ahmed b. Al b. Abdilkf es-Sbk el-Msr (. 773/1372) fi fakihi. 20 Cemziyelhir 719 (8 Austos 1319) tarihinde Kahirede dnyaya geldi. bn Hacer doum tarihini 729 (1329) olarak vermekle birlikte 773 (1372) ylnda elli drt yanda vefat ettiini kaydetmekte (ed-Drerl-kmine, I, 224), dolaysyla 719 yerine 729un yanllkla yazld anlalmaktadr. bnl-md ise doum tarihini 717 (1317) eklinde belirtmektedir. Devrin ileri gelen lim ve kadlarndan biri olan ve Sbk-i Kebr olarak da bilinen Takyyddin es-Sbknin byk olu, abat-fiiyye mellifi Tceddin es-Sbknin aabeyidir. Baheddin es-Sbk bir ulem ailesi iinde yetiti ve kk yata hfz oldu. Babasnn yannda balad tahsilini dnemin Msr ve am limlerinden tamamlad. En ok yararland hocalarnn banda Arap dili, men ve belgat okuduu Eb Hayyn el-Endels gelir. Takyyddin es-Si, ehbeddin Ahmed b. Ahmed el-Haccr, bnl-Kammh, Mecdddin ez-Zenkeln, Ali b. mer elVn, Hatb el-Kazvn, Bedreddin bn Cema, Eb Temmm el-Cezer ve Cemleddin Ysuf b. Abdurrahman el-Mizz dier tannm hocalardr. Yirmi yana geldiinde nl bir lim oldu. Bata mderrislik ve mftlk olmak zere kadlk, kazaskerlik ve hatiplik gibi grevler stlendi. Birok medresede ders verdi. Babasnn Dmak kads olmas zerine (1338-1355) onun yerine Kahirede Mansriyye Medresesinde on yedi yl fkh okuttu. Drt mezhebe tahsis edilen eyhniyyede fi fkhn okutma grevi ona verildi. Ayrca kazaskerlik ve Drladl mftl yapt (752/1351). Kardei Tceddin es-Sbk, Dmak kadlndan azledilince 763te (1362) bir yl istemeyerek bu grevi stlendi, oradaki baz medreselerde ders verdi. Daha sonra Kahireye dnd. Bunlarn yan sra bn Tolun Camiinde hatiplik yaparak vaaz ve irad hizmetini srdrd. Birok defa hacca gitti. Yetitirdii birok talebe arasnda kendisinden fkh okuyan aytl-ayevn mellifi Kemleddin ed-Demr ve Eb Abdullah zzeddin bn Cema anlabilir. Sbk 17 Receb 773 (24 Ocak 1372) tarihinde Mekkede vefat etti ve Cennetl-muallya defnedildi. Eserleri. 1. Arsl-efr f eri Telil-Mift. Mellifin konuyla ilgili byk birikimini yanstan eser, Hatb el-Kazvnnin men ve beyanla ilgili kitab zerine yazlan en gzel erhlerden biri olup telifinden itibaren hem ders kitab olarak okutulmu hem zerine hiye ve talikler yazlmtr. Teftznnin Mutaarl-Muavveli ve dier baz eserlerle birlikte baslm (Bulak 1228; Kahire 1317-1319, 1348), daha sonra Hall brhim Hall tarafndan neredilmitir (bk. bibl.). Bu eser temel alnarak Sbknin belgat yn zerinde baz almalar yaplm (bk. bibl.), Fyize Abdlhamd Fehm de Ezher niversitesinde bir doktora tezinde (1993) eseri nere hazrlamtr. 2. Tekmilet eril-Minhc. Abdlkerm er-Rfinin fi fkhyla ilgili el-Muarrer adl eserinin Nevev tarafndan Minhc-libn adyla yaplan muhtasar zerine babas Takyyddin esSbknin balayp talk bahsine kadar getirdii el-btihc adl erhe yazlan tekmiledir (Kefunn, II, 1873). 3. erul-vi-ar fil-fr. fi limlerinden Abdlgaffr b. Abdlkerm el-Kazvnnin mehur eserine yazlan bir erh olup tamamlanmamtr (a.g.e., I, 625; Brockelmann,

GAL, I, 394). Eser Tal alel-v eklinde de kaydedilmitir (evkn, I, 81). 4. Hediyyetlmsfir ilen-nris-sfir. Medinede Ravza-i Mutahharada Hz. Peygambere vg amacyla yazlan bir kaside olup (Hediyyetl-rifn, I, 113; Brockelmann, GAL, II, 13), bir nshas Sleymaniye Ktphanesinde kaytldr (Ayasofya, nr. 3819). 5. Cemut-tenu (el-Mnat). Eserde Rfi ve Nevevnin grleri arasndaki elikiler konu edilmitir (Arsl-efr, neredenin girii, s. 27). 6. Risle f fali-ul beynel-mslimeyn (zmir Mill Ktp., nr. 7/1623, vr. 201-203). 7. Tibynl-akm f beyn tallil-i minel-irm (Sleymaniye Ktp., Hekimolu Ali Paa, nr. 941, vr. 239-241). Sbknin bunlardan baka eru Mutaar bnil-cib, ayn kelimesinin mnalar hakknda bir kasidesi ve Nil nehri hakknda bir manzumesi bulunmaktadr (EI2 [ng.], IX, 744).

BBLYOGRAFYA

Baheddin es-Sbk, Arsl-efr f eri Telil-Mift (nr. Hall brhim Hall), Beyrut 1422/ 2001, neredenin girii, s. 14-28; Sbk, abat, VII, 79-80; bn Rfi, el-Vefeyt (nr. Slih Mehd Abbas - Ber Avvd Marf), Beyrut 1402/1982, II, 388; bn Hacer, ed-Drerl-kmine, I, 224-229; bn Tarberd, el-Menhel-f, I, 385; a.mlf., en-Ncmz-zhire, XI, 121; Syt, snl-muara, I, 246; Nuaym, ed-Dris f tril-medris (nr. Cafer el-Hasen), Kahire 1988, I, 366-367; Kef-unn, I, 477, 625; II, 1845, 1873; bnl-md, eert, VI, 226-227; evkn, el-Bedr-li, I, 81; Serks, Mucem, I, 638, 1002; II, 1983; Brockelmann, GAL, I, 394; II, 12-13; Suppl., I, 680; II, 5; Muhammed es-Sdk Hseyin, el-Beyts-Sbk, Kahire 1948, s. 60-63; Hediyyetl-rifn, I, 113; Abdlfetth Ln, el-Bahs-Sbk ve rhl-belyye vennadiyye, Kahire 1389/1978; M. Berekt Hamd Eb Ali, e-retl-belyye inde Bahiddn es-Sbk, Amman 1403/1983; Abdullah Muhammed el-Habe, Cmiu-r vel-av, Ebzab 1425/2004, III, 1583; Muceml-matil-mevcde f mektebti stnbl ve nl (haz. Ali Rza Karabulut), [bask yeri ve tarihi yok], s. 160; Abdullah el-Merg, Eb mid Bahddn es-Sbk, ME, XXII (1950), s. 507-509; J. Schacht - [C. E. Bosworth], al-Subk, EI (ng.), IX, 743-744. Recep Cici

SBK, Tceddin
() Eb Nasr Tcddn Abdlvehhb b. Al b. Abdilkf es-Sbk (. 771/1370) fi fakihi ve biyografi yazar. 727 (1327) ylnda Kahirede dnyaya geldi. bns-Sbk diye de tannr. Baz kaynaklarda doum tarihi 728 veya 729 olarak kaydedilirse de kendisinin renimiyle ilgili olarak verdii bilgiler ilk tarihi dorulamaktadr. lk eitimini babas Takyyddin es-Sbkden ald, kk yata Kuran ezberledi. am kdlkudtl grevine tayin edilen babasyla birlikte 739da (1338) Dmaka gitti, orada birok limden ders ald. Tannm hocalar arasnda Zeheb, Ysuf b. Abdurrahman el-Mizz, emseddin bnn-Nakb, ehbeddin bnl-Keyyl, Zeynddin bn Teymiyye, Eb Hayyn el-Endels, bn Nbte el-Msr, Bedreddin bn Cema ve bn Seyyidnns anlr. Yetenei ve almas sayesinde daha on sekiz yanda iken fetva iczeti ald. Fkh, hadis, tabakat, usl-i fkh ve Arap dili alanlarnda temayz etti. bn Sad el-Makdis, Sbknin kendilerinden sem veya iczet yoluyla hadis rivayet ettii, on dokuzu hanm 172 hocasna ait bir mucem derlemi olup rivayet ettii hadis klliyat onun bu konudaki geni birikimini yanstmaktadr (bn Sad, Mucem, neredenin girii, s. 89-138). Azziyye, el-diliyyetl-kbr, Gazzliyye, Azrviyye, e-miyyetl-Berniyye, e-miyyetl-Cevvniyye, Nsriyye, Emniyye ve Erefiyye Drlhadisi gibi Dmak medreselerinin birounda ders veren Sbk, Kahirede mam fi Camii, eyhniyye Medresesi ve bn Tolun Camii gibi kurumlarda hocalk yapt. rencileri arasnda Frzbd, ehbeddin bn Hicc, bn Sened (Muhammed b. Ms) el-Lahm, Nsrddin bn Air el-Haleb ve mrn b. drs el-Kinn gibi limler anlmaktadr. Sbk, 754te (1353) am nibi Emr Aleddin Ali b. Ali el-Mardnnin zel ktipliine tayin edildi. Babasnn kad nibi olan aabeyi Cemleddin Hseyinin vefat zerine babasna bir sre niybet etti (755/ 1354) ve babasnn istei zerine 756 yl Reblevvel ay sonlarnda (Nisan 1355) bu greve asaleten getirildi. 759 (1358) ve 763 (1362) yllarnda ksa aralklarla iki defa azledildii bu grevi vefatna kadar srdrd. 759da el-Bmristnn-Nrye nzr oldu. Sbk Dmakta vebadan ld (7 Zilhicce 771 / 2 Temmuz 1370) ve Ksiyndaki Sbkler Trbesine defnedildi. Ksa sren mrne ramen birok eser kaleme alan Tceddin es-Sbk eserleriyle ilim evrelerinde geni ilgi uyandrm, bilhassa tarihilii ve usulclyle aile fertleri arasnda temayz etmitir. Babasnn balayp tamamlayamad bir ksm eserleri de o tamamlam, bu sebeple baba ile oulun baz eserleri kimi zaman birbirine kartrlmtr. Eserleri. 1. Cemul-cevmi* f ulil-fh. Daha nce fkh usulne dair yazlan ok sayda eserin baarl bir ekilde zetlendii kitapta plan ve muhteva bakmndan Beyzvnin Minhclvlnn etkisi grlr. Usulde Hanef ve fi metotlarn birletiren Cemul-cevmi yzyllar boyunca medreselerde ders kitab olarak okutulmu, pek ok erh, hiye ve nazm almasna konu olmutur. Eserin eitli erh ve hiyeleriyle birlikte birok basks yaplmtr (Kahire 1304, 1306, 1310). 2. Menul-mevni an Cemil-cevmi. Mellifin Cemul-cevmie ynelik sorular

cevaplandrmak suretiyle eserin anlalmas zor yerlerini aklad bir alma olup daha sonraki rihler tarafndan metnin lafzlarnnn tahlilinde ska kullanlmtr (Kahire 1322; nr. Sad b. Ali Muhammed el-Humeyr, Beyrut 1420/ 1999). Eserin birinci ksm, emseddin Muhammed b. Muhammed el-Esed el-Gazznin el-Burul-levmi fm evrade al Cemil-cevmi adyla kaleme alp mellife gnderdii otuz soruya, ikinci ksm Cemleddin el-Horasnnin sorularna, nc ksm da derste talebelerin sorduu sorulara verdii cevaplardan olumaktadr. 3. Refulcib an Mutaar bnil-cib. bnl-Hcibin Mntehes-sl vel-emel f ilmeyil-ul velcedel adl eserine yazd erhtir (nr. Ali Muhammed Muavvez - dil Ahmed Abdlmevcd, I-IV, Beyrut 1419/ 1999). 4. el-bhc f eril-Minhc. Kd Beyzvnin Minhcl-vl il ilmilul adl eseri zerine babasnn balayp Vcib blmne kadar getirebildii erhi Tceddin esSbk tamamlamtr (nr. abn Muhammed smil, I-III, Kahire 1401/1981; Beyrut 1404; nr. Ahmed Ceml ez-Zemzem - Nreddin Abdlcebbr Sagr, I-VII, Dbey 1424/ 2004). 5. el-Ebh ven-neir (nr. dil Ahmed Abdlmevcd - Ali Muhammed Muavvez, I-II, Beyrut 1411/ 1991). Mellif genel olarak slm hukukundaki kll kaideleri, benzer fkh meseleler arasndaki ortak hkmleri ele ald bu eseri, babasnn tavsiyesi zerine alanndaki ilk alma kabul edilen bnlVeklin ayn isimdeki eserini rnek alarak yazmtr. 6. abat-fiiyyetil-kbr* (I-VI, Kahire 1324, 1348; nr. Mahmd Muhammed et-Tanh - Abdlfetth Muhammed el-Hulv, I-X, Kahire 1383-1396/ 1964-1976, 1413/1992). Mellif nce kk ve orta hacimde iki tabakat yazm ve muhtevay srekli gelitirerek alanndaki en muhteval alma olan eserine son eklini vermitir. 7. Mudn-niam ve mbdn-niam (nr. D. W. Myhrman, London 1908; nr. Muhammed Ali enNeccr - Muhammed Ebl-Uyn - Eb Zeyd eleb, Kahire 1367/1948, 1413/1993; nr. Ahmed Ubeydl, Beyrut 1983; Beyrut 1407/ 1986). Madd ve mnev kazanm ve kayplarn sebeplerini aratran Sbk bu balamda siyas ve idar grevlerin yan sra toplumsal meslekleri saymakta, bu mevki ve meslek sahiplerinin riayet etmesi gereken hususlar siyasetnme ve hikemiyat tarznda ele almaktadr. Eser Oskar Rescher tarafndan zet halinde Almancaya tercme edilmitir (stanbul 1925). 8. es-Seyfl-mehr f eri adeti Eb Manr. Risle Arapa asl ve Trke evirisiyle birlikte neredilmitir (M. Saim Yeprem, Mtrdnin Akde Rislesi ve erhi, stanbul 1989, 2000). 9. ide fil-cer vet-tadl ve ide fil-merrin (nr. Abdlfetth Eb Gudde, Beyrut 1388/ 1968, 1400/1980, 1402/1982; Kahire 1398/ 1978, 1404/1984). Sbknin dier baz eserleri de unlardr: et-Tev alet-Tenbh vel-Minhc vet-Ta (Nevevnin Taut-Tenbh adl eseri zerine yazlm olup Tevut-Ta adyla da anlr), Terut-Tev f tercit-ta (babasnn Tevut-ta f eril-Minhc adl eserinin tekmilesidir), Tercu Tail-ilf (Nevevnin fkh eserlerindeki hatalar dzelten recez tarznda yazlm 1600 beyitlik bir eserdir), Kavidd-dn ve umdetl-muvaidn, el-adetnnniyye fil-ade, ade maa elz f ilmin-nav, alt-fiyye, et-Tala f ulil-fh, abat-fiiyyeti-ur, abat-fiiyyetil-vs, Evaul-meslik fil-mensik (eserlerinin bir listesi ve yazma nshalar iin bk. Brockelmann, GAL, II, 108-110; Suppl., II, 105107; bn Sad el-Makdis, neredenin girii, s. 50-54). Sbk eitli ynleriyle modern dnem almalarna konu olmutur: Muhammed Abdlmnim Ali Mtevell, ctihdt bnis-Sbk ve mlath al m sebaa bih min mebiil-meczilmrsel (bask yeri yok, 1997); Abdurrahman en-Nahlv, el-Ilut-terbev vel-ictim ves-siys min illil-mebdi vel-ittichtit-terbeviyye indet-Tc es-Sbk: Dirse terbeviyye talliyye

meviyye (Beyrut-Dmak 1988); Hasan Slih, en-Naar fit-terbiye indes-Sbk (el-FikrlArab, III/21 [Trablus 1981], s. 114-121).

BBLYOGRAFYA

Tceddin es-Sbk, Menul-mevni an Cemil-cevmi f ulil-fh (nr. Sad b. Ali Muhammed el-Humeyr), Beyrut 1420/1999, neredenin girii, s. 15-64; bn Sad el-Makdis, Mucem yit-Tc es-Sbk (nr. Hasan b. Muhammed yt Beld), Beyrut 1425/2004, neredenin girii, s. 27-66, 89-138; bn Kd hbe, abatl-fuahi-fiiyye (nr. Ali M. mer), Kahire, ts. (Mektebets-sekfetid-dniyye), II, 177-179; bn Hacer, ed-Drerl-kmine, II, 425-428; Nuaym, ed-Dris f tril-medris (nr. Cafer el-Hasen), Kahire 1988, I, 37-38; Kef-unn, I, 399, 507, 595-597; II, 1099-1101, 1855, 1869; Serks, Mucem, I, 1002-1004; Brockelmann, GAL, II, 108-110; Suppl., II, 105-107; M. Sdk Hseyin, el-Beyts-Sbk, Kahire 1948, s. 13-16; Selhaddin el-Mneccid, Muceml-merrined-Dmayyn, Beyrut 1398/1978, s. 199-202; Abdlhay el-Kettn, Fihrisl-fehris, I, 419; II, 907, 1037-1038; Abdurrahman en-Nahlv, et-Tcs-Sbk: htimmtht-terbeviyye, Min almit-terbiyetilArabiyyetil-slmiyye, Riyad 1409/1989, s. 89-119; kir Mustafa, et-Trul-Arab velmerrin, Beyrut 1993, IV, 81-83; Abdullah Muhammed el-Habe, Cmiu-r vel-av, Ebzab 1425/2004, I, 654; II, 758-769, 1211; III, 1583, 1911, 1935, 2058; Muceml-matilmevcde f mektebti stnbl ve nl (haz. Ali Rza Karabulut), [bask yeri ve tarihi yok], II, 868-869. Bilal Aybakan tikad Grleri. Fakih olarak yetiip kadlk grevi sebebiyle pratik konularla youn biimde ilgilenen Tceddin esSbk, es-Seyfl-mehr ve el-adetn-nniyye adl eserlerinde inan konularyla da megul olmutur. Dier eserleri dikkate alndnda Sbknin bir Ear / fi savunucusu olduu grlr. abat-fiiyye adl eserine iman meselesiyle balamas ve bu konuda Earlerin bidat frkalarndan farkn gstermeye almas, ayrca zellikle Seluklular dneminde Haneflerle Earler ve Hanbellerle Earler arasnda cereyan eden tartmalara Eariyye lehinde savunmac bir yaklam iinde yer ayrmas onun bu ynn ortaya koyar. es-Seyfl-mehr adl akaid erhi de bu noktadan bakldnda Hanef kamuoyuna ve yneticilerine kar bir Ear mezhebi mdafaas olarak deerlendirilebilir. Eserin banda yer alan, Biz Ear topluluunun akdesi Hanef topluluunun akdesidir eklindeki ifadesi de bu yaklamn destekler mahiyettedir. Onun her ihtilfl meselede Earlerin hakllna vurgu yapmas ve mensubiyetini srekli dile getirmesi ayrca kaydedilmelidir. Bu adan Sbknin es-Seyfl-mehr ve abat-fiiyye adl eserleri, Kueyrnin ikyet Ehlis-snne ve bn Askirin Tebyn keibil-mfter adl eserleriyle benzerlik gsterir. te yandan Tceddin es-Sbknin Mtrdlii bir mezhep niteliinde grmemesi, Earliin

karsna itikad mezhep olarak Haneflii koymas ve Haneflerle Earler arasnda ihtilfl olan hususlar ne karmas dikkat ekicidir (es-Seyfl-mehr, s. 23, 27, 41, 43). Bu dorultuda bilgi elde etme yollar, lemin hudsu, Allahn sfatlar, peygamberlik, hiret ve melek inanc gibi temel konularda geleneksel bilgileri zikretmekle yetinir. Buna karlk Haneflerle Earlerin ihtilf ettii tli hususlarda eserlerinde hem titizlik hem de konunun hacminde genileme grlr. Ancak mellif ihtilfl meseleleri tekvn-mkevven, mushaflarda yazl lafzlarn Allahn kelm olup olmamas, kesb, teklf-i m l yutk, mukallidin iman ve imanda istisna gibi meselelerle snrl tutar. eladetn-nniyyesinde de Haneflerle Earler arasnda alt meselede ihtilf bulunduunu, Tahvnin akde rislesi sz konusu olduunda ise bunun meseleye indiini syler (abat, II, 267). Halbuki Abdrrahim eyhzde bu iki mezhep arasndaki ihtilflar krk (Naml-ferid, s. 359), Beyzzde Ahmed Efendi elli (rtl-merm, s. 53-56) ve Mtercim sm Efendi yetmi (Merahul-mel, s. 15-18) olarak tesbit eder. Tekvn-mkevven meselesini ilk ihtilf konusu diye gren Sbk, Earlerin fiil sfatlar hdis saydklarn, bu sebeple yaratmak, rzk vermek, adaletli olmak gibi fiillerden dolay Allahn hlik, rzk ve dil sfatlarn da yaratlm (hdis) kabul ettiklerini syler. Hanefler, her ne kadar Allahn lemi ve iindekileri belli bir zaman diliminde yaratt grnde olsalar da ezelde Onun kemal mertebesinde hlik olduunu kabul eder. Nitekim bir ktip fiilen yaz yazmasa bile bu sfatn sahibi olarak grlr. ki taraf uzlatrmaya alan Sbkye gre tekvn sfat kudret dahilinde mkevvenle birlikte dnldnde hdis olur. Ancak yaratmada messir sfat eklinde dnlrse bu kudretin kendisidir, artk onun kadm oluunda ihtilf yoktur. Allahn hlik isminin mecazi veya hakiki olmas ise kelmn konusu deil bir dil bilimi problemidir (es-Seyfl-mehr, s. 23-25). Earnin, Mushaflarda yazl lafzlar Allahn kelm deil onu ifade eden ibarelerdir eklindeki telakkisi Sbknin zikrettii ikinci ihtilftr. Ona gre Ear byle bir gr ileri srmemitir. Mezhebin nemli isimlerinden Bkllnnin ifadesi, Allahn ezel kelm dillerimizde okunan, zihinlerimizde ezberlenen, kulaklarmzda duyulan ve mushaflarda yazlandr; ancak ilh kelm bunlarn hibirine hull etmez; okuyan ve okunanlar mahlktur eklindedir. Esasen Eb Hanfenin kanaati de bu dorultudadr (a.g.e., s. 26-27). nsann irad fiilleri konusunda Eb Hanfenin Mutezile ile Cebriyye arasnda orta yolu ifade eden gr Sbkye gre Earnin kesb anlay ile uyumaktadr. ki mezhep arasndaki farkllk, Haneflerin insann iradesini hayr da erri de kapsayacak biimde grmelerine karlk Earlerin iradenin tek ynl ilediini kabul etmeleridir. Haneflere gre kul tercihine bal olarak, Earlere gre ise fiilin elinde gereklemesi yani kesbi sebebiyle sevab veya cezay hak eder. Sbk bu durumda bile aradaki ihtilfn lafz olmaktan te bir anlam ifade etmediini dnr. Lafz olan ihtilf da Earlerin kesb dediklerine Haneflerin ihtiyr demeleridir. Her iki mezhep, Mutezilenin aksine kudretin fiilden nce deil fiille birlikte olmasn ngrmesi ynyle hem itizl hem de cebr telakkisinden uzak bir anlaya sahiptir. Konuyla balantl olan teklf-i m l yutk meselesi de Sbkye gre bir tartma zemini oluturmaz. nk Earler bunun vuku bulmasn deil aklen ciz olmasn ileri srerler. Nitekim, Allah kula ancak gcnn yettiini ykler melindeki yet de (el-Bakara 2/286) vuku bulmamaya dellet eder (a.g.e., s. 30-33). Mukallidin iman meselesinde iki mezhep arasndaki ihtilf da lafz olmaktan teye gemez. Kueyrnin aklamalarn delil gsteren Sbkye gre Ear bilgisiz kimsenin kurtulua erdiine,

kfirin ise helk olduuna hkmetmitir. Onun Allah delile dayanmak suretiyle bilmekten kast icml olarak bilmek ve iman etmekten ibarettir. Sbknin temas ettii son ihtilf konusu imanda istisna (nallah mminim) meselesidir. Ona gre taraflarn konuya farkl alardan bakmalar zhir bir fikir ayrlna gtrmtr. Earler inallah derken o n deil gelecekteki veya son nefesteki hali gz nne alrken Hanefler iinde bulunulan zaman hesaba katmlardr. Dolaysyla aradaki ihtilf yine ekldir (a.g.e., s. 40-44; abat, II, 265). Ancak Haneflerin imanda phe iinde bulunmay ima edecek sz ve beyandan kanma konusundaki titizliklerini Sbknin dikkate almad grlmektedir. Tceddin es-Sbknin itikad meselelere yaklam deerlendirildiinde onun bu alanda kendine zg bir kanaatten ziyade uzlatrclndan sz etmek gerekir. Zaten Sbk nceki kelmclarn grlerinin yeterli olduu, bu alanda yeni bir alma yapmaya gerek kalmad kanaatindedir. Onun geni yer ayrd isim-msemm bahsini (es-Seyfl-mehr, s. 17-20) Gazzlnin el-Maadlesn adl eserinden zetlemesi bu tesbiti dorular mahiyettedir. Bununla birlikte babasndan tevars ettii hadisiliinin etkisiyle baz itikad meselelerde delil olarak kullanlan hadislerin zayf veya uydurma olduunu belirlemesi bu alana yaplm bir katk diye deerlendirilebilir. Ona gre namaz kasten terkeden kimsenin kfir olduu eklindeki hadis garb veya mnkerdir. Allahn zt hakknda fikir yrtmeyin, Onun yarattklarn dnp inceleyin melindeki ifade de (Acln, I, 356-357) hadis deil bn Abbasn szdr (es-Seyfl-mehr, s. 46-47, 50, 55). Ayrca erhettii akaid rislesinin Eb Mansr el-Mtrdye nisbeti konusunda yer yer phelerini dile getirmesi onun tenkiti ynne bir iaret saylmaktadr (a.g.e., s. 40, 45). Ehl-i snnet dndaki frkalar, ayrca felsefe sz konusu olduunda Sbknin uzlamaz bir yaklam ortaya koymas dikkati ekmektedir. Mesel alannda nemli bir eser olarak grd Zemahernin el-Kefn bidat unsurlar ierdii gerekesiyle eletirir (Mudn-niam, s. 66). Frb ve bn Sny filozof (hakm), dncelerini de slm hikmet diye grmeyen Sbk onlar ve takipilerini sefih, felsefelerini de btl ve cehlet rn sayar. Ona gre dnemindeki baz kelmclarn felsefe ve mantkla megul olmalar da son derece yanltr. Kelmla felsefenin mezcedilmesine ynelik aba ise mslmanlara verilecek en byk zarardr. Bu yanl ve zararl iin ba sorumlusu Nasrddn-i Tsdir. Bklln, Eb shak el-sferyn ve Cveynnin eserleri kelm konusunda almak isteyenler iin yeterlidir. Bu arada Gazzl ve Fahreddin er-Rznin felsefe ile ilgilenmelerinin bu konuda nemli rol oynadnn hatrlatlmas zerine Sbknin onlar savunmaya getii grlmektedir. Ona gre bu iki imam sadece felsefe ile ilgilenmemi, dier btn ilimleri de renmitir. Onlarn bu renimdeki gayeleri slm itikadn bozuk fikir ve inanlara kar korumak, hak ve hakikati desteklemektir. Bu amalarndan dolay hata etmi olsalar bile sevap kazanmlardr (a.g.e., s. 64-65). Bununla birlikte Sbknin baz ekincelerle Ehl-i bidatn mmin olduunu ve cennete gireceini sylemesi nisbeten yumuak bir tavr olarak deerlendirilmelidir (es-Seyflmehr, s. 53; abat, I, 48; II, 269).

BBLYOGRAFYA

Sbk, abat, I, 48; II, 262-269; a.mlf., es-Seyfl-mehr f eri adeti Eb Manr (nr. M.

Saim Yeprem, Mtridnin Akde Rislesi ve erhi iinde), stanbul 2000, tr.yer.; a.mlf., Mudn-niam ve mbdn-niam, Beyrut 1407/1986, s. 64-66; emseddin bn Abdlhd, eriml-mnekk fir-red ales-Sbk (nr. Eb Abdurrahman es-Selef), Beyrut 1412/1992, tr.yer.; Abdrrahim eyhzde, Naml-ferid, Kahire 1317, s. 3-59; Beyzzde Ahmed Efendi, rtl-merm min ibrtil-mm (nr. M. Zhid el-Kevser), stanbul, ts. (Drl-ktbilslmiyye), s. 53-56; Acln, Kefl-af (nr. Ysuf b. Mahmd el-Hc Ahmed), Beyrut 1405/1985, I, 356-357; Mtercim sm Efendi, Merahul-mel f erhil-Eml, stanbul 1304, s. 15-18; H. Laoust, La survie de Gazali daprs Subki, BEO, XXV (1972), s. 153-172; J. Schacht [C. E. Bosworth], al-Subk, Tadj al-Dn, EI (ng.), IX, 744-745. Cafer Karada

SBK, Takyyddin
() Ebl-Hasen Takyyddn Al b. Abdilkf b. Al b. Temmm es-Sbk (. 756/1355) fi limi, mctehid. 3 Safer 683 (21 Nisan 1284) tarihinde Nil deltasnn gneybatsnda yer alan Menfiye kylerinden Sbklabdde dodu. Babasnn biyografisine geni yer veren olu Tceddin es-Sbk onun rencilik yllarn ayrntl biimde anlatr. lk eitimini babasndan ve dier baz limlerden aldktan sonra babasyla birlikte Kahireye gitti, daha nce ezberledii eserleri buradaki hocalara arzetti. bn Bint Eaz, bn Dakkuld, Caber, Necmeddin bnr-Rifa, Alemddin el-Irk, Takyyddin bns-Si, Abdlmmin b. Halef ed-Dimyt, Ysuf b. Abdurrahman el-Mizz, Eb Hayyn el-Endels ve bn Atullah el-skender gibi limlerden fkh, usul, kelm, mantk, nahiv, lugat, tefsir, kraat, hadis ve tasavvuf dersleri alarak kendini yetitirdi. Hadis tahsili iin eitli yerlere seyahatlerde bulundu. Pek ok hocas Sbknin ilmini takdir etmi ve onun eitli alanlarda yetien sekin bir lim olduunu belirtmitir. 706da (1306) Dmaka giden Sbk bir yl sonra Kahireye dnd ve kendini telif, fetva ve tedrs faaliyetlerine verdi. 716da (1316) hacca gitti. Msrda fi mezhebinin nderi haline gelen Sbkye her taraftan fetva sorulmaya baland. 719-727 (1319-1327) yllar arasndaki dnem dnda bn Tolun Camii meihatl grevini 739a (1338) kadar srdrd. Ayn yl Sultan Muhammed b. Kalavun tarafndan Hatb el-Kazvnnin vefatyla boalan Dmak kdlkudtlna tayin edildi. Emeviyye Camii hatipliini de uzun sre yrten Sbk, 742de (1341) Ysuf elMizznin vefat zerine Erefiyye Drlhadisi meihatlna, 745te (1344) emseddin bnnNakbin vefatyla boalan e-miyyetl-Berrniyye Medresesi mderrisliine getirildi. Ayrca Gazzliyye, el-diliyyetl-kbr, Atabekiyye, Mesrriyye gibi medreselerde mderrislik yapt. Yetitirdii renciler arasnda ehbeddin Ahmed b. Aybek ed-Dimyt, Cemleddin el-snev, Aleddin es-Safed, Hall b. Keykeld el-Al, Zeynddin el-Irk, Ebl-Mehsin el-Hseyn, Frzbd, amcasnn olu bn Abdlber es-Sbk, Hlid b. s el-Belev, kendi oullar Muhammed, Baheddin Ahmed, Cemleddin Hseyin ve Tceddin Abdlvehhb gibi limler vardr. Dmakta hastalannca kadlk grevine olu Tceddin es-Sbk geti. Kahireye vardktan birka gn sonra 3 Cemziyelhir 756 (15 Haziran 1355) tarihinde vefat etti ve Bbnnasr Kabristanna defnedildi. Memlkler dneminin mehur limlerinden biri olan Sbk pek ok alanda sahip olduu birikimi telif ve tedrs faaliyetlerine yanstmtr. Eserleri incelendiinde dil ve manta dayal analizlerin baskn olduu, temas ettii tefsir ve usl-i fkh konularn bu eksende iledii grlr. Fr-i fkh alannda dneminde fi mezhebinin en nde gelen temsilcisi olduu tartmasz kabul edilmektedir. zellikle bu mezhebin uygulama ynne olan katks dikkate deerdir. Uzun yllar kdlkudtlk yaparken kazand birikimi fetvalarna yanstmtr. Eserlerinde ele ald fkh problemleri dnemin sosyal tarihi iin zengin bir malzeme iermektedir. Olu Tceddin es-Sbk ile mukayese edildiinde

kendisinin fr-i fkh, olunun ise usl-i fkh ynyle temayz ettii grlr. Ear mezhebini benimseyen Sbk kelm konularyla da yakndan ilgilenmi ve grlerini dile getirmitir. bn Teymiyyenin grlerini reddederken Eariyye bata olmak zere Ehl-i snneti savunmutur. Zhd ve takv hayat srdren Sbknin tasavvuf konusunda da kayda deer grleri vardr. Ona gre sf Hak ile dost olan ve halk ile i ie bir hayat benimseyen kiidir. Eserleri. Eser ve rislelerinin says 140 civarnda olup balcalar unlardr: 1. TekmiletlMecm. Eb shak e-rznin fi fkhna dair el-Mheeb adl eserine Nevevnin yazd erhin tekmilesi olup Bbr-Ribdan Bb Beyil-murbahaya kadar gelebilmitir (elMecm, Kahire 1344-1352, X-XII. ciltler; nr. Muhammed Necb el-Mut, Riyad 1423/2003, XXI. ciltler). 2. el-btihc f eril-Minhc. Nevevnin Minhc-libni zerine yazd ve Kitb-aln balarna kadar getirebildii bir erhtir (Kahire 1345; Beyrut 1404). 3. FetvasSbk. Bir ksm risle mahiyetindedir (I-II, Kahire 1356/1937; I-II, Beyrut, ts.). 4. el-bhc f erilMinhc. Kd Beyzvnin Minhcl-vl il ilmil-ul adl eseri zerine yazmaya balad bu erhi Vcib bahsinin balarna kadar getirmi, kalan ksmn olu Tceddin es-Sbk tamamlamtr (nr. abn Muhammed smil, I-III, Kahire 1401/1981; Beyrut 1404; nr. Ahmed Ceml ezZemzem - Nreddin Abdlcebbr Sagr, I-VII, Dbey 1424/2004). 5. ifs-sem f ziyreti ayril-enm (Haydarbd 1315/1897, 1371/1952; Bulak 1318; Kahire 1970; Beyrut 1371/1951). Takyyddin bn Teymiyyenin grlerinin eletirildii bu eser iin Hanbel limi emseddin bn Abdlhd e-riml-mnk fir-red ales-Sbk adyla bir reddiye kaleme alm (Kahire 1318; Riyad 1983; Beyrut 1985), ona kar da bn Alln es-Sddk, brhim b. Osman es-Semennd gibi limler reddiye yazmtr (Abdlhay el-Kettn, I, 277). 6. el-Aleml-menr f ibti-hr (Kahire 1329). 7. brzl-ikem min adi rufial-alem (nr. Keyln Muhammed Halfe, Beyrut 1412/1992). 8. Virdl-alel f fehmil-ilel (nr. Ali b. Slih b. Muhammed el-Mahmd, Mecellet Klliyyeti dril-ulm, XXXVII [Kahire 2006], s. 389-451). 9. el-rd fil-aa velmecz vel-kinye vet-tar (nr. Mahmd Tevfk Muhammed Sad, Kahire 1986). 10. Kefddesis f hedmil-kenis. Eser zerine Seth Ward bir doktora almas yapmtr (1984, Construction and Repair of Churches and Synagogues in Islamic Law: A Treatise of Taq al-Dn Al b. Abd al-Kf al-Subk, Yale University). 11. al-ereb f esileti aleb. Muhammed lim Abdlmecd el-Efgnnin mmlkur niversitesinde yksek lisans tezi olarak nere hazrlad eser baslmtr (Mekke 1409/1988). 12. Kll mevldin yled alel-fra (nr. Muhammed Seyyid Eb Amme, Tanta 1410/ 1990). 13. Man avlil-mm el-Mualib: aal-ad fe-hve meheb (nr. Ali Nyif Bik, Beyrut 1413/ 1993). 14. Min Resilis-Sbk en-naviyye (nr. Ceml Abdlt Muhaymer, Kahire 1409/1989). Nahve dair iki rislesini ihtiva etmekte olup bunlardan Neyll-ul fil-af bi-l ayrca baslmtr. 15. er-Resils-Sbkiyye fir-red al bn Teymiyye ve tilmih bn ayyim el-Cevziyye (nr. Keml Ebl-Mn, Beyrut 1403/1983). Sbkye ait alt risle iermekte olup bunlardan es-Seyf-al fir-red al bn Zefl (bn Kayyimin el-adetn-nniyyesine reddiye olup M. Zhid Kevsernin tekmilesiyle birlikte yaymlanmtr; Kahire 1356/1937, 1993), ed-Drretl-muyye fir-red al bn Teymiyye (Dmak 1347; Kahire 1937) ve el-tibr bi-beil-cenneti ven-nr (nr. Th ed-Desk Hubey, Kahire 1987) ayr olarak baslm, en-Naarl-muaa fil-alef bi-alil-mualla da Fetvsnda yer almtr (II, 309-314). 16. er-Rifde f man vade (nr. Zeyyn Ahmed el-Hc brhim, Mecellet Mahedil-matil-Arabiyye, XXVIII/2 [Kveyt 1984], s. 457-489; nr. Abdlilh Nebhn, et-Trl-Arab, V/17 [Dmak 1405/1984], s. 126-152; bask yeri yok [Drl-belga], 1988). 17. Neyll-ul fil-af bi-l (nr. Hlid Abdlkerm Cuma, Mecellet

Mahedil-matil-Arabiyye, XXX [Kveyt 1986], s. 113-134). 18. Akm kll ve m aleyhi tedl (nr. Ceml Abdlt Muhaymer, Kahire 1985; nr. Ali Muavvaz - dil Abdlmevcd, Hall b. Keykeld el-Alnin Telul-fhm f teni yail-umm adl rislesiyle birlikte, Beyrut 1418/1997). 19. Ed refil-yedeyn (et-Temhd f refil-yedeyn fi-alt, nr. Selhaddin el-Mneccid, Dmak 1951; Risle f refil-yedeyn fi-alt, Kahire 1970). 20. elKelm al inn-ns (Risle f atmiyyeti l ictihde maan-na ve Suln fin-naaril-mub f til-arb vel-muallim fittibi m yallem adl risleleriyle birlikte, nr. Ysuf Ahmed, Beyrut 1422/2002). 21. et-Temhd fm yecib fhit-tadd (nr. Selhaddin el-Mneccid, Mecelletl-Mecmail-ilmiyyil-Arab, XXVI/2 [Dmak 1370/1951], s. 249-282). 22. Reddl-alel f fehmil-ilel (nr. Ali b. Slih b. Muhammed el-Mahmd, Mecellet Klliyeti dril-ulm, sy. 37 [Kahire 1426/2006], s. 389-451). 23. es-Seyfl-mesll al men sebberResl (Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 465; Sleymaniye, nr. 319; Hac Beir Aa, nr. 657/3; Yenicami, nr. 209).

BBLYOGRAFYA

Sbk, abat, X, 139-338; Safed, el-Vf, XXI, 253-265; Zeheb, Mucem-y: elMuceml-kebr (nr. M. Habb el-Hle), Tif 1408/1988, II, 34-35; Ebl-Mehsin el-Hseyn, eyl Tekiretil-uff (nr. M. Zhid el-Kevser), Dmak 1347, s. 39-41; Hlid b. s el-Belev, Tcl-mefri (nr. Hasan es-Sih), Muhammediye, ts. (hyt-trsil-slm), I, 237; bn Kd hbe, abatl-fuahi-fiiyye (nr. Ali M. mer), Kahire, ts. (Mektebets-sekfetiddniyye), II, 116-120; bn Hacer, ed-Drerl-kmine, III, 63-71; Syt, Buyetl-vut, II, 176177; Nuaym, ed-Dris f tril-medris (nr. Cafer el-Hasen), Kahire 1988, I, 134-135; Kefunn, I, 215; II, 1018, 1049, 1070, 1223, 1873, 1879, 1912-1913; Serks, Mucem, I, 1004-1005; Brockelmann, GAL, II, 106-107; Suppl., II, 102-104; M. Sdk Hseyin, el-Beyts-Sbk, Kahire 1948, s. 50-56; Abdlhay el-Kettn, Fihrisl-fehris, I, 277; II, 616-617, 1033-1034; S. Ward, Construction and Repair of Churches and Synagogues in Islamic Law: A Treatise of Taq al-Dn Al b. Abd al-Kf al-Subk (doktora tezi, 1984), Yale University. Bilal Aybakan

SBLs-SELM
() bn Hacer el-Askalnnin Bulul-merm adl eserine Emr es-Sann (. 1182/1768) tarafndan yazlan erh (bk. BULGUl-MERM).

SC
() ihbddn Ahmed b. Ahmed b. Muhammed es-Sc e-fi el-Ezher (. 1197/1783) Daha ok erh ve hiyeleriyle tannan Msrl lim. Msrda Garbiye vilyetinin Sciye kasabasnda dodu. lk tahsilini babasndan yapt. Ondan ve eitli limlerden Arap dili ve edebiyat ile tefsir, hadis, fkh, tasavvuf, matematik, astronomi, felsefe ve mantk okudu. Astronomi, felsefe ve matematik alanlarnda en nemli hocas olan Hasan b. brhim el-Cebertden Esrddin el-Ebhernin mantk, tabiyyt ve ilhiyyta dair Hidyetl-ikme, amnnin el-Mla fil-heyesinin Kadzde-i Rm erhi, Sbtul-Mardnnin Lalcevhir f (taddi)l-u ved-deviri, Muhammed b. Eref es-Semerkandnin matematie dair Eklt-tessinin Kadzde-i Rm erhi gibi kitaplarla rubu-i mceyyeb ve rubu-i mukantarata ilikin eserler okudu. Bylece eitli alanlarda kendini yetitiren Sc babas henz hayattayken Msrn byk limleri arasna girdi. Babasnn vefatndan sonra hocalk yapmaya ve telif almalarna devam etti. 16 Safer 1197 (21 Ocak 1783) tarihinde vefat eden Sc, Ezher Camiinde klnan namazndan sonra Bustn Mezarlnda babasnn yanna defnedildi. Gzel ahlkl ve gayretli bir ilim adam olan Sc ok sayda renci yetitirmi, byk bir ksm erh ve hiyeden ibaret olan manzum ve mensur 100den fazla eseri tesbit edilmitir. Ali Paa Mbrek el-anda eserlerinin bir ksmn hadis ve nahiv konularna gre tasnif etmitir (XII, 26-32; yazma halindeki eserlerinin bulunduu ktphaneler iin Habe, bk. bibl.; Brockelmann, bk. bibl.). Eserleri. Dil ve Edebiyat. 1. Fetul-cell al eri bn Al (al Elfiyyeti bn Mlik) (Bulak 1270, 1282, 1286, 1302; Kahire 1298, 1306, 1307, 1310, 1319, 1325). Hiye zerine Muhammed el-Enbb ile (Kahire 1286, 1324; Bulak 1296) smil b. Ms el-Hmidnin takrirleri vardr. 2. iye al eri arin-ned ve belli-ad. bn Himn eserine kendisinin yazd erhe hiye olup (Bulak 1272, 1279, 1280, 1287, 1299; Kahire 1298, 1299, 1303, 1306, 1325) zerine Sleyman e-erkv hiye, Muhammed el-Enbb takrir (Kahire 1305, 1306, 1310) ve Ahmed el-Bb Tarrt adl bir eser (Kahire 1315) yazmtr. 3. el-rz f envil-mecz. Mecaz hakknda yazd bir manzume ile bunun erhidir (Kahire 1297, 1302). Esere ayrca birok erh ve hiye yazlmtr. 4. Manme fil-istirt (Mecmu mhimmtil-mtn iinde, Kahire 1297, 1302). Ebl-Ksm es-Semerkandnin Feridl-fevid adl rislesinin nazma ekilmi eklidir. 5. Bulul-ereb bieri ade min kelmil-Arab. Chiliye devri airi Semevel el-Ezdnin Lmiyyesinin erhidir (Kahire 1324). 6. eru Dvnis-Semevel (Kahire 1324). 7. iye al Mutaar Behceti (Tufeti)s-smin ven-nrn bi-mevlidi seyyidil-evveln vel-irn. Muhammed el-Gaysnin mevlidinin Medbi tarafndan yaplan ihtisara hiyedir. Kelm. 1. el-Maadr-ref f nami esmillhil-bed ve erhi el-Maadl-esn fm yetealla bi-esmillhil-sn. 2. Fetul-mennn li-beynir-ruslillet fil-urn. Bu manzume ve erhi Sytnin Mfmtl-arn f mbhemtil-urn ile birlikte baslmtr (Kahire 1309). 3. Risle f ibti kermtil-evliy (Takyyddin es-Sbknin ifl-esm f ziyreti ayril-enm ile birlikte, Haydarbd 1315; Bulak 1319; stanbul 1981). 4. Manmets-

Sc fit-tevd (Adets-Sc). Birok erhi vardr. 5. Manmet ilmi dbil-ba. Bu esere de birok erh yazlmtr. Fkh. 1. en-Nefetr-rabbniyye alel-Fevidi-inevriyye (aler-Rabiyye). Muhammed er-Rahbnin er-Rabiyye adl ferize dair manzumesine Abdullah b. Muhammed e-inevrnin yazd erhe hiyedir. 2. Ezhru riyi raiyyi(ra)t-ta vet-ted. Eb c el-sfahnnin el-Mutaar (yetl-itir, el-ye fil-itir, et-Tarb) diye anlan fkha dair eserine Hatb eirbnnin yazd el-n f alli elfi Eb c adl erhe hiyedir. 3. el-avln-nefs fm yetealla bil-al al mehebi-fi b. drs. 4. Manmet evil-erm fil-feri. Hadis. 1. en-Nrs-sr eru Mutaari bn Eb Cemre lil-Bur. bn Eb Cemrenin Buhrnin el-Cmiu-ainden derledii Cemul-nihye adl muhtasarna yapt erhtir. 2. iye alel-nil-an min kelmi Seyyidil-mrseln. bnl-Cezerye ait eserin hiyesidir. Tasavvuf. 1. Bedl-vesil f alli el-fid-Delil. Cezlnin Delill-ayrtnn erhidir. 2. el-Fttl-aliyye eru-altil-Meiyye. Abdsselm b. Me el-Hasennin eserinin erhidir. 3. el-Fevidl-lafe f eri elfil-Vafe. Sd Ahmed Zerrka ait eserin erhidir (Kahire 1316; Demenhr 1330). 4. Tufet evil-elbb fm yetealla bil-l vel-abb. Astronomi. 1. Fetul-almil-adr bi-eri Lail-cevhir f marifetil-u ved-devir. Sbtul-Mardnnin eserinin erhi olup eserde muvakkitler iin gerekli hat ve dairelerden bahsedilmektedir. 2. Hidyet lil-ebr li-marifeti eczil-leyli ven-nehr. Ahmed el-Ayydn manzumesinin erhidir. 3. eru Manme f menzilil-amer. Scnin kendi manzumesine yazd erhtir (Drl-ktbil-Msriyye, Talat, Mkat, nr. 213). 4. Manme fil-amel bir-rubilmceyyeb (Drl-ktbil-Msriyye, Felek ve Riyza, nr. 3980). Matematik. 1. Fetu i-ftil-aliyye bi-eri metnil-Ysemniyye. Abdullah b. Muhammed bnl-Ysemnin cebir ve denklemlere dair manzumesinin (urcze) erhidir. 2. Fetul-mlikirrezz li-eri Nami Ulil-evf. Manzume ve erhi mellife aittir. Mantk. 1. Malts-Sc (el-Maltl-ar, Ul-malt, Naml-malt). Kategorilere dair bir manzumedir (Kahire 1273, 1276, 1297, 1302, 1303,1304, 1306, 1323). 2. elCevhirl-muntamt f Uil-malt. Bir nceki manzumenin erhidir (I-II, Kahire 1940, baka erh ve hiyeleri de vardr). 3. er al beyteyn fil-malt (Zeyn Dahlnn Mecm yetemil al eli resil fil-cebr vel-mubele vel-va vel-malt iinde, Kahire 1292).

BBLYOGRAFYA

Cebert, Acibl-r, s. 570-571; Ali Paa Mbrek, el-at-Tevfyye, Kahire 2001, XII, 26-32; Serks, Mucem, I, 1005-1007; Brockelmann, GAL, II, 167, 422-423; Suppl., II, 216, 445446; Hediyyetl-rifn, I, 179-180; Kehhle, Muceml-mellifn, I, 154; Abdlcebbr Abdurrahman, Zeirt-tril-Arabiyyil-slm, [bask yeri yok] 1403/1983, II, 946;

Ekmeleddin hsanolu v.dr., Osmanl Astronomi Literatr Tarihi, stanbul 1997, II, 494-495; Abdullah Muhammed elHabe, Cmiu-r vel-av, Ebzab 1425/2004, I, 95-96, 173, 233, 251, 425; II, 828, 833, 904, 913, 945, 1147, 1206, 1260, 1267, 1380; III, 1203, 1838-1839, 1887-1888, 1899, 1999. Zlfikar Tccar

SCD ELEB
(. X./XVI. yzyl) Yavuz Sultan Selim dnemi olaylarn konu alan Selimnmenin yazar, Osmanl mellifi (bk. SELMNME).

SDSYYT
() Bir hadisi kitabna alan melliften Hz. Peygambere varncaya kadar senedinde alt rvi bulunan hadisler iin kullanlan terim (bk. SNAD).

SDD
) ( Eb Muhammed sml b. Abdirrahmn b. Eb Kerme el-Aver es-Sdd el-Kebr el-Kf (. 127/745) Mfessir tbi. Hicazda dodu ve Kfede yaad. Grd ve rivayette bulunduu sahbler dikkate alndnda 49 (669) ylndan nce doduu sylenebilir. Babasnn aslen sfahann ileri gelenlerinden olduu zikredilmitir (Eb Nuaym, I, 247). Kfedeki byk mescidin kapsndaki glgelikte oturarak ba rts satt ve tefsir dersleri verdii iin Sdd nisbesiyle mehur olmutur. Kureyli Zeyneb bint Kays b. Mahremenin zatls olduundan Kure nisbesiyle de anlr. Sddnin torunu olan (Ayn-a, III, 379) ve Sdd es-Sagr lakabyla anlan Muhammed b. Mervn hadis tenkitileri tarafndan kezzb olarak nitelendirilmi ve hadislerinin terkedilmesi konusunda gr birliine varlmtr (bn Eb Htim, VIII, 86). Sdd sahbe neslinden Abdullah b. mer, Hz. Hasan, Eb Hreyre, Eb Sad el-Hudr ve Sad b. Eb Vakks grd; Enes b. Mlikten hadis dinledi. Baz kaynaklarda onun Abdullah b. Abbastan da rivayette bulunduu kaydedilmekteyse de (bn Hacer, I, 199) bn Abbastan yapt rivayetler daha ok Eb Mlik ve Eb Slih kanalyladr. Tbinden Mrre et-Tayyib el-Hemdn, Yahy b. Abbd, Eb Slih Bzn, Sad b. Ubeyde, Eb Abdurrahman es-Slem, At b. Eb Rebh ve krime elBerber gibi kiilerden hadis rivayet etti. Kendisinden Esbt b. Nasr el-Hemdn, Sfyn es-Sevr, ube b. Haccc, sril b. Ynus es-Seb, Zide b. Kudme ve Eb Bekir b. Ayy gibi limler rivayette bulundu. Kfeliler iinde tefsire dair en ok rivayeti ve birikimi bulunan ve tbin neslinin kklerinden (drdnc tabakasndan) olan Sdd 127 (745) yl sonlarnda veya 128in balarnda vefat etti. Hadis otoriteleri Sdd hakknda sikadan leyyin ve zayfa kadar eitli sfatlar kullanm, Eb shak el-Czcn kendisini kezzb diye zikretmitir (bu iddiann tenkidi iin bk. M. At Ysuf, s. 27). Ancak Buhr ve Ahmed b. Hanbelin onu sika olarak grmesi, Sfyn es-Sevr ve ube b. Haccc gibi otoritelerin kendisinden rivayette bulunmas, Buhr dndaki muteber hadis kaynaklarnda rivayetlerine yer verilmesi karsnda Sddnin gvenilirlii konusunda bir problemin bulunmadn dnmek mmkndr. Sdd birka meseleden dolay eletirilmi olup bunlardan biri onun aya meylettii iddiasdr. Hseyin b. Vkd el-Mervez tefsirle ilgili baz meseleleri sormak iin Sddnin yanna gittiini, cevaplarn alp ayrlaca srada onun Hz. Eb Bekir ile mer iin kt szler sylediini iddia etmitir (Eb shak el-Czcn, s. 54). a kaynaklarnda da onun i olduu belirtilmektedir (Ayn-a, III, 379-380). Dier baz kaynaklarda da aya meyletmekle itham edildii sylenmekle birlikte bunu dorulayan bilgilere yer verilmemitir (Zeheb, I, 236). Sddnin tefsire dair rivayetlerini derleyen Muhammed At Ysuf, bu rivayetler zerinde o srada mevcut itikad ve siyas ynelilerin etkisinin bulunup bulunmadn incelediini, fakat byle bir tesirin varln gsteren bir unsura rastlamadn belirtmekte, mtekaddimn hadisileri tarafndan iliinden hi sz edilmezken mteahhirnin delil zikretmeksizin bu iddiay dile getirmekle yetindiklerini

sylemektedir (Tefsrs-Sdd el-Kebr, s. 44). Onun eletirildii noktalardan biri de tefsir rivayetlerini kssahan geleneine uygun biimde aktarmasdr. Kfe Mescidinin kapsnn eiinde etrafnda toplananlara sriliyat tr rivayetleri ieren dersler vermesi baz limlerin tepkisine sebep olmutur. brhim en-Neha, Sddnin dersini dinledikten sonra onun halkn zevkine uygun tarzda tefsir yaptn ileri srmtr (bn Eb Htim, II, 184). abnin de Sddnin tefsir dersi verdiini grnce kendisine ar szler sarfetmesi (Taber, I, 92) ve ona Kuran ilminden bir pay verildiini syleyene ona Kuran cehaletinden bir pay verildii eklinde cevap vermesi de (Ahmed b. Hanbel, I, 374) Sddnin sriliyat tr rivayetleri aktarmasyla ilgili olmaldr. Kendisini sika olarak kabul eden Ahmed b. Hanbel bu rivayeti bir deerlendirme yapmadan aktarrken onun biyografisinde ayn rivayeti kaydetmeyen Buhr, bn Eb Hlidin, Sdd Kuran konusunda abden daha bilgilidir ve Yahy b. Sadin, Sddnin sadece hayrla anldn duydum, hi kimse onu terketmemitir eklindeki szlerine yer vermitir. Bunlardan baka Sdd, tefsirde Ehl-i kitaptan en ok rivayette bulunmasnn yan sra mnker rivayetleri aktaran ve bu konuda en gevek davranan kimse olarak gsterilmektedir (Muhammed b. Abdullah b. Ali el-Hudayr, I, 305). Rivayetlerinin incelenmesinden, bunlarn sriliyatn sadece ciz olan ya da hakknda skt edilenleri deil aktarlmas ciz grlmeyenleri de kapsad anlalmaktadr. Hz. Dvd ve Sleyman hakknda peygamberlerin ismet sfatyla badamayacak baz rivayetleri buna rnek gsterilebilir (M. At Ysuf, s. 86-88). bn Kesrin, Sdd aracl ile gelen baz sriliyat rivayetlerinin mdrec veya dier din mensuplarnn kitaplarndan aktarlm olmas ihtimalinden sz etmesi de bu rneklerle ilgili olmaldr (Tefsrl-urn, I, 110). Sddnin yetlerin nzl sebeplerine dair rivayetleri nemli olup bunlarn saysnn 100den fazla olduu bilinmektedir (M. At Ysuf, s. 66). Muayyen bir kraati olduuna dair bilgi bulunmamakla birlikte eitli tefsirlerde farkl okuyularna yer verilenler iinde onun adnn da zikredildii baz rneklerle karlalmaktadr (a.g.e., s. 69-74). Sddnin tefsir rivayetleri arasnda neshe dair olanlar da nemli bir yer tutar. Ancak muhkem olduklar aka bilinen baz yetlerin mensuh olduunu iddia etmesi (mesel l-i mrn sresinin 102. yetinin Tegbn sresinin 16. yetiyle neshedildiini ileri srmesi) ve haberlerle ilgili baz yetlerde de nesih iddiasnda bulunmas sebebiyle (mesel Bakara sresinin 284. yetinin ayn srenin 286. yeti tarafndan neshedildiini sylemesi) eletirilmitir (bnl-Cevz, s. 76, 102-103, 116). bnn-Nedm, Sddnin Tefsrs-Sdd adl bir eseri olduunu belirtmitir; ancak kitabn gnmze ulap ulamad bilinmemektedir. Eb Yal el-Hall de Sddnin tefsirinin talebesi Esbt b. Nasr tarafndan rivayet edildiini sylemi ve bu tefsirin en faziletli tefsirlerden biri olduunu ileri srmtr. Muhammed At Ysuf, Sddye nisbet edilen ve alt ayr rivayet tefsirinde yer alan rivayetleri bir araya getirerek neretmitir (bk. bibl.). Sddnin bunun dnda KitbnNsi vel-mens ile (bnl-Cevz, s. 102) el-Mez ves-siyer (bn Tarberd, I, 308) adl eserleri kaydedilmektedir.

BBLYOGRAFYA

bn Sad, e-abat, VIII, 441, 497; Ahmed b. Hanbel, el-lel (Koyiit), I, 70, 144, 151, 238, 374, 380, 409, 421; II, 38, 41, 67, 144; Buhr, et-Trul-kebr, I, 361; Eb shak el-Czcn, Avlrricl (nr. Subh el-Bedr es-Smerr), Beyrut 1405/1985, s. 54; Taber, Cmiul-beyn (kir), I, 92, 157; bn Eb Htim, el-Cer vet-tadl, II, 184; VIII, 86; bnn-Nedm, el-Fihrist, s. 33; Eb Nuaym el-sfahn, ikru abri bahn (nr. Seyyid Kesrev Hasan), Beyrut 1410/ 1990, I, 247-249; Eb Yal el-Hall, el-rd f marifeti ulemil-ad (nr. M. Sad b. mer drs), Riyad 1409/1989, I, 397-398; Ebl-Ferec bnl-Cevz, Nsiul-urn ve mensuh (nr. Hseyin Selm Esed ed-Drn), Dmak-Beyrut 1411/1990, s. 76, 102-103, 116; Ykt, Muceml-deb, II, 346-348; Mizz, Tehbl-Keml, III, 134-137; Zeheb, Mznl-itidl, I, 236; bn Kesr, Tefsrl-urn, I, 109-110; bn Hacer, Tehbt-Tehb, I, 199, 313-314; bn Tarberd, enNcmz-zhire, I, 308; Dvd, abatl-mfessirn, I, 109; Ayn-a, III, 379-380; M. At Ysuf, Tefsrs-Sdd el-Kebr, Mansre 1414/ 1993, tr.yer.; Muhammed b. Abdullah b. Ali el-Hudayr, Tefsr-bin: Ar ve dirse murene, Riyad 1420/1999, I, 305. smail Cerraholu

SDEYF b. MEYMN
( ) Sdeyf (b. sml) b. Mehrn b. Meymn el-Mekk (. 146/763) Arap airi. Halife olmadan nce Mansrla arkadalndan sz edildiine gre I. (VII.) yzyln sonu ile II. yzyln balarnda Mekkede dnyaya gelmi olmaldr. Bu sebeple onun Emevler devrinin son zamanlarnda doduuna dair bilgiler isabetli grnmemektedir. Sdeyf gece karanl demek olan sedefin kltme ismi olup siyah renginden dolay bu isimle anld kaydedilir. Kaynaklarda, kocas Eb Leheb ailesinden olan Huza kabilesine mensup bir kadnn zatls (mevl) olmas sebebiyle Huzann zatls, Leheblerin veya Himoullarnn mevls gibi mensubiyetlerle de anlr. Genliinden beri Himlerin safnda yer alan Sdeyf, Emevler zamannda da bu eilimini aka ortaya koydu. Emev taraftarln savunan bir gruba kar Him ve Tlib taraftarln savunan ve Sdeyfiyye ad verilen akmn ncs oldu. Abbsler iktidara gelince tahrikkr iir ve hitabeleriyle ok sayda Emevnin katledilmesine yol at. Halife Mansrun amcas ile Vali Abdullah b. Alinin Suriyede, onun kardei olan vali ve Seffhn amcas Dvd b. Alinin Hicaz blgesinde icra ettii Emev katlinden kurtulanlar Iraka kat. Bunlar, bir araya gelip aralarnda Sleyman b. Him b. Abdlmelik ile iki olu olduu halde Seffhtan merhamet dilemek zere huzuruna ktlar. Bunu haber alan Sdeyf de Mekkeden Hreye giderek Seffhn huzuruna kt. Kendisiyle seksenden fazla kiiden olutuu rivayet edilen bu Emev heyeti arasnda sert tartmalar oldu. Sdeyf, etkili hitabeti ve okuduu tahrikkr kasidesiyle (Sniyye) bunlarn hepsinin katledilmesine sebebiyet verdi (bn Asem, VIII, 370-374; sfahn, IV, 346-349). Ayn ekilde Halife Mansrla da yakn iliki iinde olan Sdeyf onun huzurunda grd bir Emev ile sert tartmaya girdi, yine tahrikkr kasidesiyle (Dliyye) onun da ldrlmesine sebep oldu. Mfrit Him taraftarlnn bir tezarh olarak vaktiyle Yemende Ubeydullah b. Abbas b. Abdlmuttalibin iki olunu ve Muviyenin adam olan Bsr b. Eb Erttn torunlarndan ikisini Dmak sahilinde yakalayp ldrd rivayet edilmektedir. Medinede Muhammed b. Abdullah el-Mehd (en-Nefszzekiyye) ve Basrada kardei brhim, Abbs ynetimine kar harekete geince Sdeyf, Abbs taraftarln terkedip Ali evld ve Tlib taraftarln ortaya koyarak Halife Mansr ile Abbsleri yeren, Ali evldn ve Tlibleri ven iirler yazmaya balad. Onlar hitabe ve iirleriyle destekledii gibi mam Mlikin de hilfetine biat ettii Muhammed b. Abdullah el-Mehdye 1000 dinar vererek madd yardmda bulundu. nce Muhammed b. Abdullahn yanna Medineye gittiyse de bunun eski Msr valisi Humeyd b. Kahtabe tarafndan ldrlmesi zerine Basraya brhim b. Abdullahn yanna dnd. Eb Hanfenin de hilfetine biat ettii ve 4000 dirhemle destekledii brhimin Halife Mansrun yeeni s b. Ms tarafndan ldrlmesi sonunda Sdeyf Medineye giderek bir sre gizlendi. Buradan Halife Mansra yazd mektup ve iirlerle af talebinde bulunduysa da halife isteini reddetti. Amcas Hicaz Valisi Abdssamed b. Aliye Sdeyfin elleri, ayaklar ve burnu kesilerek diri diri gmlmesini emretti, o da verilen emri 146da (763) yerine getirdi (bn Askir, XX, 152). Onun

lm tarihiyle ilgili olarak 145, 147 ve 149 (766) yllar da zikredilir. bnl-Mutez, Sdeyfin airliinden ve hatipliinden vgyle sz etmekte, zamannda diledii konuda hi zorlanmadan iir sylemekte ondan daha gl bir airin bulunmadn belirtmektedir (abat-uar, I, 37-42). Az iir yazan airlerden olan Sdeyfin iirleri zellikle Mansr enNemer tarafndan rivayet edilmitir. Zeheb onu ar Rfiz olarak niteler. Sdeyfin bnn-Nedm tarafndan otuz varak olduu bildirilen divan zamanmza ulamamtr. Rdvn Mehd el-Abbdun eski kaynaklardan bnl-Mutezzin abat-uars, Ebl-Ferec el-sfahnnin el-Ensi (alt para), bn Abdrabbihin el-dl-ferdi (alt para), bn Kuteybenin e-ir ve-uars (drt para); yeni kaynaklardan Ysuf b. Yahy es-Sannnin Nesemets-sear bi-ikri men teeyyea ve aar (be para), Muhsin el-Emnin Aynas (on para) gibi eserlerden derledii krk alt sayfalk divan iru Sdeyf b. Meymn iril-Aleviyyn adyla yaymlanmtr (Necef 1974). ou birka beyitlik ktalar ve beyitlerden meydana gelen divandaki iirlerin ekserisi siyas ierikli olup gazel, medih, mersiye, hiciv gibi geleneksel paralar ok azdr. Bunlarn bir ksmnda Emevler hicvedilmi, zellikle Hz. Hseyin ile olu Zeydin hunharca katledilmesi knanm, Emevler zalim ve sapkn diye nitelendirilmitir. Bir ksmnda da Abbsler vlm, ilk halife Seffh byk reis, iyi idareci gibi sfatlarla anlmtr. zellikle Muhammed b. Abdullah el-Mehdnin hareketinden sonra kaleme ald iirlerinde Sdeyf Abbsleri yermi, Halife Seffh ile Mansru insafsz ve merhametsiz olarak nitelemi, Ali evldna balln iln edip bir gn hilfetin onlara geri verilecei midini dile getirmitir. Abdlazz b. Yahy el-Celd Kitb Abri Sdeyf adyla bir eser kaleme almtr.

BBLYOGRAFYA

bn Kuteybe, e-ir ve-uar, Beyrut 1964, II, 647-648; bnl-Mutez, abat-uar (nr. Abdssettr Ahmed Ferrc), Kahire 1981, I, 37-42; bn Asem el-Kf, Kitbl-Ft, Beyrut 1406/1986, VIII, 370-374; bn Abdrabbih, el-dl-ferd, IV, 485; V, 87-89; Ebl-Ferec el-sfahn, el-En, Beyrut, ts. (Drs-sekfe), IV, 346-349; XVI, 141-143; bn Askir, Tru Dma (Amr), XX, 148-152; Zirikl, el-Alm, III, 80; Ayn-a, VII, 189-192; Taieb el Achche, Sudayf b. Maymn, EI (ng.), IX, 761-762. smail Durmu

SFTECE
() Bir tr kambiyo senedini ifade eden fkh terimi. Arapa sftece (seftece, siftece; oulu seftic ve sftect) kelimesinin Farsa asll olduu (sefte muhkem, pekitirilmi + z ey) ileri srlmektedir. Alacan yazl belgeyle salama balanmasndan dolay bu adla anlmtr. Borlunun alacaklsna, muayyen miktarda paray borlanlan yerin dndaki belli bir yerde bizzat deme taahhdn veya oradaki muhatab olan nc kiiye (ortana, acentesine, nibine, vekiline, borlusuna) kaytsz artsz deme emrini ieren kymetli evraka yahut ilemin kendisine sftece denir. Genellikle baka bir ehre giden tcirin / yolcunun tama riski, zorluk veya masrafndan kurtulmak iin bavurduu bir ilemdir (uygulamada ayn ehirdeki birine hitaben de sftece dzenlendii grlmektedir; mesel bk. Tenh, I, 213). Temsil ettii hakkn tr asndan esasen para senetlerinden saylan sftecenin bir eit emtia senedi olarak dzenlenebilecei grn benimseyenler de vardr. Son yzyllarda Arapada sftece yerine sened sahb yannda Bat dillerinden giren blsa / blsa / blisa / blse (polie) ve kembiyle (kambiyo senedi) kelimeleri kullanlmaya balanmakla birlikte Suriye, Lbnan, Cezayir ve Irak hukukunda sftece terimi hl korunmaktadr. Sftece daha ziyade karz akdini temsil eden ve salama balayan bir belge ise de bazan sak gibi bir deme ve ndiren tedavl arac olarak kullanlabilir. Sfteceyi dzenleyene verilen parann karz niteliinde saylmas emanet hkmlerinin uygulanmamas asndan zel bir neme sahiptir. Bu konu fkh kitaplarnn havale, karz, sarf gibi farkl balklar altnda incelenmitir. lem ou zaman parann veya maln ehirler aras nakli srasnda karlalabilecek risk, zorluk veya masraftan kurtulmak amacyla yapldndan sftecenin dn (karz) karlnda tek tarafl yarar (bir tr rib getirisi) salayp salamad tartlmtr. Byle bir fayda dourduu kanaatiyle sftecenin cevazna kar kanlarn bir dayana, Sfteceler haramdr melindeki hadistir; ancak bu hadis zayf veya mevz olarak nitelendirilmitir (bn Ad, I, 267; III, 249; V, 11; bnl-Hmm, VII, 251). Menfaat getiren her karz ribdr melindeki hadisin (Beyhak, V, 350; Acln, II, 164) shhati tartmalysa da fkh doktrininde dn verene menfaat artn ieren karz akdi ciz saylmam, yaplan ikrazdan yarar salanmas karzn mahiyetine ve amacna aykr grlerek ribelkurz diye adlandrlmtr. Bu grn bir dier delili udur: Hz. Peygamber tarafndan Hayber gelirlerinden Abdullah b. Mesdun ei Zeyneb es-Sekafiyyeye tahsis edilen hurma ve arpa cinsinden erzak sm b. Ad yerinde teslim alp ayn miktar kendisine Medinede vermeyi nermitir; ancak teklifle ilgili kanaati sorulan Halife mer, nakliye bedeli kadar karlksz menfaat salanaca gerekesiyle sz konusu ilemi mekruh grmtr. Sfteceyi ciz sayanlarn delilleri arasnda sahbe ve tbin fakihlerinin gr ve uygulamalar nemli bir yer tutar. Mesel Abdullah b. Abbas ve bn Srn sfteceyi, demenin baka beldede yaplmasnn art koulmamas durumunda tecviz etmitir. Zbeyr b. Avvm, Kfedeki acentesi Musab b. Zbeyre Mekke ve Medineden sftece kede etmitir. Ali b. Eb Tlib ve olu Hasan ile brhim en-Nehanin sftecede saknca grmedii rivayet edilmitir (Muhammed b. Hasan e-eybn, II, 610; Abdrrezzk es-Sann, VIII, 140; bn Eb eybe, IV, 358; Beyhak, V, 352).

Sftece daha ok karz akdinden, bazan da vadeli satm, selem ve icre akdinden doan alaca temsil eder. Karz sz konusu olduunda bor douran akid srasnda alacakl (mukriz) tarafndan art koulmad halde onun lehine borlunun tek tarafl transfer gvencesi salama amacyla sftece dzenlemesi, deynin hadislerde vlen gzellikle edas ve hediyeleme kapsamnda ittifakla ciz saylmtr. nk burada alacaklnn amac borluya, paray (mal) karz anlamasnn yapld beldeye iade etmek zorunda kalp kira ve tazmin ykn de stlenmesiyle sonulanabilecek bir iyilik yapmaktr. Dolaysyla hem karzn asl menfaati hem de sftecenin ek yarar -deta karz ve hibe akidlerini kapsayacak ekilde-borlunun olup her ikisi de ikrazn zndeki yardm amacna hizmet etmektedir. Veresiye satlarda vade fark slm hukukularnn ounluunca ciz kabul edildiine gre deyn kaynakl sftece de demenin baka bir yerde yaplmas art koulsa dahi cizdir. Alacaklnn (mukriz) paray veya mal, baka bir beldeye nakli srasnda doacak masraf ve riskten kurtulmak amacyla borluya (mukteriz) sftece dzenlenmesi artyla karz olarak vermesi ise menfaat salayan karz erevesinde deerlendirilmitir. Haneflere gre yol tehlikesini savmak amacyla sftece kede edilmesi bor douran akid srasnda art koulmusa veya teaml halini almsa tahrmen mekruh (akid de fsid), aksi takdirde cizdir. Onlara gre bn Abbasn cevaz da baka beldede denmesi art koulmam sfteceye mahsustur. Hasan- Basr de bu ilemi menfaat salayan karz olarak nitelendirip hayr grmediini belirtmitir. Meymn b. Eb ebbin ise bunu mekruh sayd rivayet edilmektedir (Abdrrezzk es-Sann, VIII, 140; bn Eb eybe, IV, 358359). Abdullah b. Abbasn toplam arlklar ayn olmak zere demenin farkl cinsten dirhemlerle yaplabileceine cevaz verdii rivayeti de vardr (Beyhak, V, 352). Halbuki deme farkl cinsten yapldnda sftece ilemi, taraflardan birinin ald parann karln farkl yerde ve zamanda dedii bir sarf muamelesine dneceinden ciz olmaz (bk. SARF). fi ve Zhirler, yol tehlikesinden kurtulmay ivazsz fazlalk zellii tayan ve rib kapsamna giren bir menfaat saydklar iin akid srasnda baka bir yerde demenin art koulduu sfteceyi haram, akdi ise btl kabul etmitir. mam Mlikin art koulmakszn dzenlenen sfteceye cevaz verdii, fakat det haline gelmise kerih grd bildirilmektedir. Mliklere gre yol gvenlii riski varsa zarureten sftece dzenlenebilir. Alacaklnn gidecei yere ulatran btn yollarda can ve mal tehlikesi mevcutsa bu ikisinin muhafazasndaki maslahat menfaat salayan karzn zararn nceleyeceinden zellikle nakli g aynlar iin sftece dzenlenmesi mendup, hatta vcip olur. Ayrca onlara gre ilemden sadece borlunun yararlanmas durumunda sftece dzenlenmesi cizdir. Mliklerden bn Abdlhakem ve Hanbeller transfer masraf olmad takdirde sfteceye cevaz vermitir. Ahmed b. Hanbelden gelen baka bir rivayete dayanan bn Kudme, Takyyddin bn Teymiyye ve bn Kayyim el-Cevziyye mutlak cevaz grn tercih etmitir. nk iki tarafn da sftece ileminde menfaati vardr; yani borlu (mukteriz) dahi karzn asl menfaatine ilveten karz bedelini baka bir beldedeki malndan deme avantaj kazanr; aksi takdirde tediye iin oradaki maln bulunduu yere nakil masraf ve riskini stlenecektir. Borlunun elde ettii bu ikinci yarar alacaklnn (mukriz) karz bedelini baka beldeye hem masrafsz hem de garantili ekilde nakletme menfaatine karlk gelir. Sftecede maln itlfn yasaklayan hadislere de uygunluk vardr. slm hukuk doktrininde kimseye zarar vermeyen maslahatlar merdur ve hakknda yasaklayc bir nas bulunmamas sebebiyle asl ibha hkm uygulanr.

Sftece, alacaklnn alacan tahsili iin borlu tarafndan nc bir kiiye havale edilmesi veya bir baka yaklama gre alacaklnn muhtemel yol riskini sanki borluya havale ediyor gibi olmas bakmndan havaleye benzetilmektedir. Bu ynyle u taraf arasnda iliki doar: Sfteceyi dzenleyen (kedeci, sahip), sftece kendi nam ve hesabna dzenlenen veya zerinde tasarruf hakk bulunan (lehdar, mstefid) ve asl borlu olarak bedeli deyecek kimse (muhatap, meshb aleyh). Ancak slm hukukunda sftece ile havale arasnda baz farklar vardr. 1. Havale ileminde transferi yaplan borcun normalde nceden olutuu farzedilirken sftece ileminde karz zellikle sftece hazrlanmas maksadyla oluturulmaktadr. 2. Sftecede en azndan nazariyede karz beldeden beldeye, havalede bor zimmetten zimmete nakledilir. 3. Sftecede sadece borlu (mukteriz) teberru kabilinden veya iki taraf karlkl olarak ek yarar elde edebilir, halbuki muhatap asndan srf zarar ieren ivazsz bir ilem saylan havalede lehdar kedeciden havaleyi kabul mukabilinde bir bedel isteyemez. 4. Havalede -muhatap umumiyetle borludan daha varlkl olduundan-kabulnde teberru unsuru mevcutken sftece iin byle bir genelleme yaplamaz. 5. Havalede taraf varken sftecede kedeci ile muhatabn ayn olduu durumlarda fiilen iki taraf bulunmaktadr. 6. Sftecenin aksine havalede yol gvenlii unsuru balca endieyi oluturmaz. Haneflere gre muhatap demeden nce sftecenin geerli, ibraz edenin de yetkili olup olmadn incelemeli, ayrca lehdardan ibrnme istemelidir (rnek bir ibrnme iin bk. Tahv, II, 563). Muhatabn sftece bedelini deme mecburiyetine dair farkl grler vardr. Eb Ysufa gre muhatap kendisine getirilen sfteceyi inceledikten sonra kabul ederse asl borlu konumuna geeceinden deme taahhdnde bulunsun bulunmasn zerinde yazlan bedeli eda ykmll altna girer. Muhammed b. Hasan e-eybn ise muhatabn deme taahhdnn asl borlu mkellefiyeti douran sahih bir hukuk stlenme olduu kanaatindedir ki mezhepte mutemet gr budur. Yazl akidlerde kabul beyannn icap beyan tayan belgenin muhataba sunulduu mecliste gereklemesi akdin geerlilii iin art koulmutur. Muhatap demeden imtina ederse kedecinin ykmll bkidir. Sftece, ana unsurlarnda eksiklik bulunmas veya kedecinin demeden menetmesi (dememe tlimat vermesi) durumunda muhatap tarafndan denmeyebilir. Ancak Eb Bekir Muhammed b. Fazla gre kedecinin ecri konumundaki bir muhatap sfteceyi kabul ederek bedelini ksmen deyip kalan iin de asl borlu olarak -szl ikrarnn veya ahitlerin elik ettii-yazl deme taahhdnde bulunduktan sonra kendisine kedeciden o sfteceyi kabul etmemesi, ettiyse de demeden geri vermesi ynnde bir tlimat gelmise muhatap, lehdarn daha nce sftece bedelini kedeciye dememi olmas durumunda bakiyesini tediyeden kanabilir (ancak edasn gerekletirdii miktar geri alamaz), aksi takdirde kanamaz. Ancak muhatap deme taahhdnde bulunmamsa her iki durumda da tediyeden imtina edebilir. Eer muhatap kedeciye borluluunu veya lehdarn kedeciden alacaklln ikrar eden bir tccar olarak sfteceyi kabul etmi ve bedelini ksmen deyip kalan iin de asl borlu olarak yazl deme taahhdnde bulunmusa bakiyeyi demeye zorlanr. Lehdar muhatabn sfteceyi tediye taahhdnde bulunduunu savunurken muhatap onun kendisinden byle bir alaca olmadn sylese, fakat demeyi stlenmediini belirtmese muhataptan lehdara iddia edilen sebeple sz konusu bedeli borlanmadna dair yemin etmesi istenebilir. filere gre muhatap icap beyan tayan sfteceyi szl veya yazl ekilde kabul edebilir. Muhatap sftecenin sahte olmadndan eminse demeyle ykmldr. Fkh Akademisinin 1995 ylnda ald bir kararda karlksz yaplan havalenin Haneflerce mutlak havale, dier mezhep tarafndan sftece olarak nitelendirildii, karlkl havalenin ise -kedeci kamuya ak

hizmet veriyorsa- cretli veklet sayld ve ecr-i mterek konumundaki kedecinin ilgili mebla tazminle ykml olaca belirtilmitir (Mecelletl-Mecmail-fhil-slm, IX/1 [1996], s. 370). Modern polie ile sftece arasndaki balca farklar unlardr: Polienin bu sfat alabilmesi iin zerinde polie kaydnn bulunmas gerekir. Polie bir beldeden farkl bir beldeye kede edilmek zorunda deildir. Sftecede borlanlan ve deme yaplan paralarn cinsinin ayn olmas art koulmuken poliede byle bir zorunluluk yoktur. Poliede tediyesi emredilen eyin nakit olmas arttr. Polieyi dzenleyen komisyon alabilir. Polie hamiline dzenlenemez. Sftecede genellikle u kaytlar bulunurdu: Muayyen bedel; kedecinin, muhatabn ve lehdarn adlar; dzenlenme yeri ve tarihi; deme yeri ve vadesiyle belgenin niin dzenlendiini gsteren bedel kayd. Muhtemelen ryete dayal kamer takvim uygulamasnda her ayn balangcnn ve uzunluunun nceden ngrlmesi imknsz olduundan sftecenin deme zaman, tarihlendirme yerine genellikle kede gnnden muayyen bir mddet sonrasna vadelendirme eklinde gsterilirdi; vadesi belirtilmemise tediye ibraznda yaplrd. Sftecenin ekonomiye katks sermayeyi olduka likit ve uluslararas lde hareketli hale getirmesidir. Ancak hakkndaki fkh deerlendirmelerden ve uygulamaya ilikin rivayetlerden anlald zere sftecelerin tedavl kabiliyeti ounlukla nama (bazan hamiline) dzenlendikleri iin sakka nisbetle ok dk kalmtr; nitekim gnmzn nama yazl polieleri de srm en az ve zor olan kymetli evraktandr. Geniza evrakndaki ve slm kaynaklardaki rneklerden anlald gibi sfteceler, zellikle srekli ve dorudan irtibat halindeki yerler arasnda olmak kaydyla uzun mesafelere gnderilebiliyordu (Goitein, I, 244; ayrca Endlsten Iraka kede edilen bir sftece iin bk. Serrc, s. 10). Bazan sfteceler zel ulaklarla gnderilirdi. Abbsler devrinde mahall beytlmllerden merkez hazineye yaplan demeler iin sftece kullanlyordu. Mesel Ahmed b. Tolunun 875-879 yllar arasnda Msrdan Abbs Halifesi Mutemid-Alellaha gnderdii sftecelerin yekn 2.200.000 dinar buluyordu. Yine Hzistan, Suriye ve Msr vergileri gibi byk meblalar Badata sftece araclyla aktarlyordu. Ksm b. Dnr ve Ahmed b. Muhammed b. Rstem vezirlikten azledilmeden nce Ali b. s bnl-Cerrha 600.000 dirhemlik sftece kede etmiti. Eb Abdullah el-Berd vezirlie tayin edilen bn Mukleye Ahvazdan 300.000 dinarlk sftece gndermiti. Mutazd-Billh da Kbe ve civarnn bakm ve onarm ileri iin Badattan Mekkeye yaptrd para transferlerinin bir ksm iin sftece dzenletmiti. Cehbezler para havalesi yannda takas ilerinde de araclk yapyor ve bu i iin sftece tanzim ediyordu. Tccar da Irak iinde bir ehirden dierine, Msrdan ve Endlsten Iraka, Iraktan Msra sftece kede ediyordu. eitli ferd ilemlerde de sftecenin kullanld anlalmaktadr. Mesel ihtiya sahibi biri Diyrreba Emri Abbas b. Amr el-Ganevden evredeki bir baka emre hitaben 500 dinarlk sftece alm, muhatap bedeli demekten kanm, ancak kurduu mezlim meclisine bavuran lehdara demeyi yapmak zorunda kalmt. Bir kadn uzun sre ortadan kaybolan einden 200 dinarlk bir sftece almt. Dneverde vefat eden birinin Badattaki amcazadesine olan vasiyeti, terikesinin bir ksm satlarak dzenlenen 700 ksur dinarlk bir sftece araclyla denmiti. Hatta ilk dnem sflerinden Ali b. Sehl, mutasavvf arkada Amr b. Osman el-Mekkye olan 30.000 dirhemlik borcu iin sfahandan Mekkeye sftece kede etmiti (Muhammed b. Hseyin es-Slem, I, 187).

Memurlara rvetin bile sftece araclyla dendiine dair rneklere rastlanmaktadr. Doktrindeki yasaa ramen cehbez ve sarraflara hem sftece dzenleme (baz rnekler iin bk. Goitein, I, 243-244) hem de iskonto etme karlnda belli bir komisyon dendiini gsteren eitli rnekler vardr. Mesel 301 (913) ylnda Vezir Ali b. s bnl-Cerrh devletin vergi alacaklarnn iskontosu iin cehbezlere altmta bir veriyordu (Tenh, VIII, 41; Hill b. Muhassin es-Sb, s. 50). Geniza evrak da yahudiler arasndaki uygulamada sftece dzenlenmesinden cret alnabildiini, muhatabn tediyeyi reddedebildiini ve ge deme sebebiyle gecikme cezas vermek zorunda kalabildiini, sftecelerin ciro edilerek demelerde kullanlabildiini gstermektedir (Goitein, I, 241, 243, 244). Sftece bedellerinin bazan muhatabn skkl, bazan da lehdarn ihtiyac sebebiyle ksmen veya peyderpey dendii de olmutur. Nitekim Basradaki bir uncuya ibraz edilen vadeli bir sftecenin bedeli lehdar tarafndan her gn ihtiyacna yetecek miktarda taksitler halinde alnmt (Tenh, VIII, 222). Sftecenin sak anlamnda kullanld da grlmektedir; mesel 737 (1337) ylnda Msrda Memlk Sultan el-Melikn-Nsr Muhammed b. Kalavun zamannda hkmet tarafndan tccara mallar karlnda sftece verilmitir (Makrz, V, 420). Sftecelerin gnmzdeki seyahat eklerine benzer ilev grdklerine dair rnekler de vardr (mesel bir kii, yanna yekn 5000 dinarlk sftecelerinden baka bir ey almakszn rehber ve iki kle eliinde Badat yolculuuna kmtr; bk. Tenh, I, 215; sfteceye dair ayrca bk. HAVLE; SAK).

BBLYOGRAFYA

Muhammed b. Hasan e-eybn, el-cce al ehlil-Medne (nr. Seyyid Mehd Hasan el-Kln), Beyrut 1403, II, 609-610; Abdrrezzk es-Sann, el-Muannef (nr. Habbrrahman el-Azam), Beyrut 1403/1983, VIII, 140; bn Eb eybe, el-Muannef (nr. Keml Ysuf el-Ht), Beyrut 1409/1989, IV, 358-359; Sahnn, el-Mdevvene, IV, 135; Ezrak, Abru Mekke (Melhas), II, 112; Tahv, e-r-are (nr. Ruhi zcan), [bask yeri ve tarihi yok], II, 563-564; bn Ad, elKmil f uafir-ricl (nr. Yahy Muhtr Gazzv), Beyrut 1409/1988, I, 267; III, 249; V, 11; Eb Ali et-Tenh, Nivrl-muara (nr. Abbd e-lec), Kahire 1391-93/1971-73, I, 213, 215, 216; VIII, 41, 222; Muhammed b. Hseyin es-Slem, abat-fiyye (nr. Mustafa Abdlkdir At), Beyrut 1419/1998, I, 187; bn Miskeveyh, Tecribl-mem, I, 23, 43, 146, 150, 187, 350; III, 440; Hill b. Muhassin es-Sb, el-Vzer (nr. Hasan ez-Zeyn), Beyrut 1990, s. 50, 57, 155; Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, es-Snenl-kbr, Haydarbd 1344, V, 350, 352; Eb shak e-rz, el-Mheeb, Beyrut, ts. (Drl-fikr), I, 304; Serahs, el-Mebs, IV, 3; XIV, 35, 37; Cafer b. Ahmed es-Serrc, Meriul-u, stanbul 1302, s. 10; Ksn, Bedi, VI, 92; VII, 395-396; Kdhan, el-Fetv (el-Fetval-Hindiyye iinde), III, 71-72; Muvaffakuddin bn Kudme, el-Mun, Beyrut 1405, IV, 211-213; ehbeddin el-Karf, e-are (nr. Muhammed Hacc), Beyrut 1994, V, 291, 293; bn Teymiyye, Mecmu fetv, XX, 515; XXIX, 455-456, 530-531, 534; bn Kayyim el-Cevziyye, lml-muvan (nr. Th Abdrraf Sad), Beyrut 1973, II, 11; Cnd, Mutaarl-Allme all f fhil-mm Mlik (nr. Ahmed Ali Harekt), Beyrut 1415/1995, s. 197; Makrz, es-Slk (Ziyde), V, 420; bnl-Hmm, Fetul-adr, VII, 250-251; Mevvk, et-Tc vel-ikll, Beyrut 1398, IV, 547-548; Syt, el-Ebh ven-neir, Kahire 1378/1959, s. 311; el-Fetval-Hindiyye, III, 294-295; Muhammed b. Abdullah el-Hara, eru

Mutaar all, Bulak 1318, V, 231-232; Acln, Kefl-af (nr. Ahmed el-Kal), Beyrut 1405, II, 164; Derdr, e-erul-kebr (Desk, iye ale-eril-kebr iinde), Beyrut, ts. (Drl-fikr), III, 225-226; bn bidn, Reddl-mutr, V, 166, 350; W. J. Fischel, Jews in the Economic and Political Life of Mediaeval Islam, London 1937, s. 17-25; J. Schacht, An Introduction to Islamic Law, Oxford 1964, s. 78, 149; S. D. Goitein, A Mediterranean Society: Economic Foundations, Berkeley 1967, I, 241-245; Abdlazz ed-Dr, Trul-Irl-itid fil-arnirrbiil-hicr, Beyrut 1974, s. 168-169; Halil Sahilliolu, Bursa Kad Sicillerinde ve D demeler Arac Olarak Kitbl-Kad ve Sfteceler, Trkiye ktisat Tarihi Semineri (haz. Osman Okyar - H. nal Nalbantolu), Ankara 1975, s. 103-141; E. Ashtor, Banking Instruments between the Muslim East and the Christian West, East-West Trade in the Medieval Mediterranean (ed. Benjamin Z. Kedar), London 1986, I. makale, s. 553-573; Abdlkdir Bedrn, Ravatl-erv (nr. Muhammed b. Nsr el-Acem), Beyrut 1417/1996, s. 43-45; S. M. Imamuddin, Bayt al-Mal and Banks in the Medieval Muslim World, IC, XXXIV/1 (1960), s. 29-30; XXXV/1 (1961), s. 1220; Nezh Keml Hammd, et-Taarruf fid-deyn fil-fhil-slm, Cmiat mmil-ur Mecellet Klliyyeti-era ved-dirstil-slmiyye, VI, Mekke 1402-1403, s. 78-88; Refk elMsr, es-Sftece mift min mefti fehmir-rib fil-slm (el-Cedd f fhis-sftece), Mecellet ebil-itidil-slm, II/1, Cidde 1404/1984, s. 110-125; Mecelletl-Mecmailfhil-slm, IX/1, Cidde 1417/ 1996, s. 370. Cengiz Kallek

SFYN b. AVF
() Sfyn b. Avf b. Mugaffel el-Ezd el-Gmid (. 52/672) Muviye b. Eb Sfynn en gzde kumandanlarndan biri. Ezd kabilesinin Ben Gmid koluna mensup olup Humusludur. bn Hacer el-Askaln Gmidnin yan sra Eslem nisbesiyle de anldn bildirmektedir (el-be, III, 126). Kaynaklarda Sfynn hayatna dair tesbit edilebilen en erken bilgi, Hz. Eb Bekirin halifelii dneminde 13 (634) ylnda Eb Ubeyde b. Cerrh kumandasnda Suriye fetihlerine katldna dairdir (Taber, III, 387). Sfynn bu ilk orduda yer alp almad kesin olmamakla birlikte Dmakn fethine itirak ettii ve halifelii dneminde Dmaka gelen Hz. mere Eb Ubeydenin Sfyn b. Avf vastasyla Humustan bir mektup gnderdii bilinmektedir (bn Askir, XXI, 347-348). Sfyn, Hz. Osman zamannda Muviye b. Eb Sfyn kumandasnda gerekleen Kbrs fethinde de (28/648-49) bir birliin kumandan olarak grev yapt (Taber, IV, 261; bnl-Esr, III, 97). Muviye 39 (659) ylnda 6000 kiilik bir kuvvetle Sfyn Hte baskna gnderdi ve oradan Enbr ve Medine gemesini istedi. Hte gelen Sfynn karsna kimse kmaynca Enbra hareket etti, burada sayca az olan Hz. Alinin kuvvetlerini yendi, kumandanlar Eres b. Hassn el-Bekryi ldrd ve ehrin btn zenginliklerini Muviyeye gtrd (Belzr, Ensb, III, 201; Taber, V, 134). Sfyn b. Avf, Muviye b. Eb Sfynn Suriye valilii ve halifelii dneminde Anadoluya gnderilen eitli birliklerin kumandanln stlendi. Genellikle Anadoluya yaplan yaz seferlerinin (savif) sevk ve idaresini stlenmenin yan sra bazan k seferlerine de katld bilinmektedir. Bu sebeple kaynaklarda emrs-savif, shibs-savif unvanlaryla anlr (mesel bk. Safed, XV, 283). 30 (650-51) ylnda Maraa (Belzr, Fth, s. 270), 45te (665) Tvneye (Mesd, III, 33; gnmzde Nidenin Bor ilesine bal Baheli ve Kemerhisar beldelerini kapsayan blge) ve muhtemelen dier Anadolu ehirlerine urad. Nihayet 49 (669) veya 50 (670) ylndaki stanbul kuatmasna kumandanlk etti. Malatya, Kayseri, Amorion (Ammriye) ve Eskiehir gzerghn takip ederek stanbula ulaan ordu, Yezd b. Muviye kumandasndaki birliklerle desteklenmesine ramen alk ve hastaln da etkisiyle bir sonu elde edemedi. Eb Eyyb el-Ensr de bu ordudayd, vefatnda surlara yakn bir yere defnedildi (bnlEsr, III, 458-459; Aycan, s. 191). Sfyn b. Avf kt bir Anadolu seferi srasnda 52 (672) ylnda k mevsiminde vefat etti. Bu tarih 53-55 olarak da kaydedilir (Taber, V, 287, 299; bn Askir, XXI, 352). Gl, yiit ve cmert bir kii olarak nitelenen Sfyn, 1000 kiilik bir svari birliini ksa srede donatp hazrlayabilecek ekilde stn kabiliyeti dolaysyla pek ok asker grevde nemli roller stlenmi, bu sebeple Muviye, onun vefatndan sonra Anadoluya gnderdii birliklerde bir problemle karlatnda Sfyn hasretle ydetmitir (bn Askir, XXI, 351). Sfyn b. Avfn sahb olup olmad hususu ihtilfldr. Hkim en-Nsbr (el-Mstedrek, III, 505) ve ona dayanarak bn Hacer el-Askaln (el-be, III, 126-127) onun sahb olduunu belirtirken Zeheb sahb olmadn syler (Trul-slm, s. 231). bn Abdlber enNemer el-stbnda,

zzeddin bnl-Esr sdl-besinde Sfynn adna yer vermez. bn Hacer el-Askaln, Hz. Peygamberin Hendek Gazvesinde gzc gnderdiine ve bunlarn arasnda Sfyn b. Avfn da bulunduuna dair bir rivayete yer vermekle birlikte (el-be, V, 758-759) bu rivayetin, Uhud Gazvesinden sonraki Hamrlesed Gazvesi ncesinde gzc olarak gnderilen ve mrikler tarafndan ldrlmeleri zerine ayn kabre defnedilen Selt b. Sfyn b. Hlid b. Avf el-Eslem ve kardei Numanla ilgili olduu anlalmaktadr (Vkd, I, 337-338). Mesd, Sffn Savandaki mbrezelerde Hz. Alinin ne srd Mirkl lakapl Him b. Utbenin karsna Muviyenin kard Ebl-Aver es-Slemnin Sfyn b. Avf olduunu belirtmise de (Mrc-eheb, II, 387-388) bu bilgi dier kaynaklar tarafndan teyit edilmemektedir. Nitekim bu kiinin Muviyenin dier nemli kumandanlarndan Ebl-Aver es-Slem diye mehur Amr b. Sfyn olduu bilinmektedir (bn Sad, II, 66; bn Abdlber, III, 1178).

BBLYOGRAFYA

Vkd, el-Mez, I, 337-338; bn Sad, e-abat, II, 66; Belzr, Ensb (Zekkr), III, 201-203; a.mlf., Fth (Fayda), s. 270; Taber, Tr (Ebl-Fazl), III, 387; IV, 261; V, 134, 234, 287, 299; Mesd, Mrc-eheb (Abdlhamd), II, 387-388; III, 33; Hkim, el-Mstedrek (At), III, 505; bn Abdlber, el-stb (Bicv), III, 1178-1179; bn Askir, Tru Dma (Amr), XXI, 347-352; bnl-Cevz, el-Muntaam (At), V, 227, 249, 278; bnl-Esr, el-Kmil, III, 97, 376, 458-459, 461, 491, 501; Zeheb, Trul-slm: sene 41-60, s. 231; Safed, el-Vf, XV, 283; bn Haldn, el-ber, Beyrut 1408/1988, II, 576; III, 11-12, 22-23; bn Hacer, el-be (Bicv), III, 126-127; V, 758-759; Bedreddin el-Ayn, Umdetl-r, Kahire 1392/1972, XII, 10; Zirikl, el-Alm, III, 158; rfan Aycan, Saltanata Giden Yolda Muaviye b. Eb Sfyan, Ankara 2001, s. 124, 125, 191; Abdlhd Muhammed Abbas, el-id Sfyn b. Avf el-mid ve meknethl-askeriyye, elMerriul-Arab, sy. 55, Badad 1418/1997, s. 175-183. Erdin Ahatl

SFYN b. MUSAB
() Eb Abdillh (Eb Muhammed) Sfyn (Seyf) b. Musab el-Abd el-Kf (. 178/794 [?]) Arap airi. Abdlkays b. Reba b. Nizr kabilesine mensup olup kaynaklarda daha ok Abd olarak anlr. Kuvvetli bir ihtimalle Kfede domu ve hayatnn byk ksmn burada geirmitir. Sfynn Ehli beyte ve zellikle Hz. Aliye ball, mam Cafer es-Sdk ile yakn mnasebetler kurduu (Eb Cafer et-Ts, er-Ricl, s. 213), ondan hadis rendii ve takdirini kazand nakledilir. Cafer esSdkn zaman zaman kendisinden duygulu iirler okumasn istedii, hatta rivayet tariki zayf saylsa da, Ey a cemaati! Abd Allahn dini zeredir, onun iirlerini ocuklarnza retin dedii kaydedilir. Bununla birlikte baz airler sebep bildirmeksizin onu gliyyeden saymlardr (Eb Cafer et-Ts, tiyr, s. 401). Devrinde en stn a airi olarak kabul edilen Seyyid el-Himyer ile karlamalarnda Himyernin, Cemel, Sffn ve Nehrevan savalarnda Hz. Aliyi hakl grp savunduu iirinde (metni iin bk. Abdlhseyin Ahmed el-Emn, II, 296-297) kulland baz szlerin hatal oludunu belirtince Himyer kusurunu kabullenmi ve Abd hari kendisinin Araplar iinde en byk air olduunu sylemitir (Abdlhseyin Ahmed el-Emn, II, 296-297; Ayna, VII, 268). Sfyn b. Musabn lm tarihini Muhsin el-Emn 120 (738), Emn ise 178 (794) olarak vermekte, ikinci tarihin doruya daha yakn olduu dnlmektedir (Abdlhseyin Ahmed elEmn, II, 296). Sfynn hemen btn iirleri Ehl-i beytin, bilhassa Hz. Ali ve neslinin stnlk ve zellikleriyle ilgilidir. Bu arada bata Emevler ve Abbsler olmak zere Ehl-i beyt muhalifleri de onun iirlerine konu tekil etmitir. Ehl-i beyt hakknda yazd iirlerde bazan onlar ok stn bir konumda tasvir ederek abartl davrand grlr. Bu arada hikye yntemini kullanarak kendisini anlayacak kitlelere ulaabilen Sfyn siyas ve din konulardan baka mersiye, hiciv vb. alanlara nem vermitir. Ehl-i beytin urad felketleri ileyen Sfyn b. Musabn en nemli iirlerinden biri Hz. Hseyinin Kerbelda ehid edilmesine dair tasviridir. Burada airin duygular, znts, Hz. Peygamber ailesine derin ball sade bir slpla ortaya konulmutur. Bunun yannda Ali ailesi dmanlarna kar yazd hakaret dolu iirlerinde son derece sert bir slp kullanm, hilfet hakkn gasbettiklerine inand Hz. Eb Bekir ve mere derin bir nefret duyduunu belirtmitir. Sfyn b. Musabn mevcut divannda yer alan iirlerinin says otuz e ulamaktadr. Bunlardan bir ksmnn ona aidiyeti phelidir; yirmi ikisi de birka beyitlik ktalardan olumakta ve klasik kaside kurallarna uymamaktadr. iirleri genel bir deerlendirmeye tbi tutulduunda mensup olduu zmrenin propagandasna dayanan bir zellik tad grlr. Snn melliflerce ihmal edilmesine ramen i yazarlar tarafndan zaman zaman iktibas edilen iirleri (bn ehrb, tr.yer.) son zamanlarda eitli kaynaklardan derlenerek yaymlanmtr (Abdlhseyin Ahmed el-Emn, II, 290325).

BBLYOGRAFYA

Eb Cafer et-Ts, er-Ricl (nr. M. Sdk l-i Bahrlulm), Necef 1381/1961, s. 213; a.mlf., tiyru marifetir-ricl (nr. Hasan el-Mustafav), Mehed 1348 h., s. 401; bn ehrb, Menb l-i Eb lib, Beyrut 1405/1985, tr.yer.; Abdlhseyin Ahmed el-Emn, el-adr filKitb ves-Snne vel-edeb, Tahran 1366 h., II, 290-325; Ayn-a, VII, 267-272; Taieb el Achche, Sufyn al-Abd, EI (ng.), IX, 770. Mustafa z

SFYN es-SEVR
() Eb Abdillh Sfyn b. Sad b. Mesrk es-Sevr el-Kf (. 161/778) Kendi adyla anlan fkh mezhebinin imam, mfessir, muhaddis ve zhid. 97 (715) ylnda dnyaya geldi. Baz rivayetlerde doum tarihi 95, 96 ve 98 (716) olarak da kaydedilir. Kazvinde (Eb Ubeyd el-curr, s. 160; Abdlkerm b. Muhammed er-Rfi, III, 47, 49), Horasanda (Yahya b. Man, IV, 363) ve Crcna bal Sevrler kynde (Sehm, s. 216) doduu yolunda rivayetler vardr. Kk yata iken ailesinin Kfeye yerletii anlalan Sfynn Temm kabilesinin Sevr koluna mensup olduu iin Sevr nisbesiyle anld konusunda kaynaklar mttefiktir. Soyu on altnc dedesi lys b. Mudarda Hz. Peygamberin soyu ile birleir. Dedesi Mesrk, Cemel Vakasnda Hz. Alinin saflarnda savam ve ehid olmutur. Gen tbin kuandan olan babas Sad, Ktb-i Sittede rivayetleri bulunan gvenilir bir muhaddistir. Annesi de hadis rivayet eden, ilim ve takv sahibi bir hanm olup ilim renmeye tevik iin Sfyna verdii tle mehurdur. Amcas Hamza, kardeleri mer ve Mbrek ile yeenleri Ammr b. Muhammed ve Seyf b. Muhammed yine Ktb-i Sitte mellifleri tarafndan gvenilir kabul edilen muhaddislerdir. Kk yata babasnn yannda hadis renimine balayan Sfyn, Kfeli tbin limlerinden Amr b. Mrreye yetiti ve rencileri arasnda yer ald. Gl hfzas sayesinde ksa zamanda pek ok hadis ezberleyip rivayet etmeye balad ve ilim evrelerinde mehur oldu. Abdullah b. Mesda ve Hz. Aliye dayanan Kfe ilim geleneinin yaayan temsilcileri durumundaki Hammd b. Eb Sleyman, Eb shak es-Seb, Ame, bnl-Mutemir, bn brme ve Muhammed b. Abdurrahman b. Eb Leyldan fkh ve hadis, sm b. Behdele ve Hamza b. Habbden kraat rendi. Ayn zamanda Mekke, Medine, Basra, am, Yemen gibi dnemin belli bal ilim evrelerini dolaarak bu blgelerin kraat, tefsir, hadis ve fkh birikimlerinden yararland. Badat, Vst, Crcn, Rey, Askaln ve Kudste bulundu. Kfe dna ilk yolculuunu muhtemelen Horasan blgesine yapt. Akrabalarn ziyaret etmek ve len amcasndan kalan miras payn almak iin on sekiz yanda iken (115/733) Buharaya gitti. Hadis ilmindeki hretini duyup kendisini grmeye gelenlerin henz ok gen olmas sebebiyle hayrete dtkleri gz nnde bulundurulduunda Merv ehrine de bu yolculuu srasnda urad sylenebilir. Medineli bn ihb ez-Zhrye (. 124/742) yetiememekle birlikte Mekkeli tbin limi Amr b. Dnra rencilik yaptna dair bilgi Hicaz blgesine ilk defa 124-126 yllar arasnda gittiini gsterir. Daha sonra da hac ve ilim tahsili sebebiyle pek ok defa Hicaza giden Sevr, Mekkede Amr b. Dnrn yan sra bn Creycden, Medinede Abdullah b. Dnr, Ebz-Zind, Reba b. Eb Abdurrahman ve Yahy b. Sad el-Ensr gibi tbin limlerinden tefsir, hadis ve fkh rendi; Cafer es-Sdka rencilik yapt. Ayrca Basrada Eyyb es-Sahtiyn, sm el-Ahvel, Abdullah b. Avn ve Osman el-Bettden, Dmakta Evzden faydaland. Crcn ve Reyde bulundu, blgenin muhaddislerinden hadis rendi. Zeheb 130 tbin limiyle grtn ve yaklak 600 kiiden ilim rendiini kaydeder (Almn-nbel, VII, 234; Menb, s. 20). Bir yandan ilim yolculuklarna devam eden Sfyn, babas vefat ettikten (126, 127 veya 128/746) sonra otuz

yalarnda iken ders okutmaya balad. Yaklak yirmi yl boyunca Kfede ve bata Medine ile Mekke olmak zere dolat btn yerlerde ders verdi ve hadis rivayet etti. Mvernnehirden Kuzey Afrikaya ve Endlse kadar slm corafyasnn btn blgelerinden gelen ok sayda renci kendisinden faydaland. bnl-Cevz, gnmze ulamayan menkbnda 20.000den fazla rencisi bulunduunu kaydetmi, ancak bu rakam abartl bulan Zeheb en fazla 1000 civarnda rencisi olabileceini belirtmitir (Almn-nbel, VII, 234; Menb, s. 21). Abbs Halifesi Mansrun kadlk teklifini kabul etmeyen Sfynn bir daha dnmemek zere Kfeden ayrld ve hayatnn sonuna kadar srekli yer deitirip gizlenerek yaad belirtilmektedir. Ancak kadlk teklifinin ne zaman yapld ve bu srecin nasl gelitii konusunda elikili rivayetler vardr. Kfe Kads bn Eb Leylnn vefat zerine (148/765) Mansrun Eb Hanfe, Sfyn es-Sevr ve erk b. Abdullah huzuruna arp ne birden teklifte bulunduuna dair rivayet dikkate alndnda (bn Hacer el-Heytem, s. 88-89; ayrca bk. Hseyin b. Ali esSaymer, s. 71) bu teklifin ayn yl hac mevsiminde ve Mekkede yapld dnlebilir. Halifenin teklifini reddetmesinin yan sra Ehl-i beyte ynelik haksz uygulamalar konusunda ar eletirilerde bulunan Sfyn gizlice Mekkeden ayrld ve deniz yoluyla Yemene gitti. Orada mehur muhaddis Mamer b. Ridin derslerine katld ve ilm mzakerelerde bulundu. Sevr, Medinede kendisine yetiemedii Zhrnin btn birikimini rencisi Mamerden aldn ifade etmitir (Zeheb, Menb, s. 20). Daha sonra tekrar Mekkeye dnd ve orada bulunduu sre iinde Sfyn b. Uyeyne ve Fudayl b. yz gibi rencilerinin evlerinde gizlendi, bu arada baz kimselere ders verdi. Muhtemelen 153 (770) ylnda hac emri olarak Mekkede bulunan Mehd-Billhn, hakknda yakalama emri karmas zerine bu defa Basraya kat. Hammd b. Zeyd ve Hammd b. Seleme gibi Basral muhaddislerin byk ilgisine mazhar oldu. Hayatnn geri kalan ksmn Basrada geiren Sfyn, burada bata Abdurrahman b. Mehd ve Yahy b. Sad el-Kattn olmak zere rencilerinin ve dostlarnn evlerinde gizlenerek ve sk sk yer deitirerek yaad; bu yzden bir ders halkas oluturarak aktan renci yetitiremedi. Basral rencilerinden Sevr lakabyla tannan Eb Huzeyfe Ms b. Mesd en-Nehdnin annesiyle evlendii ve onlarn evinde kald da rivayet edilmitir. Ayrca srekli gizlenerek yaamaktan bkt ve zellikle Hammd b. Zeyd tarafndan Halife Mehd-Billh ile grmeye ikna edildii, ancak mrnn vefa etmediine dair bilgiler bulunmaktadr. 158 veya 159 (776) ylnda Abdurrahman b. Mehd ile birlikte hacca giden ve bir yla yakn mcvir kalan Sfyn, Basraya dndkten sonra 15 aban 161de (18 Mays 778 ya da ayn yln balarnda) vefat etti. Hayatnn ilk yarsn Emevler dneminde, ilm bir otorite haline geldii ikinci yarsn Abbsler devrinde geiren Sfyn es-Sevr bu ikinci dnemde muhalif bir siyas kiilik olarak da dikkati eker. Ancak onun bir Emev taraftar olduu ve Abbslerin iktidara gelmesiyle birlikte muhalefete balad eklindeki deerlendirmeler (EI2 [ng.], IX, 771; Judd, CXXII/1 [2002], s. 25-37) isabetli deildir. ncelikle, baz aratrmaclarn da belirttii gibi (Ess, I, 221-226; Cook, s. 65-67) Sfyn es-Sevrnin yneticilere kar siyas tavr ve muhalefet anlayyla ilgili elikili rivayetler bulunduundan bu konuda kesin kanaat belirtmek zor grnmektedir. Bununla birlikte Ehl-i beyte yaknlyla bilinen Sfynn genel tavrnn hocas mam Cafer es-Sdk gibi siyasetten uzak durma ve aktif muhalefet ortaya koymama ynnde olduunu sylemek mmkndr (Bykkara, s. 32-33; Cook, s. 50-55, 257). Yneticilerle grmekten ve hediyelerini kabul etmekten kandna, gerektiinde onlar eletirmekle birlikte isyan etmeyi doru bulmadna, hatta

daha byk fitnelere sebep olmamak iin bazan nasihat ve eletiriden bile kanmay tercih ettiine dair rivayetler yannda rencisi Sfyn b. Uyeynenin idarecilerden uzak durmakla mehur kiiden biri diye onu zikretmesi hep bu genel tavrn yansmalar olarak deerlendirilebilir. Gayri mer ve adaletsiz grlen bir ynetime kar klrken daha byk zararlara yol amama endiesi, dnemindeki birok lim gibi Sfyn es-Sevryi de bu tavr benimsemek zorunda brakmtr. Muhammed b. Abdullah el-Mehd (en-Nefszzekiyye) ve kardei brhim tarafndan Halife Mansra kar balatlan isyan hareketlerini mer grmekle birlikte aktan destek vermedii konusundaki rivayetler ayn tavr Abbsler dneminde de srdrdn aka gsterir (Ebl-Ferec el-sfahn, s. 205, 292, 382; Hatb, XIII, 397-398; Fehm Cedn, s. 51, 117-118, 278). Ancak Halife Mansrun biraz da bu pasif muhalefetini aa karmak iin Eb Hanfe gibi onu da huzuruna arp kadlk teklif etmesi Sfynn bu tavr srdrmesini imknsz hale getirmi ve mer grmedii Abbs ynetimine kar muhalefetini aka ortaya koymak zorunda brakmtr. Hatta bu tavr deiiklii hocas Evz ile de aralarnn almasna sebep olmutur. lim tahsiline balad yllarda ailesinin madd durumu iyi olmayan Sfyn es-Sevr, yapt ilk ilim yolculuklar srasnda kervanlarda cret karl hizmet ediyor, zaman zaman yaplan yardm ve ikramlar kabul ediyordu. Ancak ileriki yllarda ilm otoritesi ve sosyal nfuzu arttka siyasal ve akademik bamszln koruyabilmek iin ticaretle megul olmaya balad. Zhid kiiliine ramen ticaretle megul olmasn ve para biriktirmesini eletirenlere verdii cevaplarda zellikle yneticilere muhta olmadan geimini temin edebilmenin nemine vurgu yapan Sevr, bir taraftan da insanlara yk olmadan geimini salama esasna dayanan bir zhd anlayn telkin ediyordu. Bununla birlikte ada Eb Hanfe kadar varlkl olmad, genellikle madd sknt iinde yaad ve mtevazi bir hayat tarzn tercih ettii anlalmaktadr. Eserleri. 1. et-Tefsr. II. (VIII.) yzyla ait ilk sistemli rivayet tefsiri almalarndan biri olup Taber tefsirinin nemli kaynaklarndandr. Genellikle tbin dnemi Mekke mfessirlerinin grlerini yanstr. Gnmze ulat bilinen Rmpr Rz Ktphanesinde kaytl tek nshas mtiyz Ali Ar tarafndan Tefsru Sfyni-evr adyla neredilmi (Rmpr 1965), daha sonra bir heyet tarafndan gzden geirilerek tekrar yaymlanmtr (Beyrut 1983). Basral rencilerinden Eb Huzeyfe Ms b. Mesd en-Nehdnin rivayetine dayanan ve muhtemelen III. (IX.) yzyla ait olan bu nsha eksiktir. Bakara sresiyle balayp Tr sresiyle sona erer; arada Muhammed ve Duhn sreleri de bulunmamaktadr. Srelerin tertibi Hz. Osman mushafnn tertibine uygun olmakla birlikte erken dnem tefsirlerinin genelinde olduu gibi yet sras gzetilmemi ve birok yet atlanmtr. Bu da Sevrnin, anlalmas g kelime ve ifadeler hakknda rivayete dayal ksa aklamalarla snrl harf tefsir anlayna balanabilir. Nitekim bir iki istisna dnda dil inceliklerine dair aklamalar, iirle istihd, fkh ya da itikad gr ve yorumlar yer almaz. 2. el-Cmiul-kebr. Daha ziyade sahbe, tbin ve tebeut-tbin fakihlerine ait fkh grleri derledii, muhtemelen kendi ictihad ve tercihlerini de ieren bir eserdir. Genellikle mam Mlikin el-Muvaana benzetilen, snen ve musannef trnn ilk rneklerinden saylan eserin ad bn Hayr el-bl tarafndan el-Cmiul-kebr fil-fh vel-itilf eklinde kaydedilir (bn Hayr, s. 113-114). Sevrnin rencileri sayesinde Irak, Horasan ve am blgelerinde ksa zamanda mehur olan eser, Sevrye de rencilik yapm olan erken dnem Mlikler eliyle Kuzey Afrikaya ve Endlse kadar ulam, belli bir sre el-Muvaaa yakn bir itibar grmtr. Gnmze ulatna dair bilgi bulunmayan el-Cmiin en mehur ve muteber rvilerinden Muf b. mrnn Kitbz-Zhdn nereden mir Hasan Sabr, Beyhaknin es-Sneni gibi daha sonraki kaynaklarda el-Cmiden

yaplan nakillerden derledii bir blm kitabn giriine eklemitir (Muf b. mrn, neredenin girii, s. 48-58). 3. el-Cmiu-ar. Kaynaklarda el-Cmiul-kebrden ayr olarak belirtilen eserin muhtevasnn tamamen rey ya da tamamen hadis ierikli olduuna dair farkl kaytlar bulunmaktadr. 4. Kitbl-Feri. Bu konuda yazlm ilk eserlerden ve bu literatrn gnmze ulaan en eski rneklerindendir. Hans-Peter Raddatz, Kfeli rencilerinden Eb Nuaym Fazl b. Dkeynin rivayetine dayanan, tesbit edebildii tek nsha durumundaki Zhiriyye Ktphanesi nshasn (Mecmua, nr. 38, vr. 27b-37b) neretmi, hakknda uzunca bir deerlendirme yazm ve muhtevasn zetlemitir (bk. bibl.). Ayrca Abdlazz b. Abdullah el-Hell tarafndan el-Feri adyla yaymlanmtr (Riyad 1410). Teekkl devri slm miras hukukuna dair nemli bir kaynak nitelii tayan ve Beyhaknin es-Snenl-kbrs iinde byk lde gnmze ulaan esere Mttak el-Hindnin Kenzl-ummlinde ska atfta bulunulmaktadr (Raddatz, WI, XIII/1-2 [1971], s. 30-32). Sadece yedi hadis rivayeti ieren eser byk lde brhim en-Nehaye dayanan Kfe fkh geleneini yanstr (a.g.e., XIII/1-2 [1971], s. 33, 70, 75-76). 5. Kitbl-tid. Eb Slih uayb b. Harb el-Badd el-Medinnin itikad meselelerle ilgili sorularna Sevrnin verdii cevap ve aklamalar ieren metni Llek ve Zeheb nakletmitir (eru ul, I, 151-154; Tekiretl-uff, I, 206-207). Takyyddin bn Teymiyye tarafndan gzden geirildii kaydedilen bir nshas Zhiriyye Ktphanesinde bulunmaktadr (Mecmua, nr. 139/14, vr. 191a-192a). Kaynaklarda ska atf yaplan Kitb Sfyn an bn Creyc adl eser (mesel bk. Msned, I, 347; Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, IX, 317; Eb-eyh, IV, 15) Sevrnin, hocas bn Creycden rivayetlerini ieren bir sem derlemesi olmaldr. Ayrca bn Hayr el-bl, okuduu kitaplar arasnda Sevrnin rencisi Muhammed b. Ysuf el-Firybden rivayet edilen Kitb dbi Sfyn e-evr adl bir eserden sz eder (Fehrese, s. 241). Drl-ktbiz-Zhiriyyede kaytl M esnedeh Sfyn e-evr adl bir risle (Mecmua, nr. 90, vr. 39a-47a) Firybye (Elbn, s. 373) ve Abdullah b. Muhammed b. Sad b. Eb Meryeme (Sezgin, I, 519) nisbet edilmitir. Sfyn esSevrnin zhd ve takv konularnda rencilerine ve dostlarna yazd baz mektup ve vasiyetnmeler tabakat kitaplar sayesinde gnmze ulamtr: Risle il Abbd b. Abbd elErsf (bn Eb Htim, I, 86-89; Eb Nuaym el-sfahn, VI, 376-377); Risle il Omn b. Zide (bn Eb Htim, I, 98); Vaiyyeth il Al b. asan es-Selm (Eb Nuaym el-sfahn, VII, 24-25, 35, 82-85). Tahran niversitesi Ktphanesinde (nr. 1178, vr. 133b-135b) Sfyn es-Sevrye nisbet edilen eski kimyaya ait bir risle (Risle-i Kmiyiyye) bulunmakla birlikte (ayn rislenin Tahran Meclis Ktphanesinde mevcut Farsa tercmesi iin bk. Sezgin, IV, 132; V, 421) rislenin Sevrye aidiyeti incelenmeye muhtatr. Drl-ktbil-Msriyyede kaytl (Mecmua, nr. 155) Cevb Hrn er-Red il Sfyn e-evr ve icbet Sfyn leh adl risle iin de ayn durum sz konusudur (GAS, I, 519). lm ahsiyeti. Zamannn btn ilim merkezlerini dolap nde gelen limlerin birouna rencilik yaparak olduka zengin bir ilm birikim elde eden Syfn es-Sevr tebeut-tbin devrinin en byk tefsir, hadis ve fkh limlerindendir. 1. Tefsir. bn Abbasa dayanan Mekke tefsir ekolnn birikimini hocalar bn Creyc, Ame ve Abdullah b. Eb Nechten alan Sevr tefsirde Mchidi otorite kabul ederdi. Onunla birlikte At b. Eb Rebh, Katde b. Dime ve bn ihb ez-Zhr gibi tbin dnemi mfessirlerinin rivayet ve eserlerinin sonraki nesillere aktarlmasnn yan sra II. (VIII.) yzylda rivayet tefsirinin geliiminde nemli bir yere sahiptir. Mtebih yetlerin tevil edilmesini doru bulmayan Sevrnin daha ziyade anlalmayan kelime ve ifadelerin aklamas

niteliinde bir tefsir anlayna sahip olduu anlalmaktadr. Ayrca sm b. Behdele ve Hamza b. Habbden kraat renen Sevr, krat-i aereden saylan bu iki kraatin ilk rvilerindendir. Yine z kraatlerden Ame kraatini de rivayet etmitir. 2. Hadis. lim yolculuklar sayesinde Kfenin yan sra Mekke, Medine, Basra ve Dmakn hadis ve snnet birikimini ahsnda toplayan Sfyn es-Sevr II. (VIII.) yzylda bu birikimi konularna gre tasnif eden ilk muhaddislerdendir. Bu sebeple hadislerin ve snnet bilgisinin sonraki nesillere aktarlmasnda ok nemli bir yere sahiptir. el-Cmiul-kebr ve el-Cmiu-ar adl eserleri bn Creyc, Mamer b. Rid ve Mlik b. Enes gibi limlerce tedvin edilen benzer almalar gibi bu nakil faaliyetinin temel kaynaklar arasnda kabul edilir. Ali b. Medn onu Kfe isnadnn kaynak rvisi diye nitelendirirken Abdurrahman b. Mehdye gre Evz, Mlik b. Enes ve Hammd b. Zeyd ile birlikte devrin drt byk hadis imamndan biridir. Osman b. Sad ed-Drim ise Mlik, Hammd, Sfyn es-Sevr, ube ve Sfyn b. Uyeynenin rivayet ettii hadisleri bilmeyen kiinin hadis hfz saylamayacan belirtmitir. Zehebnin tesbitine gre bunlardan sadece Sevrnin rivayetleri senedleriyle birlikte kaydedilip sahih olup olmayanlarna iaret edildiinde ortaya on cilt hacminde bir msned kitab kacaktr (Almn-nbel, XIII, 323). Nitekim Nes, Tabern, Eb Bir edDlb gibi muhaddisler tarafndan Sfynn hadislerini toplayan birok msned derlenmitir. Onun bir dier zellii hadisleri fkh bablarna gre tasnif eden ilk muhaddislerden olmasdr. Bu konuda Eb Hanfeden yararlandna dair rivayetlerin yan sra hocas bn Creycin tasnifini esas aldn gsteren rivayetler de bulunmaktadr (Hseyin b. Ali es-Saymer, s. 73-76; zpnar, s. 89, 206, 327). Evz, Mamer b. Rid, Abdullah b. Avn ve mam Mlik gibi hocalar ya da akranlarnn kendisinden rivayette bulunduu Sevrnin rencileri arasnda onun rivayetlerini sonraki nesillere aktaran en mehur ve muteber rviler Abdurrahman b. Mehd, Yahy b. Sad el-Kattn, Vek b. Cerrh, Ubeydullah b. Abdurrahman el-Eca, Abdullah b. Mbrek, Eb Nuaym Fazl b. Dkeyn, Muhammed b. Ysuf el-Firyb, Muf b. mrn, ube ve Sfyn b. Uyeynedir. Firybnin Sevrden rivayet ettii hadisleri derledii kitabn bir blm, mir Hasan Sabr tarafndan Min adil-mm Sfyn b. Sad e-evr: Rivyets-Ser b. Yay an yih ani-evr ve rivyet Muammed b. Ysuf el-Firyb ani-evr adyla neredilmitir (Beyrut 1425/2004). Ayn kitapta Ser b. Yahynn Sevrnin be rencisinden rivayetlerini derledii eserin birinci cz de bulunmaktadr. Sfyn es-Sevrnin rivayet ettii hadisler konusunda mevcut en nemli kaynak Yemenli rencisi Abdrrezzk es-Sannnin el-Muannefidir. Hadis birikiminin aktarlmasnn yan sra hadis rivayetleri arasndaki ihtilflarn giderilmesi konusunda otorite kabul edilen Sevr ayn zamanda rvi tenkidiyle megul olan, dolaysyla cerh ve tadl ilminin douuna katkda bulunan ilk muhaddislerdendir. Hadiste isnadn nemine iaret eden, snad mminin silhdr, silh olmayan savaamaz sz ona aittir. te yandan hadislerdeki garb kelimeler (garbl-hads) zerinde duran ilk tebeut-tbin limlerindendir. Hadis ilmi konusunda sahip olduu btn bu vasflar sebebiyle kendisine emrl-mminn fil-hads unvan verilmitir. Hadislerin yazlmasna ok nem vermekle birlikte yalnzca hfzas kuvvetli ve zeki olanlarn hadis rivayet etmesi gerektiini dnen Sevr hadis rivayetinde sem yntemini tercih etmitir. Ancak Yemende hadis renmeye merakl rencilerinin saysnn az ve genellikle hfzalarnn zayf olmas yznden iml yntemiyle hadis rivayet etmeye de balamtr. Gl hfzasyla mehur olmasna ve hfzasnn kendisini hi yanltmadn sylemesine ramen hadislerin ancak mnen rivayet edilebilecei kanaatindeydi. Zayf rvilerden rivayette bulunmak ve tedls yapmakla eletirilmise de Zeheb (Mznl-itidl, II, 169) ve bn Hacer el-Askalnye gre (abatl-

mdellisn, I, 32) gl bir ricl bilgisine sahip olan Sevr hakkndaki bu tr deerlendirmelere itibar edilmemelidir. Kitaplarnn gmlmesini vasiyet ettiine ya da bizzat gmdne dair bilgiler, hadis rivayeti konusundaki titizlii ve eserlerinde baz zayf rivayetlerin yer almasyla ilikilendirilmitir (Zeheb, Almn-nbel, VII, 261, 267; Menb, s. 76-77; Kef-unn, I, 52). Hadis ilmine byk hizmetleri olan Sfyn es-Sevrden hadis ilminin deeri konusunda birbiriyle elien sz ve uygulamalar rivayet edilmitir. Bir yandan hadisle megul olmay Allaha ulamann en iyi yolu ve ilimlerin en hayrls diye nitelendirip nfile ibadete tercih ederken te yandan bu ilmin hiret az deil dnyalk bir megale olduunu sylemi, rencilerini bu konuda arya kamamalar ve hadis ilminin cazibesine kaplmamalar konusunda uyarmtr. Nitekim benzer bir uyar, mehur sf brhim b. Edhem ve Rbia el-Adeviyye tarafndan kendisine de yaplmtr. Zehebnin de belirttii gibi (Almn-nbel, VII, 274; Tekiretl-uff, I, 205) bu uyarlar, o dnemde hadis rivayetinin byk bir hret vesilesi olmas ve kiiye birtakm madd menfaatler salamasyla ilgili olup bilhassa zhid kiiliiyle ne kan limler bu konuda titiz davranmlar ve bu ilmin ama haline getirilmemesi gerektiini hatrlatmlardr. 3. Fkh. Sevr, sahip olduu hadis ve snnet birikimini esas alarak yaad dnemin fkh meseleleri hakknda fetvalar vermi, fkh alannda grleri esas alnan bir otorite haline gelmitir. Abdullah b. Mesda dayanan Kfe fkh geleneinin temsilcilerinden Eb shak es-Seb, Ame ve Hammd b. Eb Sleymana rencilik yapm olmakla birlikte zellikle bn brme ve bn Eb Leylnn yolunu takip eder. Kfeli hocalarndan ald fkh bilgisi ve nosyonunu Mekke, Medine, Basra ve am blgelerinin zengin hadis ve snnet birikimiyle bir araya getirmi, gerek dneminde gerekse daha sonraki yzyllarda bilhassa ehl-i hads eilimine sahip olan limlerce Eb Hanfeye kar Kfe fkhnn temsilcisi diye ne karlmtr. Ali b. Medn, bn Mesdun fkhnn brhim en-Nehaden sonra Sfyn es-Sevrye intikal ettiini ifade eder (el-lel, s. 47, 52). Ahmed b. Hanbel ve takipilerinin hadiste ve fkhta ehl-i Irakn imam olarak Sfyn es-Sevryi kabul ettiklerini belirten bn Teymiyye ise genellikle ehl-i Irakn bidatlkla sulanmasna sebep olan reyin Sevr sz konusu olduunda eletirilmediini syler (Mecmu fetv, XX, 329-330, 583). Onun hakkndaki tek menkb kitabn Hanbel Ebl-Ferec bnl-Cevznin yazm olmas da bu adan dikkat ekicidir. bnl-Cevznin eseri gnmze ulamamsa da Zeheb tarafndan yaplan ihtisar mevcuttur (bk. bibl.). te yandan bata Hanef ve Mlik tabakat kitaplar olmak zere kaynaklarda Sevryi daha ziyade hadis alanndaki stnlyle ne karan, fkhta Eb Hanfe ve Mlikten zayf olduunu ve fkh Eb Hanfenin kitaplarndan rendiini vurgulayan pek ok rivayet bulunmaktadr. Bu durum, gerek klasik dnem eserlerinde gerekse ada almalarda onun genellikle ehl-i hads ekol iinde deerlendirilmesine sebep olmutur. Fetva verme konusunda ada Eb Hanfeye gre daha ihtiyatl davranmas ve kendisinden nceki fakihlerin grlerine daha fazla ballk gstermesi, hadislerin zhir mnalarna bal kalarak yorum yapmaktan kanmay bir edep eklinde deerlendirmesi onu ehl-i hads izgisine yaklatran zellikleridir. Ancak rivayet ettii hadisler arasnda tercihler yaparak bir ksmyla amel etmemesi ve bu yzden fi tarafndan eletirilmi olmas (Eb Yal el-Hall, II, 487) ehl-i reye benzer bir fkh anlayna sahip olduunu gsterir. Nitekim hadislerin yan sra tbin ve tebeuttbin fakihlerinin fkh gr ve fetvalaryla birlikte muhtemelen kendi ictihad ve tercihlerini de derledii el-Cmiul-kebri bir fkh ve mesil (rey) kitab olarak deerlendirilmitir (Eb Dvd es-Sicistn, s. 28; Ebl-Arab, s. 127; bn Eb Yal, I, 207; bn Hayr, s. 113-114). Kitbl-

Feri adl rislesi iin de ayn deerlendirmeyi yapmak mmkndr. Sevrnin fkh grleri de byk lde Kfe fkh ve Eb Hanfenin temsil ettii ehl-i reyin grleriyle paralellik arzetmektedir. Namazda besmelenin gizli okunaca, rkdan sonra ellerin kaldrlmayaca, cemaatle klnan namazlarda cemaatin Ftiha okumayp mini gizlice syleyecei, ezan gibi kmetin de ikier ikier okunmas, namazda glen kiinin abdestinin de bozulaca, vitir namaznn rekat klnp Kunutun rkdan nce yaplaca, cuma namaznn ehir hkmndeki bir yerleim yerinde klnmas gerektii, ziynet nitelii tayan altndan zekt verilecei, kaybolan kocann lmne hkmedilmedii srece einin boanamayaca, len kiinin sahip olduu haklarn vrislerine intikal etmeyecei, kadnlarn ahitliinin had ve ksas dnda kabul edilecei, irtidad suu ileyen kadnlara lm cezas verilmeyecei gibi grleri buna rnek olarak gsterilebilir. Sevrnin feriz rislesi dnda fkh grlerini ieren herhangi bir eseri gnmze ulamamtr. Ancak rencilerinden Abdrrezzk es-Sannnin el-Muannefi ve Eb shak el-Fezrnin Kitbs-Siyeri ile Muhammed b. Nasr el-Mervez, Taber, Tahv, bn Abdlber enNemer gibi erken dnem limlerinin ihtilfl-fukah tr eserleri onun fkh grlerini bugne ulatran kaynaklardr. Bir fi fakihi kabul edilen Merveznin tilfl-fuahs bunlar arasnda zel bir neme sahiptir. Zira Mervez, hemen hemen btn fkh meseleler hakknda nce Sevrnin grn verip ardndan ashb- rey (Kfiyyn), Mlik, fi ve ashb- hadsin grlerini kaydeder. Sevr Mezhebi. Sfyn es-Sevrnin rivayet ettii hadisler gibi fkh grleri de ksa zamanda btn slm dnyasna yaylm ve onun adyla anlan mezhep yaklak be asr boyunca mehur fkh mezheplerinden biri halinde varln srdrmtr. Sevryi fkhta da bir imam olarak kabul eden rencilerinin bu gelimede ok nemli bir pay vardr. Bunlardan Yahy b. Sad el-Kattn Basrada, Yahy b. Eb Zide Kfede, Ubeydullah b. Abdurrahman el-Eca Badatta, Muf b. mrn ile Eb shak el-Fezr amda, Sad (Sadeveyh) b. Sad el-Crcn Crcnda, Ebl-Mnzir Numn b. Abdsselm, sm (Cebr) b. Yezd b. Acln ve Hseyin b. Hafs sfahanda bir yandan elCmiul-kebri rivayet ederken bir yandan da bizzat derlemi olduklar Sevrnin fkh grlerini kendi rencilerine aktarmlar ve bu grlere gre fetva vermilerdir. Bu sayede Sevr mezhebi V. (XI.) yzyla kadar Badat ve evresiyle amda, VII. (XIII.) yzyl sonlarna kadar Dnever, Kazvin, Crcn, sfahan ve Horasan blgesinde varln srdrm, zellikle Dnever ve evresinde etkili olmutur. Bu evrede Sfyn es-Sevrnin mezhebini benimseyenleri tanmlamak zere Sevr ya da Sfyn nisbeleri yaygn biimde kullanlmtr. Bir el-Hf, Hamdn el-Kassr, Muhammed b. s b. Amraveyh el-Cld, Eb shak el-Belt ve Eb Hafs ed-Dn gibi sflerin Sevr mezhebine mensup olmas onun ayn zamanda zhd hareketinin ilk temsilcilerinden saylmasyla ilikilendirilebilir. Kaynaklar, Badat Mansr Camiinde Sevr mezhebine gre fetva veren son fakih olarak 404 (1014) ylnda vefat eden Eb Bekir Abdlgaffr b. Abdurrahman ed-Dnevernin ismini kaydeder (Safed, XIX, 16; bn Tarberd, IV, 238). VIII. (XIV.) yzyl tarihilerinden Zeheb bu yzyldan itibaren drt mezhep dnda yaayan fkh mezhebi kalmadn belirtir (Almnnbel, VIII, 92). 4. Kelm. Sfyn es-Sevrnin, dneminde ortaya kan kelm tartmalaryla ilgili tavr konusunda farkl bilgiler bulunmaktadr. Eyyb es-Sahtiynnin engellemelerine ramen Basra Mutezile ekolnn nde gelen isimlerinden Amr b. Ubeyd ile grtne ve Eb Slih uayb b. Harb elBadd el-Medin adl bir yaknnn isteiyle temel itikad meseleler hakkndaki grlerini ona

yazdrdna dair rivayetlerin yan sra bu tr tartmalar bidat kabul ederek uzak durduuna dair bilgilere de rastlanmaktadr (Kd Abdlcebbr, s. 243; Llek, I, 151; Eb Nuaym el-sfahn, VII, 33-34; Zeheb, Tekiretl-uff, I, 206; Ess, I, 224, 226). mann sz, amel ve niyetten meydana geldii, dolaysyla amelin imandan bir cz olduu ve amellere gre artp eksilecei, Allahn sfatlarnn tevil edilmeden kabul edilmesi gerektii, Kurann mahlk olduuna inanan kiinin kfir saylaca, hayrn ve errin Allahtan geldiine (kader) inanmann art olduu, gnahkr ve zalim de olsa devlet bakanna hibir surette isyan edilemeyecei, buna bal olarak cuma namazlarnn ve cihadn terkedilmemesi gerektiine dair grleri kaynaklarda aktarlr. Sevrnin Hz. Aliyi Eb Bekir ve merden stn grmedii, hatta bu grte olan Rfizleri eletirdii kesinlikle bilinse de Hz. Osman ve Ali hakkndaki grleriyle ilgili rivayetler ihtilfldr. bn Rste ve bnn-Nedm gibi baz erken dnem mellifleri onu Zeyd ya da i diye nitelendirir (bnn-Nedm, s. 221, 222; Ayn-a, VII, 264). bn Teymiyye ve Zeheb ise nceleri Hz. Alinin stnlne inanrken Basraya gidip Eyyb es-Sahtiyn ile grtkten sonra bu grnden vazgetiini nakleder (elFetval-kbr, IV, 440; Minhcs-snne, II, 73; Almn-nbel, VII, 252-254). Hz. Ali ve Osman sevgisinin ancak yce insanlarn kalplerinde bir araya geldiine, Rfizler yznden Hz. Alinin faziletlerini rahatlkla anlatamadna, hatta bu sebeple insanlarn Ehl-i beyte arzu ettikleri gibi destek veremediklerine dair ifadeleri, Hz. Osmana buzeden evrelerden kendisini ayrmak istediini aka ortaya koymaktadr. i kaynaklarnda hocas mam Cafer es-Sdktan rivayetlerine yer verilmekle birlikte bir i olarak kabul edilemeyecei ve bu tr deerlendirmelerin ancak Ehl-i beyte yaknlyla aklanabilecei belirtilir (Hnsr, IV, 61-65; Ayn-a, VII, 265). Mrcieye meyleden kiilerle ilikisini kestii ve cenaze namazlarn klmad nakledilen Sevr imanda istisna dncesini benimsiyor ve rencileri de Kfeli Mrcie mensuplar tarafndan pheciler (kkk) diye anlyordu. Eb Hanfe ve evresiyle Sfyn es-Sevr arasndaki gergin ilikilerde byk lde bu konudaki farkl eilimlerinin etkili olduu anlalmaktadr (Ess, I, 221, 225-226; Kutlu, s. 211). ada aratrmalarn bir ksmnda Sevrnin din ilimler dnda baz ilgileri olduu kaydedilmekte, hatta iyi bir matematiki ve bir kimyac diye sunulmaktadr (Ullmann, s. 196; Sezgin, IV, 132; V, 16; Rosenfeld - hsanolu, s. 15; EI [ng.], IX, 771). Mehur bir matematiki olan Reyli Haccc ile tartt ve onun zmlerini kabul etmediine dair rivayet (bn Eb Htim, I, 125-126) onu bir matematik bilgini olarak tanmlamak iin yeterli bir delil saylmaz. Nitekim ilk slm matematikileri Sevrden en az yarm asr sonra III. (IX.) yzylda ortaya kmtr (bk. HESAP; MATEMATK). Bununla birlikte Sezginin de ifade ettii zere hocas bn Eb Leyl gibi miras konularyla ilgilenen ve feriz konusundaki ilk eserlerden birini kaleme alm olan Sevrnin saylarn kullanm ve hesap ilemleri hususunda ok kabiliyetli olduu sylenebilir. Nitekim hocas bn Eb Leyl ve babas Sad de bu konuda nde gelen kiilerdendi (bn Hacer el-Askaln, Tehbt-tehb, II, 127; IX, 269). te yandan sz konusu ada kaynaklar, Tahranda bulunan ve Sfyn es-Sevrye nisbet edilen eski kimyaya dair bir risleden hareketle (Risle-i Kmiy, Tahran Dnigh Ktp., nr. 1178, vr. 133b135b) onu bu bilimle ilikilendirirler. lk mslman kimyaclardan Cbir b. Hayynn Sevr ile ayn tarihlerde Kfede yaam olmas ve bu ilmi Cafer es-Sdktan rendiine dair rivayetler dikkate alndnda Sevrnin de byle bir meguliyeti bulunduunu dnmek mmkn olmakla birlikte ne genel tarih ve tabakat kaynaklarnda ne de slm bilim tarihine ait eserlerde bunu teyit edecek bir bilgiye rastlanr. Sezgin, bn Kuteybenin Uynl-abr ile Chizin el-Bualsnda Sevrnin

tabii bilimlerle uratna dair kaytlar bulunduunu belirtmise de (GAS, V, 215) bu kaynaklarda sz edilen kii Eb Abdurrahman knyeli baka bir Sevrdir (Chiz, s. 103-111, 357). Eski kimya ile megul olan ilk mslman limlerin bu ilmi astrolojiyi de kapsayan bir tabiat felsefesi btnl iinde ele aldklar bilinmektedir (bk. KMYA). Sevrnin Mallah b. Eser adl yahudi bir mneccimle diyaloguna dair rivayet ise (bnl-Kft, s. 327) onun yeni oluan bu tr bilimlere pek olumlu bakmadn gstermektedir. Sevr hakknda yaplan ilk ada aratrmalardan biri olan, Hans-Peter Raddatzn Die Stellung und Bedeutung des Sufyn at-Taur (gest. 778). Ein Beitrag zur Geistesgeschichte des frhen Islm adl yaymlanmam doktora tezi (1967, Bonn Rheinische Friedrich-Wilhelms niversitesi), Joseph van Ess tarafndan zellikle Sevrnin kelm grleri ve eilimi asndan olduka yetersiz bulunur (Theologie und Gesellschaft, I, 222). Muhammed Revvs Kalac, Sevrnin eitli kitaplarda bulunan fkh grlerini Mevsat fhi Sfyni-evr adl eserinde toplamtr (Beyrut 1990). Him Abdysn el-Mehednnin Sfyn-evr ve eeruh fit-tefsr ismiyle yaymlad yksek lisans teziyle (Badat 1981) Meryem brhim Hindvnin Tevu merviyytil-mm Sfyn e-evr f Msnedil-mm Amed ve beyn ittichihil-fh (1985, Kahire niversitesi) ve Abdullah b. Rahl b. vaz el-Anznin Fh Sfyni-evr (1986, Medine mm Muhammed niversitesi) adl doktora tezleri Sevr hakknda yaplan dier almalardr.

BBLYOGRAFYA

Msned, I, 347; Sfyn es-Sevr, Tefsr, Beyrut 1403/1983 (1965 tarihli Rmpr basks [nr. mtiyz Ali Ar] esas alnmtr), neredenin girii, s. 14; a.mlf., Min adil-mm Sfyn b. Sad eevr (nr. mir Hasan Sabr), Beyrut 1425/ 2004, neredenin girii, s. 28-30, 35; Muf b. mrn, Kitbz-Zhd (nr. mir Hasan Sabr), Beyrut 1420/1999, neredenin girii, s. 48-58; bn Sad, eabat, VI, 371-373, 388; VII, 304; Yahy b. Man, et-Tr, III, 317; IV, 67, 363; Ali b. Medn, ellel (Kalac), s. 32, 47, 52; Chiz, el-Bual (nr. Th el-Hcir), Kahire 1981, s. 103-111, 357; Buhr, et-Trul-kebr, III, 51, 513; IV, 92; V, 117; VII, 426; Eb Dvd es-Sicistn, Rislet Eb Dvd il ehli Mekke f vafi Snenih (nr. Muhammed b. Lutf es-Sabb), Beyrut 1405, s. 28; Eb Ubeyd el-curr, Sult Eb Ubeyd el-curr Eb Dvd es-Sicistn fil-cer vet-tadl (nr. M. Ali Ksm el-mer), Medine 1399/1979, s. 160; Muhammed b. Nasr el-Mervez, tilflfuah (nr. M. Thir Hakm), Riyad 1420/ 2000, tr.yer.; Eb Bekir el-Halll, el-Emr bil-marf ven-nehy anil-mnker (nr. Abdlkdir Ahmed At), Beyrut 1406/ 1986, s. 90; bn Eb Htim, elCer vet-tadl, I, 55-126; VI, 110; VIII, 163; Ebl-Arab, abat ulemi fryye ve Tnis (nr. Ali e-bb - Nam Hasan el-Yf), Tunus 1985, s. 126-127, 220; Ebl-Ferec el-sfahn, Metil-libiyyn (nr. Seyyid Ahmed Sakr), Beyrut, ts. (Darl-marife), s. 205, 292, 382, 415416; Eb-eyh, abatl-muaddin bi-bahn (nr. Abdlgafr Abdlhak Hseyin el-Bell), Beyrut 1407/1987, II, 5, 58, 65, 110-114; IV, 15; bnn-Nedm, el-Fihrist (nr. brhim Ramazan), Beyrut 1997, s. 221, 222, 277; Makdis, Asent-tesm, I, 173, 267; Slem, abat, s. 123, 155; Kd Abdlcebbr, Fall-itizl ve abatl-Mutezile (nr. Fud Seyyid), Tunus 1393/ 1974, s. 243; Llek, eru uli itidi Ehlis-snne vel-cema (nr. Ahmed Sad Hamdn), Riyad, ts. (Dru Tayyibe), I, 151-154; Sehm, Tru Crcn (nr. M. Abdlmud Han), Beyrut 1407/1987, s.

169, 173, 210, 216-217, 254, 261, 277, 371; Eb Nuaym el-sfahn, ilyetl-evliy, Beyrut 1405, VI, 356-393; VII, 3-144; X, 231; Hseyin b. Ali es-Saymer, Abru Eb anfe ve abih, Beyrut 1405/1985, s. 22, 24, 28, 64, 71, 73-76; Eb Yal el-Hall, el-rd f marifeti ulemil-ad (nr. M. Sad b. mer drs), Riyad 1409/1989, II, 487, 510, 566; III, 870-871; bn Hazm, Cemhere, s. 201; Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, es-Snenl-kbr (nr. M. Abdlkdir At), Beyrut 1414/1994, IX, 317; Hatb, Tru Badd, IX, 151-174; XIII, 341-342, 397-398; bn Eb Yal, abatl-anbile, I, 207; Kd yz, Tertbl-medrik, I, 79-80, 132, 317, 326, 330, 340, 355, 486-487, 492; ehristn, el-Milel ven-nial, Beyrut 1975, I, 93; Semn, el-Ensb (Brd), I, 517, 518; III, 261; bn Askir, Tru Dma (Amr), X, 187, 190; XLIII, 564; bn Hayr, Fehrese, s. 113114, 122-123, 241; bnl-Cevz, fat-afve, III, 147-152, 189; bnl-Esr, el-Lbb, I, 244; II, 121; Abdlkerm b. Muhammed er-Rfi, et-Tedvn f abri azvn (nr. Azzullah el-Utrid), Beyrut 1408/ 1987, III, 47-49; bnl-Kft, brl-ulem (Lippert), s. 327; bn Hallikn, Vefeyt, II, 386-391; bn Teymiyye, Mecmu fetv, III, 262, 264, 357; IV, 181; VII, 450; XVI, 401; XX, 329-330, 583; XXIII, 397-398; a.mlf., el-Fetval-kbr, Beyrut 1386, IV, 440; a.mlf., Minhcs-snne (nr. M. Red Slim), Riyad 1406/1986, II, 73; Zeheb, Almn-nbel, VII, 229-279; VIII, 92; XIII, 323; a.mlf., Menbl-immil-aam Sfyn e-evr, Tanta 1413/1993, tr.yer.; a.mlf., Mznl-itidl, II, 169; a.mlf., Tekiretl-uff, I, 204-207; bn Kayyim elCevziyye, lml-muvan (nr. Th Abdrraf Sad), Beyrut 1973, I, 26; Safed, el-Vf bilvefeyt (nr. Ahmed el-Arnat - Trk Mustafa), Beyrut 1420/2000, IV, 208; XIII, 101; XIX, 16; Kure, el-Cevhirl-muyye, I, 227, 250, 258, 337, 413, 536; bnl-Cezer, yetn-nihye, I, 308; bn Hacer el-Askaln, abatl-mdellisn (nr. sm b. Abdullah el-Karyt), Amman 1403/1983, I, 32; a.mlf., Tehbt-Tehb, Beyrut 1404/1984, I, 389; II, 104, 127; IV, 73, 99-101; VII, 399; IX, 269; X, 405; Bedreddin el-Ayn, Umdetl-r, Kahire 1348 Beyrut, ts. (Dru ihyit-trsil-Arab), I, 223; bn Tarberd, en-Ncmz-zhire, IV, 238; Dvd, abatlmfessirn, I, 193; bn Hacer el-Heytem, el-ayrtl-isn (nr. Hall el-Meys), Beyrut 1403/ 1983, s. 88-89; Kef-unn, I, 52; Hnsr, Ravtl-cennt, IV, 61-65; Sezgin, GAS, I, 21, 29, 30, 518-519; IV, 132; V, 16, 215, 421; Elbn, Mat, s. 373; M. Ullmann, Die Natur und Geheimwissenschaften im Islam, Leiden 1972, s. 196; Him Abdysn Mehedn, Sfyn-evr ve eeruh fit-tefsr, Badad 1981, s. 49, 88, 90, 98104, 270; Ayn-a, VII, 264, 265; Fehm Cedn, el-Mine: Ba f cedeliyyetid-dn vessiys fil-slm, Amman 1989, s. 51, 117-118, 278; M. Ravvs Kalac, Mevsat fhi Sfynievr, Beyrut 1990, s. 1, 7, 18, 23, 28, 47, 48, 59, 195-196, 750; J. van Ess, Theologie und Gesellschaft im 2. und 3. Jahrhundert Hidschra, Berlin 1991, I, 221-228; Christopher Melchert, The Formation of the Sunni Schools of Law, 9th-10th Centuries C. E., Leiden 1997, s. 240-241 (Index); Mehmet Ali Bykkara, mamet Mcadelesi ve Haimoullar, stanbul 1999, s. 32-33; M. Cook, Commanding Right and Forbidding Wrong in Islamic Thought, Cambridge 2000, s. 50-55, 65-67, 257; Mehmet Grmez, Snnet ve Hadisin Anlalmas ve Yorumlanmasnda Metodoloji Sorunu, Ankara 2000, s. 250, 273; Snmez Kutlu, Trklerin slamlama Srecinde Mrcie ve Tesirleri, Ankara 2000, s. 211; B. A. Rosenfeld - Ekmeleddin hsanolu, Mathematicians, Astronomers and Other Scholars of Islamic Civilization and Their Works (7th-19th c.), Istanbul 2003, s. 15; mer zpnar, Hadis Edebiyatnn Oluumu, Ankara 2005, s. 89, 206, 327; Halit zkan, Hicr lk ki Asrda Farkl ehirlerde Amel Telakkisi Oluumunda Snnet ve Hadisin Yeri (doktora tezi, 2006), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 206-213, 215-216; shak Emin Aktepe, Erken Dnem slm Hukukularnn Snnet Anlay, stanbul 2008, s. 103; smail Cerraholu, Sfyn b. Said es-Sevr

ve Tefsiri, AFD, XVIII (1970), s. 24, 25, 27; H. P. Raddatz, Frhislamisches Erbrecht nach dem Kitb al-Farid des Sufyn at-Taur, WI, XIII/1-2 (1971), s. 28-78; a.mlf., Sufyn al-Tawr, EI (ng.), IX, 770-772; Steven C. Judd, Competitive Hagiography in Biographies of al-Awzai and Sufyan al-Thawri, JAOS, CXXII/1 (2002), s. 25-37; M. Plessner, Sfyn-s-Sevr, A, XI, 83-86. Recep zdirek - Ali Hakan avuolu 5. Tasavvuf. lk dnem zhid ve sflerinden olan Sfyn es-Sevrnin daha hayatta iken hreti geni bir evreye yaylmtr. Kelbz onu, ashaptan sonra sflere ait bilgileri anlatan ve sflerin vecd hallerinden bahseden nemli kimseler arasnda sayar (et-Taarruf, s. 27). mam Cafer es-Sdkn yan sra Eb Him el-Kf, brhim b. Edhem, Rbia el-Adeviyye, Eb shak el-Fezr, Fudayl b. yz, Sfyn b. Uyeyne, eybn er-R, Ysuf b. Esbt, Abdullah b. Mbrek, Htim el-Esam, Abdullah el-Mehd, Amr b. Kays el-Ml gibi sflerle sohbet etmitir. Cafer es-Sdktan dnya ve nimetleriyle ilgili nemli nasihatler dinleyen Sfyn es-Sevr riyann inceliklerini Eb Him el-Kfden rendiini belirtir. Rbia el-Adeviyye ve brhim b. Edhem gibi sfler Sfyn es-Sevryi zamannn ounu hadis rivayetine harcayp zhd ve tasavvuftan uzak kald iin uyarmlardr. Sfyn es-Sevrnin tasavvuf anlaynn esasa dayand sylenebilir: nsan-Allah ilikisinde ihls ve samimiyetle ibadet, insan-dnya ilikisinde zhd, insan-toplum ilikisinde iyi niyetli davran. Dier ilk sfler gibi o da amel ve ibadete byk nem vermi, fakat daha ok ameldeki ihls ve ibadetlerdeki haz zerinde durmutur. eriat hkmlerine uymann nemine dikkat ekerek szn amelle, amelin niyetle, niyetin snnete uymakla doru olacan vurgulamtr. Ona gre kii iin en faziletli ey kendini bilmesi (mrifetn-nefs), dinin snrlarn korumas, bulunduu makamdaki halini salamlatrmas, yasaklardan kanp farzlar yerine getirmesi ve btn bunlar ilim erevesinde yapmasdr. Kaynaklarda Sfyn es-Sevrden nakledilen szlerden onun zhd devri tasavvufunun temel kavramlarn gzel bir ekilde aklad grlr. Takv, vera, tevekkl, rz, yakn, zhd, haramlardan saknma, nefse kar koyma, kalp temizlii ve kimseden bir ey istememe zellikle vurgulad konulardr. Sfyn es-Sevryi be byk mctehidden biri olarak kabul eden Attr onun vera ve takvda en st mertebeye ulatn syler (Tezkiretl-evliya, s. 252). Sfyna gre amelde takv zere olmak amelin kendisinden daha zordur. Takvdan maksat zulmden uzak durmak ve azgnlktan Allaha snmaktr. Vera kiinin vicdannda iz brakan eyi terketmesi, rz takdir edileni krederek kabullenmesi, tevekkl kaderin hcumu karsnda gnlnn sakin olmas, yakn bana gelen her eyin Haktan geldiini bilmesidir. Yakn kalbe ait fiillerden olup yakni doru olann mrifeti de doru olur. Kendisi de yamal yn ab giymekle birlikte zhidliin ab giymek ve kuru ekmek yemekten ibaret olmadn vurgulayan Sfyn es-Sevrye gre zhd dnyaya gnl balamamak, makam ve mevkiye meyletmemek, tamahkr olmamaktr. Onun zhd hayatnda kendini btnyle halktan tecrit etme diye bir anlay yoktur. Nitekim vaktinin ounu ilim meclislerinde geirmi, evresindekilere ilim renmelerini, namaz cemaatle klmalarn, hacca gitmelerini, cihada katlmalarn, nefsin isteklerine

kar koymay ihmal etmemelerini tavsiye etmitir. Ona gre lim, zhid, fakih, sf, mtevazi zengin ve haline kreden fakir, insanlarn en deerlileridir. Sfyn, riflerin cezasnn zikri terketmek olduunu belirtmi, bu duruma dmemeleri iin sliklere bedenlerinin selmeti iin dnya, ruhlarnn selmeti iin hiret ilerini ihmal etmemelerini, orta halli bir hayat srp yiyecek, iecek ve giyecekte israfa dalmamalarn, azgn ve zorba insanlara benzememelerini, arkadalk ettikleri insanlarn Allahtan korkan ve emanete hyanet etmeyen takv sahibi kiiler olmasna zen gstermelerini nermitir. Evza mezhebine mntesip Endlsl fakih An, Sfynn zhd hakkndaki grlerini Kitb Zhdi Sfyn e-evr adl bir kitapta toplamtr (Kd yz, II, 129). En mehur rencilerinden Muf b. mrnn Kitbz-Zhd adl eseri de Sevrnin grleri iin en erken kaynak niteliindedir.

BBLYOGRAFYA

bn Sad, e-abat, VIII, 492-495; Serrc, el-Lma, s. 42, 427; Kelbz, et-Taarruf, s. 27, 102; Eb Tlib el-Mekk, Ktl-kulb: Kalplerin Az (trc. Muharrem Tan), stanbul 1999, I, 313; IV, 61, 102, 114, 164, 188, 264; Slem, abat, s. 123; Eb Nuaym, ilye, VI, 356; Kueyr, er-Risle, I, 51, 293-294, 344; II, 690; Hcvr, Kefl-mahcb (Uluda), s. 126, 201, 229, 428; Kd yz, Tertbl-medrik, II, 129; bnl-Cevz, fat-afve, III, 147-152; Ferdddin Attr, Tezkiretlevliya (trc. Sleyman Uluda), stanbul 1991, s. 123, 134, 152, 241, 251-261, 424; ehbeddin esShreverd, Avrifl-marif (Gazzl, y [Beyrut], V iinde), s. 66, 253; bn Hallikn, Vefeyt, I, 373; Zeheb, Almn-nbel, XIII, 50; a.mlf., Menbl-immil-azam Sfyn eevr, Tanta 1413/1993, tr.yer.; Cm, Nefet, s. 31; arn, e-abat, I, 40-43; Mnv, elKevkib (nr. Abdlhamd Slih Hamdn), Kahire, ts. (el-Mektebetl-Ezheriyye), I, 212-215; Zirikl, el-Alm, III, 105; Masum Ali ah, ari, II, 197-204; Nebhn, Kermtl-evliy, II, 98; Abdlhalm Mahmd, Sfyn e-evr: Emrl-mminn fil-ad, Kahire 1970, s. 182-228; M. Ebl-Feth el-Beynn, el-mm Sfyn e-evr: aythl-ilmiyye vel-ameliyye, Beyrut 1984, s. 106-107, 137-153; Reat ngren, brhim b. Edhem, DA, XXI, 294; Hlya Kk Semih Ceyhan, Rbia el-Adeviyye, a.e., XXXIV, 381. Abdurrezzak Tek

SFYN b. UYEYNE
() Eb Muhammed Sfyn b. Uyeyne b. Meymn el-Hill (. 198/814) Tebeut-tbin neslinden hadis limi ve hfz. ban 107de (Aralk 725 - Ocak 726) Kfede dodu. Hill b. mir b. Sasaa oullarna nisbetle Hill diye anlr. pekilik veya kuyumculuk yapan babas yahut dedesi Mekke ve Irak Valisi Hlid b. Abdullah el-Kasrnin yannda alanlardand. Hlid azledilip yerine Yemen Valisi Ysuf b. mer es-Sekaf tayin edilince (120/738) onun zulmnden kamak iin veya kuyumculuk yaparken borlanmas sebebiyle Mekkeye giderek oraya yerleti. Babas dokuz ocuunu da ilim tahsiline ynlendirdi. Dier ocuklarndan mrn, brhim, dem ve Muhammed hadis rivayet etmilerdir. Sfyn b. Uyeyne kk yata hadis meclislerine katlmaya balad. Hfzas son derece kuvvetli gvenilir bir rvi olan bn Uyeyne, ncelikle ileri yalardaki muhaddislerden faydalanmaya alarak onlarn rivayetlerinin kaybolmasn nledi. bn ihb ezZhrden gelen rivayetler konusunda mam Mlik ile birlikte en gvenilir kimse kabul edildi. Hicaz muhaddisi diye hret bulmakla birlikte Irak blgesinde rivayet edilen hadisleri de ok iyi bilirdi. Seksenden fazla hocasnn byk ounluu tbin neslinden olup Amr b. Dnr, At b. Sib, Hammd b. Zeyd, Mamer b. Rid, Abdlkerm b. Mlik el-Cezer, Eb shak es-Seb, bnl-Mnkedir, bnl-Mutemir, Eyyb es-Sahtiyn, Him b. Urve, Humeyd et-Tavl, bn Eb Leyl ve bn Muhaysn bunlardan bazlardr. Hocalarnn pek oundan sadece kendisi rivayette bulundu. Hocalarndan bn ihb ez-Zhr onun zeksn erken dnemde farkederek kendisiyle zel ekilde megul oldu. Bundan dolay bn Uyeyne, Zhrnin hadislerini rivayet edenlerin en bata gelenidir. Sfyn es-Sevr ile birlikte Sfyneyn diye anlrd. Hadis ehlinin hakmi olarak tannan ve 7000den ok hadis rivayet eden bn Uyeynenin zaman zaman tedls yapt iddias (EI2 [ng.], IX, 772) klasik kaynaklar tarafndan teyit edilmemektedir. Ondan hadis rivayet eden hocalar arasnda Ame, bn ihb ez-Zhr, ube b. Haccc, bn Creyc, Misar b. Kidm da vardr. Sfyn b. Uyeynenin nde gelen talebeleri iinde Buhrnin hocalarndan Abdullah b. Zbeyr el-Humeyd, Abdullah b. Mbrek, Abdurrahman b. Mehd, bn Vehb, mam fi, Abdrrezzk es-Sann, bn Sad, Ali b. Medn, Ahmed b. Hanbel, bn Rhye, Sad b. Mansr, Yahy b. Man, Eb Bekir b. Eb eybe, Halfe b. Hayyt, bn Nmeyr gibi limlerin ad geer. stanbulun Mesleme tarafndan kuatlmas srasnda Sfyn b. Uyeynenin orduda bulunduu, ehrin nnde iken Vehb b. Husayre ile birlikte ehid dt ve buraya gmlp kabirlerinin gizlendii nakledilmekte ve stanbulda Yeralt Camiinde dehliz ierisinde kubbeli mahzen eklinde bir makam ona izfe edilmekteyse de klasik kaynaklarda Sfynn 1 Receb 198de (25 ubat 814) Mekkede vefat ettii ve Harem-i erife 1 km. mesafedeki Hacn blgesinde defnedildii belirtilmektedir. Zhid ve fakir bir lim olduu ve hi evlenmedii kaydedilen Sfyn b. Uyeynenin bir gznn grmedii ve yetmi (veya seksen) defa haccettii zikredilmektedir. renmenin srasyla dinleme, susma, amel etme ve rendiini yayma srelerinden olutuunu syleyen ve rivayetleri Ktb-i Sittede yer alan bn Uyeyne, her ne kadar mfessir ve fakih olarak kaydedilmekteyse de o esas

itibariyle bir muhaddis olup fi mezhebinin hadis rivayet silsilesinin nemli kiilerinden biridir. Vefatndan bir yl nce kendisinde ihtilt vki olduu ve grme kabiliyetinin zayfladna dair Yahy b. Manden nakledilen rivayeti Zeheb doru bulmamtr (Abdlgan ed-Dakr, s. 130-131). Eserleri. 1. Cz (fhi adi) Sfyn b. Uyeyne. Hkm verme konusunda yirmi sekiz kaynaktan alnan elli hadisi ihtiva eden cz ksa metinli fiil ve kavl, merf ve mevkuf rivayetlerden meydana gelmektedir. Sfyn b. Uyeynenin el-Cmi adl baka bir hadis kitabnn bulunduu zikredilmektedir (nr. Mesad b. Abdlhamd es-Saden, Tanta 1412/1992; nr. Ahmed b. Abdurrahman es-Syn, Harc 1407/1987). 2. Tefsru Sfyn b. Uyeyne. Muhyir, bn Uyeynenin eitli yetler hakkndaki tefsirlerini farkl kaynaklardan derleyerek bir araya getirmitir (nr. Ahmed Slih Muhyir, Riyad 1403/1983). Sfyn b. Uyeynenin, mam Mlikin el-Muvaandaki mrsel ve mnkat rivayetlerin baka tariklerle muttasl olarak geldiini ortaya koymak zere el-Muvaa adnda bir eser yazd da kaydedilmektedir. Dvdnin Cevbtl-urn ismiyle bn Uyeyneye nisbet ettii eser, muhtemelen Muktil b. Sleymann Sfyn b. Uyeyne tarafndan rivayet edilen Kitbl-Cevbt fil-urndr. Kevsec diye tannan Eb Yakb shak b. Mansr el-Mervez (. 251/865), onun fkh grleriyle ilgili olarak Ahmed b. Hanbel ve shak b. Rhyeye yneltilmi sorular ve onlarn verdii cevaplar Mesil Amed b. anbel ve sk b. Rhye adl eserinde derlemitir. Habblin Sfyn b. Uyeyneye ait l hadisleri toplad kaynaklarda belirtilmektedir. Sfyn b. Uyeynenin hayat, ilm ahsiyeti ve rivayetleriyle ilgili almalar yaplmtr. Halfe b. Hayyt ve bn Bekvlin Abru bn Uyeyne adl eserleriyle Eb Abdullah bn Mendenin Avl bn Uyeyne adl hadis cz (bk. BN MENDE, Eb Abdullah) bunlar arasndadr. Gnmzde Abdlgan ed-Dakr Sfyn b. Uyeyne eyu yi Mekke f arih (Dmak-Beyrut 1412/1992), sm Muhammed el-Hc Ali Sfyn b. Uyeyne el-Hill: Muaddil-aremil-Mekk (Beyrut 1414/1994) ismiyle birer eser yaymlamlardr. Hannn Sad Ahmed mer Merviyyt Sfyn b. Uyeyne adyla yksek lisans almas yapm (1995, Kahire niversitesi Klliyyet dril-ulm), Ahmed Slih Muhyir onun tefsirciliini Sfyn b. Uyeyne mfessiran adl yksek lisans tezinde ele almtr (1401, Cmiatl-Melik Sud Klliyyett-terbiye). Baz i kaynaklar, Cafer es-Sdktan hadis rivayet ettii gerekesiyle bn Uyeyneyi eserlerinde zikretmilerdir (DMB, IV, 351-352; DMT, IV, 482-483).

BBLYOGRAFYA

bn Hibbn, Mehru ulemil-emr (nr. M. Fleischhammer), Wiesbaden 1959, I, 149; a.mlf., e-it (nr. Seyyid erefeddin Ahmed), Beyrut 1395/1975, VI, 403-404; Mizz, Tehbl-Keml, XI, 177-197; Zeheb, Almn-nbel, VIII, 454-474; a.mlf., Tekiretl-uff, I, 262-263; bn Hacer, Tehbt-Tehb, IV, 104-107; Dvd, abatl-mfessirn, I, 190-192; Kef-unn, I, 469; Hediyyetl-rifn, I, 387; Ahmed Slih Muhyir, Tefsru Sfyn b. Uyeyne, Riyad 1403/ 1983, s. 115-188; Mustafa Bilgin, Tefsirde Mutezile Ekol (doktora tezi, 1991), U Sosyal Bilimler Enstits, s. 61; Abdlgan ed-Dakr, Sfyn b. Uyeyne, Dmak-Beyrut 1412/1992; Mucemlmatil-mevcde f mektebti stnbl ve nl (haz. Ali Rza Karabulut), [bask yeri ve tarihi yok], I, 561; Ftma Abbas Abdurrahman - Meh Ahmed Allm, Dellr-resilil-mcistr ved-

duktr ellet net f Klliyeti dril-ulm mn m 1950 ve a nihyeti fibryir 1997, Kahire 1418/1997, s. 61; Hikmet Ber Ysn, stidrkt al Trit-tril-Arab, Cidde 1422, II, 89-90; A. Kadir Evgin, Sfyan b. Uyeyne (107-198/725-813) ve Hadis Cz, Dinbilimleri Akademik Aratrma Dergisi, III/3 (2003), s. 69-107; Susan A. Spectorsky, Sufyn b. Uyayna, EI (ng.), IX, 772; bn Uyeyne, DMB, IV, 351-352; Tefsrl-Hill, DMT, IV, 482-483. brahim Hatibolu

SFYNLER
() Emev hnedannn Eb Sfynn soyundan gelen ilk halifesinin mensup olduu kolu (bk. EMEVLER).

SHEYL b. AMR
() Eb Yezd Sheyl b. Amr b. Abdiems el-mir el-Kure (. 18/639) Mslman olmadan once Kurey adna Hudeybiye Antlamasn imzalayan kii, sahb. Kureyin bir kolu olan mir b. Ley kabilesine mensuptur. Chiliye devrinde gen yana ramen Kureyin ileri gelenleri arasnda yer ald. Oullarndan Eb Cendel ile Abdullah, kzlarndan mm Klsm ve iki kardei Mekke dneminde mslman oldu. Dier ocuklarndan Ubeydullah ve Utbe ile kz Sehle daha sonra slmiyeti kabul etti. Hz. Peygamberin, slmiyete davet etmek zere gittii Tif halkndan umduunu bulamaynca kendisinden himaye talep ettii ikinci kiinin Sheyl olmas, mslmanlara verdikleri eziyetler dolaysyla kendilerine beddua edilenler arasnda Sheylin de yer almas onun Mekkedeki itima ve siyas konumunu gstermektedir. Bedir Gazvesine mrikler safnda ve onlarn hatibi olarak katlan Sheyl mslmanlardan Mlik b. Duhm tarafndan esir edildi. Fidyesi denip serbest kaldktan sonra Mekkeye dnd ve yeniden sava hazrlklarna balad. Sheyl esir edildiinde Hz. mer onun Resl-i Ekrem aleyhine konumasna meydan vermemek iin dilerini krmak istedi. Ancak Hz. Peygamber, Sheylin ileride gzel iler yapabileceini syleyerek buna izin vermedi. Nitekim Reslullahn vefat zerine Sheyl, Hz. Eb Bekirin Medinede yapt konumann bir benzerini Mekkede yaparak mslmanlar teskin etmi, dinden dnmeye kalkanlar uyarp yattrmtr. Hicretin 6. (628) ylnda mslmanlarla Mekkeli mrikler arasnda Hudeybiye Antlamasnda Mekkelileri Sheyl b. Amr temsil etti. Onun antlama srasnda ileri srd artlar ve metindeki baz kelimelere yapt itirazlar henz otuz yanda olmasna ramen gl bir mzakereci olduunu ortaya koymutur. Mekke fethi srasnda ldrlmek korkusuyla evine ekilen Sheyl eman istemek zere olu Abdullah Resl-i Ekreme gnderdi; Resl-i Ekrem de onun gibi akll birinin slma kaytsz kalamayacan belirterek kendisine dokunulmamasn emretti. Sheyl, baz kaynaklara gre kardei Sehl ile birlikte Mekkenin fethi srasnda mslman oldu. Bazlarna gre ise Huneyn Gazvesinden dnte onun slma girmesini arzulayan Reslullah kendisine ganimetten 100 deve pay verdi; o da bunun zerine Cirnede mslman oldu ve Medineye hicret etti. Ved haccna kadar orada kaldktan sonra Mekkeye dnd. Sheyl ge mslman olmann zntsn hisseder, daha fazla ibadet etmeye alr, Kuran dinlerken alard. Onun mevlden Kuran renmesini ayplayan Mekkenin ileri gelenlerine kendilerini helk eden eyin bu gururlar olduunu sylerdi. Yermk Savanda Kurds denilen byk bir atl birliin kumandanln yapan Sheyl ailesiyle birlikte Hz. merin hilfeti dneminde cihada itirak etmek zere Suriye taraflarna gitti ve aile fertleri orada vefat etti. ocuklarndan geriye sadece Medinede bulunan Hind ve torunu Fhite bint Utbe kald. Sheyl b. Amr 18 (639) ylnda Amvsta kan veba salgnnda ld. Onun 12de (633) Yermk Savanda veya 14 yahut 15 (636) ylnda vefat ettii de kaydedilmitir. Fhitenin bakmn ve yetitirilmesi iini Hz. mer stlendi, daha sonra da onu Abdurrahman b. Hris b. Him ile evlendirdi. Sheylin nesli Fhite

yoluyla devam etmitir. Sheyl b. Amr Hz. Peygamberden baka Hz. ie ve Sad b. Mseyyebden hadis rivayet etmi, kendisinden Misver b. Mahreme, Mervn b. Hakem, Yezd b. Amr ez-Zbeyd ve kardei Temm b. Amr, ube rivayette bulunmutur.

BBLYOGRAFYA

Msned, I, 86-87; III, 246, 248; IV, 86-87, 322-326, 328-331; VI, 9; bn Sad, e-abat, VI, 34; VII, 404-405; Ahmed b. Hanbel, el-lel (Koyiit), II, 175, 323; Tabern, el-Muceml-kebr (nr. Hamd Abdlmecd es-Selef), Musul 1984, VI, 211; bn Abdlber, el-stb, II, 108-112; bnlEsr, sdl-be, II, 454-455; Zeheb, Almn-nbel, I, 194-195; bn Hacer, el-be, II, 9394; a.mlf., Tehbt-Tehb, IV, 264-265; Abdf Sddk, Sheyl b. Amr: Nfhl-ictim ve uruht-tefv, el-Merriul-Arab, sy. 34, Badad 1987, s. 127-134. Bnyamin Erul

SHEYL NEVBAHR
() Hoca Mesudun XIV. yzylda Farsadan Trkeye evirdii mesnevi (bk. HOCA MESUD).

SHEYL, Abdurrahman b. Abdullah


() Ebl-Ksm Abdurrahmn b. Abdillh b. Ahmed el-Hasam es-Sheyl el-Mlek (. 581/1185) er-Ravyl-nf adl eseriyle tannan lim. 508de (1114) Endlsn gneyindeki Mlekaya (Malaga) bal Sheyl adl yerde dodu. EblHasan ve Eb Zeyd knyeleriyle de anlr. Ashaptan Eb Ruveyha el-Hasamnin soyundandr. Atalar Suriye veya Filistinden Endlse g ederek Sheyle yerlemitir. Byk dedesi EblHasan Asba b. Hseyin mehur kadlardand. lim ve hitabette tannm bir aileye mensup olan Sheyl ilk eitimini aile evresinden alarak hfzn tamamlad. Mlekada Eb Ali Hseyin b. Mansr el-Ahdeb ve Ebl-Hasan Ali b. sdan kraat; Eb Mervn Abdlmelik b. Mcr el-Bekr, bnt-Tarve, Eb Abdullah Muhammed b. Abdurrahman el-Mlek ve Eb Muhammed Ksm b. Dahmndan nahiv; Eb Abdullah Muhammed b. Sleyman, Eb Muhammed Abdrred el-Mlek ve babasnn days Ebl-Hasan Ali b. Ayytan fkh ve hadis okudu. Ardndan Kurtuba (Cordoba) ve bliyeye (Sevilla) giderek pek ok limden slm ilimler, Arap dili ve edebiyat dersleri ald. Ayrca Eb Bekir bnl-Arabden zellikle hadis, tefsir ve usul alannda ok faydaland. EblKsm bnr-Remmktan dil ve edebiyat okuyan Sheyl, ada olan bn Kurkl ile hadis ve usul konusunda karlkl fikir alveriinde bulundu (dier hocalar iin bk. M. brhim el-Benn, s. 7585). Daha sonra Grnataya (Granada) giden ve burada bir sre kalan Sheyl 542de (1147) Mlekaya dnerek ders okutmaya ve uzun eitim hayat boyunca tutmu olduu notlarn dzenleyerek eserlerini yazmaya balad. zellikle Mlekadaki ders halkas ve burada yaplan tartmalar Endls ilim ve fikir hayatnda nemli izler brakt. Zamannda pek ok limin yetimesine katkda bulunan Sheylnin mehur rencileri arasnda Ahmed b. Abdullah el-Bekr el-Mlek, kraat ve hadis limi Ahmed b. Muhammed el-Akk el-L, Buyetl-mltemis adl biyografik eseriyle tannan Endlsl tarihi ve hadis limi Ahmed b. Yahy ed-Dabb, air Hasan b. Muhammed b. Ali el-Ensr, dneminin nemli nahivcilerinden Dvd b. Ahmed el-Gfik ve Ebl-Haccc Ysuf b. Mazz elKays, Sehl b. Muhammed el-Ezd el-Grnt, muhaddis ve air Abdullah b. Hasan el-Kurtub elMlek, Arap dili ve edebiyat alannda zamannn imam saylan mer b. Muhammed e-elevbn, er-Ravl-nf kendisinden dinleyen Ahmed b. Yezd, ondan baz hadis kitaplarnn yan sra bu eseri okuyan Muhyiddin bnl-Arab ve er-Ravl-nf birlikte tashih ettikleri bn Dihye elKelb saylabilir. Ekonomik glkler ierisinde skntl bir hayat geiren Sheyl mrnn sonlarna doru rencisi bn Dihyenin araclyla Muvahhid Hkmdar Eb Yakb Ysuf b. Abdlmmin ile olu ve halefi Eb Ysuf el-Mansr tarafndan saraya davet edildi. yl kald Merakete ekonomik bakmdan rahatlayan Sheylnin mderrislik ve kadlk gibi grevler stlenip stlenmedii bilinmemektedir. Sheyl 26 ban 581de (22 Kasm 1185) Merakete vefat etti ve ertesi gn Bbrrab dndaki Cebbnetyh adl mezarla defnedildi. Buras daha sonra Sheyl bata

olmak zere birok lim ve sfnin kabirlerini barndran bir ziyaretgh durumuna geldi. Fasl lim fren, Drerl-icl f menbi sebati ricl adl eserinde buraya defnedilen, aralarnda Sheylnin de yer ald yedi limin biyografisine yer verir. Sheylnin gzlerinin grmediine dair rivayetler varsa da er-Ravl-nfte kendi hattyla ilgili baz kaytlarn yer almasndan grme duyusunun tamamen yok olmad veya mrnn sonlarna doru bu yeteneini kaybettii anlalmaktadr (M. brhim el-Benn, s. 52-53). En yakn rencilerinden bn Dihye el-Kelbnin bu konuda herhangi bir bilgi vermemesi de bu hususu teyit etmektedir. Sheyl kraat, tefsir, hadis, fkh, usul, kelm, ahbr, nahiv, ensb, siyer ile Arap dili ve edebiyat alannda sz sahibiydi. Zaman zaman tenkitlere mruz kalmakla birlikte eitli konulardaki ilm meselelere getirmi olduu akl ve nakl delillere dayal zmler hem kendi dneminde hem lmnden sonra limler yannda itibar grmtr. Bilimsel ufku geni, kltrl, parlak fikirli, dil konusunda mahir, kendine has slbuyla meseleleri zerken isabetli hkmler veren Sheyl zellikle nahiv, fkh ve tefsir alanlarnda younlamtr. Arap dili ve edebiyat konusunda Endls ve Maribli limlerin grlerine daha ok nem vermi, bu arada bn Sde gibi Endlsl nahiv ve lugat limini eletirmekten geri durmamtr (er-Ravl-nf, III, 357-359). Arap dili ve edebiyatyla ilgili eserlerinde bn Sdeden hi bahsetmemi olmas ona kar bir tavr ierisinde olduunu gstermektedir. Sbeveyhiye ve grlerine ar derecede bal olan bn Abdnnr gibi baz limler de Sheylnin grlerine kar karak onu eletirmilerdir. Eserleri. 1. er-Ravl-nf f eris-Sretin-nebeviyye libni Him (er-Ravl-nf velmerur-riv f tefsri metemele aleyhi ad sreti Reslillhi allellhu aleyhi ve sellem vehtev). bn Himn eserine yazlan drt erh ierisinde en kapsaml olandr. Kendisinden nce siyer alannda slm dnyasnda yaplan btn almalardan faydalanan Sheyl, bn Himn kitabn esas almakla birlikte esere ald baz iirlerin dil yanllarn ve vezinlerini dzeltmi, bazlarnn nisbet edilen kiilere ait olmadn belirtmi, bir ksmnn kaynan ve rvilerini tesbit etmi, bazan da Hz. Peygamberin amcas Eb Tlibe nisbet edilen iir gibi (er-Ravl-nf, II, 226-228) yeni iirler eklemi, ndir rivayetleri kayt altna alm ve bugn mevcut olmayan eserlerden nemli iktibaslarda bulunmutur. Siyer ilminin kurucusu olan bn shakn eserinde yer almayp bn Him tarafndan zikredilen rivayetleri de kitabna alm olmas eserinin deerini arttran zelliklerdendir. bn Kesr, Hz. Peygamberin sretine dair nemli bir ksm daha nce hi bilinmeyen baz hususlarn Sheyl tarafndan kaydedildiini belirtir (el-Bidye, XII, 339). Sheylnin yet, hadis ve siyer ilmi bakmndan ok nemli grd iirlerdeki garb kelimeleri aklarken verdii bilgiler Arap dili ve edebiyatna olan vukufunu gstermektedir. Baz tarih bilgileri esere ilve etmesi, fkh hkmler karmas, gndelik olaylara ayrntl biimde yer vermesi, birtakm kelimelerin okunuunu belirtmesi, Farsa ve brnce gibi Arapa dndaki dillerde karlklarn vermesi, ahslarn neseplerine ve Resl-i Ekremin vefatndan sonraki hayatlarna atflarda bulunmas, coraf yerleri tesbite nem vermesi bn Himn eserine yapt nemli katklardr. lk defa Kahirede baslan eserin (I-II, 1332) Abdurrahman el-Vekl (I-VII, Kahire 1387-1390/19671970) ve Th Abdrraf Sad (I-IV, Kahire 1398/1978; Beyrut 1989) tarafndan tahkikli neirleri yaplmtr. er-Ravl-nfn ok sayda erh, hiye ve muhtasar bulunmaktadr. Moultay b. Kln (. 762/1361) tenkit ve tashih amacyla ez-Zehrl-bsim f sreti (siyeri) Ebil-sm adyla yazm olduu kitap limler arasnda byk ilgi grmtr. Moultay b. Kln adalarndan Ebl-Berekt Muhammed b. Abdrrahm, ez-Zehrl-bsimi sadece Sheylye yaplan itirazlar bir araya getirmek suretiyle ksaltmtr. Bedreddin bn Cemann Nrr-Rav,

er-Ravl-nfn muhtasar olup bir nshas Leknevde Mmtzl-ulem Seyyid Muhammed Tak Ktphanesinde (Hads Ehlis-snne vel-cema, nr. 75), bunun mikrofilmi Kahiredeki Mahedl-mahtttil-Arabiyyede (film, nr. 3076) bulunmaktadr (Abdlcevd Halef, s. 264-265). Eserin dier muhtasarlar arasnda Zehebnin Mutaaru Kitbir-Ravil-nfil-bsim fis-sretinnebeviyyeti-erfesi (nr. Abdlazz Harf, Beyrut 1426/2005), Ebl-Feth Muhammed b. brhim b. Muhammed b. Mukbil el-Bilbsnin el-lmm bir-Rav ve Sretibni Him el-mlaab biCelil-efkr bi-sretil-mutr (Kuds el-Mektebetl-Hlidiyye, Siyer, nr. 3) ve Muhammed b. Ahmed el-Aclnnin Zehrr-Rav saylabilir. bn Hiccenin Bulul-merm min Sreti bn Him ver-Ravil-nf vel-lm, Sret bn Him, er-Ravl-nf ve Ahmed b. mer el-Kurtubnin el-lmnn muhtasardr (Nuruosmaniye Ktp., nr. 3060). Yahy b. Muhammed el-Mnv iye aler-Ravil-nf adyla bir eser kaleme alm, Mnvnin torunlarndan Zeynelbidn b. Abdrraf bu hiyeyi ihtisar etmitir (Kef-unn, I, 918). Arthur Schaade, Sheyl ve Eb Zer el-Huennin bn Him erhlerinde geen Uhud Gazvesine dair iirleri Die Kommentare des Suhail und Ab arr zu den Uud-Gedichten adyla yaymlamtr (Leipzig 1920). 2. Neticlfiker fin-nav. Nahve dair bir eserdir. Neticl-fikerin Ebl-Ksm ez-Zecccnin el-Cmellkbr adl kitabnn erhi olduu yolundaki gr doru deildir. Sheyl kitabn Kitbl-Cmele gre dzenlediini kaydetmektedir (Neticl-fiker, s. 27). Muhammed brhim el-Benn, bn Kayyim el-Cevziyyenin Bediul-fevidinin Sheylnin Neticl-fikerinden intihal olduunu iddia etmise de Ysr es-Seyyid Muhammed bu iddiay isabetsiz bulmutur (DA, XX, 121). Neticl-fiker Muhammed brhim el-Benn tarafndan yaymlanm (Bingazi 1398/1978; Riyad 1404/1984), daha sonra Ali Muhammed Muavvaz ve dil Ahmed Abdlmevcd eseri yeniden neretmitir (Beyrut 1412/1992). 3. Emlis-Sheyl fin-nav vel-lua vel-ad vel-fh. Neticl-fikerdeki slbu yanstan, hadis ve fkh meselelerinin ele alnd eserin nahiv ve lugat yn ar basar. Hadisle ilgili olan konular bn Kurkln sorularna Sheyl tarafndan verilen cevaplardan olumaktadr. Kitap Muhammed brhim el-Benn tarafndan yaymlanmtr (Kahire 1390/1970). Th Muhsin de Muhammed brhim el-Bennya isim ve muhteva konusunda baz tenkitler ynelterek eseri Mesil fin-nav vel-lua vel-ad vel-fh adyla neretmitir (elMevrid, XVIII/3 [Badat 1989], s. 84-110). 4. et-Tarf vel-ilm fm (bim) bhime minelesm vel-alm fil-urn (et-Tarf vel-ilm, el-lm). Esbb- nzl kitaplarnda, Kuran tefsirlerinde, Kuran ilimlerine dair eserlerde ve hadis mecmualarnda verilen bilgiler istisna edilirse mbhemtl-Kurna hasredilmi ilk eserdir. Mushaf tertibinin esas alnd kitapta mphem kelimelerin delletleri gsterilmi, yer yer hadislerden faydalanlmtr. ok sayda yazma nshas bulunan eserin (Brockelmann, GAL, I, 525-526; Suppl., I, 733-734) neirleri yaplmtr (Kahire 1937; nr. Mahmd Reb, Kahire 1933; Kahire 1356/1938; nr. Abdullah Ali Mhenn, Beyrut 1407/1987; nr. Abdullah Muhammed Ali en-Nakart, Trablus 1401/1992; avmizlesmil-mbheme vel-edil-msnede fil-urn, nr. Heysem Ayy, Beyrut 1988). Sheylnin bu eseri temel alnarak eitli almalar ortaya konmutur. Mlik fakihi bn Asker elGassnnin et-Tekml (et-Tekmile) vel-itmm li-Kitbit-Tarf vel-ilm adl eseri (Kahire 1356/1938; Beyrut 1407/1987) ile bn Hacer el-Askalnnin el-km li-beyni m fil-urn minel-ibhm bunlar arasndadr. 5. Meselet ryetillh ven-neb fil-menm. Bu risle, Neticl-fikerin Sleymaniye Ktphanesindeki yazma nshasnn sonunda yer alan bir risle olup (Ftih, nr. 4690) Th Muhsin tarafndan Mesil ile birlikte neredilmitir (s. 99-102). 6. Kitbl-Feri ve eri ytil-vayye. Muhammed brhim el-Benn tarafndan yaymlanmtr (Bingazi 1400/1980; Mekke 1405/1984). Sheylnin kaynaklarda ad geen dier eserleri de

unlardr: Meselets-srr fil-averid-deccl, el-stidrkt al Kitbi-abe li-Eb mer, Risle f tefsri avlin-neb f ul hvellhu ead enneh tadl lel-urn, Risle f kelmih al sbhnallh bi-irbih ve erih. Sheylnin medih, tevessl, tasvir, gazel, hann, mersiye trnde yazd iirler kendi eserlerinde ve dier kaynaklar iinde gnmze ulamtr. Gzel bir mnct rnei olan ve her beytin sonu ayn (gz) harfiyle biten, mrnn bir dneminde gzlerinin almas iin Cenb- Hakka yakard Ayniyye adl kasidesine eitli kiiler tarafndan tahmisler yazlm, bu arada bn Hicce Tamss-Sheyl adyla bir eser kaleme almtr. Mstakimzde Sleyman Sdeddin Efendi eladetl-Ayniyyeyi Trkeye evirerek erhetmitir (Ylmaz, sy. 9 [1999], s. 241).

BBLYOGRAFYA

Sheyl, er-Ravl-nf, II, 137, 226-228; III, 357-359; IV, 418-421; a.mlf., Neticl-fiker finnav (nr. Ali M. Muavvaz - dil Ahmed Abdlmevcd), Beyrut 1412/1992, s. 27; a.mlf., Mesil fin-nav vel-lua vel-ad vel-fh (nr. Th Muhsin, el-Mevrid, XVIII/3 [Badad 1410/1989] iinde), neredenin girii, s. 84-85; bn Dihye el-Kelb, el-Murib (nr. brhim el-Ebyr v.dr.), Kahire 1954, s. 230-234; bnl-Ebbr, et-Tekmile (nr. Abdsselm el-Herrs), Beyrut 1415/1995, III, 32-33, 157-158; bn Hallikn, Vefeyt, III, 144; Ebl-Fid bn Kesr, el-Bidye ven-nihye (nr. Ali Abdsstir v.dr.), Kahire 1408/1988, XII, 339, 341-342; bnl-Hatb, el-a, III, 477-481; Makkar, Nefu-b, III, 401; Kef-unn, I, 421-422, 917-918; II, 1924; Brockelmann, GAL, I, 525-526; Suppl., I, 733-734; M. brhim el-Benn, Ebl-sm es-Sheyl ve mehebhn-nav, Cidde 1405/1985; Abdlcevd Halef, el- Bedrddn bn Cema: ayth ve ruh, Mansre 1408/1988, s. 264-265; Ceml Eb Hassn, Mvzene beyne kitbi Bediil-fevid libn ayyim ve kitbi Neticil-fiker fin-nav lis-Sheyl, Dirst, XXIV/2, Amman 1418/ 1997, s. 339-350; Binynus ez-Zk, Neticl-fiker lis-Sheyl, MMMA (Kahire), XL/2 (1419/ 1998), s. 215-243; a.mlf., iru Ebil-sm es-Sheyl, a.e., XLII/2 (1419/1998), s. 109-170; Mustafa Kll, Ebl-Ksm Abdurrahmn es-Sheyl -Hayat ve Eserleri-, Akademik Aratrmalar Dergisi, sy. 2, stanbul 1999, s. 97-120; Ahmet Ylmaz, Mstakimzdenin Kasde-i Ayniyye Tercmesi ve erhi, S lhiyat Fakltesi Dergisi, sy. 9, Konya 1999, s. 241-264; Abdlfetth Feth Abdlfetth, Menhecs-Sheyl f eris-Sretin-nebeviyye fil-aril-meden, Mecellet Klliyyeti dril-ulm, sy. 31, Kahire 1424/2004, s. 423-484; W. Raven, al-Suhayl, EI Suppl. (ng.), s. 756; M. Yaar Kandemir, bn Hacer el-Askaln, DA, XIX, 526; H. Yunus Apaydn, bn Kayyim el-Cevziyye, a.e., XX, 121. Mustafa Sabri Kkac

SHEYL, Ahmed
() (. 1042/1632den sonra) Osmanl tarihisi, hikye yazar ve air. Sheyl hakknda kaynaklarda yeterli bilgi yoktur. Cfer Paann hizmetinde bulunduu yllarda en azndan on sekiz-yirmi yalarnda olduu dnldnde 970 (1562) yl civarnda doduu sylenebilir. Eserlerinde kendisini divan ktibi diye tantr. Fezil-i m adl rislesinde tarihini sylemeden amda dnyaya geldiini ve uzun yllar burada ilim tahsil ettiini anlatr. Babas Hemdem Kethdnn 1001 (1592-93) ylnda Badatta bir kmbet yaptrd ve Eri savanda (1005/1596) ehid dt bilinmektedir. Kethdzde lakabyla da bilinen Sheylnin 988 (1580) ylnda Kefe Beylerbeyi Cfer Paaya intisap ettii, 990da (1582) Tebriz muhafzl srasnda onun yannda olduu kaydedilir. Sheyl, Vezrizam zdemirolu Osman Paann Tebrizi fethinde (993/1585) mn olarak bulundu. Trh-i h adl eserinde bunun ilk resm grevi olduunu yazan ve Osman Paann am valilii dneminde de hizmetinde bulunan air, 1001 (1592-93) ylnda Cfer Paann Tebriz ve Badat muhafzlna tayin edilmesiyle onun yannda hizmete devam etti. Cfer Paa ve zdemirolu Osman Paann vefatnn ardndan Cerrah Mehmed Paaya intisap etti. Mehmed Paann sadret kaymakam ve sadrazam olduu yllarda (1598-1599) stanbulda yaad iirlerinden anlalmaktadr. Acibl-mesir ve garibn-nevdir adl eserinin bir nshasnda (Nuruosmaniye Ktp., nr. 4117) mstensih Sheylnin 1014 (1605) ylnda stanbulda bulunduunu ve Halep muhasebecilii greviyle Canbolatolu Ali Beyle birlikte stanbuldan Halepe gittiini sylemektedir. Bu grevdeyken bir mddet Kiliste kalm olan Nasuh Paann Halepten kna ve Hseyin Paann Halepe giriine tank olarak olaya tarih drd. Trh-i Msr- Ceddinde divan ktibi sfatyla Msrda bulunduu yllarda (1015/1606) bata Mustafa Paa olmak zere eitli Msr valileriyle olan ilikilerini anlatr. 1020de (1611) Sofu Mehmed Paaya intisap eder. Acibl-mesirde 1036-1037 (1627-1628) yllarnda Msrdaki ynetim bozukluklarn dile getirmesine baklrsa burada uzunca bir mddet kald sylenebilir. Nitekim onun gerek Trh-i hde gerekse Trh-i Msr- Ceddde anlatt olaylar 1038 (1628-29) ylna kadar ular. Sheylnin yetmi yan am olarak 1042 (1632) ylndan sonra vefat ettii sanlmaktadr. Sicill-i Osmn ve Kef-unn zeylindeki 1008 (1599) tarihi yanl olup muhtemelen Ankaral Mustafa Sheylnin lm tarihiyle kartrlmtr. Eserleri. 1. Acibl-mesir ve Garibn-nevdir (Nevdir-i Sheyl). ok okunan bir eser olup IV. Murad devrinde kaleme alnm mensur hikyeler klliyatdr. Otuz bir fasl altnda 204 hikyenin yer ald eserde genellikle Trk-slm tarihinden seilmi hikyelere Sheyl kendi zamanndan da hikyeler eklemitir. Hemen hepsi retici ve ibret verici olan hikyeler Arapa, Farsa ve Trke eitli kitaplardan seilmi olup her birinin sonunda karlacak dersler ayrca yazlm, tercme hikyelerde adaptasyon yolu izlenmitir. Yirmi bei Trkiyede, dokuzu Trkiye dnda olmak zere

otuz drt nshas bilinen eser Nevdir-i Sheyl adyla 1840 ve 1859 yllarnda stanbulda, 1851de Kahirede ve 1882de Kazanda baslmtr. emsettin Kutlu tarafndan Trk slm Tarihinden Nevdir-i Sheyl adyla sadeletirilerek yaymlanan (stanbul, ts.) eser zerinde erife Yac (Yalnkaya) tarafndan bir doktora almas yaplmtr (bk. bibl.). 2. Trh-i h. Hz. demden itibaren btn peygamberleri anlatan eserde genie bir blm Hz. Muhammedin hayatna ayrlmtr. Drt halife ve on iki imamn ardndan Anadoluda kurulan beyliklerle Anadolu dnda hkm sren Trk devletleri, Acem, irvan, Semerkant vb. lkelerin hanlar, Hicaz, Yemen ve Msr ynetimleri ele alnm, balangtan itibaren Osmanllara yer verilmi ve eser IV. Murad dnemiyle sona ermitir. 1042de (1632) bitirilen eserde 1038 (1628) ylna kadar geen olaylar anlatlmtr. Mellif eserini Taber, zzeddin bnl-Esr, bn Hallikn vb. tarihilerle Mirtz-zamn, Tr-i Gzde, el-Muntaam gibi eserler bata olmak zere yetmi sekiz tarih kitabn inceleyerek oluturduunu syler. Eserin iki nshas Sleymaniye (Ftih, nr. 4356) ve Topkap Saray Mzesi (Hazine, nr. 1437) ktphanelerindedir. 3. Trh-i Msr- Kadm (ed-Drretl-yetme f evsfi Msril-kadme). Hz. demden erkez hkmetlerinin sonuna kadar Msr yresinde meydana gelen olaylarn ksaca anlatld bir eser olup mellifin Trh-i Msr- Ceddi ile birlikte brhim Mteferrika Matbaasnda baslmtr (stanbul 1142). 4. Trh-i Msr- Cedd (stanbul 1142). 921den (1515) 1030 (1621) ylna kadar Msrda geen olaylar anlatan eser bn Znbln Fetu Mr adl eserinin Trke tercmesi olup Trh-i Msr- Kadmin zeyli olarak brhim Mteferrika tarafndan bir Msr blge haritas ilvesiyle bastrlmtr. Pek ok nshas Trh-i Msr- Kadm ile birlikte ciltlenmi olan eserin yazma nshalarndan bazlar stanbul niversitesi (TY, nr. 2403, 2601), Topkap Saray Mzesi (Revan Kk, nr. 1417), Nuruosmaniye (nr. 3121 [vr. 52bden itibaren]) ve Sleymaniye (Ftih, nr. 4229 [vr. 70bden itibaren]) ktphanelerinde bulunmaktadr. 5. Trh-i Mescidi Harm (Trh-i Mekke-i Mkerreme). Hz. demden Hz. Muhammed zamanna gelinceye kadar Kbenin ka defa bina edildiini ve Asr- sadetten 1630 ylna kadar ka defa onarldn anlatan bir eser olup iki nshasndan biri Sleymaniye Ktphanesinde kaytldr (Yazma Balar, nr. 3745/II). Flgel katalogunda da (nr. 896) nesihle yazlm doksan dokuz varaklk baka bir nshas grnmektedir. 6. Fezil-i m. Mellifin kendi hayatna dair bilgilerin de yer ald eser amn tarihinden ve faziletinden bahseder. Bir tr ehir rehberi olan kitabn bilinen tek yazma nshas stanbul niversitesi Ktphanesindedir (bnlemin, nr. 3287). 7. Mnet. n ilmiyle ilgili bir el kitab niteliinde dzenlenen eserin iinde eitli mektup rnekleri bulunur. stanbul niversitesi Ktphanesi (TY, nr. 238) ve Berlin Staatsbibliothekte (Hs. Or. Oct., nr. 895) nshalar mevcuttur. 8. Divan. Tek nshas bilinen divandaki iirlere bakarak Sheylnin orta derecede bir air olduu sylenebilir. 149 varaklk divann tek nshas Amasya l Halk Ktphanesinde kaytldr (nr. 1098). Kaynaklarn Sheylden bahsederken rnek olarak kaydettii baz iirlerin yer almad nsha eksik ve hasarldr. Sayfalardaki lekelerden slanarak yer yer harap olduu anlalmaktadr. Esat Harmanc eser zerinde bir doktora tezi hazrlayp yaymlamtr (Ankara 2007). Nuruosmaniye Ktphanesinde (nr. 3824) Ahmed b. Hemdem Kethd Sheyl adna kaytl Dvn- Sheyl ise Nizmeddin Ahmed Hrizmye ait Farsa bir eserdir. Rz ve Riyz tezkirelerinde Ankaral Mustafa Sheyl elebi adnda divan olan bir baka Sheylden (. 1010/1602) bahsedilmektedir. Mustafa elebi mlzm olduktan sonra mderrislik mesleini semi ve stanbulda lmtr. Rz bu aire ait bir beyti kaydetmi, Fiz ise hem Ankaral Sheylye hem Ahmed b. Hemdem Kethd Sheylye yer vermitir. Fiz, Ankaral Sheylnin lm iin 1596 yln vermektedir. Ahmed b. Hemdem Kethd hakknda ise, Mrettep divan grlp ondan intihap olundu kaydyla beyit nakleder. Beyitlerden ilk ikisi Sheylnin

neredilen divannda yer almamaktadr.

BBLYOGRAFYA

Sheylnin Acibl-Mesir ve Garibn-Nevdiri: Metin ve Kk Hikye zerine Bir nceleme (haz. erife Yac, doktora tezi, 2001), Ege niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; Kafzde Fiz, Zbdetl-er, Sleymaniye Ktp., ehid Ali Paa, nr. 1877, vr. 54a; Riyz, Riyz-uar, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 387, vr. 63b; Kef-unn, I, 284; Rz, Tezkire, stanbul 1316, s. 51; Flgel, Handschriften, II, 125; Dastn, Fihrist, s. 138; Osmanl Mellifleri, III, 68; Babinger, GOW, s. 162-163; TCYK, s. 15; ul-meknn, I, 509; E. Rossi, Elenco dei Manoscritti Turchi della Biblioteca Vaticana, Vaticana 1953, s. 72-73; Karatay, Trke Basmalar, II, 756; Levend, Gazavatnmeler, s. 34-36; a.mlf., mmet anda Ahlk Kitaplarmz, TDAY Belleten (1963), s. 89-115; J. Aumer, Catalogus Codicum Manu Scriptorum Bibliothecae Regiae Monacensis: Verzeichniss der Orientalischen Handschriften der K. Hofund Staatsbibliothek in Mnchen, Wiesbaden 1970, I/4, s. 21; H. Sohrweide, Trkische Handschriften und Einige in den Handschriften Enthaltene Persische und Arabische Werke, Wiesbaden 1974, s. 120-123; Halk pekten v.dr., Tezkirelere Gre Divan Edebiyat simler Szl, Ankara 1988, s. 458; Fihrisl-maitTrkiyyetil-Omniyye: 1870-1980 (nr. Drl-ktbil-kavmiyye), Kahire 1990, III, 134; Ali Yardm, zmir Mill Ktphanesi Yazma Eserler Katalou, zmir 1997, III, 332; Hasan Kavruk, Eski Trk Edebiyatnda Mensur Hikyeler, stanbul 1998, s. 141, 162; J. H. Mordtmann, Die Orientalischen Handschriften der Sammlung A. D. Mordtmann Sr., Isl., XIV (1925), s. 361-377; Haydar Ali Diriz, Sheyl, TA, XXX, 21. erife Yalnkaya

SHEYL, Nizmeddin Ahmed


() (. 918/1513) aatay airi ve devlet adam. Farsa divannn ba tarafna koyduu, ksmen kendi biyografisine de k tutan Hasbihl adl mesnevisinin ilk beyitlerinde eyh zerye iirlerini okuyup kendisine bir mahlas bulmasn istedii, onun da Sheyl mahlasn uygun grdn sylerken o srada yann on birden fazla olmadn belirtir. zer 866da (1462) vefat ettiine gre Sheylnin bu tarihten ok nce doduu anlalmaktadr. Ali r Nevnin Meclisn-nefiste Sheylnin iire kabiliyetinin daha kk yata anlaldn ve birlikte bydklerini sylemesi (s. 56-57, 230) iki arkadan ayn tarihlerde dnyaya gelmi olduunu dndrmektedir. Buna gre Sheyl Heratta 845 (1441) ylnda veya biraz nce domu olmaldr. Ailesi hakknda kendi aklamalar, Devletah ve Nevnin verdii bilgiler dnda fazla bir ey bilinmemektedir. ada olan Devletaha gre aatay ulusuna mensup asil bir aileden gelmektedir. Dedeleri Timurlu Devletinin kuruluundan beri emr olarak mevkilerini korumu, hruh devrinde (1405-1446) nemli devlet hizmetlerinde bulunmutur (Tekire, s. 575). Babasna dair kaynaklarda hibir bilgiye rastlanmamaktadr. Eserlerinden iyi bir tahsil grd, devrinin ilimlerini bildii anlalan Sheyl ok gen yata siyaset sahnesinde grnd, Eb Said Mirza Hann saltanata geliinde faal bir rol oynad ve onun hizmetine girdi. Sultan Hseyin Baykarann Horasana hkim olduu 873 (1469) ylnda Herata giden Sheyl bir mddet emr sfatyla Baykarann nedimliini yapt. 876da (1472) Ali r Nevnin teklifiyle nianc tayin edildi. Bu grevi yannda hkmdarn yakn dostu ve gvendii bir ahsiyet olarak kald. Nevnin bildirdiine gre saltanat mddetince Baykarann mal ve idar ilerde en gvendii maviri idi (Meclisn-nefis, s. 56). Baykara, Sheyl ile ileri derecede bir dostluk kurdu, yazd iirleri tashih etmesi iin ona verdi (Dvn, s. 383), onu nazm ehlinden, gzel sz burcunun yldz diye nitelendirip takdir etti (Risle, s. 221). Sheyl eitli vesilelerle Sultan Hseyin Baykaray ven iirler kaleme ald. Sheylnin hayatnn son yllar hakknda kaynaklarda bilgi yoktur. Onun bir beytinde yer alan, Ey Sheyl! Artk ihtiyarladn, senin iin inzivaya ekilmek daha hayrldr eklindeki ifadesinden (Dvn, s. 352) bu dnemi dnyadan tamamen alkasn keserek geirdii anlalmaktadr. Ardarda karlat olaylar da bunda etkili olmu olmaldr. eyhi Abdurrahman- Cmnin 898de (1492) vefatndan sonra Nevnin lm de (906/1501) onu derinden sarst. Yakn dostu Sultan Hseyin Baykarann vefatndan (911/1506), bir yl sonra onun ocuklarndan birkann zbekler tarafndan idam edilmesine ve ardndan Heratn igaline de ahit olan Sheylnin lm hakknda kaynaklarda deiik tarihler verilir. Bunlar arasnda Sm Mirzann zikrettii Zilhicce 918 (ubat 1513) (Tufe-i Sm, s. 339) doruya en yakn olandr.

aatay edebiyatnda nemli bir yere sahip bulunan ve Nevnin nderliinde gelien Herat edeb mektebinin nde gelen airlerinden olan Sheylnin Trk edebiyat evrelerinde gerei gibi tannmay muhtemelen Trke divannn henz bulunmayndan ileri gelmitir. Sheyl, Ey Sheyl! Eer nazm bu ise btn sz erbab benim su gibi akc olan iirlerimle divanlarn ykasnlar, yok etsinler dedii bir beytinden anlaldna gre sanatna gvendiini ve kendi iirlerini beendiini meydan okurcasna iln etmitir. Dier baz beyitlerinde ise sz ikliminin sultan olduunu, gazel vadisinde kendisi gibi birinin mevcut bulunmadn, iire yeni bir slp getirdiini dile getirmitir (Dvn, s. 63, 274, 277, 398). Byk bir air olduu kadar iyi bir mnekkit olan Ali r Nev, ilk Trke divannn dbcesinde Sheylyi Farsa ve Trke iirlerinden dolay vm (Levend, I, 69), Leyl v Mecnn mesnevisinin balang ksmnda Nizm ve Emr Hsrev-i Dihlevden sonra Sheylyi methetmitir (a.g.e., III, 218-219). Nevnin divanndaki otuz be gazelini Sheylnin gazellerine nazre olarak yazm olmas da Sheylnin o devirde Farsa gazel trnde stat sayldn gstermektedir. Sheyl de Leyl v Mecnn mesnevisinin balangcnda sz ustalar kervannn reisi ve ahlarn kendisine itaat etmekle eref kazandklar kii olarak Nevyi vm (Nizmeddin Ahmed Sheylnin Layl u Mecnnu, s. 14-15), eitli vesilelerle ona kar duyduu sayg ve sevgiyi dile getirmitir. Devletah, Sheylnin iki dildeki iirlerinin ince hayallerle dolu ve son derece akc olduunu, baz gazellerinin daha nceki stat airlerin divanlarnda az grldn sylemi (Tekire, s. 579), Hseyin Viz-i Kif Kelle ve Dimne tercmesini Sheylye ithaf etmi, eserine onun adna izfetle Envr- Sheyl adn vermi ve kitabnn dbcesinde onun emrine uyarak bu eserini hazrladn belirtmitir (Envr- Sheyl, s. 8). Divannn incelenmesinden Sheylnin iire belli bir lde yenilik getirdii anlalmakta, iirlerinde kendisinden nceki airlerin eserlerinde bulunmayan yeni mazmunlar, ince hayaller, insanlarn strabn anlatan abartl benzetmeler ve geni hayal unsurlar gze arpmaktadr. Sade bir dil ve zaman zaman gnlk konumada geen tabirleri kulland iirlerinde hengi salayan unsurlara yer vermi, semi olduu en zor kafiye ve rediflerde bile baarl rnekler ortaya koymutur. iirin btn konularna ve nazm ekillerinin hepsine el atan Sheylnin en ok baarl olduu ve tannd tr gazeldir. Aruzu da baarl bir ekilde kullanmtr. Gazelde Hfz- rznin tesirinde kald ve onu kendisine stat kabul ettii (Dvn, s. 66, 7. beyit), mesnevi sahasnda Nizm-i Gencev ile Emr Hsrev-i Dihlevyi rnek ald anlalmaktadr. Sheyl iyi bir air olduu gibi gl bir devlet adam idi. Vefatna kadar krk yla yakn bir sre hizmetinde kald Hseyin Baykara zamannda devletin idar ve mal problemlerinin hallinde nemli rol oynad, yerinde ve isabetli kararlar ile lkenin bayndr olduu, halkn da huzur iinde yaad Nevnin ifadelerinden anlalmaktadr (Meclisn-nefis, s. 230). Sheyl de Leyl v Mecnn mesnevisinin son blmnde yklendii grev sebebiyle gece gndz istirahati kendisine haram ettiini, ahs arzularndan syrldn, zamann skntlarndan hi bo vakit bulamadn, btn gcn halkn ilerini grmeye harcayp cann halka hizmete adadn anlatmaktadr (Nizmeddin Ahmed Sheylnin Layl u Mecnnu, s. 94-95). Nev ve Devletah, Sheylnin gzel huylu, iyi geimli, faziletli, drst, ilme ve ilim adamlarna deer veren bir insan olduunu belirtir (Meclisn-nefis, s. 56, 230; Tekire, s. 575). Devletah ayrca onun bir tarikata girdiini haber vermekte (Tekire, s. 575), kendisi de bir beytinde Nakibendiyye tarikatna bal olduunu sylemektedir (Dvn, s. 7). Bu tarikata giriinde Heratta Hseyin Baykarann kendisi iin yaptrd medresede ders veren Abdurrahman- Cmnin tesiri

olduu muhakkaktr. Kendisine kar derin bir sayg besledii Cmnin vefat zerine yazd bir terkibibend bu saygnn aheser bir rneini tekil eder (a.g.e., s. 359-362). Sheyl iirlerinde tasavvuf unsurlara, din ve felsef dncelere yer vermekle birlikte mutasavvf bir air olarak nitelendirilemez. Eserleri. 1. Dvn. Sheyl, muhtemelen 875 (1470) ylnda dzenledii Farsa divannn dbcesine koyduu seksen alt beyitlik Hasbihl adl mesnevisinde eserini Sultan Hseyin Baykarann istei zerine tertip ettiini belirtir. Henz baslmayan divan zerine mer Okumu bir doktora tezi hazrlamtr (bk. bibl.). Bu almada bir araya getirilen beyitlerin says 3500 civarnda olup eser 358 gazel, bir terkibibend, terciibend, sekiz mesnevi, yedi kta, altm be rub, iki kaside ve on drt mfredden meydana gelmektedir. 2. Leyl v Mecnn. Tek yazma nshas Bodleian Ktphanesinde (Mecmua, nr. 982, vr. 1-98) tesbit edilebilen bu mesnevi geni bir incelemeyle birlikte mer Okumu tarafndan nere hazrlanmtr (bk. bibl.). Sheylnin kaynaklarda varl belirtilen Trke divan henz bulunamamtr. Mevcut Trke iirleri bir gazelle iki beyitten ibarettir (Devletah, s. 575; Ali r Nev, s. 57, 230).

BBLYOGRAFYA

Nizmeddin Ahmed Sheyl, Dvn (haz. mer Okumu, doktora tezi, 1352 h.), Dnigh- Tahrn Dnigede-i Edebiyyt; Nizmeddin Ahmed Sheylnin Layl u Mecnnu: nceleme-Metin (haz. mer Okumu, doentlik tezi, 1982), Atatrk niversitesi Edebiyat Fakltesi; Devletah, Tekire (nr. Muhammed Abbs), Tahran 1337 h., s. 575, 579; Mrhnd, Ravat-af, VII, 77, 171-173, 242-259; Ali r Nev, Meclisn-nefis (trc. M. Fahr-yi Hert - Hakm ah Kazvn, nr. Ali Asgar-i Hikmet), Tahran 1323 h., s. 56-57, 230; Hseyin Viz-i Kif, Envr- Sheyl, Tahran 1343 h., s. 8; Hseyin Baykara, Risle (a.mlf., Dvn iinde, nr. M. Yakb Vhid-i Czcn), Kbil 1346 h./1968, s. 221; Hndmr, abbs-siyer (nr. M. Debr-i Siyk), Tahran 1333 h., IV, 159, 239-241; Sm Mirza, Tufe-i Sm (nr. Rkneddin Hmyn Ferruh), Tahran 1346 h., s. 181182, 339; Lutf Ali Beg, tekede (nr. Hasan Sdt Nsr), Tahran 1336 h., I, 18-19; Kudretullah Han Gpmev, Tekire-i Neticl-efkr, Bombay 1336 h./1957, s. 327-328; Eth, Catalogue, I, 639; M. Ali Mderris, Reynetl-edeb, Tebriz 1347 h., III, 100-101; Agh Srr Levend, Ali ir Nev, Ankara 1965-68, I, 69; III, 218-219; Hccet, Sheyl-i aaty, Dninme-i Edeb-i Frs (nr. Hasan Ene), Tahran 1381, III, 541-542; mer Okumu, Nizameddin Ahmed Suheylinin Hayat ve Edebi ahsiyeti, MK, sy. 60, Ankara 1988, s. 17-21. mer Okumu

SHREVERD, Ebn-Necb
() Ebn-Necb Ziyddn Abdlkhir b. Abdillh b. Muhammed b. Ammye el-Bekr es-Shreverd (. 563/1168) Sf, fakih ve muhaddis. 490 (1097) yl civarnda rann Cibl blgesindeki Shreverd kasabasnda dodu. Hz. Eb Bekirin neslinden olduu iin Bekr ve Kure nisbeleriyle de anlr. Muhtemelen ilk tahsilini memleketinde yaptktan sonra sfahana gidip Eb Ali el-Haddddan hadis dersleri ald. 507 (1113) yl civarnda Badata giderek Nizmiye Medresesinde Esad Mhenden fi fkh, Zhir b. Thir e-ehhm, Eb Bekir Muhammed b. Abdlbk el-Ensr, Eb Ali Muhammed b. Sad b. Nebhn gibi limlerden hadis dersleri ald. Ayrca fkh, fkh usul ve kelm ilmiyle ilgili birok kitap okudu, Vhidnin el-Vas fit-tefsirini ezberledi. Bu yllarda Badatta bir tekkede eyh olan amcas Kd Vechddin mer b. Muhammed kendisine sf hrkas giydirdi. Yirmi be yalarnda iken tamamen zhd hayat yaayabilme dncesiyle medreseden ayrlp dnemin nl sfsi Ahmed el-Gazzlye mrid olmak iin sfahana gitti. Orada ar riyzetler yapt, dalarda dolat. Bir ara hacca gitti. Tekrar Badata dndnde Abdlkdir-i Geylnnin eyhi Muhammed b. Mslim ed-Debbsa intisap etti. nemli eseri dbl-mrdnin rihlerinden Ali el-Kr, Ebn-Necbin ilk mnev fethinin Debbsn yannda gerekletiini syler (Fetu ebvbid-dn, vr. 2a). Murtaz ez-Zebd, onun ayrca babas Abdullahtan ve Abdlkdir-i Geylnden hilfet aldn kaydeder (d, s. 75; tfl-afiy, s. 208). czet aldktan sonra mridleri ve talebeleriyle Dicle nehrinin kenarnda bir harabede kalarak tedrs ve irad faaliyetlerini birlikte srdren Ebn-Necb zamanla mehur oldu ve sultanlarn itibar ettii bir kii konumuna geldi. Bu harabenin bulunduu yere bir tekke (ribt), yanna da bir medrese yapld. Zeheb dier melliflerin aksine iki ribtn yapldn kaydeder (Almn-nbel, XX, 477). Bu dnemde sultann ya da halifenin gazabna urayanlar onun derghna snyordu. Abbs Halifesi Rid-Billhn 27 Zilkade 529daki (8 Eyll 1135) biat merasimine katld ve halifeye nemli nasihatlerde bulunduu belirtilmektedir (bnl-Esr, el-Kmil, XI, 28). Ebn-Necb, 27 Muharrem 545te (26 Mays 1150) Nizmiye Medresesine bamderris tayin edildi; burada fkh ve hadis dersleri verdi. Abbs Halifesi Muktef-Liemrillh ile Irak Seluklu Sultan Mesd b. Muhammed Tapar arasnda yaanan gerginliin ardndan sultann vefat zerine Receb 547de (Ekim 1152) medreseyi brakmak zorunda kald. Sultann yakn adam olarak grld iin 1153te halifenin emriyle tutuklanp krbaland ve bir mddet hapiste kald. 557de (1162) Musul zerinden Dmaka, oradan da Kudse gitmek zere Badattan ayrld. Dmakta kendisini Sultan Nreddin Mahmud Zeng karlad. Sultanla Kuds kral arasndaki atma yznden Dmaktan ileriye gidemedi. Orada kald ksa sre iinde hadis halkalar, zikir ve sohbet meclisleri tekil ettikten sonra Badata dnd. Badatta vefat etti ve Dicle kenarndaki medresesinin yanna defnedildi.

Shreverd Eb Abdurrahman el-Mlin, Ebl-Ksm el-Mmtel e-rt, Ebl-Feth Abdlmelik es-Sf, Kd Ebl-Fazl Muhammed el-Levz, Eb Mansr Abdurrahman el-Huzeym, Hfz Eb Sad el-Badd gibi muhaddislerden hadis dersleri alm, Ebl-Berekt Abdlvehhb b. Mbrek el-Enmt, Ebl-Mel Fazl b. Ferec el-Ktib ve Eb Mansr bn Hayrn kendisine hadis iczeti vermitir. Olu Eb Muhammed Abdllatif, yeeni Eb Hafs ihbddin mer es-Shreverd, Ebr-Rz Abdrrahm, Ebl-Fid smil b. Mslim b. Sleyman el-Erbl, Ebl-Ksm bn Askir, bn Askirin olu Eb Muhammed Ksm, Fahreddin bn Teymiyye, Ebl-Berekt Hasan ed-Dmak gibi kiiler kendisinden hadis alm ve bir ksm rivayette bulunmutur. Verdii fetvalar dolaysyla Irakllarn mfts unvann alan Ebn-Necbin halk arasna bazan sark, bazan sf hrkas, bazan da ulem kyafetiyle kt, mridlerine bata fkh olmak zere zhir ilimlerini tahsil ettirdii, ayrca onlara Serrcn el-Lm ile kendi eseri dbl-mrdn gibi kitaplar okuttuu kaydedilmektedir. Ebn-Necb sflerin el kitab niteliinde olan bu eserde nce akaid konularna yer vermi, ardndan eriat hkmlerinin bilinmesi ve uygulanmasnn nemi zerinde durmu, daha sonra tasavvuf meselelere gemitir. lim sahibi olmayan tasavvuf ehlinin dinin hkmleri konusunda hadis ve fkh limlerinin bilgisine bavurmasn, nefisle mchede, rz, muhabbet, yakn, fen, bek gibi tasavvuf hal ve makamlarn zhir hkmlerine riayetle gerekletirilmesi gerektiini vurgulamtr (dbl-mrdn, s. 13-15). Cemleddin Hulv, Ebn-Necbin amcas Kd Vechddin mer b. Muhammedden iczet alarak bahalifesi olduunu belirtmekte, te yandan Ahmed el-Gazzlye intisap etmekle tarikat silsilesinin bu kanaldan Cneyd-i Baddye kadar u ekilde ulatn kaydetmektedir: Ahmed el-Gazzl, Eb Bekir en-Nessc, Ebl-Ksm Grgn, Eb Osman el-Marib, Eb Ali bnl-Ktib, Eb Ali Rzbr, Cneyd-i Badd (Lemezt- Hulviyye, vr. 129b). Fash Ahmed-i Hf bu silsileyi Ahmed el-Gazzl ile Eb Bekir en-Nessc arasna Muhammed el-Gazzlyi de koyarak zikretmitir (Mcmel-i Fa, II, 319). Shreverdden sonra makamna bahalifesi ve Ebheriyye tarikatnn kurucusu Eb Red Kutbddn-i Ebher oturmutur (Abdurrahman Ebl-Ferec el-Vst, s. 58-59; Hulv, vr. 132a). Shreverdnin yannda yetien yeeni Eb Hafs mer es-Shreverd, Shreverdiyye tarikatn kurmu, Ammr- Ysir el-Bitlis, smil Kasr gibi eyhler de Kbreviyye tarikatnn kurucusu Necmeddn-i Kbry yetitirmitir (Cm, s. 417-418). Fash Ahmed-i Hf, Necmeddn-i Kbrnn bizzat Ebn-Necbden istifade ettiini gsteren bir silsile kaydetmitir (Mcmel-i Fa, II, 319). Ebn-Necbin tasavvuf halkasnda yetienler arasnda Eb Muhammed Abdullah b. Mesd er-Rm, Eb Abdllah b. Benn ve Fahreddin bn Teymiyye gibi kiiler de vardr. Eserleri. 1. dbl-mrdn*. Mridlerin tasavvuf yolunda uymas gereken kurallardan bahseden eserin metni (nr. Menahem Milson, Jerusalem 1978) ve baz Farsa evirileriyle Farsa ve Arapa erhleri yaymlanmtr. Eser ayrca Ali el-Kr (Fetu ebvbid-dn f eri dbil-mrdn, Hac Selim Aa Ktp., nr. 498), Cemleddin b. Rkneddin el-it el-Gucert, Muhammed b. Ysuf edDihlev ve erefeddin Ahmed b. Yahy el-Mnr el-Hind tarafndan erhedilmitir (Cmiur vel-av, I, 82-83). 2. eru bail-el-fil-mkile fil-Meb (arbl-Meb). Ferr el-Begavye ait Mebus-snnenin baz ksmlarnn erhidir (Sleymaniye Ktp., ehid Ali Paa, nr. 453, vr. 1b-52b). mer Rz Kehhle, Mebus-snne zerine yaplan en mehur alma

olan Hatb et-Tebrznin Miktl-Mebini yanllkla Ferr el-Begavye nisbet etmi ve Shreverdnin bu eseri ihtisar ettiini belirtmitir (Muceml-mellifn, V, 311). Ebn-Necbin fi tabakatna dair bir eseriyle (Kef-unn, II, 1101) erul-Esmil-sn adl dier bir eserinin olduu da kaydedilmitir (Muhammed ez-Zhayl, s. 710). Nehcs-slk f siysetil-mlk isimli eserin mellifi Ebn-Necb Abdurrahman b. Nasr esShreverd e-eyzer ile Ebn-Necb Ziyeddin es-Shreverdnin ayn kii olduu zannedilerek eser ona nisbet edilmise de (Nehcs-slk, Hseyin Algln girii, s. 5-11) bu doru deildir. dbl-mrdnden bir alnt ile balayan Risle minet-taavvuf (Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 3681, vr. 15b-17a) ve ehbeddin es-Shreverdnin bir szyle balayan Risle fil-far ve mekidin-nefs adl risle (Rgb Paa Ktp., nr. 660, vr. 222b-223a) Ebn-Necbe ait olmayp anonim bir derlemeden ibarettir. Kaynaklarda Ebn-Necbin baz iirleri de kaydedilmitir (bnlMstevf, I, 107-108, 111-112; Safed, XIX, 48-49).

BBLYOGRAFYA

Ebn-Necb es-Shreverd, dbl-mrdn (nr. M. Milson), Kuds 1977, s. 13-15, ayrca bk. neredenin girii, s. 1-6; a.mlf., Nehcs-slk f siysetil-mlk: Meliklerin ve lkelerin daresinde Tutulacak Yol ve Yntem (trc. Nahf Mehmed Efendi), stanbul, ts. (Tercman 1001 Temel Eser), Hseyin Algln girii, s. 5-11; Semn, el-Ensb, VII, 197; bnl-Cevz, elMuntaam (At), XVIII, 180; bnl-Esr, el-Lbb, II, 157-158; a.mlf., el-Kmil, XI, 28, 333; ehbeddin es-Shreverd, Avrifl-marif (Gazzl, y [Beyrut], V iinde), s. 47, 50, 52, 57, 68, 239, 251; bnl-Mstevf, Tru rbil (nr. Sm es-Sakkr), Badad 1980, I, 98, 107-112; bn Hallikn, Vefeyt, III, 204-205; Abdurrahman Ebl-Ferec el-Vst, abat rati-fiyye, Kahire 1305, s. 58-59; Zeheb, Almn-nbel, XX, 475-478; a.mlf., el-ber, III, 40, 69, 158; Ahmed b. Aybek ed-Dimyt, el-Mstefd min eyli Tr-i Badd (nr. M. Mevld Halef), Beyrut 1406/1986, s. 366-367; Safed, el-Vf, XIX, 48-49; Yfi, Mirtl-cenn, III, 372-373; Sbk, abat, VII, 173-175; snev, abat-fiiyye, II, 64-65; bn Kesr, el-Bidye, XII, 254; Fash-i Hf, Mcmel-i Fa (nr. Mahmd Ferruh), Mehed 1340 h., II, 319; bn Kd hbe, abat-fiiyye, II, 11-12, 48, 68, 81; Cm, Nefet, s. 417-418; arn, e-abat, I, 120121; Ali el-Kr, Fetu ebvbid-dn f eri dbil-mrdn, Hac Selim Aa Ktp., nr. 498, vr. 1b2a; Hulv, Lemezt- Hulviyye, Sleymaniye Ktp., Hlet Efendi, nr. 281, vr. 129b-132a; Kefunn, I, 43; II, 1101; Zebd, d, s. 75; a.mlf., tfl-afiy, s. 208; Brockelmann, GAL Suppl., I, 780; Hediyyetl-rifn, I, 606-607; Kehhle, Muceml-mellifn, V, 311; Abdlhseyin Zerrnkb, Cstc der Taavvuf-i rn, Tahran 1367 h., s. 171-172; Gulm Server Lhr, aznetl-afiy (trc. M. Zahrddin Bat), Lahor 1994, II, 26-30; Abdullah Muhammed el-Habe, Cmiu-rh vel-av, Ebzab 1425/2004, I, 82-83; Muhammed ez-Zhayl, Merciululmil-slmiyye, Dmak, ts. (Drl-marife), s. 710; H. Ritter, Philologika IX: Die vier Suhraward, Isl., XXV (1939), s. 35-36; M. Malamud, Sufism in Twelfth-Century Baghdad: The Sufi Practices and Ribt of Ab Najb al-Suhraward, The Bulletin, XIII/1-2, Hyderabad 1994, s. 618; F. Sobieroj, al-Suhraward, Abul-Nab Abd al-hir, EI (ng.), IX, 778; Sleyman Uluda, dbl-mrdn, DA, I, 337.

Reat ngren

SHREVERD, Maktl
() Ebl-Fth ihbddn Yahy b. Habe b. Emrek es-Shreverd el-Maktl (. 587/1191) rk felsefe akmn kuran filozof. 549 (1154) ylnda rann kuzeybatsnda yer alan, imdiki Zencn ehri yaknlarndaki Shreverd kasabasnda dodu. lk genlik yllarnda Mergaya gitti ve orada Fahreddin er-Rznin hocas olan Mecdddin el-Clden felsefe ve fkh usul renimi grd. Ardndan tahsilini srdrmek amacyla sfahana geerek burada Zahrddin el-Kr olarak anlan Zahr el-Frisden mer b. Sehln esSvnin el-Beirn-Nariyye fil-man adl eserini okudu. Shreverdnin mantk formasyonu kazanmasnda bu eserin nemli etkisi oldu. Kendisinin Fahreddin er-Rz ile okul arkada olduu yolundaki bilgi (Nasr, s. 56-57), ayn hocadan okuduklar mnasnda deil birbirlerini eserleriyle tandklar eklinde kabul edilmelidir. Bunu ehrezrnin Rz ile Shreverdnin birbirleri hakkndaki kanaatlerini aktarmasndan anlamak mmkndr (Trul-kem, s. 381). Bu iki dnrn ahsen grtklerine dair kesin bilgi bulunmamaktadr (Marcotte, s. 37). sfahandaki tahsili esnasnda bn Sn geleneini tamamyla zmsedii anlalan Shreverd daha sonra Anadoluya geti. Ziyaret etmekten holand Diyarbekir civarndaki seyahatlerinde Artuklu Devletinden Harput Emri mdddin Eb Bekir b. Karaarslan (Dvd) b. Artuk ile tant ve el-Elvul-mdiyye adl eserini emrin adna ithafen telif etti. Onun baka bir urak yeri Mardin olup o sralarda Mardinde oturan Fahreddin el-Mardn ile dostluk kurduunu ve onunla eitli ilm toplantlarda bir araya geldiini ehrezr belirtmektedir. Mellifin aktardna gre Fahreddin el-Mardn yakn evresine gen Shreverdnin parlak zeksndan sz etmi, fakat cretkrlk ve tedbirsizliinin lmne yol aabilecei yolunda tedirginliini dile getirmitir (Trul-kem, s. 380). Nitekim Shreverdnin ldrld haberi kendisine ulanca yakn evresine, Korktuum bama geldi demitir (Uynl-enb, s. 642). Corbin, Shreverdnin Anadolu Seluklularndan eitli sultan ve emrlerle de iliki kurduuna iaret etmektedir (slam Felsefesi Tarihi, s. 203). rak felsefesi hakkndaki almalaryla tannan Hseyin Ziy, Shreverdnin II. Klcarslann olu II. Sleyman ah ile yaknlk kurduunu ve kendisi iin Farsa Pertevnme adl bir eser yazdn, ayrca onun sultann hocas olarak bir sre Seluklu Hkmdar Aleddin Keykubadn saraynda yaadn yazmaktadr (Ziai, The Political Aspects, s. 322). Ancak dier bir Shreverd uzman olan Marcotte, Ziynin bu aktarmlarn pheyle karlamaktadr (Suhrawardi, s. 50-51). Nitekim Ziynin dolayl kayna olan bn Bbnin Mutaar- Tr-i Selcia adl eserinde geen Shreverd (Anadolu Seluk Devleti Tarihi, s. 85, 92), Sultan Aleddin Keykubada Halife NsrLidnillh tarafndan eli olarak gnderilen, Avrifl-marifin yazar sf Eb Hafs ehbeddin es-Shreverddir (. 632/1234). Ayrca Shreverd Aleddin Keykubadn hkmdar olmasndan (1220) ok nce vefat ettiine gre onun saraynda bulunduu bilgisi tarihen doru olamaz. Shreverd hakknda Cumhuriyet dneminin ilk aratrmaclarndan olan Yusuf Ziya Yrknn, Klcarslann nl veziri Emr Kemleddin Kmyrn Shreverdden bilim ve felsefe tahsil ettii

yolundaki grnde de benzeri bir yanlma sz konusu olmaldr. nk Kemleddin Kmyr, Konya tahtna ok sonralar geecek olan Aleddin Keykubadn bir kumandandr (a.g.e., s. 109, 132, 146, 150; ayrca bk. tr.yer.). Ancak yazarn, Shreverdnin II. Klcarslann oullarndan Niksar ve Koyulhisar meliki Nsrddin Berkyaruk ile yaknlk kurduu ynnde bn Bbden aktard bilgiler (Yrkn, s. 18) dikkat ekicidir. Nitekim bn Bb, ehbeddin Maktln Melik Nsrddin Berkyaruk nezdinde makbul bir kimse olduunu, melikle dnr arasnda sk bir iliki bulunduunu, Berkyarukun felsefenin btn disiplinleriyle ilgili olarak filozoftan eitim aldn, Shreverdnin Pertevnme adl eserini melikin adna telif ettiini yazmaktadr. Mellife gre Berkyaruk, bu eser sayesinde filozoflarn btn kavram ve kaidelerine bn Snnn ruhunu kskandracak lde vkf olmutur (el-Evmirl-Aliyye, s. 25). Shreverdnin hayatnda asl dnm noktasn Anadoludan Suriyeye geii tekil eder. Filozof 579 (1183) ylnda Halepe giderek (Ykt, VII, 269; bn Eb Usaybia, s. 643) orada Selhaddn-i Eyybnin olu el-Melikz-Zhir ile dostluk kurar. Onun fikr ahsiyetinden ok etkilendii anlalan el-Melikz-Zhirin Muhyiddin bnl-Arab ile de yaknlk kurduu bilinmektedir. ehrezrnin bildirdiine gre Diyarbekir bata olmak zere Anadolu topraklarnda seyahat eden Shreverd Halepe buradan geti (Trul-kem, s. 379). Shreverd, Halepe ulatnda Hleviyye Medresesine devam etmeye balad ve orada Hanef mezhebi limi erf ftihrddinin derslerine katld (Ykt, VII, 269). Bu medresede ve baz muhtemel seyahatleri esnasnda (11831186) geirdii verimli yl boyunca nemli eserlerini kaleme alma frsat bulduu bilinmektedir. Mesel Pertevnmenin Harput Emri mdddinin tahta gei tarihi olan 1185 ylndan sonra telif edildii dnlmektedir (Marcotte, s. 57). Kendisi de el-Meri vel-murat adl eserinin sonunda mrnn ilim peindeki yolculuklarla getiini ve yann otuza yaklatn sylemektedir. Buna gre el-Meri Halepe intikal ettii 1183 yl dolaylarnda yazlm olmaldr. Filozof en nl eseri olan ikmetl-ir 582 Cemziyelhirinde (Austos-Eyll 1186) bitirdiini belirtir (s. 258). el-Meri vel-muratn anlan yerinde yl sonra tamamlayaca ikmetl-irndan sz etmesi filozofun yazd eserlere bilhare birtakm i atflar eklediini gstermektedir. Shreverdnin Halep ulemsyla yapt tartmalarn sadece fkh meseleleriyle ilgili olmad, filozoflarn din fikirlerini gl ve cretkr biimde savunup onlara kar kanlar cehaletle itham etmesinin baz ulem arasnda ar tepkiye yol at anlalmaktadr (ehrezr, s. 379). Yktun bildirdiine gre ulem, fikr ve ilm stnl dolaysyla el-Melikz-Zhirin deer verdii Shreverdye giderek artan bir fke duymaya balad ve ii dnr din sapknlk (ilhd) ve zndklkla itham etmeye kadar vardrd (Muceml-deb, VII, 269-270). Bu ithamlarn zndklkla ilgili olanlar filozofun eski Fars hikmetine yapt gndermelerle ilgili olmaldr. Daha sonra bu sulamalarn kendisinin ldrlmesi ynndeki fetva ile somut hale getirildii bilinmektedir. mdddin el-sfahn, Shreverdnin lm tarihi olan 1191den drt ya da be yl sonra kaleme ald eserinde filozofun suland fetvann gerekelerini aktarmaktadr. Buna gre Halep ulems camiye dntrlen bir kalede Shreverd iin bir toplant dzenlemi ve kendisini sorgulamtr. Sulamaya esas olan mesele gya filozofun eserlerinde geen, artk imknsz olduu halde Allahn bir peygamber yaratmaya gcnn yetecei iddiasdr. Toplantda hazr bulunan ulem Shreverdnin verdii cevaplardan bunu mmkn grd sonucunu karm ve iki limin muhalefetiyle kendisinin kfre dtne hkmetmitir. mdddin el-sfahnnin tesbitine gre fi mezhebine mensup olmakla birlikte Shreverdnin dnce dnyasnda felsefe ve kelm ilmi n planda bulunmaktayd. Kendisinin er-Raml-uds ve el-Elvul-mdiyye gibi eserlerinin yan

sra kendi grne dayanarak yazd bir Kuran tefsiri mevcuttu. Bu sorgulamann sonucunda ulem, onun iin bilgisinin deilse de aklnn eksik olduunu gsteren gerekeler ortaya koymutu. Bu gerekelerden en dikkat ekici olan Shreverdnin kendi ruhu iin melekt ile desteklenmi sfatn lyk grme cretini gstermesiydi (el-Bustnl-cmi, s. 442-443). Bu sulamada ima edilen ey belli ki Shreverdnin bir ekilde peygamberlik iddiasnda bulunduudur. Nitekim buna benzer sulamalardan ehrezr de sz etmekte ve tamamen haksz bulduu bu tr ithamlar Shreverdnin etkileyici ahsiyetine duyulan kskanla balamaktaysa da gerek, tevile yer brakmayacak kadar aktr. Ayrca ehrezr, baz rencilerinin Shreverd iin Ebl-fth, Allahn resul gibi haddi aan ifadeler kullandn kaydeder (Trul-kem, s. 380). Ona gre stadnn el-meyyed bil-melekt lakabn tad dorudur, ancak bunun anlam nbvvet iddiasyla deil onun ikmetl-ir adl kitabnda ifadesini bulan mistik bilginin yntemiyle balantldr (a.g.e., s. 377, 379). ehrezrnin kanaatinin aksine sonraki kaynaklarda da Shreverdnin nbvvet grnde sapknlklar bulunduu vurgusuna yer verilmitir. Mesel Zehebnin aktardna gre filozof nbvvetin mktesep olduu iddiasndayd (Almn-nbel, XXI, 211). Her ne kadar ehrezr stadnn dnyaya deer vermeyen, mesh grnml, kalender klkl, dncesini ilh lemlerde younlatrm ve daha nemlisi eref ve riysete kymet vermeyen zhid bir kiilik olarak niteliyorsa da Shreverdnin vaktin efendisi diye hret bulan karizmatik ahsiyetine dair zellikler (Trul-kem, s. 378; kr. bn Eb Usaybia, s. 644) onun birtakm siyas emeller tadn ima eden rivayetlerle de birletirilmi olmaldr. Nitekim Seyfeddin el-mid filozofla Halepte grtn ve kendisine, Kesinlikle yeryzne malik olacam dediini aktarmaktadr. mid, Bunu da nereden karyorsun? diye sorduunda, Ryamda kendimi denizin suyunu ierken gryorum cevabn almt. Shreverdnin bu dnceden hi vazgemediini belirten mid filozof hakkndaki son izlenimini, Benim grdm kadaryla bilgisi ok, akl az biri szleriyle zetlemektedir (bn Hallikn, VI, 272; bn Tarberd, VI, 115). Bu ifadenin Halep ulemsnn deerlendirmesiyle ilgili olarak sfahnnin aktardklaryla (yk. bk.) uyum iinde olmas ve bn Hallikndan nce bn Eb Usaybia tarafndan ayn ifadenin tekrarlanmas (Uynl-enb, s. 641) ok nemlidir. Ziynin de dikkat ektii zere (The Political Aspects, s. 322-323) Shreverd bakanlk mevkiine Allahn halifesi, nder veya kutup unvanna sahip olan rk bilgelerin (mteellih) lyk olduunu ve siyasetin onlarn elinde bulunduu dnemlerin aydnlk olacan aka yazmtr (ikmetl-ir, s. 12). Efltunun filozof-kral teorisini hatrlatan bu siyaset retisindeki bakanlk telakkisi her ne kadar ilm ve mnev liderlik eklinde yorumlanmaya msaitse de siyas otoriteyle ilgili armlara da ak grnmektedir. Shreverdnin karizmatik imajn pekitiren bir baka unsur onun simya ilmi denilen illzyon sanatndaki maharetine dair nakillerdir (bir rnek iin bk. bn Eb Usaybia, s. 642-643; kr. bn Hallikn, VI, 269-270). Shreverdyi simya ilmiyle ilikilendiren sylentilerin daha ehrezr saken yaylmaya balad anlalmaktadr. Nitekim ehrezr, mistik bilgiden nasipsiz olan birtakm sradan bilginlerin Byezd-i Bistm ve Hallc- Mansr gibi byk sflerin makamlaryla ilgili bu tr olaan st halleri simya sanatna balamalarndan ve Shreverdye de bu sanat yaktrmalarndan ikyet etmektedir (Trul-kem, s. 379). Ykta gre ulem Selhaddn-i Eyyba bir mektup yazarak Shreverdnin, olu el-MelikzZhirin itikadn bozaca ve byle giderse btn insanlar yoldan karaca ynnde uyarda bulundu. Bunun zerine Selhaddin oluna bir mektup yollayarak Shreverdnin ldrlmesini kesin

bir dille emretti ve bunu Halep ulemsnn lm fetvas izledi (Muceml-deb, VII, 270). Onun el-meyyed bil-melekt lakabyla anldn ve fi mezhebine mensup olduunu tekrar eden bn Hallikn da dnrn bozuk inanl ve inkrc olmak, antik filozoflarn fikirlerine inanmak ve bununla hret bulmakla itham edildiini, bu yzden Cehbelin iki olu Zeynddin ve Mecdddin bata olmak zere Halep ulems tarafndan ldrlmesinin mubah olduu ynnde fetva verildiini yazmaktadr (Vefeyt, VI, 272; Safed, II, 320). bn Eb Usaybiaya baklrsa Selhaddin gnderdii mektuba Kd el-Fzln hattyla, ehbeddin es-Shreverd adl kiinin ldrlmesi gerekmektedir; serbest braklmasnn hibir yolu yoktur; hibir surette sa kalamaz eklindeki fetvas da eklenmitir (Uynl-enb, s. 642). ehrezr, ulemnn nce el-Melikz-Zhire Shreverdnin ldrlmesi gerektii ynnde bavurduunu, el-Melikz-Zhirin buna yanamadn, arkasndan filozofun dini ifsat ettii gerekesiyle ldrlmesi iin Sultan Selhaddine mektupla bavurduklarn yazmaktadr. ehrezr filozofun ldrlme eklinin belirsizlii zerinde durarak bu olay hakkndaki eitli rivayetleri aktarr. Bunlara gre Shreverd hapsedilmi ve a braklarak lme terkedilmitir. Bir ksm rivayetlere gre Shreverd lnceye kadar ala mahkm olmay kendisi tercih etmi, bazlarna gre ise bir sicimle boulmu yahut klla idam edilmitir. Bir baka sylenti kaleden atlarak ldrld ve cesedinin yakld eklindedir (Trul-kem, s. 379-380). Filozof ldrldnde ehrezrye gre otuz alt yalarndayd. Mellif bu bilgiye otuz sekiz ve hatta elli yanda ldrld rivayetlerini de eklemektedir (a.g.e., s. 381). Ykta gre bu hadise filozof otuz sekiz yanda (gne ylna gre otuz alt) iken 587 (1191) ylnda vuku bulmutur. bn Eb Usaybia 586 yln vermekteyse de (Uynlenb, s. 642) bn Hallikn tabakat yazarnn tesbitini yanl bulmu ve doru lm tarihini 5 Receb 587 (29 Temmuz 1191) eklinde vermitir (Vefeyt, VI, 269, 273). Kaynaklarn aktardna gre elMelikz-Zhir bir sre sonra yaptndan piman olmu, filozofun lmne fetva verenlerden onlar tutuklatmak ve mallarn msdere etmek suretiyle intikam almtr (Ykt, VII, 270; bn Eb Usaybia, s. 644). Shreverdnin ldrlmesi modern aratrmaclar tarafndan dnemin sosyopolitik artlarna balanarak aklanmaktadr. Buna gre Shreverdnin Halepte bulunduu srada Artukolu mdddin Eb Bekir b. Karaarslan adna el-Elvul-mdiyye adl bir eser yazm olmas istemeden kendisine ynelik dmanl krklemitir. Artukoullar, Diyarbekir yresinde baka bir Trk hnedan olan Zenglere bal olarak hkm srmekteydi. Musul ve Halep ehirleri Shreverdnin Suriyeye getii sralarda Zeng kontrolnden henz kmt. Dolaysyla ZengArtuklu gcnn Eyyblerle olan rekabeti sz konusu iken Halepte gen Eyyb Emri el-MelikzZhir ile yaknlk kurmu bir dnrn tahta yeni gemi bir Artuklu emri iin eser yazmas rahatszlk dourmu olmaldr. Ayrca Shreverdnin Halepe geliinden yl ncesine kadar Nizr smillerinin bu ehirde oluturduu tehdit ciddiyetini muhafaza etmekteydi. Selhaddn-i Eyyb ise yeni ele geirdii bu topraklarda istikrar salamak ve kendi otoritesini pekitirmek iin ulem kesiminin toplumsal liderliini daima gz nnde bulundurmu ve smil propagandas karsnda daha nce Zenglerin Snn bir ilim politikas erevesinde ina ettirdii medreseleri desteklemitir. Filozof hakknda mstakil bir alma yaymlam olan Razav, Shreverdnin fikr ahsiyetiyle bir tehdit algsna yol amasna farkl aklama getirilebilecei kansndadr. Bunlardan ilki filozofun slm ncesi Fars kltrnn yceltilmesi anlamna gelen ubiyye hareketi iinde deerlendirilmesidir. Fakat Razavye gre el-Melikz-Zhirin saray kadm Fars kltryle ilgili

propaganda yapmak iin hi de uygun grnmediinden bu aklama pek mkul saylmaz. kincisi Ziynin yorumunda dile getirilen, Shreverdye nisbet edilebilecek bir filozof-kral iddiasnn elMelikz-Zhirin sarayndaki Snn ilim evrelerini harekete geirmi olma ihtimalidir. Sonuncusuna gelince -bu ihtimal Razavye gre en akla yatkn olandr-eer ehrezrnin aktard gibi baz rencilerinin Shreverdye Allahn resul diye hitap ettikleri bilgisi doru ise bu tr yaktrmalar filozofun idamna giden yolu hazrlam olmaldr (Suhrawardi, s. 4). Sonu olarak Snn inancn kalesi olan medrese hocalarnn, antik felsefe kltrn ycelten ve bunu yaparken eski Fars geleneine zndklar hatrlatr biimde atflarda bulunan, fi mezhebine bal grnse de i eilimler tadndan ve nbvvet iddiasyla desteklenmi biimde siyas hedefler beslediinden kukulanlan karizmatik bir filozofun Halepteki saraya kadar nfuz etmi tehlikeli fikirlerini gz ard etmeleri mmkn deildi. Hayat hikyesinin talihsiz biimde sona ermesi sebebiyle kendisinden bahseden klasik metinlerde sk sk el-Maktl lakabyla anlan Shreverd, bir klliyat halindeki eserleri ve bu eserlerde sistemli bir ekilde ve sembolik bir dille ifade ettii mistik fikirlerinden dolay slm dnce tarihinde belirgin bir yer edinmitir. slm dnce tarihinde felsef-mistik gelenei ina eden ve kendisi iin uygun grd eyhul-rk unvan, filozofun fikr ahsiyetini el-Maktl lakabnn hatrlatt talihsizliklerin ok tesinde daha uygun biimde tanmlamaktadr. Filozofun btn abas, bn Sn sonras dnemde Dou ve Antik Yunan dnceleri arasnda yeni sentez araylaryla ilgilidir. Kelmda Fahreddin er-Rznin, tasavvuf dncesinde Muhyiddin bnl-Arabnin ulamak istedii yeni senteze Shreverd felsefe alannda ulamaya almtr. Tohumlar bn Snnn sembolik hikyeleri, yine onun el-rt vet-tenbht, Gazzlnin Miktl-envr, bn Tufeylin ay b. Yan gibi eserlerde atlm olan rk felsefe Shreverdnin sentezci yaklamnda sistematik ifadesine kavumutur. Ancak bu sentez tpk dierleri gibi esas itibariyle bn Sn felsefesini ama eklinde kendini gsterir. Bu sebeple bn Snnn merik diye isimlendirdii felsefe tasavvuru, temellerini mistik bilgi anlay oluturmadndan Shreverd tarafndan tatmin edici bir felsefe projesi olarak grlmemi ve Me (Aristocu) dzeyde kalmakla itham edilerek eletirilmitir. Bu eletiri, onun felsef serveninde ulat yol ayrmnn Me-rk farkllamasn belirgin hale getiren akademik bir ifadesidir. Sz konusu farkllama, filozofun akl aratrmaya dayal felsefe (elhikmetl-bahsiyye) adn verdii Me bilgi yntemlerinin deerini inkr etmemekle birlikte felsefenin temeline Aristocu akl koymay reddetmek anlamna gelmektedir. nk Shreverdye gre hakikatin bilgisini veren yntem, esas itibariyle filozofun yaayarak bilmeye dayal felsefe (elhikmetz-zevkyye) diye adlandrd mistik ve mnev tecrbedir. Zihnin ortaya koyduu mantksal tanm ve istidll karma dayal bilgi (el-ilml-husl), ayn zamanda ontolojik gereklii olan nurun bir aydnlanma (irk) sreciyle insan ruhunda bulunuu (el-ilml-huzr) karsnda daima ikinci plandadr. Mnev veya mistik tecrbeyle ulalan huzur bilgi, tpk astronomide gzlemin teoriyi ncelemesi gibi teorik aklamalar nceler. Ancak Shreverdye gre zihnin ina edecei teorik aklamalar rk bilginin temellerini tekil etmese de bu bilginin aktarm ve aklannda yahut bu bilginin farkl felsefeler karsndaki zgn niteliini ortaya koymada son derece gereklidir. Bu sebeple Shreverdnin ideal felsef bilgi tasavvuru zevk hikmetin kurucu ve ynlendirici, bahs hikmetin aklayc ve eletirici olduu sentezde ifadesini bulmaktadr. Dolaysyla Shreverd, Aristocu akla dayal bir bilgi anlay (Gr. episteme) yerine bu felsefenin imknlarn da kullanmak isteyen, ancak son temsilcisini Efltunda grd ve Latinlerin sapienta dedii zevke dayal bir

bilgi anlayn koymak ister. Shreverdnin rk felsefesinde mistik bilgiye ulama sreci Bat tefekkrnde theosophiaya karlk geldii dnlen, teellh terimiyle ifade edilir ve bu yzden Shreverdnin ideal entelektel tipi teosof bilge (el-hakml-mteellih) adn alr. Bu felsefe anlay, Shreverdye gre ne yepyeni bir tasavvurdur ne de sadece tek bir kltr geleneine hasredilebilir. Filozof Grek, Fars ve Msrn kadm bilgeliinde bu hikmet anlaynn byk isimlerine sk sk gndermede bulunur ve bir tr ezel hikmet anlay ortaya koyar. Shreverdye gre rk hikmetin slm dnyasndaki ilk tezahrleri byk sflerin retisinde kendini gstermitir; ancak onu bahs hikmetin analitik imknlarn sonuna kadar kullanarak hikmetl-rk adyla sistemli ve mkemmel biimde ortaya koyan kii yle anlalyor ki kendisidir. Byle bir felsefe tasavvurunda epistemoloji elbette onu destekleyen bir metafizikle temellendirilebilirdi. Bu sebeple Shreverdnin ontolojisi de tpk bilgi teorisi gibi nur ve rk terminolojisine dayal olarak ekillenmitir. Bu ontolojide nur varl, zulmet yokluu ifade eder. Nurlar nuru olarak Tanrnn hem dikey hem yatay boyuttaki melek varlk dzeylerinde mas (irk) metafizik varlk lemini, yatay boyutta bulunan ve Efltuncu idealarla Zerdt melekiyyta tekabl eden arketipler de cisman nesnelere rz olup onlarn zuhurunu salayan varlk ilkelerini oluturur (Shreverdnin felsefesi hakknda geni bilgi iin bk. HKMETl-RK; RKIYYE). Eserleri. Shreverdnin balca eserleri Opera Metaphysica et Mystica (Oeuvres philosophique et mystique) balkl ciltlik bir dizi halinde neredilmitir. A) Opera Metaphysica et Mystica I (nr. Henry Corbin, stanbul 1945; Tahran 1993). 1. Kitbt-Telvtil-leviyye vel-ariyye (eserin mantk blmn Manut-telvt adyla ayrca nr. Ali Ekber Feyyz, Tahran 1955). bn Kemmne bu esere erh yazmtr. 2. Kitbl-Muvemt. 3. Kitbl-Meri vel-murat. B) Opera Metaphysica et Mystica II (nr. Henry Corbin, Tahran-Paris 1952). 1. ikmetl-ir* (Alm. trc. Max Horten, Halle 1912; Fr. trc. Henry Corbin, Le livre de la sagesse orientale, Kitb hikmat alishrq, commentaires de Qotboddin Shirazi et Molla Sadra Shirazi, bir girile nr. Christian Jambet, Paris 1986; ng. trc. ve nr. John Walbridge ve Hossein Ziai, The Philosophy of Illumination. A New Critical Edition of the Text of Hikmat al-Ishraq with English Translation, Notes, Commentary, and Introduction, J. Walbridge and H. Ziai, Brigham Young University Press, Provo, Utah, 1999; metinden seilmi paralarn T. trc. Mahmut Kaya, Aydnlanma Felsefesi [Hikmetl-rk], slam Filozoflarndan Felsefe Metinleri, stanbul 2003, s. 505-513). 2. Risle f itidil-kem (T. trc. smail Yakt, Filozoflarn nanlar, Bilim ve Tasavvuf Dergisi, sy. 30-31, stanbul, 1985, s. 13-18; ikinci basm: Felsefe Arkivi, sy. 26 [stanbul 1987], s. 203-212). 3. atl-urbetil-arbiyye (Ar. ve F. neirleriyle birlikte ng. trc. Wheeler M. Thackson, Suhrawardi: The Philosophical Allegories and Mystical Treatises, A Parallel Persian-English Text, Costa Mesa 1999, s. 106 vd.; T. trc. smail Yakt, Ruhun Yolculuu, Felsefe Arkivi, sy. 26 [stanbul 1987], s. 213-226; T. trc. Mahmut Kaya, Batya Yolculuun Hikyesi, slam Filozoflarndan Felsefe Metinleri, stanbul 2003, s. 519-528; T. trc. Sedat Baran, Batya Yolculuk, Cebrailin Kanat Sesi, Sufi Kitap, stanbul 2006, s. 135141). C) Opera Metaphysica et Mystica III (nr. Seyyed Hossein Nasr, Tahran, Paris 1970; 2. bs, Tahran 1977). 1. Pertevnme (ng. trc. ve nr. Hossein Ziai, The Book of Radiance [Part-Nme], A Parallel English-Persian Text, Costa Mesa 1998). 2. Kitb Heykilin-nr (1922 ylnda Medresetl-mtehassisnde yaplm doktora tezi olarak T. trc. Yusuf Ziya Yrkn, ehabeddin Shreverd ve Nur Heykelleri, nr. A. Kmil Cihan, stanbul 1988; T. trc. Saffet Yetkin, Nur Heykelleri, 2. bs., Ankara 1963; ng. trc. Bilal Kupnar, Temples of Lights, ISTAC, Kuala Lumpur 1996; Ar. nr. Muhyiddn Sabr el-Krd, Kahire

1917; Ar. nr. Muhammed Ali Eb Reyyn, Kahire 1957, 1958). Devvn bu eser zerine bir erh yazm, smil Rush Ankarav de zhul-hikem adyla eseri Trkeye evirip erhetmitir. 3. elElvul-mdiyye fil-mebde vel-med (Elv- md). 4. Rislet-ayr. 5. vz- Perr-i Cebrl (Fr. trc. ve nr. Henry Corbin ve Paul Kraus, Suhraward dAlep. Le bruissement de laile de Gabriel: Trait philosophique et mystique, JA, sy. 227 [Paris 1935], s. 1-82). 6. Al- Sur. 7. Rz B Cemat-i fiyn. 8. Risle fi-ufliyye. 9. Mnisl-U (F aatil-). 10. Luat- Mrn. 11. Safr-i Smur. 12. Bustnl-ulb (Ravatl-ulb). 13. Yezdn-int. 14. Risletl-ebrc. (Bu klliyatta yer almayanlar): 15. Lemet (nr. Emile Maalouf, Beyrut 1969; nr. Muhammed Ali Eb Reyyn, skenderiye 1988). 16. Kelimett-taavvuf (son iki eseri, el-Elvulmdiyyenin Arapa metni ile birlikte nr. Necefkul Habb, Se Risle ez ey-i r, Tahran 1977). zellikle Opera IIIde yaymlanan eserler yer yer yeni neirleriyle beraber gruplar halinde eitli dillere tercme edilmitir (Bunlardan 4, 10 ve 11. eserlerin ilk neirleriye birlikte ng. trc. ve nr. Otto Spies, S. K. Khatak, Three Treatises on Mysticism by Shihabuddin Suhrawerd Maqtl, Stuttgart 1935; 1, 2, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11 ve 14. eserlerle Opera IIde yaymlanan 3. eserin Fr. trc. Henry Corbin, Larchange empourpr: Quinze traits et rcit mystiques traduits du persan et de larabe, Paris 1976; Farsa 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10 ve 11. eserlerin ng. trc. ve nr. Wheeler M. Thackson, Suhrawardi: The Philosophical Allegories and Mystical Treatises, A Parallel Persian-English Text [Costa Mesa 1999]; Farsa 3 [Opera II], 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10 ve 11. eserlerin T. trc. Sedat Baran, Cebrailin Kanat Sesi, Sufi Kitap [stanbul 2006]; ayrca atl-urbetil-arbiyyenin Farsa metni ve bn Snnn ay b. Yan ile birlikte 5, 6, 7, 8, 9, 10 ve 11. eserlerin yeni Farsa nr. Cafer Mderris Sdk, ath-y ey-i r ihbddn Shreverd [Tahran 1997]).

BBLYOGRAFYA

Shreverd el-Maktl, ikmetl-ir (Opera Metaphysica et Mystica II iinde, nr. H. Corbin), Tahran-Paris 1952, s. 9-13, 258, ayrca bk. tr.yer.; a.mlf., el-Meri vel-murat (Opera Metaphysica et Mystica I iinde, nr. H. Corbin), stanbul 1945, s. 505; mdddin el-sfahn, elBustnl-cmi (nr. mer Abdsselm Tedmr), Sayda-Beyrut 1423/2002, s. 442-443; Ykt, Muceml-deb (nr. D. S. Margoliouth), London 1913, VII, 269-272; Baheddin bn eddd, en-Nevdirs-sulniyye (nr. Cemleddin e-eyyl), Kahire 1415/1994, s. 37-38; bn Eb Usaybia, Uynl-enb, s. 641-646; bn Bb, el-Evmirl-Aliyye, s. 25; a.mlf., Anadolu Seluk Devleti Tarihi (trc. M. Nuri Gencosman), Ankara 1941, s. 85, 92, 109, 132, 146, 150, ayrca bk. tr.yer.; bn Hallikn, Vefeyt, VI, 267-274; Muhammed b. Mahmd e-ehrezr, Trulkem (nr. Abdlkerm Eb veyrib), Trablus 1988, s. 375-392; Zeheb, Almn-nbel, XXI, 207-211; Safed, el-Vf, II, 318-321; bn Tarberd, en-Ncmz-zhire, Kahire 1355/ 1936, VI, 114-115; Seyyed Hossein Nasr, Three Muslim Sages, New York 1976, s. 52-82; H. Corbin, slam Felsefesi Tarihi (trc. Hseyin Hatemi), stanbul 1986, s. 202-216; Hossein Ziai, The Source and Nature of Authority: A Study of Suhrawards Illuminationist Political Doctrine, The Political Aspects of Islamic Philosophy (ed. Charles E. Butterworth), Cambridge 1992, s. 304-344; a.mlf., Shihb al-Dn Suhraward: Founder of the Illuminationist School, History of Islamic Philosophy (ed. Seyyed Hossein Nasr - O. Leaman), London 1996, I, 434-464; a.mlf., al-Suhraward, EI (ng.), IX, 782-784; Mehdi Amin Razavi, Suhrawardi and the School of Illumination, London 1997, s.

1-30; Yusuf Ziya Yrkn, ihabeddin Shreverdi ve Nur Heykelleri (nr. A. Kamil Cihan), stanbul 1998, s. 18; H. Daiber, Bibliography of Islamic Philosophy, Leiden 1999, I, 866-868; R. D. Marcotte, Suhrawardi (d. 1191) and His Interpretation of Avicennas (d. 1037) Philosophical Antropology (doktora tezi, 2000), McGill University Institute of Islamic Studies, s. 36-53, 57; lhan Kutluer, slmn Klasik anda Felsefe Tasavvuru, stanbul 2001, s. 91-122. lhan Kutluer

SHREVERD, ehbeddin
() Eb Hafs ihbddn mer b. Muhammed b. Abdillh b. Ammye el-Kure el-Bekr es-Shreverd (. 632/1234) Shreverdiyye tarikatnn kurucusu, mfessir ve muhaddis. 1 ban 539da (27 Ocak 1145) rann Irk- Acem blgesinin Cibl eyaletinde Zencana bal Shreverdde dodu. Hz. Eb Bekirin soyundan geldii iin Bekr, Teym ve Kure nisbeleriyle anlr. Lakap ve nisbelerindeki benzerlik sebebiyle zaman zaman Shreverd el-Maktl diye tannan ehbeddin Yahy b. Habe ile kartrlr. Birok lim ve sf yetitiren sekin bir aileye mensuptur. Babas Eb Cafer Muhammed, amcas Ebn-Necb Ziyeddin Abdlkhir ve byk dedesi Ammye lakabyla mehur Abdullah b. Sad, Shreverd nisbesiyle anlan lim ve sf kiilerdi. Badat Nizamiye Medresesinde okuyup bir sre ayn medresede mderrislik ve Kasr Camiinde vizlik yapan babas Shreverd kads iken bir iftira sonucu idam edildiinde Shreverd henz alt aylk bir ocuktu. Shreverd on alt yalarnda Badata amcas Ebn-Necbin yanna gitti. Burada ondan ve eitli hocalardan ders okudu. fi fkhn amcasnn arkada EbI-Ksm b. Fadln ve Ebl-Muzaffer Hibetullah b. Ahmed e-iblden tahsil etti. Ebl-Feth bnl-Batt, Mamer b. Fhir, Eb Zra el-Makdis, Ebl-Fth et-T gibi limlerden hadis, fkh ve dier ilimleri rendi. nceleri kelm ilmine meylettiyse de amcasnn arkada olan Kdiriyye tarikat pri Abdlkdir-i Geylnnin tavsiyesiyle bundan vazgeti. Abdlkdir-i Geyln (. 561/1165-66) ve amcas Ebn-Necb es-Shreverdnin (. 563/1168) vefatndan sonra bir mrid arama amacyla Basraya gitti. Burada bir mddet Eb Muhammed Abdullah el-Basrnin sohbetlerine devam eden Shreverdnin Basra krfezinde Abadanda abdal diye anlan erenlerle grt ve Hzrla sohbetlerde bulunduu rivayet edilir. Yine orada Ebs-Sud el-Baddnin sohbetlerine katld. Uzunca bir sre halvete girdi. Daha sonra Badatta amcasnn Dicle nehri kenarndaki tekkesinde ve 590 (1194) ylnda Makber mahallesinde vaaz ve irada balad. Etkili konumalar sayesinde geni bir kitlenin ilgisini ekti ve birok kii kendisine intisap etti. Halife Nsr-Lidnillhn onu ziyaret ettii ve Merzbniyye Tekkesinde ba baa grtkleri kaydedilmektedir. Halife onu kendi adna yaptrd tekkeye eyh tayin etti. Bu dnemde Nsriyye, Bistmiyye ve Memniyye tekkelerinin eyhlii de eyh-yh unvanyla anlan Shreverdye aitti. Halife Nsr-Lidnillh dneminde ftvvet tekiltnn organize edilmesi almalarnda nclk eden Shreverd hilfet merkeziyle beylikler arasnda baz elilik grevlerinde bulundu. Dmaka Eyyb Sultan el-Melikl-Eref Msya eli olarak gittiinde ok iyi karland ve kendisine byk bir sayg gsterildii sylenir. 614te (1217) 400.000 kiilik bir orduyla Badat almak zere yola kan Hrizm Sultan Muhammed b. Tekii bu fikrinden vazgeirmeye muvaffak olamad, fakat yaan kar yznden Hrizm sultannn ordusu telef oldu. Bunun zerine Badat igal etmekten vazgeip geri dnd. Shreverd, Mevln Celleddn-i Rmnin babas Baheddin Veledin 617 (1220) ylnda Badata geliinde kalabalk bir halk kitlesiyle onu karlamaya kt. 618de (1221) halifeden ald menru Anadolu Seluklu Sultan I. Aleddin Keykubada gtrd.

Bu yolculuu srasnda Malatyada Necmeddn-i Dye ve Konyada Baheddin Veled ile grt. 628de (1231) hac iin Mekkede bulunduu srada sultnl-kn lakabyla tannan mutasavvf air bnl-Frz ile tant. Bu esnada bnl-Frzn oullarna ve Msrl Ziyeddin s b. Yahy elEnsr es-Sebtye tarikat hrkas giydirdi. Son zamanlarnda gzlerini kaybetmesine ve ktrm olmasna ramen mridlerinin yardmyla cuma vaazlarna kmaya devam eden Shreverd, 1 Muharrem 632de (26 Eyll 1234) vefat etti, cenazesi ertesi gn Verdiye semtindeki trbeye defnedildi. Tarikatlarn kurulu dneminde yaayan Shreverd genliinde Abdlkdir-i Geylnden feyiz alm, adalarndan Evhadddn-i Kirmn ve Muhyiddin bnl-Arab ile grmtr. Evhadddn-i Kirmnyi Ahmed el-Gazzl ve Aynlkudt el-Hemednnin fikirlerini benimsedii iin bidat sayan Shreverd ilim ve irad faaliyetini birlikte yrtm, eserleriyle muhafazakr Snn tasavvuf anlaynn temellendirilmesinde nemli katklarda bulunmutur. Hccetl-muhaddisn lakabyla mehur Muhammed b. Sad el-Madl, bn Nukta, Ziyeddin elMakdis, Eb Abdullah Zekiyyddin Muhammed b. Ysuf el-Birzl el-bl ve bnn-Neccr elBadd onun talebeleri arasndadr. Ebl-Ganim bn Alln, Ebl-Mehmid ehbeddin smil b. Hmid el-Ensr el-Hazrec ile Ebl-Abbas el-Eberkh kendisinden hadis rivayet etmitir. etTerb vet-terhb mellifi Mnzir, Shreverdden iczet aldn ve bu iczetlerden birinin 618 (1221) tarihini tadn belirtmektedir. Ebl-Abbas el-Vst, Ebl-Fazl el-Hlt, Sad b. Muzaffer el-Mutahhar, bn Meymn el-Kays gibi limler ondan fkh ve hadis okumu veya sohbetine katlmtr. Shreverdnin sohbetlerine katlp tarikat hrkas giyen ve ondan feyiz alanlarn says binlerle ifade edilmektedir. Shreverdiyyenin Hindistan ve Pakistan taraflarnda yaylmasn salayan Baheddin Zekeriyy el-Mltn, tarikatn Bzgaiyye kolunun kurucusu Necbddin Ali b. Bzga e-rz onun en nemli mridleridir. ranl air Kemleddn-i sfahn, Shreverdye intisap ettikten sonra uzun bir sre inziva hayat yaam, Shreverdnin vefat zerine tekrar sfahana dnmtr. fi fakihi zzeddin bn Abdsselm da onun mridlerindendir. Sad-i rznin Mool zulmnden kamak ve tahsil yapmak maksadyla Badata geldiinde Shreverdyi ziyaret ettii rivayet edilmektedir. Vefatndan sonra tarikatn srdren olu Eb Cafer mdddin Muhammed b. mer es-Shreverd, bnl-Cevz, bn Askir, shak b. Nehhs gibi limlerden hadis okumu, babas gibi diplomatik seyahatler yapm, babasnn Avrifl-marif ve amcas Ebn-Necbin dbl-mrdn adl eserlerinden faydalanarak kaleme ald, tarikatn db ve erknna dair Zdl-msfir ve edeblr adl eser (Kprl Ktp., nr. 1603/2, vr. 11b-58a) Shreverdiyye mensuplar arasnda Avriften sonra nemli bir kaynak olmutur. Eserleri. 1. Avrifl-marif*. Tarikatlar dneminde yazlan ilk eserlerden olup Shreverdnin en nemli kitabdr. eitli basklar ve tercmeleri bulunan eser son olarak Edb el-Kemdn ve Muhammed Mahmd Mustafa tarafndan neredilmi (I-II, Mekke 1422/2001), Farsaya (trc. Eb Mansr sfahn, Tahran 1985) ve Trkeye (trc. Yahya Paki - Dilver Selvi, stanbul 1988) tercme edilmitir. 2. Nubetl-beyn f tefsril-urn. Shreverd bu eserinde zhir mnaya arlk vermekle birlikte yer yer ir tefsire de girimektedir. Eserde Ftihadan balamak suretiyle yetlerin belli bir sra iinde, fakat yer yer atlanarak tefsir edildii grlmektedir. Eserin mellifi hayatta iken istinsah edilen 610 (1213) tarihli, ba tarafnda Shreverdnin el yazsyla bir iczetnme bulunan nshas Sleymaniye Ktphanesindedir (Beir Aa, nr. 24). Nubetl-beyn zerine Yaar Dzenli tarafndan doktora tezi yaplmtr (ihbuddin Shreverd ve Nubetl-

Beyn f tefsril-Kurn Adl Eserinin Tevbe Suresine Kadar Tahkiki, 1994, M Sosyal Bilimler Enstits). 3. Refn-neiil-mniyye ve kefl-feiil-Ynniyye. Shreverdnin Gazzlnin yolunu izleyerek filozoflar tenkit iin kaleme ald eser muhteva ve slp bakmndan Tehftl-felsifeye benzemekle birlikte onun kadar gl deildir. Devrin halifesi Nsr-Lidnillhn bu eserden ok istifade ettii sylenir. Angelika Hartmann 1982de yapt doentlik teziyle bu eseri nere hazrlam ve bir makalesinde 1986 ylnda baslacan haber vermise de (bk. bibl.) henz yaymlanp yaymlanmad bilinmemektedir. Shreverd zerine Ezher niversitesinde yksek lisans tezi yapan (1985) ie Ysuf el-Menn daha sonra Refn-neii neretmitir (Kahire 1999). Eser Munddn-i Yezd (. 789/ 1387) tarafndan Farsaya evrilmitir (nr. Necb Myil-i Herev, Tahran 1365 h./1986). 4. rdl-mrdn ve mecd-libn (Sleymaniye Ktp., ehid Ali Paa, nr. 1397/1). 5. Iml-hd ve adet erbbit-t. Tasavvuf ve ilm-i kelma dair on blmden oluan eserin Mekkede yazld belirtilmektedir (nr. Abdlaziz es-Seyrevn, Dmak 1996). 6. er-Raul-matm li-evil-ul vel-fhm. lh srlara dair bir eserdir (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 2682/1, Hlet Efendi, nr. 814/8, ehid Ali Paa, nr. 1377/3; Beyazt Devlet Ktp., Veliyyddin Efendi, nr. 1821). 7. Rislets-seyr ve-ayr. Tecell, seyr, tayr ve slk konularnn anlatld kk bir risledir (Sleymaniye Ktp., Nfiz Paa, nr. 428/3, Badatl Vehbi Efendi, nr. 2023/ 9; Kprl Ktp., nr. 1589). 8. Vey. Shreverdnin oluna ve mridlerine yapt vasiyetlerden oluan birka varaklk bir risle olup (Sleymaniye Ktp., Nfiz Paa, nr. 428/4, ehid Ali Paa, nr. 1396; Kprl Ktp., nr. 329/5). Muhammed irvn tarafndan Farsaya evrilerek Arapasyla birlikte neredilmitir (Cvidn- red, Tahran 1396 h., II/2, s. 31-37). 9. Cebl-ulb il muvaltil-mabb (Halep 1328). 10. Evrds-Shreverd. Talebelerinden Ali b. Ahmed el-Grnin erhettii bir nshas Hac Selim Aa Ktphanesindedir (nr. 550/2). 11. Snul-ft bi-ikrir-r. Drt be varaklk bu rislenin Kprl Ktphanesindeki nshas (nr. 1605/6, vr. 3b-41a) Risle fis-slk diye kaytldr. 12. Ftvvetnme. Murtaz Savvf ve Henry Corbin tarafndan Resil-i Civnmerdn iinde neredilmitir (ran 1353/1973, s. 89-166). 13. el-Mamt-fiyye (nr. Emil Melf, Beyrut 1993). 14. dletl-iyn alel-brhn (Sleymaniye Ktp., Hamidiye, nr. 1447, vr. 131-150; Bursa Ulucamii Ktp., Tasavvuf, nr. 1597). Shreverdnin dier baz eserleri de unlardr: el-Esile vel-ecvibe, Risle f ureril-al ve istidrcihim, Risle fil-far.

BBLYOGRAFYA

Semn, el-Ensb, VII, 197; bnl-Cevz, el-Muntaam, X, 255; Ykt, Muceml-bldn, III, 289-290; a.mlf., Muceml-deb, XIX, 311-320; bnl-Esr, el-Lbb, II, 159; bnl-Kft, brl-ulem, s. 2-6; Necmeddn-i Dye, Mirdl-ibd (nr. M. Emn Riyh), Tahran 1365 h., s. 22-23; bn Hallikn, Vefeyt, II, 201-205, 345; III, 446, 448; zzeddin el-K, Mibulhidye (nr. Celleddin Hm), Tahran 1323 h., s. 23; Zeheb, Trul-slm: sene 631-640, s. 9699; a.mlf., Almn-nbel, XIII, 48-49; XX, 420, 481-487; XXII, 195, 197, 233, 347, 348, 374, 375, 377; XXIII, 55-57, 68-70, 126-134, 288-289; a.mlf., el-ber, IV, 181; Ahmed b. Aybek edDimyt, el-Mstefd min eyli Tri Badd (nr. Kayser Eb Ferah, Tru Badd iinde), Haydarbd 1978, IV, 209, 210; Eflk, Menbl-rifn, I, 14, 45; Sbk, abat (Tanh), VII,

322 vd., 339; VIII, 6-15, 43, 80, 147, 209-256, 338, 340, 370-371; Ebl-Fid bn Kesr, el-Bidye ven-nihye, Beyrut 1982, XII, 244; XIII, 138 vd.; bn Tarberd, en-Ncmz-zhire, VI, 285; Lmi, Nefeht Tercmesi, s. 472, 513, 514, 528-530, 583, 670-674; Kef-unn, II, 1177; Dr kh, Sefnetl-evliy, Kanpr 1884, s. 114-115; bnl-md, eert, IV, 153-154, 290; V, 154; Harrzde, Tibyn, II, vr. 152a-b; M. Mustafa Hilm, bnl-Fr: Sulnl-n, Kahire 1963, s. 70-71; Sleyman Ate, r Tefsr Okulu, Ankara 1974, s. 160-162; Abdlhseyin Zerrnkb, Cstc der Taavvuf-i rn, Tahran 1369 h., s. 172-178, 281, 287; ie Ysuf el-Menn, Eb af mer es-Shreverd, Devha 1412/1991; Kamerul Huda, ihabeddin mer Shreverd: Hayat, Eserleri, Tarikat (trc. Tahir Ulu), stanbul 2004; E. Stefan Ohlander, Ab Hafs Umar al-Suhraward (d. 632/1234) and the Institutionalization of Sufism (doktora tezi, 2004), The University of Michigan; A. J. Arberry, The Teachers of Shihb al-Dn Umar al-Suhraward, BSOAS, XIII (1949-51), s. 339-356; A. Hartmann, Sur ldition dun texte arabe mdival: Le Raf annaai al-mnya wakaf al-fai al-ynnya de Umar as-Suhraward, Isl., LXII (1985), s. 71-97; a.mlf., alSuhraward, Shihb al-Dn Ab af Umar, EI (ng.), IX, 778-782; a.mlf., Nsr-Lidnillh, DA, XXXII, 400-401. Hasan Kmil Ylmaz

SHREVERDYYE
() Eb Hafs ehbeddin mer es-Shreverdye (. 632/1234) nisbet edilen bir tarikat. Shreverdiyye kaynaklarda genellikle Eb Hafs ehbeddine nisbet edilir. Bununla birlikte yetimesinde amcas ve eyhi Ebn-Necb es-Shreverdnin nemli rol sebebiyle tarikatn kuruluunu Ebn-Necbe kadar gtrenler de vardr. Nitekim Abdurrahman Ebl-Ferec el-Vst, Shreverdiyyeyi Ebn-Necbe nisbet etmi ve adn Shreverdiyyenin yan sra en-Necbiyye esShreverdiyye eklinde de kaydetmitir (abat rati-fiyye, s. 49, 58). Murtaz ez-Zebd de tarikat Ebn-Necbe izfe etmi, Eb Hafs ehbeddine nisbet ettii ihbiyyeyi Shreverdiyyenin bir kolu olarak gstermitir (d, s. 68, 75). te yandan Zebd, Ebn-Necbin hilfet ald eyhlerden birinin Abdlkdir-i Geyln olduunu ileri srerek Shreverdiyyeyi Kdiriyyenin byk kollarndan biri olarak zikretmitir (tfl-afiy, s. 206, 208). Ebn-Necb, Shreverdiyyenin kurucusu kabul edildii takdirde Ebheriyye ve Kbreviyye tarikatlarnn Shreverdiyyenin birer kolu olarak saylmas gerekir. Zira Ebheriyyenin kurucusu Kutbddin elEbher, Ebn-Necbin halifesi olduu gibi (Abdurrahman Ebl-Ferec el-Vst, s. 61; Cm, s. 588), Kbreviyyenin kurucusu Necmeddn-i Kbrnn eyhleri Ammr Ysir el-Bitlis ile smil Kasr de onun halifeleri arasnda bulunmaktadr (Cm, s. 417-418). Shreverdiyye silsilesi, Eb Hafs ehbeddin ve Ebn-Necb es-Shreverd vastasyla biri Ahmed el-Gazzl zerinden, dieri Kd Vechddin mer b. Muhammed zerinden iki ayr yolla Cneyd-i Baddye ular. Cneyd-i Baddden itibaren silsile Ser es-Sakat vastasyla Marf-i Kerhye, ondan da birinde Hasan- Basrnin, dierinde Ehl-i beyt imamlarnn yer ald silsilelerle Hz. Aliye kadar gider. Faaliyetlerini ilk zamanlar Badatta amcas Ebn-Necb adna yaptrlan Dicle kenarndaki derghta srdren ehbeddin es-Shreverd ayrca Zevzen, Nsriyye, Bistmiyye ve Memniyye tekkelerinin eyhliini stlenerek pek ok kimseyi tarikatna balad. Dmak ve Halep bata olmak zere Badat dnda da birok ehirde derghlar kurdurdu. ran, Hindistan ve Trkistan gibi blgelere gnderdii halifeleri vastasyla tarikatn geni corafyalara yaylmasn salad. Kendisinden sonra Badatta tarikat faaliyetleri Memniye derghnda yerine geen olu Eb Cafer mdddin Muhammed, onun ardndan torunu Cemleddin Abdurrahman tarafndan srdrld (bnl-Fuvat, s. 231). Shreverdiyyenin ran ve evresinde yaylmasnda halifesi Necbddin Ali b. Bzgan gayretleri etkili oldu. eyh ehbeddinin, Necbddin Aliyi arkada emseddin Sf ile memleketi raza gnderirken her birine yirmier klh verip bunlar isimleri yazl kiilere giydirmelerini sylemesi, tarikatn henz ehbeddin es-Shreverd hayatta iken bu blgede yaylmaya baladn gstermektedir. razda bir tekke kuran Necbddin Ali eyhi gibi dnemin yneticileriyle iyi ilikiler kurdu. Bu erevede raz Emri Atabeg Eb Bekirin gven ve itibarn kazand. Bata Mool Emri Engiyn olmak zere birok ynetici ve lim tarafndan tekkesinde ziyaret edildi. eyh Necbddinin faaliyetleri sonucu Sadddin el-Fergn, Kutbddn-i rz, ehbeddin Zerkb-i rz, Ahmed b. Kannad, Ahmed b. Abdullah, Fahreddin b. eyh erefeddin, Baheddin Eb Bekir b. Cemleddin, Hasan b. Abdullah, Seyyid zzeddin Ahmed b. Cafer, Mevln Nreddin Abdlkdir gibi ahsiyetler

Shreverdiyye tarikatna intisap ettiler. Ondan icazet alanlar arasnda Zhidiyye tarikatnn pri brahim Zhid-i Geyln de vardr (DA, XXI, 360). razn yan sra sfahan, Kirman, Kn, Sve gibi ehirlerde Shreverd tekkeleri kuruldu. ranl sf-air md- Fakhin, eyh Nizmeddin Mahmd tarafndan Kirmanda yaptrlan derghta uzun yllar Shreverd eyhi olarak irad faaliyetinde bulunduu tahmin edilmektedir (DA, XXII, 168). Necbddin Ali b. Bzga ile birlikte Shreverdiyye tarikatnda Bzgaiyye (Necbiyye) ismiyle bir kol meydana geldi ve bu silsile ilki Necbddin Alinin olu Zahrddin Abdurrahman ve torunu Munddin Nasrullah, ikincisi Nreddin Abdssamed Netanz, ncs Hce mmddin Muhammed ile olmak zere en az farkl yoldan devam etti. Zebd ve Harrzde, Nreddin Abdssamed ile devam eden silsilenin birok farkl versiyonuna eserlerinde yer vermilerdir (tfl-afiy, s. 207-208; Tibyn, II, vr. 152a-b). Deskyye tarikatnn kurucusu brhim b. Abdlazz ed-Desk, Nreddin Abdssamed ve halifesi Necmeddin Mahmd el-sfahnden hrka giydi (Vst, s. 61). Nreddin Abdssamed ile devam eden silsilelerin birinden XV. yzylda Zeyniyye, bir dierinden XVI. yzylda diliyye (Bedriyye) ubeleri dodu, Zeynddin el-Hf (. 838/1435) tarafndan Heratta kurulan Zeyniyye Horasan, Hicaz, Suriye, Msr, Anadolu ve Rumelide geni evreye yayld (ngren, Tarihte Bir Aydn Tarikat Zeynler, tr.yer.). Nreddin Abdssamed, Muhyiddin bnl-Arab mektebinin nemli temsilcilerinden Abdrrezzk el-Kn ve onun ders arkada zzeddin el-Knin de eyhidir. Necbddin Ali b. Bzgatan sonra Hce mmddin Muhammedle devam eden silsileden de XV. yzylda sfahanl Pr Cemleddin Ahmed-i Erdistn ile Prcemliyye ubesi dodu. Shreverdiyye tarikat Hindistana ehbeddin es-Shreverdnin halifeleri vastasyla girdi. Delhi blgesinde Hamdddin Ngevr ile (. 643/1246) Nreddin Mbrek Gaznev, Bengal blgesinde Ebl-Ksm Celleddin et-Tebrz (. 641/1244) ve Mltanda Baheddin Zekeriyy el-Mltn (. 661/1263 [?]) faaliyet gsterdiler. Hindistann Ngevr ehrinde babas gibi kadlk yapt iin Ngevr kads olarak tannan Buharal Hamdddin Ngevr, sem meclisleri tertip etmesi sebebiyle Delhi Sultan emseddin ltutma ikyet edildiyse de dervilerin mnev eitimi iin semn ciz olduu hususunda sultan ikna etti ve onunla iyi ilikiler kurdu. Shreverdiyye mensuplarna destek olduu ve onlar devlet kadrolarna yerletirdii kaydedilen ltutmn yeeni Sadeddini bu tarikata girmesi iin eyh Hamdddine gnderdii rivayet edilmektedir. Hamdddin Ngevr, itiyye tarikatndan da hilfet almtr. Shreverdnin bu blgede faaliyet gsteren dier halifesi Nreddin Mbrek Gaznev, Sultan ltutm tarafndan Delhi eyhlislmlna getirildi ve Mr-i Delh lakabyla anld. Bengal blgesindeki faaliyetleriyle tannan Celleddin et-Tebrz, Badattan Hindistana gitmek zere ehbeddin es-Shreverdnin Hindistanl halifesi Baheddin Zekeriyy el-Mltn ile birlikte yola kt. lk olarak Delhiye giden Tebrzyi Sultan ltutm karlayp saraynda misafir etti. Sultann kendisine itibar gstermesini ekemeyenlerin baz iftiralarda bulunmalar yznden eyh Delhiyi terkederek Bengale gitti. Hankahn burada kuran Tebrznin birok Hindu ve Budistin mslman olmasna vesile olduu belirtilmektedir. Hindistanda en yaygn drt tarikattan biri olan Shreverdiyyenin (dierleri itiyye, Kdiriyye ve Nakibendiyye) Hindistan ve Pakistanda yaylmasnda Baheddin Zekeriyy el-Mltnnin faaliyetlerinin nemli rol oldu. Baheddin Zekeriyy zellikle tccar kesiminden mridleri

sayesinde Mltanda geni imknlara sahip bir hankah kurdu. Shreverdiyye daha nce bu blgeye Shreverdnin Sinde gnderdii halifesi eyh Nh ile girdiyse de kalc olarak tekiltlanmas Baheddin Zekeriyy tarafndan gerekletirildi. Sohbetlerine halkn yan sra limler ve yneticilerin de katlmasyla her geen gn etkisi daha da artan Baheddin Zekeriyy, Delhi Sultan ltutmn Sind ve Mltan kendi topraklarna katma teebbsn destekledi. ltutm Mltan zaptedince Baheddinin konumu daha da glendi ve eyhlislmlk makamna getirildi. 1247de Moollarn Mltan kuattklar srada Mool ordusunda bulunan Melik emseddin vastasyla kuatmann kaldrlmasn salamas eyh Baheddinin nfuzunu gstermesi bakmndan nemlidir. Baheddin Zekeriyynn irad faaliyetleri birok Hindunun mslman olmasna, ayrca blgede bulunan Karmatlerin etkisini yitirmesine sebep oldu. Baheddin Zekeriyy ile birlikte Mltanda Shreverdiyyenin Bahiyye kolu dodu ve bu kol tarikatn Hindistandaki merkezi konumuna geldi. Shreverdiyye Hindistandaki birok ehrin yan sra Benglade, Afganistan, Suriye ve Msr gibi lkelere buradan yayld. Bahiyye silsilesi Baheddin Zekeriyynn olu Sadreddin Muhammed rif Rknilem diye tannan torunu Rkneddin Ebl-Feth ile devam etti. Nakibendiyye-Mceddidiyyenin kurucusu mm- Rabbn de bu silsileden babas Abdlahad vastasyla hilfet ald (Harrzde II, vr. 150b; Hocazde Ahmed Hilmi, s. 32). Sadreddin Muhammed rif zamannda tarikat Hindistanda daha da yaygnlat. eyh Sadreddin, Delhi Sultan Balaban Hann olu ehzade Muhammed ile kurduu iyi ilikiler sayesinde hankah iin yeni imknlar elde etti. Bununla birlikte onun yneticilerle ilikilerini belli mesafede tuttuu, babas dneminde din-tasavvuf faaliyetler iin ho grlen mal biriktirme anlayna dervilerin hayatn olumsuz etkiledii gerekesiyle kar kt belirtilmektedir. Sadreddin Muhammed rifin hilfet verdii kiiler arasnda dnemin nemli limlerinden Emr Hseyin Hseyn de vardr. Onun bir baka halifesi Mevln Hsmeddin, Bada ehrinde faaliyet gsterdi. eyh Sadreddinden sonra yerine geen olu Rkneddin Ebl-Feth de yneticilerle yakn ilikileri devam ettirdi. Delhi Sultan Aleddin Halc ve Tuluklu Hkmdar Muhammed ah ile (Ulu Han Fahreddin Cne) ahs dostluklar gelitirerek tarikat adna byk imknlar ve geni araziler elde etti. Ancak Tuluklular dneminde dergh sk denetim altna alnd. Rkneddin Ebl-Fethten sonra yerine yeeni eyh smilin getiini syleyenler varsa da bu srada Delhide bulunan ve eyh Rkneddin ile bir mddet beraber olan bn Battta onun vefat etmeden nce yerine torunu eyh Hdu vasiyet ettiini, bunun zerine eyhliin kendi hakk olduunu ileri sren yeeninin sultana ikyette bulunduunu, Sultan Muhammed ahn Rkneddinin vasiyetine uygun olarak eyh Hdu tayin ettiini belirtmektedir (Tufetn-nr, II, 544). Tarikatn tarihinde bir eyhin ilk defa devlet tarafndan tayin edilmesi derghn iktidarn denetimi altna girmesine sebep oldu. Sind Emri mdlmlk bir mektup yazarak eyhlii srasnda byk servet elde ettii ileri srlen eyh Hdu sultana ikyet etti. Bu mektupta eyhin grevini yapmadn ve hankahn gelirlerini ahs ve yaknlar iin kullandn belirtti. Bunun zerine eyhin mallarna el konuldu, ardndan lkeden kamak zereyken yakalanp idam edildi (a.g.e., II, 545). Bu olaydan sonra Shreverdiyyenin Mltanda hibir etkisi kalmad. Tarikat Mltanda etkisini yitirmekle birlikte U, Gucert, Kalp, Pencap, Kemir ve Delhi blgelerinde yaylmasn srdrd. Baheddin Zekeriyynn halifelerinden Cell Srh (veya Srhp) diye anlan Seyyid Celleddin Hseyin Buhr (. 691/1292) derghn U ehrinde kurdu. Shreverdiyyenin Buhriyye kolunun pri olan bu zatn Tuluklu Sultan Muhammed ahn

eyhlislmlk teklifini reddettii belirtilmektedir (bk. BUHRYYE). Onunla ayn ad tayan ve Mahdm-i Cihniyn (. 785/1383) diye anlan torunu Celleddin Hseyin Buhrnin gayretleri Uta etkisini yitirmek zere olan Shreverdiyyeyi yeniden canlandrd. Mahdm-i Cihniynn Sn-i Mahdm-i Cihniyn unvanyla tannan olu Burhneddin Kutb-i lem de (. 857/1453) Hindistanda Shreverdliin yaylmasna hizmet etti. Muhtemelen XVII. yzyldan sonra Hindistanda ortaya kan ve Cell-i Sn diye anlan bir eyhe nisbet edilen gayri Snn Celliyye tarikatnn Buhriyyeden doduu tahmin edilmektedir. te yandan randa grlen i karakterli Hksriyye frkasnn da Celliyye kolundan domu olabilecei ihtimali zerinde durulmaktadr (bk. CELLYYE; HKSRYYE). itiyye tarikatndan da hilfet ald nakledilen Mahdm-i Cihniynn zellikle Hindistanl mslmanlarn Hindu geleneklerinden etkilenerek uyguladklar birtakm detleri engelledii ve Allahn isimlerinin Hinte olarak zikredilmesini yasaklad vurgulanmakta, yerine geen kardei Sadreddin Rcnun Hindu dinine sert muhalefeti sebebiyle Hindular tarafndan Rc Kattl diye anld belirtilmektedir. Mahdm-i Cihniynn birok halifesi Kalp ve Gucert sultanlklar blgelerinde tekkeler kurarak tarikat yaydlar. Bu dnemde Gucert sultanlar ve devlet adamlarndan birou Shreverdiyye tarikatna intisap etti. 1451-1526 yllar arasnda Delhi Sultanlnda hkm sren Ldler dneminde de Shreverd eyhleri byk itibar grd. Hnedann kurucusu Sultan Behll-i Ld zamannda Delhide Baheddin Zekeriyynn neslinden eyh Ysuf Kure faaliyet gsterdi. Olu Abdullaha Sultan Behlln kzn alarak hnedanla akrabalk ilikileri kuran eyh Ysuf hankah iin devletten ok ciddi imknlar salad. Bunun sonucu olarak Shreverdiyyenin merkezi Mltan ve Utan Delhiye intikal etti. eyh Semddin ed-Dihlev tarafndan Delhide kurulan byk hankah tarikatn merkezi konumuna geldi. Sadreddin Rcnun halifesi eyh Kebrddinin mridi olan Semddinden hilfet alanlar arasnda nl seyyah ve air Hmid b. Ceml ed-Dihlev gibi ahsiyetler vardr. Sultan Behlln zaman zaman Semddini hankahnda ziyaret ettii, Semddinin de Behllden sonra yerine geen skender ahn (Nizam Han) ta giyme merasimine katlarak dua ettii kaydedilmektedir. Shreverdiyye tarikatnn Hindistanda en etkili olduu yer Kemir blgesidir. Muhtemelen ehbeddin es-Shreverdnin halifelerinden olan eyhi ah Nimetullah Frs ile birlikte Mool istils sebebiyle Trkistandan Kemire hicret eden Seyyid erefeddin Blbl ah (. 728/1327), Budist lideri Prens Rinanaya slmiyeti anlatarak mslman olmasna vesile oldu. Sadreddin adn alan Rinana ile tebaasndan yaklak 10.000 kiinin slma girdii nakledilir. Emr Sadreddin, Blbl ah iin zengin vakflarla donatt bir hankah yaptrd ve vakf gelirleriyle bir de aevi kurdu. Emr Sadreddinin aevinin yannda yaptrd mescidin Kemirin ilk mescidi olduu belirtilmektedir. XV. yzylda Kemirde tasavvuf hayat zellikle Mahdm-i Cihniyn koluna mensup Shreverd dervileri canl tuttular. te yandan XIV. yzyl sonunda Timurun Delhiye yapt aknlar zerine buradan kaan ok saydaki insanla birlikte Shreverd dervileri de Hindistann Uttar Prade eyaletinde tarih bir ehir olan Jaunpra gidip yerletiler ve burada derghlar kurdular (DA, XXIII, 578). Anadoluya Seluklular dneminde girdii anlalan Shreverdiyye, XIII. yzylda Anadoluda Baheddin Zekeriyynn kalendermerep halifesi Fahreddn-i Irk tarafndan yayld. Baheddin Zekeriyyya yirmi be yl hizmet eden ve ona damat olan Irk, eyhin vefatndan sonra dier mridlerin merep farkllndan kaynaklanan kendisine dmanlklar sebebiyle Mltandan

ayrlmak zorunda kald. Anadoluya gidip Konyada Mevln Celleddn-i Rm ve Mevlev evreleriyle yakn dostluklar kurdu. Sadreddin Konevnin Ful-ikem ve el-FttlMekkiyye derslerine itirak etti. Mridlerinden Emr Munddin Sleyman Pervnenin Tokatta kendisi adna yaptrd hankahta faaliyetlerini srdren Fahreddn-i Irknin Konya, Kayseri, Tokat civarnda geni bir mrid evresi oluturduu tahmin edilmektedir. Pervnenin Msr Hkmdar Baybarsn elinde esir bulunan olu Mhezzebddin Aliyi kurtarmak iin Msra gitti. Orada kald sre iinde iyi ilikiler kurduu sultan kendisine mrid oldu ve ona eyhyh unvann verdi. Fahreddn-i Irknin halifesi eyh Abdsselm ile devam eden tarikat silsilesi, XV. yzylda Shreverdiyyenin Prcemliyye ubesini kuran sfahanl Pr Cemleddin Ahmed-i Erdistnye ulamaktadr. Shreverdiyye tarikatnda yukarda anlatlan kollar dnda ehbeddin es-Shreverdnin halifelerinden zzeddin Mevdd b. Muhammed ez-Zerkb ile Zerkbiyye, Kemleddin Muhammed b. mer el-Kastalln ile Kemliyye, Ahmed ed-Dmak ile Ahmediyye kollar meydana geldi. Murtaz ez-Zebd, Zerkbiyye kolundan Ebl-Fth Tvsye (Nreddin Ahmed b. Abdullah, . 861/1457 civar) ulaan bir silsileyi (Zebd, d, s. 61; tfl-afiy, s. 202), Harrzde, Kemliyye kolundan Cebertiyye tarikatnn kurucusu Yemenli smil b. brhim el-Cebertye (. 806/1403), Ahmediyye kolundan Gavsiyye tarikatnn kurucusu Hindistanl Muhammed Gavsa (. 970/1563) ulaan birer silsileyi kaydetmitir (Tibyn, II, vr. 150b, 151b-152a). Hicaz ve Yemen blgesinde yaylan Abdullah b. Esad el-Yfinin (. 768/1367) kurduu Yfiiyye, esasen Kdiriyyenin nemli kollarndan biri olduu halde, kurucusunun Shreverdiyyeden iczetli olmas sebebiyle Shreverdiyyenin kollar arasnda da saylmtr (a.g.e., III, vr. 264a-b; Hseyin Vassf, I, 143). te yandan ehbeddin es-Shreverdnin birok halifesinin bulunmas sebebiyle Shreverdiyye ayr ayr silsilelerle devam etmi ve bunlardan birok nemli kimse hrka giymitir. Mesel eyh ehbeddinin halifelerinden bnn-Nakb el-Makdis ile devam eden silsileden Eb Hayyn elEndels, Eb Muhammed Radyyddin Hseyin b. Abdlmmin et-Taber, bnl-Mlakkn gibi ahsiyetler hrka giymiti. bnl-Mlakkn ayrca eyh ehbeddinin halifeleri zzeddin Ahmed Eb Hmid Cemleddin Muhammed b. Ali, Ebl-Abbas Ahmed b. shak el-Eberkh, Ebl-Fazl Necmeddin Abdullah b. Ebl-Vef ve eyh Ukke ile devam eden silsilelerin her birinden hrka giymitir (abatl-evliy, s. 494-495, 497-499, 504, 509). Eb Hayyn el-Endelsnin eyh ehbeddinin bir dier halifesi Eb Bekir Kutbddin Muhammed b. Ahmed el-Kastallnden de (. 686/1287) hrkas vardr (a.g.e., s. 506). Kutbddin el-Kastalln ile devam eden silsileden Murtaz ez-Zebd de hrka giydiini belirtmektedir (tfl-afiy, s. 208-209). nl seyyah bn Battta, Shreverdiyye hrkasn sfahanda ehbeddin es-Shreverdnin bir baka halifesi ehbeddin Ali er-Rec ile devam eden silsileden 14 Cemziyelhir 727 (7 Mays 1327) tarihinde eyh Kutbddin Hseyin b. emseddin Muhammedin elinden giymitir (Tufetn-nr, I, 221). Shreverdiyyenin Afganistanda etkisinin devam ettii (DA, I, 403), Hindistann Kemir gibi baz blgelerinde mntesipleri bulunduu (DA, XXV, 327-328), baz Ortadou lkelerinde ortadan kaybolmakla birlikte Irakta varln srdrd anlalmaktadr. Shreverdiyyede Ebn-Necb es-Shreverdnin mridlerin uymas gereken kurallardan bahseden eseri dbl-mrdni, ehbeddin es-Shreverdnin Snn tasavvuf esaslarn anlatt Avrifl-marifi ile Ehl-i snnet akaidini kaydettii lml-hd ve adet erbbit-t

isimli eserleri, Eb Cafer mdddin Muhammed b. mer es-Shreverdnin Zdl-msfir ve edebl-r adl eseri tarikatn db ve erkn iin temel kaynaklardr. zellikle Avriflmarifin okunmas ve okutulmas iin iczet alnmas gelenek olmutur. Bu sayede tarikatta Snn izgi byk lde bozulmadan devam ettirilmi, mensuplar Hindu, Budist vb. dinlerin tesirlerinden korunabilmitir. Shreverdiyye eyhleri tasavvufta dnya nimetleri ve imknlarna hi sahip olmama ya da sahip olup sevgisini gnle sokmama eklinde anlalan zhd prensibinden genellikle ikincisini benimsemi, bu erevede zenginlie kar kmadklar gibi makam-mevki sahipleriyle de yakn iliki kurmulardr. Ancak bu anlaylar sebebiyle Hindistanda itiyye mensuplar tarafndan ciddi ekilde eletirilmilerdir. Shreverdiyye tarikatnda zikir, oturarak (kud) ve sesli (cehr / cel) olarak kelime-i tevhid ekmekten ibarettir. Baz istisnalar dnda sem uygulamas yoktur. Devran zikre nem verildii ve tarikatn esas haline getirildii eklindeki tesbit (DA, IX, 248) Zeyniyye-Vefiyye kolu dnda doru deildir. Shreverdiyye eyhlerinden Ebl-Mehsin Cemleddin Ysuf b. Abdullah el-Krn el-Acem, Harrzdenin Tibynda kaydettii Reynetl-ulb fit-tevaul ilel-mabb adl eserinde zikrin yapl ekli ve db zerinde durmutur. Buna gre mrid btn gnahlarna tvbe ettikten sonra abdestli halde temiz ve tercihen karanlk bir odada kbleye dnk bir ekilde bada kurup oturur. Ellerini uyluklar zerine koyup gzlerini yumarak kendisini eyhinin huzurunda hayal eder ve onun himmetini ister. Sonra kalbiyle ism-i celli (Allah) zikretmeye balar. Ardndan diliyle kelime-i tevhid zikrine geer. Kelime-i tevhid zikrinin yapl ekli baz Shreverd eyhleri tarafndan u ekilde tarif edilmitir: Mridin ba kalbi zerine eik bir vaziyette iken zikre l szyle balar ve ban hzl bir ekilde sol omuzuna doru kaldrr. Ba sol omuz zerinde iken l ilhe ksm bitmi olur. Ara vermeden ban tekrar hzlca kalbine doru indirir ve tam kalbi zerine geldiinde vurgulu bir ekilde illallah der. Bu arada kalbinden Allahn dndaki her eyi atmaya niyet eder. Kelime-i tevhid kalbine nakoluncaya kadar farz ve snnet namazlar dnda gn boyu bu zikirle megul olur. Ayrca namazlardan sonra, gece ve gndzn belli vakitlerinde okunacak dualar, her aya mahsus zikirler ve dualar vardr. ehbeddin es-Shreverd her lm yl dnmnde trenlerle anlr. Hindistan Shreverdleri genellikle sabah namazndan sonra Allahn doksan dokuz ismi ile Hz. Peygamberin doksan dokuz ismini okurlar.

BBLYOGRAFYA

Abdlhak ed-Dihlev, Abrl-ayr (trc. Sbhn Mahmd - Muhammed Fzl), Delhi 1414/ 1994, tr.yer.; bn Hallikn, Vefeyt, III, 446-447; bnl-Fuvat, el-avdil-cmia (nr. Mehd enNecm), Beyrut 1424/2003, s. 72, 231; Abdurrahman Ebl-Ferec el-Vst, abat ratifiyye, Kahire 1305, s. 49, 58-61; Zeheb, Trul-slm: sene 631-640, s. 98; a.mlf., Almnnbel, XXII, 375; Ktb, Fevtl-Vefeyt, Bulak 1299, II, 216; bn Battta, Tufetn-nr, I, 221-222; II, 451-452, 544-545; Cneyd-i rz, eddl-izr (nr. Muhammedi Kazvn - kbl-i tiyn), Tahran 1328 h., s. 176, 236, 352-353, 392, 394-395, 415, 419, 444, 461-462; bnlMlakkn, abatl-evliy (nr. Nreddin erbe), Beyrut 1406/1986, s. 262-265, 494-495, 497499, 504, 506, 509; Cm, Nefet, s. 417-418, 472-475, 480-482, 504, 588; Lmi, Nefeht Tercmesi, s. 560-561; Hulv, Lemezt- Hulviyye, Sleymaniye Ktp., Hlet Efendi, nr. 281, vr.

129b-132a; Zebd, d, s. 41-42, 61, 68-69, 75, 87; a.mlf., tfl-afiy, s. 202, 206-209, 244; Rz Kul Han Hidyet, Tekire-i Riyl-rifn, Tahran 1305 h., s. 65; Harrzde, Tibyn, I, vr. 108b-109a; II, vr. 148b-160a; III, vr. 264a-b; L. Rinn, Marabouts et Khouan: tude sur lIslam en Algrie, Alger 1884, s. 202-210; Hocazde Ahmed Hilmi, Hadkatl-evliydan Silsile-i Meyih-i Shreverdiyye ve Kbreviyye, stanbul 1318, s. 4-34; Hseyin Vassf, Sefne-i Evliy (haz. Mehmet Akku - Ali Ylmaz), stanbul 2006, I, 143, 283-288, 311; Masum Ali ah, ari, II, 355-356; J. S. Trimingham, The Sufi Orders in Islam, Oxford 1971, s. 14, 20, 22, 29, 32-37, 39, 64-66, 233; R. A. Nicholson, Pr Jamal, A Volume of Oriental Studies Presented to Edward G. Browne (ed. T. W. Arnold - R. A. Nicholson), Amsterdam 1973, s. 364; Khaliq Ahmad Nizami, Some Aspects of Religion and Politics in India during the Thirteenth Century, Delhi 1978, s. 177-178, 220-229; Ber Hseyin Nzm, Evliy-y Multn, Lahor 1985, s. 12-52; Muhammad Muzammil Haq, Some Aspects of the Principal Sufi Orders in India, Dhaka 1985, s. 78-95; S. A. A. Rizvi, A History of Sufism in India, New Delhi 1986, I, 190-226; a.mlf., Jaunpr, DA, XXIII, 578; ie Ysuf el-Menn, Eb afs mer es-Shreverd, Devha 1412/1991, s. 28-49; Gulm Server Lhr, aznetl-afiy (trc. M. Zahrddin Bat), Lahor 1994, II, tr.yer.; A. Knysh, Islamic Mysticism: A Short History, Leiden 2000, s. 192-207; Reat ngren, Tarihte Bir Aydn Tarikat Zeynler, stanbul 2003, tr.yer.; a.mlf., Necbddin b. Bzga, DA, XXXII, 489-490; Kamerul Huda, ihabeddin mer Shreverd: Hayat, Eserleri, Tarikat (trc. Tahir Ulu), stanbul 2004, tr.yer.; Bo Utas, Notes on Afghan Sufi Orders and Khanaqahs, Afghanistan Journal, VII/2 (1980), s. 60-67; Iqtidar Husain Siddiqui, Resurgence of the Suhrawardi Silsila during the Lodi Period (1451-1576 AD), Pakistan Journal of History and Culture, VI/2, Islamabad 1985, s. 53-61; A. Rehmani, Soharwardia Preaching in Sindh and Multan, Journal of the Research Society of Pakistan, XXXIV Lahore 1997, s. 39-48; A. Bigelow, The Sufi Practice of Friendship, the Suhrawardi Tariqa and the Development of a Middle Road, Jusr: The UCLA Journal of Middle Eastern Studies, XV, Los Angeles 1999, s. 14-49; F. Sobieroj, Suhrawardiyya, EI (ng.), IX, 784-786; Nihat Azamat, diliyye, DA, I, 384; a.mlf., Buhriyye, a.e., VI, 377; a.mlf., Blbl ah, a.e., VI, 486-487; Mehmet Saray, Afganistan, a.e., I, 403; Hamid Algar, Baheddin Zekeriyy, a.e., IV, 462-463; a.mlf., Hlid el-Badd, a.e., XV, 284; Zehr Thir Hakk, Celliyye, a.e., VII, 258-259; a.mlf., Hksriyye, a.e., XV, 208-209; Sleyman Uluda, Devran, a.e., IX, 248; a.mlf., Kn, Abdrrezzk, a.e., XXV, 5; Orhan Bilgin, Fahreddn-i Irk, a.e., XII, 84-85; Mustafa Bahadrolu, brhim Zhid-i Geyln, a.e., XXI, 360; Tahsin Yazc, md- Fakh, a.e., XXII, 168; Abdlhamit Birk - Khalid Zafarullah Daudi, Kemr, a.e., XXV, 327-328. Reat ngren

SKEYNE bint HSEYN


() Skeyne bint el-Hseyn b. Al b. Eb Tlib el-Kureiyye (. 117/735) Hz. Hseyinin kk kz. Yetmi yanda vefat ettiine dair bilgiden hareketle 47 (667) ylnda doduu sylenebilir. Annesi Rebb bint mrulkays el-Kelbiyyedir. Asl ad mine (meyme veya Emne) olup annesi kklnde kendisine Skeyne (Sekne) lakabn takmtr. ocukluk dnemini Medinede geiren, ilim ve edep bakmndan sekin bir ortamda yetien Skeyne ilk din bilgileri bata babas ve annesi olmak zere yakn evresinden ald. ocukluk yllarnn sonlarna doru ailesinin yaad zc olaylara ahit oldu ve Yezde biat etmeyen babas Hz. Hseyin ile birlikte Mekkeye gitti (28 Receb 60 / 4 Mays 680). Mekkede birka ay kaldktan sonra ailesiyle beraber Kfeye hareket etti. 10 Muharrem 61 (10 Ekim 680) tarihinde vuku bulan Kerbel Vakasnn ardndan esir alnarak nce Kfeye, daha sonra Dmaka Yezd b. Muviyenin yanna gtrld. Taber, Skeynenin bu srada kk bir kz olduunu kaydederken (Tr, V, 351) Zeheb amcasnn olu Abdullah b. Hasan el-Ekber ile nianlandn, ancak evlilik gereklemeden Abdullahn Kerbelda ehid edildiini syler (Almn-nbel, V, 262). Skeyne ve beraberindekiler Dmakta birka gn tutularak bir muhafz birlii refakatinde Medineye gnderildi. Skeyne, annesiyle birlikte Mescidi Nebevnin yaknndaki evlerine yerleip burada yaamaya balad. Annesi Kerbel Vakasndan yaklak bir yl sonra zntsnden vefat etti. Skeyne bir ara halas Seyyide Zeyneb bint Ali ile birlikte Msra gitti, onun Msrda 65te (684) vefatnn ardndan tekrar Medineye dnd. Skeynenin bundan sonraki hayat kaynaklarda genellikle yapt evlilikler ve toplumdaki konumu erevesinde ele alnrken bazan birbiriyle elien rivayetlere yer verilir. Skeyne ilk evliliini, Hicazda halifeliini iln eden Abdullah b. Zbeyrin cesareti ve yakkllyla mehur olan kk kardei Musab b. Zbeyr ile yapt (67/686); bu evlilikten annesinin ismini verdii bir kz oldu. Musabn Cemziyelevvel 72de (Ekim 691) Abdlmelik b. Mervna kar yapt mcadelede ldrlmesinin ardndan Medineye dnd. Daha sonra Abdullah b. Osman el-Hizm ile evlendi. Abdullahn babas Osman b. Abdullah b. Hakm b. Hizm, Mekkede Kureyin ileri gelenlerinden olup Abdullah b. Zbeyr ile birlikte Yezde kar mcadele vermiti. Skeynenin bu evlilikten Kureyn lakapl Osman, Hakm ve Rebha adl ocuklar dnyaya geldi (Musab b. Abdullah ezZbeyr, s. 233). Skeyne, Abdullah b. Osmann vefatndan sonra Asba b. Abdlazz b. Mervn ile nikhlandysa da aralarnda zifaf gereklemedi. Ardndan brhim b. Abdurrahman b. Avf ile nianland veya ksa bir sre evli kald, Emev Halifesi Abdlmelik b. Mervnn, Medine Valisi Him b. smile emir vererek bu evlilii sona erdirdii rivayet edilmektedir (Zeheb, Trulslm, s. 372; Uyar, s. 94). Abdlmelikin Skeyne tarafndan kabul edilmeyen evlilik teklifinin (Belzr, II, 416) bu olayla ilgili olmas kuvvetle muhtemeldir. Skeyne daha sonra Hz. Osmann torunu Zeyd b. mer ile evlendi. Onun evlilik iin ileri srd, o dneme gre ilgin olan artlar arasnda Zeydin bakasyla evlenmemesi ve Skeynenin mal ve sosyal konularda serbest hareket

etmesi, istediiyle grmesi gibi maddeler bulunuyordu (Medin, I, 66-67; Ebl-Ferec el-sfahn, XVI, 102, 104; ie Abdurrahman, s. 137-138). Skeynenin bu evliliinin ne kadar srd belli deildir ve bundan sonraki hayat hakknda kaynaklarda herhangi bir bilgi yer almamaktadr. 5 Reblevvel 117de (4 Nisan 735) Medinede vefat eden Skeyne, Cennetl-baka defnedildi. Kaynaklarda zamannn en dikkate deer kadnlarndan olan Skeynenin duygulu, asalet sahibi ve zeki olduuna vurgu yaplr. Sosyal hayattaki yeri kadar evlilikleri ve gzelliiyle de mehurdu. Onun Hz. Peygamberin soyundan olmas ve Kerbel Vakasn yaamas i kaynaklarnda kendisine zel bir nem verilmesine sebep olmutur. Babasndan hadis rivyet eden ve bata Medine olmak zere nemli ehir merkezlerinde yaayan Skeyne evini ilim ve hadis renimi iin halka am, yaad her yerde evi iire olan ilgisi dolaysyla airlerin topland, ehrin kltrel hayatna yn veren bir mekn haline gelmitir. zellikle st tabakadaki kadnlarla eitli meclislerde bir araya gelmekten holanrd. Baz kaynaklarda kendisinin air olduuna dair bilgiler mevcutsa da bir iki beyit dnda iiri bilinmemektedir. Skeyne daha ok iir eletirileriyle mehur olmu, Cerr b. Atyye, Ferezdak, Kseyyir, Ceml, Nusayb b. Rebh ve Ehvas gibi nl airlerin atmalarnda hakemlik yapmtr. Dnemin airleri Skeynenin iir bilgisine gvenir, kendisine iirlerini takdim edip tenkitlerini almak ister ve eletirileri dorultusunda iirlerini dzeltirlerdi. Skeyne ayn zamanda airleri cmert bir ekilde dllendirirdi. Onun, kendisi grnmeden airleri grebilecei bir ekilde oturma dzeni oluturularak iir okuttuu ve iir sahibine yklce para verdii rivayet edilir (Ebl-Ferec elsfahn, XVI, 108). Skeynenin msikiyle de ilgilendii belirtilir. Zamannn en nl mersiyehan olan Ubeydullah b. Sreyc hayatnn bir dneminde Skeynenin himayesine girmiti. Skeyne ismi bata Ehl-i beyt olmak zere mslmanlarn kzlarna ska verdikleri adlar arasnda yer alr. eitli yerlerde Skeyne adna ina edilen cami ve mescidlerin yannda kabrinin bulunduu trbe ve makam eklinde pek ok yapya rastlanr. Bunlarn en mehurlar Dmakta ve Kahirede bulunmaktadr. Ayrca Kfe Mescidi yaknlarnda ve stanbulda Snbl Efendi Camiinde Skeyneye isnat edilen makamlar vardr. Kahirede Seyyide Nefise Camiinin yannda yer alan, Emr Abdurrahman Kethd zamannda 1173te (1759) yaptrlan Skeyne el-Kbr Mescidi / Trbesi, Skeyne bint Hseyine ait olmayp Ali Zeynelbidnin kuzenine aittir. Fakat kapsnn zerindeki kitbelerde Hseyinin kz Skeyneye ait olduu yazldr (M. Ebl-Amyim, s. 337). Kahirede Cemziyelevvel aynda Skeynenin doum gn mnasebetiyle kutlamalar yaplr.

BBLYOGRAFYA

Medin, el-Mrdift min urey (nr. Abdsselm M. Hrn, Nevdirl-mat iinde), Kahire 1370/1951, I, 64-69; bn Sad, et-abaktl-kbr: el-sml-mtemmim (nr. Ali M. mer), Kahire 1421/2001, X, 440-441; Musab b. Abdullah ez-Zbeyr, Neseb urey (nr. E. LviProvenal), Kahire 1982, s. 59, 233; bn Kuteybe, el-Marif (Ukke), s. 201, 213-214, 219, 237, 594, 620, 680; Belzr, Ensb (Zekkr), II, 416-418; Taber, Tr (Ebl-Fazl), V, 351, 464-465; Ebl-Ferec el-sfahn, el-En, XVI, 89-90, 93-118; XVII, 3-14; Sbt bnl-Cevz, Tekiretlav, Beyrut 1401/1981, s. 249-251; bn Hallikn, Ibn Khallikans Biographical Dictionary (trc. M. G. de Slane), Paris 1842, I, 581-584; Zeheb, Almnnbel, V, 262-263; a.mlf., Trul-slm:

sene 101-120, s. 372, 381; Ktb, Uynt-tevr (nr. Aff Nyif Htm), Beyrut 1416/1996, s. 187-188; ie Abdurrahman, Skeyne bintl-seyin, Beyrut 1406/1985; A. Sanni, Women Critics in Arabic Literary Traidition with Particular Reference to Sukayna Bint al-Husayn, BRISMES: Proceedings of the 1991 International Conference in Middle Eastern Studies, London 1991, s. 358366; H. Kilpatrick, Making the Great Book of Songs: Compilation and the Authors Craft in AblFaraj al-Isbahns Kitb al-aghn, London 2003, s. 173-180; M. Ebl-Amyim, rlhiretil-slmiyye fil-aril-Omn (nr. Ekmeleddin hsanolu), stanbul 2003, s. 337-339; Glgn Uyar, Ehl-i Beyt: slm Tarihinde Ali-Ftma Evld, stanbul 2004, s. 78, 94-95, 103, 466, 474-475; Jean-Claude Vadet, Une personalit fminine du Hiz au Ier/ VIIe sicle: Sukayna, petitefille de Al, Arabica, IV, Leiden 1957, s. 261-287; H. Mass, Skeyne, A, XI, 90-92; A. Arazi, Sukayna bt. al-usayn, EI (ng.), IX, 802-803; Marziyye Muhammedzde, Skeyne bintlseyin, DMT, IX, 228. Hilal Grgn

SKKER
) ( Eb Sad el-Hasen b. el-Hseyn b. Ubeydillh el-Atek es-Skker (. 275/888) Basral iir ve ahbr rvisi, dil ve edebiyat limi. 212 (827) ylnda dodu. Emevler ve Abbsler dnemi siyas ve kltrel hayatnda etkili ailelerden Mhelleblere mensuptur. Hocalar arasnda Yahy b. Man, Muhammed b. Habb, Eb Htim esSicistn, Riy, Ahmed b. Hris el-Hazzz, bn ebbe, bns-Sikkt ve Hris b. Eb sme gibi limler saylmaktadr. Yahy b. Ziyd el-Ferr ile grt, Eb Ubeyde et-Teym, Eb Zeyd elEnsr ve Asmaden ders okuduu eklindeki rivayet tarih bakmndan mmkn grnmemektedir (Ykt, VIII, 95-97). ok sayda airin divann derledi ve erhini yapt. Bunlar arasnda mrulkays b. Hucr, Nbiga ez-Zbyn, Kays b. Hatm, Meymn b. Kays el-A, Zheyr b. Eb Slm, Lebd b. Reba, Hassn b. Sbit, Hutaye, Nbiga el-Cad, bn Kays er-Rukayyt, Ahtal, Cerr b. Atyye ve Eb Nvs zikredilebilir (a.g.e., VIII, 98). Ayrca Ben Hzeyl, Ben eybn, Ben Reba, Ben Kinne gibi eitli kabilelere mensup airlerin iirlerini derleyerek ok sayda kabile iiri divan oluturdu (a.g.e., VIII, 99). Bu eserlerin ounu hocas Muhammed b. Habbden rivayet etti. Skkerye birok iir ve ahbr rivayeti dolaysyla rviye (byk rvi) lakab verilmitir. Rivayetleri kabul hususunda Basra okulu kat bir tutum benimsedii halde Skkernin Kfe okulunda olduu gibi daha rahat bir tavr ortaya koyarak nakilleri oaltt ve kendisini Basra okulunun metoduyla snrlamad grlr. Bunda Muhammed b. Habb ve dier Kfe okuluna mensup hocalar ile onun srekli not tutma alkanlnn tesiri olmaldr. Zira ada Salebin, hfzasna gvenerek elde ettii bilgileri kayda geirmemesine ramen Skkernin defterini srekli yannda tad, duyduu bilgi ve rivayetleri kaydettii belirtilir (bnl-Kft, I, 148). Gvenilir, dindar ve ehliyetli bir kimse olduu belirtilen Skkernin nahv ve lugav nisbelerinden ayn zamanda nahiv ve lugat limi olduu anlalmaktadr. iir erhi srasnda birok kelimenin anlamyla ilgili aklamalar onun bu alandaki bilgisini ortaya koymaktadr. Ayrca Kuran okutmas ve hattnn dzgn olmas dolaysyla itibar grd belirtilir. Hocas Muhammed b. Habb gibi neseb ilmiyle de megul olmutur. Talebeleri arasnda Muhammed b. Ahmed el-Hakm, Muhammed b. Abdlmelik et-Trh, Eb Sehl b. Ziyd el-Kattnn isimleri zikredilir. Birok kaynakta belirtildii zere 275te (888) vefat etmi olup lm tarihi olarak verilen 290 (903) yl yanltr. Eserleri. bnn-Nedm, Skkernin derledii elliye yakn divandan ve otuza yakn kabile iirleri divanndan bahseder. Bunlardan yaymlanm olanlar unlardr: 1. Dvnl-Heliyyn* (eru eril-Heliyyn). Eserin yaklak otuz airin iirlerinin yer ald blmn ngilizce tercmesiyle birlikte The Poms of the Huzailis adyla John G. Kosegarten neretmitir (London 1854). Dier bir ksmn Letzter Teil der Lieder der Hudhailiten adyla (Berlin 1884) Julius Wellhausen Eb Zeyb el-Hzelnin divann Neue Hudailiten-Diwane: Divan Abu Duaib ismiyle (I, Hannover 1926) ve dier baz Hzel airlerin iirlerini Die Diwane der Hudailiten: Dichter

Saida b. al-Guajja, Ab Hirs, al-Mutanahhil und Usma ibn al-Harit adyla (II, Leipzig 1933) Josef Hell yaymlamtr. Daha sonra Drl-ktbil-Msriyye idaresi tarafndan kendi ktphanelerindeki nsha esas alnarak ve nceki neirler gz nnde tutularak neredilmitir (Dvnl-Heliyyn, I-III, Kahire 1945-1950). Eser, Abdssettr Ahmed Ferrc tarafndan tahkik edilip Mahmd Muhammed kir tarafndan kontrol edilmek suretiyle de yaymlanmtr (eru Eril-Heliyyn, I-III, Kahire 1963-1965). 2. Erl-lu. Yama ve basknlaryla tannan airlerin iirlerini ihtiva ettii anlalan eserin sadece Tahmn b. Amr el-Kilbnin iirlerine ait ksm gnmze ulam olup neredilmitir (nr. William Wright, Leiden 1859; nr. Muhammed Cebbr el-Muaybid, Badat 1968; nr. Muhammed Abdlkerm Mesd, Beyrut 2002). 3. irulAal. Eb Abdullah Muhammed b. Abbas el-Yezdnin Skkerden, onun da Muhammed b. Habbden rivayet ettii eser Antuan Slhn (Beyrut 1891) ve Fahreddin Kabve (Halep 1971; I-II, Beyrut 1399/1979; I-II, Beyrut 1400/1980) tarafndan yaymlanmtr. 4. Dvn Cirnil-Avd enNmeyr (Kahire 1931; nr. Nr Hammd el-Kays, Badat 1982). 5. eru Dvni Kb b. Zheyr (nr. Tadeusz Kowalski, Krakow 1950; Kahire 1369/ 1950, 1385/1965). 6. eru Dvnil-uaye. Ahmed Emn e-inkt tarafndan Dvnl-uaye adyla (Kahire 1323), ayrca Dvnl-uaye bi-eri bnis-Sikkt ves-Skker ves-Sicistn iinde yaymlanmtr (nr. Numn Muhammed Emn Th, Kahire 1958, 1987). 7. Dvn Ebil-Esved ed-Del. Eseri Skkerden Ebl-Hattb Abbas b. Ahmed, ondan Ebl-Ksm Ubeydullah b. Osman ed-Dekkk rivayet etmitir (nr. Muhammed Hasan l Ysn, Beyrut 1974). 8. eru Dvniz-Zefyn Ebil-Mirl At b. seyd et-Temm. Muhammed Abdullah el-Atram yksek lisans tezi olarak eseri nere hazrlamtr (Cmiatl-Ezher Klliyyetl-lugatil-Arabiyye, Kahire 1973-1974). 9. eru Dvni mriil-ays. Eb Amr e-eybn, Asma, Hlid b. Klsm ve Muhammed b. Habb tarafndan eitli aklamalarla birlikte rivayet edilen divan Skker derlemi olup eser divann en nemli erhi kabul edilir. Kitab, Dvn mriil-ays ve mlath bi-eri Eb Sad es-Skker adyla Enver Alyn Eb Sveylim ve Muhammed Ali e-evbike yaymlamtr (I-III, el-Ayn 1421/2000). 10. Dvn Ad b. Zeyd (nr. Muhammed Cebbr el-Muaybid, Badat 1965). Skker, hocas Muhammed b. Habbden Him b. Muhammed el-Kelbnin Cemheretn-neseb adl eseriyle hocasna ait el-Muabber ve el-Mnemma f abri urey adl eserleri de rivayet etmitir. Ayrca kaynaklarda Kitbl-Vu, Kitbn-Nebt (bnn-Nedm eserin bir parasn grdn belirtmi, bn Sde el-Muaata bu eserden nakillerde bulunmutur), el-Menhil vel-ur, elEbyts-sire, Men le beyten ve lube bih ve eru Nevdiri Eb Zeyd el-Enr gibi eserleri zikredilmektedir.

BBLYOGRAFYA

bnn-Nedm, el-Fihrist (Teceddd), s. 177-180; Hatb, Tru Badd, VIII, 296-297; Kemleddin el-Enbr, Nzhetl-elibb (nr. M. Ebl-Fazl brhim), Beyrut 1424/2003, s. 159, 187; Ykt, Muceml-deb, VIII, 94-99; bnl-Kft, nbhr-ruvt, I, 148, 291-293; Zeheb, Almnnbel, XIII, 126-127; Abdlbk b. Abdlmecd el-Yemn, rett-tayn f tercimin-nt vel-luaviyyn (nr. Abdlmecd Diyb), Riyad 1406/1986, s. 88; Brockelmann, GAL, I, 108-109; Suppl., I, 168; Sezgin, GAS, VIII, 97; M. Ullmann, Die Natur und Geheimwissenschaften im Islam,

Leiden 1972, s. 66; Nsruddin el-Esed, Medir-iril-Chil, Kahire 1978, s. 193, 494-496; G. C. Anawati, Textes arabes anciens dits en Egypte au cours des annes 1963, 1964 et 1965, MIDEO, VIII (1964-66), s. 261-264; Nihad M. etin, Skker, A, XI, 92-94; S. Leder, alSukkar, EI (ng.), IX, 805; Mehmet Sami Benli, Muhammed b. Habb, DA, XXX, 533-534. Sedat ensoy

SKN
() Bir evden veya evin bir blmnden mesken olarak yararlanma hakk. Szlkte yerlemek, oturmak; sknet, huzur gibi mnalara gelen skn kknden treyen skn fkhta bir evden veya onun bir blmnden mesken olarak yararlanma hakkn ifade eder. Kelime yaln halde veya evin skns gibi bir eyaya izfe edilerek kullanldnda ilgili kiinin bir maln menfaatinden, iinde kalma eklinde yararlanma yetkisini belirtirken zevcenin skns, iddet bekleyen kadnn skns rneklerinde olduu gibi aile hukuku ilikilerinden doan mal hak ve ykmllkler balamnda kullanldnda bu kiilerin uygun bir meskende barnmalarnn salanmas hakkn anlatr. Skn hakk eklindeki kullanmlarda ounlukla bu nitelikteki mal haklar sz konusu edilmektedir. Kurn- Kermde skn kelimesi gememekle birlikte ayn kkten treyen kelimeler birok yerde szlk anlamlaryla (M. F. Abdlbk, el-Mucem, skn md.) ve kocann, boanma iddeti bekleyen karsn sahip olduu imknlar lsnde kendi oturduu yerde oturtmasn emreden yette terim anlamyla (et-Talk 65/6) yer almaktadr. Hadislerde ise skn hem szlk hem terim anlamyla yaygn biimde kullanlmaktadr (Wensinck, el-Mucem, skn md.). Skn kavram fkhta deiik balamlarda ele alndndan bununla ilgili hkmler fkh eserlerinin farkl yerlerine dalm durumdadr. Belirli bir mal zerinde dorudan kullanma yetkisi mnasndaki skn bu hakkn kurucu ilemleri niteliindeki icre, riyet, vasiyet, vakf, ikt ve sulh gibi blmlerde; bu yetkinin borlu-alacakl ilikisi erevesinde mal hak / ykmllk olarak sabit olmas anlamndaki skn ise daha ziyade aile hukukuyla ilgili blmlerde ilenmektedir. Her iki anlamyla skn mal haklardan olmakla birlikte ilkinde bu hak dorudan mal (ayn) zerinde kurulmakta, ikincisinde kiinin zimmetinde alacak hakk (deyn) eklinde sabit olmaktadr. Ayn Hak Olarak Skn. Bir evde oturmak bir maln (ayn) kullanlmasyla meydana gelen menfaati ifade ettiinden skn temelde menfaat zerine kurulu bir haktr. Mutlak skn hakk, sahibine bu menfaatten hem bizzat yararlanma hem de onu hukuk tasarruflara konu yapma yetkisi verir. Bu nitelikteki skn btn mezheplere gre nks milk kapsamnda milkl-menfaa niteliinde kabul edilir (bk. MLK; MLK). Skn, baz hallerde kullanann ahsna sk skya bal ferd faydalanma yetkisi eklinde de kurulabilir. Bu durumda sknnn konusu yine eyann menfaati olmakla birlikte bunun, sahibi tarafndan hukuk ilemlere konu yaplmas mmkn deildir. Bu ekilde kurulan sknnn milk mi yoksa ibha karakterli yararlanma yetkisi mi dourduu, milk ise milkl-menfaa m yoksa milkl-menfaann zel ve ondan farkllam bir tr olan milkl-intif m olduu doktrinde tartmaldr (a. bk.). slm hukukunda bakasna ait meskende skn hakk tek tarafl veya iki tarafl iradeye dayal muhtelif hukuk ilemlerle kurulabilmektedir. Skn hakk douran balca ilemler unlardr: a) Kira. Skn hakknn en yaygn tr kira akdiyle kurulandr. Kiralanan eyada akdin konusu aynn menfaati olup mesel konut diye kiralanan evin temel menfaati skndr. Bu sebeple akidde oturma kayd zikredilmese de kira akdiyle doan hak skn hakkdr. Kira ile elde edilen skn btn mezheplere gre milkl-menfaa trnde ve herkese kar ileri srlebilen ayn bir hak olarak

deerlendirildii iin kirac bu hakkn akdin ve mevcut rfn gerektirdii llerde bizzat kullanabildii gibi sresi iinde kullanl tarz deimemek kaydyla kira, riyet vb. hukuk ilemlerle bakasna da devredebilir. Aksi ynde ileri srlen artlarn akdin gereine ters dt ve fsid olduu kabul edilmitir. Bu hkmde, skn hakknn milk karakteri yannda klasik dnem fakihlerinin tanmaz mallardan oturma eklinde yararlanmalarda kiilerin ahsnn nemli olmad ynndeki temel kabulleri etkili olmaktadr (bk. CRE). b) re. Kii sahip olduu evi oturmas iin bakasna karlksz olarak verdiinde alan kiinin ev zerinde skn hakk domaktadr. Klasik slm hukuku eserlerinde evin sknsnn bedelsiz devri iin eitli ifade kalplarnn kullanld grlmektedir. Bunlar arasnda evin sreli, sresiz veya yaad srece kaydna bal olarak skn klnd yahut menfaatinin bedelsiz temlik edildii anlamndaki riyet ifadelerinin yannda evin sknsnn veya menfaatinin hibe kelimesi kullanlarak temlik edildii rneklere de rastlanr. Menfaatin hibesi evin aynn deil kullanm hakkn devrettii iin yaplan ilemin riyet hkmnde olduu kabul edilir. te yandan umr ve rukb ilemlerine bal olarak teslim alnan ev zerindeki kullanma hakk da baz fakihlerce riyet niteliinde skn hakk diye yorumlanmaktadr (bk. RUKB). re akdiyle kazanlan skn Mliklere ve Kerh dndaki Haneflere gre milkl-menfaa niteliindedir. Mliklere gre ire balayc olduu iin riyet alan kii skn hakkn sresi iinde bedelli veya bedelsiz bakasna devredebilir. Haneflere gre ire balayc bir ilem olmadndan riyet verenin ak izni olmadka riyet alann skn hakkn bakasna ire etmesi tartmal olsa da tercih edilen gr bu ilemin cevaz ynndedir. Fakat Haneflerce kabul edilen, Kii mlik olduundan fazlasn temlik edemez kuralna gre riyet alann bunu kiraya vermesi ciz grlmemitir. fi ve Hanbel mezhepleri ise irenin hak sahibine menfaat zerinde bizzat kullanmann dnda hukuk tasarruflarda bulunma yetkisi vermediini dikkate alarak bunun milkl-menfaa deil milkl-intif ya da ibha karakterli bir yetki dourduu sonucuna varmtr. Haneflerden Kerh de irenin ibha karakterli olduu grndedir (bk. RYET). c) Vasiyet. bn Eb Leyl, bn brme, Zhirler ve Mliklerden bn Abdlber dnda slm hukukularna gre evin menfaati tek bana vasiyet edilebilir. Bu vasiyetin mutlak, sre belirtmeden veya sreyle snrl biimde kurulmas geerlidir. Evin skns vasiyet edildiinde bu ilem, lehine vasiyet yaplan iin kural olarak mrisin malnn te birinde geerli olmak zere milkl-menfaa niteliinde bir yetki dourmaktadr. Bundan dolay fakihlerin ounluuna gre aksine kayt bulunmadka bu menfaatin iresi ve kiraya verilmesi cizdir. Hatta genelde menfaatin vakfn ciz gren Mliklere gre kira, vasiyet vb. yollarla elde edilen skn hakk sresi iinde baka cihete vakfedilebilir. filere gre sre ile snrl veya kiinin hayat boyunca istifadesi zerine yaplan menfaat vasiyeti, ibha karakterli kullanma yetkisi verip ev zerinde ire ve kira gibi tasarruflarda bulunmaya yetkili klmaz. Mlikler de vasiyetin baz kaytlarla milkl-intif veya ibha ifade edecek ekilde yaplabilecei grndedir. Haneflerde ise bedelsiz mlik olunan menfaatin bedelli olarak temliki anlam tad iin lehine skn vasiyet edilen kiinin bunu ire etmesi geerli grlse de kiraya vermesi geerli saylmamtr (bk. VASYET). d) Vakf. Gayri menkullerin belirli kiilerin skns gayesiyle vakfedilmesi vakfn en yaygn ekillerinden olup fkh eserlerinde vakfla ilgili meselelerin birou bu nitelikteki vakflar hakkndadr. Sknnn vakfedilmesi ilemi vakfn eidine, vakfedenin artlarna, lehtar kiilerin durumuna ve mezheplerin menfaat zerindeki tasarruflara ynelik temel yaklamlarna gre lehine

skn tesis edilen kiiler asndan milkl-menfaa, milkl-intif, ibha ve hakkul-ihtiss niteliinde yetkiler dourabilmektedir. Bu hakkn bedel karlnda devredilip devredilemeyecei de bu yetkilerin mahiyetine gre deerlendirilmektedir (bk. VAKIF). Ayrca Osmanl hukukunda baz vakf eitleriyle ilgili olarak ortaya kan gedik hakk klasik doktrindeki skn kavramyla temellendirilmekte ve bazan ayn adla ifade edilmektedir (bk. GEDK). e) kt. Yetkili mercilerin, devlete ait arazi veya emlkin bir ksmn kuru mlkiyeti devlette kalmak zere belirli kiilerin kullanma ve yararlanmas iin tahsis etmesi ilemi, fakihlerin ounluuna gre iinde skn hakkn da barndran milkl-menfaa niteliinde bir yetki salar. f) Sulh. Konusu mal olan anlamazlkta bedel olarak skn hakk ve konusu skn olan davada bedel olarak mal verilip sulh yaplmas cizdir. Her iki durumda gerekletirilen ilem kira akdi, verilen mal da sknnn creti kabul edilmektedir. Bununla birlikte Mlikler, deynin deyn ile feshi anlamna gelecei iin zimmette sabit alacak hakkna karlk skn hakknn bedel olmasn ciz grmezken ayn cinsten iki menfaat karlkl bedel klnarak icre akdi yaplamayacan savunan Hanefler de skn davasndan baka bir skn karlnda vazgeilmesi yoluyla sulh yaplmasn geerli saymaz. Dier taraftan davalnn zilyedi olduu evde bir sre oturmas zerine yaplan sulh akdini Hanefler ciz grrken fi ve Hanbeller ciz grmemitir (bk. SULH). Alacak Hakk Olarak Skn. Bu anlamyla skn aile hukuku ilikileri erevesinde e, ocuklar ve belirli akrabalara tannan mesken hakkn ifade eder. Esas itibariyle nafaka ykmllnn bir parasn tekil ettii iin bu konu fkh eserlerinde genellikle nafaka ile birlikte ilenir. Nafaka ile ayn hukuk sebeplere bal olarak doan mesken ykmll hem evlilik hem de hsmlk nafakas kapsamnda sz konusu olmaktadr. Fakihler, nafaka hakk kapsamnda evli kadnn mesken ihtiyacn karlama ykmllnn kocaya ait olduunda gr birlii iindedir. Aile meskeninin erkek ve kadndan hangisinin mal ve itima seviyesine gre belirlenecei hususu tartlmakla birlikte rf ve det dikkate alnmak kaydyla fkh ilkeleri erevesinde barnma yerinde aranan asgari vasflarn meskende bulunmas arttr. Meskenin kadnn beer, din ve gndelik ihtiyalarna cevap verecek, onun can ve mal gvenliini salayacak, aile mahremiyetini ve srlarn koruyacak nitelikte olmas bu zelliklerin banda gelmektedir. Evin makul ller iinde denmesi ve ev iin gerekli eyann temin edilmesi mesken ykmll kapsamnda deerlendirilmitir. Mesken nafaka ykmlsnn kendi mlk olabilecei gibi kira, riyet vb. yollarla temin ettii yer de olabilir. Kadnn prensip itibariyle tasarrufu kendine ait evde ikamet ettirilmesi gerekmekle birlikte bunun mstakil bina olmas art deildir, bir binann mstakil blm de olabilir. Evde kar ve koca ile birlikte onlarn hsmlarndan hangilerinin barnabilecei konusunda fkh mezhepleri arasnda baz gr ayrlklar vardr (bk. MESKEN). Yeni bir nikha gerek olmakszn evlilik hayatn srdrmenin mmkn olduu boama trnde (ric talk) boanan kadnn iddet sresince skn hakknn bulunduu konusunda fakihler arasnda ihtilf yoktur. O kadnlar imknnza gre kendi oturduunuz yerde oturtun (et-Talk 65/6) ve, Onlar evlerinden karmayn, kendileri de kmasnlar (et-Talk 65/1) melindeki yetlerin ncelikle ric talkla boanan kadnlar hakknda olduu kabul edilmektedir. te yandan, Eer onlar hamile iseler doum yapncaya kadar nafakalarn karlayn yeti gereince (et-Talk 65/6) kadn hamile ise yeni bir nikh gerektiren (bin) talkla boanm olsa da btn fakihlere gre nafaka ve skn hakkna sahiptir. Bununla birlikte nafaka ve meskenin hamile kadn iin mi yoksa karnndaki ocuk iin mi

olduu konusunda deiik yorumlar yaplmtr. Hanbellerin ounluuna ve Zhirlere gre hamile olmayp bin talakla boanan kadnn iddeti sresince skn hakk yoktur. Bu grn temel dayana, Hz. Peygamberin bin talkla boanan Ftma bint Kaysa nafaka ve skn hakk tanmad ve onu iddetini geirmek zere Abdullah b. mm Mektmun evine yerletirdii ynndeki rivayettir (Buhr, al, 41; Mslim, Ra, 103, 109, 111, 113, 114, 117). Bu grte olan limler hadisin baz rivayetlerinde yer alan, Nafaka ve skn kocasnn kendisine dnme hakk bulunan kadn iin sabit olur eklindeki ilveyi de (Nes, al, 7) dikkate alarak yukardaki yetlerin sadece ric talkla boanm kadnlar kapsadn ileri srer. Bu durumdaki kadnn skn hakknn bulunduu grnde olan Hanefler ise bu yetlerin ricbin ayrm sz konusu olmakszn boanan btn kadnlar iine aldn savunmakta ve Hz. mer ile ie gibi sahblerin Ftma bint Kaysn rivayetine ynelik itirazlarn da (Buhr, al, 41-42; Mslim, al, 40, 46, 54) gz nnde bulundurarak bu hadisle amel edilemeyeceini belirtmektedir. Mlik ve filer, sz konusu hadisin delil deerini kabul etmekle birlikte bu durumdaki kadnn skn hakknn bulunduunu, Ftma bint Kaysn ise zel durumu sebebiyle bu haktan mahrum edildiini ileri srer. Fakihlerin byk ounluu, evliliin boanma dndaki sebeplerle sona ermesi halinde kadnn iddeti sresince skn hakkna sahip olaca kanaatindedir. len kocann mallarnn miraslara intikal etmesi sebebiyle Haneflere gre hamile olsun veya olmasn lm iddeti bekleyen kadnn skn hakk bulunmaz. Bu durumdaki kadnn bir yl meskende oturmas ynnde vasiyet yaplmasn ngren yet (el-Bakara 2/240) kadna miras hakk tanyan yetle (en-Nis 4/12) neshedilmitir (ilgili rivayetler iin bk. Buhr, Tefsr, 2/41, al, 50; Eb Dvd, al, 42, 45; Nes, al, 60). fi mezhebinde tercih edilen gre ve baz artlarla Mliklere gre lm iddeti bekleyen kadnn skn hakk mevcuttur. Bu gr sahipleri, kocas len kadnn drt ay on gn iddet beklemesi gerektiini bildiren yeti (el-Bakara 2/234) ve Hz. Peygamberin kocas ldrlen Freya bint Mlikle ilgili uygulamasn (el-Muvaa, al, 87; Eb Dvd, al, 42) delil gsterirler. Hanbellere gre, kocas len kadnn hamile ise skn hakk bulunmakla birlikte hamile deilse bu hakknn bulunup bulunmad tartmaldr. Nafaka ve skn haklar geerli evlilikler iin sz konusudur. Fsid akidle evli olan veya hukuken muteber bir pheyle cinsel ilikiye girilen kadnn nafaka ve skn hakk yoktur; fakat bu durumdaki kadn hamile olup karnndaki ocuun nesebinin sbtuna karar verilirse nafaka ve mesken hakk doar.

BBLYOGRAFYA

Rgb el-sfahn, el-Mfredt, skn md.; Ksn, Bedi, III, 209-211; IV, 15-17, 174-175, 182, 201; VI, 47, 214-216; VII, 352-353, 386; bn Kudme, el-Mun, V, 226-227, 434, 449-451, 475-479, 686-692; VI, 657; Nevev, eru Mslim, X, 94-107; bn Kayyim el-Cevziyye, Zdlmed, V, 522-542; Abdullah b. Ysuf ez-Zeyl, Nabr-rye, Beyrut 1407/1987, III, 263-264, 272-275; bn Receb, el-avid, Beyrut 1413/ 1992, s. 187-190; bn Hacer el-Askaln, Fetulbr (nr. M. Fud Abdlbk - Abdlazz b. Abdullah b. Bz), Beyrut, ts. (Drl-fikr), IX, 477-481; Bedreddin el-Ayn, Umdetl-r, Beyrut, ts. (Dru ihyit-trsil-Arab), XX, 307-311; bnlHmm, Fetul-adr, Beyrut, ts. (Dru ihyit-trsil-Arab), IV, 207, 212-215; Syt, el-Ebh

ven-neir, Kahire, ts. (Dru ihyil-ktbil-Arabiyye), s. 342, 353-354; bn Nceym, el-Ebh ven-neir, Karai, ts. (dretl-Kurn vel-ulmil-slmiyye), II, 207-209; irbn, Munilmutc, III, 401-408; Muhammed b. Ahmed ed-Desk, iye ale-eril-kebr, Beyrut, ts. (Drl-fikr), II, 483-489; evkn, Neyll-evr, VI, 338-342; Kadri Paa, el-Akm-eriyye fil-avli-aiyye, Kahire 1318, md. 184-188; M. Eb Zehre, el-Avl-aiyye, Kahire 1377/ 1957, s. 283-284; a.mlf., el-Milkiyye ve naariyyetl-ad fi-eratil-slmiyye, Kahire 1977, s. 68-76; Bedrn Ebl-Ayneyn Bedrn, el-Fhl-muren lil-avli-aiyye, Beyrut 1967, s. 247-250; Mustafa Ahmed ez-Zerk, el-Fhl-slm f evbihil-cedd, Dmak 1967, I, 283-287; Bilmen, Kmus2, II, 450-454, 488-494; Abdsselm Dvd el-Abbd, el-Milkiyye fi-eratilslmiyye, Amman 1974, I, 207-208, 236-243; M. Mustafa eleb, Akml-sre fil-slm, Beyrut 1397/1977, s. 435-437; a.mlf., el-Medal fit-tarf bil-fhil-slm, Beyrut 1405/1985, s. 343351; Mahmd M. eltt - M. Ali es-Syis, Mukayeseli Mezhepler Hukuku (trc. Sait imek), stanbul, ts. (lim Yaynlar), s. 157-164; Adnn Hlid et-Trkmn, avbil-milkiyye fil-fhil-slm, Cidde 1404/1984, s. 17-20; Nafaka Kanunu (haz. Orhan eker), stanbul 1985, s. 85-87 (md. 279287); Vehbe ez-Zhayl, el-Fhl-slm ve edilleth, Dmak 1405/1985, V, 8-11, 493-495; VIII, 43-93, 168, 765-766, 803-805, 816-818; Abdurrahman es-Sbn, eru nnil-avliaiyyetis-Sriyye, Dmak 1406-1407/1986-87, I, 320-323; Abdullah Muhtr Ynus, el-Milkiyye fi-eratil-slmiyye ve devrh fil-itidil-slm, skenderiye 1407/1987, s. 140-146; Halil Cin, slm ve Osmanl Hukukunda Evlenme, Konya 1988, s. 199-200; Ali el-Haff, el-Milkiyye fieratil-slmiyye, Beyrut 1990, s. 180-198; Ruhi zcan, slm Hukukunda Hsmlk Nafakas, zmir 1996, s. 19-23; Hasan Gle, slm Hukukunda Nafaka, zmir 1996, s. 52-56, 71-76; Hasan Hacak, slm Hukukunun Klasik Kaynaklarnda Hak Kavramnn Analizi (doktora tezi, 2000), M Sosyal Bilimler Enstits, tr.yer.; Abdlkerm Zeydn, el-Mufaal f akmil-mere vel-beytilmslim fi-eratil-slmiyye, Beyrut 1420/2000, VII, 196-199; IX, 236-254; M. Muhyiddin Abdlhamd, el-Avl-aiyye fi-eratil-slmiyye, Beyrut 2003, s. 210-211; Abdssamet Bakkalolu, Suriyede Aile Hukuku Alanndaki Gelimeler ve Bunlar zerinde Osmanl Tesirleri (doktora tezi, 2005), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 114-117; M. Y. Izzi Dien, Sukn, EI (ng.), IX, 805-806; skn, Mv.F, IX, 5-162; Skn, Mv.F, XXV, 106-130; M. Revvs Kalac, elMevsatl-fhiyyetl-myessere, Beyrut 1421/2000, II, 1094-1097. Hac Mehmet Gnay

SKN
() Cismin mekndaki duraan hali veya hareketsizlii anlamnda felsefe ve kelm terimi. Szlkte durmak, hareket etmemek, deimemek anlamndaki skn kelimesi felsefede hareket etme zellii bulunan nesnenin hareket etmemesi eklinde tanmlanmtr (bn Sn, en-Nect, s. 152). Dier bir ifadeyle skn bir nesnenin iki zaman arasnda nicelik, nitelik, mekn ve konumunun deimemesi durumudur (Abdlemr el-Asem, s. 255). Sknun cisimde hareket ve deiimin olmamas eklinde tarif edilmesi hareket ve sknun kart terimler olduunu gstermektedir. Buna gre hareket bir eylemi ve bir oluu belirtirken skn bundan yoksun olmay ifade eder, yani birincisi aktif, ikincisi pasif kabul edilmektedir. Skn ile hareket kavramlar arasndaki kartlk hareketten sonra skn hali gerekletii takdirde dnlebilir; eer skndan sonra hareket gereklemise burada kartlktan sz edilemez. nk bir mekndan hareket, o meknda bulunma halinin bitip baka bir meknda meydana gelmesidir. Filozof bn Bcceye gre skn ile skn haline ynelik hareket arasndaki kartlk zt hareketler arasndaki kartlk derecesinde tam kartlk saylmaz (Dgaym - Cihm, s. 1440). Me felsefede hareket ve skn zaman len ve belirleyen kavramlar olarak kabul edilir; zamann varl bu iki kavramn varlyla anlalr. Ancak bir eylem ve bir deiim srecinin belirlenmesinde skna nisbetle hareket aktif ve dikkat ekici olduundan zamann lmnde daha uygun bir ara durumundadr. Bu sebeple hareket birinci derecede, skn ise ikinci derecede bir l arac ve bir belirleyici saylmaktadr. Skn ve hareket kelmn temel meseleleri arasnda yer almamakla birlikte alternatif bir tabiat felsefesi gelitirme dncesiyle kelm limleri bu iki kavram birok adan irdelemilerdir. Onlara gre cismin skn, hareket, toplanma (itim) ve ayrlma (iftirk) olmak zere drt hali vardr. Skn terimini daha genel bir kavram saylan olula (kevn) zde sayan kelmclar, oluu cevherin igal ettii meknda bulunmas eklinde tanmlar. ki kavramdan hareketi bir yerdeki nesnenin bir baka yerde bulunmas, sknu ise bir nesnenin iki ayr zamanda ayn yerde bulunmas diye tarif etmilerdir (Semh Dgaym, Mevsat mualatil-imm Fariddn er-Rz, s. 373). Bu durumda sknun harekete ncelii vurgulanm olmaktadr. Ancak olu ve yaratl hadisesinde nceliin skna m yoksa harekete mi ait olduu hususu tartma konusu edilmise de bunun zerinde fazla durulmamtr (bk. HAREKET). Konuyla ilgili dier bir husus, kelmclar filozoflarn, Skn hareketin olmaydr eklindeki tanmlarna kar karak sknu olumsuzlukla nitelemenin yanl olduunu ileri srmeleridir. Onlara gre mahiyete bu iki kavram eit dzeydedir; nk ikisi de bir nesnenin olu ve konumunu ifade etmektedir; ancak hareketi nceleyen bir olu gerekli iken skn iin bu sz konusu deildir (a.g.e., s. 374).

BBLYOGRAFYA

Tehnev, Kef (Dahrc), I, 962-963; bn Sn, e-if e-abiyyt (1), s. 288; a.mlf., en-Nect

(nr. Mcid Fahr), Beyrut 1405/1985, s. 152; Abdlemr el-Asem, el-Mualaul-felsef indelArab, Beyrut 1997, s. 255; Semh Dgaym, Mualat ilmil-kelmil-slm, Beyrut 1998, I, 635-639; a.mlf., Mevsat mualatil-imm Fariddn er-Rz, Beyrut 2001, s. 373-374; a.mlf. Crr Cihm, el-Mevsatl-cmia li-mualatil-fikril-Arab vel-slm, Beyrut 2006, s. 1440. Mahmut Kaya

SKN
() Arap dilinde ve tecvidde bir terim. Szlkte dinmek, durmak; kmldamamak; ruh rahatlk, huzur, sakinlik gibi anlamlara gelen skn Arap gramerinde ve tecvid ilminde bir harfin harekesizlik halini ifade eder; skn halindeki harfe skin denir. Skin harfin zerine okumada kolaylk salamak iin cezm denilen kk yuvarlak bir iaret () konur. bnl-Cezer skini lzm ve rz eklinde ikiye ayrm, bunlar da mdgam ve gayr-i mdgam olarak iki ksmda incelemitir (en-Ner, I, 314). Tecvid ilminde skinle ilgili baz esaslar yle belirlenmitir: 1. a) Vakf halinde iki veya skin gibi. Birbirine vasledilecek iki kelimeden birincisinin sonu yanyana bulunabilir: - - ile dierinin okunan ilk harfi skin ise birinci kelimenin sonundaki skin harfe kesre konur: - . Ancak on kraat imamndan Nfi b. Abdurrahman, Eb Mabed bn Kesr, bn mir, Ali b. Hamza el-Kis, Eb Cafer el-Kr ve Halef b. Him skinden nce hemze-i vasl ile balayan kelimelerde hemze-i vasl skat edip nceki skin kelimenin sonunu zamme ile okumulardr: . - - kelimesi fetha ile ( ), cem mmleri ( )ve kendinden nceki harf fethal olan cem vvlar zamme ile ( ) harekelenir. Harf-i medler ise ), mtekellim zamiri olan ylar fetha ile ( kendilerinden sonraki skin harfe vasledildiklerinde okunmaz: - - . b) Vakf ve vasl halinde sabit olan skna skn-i lzm, aslnda bulunmad halde vakf sebebiyle ortaya kan skna skn-i rz denir. Her iki skn eidi med sebeplerindendir. Lzm skn, cezm veya edde ile gsterilir. Bir kelimede harf-i medden sonra skn-i lzm bulunursa medd-i lzm gerekleir ve drt elif miktar uzatlarak okunur: - . Med harfinden sonra rz skn bulunursa medd-i rz olur ve tl, tavassut, kasr vecihlerinden biriyle okunabilir (- - ). Asl harekesi kesre ve zamme olan rz sknlarda revm ve imam vecihleri de cizdir. Harfi lnden sonra skn gelince medd-i ln meydana gelir. Skn-i rzda ( - - ) kelime medd-i rzdaki vecihlerden, skn-i lzmda ise ( - ayn lafzlar) tl ve tavassut vecihlerinden biriyle okunabilir (bk. MED). c) Yan yana gelen mtemsil, mtecnis ve mtekrib harflerden birincisi skin, ikincisi harekeli olursa birinci harf ikinciye idgam edilerek Eb Amr b. Al skin ry harekeli lma da , , okunur: idgam eder: , 2. a) Skin nndan sonra on be ihf harfinden biri bulunursa nn ihf ile, alt izhar harfinden biri gelirse izhar ile, lafzndaki harflerden biri geldiinde idgam ile, harfi geldiinde iklb ile okunur (bk. DGAM; HF, KLB; ZHAR). b) Skin mmden sonra harekeli gelirse skin mm idgam yaplarak, harfi gelirse ihf ile, bu iki harften bakas gelirse izhar ile okunur. c) lafzndaki harfler kelimenin ortasnda veya sonunda skin olarak bulunursa kalkale yaplr. d) taksndaki skin lmdan sonra kamer harflerden biri ( ) bulunursa skin lm izhar edilerek ( - )ems harflerden biri bulunursa bu harfe idgam edilerek okunur: - e) Skin rdan nce fetha veya zamme varsa -baz istisnalarla-r kaln ( - ),

kesre varsa ince ( )okunur. f) Baz kraatlerde - - - kelimeleriyle tenis ts , kendilerinden sonra gelen baz harflere idgam edilerek okunabilmektedir: , , , 3. a) Ver, Ss ve Eb Cafere gre skin hemze -baz istisnalarla-bir nceki harfin harekesine uygun med harfine ibdl edilir: , , . b) Ver skin harften sonra gelen hemzenin harekesini bu skin harfe nakleder: , . c) Hamza b. Habb -baz istisnalarla-hemzeden nce gelen skin harf zerinde sekte yapar. d) Kln, bn Kesr ve Eb Cafer, cem zamirlerinin mmlerine zamme verip uzatan vav takdir ederek (sla ile) okurlar: , . e) Eb Amr b. Al, Halld b. Hlid ve Kis, skin b ile harekeli f yan yana gelince by fya idgam ederler: gibi. Ayrca Kis bunun zdd durumda olan skin fy bya idgam etmitir: gibi. f) Hamza b. Habb, Kis, Ruveys ve Halef b. Him kendisinden sonra harekeli dl gelen skin sdlar imm ile okurlar: . g) Ver, skin durumdaki - ve harflerinden sonra gelen fethal lmlar talz ile (kaln) okur: gibi.

BBLYOGRAFYA

Cevher, e- (nr. Ahmed Abdlgafr Attr), Beyrut 1399/1979, V, 2136; Rgb el-sfahn, elMfredt, skn md.; Lisnl-Arab, skn md.; Tehnev, Kef, I, 700-702; Tcl-ars, skn md.; Kmus Tercmesi, IV, 651; Dn, et-Teysr (nr. O. Pretzl), stanbul 1930, s. 34-45, 63-69; Frzbd, Beiru evit-temyz (nr. M. Ali en-Neccr), Beyrut, ts. (Mektebetl-ilmiyye), III, 237-242; bnl-Cezer, en-Ner, I, 222-224, 278-304, 314-320, 390-395, 408-424; II, 19-29, 111115, 120-123; Syt, el-tn, Beyrut 1973, I, 89; Abdssabr hin, Eerl-rt fil-evt vennavil-Arab, Kahire 1408/1987, s. 122-159, 318-416; Abdlfetth Pluv, Zbdetl-irfn, stanbul, ts. (Hill Yaynlar), s. 8-11, 20-21, 27-28. Abdurrahman etin

SKT
() Susma anlamnda bir fkh terimi. Szlkte skt susmak, konumamak anlamna gelir. Ayn kkten treyen fiiller hareketli varlklarn skn bulmasn; fke, rzgr, yamur gibi kelimelere yklem yapldnda bunlarn dinmesi, durgunlamas veya kesilmesini belirtmek iin kullanlr. Fkh terimi olarak skt irade bildiren veya iradeye dellet eden bir sz, iaret ya da fiilin elik etmedii susma halini ifade eder (ada eserlerdeki tanm nerileri ve tartmalar iin bk. Kahtn, s. 45-55). Ayn anlamda olmak zere fkh eserlerinde samt ve sumt kelimeleri de kullanlr. Bir yette fke kelimesine yklem yaplarak sekete fiili (el-Arf 7/154), dier bir yette smitn (susanlar) kelimesi (el-Arf 7/193) geer. Hadislerde ise her ikisiyle de ayn kkten treyen kelimeler yaygn ekilde yer almaktadr. badetleri ve hukuk mnasebetleri ilgilendiren ynleriyle fkhta geni biimde ele alnan skt terimine ahlk ve tasavvuf eserlerinde de rastlanr. Mesel insann azndan kan her szn kayt altna alndn bildiren yetle (Kf 50/18) kiinin diline ve reme organna sahip olmasnn nemini vurgulayan hadis yannda (Buhr, Ri, 23), Kim Allaha ve hiret gnne inanyorsa ya hayrl sz sylesin ya da sussun (Buhr, Ri, 23); Susan kii kurtulua erer (Tirmiz, ymet, 50) melindeki hadislerden hareketle faydasz sz sylemektense susmann daha faziletli olduuna, buna karlk hakszlk karsnda sessiz kalmayp konumann grev sayld durumlar bulunduuna dikkat ekilmitir (bk. EMR bil-MARF NEHY anil-MNKER). Fkh usulnde skta anlam yklenen konularn banda mkellefin bir eyden yararlanp yararlanmamas veya bir ii yapp yapmamas hususunda zel delil bulunmamas (riin susmas) meselesi gelir. Usulclerin bu durumda asl hkmn ne olduuna dair grlerini dinin gelmesinden nceki ve sonraki dnem asndan ayr ayr ele almak gerekir (bk. MUBAH). badetler alannda skt kavram, zellikle imamn kraati srasnda cemaatin sessiz kalmasnn ve hutbe okunurken susup imam dinlemenin hkmleri aklanrken ele alnr. te yandan Chiliye dneminde grlen, itikf gibi baz ibadetlerle birlikte veya ibadetlerden bamsz olarak gn boyu susma uygulamasn Hz. Peygamber menetmi (Eb Dvd, Vey, 6; Azmbd, VIII, 76) ve susma eklinde oru tutmay da yasaklamtr (Eb Nuaym, s. 192). Fakihlerin bir ksm Mecslere benzeme grnm tad iin bu davran mekruh, bir ksm haram diye nitelemitir. Ayn ekilde susarak hac yapmak Hz. Eb Bekir tarafndan hell olmayan Chiliye ilerinden saylmtr (Buhr, Menbl-enr, 26). Hukuk ilemlerin temel unsurunu tekil eden irade beyannn normal yolu szl aklama olmakla birlikte baka yollarla da irade beyannda bulunulabilir. Yorum konusunu ele alrken bu hususa dikkat eken bn Kayyim el-Cevziyye, biztihi szlerin ama olmayp szn sahibinin maksadn anlamaya yarayan deliller olduunu, dolaysyla iaret, yaz, ima, akl dellet, karne, yerleik teaml vb. yollarla maksat aa ktnda ona uyulmas gerektiini belirtir (lml-muvan, I, 218). Bu yaklam, duruma gre sktun da olumlu veya olumsuz biimde maksada dellet eden bir vasta

saylabileceini gstermektedir. Ancak dalgnlk, dikkatsizlik, hayret, fke, alaya alma, yok sayma, ciddiye almama, ret, inkr, kabul, ikrar, rza gsterme veya nezaket gibi ok farkl tavrlarn gstergesi olabilecek sktta baskn karakter ret ve inkr olduundan kiinin susmas ilke dzeyinde deil sadece belirli hallerde irade aklamas diye kabul edilmitir. Bu konudaki ilke Mecellede, Skite bir sz isnat olunmaz eklinde ifade edildikten sonra, Lkin marz- hcette skt beyandr (md. 67) denilerek beyanda bulunmann gerekli grld veya beklendii durumlarda sktun beyan yerine geecei belirtilmitir (anlan ilkenin mm fi tarafndan skt icmn reddi balamnda formle edildii kabul edilir, bk. el-m, I, 152; Syt, s. 266). Hemen btn fakihler belli durumlarda sktun rza gstergesi sayldn kabul etmi, bu konuda en olumsuz yaklama sahip bulunan Zhirler bu tr delleti, Hz. Peygamberin grevinin tabii sonucu olarak sktunun cevaz gstermesi ve hakknda hadis bulunduu iin bkire kzn susmasnn evlilii kabul anlamna gelmesi durumlaryla snrlandrmtr. Bu ilke gerei baz hallerde sktun rzaya dellet etmeyecei kabul edilmitir. Mesel bir kimsenin bakasnn maln itlf ederken mal sahibinin sessiz kalmasnn rza anlamna gelmeyecei hususunda ittifak vardr. Yetkisi olmayan kiinin (fuzl) bakasnn maln nc ahsa satarken mlikin skt etmesi de fakihlerin ounluuna gre rza saylmaz. Zira mal sahibinin urayaca zarar mterinin akdin iptalinden doacak zararna gre daha nceliklidir; kesin ekilde sbit olan mlkiyetin mlikin sktu gibi ihtimalli bir yolla bakasna intikali kabul edilemez (Serahs, XXX, 140). fi, Hanbel ve Zhirler byle bir akdi btl sayarken Hanefler mevkuf diye nitelemi, yani mlikin sonradan verecei onayla (icazet) geerli klnmasna imkn salamtr. Buna karlk bn Eb Leyl ve Mlikler mterinin urayaca zarara ncelik vererek bu akdin sahih olduuna hkmetmitir. te yandan belirtilen durumlarda hadisenin zelliine gre istihsan yoluyla baz istisnalar yaplmtr. Mesel Hanef mezhebine gre, bir mal nc ahsa satan kii mal sahibinin yaknlarndan biri veya ei ise mlikin ses karmamas -akrabann yetkilendirilmi olaca karnesine dayanlarakistihsanen ikrar kabul edilir ve aaca dava dinlenmez. Sktun beyan yerine geecei ve Mecellede marz- hcet eklinde ifade edilen durumlar belirlemek amacyla fkh kitaplarndaki rnek hkmler incelendiinde (mesel bk. bnl-Hmm, III, 165) sktun rza olarak yorumlanmasnda zellikle u etkenlerin dikkate alnd grlr: Sktun rzaya dellet edeceine dair ak bir hkmn veya bu hususta taraflar arasnda zel bir uygulamann bulunmas, skt edenin psikolojik yaps, iin mahiyeti, ilemin skt edene hak salamas fakat bor yklememesi, yani icap sahibinin tek tarafl fedakrlna dayanmas, rf, maslahat ilkesi. Fkh eserlerinde bu balamda evlilik iin gr sorulan kzn susmas meselesi zerinde zellikle durulmutur. Zira bir hadiste bu durumda kzn sktunun rza olarak kabul edilecei, dul kadnn ise ak irade beyan bulunmadan evlendirilemeyecei belirtilmitir (Buhr, Nik, 41; Mslim, Nik, 66). Bu hadisi ve dayand dnceyi, yani evlilik teklifi alm kzn psikolojik durumunu ve konuya ilikin teaml dikkate alan fakihler, babas tarafndan evlilie raz olup olmad sorulan kzn -bask altnda olmakszn-susmasnn kabul, yine babas tarafndan evlendirildii haber verildiinde skt etmesinin onay saylaca hususunda ittifak etmi, ancak baz limler susmasnn evlilie izin anlamna geleceini kzn bilmesi gerektiini belirtmilerdir (bnl-Mnzir, I, 24). Gnmzde artlarn deitiine dikkat eken baz yazarlar, evlilik akdinin meydana gelebilmesi iin artk kzlarn da iradelerini aka beyan etmesinin gerekli olduunu sylemektedir (Vahdddin

Sevvr, s. 267). Sktun rzaya dellet olarak yorumland durumlar arasnda u rnekler de zikredilebilir: 1. Kanun temsilcisinin, mmeyyiz kn -satm szlemesi gibi-mal varlnda hem art hem eksilme meydana getiren hukuk ilemlerini grd halde susmas bu konudaki rf gerei onay verme anlamnda kabul edilir. 2. fa hakk sahibinin bu hakka konu olan gayri menkuln satldn rendii halde susmas bakasna zarar vermeme ilkesi uyarnca hakkn kullanmayaca ynnde bir beyan saylr. 3. Kira sresinin dolmasna ramen kiracnn kiralad yeri igale devam etmesi karsnda mal sahibinin skt etmesi akdin nceki artlarla yenilenmesine onay vermesi eklinde yorumlanr. 4. rade aklamasnda bulunann tek tarafl fedakrlna dayanan (dier tarafa hak salayan, fakat bor yklemeyen) ilemlerde muhatabn sessiz kalmas rzaya dellet eder. Mesel vakfta lehtar tayin edilen, lehine ikrarda bulunulan veya vasiyet yaplan, kendisine hibede bulunulan veya kefil olunan yahut borcu ibr edilen kiinin sktu byledir. 5. Bir sonucu kabullenmeyeceine veya engelleyeceine yemin eden kiinin o durumu grd halde skt etmesi rzaya karne saylr. Mesel bir adam evine sokmayacana yemin eden kii onun evine girdiini grp de sessiz kalrsa yeminini bozmu olur. 6. Evli olduu kadnn dnyaya getirdii ocuun kendisinden olmadn belirli sre iinde ileri srmeyen veya bu sre iinde tebrikleri kabul eden erkein sktu kabul / ikrar anlamna gelir ve artk onun nesebini reddedemez (sktun sulh konusundaki etkisi iin bk. KRAR; SULH). Sktun rzaya dellet ettii hallerde iradeyi sakatlayan hile, ikrah, yalan, korku vb. d etkenlerin bulunmamas, skt edenin skt ettii konu hakknda tam anlamyla bilgi sahibi olmas ve tasarruf ehliyetini haiz olmas gerekir. Sktun irade aklamas hkmnde sayld, ancak inkr ve red anlamna yorumland durumlar da vardr. Mesel hkim davacnn iddialarna cevap vermesini istemesine ramen srarla skt eden davalnn bu tavr, gecikme neticesinde davacnn zarara uramasn nleme amacyla inkr olarak kabul edilir (Mecelle, md. 1822; baka bir rnek iin bk. Mecelle, md. 1659; Ali Haydar, IV, 328). Sonu olarak sktun hukuken irade beyan saylp hkm ifade ettii durumlar noktada toplanabilir. 1. Skta kanun tarafndan hukuk sonu balanan durumlar. 2. Yalnz bir taraf balayp dier tarafa sadece menfaat salayan akidler. 3. yi niyet gerei cevap verme mecburiyeti bulunan haller. Birinci ve ikinci ktaki durumlarn anlalmas nisbeten kolaysa da objektif iyi niyet gerei sktun irade beyan niteliinde saylaca halleri takdir etmek kolay deildir. Bunun iin rf ve deti gz nnde bulundurarak her olay zerinde ayrca durmak ve halin icaplarna gre hkm vermek gerekir (Belbez, I/2 [1944], s. 230-231).

BBLYOGRAFYA

Rgb el-sfahn, el-Mfredt, skt md.; Lisnl-Arab, skt md.; et-Tarft, skt md.; fi, el-m (nr. M. Zhr en-Neccr), Beyrut 1393, I, 152; Sahnn, el-Mdevvene, III, 109; IV, 157; VII, 168; bnl-Mnzir en-Nsbr, el-rf al mehibi ehlil-ilm (nr. Abdullah mer el-Brd), Beyrut 1414, I, 24; Eb Nuaym el-sfahn, Msned Eb anfe (nr. Nazar Muhammed el-Fryb), Riyad 1415, s. 192; bn Hazm, el-Muall, VIII, 434-438; IX, 471; Serahs, el-Mebs, IV, 196, 216;

V, 3-6, 10, 98; VI, 113, 224; VII, 156; XI, 79; XII, 84; XVI, 78; XVIII, 89, 160; XIX, 127; XX, 139; XXI, 80-81; XXV, 12, 35, 44-45; XXX, 140; Sad b. Ali es-Semerkand, Cennetl-akm ve cnnetl-im fil-iyel vel-meric (nr. Saffet Kse - lyas Kaplan), Beyrut 1426/2005, s. 6869, 116, 163, 195-196, 199, 200, 221; Muvaffakuddin bn Kudme, el-Mun, Beyrut 1405, IV, 145; V, 50, 127; VII, 35-36, 154; VIII, 62-63; IX, 412-413; X, 166; bn Kayyim el-Cevziyye, lmlmuvain, I, 218; bnl-Hmm, Fetul-adr (Kahire), III, 164-172, 248; Syt, el-Ebh venneir (nr. Muhammed el-Mutasm-Billh el-Badd), Beyrut 1407/1987, s. 266-267; bn Nceym, el-Ebh ven-neir (Hamev, amz uynil-beir iinde), Beyrut 1405/ 1985, I, 438-447; irbn, Munil-mutc, II, 100, 179, 308; III, 137, 150, 200, 243, 318; IV, 237, 464, 468; Buht, Kefl-n, III, 458; VI, 334, 410, 461, 465; Muhammed b. Ahmed ed-Desk, iye ale-eril-kebr, Kahire 1328 Beyrut, ts. (Drl-fikr), II, 197, 353; III, 25, 58, 179, 212, 244, 309, 312, 351, 403, 419, 475, 479-480, 485, 489, 506-508, 543; IV, 11, 31, 45; bn bidn, Reddl-mutr, III, 445-448; Mecelle, md. 67, 1659, 1822; Azmbd, Avnl-mabd, VIII, 76; Ali Haydar, Drerl-hkkm, stanbul 1330, I, 144-149; IV, 328; Mustafa Ahmed ez-Zerk, elFhl-slm f evbihil-cedd, Dmak 1387/1968, II, 973-975; Ahmed ez-Zerk, erulavidil-fhiyye, Beyrut 1403/ 1983, s. 273-280; Muhammed l-i Bahrlulm, Uybl-irde fi-eratil-slmiyye, Beyrut 1984, s. 157-164; Ramazan Ali e-rnbs, es-Skt ve delleth alel-akmi-eriyye, Kahire 1984; tr.yer.; Ali Muhyiddin el-Karad, Mebderr fil-ud, Beyrut 1406/1985, II, 965-989; Abdlkdir M. Kahtn, es-Sktl-muabbir anil-irde ve eeruh fit-taarruft, Kahire 1412/1991, tr.yer.; Vahdddin Sevvr, et-Tabr anil-irde fil-fhil-slm, Amman 1998, s. 264-267; Hikmet Belbez, Akitlerde Sktun Ehemmiyeti, A Hukuk Fakltesi Dergisi, I/2, Ankara 1944, s. 210-231; Saffet Kse, Hanef Fakhi Seriyyddn bn-hnenin (851-921/1448-1515) Nazml-Mesililletis-Skt Fh Rz Adl Risalesinin Tahkkli Neri, slm Hukuku Aratrmalar Dergisi, sy. 3, Konya 2004, s. 319329; M. Y. Izzi Dien, Sukt, EI (ng.), IX, 806; Skt, Mv.F, XXV, 131-143. Saffet Kse

SLSYYT
() Bir hadisi kitabna alan melliften Hz. Peygambere varncaya kadar senedinde rvi bulunan hadisler iin kullanlan terim (bk. SNAD).

SLEM, Eb Abdurrahman
(bk. EB ABDURRAHMAN es-SLEM).

SLEM, Muhammed b. Hseyin


( ) Eb Abdirrahmn Muhammed b. el-Hseyn b. Muhammed es-Slem (. 412/1021) Horasanl sf, mfessir ve muhaddis. 325 (937) ylnda Nburda dodu. Babas tarafndan Ezd, annesi tarafndan Sleym kabilesine mensuptur. Allmn dnda annesinin mensup olduu kabilenin nisbesiyle (Slem) tannr. Nefis mcahedesine nem veren bir zhid olan babas Hseyin, Eb Bekir e-ibl ile grm, bn Mnzil ve Eb Ali es-Sekaf gibi sflerin sohbetinde bulunmutur. Nburun lim ve sflerinden Eb Amr bn Nceydin kz olan annesi de zhd ve takv sahibi bir hanmd. Yetime anda babasn kaybeden Slemyi dedesi bn Nceyd himayesine ald. bn Nceyd, ilk tasavvuf eserlerden el-Lman mellifi Eb Nasr es-Serrc gibi sflerden faydalanm. brhim b. Muhammed en-Nasrbdden hrka giymitir. Onun Eb Sehl es-Sulkden de hrka giydii rivayet edilir. Servet sahibi olan bn Nceyd vefat ettiinde servetinin nemli bir ksm Slemye kald. Slem bu sayede geim sknts ekmedii gibi o dnemde benzeri az grlen zengin bir ktphane kurdu. Bata dedesi olmak zere dnemin tannm limlerinden ders alan Slem Irak, Rey, Hemedan, Merv ve Hicaza giderek buradaki limlerle grt. Drekutn, Hkim en-Nsbr ve Muhammed b. Ali el-Kffl gibi limlerden hadis ve fkh okudu. Geni bilgiye sahip olan, tasavvufun yan sra zhir ilimleri de iyi bilen Slem, bir yandan sfler ve tasavvuf hakknda eserler yazarken te yandan Nburdaki zviyesinde irad faaliyetini srdrd. Sohbetine katlan ve ondan hrka giyenler arasnda Eb Sad-i Ebl-Hayr, Abdlkerm el-Kueyr, Eb Nuaym elsfahn, Eb Abdurrahman el-Cveyn, hadis limi Ahmed b. Hseyin el-Beyhak gibi nl mutasavvf ve limler vardr. Slem 3 ban 412de (12 Kasm 1021) Nburda vefat etti. Mridlerinden Eb Sad Muhammed b. Ali el-Hab onun hakknda bir menkbnme kaleme alm, Zeheb bu eserin bir zetini Almn-nbelda vermitir (XVII, 247-250). Slem yaad dnemde ilim ve devlet adamlar tarafndan takdir edilmi, eserlerine deer verilmi bir sfdir. Bununla birlikte sonraki dnemlerde tasavvuf konusunda hadis uydurmak ve aiuttefsr adl eserinde Btn-Karmat tarznda teviller yapmakla sulanmtr. Onun eserlerinde baz zayf veya mevz hadisler bulunmakla beraber bunlar hadis limleri ve sfler arasnda bilinen ve nakledilen hadislerdir, Slem de bu hadisleri onlara dayanarak eserlerine almtr. aiuttefsrde kendi yorumlarndan ziyade daha nceki sflerle ada sflerin yorumlarna yer vermi, Btn-Karmat tarz teviller yapmamtr. Bu konuda onu itham edenler, kendine zg yorumlarndan dolay deil sflerin yorumlarn naklettiinden dolay itham etmitir. Eserleri. Kaynaklarda Slemye 100 akn eser nisbet edilir. Ancak bunlarn ou gnmze ulamamtr. Slemnin eserleri eitli ilimlerin ve zellikle tasavvufun en gvenilir kaynaklarndan sayld iin son zamanlarda byk nem kazanm ve eitli basklar yaplmtr. Onun eserlerinin bir ksm zhid ve sflerin hayatna, bir ksm da sohbet, melmet, ftvvet gibi tasavvuf konulara ve zmrelere dairdir. 1. abat-fiyye. Slem sahbe, tbin, tebeut-tbin ve erken dnem bid ve zhidleriyle ilk sflere dair Kitbz-Zhd, Tru-fiyye, Tru ehli-uffe ve

abat-fiyye gibi eserler yazm, bunlardan Tru-fiyyenin kk bir blmyle sonuncu eser zamanmza kadar gelmitir. Slem bu eserinde, zn er-Rz diye bilinen Eb Bekir Muhammed b. Abdullah el-Becelnin gnmze ulamayan Tru-fiyyesinden istifade etmi olmaldr. Ebl-Abbas en-Nesevnin Tru-fiyyesiyle Eb Bekir en-Nsbrnin Abrfiyye vez-zhhd ayrca Sad el-Arabnin eserleri Slemnin kaynaklar arasndadr. abat-fiyye, Hce Abdullah- Herev tarafndan baz deiiklik ve ilvelerle Farsaya tercme edilmi, bu tercme Abdurrahman- Cmnin Nefetl-nsnn temelini oluturmutur. Eb Nuaym elsfahn ilyetl-evliyda Slemnin eserinden geni lde faydalanmtr. Slem, eserin mukaddimesinde 100 sfnin hayatn be tabakaya ayrarak anlatacan sylerse de yerde tek balk altnda birden fazla sfye yer verdiinden say 105e kmtr. abat-fiyye zerine ilk almay yapan J. Pedersen krk sayfalk bir zetini (Paris1938), daha sonra Franszca bir girile birlikte tamamn (Leiden 1960) yaymlamtr. Eserin tenkitli neri Nreddin reybe (Kahire 1953, 1969) ve Mustafa Abdlkdir At (ikrn-nisvetil-mteabbidti-fiyyt ile birlikte, Beyrut 2003) tarafndan yaplmtr. 2. aiut-tefsr*. Mutasavvflarn Kuran yetlerine dair yorumlarn ieren ilk kapsaml eserdir. Slem yetlerle ilgili ahs yorumlarndan ziyade sflerin yorumlarn aktardndan eser bir tr derleme niteliinde olup Kurann btn yetlerinin tefsirini ihtiva etmez. aiut-tefsr, Abdlkerm el-Kueyrnin Leifl-irt, Rzbihn- Baklnin Arisl-beyn adl tefsirleri zerinde etkili olmutur. Eserin tenkitli neri Seyyid mrn tarafndan yaplmtr (I-II, Beyrut 2001). 3. Risletl-Melmetiyye. Doup byd Horasan blgesinde ortaya kan Melmetlik konusunda eser yazan ilk mellif olan Slemnin bu rislesi nce Richard Hartmann tarafndan bir makaleyle tantlmtr (As-Sulams Rislt al-Malmata, Isl., VIII [1917-1918], s. 157-203, trc. Kprlzde Ahmed Ceml, DFM, VI [1340/1924], s. 277322). Risletl-Melmetiyyeyi Ebl-Al el-Aff el-Melmetiyye ve-fiyye ve ehll-ftvve adl eseri iinde yaymlam (Kahire 1364/1945, s. 86-120), mer Rza Dorul bunu Trkeye evirip kendi telifi gibi neretmitir (slm Tarihinde lk Melmet, stanbul 1950). Abdlfetth Ahmed el-Fv, Risletl-Melmetiyyeyi mellifin Risle f alati-fiyyesiyle birlikte Ull-Melmetiyye ve alat-fiyye adyla yaymlamtr (Kahire 1985). Serrcn elLmnda sflerin eletirildii son blmle byk benzerlik gsteren bu rislenin Slemnin mridlerinden biri tarafndan yazlp ona nisbet edildii ileri srlmektedir. 4. Kitbl-Ftvve. Bu konuda yazlm en eski kaynak olma niteliini tayan eser Sleyman Ate tarafndan Trke tercmesiyle birlikte neredilmitir (Ankara 1977). Eser ngilizceye (trc. Tosun Bayrak, The Book of Sufi Chivalry, London 1983) ve Almancaya da (trc. Franz Langmayr, Der Sufi Wegzur Vollkommenheit, Breisgau 1985) evrilmitir. 5. ikrn-nisvetil-mteabbidti-fiyyt. Kadn sfler hakknda yazlan ilk eserlerden biri olan kitabn tenkitli neri Mahmd Muhammed et-Tanh (Kahire 1993) ve Mustafa Abdlkdir At (Beyrut 2003) tarafndan gerekletirilmi, eser ayrca Slem ve kadn sflere dair bir inceleme, Arapa metin ve ngilizce tercmesiyle birlikte yaymlanmtr (trc. E. Cornell Rkia, Early Sufi Women, Louisville 1999). Meryem Hseyn eseri Farsaya evirmitir (Nuhustin Zenn-i afev, Tahran 1385 h.). bnl-Cevz, fat-afvenin kadnlarla ilgili blmn, Abdurrahman- Cm Nefetl-nsn son blmn bu eserden faydalanarak yazmtr. 6. el-Muaddime fit-taavvuf (nr. Hseyin Emn, Badat 1984; nr. Ysuf Zeydn, Kahire 1987). 7. db-obe ve snl-ure (nr. Mecd Feth, Tanta 1990; nr. M. J. Kister, Jerusalem 1954; nr. Ysuf Ali Bedev, Beyrut 1990). 8. Menhicl-rifn (nr. E. Kohlberg, Jerusalem Studies in Arabic and Islam, I [1979], s. 19-38). 9. Sult Eb Abdirramn

es-Slem lid-Dreun fil-cer vet-tadl (nr. Sleyman Ate, Riyad 1408; nr. Eb Meryem Mecd Feth, Tanta 1992; nr. Muhammed b. Ali el-Ezher, Kahire 2006; nr. Sad b. Abdullah elHumeyyid v.dr., Riyad 1427). 10. Cevmiu dbi-fiyye (nr. E. Kohlberg, Jerusalem 1976). 11. Uybn-nefs ve mdvth (nr. E. Kohlberg, Jerusalem 1976; nceki eserle birlikte, trc. Sleyman Ate, A lhiyat Fakltesi slm limleri Enstits Dergisi, III [Ankara 1977], s. 213-264; trc. Mehmet Ali Kara, Nefsin Ayplar, stanbul 2000). 12. Kitbl-Erban fit-taavvuf (nr. Hasan Abdlhamd, Haydarbd 1401). Sleyman Ate, Slemnin on rislesini (Menhicl-rifn, Derectl-mumelt, Cevmiu dbi-fiyye, el-Muaddime fit-taavvuf, Beyn avli-fiyye, Derect-dn, Slkl-rifn, Nesml-erv, Beyn zelelil-fuar, dbl-far ve eriuh) Trke tercmeleriyle birlikte neretmi (Tasavvufun Ana lkeleri Slemnin Risaleleri, Ankara 1981), ardndan son risle hari dier risleleri Tisat ktb f ulit-taavvuf vez-zhd li-Eb Abdirramn es-Slem adyla yaymlamtr (Beyrut 1993). Nasrullah Prcevdnin Mecma-i r- Eb Abdirramn Slem adl derlemesi (I-II, Tahran 1369-1372 h.), aiut-tefsrin baz blmlerinin yan sra Tru-fiyye, Cevmiu dab-fiyye, Uybn-nefs ve mdvth, Derectl-mumelt, dbs-sem, db-ube ve snl-ure, Menhicl-rifn, Nesml-erv, Kelm-fi fit-taavvuf, Kitbl-Ftvve, RisletlMelmetiyye, Meselet fati-kirn vel-mtefekkirn, Kitbl-Erban fit-taavvuf adl risleleri iermektedir. Slem zerine Sleyman Ate (bk. bibl.), Lutz Berger (Geschieden von allem auer Gott. Sufik und Welt bei Ab Abd ar-Ramn as-Sulam [936-1021], Hildesheim 1998) ve Jean-Jacques Thibon (Loeuvre dAb Abd al-Ramn al-Sulam [325/ 937-412/1021] et la formation du soufisme, Damaj: JFPO 2008) doktora tezi, Niyazi Beki (1990, es-Slemi ve Kitabul-Erban lis-Sufiyye simli Hadis Kitab, M Sosyal Bilimler Enstits) ve Nazife Vildan Glolu (2007, Tasavvufta Kadn ve Eb Abdurrahman Slemnin Zikrun-nisvetil-mteabbidtis-sfiyyt Adl Eseri, S Sosyal Bilimler Enstits) yksek lisans tezi hazrlam, Jawid A. Mojaddedi abat-fiyyenin literatrdeki yeriyle ilgili bir inceleme yapmtr (The Biographical Tradition in Sufism. The abaqt genre form al-Sulam to Jm, Richmond 2001).

BBLYOGRAFYA

Slem, abat, tr.yer.; a.mlf., aiut-tefsr: Tefsrl-urnil-am (nr. Seyyid mrn), Beyrut 1421/2001, neredenin girii, I, 3-13; Hatb, Tru Badd, V, 7; Kueyr, Risle (Uluda), tr.yer.; Hcvr, Kefl-mahcb (Uluda), s. 174, 212, 484; Abdlgfir el-Fris, Tru Nsbr: el-Mnteab mines-Siy (nr. M. Kzm el-Mahmd), Kum 1403/1983, s. 9; Semn, el-Ensb, VII, 113; bnl-Cevz, el-Muntaam, VIII, 6; Ferdddin Attr, Tezkiretl-evliya (trc. Sleyman Uluda), stanbul 1991, s. 731-732; bn Teymiyye, Mecmu fetv, V, 37; Zeheb, Almnnbel, XVII, 247-255; a.mlf., Tekiretl-uff, III, 1064; Sbk, abat, IV, 143-147; bnlMlakkn, abatl-evliy (nr. Nreddin erbe), Beyrut 1406/1986, s. 107, 189, 313; Abdurrahman- Cm, Nefetl-ns (nr. Mahmd Abd), Tahran 1370 h., s. 317; Fr. Taeschner,

As-Sulams Kitb al-Futuwwa, Studia Orientalia Ioanni Pedersen, Copenhagen 1953, s. 340-351; J. Pedersen, Quelques remarques au sujet du texte des Tabakt al-fiyya dal-Sulam, Mlanges Louis Massignon, Damascus 1957, III, 185-194; Sezgin, GAS, I, 671-674; Sleyman Ate, Slem ve Tasavvuf Tefsiri, stanbul 1969; J. Arberry, Did Sulam Plagiarize Serrj?, JRAS (1937), s. 461465; Jawid A. Mojaddedi, Abu Abd al-Ramn al-Sulam and the Structuring of the Past in the Sufi abaqt Genre, Sufi, sy. 31, London 1996, s. 13-18; K. Honerkamp, Ab Abd al-Rahmn al-Sulam (D. 412/1201) on Sam, Ecstasy and Dance, Journal of the History of Sufism, IV, Paris 2003-2004, s. 27-40; G. Bwering, al-Sulam, EI (ng.), IX, 811-812; S. Sh. Kh. Hussaini, Ab Abd-al-Ramn Solam, EIr., I, 249-250. Sleyman Uluda

SLEYM (Ben Sleym)


() Kays Aylna mensup bir Arap kabilesi. Kabilenin atas Sleymin soyu Mansr b. krime b. Hasefe (Kb) b. Kays b. Ayln b. Mudar b. Nizr b. Mead vastasyla Adnna ular. Becle, Ril, Zekvn, Usayye, Bhse, Kunfz, Semml, Matrd, Zbb, Crre, erd, Salebe ve Zafer, Ben Sleymin mehur kollar arasnda saylabilir. Bata Mekke ile Medine aras olmak zere Hicazn nemli bir ksmyla Necidin yukar taraflarndaki Vdilkur ve Teym, Ben Sleymin en youn olarak bulunduu yerlerdi. Kendilerine nisbet edilen harrelerde otururlard. Kabilenin buralarda yaayan Gatafn, Hevzin ve Hill kabileleriyle yakn ilikileri vard. Geni bir blgeye ve Basra krfezi yoluna hkim olduklarndan ticaretle megul olan Mekkeliler ve Medine yahudileriyle de iyi ilikiler iindeydiler. Ukz panayrna devaml ekilde katlan Ben Sleym ile Hevzinliler, slm ncesinde kabileler arasnda kan savalarda nemli rol oynamlard. Ben Sleym bu dnemde Yevml-Crf denilen savata Hzeyle mensup Ben Muviyeye basknda bulunmutu. Ben Sleym ile Ben Kilb arasndaki savalarda Ben Kilb kabilesine mensup Ztlhimmenin yaptklarn anlatan Sretl-Emre tilhimme ilk dnem Arap edebiyatnda destan saylabilecek rneklerden biridir. Uzz putuna tapan ve bunun yer ald mbedin hizmetini stlenen kabilelerden olan Ben Sleym ayrca Zamar adl bir puta tapard. Hrede oturan Ben Sleymliler hristiyan olmulard (Cevd Ali, IV, 227). Ben Sleym, slmiyetten sonra Kurey mriklerinin yannda yer ald. Hicretin ardndan Medineyi doudan tehdit eden Ben Sleymin mslmanlara kar dmanca tavrlar zaman zaman atmalara sebep oluyordu. Aralarnda, saylar ok az olsa da Safvn b. Muattal gibi erken dnemde mslman olanlar da vard. Hz. Peygamber, Bedir Gazvesinden dndkten yaklak bir hafta sonra Ben Sleym ve Ben Gatafnn Karkara mevkiindeki Kdr suyunun banda toplanmakta olduklar haberini alnca 200 kiilik bir kuvvetle harekete geti. Mslman birlii Kdr suyunun bana geldiinde kimseyi bulamad. gece beklendikten sonra Ben Sleym ile Ben Gatafna ait 500 deve ganimet olarak alnp Medineye doru hareket edildi (Vkd, I, 186; bn Sad, II, 31). Ardndan Resl-i Ekrem, Glib b. Abdullah el-Leys kumandasnda blgeye yeni bir birlik gnderdi. ehid veren birlik ok sayda hayvan ganimet alarak geri dnd. Ertesi yl Sleymoullarnn Medineye 200 kilometre mesafedeki Bahranda mslmanlara kar asker topladklarnn haber alnmas zerine 300 kiilik bir kuvvetle yola kan Hz. Peygamber (Cemziyelevvel 3 / Kasm 624) Bahranda bir sre kald. Herhangi bir kuvvet ortaya kmaynca Medineye hareket etti (Taber, III, 153). Uhud Gazvesinden yaklak drt ay sonra Reslullah, slm anlatmak zere mir b. Sasaa kabilesine Mnzir b. Amr el-Hazrec bakanlnda yetmi kiilik bir heyet gnderdi. Heyet Ben Sleym yurdunun yaknnda Birimanede konaklad srada kabile reisi Eb Ber mir b. Mlikin yeeni mir b. Tufeyl, Ben Sleym kabilesinin Ril, Zekvn ve Usayye kollarn harekete geirerek heyete saldrd; Mnzir arkadalaryla birlikte bu saldrda ehid oldu (Safer 4 / Temmuz 625). Ben Sleym, Hendek Gazvesinde Mekkeli mriklerle yahudilerin oluturduu ittifaka katlarak 700

kiiyle destekte bulundu. Hz. Peygamber hicretin 7. yl Zilhicce aynda (Nisan 629) Ahrem b. EblAvc kumandasnda elli veya altm kiilik asker birlii Ben Sleym zerine gnderdi. Birliin ierisinde yer alan casuslarndan durumu haber alp hemen hazrlklara balayan Sleymoullar, bn Ebl-Avcnn slma davet teklifini kabul etmeyerek mslmanlara ok yadrdlar. Ahrem ve birka arkada yaral olarak kurtulurken dierleri ehid oldu (bn Sad, II, 123). Mekkenin fethi iin hazrlklar yaplrken kendilerine kar seferin dzenlenecei muhtemel dmanlar arasnda Ben Sleymin de saylmas (Vkd, II, 796) kabilenin nemli bir tehdit unsuru olmay srdrdn gstermektedir. Bu srada Ben Sleymden, aralarnda bnd-Dgunne diye tannan Reba b. Rufey b. Salebe ile rbd b. Sriye es-Slemnin de bulunduu alt kiilik bir heyet Medineye gelerek slmiyeti kabul etti. Bu heyette bulunanlarn gayretiyle slmiyeti kabul eden Ben Sleymden yaklak 900 kiilik bir topluluk Mekkenin fethine katld. Hz. Peygamber hicretin 9. (630) ylnda Abbd b. Biri Ben Sleym ve Ben Mzeyne kabilelerine zekt mili olarak gnderdi. Ben Sleymin topraklarndan karlan madenlerden vergi tahsil edilmesi de bu dnemde balad. Hevzinlilerle birlikte irtidad hareketleri ierisinde yer alp almama konusunda tereddt gsteren Sleymoullar, Hlid b. Veldin Bzhada Tuleyha b. Huveylid ve Uyeyne b. Hsn yenmesi zerine Hz. Eb Bekire itaat arzetmekten baka are kalmadn grerek Medineye ballklarn srdrdler. lk slm fetihleri srasnda Ben Sleymin bir ksm Hicaz ve Necidde kalrken bir ksm el-Cezrede Diyr- Mudar, Irakta Kfe, Basra, Horasan, Msr ve Kuzey Afrikaya g edip buralarda idar ve asker grevler stlenmeye balad. Hz. Ali-Muviye mcadelesinde Ben Sleym Hz. Ali tarafnda yer ald. Muviye zellikle hac yollarnda etkin olan Ben Sleymin desteini almak iin byk aba gsterdi. Ben Sleymden bazlar Emevler dneminde brokraside grev ald. Afganistanda slm hkimiyetinin yerlemesinde nemli katklar olan Kays b. Heysem ile Horasan Valisi Eres b. Abdullah bunlarn en mehurlardr. Abbs Halifesi Ebl-Abbas es-Seffh, Emevlere kar kendilerini destekleyen Ben Sleyme Bilbste iktlar verdi (Hammd b. Dv el-Kasm, II, 264). Hicazda yaayan ve evredeki kabilelere basknlar dzenleyerek yamaclk yapmay srdren Ben Sleymliler, 230da (845) topraklarna baz Yemenlilerin yerletirilmesi zerine isyan ederek Medineyi yamalayp hac yolunu kapattlar. Badat hkmeti, Hammd b. Cerr et-Taber kumandasndaki kuvvetlerle onlar denetim altna almak istediyse de baarl olamad. Bunun zerine Halife Vsi-Billh tarafndan grevlendirilen Boa el-Kebr kumandasndaki birlikler Ben Sleymi etkisiz hale getirdi (Taber, IX, 129-131). Karmatlerin en byk destekileri bedev hayat tarzn srdren Ben Sleym idi. Kabile Abbslere kar muhalefet hareketlerinin banda yer alyordu. 109 (727) ylnda Emev Halifesi Him b. Abdlmelik tarafndan Ben Hill ile birlikte Suriye ve Iraktan srlen Ben Sleym, Msrda zellikle Sad ve evresinde younlaarak alt kollar olutu. Ftm Halifesi Mstansr-Billh 441de (1049) veziri Hasan b. Ali el-Yzryi Ben Sleym ve Ben Hill reisleriyle grmek zere Sade gnderdi. Vezir onlara baz ehirlerin idaresinin kendilerine verileceini ve ellerine geen her eyin ganimet saylacan syledi. Bunun zerine Ben Hill ile birlikte Nil nehrinin batsna geip kendilerine vaad edilen topraklarn ilki olan Berkaya doru yryen Ben Sleym nlerine kan yerleim birimlerini yamalayarak yakp yktlar. Ben Hillin dier blgeleri de ele geirmek iin bir an nce hareket etmek istemesine

karlk Ben Sleym, Berkada yerlemeye karar verdi. Bundan sonraki srete spanyaya da giden Ben Sleym, Kuzey Afrikada nemli bir siyas g ve denge unsuru oldu. Nitekim Muvahhidler, Ben Sleymi desteklemeye balaynca Murbtlar da Ben Hilli kendi taraflarna ekmeye alyordu. Ben Sleymden bata air olmak zere ok sayda lim ve edip yetimitir. Araplarn en mehur kadn airi olan sahb Hans ile kahramanlk iirleriyle tannan sahb Abbs b. Mirds kabilenin mehur airlerindendir. Tbinden Eb Abdurrahman es-Slem, Basra Mutezile ekolnn ileri gelen limlerinden Ben Sleymin zatls Muammer b. Abbd, Vsl b. Atnn talebelerinden Heyyc b. Al, Ear kelmcs Eb Cafer Muhammed, Mlik fakihi bn Habb es-Slem, Nburlu sf bn Nceyd ve ailesi iinde ok sayda lim yetien abat-fiyye mellifi Muhammed b. Hseyin es-Slem, Ben Sleyme mensup limler arasnda saylabilir. Gnmzde Ben Sleym ve kollar Suudi Arabistan, Suriye, Msr ve Kuzey Afrikada varlklarn srdrmektedir.

BBLYOGRAFYA

Vkd, el-Mez, I, 186; II, 741, 796, 812-813; ayrca bk. ndeks; bn Sad, e-abat, II, 31, 123; bn Habb, el-Mnemma, s. 234; Belzr, Fth (Fayda), s. 267, 363, 498; Taber, Tr (EblFazl), III, 153; V, 170, 172; IX, 129-131; ayrca bk. ndeks; bnl-Esr, el-Kmil, I-XIII, tr.yer.; bn Kesr, el-Bidye, I-XIV, tr.yer.; Kalkaend, Nihyetl-ereb, Beyrut 1405/1984, s. 271-272; Fikret Iltan, Urfa Blgesi Tarihi, stanbul 1960, s. 31, 106, 131; Cevd Ali, el-Mufaal, IV, 227; ayrca bk. ndeks; M. Lecker, The Ban Sulaym: A Contribution to the Study of Early Islam, Jerusalem 1989; a.mlf., Sulaym, EI (ng.), IX, 817-818; Hamdullah, slm Peygamberi (Tu), I, 29, 241, 264, 414, 466-482; II, 967; Hammd b. Dv el-Kasm, imll-icz, Beyrut 1993, II, 264; M. Sleyman etTayyib, Mevsatl-abilil-Arabiyye, Kahire 1414/1993, II, 526-991; R. Daghfour, De lorigine des Banu Hilal et des Banu Sulaym, Les cahiers de Tunisie, XXIII/91-92, Tunus 1975, s. 41-68; Rd Delfs, el-Avmill-itidiyye li-hicreti Ben Hill ve Ben Sleym min Mr il fryye, Merriul-Arab, sy. 18, Badad 1981, s. 13-45; H. Lammens, Sleym b. Mansur, A, XI, 96-97. Mehmet Azimli

SLEYMAN
() Hz. Dvdun olu, sriloullarna gnderilen hkmdar-peygamber. Yahudilikte ve Hristiyanlkta sadece kral, slmda ise hkmdar-peygamber kabul edilir. Sleyman isminin brncedeki karl olan elomohnun (lomo) bar, selmet, sknet mnasndaki alom kelimesinden geldii ve barsever, bar anlamn tad belirtilir. Ahd-i Atkte yer alan bilgiye gre Dvd, Tanrdan olunun dneminde barn hkim olaca mjdesini ald iin ona bu ad vermitir (I. Tarihler, 22/9). Bir yoruma gre elomoh, Yahve onun mlkn korusun mnasndaki daha uzun bir ismin ksaltlm eklidir. Baz yahudi kaynaklar ise bu ismi annesi Bat-ebann koyduunu kaydeder (EJd., XV, 96). Peygamber Natan ona Yedidya (Rabbin sevgilisi) adn vermi (II. Samuel, 12/25), saltanat boyunca hkm sren bar sebebiyle asl ad olan Yedidyann yerine elomoh ismi kullanlmtr (DB, V/2, s. 1383; New Catholic Encyclopedia, XIII, 421). Bu ismin Srynce meneli olduu da ifade edilmitir (Jeffery, s. 178). Viz anlamnda Kohelet (Viz, 1/1) olarak da adlandrlan Sleyman ayrca Tanrya bal anlamnda Lemuel, bilge szleri toplayan anlamnda Agur, btn dnya zerinde hkm srd iin Yakeh (Meseller, 31/1; 30/1), mbedi ina ettii iin Ben, Tanr onunla beraber olduu iin Ithiel isimleriyle anlmtr (Ginzberg, V, 91; EJd., XV, 106). slm kaynaklarna gre de Sleyman brnce kkenli olup salk anlamndadr (Mustafav, V, 226; Cevlik, s. 191). Bu ismin Selm(et) kelimesinden geldii, dmanlar ona teslim olduu ve o da dmanlarndan emin bulunduu iin kendisine bu adn verildii de rivayet edilmitir (Frzbd, VI, 86). Yahudilikte. sriloullarnn nc kral olan Sleyman hakknda bata Ahd-i Atk olmak zere yahudi szl geleneinde ve dier yahudi kaynaklarnda pek ok rivayet ve efsane yer alr. Ahd-i Atkteki baz ifadeler, Kudste dnyaya gelen Sleymann Dvdun Bat-ebadan doma ikinci ocuu olduuna iaret etse de (II. Samuel, 11/27; 12/18, 24) dier baz ifadelere ve ecere listelerine gre o Bat-ebadan doan drdnc ocuktur (II. Samuel, 5/ 14; I. Tarihler, 3/5, 14/4). Kendisi iin bir saray yaptrdktan sonra Tanr iin de bir mbed yaptrmak isteyen Dvda zrriyetinin ondan sonra saltanat srecei, yerine geecek olunun bir mbed ina edecei (II. Samuel, 7/12-13) ve bu olunun Sleyman olduu bildirilmitir (I. Tarihler, 17/11, 22/9; 28/5-6). Dvd yalandnda dier olu Adoniya kendini kralln vrisi iln etmi, buna karlk Peygamber Natan ve Bat-ebann telkin ve hatrlatmasyla Dvd, kendi yerine olu Sleymann kral olduunu belirtip bakhin Tsadoka Sleyman kral olarak grevlendirmesini (meshetme) emretmi, bylece Sleyman daha babasnn salnda kral sfatyla tahta gemitir. O dnemde ilk ocuun tahta gemesi gibi bir kural bulunmadndan Dvdun kk olu Sleyman kral semesi knanmam, aksine Sleyman kralln ileri gelenlerinin desteini almtr (I. Krallar, 1/1-53; I. Tarihler, 29/24). Bir yoruma gre Sleyman milttan nce 967-965 yllar arasnda babasyla birlikte, 965-928 arasnda tek bana hkm srm, dier bir yoruma gre ise babasnn vefatndan ksa bir sre nce 971 veya 970te kral olmu ve 931 ylna kadar hkm srmtr. Kral olduunda, Allahm! Ben henz ocuk denecek bir yata yneticilik nedir bilmezken bu kulunu babam Dvdun yerine kral yaptn demesinden hareketle (I. Krallar, 3/7) Sleymann on iki veya on drt yalarnda krallk

tahtna oturduu nakledilirse de, kral olduunda muhtemelen yirmi yalarndayd. Babas Dvdun saltanatnn yirminci ylnda domu ve onun gibi krk yl krallk yapmtr (I. Krallar, 11/42; DB, V/2, s. 1383; EJd., XV, 98-99). Ahd-i Atkte yer alan bilgilere gre Dvd, olu Sleymana Msnn eriatndan ayrlmamasn, kralln glendirici tedbirler almasn tlemi, bu erevede yapmas gerekenleri hatrlatmtr (I. Krallar, 2/1-9). Sleyman babasndan snrlar Frat nehrinden Msra kadar uzanan bir krallk miras alm, btn sril zerinde kral olmann yan sra blgedeki lkeleri vergiye balamak suretiyle emri altna almtr (I. Krallar, 4/1, 21). Tahta oturunca babasnn tlimatn uygulamaya balam, ncelikle dmanlarn ortadan kaldrp kralln kuvvetlendirmitir. Dier taraftan Firavunun kzn alarak Msrla ittifak kurmu, lkeyi bu ynden gelecek tehlikelere kar gvence altna almtr (I. Krallar, 2/19-46; 3/1). lkenin ynetiminde babas Dvdun oluturduu ynetim kadrosunun bir ksmn muhafaza etmi, dierlerini yenilemi, ayrca yeni grevler ihdas etmitir. Kralln idare sisteminde merkez ynetim ve on iki eyalet valilii bulunuyordu. Merkez idarede kendisi dnda bakhin (bakohen), khinler, ktipler, devlet tarihisi, ordu kumandan, bavali, zel danman, saray sorumlusu ve angaryac ba gibi kadrolar mevcuttu. Ayrca srailde on iki blge valisi vard ve bunlar sarayn yiyecek iecek ihtiyacn karlyordu. Her vali ylda bir ay bu ihtiyalar karlamak ve sava arabalarnn atlaryla dier atlar iin arpa ve saman salamakla ykmlyd (I. Krallar, 4/1-19, 28). Sarayn bir gnlk yiyecek ihtiyacna ynelik bilgiler (I. Krallar, 4/20-23) 14.000 kiinin saraydan beslendiine iaret etmektedir (DB, V/2, s. 1387). Ordu, sava zaman toplanan piyadelerle cenk arabalarndan oluuyordu. 1400 cenk arabas ve 12.000 at mevcuttu (I. Krallar, 10/26; II. Tarihler, 1/14). Bir rivayete gre 40.000 (I. Krallar, 4/26), bir baka rivayete gre ise 4000 (II. Tarihler, 9/25) blmelik ahrlar vard ve her araba iki at tarafndan ekiliyordu. Dvd kendi dneminde komu kavimleri otoritesi altna aldndan Sleyman ordusunu ok fazla kullanmad. Sadece bir defa sava yapt ve kralln kuzeydousunda bar hkim klmak iin gerekli olan Hamat ald (II. Tarihler, 8/3-4). Yukar rdndeki Hatsoru glendirdi; Edom zerinden Akabe krfezindeki Etsiyon-Gebere giden yolun gvenliini salad. Bylece krallnn tekiltlanmas ve zenginlii saltanat boyunca barn srmesine vesile oldu. Msr ve Asur gibi dnemin byk glerinin zayfl karsnda Mezopotamyann batsndaki blgeler zerinde tartmasz hkimiyet kurdu. Gvenlii salamak ve kralln varln srdrmek iin Firavunun kz bata olmak zere (Ms eriatna gre evlenmenin yasak olduu) Moab, Ammon, Sayda ve Hitti gibi blge krallarnn kzlaryla evlendi, bylece hanmlarnn says 700e, criyelerinin says 300e kt (I. Krallar, 11/ 1-3). lke iinde kalan ve srailli olmayan Amorleri, Hittleri, Perizzleri, Hivleri ve Yebusleri angarya ilerde kulland; sriloullarn ise cenk sava ve zel hizmetli, memur, gvenlik grevlisi ve arabal cenkiler ile atllarnn komutanlar olarak istihdam etti (I. Krallar, 9/20-22). Onun saltanatnda bar, bolluk ve refah hkim oldu. Merkezde mbed ve sarayn inas ile Kudsn tahkimi gibi nemli iler, Kuds dnda ise eitli ambar ehirlerinin ve tesislerin inas gerekletirildi (I. Krallar, 9/15-19). O dnemde toplanma adr Gibeonda, ahid sand Kudsteydi ve halk yksek meknlarda sunak yerleri oluturmutu. Sleyman, mbed ina edilinceye kadar bu yerlerde kurban kesme uygulamasn srdrd. Ryada kendisine grnen Rabden kalabalk kavmine hkmedebilmek ve iyiyi ktden

ayrabilmek iin anlayl yrek istedi. Rab de uzun mr ve zenginlik yerine bilgelik isteyen Sleymann dileini kabul etti ve ona hikmetli ve anlayl bir yrek, ayrca dilemedii halde zenginlik ve izzet verdi (I. Krallar, 3/2-14; II. Tarihler, 1/ 7-13). Rivayete gre Sleyman, Allahn bilgelik lutfetmesi iin krk gn oru tutmu ve karlnda kendisine yle bir bilgelik verilmitir ki hikmetin babas diye anlmtr. Helenistik yazarlara gre Sleymann bilgelii bilim ve felsefe, Rabbnlere gre ise Tevrat konusundadr (Ginzberg, V, 94, 231). Sleyman, istei kabul edildikten ksa bir sre sonra hikmetini ortaya koyacak bir olayla karlam, ayn ocuu paylaamayan iki kadn arasndaki davay zme kavuturma ekli deta darbmesel haline gelmi ve Sleymann hkm deyiminin ortaya kmasna sebep olmutur (I. Krallar, 3/16-28). Sleymann gerekletirdii byk ilerin banda bugnk Mescidi Aksnn bulunduu yerde mbedin (Bet ha-Mikda) ina edilmesi gelmektedir. Dvd, mbed yapma iinin Yahovann emriyle olu Sleymana verildiini belirterek Rab tarafndan kendisine bildirilen inaat plan ve malzemeleriyle ibadet aralarn olu Sleymana vermi, ayrca ykl miktarda altn ve gm brakm, onu rnek alan ileri gelenler ve zenginler de mbed yapm iin Sleymana altn, gm, demir ve tun vermitir (I. Krallar, 5/1-5; I. Tarihler, 22; 28/2-19; 29/6-9). Sleyman, babas Dvdun dostu olan Sr Kral Hiram ile sk iliki kurdu ve Hiram mbedin yapmna byk katkda bulundu. Sleymann talebi zerine Hiramn adamlar buday, ya ve arap karlnda Lbnan dalarndan erz ve servi kerestesi temin edip Sleymana gtrd (I. Krallar, 5/1-12). Mbedin yapmnda ayrca yk tayan 70.000 ve dalarda ta kesen 80.000 ii ile bunlarn banda bulunan 3300 khya vard. Btn bunlar, mbedin temeli iin byk ve deerli talar yontup mbedin inasnda kullanlan talar ve keresteyi hazrlad. Hiram mbedin inas iin yapt malzeme yardm yannda ustalar da gnderdi, buna karlk kendisine yirmi ehir verildi. Sleyman ve Hiram denizde de i birlii yaparak bir nevi filo ina ettiler. Mbed -brhimin olunu kurban etmek iin gtrd yer kabul edilen-Moriya tepesinde yaptrld (II. Tarihler, 3/1). Sleyman mbedin yapmna ok emek verdi. Rivayete gre Fenikeli usta ve iilerin, sraildeki klelerin yan sra melekler ve cinler de inaatta almtr. lh yardmn bir tezahr olarak alanlar i tamamlanncaya kadar hasta olmam, lmemi, aletler bozulmam, byk ve ar talar kendiliinden ykselerek konulacaklar yerlere yerlemitir. Ustaba Hiram ise (Sr kral olan Hiram deil) daha salnda cennetle mkfatlandrlmtr (a.g.e., V, 111-113; EJd., XV, 107). Mbedin inasna sriloullarnn Msrdan knn 480 ve Sleymann krallnn drdnc ylnda baland; yedi yl alt ayda tamamland (I. Krallar, 6/1, 38). Mbedin uzunluu 60 arn (27 m.), genilii 20 arn (9 m.), ykseklii 30 arn (13,5 m.) olup ksmdan meydana geliyordu: Ulam ad verilen ve asl mbede alan bir nevi salon eklindeki koridor, hekal denilen asl salon, debir denilen ve mbedin en gerisinde yer alan oda ki buraya Kado ha Kadeim (kutsallar kutsal) ad verildi. Mbed, Srlu tun ustas Hiramn yapt stunlar, kazanlar, ayrca boa heykelleri, aslan ve hurma aalarndan sslemeler ve dier eyalarla donatld; daha sonra ahid sand mbeddeki yerine kondu. Sleyman mbedin al duasn bizzat yaparak halk takdis etti (I. Krallar, 7-8; II. Tarihler, 2/1-5/14; ayrca bk. MESCD-i AKS). Rivayete gre mbed bul aynda tamamlanm (I. Krallar, 6/38), fakat ilh takdirle brhimin doduu ayda alnn yaplabilmesi iin bir yl kapal tutulmutur. Sleyman, Allah iin yaptrd mbedin ardndan kendisi iin inas on yl sren bir saray

yaptrd (I. Krallar, 7/1-12). Sleyman mbed ve saray ina ettikten sonra Rab ona tekrar grnerek hkmlerini ve kanunlarn tuttuu takdirde krallnn ebed olacan, aksi halde srailin sahip olduu topraklardan atlacan bildirdi (I. Krallar, 9/1-9). Sleymann saray da mbed kadar muhteemdi. Lbnan Orman denilen saray stunlu salon, taht salonu, Sleymann ve ei olan Firavunun kznn ikamet ettii saray binalarndan oluuyordu. Fildiinden taht ince Ofir altnyla, deerli mcevherlerle kaplyd. Sarayn btn eyalar saf altndan yaplmt (I. Krallar, 10/14-29; II. Tarihler, 9/13-28). Tahta alt basamakla klyor ve her basamakta iki altn aslan heykeli bulunuyordu (I. Krallar, 10/19-20; II. Tarihler, 9/17-19). Tahtn zerinde yedi kolu her yne uzanan altndan bir amdan aslyd. evresinde Sanhedrin yeleri iin yetmi, bakhin ve yardmcs iin iki koltuk bulunuyordu. Yedi mndi, kral ve hkim olan Sleyman tahta karken ona devlerini hatrlatmakla ykmlyd. Sleyman ilk basamaa ayak bastnda ilk mndi yaklayor ve krallarla ilgili ykmllklerden ilkini, ok kadn almayacaksn emrini okuyordu. Dier mndiler ikinci basamakta, ok ata sahip olmayacaksn; nc basamakta, ok altn ve gm biriktirmeyeceksin; drdnc basamakta, Yanl hkm vermeyeceksin; beinci basamakta, nsanlara gvenmeyeceksin; altnc basamakta, Hediye kabul etmeyeceksin ve nihayet tahta oturmak zere iken yedinci mndi, Kimin nnde durduunu bil kurallarn hatrlatyordu (a.g.e., V, 113-115). Kralln gelirinin byk bir ksm vergilerden toplanyordu. Peygamber Samuelin tohumlarn, balarn ve srlerin ondalnn (r) seilecek krala ait olduu szne dayanarak (I. Samuel, 8/15, 17) on iki khya bu ondal topluyordu. Bunun yannda ithalt vergileri, gei vergileri (I. Krallar, 10/15, 28-29) ve hediyeler de (I. Krallar, 10/24-25) dier temel gelir kaynaklarn oluturuyordu. Ayrca gelirler iinde ticaretin de nemli bir yeri vard. Denizci Fenikelilere komu olan Sleyman, ticaretin onlara getirdii kazanc grp altn ve at ithaltn tekeline ald (I. Krallar, 10/28; II. Tarihler, 9/28); ticar kervanlar iin en uygun yerlere ambar ehirleri ve menziller kurdurdu (I. Krallar, 9/19), Etsiyon-Geberde gemiler yaptrd. Bu gemiler ylda bir altn, gm, fildii, maymun ve tavus kular getiriyordu (I. Krallar, 9/26-28; 10/22; II. Tarihler, 8/17-18). Rivayete gre Sleyman ayn zamanda bir bahe ustas olup srail topraklarndaki btn bitkileri yetitirmiti. Ayrca hayvanlarn ve kularn dilinden anlayan Sleyman btn bu hayvanlar emri altna almt. Tanrnn Sleymana verdii bilgelii dinlemek iin dnyann her yanndan insanlar onu grmeye gelir, armaan olarak altn ve gm eya, giysi, silh, baharat, at ve katr getirirlerdi (I. Krallar, 10/14-25). Sebe melikesi, Gney Arabistandan kalkp Kudse gelerek hretini duyduu Sleyman ziyaret etti. Sleymann bilgeliini, yaptrd saray, sofrasnn zenginliini, grevlilerinin davrann, hizmetkrlarnn zel giysileriyle yapt hizmeti, Rabbin tapnanda sunduu takdimeleri grnce onun hem zenginliine hem hikmetine hayran kald; Sleymana altn, ok miktarda baharat ve deerli talar hediye etti (I. Krallar, 10/1-13; II. Tarihler, 9/1-12). Rivayete gre Tanr denize sahip olduu btn deerli eyleri sahile atmasn emretmi, Sleyman da bylece mcizev bir zenginlie sahip olmutur. Ancak Firavunun kzyla evlenince zenginlii azalmaya balamtr (a.g.e., V, 230). Kitb- Mukaddes, Sleymann lkesindeki bar ve refah 3000 zdeyii ve 1005 ezgisinin olduu rivayet edilen Sleymann bilgeliine balar. Onun bilgelii babas Dvdun ona olan vasiyetinde de kendini gsterir. Dvd ona, Sen hikmetine gre yap, sen hikmetli adamsn demiti (I. Krallar,

2/6, 9). Onun saraynn en nemli salonlarndan biri halk arasnda hkm verdii taht salonu veya hkm salonu adn tayordu (I. Krallar, 7/7). Ahd-i Atk blmlerinden Meseller (Meseller, 25/1), Nedeler Nedesi ve Viz kitaplarnn yan sra Ahd-i Atk apokrifas (yahudilerce kutsal metin kabul edilmeyen yazlar) iinde yer alan ve baz hristiyanlarca kutsal saylan Hikmet kitab ile (Wisdom of Solomon) Ecclesiasticusun (Ben Sira), ayrca Sleymann Deyileri ile (Odes of Solomon) Sleymann Mezmurlarnn da (Psalms of Solomon) onun eseri olduu kabul edilmektedir. Yahudi kaynaklarna gre Sleymann ok deerli bir uan hals vard. Onunla diledii yere sratle giderdi. Emirlerini uygulatmak zere yannda insanlardan saf b. Berahy, cinlerden Ramirat, hayvanlardan aslan, kulardan kartal bulunurdu. Onun cinlere hkmettii ve sihir ilmine sahip olduu eklindeki inan Ahd-i Atkte yer almamasna ramen mild dnemin balangcnda ortaya km ve Ortaada yaygnlamtr. Sleyman iin Ahd-i Atkte mevcut, Lbnan sedir aacndan duvarlarda biten mercankk otuna kadar btn aalardan sz ettii gibi hayvanlar, kular, srngenler ve balklardan da sz edebiliyordu (I. Krallar, 4/33) eklindeki ifadeden hareketle onun her eyi, bu erevede ruhlar, grnmez varlklar da bildii, dolaysyla evrenin karanlk gleri zerinde gcnn bulunduu kanaatine varlm, Sleymann sihir ve grnmez varlklarla ilikisi olduu kabul edilmitir. Buna gre Sleymann eitli zellikleri yannda Tanrnn ona bahettii cinlerle ve kt ruhlarla mcadele sanatndan ve bunlar insanlarn ifa bulmas iin kullandndan bahsedilmekte, hastalklar uzaklatrmak iin tertip ettii dualardan, kt ruhlar yakalayp zincirleme formllerinden, iyi ve kt ruhlar kontrol etme zellikleri ieren yznden sz edilmitir (DBS, XI, 476-478; ayrca bk. MHR-i SLEYMAN). Sleymann Firavunun kzyla evlenmesi ve bunun sonular yahudi din literatrnde genie yer almtr. Buna gre sz konusu evliliin treni ve elenceleri, mbedin tamamland gn yaplm ve dn cokusu mbedin al cokusunu gemitir. Dier bir rivayete gre ise dn, mbedin inaat dnemine denk gelmitir. Sleymann en sevdii hanm Firavunun kzyd, fakat hanmlar iinde kendisine en ok gnah ileten de oydu (Ginzberg, V, 93-94, 229-231). Ancak dier eleri de onun yreini saptrm ve ihtiyarlnda baka ilhlara tapm (I. Krallar, 11/1-8), bunun zerine Tanrnn fkesine sebep olmu, kendisine kralln elinden alnaca, fakat bunun babas Dvdun hatr iin kendi salnda deil olunun dneminde olaca bildirilmi ve iledii gnahlara karlk Rab, dmanlar lkesine musallat etmitir (I. Krallar, 11/9-43). Sleyman putperest kadnlarla evlenmenin dnda ok fazla ata sahip olmak, bol miktarda altn ve gm biriktirmek ve bilhassa bir krala msaade edilen on sekiz hanmdan fazlasn almak suretiyle baka Tevrat kurallarn da (Tesniye, 17/16-17) ihll etmitir (a.g.e., V, 94). Rabbn literatrdeki rivayetlere gre gnahlar sebebiyle Sleyman yava yava tahtn, servetini ve hatta bilgeliini kaybetmi, nce insanlara ve cinlere, ardndan dnya zerindeki insanlara, daha sonra sadece srail halkna hkmetmi, nihayet yannda sadece ass kalmtr (Sanhedrin, 20b). Sleymann tahta dnp dnmedii konusunda gr ayrl vardr (Sanhedrin, 20b; Gittin, 68b). uzun yl boyunca bir dilenci olarak ehirden ehire, lkeden lkeye seyahat etmitir. Yal ve yoksul olduunda her gittii yerde, Ben Kohelet, Kudste srail kralydm diyerek Viz kitabn (Viz, 1/12), genliinde Nedeler Nedesini, orta yanda Sleymann Mesellerini yazmtr (EJd., XV, 107). Sleymann krall ekonomik gelime ve siyas gvenlik asndan iyi durumda bulunmasna ramen (I. Krallar, 4/25; 7/7; 9/28; 10/10-12, 14, 22, 25) sosyal isyan ve kabile

muhalefetlerine sahne oldu. Sleyman krk yllk saltanatn sonunda vefat etti ve babas Dvdun ehrine (Kuds) gmld (I. Krallar, 11/14-43). Sleymann vefatndan sonra ar vergiler ve angaryaclk kurumu sebebiyle isyanlar balad ve srail Krallnn blnmesiyle neticelendi. Arkeologlar, Sleymanla ilgili Kitb- Mukaddes metinlerindeki baz ayrntlar onaylayan bulgular elde etmi olsa da baz aratrmaclar, metin tenkit almalar ve eitli bilimsel aratrmalarn sonularndan hareketle bu konuda Kitb- Mukaddeste yer alan bilgilerin ounun tarih gereklerle badamad ve efsanelerle sslendii kanaatindedir. Buna gre Ahd-i Atkte Sleymann babas Dvddan, Frat nehrinden Filist diyarna kadar Msr snrna uzanan btn krallklar miras ald belirtilmektedir (I. Krallar, 4/21). Halbuki nehirden Msr snrna kadar cmlesi sonradan eklenmi olup Sleyman yeni Asur, yeni Bbil ve Pers dnemlerinin byk imparatorluklar seviyesine karmak amac tamaktadr. Zira pasajn devamnda kullanlan nehrin te yakas (brncesi ever hanahar, Akkadcas eber nari) ifadesi, Fratn bats iin ilk defa Sleymandan iki asr sonra yeni Asur kaynaklarnda yer almtr. Ayrca gnmzn arkeolojik verileri milttan nce X. yzylda Filist blgesinde merkezleen bir imparatorluun varln gstermemektedir. Buna gre Filistlerin topraklar Sleymann krallna dahil deildi. Yine II. Tarihlerde (8/3-5) kuzeydeki Hamat ele geirdii, ambar ehirleri yaptrd, Tadmoru (Tedmr) ina ettirdii ifade edilse de Sleymann hkimiyetinin Hamattaki Hitit Krallna kadar uzamas muhtemel grlmemekte, gney snr ise Tamar olarak kabul edilmektedir. Sleymann kralln sadece bugnk Filistin topraklarna hasreden bu tr eletirilere kar Dvdun ald Soba gibi baz yer isimlerinin yanl blgelerle ilikilendirildii, gerekte kralln alannn geni olduunu ileri srenler de vardr (NDB, s. 672). Ayrca Dvd ve Sleyman krallklarnn Ahd-i Atkte tasvir edilen ihtiamnn Bronz ann milletleraras sisteminin ykl, yani milttan nce 1200 sonras artlarna uymad eletirisine kar milttan nce 1100-900 yllar arasnda sraile komu byk milletlerin gerileme halinde olduu, dolaysyla Hitit mparatorluunun ykl ve Msrn Asyadan ekiliinin Filistinde merkezleen bir imparatorluun ykseliine imkn verdii belirtilmitir. Dier taraftan kar gr olarak byle bir imparatorluun geride yaztlar brakmas gerektii, halbuki Sleyman dnemine dair bu tr belgelerin bulunmad ifade edilmitir. slmda. Kurn- Kerm bata olmak zere tefsir, hadis, tarih ve ksas- enbiy kitaplarnda bir hkmdar-peygamber olarak Hz. Sleymandan ve onun stn vasflarndan genie bahsedilmektedir. Kuranda on alt yerde ismen geen Sleymann Hz. Dvdun olu ve vrisi olduu, stn klnd, kreden, slih, hakm, anlayl bir kul olduu bildirilmekte, keskin zeks, engin bilgisi ve hikmetiyle karmak meseleleri kolayca zme kavuturma yeteneinden sz edilmektedir (el-Enbiy 21/ 78-79; en-Neml 27/15, 16, 19, 20, 27, 34, 40; Sd 38/30). Allah dier peygamberler gibi Sleymana da vahiyde bulunmu ve onu da dierleri gibi doru yola iletmitir (en-Nis 4/163; el-Enm 6/84). Kuran, Sleymann gzel bir kul olduunu, daima Allaha yneldiini, Allah katnda byk deeri ve gzel yeri bulunduunu belirtmektedir (Sd 38/30, 40). Dolaysyla Ahd-i Atkte yer alan, Sleymann son dnemlerinde putlara tapt, Allah nazarnda deerini yitirdii, hkmdarlnn elinden alnmasyla tehdit edildii gibi rivayetler, hem slmn peygamberlik anlayyla hem de Kuran bilgileriyle elimektedir.

Hz. Sleymann babasna vris oluu (en-Neml 27/16) ve babasnn kendi yerine onu semesiyle ilgili eitli rivayetler nakledilmitir. Allah, Hz. Dvda on soru gndermi ve bu sorular olu Sleymana sormasn istemi, ayet bunlar bilirse kendisinin yerine geeceini Dvda bildirmi, Sleyman da sorularn hepsini doru ekilde cevaplamtr. slm kaynaklarnda Hz. Sleymann on iki veya on yalarnda tahta getii, Suriyeden rana kadar uzanan blgeye, hatta btn dnyaya hkim olduu, dnyann ikisi mmin, ikisi kfir drt kiinin egemenliinde bulunduu, mminlerin Sleyman ve Zlkarneyn, kfirlerin Nemrud ve Buhtunnasr olduu rivayet edilmektedir (Saleb, s. 290-292). Sleymana verilen nimetler ve onun stnlkleri balamnda Kuranda yer alan bilgilere gre Sleyman, Rabbim! Beni bala, bana benden sonra kimsenin ulaamayaca bir hkmranlk ver. phesiz sen daima bata bulunansn diye dua etmi, Bunun zerine biz de istedii yere onun emriyle kolayca giden rzgr, bina kuran ve dalglk yapan eytanlar, demir halkalarla bal dier yaratklar emrine verdik buyurulmu ve, te bu bizim bamzdr, ister ver, ister elinde tut ifadesiyle yetkinin tamamen kendisinde olduu belirtilmitir (Sd 38/35-39). Allah, Hz. Dvd gibi Sleyman da peygamberlik, hkmdarlk, hikmet ve ilimle donatm, saltanat ve nbvveti onlarn ahsnda toplamtr (el-Bakara 2/251; el-Enbiy 21/79; en-Neml 27/15; Sd 38/ 35-38). Ancak Hz. Sleymann olaylar deerlendirme ve problemleri zme kabiliyeti babasndan daha stndr. Bunun Kuranda atf yaplan bir rnei (el-Enbiy 21/78-79) yle anlatlmaktadr: Bir koyun srs geceleyin bir ekin tarlasna girip zarara yol aar. Ekin sahibi ile sr sahipleri arasndaki davada hkimlik yapan Dvd ve Sleyman farkl kararlar verirler. Hz. Dvd koyunlarn ekin sahibine tazminat olarak verilmesine hkmeder, olu Sleyman ise u hkme varr: Ekin tarlas sr sahiplerine verilmeli, onlar ziyandan nceki haline gelinceye kadar tarlann bakmn stlenmelidir. Koyunlar da tarla sahibine verilmeli, tarlas eski bakml haline gelinceye kadar bu koyunlarn stnden, ynnden ve yavrularndan yararlandrlmaldr. Hz. Dvd olunun bu ictihadn beenerek kendi grnden vazgeer (Taber, Cmiul-beyn, X, 50-54; Saleb, s. 289). Hz. Sleymann mesele zmedeki maharetine ve kararlarndaki isabete rnek olarak ayn ocuu sahiplenen iki kadn olay hadislerde de yer almaktadr (Tecrid Tercemesi, IX, 158-162). Hz. Sleymann emrine kasrga gibi esen rzgr verilmitir ki (el-Enbiy 21/81) bu rzgrn sabah gidii bir ay, akam dn de bir ay srmektedir (Sebe 34/12). Bu yetin tefsirinde doruluu tartmal olan eitli rivayetler nakledilmitir. Bu rivayetlerde Hz. Sleymann ahaptan yaplm bir platformunun bulunduu, gezinti veya sava halinde btn malzemelerin bu platforma yklendii, ykleme ii bitince rzgra emir verdii ve platformun zerinde istedii yere gtrld nakledilmektedir. Yahudi kaynaklarnda da yer alan dier baz rivayetlere gre ise uan halsnn olduu, bu hal ile yolculuk ettii belirtilmektedir (Saleb, s. 293-294). Ayrca Hz. Sleymana ku dili retilmitir (en-Neml 27/16). Kulardan meydana gelen ordusunda hdhd gremeyince soruturmu, mazeret beyan etmezse cezalandracan sylemi, ok gemeden hdhd ortaya karak Sebe diyarndan haber getirmitir (en-Neml 27/17, 20-28; ayrca bk. HDHD). Kendisine baka hayvanlarn dili de retilmitir. Ordusuyla birlikte karnca vadisine geldiinde bir karnca dierlerini uyarm ve Sleymann ordusu tarafndan ezilmemeleri iin yuvalarna girmelerini istemi, bunu duyan Sleyman verdii nimetler iin Allaha kretmitir (en-Neml 27/17-19).

Kuran Sleymann cinlerden, insanlardan ve kulardan oluan ordulara sahip bulunduunu, bu ordularn hep birlikte sefere ktn (en-Neml 27/17), emrinde alan cinlerin Sleymana yksek ve grkemli binalardan, heykellerden, havuzlar kadar geni lengerlerden, sabit kazanlardan ne dilerse yaptklarn (Sebe 34/12-13), yine eytanlar arasnda onun iin bina kuran, dalglk eden ve baka iler grenlerin olduunu da (el-Enbiy 21/82; Sd 38/37) bildirmektedir. Bu hususlar ksmen farkl bir ekilde Ahd-i Atkte de yer almaktadr. Yine Ahd-i Atkte kaydedilen bir dier bilgi olarak slm kaynaklarda elini kana bulad iin mbed inasnn Hz. Dvda deil olu Sleymana nasip klnd ve ona kan dkmekten uzak tutulaca iin Sleyman adnn verildii belirtilmektedir (Taber, Tr, I, 485). Hz. Sleyman, cinlerden ve insanlardan oluan ordusu sayesinde hkimiyeti altna ald blgeleri muhteem bir saraydan ynetiyordu. Bu saray dnemin en ileri teknii kullanlarak stn bir estetik anlayyla ina edilmitir. Sarayda gz alc sanat eserleri ve grenleri hayran brakan deerli eyalar mevcuttu. Hz. Sleyman, Sebe melikesine (Belks) onu mslman olup Allaha teslim olmaya davet eden bir mektup gndermi, melike mektuba karlk olarak Sleymana gnderdii hediyelerin kendisine geri gelmesi zerine Sleyman saraynda ziyarete gitmi ve orada kendi tahtyla karlanca kendisine gelen bir ilim yoluyla daha nce gerei grp mslman olduunu Sleymana sylemitir. ok tanrclk yanlgs ile tek Allaha teslim olma gerei arasndaki ilikiye iaret eden bir dier hadise, Sleymann muhteem sarayna girdiinde melikenin zemini derin bir su sanmas, fakat kendisine bunun billr bir zemin olduunun ifade edilmesidir (en-Neml 27/ 28-44; ayrca bk. BELKIS). Hz. Sleymann krallnn ihtiamnn ve zenginliinin bir kayna da bakr madeniydi. Kuranda erimi bakr madeninin onun iin sel gibi aktld belirtilmektedir (Sebe 34/12). Fenikeli ustalarn Hz. Sleyman iin ina ettikleri Etsiyon-Geber Limannda amzda gerekletirilen arkeolojik aratrmalar sonucunda ortaya kan bakr dkmhanesi bu gerei dorulamaktadr. Sleymann, Araba vadisinden kartp ilettii bakr madeni onun dneminde nemli bir ihra rn olmutur (NDB, s. 672). Kuran ayrca Hz. Sleymann atlara, zellikle yar atlarna olan sevgisinden bahsetmektedir: Akama doru kendisine ayann zerinde durup bir ayan trnann zerine diken alml ve safkan kou atlar sunulmutu. Sleyman: Gerekten ben mal sevgisini rabbimi anmak iin istedim dedi. Nihayet gne batt. Onlar tekrar bana getirin dedi. Bacaklarn ve boyunlarn svazlamaya balad (Sd 38/31-33). Bu yetle ilgili eitli rivayetler mevcuttur. Bir rivayete gre Hz. Sleyman sefer hazrl esnasnda malzemeleri kontrol etmi, daha sonra atlar incelemi, fakat bu uzun srm ve ikindi namaz vakti gemitir. Duruma zlen Sleyman atlarn kendisini zikirden alkoyduunu syleyerek getirilmelerini istemi ve at sevgisini kalbinden tamamen atmak iin onlarn bacaklarn ve boyunlarn kestirmitir. Dier bir rivayete gre ise atlar tefti eden Hz. Sleyman, onlara kar olan sevgisinin yine Allahn emri ve rzas dorultusunda olduunu sylemi ve koarak toz bulutu arkasnda kaybolan atlarn tekrar getirilmesini emretmi, atlarn boyun ve bacaklarn svazlayarak sevmitir. Taberye gre ilk rivayet kabul edildii takdirde Sleymann namaz terkettii, namaz unutacak kadar dnyaya dkn olduu, bir sava arac olan atlar acmaszca ldrd de kabul edilmi olacaktr ki bu doru deildir. Atlar seven bir kiinin onlar ldrmesi dnlemez (Cmiul-beyn, XI, 156). Kurann dier bir ifadesine gre Hz. Sleyman tahtnn zerine braklan bir cesetle imtihan edilmi

ve ceset tekrar eski haline dnmtr (Sd 38/34). Bu konuda slmn peygamberlik anlayyla badamayan elikili pek ok rivayet nakledilmitir. Bir rivayete gre tahta braklan ceset Sleymann ocuunun cesedidir. Sleymann bir olu dnyaya gelmi ve eytanlar onu ldrmeyi planlaynca Hz. Sleyman tevekkl etmek yerine bir bulut vastasyla ocuu uzaklatrm, bunun zerine ceza olarak ocuun cesedi taht zerine braklmtr. Dier bir rivayete gre Sleyman, Allah yolunda savaacak yiit evltlarnn dnyaya gelmesi iin eleriyle birlikte olacan sylemi fakat inallah demeyi unuttuu iin sakat bir olu olmu, bylece beklentisi gereklememitir (Buhr, Enbiy, 40; Mslim, Eymn, 23). Buna gre onun Allahtan af dilemesinin sebebi inallah demeyi unutmasdr; tahtna ceset braklmas ise temsil bir anlatm olup doan sakat ocua iaret etmektedir. Bir dier yoruma gre Sleyman hastalkla imtihan edilmi, hastalk yznden ok zayflayp tahtnda deta ceset gibi grnm veya byk bir felket beklentisi iine girip bu kayg ve korku yznden zayflayp deta cesede dnmtr (Tecrid Tercemesi, IX, 162). Fahreddin er-Rz konuyla ilgili bu rivayetleri aslsz saymaktadr (Meftul-ayb, XXVI, 208-209). Kuranda yer alan bilgiye gre eytanlar Sleymann hkmranl hakknda yanl szler ortaya atmlar, yahudiler de bu gerek d eyleri kabul etmilerdir. Halbuki Sleyman kfir de olmam, by de yapmamtr (el-Bakara 2/102). Assna dayal vaziyette iken vefat etmi ve emrinde alan cinler, ancak aa kurdu as-y yiyip de Sleyman yere dnce ldn anlamlardr (Sebe 34/14). Hz. Sleymann krk yl saltanat srd ve elli yanda (baz kaynaklarda elli iki yanda) vefat ettii nakledilmektedir (Mesd, I, 58; Saleb, s. 328).

BBLYOGRAFYA

Mustafav, et-Ta, V, 224-231; Taber, Cmiul-beyn, I, 444-451; X, 50-56; XI, 140-170; XII, 68-76; a.mlf., Tr (Ebl-Fazl), I, 485-503; Mesd, Mrc-eheb (Abdlhamd), I, 57-58; Saleb, Arisl-meclis, Beyrut 1405/1985, s. 289-328; Mevhb b. Ahmed el-Cevlik, elMuarreb (nr. Ahmed M. kir), Tahran 1966, s. 191; Fahreddin er-Rz, Meftul-ayb, XXVI, 208-209; Frzbd, Beiru evit-temyz (nr. Abdlalm et-Tahv), Beyrut, ts. (el-Mektebetlilmiyye), VI, 86-88; Tecrid Tercemesi, IX, 158-162; H. Lesetre, Salomon, DB, V/2, s. 1382-1396; J. Briend v.dr., Salomon, DBS, XI, 431-485; A. Jeffery, The Foreign Vocabulary of the Qurn, Baroda 1938, s. 178; NDB, s. 671-672; Muhammed et-Tb en-Neccr, Trul-enbiy, Riyad 1983, s. 239-250; Ahmed s Ahmed, Dvd ve Sleymn fil-ahdil-adm vel-urnil-Kerm, Kahire 1990, s. 97-148, 271-334, 363-402, 443-488; Abdullah Aydemir, slm Kaynaklara Gre Peygamberler, Ankara 1992, s. 187-224; A. L. Ginzberg, Les legendes des juifs, Paris 2006, V, 91, 93-94, 111-115, 229-231; B. McGrath, Solomon King, New Catholic Encyclopedia, Washington 1967, XIII, 421-422; S. Abramsky v.dr., Solomon, EJd., XV, 96-111; M. Du Buit, Salomon, Catholicisme, XIII, 744-750; Dictionnaire encyclopedique du Judasme (ed. G. Wigoder v.dr.), Paris 1993, s. 1005-1008; J. Walker - [P. Fenton], Sulaymn b. Dwd, EI (Fr.), IX, 857-858; P. Soucek, Solomon, Encyclopaedia of the Qurn (ed. J. D. Mc Auliffe), Leiden 2006, V, 76-77. mer Faruk Harman

EDEBYAT. Hz. Sleyman kssa ve menkbeleriyle bata Fars ve Trk edebiyat olmak zere Dou edebiyatlarnda ska ele alnm, telmih, tebih, tenasp gibi sanatlar dolaysyla iirlerde yer alm ve mstakil mesnevi konusu olarak ilenmitir. Ayrca Bat edebiyat ve sanatnda bilgelii dolaysyla pek ok esere malzeme tekil etmitir. slm edebiyatlarnda Hz. Sleyman divan ve halk iiri, halk hikyeleri, efsane ve ataszleri gibi edebiyat rnlerinde geni biimde ilenmi, Kurn- Kerm ve hadisler bata olmak zere kssalar, sriliyattan geen anlatmlar ve yzyllarca halk muhayyilesinde yorulmu rivayetler zamanla edebiyatn vazgeilmez unsurlar arasna girmitir. Ayrca Belks, saf, Dvd gibi kiiler; hdhd, ekirge ve karnca gibi hayvanlar; cin, dev, ifrit gibi yaratklar; saltanat, zenginlik, hamet gibi sfatlar; ku dilini bilme, rzgra ve cinlere hkmetme gibi meziyetler; mhr, hatem ve as gibi eyalarla ok geni bir kadroya sahip olmutur. Hz. Sleyman dnyev gcn ve saltanatn sembol kabul edildiinden kasidelerde padiahlar Sleymn- zaman, Sleymn- devran diye anlm, ayn ad tayan Kann de ona benzetilmitir (eh-i zamne Sleymn- ins cin ki ann / Cihn emrine tbi-durur vh u tuyr [Hayl Bey]). Hz. Sleyman, gz yumup ama sresinde Belksn tahtn Sebe lkesinden Kudse getiren ve ism-i azam bildii rivayet edilen veziri saf b. Berahy ile birlikte anlm, dnemin sultanyla vezirleri de onlara benzetilmi, sahip olduu kudret ve saltanat ise (mlk-i Sleyman) mutlak bir ihtiamn sembol saylmtr. Saray gszlerin sna, davalarn adaletle halledildii yerdir, kendisi ayn zamanda adaletin semboldr (Pyml eyleme ben mr- zafe nazar et / dil ol pdiehim eh Sleyman-ekil [Hayret]). Bunun yannda kularn dilini bilmesi (Ynus bu ku dilidir bunu Sleyman bilir [Ynus Emre]), rzgra hkmetmesi (Bahtn berc ederse tahtn berbd eder / Sana da olmaz hevdr ey Sleyman rzgr [Nevres-i Kadm]), Sebe melikesi Belks ile olan maceras (Hdhd-i nutkumu b- shanmda grse / Ola zindan dil-i Belksa emenzr- Seb [Nazm]), hdhdn arada elilik yapmas (Ey nme sen ol mhlikdan m gelirsin / Ey hdhd-i mmd Sebdan m gelirsin [Nb]), mhrn bir deve kaptrmas (Mest olup uyurken pm lal-i dildr rakb / Ehrimenler aldlar mhr Sleyman b-haber [Bk]), karnca ile konumas (Hy u hdan fri ol lemde sultanlk budur / Pendini g eylegil mrun Sleymanlk budur [Muhibb]) gibi telmihler grlr. Ayrca airler sevgilinin dudaklarn yakut bir yze (mhr-i Sleyman), evresindeki ayva tylerini de karncaya benzetirler. Hz. Sleyman da bunca saltanata ve mlke sahip olmasna, btn mahlkata hkmetmesine ramen bu dnyadan gp gitmitir. Trk iirinde dnya ile Sleyman arasndaki bu iliki ska dile getirilmitir (Dil-beste olma leme sultn isen dahi / Bir mlkdr cihan ki Sleymna kalmad [Ziy Paa]); (Hm kuu yere dt lmedi / Dny Sultan Sleymna kalmad [Pr Sultan Abdal]). Hz. Sleyman, Mhr kimde ise Sleyman odur; Sleymandr karnca yuvasnda; Dnya Sultan Sleymana kalmam gibi ataszlerinde de yer almtr. Klasik Trk edebiyatnda Hz. Sleyman konu alan Sleymannme ve Sleymniyye adyla birok eser yazlm, baz eserlerde de Sleyman adna blmler oluturulmutur. Bunlardan nemli saylanlar unlardr: 1. Sleymannme-i Kebr. Firdevs-i Rm (. 918/1512den sonra) tarafndan manzum-mensur olarak kaleme alnp II. Bayezide sunulmutur. Mellifin belirttiine gre 366 cilt ve 1830 meclis halinde tasarlanan eserin Trkiyede ve Trkiye dndaki ktphanelerde mevcut

seksen bir cildi M. Ata atkka, Asuman Akay ve Glnaz Genin doktora tezlerinde gsterilmitir (bk. bibl.). Ayrca eitli ktphanelerde muhtasar nshalar vardr. Felsefe ve tabiat bilimleri bata olmak zere eski Dou ilimleriyle kltr ve mitolojisinin bir ansiklopedisi saylabilecek eserin Topkap Saray Mzesi Ktphanesindeki nshalar (Hazine, nr. 1231 [74-76. ciltler]) olduka gzeldir. 2. Sleymnnme. Sirozlu Sd (XV. yzyl) tarafndan kaleme alnan bu mesnevi Trkede Hz. Sleymann kssalarn konu edinen ilk manzum eserdir. Nshas bilinmeyen mesneviden Firdevs Sleymannme-i Kebrin mukaddimesinde bahseder. Rivayete gre II. Murad Ahmed, eyh, eyholu ve Ahmed-i D gibi airlerden Sleymannme yazmalarn istemi, bunlardan yalnz Sirozlu Sd 3500 beyitlik bir eser kaleme almtr. 3. Sleymniyye. emseddin Sivs tarafndan 964 (1557) ylnda mesnevi tarznda yazlan eser 1684 beyittir. Zikrin faziletiyle balayan eser es-m-i hsndan baz isimlerin zellikleri, mnct, nat, tertb-i enbiy, drt halifenin methi, sebeb-i telf blmlerinden sonra Hz. Sleymann kssalarn, Sebe Melikesi Belksla aralarnda geen hikyeyi anlatr. Dua ve htime ile sona eren Sleymniyyenin drd Trkiyede, biri Almanyada olmak zere be nshas mevcut olup Hseyin Akkaya tarafndan tenkitli neri yaplmtr (bk. bibl.). 4. Menkb- Sleyman b. Dvd. Otuz alt yapraklk mensur anonim bir eserdir. Topkap Saray Mzesi Ktphanesinde (Mehmed Read, nr. 358) XVII veya XVIII. yzylda istinsah edilmi bir nshas bulunmaktadr. Eserde Sleyman peygamberle ilgili ou adaletine dair kssalardan sonra onun cinlere, vahi hayvanlara ve insanlara hkmetmesi, ku dilini bilmesi, gle k olan blble izin vermesi ve dier kularn blble iftira etmesi, Hz. Sleyman ile karnca arasnda geen konuma, Belksn hikyesi, Mescidi Aksnn cinler ve ifritler tarafndan ina edilmesi gibi konular folklorik motiflerle beslenerek anlatlmtr. 5. Kssa-i Sleyman Peygamber Aleyhis-selm. Bu mensur eserin de mellifi belli deildir. 1249 (1833) ylnda istinsah edilen eserde Sleyman peygamberin taht, yz, bu yzk sayesinde btn mahlkat emri altna almas, bir cinin yz alarak ksa bir sre tahta gemesi, ku dilini bilmesi, karnca ile konumas, Belks ile olan maceras ve assna dayanm vaziyette lmesiyle ilgili menkbeler genellikle sriliyata dayanlarak hikye edilmitir. zellikle Sebe Melikesi Belksn Hz. Sleyman eitli sorularla imtihan etmesi ve sorularn mahiyeti sriliyat iin tipik bir rnektir. Tek yazma nshas bilinen eser (Arkeoloji Mzesi Ktp., nr. 1505/2, vr. 11b-38b) sade bir dille yazlm olup yer yer masal unsurlaryla bezenmitir. Sleyman peygamberin kssalar yakn dnemde de ele alnmtr. M. Fahrettin Pakkann Hazreti Sleyman ile Zalolu Rstemi kk bir tarih macera kitabdr (stanbul 1960). Selmi M. Yurdatapn kaleme ald Hz. Sleyman Mhr-i Sleymann zinde ile (stanbul 1971) yine onun modern hikye tekniiyle yazd Hazreti Sleyman ile Seba Melikesi Belks (stanbul 1973) bunlardandr. Baz blmleri Hz. Sleymandan bahseden eserler arasnda Kaygusuz Abdaln Kitb- Migltesi (Abdurrahman Gzel: Kaygusuz Abdaln Mensur Eserleri, Ankara 1983, s. 105, 118-119, 124), mellifi belli olmayan, 1035te (1626) istinsah edilmi on dokuz yapraklk Kaz v Kader, Kssa-i Smurg adl kitap (Millet Ktp., Ali Emr Efendi [hikye-roman], nr. 148), Manisal Birrnin (. 1128/1716) kaleme ald Blbliyye (zmir 2004) saylabilir. Halk edebiyatnda Posoflu Mdm tarafndan anlatlan trkl hikye ile Erzurumlu Hoca Fennin olu Mahzn ile Halep paasnn kz Mnnn ak maceralarn ihtiva eden Erzurumlu Hoca Fennin Olu Mahzn hikyesi de bunlara katlabilir. Ayrca mesnevilerde Hz. Sleymanla alkal kssalarn anlatld, divanlarda onunla ve etrafndaki kii ve olaylarla ilgili pek ok beytin bulunduu grlr. Mevln Celleddn-i Rmnin

Menevsiyle Sleyman Nahf tarafndan yaplan manzum tercmesi bata olmak zere (Mevln: Mesnev-i erf, Asl ve Sadeletirilmiiyle Manzum Nahifi Tercmesi, haz. mil elebiolu, I/1, s. 39-40, 49-50; II/3, s. 177-178; II/4, s. 23-37, 44-46, 50-51, 54, 74) Kemalolu smilin (XIV. yzyl) Ferahnmesi, XIV. yzylda kaleme alnm din-destan trde yaklak 1000 beyitlik, mellifi bilinmeyen Hikyet-i Temm-i Dr adl eser, Mehmed Hatibolunun (. 838/ 1435ten sonra) Ferahnmesi, k Ahmedin (XV. yzyl) Cmiul-ahbr (TSMK, Mehmed Read, nr. 437, vr. 324b-325a), mer Fudnin (. 1046/1636) Blbliyyesi (nr. lyas Yazar, stanbul 2001), Netnin (. 1085/1674) 187 beyitlik Hilye-i Enbiys (stanbul 1312, s. 27-29), Seyyid smil Sdk Keml b. Muhammed Vech Paann (. 1892) manzum sr- Kemli (stanbul 1284, s. 5153) bunlar arasnda saylabilir.

BBLYOGRAFYA

Lmi elebi, erefl-insn, Sleymaniye Ktp., Pertevniyal, nr. 424, vr. 7a, 39b, 44b, 74b, 103b, 122b, 136a, 145a, 209a, 212a; Alaeddin Ali elebi, Hmynnme, Sleymaniye Ktp., Hlet Efendi, nr. 374, vr. 290a-292a; Eblhayr Rm, Saltuknme (nr. kr Halk Akaln), stanbul 1988, II, 9495; smil Rush Ankarav, erh-i-Mesnev, stanbul 1289, I, 232; IV, 238; Evliya elebi, Seyahatnme, II-III, 7-8, 210-211; VIII, 142, 249; IX, 480; smil Hakk Bursev, Ferahur-rh, Bulak 1258, I, 107; Ahmed Red Efendi, erh-i Nuhbe-i Vehb, stanbul 1259, s. 440; Firk Abdurrahman elebi, Krk Sual, stanbul, ts., s. 41; Mehmed avuolu, Necti Bey Dvnnn Tahlili, stanbul 1971, s. 44; M. At atkka, Firdevs-i Rmnin Sleymnnme-i Kebri (72. Cilt): GramerSentaks-Lgat-Metin (doktora tezi, 1979), Ed. Fak., s. XX; N[aki] B[ora], Seyflmlk Hikyesi, stanbul 1981, s. 10-11; a.mlf., Byk-Resimli ahmeran Hikyesi, stanbul 1982, s. 16-19; Ali Nihad Tarlan, Fuzul Divan erhi, Ankara 1985, II, 33; dris ah, Dou Bys (trc. Osman Yener), stanbul 1987, s. 44; Asuman Akay, Firdevs: Sleymannme (44. Cilt): Metin ve Fiiller zerine Bir nceleme (doktora tezi, 1990), Sosyal Bilimler Enstits; Glnaz Gen, Firdevs-i Rm: Sleymnnme (25-26. Ciltler): Giri-Metin-Szlk (doktora tezi, 1995), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 14-15; Hseyin Akkaya, Osmanl Trk Edebiyatnda Sleyman Peygamber ve emseddin Sivsnin Sleymniyyesi, Harvard 1997, I-II; Mehmet Zeki Kuolu, Trk Sanatnda Mhr-i Sleyman, lgi, sy. 61, stanbul 1990, s. 32-35; A. J. Wensinck, Hdhd, A, V/1, s. 626; J. Walker, Sleyman bin Dvd, a.e., XI, 174; Magen David, EJd., XI, 687-697. Hseyin Akkaya

SLEYMAN I
() (. 974/1566) Osmanl padiah (1520-1566). 6 Safer 900 (6 Kasm 1494) tarihinde Trabzonda dnyaya geldi (Lokman, Hnernme, II, vr. 19a-b; doum tarihi baka kaynaklarda farkl olarak verilir; XVI. yzyla ait kaynaklarda genellikle 900 yl balar ifadesi geer; Mecd ise ban 901 [Nisan-Mays 1496] tarihini belirtir: [ekik Tercmesi, I, 439]). Babas Yavuz Sultan Selim, annesi Hafsa Sultandr. Annesinin Krm hannn kz olduuna veya Dulkadroullar ailesine mensup bulunduuna dair bilgi doru deildir. Hnernmeye gre adn Kurandan alan sayfada geen Hz. Sleymandan almtr. Ayrca babas Selimin, bu ad kendi isminin kltmesi (tasgr) olan Sleymndan hareketle verdii hakknda bir rivayet daha vardr. Bugn isminden ok Kann unvanyla tannrsa da bu sfat XVIII. yzylda ilk defa Dimitrie Cantemirin Osmanl tarihinde gemi, XIX. yzylda Osmanl tarihileri tarafndan benimsenerek yaygnlk kazanmtr. ada Batl yazarlar onu Muhteem (Magnificent, Magnifique) veya Byk Trk (Grand turc) lakaplaryla anmlardr. Ayrca Bat kaynaklarnda Fetret dneminde Osmanl tahtna oturan Sleyman elebi dolaysyla II. Sleyman eklinde de nitelendirilmitir. ocukluk yllar babasnn sancak beyi olarak grev yapt Trabzonda geti. lk eitimini Trabzon saraynda kendisine tahsis edilen hocalardan ald. Ad bilinen ilk hocas Hayreddin Efendidir. Evliya elebiye gre Trabzonda iken st kardei Kad mer Efendinin olu Yahy ile (Beiktal Yahy Efendi) birlikte bir Rumdan kuyumculuk rendi. On yana geldiinde sancaa kmas gerekirken muhtemelen II. Bayezidin, oullar tarafndan srekli ekilde bask altnda tutulmas sebebiyle tayini gecikti. Hnernmede onun on be yanda iken Karahisarark (ebinkarahisar) sancana (915/1509), daha sonra Bolu sancana tayin edildii belirtilirse de bu bilgi tam olarak doru deildir. nk Amasyada bulunan ehzade Ahmed buna iddetle kar ktndan tayinler gereklemedi. Bunun zerine ehzade Selim babasna gnderdii bir mektupta olu Sleymana sancak istedi, gelen cevapta Sultann veya Giresun-Krtn-iran blgesinin verilebilecei bildirildi. Ancak Selim, oluna bu yerlerin lyk grlmesi karsndaki krgnln dile getirerek Trabzona yakn olan Karahisarark veya Kefe sancann tahsisini talep etti (TSMA, nr. E 5970). Birka defa fikir deitiren II. Bayezid neticede Sleymana Kefe sancan verdi (Reblhir 915 / Temmuz-Austos 1509). ehzade Sleyman annesi, hocas ve lalas yannda olduu halde gemiyle Trabzondan Kefeye gitti. Burada kald sre zarfnda babasnn taht iin mcadelelerine ahit oldu; onun taht elde edebilmek iin giritii asker hazrlklara destek verdi. Babasnn 1512de tahta k kendisine gelecekteki iktidarn yolunu da am bulunuyordu. Nitekim Yavuz Sultan Selimin clsundan az sonra stanbula arld. Bir sre babasnn amcalaryla olan mcadelesini muhafazasyla grevlendirildii baehirden takip etti ve onlarn bertaraf edilmesinin ardndan yegne taht vrisi sfatyla sancak beyi olarak Manisaya gnderildi (Safer 919 / Nisan 1513). Manisaya gidiinin ilk aylarna ait bir belgede yannda annesi, kz kardei, hocas Hayreddin, lalas Kasm ile 458 hizmetlinin bulunduu

tesbit edilmektedir. Bu listede ilk olu Mustafann annesi Mhdevran ile daha sonra vezrizam yapaca yakn arkada brhimin adlarna da rastlanmaktadr (TSMA, nr. E 8030, 10052). Tahta kaca 926 (1520) tarihine kadar yaklak yedi yl Manisada kalan ehzade Sleyman, bu sre zarfnda babasnn seferleri dolaysyla tahta veklet ve muhafaza greviyle Edirnede bulundu. Bu arada Manisadaki sancak beylii srasnda idaresi altndaki blgeyi tanmaya alt, yazn yaylalara kt, ok merakl olduu avclk dolaysyla Bat Anadolunun nemli bir kesimini iine alan yetki alann dolat. Lalas (nce Kasm, 1516da Sinan Paa) ve hocas vastasyla taht iin kendisini hazrlad. ok bal olduu ei Hrrem Sultan da Manisadaki son yllarnda tanm olmaldr (baz mellifler Hrremin cls srasnda Sleymana hediye edilmi olabileceini belirtir). Manisadaki gnleri, babasnn 8-9 evval 926da (21-22 Eyll 1520) vefat ettii haberini Vezrizam Pr Mehmed Paann gnderdii haberciden almasyla sona erdi. Yanndaki adamlaryla birlikte kara yoluyla stanbula hareket ederek 17 evval 926da (30 Eyll 1520) skdara ulat ve saraya gidip tahta oturdu. Ertesi gn babasnn naan karlamak iin Edirnekapya kadar gitti. Cenaze treni Ftih Camiinde yapld. Ardndan atalarnn trbelerini ziyaret eden yeni padiah cls bahii datt, Manisadaki hareminin ve ehzadelerin (Mustafa, Mahmud ve Murad) getirilmesini emretti. lk icraat olarak Vezrizam Pr Mehmed Paay yerinde brakt, eski lalas Kasma vezirlik pyesi verdi; bylece divandaki vezir says, Pr Mehmed Paa, Mustafa Paa, Ferhad Paa ile birlikte drde ykselmi oldu. Dnemin kaynaklar onun clstan sonraki faaliyetlerinin adaleti yaymaya ve tebaasn korumaya ynelik hizmetlerde bulunmaktan ibaret olduunu belirterek baz rnekler zikreder. Buna gre babas tarafndan vaktiyle Tebriz ve Kahireden srlm olan 600-800 kadar sanatkr ve mernn memleketlerine dnne izin verdi. ran ile yaplan ipek ticareti zerindeki yasa kaldrd, bundan dolay mallarna el konulan tccarlarn zararlarn karlad. Halka eziyet eden idareci ve askerleri cezalandrd, genel bir tefti yaptrd. Ayrca bir sre sonra babas tarafndan Kahireden stanbula getirilen son Abbs halifesi Mtevekkil-Alellahn Msra dnmesine msaade etti. Bylece bir bakma halifeyi nemsizletirerek yeni bir hilfet anlaynn kendi ahsnda ortaya knn ilk admn att. Nitekim ileride btn mslmanlarn tek sultan ve halifesi olduu fikri yaygnlaacaktr. Bu hareketler, halk ve idareciler nezdinde yeni padiahn nasl bir tavr sergileyeceinin bir gstergesi olarak deerlendirildi. Fakat saltanata geiinin ikinci ay daha dolmadan babas zamannda am beylerbeyiliine getirilen eski Memlk emri Canbirdi Gazlnin isyanyla karlat. Safevlerin devreye girme ihtimali onda byk endieye yol atysa da isyan ksa srede bastrld (Ocak 1521). Bu durum, saltanatn perinleyecek ve ayn zamanda gaz geleneini canlandracak byk bir sefere kma ihtiyacn gndeme getirdi. Kann Sultan Sleyman, Batya kar geleneksel gaz siyasetini canlandrrken iki ana hedefi n plana ald. Bunlardan ilki Orta Avrupann kilidi durumunda bulunan Belgrad, dieri Akdeniz hkimiyeti bakmndan son derece nemli olan Rodos idi. Bunlar ise Macaristana ynelik iki harekt izleyecek (1526 ve 1529), sonuncu sefer Viyana nlerine kadar uzanacakt. 1520-1530 yllarna denk den bu hzl asker siyaset devletin kaynaklarnn tesbitini gndeme getirdi. Geni apl tahrir almalar balatlarak vergiye esas olan varlklar kayt altna alnd. Ancak cephedeki baarlar tahrirler dolaysyla geni bir gayri memnun zmrenin olumasn nleyemedi. Safevlerin siyas-din propagandalarnn da etkisiyle Anadoluda sk denetimden holanmayan konar ger

zmrelerle, beyleri Osmanllar tarafndan ortadan kaldrlan Karamanoullar ve Dulkadrl beyliklerinin hkim olduu eski corafyada bulunan eitli gruplarn katld isyanlar patlak verdi. Kann Sultan Sleymann saltanatnn ilk on yl, onun batda ve doudaki siyaseti kadar i politikasnn oluumunda ve devletin din ideolojisinin yerlemesinde hayat bir rol oynad. lk sefer-i hmyunu olan Belgrad harekt sadece asker bakmdan deil devletin vizyonu asndan da sembolik bir nem tar. Buras, vaktiyle byk atas Ftih Sultan Mehmedin baarszla urad ana hedefi konumundayd. Kann Sultan Sleyman, Belgrad alarak batya kar yeni bir alm salamak amacndayd. Bu srada Avrupada 1519da imparator seilen Habsburg hnedanndan V. Karl ile ona rakip olan Fransa Kral I. Franois 1521 Martnda grnte Milano dkal meselesi dolaysyla, fakat gerekte daha derinde yatan hnedanlar aras zddiyet ve Fransann kendini epeevre kuatlm hissetmesinin tesiriyle savaa girimiti. Belgrada hkim durumdaki Macarlar ise kendi meseleleriyle urayor, 1516da dokuz yanda tahta geen II. Lajos henz otoritesini hissettirecek bir durumda bulunmuyordu. Bu uygun ortamdan yararlanan Kann Sultan Sleyman sefer srasnda son derece kararllk ve disiplinle hareket etti. Edirneye geldiinde halk tarafndan cokuyla karland, Brdelen Kalesinin fethini (1 ban 927 / 7 Temmuz 1521), Evvel fethettiim kaladr, mmur olmak gerek diyerek sevinle karlayp burann yeniden ihyasn emretti. Sefer esnasnda yollarn temizlenmesi, kpr yapm, askerin geii gibi hususlara bizzat nezaret etti. Bir ara Belgrad zerine yrmekte tereddt ettiyse de sefer durumunu Yahypaaolu Bl Bey ile grerek kararlln gsterdi. Padiah Belgrad kuatmas srasndaki arpmalar takip etti, kalenin fethinin ertesi gn ehre girerek her yann dolat (26 Ramazan / 30 Austos). On sekiz gn kadar burada kaldktan sonra stanbula dnd. Bu ilk baarl seferi dolaysyla her tarafa fetihnmeler yolland, byk enlikler yapld. Fakat bu srada oullar Murad ile Mahmudun vefat haberlerini almas bu ilk ftuhatyla duyduu sevinci glgede brakacakt. Kann Sultan Sleyman bu ilk siyas faaliyetlerinde Ftih Sultan Mehmedin izlerini takip etti ve buna gre bir strateji oluturdu. Belgradn ele geirilmesinin ardndan ilk hedefinin yine vaktiyle byk dedesinin baarszla urad Rodos olmas bu bakmdan dikkat ekicidir. Bunun nc aya ise talyaya ynelik niyetlerinin balangc olarak tasarlanan Korfu seferidir. Fakat Romay, dolaysyla Hristiyanln kalbini ele geirme hlyas sonusuz kalacak, bir anlamda talyaya (Otranto) asker kartmay baaran, ancak lm dolaysyla harekt yarm kalan Ftih Sultan Mehmedden daha baarsz olacakt. Rodosun ncelik kazanmas ayn zamanda Akdeniz hkimiyeti bakmndan nemliydi. Ada, ok ilek bir yol olan Kahire-stanbul deniz yolu hatt zerindeki hristiyan ileri karakolu niteliini tayordu. Byle bir harekt ancak kuvvetli bir donanma ile gerekletirilebilirdi. Yavuz Sultan Selimin yaptrd tersane ve son dnemlerinde hazrlatt byk donanma bu i iin ek bir hazrlk gerektirmeyecek derecede kolaylk salayacakt. 9 Receb 928de (4 Haziran 1522) Osmanl gemileri sefer iin denize alrken Kann Sultan Sleyman da 23 Recebde (18 Haziran) kara yoluyla ordusunun banda skdardan hareket etti. znik, Ktahya, Denizli, ine, Mula yolundan Marmarise ulat (2 Ramazan / 26 Temmuz). Yoldayken Dulkadroullarndan ehsuvarolu Ali Bey ile olunun nc vezir Ferhad Paa tarafndan katledildii haberi ulamt. Padiah 4 Ramazanda (28 Temmuz) adaya geti. Kuatma esnasnda hem arpmalara nezaret etti hem de sk sk etraf dolat. zellikle Santurluolu Bahesi, Cem Sultan Bahesi, Eski Rodos gibi yerleri gezdi. Yaplan divanlarda Vezrizam Pr Mehmed Paa ile devaml maverede bulundu. Yolsuzluklar gerekesiyle Anadolu vilyetindeki yirmi be kadnn grevine son verildi. Bu arada Hrrem Sultandan olan olu Mehmedin doumu haberiyle sevindi.

Rodos valyelerinin teslim olmasyla kanl arpmalar sona erince (1 Safer 929 / 20 Aralk 1522) toplanan divanda Rodos valyelerinin ba olan Philippe Villiers de lIsle-Adam kabul edip onunla grtkten sonra aday terketmelerine izin verdi. Grme esnasnda padiahn yal valyeyi teselli ettii, hatta slma davet ederek kendisine uygun bir grev vereceini syledii ve haline acd rivayet edilir. Bu srada Cem Sultann Rodosta yaayan olu bulunup katledildi, kzlaryla hanm stanbula gnderildi. Padiah 10 Saferde (29 Aralk) ehri grmek iin Rodosa girdi. 14 Saferde (2 Ocak 1523) ikinci defa girince, adna hutbe okutup ehre nizam verdi ve adadan ayrld. stanbula dnerken yine srek avlar dzenlettii, hatta deve grei yaptrp bunlar izledii belirtilir (Rodos Seferi Rznmesi, s. 539). stanbulda bir sre dinlendii ve ilerisi iin hazrlklar yapt anlalan Kann Sultan Sleyman, bu arada yakn arkada konumundaki brhim Paay (Makbul) teamllere aykr bir hzla vezrizamla getirdi. Bu grevi bekleyen ikinci vezir Ahmed Paay Msr beylerbeyiliiyle uzaklatrd, ancak bu yzden yeni bir i krizle kar karya kald. Nitekim brhim Paay bizzat kendisinin de katld muhteem bir dnle evlendirir ve Hrrem Sultandan olan bir dier olu Selimin doumuyla sevinirken Ahmed Paa da (Hain) Kahirede adna hutbe okutup isyan bayran ekmi bulunuyordu. Ahmed Paann isyan Msrdaki devlete bal gler tarafndan ok bymeden bastrldysa da bozulan nizam temin iin vezrizamn Msra yollama gerei duyan Kann Sultan Sleyman (Zilhicce 930 / Ekim 1524) yeni bir adalet gsterisinde bulunup halkn kendisinden ikyet ettii, kan dkclyle bilinen Ferhad Paay kz kardeiyle evli olmasna ramen Edirnede idam ettirdi (4 Muharrem 931 / 1 Kasm 1524). Dinlenmek iin gittii Edirnede avla vakit geirirken stanbulda yenieri ayaklanmas balaynca hemen stanbula dnp isyanda parma olan yenieri aasn ve reslkttb Haydar elebiyi dier birka kiiyle birlikte idam ettirip skneti salad. Msrda Osmanl sistemini yerletirmeye alan Vezrizam brhim Paann stanbula dnnden sonra yeni sefer hazrlklarn balatt. Zira bu srada Avrupadaki mcadele iyice kzm, Fransa Kral I. Franois 1525te V. Karla yenilip esir dm, annesi de olunun kurtarlmas iin yardm talebinde bulunmutu. Kann Sultan Sleyman bu frsat karmad, teden beri tasarlad Macaristana ynelik niyetlerini neticelendirmek istiyordu. Belgradn fethi Budin yolunu amt ve stratejik gerekeler harektn Belgrad ile snrl kalmasn mmkn klmyordu. Batya kar g mcadelesine girimek de ancak byle bir seferin sonucunda olabilirdi. Macar Kralln ortadan kaldrarak Habsburglarla kar karya kalmak, byk bir cihangir olma tutkusuyla hareket ettii anlalan Kann Sultan Sleyman iin ok nemliydi. Muhtemelen brhim Paa ile birlikte btn bu stratejileri inceden inceye hesap etmiti. stanbula gelen Fransa elisi Johann Frangepna Fransa kralna yardm iin Macar seferine klaca bildirildi. Kann Sultan Sleyman cevab mektubunda Fransa kraln teselli ediyor ve yardm iin hareket edecei taahhdnde bulunuyordu. nc byk seferine kmak iin 11 Receb 932de (23 Nisan 1526) stanbuldan ayrlan Kann Sultan Sleyman 9 Temmuzda Belgrada ulat, oradan Macar topraklarna geti, yol zerindeki Ptervradin (Varadin) ve lok (llok / Ujlak) kalelerinin alnmasna ahit oldu, bu arada kylerin yaklmamas iin sk tembihatta bulundu, nk artk buralar bir Osmanl topra olmutu, halk da tebaa olarak grlyordu. 29 Austosta Moha ovasnda Macarlarla yaplan sava ksa srd; Macar kralnn hayatn kaybettii meydan sava Macar Krallnn bir anlamda sonunu getirdi. Kann Sultan Sleyman, Budine hareket ederek 11 Eyllde hibir mukavemetle karlamadan

ehre girdi. brhim Paa ile birlikte ehrin her tarafn dolat, ehrin tahrip ve yama edilmesini engellediyse de kan bir taknlkta byk kilise ile baz mahalleler yakld. Padiah bu duruma ok zld, brhim Paaya yangn sndrmesi ve duruma mdahale etmesi iin emir verdi, fakat yangn ok bydnden bu mmkn olmad. Budinde iken kraln sarayna yerleti, elenceler dzenletti ve kraln av kkne gidip avland. 19 Eyllde Tuna zerinde ina edilen kpr tamamland ve padiah 21 Eyllde Pete tarafna geti. Kraln sarayn yaktrmayp buraya yenieri muhafzlar koydurdu. Saraydaki eya ve heykellerin gemilere yklenerek stanbula gnderilmesini emretti; ehrin yahudi halk da stanbula srld. Dn yolunda iken Anadoluda byk apl isyan hareketlerinin vuku bulduu haberleri ulat. Bu isyanlar brhim Paann Anadolu harektyla bastrld. zellikle Safev yanls bir hareketin liderliini yapan Kalender ahn isyan byk glklerle bertaraf edilebildi. syanlar byk bir zaferden dnen padiah derin bir endieye sevketti. Bu durum, tebaasna kar adalet ve hukuk uygulamalaryla ne kan ve sadece onlarn refahn dnen hkmdar anlayna vurulmu bir darbe gibiydi. Bunun izlerini silmek sadece ieride alnan tedbirlerle deil, teden beri devletin din ve siyas temel alglamalarn sarsacak bir tehdit olmay srdren ve bata gelen tahriki olarak grlen Safevlerin bertaraf edilmesiyle mmkn olabilecekti. Tam bu srada merkezde Molla Kbzn yol at din meseleler, imparatorluun genel siyas-din misyonu iinde Safevlerin sebep olduu din karklklarla birlikte ciddi bir krlmay da beraberinde getirecekti. Fakat btn bu olaylardan dolay Safevlere kar fiil bir harekta girimeye Avrupadaki gelimeler henz msaade etmiyordu. Kann Sultan Sleyman iin ncelikli konu Macar Krall meselesiydi. Macar Kral II. Lajosun geride bir vris brakmadan Mohata hayatn kaybetmesiyle Habsburglarn mdahil olduu yeni bir veraset meselesi ortaya km, Habsburg mparatorluunun Avusturya ve Bohemya taraflarnn idaresini stlenmi olan Ferdinand, kz kardeinin II. Lajos ile evlilii dolaysyla Macar taht zerinde hak iddiasnda bulunmu (Macar kral iln edilmesi: 17 Aralk 1526), buna karlk Macar soylular Erdel blgesinin beyi olan Janos Zapolyay (Szapolyai) kral semilerdi (10 Kasm 1526). Budini boaltan Osmanllar da imdilik blgeyi tampon halde tutmak amacyla Zapolyann kralln kendilerine tbi olmas kaydyla tanmt. Macar politikasnn olumasnda hi phesiz bizzat Kann Sultan Sleymann ve vezrizam brhim Paann etkili bir rol vard. 23 Eyll 1527de Ferdinand, Zapolyay Budinden karnca ierideki ar krize ramen Kann Sultan Sleyman ve brhim Paa btn dikkatlerini buraya yneltti. Zapolyann gnderdii Lasczky adl Leh asilzadesini huzuruna kabul eden Kann Sultan Sleyman, Zapolyaya destek vereceini syledi. Bu srada stanbula gelen Ferdinandn elilerinin teklifleri reddedilerek bunlar gzetim altna alnd ve yeni bir seferin hazrlklar balatld. Kann Sultan Sleyman ncelikli olarak Budinin kurtarlmasn ve Zapolyann desteklenmesini dnyordu. Onun dorudan Viyanay hedefledii, buray alp hem Habsburglar hem de Macarlar dize getirmek istedii yolundaki fikirler tam olarak doru olmamaldr. Padiah, 2 Ramazan 935te (10 Mays 1529) drdnc defa sefere kmadan biraz nce ok gvendii vezrizam brhim Paaya byk yetkiler verdi (seraskerlik unvan: 28 Mart 1529, ayrca Rumeli beylerbeyilii: 27 Nisan) ve btn planlamalarn onunla birlikte yapt. Fakat yol srasnda hava artlarnn msait olmamas ve srekli yaan iddetli yamurlar yznden ok zaman kaybedildi. Bu arada yolda iken Safev ah Tahmasbn Badata girip Zlfikar Han ldrd haberi

ulat. Macar topraklarnda ilerlerken kylere saldrlmamas ve esir alnmamas tembihlendi. Moha sahrasna ulaldnda Macar Kral Zapolya ordugha geldi, 19 Austosta padiah onu kabul etti; ieri girerken ayaa kalkt, byk bir ayrcalk gstererek ona doru adm yrd, byk iltifatlarda bulundu, brhim Paa ile birlikte ikisini yanna oturttu (Moha Seferi Rznmesi, s. 570). Kral gittikten sonra brhim Paa ile beraber ata binip askerin arasnda dolat. Kuatma altna alnan Budini savunan Ferdinanda bal Alman ve Macar kuvvetleri 8 Eyllde teslim oldu. Kann Sultan Sleyman, Budinin muhafazas iin Elbasan sancak beyi ile birlikte elli yenieriyi grevlendirdi. ki gn boyunca Budin civarnda srek av yapt. Bu arada yenieriler ve sekbanba Zapolyaya refakat edip Budinde sarayda ona krallk tacn giydirdi (14 Eyll). Zapolyaya ok iltifat etmesine ramen bu trende hazr bulunmamas, ayrca ok alt seviyede bir katlm yaptrmas dikkat ekicidir. 22 Eyllde Ovar kasabasna varld ve padiah Habsburglarn hkimiyetindeki topraklara girdi. Fakat mevsim artlar son derece arlam, yamur ve souk askeri zor duruma drmt. Buna ramen padiah 27 Eyllde Viyana nlerine ulat ve ehri kuatma altna aldrd. On yedi gn sren kuatma aslnda buray dorudan hedeflemeyen padiahn emriyle kaldrld. Osmanl sefer rznmelerinde kuatmann kaldrlmas, Ferdinandn ehirde bulunmadnn anlalmas ve Viyanallarn aman dilemelerine balanr. Esasen buras alnsa bile Budin rneinde olduu gibi elde tutulamayaca bilindii iin padiah, kt hava artlarnn da etkisiyle burada fazla oyalanmann anlamsz olaca konusundaki grlere itibar etmi olmaldr. Dn srasnda da yaan kar ve souklar yznden ok zorluk ekildi. 27 Ekimde Budine gelen padiah burada Zapolya karlad, onun byk gazsn tebrik etti. Bu teebbs btn Avrupada byk bir heyecana yol at, hatta Fransa Kral I. Franois, V. Karl ile anlama imzalad (13 Austos 1529). Bu haberi Macaristanda iken alan padiah ok fkelendi. stanbula dnen Kann Sultan Sleyman, biraz da Viyana nlerindeki baarszln izlerini silmek iin haftalarca sren enliklerle oullar Mustafa, Mehmed ve Selimin snnet dnlerini yaptrd. 18 Haziran 1530da Atmeydannda balayan trenler onun halk nezdindeki ihtiamn glendirecek bir meruiyet arac olacakt. Kazanlan zaferlerin nianeleri meydanda hazrlanm, ele geirilen byk adrlar, eyalar ve Budinden getirtilen heykeller sralanmt. Dne btn devlet erkn katld gibi vasal lkelerin hkmdarlarna da davetiyeler yollanmt. Bu muhteem trenlerin ayn zamanda saltanatn onuncu ylna denk drlmesi dikkat ekicidir. Padiah, bir sre Macar meselesiyle ilgili olarak cereyan eden diplomatik giriimleri yakndan takip etti. 7 Kasm 1530da Ferdinadn elileri Nicolas Jurischitz ve Joseph von Lambergi kabul edip onlarn artlarn dinledi. Ancak Ferdinandn Budin zerindeki basklar sryordu. 1531de Budini kuatmas yeni bir yardm seferinin yaplmasn zaruri hale getirdi. Kann Sultan Sleyman bu defa hedefinin dorudan Habsburg mparatoru V. Karl olduunu iln etti. Kendisi gibi dnya hkimiyeti fikriyle hareket eden V. Karl ile bir meydan sava yaparak kozlarn paylama niyeti ne kyordu. Bu sefer dnemin Osmanl kaynaklarnda V. Karln hedeflenmesi dolaysyla spanya kral kastna eklinde nitelendirilir. 19 Ramazan 938de (25 Nisan 1532) stanbuldan ayrlan Kann Sultan Sleyman, bayram Edirnede geirdikten sonra 13 Haziranda Nie geldiinde Ferdinandn elileri ordugha ulap tekliflerini tekrarlad. 5 Temmuzda Fransz elisi Rinon byk bir trenle karland (BA, KK, nr. 1764, s. 152). Fransa elisi, karadan yaplacak harekt yerine donanmann devreye sokularak imparatorluun spanya kanadnn sktrlmasn talep ediyor, Viyana muhasarasnn Avrupada btn hristiyan dnyasnda ortaya koyduu byk dayanmann da etkisiyle bir bakma seferden vazgeilmesi imasnda bulunuyordu. Osmanl ordusu Macaristana girerek Ferdinanda ait topraklarda ilerledii halde imparatorluk ordusundan herhangi bir iz grlmedi. Padiah Viyanaya 60 mil mesafedeki Gns (Kszeg) kuatma altna alp V. Karln

kendi zerine gelmesini bekledi. Hayli kalabalk olan imparatorluk ordusu Viyana yaknlarnda Brigittenauda duruyordu. Onlardan bir hareket olmaynca Gns alan Osmanl ordusu Gratza yneldi (Eyll 1532). Mevsimin ilerlemesi sebebiyle de oradan geri dnld. Osmanl tarihlerinde Alaman seferi ad verilen bu harekt, aslnda Viyanay dorudan hedefleyen bir asker seferden ok kar tarafa gzda verme ve Macar topraklarndaki Osmanl hkimiyetini salamlatrma amacn tayordu. mparatorluk ordular da kendi topraklarna giren Osmanl ordusuna kar herhangi bir kar harekta giriememiti. Kann Sultan Sleyman, stanbula dndkten sonra bu sefer dolaysyla byk enlikler yaptrd (23 Reblhir 939 / 22 Kasm 1532). Be gn be gece sren elenceler srasnda kyafet deitirerek brhim Paa ile birlikte ehri dolat, bedestene gitti, arlar tefti etti. Artk Macar meselesi belli bir zme kavumutu. Batdaki siyas gelimeler de yeni bir tehdide yol aacak nitelikte grlmyordu. Yalnz Andrea Doriann idaresindeki imparatorluk donanmas Mora sahillerine gelerek Koronu alm, Patras (Balyabadra) ve nebahtya asker karmt. Bu durum Akdenizde Osmanl donanmasnn glendirilmesini zaruri hale getiriyordu. Bundan dolay padiah, Akdeniz dnyasnn mehur denizcisi Barbaros lakapl Hayreddin Reisin Osmanl donanmasnn bana getirilmesine karar verdi. Franszlarn da arzusu dorultusunda imparatorluun spanyol kanadna denizden esasl bir ekilde darbe vurulmas amalanmaktayd. Bu arada atekes grmeleri iin stanbula gelen Ferdinandn elisi Corneliusu 1533 Ocak aynda kabul eden padiah atekese rza gsterdiini bildirdi. Bylece bat cephesinde bir sre sknet salanm oldu. Artk Kann Sultan Sleyman teden beri zihnini megul eden doudaki meselelere eilebilirdi. Esasen uzun sredir ciddi bir ekilde asker harekt yaplmayan Batya kar gazy yeniden canlandrmt; imdi srann, ciddi problemlerin kayna olan Safevlere kar slmn koruyuculuunu stlenme misyonuna geldiini dnyordu. Bu sadece asker alanda deil din-siyas alanda da Osmanl Devletinin genel grnnde nemli bir deiimi beraberinde getirecekti. Din hassasiyetin giderek artmas brokratik ve siyas mekanizmalar da etkileyecek bir eilime yol aacakt. Bu durum brhim Paann idamndan sonra balayan srete kendini ak biimde gstermi, padiahn kendisinin de slmn koruyucusu olma misyonunu hilfet anlayyla badar bir genilikte benimsemesine zemin hazrlam olmaldr. Vezrizam Lutfi Paann daha sonra kaleme ald hilfet rislesinde onu asrn imam ve halife unvanlaryla tanmlamas bu bakmdan ilgintir. Ayrca Kemalpaazde, ivizde Mehmed ve Ebssud Efendinin eyhlislmlklar dnemindeki uygulamalar da din anlayn kat erevesi bakmndan nemli bir ipucu salamaktadr. Haneflik devletin temel doktrini olarak deta resm bir nitelik kazanmt. Hazrlanan veya mevcut olan kanun derlemelerinde rf uygulamalar er zeminde izah edilmeye balanmt. Din hassasiyetlerin artt siyas zeminde dinden sapmakla itham edilenlerin takibat hzlanmt. Molla Kbz olaynda padiahn fiil ekilde devreye girii yannda daha sonra ilhd ile sulanan Kif, Olan eyh smil Mak (. 945/1539) ve eyh Muhyiddin Karamn (. 957/1550) gibi kimselerin idamlar bunun tipik rnekleridir. Btn bu gibi derin din ztlamalarn da etkisiyle Kann Sultan Sleyman, muhtemelen Safevleri tamamyla ortadan kaldrmay dnyordu. Zorlu geeceini tahmin ettii sefer iin yine byk yetkileri olan vezrizam brhim Paa ile ciddi bir planlama yapt tahmin edilebilir. brhim Paay 2 Reblhir 940ta (21 Ekim 1533) sefere gnderen padiah bir sre stanbulda beklemeyi

tercih etti. Bu srada donanmann bana gemek zere gelen Barbaros Hayreddin Paay kabul etti; onunla yapt gazlar hakknda konutu ve Akdenizdeki durumla ilgili bilgi ald. Ardndan Hayreddin Paay, yeni tekil edilecek olan Cezyir-i Bahr-i Sefd beylerbeyiliine tayini iin o srada Halepe ulaarak burada hazrlklarn srdren brhim Paann yanna gnderdi. 4 Ramazan 940ta (19 Mart 1534) annesi Hafsa Sultann vefatyla sarsld, 16 Nisanda da ok deer verdii eyhlislm Kemalpaazdenin lm vuku bulmutu. Kann Sultan Sleyman 29 Zilkade 940ta (11 Haziran 1534) altnc byk seferine kmak iin skdar yakasna geti. 23 Haziranda Van Kalesinin ele geirildii haberini ald. 1 Temmuzda Ktahyaya vardnda gn boyunca srek av dzenletti. Konyaya ulatnda Vezrizam brhim Paa Tebrize girmiti (6 Austos). Padiah Konyada Mevln Trbesini ziyaret etti, Kayseri yoluyla gittii Sivasta iken zbek elileri, Erzincanda iken irvan ah II. Halil Hann elileri gelip itaatlerini sundu. Erzuruma vardnda buradaki trbeleri dolat. Balangta brhim Paa Tebrize rahat bir ekilde girdii iin Diyarbekire giderek k orada geirmeyi dnyordu. Fakat Safevlerin kar harekt ve brhim Paadan yardma gelmesine dair ulaan haber zerine Tebrize yneldi. 19 Reblevvel 941de (28 Eyll 1534) Tebriz nlerinde ehir halk tarafndan trenle karland. Burada iken Gln Han Muzaffer Han kabul etti, blgenin muhafazas iin gerekli tayinleri yapt ve orduyla birlikte Sultniyeye yrd. Bundan sonra onu Badata kadar ok zorlu bir yolculuk bekliyordu. Kar ve yamur altnda balk haline gelmi yollarda zorlukla ilerliyorlard. Hatta amur yznden 100 kadar araba gtrlemediinden yaklm ve bir ksm toplar amura gmlerek saklanmt. 24 Ekimde nfuzlu bir ahsiyet olan badefterdar skender elebiyi azleden Kann Sultan Sleyman, HemedanKasrrin yolunu izleyerek vard Hniknde itaatlerini sunan Badat valisinin adamlarn kabul etti (16 Kasm) ve 30 Kasmda Badata girdi. Buradayken ilk i olarak zellikle arayp buldurduu mm- zamn trbesini ziyaret etti, eski harabeleri dolat, ehir halknn incitilmemesi iin emir verdi ve k burada geirdi. ehirde kald drt ay zarfnda ehrin imarna alt, mm- zamn trbesini yaptrd; ayrca Abdlkdir-i Geylnnin mezar zerine bir trbe, etrafna medrese, tekke hcreleri ve imaretle yanna bir cami ina ettirdi. Necef ve Kerbelya gitti, Hz. Ali ve Hz. Hseyin makamlarn ziyaret edip onlarn soyundan gelenlere altn datarak Safevlere kar din bir mesaj verdi. Tam bu srada Safev ordusunun Vana saldrs haberini alnca tekrar Tebriz tarafna yneldi (27 Ramazan 941 / 1 Nisan 1535). 21 Nisanda Kerkke vard, burada yirmi drt gn kalp Dou Anadolu gzerghn izleyerek ay sonra Tebrize ulat (2 Muharrem 942 / 3 Temmuz 1535). ehre girip ahn saraynda brhim Paa ile birlikte kald, Sultan Hasan Camiinde cuma namaz klarak sembolik bir mesaj vermeyi de ihmal etmedi. Burada muhtemelen brhim Paann da etkisiyle divan terifatna ynelik baz deiiklikler yapt ve 20 Temmuzda ah Tahmasbn zerine yrd; bu srada ahn kardei Sm Mirza da padiahla birlikte hareket ediyordu. 3 Austosta Sultniyeyi geip Dergezn konana vardktan sonra ahn sfahana ekildii haberi ulanca tekrar Tebrize dnd (20 Austos). Tahmasbn, karsna kmayacan anladndan 27 Austosta stanbula dnmek iin Tebrizden hareket etti. Ahlat, Diyarbekir, Urfa, Halep, Antakya, skenderun, Adana yolunu takip ettii bu dn yolculuu srasnda yine ehirleri dolat, av partileri dzenletti. Nihayet bir yl alt ay uzak kald stanbula vardnda byk enliklerle karland. Ancak Irakeyn Seferi diye bilinen bu asker harekt ona Safevlerin umduu kadar kolay bir ekilde bertaraf edilemeyeceini ak biimde gstermiti. Tek kazan Badatn ele geirilmesi ve bu arada Basra hkiminin Osmanllara itaat etmesiydi. stelik Tebriz yeniden

Safevlerin kontrolne girmi, Van blgesi de tehdit altnda kalmt (bk. IRAKEYN SEFER). Bu seferin skntlarnn faturas Vezrizam brhim Paaya kesilecekti. Padiah, aile ii ekimelerin de etkisinde kalarak bu yakn arkadan sarayda anszn idam ettirdi (21-22 Ramazan 942 / 14-15 Mart 1536). Bu olay muhtemelen Kannnin ruh dnyasnda deiime yol aacak lde etkili olmutur. Aile ii hiziplemeler dolaysyla giderek daha da katlaacak olan padiah artk iyice Hrrem Sultann etkisi altna girdi. Bu arada Barbaros Hayreddin Paann Akdenizdeki faaliyetlerini dikkatle takip ediyor, teden beri dnd talyann fethini hayata geirmeyi tasarlyordu. inde bulunduu bunalm amak iin yedinci byk seferini Korfu zerine yneltti. talyann istilsna hazrlk nitelii tayan bu sefer srasnda ilk defa denizde Fransa ile Osmanl askerleri ortak harekt yapyordu. Ayrca Kuzey Afrika seferine kp Temmuz 1535te Barbarosun savunduu Halkulvd ve Tunusu ele geiren V. Karla iyi bir cevap verilmi olacakt. Padiah, 7 Zilhicce 943te (17 Mays 1537) stanbuldan ayrlrken yannda Hrrem Sultandan olma oullar ehzade Mehmed ile Selimin bulunmas dikkat ekicidir. Padiah 13 Temmuzda Avlonyaya ulatnda donanma da harektn srdryordu. Bir ksm kuvvetler Otranto yresine kmt. Fakat Korfu adasna yaplan karma ve kale kuatmas baarl olmad. Padiah ni bir kararla kuatmann kaldrlmasn emrederek 15 Eyllde stanbula hareket etti. Bir sre Edirnede oturduktan sonra 22 Kasmda stanbula vard. Bu srada Barbaros Hayreddin Paa donanma ile Ege adalar harektn devam ettiriyor, batdaki snr boylarndan, zellikle Dalmaya ve Slovenya taraflarndan arpma haberleri geliyordu. Padiah, muhtemelen bir nceki seferde urad baarszln izlerini silmek iin 10 Safer 945te (8 Temmuz 1538) Osmanllara metbu konumdaki Bodan voyvodal meselesi dolaysyla bu yne yeni bir sefere kmaya karar verdi. Bundan bir ay kadar nce de Hadm Sleyman Paaya Portekizlilerin Hint sularnda artan faaliyetlerini nlemek iin Sveyteki donanma ile hareket etmesini emretmiti. nk Hindistandaki kk mslman sultanlklar Portekizlilerden yaknyor ve Osmanl padiahndan yardm bekliyordu. Kann Sultan Sleyman, 17 Temmuzda Edirneye ulatktan bir hafta kadar sonra Basra Emri Ridin olu gelip itaat arzetti ve Basrann anahtarlarn sundu. 16 Austosta Babadana giden padiah buradaki Sar Saltuk Baba Trbesini ziyaret etti, blgede avland. 15 Eyllde Bodann baehri Suceavaya girdi. si voyvoda Petru Rare kamak zorunda kald, bylece Bodan meselesi halledilmi oldu. Baehrin iesi ve Karadeniz hkimiyeti iin son derece nemli olan Moldova kylar ele geirildi. Akkirmandan Lvive uzanan yollarn kontrol saland. Bu arada Kann Sultan Sleyman, stanbula dn yolundayken 28 Eyllde Barbaros Hayreddin Paa, Prevezede ezel rakibi olan Andrea Doriay yenilgiye uratmt. Bu haber 14 Ekimde Yanbolu konanda iken ordugha ulat. Padiah yine dnte bir sre Edirnede kald, 27 Kasmda stanbula geldiinde byk trenler dzenlendi. Bunun ardndan Venedik ile olan atmalara son veren antlama imzalanarak Barbaros tarafndan ele geirilen Ege adalarnn stats belirlendi, ayrca uzak cephelerden gelen haberler dikkatle takip edildi. Padiah Vezrizam Ayas Paann vefat zerine bu makama kz kardeiyle evli Lutfi Paay getirdi (26 Safer 946 / 13 Temmuz 1539). Ancak yeni bir sefere kmadan nce kz kardeine kt davranmas sebebiyle onu grevden alacakt. Padiahn ailesine olan dknl hnedann yap itibariyle bundan sonraki vasfn da belirleyecektir. Muhtemelen stanbuldaki ar siyas havadan

kurtulmak isteyen Kann Sultan Sleyman, Bodan seferinden dnnn ardndan k mevsimlerini Edirnede geirmeye balad, ayrca stanbulda iken Kocailine kadar uzanan sahada uzun sren avlar dzenledi. Bir ara Bursaya gitti ve ecdadnn trbelerini ziyaret etti, oradan Geliboluya geti, yine avlanarak stanbula dnd (Eyll 1539). Daha sonra oullar Bayezid ile Cihangirin snnet dnlerini yaptrd, kz Mihrimah Sultan Rstem Paa ile evlendirdi. Hemen ardndan yanna Lutfi Paa ile Rstem Paay alarak yine Edirneye gitti, Yanbolu civarnda av enlikleri tertip ettirdi (Lokman, Zbdett-tevrh, vr. 67b-68a). Tam bu srada batdaki yeni siyas gelimeler 1533ten bu yana sren sessizliin bozulmas anlamn tayordu. Nitekim Macar Kral Zapolyann lm (20 Temmuz 1540) birdenbire Macar meselesini yeniden gndeme getirdi. nk Zapolya bundan iki yl nce amansz rakibi Ferdinand ile gizli bir anlama yapm, kendisini Macar kral olarak tanyan Ferdinanda herhangi bir vris brakmadan lm halinde Macar tahtn terketmiti. Bu yzden Ferdinand, Zapolyann lmnden birka gn nce doan oluna ramen btn Macaristann kendisine ait olduu iddiasyla harekete gemiti. Buna Kann Sultan Sleymann rza gstermesi beklenemezdi. Zira Osmanllar, tabii snrlarnn Tuna deil Budinin bats ve kuzeyi olmas gerektiini dnyorlard. Ferdinand, Mays 1541de Budini kuatma altna alnca Kann Sultan Sleyman yeniden Macar seferine (stabur seferi) kma karar ald. 4 Cemziyelevvel 948de (26 Austos 1541) Budin nlerine vard. Burada kk kral Jnos Zsigismond (Sigismund), annesi dul kralie ve piskopos Martinuzzi tarafndan karland. Artk Budinde eski Macar krallnn vasal statsnde de olsa varl mmkn deildi. Bu sebeple kk krala Erdel taraflarnn idaresi verildi, Budin ise dorudan doruya Osmanl beylerbeyilik merkezi oldu. 2 Eyllde padiah Budine girdi, burann artk bir Osmanl ehri olduunu ifade eden sembolik trenler icra ettirdi ve idaresi iin tayinler yapt. Kann Sultan Sleymann bundan sonraki stratejisi, Budin merkezli eski Macar topraklarn kendi hkimiyeti altnda birletirmek olacakt. Bu harekt btn Osmanl lkesine bir fetih olarak duyuruldu. Padiah 28 Eyllde Budinden stanbula hareket etti. 27 Kasmda stanbula ulamadan nce Habsburg mparatoru V. Karln Kuzey Afrikada tutunmak iin karma yapt Cezayirde urad byk yenilginin haberleri genel bir sevin havas yaratt. Ayrca Portekiz elisi Diogo de Mesquita stanbula geldi; Portekiz kralna bar artlarnn bildirildii 28 Mays 1542 tarihli mektupla Slih Reis eliinde Septe Boazna kadar uurland. Yemenden de iyi haberler geliyordu. Fakat Ferdinand Budinden vazgemi deildi. mparatorluk ordularnn bana geen Brandenburg Prensi II. Joachim 20 Austos 1542de Estergona, oradan Viegrad yoluyla 28 Eyllde Budinin karsndaki Peteye geldi. Bu haberi alan padiah yannda olu Bayezid olduu halde Edirneye hareket etti, ancak az sonra Peteyi kuatan Habsburg ordusunun bozguna urad haberini ald (24 Kasm 1542). Bununla birlikte sefer hazrlklarn srdrd. K da Edirnede geirdi ve 18 Muharrem 950de (23 Nisan 1543) onuncu byk seferine kt. Bundaki amac, Budin beylerbeyiliini salamlatrmak ve muhtemel tecavzlere sert cevap verileceini gstermekti. 22 Haziranda Valpo Kalesini, hemen ardndan Pcsi (Peuy), 6 Temmuzda iklou ele geirdi, oradan Estergona yrd. 10 Austosta bu nemli kale alnd, padiah ehre girip buray dolat, hemen ardndan Tata (15 Austos) ve stolni Belgrad Kalesi (3 Eyll) zaptedildi. Bylece Osmanllar, daha nce yaplan bar grmeleri srasnda ne srdkleri hedeflere sava yoluyla ulam oluyorlard. Budin beylerbeyiliinin etraf geniletildi ve emniyetinin salanmasna alld.

Amacna ulaan Kann Sultan Sleyman Edirneye dndnde ac bir haberle sarsld. Manisada idarecilik yapan ve Hrrem Sultandan olan, taht iin en byk aday olarak grlen ehzade Mehmed vefat etmiti (7-8 ban 950 / 5-6 Kasm 1543). Sratle stanbula giderek Manisadan getirtilen olunun cenaze merasimine katld. ok sevdii olu iin bir cami inasn emretti. Bu duygular iinde uzun sre skntl gnler geirdi ve bu basky yine Edirneye gidip uzun sreli av enlikleri yaptrarak hafifletmeye alt. Bir ara yannda Hrrem Sultan ve kk olu Cihangir olduu halde Bursaya geti. Burada taht aday olma gstergesi haline gelen Saruhan sancak beyliiyle Manisaya naklettii olu ehzade Selimle bulutu (1544). Muhtemelen artk Selimi kendi yerine dnyordu. En byk olu Mustafay ise iyice gz ard etmiti. 1543-1548 arasndaki be yllk dnem onun ilk uzun sreli dinlenme devresini oluturur. 2 Aralk 1544te damad Rstem Paay vezrizamla getirmesi Hrrem Sultan daha da glendirdi. Bu dnemde Yemen beylerbeyilii kuruldu. Barbaros Hayreddin Paa, Fransz donanmasyla ortak harektta bulundu, Nice Kalesini kuatt ve ardndan dnd stanbulda 1546da vefat etti. V. Karl ve Ferdinandn elileriyle (Gerhard Veltwyck ile Nicolaus Sicco) balayan bar grmeleri nce 1545 Kasmnda mtarekeyle sonuland, Haziran 1547de be yllk bir antlama yapld (elilerin divana kabul 29 Reblhir 954 / 18 Haziran 1547: BA, KK, nr. 208, s. 121). Antlama Habsburglar Osmanl basksndan kurtaryordu. Bu srada Osmanllar da yeni bir ran seferi planladklarndan bat snrlarndan emin olmak istiyorlard. Antlamayla Ferdinand elinde bulundurduu Macar topraklarna karlk hara demeyi kabul etti. Bu antlama daha sonraki Osmanl-Habsburg mnasebetlerinin seyrinde belirleyici bir nem kazanacaktr. Bat snrlarnda salanan bu sknet ortam srasnda doudaki yeni gelimeler Kann Sultan Sleymann yeniden ordunun bana gemesini gerektirdi. Bunda ah Tahmasbn kardei Elkas Mirzann Osmanllara snmasnn nemli rol vardr (BA, MAD, nr. 7118; Rstem Paa tarafndan kabul, 26 Haziran 1547: BA, KK, nr. 208, s. 138). Kann Sultan Sleyman, randaki karklklar da hesaba katarak bu meseleye kesin bir zm bulma frsat yakaladn dnmekteydi. ah Tahmasbn irvan sktrmas, Snn halkn mracaatlar, zbeklerin yardm istekleri slm dnyasnn koruyucusu olma, hilfet anlaynn kuvvetlenmesi gibi sebeplerle birlikte padiah ilerlemi yana ramen yeni bir dou seferine kmaya mecbur brakt. Sk sk Edirnede ikamet edip snr boylarndan gelen haberleri deerlendirmeyi tercih eden padiah, 953 Zilhiccesinde (Ocak 1547) Badat beylerbeyinin Basraya ynelik asker harektndaki baar haberlerini aldktan sonra 954 Muharreminde (Mart 1547) stanbula dndyse de haziran ayna kadar saraya gitmeyip civarda avlanmakla vakit geirdi. 12 Reblhirde (1 Haziran) saraya dnd ve 16 Cemziyelevvelde (4 Temmuz) Elkas Mirza ile birlikte at gezisine kp onunla ran seferi meselesini grt. Baz Osmanl tarihileri bu grmenin ran seferi iin padiahn kararlln iyice arttrdndan sz eder (Lokman, Zbdett-tevrh, vr. 69b-70a). Padiah, 12 evvalde (25 Kasm) Gmlcine civarna ava gidip hazrlklarn tamamlanmasn bekledikten sonra Edirnenin muhafazasn olu Selime brakt ve dnd stanbuldan 18 Safer 955te (29 Mart 1548) hareket etti. Onu daima byk bir tzimle anan ah Tahmasb, Elkas Mirzaya verilen destek karsnda endieye kaplarak Osmanl ordusunun karsna kmad (Tezkire, s. 6263). Padiah Konyaya vardnda olu Karaman beyi ehzade Bayezid, Sivasa ulatnda da byk olu ve taht iin kendini en kuvvetli aday olarak gren Amasya sancak beyi ehzade Mustafa onu karlad. dilcevaz ve Hoy zerinden Tebrize ulat (20 Cemziyelhir 955 / 27 Temmuz 1548). Otan ehir dnda kurdu, ancak bir iki defa ksa srelerle Tebrize girdi. Burada iken Elkas

Mirzay ran tahtna geirmeyi dndyse de bundan muhtemelen baz sakncalar yznden vazgeildi. Padiah 1 Austosta Tebrizden ayrld. Van nlerine geldiinde kalenin alnmas iini Vezrizam Rstem Paaya havale etti. Buras 24 Austosta ele geirilip bir beylerbeyilik merkezi yapld. Mevsimin ilerlemi olmas sebebiyle k geirmek iin Diyarbekire gitti (29 Eyll). Oradan iki ay sonra Halepe geti. Alt ay kadar burada kald ve bu mddet zarfnda Yemenden gelen baar haberlerini ald. Bu arada ah Tahmasb, Erci, Ahlat, dilcevaz yresini yamalayp Kars Kalesini ina eden Osmanl askerlerini katletmiti. Buna karlk padiah, Kum ve Kna kadar olan yerleri yamalamak ve tahrip etmek iin Elkas Mirzay gnderdi. Elkas emrindeki kuvvetlerle raza kadar uzand, Van Beylerbeyi skender Paa Hoyu ele geirdi, Vezir Kara Ahmed Paa Grcistan harektyla grevlendirildi. Elkasn gnderdii ok kymetli hediyeler, tezhipli kitaplar ve deerli kumalar ondan gelen haberlerle birlikte alan padiah ayrca olu ehzade Bayezidi yanna ard, onunla uzun sreli av enliklerine katld, bu vesileyle Hamaya kadar gitti. Sefer mevsimi geldiinde yeniden Diyarbekire hareket etti ve Safevlere kar yaplan harekt izledikten sonra askerin de basks zerine stanbula dnmeye karar verdi. Aslnda bu seferden de nemli bir sonu kmam, Elkas Mirza ile ilgili projeleri baarszlkla neticelenmiti. Bu sefer sonucunda Safevlerin ortadan kaldrlamayaca gerei ve onlar snr boylarnda kuvvetli asker tedbirlerle durdurmann daha akllca bir i olaca anlald. Nitekim bu maksatla Hakkriyi iine alan Van beylerbeyilii oluturuldu. 21 Aralk 1549da stanbula dndkten sonra padiah yine uzun sre stanbulda, ok defa da rahat ettii ve eitli devlet meselelerinden uzaklat Edirnede vakit geirdi. Ancak 1550den itibaren artk iyice yalandn hissettii ve hastalklarnn artt hayatnn belki de en skntl gnleri balyordu. kinci ran seferinin baarszln bir lde giderecek olan yeni bir hamleye ihtiya vard. ncelikle byk bir cami ve klliyenin inasn balatt (27 Cemziyelevvel 957 / 13 Haziran 1550). Fakat ya ve uzun sredir tahtta bulunmasnn yol at psikolojik ortam oullar arasndaki gizli ekimeyi giderek daha da beslemeye balam, Hrrem Sultan, Rstem Paa ve etrafndakilerin padiah zerindeki nfuzlar ok artmt. O da kendisinden sonra taht iin Selimi dnyordu, ancak dedesi II. Bayezidin kbetine uramak niyetinde deildi. Bu durumda aralkl olmakla birlikte iki byk seferi bizzat kumanda etmeye alacakt. Bununla beraber hakkndaki haberler, salnn bozulduu yolundaki bilgiler artk en uzak rakiplerine bile ulaacak derecede yaylmt. Nitekim Katarolu Vicento Buchia, spanya sarayna yollad bir mektupta padiah hayli sinirli ve zgn diye anlatm, melankolik bir ruh hali iinde bulunduunu belirtmi, Hrrem Sultann onu mutlu edip sakinletirmek iin afyonlu illar hazrladn ifade etmiti (Muhteem Sleyman [ed. . Kumrular], s. 103). Padiahn bu ruh halinin, Batdaki gelimeler yannda oullar arasndaki rekabetin alen hale geliiyle dzeldii ve yeniden canlla kavutuu anlalmaktadr. Nitekim 1551 tarihli raporlarda padiahn Hrrem Sultann devlet ilerine mdahalesine karmad ve onun etkisiyle donanmay damad Rstem Paann kardei Sinan Paaya emanet ettii bilgileri ynetimin durumu hakknda bir fikir verir. Meselelerden bunaldka Edirneye giden ve vaktini avla geiren padiahn bu sralarda btn dikkatini Erdelde patlak veren olaylara ynelttii aktr. Erdelde kralln srdren Jnos Zsigmondun vassi durumundaki Martinuzzinin (Frter Gyrgy, Trk kaynaklarnda Barata) evirdii entrikalar sonucu Habsburglarla olan mnasebetler 1547 barn sarsacak lde bozulma emareleri gstermeye balamt. Budinin emniyetini n plana alan Osmanl kuvvetleri snr boyunda yeni bir harekta girimeye mecbur kalm, Becs, Beckerek, anad,

Lipva alnm, Tmvar kuatlm, bu birliklere kar Habsburglarn saldrs zerine ikinci vezir Ahmed Paa Erdele gnderilmi, 1552de Tmvar ele geirilmiti. Budin Beylerbeyi Ali Paa etraftaki nemli kaleleri ald gibi Palast ovasnda Alman birliklerini bozguna uratm, ancak nemli bir stratejik noktada bulunan Eri Kalesini ele geirememiti. Kann Sultan Sleyman olaylar dikkatle izledi, fakat batya ynelik yaplacak sefer iin ordunun bana gemedi; zira tam bu sralarda Erzurum serhaddinde Osmanl birlikleriyle Safevler arasnda yer yer iddetlenen arpmalar vuku bulmaktayd. Padiah iin Dou problemi daha n plana kyordu. Yine bu sralarda Amasyadaki byk olu Mustafa lehine nemli gelimeler olduu, artk kendisinin olu lehine tahttan ekilmesi gerektii yolundaki yialar onun kulana da geliyordu. Ya krka yaklam olan Mustafann da Selimin veya Bayezidin ne karlmasn kabullenmedii aktr. Etrafndakilerin telkiniyle babasnn bir sredir hasta olduu ve devleti ynetebilecek durumda bulunmad, dolaysyla daha nce Yavuz Sultan Selim olay gibi taht kendisine terketmesi gerektii fikrindeydi. Bu durum, onu devre d brakmak isteyen ve oullarndan birine taht yolunu amak isteyen Hrrem Sultan ile Rstem Paa ekibinin iine geldi ve padiah olunu tamamen gzden kard. ok sevilen Mustafann katli olaynn ortaya karaca tepkilerin dengelenmesi iin ran zerine nc bir seferin yaplmas planland. 18 Ramazan 960ta (28 Austos 1553) stanbuldan ayrlan Kann Sultan Sleyman ncelikle Mustafay hedef ald. Yol esnasnda srekli ekilde Mustafa aleyhtarlarnn olumsuz propagandalaryla eitli dedikodular kulana geliyordu. Yannda hastalkl olu Cihangir de vard. 8 Eyllde Yeniehire vardnda dier olu Bayezid tarafndan karland. Ona Edirne muhafazas verildi, Bolvadinde ise Selim ordugha ulamt. 4 Ekimde Konya Erelisi mevkiinde iken ehzade Mustafa babasnn yanna geldi, ertesi gn babasnn huzuruna kmak iin otaa girdiinde karsnda celltlar buldu (BA, KK, nr. 1764, s. 11-12). Olunu idam ettiren Kann Sultan Sleymann buna zaman getike ok zld ve pimanlk duyduu gerek Osmanl gerekse Bat kaynaklarnda ak ekilde belirtilir. Ayrca bu hadise dolaysyla baz airler tarafndan (mesel Talcal Yahy) ar szlerle eletirildii halde sesini karmad. ocukluk arkada Beiktal Yahy Efendinin bu mesele yznden onunla konumadna dair menkbnmelere konu olan bilgiler mevcuttur. Bu elim olayn izlerini silmek iin Vezrizam Rstem Paay azlederek yerine Kara Ahmed Paay getiren ve kark duygular iinde olduu anlalan Kann Sultan Sleyman harektn srdrrek 8 Kasmda Halepe ulat, fakat burada da zerine ok titredii olu Cihangirin lm vuku buldu (27 Kasm 1553). ki olunu pepee kaybeden padiahn byk bir mitsizlie kapld, bunun izlerini uzun sre zerinden atamad belirtilir. Belki de bu yzden babas gibi Kuds ve Halil brhimi grme isteinden vazgeti. Buna ramen efkrn datmak iin stanbula dnmeyi deil Safevler zerine yrmeyi tercih etmi olmas dikkat ekicidir. Be ay kald Halepte yine vaktini avla geiren Kann Sultan Sleyman 6 Cemziyelevvel 961de (9 Nisan 1554) hareket etti, 12 Maysta Diyarbekire vard. gn sonra Clek mevkiinde byk bir harp divan toplad. Olaylardan etkilenen askerleri teskin etti; kapkulu askerinin ileri gelenlerini huzuruna kabul ederek onlarn moralini glendirici szler syledi. Daha sonra Kars nlerine ulatnda Safevlere ak ekilde sava ilnnda bulundu. Oradan 13 Temmuzda Revana gitti, etraf tamamen tahrip ettirdi; ayn ey 28 Temmuzda boaltlm olan Nahcvanda da tekrarland. Padiahn amac daha nce Tahmasbn yapt yama ve tahribatn

cn almak olduundan burada asker braklmad. Ar tahribat karsnda Tahmasb da bar grmeleri iin eitli teebbslerde bulunuyordu. Bu arada oruh vadisinde ve Kerkk dolaylarnda nemli baarlar kazanld. Padiah ertesi yl tekrarlamay dnd ran seferi iin Erzurum-Sivas yoluyla Amasyaya dnd (30 Ekim 1554) ve burada k geirmek iin beklemeye balad. Amasyay tercihi aslnda idam ettirdii olu Mustafann merkezi olduundan ayr bir sembolik anlam tayordu. Padiah Amasyada kald yedi ay boyunca nemli diplomatik giriimler oldu. nce Fransz elisi gelerek yeni kral II. Henrinin daha nce olduu gibi spanyollara kar denizde ortak hareket edilmesi arzusunu iletmiti. 1547de tahta kan II. Henri nce tereddt etmise de daha sonra babas I. Franoisnn siyasetine dnmek zorunda kalmt. 1551de Trablusgarpn alnmasndan sonra Osmanl-Fransz donanmas Akdenizde ortak harekt hazrlklar yapm, 1553te Korsika adasna baskn dzenleyip merkezini ele geirmiti. Elinin yeni talebi zerine donanma 1556da spanyaya kar yelken aacakt. kinci nemli diplomatik teebbs bar iin ah Tahmasbn gnderdii elinin Amasyaya geliidir. Eli Kemleddin Ferruhzd Bey, Osmanl vezirleriyle bar konusunu grt ve 11 Receb 962de (1 Haziran 1555) sulh yapld (bk. AMASYA ANTLAMASI). Padiahn bar artlarn da iine alan Tahmasba yollad mektupta zellikle din meselelere vurgu yaplyor, mfrit ilerin Hz. ieye ve halifeye kar olan kfrlerinin (teberrlik) yasaklanmasnn beklendii ifade ediliyordu. Ayrca Osmanl-Safev snrlar belirlenmi oluyordu. randa hkimiyetin geici olaca ve onlarn ancak belirli bir snr hattnda tutulabilecei gerei ortaya kmt. nc olarak Habsburg elisi Busbeke bir heyetle Amasyaya gelerek padiah tarafndan kabul edildi. Eli huzura girdiinde padiah ask suratl, fakat azametli olarak tarif etmi, anlattklarn dinledikten sonra yznde kmseme almeti beliren padiahn ona gzel, gzel demekle yetindiini sylemitir (Trk Mektuplar, s. 81). Busbekeye gre Kann Sultan Sleyman vakur, perhizkr ve itidalli bir hkmdardr; kendisine kar en garazkr olanlar bile onun iin Hrrem Sultana ar bal olmas dnda olumsuz bir ey syleyemez. Mustafay da zaten bu ballk dolaysyla biraz acele davranarak idam ettirmitir. Dinine sdktr, merasime hrmet eder ve hkmetini, dinini ykseltmek emelindedir. Fakat hastalkl bir grnm vardr, ayandaki tedavi edilemez bir yara (nikris) dolaysyla ac ekmektedir (a.g.e., s. 87-88). Gerekten padiah o sralarda nikris hastalnn ar basks altnda bulunuyordu. mrnn neredeyse son on be yln tedavisi imknsz olan bu hastaln penesinde geirecekti. 12 Ramazan 962de (31 Temmuz 1555) stanbula dnen padiah, Selnik taraflarnda ortaya kan ve kendisini ehzade Mustafa olarak tantan birini yakalatp stanbulda idam ettirdi. Ancak yeni bir asker harekta bizzat kabilecek gc kendisinde gremiyordu. Nikris hastalnn verdii skntlar iinde muhtemelen Hrrem Sultana daha ok baland. Hatta Kara Ahmed Paay idam ettirerek yerine tekrar Rstem Paay getirmesinde (29 Eyll 1555) bunun rol olduu belirtilir. Bylece devlet ilerinde yine Hrrem Sultan, Mihrimah Sultan ve Rstem Paa ekibi ne kmt. Onlarn en byk beklentisi geride kalan iki ehzadeden hangisinin tahta kacayd ve daha ok ehzade Bayezid zerinde duruyorlard. Padiah yine Edirnede k geirdikten sonra stanbula dndnde (Receb 963 / Mays 1556) Macaristan cephesinden Hadm Ali Paann baarsz Sziget (Sigetvar) kuatmas haberini ald; donanmann Piyle Paa kumandasnda Vehrn fetih haberiyle sevindi; 7 Haziran 1557de ina ettirdii camisi tamamland, cuma namazn bu muhteem camide klarak aln yapm oldu (Lokman, Zbdett-tevrh, vr. 73b). Bu srada ah Tahmasbn elisi gelmi ve caminin al mnasebetiyle hediyeler getirmiti. Padiah austos aynda tekrar Edirneye dnd.

Busbeke bunun amacn Macaristan istil etme tehdidi olarak belirtir. Burann iklimi daha msait olduu iin hastalna iyi geleceini dndn, yine avla vakit geirdiini, hemen her yl Edirneye gitmeyi det haline getirdiini ifade eder (Trk Mektuplar, s. 119-120). Fakat Hrrem Sultann rahatszlanmas padiahn cann ok skmt. O sralarda stanbulda bulunan Mekke erifinin elisi Kutbddin el-Mekk bu sebeple duyulan endieyi ve Rstem Paann teln ok iyi tasvir eder (Hicr Onuncu-Milad Onaltnc Asrda, s. 76, 78). Padiah Hrrem Sultann hastalnn artmas zerine 1558 ubat balarnda stanbula dnd, nisan ay ortasnda ok sevdii einin lmne tank oldu. Bu derin znt iinde tekrar Edirneye giderek yeni bir Macar seferi iin hazrlklar balattysa da iki olu arasndaki mnasebetlerin iyice gerilmesi yznden bunu erteledi. Hrrem Sultann vefat bir bakma ehzade Bayezidin en gl hmisini kaybetmesi anlamn tayordu. Ayrca bu sralarda zellikle 1550li yllardan itibaren tarada baz yeni hareketlenmeler olmu, Bat Anadoludaki medrese talebelerinin hareketi sosyal ve ekonomik basklarn bir sonucu olduu kadar gen ve isiz nfustaki arttan da deta beslenmiti. Bu durum aslnda uzun vadede ortaya kacak olan sosyal krizin ilk belirtileriydi. Ayrca padiahn uzun saltanat giderek hem halk hem de devlet kademeleri arasnda tekdzelikten kaynaklanan, iten ie alevlenen, ancak henz parlamayan bir bkknla yol amt. Yeni bir balang beklentisinin kamuoyu zerinde etkili olduu, ehzade Mustafann idamndan sonra meydana gelen Dzme Mustafa hadisesinde kendini gstermiti. te yandan tasavvuf evrelerde merkeze kar muhalefetin eitli sosyal ve ekonomik sebeplerle artmaya balamas da ilgintir. Bu dnemde yazlan bir rislede toplumun bozuk yapsna, adaletsizlik, rvet ve zayflam din inanca vurgu yaplr. Birgivnin benzer grleri padiahn evresini ve saray etkilemi grnmektedir. Nitekim daha kat bir Snn anlayn temsilcisi olarak kendini grmekte olan padiah da bu kark yllarda sert bir din anlayn takipisi oldu. Busbeke onun dine riayet konusunda ok hassaslatn, etrafndaki elence takmn dattn, alglar paralattn, altn ve gm tabaklar ortadan kaldrttn, genel olarak arap retme ve ime yasa getirdiini ifade eder (Trk Mektuplar, s. 235-236). Be vakit namazn cemaatle klnmas iin kan bir ferman da bu hususta belirleyicidir (953/ 1546). te yandan Kutbddin el-Mekk, onun Ehl-i snnet mezhebini muzaffer klp ilhd ehlini bertaraf etmesi sebebiyle X. (XVI.) asrn mceddidi olduunu yazmtr. Hrrem Sultann kayb sebebiyle derin zntsn zerinden atamayan padiah, muhtemelen bu hislerin tesiriyle oullar arasndaki ekimede tarafsz kalmay tercih etti. Selim ile Bayezidin sancaklar deitirildi, padiah onlara eit mesafede olduunu gstermek iin kendilerini bulunduklar yerden daha i blgelere yollad. Selim Konyann, Bayezid Amasyann yolunu tuttu. Bu durum aslnda gizli bir tercihin de habercisiydi. Bunu padiahtan ok onu etkileyen devlet adamlar salam grnyordu. Bayezid, Ktahyadan Amasyaya uzaklatrlmasn kabullenmedi, bunu kendi yerine aabeyinin tercih edilmesine yordu. Padiah, meselenin halli iin Bayezide drdnc vezir Pertev Paay yolladysa da ehzade nasihat dinleyecek durumda deildi. Olundan ok ar ve tehdit dolu bir mektup alan padiah giderek Selime temayl etti. Ona gnderdii nc vezir Sokullu Mehmed Paann sylediklerine yumuak ballkla itaat eden ehzade Selim babasnn takdirini kazand. Bayezid durumun tamamen kendi aleyhine dndn anlaynca yevml denilen tfekli asker toplamaya balad. Selim de babasnn direktifleri dorultusunda asker hazrlklarn srdryordu. ki kardein 22 ban 966da (30 Mays 1559) Konya ovasnda yaptklar sava Bayezidin aleyhine

sonuland. Sava kaybeden ehzade Amasyaya ekildi. Padiah onun zerine yrmek iin 5 Haziranda skdara gemiken ehzadenin rana kayla tekrar sarayna dnd. Bu sefer grnte Grcistan seferi olarak iln edilmiti. Bundan sonra Bayezidin ve oullarnn iadesi iin ah Tahmasb nezdinde diplomatik teebbse giriti. Baz nemli tvizlerde bulundu, Tahmasba ykl miktarda para demeyi, Kars Kalesini brakmay kabul etti. ah Tahmasb bu anlama ve basklar zerine ehzade Bayezidi Osmanl temsilcilerine verdi. ehzade 21 Zilkade 969da (23 Temmuz 1562) oullaryla birlikte idam edildi, cenazeler Sivasa getirilip defnedildi. Kann Sultan Sleyman, 1560tan itibaren yall ve hastalnn etkisiyle daha sakin bir hayat tarzn benimsedi. Olunun katlinin ardndan sknete kavuacan mit etmiti. Vaktini daha ok stanbulda geirmeye balad. Baehirden etrafndaki av alanlarna yine ska gidiyordu. 1 Muharrem 971de (21 Austos 1563) Halkalda avlanrken yaan yamur yznden snd Yeilky civarndaki skender elebi Bahesinde sel sularna kaplarak byk bir tehlike atlatt. Hemen ardndan stanbuldaki su kemerlerinin tamirini emretti. Bu arada ranla diplomatik giriimler devam ederken Rstem Paa vefat etti (28 evval 968 / 12 Temmuz 1561). Bundan nce Cerbe adasnn fethi (967/1560) stanbulda sevinle karlanmt. 969 Ramazannda (Mays 1562) Habsburglarla olan barn devam karar alnnca sknet ortamnn srecei sanlmt. Padiahn yannda muhtemelen sadece ok sevdii kz Mihrimah Sultan kalmt ve onun szne byk nem veriyordu. 1565te uranlan Malta bozgunundan sonra padiahn herkesi artan yeni bir asker harekt karar almasnda Mihrimah Sultann ve son vezrizam Sokullu Mehmed Paann rol olduu zerinde durulur. Aslnda Malta bozgunu Osmanl imajn Batda ok sarsmt. Kann Sultan Sleyman bunun kt izlerini gidermek, ayrca tebaaya hl iktidarn ve gcn kendi elinde bulunduunu gstermek istiyordu. Zira tebaas nazarnda oullar arasndaki mcadelenin olumsuz havas Malta bozgunu ile birleince sf evrelerin de etkiledii muhalif sylentiler giderek yaylm, nemli lde imaj zedelenmesine yol amt. Bu sadece padiahn ahsn deil hnedann kendisini hedef alabilecek bir boyut da kazanabilirdi. Habsburglarla yaplan 1562 anlamas eski taahhtleri karlkl olarak yeniliyordu, fakat snr boylarndaki karklklara herhangi bir zm getirmemiti. 1564te mparator Ferdinand lp yerine II. Maximilian geince Erdel olaylar artt, mcadele Tokaj ve Pankota Kalesi zerinde younlat. Bunu takip eden bir dizi asker ve siyas olay Habsburglara ynelik yeni bir seferi ngrecek bir genilik kazand. Yal padiah Sokullu Mehmed Paa ile seferin planlamasn yapt. Hedef Sigetvar ve Eri kaleleri olacak, ayrca imparatora gzda verilecekti. Padiah, bir daha gremeyecei stanbuldan ayrlmadan nce Eyp Sultan Trbesine gidip dua etti, ardndan kendini iyi hissedince 11 evval 973te (1 Mays 1566) byk trenlerle at zerinde olduu halde baehirden ayrld. 15 Maysta Edirneye vard, gn burada kaldktan sonra 1 Haziranda Tatarpazar mevkiinde torunu Muradn olu Mehmedin doumu haberini ald ve adn bizzat kendisi verdi. Hareketinin ellinci gn Belgrada ulaabildi. Zemunda metbuu olan Erdel Kral Jnos Zsigismond gelerek huzuruna kt. Bu hadisenin ahidi olan Osmanl tarihileri padiahn onu ok iyi karladn, balln teyit edici szlerini duyunca, yilik stne olsun, iyilikler gresin dediini belirtir (Selnik, I, 22). Sigetvar Kalesi nlerine gelince ehrin kuatlmasn emreden padiahn ota kuatmaya hkim bir yer olan ehrin kuzeyindeki bir tepe zerinde kuruldu. Padiah hastalnn giderek artmasna ramen kuatmay dikkatle takip etmekteydi. Fakat burada sava meydannda iken anna yakr bir ekilde 20-21 Safer 974 (6-7 Eyll 1566) gecesi hayata gzlerini yumdu, kalenin alndn gremedi. lm maharetle gizlendi, onun lmnden haberdar birka kiiden biri olan

Feridun Bey, i organlar karlp amber ve misk kokular srlen cesedinin tabut iinde tahtn altna geici olarak defnedildiini belirtmektedir. Sigetvar Kalesinin dmesinin ardndan ordu dn iin harekete getiinde krk iki gndr gml olan ceset gizlice arabaya konuldu ve yol esnasnda padiah yayormu gibi davranld. Nihayet daha nce kendisine haber gnderilen yeni padiah II. Selimin Belgrada gelii zerine vefat haberi resmen iln edildi (Nzhetl-esrr, vr. 45b-53b). stanbula ulaldnda cenaze merasimi nc defa 23 Kasmda Sleymaniye Camiinde yapld, eyhlislm Ebssud Efendinin kldrd cenaze namaznn ardndan cami yanndaki trbesine defnedildi. Kann Sultan Sleyman, mild takvime gre krk alt yl sren hkmdarlyla Osmanl tarihinde tahtta en uzun sre kalan padiahtr. cra ettii on byk sefere yakr ekilde sava meydannda lmyle sona eren bu saltanat yllar daha sonraki dnemlerde hi unutulmam, onun ahsnda Osmanl Devletinin en parlak zamann yaad kanaati daha torunu tahtta iken yaygnlam ve daima ideal bir devir olarak anlmtr. Bu dnce ileriki yllarda kriz dnemlerinde belirgin hale gelmi, zamanla bunu nitelemek zere altn a kavram kullanlmtr. XIX. yzyln tarihteki birtakm devreleri idealletirme eilimini Avrupadaki nakilci meslektalarndan renen Osmanl tarihileri, bunalm zamanlarnn slahat risleleri yazarlarnn da etkisinde kalarak Kann an bir Asr- sadet dnemi gibi telakki etmilerdir. Kann sfat erevesinde oluturulan mitin ortaya k, Kann Sultan Sleyman devrini deta sarp sarmalayarak serinkanl yaklamlar glgede brakmtr. Aslnda bu a gerekten XVI. yzyla damgasn vurmu, din ve siyas misyonlarn yerlemesini salamtr. Onun youn asker ve siyas faaliyetleriyle Osmanllar, Avrupann cihanmul anlayna sahip imparatorluu haline gelmitir. mparatorluun ideolojik alt yapsnn temellerinin atld bu yllara duyulan hasretin ve altn a sylemlerinin glgesinde kalan bu dnem Avrupann siyas corafyasn derinden etkilemitir. Osmanl Devleti bylece Avrupa devletler muvazenesinde belirleyici bir rol stlendii gibi modern Avrupann oluumunda da pay sahibi olmutur. Bu zaman diliminde Kann Sultan Sleyman, sadece Dou ve Batda kadm hasmlarna kar dzenledii asker harektlarla deil imparatorluun u snrlarnda, kuzey-gney ekseninde izledii etkili politikayla da ne kmtr. Sz konusu siyaset devrin dnya meselelerine mdahaleyi de ngrm, en uzak snrlara kadar uzanmtr. Osmanl etkisi bu unutulmu snrlarda, gzden rak bozkr ve llerde, uzak denizlerde arlkl biimde bu dnemde balamtr denilebilir. Kuzey Afrika ilerinden Habeistana, Yemene, Hindistana, kuzeyde Rus steplerine, Polonyaya kadar uzanan bu etkiye Safev kart slm dnyasnn ilgisini de eklemek gerekir. Bbrller, Orta Asya hanlklar, Hindistann dier mslman sultanlklar gzlerini batda gaz bayran temsil eden Sultan Sleymana evirmitir. lgin ekilde ah Tahmasb da Hazreti Hnkr diye and Kann Sultan Sleymann gaz faaliyetini hayranlkla karlam, batda hristiyan dnyasna kar giritii mcadeleler srasnda dinin bir gerei olarak ona kar herhangi bir dmanlkta bulunmadn dahi belirtmitir (Tezkire, s. 32). Cihanmul bir devlet anlaynn benimsenmesi yannda bunu fiil olarak uygulamaya koyan Kann Sultan Sleymann Batdaki adalar mparator V. Karl, I. Ferdinand, Fransa Kral I. Franois ve II. Henri, ngiltere Kral VIII. Henry, Rus ar Korkun van gibi hkmdarlar ve krallar, Douda ise ah Tahmasb, Bbrl Hmyun ve Ekber ah gibi sultanlar iinde onlarla kyaslanmayacak lde nemli yer edindii bir gerektir. Ayrca i reformlar, brokrasinin klasik eklini al, zellikle kanunlarn yaygnlatrlmas i politika

itibariyle yeni atlmn beslendii ana kaynaklar oluturmutur. Btn bunlar bir bakma XVI. yzyl Sultan Sleyman a haline getirmitir. Bununla birlikte Kannnin yarm asra yaklaan hkmdarlk dneminde sosyal tansiyonun zaman zaman iktidar zorlayacak dereceye ulat, etkileri ileriki yllara tanacak olan trl olumsuzluklarn kaynan tekil ettii de bilinmektedir. Sonraki tarihilerin romantik bak ve aklamalarnn glgesinde kalan bu durum, padiahn bizzat kendisinin oullaryla olan mnasebetleri ve aile balaryla ilgili skntlarn halka yansmas kadar uzun seferlerin yol at mal basklar, zaman zaman siyas olaylarn belirledii din katlama ve idareci zmrelerin tavrlaryla da iten ie sosyal tepkiye yol aacak derecelerde kendini gstermitir. Nitekim 1550lere doru kaleme alnd anlalan ve yanl olarak XVII. yzylda yazld sanlan anonim bir rislede (Kitb Meslihil-mslimn, Osmanl Devlet Tekiltna Dair Kaynaklar iinde, s. 91-129) temas edilen trl aksaklklarn, XVI. yzyln sonlarndan itibaren oalan ve ironik biimde Kann Sultan Sleyman dnemine duyulan hasreti dillendiren rislelerle olan konu benzerlii dikkat ekicidir. Lutfi Paann safnmesinde anlattklar da -her ne kadar onun mzuliyeti sebebiyle inkisar hislerine malp bir devlet adamnn abartl yaklamlar olarak yorumlanabilirse de-kurumlardaki bozuluun boyutlar asndan fikir vericidir. Ksacas byk asker zaferlerin ne karld bu dnemin daha serinkanl bir yaklamla deerlendirilmesi gerekmektedir. Dnemin Osmanl ve Batl kaynaklar Kann Sultan Sleyman genelde birbirine benzer ifadelerle tarif eder. Clsundan itibaren yakndan takip edildii iin fizik yaps ok iyi bilinmektedir. Gerek hayatnn trl safhalarn resimleyen minyatrlerde gerekse onu bizzat gren Batllarn gravrlerinde resmedilen fizik yaps birbiriyle benzerlik gsterir. Genlik anda babas gibi sakalsz, fakat uzun bykl iken daha sonra sakal brakmtr. 1520de tahta ktnda Venedik elisi onu uzun boylu, narin, fakat dayankl, ince ve kemikli yzl, zorlukla seilebilen sakal ve by olan, cana yakn ve iyi huylu bir gen eklinde tarif ederek ismiyle msemm olduunu belirtmitir. 1542de Kannyi gren bir Fransz onun uzun boylu, ince yapl, kemikli, zayf, esmer, geni alnl, iri siyah gzl, biraz kemerli uzunca burunlu, kzla alan gr bykl, ince sakall diye tasvir etmitir. 1553te bir baka Venedik elisi padiahn artk rahatszlklar yznden araptan uzak durduunu, ok dil olmakla hret bulup hi kimseye hakszlk yapmadn, dinine atalarndan ok daha fazla bal olduunu yazmtr. Ayn tarihlerde Mekke erifinin adam Kutbddin el-Mekk ise huzuruna kt padiahn zayf, nuran yzl, yal biri olduunu aktarmtr. Osmanl kaynaklarnda ise geni ve dolgun yzl, atma kal, el gzl, ko burunlu, uzun boylu, saltanatnn banda ksa sakall ve uzun bykl olarak tanmlanr (Lokman, Kyfetl-insniyye, vr. 50a-b). rif Fethullah elebinin Sleymannme adl eseriyle Seyyid Lokmann Hnernmesinde yer alan minyatrler padiahn hem fizik yapsn hem faaliyetlerini resme dklm bir halde sunar. Hnernmede zellikle ok iyi ok att, bir kl stad olduu, av srasnda okla ve klla ay, su sr, yaban domuzu, kaplan gibi vahi hayvanlar ldrd anlatlr. Kann Sultan Sleymann av dknl ata binemeyecek duruma gelinceye kadar srmtr. ann dier hkmdarlar gibi avlanma vesilesiyle ihtiamn halka gstererek bunu bir meruiyet arac haline getirmitir. Gerek bu vesileyle gerekse uzun seferleri dolaysyla imparatorluunun eitli blgelerini tanm, douda ve batda pek ok yeri grm, ehir ve kasabalar dolamtr. Bu bakmdan o, imparatorluunu coraf temelde de bizzat gezerek tanm son Osmanl padiah olacaktr.

Kann Sultan Sleyman adna yazlm Sleymannmelerde ve ehnmelerde onun asker liderlii n plana karlmtr. Padiah gazi sultan, dil hkmdar, slmn koruyucusu ve savunucusu, edebiyat ve sanat hmisi imajyla vlmtr. Bunun yan sra son derece cmert, zarif, mtevazi olup dervimerep tavrlaryla tannd, saf din inanc ne kard, gsterie kamakszn inand yolda yrd ve ya yetmie yaklamken bir vel mertebesine ulat ifade edilmitir (Lokman, Kyfetl-insniyye, vr. 48b). Bu durum, bilhassa yann ilerledii dnemlerde kyamet beklentilerinin odakland hicr 1000 ylnn yaklamasyla birlikte ortaya kan psikolojik ortamda onun mistik imajnn yansmas eklinde yorumlanabilir (shib-kranlk / mehdlik). Sz konusu kaynaklarda izilen portreler, bir bakma ideal padiah tipinin onun ahsnda tecessm etmi olduu anlayn da gsterir. Dnemin tarihilerinden Cellzde Mustafa elebi, Kannyi zbde-i l-i Osman olarak tanmlar ve bilhassa zelliine vurgu yapar. Bunlardan ilki adalettir, ikincisi halkn koruyucusu, velinimeti olmasdr, ncs cihanmul bir ftih vasfna sahip bulunmasdr (Tabaktl-memlik, vr. 6a-9a). Kann Sultan Sleymann byk cihangirlik hlyalaryla beslendii bilinmektedir. Venedike brhim Paa vastasyla byk bir ftih olduunu gsteren drt katl bir mifer eklinde ta siparii verdirmi, 1532de Edirneye ulaan bu tac yabanc elilerin nnde giyerek papann ve imparatorunkilerden daha muhteem bu ta dolaysyla onlardan stn olduunu gstermeye almtr. Fevr bir tabiata sahip olmamas, kararlarn dnp vezirleriyle tartarak, hatta geni apl meveret meclisleri dzenleyerek vermesi yine dnemin tarihilerinin genel kanaatidir. Devletin menfaatini her eyden stn tuttuu, bu uurda kendi ailesini bile feda etmekten ekinmedii dile getirilir. ehzade Mustafa ve Bayezid olaylar bunun rnekleri olarak gsterilir. ok bilinen iirinde belirttii iki kavram, shhat ve devlet onun hayatnn temel dsturlar olmutur. ehzadelik yllarnda iyi bir eitim ald, Arapa ve Farsa bildii anlalan Kann Sultan Sleymann Kefe sancak beylii sebebiyle Tatar lehesiyle de konuabildii zikredilir. Baz Venedik kaynaklarnda Slav dillerine ina olduu belirtilirse de (Jorga, II, 290) bu doru olmamaldr. ehzadelik dneminde Manisada iken Merkez Efendi vastasyla Halvet (Snbl) etkisi altnda kald, Nreddinzde ve ftde Efendiden zikir ald belirtilir. iire olan merak da bilinmektedir. Bir divan olup Muhibb mahlasn kullanmtr. Bu lakap Allaha dervi samimiyetiyle bal olduunu, ayrca halkna kar ince bir sevgi yaklam iinde bulunduunu ifade eder. airlerin hmisi sfatna yakr biimde dneminin airlerini cizelerle desteklemekten geri durmamtr. Hmilik sfatyla birlikte ona mistik bir imaj vermek isteyen baz kaynaklarda hicr X. (XVI.) asrn on ocuk babas (ad bilinmeyen bir kz dahil) bu onuncu Osmanl padiahnn on byk sadrazam (Rstem Paann iki sadretiyle birlikte), on sekin defterdar ve niancs yannda on byk lim ve on byk airinin bulunduunun belirtilmesi (Hammer, VII, 150-151) phesiz Hurf mistisizminin zayf bir yaktrmasdr. Kemalpaazde, Ebssud Efendi, Cellzde Mustafa ve Slih elebiler, Takprizde Ahmed Efendi, Knalzde Ali Efendi, Mlteal-ebur mellifi brhim el-Haleb, Muhyiddin Muhammed Karab, Abdullah b. eyh brhim ebster, Birgiv gibi ilim adamlar ve fakihler yannda Trk edebiyatnn en tannm airleri Bk, Fuzl, Zt, Hayl Bey, Talcal Yahy, Lmi elebi bu dnemde yaam ve himaye grmtr. Huzurunda eitli vesilelerle sk sk ilm tartmalar yaptrd ve bunun sonucunda katlanlara ykl miktarda para verdii bilinmektedir. Ayrca adna pek ok eser telif ve tercme edilmi olmas padiahn kltr dnyasnn mahiyeti hakknda belirleyicidir. Onun iin yazlan tarihler Sleymannme adyla zel bir seri oluturur (bk. SLEYMANNME).

Kann Sultan Sleymann aile ii ilikileri, ileride Osmanl hnedannn klasik grnnn ilk rneklerini tekil edecektir. ocuklar iki einden, Mhidevran ve Hrrem Sultandan olmadr. Baka criyelerle iliki kurduu yolunda zayf rivayetler mevcuttur. Tahta ktnda ad bilinen olu hayattayd ve byk ihtimalle Mhidevrandan domutur. Bunlardan ikisi, Murad ve Mahmud 1521de vefat etmi, geriye sadece alt yandaki Mustafa kalmtr. Hemen ertesi yl Hrrem Sultandan olma ocuklar dnyaya gelmitir. 1522-1531 yllar arasnda hayatta kalan biri kz alt ocuu vard. Bunlar Mehmed, Mihrimah, kk yata len Abdullah, Selim, Bayezid ve Cihangir idi. Bylece 1522den itibaren Sleymann Hrrem Sultana kar ball artm ve onu geleneklere aykr ekilde resm olarak nikhna almtr. Bir Venedik kayna bu durumun halka da duyurulduunu, fakat bundan honut kalnmadn ve Hrrem Sultana kar duyulan nefretin sebebinin bu olduunu belirtir. Sz konusu vaziyet Osmanl tarihinde criye iken sultan ei haline gelmenin ilk uygulamas idi. Saraydaki durum giderek siyas hiziplemenin kaynan tekil etmitir. Padiahn kz kardei Hatice ile evli olan Vezrizam brhim Paa ile hanm Mhidevran ve olu ehzade Mustafa ilk yllarda nemli iki hizbi oluturmutur. Fakat Hrrem Sultann ortaya kyla bu iki hizbin ona kar birletii ve padiah ok rahatsz eden bir rekabetin yaand anlalmaktadr. brhim Paann katli olaynn bu hiziple ilgili olmas mmkndr. Hrrem Sultann Irakeyn Seferi dolaysyla uzakta bulunan Kann Sultan Sleymana yazd mektuplar (Uluay, Osmanl Sultanlarna Ak Mektuplar, s. 31-32), ikisi arasndaki sevginin nasl bir siyas sonuca ulaacann bir iareti olma zelliine sahiptir. Ekim 1533te ehzade Mustafa sancaa karlnca mtat gelenek uyarnca annesi de beraberinde gitmi (BA, KK, nr. 1764, s. 173), Hrrem Sultan deta tek g haline gelmitir. Padiahn annesi Hafsa Sultann varl muhtemelen bir sre denge unsuru olmu, ancak onun 1534te vefatnn ardndan ekime brhim Paann ortadan kaldrlmasyla Hrrem Sultann lehine sonulanmtr. Hrrem Sultan, teamln aksine olu Mehmed ile sancaa gitmeyerek sarayda padiahn yannda kalmtr. leride Hrrem Sultan kz Mihrimah ve damad Rstem Paa ile birlikte padiah zerinde etkili bir siyas hizip haline gelecek, Hrrem Sultann lmyle yerini Mihrimah alacaktr. Osmanl tarihilerinin ou bu hizbin ehzade Mustafa olaynda nemli rol oynadn belirtir ve Kann Sultan Sleyman onlarn etkisinde kalmakla sulanr. Ancak padiah atalarnn aksine hnedan glendirmeyi esas alm olmaldr. Zira damad sadrazamlar sarayn allm bir zellii haline getiren odur. Vezrizamlar brhim, Lutfi ve Kara Ahmed paalar kz kardeleriyle (Hatice, ah Sultan, Fatma), Rstem Paa kzyla, son iki sadrazam Semiz Ali ve Sokullu Mehmed paalar torunlaryla (Hmah, smihan) evlidir. Yine olu Selimin drt kzn, Mehmedin bir kzn vezirlerle evlendirerek iktidarn perinlemeyi tercih etmitir. Daha sonra Koi Bey tarafndan ok eletirilecek olan bu uygulamalar Osmanl hnedannn damad vezirler, padiah hanmlar ve vlide sultanlar gibi toplu bir siyas arlk oluturma srecini balatmtr denilebilir. Kann Sultan Sleyman uzun saltanat dneminde hayr severlii, vakflar ve hayratyla da ne km, pek ok bidev eser yaptrmtr. zellikle Mimar Sinana ina ettirdii cami ve klliyeler bata gelir. stanbulda yaptrd eserlerle imparatorluk ihtiamn sergilemeyi ihmal etmemitir. Sleymaniye Camii ve Klliyesi bunun tipik bir rneidir. Buraya eklenen medrese ile eitim sistemi yeniden dzenlenmitir. Ayrca babas Selim adna balatt Sultan Selim Camiini tamamlamtr. Oullar Mehmed ve Cihangir iin yaptrd cami ve tesisler de bu hareketin nemli bir parasdr. Buna kz Mihrimah Sultann Edirnekap ve skdar camileri, Hrrem Sultan adna ina ettirdii Haseki Sultan Camii ve Klliyesi eklenebilir. stanbulun Krkeme denilen su yollar onun eseridir. Mimar Sinana yaptrd Bykekmece Kprs bir mimari aheser konumundadr. Bunun yan sra

imparatorluun deiik yerlerindeki imar hareketleri dikkati eker. Badatta mm- zam Trbesi ve yanna ina ettirdii cami-imaret, yine burada Abdlkdir-i Geyln Trbesi ve Camii, Konya Mevln Trbesi yannda iki minareli cami, semhne, imaret, Seyyidgazide byk tekke, cami, amda byk bir cami ve imaret zikredilebilir. Ayrca fethedilen ehirlerdeki pek ok kilise onun adna camiye evrilmitir. Yine Kudste Mescidi Aks ile Kubbets-sahreyi ve Kbeyi tamir ettirdii, Medine ve Mekkede nemli imar hizmetlerinde bulunduu bilinmektedir.

BBLYOGRAFYA

Matrak Nasuh, Sleymannme, stanbul Arkeoloji Ktp., nr. 379; Matrk Nashun Sleymannamesi: 1520-1537 (haz. Davut Erkan, yksek lisans tezi, 2005), M Trkiyat Aratrmalar Enstits; bn Kemal, Tevrh-i l-i Osmn, X; B. Curipeschitz, Yolculuk Gnl: 1530 (trc. zdemir Nutku), Ankara 1977, s. 44-48; Hicr Onuncu-Milad On Altnc Asrda Yurdumuzu Dolaan Arap Seyyahlarndan Gaz ve Mekk Seyahatnamesi (trc. Ekrem Kamil, Tarih Semineri Dergisi, I/2 [stanbul 1932] iinde), s. 55, 71, 72, 76, 78; Eyyb, Menkb- Sultan Sleyman: Risle-i Pdihnme (haz. Mehmet Akku), Ankara 1991; Moha Esiri: Bartholomaeus Georgievic (1505-1566) ve Trklerle lgili Yazlar (haz. N. Melek Aksulu), Ankara 1998, s. 56, ayrca bk. tr.yer.; rif Fethullah elebi, Sleymannme, TSMK, Hazine, nr. 1517; Cellzde, Tabaktl-memlik; Bostan elebi, Sleymannme, TSMK, Revan Kk, nr. 1286; Ramazanzde Mehmed elebi, Trh-i Nianc, stanbul 1279, s. 205-286; Anonim Tevrh-i l-i Osmn (nr. F. Giese, haz. Nihat Azamat), stanbul 1992, s. 140-153; Lutfi Paa, Trih, stanbul 1341, s. 293-455; a.mlf., safnme (nr. Mbahat S. Ktkolu, Prof. Dr. Bekir Ktkoluna Armaan iinde), stanbul 1991, s. 58-99; Feridun Bey, Nzhetl-esrril-ahbr der Sefer-i Sigetvar, TSMK, Hazine, nr. 1339, vr. 9b-53b; Belgrad Seferi Rznmesi (Feridun Bey, Mnet, I iinde), s. 500-507; Rodos Seferi Rznmesi (a.e. iinde), s. 529-540; Moha Seferi Rznmesi (a.e. iinde), s. 554-566, 570; Alman Seferi Rznmesi (a.e. iinde), s. 577-584; Irakeyn Seferi Rznmesi (a.e. iinde), s. 584598; Pulya Seferi Rznmesi (a.e. iinde), s. 599-600; Kara Bodan Rznmesi (a.e. iinde), s. 602603; Tahmasb, Tezkire (trc. Hicabi Krlang), stanbul 2001, tr.yer.; Mecd, ekik Tercmesi, I, 439; O. G. de Busbecq, Trk Mektuplar (trc. H. Cahit Yaln), stanbul 1939, tr.yer.; Selnik, Trih (pirli), I, 1-54; Lokman b. Hseyin, Hnernme, TSMK, Hazine, nr. 1524, II, vr. 1a-154b; a.mlf., Zbdett-tevrh, TEM Ktp., nr. 1973, vr. 64b-73b; a.mlf., Kyfetl-insniyye f emililOsmniyye, stanbul 1987 (tpk basm), vr. 48b, 50a-b; Kitb Meslihil-mslimn ve menfiilmminn (haz. Yaar Ycel, Osmanl Devlet Tekiltna Dair Kaynaklar iinde), Ankara 1988, s. 93-141; Peuylu brhim, Trih, I, 2-437; E. Albri, Relazioni degli ambasciatori veneziani al Senato, seri 3, Frienze 1840-55, III/1, s. 70-75; III/3, s. 160-165; Relazioni di ambasciatori veneti al Senato, vol. XIV, Constantinopoli relazioni inedite, 1512-1789 (ed. M. P. Pedani), Podava 1996, s. 32-131; Trkiyenin Drt Yl 1552-1556 (trc. A. Kurutluolu), stanbul, ts., tr.yer.; Zinkeisen, Geschichte, II, 611-936; III, 1-130; Hammer (At Bey), V, ayrca bk. tr.yer.; VI, 1-181; J. Chesneau, Le voyage de monsieur dAramon (nr. Ch. Schefer), Paris 1887, tr.yer.; Danimend, Kronoloji, II, 59-360; M. aatay Uluay, Osmanl Sultanlarna Ak Mektuplar, stanbul 1950, s. 5-47; a.mlf., Kanuni Sultan Sleyman ve Ailesi ile lgili Baz Notlar ve Vesikalar, Kanuni Armaan, Ankara 1970, s. 227-258; a.mlf., Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, Ankara 1980, s. 34-39; H. Lamb,

Suleiman the Magnificent: Sultan of the East, New York 1951; N. Ahmet Asrar, Kanun Sultan Sleyman Devrinde Osmanl Devletinin Din Siyaseti ve slm lemi, stanbul 1960; erafettin Turan, Kanunnin Olu ehzde Bayezid Vakas, Ankara 1961; Hseyin Gazi Yurdaydn, Kanuninin Clusu ve lk Seferleri, Ankara 1961; Renzo Srtoli Salis, Muhteem Sleyman (trc. erafettin Turan), Ankara 1963; Semavi Eyice, Avrupal Bir Ressamn Gz ile Kanuni Sultan Sleyman, Kanun Armaan, s. 129-170; M. Erturul Dzda, eyhlislm Ebussuud Efendi Fetvalar Inda 16. Asr Trk Hayat, stanbul 1972; A. C. Schaendlinger, Die Schreiben Sleymns des Prchtigen and Karl V., Ferdinand I. und Maximilian II, Wien 1983, I-II; A. Clot, Soliman le magnifique, Paris 1983; Esin Atl, The Age of Sultan Sleyman the Magnificent, New York 1987; The Ottoman Empire in the Reign of Sleyman the Magnificent (ed. Tlay Duran), stanbul 1988, I-II; Feridun M. Emecen, Kanuni Sultan Sleyman Devri, Doutan Gnmze Byk slm Tarihi, stanbul 1989, X, 313-382; a.mlf., Sultan Sleyman a ve Cihan Devleti, Trkler (nr. Hasan Celal Gzel v.dr.), Ankara 2002, IX, 501-520; a.mlf., Kanunnin Kanunnmeleri ve Bir Mitin Douu: Cihan Devletinde Hukuk Yap, Tarih ve Medeniyet, XIV (1995), s. 42-45; a.mlf., brahim Paa, DA, XXI, 333-335; Soliman le magnifique et son temps (ed. G. Veinstein), Paris 1992; Sleymn the Second and his Time (ed. Halil nalck - Cemal Kafadar), stanbul 1993; Hungarian-Ottoman Military and Diplomatic Relations in the Age of Sleyman the Magnificent (ed. G. David - P. Fodor), Budapest 1994; L. P. Peirce, Harem-i Hmayun: Osmanl mparatorluunda Hkmranlk ve Kadnlar (trc. Aye Berktay), stanbul 1996, s. 87-91, 96-120; Zeynep Tarm-Ertu, Onaltnc Yzyl Osmanl Devletinde Cls ve Cenaze Trenleri, Ankara 1999, s. 47-56, 100-130; Kanuni ve a: Yeniada Osmanl Dnyas (ed. Metin Kunt - C. Woodhead, trc. Sermet Yaln), stanbul 2002; N. Jorga, Osmanl mparatorluu Tarihi (trc. Nilfer Epeli), stanbul 2005, II, 289-376; III, 19-122; G. Prochzka-Eisl - C. Rmer, Osmanische Beamtenschreiben und Privatbriefe der Zeit Sleymans des Prachtigen aus dem Haus-, Hof-und Staatsarchiv zu Wien, Wien 2007; Muhteem Sleyman (ed. zlem Kumrular), stanbul 2007; Aydoan Demir, Kanun Sultan Sleymann Terki Salt Edenlerle lgili Ferman, TD, II (1984), s. 46-53; H. Lowry, From Trabzon to Istanbul: The Relationship between Suleyman the Lawgiver and his Foster Brother (St Karnda) Yahya Efendi, Osm.Ar., sy. 10 (1990), s. 39-48; smail E. Ernsal, XV-XVI. Asr Osmanl Zendeka ve lhad Tarihine Katk, a.e., sy. 24 (2004), s. 127-157; Tayyip Gkbilgin, Sleyman I, A, XI, 99-155; G. Veinstein, Suleyman, EI (ng.), IX, 832-842. Feridun Emecen Edeb Yn. Osmanl padiahlarnn ou gibi air olan Kann Sultan Sleyman Muhibbden baka Muhib ve Meftn mahlaslarn da kullanmtr. Kaynaklar onun iirden iyi anlad, lim ve airlere itibar gsterdii ve onlar himaye ettii hususunda birleir. Selniknin naklettiine gre Bk gibi byk bir airi bulup onu yaknlar arasna almay en nemli ilerden biri saymtr. 3000 civarndaki iiriyle padiahlardan en ok iir yazanlar arasnda yer alan Muhibbnin daha ziyade byk babas II. Bayezidin etkisinde yazd ilk manzumeleri dil ve duygu bakmndan zayftr. Ancak zamanla ak, tabiat, bezm rezm gibi konularda lirizme ulam, padiah olduktan sonra byk airlerle yakn temas neticesinde ustalk kazanm ve iiri olgunlamtr. Kann Sultan Sleyman, yorulmak bilmez bir ftuhat azmi ve gayreti iinde bulunmakla beraber ruhundaki sanatkr taraf onun ayn zamanda

ince duygu ve dnceler airi olmasn salamtr. Yazd ak, kahramanlk ve dnce iirleriyle byk bir divan meydana getirmitir. Halk iinde muteber bir nesne yok devlet gibi / Olmaya devlet cihanda bir nefes shhat gibi beytinde olduu gibi dillerden dmeyen ve atasz nitelii kazanan hikem beyitler de sylemitir. Muhibbnin Farsa ve Trke divanlarndaki iirleri muhteva ve slp bakmndan ncelikle hkmdarln, sultan ahsiyetini yanstmas yannda hams yn de olan manzumelerdir. Ayrca hikem, fikr ve didaktik mahiyette, t verici, din ve tasavvuf trden iirler de sylemitir. kane, rindane iirleri de oktur. Birbirinden kesin biimde ayrlmazsa da onun iirinde bu zellik daima dikkati eker (elebiolu, TKA, XXVIII [1990], s. 42). Divan iirinin yaps gerei iirlerinde hkmdar olmann verdii stnlk duygusu deil Hakkn kulu ve sevgilinin klesi temalar daha belirlidir. Bu arada yer yer cihann sultan olma temasn ilerse de sultanlk bir anlk uyku ve ryadan ibarettir. Samimi bir slpla yazd tevhid, mnct ve natlarnda hatalarn ve cizliini ne kard grlmektedir. Divan iirinin dili zellikle onun anda tasavvuf deerlerin ifadesine imkn verdii halde Muhibbde byle bir derinlik ve zenginlik bulunmaz. Yalnz madd akn sonunun olmadn dile getirirken tasavvuf kavramlar kullanr ve hkmdar olma edas diline yansyarak iirinde hikem bir tavr hissedilir. Sosyal ve idar pek ok kavram iirlerinde ustalkla kullanmas bu zelliinin sonucudur. Krk alt yllk hkmdarl boyunca byk zaferler kazanan Kann Sultan Sleyman iirlerinde meydan muharebelerini bir tablo halinde ustalkla anlatr. Kendi ann airlerini sk sk nazre sylemeye ynlendirmesi yahut kendisinin onlara nazre yazmas sevk ve ynetim gayretinin iire de yansdn gsterir. Nitekim gerek kendisinin gerek ada airlerin divanlarnda yaplan savalarn htralaryla dolu pek ok musammat, kaside ve gazele rastlanr. Muhibb sevgili karsnda boyun een, akn ve sevginin yourduu yumuak mizacyla gnllerde taht kuran bir sultandr. Btn dnyaya ba ediren air sevgili karsnda aresizdir. iirlerinde ortaya koyduu deiik mazmunlar, ataszleri ve deyimlerin gzellii, dilde gsterdii zen ve dikkat, ses ve sz uyumu byk airlere ne lde yaklatn ortaya koymaktadr. Sk sk saf gnll ve edepli olmann gereini vurgulayan Muhibb byleyici bir iir gcne sahip olduunu belirtirken her divan airi gibi kendini de ver. O dnem airlerinde ska rastlanan, deerinin bilinmemesi, yalnz ve kimsesiz kalma gibi beer hallerden o da ikyet eder. Aktan, sevgiden ve sevgiliden uzakta olan zhidler onun kaleminden ve tenkidinden kurtulamaz. Bk, Fuzl, Bursal Ahmed Paa, Nect Bey, Hayl Bey, Melh gibi usta airlerin izlerini divanndaki pek ok iirde grmek mmkndr. Ayrca Hfz- rz, Molla Cm, Selmn- Svec, Nizm-i Gencev, Ferdddin Attr gibi Fars airleriyle Ali r Nevden etkilenmitir. Kendisi de Mesh, Ulv, Zt, Ak, Hayl Bey gibi airler zerinde etkili olmutur. lk defa dile Sultan tarafndan bastrlan Muhibb divannn (stanbul 1308) eitli ktphanelerde pek ok yazma nshas mevcuttur. Bunlardan Nuruosmaniye Ktphanesinde bulunan nsha ile (nr. 3873) padiahn kendisi iin 1566 ylnda saray hattat Mehmed erif Efendinin talik hattyla yazd stanbul niversitesi Ktphanesindeki nsha (TY, nr. 5467) nakka Kara Memi tarafndan tezhip edilmi, biri Kltr Bakanlnca (nr. Gnay Kut, Ankara 2001), dieri Ereli Demir elik

Fabrikas tarafndan olmak zere (Ankara 2005) orijinaline uygun boyutta ve kalitede tpkbasm usulyle yaymlanmtr. Matbu nshaya dayanlarak 900 ksur iiri yaymlanan divann (haz. Vahit abuk, I-III, stanbul 1980) ilm neri Cokun Ak tarafndan gerekletirilmitir (bk. bibl.). Muhibbnin Farsa kk bir divan daha vardr. Kasm Gelenin yksek lisans almasna konu olan bu divann (1989, Sosyal Bilimler Enstits) drt yazma nshas bilinmektedir (TSMK, Revan Kk, nr. 738; Ktp., TY, nr. 6976; Millet Ktp., Ali Emr Efendi, nr. 322, 323).

BBLYOGRAFYA

Muhibb Dvn: zahl Metin (haz. Cokun Ak), Ankara 1987; Muhibb Divan: Tpkbasm (haz. Gnay Kut), Ankara 2001, s. 6-22; k elebi, Meir-uar, Ktp., TY, nr. 2406, vr. 23b; Ahd, Glen-i uar, Millet Ktp., Ali Emr, Tarih, nr. 774, vr. 7b; mil elebiolu, Turkish Literature of the Period of Sultan Sleyman the Magnificent, The Ottoman Empire in the Reign of Sleyman the Magnificent, stanbul 1988, II, 61-163; a.mlf., air Knn Sultan Sleyman, TKA, XXVIII (1990), s. 39-52; M. Rogers, The Arts Under Sleymn the Magnificent, Sleymn the Second and His Time (ed. Halil nalck - Cemal Kafadar), stanbul 1993, s. 257-294; smail nver, Olmaya Devlet Cihanda, TDl., sy. 385 (1985), s. 54-59; Semra Tun, Muhibb Divannda air ve iir ile lgili Deerlendirmeler, Trkiyat Aratrmalar Dergisi, sy. 7, Konya 2000, s. 265-284; adi Aydn, Farsa Divan Sahibi Osmanl Sultanlar, Nsha, II/6, stanbul 2002, s. 46-56; Fatma Meliha en, Kanuni Sultan Sleyman (Muhibb) ve Baki, Osm.Ar., sy. 28 (2006), s. 183-193; M. Tayyib Gkbilgin, Sleyman I, A, XI, 99. Cokun Ak

SLEYMAN II
() (. 1102/1691) Osmanl padiah (1687-1691). 15 Muharrem 1052de (15 Nisan 1642, baz kaynaklarda 14 Muharrem, bir belgede 16 Muharrem) stanbulda dodu. Babas Sultan brhim, annesi Sliha Dilb Sultandr. Snnet treni o srada tahta km olan aabeyi IV. Mehmed ile birlikte yapld (14 evval 1059 / 21 Ekim 1649). IV. Mehmedin saltanatnn ilk yllarnda byk vlide Ksem Sultan ile kk vlide Hatice Turhan Sultan arasndaki nfuz mcadelesi srasnda adnn taht iin gemesi zerine kardeleriyle birlikte sarayn imirlik denilen zel blmne kapatld ve daha sk kontrol altnda tutuldu. Sk sk IV. Mehmedin kt seferlere ve av partilerine gtrld, zaman zaman da Edirne Sarayna nakledildi. 1683 Viyana Kuatmas ve ardndan gelen bozgunla uranlan byk toprak kayplarnn yol at memnuniyetsizlik yznden ordunun, ulem ve devlet riclinin isteiyle IV. Mehmedin yerine tahta karlmas kararlatrld. Kaynaklarda, yaklak krk yldr imirlikte tutulan ehzade Sleymann ldrleceini dnerek, zlemiz emrolunduysa syle, iki rekat namaz klaym. Krk yldr her gn lmektense bir gn evvel lmek yedir szlerini syledii ve yerinden ayrlmak istemedii ifade edilir. Sonunda kardei Ahmedin de (II.) yardmyla glkle ikna edilerek nce havuz bandaki tahta oturtuldu, ardndan kuluk vaktinde kide-i Osmn zere Bbssade nndeki saltanat tahtna karld. Bu srada kendisine orada hazr bulunan nakbleraf, stanbul kaymakam, nianc, kazaskerler, eyhlislm, yksek rtbeli ulem ile ordudan gelen ocak ileri gelenleri tarafndan biat edildi (2 Muharrem 1099 / 8 Kasm 1687). II. Sleymann tahta ktktan sonra kar karya kald ilk mesele askere datlacak cls bahii konusu oluturdu. Bu arada, yirmi yl nce tekil edilen trlar ve rikb solaklar kaldrlarak bazlar tasfiye edilirken bir ksm da peyk yapld. Saray ileri kap aasna sipari edildi. XVI. yzyldan beri deimi olan i olanlar ve zlfl baltaclarn kyafetleri eski ekline getirildi. Yedi yldr bo kalan has odabalk akaalarn ortancalarndan Msrl Hac Mustafa Aaya verildi. Ayrca Sadret Kaymakam Kprlzde Mustafa Paann araclyla Sleymaniye Camii vizi Arapzde Abdlvehhb Efendi padiahn hocalna getirildi ve her gn huzurda ders vermesi saland. Ocak ileri gelenlerinin basksyla stanbula gelerek sancak- erifi yeni padiaha teslim eden Kprl Damad Siyavu Paa sadret makamnda brakld ve ekyay datmakla grevlendirildi. Zira o srada Fetvac Ahmed avu ve Kk Mehmed adl liderlerinin tevikiyle siler ar pazar yamalamaya balamt. Atmeydannda toplanan sipahiler gecikmi ulfelerinin hemen denmesini istiyordu. Ancak vaad edilen mebla iin yeterli nakit bulunmadndan sadrazamn emriyle Enderun Hazinesi ve stabl- miredeki gm ve altn kap kacak, kl vb. ile baz eyalar darphaneye gnderilip para kestirildi. Fakat bu da kfi gelmeyince varlkl kimselerden imddiyye ad altnda vergi alnmas kararlatrld. Yeni padiah, 21 Muharrem 1099da (27 Kasm 1687) eyhlislm Debbazde Mehmed Efendi ile Yenieri Aas Mustafa Aann elinden Eyp

Sultan Trbesinde kl kuand, ertesi gn de ilk cuma selmlna kt. Bu arada ulfe ve bahi meselesi yznden kapkulunun ayaklanmas yeniden alevlendi. Zira Msrdan gnderilen meblala imddiyye kfi gelmemiti. Sonunda demeler glkle tamamlannca sadrazamn emriyle zorbalar dald ve 16 Saferde (22 Aralk) normal bir divan toplants yaplabildi. Btn bunlar olurken bir taraftan da sefer hazrlklar yaplyordu. II. Sleyman ocaklya hitaben kard hatt- hmyunda artk halka zulmden vazgemelerini, gnl birliiyle hizmet edip kendisinin hayr duasn almalarn istiyordu. 18 Reblevvel 1099da (22 Ocak 1688) sefer iin sadrazam tular dikildii esnada yeni bir kargaa ortaya kt. Yenieri Aas Harputlu Sleyman Aann sadrazama ramen zorba balar cezalandrmaya kalkmas ve Fetvac Ahmed avuu ldrtmesi zerine Hac Ali Aann kkrtmasyla ayaklanan zorbalar yenieri aasn ldrdkten sonra sadrazamdan mhr istediler. Fakat Siyavu Paa mhr bizzat padiaha vereceini syleyerek konana kapand ve savunma vaziyeti ald; sadret mhrn de eyhlislm Seyyid Feyzullah Efendiye teslim etti. Nihayet zorbalar padiaha giderek Siyavu Paay azlettirdiler ve ertesi gn konan basp kendisini ldrdler ve eyasn yamaladlar. stanbul halk bu gelimelerden bkm durumdayd. 1 Mart gn ortal sakin gren esnaf dkknlarn amt. Ancak baz ekyann Yalklar arsn yamalamaya kalkmas yznden dkknlar kapatld ve Yalk Emr adl birinin arsyla esnaf toplanmaya balad. Halkn da katlmyla oluan kalabalk saraya yrd ve padiahtan ekyann bertaraf edilmesi iin sancak- erifi karmasn talep etti. Revan Kknde yaplan meveretten sonra sancak- erif Bbsselmn iki kulesi arasna asld. karlan fermanda mslman olann sancak altnda toplanmas istendi. Sancak vakas olarak bilinen bu hadise zerine yenieri ileri gelenleri padiaha itaat ederken ne yapacaklarn aran si liderleri nce nemli grevleri aralarnda paylatlar, ardndan padiah tahttan indirip yerine kardei Ahmedi veya yeeni Mustafay (II) tahta karmay planladlar. Hatta bazlar btn hnedan mensuplarn ortadan kaldrp devletin bana Krm hann getirme teklifinde bile bulunmutu. Halkn da basksyla sadrazamla Sadret Kaymakam Nianc smil Paay, eyhlislmla Debbazdeyi getiren II. Sleyman baz zorba ileri gelenlerini tara grevlerine tayin etti ve hemen grev yerlerine gitmelerini emretti. Yanlarndaki ekyann dalmasyla zorbabalar yalnz kalmt. Bu arada mhr getirip teslim eden eski eyhlislm Seyyid Feyzullah Efendi, IV. Mehmed yanls olma ithamyla memleketi Erzuruma gnderildi. Halkn temsilcisi Atpazar Osman Fazl Efendinin telkiniyle Has Odadan mezzin Bosnal Hasan Aann yenieri aalna getirilmesi herkes tarafndan kabul grnce ksmen sknet saland. Ertesi gn saray ve civarn dolduran halk blkbalarn da deitirilmesini istedi. Sonunda zorba blkbalar ve yandalarnn ldrlecei yolunda kan fetva ve ferman zerine bunlar dald. Bylece II. Sleymann tahta kndan itibaren drt ay sren karklklar sona ermi oldu. stanbulda bu hadiseler cereyan ederken snr boylarndan kalelerin dt haberleri geliyordu. evreyle balants kesilen Kuzey Macaristandaki Eri, stolni Belgrad, Lipova, lok, Varad ve Lugo; Kuzey Karpatlarda bulunan Munkacs ile Sava nehrinin gney ve kuzeyinde bulunan Derbend, Gradika, Seddlislm ile Eski ve Yeni Obraca kaleleri Avusturyallarn, Yunanistandaki stefe ile Bosnadaki Knin ve civardaki kaleler ise Venediklilerin eline gemiti. te yandan seremelikten paala ykseltilen Trkmen kkenli nl ak Yeen Osman Paa stanbula girmeyip, bir sredir kalabalk maiyetiyle

Dvud Paa Sahrasnda bekliyordu. Uzaklatrlmas iin kendisine nce Rumeli beylerbeyiliiyle Belgrad muhafzl verildi, ardndan Macaristan serdarlna tayin edildi. Bu tayinde yeni sadrazamn sefere gitmek istemeyiinin byk rol olmutu. Ancak gittii yerlerde halk haraca balayan, reyya zulmeden Osman Paa kendisine sancak- erif ve sadret mhrnn gnderilmesini, kethdsna Karaman beylerbeyiliinin tevcihini istiyor, ayrca Anadoludan yeni levendler talep ediyordu. Seraskerlikten alnan Yeen Osman Paann yakalanmas iin nefr-i m toplanmas emredildi ve seraskerlie Hazinedar Hasan Paa getirildi. Sadrazam Nianc smil Paa, Anadoludaki ekyann da ortadan kaldrlmas tlimatn verdi; zorbalarn maiyetinde bulunan sarca ve sekbanlarn katledilmesi hakknda fetva ve fermanlar gnderildi. Ancak bata eyhlislm olmak zere padiah hocas ve drssade aasnn telkiniyle ve haksz yere kan dkt gerekesiyle II. Sleyman tarafndan grevinden alnan smil Paann yerine Tekirdal Bekri Mustafa Paa getirildi (1 Receb 1099 / 2 Mays 1688). Yeni sadrazam zamannda nefr-i m askerinin dalmas iin ferman karld. Ekya liderlerinden Gedik Blkba Sivas valiliine gnderilirken dierlerine baz sancaklar tevcih edildi. Yeen Osman Paann da suu baland ve Bosnaya gitmesi istendi. Fakat Osman Paa grev yerine gitmeyip Belgrad muhafz Hasan Paann zerine yryerek kendisini Macaristan seraskeri iln edince (9 Temmuz 1688) merkez idare de onu serdar olarak tanmak zorunda kald. Tekirdal Bekri Mustafa Paann sadreti dneminde Avusturya ve mttefikleriyle bar yaplmas sz konusu olmutu. Divan batercman skerletzde Aleksandr Mavrokordato bulunduu halde eski rz-nme-i evvel Zlfikar Efendinin eli sfatyla Viyanaya gnderilmesi kararlatrld. Eliye destek olmak zere padiah da Edirneye hareket etti ve sefer tular Bb- Hmyun nne dikildi (26 Ramazan 1099 / 25 Temmuz 1688). Fakat sefer iin hazinede para bulunmad gibi bata Mora yarmadas olmak zere Avusturya karsndaki byk toprak kayplar devleti muktaat, cizye, avrz ve nzl gibi vergilerden de mahrum brakt; bu arada Anadoludaki karklklar sebebiyle buradan da vergi salanamaz oldu. Para temini iin Defterdar Fndk Mehmed Paann abalaryla eitli adlar altnda yeni vergiler konuldu. Ancak bu uygulamalar ve yaplan basklar halk zor durumda brakt. Daha vahim bir uygulama ise bir sre sonra bakrdan mangr ad altnda para kesilerek parann deerinin drlmesiydi. Fakat mangr beenmeyen reticilerin stanbula mal sevkiyatn durdurmas fiyat artna ve ktla sebep oldu. Mal sknty gidermek amacyla bavurulan dier areler vergi almak iin meyhanelerin tekrar almasna izin verilmesi, daha nce Fzl Ahmed Paa zamannda yasaklanan hamr eminliinin yeniden ihdas ve ttne gmrk vergisi konulmas gibi uygulamalard. Bu srada Yeen Osman Paa gnderdii mektupta zie ve Yenipazar taraflarnda yaplan savalarda Avusturya kuvvetlerinin Sava nehrini getiini, kendisinin Nie ekildiini bildiriyor, takviye kuvvet ve para talebinde bulunuyordu. Mora tarafndan ise Eribozun Venedikli kuatmas altnda bulunduu ve ksa srede yardm ulamazsa Belgradn decei haberleri geldi. Halk Tuna gemileriyle ehri terkederek Fethlislm (Gladova) taraflarna kamaya balad. Bunun zerine II. Sleyman 15 Zilkade 1099da (11 Eyll 1688) Edirneye hareket etti. Yeen Osman Paaya gnderilen fermanlarda o taraflar muhafaza etmesi emrediliyordu. Padiah Hafsaya ulatnda Belgradn Maximilian Emmanuel kumandasndaki Avusturya kuvvetlerinin eline getiini rendi ve alayarak, Emir Allahndr dedi. Ancak cepheden gelen iki baar haberiyle biraz teselli buldu. Bunlardan ilki Lehistan cephesinde Krm kuvvetlerinin Selim Girayn idaresinde kazand baarlar, dieri ise

110 gndr Venedik kuatmasnda bulunan Eribozda durumun Osmanl lehine dnm olmasyd. Bir buuk ay kadar Edirne ovasnda kalan padiah havalarn soumasyla sarayna ekildi ve ordunun Edirnede klamasna karar verildi. Alt ay sren bu dnemde bir yandan ieride tredi denilen kimselerin ortadan kaldrlmasna allrken dier yandan ilkbaharda yaplacak sefer iin asker tedarikine allyordu. Fakat asl ekya ba olan Yeen Osmann bir an nce bertaraf edilmesi gerekiyordu. Niten Sofyaya ekilen Yeen Osman Paa, Sofya civarnda yerletii yere Yeenbd adn vermiti. Toplad ar vergilerle halka bask uygulad gibi padiah emirlerine itaat etmiyor, hatta kendi idaresi altndaki yerlerin devletle ilgisi olmadn ne srerek kafa tutuyordu. Bunun zerine nce uhdesinden Macaristan serdarl alnd ve yerine Arap Receb Paa gnderildi. Osman Paa Ni taraflarna ekildi, ardndan Prizrenli Mahmud Paaya snd. Sonunda yakalanarak idam edildi. Sarca-sekban ad da kaldrld, paalarn sadece beli askeri yazmalarna izin verildi. Yeen Osman Paann Anadoludaki yoldalarndan Sivas Beylerbeyi Gedik Mehmed Paa ile orum sancann banda bulunan Ceridolu da ortadan kaldrld. Macaristan seferine klmadan Ruslarn kalabalk bir orduyla Krma doru ilerledii haberi gelmiti. Selim Giray Han hemen memleketine dnerek Orkapda (Perekop) Ruslar bozguna uratt (30 Mays 1689). Bu habere sevinen padiah Edirneye davet edilen Selim Giray ayakta karlad ve elinden tutarak yanna oturttu. Bir sre nce Viyanaya gnderilen eli Zlfikar Efendinin anlama zemini bulmas bir yana ar hakaretlere uramas ve tutuklanmas zerine padiahn bizzat Macaristan seferine kmas kararlatrld. Bu arada Anadoluya ve Rumeliye gnderilen, gaznn herkese farz- ayn olduu yolunda fetva ve fermanlarla toplanan askerin vakit geirmeden asl orduya katlmalar emredildi. O srada asker arasnda padiahn rahatszl yolunda yialar kmt. II. Sleyman gerekten rahatszd ve tahtrevanla yola karlmt. iddetli yamurlar yznden taan nehirlerden sular altnda kalan Edirneden geilerek Sofyaya varld ve padiahn burada kalmas uygun grld (8 Ramazan 1100 / 26 Haziran 1689). Macaristan Serdar Receb Paann Belgrad geri almas emredildi. Bu arada snr boylarndan baar haberleri gelmeye devam ediyordu. Bosna snr boylarnda Viegrad kuatma giriimi sonusuz braklm, Banaluka ve Dupnieye yaplan saldrlar durdurulmu, Valievo, Berka ve zvornik igal kuvvetlerinden arndrlm, Tunann kilidi durumunda olan Fethlislm ve rova geri alnarak Tmvar yolu alm, bylece Avusturya ile Eflakn balants kesilmi, Tunadaki Avusturya donanmasnn byk ksm ele geirilirken karaya kard askeri de bozguna uratlmt. Venedik cephesinde ise zellikle denizlerde Rodos nlerinde ve Morada Anabolu krfezinde zaferler kazanlmt. Ancak Belgrad geri almakla grevlendirilen Serdar Arap Receb Paa cephesinde durum pek parlak deildi. Maiyetindeki mneccimin de etkisiyle (Kantemir, III, 183) ar hareket eden ve askeri disiplin altna alamayan Recep Paa, 20.000 kiilik svari kuvvetiyle Semendire ve Belgrad taraflarnda aknlarda bulundu. Ar hareket etmesi ve askerin kendisine gvensizlik duymas baar ansn azaltyordu. Padiah sadrazama hemen gerekli tedbirlerin alnmasn emretti. Bunun zerine yaplan maverede baz tedbirler alndysa da Receb Paa Batoinede yenilgiye urad, btn arlklar ve toplar Avusturyallarn eline geti. Durumu renen II. Sleymann zntsnden alad ve ahvali doru syleyecek bir sadk kulunun olmadn belirterek hainlere bedduada bulunduu rivayet edilir. Bunun hemen ardndan Osmanllarn ok nem verdii Niin dt (10 Zilhicce 1100 / 25 Eyll 1689) ve Eflakn istil edildii haberleri padiaha ulatrld. Bu olumsuz gelimelerin ardndan

Sadrazam Bekri (Tekirdal) Mustafa Paann, orduyu bir serdar kumandasnda Sofyada brakp padiahla birlikte Filibeye dnme teklifi saray aalarnn telkiniyle padiah tarafndan kabul edilmedi. 29 Eyllde Sofyadan ayrlan padiah Tatarpazarna gelince, saray aalar ve ulemnn Mustafa Paann azli hususundaki tekliflerini dman ortadayken serdar deitirmenin tehlikelerine dikkat ekerek reddetti; meselenin Edirnede grlebileceini syledi ve be gn Filibede kaldktan sonra Edirneye gitti (11 Muharrem 1101 / 25 Ekim 1689). Serdarlkla Sofyada bulunan Sadrazam Mustafa Paa ehrin etrafnda hendekler kazdrp toplar koydurdu ve 2000 muhafz brakarak halkn ehri boaltmasn istedi, ardndan kendisi de Edirneye dnd. Bu arada yenilginin sorumlusu olarak grd Arap Receb Paay padiahn iznini almadan ldrtt ve Mora muhafz Arnavut Koca Halil Paay Macaristan seraskeri tayin etti. O srada Kosovaya kadar sokulan Avusturya birlikleri Krm hannn yardmyla bertaraf edildi. Edirnede yaplan toplantda devletin iinde bulunduu artlar ve Fransa-Avusturya savann verdii frsat deerlendirebilecek, kaybedilen yerleri geri alabilecek ve avantajl bir bar yapabilecek gl bir devlet adamna duyulan ihtiya vurguland. Sonunda eyhlislm Debbazde Mehmed Efendinin tavsiyesiyle, padiahn clsundaki rol de dikkate alnan ve teden beri perde arkasnda olumlu icraatlar ile dikkati eken Kprlzde Mustafa Paada karar klnd. 25 Muharremde (8 Kasm) Edirneye gelip greve balayan Mustafa Paa, ilk i olarak yllardr devam eden seferlerin getirdii vergi yk altnda ezilen halk ve reyy rahatlatacak icraatlarda bulundu. Haksz yere alnan vergileri madurlara iade ettii gibi adletnmeler yaymlayarak olaan st vergilerin ve narhn kaldrldn, hamr emanetinin ilga edildiini duyurdu. Bu arada padiah zerinde olumsuz etkileri bulunan Drssade aasn saraydan uzaklatrd. Ancak Avusturya cephesinde durum Osmanllar aleyhine gelimekteydi. Niin dmesinin ardndan mslman halk kitleler halinde Anadoluya hicrete balamt. Kararghn Nite kuran Avusturyal general Veterani, Balkanlardaki hristiyan rey arasnda Osmanl Devletinin sonunun geldii ve Avusturyaya itaat etmeleri yolunda propagandalar yaptryordu. zellikle Srp ekyasnn nde gelenlerinden olup Eridere palankasn zapteden, Komanovada bir kale yaptrarak Kaanik Boazn tutan ve Komanova kral unvan verilen Karpos adl sergerde skpe yryerek byk katliam yapt ve ehri yamaladktan sonra atee verdi. Bu arada baka ekya gruplar tarafndan tip ve pek igal edildi. Blgedeki halkn sadece te birine yakn ksm stanbul ve Anadoluya ulaabildi. iddetli k yznden Osmanl ordusu dalm durumdayd. Kalabalk Rus saldrsn bertaraf ettikten sonra hemen Eflaka hareket eden Selim Girayn da katld Sofyadaki meverette Avusturyallarn k harektna devam edecekleri vurgulanp Koca Mahmud Paa skpn yardmna gnderildi. Bu arada Eridereyi yakp Komanovaya ekilen Karpos yakaland ve skp Kprs zerinde idam edildi. Mahmud Paay skp muhafazasnda brakan yeni serasker Koca Halil Paa sancak- erifi Edirneye gnderdi. Ardndan Kaanik palankasnn imdadna gelen 12.000 kadar Avusturya askeri Selim Girayn desteiyle imha edildi. Prizrene yryen 7000 kadar Avusturyal, Macar ve Hayduk, Kalgay Sultan ve Hasanbeyzde Mahmud Paa tarafndan bozguna uratld; silh ara ve gereleri ele geirildi. Ni ve Belgrad dndaki btn ehirler geri alnd. Fakat souklarn artmasyla harekta ara verildi. Byk baarlar elde eden Selim Giray Han Edirneye davet edilerek k burada geirdi. Edirnede bulunan padiah bu durumdan ksmen memnun olmutu ve bir an nce ordunun cepheye

intikalini arzu ediyordu. Nitekim hazrlklarn tamamlayan Sadrazam Fzl Mustafa Paay bizzat cepheye uurlad (6 evval 1101 / 13 Temmuz 1690). Bu defa Osmanl ordusu baz nemli baarlar kazand. ncelikle ehirky (Pirot), Mspaa Palankas, Pasarofa ve Gvercinlik alnp Ni kuatld. Erdel muhafazasndaki General Heissler esir alnd. Tunadaki ince donanmann kumandan olan Mezemorta Hseyin Paann gayretleriyle birka gnlk muhasaradan sonra Vidin, ardndan Ni ve asl nemlisi sekiz gn gibi ksa bir sre zarfnda Belgrad geri alnd (4 Muharrem 1102 / 8 Ekim 1690). Brdelen (Sabac) zaptedildi. Belgradn geri alnmasndan sonra padiah artk stanbula dnebilirdi. Fakat Haremdeki baz kadn ve aalar, IV. Mehmedin bu ekilde stanbula gtrlerek haledildiini syleyip onu vehim iine drmt. Bu sebeple padiah Edirnede k geireceini bildirdi. Ancak toplanan meverette herkesin kendisinden memnun olduu ve dedikodularn aslszl belirtilerek ikna edildi. Nihayet Edirneden hareket eden padiah 23 Safer 1102de (26 Kasm 1690) stanbula girdi. Sadrazam Kprlzde Mustafa Paa, gelecek yl yaplacak sefer iin Krm Han Selim Girayn da stanbulda klamasn uygun grd ve onu da stanbula gnderdi. Kendisi Belgradda gerekli tahkimat yaptktan sonra 25 Aralkta baehre dnd. Dvud Paa ordughnda Mehmed Paa Kknde serdr- ekremi karlayan ve yannda oturmasna izin veren II. Sleyman kendisine ok iltifatta bulundu, arkasndaki krkn karp ona giydirdi, belindeki mcevher haneri onun beline soktu. Bandaki yaldzl sorgucunu karp bana takt. El kaldrp alayarak dua etti. Padiahn bu benzeri grlmemi hareketi, onun cephedeki baarszlk haberleri karsndaki aresizliinin ve nasl bir ruh hali iinde bulunduunun yansmasyd. Yeni mitlere kaplan padiah ertesi gn sadrazamdan sefer ve cephelerin durumu hakknda bilgi ald. Sadrazamn yeniden Macaristan seferine kmasna kadar geen srede Thklynin Erdeldeki faaliyetleri hakknda bilgilendirilen padiah ayrca Fzl Mustafa Paann ald mal tedbirleri destekledi. Venediklilerin igal ettii Avlonya, Kanina gibi kalelerin de geri alndn rendi (Mart 1691). 14 ban 1102de (13 Mays 1691) Hrka-i erif Odasnda sancak- erifi teslim alan Fzl Mustafa Paann ikinci Macaristan seferine k srasnda padiahn uzunca sredir mustarip olduu hastal artk iyice artmt. stisk hastal vcudunu iyice iirmi, tedavisinden mit kesilmiti. Sadrazamn sk mal politikasndan rahatszlk duyan baz ulem ve kapkulu ileri gelenleri, padiahn Kprlzde Mustafa Paann sefere kndan sonra vefat durumunda yerine IV. Mehmedin veya oullarndan birinin geirilmesi dncesindeydi. Bu duyulunca II. Sleymann tekrar Edirneye getirtilmesi kararlatrld. Ar hastalna ramen askere tevik olaca sylenerek ikna edilen padiah 16 banda (15 Mays) Yal Kknden Eype, oradan tahtrevanla Dvud Paa ordughna gtrld. Dedikodularn kayna olarak grlen IV. Mehmedin imam, eski Rumeli kazaskerlerinden brhim Efendinin ban ektii ulem grubu Kbrsa srld. II. Sleymann durumu iyice arlamt. Yaplan meveret toplantsnda sadrazam, IV. Mehmedin krk ylda lkeyi kt duruma srklediini, ekilen skntlarn onun yznden olduunu, oullarnn da ayn terbiyeyi aldn, kardei Ahmedin ise iyi hal ve takv sahibi biri olduunu, onun padiah olmas gerektiini belirterek bu konuda kesin tavrn koydu. 4 Ramazanda (1 Haziran) tahtrevanla yola kan padiah 12 Ramazanda (9 Haziran) Edirneye ulat. Vefat durumunda mutlaka kardei Ahmedin tahta karlmas iin ilgililere gerekli tlimat veren sadrazamla son defa Edirneye bir saat uzaklktaki Yonca emesi mevkiinde grt. Kaynaklara gre onu yalnz kabul eden padiah alayarak ordunun zaferi iin dua etti (14 Haziran) ve 25 Ramazan 1102 (22 Haziran 1691) Cuma gn leye doru vefat etti. Saltanat sresi yl sekiz ay iki gndr. II. Sleymann yerine II. Ahmed tahta

karld. Tehiz ve tekfini yaplan II. Sleymann ayn gn Alay Kknde cenaze namaz klnd. Silivriye kadar arabayla, oradan gemiyle stanbula getirilerek Kann Sultan Sleymann trbesinde onun sa tarafna defnedildi. Alt kadn bulunan, fakat ocuu olmayan veya yaamayan II. Sleymann ehzade iken Tokatl Ahmed Efendiden hat dersleri ald, zellikle sls ve nesihte baar gsterdii belirtilir (Mstakimzde, s. 209). Uzun hapis hayatnn tesiriyle iyi bir eitim alamayan ve krlgan bir tabiata sahip olan, ou zaman saraydaki g odaklarnn etkisinde kalan, hatta Kprlzde Mustafa Paann ikazna ramen, vlidesi Sliha Dilb Sultann vefatndan sonra Haremin bana geen Kethd Kadna has tayini gibi daha nce emsali grlmemi bir uygulama yapan II. Sleyman iyi niyetli ve sefahatten uzak, ikram seven bir padiah olarak tanmlanr. Onun da atalar gibi doan burunlu, biraz yuvarlak yzl ve iri yapl olduu belirtilir. Ayrca dindar ve dervimerep diye zikredilir. 12 Ramazan 1099da (11 Temmuz 1688) meydana gelen zmir depreminde burlar yklan Sancakburnu Kalesi, II. Sleyman zamannda civardan toplanan paralarla tamir edilmi, 7-8 Haziran 1690da Eyp yangnnda zarar gren Eyp Sultan Camii ksa srede onarlmtr. Dneminin bir baka nemli olay, Yavuz Sultan Selim zamanndan beri Ortodokslarn elinde bulunan Kudsteki Kamme (Kyme) Kilisesinin anahtarnn XIV. Louisnin ricas zerine Ruslarn Osmanl aleyhine hareketleri yznden Katoliklere (Franszlar) verilmesidir.

BBLYOGRAFYA

BA, Nme Defteri, V, 46-50, 54-61, 97, 107; TSMA, E, nr. 7003, 7004, 7005, 7006; TSMA, D, nr. 1108, vr. 2a-10b; nr. 2345; Mevkufat Abdullah b. brhim, Vkt- Rzmerre, TSMK, Revan Kk, nr. 1223-1225, I-III, tr.yer.; Anonim Osmanl Tarihi: 1099-1116/1688-1704 (haz. Abdlkadir zcan), Ankara 2000, s. 1-24; Nam, Trh (haz. Mehmet pirli), Ankara 2007, III, 956, 1453; IV, 1684, 1690, 1859; Defterdar Sar Mehmed Paa, Zbde-i Vekayit (haz. Abdlkadir zcan), Ankara 1995, s. 254-397; D. Kantemir, Osmanl mparatorluunun Ykseli ve k Tarihi (trc. zdemir obanolu), Ankara 1980, III, 165-207; Silhdar, Trih, II, 295-576; Rid, Trih, II, 2-159; szde Trihi (haz. Ziya Ylmazer), stanbul 1996, s. 206-225; Ayvansary, Vefeyt- Seltn, s. 5-6; Mstakimzde, Tuhfe, s. 209; Hammer, HEO, XII, 242-318; N. Jorga, Osmanl mparatorluu Tarihi (trc. Nilfer Epeli), stanbul 2005, IV, 193 vd.; Ahmed Refik, Hicr On kinci Asrda stanbul Hayat (1100-1200), stanbul 1988, s. 2, 3-6, 7, 34; a.mlf., Sultan Sleymn- Sn ve Tabyii, kdm, sy. 8521, 8522, stanbul 27-28 Ternisni 1920; M. aatay Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, Ankara 1980, s. 70-71; Hikmet Bayur, Osmanl Padiah II. Sleymann Gurkanl Padiah I. lemgr (Evrengzb)e Mektubu, TTK Belleten, XIV/54 (1950), s. 269-285; Ahmet Rfat Gzey, II. Sleymann Fermanlar Inda XVII. Yzyl Sonlarndaki Osmanl mparatorluu (Askeri ve dari zlme), Gazi niversitesi Kastamonu Eitim Dergisi, VIII/1, Kastamonu 2000, s. 123-140; Bekir Ktkolu, Sleyman II, A, XI, 155-170; R. Murphey, Sleymn II, EI (Fr.), IX, 877-878; Abdlkadir zcan, Kprlzde Fzl Mustafa Paa, DA, XXVI, 264-265.

Abdlkadir zcan

SLEYMAN b. ABDLMELK
() Eb Eyyb Sleymn b. Abdilmelik b. Mervn b. el-Hakem el-mev (. 99/717) Emev halifesi (715-717). 55-60 (675-680) yllar arasnda Medinede dodu. Babas Abdlmelik b. Mervn, annesi Gatafn kabilesinden Vellde bint Abbas b. Cazdr. ocukluunun ilk yllarn bdiyede daylarnn yannda geirdi (Belzr, Ensb, VIII, 99). Daha sonra Dmakta kardeleri Veld ve Mesleme ile birlikte zel hocalarn gzetiminde yetiti. Oullarnn eitim durumunu bizzat takip ederek bazan onlar imtihan eden Abdlmelik hocalardan onlara Kuran okumay, bir idareci iin nemli olan gzel konumay ve iiri retmelerini, ayrca gzel ahlk konusunda bilgilendirmelerini isterdi. 81 (701) ylnda hac emirlii grevini yrten Sleyman 85te (704) babas Abdlmelik tarafndan aabeyi Veldin ardndan ikinci veliaht tayin edildi. Veldin halifeliinde Cndifilistin valisi oldu. Bu srada Kudse yaklak 45 km. uzaklkta Remle ehrini kurdurdu ve oray ynetim merkezi yapt. Haccc b. Ysuf es-Sekaf tarafndan Horasan valiliinden azledildikten sonra tutuklanan Yezd b. Mhelleb 90 (709) ylnda hapisten kap Remleye geldi ve Sleymana snd. Hacccn gsterecei iddetli tepkiye ramen Yezdin teklifini kabul eden Sleyman halifeye mektup yazarak Yezdin affedilmesini istedi. Veld, Yezdin kendisine gnderilmesinde srar edince onun affedilmesini salayabilmek iin olunu da birlikte gnderdi, ayrca Yezdin hazineye demesi gereken paray demeyi zerine ald. Neticede Sleymann mektubu ve yeeninin srarlar ile Veld, Yezd b. Mhellebi affetti. Serbest braklnca Remleye dnen Yezd, Sleyman Haccca kar tahrik etmeye devam etti. I. Veld, halifeliinin son yllarnda olu Abdlazizi veliaht yapmak iin Sleymandan veliahtlk hakkndan feragat etmesini istedi. Sleyman buna yanamaynca vali ve kumandanlarnn yardmna bavurdu. Bu konuda Haccc ve Horasan Valisi Kuteybe b. Mslim onun yannda yer alrken mer b. Abdlazz, Sleyman destekledi ve bu teklife kar kesin bir tavr ald. Neticede durum iki karde arasnda derin bir husumete yol at. Hatta Veldin, yanna ard Sleyman emrine uymaynca onu yola getirmek maksadyla sefer hazrlna balad, ancak bu srada hastalanp vefat ettii bildirilmektedir (Taber, VI, 499). Bu teebbs, Sleymann Haccca ve onun adam Kuteybeye duyduu fkeyi krkledi, halifelik kendisine getiinde bunun hesabn sormaya karar verdi. Kar taraf da bunu biliyordu. Nitekim Hacccn onun intikamnn korkusuyla Veldden nce lp Sleymann halifelii dnemine kalmamak iin dua ettii sylenir. I. Veld vefat edince o srada Remlede bulunan Sleyman, Kudste halife olarak biatlar kabul etti (Cemziyelhir 96 / ubat-Mart 715). Yezd b. Mhellebi yanna alp Dmaka gitti. Sleymann ilk icraatlar Haccc tarafndan hapse atlm olan binlerce mahkm iin umumi af iln, srgnlerin yerlerine dnmesine izin verme, esirleri serbest brakma ve geciktirilen namazlarn vaktinde klnmasn salama oldu. Sleymana bu uygulamalar dolaysyla mifthul-hayr denildii zikredilir. Ancak kendisine bu unvann verilmesi mer b. Abdlazz gibi dindar bir ahs veliaht

tayin etmesine de balanr. Sleyman, bu uygulamalarnn ardndan ou Hacccn ekibinden olan vali ve kumandanlar grevlerinden alarak yerlerine yeni valiler tayin etti. Ayrca grevden alnanlardan kendisinin tahta vris olmasn engelleme hususundaki teebbsnde aabeyi Veldi destekleyenleri cezalandrmaya balad. Onlarn devlete yapm olduklar hizmeti dikkate almayan Sleyman cezalandrma iini yerlerine tayin ettii valiler vastasyla yrtt. Irak valiliine Hacccn can dman Yezd b. Mhellebi getirerek Haccca olan fkesini onun yaknlarn Yezdin eliyle cezalandrmak suretiyle gidermeye alt. Srann kendisine geleceini bilen Kuteybe b. Mslim halifeye mektup yazarak grevde brakld takdirde hizmetine devam edeceini bildirdi. Bu arada bana gelecekleri nlemek iin mektuplarnn cevabn beklemeden bir isyan balatt. Fakat Arap kabilelerinden bekledii destei bulamad ve kzdrd Temimlilerin nclk ettii birlikler tarafndan ortadan kaldrld (Zilhicce 96 / Austos 715). te yandan Hacccn akrabas olmann dnda bir suundan bahsedilmeyen Sind ftihi Muhammed b. Ksm es-Sekaf, yerine tayin edilen Yezd b. Eb Kebe es-Seksek tarafndan zincire vurulup Iraka gnderildi, Vstta zindana atlarak ikence altnda ldrld. Sleyman, Veldin son gnlerinde Endlsten Dmaka arlan Ms b. Nusayra haber gndererek ondan yryn yavalatp Dmaka halifenin lmnden sonra girmesini ve getirmekte olduu ganimet ve esirleri kendisine takdim etmesini istemiti. Ancak Ms onun emrine uymayp Veld lmeden Dmaka ulat. Sleymann bu yzden Msya yaptklar kaynaklarda farkl ekillerde anlatlmaktadr. Msy grevlerinden azledip tutuklatt, ayrca byk miktarda para demekle ykml tuttuu, mer b. Abdlazzin araya girmesi ve Yezd b. Mhellebin deyecei paraya kefil olmasyla onu affederek daha sonra stanbul seferi hususunda onunla istiare ettii ve 98 (716-17) ylnda beraberinde hacca gtrd zikredilir. Fetihlere byk nem veren Sleyman dneminin en nemli asker olaylarnn banda kardei Mesleme b. Abdlmelik tarafndan gerekletirilen stanbul kuatmas gelir. Ayn maksatla balatt asker hazrlklar son safhaya getiren kardei Velde nasip olmayan ftihlik erefini kazanmak iin Sleyman sefer hazrlklarn hzlandrd. Hazrlklar tamamlannca Bizans snrna yaknl dolaysyla asker s haline getirdii Halep civarndaki Dbka geldi. Ardndan yaklak 100.000 kiilik ordunun bana Bizans cephesinin nl kumandanlarndan olan kardei Meslemeyi getirdi ve 97 yl balarnda (Eyll 715) onu Dbktan yola kard. stanbulu fethetme kararlln gstermek iin slm ordusu stanbula girinceye kadar Dbktan ayrlmayacana yemin etti. Ayrca Meslemeye fethi gerekletirmeden veya kendisinden yeni bir emir almadan geri dnmemesini tembih etti. Ancak Sleyman, baarszlkla sonulanan ve yerine geen mer b. Abdlazz tarafndan kaldrlan stanbul kuatmasnn devam ettii gnlerde Dbkta vefat etti. te yandan Irak valiliine tayin edilen Yezd b. Mhelleb, vergi toplamas yznden halkn kzgnln zerine ekmemek iin mal ilerle bir bakasnn grevlendirilmesini istemiti. Halife tarafndan bu ilerle grevlendirilen Slih b. Abdurrahman el-Ktib, kendisinin yapt msrife harcamalarn hazine hesabndan denmesine kar knca nceden valilik yapt Horasana gitmek iin Horasann da kendi idaresine verilmesini istedi. Maksadna ulatktan sonra Irak ehirlerine valilik iin vekiller tayin edip Horasana gitti ve orada seferler dzenleyerek Crcn ve Taberistann fethini gerekletirdi (98/716-17). Olu Eyybu veliaht tayin eden Sleyman, Eyyb kendisinden nce lnce stanbula gnderdii

ordunun kumandan olan ikinci olu Dvdu veliaht tayin etmeyi dnd gnlerde ar bir hastala yakaland. Bu srada meseleyi danman Rec b. Hayveye at. Sonunda onun tavsiyesine uyarak oullar ve kardeleri bulunduu halde halifelii srasnda her konuda grne bavurduu en yakn danman, amcazadesi ve ayn zamanda enitesi olan mer b. Abdlazzi veliaht tayin etmeye karar verdi. Ondan sonra da kardei Yezdi ikinci veliaht olarak gsterdi. Bu konudaki vasiyetini yazdrp lmnn ardndan Dbk Mescidinde toplanacak hnedan mensuplarndan vasiyetnmede zikredilen ahsa biat sz aldktan sonra aklamas artyla Recya teslim etti. Ksa sre sonra da vefat etti (10 veya 12 Safer 99 / 22 veya 24 Eyll 717). ld srada otuz dokuz-krk be yalar arasnda olduu rivayet edilmektedir. Halifelii yaklak iki yl sekiz ay srmtr. Sleyman b. Abdlmelik, devlete byk hizmeti geen valileri ve kumandanlar ahs sebepler yznden cezalandrmas ve bunu valilerinin eliyle yaparak kabile mcadelelerini arttrmas sebebiyle eletirilmektedir. Ksa sren dnemi devletin duraklama dneminin balangc saylmaktadr. te yandan onun zamannda dikkat eken nemli bir gelime din limlerinin halife zerindeki nfuzlarnn artmasdr. Abdlmelik dneminde Rec b. Hayve ve Kabsa b. Zeyb ile balayan din limlerinin nfuzu, yerine veliaht tayin ettii mer b. Abdlazz ve bu tayinde etkili olan Rec b. Hayve ile yksek bir noktaya ulamtr. Marur bir halife olduu sylenen Sleyman nakl ve ssl elbiseler giymeyi severdi. Hatta nakl bir kefen iinde defnedilmeyi vasiyet ettii, nakl elbise giymeyen grevlileri huzuruna kabul etmedii zikredilir. Kaynaklarda yeme imeye dknl ve darbmesel haline gelen oburluu hakknda birok rivayet nakledilmektedir. Remle ehrini kurdurmas, ehre kanalla 12 km. uzaklktaki Ebfutrus nehrinden su getirtmesi, ok sayda kuyu atrmas, 96 (715) ylnda Nile el-Mikyslkebri yaptrmas ve Dbkta kald srada, naklar ve sslemeleri bakmndan Dmak Emeviyye Camiine benzetilen, inaat I. Veld devrinde balatlan Halep Ulucamiini tamamlattrmas onun imar ilerine verdii nemi gstermektedir.

BBLYOGRAFYA

bn Sad, e-abat, V, 335, 337-339; Halfe b. Hayyt, et-Tr (mer), s. 298-299, 309-319; bn Kuteybe, el-Marif (Ukke), I, 360-361; a.mlf., el-mme ves-siyse (nr. Ali r), Beyrut 1410/ 1990, II, 63-68, 97-131; Belzr, Fth (Fayda), bk. ndeks; a.mlf., Ensb (Zekkr), VIII, 99-121; Dnever, el-Abr-vl, s. 329-330; Yakb, Tr, II, 288, 293-300; Agobios b. Kostantin elMenbic, el-Mnteab min Tril-Menbic (nr. mer Abdsselm Tedmr), Trablus 1406/1986, s. 83-84; Taber, Tr (Ebl-Fazl), VI, 414-416, 448-453, 498-499, 505-551; Mesd, Mrceheb (Meynard), V, 396-418; bnl-Esr, el-Kmil, IV, 513-514, 546-547; V, 10-40; bn Hallikn, Vefeyt, II, 302, 420-427; VI, 295, 299; Nveyr, Nihyetl-ereb, XXI, 337-356; Zeheb, Almn-nbel, V, 111-113; bn Kesr, el-Bidye, IX, 188-208; Ali Muhammed Muhammed esSallb, ed-Devletl-meviyye, Dmak 1427/2006, II, 149-165; J. Wellhausen, Arap Devleti ve Sukutu (trc. Fikret Iltan), Ankara 1963, s. 121-125; Abdf M. Abdllatf, el-leml-slm fil-aril-mev, [bask yeri yok] 1984, s. 161-168; Nebh kl, Tru ilfeti Ben meyye, Dmak 1984, s. 239-253; Ysuf el-I, ed-Devletl-meviyye, Dmak 1985, s. 252-258; G. R.

Hawting, The First Dynasty of Islam, London-Sydney 1986, s. 72-76; Erol Ongunyurt, Sleyman b. Abdlmelik ve Zaman (yksek lisans tezi, 2001), M Sosyal Bilimler Enstits; inasi Altunda, Sleyman b. Abdlmelik, A, XI, 170-172; R. Eisener, Sulaymn b. Abd al-Malik, EI (Fr.), IX, 855-856. smail Yiit

SLEYMAN ATA
(bk. HAKM ATA).

SLEYMAN BEY, apanolu


(. 1813) Bozok merkez olmak zere Orta Anadoluda nfuz kuran apanoullar yan ailesine mensup mutasarrf (bk. APANOULLARI).

SLEYMAN BEY, Erefolu


(. 701/1302) Beyehir ve Seydiehir yrelerinde ortaya kan Erefoullar Beyliinin kurucusu ve ilk beyi (bk. EREFOULLARI).

SLEYMAN b. BLL
() Eb Muhammed Sleymn b. Bill et-Teym (. 172/788) Hadis hfz. 100 (718) yl civarnda dodu. Berber soyundan gelmi olup Hz. Eb Bekirin torunlarndan Abdullah b. Muhammed b. Abdurrahmann veya Ksm b. Muhammedin mevls olduu iin Teym ve Kure nisbeleriyle, ayrca Eb Eyyb knyesiyle de anlmtr. Hadis hfz Sleyman b. Bill, Cafer es-Sdk, Basral zhid Habb el-Acem, Rebatrrey, Humeyd et-Tavl, Zeyd b. Eslem, Yahy b. Sad el-Ensr, Abdullah b. Dnr, Slih b. Keysn, Him b. Urve, Ms b. Ukbe gibi ahsiyetlerden hadis rivayet etti. Yahy b. Sad el-Ensrden en ok onun rivayette bulunduu belirtilmektedir. Kendisinden az sayda hadis rivayet eden olu Eyybdan baka Abdullah b. Mbrek, Kaneb, bn Vehb, smil b. Eb veys, Sad b. Ufeyr, Yahy b. Slih, ensab limi ve tarihi bn Zeble gibi lim ve muhaddisler rivayette bulundu. Abdurrahman b. Mehd ondan daha ok hadis rivayet etmedii iin pimanlk duyduunu sylemitir. Rivayetleri Ktb-i Sittede yer alan ve ok hadis rivayet ettii kaydedilen Sleyman b. Bill imam, mft, hfz gibi unvanlarla anlm; bn Sad, Yahy b. Man, Ahmed b. Hanbel, Nes, Ebl-Hasan el-cl, Eb Htim er-Rz gibi hadis mnekkitleri onun sika olduunu sylemitir. Medinede fetva verdii, ayn zamanda ehrin arazi vergilerini (harac) toplad ve Medine muhtesibi olduu kaydedilmektedir. Sleyman b. Bill tercih edilen gre gre 172de (788) Medinede vefat etti. Bu tarih 177 (793) olarak da zikredilmitir.

BBLYOGRAFYA

bn Sad, e-abat, V, 420; Buhr, et-Trul-kebr, IV, 4; bn Eb Htim, el-Cer vet-tadl, IV, 103; Mizz, Tehbl-Keml, XI, 372-376; Zeheb, Almn-nbel, VII, 425-427; a.mlf., Tekiretl-uff, I, 234; bn Hacer, Tehbt-Tehb, IV, 175-176. Hasan Cirit

SLEYMAN b. CERR
() Sleymn b. Cerr er-Rakk ez-Zeyd (. 187/803ten sonra [?]) Zeydiyyenin tli frkalarndan Sleymniyye veya Cerriyyenin kurucusu. Rakk nisbesi dikkate alnarak Frat nehrinin Belh suyu ile birletii yere 10 km. uzaklkta bulunan Rakkada doduu tahmin edilmektedir. Badatta Yahy b. Hlid el-Bermeknin huzurunda yrtlen kelm mnazaralarna katld, zellikle mmiyye kelmclarndan Him b. Hakemle immet hakknda, Mutezileden Drr b. Amr ve bzyyeden Abdullah b. Yezd ile deiik kelm konularnda tartmalar yapt bilinmektedir (EI2 [ng.], IX, 824). Bu bilgilere dayanarak onun Halife Hrnrred dneminde yaad ve hayatnn byk blmn Badatta geirdii sylenebilir (Mucem abatil-mtekellimn, I, 308-309). Zeydiyyeye mensup olmakla birlikte bu ekole aykr baz dnceleri benimsemesi sebebiyle kaynaklarn byk bir ksmnda Sleymniyye, bazlarnda Cerriyye diye anlan tli frkann kurucusu olarak kaydedilmitir. Nevbaht kendisinden sz ettii halde ekolnn ismine temas etmemitir (Frau-a, s. 9, 55-57). Hocalar, rencileri ve hayat hakknda yeterli bilgi bulunmayan Sleyman b. Cerrin 187 (803) ylndan sonra ld tahmin edilmektedir. Sleyman b. Cerrin gnmze ulaan herhangi bir eseri bilinmedii iin grleri genellikle EblHasan el-Ear, Abdlkhir el-Badd, ehfr b. Thir el-sferyn, Ebl-Mun en-Nesef ve ehristn gibi Snn mellifleriyle Ebl-Hseyin el-Hayyt ve Kd Abdlcebbr gibi Mutezile limlerinin nakillerinden renilmektedir. Bu nakillerde ona atfedilen grler ylece zetlenebilir: Allah insan btn ihtiyar fiilleri iin geerli olan bir gle (istitat) donatmtr. Allah limdir, ancak Onun ilmi ne kendisidir ne de gayridir. Hayat, kudret, sem, basar gibi sfatlar da byledir (Ear, s. 64, 68, 70, 71-72, 73). Allahn sfatlar vcd, adem veya huds, kdem gibi zelliklerle nitelenmi deildir (Kd Abdlcebbr, erul-Ulil-amse, s. 183). bn Cerrin dncelerinde istikrarszlk grlmektedir. Earnin nakline gre Allahn sfatlar hakkndaki baz grleri zamanla deimi, ayrca istitatin cismin bir paras olduunu ve onunla birlikte bulunduunu iddia etmitir (Malt, s. 171, 306, 514, 522). Sleyman b. Cerre gre immet halk arasnda ra ile gerekleir, hatta mslmanlardan hayrl iki kiinin akdiyle de oluabilir. Hz. Peygamberden sonra immete en lyk olan kii Hz. Alidir; bununla birlikte daha az stn olan birinin imam seilmesi mmkndr. Bu sebeple Sleyman b. Cerr, Hz. Eb Bekir ile Hz. merin immetini kabul etmekte, fakat onlar seenlerin fska varmayan bir hataya dtn belirtmektedir. Eb Bekir ile meri tekfir eden Crdiyyeyi ise kfre girmi saymaktadr (Nesef, II, 896; ehristn, s. 162-163). Ayrca ilk iki halifenin hilfeti kabul etmekle hataya dmediklerini, sadece Hz. Aliye biat etmemek suretiyle en uygun olan terkettiklerini sylemektedir. Kendisinin Ehl-i snnet tarafndan tekfir edilmesine sebep olan Hz. Osman tekfir ediini ise onun dneminde cereyan eden olaylara balamaktadr. Hz. Alinin hibir zaman dallete dmediini ve dil bir tankln onu sapklkla sulamadn belirten Sleyman b. Cerr (Ear, s. 68; sferyn, s. 17; Watt, s. 205-206) ie, Zbeyr ve Talhann Aliye kar kmalar sebebiyle kfre girdiklerini iddia etmekte, Rfizlerin de bed ve takyye inanlar yznden hak yoldan saptklarn sylemektedir (ehristn, s. 163).

Mutezile kelmnn zaman iinde geliip a tarafndan benimsenmesi Sleyman b. Cerr ekolnn devam etmesine engel olmutur. Nitekim Rakkann gneydousunda bulunan ntta kendisine tbi bir topluluun Cafer b. Mbeir vastasyla Mutezileye getii belirtilmektedir (Hayyt, s. 89). Ear, Sleyman b. Cerrin istitatle ilgili grn onun bir kitabndan naklettiini belirtmektedir (Malt, s. 73). Yine Earnin, Sleyman b. Cerri bn Kllb ile bir arada zikretmesine dayanlarak aralarnda baz fikr paralelliklerin bulunduu da kabul edilir (Watt, s. 357).

BBLYOGRAFYA

Hayyt, el-ntir (nr. H. S. Nyberg), Kahire 1344/1925, s. 89, 201, 236; Nevbaht, Frau-a, s. 9, 55-57; Ear, Malt (Ritter), s. 64, 68, 70, 71-72, 73, 171, 306, 514, 522, 559-560, 582, 586; Kd Abdlcebbr, el-Mun, VI/2, s. 5; VIII, 334; a.mlf., erul-Ulil-amse, Kahire 1408/1988, s. 183; Abdlkhir el-Badd, el-Far beynel-fra, Beyrut 1977, s. 23-24; sferyn, et-Tebr (Kevser), s. 17; Nesef, Tebratl-edille (Salam), II, 896; ehristn, el-Milel ven-nial (nr. Abdllatf Muhammed el-Abd), Kahire 1977, s. 162-164; bn Hacer el-Askaln, Lisnl-Mzn (nr. M. Abdurrahman el-Maral), Beyrut 1416/1996, III, 361; W. Montgomery Watt, slm Dncesinin Teekkl Devri (trc. Ethem Ruhi Flal), Ankara 1981, s. 204, 205-206, 207, 326, 357; erf Yahy el-Emn, Muceml-frail-slmiyye, Beyrut 1406/1986, s. 81-82, 135-136; M. Tak et-Tster, msr-ricl, Kum 1414, V, 244-245; Cafer es-Sbhn, Bu fil-milel vennial, Kum 1416, VII, 454; Mucem abatil-mtekellimn, Kum 1424/1382, I, 308-309; W. Madelung, Sulaymn b. Djarr al-Ra, EI (ng.), IX, 824; M. Hseyin Rhn, Cerriyye, DMT, V, 348. Muhammed Arui

SLEYMAN ELEB, Dede


(. 825/1422) Trke kaleme alnm mevlidlerin ilki ve en mehuru olan Vesletn-nectn mellifi (bk. MEVLD).

SLEYMAN ELEB, Emr


(. 813/1411) Fetret dnemi Osmanl ehzadesi. Yldrm Bayezidin Erturul elebiden sonra doan ikinci oludur. Baz Bat kaynaklarnda Fetret dnemindeki hkmdarl sebebiyle Osmanl padiahlar arasnda saylarak I. Sleyman diye anlr. Hayatnn ilk yllar hakknda fazla bilgi yoktur. Tarih kaytlar ondan ilk defa, Yldrm Bayezidin 1389-1390 knda gerekletirilen Bat Anadolu seferinden sonra Balat ve Ayasuluk limanlarn kontrol eden Aydn ilinin idarecisi diye bahseder. Nicolae Iorga, Sleymann bu greve tayin edilmeden nce Kuzey Rumelinin beyi olduunu belirtir. Bu muhtemelen 1387-1388 kndan 1389 ilkbaharna kadar andarl Ali Paa kumandasndaki Osmanl ordusunun Bulgaristann kuzeydousunun fethini tamamlamas hadisesiyle balantldr. Sleyman elebinin 1393te Bulgar arlnn merkezi Trnovay fethetmesinden (Jorga, s. 253) Osmanl kaynaklarnda sz edilmez. Baz kroniklerde ona 794te (1392) Sivasn, ertesi yl Kastamonu yresinin idaresinin verildii belirtilirse de bunlar olaylarn kartrlmasndan kaynaklanmtr (Ner, I, 321, 323). 1396da Nibolu Savana katld anlalan Sleyman elebinin Amasyann alnmasndan sonra babas Yldrm Bayezid tarafndan bir orduyla 800 (1398) yaznda Sivasa gnderildii ve blgeyi kontrol etmeye alan Akkoyunlu Karaylk Osman Beyi yenilgiye uratarak Sivas ilinin idarecisi olduu bilinmektedir (Ycel, s. 161). Bu sava esnasnda Bavyeral seyyah Schiltberger de Sleyman elebi ile birlikte bulundu (Trkler ve Tatarlar Arasnda, s. 5259). Ancak Sleyman elebi Sivasta uzun sre kalmad. Muhtemelen 1400de aabeyi Erturul elebinin vefatyla Aydn, Saruhan ve Karesi blgesinin idareciliine getirildi. Ksa bir sre sonra gerekleen Ankara Savana emrindeki Saruhan, Aydn ve Karesi askerleriyle birlikte katld. Baz rivayetlere gre Ankara Sava srasnda dier kardeleriyle beraber babas Yldrm Bayezide Timur ordusuna ni bir baskn yapma teklifinde bulunduysa da bu kabul grmedi. Osmanllar asndan savan ktye gitmesi zerine suba Eyne Bey, andarl Ali Paa, yenieri aas Hasan Aa, Kara Timurta Paa ve Evrenos Bey gibi Osmanl mers Sleyman elebiyi sava meydanndan hzla uzaklatrd. nce Bursaya giden Sleyman elebi, Timurun torunu Muhammed Sultann onu yakalamak iin harekete getiini duyunca kk yata olan kardei Kasm elebi, kz kardei Fatma Sultan ve hazineden gtrebildii kadarn yanna alarak 20 Austos 1402de Anadolu topraklarn terkedip Geliboluya ulat (Schreiner, 1, 634; Dennis, XXXIII [1967], s. 72-88). Burada bir sre Timurun Anadolu harektn takip etti, Balkanlardaki hareketlenmelerin etkisiyle 1404 yl bana kadar Anadoluya geemedi (Zachariadou, Isl., LX [1983], s. 290-291). Bu srada Eflak Beyi Mircea, Tuna nehri boyunca sahip olduu eski topraklar geri alm, Osmanl vasal olan Tebe Lordu Acciaiouli, Venedik idaresindeki Atinaya girmi, Mora Despotu Theodoros Paleologos, Rodos valyelerinin yardmyla zdin (Zitouni = Lamia) ve Salonay (Amphissa) zaptetmiti. Sleyman elebi, Rumelide Osmanl Devletinin dalmadan varln srdrebilmesi iin Balkan devletleri, Bizans, Venedik ve Ceneviz gibi talyan ehir devletleriyle bar siyaseti izledi. 4 Eyll 1402 tarihinden nce Bizansllara bar antlamas teklif etmiti. Ancak Selnikin 1403te Bizansllara verilii esnasnda ehirde bulunan ve 1394-1429 yllar arasnda Selnik tarihi konusunda Logos

Historikos adl bir eser kaleme alan Selnik Bapiskoposu Symeon onun, babas Bayezidin yolundan giderek Selniki imparatora teslim etmek istemediini belirtir (Balfour, s. 44). Ayrca Symeon, antlamalara ramen Selnik ehrinin asker adan nemli olan Akropolis ksmnn Osmanllarn elinde kaldn, burann Manuelin geri dnmesinin ardndan teslim edildiini ve bundan dolay Selnik ehrinin gerek kurtulu tarihinin 17 Haziran (1403) olduunu yazar. 20 Eyll 1402de Sleyman elebi, stanbul Peradadr ve bar teklifini yenilemektedir (Alexandrescu-Dersca, s. 138140). 805 Reblevvelinde (Ekim 1402) Mirceann Tunada igal ettii topraklarn Osmanllar tarafndan tannd ve bunun karlnda onun Osmanllara vergi ykmlln kabul ettii, ilk antlamann Niboluda imzaland dikkati eker. Bundan sonra kuzey snrn gvence altna alan Sleyman elebinin durumu kabullenmeyerek Balkanlarda eski Osmanl statsn korumaya alt grlr. Kasm 1402de Osmanllar, Srbistanda Vuk ve Stefan Lazarevie, Evrenos Bey de Bodonitza markizliine kar akn dzenledi. Bununla birlikte Sleyman elebi bar araylarn srdrmtr. Nitekim Bat seyahatine km olan II. Manuel Paleologos ile bar yapmak iin elisini Venedike yollad (Barker, s. 223). Bizansla bar antlamas Ocak ya da ubat 1403te ortak Bizans mparatoru VIII. Ioannes Paleologos tarafndan imzaland. Bu antlama 9 Haziran 1403te Bat seyahatinden dnen imparator II. Manuel tarafndan da onayland. Bunun zerine 17 Haziranda Osmanl kuvvetleri Selnik ehrinin Akropolis mevkiinden ekildi. Bu antlamaya sadece Bizans deil Naka Dukal, Sakz adas idarecisi, Cenova, Venedik, Rodos valyeleri, Srp Despotu Stefan Lazarevi ve Bodonitza Markizlii de katld (Dennis, XXXIII [1967], s. 72-88). Antlama ile Selnik ve Halkidi ky eridiyle birlikte Vardar rmana kadar olan yerler, Marmara denizinden Karadenizdeki Mesembriaya (Misivri) uzanan sahil topraklar Bizansllara terkedildi. Ayrca Bizansllar daha nce Osmanllara dedikleri btn haralardan muaf oldu, Bizansl esirler serbest brakld. Stefan Lazarevi, Bizans dneminde sahip olduu topraklarn korudu, ancak Osmanl Devletine asker destek ve yllk hara vermeyi srdrd. Cenovallar, Karadenizdeki kolonileri iin Osmanl Devletine dedikleri ticar haralardan muaf tutuldu. Ayn ey Sakzdaki Cenevizliler iin de geerlidir. Naka Dukal da Bat Anadolu limanlar iin hara demeyecekti. Bodonitza markizi ise Yldrm Bayezid devrinde kabul ettii ykmllklerini Sleyman elebiye kar da yerine getirecekti. Bunun yan sra Sleyman elebi eskiden verilmi ticar imtiyazlar teyit ettiini, ticaretin gvenle yrtleceini, buday ihracat yasann kaldrldn ve Bat ittifaknn izni olmadan donanmasn anakkale Boazndan hareket ettirmeyeceini kabul etti (Zachariadou, Isl., LX [1983], s. 276-283). Bu antlama Sleyman elebinin ld ubat 1411e kadar korundu. Bununla birlikte 1407 Mart ve Nisan aylarnda Osmanl vasal olan Kefalonya yneticisi Tocco ile blgede yerel Arnavut beyi olan Paul Shpata arasnda Angelokastro ve nebaht (Lepanto) konusunda kan anlamazlkta Evrenos Beyin olu Barak Bey, Angelokastroyu ald (Cronaca dei Tocco di Cefalonia, s. 256) ve Spata 27 Mays 1407den nce nebahty Sleyman elebiye teslim etti. Ayrca Kasm 1408de Osmanllara yllk hara vermekte olan Patrann Venediklilere teslim edilmesi Osmanl-Venedik ilikilerinin gerginlemesine, baz Venedikli tccarlarn Osmanllar tarafndan cezalandrlmasna yol at. Ancak Sleyman elebi, Venedikle bar srdrmek istediinden 1409 ylnn Haziran aynda Patra ve nebaht iin Venediklilerden yllk hara alma karl yeni bir antlama imzalad. Osmanl Devletinin Anadolu topraklarnda Sleyman elebi, Timurun hkimiyetini kabul etti. Bunun zerine zmir kuatmas esnasnda (6 Cemziyelevvel - 10 Cemziyelhir 805 / 2 Aralk 1402 - 5 Ocak 1403) Timur, Boazn te yakasndaki topraklar (Rumeli) zerinde Sleyman elebinin

hkimiyetini gsteren bir yarlk verdi (erafeddin, s. 417-431). Sleyman elebi, 1403 antlamasyla Rumelide Osmanl Devletinin bir bakma varln salayp gayri mslim komularyla iyi ilikiler kurduktan sonra Anadoludaki olaylarla ilgilenmeye balad. elebi Mehmed, Ankara Savan takip eden ilk yllarda byk kardei Sleyman elebinin saltanat konusundaki hakkn kabul etmiti (Anonim Osmanl Kronii, s. 57). Ancak kardei sya Anadoluda kendi otoritesini kabul ettirmeye urayordu. s elebi ise 1402 ylnn Kasm ayndan itibaren Boazlarn Anadolu yakasnda kalan Marmara blgesinin hkimi durumundayd. 24 Mart 1403te Venedik Senatosu, Rumelide Sleyman elebiye eli gnderirken Turchiaya da (Anadolu) s elebiye burann hkimi olduundan ayrca eli yollamt. stanbul Peradaki Ceneviz idaresi 19 Mart 1403te s elebiye giden elinin masraflarn dedi. Ayn ekilde Cenevizliler, Turchia zerine hkmeden Mehmede eliler yollamay ihmal etmediler. s ve Mehmed elebiye Austos 1403 tarihine kadar Cenevizden sk sk eliler gnderilmesi ad geen kiilerin Anadolunun belli blgelerinde kendi hkimiyetlerini kurduklarn gsterir (Zachariadou, Isl., LX [1983], s. 283-284). Timurun 1403 ylnn banda Karamandan Erzincana doru geri ekilmesiyle Bat Anadoluda zellikle Bitinya blgesinde 1403 ilkbaharnda s ile Mehmed arasnda mcadele balad. elebi Mehmed, s elebiyi Ulubatta yenip Bursa ve zmiti ele geirdi, Saruhan ve Aydn beylikleri zerine de sefer dzenledi. s elebi, Bizans mparatoruna snp aabeyi Sleymann araclyla Bizans imparatoru tarafndan serbest brakld ve ld 1403 ylnn Austos ayna kadar (Clavijo, s. 29; Zachariadou, Isl., LX [1983], s. 288) Anadoluda mcadelesini srdrd (Ner, s. 422-453). s elebi ile Sleyman elebinin birlikte hareket ettiklerini sadece Osmanl kaynaklar deil baz Bizans kaynaklar da dorular. Ksa bir Bizans kroniinde 1403 ylnn Mart ayndan Haziran ayna kadar snn Sleymanla birlikte ortak rakibe kar mcadele ettii ve snn mparator VII. Ioannes tarafndan kabul edildii bildirilir (Schreiner, I, 113-114). Baz aratrmaclar s elebinin Sleyman elebi tarafndan ldrldn ileri srer; ayrca s Beyin Mehmed elebi tarafndan ldrldne dair bilgiler de vardr (Barker, s. 248-249; Filipovic, s. 5-131). Bununla birlikte XV. yzyl tarihilerinden Enver, Memlk tarihisi bn Hacer, Sleyman elebinin sy yakalatp ldrttn, Bizansl tarihi Laonikos Chalkokondyles ise snn Sleyman ile savatn ve onun tarafndan esir alndn belirtir. Sleyman elebi, muhtemelen elebi Mehmedin Bursay ele geirmesi zerine Anadoluya geerek Ramazan 806da (Mart 1404) Bursay hkimiyeti altna ald. 22 Mart 1404te spanyol Clavijo, Trabzona seyahat ederken Karadeniz Erelisinin ve Samsunun Sleyman elebinin ynetimi altnda olduunu zikreder (Anadolu, Orta Asya ve Timur, s. 64, 67). Hatta Ankarann onun kontrol altnda bulunduu, Cneyd Beyin ynettii Aydn ilinin de ona tbi olduu anlalr. ok ksa bir srede Anadolunun byk ksmn kontrol altna alan Sleyman elebiye kar kardei elebi Mehmed ciddi bir direni gsteremedi. Osmanl kaynaklar elebi Mehmedin bu dnemde Sleyman elebinin stnln kabul ettiini, Emrem ve ulum ve ulu karndam, eer atamz ldyse kendileri sa olsun, mbarek bd dedi. Dahi pkeler ve armaanlar gnderdi cmleleriyle aklar (Oru b. dil, s. 38; Anonim Osmanl Kronii, s. 57). Bunun zerine Sleyman elebi 1404 ylnn ikinci yarsyla 1405 yaz arasndaki bir tarihte Rumeliye geri dnd. Dnmeden nce kk kardei Kasm ve kz kardei Fatmay Anadoludaki durumunu koruyabilmek amacyla Bizans imparatoruna rehin olarak brakt. Onun Anadoluya ikinci gelii 808 (1405) yaz mevsiminde gerekleti. Kardei Ms elebi tarafndan Rumeliye dnmeye zorland 1410 ylnn balangcna kadar yaklak be

yl Anadoluda kald. Bu srede elebi Mehmed ile srekli mcadele halinde olmasna ramen Anadoludaki egemenliini geniletti. Bundan dolay onun iin Venedikliler, 1406 ylnda Trklerin sultan mnasnda Musulmanum alabi Imperatorem Turchorum unvann kullanrlar. Sleyman elebinin 1405ten 1410 ylna kadar Anadoludaki mcadelesi byk lde Nernin eserinden takip edilebilir. 1405te Anadoluya geri dnen Sleyman elebi, Bursada devlet ilerinden uzakta rahat bir hayat srmeye balad. Evrenos Bey kumandasna asker verip Karamanolunun memleketine gndermeyi de ihmal etmedi (Ner, II, 470-473). Onun Anadoluya gelmesinden rahatszlk duyan elebi Mehmed, bu durumdan istifade ederek Karamanda bulunan kardei Msnn Rumeliye gemesini salad (a.g.e., II, 472-477). Ms elebi 1406 yl sonlarnda deniz yoluyla Eflaka geti. Balangta bu olay nemsemeyen ve Bursada kalmakta srar eden Sleyman elebi, Rumelide Ms elebinin baarl olmas karsnda Rumeliye gemek zorunda kald. Lapseki ve Gelibolu yolu ile Edirneye geldi. Anadoluda ise Karamanolu, Sleyman elebiye ait yerleri bata Sivrihisar olmak zere ele geirmeye balad. elebi Mehmed, Ankara ve Bursay alp burada tahta getiinin iareti olarak 813 tarihli para bastrd. Sleyman elebi, Ms elebi ile Balkanlarda giritii mcadelede 13 ubat 1410da Yanboluda yenilmesine ramen daha sonra Msy Haziran 1410 tarihine kadar iki defa yenilgiye uratt. Ancak 22 evval 813te (17 ubat 1411) Edirneye ni bir baskn yapan Ms elebi ehri ald. Kaarak stanbul ynne doru giden Emr Sleyman, Dnc kynde yakalanp katledildi. Naa Bursaya yollanarak I. Muradn trbesi yanna defnedildi. Sleyman elebinin 1395-1429 yllar arasnda yaayan Orhan adnda bir olu vardr. Babasnn, amcas Ms tarafndan ldrlmesinden sonra Bizansa snd ve taht mcadelesine giriti. Ancak Sultan Mehmed tarafndan Yeniehr-i Fenrda (Larissa) yakalanarak gzlerine mil ekilip Bursaya gnderildi (a.g.e., II, 424-425). 1429 ylndaki byk veba salgnnda ld ve Bursada Hudvendigr Trbesine gmld. Kaynaklarda Sleyman elebi sava, gl, hogrl, ok merhametli, iyi ve kerametli bir insan olarak nitelenir (Dukas, s. 121). Sleymann gittii her yerde otuz gn kaldna ve cmertliinden dolay yiyecee muhta olanlarn bile zenginletiine vurgu yaplr (a.g.e., s. 123). Enver, Sleyman elebinin air Ahmedyi koruduunu, samimi dostluk ilikisi kurduunu, iki ve elence meclislerinde srekli bir arada bulunduklarn yazar (Fatih Devri Kaynaklarndan Dstrnme-i Enver, s. 42). Ahmed Cemd Hurd ve skendernme adl eserlerini ona sunmutur. Dede Sleyman elebi mevlidi bu dnemde kaleme almtr. Ayrca air Niyz, Hamzav ve tp eserleriyle mehur hekim Hac Paa onun himaye ettii ilim adam ve edebiyatlardr. Edirnedeki Eskicaminin Sleyman elebinin Edirnede ikamet ettii srada (805/1402-1403) temellerinin atldn hemen hemen btn Osmanl kronikleri kabul eder. Dukas, Sleyman elebinin Gelibolunun karsnda Lapsekide Cenevizli bir asilzade olan Salgruzo de Negroya kale ina ettirdiini ve mimara ok para verdiini belirtir. Sleyman elebinin kiiliine ynelik bu olumlu ifadelerin yan sra olumsuz ynlerine de kaynaklarda yer verilir. Onun ikiye ve elenceye ar dknl dnemin btn tarihilerince tekrarlanr. Chalkokondyles, Sleyman elebinin yemeklerden nce bile itiini ve akama kadar tasadan uzak sohbet ederek ve dinlenerek vaktini geirdiini belirtir (Historiarum Demonstrationes, I, 163). Baz Osmanl, Bizans ve Bat kaynaklarnda mer hkmdar olarak zikredilirse de Fetret dneminin karkl, kardelerinin her birinin bulunduklar yerde kendilerini mstakil bey iln etmeleri, Timurlu vesayeti gibi sebeplerle modern literatrde Osmanl padiahlar arasnda saylmaz.

BBLYOGRAFYA

Ahmed, Dstn ve Tevrh-i Mlk-i l-i Osmn (nr. iftiolu N. Atsz, Osmanl Tarihleri I iinde), stanbul 1949, s. 23-25; Fatih Devri Kaynaklarndan Dstrnme-i Enver: Osmanl Tarihi Ksm (1299-1466) (haz. Necdet ztrk), stanbul 2003, s. 42, ayrca bk. hazrlayann girii, s. LXIV; erafeddin, afernme (Urumbayev), s. 417-431; R. G. de Clavijo, Anadolu, Orta Asya ve Timur (trc. mer Rza Dorul, s. nr. Kmil Doruk), stanbul 1993, s. 29-67; J. Schiltberger, Trkler ve Tatarlar Arasnda: 1394-1427 (trc. Turgut Akpnar), stanbul 1997, s. 52-59; Dukas, Istoria turcobizantina (ed. V. Grecu), Bucereti 1958, s. 115-127; G. Sphrantzes, Memorii: 1401-1477, n anexa, Pseudo-Phrantzes, Macarie Melissenos Cronica 1258-1481 (ed. V. Grecu), Bucereti 1966, s. 4, 206; kpaazde, Trih (Giese), s. 59-72; L. Chalkokondyles, Historiarum Demonstrationes (ed. E. Dark), Budapestini 1922, I, 159-163; Oru b. dil, Tevrh-i l-i Osmn, s. 37-38; Anonim Tevrh-i l-i Osman (nr. F. Giese, haz. Nihat Azamat), stanbul 1992, s. 37-40; Bihit Ahmed Sinan elebi, Tevrh-i l-i Osmn, British Museum, Add, Or., ms. 7869 (bundan ekilmi bir nsha iin bk. Sleymaniye Ktp., Mikrofilm Arivi, nr. 2764, vr. 55a-b); Anonim Osmanl Kronii: 12991512 (haz. Necdet ztrk), stanbul 2000, s. 42-57; 16. Asrda Yazlm Greke Anonim Osmanl Tarihi: 1373-1512 (haz. erif Batav), Ankara 1973, s. 107-109; Ner, Cihannm (Unat), I, 321, 323-365; II, 422-487; Hadd, Tevrh-i l-i Osmn (haz. Necdet ztrk), stanbul 1991, s. 115-123; bn Kemal, Tevrh-i l-i Osmn, IV, 187, 436-437; Rh Trhi (TTK Belgeler, XIV/18 [1992] iinde, tpkbasm ile birlikte nr. Yaar Ycel - Halil Erdoan Cengiz), s. 359-472, ayrca bk. metin; Bel, Gldeste, s. 40; M. M. Alexandrescu-Dersca, La campagne de Timur en Anatolie, Bucharest 1942, s. 138-140; Cneyt ler, Yldrm Bayezdn Oullarna Ait Ake ve Mangrlar, [bask yeri ve tarihi yok]; J. W. Barker, Manuel II Palaeologus (1391-1425): A Study in Late Byzantine Statesmanship, New Brunswick 1969, s. 223-249; Yaar Ycel, Kad Burhaneddin Ahmed ve Devleti (1344-1398), Ankara 1970, s. 161; Nedim Filipovic, Princ Musa i ejh Bedreddin, Sarajevo 1971, s. 5-131; Artuk, slm Sikkeler Katalou, II, 459-460; Cronaca dei Tocco di Cefalonia (ed. G. Schir), Roma 1975, s. 256; P. Schreiner, Die Byzantinischen Kleinchroniken, Wien 1975, I, 113-114, 634; D. Balfour, Politico-Historical Work of Symeon Achibishop of Thessalonica (1416/17 to 1429), Wien 1979, s. 44; P. Wittek, Mentee Beylii (trc. Orhan aik Gkyay), Ankara 1986, s. 82-83; a.mlf. - F. Taeschner, Die Vezirfamilie der Gandarlyzade (14./15. Jhdt) und ihre Denkmler, Isl., XVIII (1929), s. 89-90; N. Jorga, Osmanl mparatorluu Tarihi (trc. Nilfer Epeli), stanbul 2005, s. 253-278; evkiye nalck, bn Hacerde Osmanllara Dair Haberler, DTCFD, VI/3 (1948), s. 193; G. T. Dennis, The Byzantine-Turkish Treaty of 1403, Orientalia Christiana Periodica, XXXIII, Roma 1967, s. 72-88; E. A. Zachariadou, Ertugrul Bey il sovrano di Teologo (Efeso), Atti della Societ ligure di storia patria, LXXIX, Genova 1965, s. 157, 161; a.mlf., Sleyman elebi in Rumeli and the Ottoman Choronicles, Isl., LX (1983), s. 271-296; M. T. Gkbilgin, Sleyman elebi, A, XI, 179-181. Levent Kayapnar

SLEYMAN EFEND, Adanal


Nusayrlerin gizli inan ve ibadetlerini ifa ve tenkit etmek amacyla kaleme ald el-BkretsSleymniyye adl eseriyle tannan mellif (. 1863 [?]) (bk. el-BKRETs-SLEYMNYYE).

SLEYMAN EFEND, zz
(bk. ZZ SLEYMAN EFEND).

SLEYMAN FK EFEND
(1784-1838) Divan airi ve biyografi yazar. 1198 Saferinin ortalarnda (Ocak 1784) Sakzda dodu. Babas Sakz muhassl ve daha sonra Kbrs muhassllndan mzul, Tunuslu Abdullahn olu Hac Hfz Ali Aadr. Hayat hakknda geni bilgi, bata kaleme ald Mecmada otobiyografik bilgiler verdii Rznme-i Hl ve Tarkimiz balkl ksm olmak zere bu esere dayanan Sadettin Nzhet Ergunun Trk airleri ile (III, 1409-1414) bnlemin Mahmud Kemalin Son Asr Trk airlerinde (I, 533-539) mevcuttur. Fatn Efendinin Tezkiresinde ve Sicill-i Osmnde de hayatyla ilgili bilgiler zetlenmektedir. Annesinin grd bir rya zerine Sleyman ad verilen air iki yandan sonra babasyla birlikte stanbula gitti. Reslkurr Slih Efendiden Kurn- Kerm rendi. Bosnal Abdrrahim Efendiden sls ve nesih hatlarn meketti. Grc Osman Efendiden Farsa, slm Efendiden Arapa okudu. Cemziyelevvel 1211de (Kasm 1796) Sadret Mektb Kalemine girdi. Osmanl Devletinin muhtelif ehirlerinde eitli memuriyetlerde bulundu. Maliye tezkirecilii, esham muktaacl, sadret mektupuluu, Haremeyn muhasebecilii ve rznmecilik yapt. Cerde nzr ve ayn zamanda cizye muhasebecisi iken 9 Muharrem 1254te (4 Nisan 1838) vefat etti. lm ylnn Fatn tezkiresinde 1253 (1837) olarak kaydedilmesi doru deildir. Kabri Rumelihisar Mezarlndadr. Mecmasndan (s. 7) Yenikap Mevlevhnesi eyhi Seyyid Abdlbki Nsr Dededen sikke giydii renilmektedir. Mstakimzde, Sleyman Efendinin Fik mahlasyla yazd iirlerin vgye lyk grlmediini syler (Tuhfe, s. 25). Fatn ise in ilmine ina bir ktip olduunu ve bir miktar iirinin bulunduunu kaydeder (Tezkire, s. 316). Mehmed Sreyy doruluu seven, mahir bir air olduunu belirtir (Sicill-i Osmn, III, 98). bnlemin Mahmud Kemal de Fatnin Tezkiresinde yer alan tan edelim redifli gazelinin herkese, her eye tanetmek itiyadnda olduuna delil tekil ettiine dikkat eker (Son Asr Trk airleri, I, 536). Sadettin Nzhet Ergun ise airin daha ok eletiriye meyilli karakterini ne karan bnlemin Mahmud Kemalin bu deerli ahsiyetin asl nemli tarafn gsteremediini syler. Ayrca Sleyman Fikin kudretli bir air ve kudretli bir nzm olmadn, iiri bir sanat deil elence olarak telakki ettiini, geliigzel manzumeler kaleme aldn, eserlerinde rastlanan fahriyelerin btn divan airlerinde grldn, belli bir kimseyi kastetmeyerek yazd hicviyelerin de ona has olmadn kaydettikten sonra en mehur eserinin Mecmas olduunu belirtir (Trk airleri, III, 1410-1411). Eserleri. 1. Mecma. 1815 ylnda tamamlandna dair grler olmakla birlikte bu tarihten sonraki olaylara atflarn bulunmas sebebiyle daha ge bir tarihte tamamland tahmin edilmektedir (Mstakimzde, Devhatl-meyih, neredenin girii, I, 77). Fatn Efendi tarafndan Kenzl-hakyk ad verilen ve bnlemin tarafndan erbb- merak mecmas olarak nitelendirilen (Son Asr Trk airleri, I, 536) eserde nce baz airlerden seme iirler yazlm olup ardndan din, ahlk, felsef ve tasavvuf bahisler gelir. Daha sonra Snblzde Vehb, eyh Galib, Nb, smil Rush Ankarav, Hlet Efendi, zzet Molla, Bk, Nef, Fuzl gibi airlere ait bilgi verilir. Ayrca XIX. yzylda yetimi msikiinas, zkir, meddah gibi zmreler hakknda baz notlar tesbit edilmi,

bunlarn bir ksm Sleyman Fikin kendi hayatna dair verdii otobiyografik bilgilerle birlikte Sadettin Nzhet Ergun tarafndan nakledilmitir (Trk airleri, III, 1409-1412). Eserin bilinen ve muhtevalar ksmen farkl iki nshas stanbul niversitesi Ktphanesindedir (TY, nr. 3472, 9577). 2. Zeylz-Zeyl al Devhatilmeyih. Mstakimzdenin eyhlislmlarn hayatna dair Devhatl-meyihine Ayntb Mehmed Mnbin yapt zeyillere bir zeyildir. 1249da (1833-34) yazlan eserde, 1222-1248 (1807-1833) yllar arasnda eyhlislmlk yapan Atullah Mehmed Efendiden Kadzde Mehmed Thir Efendiye kadar on bir eyhlislmn hal tercmesi yer almaktadr. Kitabn Trkiyede ve Trkiye dnda birok nshas bulunmaktadr ( Ktp., TY, nr. 3421; Sleymaniye Ktp., Badatl Vehbi Efendi, nr. 1148; Millet Ktp., Ali Emr Efendi, eriyye, nr. 1084, 1085; Mill Ktp., nr. A 3681/3; Drl-ktbil-Msriyye, TY, nr. 156). Barbara Kellner-Heinkele, Sleyman Fikin zeyli de dahil olmak zere dier zeyillerle birlikte Devhatl-meyihin tpk basmn -nsha farkllklarna iaret ederek-gerekletirmitir (Devhatl-meyih, I-II, Stuttgart 2005). 3. Zeyl al Sefnetir-res. Ahmed Resmnin reslkttblarn hal tercmelerine dair Sefnetr-res (Halkatr-res) adl eserine yaplan bu zeyilde Sleyman Fik Efendi nce 1167-1219 (1754-1804) yllar arasnda grev yapanlar eklemi, daha sonra da Zeylz-Zeyl adyla bu tarihten sonra grev yapanlar esere dahil etmitir. Birok yazma nshas mevcut olan (Beyazt Devlet Ktp., Veliyyddin Efendi, nr. 145/6, 3442; Sleymaniye Ktp., Hlet Efendi, nr. 609; Drl-ktbil-Msriyye, TY, nr. 176) bu iki zeyil, Ahmed Resmnin eseriyle birlikte ta basks olarak neredilmi (stanbul 1269, s. 88-195), daha sonra Mcteba lgrelin Ahmed Resmyle ilgili girii ve Recep Ahskalnn hazrlad indeksle birlikte tpkbasm yaplmtr (stanbul 1992).

BBLYOGRAFYA

Sleyman Fik Efendi, Mecma, Ktp., TY, nr. 9577, s. 7, 204-206; Mstakimzde, Tuhfe, s. 2025; a.mlf., Devhatl-meyih (nr. B. Kellner-Heinkele), Stuttgart 2005, neredenin girii, I, 65-81; Sicill-i Osmn, III, 98; Osmanl Mellifleri, III, 70-71; Fatn, Tezkire, s. 316; bnlemin, Son Asr Trk airleri (stanbul 1930) (haz. Mjgan Cunbur), Ankara 1999, I, 533-539; Sadettin Nzhet Ergun, Trk airleri, stanbul 1945, III, 1409-1414; Agh Srr Levend, Trk Edebiyat Tarihi, Ankara 1973, s. 174; Mehmet Nil Tuman, Tuhfe-i Nil (haz. Ceml Kurnaz - Mustafa Tatc), Ankara 2001, II, 3133; Kmsl-alm, V, 3340; Sleyman Fik, TA, XXX, 92-93; Fik Sleyman, TDEA, III, 147-148; Mehmet pirli, Devhatl-meyih, DA, IX, 229; Bekir Ktkolu, Halkatr-res, a.e., XV, 304-305. Selami imek

SLEYMAN FZIL EFEND


(. 1134/1722) Ayasofya krs eyhi, viz ve muhaddis. stanbulun Hocapaa semti Demirkap mahallesinde dnyaya geldi. Doum tarihini eyh Mehmed Reblevvel 1060 (Mart 1650), Fndkll smet Efendi 1063 (1653) diye kaydeder. Babas Ahmed Efendi, dedesi Mustafa b. Mehmed Fakh Efendidir. Kaynaklarda eyh-i Ayasofya, Fzl er-Rm ve Fzl Sleyman olarak da gemektedir. Nianc Mehmed Paa Camii imam eyhlkurr Mehmed Efendiden krat-i seba ve aere, Grczde Mustafa ve Arabzde Abdlvehhbdan Arap dili ve edebiyat okudu. 1080 (1669) ylnda Kprlzde Fzl Mustafa Paa ve Amcazde Hseyin Paa ile birlikte hac ibadetini eda etmek tahsil iin Arap yarmadas ve yresini dolat. Bu srada urad am, Kuds, Remle, Kahire ve Haremeynde Muhammed el-Belbn, Nreddin e-ebrmellis, Hasan el-Acm, brhim el-Krd, Muhammed b. Sleyman el-Marib, Abdullah b. Slim el-Basr, Hayreddin er-Reml, Abdlkdir el-Makdis gibi limlerden ders okuyup iczet ald. stanbula dndnde eyhlislm Minkrzde Yahy Efendinin derslerine devam etti. eyhlislma mlzemetle IV. Mehmedin Lehistan seferine katlarak (1085/ 1674) huzur derslerinde bulundu. Sefer dn Edirnede Mehmed Van Efendiden hesap, hendese, heyet ve riyziyyt okudu. Safer 1091de (Mart 1680) Eyp-Stlcedeki Mahmud Aa Medresesine mderris tayin edildi. evval 1092de (Ekim-Kasm 1681) Hoca Paa Camii vizliine, ban 1101de (Mays 1690) Eyp Sultan Camii cuma vizliine, ayn yln zilhiccesinde (eyll) Sultan Selim, Cemziyelhir 1103te (Mart 1692) Ftih, Receb 1105te (Mart 1694) Beyazt ve Cemziyelevvel 1106da (Aralk 1694 - Ocak 1695) Sleymaniye camileri vizliine getirildi. 1112de (1700-1701) Amcazde Hseyin Paann yaptrd drlhadiste mderris olarak grev yapt. Cemziyelevvel 1120de (Temmuz-Austos 1708) Ayasofya krs eyhliine, Reblevvel 1122de (Mays 1710) Okmeydan Musalls vizliine, Reblevvel 1130da (ubat 1718) Sary- Hmyun hocalna getirildi. Bu srada kraatle ilgili bir konuda syledikleri kurr ve hfzlar arasnda byk bir tartmaya yol anca Saryerde ikamete gnderildi, ayn yln zilkadesinde affedilerek stanbuldaki evine dnd. Daha sonra derslerine ve vaazlarna devam etti. 24 Reblhir 1134 (11 ubat 1722) tarihinde vefat etti. Kabri Okmeydan nciler Tekkesi hazresindedir. Talebeleri arasnda mderris, mahre mollas, Edirne mollas sfatyla grev yapan olu Yahy Sddk, Hediyyetl-ihvn adl eseriyle tannan Mehmed Nazmi Efendi, Emrullah b. Nash Efendi, Srkulbahr Hseyinefendizde Mehmed Emin, Tefsrzde Mehmed Atullah, Ysufzde Abdullah Efendi ve eyhlislm Przde Mehmed Shib Efendi saylabilir. Sleyman Fzl Efendi zamannn nde gelen limlerinden olup ayn zamanda fazilet ehli bir mutasavvftr. Buhrnin el-Cmiu-aini ve Kd Beyzvnin Envrt-tenzl ve esrrt-tevlini ikier defa, Ferr el-Begavnin Mebus-snnesini, Radyyddin esSgnnin Meriul-envrin-nebeviyyesini ve Kd yzn e-if adl eserini defalarca okutmutur. Eserleri. 1. Buyetl-mslim ve unyetl-munim f abil-elfil-arbetil-vride f ai Mslim (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 548; Drl-ktbil-Msriyye, nr. 19164b, Hadis 303). 2. Fevid-alvti-erfe (Sleymaniye Ktp.,

Amcazde Hseyin Paa, nr. 1696, vr. 29-32). 3. Risle f beynil-kebir (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3566, vr. 51-59, Amcazde Hseyin Paa, nr. 456/ 2, vr. 23-28, Lleli, nr. 2326/2; Kprl Ktp., Ahmed Paa, nr. 152/3, vr. 79-88; Beyazt Devlet Ktp., Veliyyddin Efendi, Mecmua, nr. 3200/5; Kayseri Rid Efendi Ktp., nr. 350/6, vr. 92-100). 4. el-Fevids-seniyye f erilAidil-Audiyye (Sleymaniye Ktp., Amcazde Hseyin Paa, nr. 456/4, vr. 33-52, Esad Efendi, Mecmua, nr. 3534/7, vr. 56-83; Kprl Ktp., Ahmed Paa, nr. 152; TSMK, III. Ahmed, nr. 1523/ 4, vr. 40-65; Beyazt Devlet Ktp., Veliyyddin Efendi, Mecmua, nr. 3200/6; Ktahya Vahd Paa Ktp., nr. 667; Kayseri Rid Efendi Ktp., nr. 350/1, vr. 1b-31a). 5. erul-dbil-Audiyye. Adudddin el-cnin dbl-ba diye de bilinen rislesinin erhidir (TSMK, III. Ahmed, nr. 1523/ 5, vr. 65-72; Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, Mecmua, nr. 3534/6, vr. 46-55, Amcazde Hseyin Paa, nr. 456, vr. 55-61; Kayseri Rid Efendi Ktp., nr. 350/7, vr. 101-110). 6. eru (iyet) Tehbil-(man) vel-kelm. Sadeddin et-Teftznnin Tehbl-man vel-kelm adl eserinin erhi olup 1087 (1676) ylnda tamamlanmtr (Sleymaniye Ktp., Amcazde Hseyin Paa, nr. 1676, Ayasofya, nr. 2230, elebi Abdullah Efendi, nr. 200; Beyazt Devlet Ktp., Veliyyddin Efendi, nr. 3200; Ktahya Vahd Paa Ktp., nr. 265). 7. Risle f beyni (eri) kelimeteyi-ehde (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 1192, vr. 55-63; nr. 3712, vr. 54-60; nr. 3534, vr. 30-46; nr. 3566, vr. 1-16; Kprl Ktp., Ahmed Paa, nr. 152/6, vr. 95-113; TSMK, Revan Kk, nr. 332/4, vr. 31-51). 8. Risle f beyni mevii-alt alen-nebiyyi aleyhis-selm. bnl-Cezernin el-nl-an min kelmi seyyidil-mrseln adl eserinin muhtasardr. Eserde Hz. Peygambere salt selm getirilmesi gereken krk yer ve ona salt selm getirmenin krk faydas saylmaktadr (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3534/ 4, vr. 26-30; Kprl Ktp., Ahmed Paa, nr. 152/5, vr. 89-93; TSMK, Revan Kk, nr. 332/3, vr. 26-31; Beyazt Devlet Ktp., Veliyyddin Efendi, nr. 3200/4, vr. 133b-135a; Kayseri Rid Efendi Ktp., nr. 350/5, vr. 87b-91a). Mellifin Mnteab min Kitbi Miftil-nil-an min kelmi seyyidil-mrseln adl bir almas daha vardr (TSMK, III. Ahmed, nr. 1523, vr. 36-40). 9. Risle fit-tav (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, Mecmua, nr. 3534/9; Nuruosmaniye Ktp., nr. 1142). 10. Risle f beynil-l bil-madar. Arap diline ve dil felsefesine dair bir risledir (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, Mecmua, nr. 3534/10, vr. 53-59). 11. Risle f meseletid-dell (Kprl Ktp., Ahmed Paa, nr. 152/7, vr. 120-131). 12. eru Erbanen-Neveviyye (Beyazt Devlet Ktp., Veliyyddin Efendi, Mecmua, nr. 3200/3). 13. Miftul-fel. Birgivnin e-aratl-Muammediyye adl eserinden yaplan semeleri ihtiva etmektedir ( Ktp., AY, nr. 5828, mellif hatt; Sleymaniye Ktp., Amcazde Hseyin Paa, nr. 456/1, vr. 1b-22b; Kprl Ktp., Ahmed Paa, nr. 152/2, vr. 39-76; Mevln Mzesi Ktp., nr. 1452/2, vr. 2-34; Hac Selim Aa Ktp., Kemanke Emr Hoca, nr. 252; Nuruosmaniye Ktp., nr. 2612; tf Efendi Ktp., nr. 1508). 14. Mnteab min Kitbiz-Zevcir an itirfil-kebir. bn Hacer elHeytemnin eserinden yapt semelerden ibarettir (Sleymaniye Ktp., Amcazde Hseyin Paa, nr. 1523/ 2, vr. 23-28).

BBLYOGRAFYA

eyh, Vekyiul-fuzal, II, 187, 203, 386, 401, 678-680; Slim, Tezkiret-uar (haz. Adnan nce), Ankara 2005, s. 668; emdnzde, Mrit-tevrh (Aktepe), I, 147; smet, Tekmiletekik, s. 260-265; Sicill-i Osmn, III, 74; IV, 640; Osmanl Mellifleri, I, 325; Hediyyetl-

rifn, I, 403; Kehhle, Muceml-mellifn, IV, 272; Metin Yurdagr, Bibliyografik Bir Kelm Tarihi Denemesi, stanbul 1989, s. 68, 113-114; Abdullah Muhammed el-Habe, Cmiu-r vel-av, Ebzabi 1425/2004, III, 1691; Muceml-matil-mevcde f mektebti stnbl ve nl (haz. Ali Rza Karabulut), [bask yeri ve tarihi yok], I, 580-581. brahim Hatibolu

SLEYMAN FEHM
() (. 1847) Divan airi. 1203te (1788-89) stanbulda dodu. Hayat hakknda fazla bilgi bulunmayan aire, kendisini XVII. yzyl divan airi Fehm-i Kadmden ayrmak iin Fehm-i Cedd, Sleyman Fehm-i Sn ve Hoca da deniliyordu. Sanat, edebiyat ve siyaset evrelerine devam ederek kendini yetitirdii, zellikle Farsa bildii ve iir bilgisinin ileri dzeyde olduu bilinmektedir. Kethdzde Menkbn yazan Mehmed Emin Efendiye gre uzun sre Londrada elilik yapan, Tefsr-i Mevkib mellifi smil Ferruh Efendinin hizmetkr olarak onun evinde byd ve bu ilim ortamnda yetiti. Memuriyet hayat Divan Kaleminde balayan air, II. Mahmud ve Abdlmecid devirlerinde Dvn- Hmyun Mhimme Kaleminde ve Darphne-i mirede alt. Daha sonra Rumeliye giderek uzun sre voyvodalk ve mtesellimlikte bulundu. stanbula dnnce Beikta Cemiyyet-i lmiyyesine devam etti; burada Farsa dersleri verdi ve Farsa divanlar okuttu (Osmanl Mellifleri, II, 372). rencileri arasnda mahlasn kendisinin verdii Ahmed Cevdet Paa ve tezkire yazar Fatn Efendi bulunmaktadr. Hakknda bilgi veren kaynaklar, o dnemde stanbulun byk airlerinden Mustafa Saffet Efendinin Farsa renmek iin cemiyete bavurduu srada smil Ferruh Efendinin kendisine Sleyman Fehmi tavsiye etmesini onun Farsa bilgisinin derinliine delil olarak gsterir (Cevdet, XII, 184). Felsef sohbetlere devam etmesi, ayn zamanda voyvodalk grevi dolaysyla memleketin birok yann gezerek tecrbe edinmesi ve hmisi Ferruh Efendinin Avrupa hakkndaki grlerinden faydalanmas, Sleyman Fehmi dilde ve iirde olduu kadar Avrupa siyaseti hakknda da birikim sahibi yapt (Karaavu, s. 95). Emekli olduktan sonra Karagmrkteki konana ekilen Sleyman Fehm Efendinin devrinin air ve edipleriyle sohbetleri yannda Nzhet Efendi ve Ahmed Cevdet gibi rencileriyle kltr, iir ve siyasete dair sohbetler yapt bilinmektedir (a.g.e., s. 97). mrnn sonuna kadar sakin bir hayat sren air, 15 Reblevvel 1263te (3 Mart 1847) konanda vefat etti. Mezarnn nerede olduu belli deildir. Sleyman Fehmi asl mehur eden eseri Sefnet-uarsdr. Hakmane iirleri, muhtemelen oka okuyup etkilendii Sib-i Tebrz ve evket gibi Fars airlerinin iirlerini andrmaktadr. Eserleri. 1. Divan (stanbul 1259, 1262). airin hayatta iken tertip ettii krk dokuz sayfalk bu kk eser rencisi Nzhet Efendinin kitab nere hazrlamasna dair ksa bir dbceyle balar. Buna gre Nzhet Efendi, sohbet meclislerinde hocasndan duyduu iirleri kaydetmek suretiyle onun lmnden sonra eseri yeniden dzenlemitir. Divanda eitli konularda manzumeler, on be tarih manzumesi, ktalar, matla, tazmin, altm gazel ve baz beyitler yer almaktadr. 2. Sefnetuar. Tercmetelif bir eser olan kitap 1233te (1818) yazlm, Sleyman Fehmin arkada hattat Yesrzde Mustafa zzet Efendinin nclnde Hlet Efendiye ithaf edilerek baslmtr (1259). Eserin banda mellif ah Semerkandnin Tekire-i Devleth, Sm Mirza b. ah smil

Safevnin Tufe-i Sm adl tezkiresi ve Molla Cmnin Nefetl-ns, Mrek-i Takendnin Mecma-i eh ve Gl isimli eseriyle eitli tarih kitaplarndan faydalandn syler. Yazma nshalar stanbul niversitesi (nr. 22) ve Sleymaniye (Hlet Efendi, nr. 347) ktphanelerinde kaytldr. Sleyman Fehm Tekire-i Devlethn anlalmasnn glnden bahsederek ilim tahsil edenlere kolaylk salama dncesiyle bu eseri yazdn belirtir. Drt tabaka ve bir zeyilden oluan eser ksa bir dbce ile balar, mellifin iirin nitelikleri hakkndaki grlerinden sonra dokuz Arap airinin biyografisi ve iirlerinden rneklerle devam eder. lk tabakada airin eseri hazrlarken kulland kaynaklarda mevcut srasyla 146, dokuz ve otuz yedi airin biyografisi ve iirlerinden rnekler vardr. Drdnc tabakada ve zeyilde dier kaynaklarda bulunmayan yirmi yedi airin hayatndan ve iirlerinden bahsedilir. Tercme ve bilgi hatalarnn bulunduu belirtilen eser zerinde Bilal ahin yksek lisans tezi hazrlamtr (bk. bibl). 3. erh-i Gazeliyyt- Sib. Sib-i Tebrznin baz gazellerinin erhini ihtiva eder. Sleyman Fehmin hayatta iken tamamlayamad bu erh Ahmed Cevdet Paa tarafndan tamamlanarak Sultan Abdlmecide sunulmu ve bu vesileyle kardelerine ve kardelerinin ocuklarna maa balanmtr (yazma nshalar: Ktp., nr. 5593, 5594; Beyazt Devlet Ktp., Veliyyddin Efendi, nr. 3302).

BBLYOGRAFYA

Dvane-i Sleyman Fehm, stanbul 1259; Fehim Sleymnn Sefnet-uars (haz. Bilal ahin, yksek lisans tezi, 1996), E Sosyal Bilimler Enstits, hazrlayann girii, s. XVII-XXIV; Cevdet, Trih, XII, 184; Osmanl Mellifleri, II, 372-373; Fatma liye Hanm, Ahmet Cevdet Paa ve Zaman (stanbul 1332), stanbul 1994, s. 44; bnlemin, Son Asr Trk airleri, s. 380-381; Necati Elgin, Sefinet-uar ve Sleyman Fehim Efendi, Mevlna Yll, Konya 1963, s. 95-98; Ekmeleddin hsanolu, Modernleme Sreci inde Osmanl Devletinde lm ve Meslek Cemiyetleme Hareketlerine Genel Bir Bak, Osmanl lm ve Meslek Cemiyetleri (haz. Ekmeleddin hsanolu), stanbul 1987, s. 3; smail nver, XIX. Yzyl Dvn Edebiyat, Byk Trk Klsikleri, stanbul 1988, VIII, 101; Ahmet Karaavu, Tanzimat Dnemi Osmanl Bilim Cemiyetleri (doktora tezi, 2006), A Sosyal Bilimler Enstits, s. 94-97; Ali Canib Yntem, Fehm, A, IV, 537-538. Vildan Serdarolu

SLEYMAN HAN CAM


Kann Sultan Sleyman tarafndan Alanya Kalesinde yaptrlan cami. Aleddin Keykubadn 628 (1231) ylnda Alanya kalede mimar Aka Abaya ina ettirdii belirtilen cami (Turan, s. 335) daha sonraki yzyllarda yklm, yerine Kann Sultan Sleyman tarafndan 937-955 (1530-1548) yllar arasnda yeni bir cami yaptrlmtr. Babakanlk Arivinde yer alan, Aliye vakflarnn sraland 927 (1521) tarihli defterde hakknda herhangi bir bilgi bulunmamas caminin bu tarihten sonra ina edildiini gstermektedir. Sleyman Han (Sleymaniye) Camii kare planl bir harim, blml son cemaat yeri ve minareden olumaktadr. Yap dtan 12,50 25,50 m. llerinde dikdrtgen eklinde olup dousunda bir sarn yer almaktadr. Caminin kuzeyini kaplayan son cemaat yeri drt pyeye oturan sivri kemerli aklkl ve birimlidir. Birimlerin zeri dtan sekizgen kasnakl olan pandantifli kubbelerle rtlmtr. Cmle kaps dikdrtgen ereveli ve sivri kemer alnlkldr. Kapnn kanatlarnda ereve iinde makl hatla Ftiha sresi, i alnlkta bir yet cel sls hatla ilenmitir. Ahap kap kanatlar drt blm halinde dzenlenmitir. Caminin cepheleri ta ve tula almak tekniiyle rlmtr. Cepheler sra pencereli olup alt sradakiler sivri kemerli alnlkldr. stte cepheyi dolaan iki sra halinde kirpi saak yer almtr. Kare planl harimin zeri 13 m. apndaki tek kubbe ile rtlm ve kelerden pandantiflerle geilen kubbenin arl sekiz sivri kemerle beden duvarlarna aktarlmtr. Kubbe dtan sekizgen kasnakl olup kasnan her cephesinde yuvarlak pencereler yer almtr. Harimde dou ynndeki alt pencere kanad dikdrtgen bir pervazla erevelenmitir. Kanatlar pano eklinde dzenlenmi, panolar levhalar halinde olup ivilerle tutturulmutur. Bu panolardan alt ve sttekiler kare eklindedir. st panolarda makl hatla Muhammed yazldr. Alttaki panolarn ii bo braklmtr. Bu panonun ular palmet eklinde nihayetlenen dilimli emseler ajur tekniinde yaplmtr. emselerin iinde rm ve palmet motifleriyle oluturulmu merkez bir kompozisyon yer almaktadr. Kble duvarndaki iki pencerenin kanatlarnda kf hatla murabba eklinde Muhammed yazldr. Kble duvarnn ortasnda ve giri eksenindeki mihrap, duvar oluturan malzemeden yaplm ve btn yzeyi al ile svanmtr. Duvardan hafif kntl mihrap be kenarl nie sahip olup mukarnasl kavsaraldr. Minberin yan aynalklar, pabular ve dolap ksmlar son tamirde al ile kaplanmtr. Minber kaps dikdrtgen bir ereve iine alnm, kanatlar alt ve stten kare, ortada dikdrtgen pano oluturmaktadr. Kk blmnde merkezden alt kollu yldz ve altgen yldz gemelerden oluan geometrik ssleme grlmektedir. Klh ksm sonradan yaplm olup sekizgen gvdelidir. Harimin kuzeybat kesinde ahap direkler stnde ykselen dikdrtgen mahfil byk bir onarm grmtr. Dardan minareden bir girii olan mahfil kadnlar mahfili olarak kullanlmaktadr. meknn gneydou kesinde duvara bamsz olarak yaplan vaaz krss drt ayak zerinde,

yerden fazla yksek olmayan bir oturtmalk biiminde dzenlenmitir. Vaaz krssnn, zerinde bulunan 955 (1548) tarihli cel sls kitbeden Bbr olu Aleddin Ms tarafndan yaptrld anlalmaktadr. Alanyaya hkim yerdeki bu eser, blgede yaplan Osmanl camilerinin en by ve tek kubbeli plan emasnn nemli bir uygulamasdr. Minare caminin kuzeybatsndadr. Evliya elebi, Alanyay 1671 ylndaki ziyaretinde minarenin yldrm sonucunda ykldn belirtmektedir. Bu tarihten sonra minare yeniden yaplm, 1886da tekrar yklmtr. 1955 ylnda Vakflar Genel Mdrl tarafndan aslna uygun biimde tekrar ina edilmi, 1989da onarm geirmitir. Minare kare kaide zerinde onikigen gvdeli ve tek erefelidir.

BBLYOGRAFYA

Evliya elebi, Seyahatnme, IX, 296; brahim Hakk Konyal, Alanya (Aliyye), stanbul 1946, s. 290-297; Trkiyede Vakf Abideler ve Eski Eserler, Ankara 1983, I, 597-600; Haim Yetkin, Dnden Bugne Alanya, stanbul 1987, s. 64-65; S. Lloyd - D. S. Rice, Alanya (trc. Nermin Sinemolu), Ankara 1989, s. 31-34; Osman Turan, Seluklular Zamannda Trkiye, stanbul 1996, s. 335-337; Ali Boran, Anadoluda Kale Cami ve Mescidleri, Ankara 2001, s. 141-148; Halil Edhem [Eldem], Anadoluda slm Kitbeler, TOEM, sy. 27 (1330/1914), s. 154-157. Ali Boran

SLEYMAN b. HARB
() Eb Eyyb Sleymn b. Harb b. Becl el-Vih el-Ezd el-Basr (. 224/839) Hadis hfz. Safer 140ta (Temmuz 757) dodu. Ezd kabilesinin Basraya yerleen Vih koluna mensuptur. Bizzat belirttiine gre 158de (775) hadis tahsiline balad. nce ube b. Hacccn derslerine devam etti; ube vefat edince on dokuz yl sreyle Hammd b. Zeydden hadis okudu. Onun vefatndan sonra Hammd b. Seleme, Sleyman b. Mugre, Bir b. Mansr gibi muhaddislerden hadis rivayet etti. Kendisinden bn Sad, Ahmed b. Hanbel, Yahy b. Sad el-Kattn, Buhr, Eb Dvd esSicistn, Fells, Zhl, Eb Mslim el-Kecc, Ahmed b. Sad ed-Drim, shak b. Rhye, Abdullah b. Abdurrahman ed-Drim, Eb Bekir bn Eb eybe, Eb Zra er-Rz, Eb Htim Muhammed b. drs er-Rz, Dvd ez-Zhir, Hanbel b. shak ve bnl-Cneyd el-Huttel gibi ahsiyetler hadis rivayetinde bulundu. Dnya malna deer vermedii kaydedilen Sleyman b. Harb, madd sknt iinde bulunduu gnlerde bir yaknnn vefat ettiini ve geride 20.000 dirhem braktn renince len kiiye kendisinden daha yakn olduunu syledii bir baka kiinin adn verdi ve mirasn ona ait olmas gerektiini belirtti. 214 (829) ylnda Halife Memn tarafndan Mekke kadl grevine getirilen Sleyman b. Harb 219da (834) bu grevinden azledilince Basraya dnd. 25 Reblhir 224 (16 Mart 839) tarihinde burada vefat etti. Reblhirin 23 veya 27sinde ld de ileri srlmtr. Eb Htim er-Rz, Sleymann tedls yapmayan, hadis rvilerini tenkit edebilen, hadislerin fkhn anlama bakmndan tannm muhaddis Affn b. Mslimden ileri bir hadis imam olduunu sylemi, onun Badatta Memnun kk bitiiinde yapt hadis meclisinde bulunduunu, bu meclise yaklak 40.000 kiinin katldn, Abbs Halifesi Memnun da saraynn kapsn ap perde arkasndan onun hadis iml meclislerinde bizzat hadis yazdn, talebelerin sorduu hadisleri ezbere okuduunu belirtmitir (Zeheb, Almn-nbel, X, 331-332). Kendisinden imam, hfz, memn gibi unvanlardan baka eyhlislm diye de sz edilen Sleyman b. Harbi bn Sad, Yahy b. Man, Ahmed b. Hanbel, Nes, Ebl-Hasan el-cl, Eb Htim er-Rz sika ve sebt gibi lafzlarla tezkiye etmilerdir. Onun gl hfzasndan sz eden limler elinde herhangi bir yazl ey bulunmadan yaklak 10.000 hadisi rivayet edebildiini sylemi, Hatb el-Badd Sleyman b. Harbin lafzen deil mnen hadis naklettiini belirtmitir. Rivayetleri Ktb-i Sittede yer alan Sleyman b. Harb ricl tenkidinde ve fkh ilminde de nemli bir yere sahiptir.

BBLYOGRAFYA

bn Sad, e-abat, VII, 300; Buhr, et-Trul-kebr, IV, 8-9; bn Eb Htim, el-Cer vet-tadl, IV, 108; Hatb, Tru Badd, IX, 33-37; Mizz, Tehbl-Keml, XI, 384-393; Zeheb, Almn-

nbel, X, 330-334; a.mlf., Tekiretl-uff, I, 393; bn Hacer, Tehbt-Tehb, IV, 178-180. Hasan Cirit

SLEYMAN HSN PAA


(1838-1892) Osmanl kumandan. 20 Ramazan 1254 (7 Aralk 1838) tarihinde stanbul Sleymaniyede Molla Grn mahallesinde dnyaya geldi. Bizzat verdii bilgilere gre babas Mehmed Hlid Efendi ekerci esnafndan, dedesi bir yenieri aasnn torunu olup baba tarafndan Bursada Emr Sultana, anne tarafndan Tosyada medfun eyh Pnara dayanmaktadr (Sleymanpaazde Mehmed Smi, I, 1). lk renimini Caalolunda 1850de alan Drlmarifte tamamlad. 1853te Maka Asker ddsine kaydoldu. 1856da Harbiye Mektebine geti ve 1860ta mlzm- sn rtbesiyle piyade snfndan mezun olarak orduya katld. lk grevi Bosna Yenipazarnda (Sancak Novi Pazar) kinci Ordudadr. Daha sonra Dervi Paann maiyetinde Kozanda vazife grd. 1862de mlzm- evvel oldu. Ayn yln austosunda yzbala ykseldi. 1865 Eyllnde kolaas oldu. stanbulda hizmet grd 1865-1866 yllarnda kendini yetitirmeye alt. Arapa ve slm bilgiler tahsil ettii Eyp Mahkemesi reisi Ahmed Nzhet Efendiden iczetnme ald. Akkirmn Mehmed Efendinin Arapa Efll-ibd vel-irdetl-cziyye adl rislesinden semeler yaparak Trkeye evirdi (zbilgen, s. 32). 1865te kurulan Yeni Osmanllar Cemiyetine 35. hcre reisi olarak katld. 1867 balarnda binba oldu ve Karahisarshib Redif Taburuna tayin edildi. Giritteki isyan sebebiyle adaya gnderildi ve burada 1869a kadar kald. Tenkil harektna bizzat itirak ederek baarlar kaydetti. Dnnde Harbiye Mektebinde kitbet muallimliine getirildi ve rdiye ile iddlerde okutulmak zere lmihl-i Kebri hazrlayarak yaymlad. Bu arada rtbesi kaymakamla ykseltildi (14 Temmuz 1870). kan isyanlar bastrmak iin Ferik Redif Paann maiyetinde Yemene gnderildi. Bu esnada miralay oldu (1 Mays 1871). Haziranda hastalanmas yznden stanbula geldi. yileince Harbiye Mektebindeki kitbet ve buna ilveten genel tarih muallimlii vazifesine dnd. 21 Temmuz 1872de mirliv rtbesini alarak paa ve ardndan asker mektepler ders nzr oldu (1873). Mektep nzrl birok yeni dzenlemeyi beraberinde getirdi. 1857de alp 200.000 frank gibi ar masraflarla az sayda talebeyi eitmeye alan Paristeki Mektebi Osmnnin 1864te kapatlmas zerine oluan tasarrufla stanbulda on, Erzurum, Badat ve amda birer asker rdiye almasn salad; asker mfredata kltrle ilgili derslerin konulmas ve Franszca renilmesi gibi dzenlemelerde bulundu. 1873te alan Drafakadaki eitimi slah etti, 1875te retmen okullar almasnda etken oldu. Sleyman Hsn Paann Abdlazizin tahttan indirilmesi hadisesinde yer almas hayatnn gidiatn deitirdi ve kendisi iin olumsuz sonular verdi. 1875-1876 yllarnda devam eden i isyanlar (Karada, Srp, Bulgar), bunlara yaplan d bask ve mdahaleler (Aralk 1876, Tersane Konferans), bu arada yaanan mal ifls ve bunun resmen iln (6 Ekim 1875, tenzil-i fiz karar), kendisini bir taht deiikliine gidilmesinin zaruretine ve dnemin Ziy Paa ile Nmk Kemal gibi pek ok aydnnda saplant haline gelmi olan anayasal monariye dayanan liberal bir idarenin kurulmasna inandrm grnmektedir. Nitekim Abdlazizin haline istibdat usulnn ilgas artyla

raz olmakta, hatta ehzade Muradn daha tahta karlmadan nce merutiyet idaresini taahht etmesini gerekli grmekteydi (Hiss-i nklb, s. 14, 23). Bu anlamda, genelde ahs hesaplar n plana karm olarak bu ie kalkan hadisenin dier sivil ve asker ricli iinde farkl bir yer igal eder. Saray kontrol altna alp Abdlazizi tahttan feragat etmeye davet eden ve ehzade Murad bizzat dairesinden alarak seraskerlie gtren Sleyman Hsn Paa (30 Mays 1876) bu deiiklii vaka-i hayriyye diye anmaktadr (a.g.e., s. 59). V. Muradn clsundan bir mddet sonra ferik rtbesine ykseltildi (zbilgen, s. 61). Sultan Muradn akl zafiyetinin ortaya kmas, Sadrazam Mtercim Rd, Serasker Hseyin Avni ve r-y Devlet reisi Midhat paalarn ban ektii darbe heyetinin anayasal idareye geilmesindeki samimiyetlerinin de denenme noktasn tekil etti. Bu konuda ilk andaki tutumunu devam ettiren yalnzca Sleyman Hsn Paa oldu. V. Muradn ksa sren saltanat beklentilerin aksine gelimeler kaydetti ve sona erdi. Knn- Ess ilnyla ilgili pazarlklara tahta karlan II. Abdlhamid ile devam edildi. Bu arada temmuzda balayan Srp ve Karada savalar Sleyman Hsn Paann Nie gnderilerek stanbuldan uzaklatrlmasna vesile oldu. Anayasa ilnna sz veren II. Abdlhamidin tahta karlmas bu srada gerekletirildi (31 Austos 1876). Sleyman Hsn Paa mtareke iln sebebiyle 20 Kasmda stanbula dnd. Anayasann hazrlanmas aamasnda Midhat Paa ile birlikte hareket ederek yeni hkmdarn btn yetkilerinin meclise devredilmesi esas zerinde srarc oldu (a.g.e., s. 66). 16 Aralk 1876da Abdlhamidle yapt grmede hkmdara yurt dna srme yetkisi verilmemesini ve anayasann geciktirilmeden iln edilmesini aka ifade etti. Ayn gece padiahn emriyle Mbeyn-i Hmyun baktibi Said Bey ile Midhat Paann da itirakiyle sarayda devam eden toplantda Knn- Essnin tervc-i iln hakknda bir lyiha kaleme alnarak takdim edildi; Rd Paann istifas ve Midhat Paann sadretiyle (19 Aralk) Knn- Essnin nihayet 23 Aralkta iln edilmesi saland. Anayasann ilnnn abuklatrlmas konusundaki baskc tutumundan tr rahatsz olan II. Abdlhamid, Sleyman Hsn Paaya muber oldu; ayrca amcasnn tahttan indirilmesinde askerin banda etkin bir rol oynamas da byk bir gvensizlik ortam yaratt. Btn bunlar Sleyman Hsn Paann stanbuldan uzaklatrlmasnda etken oldu; bylece mirlik rtbesiyle Bosna-Hersek ordu kumandanlna tayin edildi (Aralk 1876). Bu grev geici sayldndan asker mektepler nzrl uhdesinde brakld. Sleyman Hsn Paa, bu rtbe ve tayinden honut kalmamakla beraber padiahn gvenini kazanmak iin alt. Ufukta belirmekte olan Rus savann nlenmesi ve savaa girilmemesi istikametinde gr bildirdi; padiahn talebi dorultusunda sadakatle hizmete devam edeceine dair sz verip 13 Ocak 1877 tarihinde stanbuldan ayrld (a.g.e., s. 77-81). Bu grevi esnasnda Karada ve Hersek silerine kar zorlu geen baarl muharebelerde bulundu ve padiahn zel takdirine mazhar oldu (24 Haziran 1877). 24 Nisan 1877de Ruslarn ilnyla resmen balayan sava 10 Aralkta Plevnenin dmesiyle felket boyutunu ald ve Rus kuvvetleri stanbul nlerine kadar ulama imkn buldu. Rus ordularnn Balkanlara doru ilerlemesiyle etine zerine yrme hazrlnda olan Sleyman Hsn Paann, stanbula giden yolun takviyesi iin (Bamberg, s. 529) bizzat padiahn onay ile Rumeliye kaydrlarak pka Geidini tutmas uygun grld (zbilgen, s. 103) ve kendisine Rus cephesine sevkedilmek zere emrindeki kuvvetlerle Edirneye gelmesi hususunda tlimat verildi (3 Temmuz 1877). Sleyman Hsn Paa, Hersekteki 25.000 kiilik kolordusunu btn tehizatyla birlikte Bar

(Antivari) Limanndan gemilere ykleyerek on gn iinde Dedeaa skelesine vard (22 Temmuz) ve oradan trenlerle cepheye nakledip 26 Temmuzda Rus kuvvetleri karnda mevzi ald. Bu harekt o zamann artlar dahilinde byk bir baar saylmtr (Danimend, IV, 303). Sleyman Hsn Paa 21 Temmuzda Cenup Ordusu kumandanlna tayin edildi ve Tunada dman karsnda saldr yerine savunma konumunda kalnmasn hayat bir hata olarak gren padiah tarafndan kendisine dman Balkanlarn gneyinden srp karma, Ruslarn elinde bulunan btn geitleri geri alma ve Tuna ark Ordusu ile birleme emri verildi (Bamberg, s. 552). 22 Temmuzda Rus kumandan General Gurkonun eline geen Eski ve Yeni Zaraya yapt saldrlar neticesinde buralar savunan Rus ve Bulgarlar yenilgiye uratarak emrin bir ksmn yerine getirmi oldu. Ancak Osman Paa ve Tuna ordusu kumandan Mehmed Ali Paa ile birlikte harektta bulunma, bunlarn yardmyla Trnova zerine yrme ve cepheyi geniletip dman kuvvetlerini blme planlarnda pka geitlerini ele geirmi bulunan Ruslar buralardan uzaklatramadndan baar kaydedemedi (zbilgen, s. 116-118). Bu sonucun alnmasndaki en byk etkeni her iki paann kendilerinden bekleneni yerine getirememi olmasnda grmekteydi (Bamberg, s. 554-557). 28 Eyllde Mehmed Ali Paann azliyle Tuna ordular umum kumandan tayin edildi ve 3 Ekimde vazifesi bana geti (a.g.e., s. 557, 558; Danimend, IV, 305; zbilgen, s. 118). Ksa bir mddet sonra Sleyman Hsn Paann Rumeli Harp Ordular genel kumandanlna getirilmesi (8 Kasm 1877), kumanda mevkiini igal edenlerin kendi aralarndaki anlamazlklarn ve zellikle stanbuldan yaplan mdahalelerin vahametini, dolaysyla savan sevkindeki dzensizlii gzler nne sermekteydi. Dmann Balkanlar amasnn nlenmesi, bu salanamazsa ilerlemesine mani olunmas kendisinden beklenmekteydi. Fakat Sleyman Hsn Paa muhasara altndaki Osman Paa ile haberleememekte, stanbuldaki Heyet-i Mvere-i Harbiyyenin ald kararlara mdahalesine ve deiikliklere tbi tutmasna engel olamamaktayd. stanbulda nefret ettii Rauf Paann yeni ihdas edilen seraskerlik makamna getirilmesi kendisini istifa noktasna getirdi, ancak bunu hamiyetine sdramad (Sleymanpaazde Mehmed Smi, I, 3; zbilgen, s. 131) ve Maka muharebesini kaybetmi olmakla beraber (11 Aralk) muhasara altna alnan Plevnenin yardmna komaya devam etti. Ordunun skk durumu ve yaklaan kn zorluklar yznden ngilterenin araclyla Osman Paann ordusuyla geri ekilmesi, statkonun korunmas artyla ubat ayna kadar uzanan bir mtareke akdine giriilmesi ve bunun Rumeli ordusunun derlenip toparlanmasna, dmann Tunann te yakasna atlmasna vesile olabilecei gibi fikirler ileri srmesi zerine ksa zaman iinde azledildi ve yerine kir Paa getirildi (Bamberg, s. 559). Balkan geitlerini ele geirmi olan Rus kuvvetlerinin Plevne engelini de amas zerine takip edilecek stratejinin tesbiti zerinde stanbuldaki merkez kumanda ile anlamazl ak hale geldi. Edirneye doru ekilip savunma hatt kurulmas ve donanmann daha etkin faaliyet gstermesinin temini plan tasvip grmedi (zbilgen, s. 133). Bunun zerine yannda drt tabur piyade ve topu bataryas olduu halde Varnadan Sultniye gemisiyle padiahla grmek iin stanbula geldi. Kendi tabiriyle bir emr-i vki olan bu ziyareti (Sleymanpaazde Mehmed Smi, I, 96) bata Rauf Paa olmak zere dmanlarnn darbe giriiminde bulunaca yaktrmalar sebebiyle (Bamberg, s. 580) fayda vermedi, hatta II. Abdlhamid kendisinden ayn gece stanbuldan ayrlmasn istedi. Ailesiyle grebilmek iin bir gece daha kalmasna izin verildikten sonra stanbuldan ayrlp Edirneye vardnda (21 Aralk 1877) ehrin savunma tertibat iinde olmadn grd ve Rus ileri harekt

karsnda kuvvetlerin Edirne hattnda savunmaya gemesi gerektii fikrinde daha da srarc oldu. Bu tutumu Rauf Paaya, saltanat deiikliine karm olmas sebebiyle orduyla stanbula yakn bir yerde bulunmasn padiahn vehmini tahrik edecek ekilde istismar etmesine imkn vermekteydi (Danimend, IV, 308). 4 Ocak 1878de bizzat padiah da yanna alan Rauf Paa ile yaplan telgraf grmesinde Edirnede savunma hatt oluturulmas fikrinden dnmedi ve bunun zerine kumanda mevkiinden alnarak yerine Rauf Paa tayin edildi. 9 Ocakta pka Geidini savunmakta olan Veysel Paann teslimiyle Rus ileri harektnn nn kesecek baka bir kuvvet karlmas imkn kalmam bulunuyordu. Dmann araya girmesi sebebiyle Edirne ile irtibat kesilen Sleyman Paa, Gmlcineye doru geri ekildi, varndan bir gn nce Edirne teslim oldu (20 Ocak) ve stanbul yolu ald. Buradayken Geliboluda Bolayr mevki kumandanlna tayin edildi. 30 Ocakta gittii Geliboluda askerlerin stanbula sevkiyle ilgili ald emirleri yerine getirmeye alt. Ruslarn Eneze kartma yapma ihtimallerine kar sava gemisi gnderilmesi talebinde bulundu ve ikyetlerini yksek hkmet makamlarna yazl olarak ileterek iki gn iinde olumlu cevap verilmemesi halinde istifa etmi saylmas talebinde bulundu (7 ubat 1878). Bu arada hkmetle anlamazlk iine dt, dorudan milletvekilleriyle irtibat kurarak zellikle serasker Rauf ve Bahriye Nzr Said Paa aleyhinde sulamalarda bulundu (Umdetl-hakyk, VI, 125-126; zbilgen, s. 149). Sleyman Hsn Paa, hkmet aleyhinde kkrtc faaliyetlerde bulunma sulamasyla kar karya kalarak meclisin datld gn tutuklanmasna karar verildi (15 ubat 1878). ki gn sonra anakkaleye nakledildi. Burada yirmi sekiz gn tutuklu kald ve 16 Martta stanbula getirilerek Taklaya gtrld. Sleyman Hsn Paann bundan sonraki mcadelesi, 6 Temmuz 1878de balayp 2 Ocak 1879daki karar oturumuyla yaklak be buuk ay kadar devam eden ve krk sekiz oturum sren yarglanmas sebebiyle yasal haklarn arama ve kendini savunmayla geti. Askerlik grevi ynnden eitli baarszlklar thmetiyle yarglanarak siyas sulamalardan sarfnazar edilmesi dikkat ekicidir. Sonunda mr boyu srgn cezasna arptrld ve askerlikten tardedildi; ikamete mecbur olmak zere 16 Haziran 1879da vard Badata srld (zbilgen, s. 204-243). lk ei 1876da len Sleyman Hsn Paa Badata annesi ve iki kzyla birlikte gitti. Olu Mehmed Smi, Beikta Asker Rdiyesinde yatl kald. Be yl kadar sonra burada ikinci ei Sriha ile evlendi ve bu evlilikten 1889da kz Mediha dnyaya geldi. lk zamanlar maa alamad. 3000 altnlk birikimini yahudi banker elinde heder etmi olan Sleyman Hsn Paaya 1882de 75 lira gibi zaman iin yksek bir emeklilik maa baland. Vaktini lyihalar ve eitli eserler yazmakla geirdi. Affa urayp ide-i itibar edilecei midiyle ayakta kald ve 7 Austos 1892de elli drt yandayken ksa bir hastalktan sonra vefat etti. Badatta Ms Kzm Camii yanndaki Eb Ysuf Mescidi hazresine defnedildi. Son yllarda mezar tann yerinde olmad tesbit edilmitir. Eserleri. yi yetimi, bilgili, disiplinli ve sorumluluk sahibi bir ahsiyet olan Sleyman Hsn Paa dneminin nde gelen asker ve fikir adam olarak birok esere imza atmtr. Bunlarn nemlileri, Abdlazizin tahttan indirilmesi hadisesindeki itirakine de k tutan Hiss-i nklb (1. bs., stanbul 1326) ve Doksan Sava iin nemli bir kaynak olup paann sava esnasndaki yazmalarn ieren ve belgesel bir nitelik tayan, ayrca biyografisini de ieren Umdetl-hakyk (bk. bibl.) adl eserleridir. Kendisine yneltilen sulamalar ve yarglanmasn anlatan Sleyman Paa Muhkemesinin ilk basks, babasnn

evrakndan derlenmi olarak biyografisini de iermek zere olu Mehmed Smi tarafndan 1912de yaplmtr. Sava ve muhkemesiyle ilgili belgeleri, bunlar kendisine teslim ettii Badat doumlu bir Fransz yazar olan Faust Lurion tarafndan Franszca olarak iki byk kitap halinde neredilmitir. Bu eserler paann lmnden sonra yaymlanmtr. Salnda nerettikleri arasnda halk iin hazrlanm din risleler olan rde-i Cziyye Rislesi (stanbul 1283), muhtasar, kebr ve sagr olmak zere ilmihl risleleri (1. bs., stanbul 1286); Mebnil-in (stanbul 1288), lm-i Sarf Trk (2. bs., stanbul 1293) ve asker okullar iin ders kitab olarak dzenlenen Trh-i lemdir (stanbul 1293). Bu eser paann yarglanmas ve askerlikten tard sebebiyle uzun yllar Harbiye Mektebi deposunda kalm, ilmihaller ise birok defa baslmtr. Trh-i lemde Trklere geni yer ayrm olmas ve baz yabanc kelimeleri Trke olarak karlamadaki hassasiyeti Trkler arasnda saygn bir yer edinmesine vesile olmutur.

BBLYOGRAFYA

Sleyman Hsn Paa, Hiss-i nklb yahud Sultan Abdlazizin Hali ile Sultan Murd- Hmisin Clsu, stanbul 1326; a.mlf., Umdetl-hakyk, stanbul 1928, I-VI; Sleymanpaazde Mehmed Smi, Sleyman Paa Muhkemesi, stanbul 1328, I-VI; F. Lurion, La guerre turco-russe de 1877-78: Campagne de Suleyman Pacha, Paris 1883; a.mlf., Guerre turco-russe 1877-1878: Suleyman Pacha et son procs, Paris 1884; F. Bamberg, Geschichte der orientalischen Angelegenheit im Zeitraume des Pariser und des Berliner Friedens, Berlin 1892, tr.yer.; . Halil Sedes, 1877-1878 Osmanl-Rus ve Romen Sava, stanbul 1940, VII, tr.yer.; Danimend, Kronoloji, IV, 303, 305, 308, 309; Hseyin Namk Orkun, Byk Trk Sleyman Hsn Paa, Hayat ve Eserleri, Ankara 1952; Kemal Zlf Taneri, Trk Edip ve Tarihilerinden Sleyman Hsn Paann Hayat ve Eserleri, Ankara 1963; Fethi Tevetolu, Sleyman Paa, Ankara 1988; Erol zbilgen, Osmanllarn Balkanlardan ekilii: Sleyman Hsn Paa ve Dnemi, stanbul 2006; O. Moreau, lEmpire ottoman lge des rformes: Les hommes et les ides du nouvel ordre militaire, 1826-1914, Paris 2007, s. 168-177; smail Hakk Uzunarl, pka Kumandan Sleyman Paann Menf Hayatna Dair Baz Vesikalar, TTK Belleten, XII/45 (1948), s. 207-221. Kemal Beydilli

SLEYMAN b. MHRN
(bk. AME).

SLEYMAN b. MUGRE
() Eb Sad Sleymn b. el-Mugre el-Kays el-Basr (. 165/781) Hadis hfz. Bekir b. Vil kabilesinin bir kolu olan Ben Kays b. Salebenin mevls olduu iin Kays ve Bekr nisbeleriyle anlr. Babasndan baka Hasan- Basr, bn Srn, Humeyd b. Hill el-Adev, Sbit elBnn, Sad b. ys el-Creyr, Eb Ms el-Hill gibi muhaddislerden hadis rivayet etti. Kendisinden Abdullah b. Mbrek, Abdurrahman b. Mehd, Eb Dvd et-Taylis, Kaneb, Affn b. Mslim, Esed b. Ms, Eb Nuaym Fazl b. Dkeyn, Yahy b. dem, Yezd b. Hrn, Nadr b. meyl, Sleyman b. Harb gibi ahsiyetler rivayette bulundu. Kendisinden nce vefat eden iki hadis hfz ube b. Haccc ile Sfyn es-Sevr de ondan hadis rivayet etti. Sfyn es-Sevr, Basraya gittiinde rahatsz olduu iin Sleyman b. Mugreye urayamad, rivayet ettii hadisleri kendisinden duyup nakledebilmek iin yanna gelmesini rica etti, Sleyman b. Mugre de bu istei yerine getirerek rivayetlerini ona okudu. Eyyb es-Sahtiyn, hadis hfz ve fakih Humeyd b. Hillin rivayet ettii hadisleri en iyi Sleyman b. Mugrenin bildiini sylemi, Ali b. Medn de onun Sbit el-Bnnden hadis rivayet edenler arasnda Hammd b. Selemeden sonra en gvenilir rvi olduunu belirtmitir. ube b. Haccc, Sleyman gvenilir rivayetleri sebebiyle Basra halknn efendisi diye nitelemitir. Vheyb b. Hlid, Eyyb es-Sahtiynnin tavsiyesi zerine ondan hadis renmek iin yanna gittiinde bir kede Sleyman b. Mugrenin baka bir kede de babasnn oturduunu ve her birinin huzuruna gelen rencilere hadis rivayet etmekle megul olduklarn sylemitir. Eb Dvd et-Taylis de onu hayrl bir insan, hadis ilminin nde gelen ahsiyetlerinden biri diye vmtr. Kaynaklarda imam, hfz, kudve gibi unvanlarla anlan Sleyman b. Mugre hakknda bn Sad, Yahy b. Man, Ahmed b. Hanbel, Nes, Eb Htim er-Rz gibi hadis mnekkitleri sika ve sebt terimlerini kullanmlardr. bn Hacere gre tebeut-tbin neslinin yedinci, Sytye gre beinci tabakasndan olan Sleyman b. Mugrenin rivayetleri Ktb-i Sitte bata olmak zere dier hadis kitaplarnda, l rivayetleri de Ali b. Cadn el-Cadiytnda bulunmaktadr.

BBLYOGRAFYA

bn Sad, e-abat, VII, 280; Buhr, et-Trul-kebr, IV, 38; bn Eb Htim, el-Cer vet-tadl, IV, 144-145; Mizz, Tehbl-Keml, XII, 69-73; Zeheb, Almn-nbel, VII, 415-419; a.mlf., Tekiretl-uff, I, 220-221; bn Hacer, Tehbt-Tehb, IV, 220-221. Hasan Cirit

SLEYMAN b. MUHAMMED
(bk. MEVLY SLEYMAN).

SLEYMAN NAZF
(1869-1927) II. Merutiyet dnemi airi, yazar ve gazeteci. Diyarbekirde dodu; birok lim, air ve devlet adam yetitiren kkl bir aileye mensuptur. Divan iiri tarznda manzumeleri, Mznl-edeb adl belgat kitab ile Mirtl-iber adl on ciltlik tarihi bulunan Diyarbekirli Mehmed Said Paann olu ve Serveti Fnn devri airlerinden Faik li Ozansoyun aabeyidir. Devrinde kitbet ve insyla tannan byk babasnn ad da Sleyman Naziftir. Byk dedesi ise yine dneminin ediplerinden brhim Cehddir. Annesi Aye Hanmn atalar Akkoyunlu Devletine mensup Hind adl bir Trk airetinin reisleridir. Dzenli bir tahsil hayat olmayan Sleyman Nazif ilk renimine babasnn grevli olarak bulunduu Harputta balad; bir sre Diyarbekir Rdiyesine devam etti. Mardinde kaldklar srada bata babas olmak zere Abdlkerim Sbit ve Adliye mfettii Ferid Beyden tarih, mantk, gramer ve edebiyat, bir Ermeni papazdan Franszca ve Mu mftsnden Arapa dersleri ald. Daha kk yata iken Nmk Kemal ile Abdlhak Hmidin (Tarhan) eserlerini okuduu gibi Mardinde evlerindeki sohbetler sayesinde kltrn geniletme imkn buldu. Babasnn Mardinde vefat zerine Diyarbekire dnd (1891). Burada Vali Srr Paann araclyla Mu Reji Mdrlnde, Mardin ve Diyarbekir dare Meclisinde alt. Diyarbekirde Vilyet Matbaas mdrl yaparken vilyet gazetesinde bayazlar yazmaya balad. O srada Diyarbekir ve evresinde meydana gelen Ermeni ayaklanmas dolaysyla yazd telgrafta kulland ifade tarz ve slbu ile olaylar yerinde incelemeye gelen Klemen Abdullah Paann dikkatini ekti ve onun ktibi olarak Musula gitti (1895). Ertesi yl grevinden istifa edip stanbula geldi. ubat 1897de Jn Trklere katlmak hevesiyle gittii Pariste onlarn lideri Ahmed Rznn karmakta olduu Meveret gazetesinde istibdat rejimi ve II. Abdlhamid aleyhinde olduka ar ifadeler tayan yazlar yaymlad. Bir yandan Ahmed Rz ile aralarndaki anlamazln bymesi, dier yandan saray tarafndan verilen baz teminatlar karlnda Jn Trk mcadelesinin durdurulmas zerine Ekim 1897de stanbula dnd. Padiah kendisini vilyet mektupuluu ile Bursada ikamete memur etti. Burada yaklak on iki yl kald ve bu sre iinde byk dedesinin ad olan brhim Cehd takma adyla Serveti Fnnda ou sone tarznda manzumelerle Edebiyt- Cedde mensubu air ve yazarlarn sanat anlay dorultusunda yazlar kaleme ald. 1908de II. Merutiyetin ilnndan sonra Konyaya nakledilmek istenince istifa ederek stanbula dnd ve fiilen gazetecilie balad. 1909 ylndan itibaren Ebzziy Tevfikin kard Yeni Tasvr-i Efkrda ttihat ve Terakk iktidarn ar bir dille eletiren yazlar yznden stanbuldan uzaklatrlarak Basra (1909), Kastamonu (1910), Trabzon (1911), Musul (1913) ve Badat (1914) valilikleriyle grevlendirildi. 1912de Hak gazetesinde siyas yazlar yaymlad. Alt ay kadar kald Badat valiliinden stanbula dnd ve kendisini tamamen gazetecilie verdi. 1918de Cenab ahabeddinle birlikte Hdist gazetesini karmaya balad. Anadoluda Mill Mcadele

hareketinin balamasnda byk rol bulunan Mdfaa-i Hukuk Cemiyetinin kurulmasna n ayak oldu (Aralk 1918). 9 ubat 1919da tilf ordular bakumandan Franchet dEspereynin stanbul caddelerinde at stnde muzaffer bir eda ile dolamas ve aznlklarn kstahlklar zerine sansr engelini aarak Kara Bir Gn adl mehur makalesini yaymlad. 23 Ocak 1920 gn Pierre Loti iin dzenlenen anma toplantsnda yapt konuma dolaysyla ehri igal eden ngilizler tarafndan yakalanarak Mill Mcadeleyi destekleyen bir ksm arkadayla birlikte Maltaya srld ve orada yirmi ay kadar kald. O zamana kadar Edebiyyt- Ummiyye Mecmuas, Hazne-i Fnn, ctihad, leri, Malmt ve Mecma-i Ebzziy gibi gazete ve dergilerde yazlar kaleme alan Sleyman Nazif, Ekim 1921de stanbula dndkten sonra Peym- Sabah, Resimli Gazete ve Yarn gibi gazetelerde yazd siyas ve edeb yazlarla g artlar altnda hayatn srdrmeye alt. Son yllar madd skntlarla geti ve 4 Ocak 1927de ld, kabri Edirnekap Mezarlndadr. Serveti Fnn dnemi airleri arasnda yer alan, Sad-i rz, rf ve Sully Prudhomme gibi airleri beenen Sleyman Nazifin ferd strap, ak ve tabiat konulu manzumelerinde hznl, iine kapank ve mitsiz bir hava hkimdir. Sosyal ierikli ve mill zellikler tayan iirlerinde ise Serveti Fnnculardan byk lde ayrlmaktadr. Bu iirlerinde Tanzimat dnemi air ve yazarlar gibi Trk toplumunun eitli problemlerine dikkat ekmi, 1908den sonra yazd eserlerinde mill ve vatan konulara geni biimde yer vermitir. Sleyman Nazif, karakter bakmndan benzerlikler tad Nmk Kemalin edebiyatta bir takipisi gibidir. Yksek bir heyecan ve hitabet zellii tayan nesirleri ise Victor Hugonun ve yine Nmk Kemalin byk lde tesiri altndadr. Edeb ve siyas mahiyette birok makale kaleme alan Sleyman Nazif, farkl slbuyla son devir Osmanl Trkesinin en baarl rneklerini ortaya koymutur. Yahya Kemal Beyatl, Nazif mn domutu derken Ahmed Him onu kelimelerin serdar diye nitelemitir. Mehmet Kaplan, zamanla yeknesak bir hal alan Trk nesri zerinde uurlu bir ekilde ilk defa onun dndn ve bu nesri deitirmek iin baz imknlar saladn belirtmitir. Polemiki bir yan da bulunan Sleyman Nazif, skilipli tf Hoca ile oru konusunda bir tartmaya girimi, sylediklerine pek itibar edilmeyince mana Tasallut adl makalesiyle onu eletirmitir (Son Telgraf, 5 Ternisni 1340/1924). Burada tf Hocann Frenk Mukallitlii ve apka adl eserindeki (stanbul 1924) grlere kar km, tf Hocann apka inklbndan sonra idam edilmesi zerine thmet altnda kalmtr. Sleyman Nazif, Hz. saya Ak Mektupta Hal zihniyetinin iledii btn su ve cinayetleri Hz. sya ikyet tarznda dile getirirken Kfir Hakikat adl eserinde Fastaki Hal zulmne duyulan byk fke ve isyan yanstmaktadr. Sadece Trkiyede yaayan hristiyanlardan deil mslmanlardan da byk tepki gren Hz. saya Ak Mektup eitli tartma ve davalara konu olmu, eser ayn yl iinde defa baslmtr. Ayrca Edebiyyt- Ummiyye Mecmuasnn 1918 ylndaki saylarnda (nr. 50-63, 72) Fars iirinin Trk iirine tesiri ve bunun sebepleri hakknda uzun karlatrma ve deerlendirmeleri bulunmaktadr. Sleyman Nazifin ou stanbulda baslm olan eserleri unlardr: Gizli Figanlar (iir, Kahire 1906), Firk- Irk (manzum-mensur kark, 1918), Malta Geceleri (iir, 1924), Bahriyelilere Mektup (Cenevre 1897; Kahire 1908), Malmu lm (Paris 1897; Kahire 1908), Elcezire Mektuplar (Cenevre 1897; Kahire 1906), Bo Herif (1910), ki ttifakn Tarihesi (1914), Batarya ile Ate* (1917; yeni harflerle 1969, 1978), Mektuplar (1916), sitne-i Trhte: Galiya (stanbul

1919; yeni harflerle 1971), Mehmed kif (stanbul 1919, 1924; yeni harflerle 1971), Hitbe (1920), Tarihin Ylan Hikyesi (1922), Lutfi Fikri Beye Cevap (1922), Nmk Kemal (1922), al oban al (1923), Nsrddin ah ve Bbler (1923), Hazreti saya Ak Mektup (1924), alnm lke (1924), bide-i hed (1925), ki Dost (1925), Fuzl (1926), mana Tasallut-apka Meselesi (1926), Kfir Hakikat (1926), Yklan Messese (1927). Ayrca Victor Hugonun Bir Mektubu (Bursa 1908), Lbnan Kasrnn Sahibesi (stanbul 1926, P. Benoitdan) adl tercmeleriyle Klliyyt- Ziy Paa (1924) derlemesi bulunmaktadr.

BBLYOGRAFYA

Ruen Eref [naydn], Diyorlar ki, stanbul 1334, s. 111-133; brahim Alettin [Gvsa], Sleyman Nazif, stanbul 1933; bnlemin, Son Asr Trk airleri, s. 1118-1136; kr Kurgan, Sleyman Nazif: Hayat, Sanat, Eserleri, stanbul 1955; Hilmi Yceba, Sleyman Naziften Hatralar, stanbul 1957; Sami N. zerdim, Sleyman Nazif, Ankara 1958; Mehmet Kaplan, iir Tahlilleri I: Tanzimattan Cumhuriyete Kadar, stanbul 1969, s. 120-123; Yakup Kadri Karaosmanolu, Genlik ve Edebiyat Hatralar, Ankara 1969, s. 213-235; Kenan Akyz, Bat Tesirinde Trk iiri Antolojisi, Ankara 1970, s. 387-394; evket Beysanolu, Doumunun 100. Ylnda Sleyman Nazif (Hayat, Sanat, Eserlerinden Semeler), Ankara 1970; a.mlf., Diyarbakrl Fikir ve Sanat Adamlar, Ankara 1997, II, 189-227; smet Binark - Necmettin Seferciolu, Doumunun Yznc Yldnm Mnasebetiyle Sleyman Nazif Bibliyografyas, Ankara 1970; M. Trker Acarolu, Aklamal Sleyman Nazif Kaynakas, Ankara 1987; uayb Karaka, Sleyman Nazif, Ankara 1988; nci Enginn, Yeni Trk Edebiyat: Tanzimattan Cumhuriyete (1839-1923), stanbul 2006, s. 115-120; Beir Ayvazolu, 1924-Bir Fotorafn Uzun Hikyesi, stanbul 2006, tr.yer.; Alim Yldz, Sleyman Nazife Gre ran Edebiyatnn Edebiyatmza Tesiri, Cumhuriyet niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, VIII/1, Sivas 2004, s. 159-201; Muhammet Gr, Sleyman Nazif, TDEA, VIII, 66-69. Muhammet Gr

SLEYMAN NEDV
(bk. NEDV, Seyyid Sleyman).

SLEYMAN PAA
(. 758/1357 [?]) Osmanl ehzadesi, Orhan Beyin byk olu. Doum tarihi kesin ekilde bilinmemekle birlikte herhangi bir kaynaa dayanlmakszn genellikle 716 (1316) yl zerinde durulur. Mekece vakfiyesinden hareketle onun bu tarihte (1324) ahitlik edebilecek yata bulunmas doumunu 1310dan daha erken bir tarihe eker. Osmanl tarihinde Rumeli ftihi diye bilinmekte olup gelenee gre Gelibolu yarmadasna karak ilk fetih hareketini balatan ehzadedir. Annesinin Nilfer Hatun olduu literatrde yaygn biimde benimsenmise de bu husus phelidir. Nilfer Hatunun Bursann alnndan sonra Orhan Beyin hanmlar arasna katlm olmas daha kuvvetli bir ihtimaldir (DA, XXXIII, 124). Annesi muhtemelen, 724 (1324) tarihli Mekece vakfiyesinde ad geen ve Orhan Beyin amcasnn kz olduu anlalan Akbalu (Gndz Bey ?) kz Efdenzedir (Efendi Eftende Efendize / Efendizde). Nitekim Sleyman Paann kzlarndan birinin de ayn ad tam olmas bu hususta nemli bir ipucudur. Sleyman Paann adnn getii ilk ada kaynak da yine bu vakfiyedir. Burada ad ahitler arasnda Sleyman b. Orhan olarak kaytldr. Paa lakabna ise ilk Osmanl tarihi diye kabul edilen Ahmednin eserinde rastlanm olmas dikkat ekicidir. Amcas Aleddin Paa rnei dnda daha sonra herhangi bir hnedan mensubunun kullanmad, yksek asker idarecilere verildii bilinen bu unvan onun kardeleri arasnda en byk ehzade olmasyla ilgili olabilir. Hayatnn ilk yllar hakknda ada kaynaklara yansyan hibir bilgi yoktur. Ad, dnemin Bizans kayna olan Kantakuzenosun ve Gregorasn eserlerinde ilk defa 749 (1348) yl olaylar vesilesiyle geer. Onun vefatndan elli yl sonra yazlm olan ilk Osmanl kayna Ahmed ile 100 yl sonra kaleme alnm Envernin verdii bilgiler ve XV. yzyln ikinci yarsnda ortaya kan kpaazde, Ner, Oru Bey, Rh, anonim Osmanl tarihleri hemen hemen birbirinin benzeri bilgileri tekrarlayarak hakknda bugne ulaan menkbelerle rl bir olaylar silsilesinin temelini oluturmutur. Sz konusu kaynaklar onun ilk defa Geredeye hkim olduu (Geredeyi ele geiren Candarolu Sleyman Beyle kartrlmtr), ardndan znikin alnmasnda (1331) rol oynad, zellikle zmitin fethinden (1337) sonra bu blgedeki baz yerlerin (Tarakl - Yenice, Gynk, Mudurnu) kendisinin timar olduu zerinde dururlar. Osmanl tarihisi Oru Bey, Kocaili kesiminde Konuralp, Akakoca gibi mehur serhad beylerinin vefatyla onlarn vilyetlerinin Sleymana sancak yoluyla verildiini yazar (Oru Be Tarihi, s. 18). Bu bilgiler dorulanamasa da babasnn zellikle 1329da Bizans imparatoruyla yapt Pelekanon savanda bulunmas ihtimali yksek olan Sleyman Paann znik ve zmit fetihlerinde yine Orhan Beyin yannda yer alm olmas kuvvetle muhtemeldir. Sleyman Beyin ad Osmanl kaynaklarnda ikinci defa Karesi ilinin Osmanllara ilhak vesilesiyle geer. Orhan Bey, 1337 yazna kadar Marmara sahillerinde baz yerleri ele geirerek Trakyaya ynelik bir sefer yapm, 1348den itibaren Karesi topraklarnda kontrol tam olarak salamt. Sleyman Paann bu blgeye intikalinin sz konusu olaylar srasnda olduu ve ona babas tarafndan Karesi ilinin idareciliinin verildii anlalmaktadr. Sleyman Paa bu arada Kapda, Edincik, Lapsekiyi ele geirmi olmaldr. Bylece Bursa-Lapseki yolu Rumeliye gei gzergh

haline gelecektir. Bu arada Envernin naklettii hikyeye gre Sleyman Paa Edincik, Biga ve Lapsekiyi zaptetmi, denizde Gelibolu tekfuru Andronikos Asann (Esen Tekfur) oullarndan birini esir alm, mslman olup Melik Bey adn alan bu kii vastasyla Gelibolu yarmadasna gemek iin gerekli kefi yapmtr (Fatih Devri Kaynaklarndan Dsturnme-i Enver, s. 23). Enver, Sleyman Paann Melik Bey vastasyla Lapsekide hazrlanan gemilerle kar yakaya getiinden sz ederek bundan sonraki hadiseleri kartrr. Ayrca Sleyman Paa olu Melik Nsrn Melik Bey ile birlikte bindikleri geminin batmasyla ldklerini, Sleyman Paann tekrar Geliboluya gazya ktn, 3000 kiiyle Kemerden hareket edip kydaki limandan Bolayra uzanan bir vadi olan Kozludereye ktn, Gelibolu yaknlarnda galip geldiini, bu srada Gazi Umur Bey ile de grtn nakleder. Verdii bilgilerle kpaazde, Ner geleneini takip eden dier kaynaklardan nemli lde ayrlrsa da bu mlmat doru bir zemine yerletirmek gerekir. Sz konusu olaylar muhtemelen 1352den sonraki gelimelere dayanmaktadr. Zira Kemerden Bolayrn fethi iin hareket ettiinde Gelibolu Valisi Andronikos Asann anlamazla dt kardelerinden birinin Sleyman Paaya katld tesbit edilmitir (DA, XXXIII, 379). Bu kii Akaburgaz alm, Gelibolunun fethinden sonra bir deniz seferinde boulmutur. Osmanl tarihilerince genel kabul gren kpaazde, Ner, Oru Bey kaynakl anlatma gre ise Karesi ili beyi olan Sleyman Paa, Karesi mersndan Ece Bey ve Gazi Fzl teklifleri zerine nce kefe gndermi, bunlar imbi Hisar civarnda birini ele geirip Sleyman Paaya getirmiler, bu kii vastasyla kalenin zayf yeri tesbit edilmi ve imbi ele geirilmitir. Burada da fetihler iin yardmc olan kiinin Enverde ad geen Asann kardei olduu aktr. Ardndan Akaliman alnp gemiler yaklm, imbideki limanda bulunan gemilerle 2000 asker Anadoludan getirilmi, Aya ilonya, Odkklk (Balabanck) ve Eksamilye zaptedilmitir. Ardndan Bolayr merkezli faaliyetler balam, zor durumda kalan Gelibolu tekfuru ehri Osmanllara teslim etmek zorunda kalmtr (kpaazde, s. 122-126; Ner, I, 171-187). Ancak bu anlatlanlar baz genel gelime noktalar bakmndan doru olmasna ramen ayrntlar ve kronoloji bakmndan birok problemi barndrmaktadr. Sleyman Paann Gelibolu yarmadasna geii ve burada tutunmasyla ilgili kesin bilgiler, bizzat olaylarn iinde bulunan Bizans imparatoru tarihi Kantakuzenos tarafndan kaleme alnan kronikte yer alr. Buna gre Kantakuzenos, ikinci i sava dneminde (1341-1347) yapt mcadeleler srasnda Trk beyleriyle ittifak kurarak onlardan asker destek almt. En yakn mttefiki Aydn Beyi Gazi Umur Bey idi. Ayrca Bursa blgesinde hkimiyetini genileten, Karesi iline kadar sokulan Orhan Bey ile de irtibat kurdu (1345). Nitekim 1346da kz Theodoray onunla evlendirdi ve ittifakn daha da kuvvetlendirdi. Srp ar Stefan Duann Serez ve Selniki hedef almas yznden ona kar koyabilmek iin damadndan asker yardm istedi. Orhan Bey de olu Sleyman idaresinde 10.000 kiilik atl birlii yollad (749/ 1348). Sleyman kar yakaya getiyse de Kavaladan (Christoupolis) ileri gitmedi, Teselya blgesini yamalad ve geri dnd. Bu hadise, Sleymann Osmanl kuvvetleriyle Rumeli harektna balamasnn ilk admn tekil edecektir. Aslnda Osmanl birlikleri daha nce de Trakyaya gemilerdi, ancak bu defaki gei Sleyman Paann liderliinde 1348-1354 yllar arasnda kalc sonular verecekti. Sleyman Paann Rumeli yakasna ikinci geii yine Kantakuzenosun isteiyle oldu. Bu srada Kantakuzenos, Selnik meselesiyle meguld ve buray yeniden kontrol altna alabilmek iin Orhan

Beyden yardm talebinde bulundu. Bu defa Sleyman Paa byk bir kuvvetle (20.000 atl ?) kar yakaya getiyse de bunlar Anadoluda ba gsteren mesele dolaysyla Orhan Bey tarafndan geri arld (751/1350). Kantakuzenos bu durum karsnda ok zorland, ancak Struma rma azndaki yirmi iki gemilik bir Trk korsan filosunun yardmyla Selnike girebildi. Sleyman Paann geri dnme sebebi hakknda bilgi yoktur; fakat bunun Orhan Beyin Orta Anadolu beylikleriyle olan mnasebetlerindeki gerginlikten kaynaklanma ihtimali yksektir. Sleyman Paann 753teki (1352) nc geii dierlerinden daha farkl oldu. Kantakuzenosun rakibi V. Ioannes Palaiologos, Bulgar ve Srplardan destek alarak Kantakuzenosun olu Mathiaosa (Mattheos / Mateos) ait topraklara girip Edirneyi kuatt. 10.000-12.000 atlyla yardma gelen Sleyman Paa, Edirnenin kurtarlmasnda rol oynad gibi Srp-Bulgar birliklerini 1352 knda Meri rma kysnda Empithionda byk bozguna uratt. Bu olay Osmanl kaynaklarnda farkl ekillerde yank bulmutur. Hatta bu vesileyle Edirnenin Sleyman Paa tarafndan fethedildii belirtilmitir. Muhtemelen bu sava Osmanl kaynaklarnda yanl bir tarihe ertelenerek Srp Snd adyla anlmtr. Sleyman Paa ise bu vesileyle Edirneye gelip Kantakuzenos ile grm, bir bakma Edirneye ilk ayak basan Osmanl beyi de o olmutur. Bu sefer srasnda Sleyman Paann birliklerinin Gelibolu yarmadasndaki birok yeri ele geirdii bilinmektedir. Bunlardan biri de Tzympe (inbi, imbi) hisaryd ve buras bir Osmanl asker ss haline gelmiti. Sava sona erince Sleyman Paa geici olarak kendilerine tahsis edilen Tzympeden kmad. Buray bir fetih hakk gibi gryordu. Kantakuzenos buray boaltmas iin 10.000 altn demeyi teklif etti, konuyu damad Orhan Beye gtrd, ancak Osmanllar ii yavatan alarak pazarl uzattlar. Tam bu srada 2 Mart 1354te Gelibolu kylarn tahrip eden byk bir deprem vuku buldu. Pek ok kale ykld, halk ehirleri terketti. Sleyman Paa haberi Biga dolaynda iken ald ve hemen Gelibolu yakasna geti, ehre hkim oldu; ayrca Anadoludan Karesi ilinden birok gnlly aileleriyle birlikte getirtti, bu harap olmu ehirlere yerletirdi, Geliboluyu yeniden tamir ettirdi. Osmanl kaynaklar bu g olay konusunda doru bilgiler verir. Onlara gre burada sistemli bir yerleme siyaseti uyguland, blgedeki kale halknn bir blm Karesi iline srlrken Karesi ilinden konar ger Trkmenler Geliboluya iskn edildi. mparator Kantakuzenos bu durumdan ok rahatsz oldu, hatta Orhan Bey ile bir buluma planlad, fakat Orhan Bey hastaln ileri srerek bulumaya gelmeyince byk bir mitsizlie kapld. Daha nceki tazminat drt katna karp yapt 40.000 altn teklifi de kabul grmedi. Sleyman Paa, bundan sonra Bolayr merkezli gaz faaliyetlerini Trakyann Marmara sahillerine ve Meri vadisine doru yayd. Malkara, Kean ve Tekirdaa ynelik akn faaliyetleri balad. Bu arada 1354te Anadoludayd ve Ankaray ele geirmiti. Ardndan yeniden Rumeli kesimine yneldi. Onun Tekirda, psala ve Vizeyi fethettii belirtilirse de bu muhtemelen ad geen blgelere kar giritii sert aknlar dolaysyla oluan bir kanaattir. Onun, 1356da taht iddiacs olarak harekete geen ve stanbula yryen Kantakuzenosun olu Mathiaosa yardm eden Osmanl birlikleri iinde yer alp almad konusunda kesin bilgi yoktur. Kk kardei Halilin esareti sebebiyle ortaya kan kriz srasnda (1357) Geliboluyu boaltma tekliflerine iddetle direndi. 1358de Orhan Bey bu mesele dolaysyla V. Ioannes ile anlama yaptnda ise artk hayatta bulunmuyordu. Sleyman Paann lm, Osmanl kaynaklarnda Bolayr ile Seydigazi arasnda avlanrken atnn ayann bir ukura taklmas sebebiyle dmesinin bir sonucu olarak gsterilir. Baz kaynaklar onun havalanan bir kaza doan sald srada, bazlar ise bir geyik veya canavar (domuz) av peinde

koarken yere kapaklanan atnn altnda kalp ldn belirtir. Bu hadisenin Anadoluda Biga dolaynda olduunu yazanlar da vardr. Fakat bu Bolayr-Gelibolu arasndaki Biga adl bir yerle olan kartrmadan kaynaklanr. Ayrca baz aratrmaclar bu hadisenin Bizansllarla yaplan bir sava srasnda meydana geldii ihtimalini ne srer (Beldiceanu-Steinherr, XXIII [2005-2006], s. 114115). Baz Bat kaynaklarnda ise onun bir suikasta kurban gittiine dair zayf bir rivayet vardr. lm tarihi 758 (1357), 759 ve 760 (1359) diye verilir. Aralk 1358de Geliboludan geen gemilere anlama uyarnca mdahale etmemesine dair babasnn bir uyar mektubundan, ayrca babas tarafndan onun adna dzenlenen ban 761 (Haziran 1360) tarihli bir vakfiyeden hareketle vefat tarihinin 1359 olmas dnlebilirse de genel olarak 1357 sonbaharnda ld bilgisi kabul grmtr. Vefatn haber alan Orhan Beyin ok zld, hemen Bolayra gelerek olunu burada defnettirdii belirtilir (Beldiceanu buna ihtimal vermez ve sembolik bir anlam ykleme gayretine balar: a.g.e., XXIII [2005-2006], s. 115). Bizans kaynaklarnda Orhan Beyin vrisi, devletin fiilen btn ilerinden sorumlu yneticisi eklinde grlen Sleyman Paann babasnn yall sebebiyle iktidarn sahibi olduu ve daima batya yneldii bildirilir. Osmanl kaynaklarnda ecaat ve sehavet sahibi, gaz lideri vasfyla vlr. Onun vefat srasnda Rumeli kesiminde Osmanl snrlar batda Kean ile psala arasnda Yayladandan Malkara ile Hayraboluyu ayran dalk blgeden geiyor, Marmara sahillerindeki Tekirda kasabas gneyinde Bakack tepesi ve Horaya uzanyordu. Ferecik de onun tarafndan lmne yakn bir tarihte ele geirilmi, Osmanl aknlar Dimetokaya uzanmt. Baz Osmanl kaynaklarnda, snr boylarndaki Rumeli gazilerince Gazi Umur Bey ile birlikte byk bir asker ve mnev nder olarak kabul edildii, htrasnn menkbelerle yaatld belirtilir (Oru Beye gre, Gaziler nezdinde Sleyman ve Umur velyet sahibidir, Oru Be Tarihi, s. 21). Hatta Enver ve Oru Bey bir anakronizm yaparak Sleyman Paa ile Umur Beyin Bolayrda bulutuklarn, Umur Beyin ona artk bir daha Anadoluya gitmeyip burada kalmasn tembihlediini yazar. Bir rivayete gre Sleyman Paa lm halinde Bolayra gmlmeyi vasiyet etmi, bu sayede gazilerin burada tutunacan dnmtr (Anonim Tevrih-i l-i Osman, s. 20). Sleyman Paann ad bilinen oullarndan Melik Nsr denizde boulup lm, smil ile shak ise babalarnn vefatndan sonra u kesiminde akn faaliyetlerini srdrmtr. ki kzndan biri Candarolu II. Sleyman Bey ile evli Sultan Hatun (Sinoptaki mezar kitbesi: Ramazan 797 / Haziran 1395), dieri ise Akehirde vefat eden Efendizde Hatundur (Zilkade 799 / Austos 1397). Sleyman Paaya ait zengin vakflarn mevcudiyeti tahrir kaytlarndan anlalmaktadr. zellikle Bursa, znik ve Geliboluda hayrat mevcuttur. znikte bir mescid ve medrese, Bursada bir mescid, Bolayrda bir cami ve imaret yaptrm (bk. SLEYMAN PAA CAM ve TRBES), bunlara zengin vakflar tahsis etmitir. Ayrca Geliboluda ve Bolayrda bir saray ina ettirdiine dair kaytlar vardr. Geliboluda ona nisbet edilen Sultan Camii veya Eskicami 1385 tarihli kitbesine gre andarl Kara Halil Hayreddin Paa tarafndan yaptrlmtr. Fethinden sonra Ferecikte de bir byk manastr camiye evirmitir.

BBLYOGRAFYA

Ionnis Cantacuzeni eximperatoris Historiarum Libri IV (Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae iinde, ed. L. Schopen), Bonn 1832, XX/III, s. 32, 111, 248, 276-278, 288-289, 320-323; Nicephori Gregorae Byzantina Historia (a.e. iinde, ed. I. Bekker), Bonn 1855, III, 171, 203, 224; Ameds History of the Ottoman Dynasty (ed. Kemal Slay, JTS iinde), XVI (1992), s. 148-149; Fatih Devri Kaynaklarndan Dsturnme-i Enver: Osmanl Tarihi Ksm (1299-1466) (haz. Necdet ztrk), stanbul 2003, s. 23-27; kpaazde, Trih (Atsz), s. 122-126; Anonim Tevrh-i l-i Osman (nr. F. Giese, haz. Nihat Azamat), stanbul 1992, s. 17-21; Ner, Cihannm (Unat), I, 171-187; Oru Be Tarihi: Giri, Metin, Kronoloji, Dizin, Tpkbasm (haz. Necdet ztrk), stanbul 2007, s. 16-22; Halil nalck, Edirnenin Fethi 1361, Edirne: Edirnenin 600. Fetih Yldnm Armaan Kitab, Ankara 1965, s. 138, 140-143; a.mlf., Orhan, DA, XXXIII, 379; N. Oikonomides, From Soldiers of Fortune to Gazi Warriors: The Tyzmpe Affair, Studies in Ottoman History in Honour of Professor V. L. Mnage (ed. C. Heywood - C. Imber), stanbul 1994, s. 239-247; D. M. Nicol, Bizansn Son Yzyllar: 1261-1453 (trc. Bilge Umar), stanbul 1999, s. 217, 234, 244, 255, 258-259; N. Jorga, Osmanl mparatorluu Tarihi (trc. Nilfer Epeli), stanbul 2005, I, 188, 193-198; smail Hakk Uzunarl, Gazi Orhan Bey Vakfiyesi, TTK Belleten, V/9 (1941), s. 281-283; a.mlf., Orhan Gazinin Vefat Eden Olu Sleyman Paa in Tertip Ettirdii Vakfiyenin Asl, a.e., XXVII/107 (1963), s. 437; Necdet ztrk, Ferecikin Sleyman Paa Tarafndan Fethine Dair, MTAD, IV (1989), s. 135-145; I. Beldiceanu-Steinherr, Le destin des fils dOrhan, AO, XXIII (2005-2006), s. 105-130; M. C. ehabeddin Tekinda, Sleyman Paa, A, XI, 190-194; C. Imber, Sleymn Paa, EI (ng.), IX, 843-844; Feridun Emecen, Nilfer Hatun, DA, XXXIII, 124. Feridun Emecen

SLEYMAN PAA, Candarolu


(. 741/1341 [?]) Kastamonu ve Sinop civarnda emseddin Candar Bey tarafndan kurulan beyliin ilk hkmdar (bk. CANDAROULLARI).

SLEYMAN PAA, Hadm


(. 954/1547) Osmanl sadrazam. Ak hadm aalarndan olduu iin Hadm veya Tav lakaplaryla anlr. Milliyeti hakknda ak bilgi bulunmamakla birlikte Macar kkenli olduu rivayet edilir (Jorga, III, 26). Vefatnda seksen yalarnda bulunduu gz nne alnrsa 1470lerde doduu sylenebilir. Hayatnn ilk yllar hakknda ok az bilgi vardr. Sarayda harem hizmetine alnd ve Yavuz Sultan Selimin son zamanlarnda hazinedarbala ykseldi. 929da (1523) Kaptandery Lutfi Paann Karaman beylerbeyiliine tayini zerine hazinedarbalktan kaptan- deryla (Bostan elebi, vr. 60b), Safer 931de (Aralk 1524) am beylerbeyiliine getirildi (bn Tolun, s. 258). Kaptan- derylktan sonra baka bir grevde bulunup ardndan am beylerbeyi mi olduu veya kaptanlktan dorudan am beylerbeyiliine tayin mi edildii hususu ak deildir. Sadrazam Makbul brhim Paa Msrda karkl sona erdirip dzeni saladktan sonra buradan ayrlmadan nce Defterdar skender elebinin tavsiyesiyle onu ban 931de (Mays-Haziran 1525) Msr beylerbeyiliine tayin ettirdi (Bostan elebi, vr. 72a). Hadm Sleyman Paa asl idarecilik kariyerini Msrda yapt. Bu grevi srasnda beylerbeyilik divannda bulunan mal ve idar defterler yandndan 933te (1526-27) btn topraklarn tahriri hazrlanp bunlara gre hareket edilmeye baland. Sleyman Paa, Msrn yerli Memlk beylerini tasfiye ve urban tedib ederek eyalette beylerbeyinin nfuzunu kuvvetlendirdi. brhim Paann dzenledii yeni Msr kanunnmesini uygulamaya alt. Bu uygulamalar sayesinde mal durumu dzeltilen Msrdan stanbula ilk defa 933te (1526-27) irsliye hazinesi gnderildi. Sleyman Paa, gnden gne artan Portekiz tehdidi karsnda Kzldeniz ve yresinin ticar ve asker gvenliini salamak iin kendisinden nce Selman Reis tarafndan gelitirilen politikalar benimsedi. Bu kapsamda gl bir donanma oluturmaya alt. Israrl talepleri zerine gemi inasnda kullanlacak kereste ve malzeme 937de (1530-31) Msra gnderildi. Seksen paralk bir donanma inasna baladysa da ban 941de (ubat 1535) Irakeyn Seferine katlmak iin Msr hazinesiyle birlikte Kahireden ayrld. Msr beylerbeyiliine Hsrev Paa tayin edildi. Hadm Sleyman Paann on yl sren bu ilk beylerbeyilik dneminin Msr iin bir huzur, refah ve istikrar devri olduu belirtilir. Ancak bunu g kullanarak salad, bu arada Msrn nde gelen kabile reislerinden ounu katlettirdii bilinmektedir. Bunlar arasnda Sad eyhlarab, meroullar Murad ve Dvud, arkye eyhlarab Bakaroullarndan Abdddim, Baybars Acln, Gazzle urbn eyhi Cemal ve Msr nzr- emvli gibi grevliler de vard (Topkap Saray Arivi H. 951952 Tarihli ve E-12321 Numaral Mhimme Defteri, s. 62). Sleyman Paa, Irakeyn Seferi esnasnda 942 Muharreminde (Temmuz 1535) Rumeli beylerbeyiliine tayin edilen Mustafa Paann yerine Anadolu beylerbeyiliine getirildi (Bostan elebi, vr. 166a) 943te (1536) kubbe veziri oldu. Ancak Portekizlilerin hazrlklar haber alnnca yeniden Msr beylerbeyiliine tayin edildi. 943 ylnn Reblhir sonlarnda (Ekim 1536) Anadolu tarafna geip Msra gitti. Hadm Sleyman Paann ikinci defa Msra tayini Osmanllarn bir sredir erteledii,

Portekizlileri Hint sularndan uzaklatracak sefere artk karar verildiinin de bir iaretiydi. Gucert hkimi Bahadr ah, 1536da Bbr Hkmdar Hmyunla olan savalarda desteklerini kazanmak iin ittifak yapt Portekizliler'in artan basks karsnda haremini ve hazinesini veziri saf Hanla Mekkeye gnderdii gibi stanbula bir eli yollayarak yardm talebinde bulundu. Ancak gelimelerden zamannda haberdar olan Portekizliler, Bahadr ah 13 ubat 1537de hileyle ortadan kaldrdlar. Hadm Sleyman Paa, Bahadr ahn hazinesini stanbula naklettirdi. Fakat bu nakil ileride kendisi hakknda alan soruturma konularndan birini oluturacaktr. Son gelimeler zerine Hint seferine karar verildi. Msr beylerbeyiliine Dvud Paa getirilip Sleyman Paa Bahrl-Klzm kaptan sfatyla donanmaya serdar tayin edildi. Yeni beylerbeyinin Kahireye ulamasnn ardndan Hadm Sleyman Paa Sveye geldi. Hazrlklarn tamamlanmasndan sonra burada ina edilen seksen paralk donanma, aralarnda 7.000 yenierinin de bulunduu 20.000 kadar muharip ve kale muhasarasnda kullanlacak byk toplarla 30 Muharrem 945te (28 Haziran 1538) Sveyten ayrld. Korondil, Tr, Cidde ve Kemerna urayarak Aden Liman nlerine geldi. Sleyman Paa, daha nce Portekizlilerle bir ittifak antlamas imzalayan Aden Hkmdar eyh mir b. Dvdu hile ile gemiye getirtip veziri ve adamyla birlikte katlettirdi. Osmanl askerleri ehri ele geirdi. Behram Beyi Aden sancak beyliine tayin edip burada 500 kiilik bir mfreze ve kadrga brakan Hadm Sleyman Paa, Hindistanda Portekiz ss durumundaki Diya yneldi. Akdenizin artlarna alk olan Osmanl denizcileri, Hint denizinin muson rzgrlar karsnda bir hayli zorlanarak on dokuz gnlk bir yolculuun ardndan austos sonu-eyll balarnda Hindistan kylarna ulat, Eyll 1538de Di nlerine geldi. Bu srada Antonio de Silveria kumandasndaki bir Portekiz birlii tarafndan savunulan Di Kalesinin Hoca Sefer ve lm Hann emri altnda yaklak 15.000 kiilik bir Gucert kuvveti tarafndan muhasaras devam etmekteydi. Hadm Sleyman Paa, Gucert kuvvetlerine takviye iin karaya bir miktar asker karttysa da frtna yznden Caferbda snmak zorunda kald. 28 Eyllde Caferbddan ayrlan Osmanl donanmas iki gn sonra Di nlerinde demirledi. Bir sredir byk muhasara toplaryla takviye edilen Osmanl ve Gucert birlikleri tarafndan iddetli bir ekilde dvlen Di adasnn varou konumundaki Gogala tabyas ve ardndan Kat Kalesi teslim oldu. Sleyman Paa, Di Kalesini karadan ve denizden muhasaraya balad. 4 Ekimde balayan stn Osmanl topu atei Portekiz kalesinde ar hasara yol at ve mdafilere byk zayiat verdirdi. Portekizliler, d kaleyi terkedip denize bakan taraftaki surlar yklm haldeki i kaleye ekildiler. Ancak Osmanl ve Gucert kuvvetlerinin arka arkaya saldrlar istenen neticeyi vermedi. Aden Emri eyh mirin kbetine uramaktan korkan Gucert Hkmdar III. Mahmud, Osmanllara yardm hususunda isteksiz davrand. Gucert Hkmdar Bahadr ahn Mekkeye gnderdii hazinesine el konulmas, Sleyman Paann kendisini ziyarete gelen III. Mahmudun vezirine huzurunda oturma izni vermeyerek hakaret etmesi, III. Mahmudun Sleyman Paann gnderdii kl ve kaftan eer bunlar bizzat Osmanl hkmdar gndermise kabul edeceini, aksi halde reddedeceini bildirmesi ve Osmanllarn bu blgeye yerleecekleri dncesi iki mttefik arasndaki gveni sarst. Hadm Sleyman Paa bekledii destei alamaynca geri ekilmeye karar verdi. 6 Kasm 1538 gecesi Osmanl birlikleri byk muhasara toplarndan bir ksmn brakarak gemilere binip Didan ayrld. Sleyman Paann bu karar almasnda muhtemelen, byk bir Portekiz donanmasnn yaklamakta olduu haberinin duyulmas etkili olmutu. Sleyman Paa, Didan dnte 27 Kasm 1538de ihr

Limanna urad. Hadramut ve ihr hkiminin Osmanl hkimiyetini kabul etmesiyle nce Adene, buradan Bblmendep krfezi ve Moha zerinden geerek Selman Reisin katlinden beri kargaa iindeki Yemeni bir dzene sokmak iin Zebde gitti. Sleyman Paa, Zebd hkimi Nhud Ahmed Beyi 5 evval 945te (24 ubat 1539) bir divan toplants srasnda ldrterek blgeyi dorudan Osmanl hkimiyeti altna ald. Zebd ve Aden blgesini kapsayan bir Yemen eyaleti kurulup beylerbeyiliine Bykl Mehmed Paann olu Mustafa Paa tayin edildi. Bu idar dzenlemelerin ardndan Yemenden ayrlarak 22 evvalde (13 Mart) Ciddeye ulaan Hadm Sleyman Paa buradan donanmay Sveye gnderdi, kendisi de Mekkeye geti. Hac grevini ifa ettikten sonra kara yoluyla Msra dnd. Bu arada zdemir Beyi Msrn gney sahalarn fethetmekle grevlendirmiti. Sleyman Paa, Msra dndkten hemen sonra stanbula arld (Receb 946 / Kasm 1539). kinci vezir olarak grev yaparken Lutfi Paann azledilmesiyle 947 Zilkadesinde (Mart 1541) sadrazam tayin edildi (Lokmn b. Hseyin, vr. 64a). Baz kaynaklarda bu tarih Muharrem 948 (Mays 1541) diye gsterilir. Bu srada Avusturyann Budine saldrmas zerine Macaristandaki mcadele yeniden balad. Batya ynelen Kann Sultan Sleyman, randan gelebilecek herhangi bir saldrya karlk dou snrlarnn gvenliini salamak iin Sadrazam Hadm Sleyman Paay 26 Muharrem 948de (22 Mays 1541) bir miktar kuvvetle Artovaya gnderdi (a.g.e., a.y.). Gerekli mdafaa tedbirlerini alan ve Safev taraftar olduklarndan phelenilen kimselerin durumunu tefti eden Sleyman Paa, Kann Sultan Sleyman seferden dnnce tekrar stanbula gitti. Ferdinandn yllk vergi karlnda Budinin kendisine terkedilmesi teklifinin reddinde nemli rol oynad. 1543te stolni Belgrad seferine kan Kann Sultan Sleymann maiyetinde hazr bulunan Sleyman Paa seferde nemli grevler yapt. Seferin ardndan Edirnede bir divan toplantsnda, Msrdaki valilikleri srasnda Msr irsliye hazinesi ve Bahadr Hann gnderdii paralar hususunda padiahn huzurunda vezirlerden Hsrev Paa ile yapt mnakaa aza alnmayacak szlerle byk bir tartmaya dnnce Kann Sultan Sleyman 13 Ramazan 951de (28 Kasm 1544) her ikisini de azletti. Sleyman Paaya emekli olarak Malkarada oturmas emredildi. Msrda birbirlerine iki defa halef-selef olan Sleyman Paa ile Hsrev Paann beylerbeyilikleri zamanndaki icraatlarnn teftiine baland. Her iki paa topladklar mal ve paralarn defterlerini divana sunarak birbirlerini suladlar. Bu teftile ilgili ilk kaytlar Topkap Saray Mzesi Arivinde bulunan Mhimme Defterinde yer alr (Topkap Saray Arivi H. 951-952 Tarihli ve E-12321 Numaral Mhimme Defteri, s. 6-11, 57-65). ki yl devam eden tefti srecinde ok ypranan yal Sleyman Paa 954 ban ay ortalarnda (1547 Eyll sonu) Malkarada vefat etti. Hadm Sleyman Paa, zellikle Hindistan seferinde elde ettii ganimetler sayesinde bir hayli servet sahibi olmutu. 1000 kadar gm kemerli ve gl kuvvetli klesini yanndan hi ayrmad sylenir. Vezirler arasnda kap halknn kalabalkl ile byk n kazanmt. Ayrca Kahirede pek ok eser yaptrd bilinmektedir. Kahirenin Ksn mahallesinde bir zviye ile (bk. SLEYMAN PAA MEDRESES) biri kale iinde, dieri Bulakta iki cami, Yemende kendi adna cami, ribt ve hamam ina ettirmitir (el-Masry, bk. bibl.).

BBLYOGRAFYA

BA, D.BRZ, nr. 20614, s. 41, 64; BA, KK, nr. 1764, s. 100; Topkap Saray Arivi H. 951-952 Tarihli ve E-12321 Numaral Mhimme Defteri (nr. Halil Sahilliolu), stanbul 2002, s. 9-12, 5765; Matrak Nasuh, Sefer-i Irkeyn, s. 250, 259-260, 281; Sinan avu [Matrak Nasuh], Sleymanname: Tarih-i Feth-i iklo, Estergon ve stol-Belgrad (ed. Tlay Duran), stanbul 1998, s. 157-159, 287-289, 309-319, 377-379, 551-553; emseddin bn Tolun, lml-ver (nr. M. Ahmed Dehmn), Dmak 1383/1964, s. 258; Lutf Paa, Trih (nr. Kayhan Atik), Ankara 2001, s. 277, 282, 290-292, 295, 300; Anonim Trh-i l-i Osmn (haz. Mustafa Karazeybek), (yksek lisans tezi, 1994), Sosyal Bilimler Enstits, s. 389-391; Cellzde, Tabaktl-memlik, vr. 129b, 296b, 333b, 338b; Bostan elebi, Sleymannme, Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 3317, vr. 60b, 72a, 160a, 166a; a.e., TTK Ktp., nr. 18, vr. 164a-b, 183a, 186a, 201b-205a, 212a; Feridun Bey, Mnet, I, 551-554; II, 586, 591; l Mustafa Efendi, Knhl-ahbr, Ktp., TY, nr. 5959, tr.yer.; Lokmn b. Hseyin, Zbdett-tevrh, TEM Ktp., nr. 1973, vr. 64a-b, 66a, 67a-b, 69a; Peuylu brhim, Trih, I, 21; Zinkeisen, Geschichte, III, 5, 82-83; N. Jorga, Osmanl mparatorluu Tarihi (trc. Nilfer Epeli), stanbul 2005, III, 26; H. Melzig, Byk Trk Hindistan Kaplarnda. Kanuni Sultan Sleyman Devrinde Amiral Hadm Sleyman Paann Hint Seferi, stanbul 1943, tr.yer.; Uzunarl, Osmanl Tarihi, II, 393-397, 549; N. Ahmet Asrar, Kanun Sultan Devrinde Osmanl Devletinin Din Siyaseti ve slm lemi, stanbul 1972, s. 258-267; M. Yakub Mughul, Kanun Devri Osmanllarn Hint Okyanusu Politikas ve Osmanl-Hint Mslmanlar Mnasebetleri (1517-1538), Ankara 1987, s. 132-172; Ahmed M. el-Masry, Die Bauten von dim Sulaimn Pascha (14681548), Berlin 1991; Sinan ukuryurt, Matrak Nasuhun Sleymannamesi (1a-95b) (Transkripsiyon ve Deerlendirme), (yksek lisans tezi, 2003), M Trkiyat Aratrmalar Enstits, s. 6, 21-23, 31, 51-52, 93; Davut Erkan, Matrk Nashun Sleymnnmesi: 1520-1537 (yksek lisans tezi, 2005), M Trkiyat Aratrmalar Enstits, metin, vr. 97a; Fevzi Kurtolu, Hadm Sleyman Paann Mektuplar ve Belgradn Muhasara Piln, TTK Belleten, IV/13 (1940), s. 53-87; Cengiz Orhonlu, XVI. Asrn lk Yarsnda Kzldeniz Sahillerinde Osmanllar, TD, XII/16 (1962), s. 9-13; erafettin Turan, Sleyman Paa, A, XI, 194-197; C. Orhonlu, Khdim Suleymn Paa, EI (ng.), IV, 901-902. Erhan Afyoncu

SLEYMAN PAA, Malatyal


(. 1098/1687) Osmanl sadrazam. Malatyada dodu. Ermeni asll olduu yolundaki rivayet zayf ve phelidir. Koca lakabyla da anlr. Akrabasndan Kapaas smil Aann araclyla kk yata Atmeydanndaki brhim Paa Sarayna girdii, ardndan Enderuna alnp eitim kademelerinden geerek tlbent aalna kadar ykseldii bilinmektedir. Silhdar, onun Enderuna alnmasndan sonra Seferli Kouuna miftah kirdi yapldn ve Has Odaya intikal ettiini belirtir (Trih, II, 293). 1050de (1640) Arnavut Ms Paann yerine silhdarla getirildi; ardndan vezirlie ykselip alt ay kadar kubbe vezirliinde bulundu. 12 Cemziyelevvel 1054te (17 Temmuz 1644) Rum eyaleti beylerbeyi (BA, Rus Defteri, nr. 258/51 A, s. 45) ve daha sonra Erzurum valisi oldu. Bu grevdeyken randan gelip kendisinin on yl nce katledilmi bulunan Abaza Mehmed Paa olduunu iddia eden birinin Erzurumda kard karklklarla urat ve onu ortadan kaldrmay baard (Evliya elebi, I, 236238). Bu sinin 8 Reblhir 1056da (24 Mays 1646) stanbula gnderilen bann Abazaya aidiyeti hakkndaki pheyi gidermek iin stanbula arld (Ktib elebi, II, 292). stanbula gittikten sonra emede Anadolu askerini Girite sevketmekle grevlendirildi (Cemziyelevvel 1057 / Haziran 1647). Ardndan Sakz muhafzlnda bulundu (a.g.e., II, 313). stanbula dnnde vezret haslar ile tekrar kubbe veziri oldu ve Sultan brhimin kk yataki kz Aye Sultan ile evlendirildi. Onunla be ay nikhl kald. Aye Sultan daha sonra pir Mustafa Paaya verildi. Aldersonun Sleyman Paann zevcesini IV. Muradn kz, pir Mustafa Paann zevcesini Sultan brhimin kz olarak gstermesi yanltr (The Structure of the Ottoman Dynasty, lv. XXXVI, XXXVII). Kara Murad Paa, on aylk ikinci sadretinde karlat birtakm glkler ve hakkndaki isnatlar neticesinde mevkiini muhafaza edemediinden sadret, padiah zerinde byk nfuzu olan eski yenieri aalarndan Karahasanzde Hseyin Aann rolyle 16 evval 1065te (19 Austos 1655) kubbe veziri Sleyman Paaya verildi. ok g artlarda sadrazam olan Sleyman Paann alt ay on gn devam eden grevi srasnda ortaya kan belli bal hadiseler Cell ve valilerin yol at karklklar, Girit ve Krm olaylaryla mal skntlar erevesinde toplanabilir. Sleyman Paa, gerek ahsiyeti gerekse mevkiinin durumu sebebiyle zaruri olan slahat yapacak gte deildi. Nitekim sonradan Kprl Mehmed Paann sadrete getirilmesine sebep olan mimar Kasm Aa, Sleyman Paaya neden kapkulu saysn azaltp mal tasarrufta bulunmadn ve liyakatli kimseleri i bana getirmediini sorduunda Sleyman Paa nfuzlu kimselerin himayesi sebebiyle i bandakileri uzaklatramadn, etrafn eviren casus ann liyakatli kimselerle temasna bile engel olduunu, mal kudreti olmayanlarla i yapamayacan, gelecee ynelik tedbirler almak yerine gnlk ihtiyalar karlamakla uratn bildirmiti (Nam, VI, 135). Mal sknty gidermek iin iki yllk vergilerin pein para ile iltizama verilmesi, yahudi sarraflardan alnan zyf akenin kapkuluna ulfe olarak datlmas gibi uygulamalar kaldrlaca yerde arttrlmaktayd. Devlet memuriyetleri alt yedi ayda bir satlp her

ulfe datmnda istikraz adyla Enderun hazinesinden birka yz kese alnd halde mal sknt nlenememekteydi. Son defa tevcihler, msdere ve istikrazlarla salanan para maalara yetmediinden defterdarn etrafndaki mltezimlerin telkiniyle hazinedeki salam para sarraflara verilip ingene ve meyhane akesi denilen krkk ve kzl (bakr ok) ake ile deitirilerek glkle ulfe tamamlanabilmiti. Fakat bu durumun bir karkla yol aacann farknda olan Sleyman Paa sadretten feragat ettiini vlide sultana bildirdi. Devlet zerinde nfuz sahibi olanlarn ou, onun son derece mlayim bir adam ve kendi nfuzlarnn devam iin bir siper olduunu dnerek azlini istememekteydi. Ancak baz devlet adamlar sadretin bir ehline verilmesini Drssade aas vastasyla vlide sultana telkin etti. Gizlice yaplan istiarelerden sonra 2 Cemziyelevvel 1066 (27 ubat 1656) tarihinde mhr Sleyman Paadan alnarak Girit serdar Deli Hseyin Paaya gnderildi. Sleyman Paa bir bakma azledilmi olmakla hayatn kurtarmt. Nitekim alnan yanl mal tedbirler, Giritten gelen yenierilerin 9 kst mevcib talebiyle yaptklar gsteriye eklenince daha mhrn alnmasndan bir hafta gemeden nar Vakas adyla anlan ok vahim hadise patlak vermitir. nar Vakasnn ardndan Sleyman Paa 6 Cemziyelhirde (1 Nisan) Bosna valiliine tayin edildi. 14 Safer 1067ye (2 Aralk 1656) kadar bu hizmette kald (Silhdar, I, 36). Bosnadan azlinden iki yl sonra padiahn Cell isyanlarnn bastrlmas hareketini takip etmek iin Bursada bulunduu srada stanbul kaymakamlna getirildi (4 Zilkade 1069 / 24 Temmuz 1659). 16 Zilkade 1070te (24 Temmuz 1660) Odunkapsndan kan yangn, Kaymakam Sleyman Paann btn gayretlerine ramen krk dokuz saat devam ederek Fatih-Unkapan-Eminn ve Sultanahmet-KadrgaSamatya arasna yaylp devrin kaynaklarna gre 280.000 evi harap etti. Yangnn yaylmasnda kusurlu bulunan Sleyman Paa azledilerek Edirneye arld. Ardndan Silistre (z) beylerbeyiliine gnderildi. 1663 sonbaharnda Don Boaznda Kazaklarn kayklaryla Karadenize geerek sahilleri vurmalarn nlemeye alt. Ancak bunda da baarl olamad. Sisli bir havada Ker Boazndan kan Kazaklarn yine etraf yamalamasndan sorumlu tutulacan dnp kendini kurtarmak iin boazn muhafazasnda bulunan Azepler aas Mehmed Aay gafletle, Karadeniz donanmas serdar Mehmed Paay ise vakitsiz stanbula dnmekle itham ederek idamlarna yol at. Karadenize tekrar donanma karldysa da Kazaklar bir frsatn bulup izlerini kaybettirdiler. Sleyman Paa, yine Bucak snr boylarnda Akkirman muhafazasnda bulunurken 3 Zilkade 1075te (18 Mays 1665) ikinci defa stanbul kaymakam tayin edilince Akkirmandan sratle ayrlp 17 Zilkadede (1 Haziran) stanbula geldi. Bu defa da stanbulda yangn fetiyle karlat. 10 Muharrem 1076 (23 Temmuz 1665) gecesi Galata nnde bir kalyon, ertesi gece bir criyenin verdii atele Topkap Saraynn Haremi ve civarndaki binalar yanm, Harem halk nce ayr Kkne, ardndan Eski Saraya nakledilmiti. 25 Muharremde (7 Austos) Odunkapsndan kan bir yangnn Zindankapya kadar olan sahay kl ettii haberi padiaha ulamt. Verilen iddetli emirlerle yangn kasten karan kundaklar yakalanp nisb bir huzur temin edilebildi. IV. Mehmed, Edirneden Gelibolu yoluyla stanbula dnerken Kaymakam Sleyman Paa tarafndan 29 Reblevvelde (9 Ekim) Kkekmecede karland. 2 Reblhirde (12 Ekim) padiah ve sadrazam ehre girdiklerinde Sleyman Paann kaymakaml da sona ermi oldu ve tekrar kubbe vezirleri arasna katld. Girit seferi dolaysyla padiahn Edirneye hareketini (7 evval 1076 / 12 Nisan 1666) takiben vlide sultan ve ehzadelerin de Edirneye hareketi kararlatrlm olduundan Sleyman Paa vlide sultan konaklyla grevlendirildi. Ardndan Erzurum valiliine gnderildi (3 Zilhicce 1076 / 6 Haziran 1666). Bir yl sonra azledilerek vezret haslaryla emeklilie sevkedildi (28 Zilhicce 1077 / 21 Haziran 1667). Son yirmi yln skdardaki evinde geiren Sleyman Paa,

seksen yalarnda iken 15 Reblhir 1098 (28 ubat 1687) tarihinde vefat ederek evi civarnda hazrlam olduu mezara defnedildi. Kaynaklarda yumuak tabiatl, saf, dindar, ancak anssz bir devlet adam olarak nitelendirilir.

BBLYOGRAFYA

Ktib elebi, Fezleke, stanbul 1287, II, 292, 313; Karaelebizde Abdlaziz Efendi, Ravzatlebrr, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2163, vr. 6b; Mehmed Halfe, Trh-i Glman, stanbul 1340, s. 36; Vech Hasan, Trih, Sleymaniye Ktp., Hamidiye, nr. 917, vr. 46b, 47b, 49a; Evliya elebi, Seyahatnme, I, 236-238; II, 167; Abdurrahman Abdi Paa, Vekyinme, TSMK, Koular, nr. 915, vr. 12b, 25b, 26b, 70a-72a, 93b-104a, 117b; Nam, Trih, VI, 106-108, 135-138, 155, 282, 401; Hadkatl-vzer, s. 101; Silhdar, Trih, I, 16, 26, 36, 166, 183-185, 255, 379, 384, 389, 410, 434; II, 264, 293; Rid, Trih, I, 97, 105, 129; A. D. Alderson, The Structure of the Ottoman Dynasty, Oxford 1956, lv. XXXVI, XXXVII; Bekir Ktkolu, Sleyman Paa, A, XI, 197-200. Bekir Ktkolu

SLEYMAN PAA CAM ve MEKTEB


Kahirede Osmanl slbunu yanstan XVI. yzyla ait cami ve mektep. Kahire Kalesinde yer alan cami, Ftm dneminde Emr Eb Mansr Kusta tarafndan 535 (1141) ylnda ina ettirilip yanndaki trbe dolaysyla Sd Sriyetl-Cebel Camii veya burada ders veren Ebl-Hasan er-Rudeynden dolay Rudeyn Camii diye anlan yapnn yerine yaptrlmtr. Kuzeybatdaki takaps zerinde bulunan Arapa kitbesine gre iki defa Msr valilii yapan Hadm Sleyman Paa tarafndan 935 (1528-29) ylnda ina ettirilmitir. Dou ynndeki sbyan mektebiyle birlikte bir bahe iinde dzenlenmi olan camiyi Evliya elebi, ... Kgir binadr ve camisi yekpre mdevver bir kubbe-i nilgndur. inde asla amd stun yoktur ... Ve mihrap gayet musanna hurde talar ile ina olunmutur ... Ve minberi mermerden musanna irin krl minberdir eklinde tasvir etmektedir. Cami kuzeybat ynndeki revakl avlu ile harem ksmndan olumaktadr. Kuzey kesindeki Sd Sriye Trbesinden dolay simetrik bir dzenleme gstermeyen avlusu kare planldr. Ayn zamanda son cemaat yerini de meydana getiren gneydou revak ta ayaa oturan sivri kemerlerin tad giri zerindeki daha byk-drt kubbeyle rtlmtr. Dier ynde alt ayan destekledii sekiz sivri kemerle tanan dokuz kubbeli revak dolanmaktadr. Avlu zemini geometrik motifli renkli mermer demeye sahiptir. Her revak gznde sivri kemer alnlkl, dikdrtgen ekilli ve al ebekeli birer pencereye yer verilmitir. Bunlar iki kanatl ahap kepenklidir. Gneybat ve kuzeydou ynlerinde birer giri kaps olan avludan son cemaat yerindeki cmle kaps ile harime geilmektedir. evresi bitkisel motifli kalem iiyle ssl, renkli mermer bordrlerle taraftan kuatlm bask kemerli bir form gsteren ve zerinde lcivert zemin zerine sar harflerle iki satrlk Arapa kitbeyi barndran kapnn iki tarafnda duvarlar pencerelerin st seviyesine kadar renkli mermerle kaplanmtr. Giriin stndeki kubbenin ii de yeil, sar, krmz, kahverengi ve mavi renkli bitkisel motifli kalem ileriyle bezenmitir. Kubbe eteinde Kurn- Kermden yetler vardr. Dier taraflardaki revak duvarlaryla kubbe ileri sslemesizdir. Avluda biri trbe cephesinde, dieri kuzeydoudaki revakn kemer keliklerinden birinde olmak zere iki adet gne saati mevcuttur. Caminin dzgn kesme tatan rlm duvarlarnda kat halinde pencereler almtr. Bunlardan alttakiler sivri kemer alnlkl ve dikdrtgen, ortadakiler yuvarlak, sttekiler ise sivri kemerlidir. Duvarlarn keleri pahlanarak kubbelere gei salanmtr. mekn genel dzenleme itibariyle ters T eklinde bir plan gstermektedir. Ortadaki kare meknn zerini, drt geni kemerle tanan byk bir kubbe rtmektedir. Kubbeyi kuzeybat yn hari taraftan yarm kubbe kuatmaktadr. Kubbelere geiler pandantiflerle salanmtr. Bylece drt yarm kubbeli merkez planl camilere giden yolda ok nemli bir merhale saylan yarm kubbeli merkez planl ema Osmanl mimarisinde Kahirede ilk defa uygulama alan bulmutur. Sleyman Paa Camii ke kubbelerine yer verilmemesi ve mihrap n ile yan blmlerin orta mekna birer eyvan biiminde almas sebebiyle plan asndan erken dnem eyvanl tabhneli (zviyeli) camilere benzer bir dzenleme de gstermektedir. Beden duvarlarndaki pencerelere ilveten kubbe eteklerinde alan pencereler sayesinde ferah bir i mekn elde edilmitir. Zemini mermer kaplamal caminin kubbeleri iten Kurn- Kermden yetler, Allah, Muhammed, Eb Bekir, mer, Osman ve

Ali isimleriyle ok renkli bitkisel motifli kalem ileriyle sslenmiken dtan tek renkli inilerle kaplanmtr. Kble duvarnn ortasnda yer alan mihrap siyah, krmz ve beyaz mermerden ok renkli bir grne sahiptir. Niin alt ksmnda dilimli kemer dizisi, ortasnda on iki kollu yldz geme, kavsarasnda zikzak motifleri bulunmaktadr. Kemer iinde kelerinde ve evresini dolanan bordrde palmet ve dilimli yaprak desenlerine yer verilmitir. Bu formuyla mihrap Memlk geleneini devam ettirmektedir. Eyvann sa kesine yerletirilmi olan ve zerinde yaldzl sslemeler bulunan mermer minber Anadolu slbundadr. Mezzin mahfili harimin kuzeybat duvarnn iinde giriin zerindedir. Ahap konsollara oturan mahfille giriin iinde sa tarafta yer alan ahap vaaz krss ok renkli sslemelere sahiptir. Minare gneybat cephesinde harimle revakl avluya geit veren kap arasndadr. Kare kaide zerinde ykselen silindirik gvdede mukarnaslara oturan iki erefesi silindirik petek ksm ile Anadolu tarzndadr. Caminin dou tarafnda yer alan sbyan mektebi Kahiredeki dier Osmanl mekteplerinden farkl bir plana sahiptir. Cepheleri iki katl pencerelerle hareketli bir grnm sergileyen mektebin kuzeybat cephesinde ortadaki dierlerine gre daha geni ve yksek olan sivri kemerli bir aklk mevcuttur. Mektep 13,5 5 m. llerinde yazlk ve klk olmak zere iki blmden oluan dikdrtgen bir plana sahiptir. Ortadaki blmler birer tam kubbe, yanlar ise birer yarm kubbe ile rtlmtr. Kubbelerin zeri camide olduu gibi tek renkli inilerle kaplanmtr. Klk blmn gneydou duvarnn ortasnda yer alan mukarnas kavsaral mihrap olduka sade bir yapya sahiptir.

BBLYOGRAFYA

Evliya elebi, Seyahatnme, X, 220-223, 232; Sicill-i Osmn, III, 78-79; Suut Kemal Yetkin, slm Sanat Tarihi, Ankara 1954, s. 283; G. Goodwin, A History of Ottoman Architecture, London 1971, s. 312; M. Meinecke, Die Architectur des 16. Jahrhunderts in Kairo, Nach, der Osmanischen Eroberuno von 1517, IVa congres international dart turc, Aix-en-Provence 1976, s. 145-152; Sud Mhir Muhammed, Mescid Mr ve evliyhe-lin, Kahire 1404/1983, II, 136-139; V, 8184; P. dAvennes, Arab Art As Seen Through the Monuments of Cairo, Paris 1983, s. 120; R. B. Parker - R. Sabin, Islamic Monuments in Cairo: A Practical Guide (ed. C. Williams), Cairo 1985, s. 226; D. Behrens-Abouseif, The Minarets of Cairo, Cairo 1985, s. 158; a.mlf., Islamic Architecture in Cairo: An Introduction, Cairo 1996, s. 158; Aff el-Behnes, el-Fennl-slm, Dmak 1986, s. 245; Oktay Aslanapa, Osmanl Devri Mimarisi, stanbul 1986, s. 171; Ebl-Hamd Mahmd Fergal, edDelll-mcez li-ehemmil-ril-slmiyye vel-biyye fil-hire, Kahire 1411/1991, s. 159; Abdullah Atia Abdlhafz, Osmanl Dneminde stanbul ile Kahire Arasnda Mimar Etkileimler (doktora tezi, 1994), Sosyal Bilimler Enstits, s. 31-39; Ahmet Ali Bayhan, Msrda Osmanl Devri Mimarisi (doktora tezi, 1997), Yznc Yl niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, s. 25-28. Ahmet Ali Bayhan

SLEYMAN PAA CAM ve TRBES


XIV. yzylda Bolayrda ina edilen cami ve trbe. Orhan Gazinin olu Rumeli ftihi Gazi Sleyman Paann (. 758/1357 [?]), Ftih Sultan Mehmed devrinde dzenlenmi vakfiyesinden ve ayn dneme ait vakf tahrir defterlerinden Bolayr kasabasnda cami, zviye, imaret, kervansaray ve trbeden oluan bir klliye yaptrd anlalmaktadr. Gelibolu yarmadasnn kuzey ucunda Trakya kysnda yer alan ve anakkalenin ilesi olan Bolayr, Rumeli ftuhatna katlmak zere Anadoludan gelen asker birliklerin hareket noktasyd. Ad geen belgelerde imaret veya zviye diye anlan sz konusu yap topluluundan gnmze kadar cami ile trbe gelebilmi, dier birimler ortadan kalkmtr. Dikdrtgen bir alan kaplayan cami kgir duvarl ve krma atldr. Almak duvar rgs kaba yontulu kesme talar ve deiken tula sralarndan oluur. eriden 9,05 10,75 m. boyutlarnda olan harim iki sra halinde dzenlenmi pencerelere sahiptir. Her duvarda ikier adet olan dikdrtgen biimindeki alt pencereler kesme ta svelerle kuatlm ve tula rgl sivri hafifletme kemerleriyle talandrlmtr. Kuzey (giri) cephesinin ekseninde yer alan bask kemerli giri sivri kemerli bir niin iine yerletirilmitir. Dier cephelerde alt pencerelerin stne isabet eden ikier adet sivri kemerli tepe penceresi mevcuttur. Kare kaideli ve silindir gvdeli bodur minare harimin kuzeybat kesinde ykselir. Dtan bir payandayla takviye edilen mihrapta yalnzca mukarnasl kavsara zgn kalabilmitir. Alt ksmnda sivri kemerlerin sraland minberin korkuluu kabartma geometrik gemelerle ssldr. Minberin ka kemerini talandran palmet biimli alnln alt kesiminde krk ka kemerciklerle son bulan bir kartuun iinde slsle yazlm kelime-i tevhid, bunun zerinde palmeti dolduran rm kabartmalar mevcuttur. 956 (1549) ylnda tamir edildii manzum kitbesinden anlalan kare planl (7,80 7,87 m.) trbenin duvarlar Cumhuriyet dnemindeki bir onarmda bir sra tula, bir sra kesme tatan almak rgy taklit eden boyal sva ile kaplanmtr. Dou cephesinde giri, dier cephelerde birer adet mermer sveli dikdrtgen pencere vardr. Sekizgen kasnaa oturan, iten sekizgen piramit, dtan kubbe eklindeki rt, Osmanl mimarisinde allmam bir grnm arzetmekte olup Seluklu kmbet tasarmndan izler tamaktadr. Sleyman Paann bir seki zerinde yer alan kabri XIX. yzyln ikinci yarsna ait, empire (ampir) slbunda dkme pirinten parmaklklarla kuatlmtr. Sandukann zgn srmal kavuu nce stanbuldaki Trk ve slm Eserleri Mzesine, oradan Topkap Saray Mzesine nakledilmitir. Sleyman Paann ayak ucunda kendisiyle beraber len atnn gml olduu rivayet edilir. 1880lere tarihlenen bir fotorafta trbeye bitien atl bir birim grlr. Ge dnem zelliklerine sahip kemerli, gen alnlkl bir girii olan bu blm, Ekrem Hakk Ayverdi tarafndan vakf kaytlarnda sz edilen ilve mescid diye nitelendirilmitir. Ayn fotorafta, camiyle trbenin etrafndaki avluyu kuatan ve gnmzde mevcut olmayan parmaklkl bir evre duvar dikkati eker. Avlu giriinin ok ularyla sonulanan demir kanatlarnn yanlardan kare kesitli, stlerinde kreler olan, empire slbunda kesme ta dikmelerle kuatld, moloz ta rgl, alak bir duvara oturan, kapyla ayn zelliklere sahip parmaklklarn da dikmelere benzer babalarla takviye edilmi olduu grlmektedir. Gnmze ulamayan zviye, imaret

ve kervansaray yaplarnn konumlar ve mimari zellikleri hakknda bilgi yoktur. Trbenin yaknnda, nce Sakzda bir caminin hazresine defnedilmi iken vasiyeti zerine naa buraya nakledilen Nmk Kemalin kabri yer alr. Tasarm ve kabartma sslemeleriyle birinci ulusal mimarlk slbunu yanstan kabir mermerden bir lahit biimindedir. Palmet dizileriyle snrl olan alt kesimin yzlerine rmlerden mteekkil, ular palmetli emseler konmutur. Kvrml bir kuma biiminde yontulmu olan st kesimin ortasnda Kbe ve Ravza-i Mutahhara rtlerini taklit eden, zikzakl yaz kuaklaryla bezeli bir blm vardr. Yaz kuaklarnda alternatif olarak sls hatl kelime-i tevhid ve Allah celle celluh ibaresi yer alr.

BBLYOGRAFYA

Ayverdi, Osmanl Mimrsi I, s. 41-48; Gkbilgin, Edirne ve Paa Livs, s. 163-165. M. Baha Tanman

SLEYMAN PAA MEDRESES


Kahirede XVI. yzyln ortalarnda Osmanl tarznda ina edilen medrese. Kahirede Srciye caddesinde bulunan medrese (el-Medresets-Sleymniyye, et-TekiyyetsSleymniyye) takaps zerindeki drt satrlk Arapa kitbesine gre 950 (1543) ylnda Vezrizam Hadm Sleyman Paa tarafndan yaptrlmtr. Evliya elebinin, Rum tarz cmle hcreleri kgir kubbedir. Hareminde abdesthane ile mmur medresedir eklinde tasvir ettii yap 1992 ylndaki byk Kahire depreminde zarar grmtr. Gnmzde hcreleri baehir dndan gp gelen aileler tarafndan ikametgh olarak kullanlmakta, kuzeybat cephesi ahap desteklerle ayakta durabilmektedir. Kuzeydou ve gneydou ynleri dier yaplarla kuatlm durumdaki medresenin ana cephesi kuzeybatdadr. Srciye caddesine bakan cephe iki katldr; alt katnda zemin seviyesinde yedi adet dkkna yer verilmitir. 25,80 m. uzunluundaki cephenin st katnda hcrelere ait, nceden demir parmaklkl olduu sanlan dikdrtgen biiminde on alt pencere almtr. Bunlarn zerinde farkl boyutlarda pencerelere yer verildii grlmektedir. Cephenin ortasndaki takap Memlk slbunda ve antsal ldedir. Takap ke boluklar palmet-rm ile tezyin edilmi, etraf girift ssleme kuayla evrilmi dilimli kemerli bir ni ierisinde dz atk tal kap akl ve iki yannda birer mastaba, daha stte yatay dikdrtgen biiminde mermer kitbe ile onun zerinde iki kenarnda birer gmme stunesi olan ve mukarnaslarla nihayetlenen bir dikdrtgen ni iinde dikdrtgen ekilli bir pencereden olumaktadr. Leymn sokana bakan gneybat cephesi 34 m. uzunluundadr. Bat ucunda bask kemerli bir tli girile onun yannda ve zerinde dikdrtgen biiminde pencereler almtr. Alttakiler ahap korkulukludur. Gney ksmnda be pencere daha mevcut olup bunlar birer dikdrtgen ni ierisindedir. Genel dzenleme itibariyle dikdrtgen plan gsteren medresenin beden duvarlar dzgn kesme tatan, rt sistemi tuladandr. Kuzeybat cephesinin ortasndaki takapdan on iki basamakl bir merdivenle 10,70 m. uzunluundaki bir koridora, oradan da avluya ulalmaktadr. Koridor ardarda apraz tonozla rtlmtr. Zemini ta demeli ve zeri ak avlu 11,65 10,30 m. llerindedir; drt ynden avlu zemininden 15 cm. kadar ykseltilmi birer seki durumundaki revaklarla kuatlmtr. Kuzeybat revaknn ortasndaki gz giri koridoru, gneydoudaki revakn ortasndaki gz ise ardndaki 3,75 m. geniliinde ve 3,65 m. derinliinde dershane ise eyvan sebebiyle dierlerinden daha byk tutulmutur. On iki mermer stuna oturan on iki sivri kemerli revak on alt kk kubbe ile rtlmtr. Bunlarn ardnda 3 3 m. ebadnda yirmi bir adet renci hcresi mevcuttur. Revaklara alan birer kap ile pencereye sahip olan hcreler birer kk kubbe ile kapatlm durumdadr. Hcrelere gre daha byk tutulmu olan dershanenin gneydou duvarnn ortasnda krmz ve beyaz talarn alternatif kullanlmasyla elde edilmi, gne n sslemeli bir mihrap bulunmaktadr. Medrese daha sonralar Kdiriyye tekkesi olarak kullanldndan et-Tekiyyets-Sleymniyye diye anlm, gney kesindeki hcre de eyh Resl el-Kdir ile brhim el-Kdirnin mezarlarn ieren bir trbe olarak dzenlenmitir. Msrdaki Osmanl tarz medreselerin ilk rnei olan Sleyman Paa Medresesi daha sonra ina edilen eitim kurumlarna rnek tekil etmitir. Ancak bunlarn birou gnmze ulamamtr. 1164

(1751) tarihli Sultan Mahmud Medresesi benzer plan emasyla Kahiredeki bir dier Osmanl yaps olarak dikkat ekmektedir. Ayrca Sleyman Paa Medresesi, eyvanl dershanesi sebebiyle erken devir Bursa yaplarndan Yldrm ve Murdiye medreseleriyle paralellik gstermektedir.

BBLYOGRAFYA

Evliya elebi, Seyahatnme, X, 232; Ali Paa Mbrek, el-at-Tevfyye, Kahire 1982-86, II, 138-144; VI, 161; M. S. Briggs, Muhammadan Architecture in Egypt and Palastine, New York 1974, s. 137-138; Cahid Baltac, XV-XVI. Asrlarda Osmanl Medreseleri, stanbul 1976, s. 5; Sud Mhir Muhammed, Mescid Mr ve evliyhe-lin, Kahire 1404/1983, V, 95-98; Reb Hmid elHalfe, Fnnl-hire fil-ahdil-Omn (1517-1800), Kahire 1984, s. 32-33; R. B. Parker R. Sabin, Islamic Monuments in Cairo: A Practical Guide (ed. C. Williams), Cairo 1985, s. 113; M. M. s, e-rzl-Omn fil-mnetit-talm bil-hire (doktora tezi, 1987), CmiatlKhire, s. 278-280; Ahmet M. el-Masry, Die Bauten von dim Sulaimn Pascha (1468-1548), Berlin 1991, s. 108-119; Abdullah Atia Abdlhafiz, Osmanl Dneminde stanbul ile Kahire Arasnda Mimar Etkileimler (doktora tezi, 1994), Sosyal Bilimler Enstits, s. 31, 90-94; Kmil Haydar, el-mretl-Arabiyyetl-slmiyye, Beyrut 1995, s. 16; D. Behrens-Abouseif, Islamic Architecture in Cairo: An Introduction, Cairo 1996, s. 113; Ahmet Ali Bayhan, Msrda Osmanl Devri Mimarisi (doktora tezi, 1997), Yznc Yl niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, s. 136138; M. Ebl-Amyim, rl-hiretil-slmiyye fil-aril-Omn (nr. Ekmeleddin hsanolu), stanbul 2003, s. 59-63. Ahmet Ali Bayhan

SLEYMAN SDEDDN EFEND


(bk. MSTAKMZDE SLEYMAN SDEDDN).

SLEYMAN b. SURAD
() Ebl-Mutarrif Sleymn b. Surad b. el-Cevn el-Huz (. 65/685) Sahb. Doksan yanda vefat ettii dikkate alndnda mild 592 yl civarnda doduu sylenebilir. Huza kabilesinin Yemenden sonra ikinci vatan olan Merrzzahrnda dnyaya geldi. Ad Yesr iken mslman olunca Hz. Peygamber adn Sleyman olarak deitirdi. Resl-i Ekremin yaad dnemde hayat hakknda yeterli bilgi bulunmamakta, Medineye hicret edenler arasnda yer ald sanlmaktadr. Kfe ehri kurulunca (17/638) oraya yerletii, Hz. Ali taraftar olduu halde Cemel Vakasna (36/656) katlmad, bu sebeple Hz. Alinin ona sitem ettii bilinmektedir. Sleyman, Sffn Savanda (37/657) Hz. Alinin sa kanat piyadelerine kumandanlk etti. Bu savata Muviye b. Eb Sfyn ordusunun nemli savalarndan Haveb b. Tahye Zzuleymi ldrd ve yzndeki kl yarasyla Hz. Alinin huzuruna geldiinde halife ona, Mminlerden Allaha verdii sze sadk kalan adamlar da vardr melindeki yeti okuyarak (el-Ahzb 33/23) iltifat etti. Hz. Alinin ehid edilmesinden (40/661) sonra olu Hz. Hasana biat etti. Onun hilfeti Muviye b. Eb Sfyna devretmesinin ardndan Muviyeye biat etmedii gibi hilfetten feragat kararndan vazgemesi iin Hz. Hasann yanna giden heyete szclk etti. Hasana Muviyeden yeterli gvenceyi almadn, ondan sonra hilfetin kendisine geeceini kararlatrmas gerekirken bunu yapmadn syledi; pek ok taraftar bulunduunu hatrlatarak Muviyeyi hilfetten azledip mcadeleyi yeniden balatmasn teklif etti. Fakat bekledii cevab alamad. Hz. Hasann lm zerine (49/669) arkadalaryla birlikte Hz. Hseyine bir tziye mektubu yazarak kendisine balln bildirdi. Muviye de Kfe Valisi Mugre b. ubeye vakit namazlarn birlikte klmak suretiyle Sleyman dier muhalif Kfelilerle birlikte gz altnda tutmasn emretti. Yezd b. Muviye hilfete geince Sleyman ona biat etmeyip Hseyine mektup yazd ve onu Kfeye hilfet mcadelesine davet etti. Hseyinin eitli topluluklardan gelen bu tr davetlerin mahiyetini renmek zere Kfeye gnderdii Mslim b. Aklin Sleymann evinde kald rivayet edilmektedir. Bu srada Kfelilerden 12.000 veya 18.000 kii Hz. Hseyine biat etmekle birlikte ynetimin onlara uygulad iddetli bask yznden nemli bir ksm Yezde istemeyerek biat etti. Sleyman ve arkadalar, Kfeye gelmekte olan Hseyinin yanna gitmeyip onun ehid edilmesine seyirci kaldlar. Sleyman b. Surad, Hz. Hseyine yardm etmedikleri iin vicdan azab duyan ve bu gnahlarndan tvbe ettikleri iin Tevvbn diye anlan Kfelilerin bana geti. Hseyinin intikamn almak isteyen bu topluluk Yezdin lmne kadar (64/683) faaliyetlerini gizli yrtt. Sleymann henz artlarn olumadn sylemesine ramen Kfeliler onu dinlemeyip Kfede ynetimi ele geirdiler ve bu durumu Abdullah b. Zbeyre bildirdiler. Abdullah da kendi adamlarn ynetime tayin etti. O gnlerde Muhammed b. Hanefiyyenin immetine davet iin Kfede bulunan Muhtr es-Sekaf, Sleyman b. Suradn bu tr mcadelelerin yntemini bilmediini ileri srerek onun taraftarlarndan bir ksmn kendi yanna ektiyse de Kfe valisi Muhtr yakalatp Tevvbn hareketinin sonuna kadar onu hapsetti. Sleyman b. Surad ihtillin balatlaca Nuhayleye gitti (Reblhir 65 / Kasm 684). Yeteri kadar adam toplanmamasna ramen taraftarlarnn sraryla ayaklanmay balatt; ancak

Ubeydullah b. Ziyd kumandasndaki Emev kuvvetleriyle yaplan Aynlverde Savanda byk bir yenilgiye urad. Sleymann ba kesilerek Halife Abdlmelik b. Mervna gnderildi (ayrca bk. TEVVBN). Sleyman b. Surad, Resl-i Ekremden baka Hz. Ali, bey b. Kb, Hz. Hasan ve Cbeyr b. Mutimden hadis rivayet etmi, rivayet ettii sekiz hadis, eitli hadis mecmualarnda yer almtr. Kendisinden Eb shak es-Seb, Ad b. Sbit, Abdullah b. Yesr el-Chen gibi tbiler rivayette bulunmutur.

BBLYOGRAFYA

bn Sad, e-abat, IV, 292-293; VI, 25-26; Taber, Tr (Ebl-Fazl), V, 552-563, 583 vd.; bn Abdlber, el-stb, II, 63-65; Yakb, Tr, II, 228-258; bnl-Esr, sdl-be, II, 449-450; a.mlf., el-Kmil, III, 424; IV, 20, 159-162, 165, 172, 175-182, 186-189, 211, 244, 309; bn Kesr, elBidye, VII, 260; VIII, 247-254, 284; bn Hacer, el-be, II, 75-76; Wensinck, el-Mucem, VIII, 111; J. Wellhausen, slmiyetin lk Devrinde Din-Siyas Muhalefet Partileri (trc. Fikret Iltan), Ankara 1989, s. 98-121; Ethem Ruhi Flal, lk i Olaylar: Tevvbn Hareketi, AFD, XXVI (1983), s. 335-352; Abdlkerim zaydn, Aynlverde Sava, DA, IV, 283; K. V. Zettersten, Sleyman b. urad, A, XI, 175-176; E. Kohlberg, Sulaymn b. urad, EI (ng.), IX, 826-827; Hseyin Sermed Muhammed, Sleymn b. urad uz, DMT, X, 275-276. Asri ubukcu

SLEYMAN AH I
() (. 479/1086) Anadolu Seluklu Devletinin kurucusu ve ilk hkmdar (1075-1086). Seluk Beyin torunu Kutalmn oludur. Kutalm, Sultan Alparslan karsnda giritii savata yenilgiye urayp kaarken atndan dp lm (455/1063), ocuklar Sleyman ah, Mansur, Alp lig ve Devlet (Dolat), Alparslan tarafndan esir alnmt. Nizmlmlk, Kutalmn btn ocuklarnn ldrlmesini isteyen Alparslana bunun devlete hayr getirmeyeceini syleyip engel olmutu. Sleyman ah ve kardeleri bu dnemde Urfa-Birecik taraflarnda bir tr srgn hayat yaadlar. Sleyman ah, Sultan Melikah tahta kt sralarda kardeleriyle birlikte, Bizans hkimiyetindeki Anadoluda Frat rma boylarnda ve Urfa dolaylarnda fetihlerde bulunduktan sonra Orta Anadoluya geerek fetih harektna burada devam etti. Bu dnemde, Byk Seluklu Devletine tbi olarak Filistinde bir Trkmen beylii kurup fetihlere devam eden Atsz b. Uvaka kar bir tavr iinde olan emrlerinden kl, Ftmler ynetimindeki Akky fethedip Atszdan ayrlarak bir beylik kurmak iin baz giriimlerde bulundu. Sleyman ahn kardelerinden birine, kaynaklarda ad verilmemekle birlikte muhtemelen Alp lige mektup gndererek hizmetinde bulunmak istediini, sultann ailesinden saylmayan Atsza tbi olmayacan, eer Atsz yenebilirlerse Ftmlerin de kendilerine yardmda bulunacan, bylece Suriye ve Filistine kolayca hkim olacaklarn syledi ve onu Filistine davet etti. Kutalmolu, kardei Devlet ve amcas Resul Teginin bir olu ile beraber Taberiyeye gidip klye katld ve Ftm Devletine tbi olduunu iln etti. Bunu haber alan Atsz, harekete geip kl ve mttefiki Kutalmoullarn Taberiyede yenilgiye uratt (467 sonlar / Temmuz 1075), esir ald kly ve olunu ldrtt, Kutalmoullarn koruma altna ald ve durumu bir eliyle Sultan Melikaha arzetti. Kardelerinin ve amcasnn olunun esir alndn renen Sleyman ah, Kuzey Suriyeye inip Seluklu vasal Mirds Emri Cellddevle Nasr b. Mahmdun ynetimindeki Halepi kuatt. Nasr, bir sre Sleyman ahla savatktan sonra ona bir mektup gndererek sultann nibi olduunu, eer ona itaat ediyorsa kendisine verecei bir miktar mal ve parayla Halepten ayrlmas gerektiini syledi. Bunun zerine kuatmay kaldran Sleyman ah daha gneydeki Selemiyeye gelip karargh kurdu. Bu arada Emr Atsz b. Uvaka haber yollayarak kardelerinin ve amcasnn olunun kendisine gnderilmesini istedi. Atsz, Sleyman ahn bu isteini yerine getirmeyip durumu Sultan Melikaha arzettiini bildirdi. Ardndan sultandan gelen bir emirle Kutalmoullarn ve amcalarnn olunu bu srada Badatta bulunan Aytekin es-Sleymnye gnderdi, o da baehir sfahana yollayp sultana teslim ettirdi. Daha sonra Bizans ynetimindeki Antakyay kuatan Sleyman ah, Vali Isaakios Komnenos ile 20.000 dinar karlnda bar yaparak kuatmay kaldrd. Halep civarnda Atsza yardma gelmekte olan 3000 Trkmen atlsna saldrd ve mallarn yamalayp Antakya yresine dnd. Anadoluda yeniden fetihlere balayan Sleyman ah, ksa zamanda Orta Anadolu zerinden daha nce Seluklu aknclarnn harektta bulunduu Marmara denizi ynne hareket ederek zniki fethetti

ve burasn temellerini atmakta olduu Anadolu Seluklu Devletinin baehri yapt. Azm, Sleyman ahn zniki 467 (1075) ylnda ele geirdiini kaydeder (Azim Tarihi, s. 16, trc. s. 21). Bu rivayeti esas alan baz Seluklu tarihileri Anadolu Seluklu Devletinin bu tarihte, bazlar ise 10781081 yllar arasnda kurulduunu kabul etmi, bu konuda baka grler de ileri srlmtr (Kafesolu, TED, sy. 10-11 [1981], s. 1-28). Sultan Melikah, Sleymana bu baarsndan dolay kendisini Anadolu Seluklu Devleti hkmdar olarak tanyan bir menur, Abbs Halifesi KimBiemrillh da hilat ile Nsrddevle, Ebl-fevris, Rknddin unvan ve lakaplarn verdiini bildiren bir ferman gnderdi. Sleyman ahn kendi adna para bastrp hutbe okuttuuna dair bir kayt bulunmamaktadr. Bu sebeple kurduu devletin hukuk bakmdan Byk Seluklu Devletine tbi olduu sylenebilir. Nitekim kaynaklarda Sultan Melikaha tbiiyetine dair ak ifadeler yer almaktadr. Sleyman ahn zniki fethettii sralarda Bizansn siyas durumu karkt. Rumeli ordusu kumandan Nikephoros Bryennios ile Anadolu ordusu kumandan Nikephoros Botaneiates, mparator Mikhail Dukasa kar ayaklanarak imparatorluklarn iln etmilerdi. Ktahyadan stanbula yryen Botaneiates, Sultan Alparslana isyan edip Bizansa snan Erbasgan Sleyman aha gndererek ittifak teklifinde bulundu. Sleyman ah bu teklifi kabul etti ve 2000 kiilik bir kuvvet gnderdi. Botaneiates, Bizans tahtn ele geirip imparator oldu (1078). Bizansn bu kark durumundan faydalanan Sleyman ah devletinin snrlarn Marmara ve Karadeniz ynlerinde geniletti. Ksa zamanda Bursa evresiyle Kocaeli yarmadasn ele geirerek skdar ve Kadkye doru ilerledi, hatta Anadolu kylarnda gmrk daireleri kurup Boazdan geen gemilerden vergi almaya balad. Bylece stanbul Boaz, Seluklu-Bizans snrlarn oluturmu oldu. Sleyman ahn Anadolu Seluklu Devletini kurmasnn ardndan kalabalk Trkmen kitlelerinin Azerbaycandan Anadoluya gelmesiyle bu corafyada Trk nfusu oalmaya balad. Bizansta ortaya kan huzursuzluklar yznden eitli rklardan oluan yerli halklar, Sleyman ahn ynetimini benimsedikleri gibi byk arazi sahiplerinin hizmetinde alan ve esir muamelesi gren kyller Seluklu ynetiminde hrriyetlerini kazandlar ve toprak sahibi oldular. Sleyman ah devleti aabeyi Mansur ile birlikte ynetiyordu. Devlete tek bana hkim olmak isteyen Mansurun Bizans mparatoru Nikephoros Botaneiates ile ittifak yapmas zerine Sleyman ah durumu Sultan Melikaha bildirdi. Melikah, Emr Porsuku bir Seluklu ordusuyla znike gnderdi ve Mansur bertaraf edildi. Sleyman ah, daha sonra Bizansta taht iddiasnda bulunan Nikephoros Melissenos ile mparator Botaneiatese kar ittifak yapt; buna karlk Denizli ve Ankara civarndaki ehir ve kaleleri devletinin snrlar iine katt. Bunun zerine Botaneiates, Hadm Ioannes kumandasnda sevkettii kuvvetlerle zniki kuattysa da Eskiehir taraflarnda Melissenos ile beraber olan Sleyman ahn hemen yola kmasyla kuatmay kaldrmak zorunda kald. Melissenos, ok gemeden yannda Seluklu kuvvetleri olduu halde Kadkye kadar ilerledi ancak kendisinden daha nce harekete geen Aleksios Komnenos, Bizans tahtn ele geirerek imparatorluunu iln etti (1081). Sleyman ahn baarlar kazanp snrlarn Bizans aleyhine geniletmesi karsnda aresiz kalan yeni imparator yksek miktarda vergi vermek suretiyle onunla bir anlama yapt. Bylece Seluklularn stanbul Boazn terketmesini ve Drakon suyuna (Dragos deresi) kadar geri ekilmesini salam oldu. Bu anlama sonucunda Sleyman ah, Marmara denizi kylarna kadar hemen hemen btn Anadoluya fiilen hkim olduunu Bizansllara kabul ettirmi oldu. Anadoluda Seluklu fetihlerinin Sultan Melikahn buyruuyla yrtldn bilen mparator Aleksios Komnenos, fetihleri durdurmak veya yavalatmak iin Kuzey in hkmdarna eli gnderip

doudan Seluklulara kar bir asker harekta girimesini teklif etti, fakat bir sonu alamad. 1082de sultan unvann alan Sleyman ah, Philaretos Brachamiosun Gneydou Anadolu blgesinde bir Ermeni prenslii kurmas zerine ukurova blgesine bir sefer dzenleyerek Tarsus, Adana, Misis, Aynizerb ve yrelerini fethetti (475/1082-83), Malatyay vergiye balad. Bu srada Trablusam hkimi i Celllmlk Ebl-Hasan Ali b. Ammra bavurup yeni fethettii ehirler iin kad ve hatipler gndermesini istedi. Bu ehir ve kalelere vali ve kumandanlar tayin ettikten sonra znike dnd. Bata Antakya olmak zere ynetimi altnda bulundurduu ehirlerde halka ve askerlere iddetli bask uygulayan, olu Barsamay dahi hapse atan Philaretos Brachamiosun Urfaya gitmesinden faydalanan Antakya ahnesi smil, Barsamay hapisten kard ve ehri Sleyman aha teslim etmek iin onunla i birlii yapt. Sleyman ah, ileri gelen emrlerinden Ebl-Ksm znikte brakp oullar Klcarslan, Dvud ve 300 atl ile birlikte Antakyaya hareket etti. ehre hkim olmak isteyen Suriye Seluklu Devleti Hkmdar Tcddevle Tutu ile ehirden her yl Byk Seluklu Devleti adna vergi alan Musul Seluklu Emri erefddevle Mslim b. Kureyin kendisinin Antakyaya gelmekte olduunu haber almamalar iin geceleri yol alp gndzleri konaklamak suretiyle Antakya yaknlarna geldi. te yandan smil, Barsama ve burada kuvvetleriyle kendisine katlan Mencekolu adl bir Trkmen beyi ile birlikte 10 ban 477de (12 Aralk 1084) ehri ve 12 Ramazan 477de (12 Ocak 1085) i kaleyi fethetti. Askerlerinin hristiyan halka iyi davranmalar ve evlerine girmemeleri hususunda bir buyruk kartt. Camiye dntrd Kawasyana (Mar Cassianus) Kilisesinde 15 ban 477 (17 Aralk 1084) Cuma gn 110 mezzin tarafndan okunan ezandan sonra cuma namaz klnd. Sleyman ah, hristiyan halkn istei zerine Antakyada Meryem Ana ve Aziz Cercis adlarna iki kilisenin inasna izin verdi. Hristiyan leminin kutsal ehirlerinden saylan Antakyann fethini Sultan Melikaha bildirdi. Sultan baehir sfahanda fethi kutlamak amacyla trenler yaptrd. Devrin nl airi Ebverd bu fetih sebebiyle bir kaside kaleme ald. Sleyman ah daha sonra Bagras, Sveydiye (Samanda), skenderun, Derbesak, Artah, Hrim, Telbir, Gaziantep ehir ve kalelerini, emrlerinden Buldac Elbistan, Gksun, Mara, Behisni, Rabn ehir ve kalelerini ksa bir sre iinde fethetti. Bylece Anadolu Seluklu Devletinin snrlar Marmara denizinden Frat rma ve Halep yrelerine kadar ulat. Sleyman ahn Halep kaplarna dayanmas Seluklu vasal Musul emri erefddevle Mslim b. Kureyi harekete geirdi. Mslim, Sleyman aha Antakyann eski hkimi Philaretos Brachamiostan almakta olduu yllk vergiyi kendisinin demesini, aksi takdirde sultana isyan etmi saylacan bildirdi. Sleyman ah ise tek amacnn fethettii lkelerde sultan adna hutbe okutup para bastrmak olduunu, Antakya ve dier ehirlerin fethini ancak onun sayesinde gerekletirdiini belirtti. Ayrca nceki Antakya hkimi gayri mslim olduundan kendisine cizye verdiini, fakat bir mslmann baka bir mslmana cizye demeyeceini syledi. Bu arada Mslimin sert davranlar yznden Kilboullarna mensup baz kuvvetlerle Mirds emrleri ebb ve Mansr, Sleyman aha katldlar. Bunun zerine Mslim, beraberinde Trkmen atllar bulunan ubuk Bey olduu halde Halepten kp Antakyaya yneldi. Sleyman ah, 4000 kiilik ordusuyla Amik ovasndaki Kurzhil yrelerinde Mslim ile savaa giriti. ubuk Beyin kuvvetleriyle beraber Sleyman aha katlmasyla yenilgiye urayan Mslim arpmalar srasnda hayatn kaybetti (24 Safer 478 / 20 Haziran 1085). Ardndan Sleyman ah, erf Hasan b. Hibetullah el-Huteytnin elinde bulunan

Halepi kuatt (Reblevvel 478 / Temmuz 1085). Bu arada gnderdii kuvvetler Maarretnnumn, Kefertb, Knnesrn, Latmin ehir ve kalelerini fethetti. Sleyman ah, bnl-Huteyt ile Sultan Melikahn onayn almak artyla Halepin kendisine teslim edilmesi hususunda anlanca kuatmay kaldrd, fakat daha sonra bundan vazgeip ehri yeniden kuatmaya balad (479/ 1086). ehrin Sleyman aha teslimine dair Sultan Melikahn onayn hl alamam olan bnl-Huteyt, bu srada Dmakta bulunan Suriye ve Filistin Seluklu Hkmdar Tcddevle Tutua haber gndererek Halepi gelip almasn istedi. Tutu, Sleyman ah ile aras ak olan Artuk b. Eksk Bey ile birlikte Halepe yneldi (Muharrem 479 / Nisan-Mays 1086). Durumu renen Sleyman ah da hemen harekete geti. Halep yaknlarnda Aynseylem yresindeki arpmalar srasnda baz Trkmen beyleri kuvvetleriyle birlikte Tutuun saflarna katld. Hayatnda ilk defa yenilgiye urayan Sleyman ah sava alanndan ayrlp ssz bir yere ekildi. Bunu renen Tutu adamlarn gndererek ona yanna gelmesini, kendisiyle bar yapacan bildirdi. Ancak Sleyman ah iine dt mitsiz ruh haliyle ban kalbine saplayarak intihar etti (18 Safer 479 / 4 Haziran 1086) (bnl-Kalnis, s. 119; Anna Komnena, II, 65). Tutu, Sleyman ahn naan Halep Kapsnda defnettirdi. Hanmn, iki olunu, vezirini Antakyaya gnderdi. Bunlar daha sonra Sultan Melikah tarafndan sfahana gtrld. Bir rivayete gre Sleyman ah sava meydannda lmtr. Sava alann gezen Tutuun askerlerinin yakut ve som altnlarla ilenmi zrhl bir cesedi grp Tutua haber verdikleri, Tutuun, Bu Sleyman aha benziyor dedii, Nasl tandnz? sorusuna da, Ayaklar benim ayaklarma benziyor, zira Selukoullarnn ayaklar birbirine benzer eklinde cevap verdikten sonra cesedin banda durup, Biz Mkil oullar sizlere (Arslan Yabgu oullar) zulmettik, sizleri bizden uzaklatrp ite byle ldryoruz dedii rivayet edilmitir (bnl-Adm, II, 97-98). Sleyman ahn lmnden sonra znikte yerine vekil brakt Eblksm, ardndan kardei Eblgazi hkim olmutur. Anadoluda mill birlii kuran Sleyman ah, Anadolu Trkleri arasnda gazilik pyesi kazanm (bn Bb, I, 37) ve efsanev bir ahsiyete brnmtr. Hibir kaynakta yer almamasna ramen Caberde bulunan Trk mezar ona nisbet edilmitir (Enver, s. 6, 78).

BBLYOGRAFYA

bnl-Kalnis, Tru Dma (Amedroz), s. 117-119; Anna Komnene, Anne Comnene. Alexiade. Rgne de lempereur Alexis I Comnne: 1081-1118 (nr. ve trc. B. Leib), Paris 1943, II, 64-65; Azim Tarihi: Seluklular Dnemiyle lgili Blmler: H. 430-538 (nr. ve trc. Ali Sevim), Ankara 1988, s. 16, trc. s. 21; bnl-Esr, el-Kmil, X, 138-140, 147-148; a.mlf., et-Trul-bhir fiddevletil-Atbekiyye bil-Mevl (nr. Abdlkdir Ahmed Tuleymt), Kahire 1382/1963, s. 6, 7; Sbt bnl-Cevz, Mirtz-zamn (nr. Ali Sevim), Ankara 1968, s. 215, 229-230, 234-237; bnlAdm, Zbdetl-aleb, II, 78, 86-92, 95, 97-99; bn Bb, el-Evmirl-Aliyye: Selukname (trc. Mrsel ztrk), Ankara 1996, I, 29, 37; Ebl-Ferec, Trih, I, 330, 332-333; Aksary, Msmeretl-abr, s. 19-21; Mstevf, Tr-i Gzde (Browne), I, 481; Bedreddin el-Ayn, dl-cmn, TSMK, III. Ahmed, nr. 2912, XXI, vr. 194a-195a, 261b; Urfal Mateos Vekayinmesi (952-1136) ve Papaz Grigorun Zeyli (1136-1162) (nr. ve trc. H. D. Andreasyan), Ankara 1962, s. 147, 161-164, 168-169; Enver, Dstrnme, s. 6, 78; M. Halil Yinan, Trkiye Tarihi, Seluklular Devri I: Anadolunun Fethi, stanbul 1944, s. 120, 123, 152-153; brahim

Kafesolu, Sultan Melikah Devrinde Byk Seluklu mparatorluu, stanbul 1953, s. 69-70, 89-90; a.mlf., Anadolu Seluklu Devleti Hangi Tarihte Kuruldu, TED, sy. 10-11 (1981), s. 1-28; E. Honigmann, Bizans Devletinin Dou Snr (trc. Fikret Iltan), stanbul 1970, s. 121-122; Osman Turan, Seluklular Zamannda Trkiye, stanbul 1971, s. 45-82; a.mlf., Sleyman-ah I, A, XI, 201-219; Cl. Cahen, Osmanllardan nce Anadoluda Trkler (trc. Yldz Moran), stanbul 1979, bk. ndeks; Ali Sevim, Anadolu Ftihi Kutalmolu Sleyman ah, Ankara 1990; a.mlf. - Erdoan Meril, Seluklu Devletleri Tarihi: Siyaset, Tekilt ve Kltr, Ankara 1995, s. 421-427; Mehmet Altay Kymen, Sleyman ah ve Anadolu Seluklu Devletinin Kuruluu, TTK Belleten, sy. 218 (1993), s. 71-79; G. Leiser, Sulaymn b. utulmish, EI (ng.), IX, 825-826. Ali Sevim

SLEYMAN AH II
() (. 600/1204) Anadolu Seluklu sultan (1196-1204). Sleyman ah hakknda kaynaklarda yer alan ilk bilgi babas II. Klcarslann, lkesini oullar arasnda paylatrd srada onu merkezi Tokat olan eyalete melik tayin etmesiyle ilgilidir. Samsun ve evresiyle Karadeniz sahilinde Bizans hkimiyetindeki birok ehir ve kasaba onun meliklii dneminde fethedildi. Sleyman ah, babasnn lmnn ardndan saltanat ele geirmek iin harekete geti ve bu hususta nemli bir engel olarak grd aabeyi Kutbddin Melikahla mcadeleye giriti. Kutbddin ksa bir sre sonra lnce onun topraklarn ele geirmek istediyse de kardei Ankara Meliki Muhyiddin Mesud ile aralarnda anlamazlk kt. Sleyman ah, Mesudu malp ederek itaat altna ald. Bylece hkmran olduu Tokata Kutbddinin idaresindeki Sivas, Kayseri ve Aksaray da ilve edip hkimiyet sahasn geniletti. Dier kardei I. Gyseddin Keyhusrev dnda kendisine rakip olabilecek kimse kalmad. Sleyman ah, I. Keyhusrev ile mcadeleye girimeden nce onun halk nezdindeki saygnln ortadan kaldrmaya alt. Ardndan Tokattan Konyaya doru hareket etti. Ordusu kendi emrindeki kuvvetlerden baka Trkmenlerden ve yardmna gelen en az be kardeinin kuvvetlerinden meydana geliyordu. I. Keyhusrevin ordusu, Uluborlu meliki tayin edilmesinden itibaren kendisine tbi olan Bat ucundaki Trkmenler ile Konyadaki birliklerden ibaretti. Konyaya gelen Sleyman ah ehri kuatt. Kuatmann uzun sre devam etmesi ehirdekilerin durumunu gittike ktletirdiinden Keyhusreve bal beyler, Sleyman ah ile anlamak iin kendisine bir eli gnderip kuatmaya son verdii takdirde sefer masraflarn karlamay taahht ettiler. Bu teklifi kabul etmeyip saltanat konusunda srar ederse bu durumda Keyhusreve, ocuklarna, hazinesine ve maiyetine zarar verilmeyeceine, Konyadan istedikleri yere gitmelerine msaade edileceine dair kendisinden bir ahidnme istediler. Saltanat tercih eden Sleyman ah yannda bulunan beylerin ve ehir erafnn ahitliinde bir ahidnme yazdrd. Konyadaki beylerden ve ehrin ileri gelenlerinden her biri adna mlk, ikt ve mansb menurlar verdi. Beyler ve ehir eraf Sleyman aha yaplan teklifi ve ondan alnan cevab I. Keyhusreve arzettiler; Sleyman ahn kendilerine yollad ahidnme ve menurlar gsterdiler. Bunun zerine I. Keyhusrev saltanat makamndan ayrlmay kabul ettiini bildirdi. ehrin ileri gelenlerinden birka kiinin bu anlamay gerekletirmek zere aabeyinin yanna gnderilmesini, anlama artlarnn kesin ifadelerle yazlmasn istedi. Sleyman ah anlama metnini onun istedii ekilde yazdrd ve gven vermek iin yaknlarndan iki kiiyi I. Keyhusreve gnderdi. Keyhusrev anlamann yapld gnn gecesi baehir Konyay terketti. Sleyman ah ertesi gn ehre girdi ve Anadolu Seluklu Devleti sultan olarak tahta oturdu (8 Zilkade 592 / 3 Ekim 1196). Sleyman ahn clsu btn eyaletlere, komu devletlere ve Abbs halifesine bildirildi. Halife Nsr-Lidnillh saltanat menuru, etr ve sancak gndererek onun hkimiyetini tasdik etti. stanbula

gitmekte olan I. Keyhusrevin Ldik kynde tciz edildiini, yakn adamlarna ve eyalarna zarar verildiini haber alan Sleyman ah sulular yakalatp idam ettirdi. Daha sonra yeenleri zzeddin Keykvus ile Aleddin Keykubad yanna getirtip onlar Konyada kalmalar veya babalarnn yanna gitmeleri hususunda serbest brakt. Babalarnn yanna gitmek istediklerini sylemeleri zerine onlar da gnderdi. Anadoluda Seluklu birliini yeniden kurmak iin almalarna hz veren Sleyman ah bu amala nce Niksara, ardndan Amasyaya yrd. Kardelerinden Melik Berkyarukun elinden Niksar, Melik Arslanahn elinden Amasyay ald. Bu arada Elbistan Meliki Turul ah ona tbi olduunu bildirdi (Muharrem 594 / Kasm-Aralk 1197). Sleyman ah, Ankara Meliki Muhyiddin Mesud ile Malatya Meliki Kayser ah dnda btn meliklerin idaresinde bulunan topraklar elde etmekle Anadoluda Seluklu Trk birliini yeniden kurma yolunda nemli mesafeler alm oldu. Sleyman ahn, lkesindeki i sorunlarla uramasndan faydalanmak isteyen Bizans mparatoru III. Aleksios Angelos, Frangopulos lakapl Konstantinos kumandasndaki bir filoyu Karadenizde yk gemilerine basknlar dzenlemekle grevlendirdi. Kendisine ulaan ikyetler zerine Sleyman ah, imparatora eli gnderip Konstantinosun ald esirlerin serbest braklmasn ve gasbedilen mallarn iadesini istedi ve yeni bir antlama yaplmasn teklif etti. mzalanan bar antlamasna gre Bizans imparatoru, Sleyman aha yllk vergiden baka gasbedilen mallarn bedellerini demeyi kabul etti. Bylece iki devlet arasnda siyas ilikiler yeniden balad. Kilikya Ermeni hkimi II. Leon, Sleyman ahn Bizansla uramasn frsat bilerek Ereliyi zaptedip Kayseriyi kuatt. Sleyman ah topraklarn geri almak iin 595 (1199) ylnda Kilikyaya bir sefer dzenledi ve Ermenileri Toroslarn gneyine ekilmeye mecbur etti. Ereli Kalesi ve Adanaya kadar Kilikyann baz yerleim merkezleri ele geirildi. Bu tarihten itibaren Ermeniler Seluklulara tbi oldu. te yandan Bizans mparatoru III. Aleksios, Sleyman ah ile yapt antlamay bir trl kabullenemeyip onu ldrtmeye karar verdi. Niketas Khoniatesin kaydna gre (Historia, s. 700) imparatorun byk vaadlerde bulunarak Seluklu lkesine gnderdii suikast yakaland. Bunun zerine Sleyman ah, Bizans snrndaki ehirlere aknlar dzenledi. III. Aleksiosa kar ayaklanan Komnenoslar sllesine mensup Mikhaile asker yardmda bulundu. Seluklu hkimiyetini Bat ve Orta Anadoluda glendirdikten sonra Dou Anadoluda Trk birliini kurmaya alan Sleyman ah, Eyyblerden ald destekle kendisine tbi olmamakta direnen kardei Malatya Meliki Muizzddin Kayser aha kar harekete geti ve ehri kuatp ele geirdi (19 Ramazan 597 / 23 Haziran 1201). Bylece devletin snrlar, Muhyiddin Mesudun hkimiyetindeki Ankara hari babas II. Klcarslan devrindeki snrlarna ulam, Frat vadilerine kadar uzanan Seluklu ehirleri Sleyman ahn hkimiyeti altnda toplanm oldu. Dou Anadoluda hkm sren Artuklularn Harput kolu ile Mengckller bu dnemde Seluklu Devletini metb tanyordu. Artuklu Karaarslann olu mdddin Eb Bekir lnce (600/1203) yerine geen olu Nizmeddin, Artukoullarnn Hsnkeyf (Hasankeyf) kolu hkimi Nsrddin Mahmuda kar topraklarn koruyabilmek iin Sleyman ahn himayesine girmeyi tercih etmiti. Mengckllerin Erzincan kolu hkmdar Behram ah, kaynpederi II. Klcarslandan sonra kaynbiraderi Sleyman aha itaat arzetmiti. Ayn hnedann Divrii kolu hkmdar Turanah da (ahanah) Seluklulara tbi olmay srdryordu. Sleyman ah, Grclerin Dou Anadoluda Erzuruma kadar ilerlemeleri ve blgede nemli bir tehdit olarak ortaya kmalar zerine onlarla savamaya karar verdi. Kardelerine ve kendisine tbi

olan hkmdarlara haber gndererek asker yardm istedi. Kardei Mugsddin Turul ah kendi idaresinde olan Elbistan ve evresinde hazrlklarn ksa srede tamamlad. Erzincan Mengckl Beyi Behram ah, Erzincana giden Sleyman ah trenle karlad ve Seluklu ordusu ile Erzuruma hareket etti. Bu srada Erzurum, Saltuklu Beyi Melikahn idaresindeydi. Seluklulara tbiiyeti kabulde samimi olmadn dnd Melikah hapsettirip Saltuklu hnedannn blgedeki hkimiyetine son verdikten sonra (2 evval 598 / 25 Haziran 1202) asl hedefi olan Grcistan zerine yryen Sleyman ah, Grc Kraliesi Thamaraya bir mektup gndererek Seluklu tbiiyetine girmeyi kabul edip savamadan teslim olmasn, Mslmanl kabul ettii takdirde kendisiyle evleneceini, Grcistan da eyiz olarak kabul edeceini bildirdi. Seluklu ordusu Erzurumun dousunda Micingerd Kalesi civarndaki Pasinler ovasnda ordugh kurdu. Grc ordusu, Seluklu ordusunu istirahat halinde olduklar bir anda pusuya drd. 598 yl Zilkade ay balarnda (Temmuz 1202) meydana gelen savata Sleyman ah malp oldu. Bata Mengckl Behram ah olmak zere baz byk kumandanlar esir dt. Sleyman ah kardei Turul ah, dier beyler, kumandanlar ve askerleriyle birlikte Erzuruma ekildi, ardndan Konyaya dnd. Savatan sonra Grcler, Dou Anadoluda Seluklularn aleyhinde herhangi bir toprak ilhaknda bulunamadlar. Bu yenilgiye ramen Dou Anadoluda Seluklu hkimiyeti glenerek devam etti. Mugsddin Turul ah, Erzurum meliki olarak kald. Mardin Artuklu Beyi Artuk Arslan, Mardini kuatan Eyyb Hkmdar el-Melikl-dile kar Sleyman ahtan yardm istedi. Diyarbekir ve Hsnkeyf Artuklu Beyi II. Skmen de Seluklu tbiiyetine girdi. Bylece Seluklu hkimiyeti Mardin ve Diyarbekir yrelerine kadar uzand. Bu arada Selhaddn-i Eyybnin byk olu el-Melikl-Efdal Ali, saltanat mcadelesi srasnda hkimiyetindeki birok ehri kaybettikten sonra elinde kalan Smeyst (Samsat) koruyabilmek iin Sleyman aha bir eli gndererek Seluklulara tbi olmak istediini bildirdi. Eyyb hnedan arasndaki saltanat mcadelesinden faydalanmak isteyen Sleyman ah, elMelikl-Efdalin tbilik teklifini kabul edip kendisine tbiiyet almeti olarak hilat gnderdi. elMelikl-Efdal, Smeystta amcas el-Melikl-dilin adna okuttuu hutbeyi Sleyman ah adna okutmaya balad ve 600 (1203-1204) ylnda onun adna sikke kestirdi. el-Melikl-Efdalden baka Harput Artuklu hkimi de Seluklu tbiiyetine girdi. Sleyman ah, Grclere kar yeni bir sefer dzenlemeyi dnyor, ancak Ankara merkez olmak zere bulunduu blgede bamsz bir hkmdar gibi hareket eden kardei Muhyiddin Mesudun Bizans topraklarnda fetih hareketlerine girierek hkimiyet snrlarn Safranboluya kadar geniletmesi onu ok rahatsz ediyordu. Bu sebeple Grcistan seferini erteleyip kardei Mesudu bertaraf etmek iin Ankaraya yneldi. Uzun sren kuatmann ardndan ehri Sleyman aha teslim etmek zorunda kalan Mesud (1 Zilkade 600 / 1 Temmuz 1204) iki olu ile birlikte kendisine verilen beldeye giderken Sleyman ahn emriyle ldrld. 6 Zilkade 600 (6 Temmuz 1204) tarihinde vefat eden Sleyman ah Konyada Aleddin Camiine bitiik trbeye defnedildi. es-Sultnl-khir Ebl-Feth Rkneddin Nsr emril-mminn unvan ve lakaplaryla anlan Sleyman ahn lm sebebi hakknda kaynaklarda farkl bilgiler bulunmaktadr. bn Bb, onun Grcistan seferinden Konyaya dnnden sonra zntsnden hastalandn ve Konyada ldn bildirir (el-Evmirl-Aliyye, s. 95). bn Kesr (Byk slm Tarihi, XIII, 121), bn Vsl (Mferricl-krb, III, 160) ve Gaffr ise (Cihnr, s. 114) Sleyman ahn kulun hastal yznden Malatya ile Konya arasnda bir yerde vefat ettiini

belirtir. Sleyman ah yakkl ve selvi boylu diye niteleyen bn Bb (el-Evmirl-Aliyye, s. 77, 80), Grc Kraliesi Thamarann resmini grerek ona k olduunu ve kendisiyle evlenmek istediini kaydeder. Anadolu Seluklu Devleti, II. Sleyman ah dneminde siyas birliine kavumu, lkede istikrar salanmtr. Sleyman ah kuvvetli bir ahsiyete ve keskin bir zekya sahipti. Saltanat elde etmek iin sabretmeyi ve frsatlar iyi deerlendirmeyi bilmitir. limlere, airlere ve halka byk ihsanlarda bulunur, adaletli davranma hususunda gayret gsterir, zayflarn, mazlumlarn haklarn gzetirdi. Herkes onun dil olduuna inanr ve ona gvenirdi. Zalimlere kar sert ve acmaszd. bn Bb onun cmertliini, Ba ve ihsanda bulunurken yamur bulutunu yetersiz, Nil nehrini cimri kabul ederdi szleriyle ifade eder (a.g.e., s. 77). Mal ilerle de yakndan ilgilenir, divann gelir ve giderlerini gzden geirirdi. airlii, edebiyat, felsefe ve hat sanatndaki bilgisi ve becerisiyle tannan Sleyman ah iir zerine yaplan tartmalarda doru fikirler ileri srerdi. Onun felsefecileri destekledii ve onlara byk balar yapt sylenir. Bu sebeple ulem tarafndan tenkit edilmi, hatta inanc bozuk olmakla, din ve eriata kar ilgisizlikle sulanmtr. Muhammed b. Gz Malatyev Ravatl-ul adl eitime dair eserini Sleyman aha ithaf etmi, Zahr-i Fryb de Kasde-i Nniyyesinde onu skenderi Sn diye vmtr. Rvend de ondan vgyle sz eder (Rhats-sudr, II, 411, 413). II. Sleyman ah, Konya dnda ilk defa Aksaray, Kayseri ve Sivasta sikke kestirmi, Konya ve Niksar surlarn tamir ettirmi, Nide Kalesini yaptrmtr. Kayserinin 30 km. kuzeybatsnda Kzlrmak zerinde bulunan 599 (1203) tarihli Tekgz Kprs de onun tarafndan ina ettirilmitir. Ilgn ile Akehir arasnda Altnapa Kervansaray olarak da bilinen Argt Han, medrese ve mescidi Sleyman ah dneminde yaplmtr (bk. ALTINAPA HANI).

BBLYOGRAFYA

Rvend, Rhats-sudr (Ate), II, 208, 411, 413; N. Khoniates, Historia (ed. I. Bekker, trc. F. Grabler), Bonn 1835, s. 689, 690, 697, 699, 700; bnl-Esr, el-Kmil (trc. Ahmet Araka Abdlkerim zaydn), XII, 79-80, 142-143, 152-155, 162-163, 166; bn Bb, el-Evmirl-Aliyye: Seluknme (trc. Mrsel ztrk), Ankara 1996, s. 41, 47-48, 50-53, 54-55, 57, 77-80, 83-85, 88-95; Ebl-Ferec, Trih, II, 474-475, 485-486 vd.; bn Vsl, Mferricl-krb, III, 152, 160; Aksary, Seluk Devletleri Tarihi (trc. M. Nuri Genosman), Ankara 1943, s. 127-128; Ebl-Fid bn Kesr, Byk slm Tarihi (trc. Mehmet Keskin), stanbul 1995, XIII, 121; Gaffr, Cihnr (nr. Mcteb Mnov), Tahran 1343 h., s. 114, 134; Mneccimba, Cmiud-dvel: Seluklular Tarihi (nr. ve trc. Ali ngl), zmir 2001, II, 25, 29-32; M. Brosset, Histoire de la Gorgie, Petersburg 1849, I, 418, 421, 432, 456-458, 460, 465; smail Hakk [Uzunarl], Kitbeler, stanbul 1345/ 1927, I, 6465; Osman Turan, Trkiye Seluklular Hakknda Resm Vesikalar, Ankara 1958, s. 122; a.mlf., Seluklular Zamannda Trkiye, stanbul 1971, s. 242, 245, 247-251, 253-255, 257, 259-260, 262; a.mlf., Seluk Devri Vakfiyeleri I: emseddin Altun-Aba, Vakfiyyesi ve Hayat, TTK Belleten, XI/42 (1947), s. 187-229; a.mlf., Sleymanah II, A, XI, 219-231; Aptullah Kuran,

Anadolu Medreseleri, Ankara 1969, s. 105-106; Faruk Smer, Seluklular Devrinde Dou Anadoluda Trk Beylikleri, Ankara 1990, s. 34, 38; evki Nezihi Aykut, Trkiye Seluklu Sikkeleri I: I. Mesuddan I. Keykubada Kadar (510-616/1116-1220), stanbul 2000, s. 116-117, 138-139, 158, 164; Selim Kaya, I. Gyaseddin Keyhsrev ve II. Sleymanah Dnemi Seluklu Tarihi (11921211), Ankara 2006, s. 52-95; Nejat Kaymaz, Anadolu Seluklu Devletinin nhitatnda dare Mekanizmasnn Rol I, DTCFD, II/ 2-3 (1964), s. 120-124. Selim Kaya

SLEYMAN EYH
(. 1235/1819-20) Nakibend-Mceddid eyhi, mutasavvf-air. 1163te (1750) gnmzde Bulgaristan snrlar iinde bulunan Kstendilde dodu. Kstendilin varlkl ailelerinden Mollazdelere mensuptur. Hayat hakknda bilinenlerin nemli bir ksm Bahrl-velye, Lemat ve Terkbt- Erban adl eserlerine dayanmaktadr. stanbulda cizye ktiplii ve cizyedarlk grevlerinde bulunan babas Hasan Efendi, Drssade Aas Moral Hfz Beir Aa ve adamlaryla birlikte Rumelide ve Anadoluda birtakm uygunsuz ilere kart iddiasyla ldrldnde henz iki yanda olan Sleyman, Kstendilde yanlk ve mtesellimlik yapan aabeyi brhim Efendinin himayesinde yetiti. Bursal Mehmed Thir, onun ilk tahsilini Kstendilde tamamladktan sonra stanbul medreselerinde okuduunu sylyorsa da kendi eserlerinde buna dair bilgi bulunmamaktadr. Kitaplarnda yer alan renim hayatyla ilgili bilgi, genlik dneminde Kstendil meyihinden mderris eyh Mustafa Efendiden Arapa rendii ve el-Fttl-Mekkiyyeyi okuduundan ibarettir. Sleyman eyh on be yalarnda iken aabeyinin araclyla, Debbahne mahallesindeki harabe halinde bir mektepte irad faaliyetinde bulunan Nakibend-Mceddid eyhi mzde Mustafa Efendiye intisap etti. Aabeyi gibi bir sre mtesellimlik ve yanlk yapt. 1193te (1779) slkn tamamlayp hilfet ald. Bu tarihten iki yl nce aabeyinin hilfet ald ylda eyhinin vefat zerine mnev skntya dtn, azizlerin ve eyhlerin ruhaniyetine snarak ve tarikat dbn yerine getirerek kurtulduunu, 1200 (1786) ylnn Kadir gecesinde aabeyinin ryasnda kendisine Muhyiddin bnl-Arabnin rtbesinin verildiini mjdelemesinin ardndan mnen rahatladn syleyen Sleyman eyh uzun yllar Kstendilde irad faaliyetinde bulunduktan sonra burada vefat etti ve yaptrm olduu dergha defnedildi. Sleyman eyhnin tarikat silsilesi mzde Mustafa, Seyyhn Evliy Muhammed, Frk Muhammed Bedreddin vastasyla mm- Rabbnye ular. Nakibendlik, Kstendile mzde Mustafa Efendi vastasyla girmi, Sleyman eyhnin ve aabeyi brhimin gayretleriyle yaygnlk kazanmtr. Mektbt- Erban adl eserinden onun Devince, Dupnie, Edirne, tip, Kodana, Nevrekop, Ohri, Palanga, Samako, Selnik, Siroz, skp, Yanya ve Yenicede etkili olduu anlalmaktadr. Nevrekoplu Osman Efendi, Veyselzde Mehmed Efendi ve Kstendilli Mustafa Efendi, Sirozlu eyh Slib, tipli eyh Mderris Ahmed Efendi, Selnikli eyh Ahmed Efendi, Sofyal eyh mer Mstakim, Dupnieli eyh Bekir Efendi onun yetitirdii halifeler arasnda zikredilebilir. Sleyman eyh, Nakibend-Mceddid silsilesine mensup olmakla birlikte, lm-i tasavvuf vahdeti vcddan ibarettir diyecek kadar Ekber irfana bal bir mutasavvftr. Ayn zamanda divan sahibi bir air olan Sleyman eyh, Hfz- rz, Elvn- rz, Yazcolu Mehmed, Ynus Emre, Mevln Celleddn-i Rm, Rh-i Badd, Nak-i Akkirmn ve Niyz-i Msrden etkilenmitir. Eserleri. 1. Lemat- Nakibendiyye. blmden meydana gelen eserin birinci blmnde mellif eyhi ve aabeyi hakknda bilgi vermi, kendisine gelen tecelli ve halleri anlatp Nakibendiyye

silsilesini zikretmi, ikinci blmde baz tasavvuf terimlerini aklam, nc blm rya tabiri konusuna ayrmtr ( Ktp., TY, nr. 200; A DTCF Ktp., Yazma Eserler, Muzaffer Ozak, I, nr. 570). 2. Divan. Sleyman eyh iki divan tertip etmitir. Bir mesnevi, iki kaside, iki terkibibend, drt tahmis, 121 gazel, yirmi dokuz kta ve yirmi yedi mfred ihtiva eden ilk divan ( Ktp., TY, nr. 1784) 1291 (1874) ylndan sonra yer ve tarih belirtilmeden baslmtr. Eser zerinde bir yksek lisans almas yaplmtr (Mustafa Kundak, Kstendilli Sleyman eyh Efendinin Dvnnn Tenkidli Metni, 2003, Sakarya niversitesi Sosyal Bilimler Enstits). kinci divan ise kayptr. 3. Bahrlvelye. 1001 sfnin menkbelerini nakletmek amacyla yazlm bir evliya tezkiresidir. Attrn Tekiretl-evliy, Cmnin Nefetl-ns ve Safnin Reetyla Tezkiret-uar, eekiun-numniyye ve zeyilleri eserin balca kaynaklardr. Tezkirenin ilk blm Cafer esSdktan Hac Bekt- Velye kadar 781 sfye, ikinci blm Lbbe el-Mteabbideden Sleymeye kadarki kadn vellere, nc blm k Paadan mellifin kendisine kadar ou Osmanl dneminde yetien sflere ayrlm, son blmde Kstendilli sflere yer verilmitir (Berlin Devlet Ktp., nr. 1683; A DTCF Ktp., TY, smail Saib Sencer, I, nr. 2477). Ali Ylmazn mellifin hayat ve Bahrl-velyesi zerine hazrlad doktora tezi baslmtr (Kstendilli Sleyman eyh, Ankara 1989). Eser, Sezai Kk ve Semih Ceyhan tarafndan sadeletirilerek 1001 Sf adyla yaymlanmtr (stanbul 2007). 4. Zbdet Nefehtil-ns. Lmi elebinin Tercme-i Nefehtl-nsnn muhtasardr (Sleymaniye Ktp., Hasan Hsn Paa, nr. 579/2, vr. 201b-232a; A DTCF Ktp., Yazma Eserler, nr. 2477/2, vr. 173b-201a). 5. Mirtl-muvahhidn. Tasavvuf terimlerinin, Allahn zt ve sfatlarnn, baz peygamber kssalarnn anlatld bir eser olup (Sleymaniye Ktp., Serez, nr. 1515; Ktp., TY, nr. 3469/1, vr. 1b-86a) zerinde yksek lisans almas yaplmtr (Mustafa Ejder, Kstendilli Mollazde Sleyman eyh Efendinin MirtlMuvahhidn Adl Eseri, 1998, M Sosyal Bilimler Enstits). 6. Mektbt- Erban. Mellifin Rumelinin eitli blgelerindeki halife ve mridleriyle resm grevlerde bulunan baz kiilere gnderdii krk iki mektubu ierir ( Ktp., TY, nr. 3469/7, vr. 134b-185a; Sleymaniye Ktp., M. rif - M. Murad, nr. 213/1, vr. 1b-27b). 7. Terkbt- Erban. Mellif bu eserinde tarikata intisabndan itibaren grd ryalar anlatmtr (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 2710/2, vr. 15a-32a; Ktp., TY, nr. 3469/6, vr. 112b-133b). 8. Ktl-uk. blmden meydana gelen eserin mukaddimesinde limlerle sfler mukayese edilmi, Osmanl ulems arasndaki sem, ttn, kahve, Hz. Peygamberin ebeveyni, Firavunun iman gibi tartmal konular ele alnm, birinci blmde Hfz- rznin bir beyti erhedilerek seyr slk merhaleleri aklanm, ikinci blm muhabbet ve mahbb konusuna ayrlm, nc blmde veba konusunda bilgi verilmitir (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 2462). Eser zerine bir yksek lisans tezi hazrlanmtr (Kzm Aydemir, Kstendilli Sleyman eyhnin Ktl-Uk ve Hlsatl-Esrr Adl Eseri, 1998, M Sosyal Bilimler Enstits). 9. erh-i Kelm- Kibr ( Ktp., TY, nr. 3469/2, vr. 88b-90b). 10. Niktlhikem. nsn- kmil, insan ftrat, dnya lemi, hakikati medn, hakkat-i insniyye, yakn ve irade gibi konular ihtiva eder (Sleymaniye Ktp., Serez, nr. 1510, Hac Mahmud Efendi, nr. 2563; Tbingen Devlet Kitapl Arivi, nr. 1402; A DTCF Ktp., Yazmalar, M. Con, nr. 371/2). 11. Kitb- Tlia f esrril-ilhiyyetis-sermediyye. Eserde tevhid ve ilhd, marifet-i nefs ve mrifetullah, hazart- hamse ve ayn- sbite, kfr-i hakk, muhabbet, nefis, sr, hakikat, zt ve vcd konular ilenmektedir (Sleymaniye Ktp., Serez, nr. 1504, Hac Mahmud Efendi, nr. 2573; Ktp., TY, nr. 923/1, vr. 1b-24a). 12. Medr- Slikn ( Ktp., TY, nr. 2242/ 2, vr. 32b-64b). 13. Etvr- Hcegn ( Ktp., TY, nr. 2242/3, vr. 65b-83b). 14. Tevlt- Erban. Krk hadis erhidir

(Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 2710/1, vr. 1b-14b). 15. erh-i Kelmil-Vst ( Ktp., TY, nr. 3469/3, vr. 91b-95a). 16. erh-i Kelimt- Bedreddn ( Ktp., TY, nr. 3469/ 4, vr. 95b-101a). 17. erh-i Kelm- Cafer-i Sdk ( Ktp., TY, nr. 3469/ 5, vr. 101b-111b). 18. Mecmaul-marif. Tasavvuf terimlerine dairdir (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 2549; Ktp., TY, nr. 923/2, vr. 25b-43b). 19. Subhatl-levyih. Taalluk, tahalluk ve tahakkuk asndan abdile, otuz tasavvuf terimi ve doksan dokuz lyihay ihtiva eder (stanbul Belediyesi Atatrk Kitapl, Osman Ergin, nr. 317, vr. 79b-139a). 20. erh-i Baz- Gazeliyyt. Niyz-i Msr ile Nak-i Akkirmnnin baz gazellerinin erhine dairdir (stanbul Belediyesi Atatrk Kitapl, Osman Ergin, nr. 283, vr. 77b-92a). 21. erh-i Nnn. Nn harfinin tasavvuf mnasna dair bir beytin erhidir (stanbul Belediyesi Atatrk Kitapl, Osman Ergin, nr. 283, vr. 92b-93a). Bahrlvelyede adlarn zikrettii dier eserleri unlardr: Risle-i erh-i Celliyye, Esiletl-esrr, Tebsratl-irfn, Trh-i Kstendil, Risle-i Vesy, Usll-vusl.

BBLYOGRAFYA

Sleyman eyh, Lemat- Nakibendiyye, Ktp., TY, nr. 200, vr. 3a-22b; a.mlf., Terkbt- Erban, Ktp., TY, nr. 3469/6, vr. 112b-113b; a.mlf., Mektbt- Erban, Ktp., TY, nr. 3469/7, vr. 134a186a; a.mlf., Bahrl-velye: 1001 Sf (haz. Sezai Kk - Semih Ceyhan), stanbul 2007, hazrlayanlarn girii, s. 25-47; Osmanl Mellifleri, I, 88; Ali Ylmaz, Kstendilli Sleyman eyh, Ankara 1989. Semih Ceyhan

SLEYMAN b. TARHN
() Ebl-Mutemir Sleymn b. Tarhn et-Teym (. 143/761) Hadis hfz, tbi. Muhtemelen 46 (666) ylnda dodu. Basrada ikamet eden Ben Teym b. Mrre ile birlikte yaad iin Teym nisbesiyle anlr. Tarhn adnn Altaylarda eski Trklerde demircilere ve sanatkrlara, siyas-din nfuzu olan kiilere verildiinden hareketle onun Trk asll olduunu ileri srenler olmusa da kaynaklarda bu ynde bir bilgi yoktur. Kendisi gibi olu Mutemir de muhaddis olup rivayetleri Ktb-i Sittede yer almtr. Daha ok Sleyman et-Teym diye tannd. Sahbeden Enes b. Mlik ile grerek ondan on drt hadis rivayet etti. Kendilerinden hadis rivayet ettii dier hocalar byk tbiler olup bunlar arasnda Tvs b. Keysn, Eb Osman en-Nehd, Hasan- Basr, Sbit el-Bnn, Eb shak es-Seb, Katde b. Dime ve akran Ame zikredilir. Kendisinden bata olu Mutemir olmak zere hocas Eb shak es-Seb, ube b. Haccc, Sfyn es-Sevr, Sfyn b. Uyeyne, Zide b. Kudme, Hammd b. Seleme, Abdullah b. Mbrek gibi muhaddisler hadis rivayet etti. Ali b. Mednye gre Sleyman b. Tarhn, 200 kadar hadis rivayet etmitir. Ahmed b. Hanbel, Yahy b. Man, Nes ve Ebl-Hasan el-cl gibi hadis mnekkitlerinin onun sika olduunu sylemelerine karlk bn Uleyye, Yahy b. Man, Eb Zra er-Rz, Eb Htim er-Rz gibi hadis tenkitileri, Sleyman b. Tarhnn kendilerinden bizzat hadis dinlemedii baz kimselerden hadis rivayet ettiini belirterek, onun tedls yaptn sylemilerdir. Ayrca mrsel rivayetleri dolaysyla eletirilmi, ancak Yahy b. Sad el-Kattn bunlarn ok fazla olmadn belirterek onu savunmutur. Basrann tannm hadis hfzndan biri kabul edilen Sleyman ube b. Haccc sdk bir rvi diye deerlendirmi, onun Hz. Peygamberden hadis rivayet ederken hata etme korkusuyla renkten renge girdiini belirtmitir. Sleyman b. Tarhn talebelerine be hadisten fazla rivayet etmez, daha fazla rivayet etmesi iin srar edeni de azarlard. Onun bir zellii de kendisine hadis rivayet edecei kimsenin ehliyetini tesbit etmek iin onu imtihan etmesiydi. Basrann zhidleri arasnda saylan Mutemir b. Sleyman ile birlikte sabaha kadar mescidleri dolap her birinde namaz klard. Olu onun krk yl boyunca gn ar oru tuttuunu sylemitir. Sleyman b. Tarhn Zilkade 143te (ubat 761) Basrada vefat etti. Hz. Aliye muhabbetiyle bilindii kaydedilen Sleyman hadisi kimliinin yannda tarihi ve ilk megz limi olarak grenler de olmutur. Fuat Sezgin, onun Kitbl-Mez adl bir eserinden sz etmi, Hatb el-Baddnin bu kitab rivayet etmek iin Dmakta bir hocasndan iczet aldn belirtmitir.

BBLYOGRAFYA

bn Sad, e-abat, VII, 252; Buhr, et-Trul-kebr, IV, 20-21; bn Kuteybe, el-Marif (Ukke), s. 475-476; bn Eb Htim, el-Cer vet-tadl, IV, 124-125; bn Hibbn, e-it, IV, 300-301; Eb Nuaym, ilye, III, 27-37; Mizz, Tehbl-Keml, XII, 5-12; Zeheb, Almn-

nbel, VI, 195-202; a.mlf., Tekiretl-uff, I, 150-151; a.mlf., Trul-slm: sene 141-160, s. 156-159; bn Hacer, Tehbt-Tehb, IV, 201-203; Sezgin, GAS (Ar.), II, 83-84; Wensinck, elMucem, VIII, 111; Zekeriya Kitap, Saadet Asrnda Trkler lk Trk Sahbe, Tabi ve Tebea Tabileri, Konya 1993, s. 96-102. Bilal Saklan

SLEYMAN b. YESR
() Eb Eyyb Sleymn b. Yesr el-Hill elMeden (. 107/725) Medineli mehur yedi tbin fakihinden biri. 34 (654) ylnda dodu. ran asll Yesrn drt olundan biri olup daha az bilinen knyeleri Eb Abdurrahman ve Eb Abdullahtr. Babas ve kardeleri gibi o da Hz. Peygamberin hanm Meymnenin zatlsyd ve onunla mktebe akdi yapmt. Meymne, Sleymann vel hakkn daha sonra yeeni Abdullah b. Abbasa balad (bn Hacer, IV, 229). Sleymann yine Hz. Peygamberin hanm olan mm Selemenin zatls olduu da sylenir. Kuvvetli rivayete gre 107de (725) vefat etti. Tbin dnemi fakihlerinin birinci tabakasn tekil eden, Medineli mehur yedi fakihin de (fukah-i seba) iinde bulunduu on limin en stn olarak Sad b. Mseyyeble birlikte Sleyman b. Yesrn ad zikredilir (bn Habb, s. 161). Hasan b. Muhammed b. Hanefiyye, bir rivayete gre Mlik b. Enes ve dier baz limler onu Sad b. Mseyyebden stn saym (bn Sad, VII, 173; Zeheb, Almn-nbel, IV, 445, 446; bn Hacer, IV, 229), bizzat Sad b. Mseyyeb, Sleymann o gnde yaayan en bilgili kii olduunu syleyip (bn Sad, II, 330; Mizz, XII, 104; Zeheb, Almn-nbel, IV, 446) baz ilm konularda kendisine dananlar ona gndermitir. mer b. Abdlazzin Medine valilii dneminde onun danma meclisinde bulunan (bn Sad, VII, 328) ve Medine arsnn dzenini salamakla grevlendirilen (a.g.e., VII, 173) Sleyman, zellikle Reslullah devrinden beri sregelen uygulamalar (snen-i mziye) ve Medinelilerin icm hakkndaki bilgisiyle ne kar. mam Mlikin gemi uygulamalar konusunda Medinenin en bilgili kiilerinden biri sayd Sleyman (Fesev, I, 549), nceki limlerin szlerini aktarrken bunlarn gr birlii iinde olduklar hususlara ska iaret etmitir (mesel bk. fi, VII, 202; bn Hazm, X, 47). Abdurrahman b. Mehd Mlikin, Mlik Sleyman b. Yesrn, Sleyman mer b. Hattbn grlerini benimserdi eklindeki rivayet de (Kd yz, I, 400) Sleyman b. Yesrn sahb kavillerinin sonraki nesillere intikalini salama hususunda nemli bir role sahip olduunu ve Medine fkh evresini etkilediini gsterir. te yandan bn Habb es-Slem, Mlikin el-Muvaada kulland el-emrl-mctema aleyh inden (bizde [Medinede] zerinde ittifak edilen gr) ifadesiyle iinde Sleymann da bulunduu mehur on tbin fakihinin fikir birlii ettii hususlar kastettiini belirtmektedir (et-Tr, s. 161). Ayn zamanda kurrdan olan (bn Hibbn, IV, 301) ve Medinede talk konularn en iyi bilenler arasnda gsterilen (bn Sad, II, 330; Zeheb, Almnnbel, IV, 448) Sleyman b. Yesr ile aabeyi Atnn fetvalarnn deerlendirildii rivayetlerde Atnn meselelere bir hkim gibi yaklat vurgulanrken Sleymann mft sfatnn ne ktna dikkat ekilir (Fesev, I, 549-550). Kuzey Afrikaya gittii sylenen (DA, XXIX, 377), Veld b. Abdlmelik zamannda Dmaka

seyahat eden, hadis konusunda gvenilir olmas yannda ok hadis rivayet edenler arasnda zikredilen (bn Sad, VII, 173) ve rivayetleri Ktb-i Sittede yer alan Sleyman b. Yesrn kendilerinden hadis rivayet ettii baz kiiler unlardr: Cbir b. Abdullah, Rfi b. Hadc, Eb Sad el-Hudr, Hassn b. Sbit, Peygamberin zatls Eb Rfi, Zeyd b. Sbit, Eb Hreyre, Abdullah b. Abbas, Abdullah b. mer, Meymne, mm Seleme, ie, Ftma bint Kays, Abdullah b. Huzfe es-Sehm, Urve b. Zbeyr ve kendi kardei Abdlmelik b. Yesr. Sleyman b. Yesrdan rivayette bulunan kiiler arasnda da u isimler yer alr: Amr b. Dnr, Abdullah b. Dnr, Ebz-Zind Abdullah b. Zekvn, Bkeyr b. Abdullah el-Eec, Slih b. Keysn, Amr b. Meymn, bn ihb ez-Zhr, Mekhl b. Eb Mslim, bn merin zatls Nfi, Yahy b. Sad el-Ensr, sme b. Zeyd el-Leys, Rebatrrey, Zeyd b. Eslem, Abdullah b. Eb Bekir b. Muhammed, olu Abdullah b. Sleyman b. Yesr, aabeyi At b. Yesr, Amr b. uayb, Katde b. Dime.

BBLYOGRAFYA

fi, tilf Mlik ve-fi (el-m iinde, nr. M. Zhr en-Neccr), Beyrut 1393, VII, 202; bn Sad, e-abatl-kbr (nr. Ali M. mer), Kahire 1421/2001, II, 330; VII, 173, 328; bn Habb es-Slem, et-Tr (nr. J. Aguad), Madrid 1991, s. 161; Fesev, el-Marife vet-tr, I, 549-550; bn Hibbn, e-it, IV, 301; bn Hazm, el-Muall, X, 47; Kd yz, Tertbl-medrik, I, 400; Mizz, Tehbl-Keml, XII, 100-105; Zeheb, Almn-nbel, IV, 444-448; a.mlf., Trhulslm: sene 101-120, s. 100-103; bn Hacer, Tehbt-Tehb, IV, 229; smail Yiit, Merikler, DA, XXIX, 377. Orhan eker

SLEYMAN ZT
(. 1175/1761) Celvet eyhi, air. 1095te (1684) Geliboluda dodu. Bursal veya Keanl olduu kaydedilmekteyse de kendisi Mifthul-mesil adl eserinin mukaddimesinde Gelibolulu olduunu syler. Onun Bursal diye gsterilmesi tahsilini ve seyr slkn burada tamamlamas, Keanl olarak gsterilmesi ise bu ehirde uzun yllar irad faaliyetinde bulunmas sebebiyledir. smil Hakk Bursevnin halifesi olan Sleyman Zt 1135 (1722) yl balarnda eyhi tarafndan irad greviyle Geliboluya gnderildi. eyhinin vefatnn (1137/1725) ardndan Keana gelip burada at tekkede irad faaliyetlerini srdrd. Kaynaklarn ounda Sleyman Ztnin 1151 (1738) ylnda Keanda vefat ettii kaydedilmektedir. Edirneli Ahmed Bd ise lm tarihini, halifesi Ali Sen Efendinin eyhin vefat iin yazd tarih manzumesinden hareketle 22 Cemziyelevvel 1175 (19 Aralk 1761) eklinde verir. Ali Sen Efendi bir manzumesinde eyhinin kabri zerine 1763te bir trbe ina edildiini syler. Sleyman Ztnin vefatndan sonra yerine olu Hseyin h Efendi gemitir. Tekkenin daha sonraki eyhleri hakknda bilgi bulunmamaktadr. Keecizde zzet Mollann Mihnetkennda yer alan, Ne Kdir var anda ne hod Halvet / Fakat tekye-i Zt v Celvet / O ehre melz olmu ol nk zt / Bulur iltic eyleyenler nect eklindeki beyitlerinden Sleyman Ztnin Keanda etkili olduu anlalmaktadr. Sleyman Ztnin trbesi zamanla harap olmu, Gelibolu sanca idare meclisinin mazbatasyla hazne-i hssa tarafndan tamiri talep edilmi, onarm almas 1900de tamamlanmtr. Hseyin Vassf buray ziyretgh- uk diye nitelediine gre XX. yzyln ilk eyreinde ayakta olan trbe gnmze ulamamtr. Sleyman Ztnin olu Hseyin hnin yan sra Ali Sen, Mustafa Efendi, arkyl Ahmed Fahreddin Efendi, Seyyid Ebbekir Efendi adl drt halifesi olduu bilinmektedir. Bunlardan Ali Sen Efendi baz kaynaklarda olu diye gsterilmekteyse de bu bilgi yanltr. Divan sahibi bir air olan Ali Sen Efendi, Edirnede bir Celvet tekkesi am, 1786 ylnda burada vefat etmitir. iirlerinde Zt mahlasn kullanan Sleyman Efendinin Niyz-i Msr ve smil Hakk Bursevnin tesiri altnda olduu grlmektedir. Bursal Mehmed Thir, onun irfan sahibi kmil bir zat olup iirlerinde smil Hakk Bursevnin ruhaniyetinden istifade ettiinin aka grldn syler; Hseyin Vassf ise iirde ve tasavvufta yksek bir seviyeye ulatn belirtir. Eserleri. 1. Divan. 1841 ylnda baslan divann eitli ktphanelerde yazma nshalar vardr (mesel bk. Sleymaniye Ktp., Him Paa, nr. 92). 143 gazel, Kasde-i Hacc- Maneviyye balkl otuz sekiz beyitlik bir kaside ve trh-i telf balkl iki beyitten meydana gelen eser mellifin Sevnihun-nevdiri ile birlikte Mehmet Arslan tarafndan Latin harfleriyle yaymlanmtr (Sivas 1994). 2. Sevnihun-nevdir f marifetil-ansr (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 3429/2). Mesnevi tarznda kaleme alnan 846 beyitlik eser baz ktphane kaytlarnda Mecmaulansr ve menbaus-serir adyla da gemektedir (stanbul Belediyesi Atatrk Kitapl, Osman Ergin, nr. 270/4). Eserde ansr- erbaa, varlklarn zuhuru, lem-i sagr, lem-i kebr, nefsi tanma, insan tabiat ve akl- kl, akl- mnebbih, akl- mad, akl- ma gibi hususlar yer almaktadr. 3. Mifthul-mesil. hiret, levh-i mahfz, mukadderat, hads-i kuds, mebde ve med, insan ve cinlerin

yaratl sebebi, tensh, namazn srlar gibi konular ihtiva eden eser baz kaynaklarda ve ktphane kaytlarnda Yirmi Esile-i Mutasavvfneye Cevabnme eklinde gemektedir (stanbul Belediyesi Atatrk Kitapl, Osman Ergin, nr. 270; Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 2819). Eser zerinde Asuman Omay tarafndan yksek lisans tezi hazrlanmtr (Zt Sleyman Efendi, Mifthul-mesil, 2001, Ege niversitesi Sosyal Bilimler Enstits). 4. erh-i Kasde-i Ferde li-smil Hakk. smil Hakk Bursevnin, Bir elif bul mektebi irfanda ol by sor / Kad hamde eyleyip y gibi ondan by sor beytiyle balayan manzumesinin erhidir (Sleymaniye Ktp., Him Paa, nr. 35, Hac Mahmud Efendi, nr. 2746/ 6; Hac Selim Aa Ktp., nr. 374; Ktp., TY, nr. 553). 5. erh-i Muamm-y Nak Tercme-i Hazreti Zt. Nak-i Akkirmnnin, Nedir cn bil ol sz kim hads hem deil Kuran / Tekellm etmemitir n per an ne hod insan matlal dokuz beyitlik muammasnn erhidir (Hac Selim Aa Ktp., Aziz Mahmud Hdy, nr. 592; Tire Necib Paa Ktp., nr. 391/4). 6. Risle f mebdei insn. Tek nshas zmir Mill Ktphanede kaytl bulunan eserde (nr. 1443/3) insann yaratl yannda mrd-i kmil, hakkat-i Muhammediyye ve ruh konularna deinilmitir. Sleyman Zt, hid brhim Dedenin Glen-i Vahdet adl manzumesini erhe balam, lm zerine eser eyh Ahmed Fahreddin Efendi tarafndan tamamlanmtr. eyh Ztnin hayat, eserleri, dnceleri ve tarikat hakknda Selami imek tarafndan bir doktora tezi yaplmtr (bk. bibl.).

BBLYOGRAFYA

Sen Divan ve Tenkitli Metni (haz. Emine te, yksek lisans tezi, 2000), Gazi niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; Rmiz, db- Zuref, Millet Ktp., Ali Emr, Tarih, nr. 762, vr. 122b; zzet Molla, Mihnetken (haz. mr Ceylan - Ozan Ylmaz), stanbul 2007, s. 75; Fatn, Tezkire, s. 96; Ahmed Bd Efendi, Riyz- Belde-i Edirne, Beyazt Devlet Ktp., nr. 10393, s. 109-110; Osmanl Mellifleri, I, 72-73; Hseyin Vassf, Sefne-i Evliy (haz. Mehmet Akku - Ali Ylmaz), stanbul 2006, III, 93-96, 98; a.mlf., Kemlnme-i smail Hakk (haz. M. Murat Yurtsever), Bursa 2000, s. 7577; Vasfi Mhir Kocatrk, Tekke iiri Antolojisi, Ankara 1968, s. 403; M. Gtz, Trkische Handschriften, Wiesbaden 1979, s. 12; Mustafa Kara, Bursada Tarikatlar ve Tekkeler, Bursa 1993, II, 154; Rdvan Canm, Balangtan Gnmze Edirne irleri, Ankara 1995, s. 396; Tevfik Ik, Kean Tarihi ve Keanda z Brakanlar, Kean 2003, s. 132; Selami imek, Keanl Sleyman Zt ve XVIII. Asrda Celvetlik (doktora tezi, 2005), Atatrk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; a.mlf., Edirnede Tasavvuf Kltr, stanbul 2008, s. 260-265; Mehmet Kanar, Zt, A, XIII, 467468. Selami imek

SLEYMANCILIK
(bk. TUNAHAN, Sleyman Hilmi).

SLEYMN
(bk. BKEND, Ahmed b. Ali).

SLEYMANYE
() Kuzey Irakta bir ehir. Kevije sradalar eteinde yer almaktadr. ehrin merkez olduu Sleymaniye idar blgesi (muhafaza) tarihin en eski devirlerinden beri yerleme alandr. Ancak ehir XVIII. yzyln sonlarna doru Baban ailesi tarafndan kurulmutur. Bu aile, XVII. yzyln ikinci yarsndan itibaren ran snrndaki Baban sancan ocaklk olarak ynetmi, merkezi Karacuvalan olan sancan beyleri Badat valisinin teklifiyle tayin edilmitir. Badat Valisi Sleyman Paa, 1197de (1783) Baban ailesinden brhim Beyi mr-i mrnlkla Baban sancana mutasarrf tayin edince o da Sernar ovas civarndaki Mlikkendi kynn yerinde yeni bir kasaba kurdu ve Sleyman Paann adna izfetle buraya Sleymaniye adn vererek sancan merkezi yapt (1784). ehrin bundan sonraki durumu hakknda fazla bilgi yoktur. Yalnz burann 1821 ve 1842de ranllar tarafndan igal edildii bilinmektedir. ehir 1847de tekrar Osmanllarn eline geti ve I. Dnya Savann sonuna kadar Osmanl idaresinde kald. Mondros Mtarekesi imzaland srada Sleymaniye Trk kuvvetlerinin elindeydi. ngiltere atekesin ardndan blgeyi igal edince burada yaayan halk Trkiyeye balanmak istedi. Bunun zerine ngiltere, blgede yaayan airetleri kendi tarafna ekmek amacyla birok subay gndererek youn propaganda almalarna girdi. Berzenc aireti reisi eyh Mahmud, ngilizlere kar ayaklanp 21 Mays 1919da Sleymaniyeyi ele geirdi. Fakat 18 Haziranda Sleymaniye tekrar ngiliz denetimine girdi. Bu arada Irak 1920de Milletler Cemiyeti tarafndan ngilterenin mandas altna kondu. ngilizler, Irak tedrcen bamsz bir devlet eklinde idare ettiler. Bu sebeple 23 Austos 1921de Emr Faysal Irak krallna getirildi. Faysal iin Irakta yaplan halk oylamasna Sleymaniyeliler katlmad. te yandan Mustafa Kemal Paa, Musul ve evresinin kurtarlmas ve Faysaln Sleymaniye blgesini kontrol altna alma teebbslerinin engellenmesi iin ubat 1922de zdemir Beyi grevlendirdi. ngilizler, 31 Austosta zdemir Beyle yaptklar Derbend savan kaybedince 5 Eyllde blgeden ekildiler. eyh Mahmud, Sleymaniyenin idaresini tekrar ele geirdi; ngilizlerin 3 Mart 1923te Sleymaniyeye hava saldrs dzenlemeleri zerine de Surtaa ekildi. Ancak 16 Maysta Sleymaniyede kontrol tekrar salad. ngilizler 16 Austosta yeniden hava saldrlar dzenlediler. Saldrlar neticesinde eyh Mahmud Sleymaniyeyi terketti, bylece blge ngilterenin eline geti. Trkiye Cumhuriyeti ile ngiltere arasnda imzalanan Ankara Antlamas ile (5 Haziran 1926) Sleymaniye Iraka baland. Sleymaniye ehri kurulduktan sonraki srete hzl bir imar faaliyetine sahne oldu. Ksa zamanda ehirde birok bina, iki hamam ve birka han yapld. Bu imar faaliyetleri neticesinde ehir hzla byd. 1820de 2000 mslman, 130 yahudi, dokuz Katolik ve be Ermeni hnesinden oluan ehrin nfusu 10.000e ulat. 1880li yllarda erkek nfusu 14.744e ykselmiti. Bunlarn 14.556s mslman, 134 yahudi ve elli drd Katolikti. 1890l yllarda ehirde 3000 hne (15.000 kii),

400 dkkn, otuz cami ve medrese, bir rdiye mektebi, be Nak ve Kdir tekkesi, sekiz han, dokuz kahvehane ve sekiz hamam tesbit edilmitir. Musul vilyeti salnmelerine gre Sleymaniye ehri 1908-1912 yllar arasnda 2982 hneden olumaktayd. Bu tarihlerde ehirde bir hkmet kona, bir hastahane, otuz alt cami ve mescid, iki medrese, yedi hankah ve tekke, iki rdiye mektebi, bir havra, bir kilise, on han, on hamam, 1155 dkkn, on tabakhne, otuz drt deirmen, yirmi bir eme ve sebil, bir kla, bir redif deposu, bir telgrafhane, yirmi be kahvehane, on be ayhane, alt frn ve on bir tandr frn bulunmaktayd. Sleymaniye idar blgesinin nfusu ise 1924te 191.450 iken 1947de 226.400e ve 1957 ylnda 299.978e ykseldi. 1962de 12.282 kmlik bir alana sahip Sleymaniye idar blmnn nfusu 317.000 idi. Bu nfusun 35.350si ehir merkezinde yaamaktayd. dar blgenin nfusu 1990da 951.723e, 2006da 1.800.000e ulat. ehrin 1990daki nfusu 98.000 dolayndayd. Osmanl dneminde halk genellikle ticaret, terzilik, demircilik, yemenicilik, marangozluk, halclk, mimarlk, bakkallk, kasaplk, hamamclk, iftilik gibi ilerle uramaktayd. Sleymaniyeye bal kazalardan elde edilen maz, sakz, ttn ve yapa gibi eya ile buday, arpa, pirin, dar, susam, nohut, mercimek gibi hububat; zm, armut, elma, erik, kavun, karpuz gibi meyveler zellikle Sleymaniyenin ihtiyac iin kullanlmaktayd. Ayrca Badat, Kerkk ve Musuldan elbiselik eya ile randan kuma, kilim, al ve baz mefruat eyas ithal edilirken sr, koyun, ttn, maz, sakz, yapa ve kee gibi rnlerin bir ksm Badat, Kerkk ve Musula ihra edilmekteydi. Sleymaniye ehri, kurulduu tarihten itibaren ehrizor eyaletine bal Baban sancann idare merkezi oldu. Baban Emirliine 1850de son verilince Sleymaniye sancak merkezi olarak Badata, 1878de Musul vilyetine baland. Bu dnemde Sleymaniye sanca kuzeyde Surta, douda Bane ve Merbuvan, gneyde Salhiye ve batda Kerkk ile evriliydi. Sleymaniye sanca ilk dnemlerde drt, 1880lerden itibaren be kazaya ayrld. 1900l yllarda Sleymaniye merkez kazas 312 ky ve be nahiyeden olumaktayd. Bu nahiyelerden Karada Sleymaniyenin gneyinde, Surta kuzeyinde, Sernarark dousunda ve Sernargarb batsnda yer almaktadr. Sleymaniye merkez kazasna bal bir de mdrlk bulunmaktayd. lgovare diye adlandrlan bu mdrlk, blgedeki ok sayda konar ger airetin kontrol altna alnmas amacyla Caf aireti kollarndan olan krka yakn airetten oluturulmutu. Sancan dier kazalarndan olan Glanber, Sleymaniyenin dou ve gneydousunu evrelemi byk bir kaza olup Kzlca ve Seruek adlarnda iki nahiyesi ve 309 ky mevcuttur. Kazann merkezi bugn Halepe diye bilinen kasabadr. Dier bir kaza olan Bziynn (Bazyan) idare merkezi Kerkkle Sleymaniye arasndaki ememl kydr. Kazann Kala-i Sivike ve Senkav adl iki nahiyesiyle 159 ky bulunmaktadr. Bziyn kazas halknn byk ounluu XVIII. yzyl ortalarnda randan blgeye g eden Hemvend airetinden meydana gelmektedir. Sleymaniyenin kuzeydousundaki ehribzr kazasnn merkezi Seng kydr. Kazann Mavet adnda bir nahiyesi mevcuttur. Bu nahiyeye bal otuz alt ve merkeze bal seksen dokuz olmak zere toplam 125 ky vardr. Sleymaniye sancann bir dier kazas Mamretlhamd olup bu ad 1896da verildi. Bu tarihten nce Merge olarak bilinen kazann merkezi Kaledize kasabasyd. Olduka geni bir alana yaylan kaza airet ve kabilelerinin okluu ve snr zerinde yer almas dolaysyla nemlidir. Kazann Pder adl nahiyesi ve 177 ky mevcuttur. Halknn nemli bir ksm byk Nureddin airetine mensuptur. Sleymaniye sanca 1924 ylna doru Sleymaniye, ememal, Halepe,

Kaledize, Karada ve ehribzr adl alt nahiyeden ibaret iken 1976daki yeni idar taksimata gre oluturulan on sekiz idar blmden biri haline getirildi. Bu idar dzenlemeye gre Sleymaniye muhafazas Pder, Ranya, Dokan, ehribzr, Penjvin, Halepe, Derbendihan, Kalar ve ememal kazalarndan ibarettir.

BBLYOGRAFYA

Musul Vilyeti Salnmesi (1310), s. 223-233; a.e. (1312), s. 323-332; a.e. (1325), s. 227-233; a.e. (1330), s. 298-333; Devleti Aliyye-i Osmniyye Salnmesi (1310), s. 504-506; a.e. (1320), s. 531532; a.e. (1323), s. 661-662; a.e. (1328), s. 806-808; Osmanl Vilayet Salnamelerinde Musul (haz. Cengiz Erolu v.dr.), Ankara 2005, s. 203-212; Musul-Kerkk ile lgili Ariv Belgeleri (15251919), Ankara 1993, s. 9-11; Mehmed Hurid, Seyahatnme-i Hudd (haz. Alattin Eser), stanbul 1997, s. 172-218; Ali Tevfik, Memlik-i Osmniyye Corafyas, stanbul 1318, s. 59; Uzunarl, Osmanl Tarihi, IV, 458, 608; Suat Akgl - Sahir Uzel, Musul-Kerkk Harekt, Ankara 2001, s. 19, 57, 81, 149; C. J. Edmonds, Krtler, Trkler ve Araplar (trc. Serdar engl - Serap Rken engl), stanbul 2003, s. 41, 81-83, 112-113; Kmsl-alm, IV, 2622; M. Hartmann, Irak, A, V/2, s. 679; V. Minorsky, Sleymniye, a.e., XI, 200-201; a.mlf., Suleymniyya, EI (ng.), IX, 829-831. Ahmet Gndz

SLEYMANYE CAM
Rodosta XVI. yzyln ilk yarsnda ina edilen cami. Eski ehirde Saat Meydannda yer alan bina fetihten hemen sonra Kann Sultan Sleyman adna yaptrlmtr. Yerli kaynaklar caminin ina edildii yerde evvelce Saint Apostoli Kilisesinin bulunduunu belirtmektedir. Evliya elebi, caminin minare kaps yannda 940 (1533-34) tarihini veren bir tamir kitbesini kaydetmitir. Baz kaynaklar, padiahn ferman zerine Makbul brhim Paann bu camiyle birlikte bir de kendi adna cami yaptrdn belirtir. Ad geen caminin kitbesinde brhim Paann ismi gememekle birlikte ina tarihi 947dir (1540-41). Evliya elebi bu kitbeyi 937 (1530-31) olarak vermi ve yapy da brhim Paaya mal etmitir. Cami, byk bir orta kubbesi ve yanlarda daha kk ve alak birer kubbeyle tabhneli planl ilk Osmanl camilerinin ge dnemlerde yaplm nemli bir rneidir. Kuzey cephesindeki son cemaat yeri iki revakl olup sekizer stuna oturan dtaki birinci revak at ile rtldr. kinci revak yedi kubbelidir ve sekiz stuna oturmaktadr. Kuzey cephesinde bir mihrbiyenin yer ald caminin giri kaps bask kemerlidir. Kapda kullanlan mermer paralar 1510-1520 tarihli bir valye mezarna aittir. Kabartmalarla ssl mermerin zerinde silhlar, borazanlar, kum saatleri, iek vb. sslemeler mevcut olup melek figrleri, ha vb. semboller kaznmtr. Mihrap ve minberi altn yaldzl, ceviz aacndan yaplan minberi ilemelidir. Mihrabnn st istiridye formlu, nilidir. Sekizgen planl adrvan sekiz stuna oturan bir kubbeyle rtldr, ancak suyu akmamaktadr. Bahesinde baz krk mezar talar yer almaktadr. 1808 ylnda byk bir onarm geiren cami, Sultan Abdlazizin Rodosu ziyaretinden ksa bir sre nce de ksmen elden geirilmi, bunun iin gerekli 22.230 kuruun vakf gelirlerinden karlanmas 10 Receb 1266 (22 Mays 1850) tarihli bir irade ile uygun bulunmutur. Adada meydana gelen 1856 depremi ve cephanelik patlamasnda Sleymaniye Camii de byk apta hasar grmtr. 8 Zilkade 1309 (4 Haziran 1892) tarihli bir iradeyle caminin tamir ettirilmesine karar verilmitir. Bu tamirde yap genel bir onarm grm ve tek erefeli olan minaresi iki erefeli olarak ina ettirilmitir. Minare daha sonra 1925 ylnda genel onarm geirmitir. Caminin tamirinde stn hizmetleri grlen Rodos mret-i mire Ktibi Ali Rd Efendi 23 Temmuz 1893te beinci rtbeden Mecd nianyla mkfatlandrlmtr. Minare, klhndaki fazla eilim ve gvdesinde nemli ldeki atlama sebebiyle 1987 ylnda yklm ve yklmadan nce ileride restorasyon almalarnda kullanlmak zere fotometrik bir grnts alnmtr. 1988de Yunanistan Kltr Bakanl tarafndan balatlan restorasyon almalar 14.332.000 drahmiye mal olarak 13 Haziran 2005te tamamlanmtr. Caminin tarih zelliklerine sadk kalnp dnemin yap teknikleriyle malzemesi kullanlarak baarl bir restorasyon gerekletirilmitir. Cephe duvar zerinden ykselen minaresi ehrin panoramasna hkimdir. Restorasyon ncesine kadar brhim Paa Camii ile birlikte ibadete ak olan iki camiden biriydi. Cuma ve bayram namazlar mft vekillii yapan kiiler tarafndan burada kldrlrd. Gnmzde ise ibadete kapaldr.

BBLYOGRAFYA

Rodostaki Sleymaniye Camiinin Tamiri (8 Zilkade 1309, Dosya nr. 120, Gmlek nr. 7176, BA, rade-r-y Devlet); Sleymaniye ve brhim Paa camilerinin tamirinde hsn-i hizmeti grlen Rodos mret-i mire Ktibi Ali Rd Efendinin beinci rtbeden Mecd nian ile taltif olunmas (9 Muharrem 1311, Dosya nr. 93, Gmlek nr. 14, BA, Dahiliye-Mektub Kalemi); Evliya elebi, Seyahatnme, IX, 246-247; H. Balducci, Rodosta Trk Mimarisi (trc. Cellettin Rodoslu), Ankara 1945; Zeki elikkol, Rodostaki Trk Eserleri ve Tarihe, Ankara 1992, s. 67-69; Katerina Manoussou, Medieval Town of Rhodes, Restoration Works (1985-2000), Rhodes 2001, s. 31; smail Bak, Yunanistanda Trk Mimar Eserleri, stanbul 2003, s. 265-266; Ali Fuat ren, Yakndnem Tarihimizde Rodos ve Oniki Ada, stanbul 2006, tr.yer.; Oktay Aslanapa, Rodosda Trk Eserleri, TK, sy. 42 (1966), s. 534; Kamil Drst, Rodosta Trk Mimarisi, Rlve ve Restorasyon Dergisi, sy. 3, Ankara 1982, s. 10. Neval Konuk

SLEYMANYE CAM ve KLLYES


stanbulun Sleymaniye semtine adn veren, XVI. yzyla ait en byk cami ve klliye. Deiik ilevleri olan farkl yap tiplerini bir arada planlayan geleneksel klliye kavramnn ilk srada gelen rneklerinden biridir. stanbul sur iinin tepelerinden birine ina edilen yaplar topluluuna uzaktan bakanlar, dikkati eken bir ykselti halindeki camiyi hemen algladklar iin klliyenin varl kolayca farkedilmez. Topografya ve ehir dokusuyla bylesine btnleen klliye, medreseler, drzziyfe, trbeler ve bunlar birbirine balayan sokak rgsyle geni bir alana yaylmaktadr. Hem camiyi hem de XVI. yzyln Osmanl mimari anlayn kavrayabilmek iin dier yaplar, ulam sistemini ve balantlar klliye btn iinde ele almak gerekir. Kann Sultan Sleymann isteiyle ve onun adna ina edilen yaplar topluluu mimaride Sinan okulunun zirve noktalarndan birini temsil ettii iin nemlidir. Oluturulan fiziksel ortamda odak yap olan caminin, mimar tarafndan kalfalk eserim olarak tanmlanmas byk ustann meslek geliim basama ve mimaride srekli ilerleme heyecannn da bir ifadesidir. Ortaya km ariv belgeleri ve ana kaynaklar dolaysyla gnmz aratrmaclar iin inaat srecinin yeterince aydnlanm olmas yaplar hakkndaki sylemlerin doru zemine oturmasn salamtr. Ftih Klliyesinden sonra sur iinin en uygun ykseltisinde ortaya kan fizik yaplanma gstergeleri, Osmanl mimarisinin inaat teknolojisindeki baarsn deiik ilevler tayan yap tiplerine uygularken yeni bir aamay temsil ettii gibi, ayrntdan btne eitli zanaatlar ve sanatlar stn bir tasarm anlayyla bu alanda bir araya geldii iin klliye ortam her dnemde dikkatleri ekmitir. Bir baka deyile bir yandan ehircilik ilkelerine, te yandan insan hayatnn farkl boyutlarna cevap verdiinden Sleymaniye topluluu zerine yaplan yorum ve zmlemeler ok ynl ve zengin aklamalarla kendini gstermektedir. Bylesine geni ve ayrntl bir fiziksel ortam oluturulurken sadece byk kubbeli bir cami ina etmekle yetinilmemi, toplum hayatnn pek ok alann kuatan bir vakf eseri ve stanbul ile btnleen kk bir ehir planlamasna gidilmitir. Bu zellikler, Sleymaniyeyi kendisinden nceki Osmanl klliyelerine gre sra d bir konuma getirdii gibi adalarndan da ayrmaktadr. Sur iinde Vefa, Unkapan, Eminn, Tahtakale gibi canl merkezlerin kuatt Sleymaniye semtinde Beyazttan Edirnekapya uzanan eksenin kuzeyinde, bir srt yapan arazinin Halie doru eimli yamacnn en uygun yerine yaplm olan klliye bu konumuyla Galata kylarndan, hatta skdardan bakanlar iin ehrin en etkili siluetini tamamlar. Sinan, Halie hkim tepelerden birine btn klliyeyi yerletirirken topografik konumu en verimli bir biimde deerlendiren bir ehir planlamacs olduunu gstermitir. Bu zellikleriyle klliye, biraz daha geni ve geometrik planlanm olan Ftih Klliyesine gre ehre daha elverili bir katkda bulunmaktadr. Ariv belgeleri ve Tezkiretl-bnyn gibi eserlerdeki anlatma gre Beyaztta, bugn stanbul niversitesi Merkez Kampsn de iine alarak Vefaya doru genileyen Eski Saray (Sary- Atki mire) arazisinin bir ksm klliyenin inaat alan olarak uygun grlm ve inaat burada balatlmtr. Kaynaklarda temel atma tarihi 957 (1550) yl diye belirtilmekle birlikte ay ve gn konusu tartmaldr, ancak 27 Cemziyelevvel 957 Cuma gn (13 Haziran 1550) temel atma gn olarak kabul edilebilir. Kann Sultan Sleymann hazr bulunduu bu trende eyhlislm Ebssud Efendi ilk temel tan gelenek olduu zere mihrap duvarnn ykselecei kesime

yerletirir. n cephesi Kbeye ynelik cami esas alnarak btn yaplarn ehrin dier kesimlerinden nasl grnecei ok nceden tamamlanan proje izimleriyle belirlenmiti. Klliye tamamlandnda nasl bir manzara sunaca Sinan ve yardmclar tarafndan kt zerine ilenmi olduundan arazi zerinde hafife ykselen tepe deta yamacn devam olan piramidal bir ktleyle tamamlanacakt. Bugnn llerine gre bile olduka hzl ilerleyen klliye inaat, ortada cami olmak zere btn yaplar U dzenine gre sralayan bir durum plan gstermektedir. Yaklak altm dnmlk arazi iinde farkl derecelerde (evvel, sn, slis, rbi) eitim veren medreseler, drlhadis, tp medresesi ve ifhne, drlkurr, sbyan mektebi, imaret (drzziyfe ve tabhne), han, hamam, mimarn kendi trbesi ve ok sayda sra dkkn yer almaktadr. Evliya elebi btn yaplarla birlikte bu klliyenin bin kubbe ile rtl olduunu, 3000 kiinin burada hizmet verdiini yazar. Genel durum plannda cami d avlusu klliyenin teki yaplarna balanrken cami merkeze alnarak derin ve geni bir grsel perspektif salanmtr. Bu planlama, medrese hacimlerinin daha ar bast Ftih Klliyesine gre topografyay en etkin biimde kullanan, zellikle kuzeydoudaki yama inilerine uygun teras ve dolgu almalarn baaryla uygulayan Sleymaniyenin ehir siluetindeki katksn daha farkl klmtr. Mihrap duvarnn temeli banda yaplan tren btn klliye iin sembolik bir balang olmutu. Ancak camiyi ayakta tutacak strktrn yapm ncelikle tayc elemanlarn dikilmesiyle balar. Buna gre iten da ve aadan yukarya doru ilerleyen inaat kemerlerin rlmesi ve rt sisteminin kapatlmasyla tamamlanm olur. Plandan rt sistemine kadar varan anlay, alt ve st yapy birletiren desteklerle i ve d grn belirleyen bir btn halinde sonuca ulatrlmtr. Kurun kaplamalar ve yaldzl hill alemin ana kubbeye dikilmesiyle yap halkn ve sultann gznde tamamlanm olur. Cami ve evresindeki yaplar tamamlandka erbetler datlm, bahiler verilip kurbanlar kesilmitir. 21 Zilhicce 964 (15 Ekim 1557) tarihinde, yani temel atldktan yedi yl sonra caminin tamamlanmasn ve bir cuma gnne rastlayan al Sinan yle anlatr: Anahtarn padiahn dest-i mbreklerine verdim ve dua eyleyip el kavuturup durdum. Padiah da odabana tevecch ederek, Cami amaya kim elyaktr? dediklerinde o da, Padiahm, aa bendeniz bir pr-i azzdir, bu babda elyak ol emektar kulunuzdur deyince padiah, Bu bina eylediin beytullah yine sen amak evldr dey dua ve sen edip miftah cn dilden verince y fetth deyip atm. badete ald gnlerde Sleymaniye, evresinde enlemesine uzanm klliye binalar, kat amayan kiremit atl evlerle selviler arasndan ykselmekteydi. Caminin ana ktlesinin plan kareye yakn, gneydou-kuzeybat ekseninde hafife uzayan bir dikdrtgen ereve iinde tasarlanmtr. 69 62,3 m. ll duvarlar ana destekler, payandalar ve stunlar sayesinde fazla kaln tutulmad halde mekn snrlamaktayd. Olduka sk alan pencerelerle delinen duvarlar topraktan itibaren yapnn te birine kadar ykselir. Mihrap ynnde nisbeten masif bir yaplanma gsteren uygulama dnda duvarlarn rtc nitelikleri en aza indirilmitir. Avlu bat kesimiyle cami ynnde dokuzar, yanlarda yedier olmak zere yirmi sekiz kubbe ile rtl revaklarla evrilidir. Yar kapal bu mekn kuatan duvarlar altta dikdrtgen, stte sivri kemerli olmak zere ift sra aklklarla delinmitir. Kemerler zerinde pandantifle gei yapan avlu kubbeleri son cemaat yeri konumunda biraz daha yksek tutularak cami ana ktlesiyle avlu arasnda gz rahatlatan bir gei salanmtr. Avlu ortasnda yer alan fskyeli havuz bronz ebekeli aklklarla ierisi grlebilen zarif bir mermer yapdr.

Dtan bakldnda avlu ile ana mekn btnlemesinin daha farkl elemanlarn katlmasyla glendii grlr. Bu balanty salamlatran en nemli unsurlardan biri, minarelerin eklenme tarz ve avlu st snrndan balayarak ana mekn duvarlarnn stnde devam eden ta korkuluklardr. D grn en ok etkileyen minareler dey izgiler halinde ve ok zel ayrntlaryla btne katkda bulunur. Cami ana meknyla avlunun birletii kelerden ykseltilen erefeli yksek iki minare en alt kesimde topraa oturan, ktleye yaptrlm krsleriyle birer payanda tekil eder. Bunun zerinde, ykseldike prizmatik yzeyleri daralan pabu kesimi okgen planl gvdeye geii salar. Yukarya doru hafife daralan gvde, erefeler, klh ve alem cami ana ktlesiyle balant iinde llendirilmitir. En alt erefe ile ana kubbe kasna, en st erefe ile alem ayn yatay dorultuda birleir. Avlunun kuzeybat kelerinde ykselen minareler ise iki erefeli dnlm, avlu duvaryla uyumlu olmas iin biraz daha alak tutulmutur. Kelerde ve en altta avlu duvarlaryla buluan minare kaideleri okgen bir ktleye dnmektedir. Minarelerin drt adet oluu ve toplam on erefeli dnlm bulunmasn, Kann Sultan Sleymann onuncu Osmanl sultan ve fetihten sonra baa geen drdnc padiah olmasyla aklayan halk sylentilerinin Mimar Sinan iin ne ifade ettii bilinmez ama Sleymaniyenin plandaki konumlar Edirne erefeli Cami ile (851/1447) ayndr. Caminin plan emas, ehzade Camiinin (955/1548) klasik yonca biimini tekrarlamad gibi bazilikalara ve Rnesans kiliselerine de benzemez. Ana ilkeleri bakmndan stanbul Ayasofyas mimarlarnn yntemi uygulanm olmakla birlikte mekn olabildiince az paralanm, grsel bakmdan gl bir ifade ortaya konabilmitir. D ktle kompozisyonunun ana elemanlarna yansyan strktr plandaki mimari mant btn gcyle st yap elemanlarna yanstmaktadr. Drtgen hacim alan, iindeki en uygun noktalara konan drt byk destek ve bunlarn zerine atlan kemerler merkez kubbe iin alt yapy oluturur. Dzgn kesme talarla rlerek ykseltilen drt kaln taycnn yzlerine oyulan uzun niler ve pahlanm keler devs fil ayaklarn olduundan daha narin gstermektedir. Bu ayaklarn zerinde ykselen drt byk kemer kubbeye alt yap oluturan bir kasnaa destek tekil etmekte, ok sayda pencere ile orta mekna k salayan bu kasnak 27,40 m. apndaki ana kubbeyi tamaktadr. skeletin balca tayc unsurlar olan drt byk kemerden ikisi Hali ve Marmara ynlerinde da yansmakta, bu cephelerde yarm kubbe uygulamasna bavurulmadndan topografya ile daha uyumlu bir grn ortaya kmaktadr. Ana kubbe caminin alndan birka ay nce 16 Austos 1557 gn kapatlmt. Kemerler zerinde ykselen byk rtnn yanlara doru alma kuvveti karlkl kesimlerde farkl desteklerle dengelenir. Mihrap ve avlu ynnde birer yarm kubbe ile karlanan alma kuvveti bylece dengelenirken yarm kubbelere aktarlan kuvvetler, daha kk elemanlar olan eyrek kubbelerle beden duvarlarna ve payandalara aktarlr. Yap planna uzun eksen boyunca yansyan mekn basamakl bir rt sistemi altnda btnlk salayacak biimde zmlenmitir. Bir baka deyile kubbe apn byterek ve bunu iki ynde devam ettirerek orta akl geni tutma abas ok belirgindir. Byk ayaklarla duvarlar arasndaki daha kk kemerler ve ayaklar farkl byklkte ve karmak bir strktrel forml vermektedir. Ana mekn geni tutmak zere iyice kenara ekilen yan sahnlarda arlk ikier byk stunla topraa indirilmektedir. naat anlatan belgelerde uzak lkelerden getirildii kaydedilen bu monolit desteklerle d duvar arasndaki boluk orta kesimle ilikisini kaybetmeyen bir i galeri (dhil tarik)

ilevini stlenir. Ana mekn iki yana doru genileten bu hacimlerin st farkl byklkte kubbelerle rtlerek iten ve dtan yeterince hareketli bir grnm salanmtr. Plan ve kubbe rtsndeki zellikler dolaysyla Sleymaniyenin Ayasofyann bir kopyas olduu, dolaysyla daha geni anlamda Osmanl mimarisinin Bizans rnek ald yolunda modas gemekle birlikte yerlemi bir kanaat vardr. Kaynak ve gelime sreleri bakmndan iki ayr yolun sonunda ortaya km yaplarn sadece stanbulda bulunmalar dolaysyla elde edilmek istenen politik sonularla mimarlk tarihinin gelime aamalar rtmediinden kopyalama / taklit var saymlarnn ksaca irdelenmesi gerekmektedir. Esasen Trk mimarisi stanbulun fethinden nce farkl corafyalarda yaplan denemelerle yeterince olgun bir seviyeye ulamt. Gerek kubbe apnn bytlmesi gerekse cami plannda ortada tek ve toplu bir mekn elde etme istei mimarlarn Ayasofyay grmelerinden ok nce gl rneklerle somutlamt. Eer Manisa, Bursa ve Edirnedeki Sinan ncesi mimari rnekler olmasayd Ayasofyay grr grmez onu baaryla taklit ettikleri ileri srlen mimarlarn hangi birikimlere dayandklar sorusu cevapsz kalacakt. Ayrca Sleymaniye, Osmanl mimarlarnn benimsedii tek plan tipi deildi. Yonca planl ehzade Camiinden sonra bir tam, iki yarm kubbeyle daha uzunlamasna ekillenmi bir biime dn sebebi, belki de zerinde yer ald tepe ile binann ktle kompozisyonu arasndaki uyum ya da zorunlu beraberlik artyd. Sleymaniyeyi Bizans yaplar kadar Osmanl yaplarnn da stnde tutan zellik, lleri ok byk tutulmad halde ana kubbe ve yarm kubbelerin iten ve dtan btne hkim bulunmas, mimarideki alt-st balantlarn en doru oranlarla sunabilmi olmasndan kaynaklanr. Sonuta grlen odur ki ana kubbenin kendi apndaki bir alan rtmesiyle yetinilmemitir. -d btnlnn gl beraberlii her unsurda tekrar somutlarken ana kubbenin -ka ton olduu bilinmeyen-arl drde blnerek kemerler vastasyla iteki byk ayaklara datlmaktadr. Bu desteklerin statik gcn arttrmak iin bir bakma yukarya doru devamlar olan arlk kuleleri, rt sistemini bsbtn hareketlendiren ve dey dorultuda minarelerle yaknlk kuran unsurlardr. Sekizgen kesitli kasnak ykseklikleri arttrlan bu kuleler st yapda dilimli kubbeleriyle farkedilir. Mimaride tayc ve snrlayc ilevi olan duvarlarn Sleymaniye bnyesindeki tayc grevleri en aza indirilmi, deta perde nitelii kazanan bu snrlayclar zerine ok sayda pencere almas kolaylamtr. Dta filgz, ite revzenlerle donatlan mihrap pencerelerinden baka yapya homojen bir k salayan yzlerce pencere aydnlk bir i mekn meydana getirmitir. Ayrca ince demir asklar zerindeki ya kandilleri gece aydnlatmasn yaparken yzlerce kandilden ykselen is, belirli bir hava akmyla giriin stnde yer alan ve is odas diye bilinen bir odada toplanmaktadr. zellikle mihrap duvarnda younlaan XVI. yzyl znik inileriyle yine bu kesimde ustas Sarho brhime atfedilen revzen pencerelerden szlen renkli klar i mekn etkili klan dier unsurlardr. Sleymaniyede ta yap teknolojisine hkim olma istei yapnn ana ktlesinde grld gibi bu hacmi rten kubbelerde ustaca kullanlm bir tula rg teknolojisi de dikkati eker. ok eski zamanlardan beri Ege-Akdeniz evrelerinde kullanlan kubbeler d mimariyi etkili kld kadar i mekn btnln de salar. 27,40 m. apndaki ana kubbe, arln drt byk destekle topraa verirken bu rtnn alma kuvveti dtaki pilastr ve payanda kemerleriyle dengelenmitir. Bu kubbenin taban demesinden

kilit tana kadar ykseklii 50 metreyi biraz geer. Kubbenin i yzeyi XIX. yzylda yaplan restorasyonlar sonucu Avrupa dekorasyonunu yanstr. Ana kubbe ile ayn apta iki yarm kubbe, byk kemer izgileriyle aktrlarak daha geni ve ferah bir st rty tamamlarlar. Kubbe, bir yandan geni aklklar rtmenin tek yolu olarak uygulanrken te yandan sesleri toplayarak akustik konusunda baz sorunlar da beraberinde getireceinden dier byk camilerde olduu gibi Sleymaniyede de zel bir uygulamaya bavurulmutur. Kubbe eperi iine yerletirilen kpler ehzade, Kadrga Sokullu Mehmed Paa ve Sultan Ahmed kubbelerinde grld gibi Sleymaniyede de uygulanarak etkili bir ses dzeni salanmtr. Az ksmlar i mekna dnk olmak zere daha kubbe rlrken belirli seviyelerde sralanan altm drt adet kp homojen ses dalm ile istenen akustii temin etmektedir. Kplerin ii bo olduundan kubbe eperi hem salamlamakta hem de yk hafiflemektedir. Genel izgileriyle bakldnda glge-k oyunlaryla daha da belirginleen ktle kompozisyonu zengin ifadeli biimlerin uyumunu her ynden sergiler, ayrntdaki her form deta keskin bir bakla kesilmiesine ak ve net bir duru verir. Alt yapdan yukarya doru kldka prizmatik hacimlerle kresel hacimlerin dengesi rahat geilerle ykselmekte, dzgn kfeki bloklarn ar ve ciddi havas bu malzemenin kalc ve salam kimliiyle ant birletirmektedir. ehzade Camiine gre daha snrl tutulan renkli ta kakmalar yaln anlatma etkili biimde katlrken sadece minare klhlarnn hemen altnda yer alan sivri kemerli frze ini panolar yapnn st noktalarnda gz rahatsz etmeyen renk unsurlardr. Halie paralel bir eksen zerinde ykselen yan cepheler ehrin siluetinde en etkili grnm veren kesimdir. Bu bak asnda ana mekn rten bir tam, iki yarm kubbenin sralan ile buna avlu ve minarelerin de katlmasyla oluan etkili grnm ehzade ve Edirne Selimiyede bulmak mmkn deildir. Kubbe ve kemerlerin benzer formlar farkl boylarda ve seviyelerde tutulduundan ykselen bir tepe zerinde yukar ktka daralan boyutlar olaan st bir istiflenmeyle antsal bir anlatma ular. Camide etraf sr alt tekniinde znik inileriyle ssl mihrap olduka sade grnmldr. Mermer mihrapta be kenarl niin zeri iri mukarnas kavsaraldr. Mermer minber de devrinin dier rnekleri yannda sade grnmldr. Camide drt byk pyenin merkez kubbe ynndeki i kelerinde birer adet zarif mermer krs bulunmaktadr. Zarif stunlarla tanan bu ta krslerden baka yapda bir de ahap krs mevcuttur (bk. KRS). Dier Yaplar. Sleymaniye hazresi, camiye bitiik mezarlk alanlarnn en ilgin rneklerinden biri olarak zamanla ekillenmitir. Mihrap duvarndan balayp gneye doru geni bir alana yaylan hazre bir ihta duvaryla evrilerek hem cami hem de klliyenin tamamlayc bir unsuru olmutur. Bu alan 1566dan itibaren Kann Sultan Sleyman ve Hrrem Sultan Trbesini kuatan geni bir bahe iken XVIII. yzyl sonuna doru youn bir gm alan olmu, ihtiaml mbedin glgesine snmak isteyenlerin kabristanna dnmtr. Kann Sultan Sleyman Trbesi. Yatay gelien hazre alanndaki byk ykseltilerden biri olan trbe sultann 20 Safer 974te (6 Eyll 1566) Sigetvar seferi srasnda lmnden birka hafta sonra Mimar Sinan tarafndan yaplmtr. Sekizgen bir gvde plan gstermekle birlikte bu ktlenin alt kesimini kavrayarak da doru genileyen bir revak uygulamas yapy dier sultan trbelerinden ayrr. Oluturulan d galeri trbenin dikey ktle etkisini hafifletirken eik at altnda tekrarlanp btn yapy eviren stun-kemer dizileri hareketli grnm arttrr. Gvdenin st kesiminde yer alan l pencere gruplar, renkli kilit talaryla her cephede tekrarlanan kemerler ve ar at kornii dnemin ta iiliindeki en zenli ve renkli ayrntlar sunar. Sekiz zarif stuna oturan bir giri

revak ile i mekna geilir. mekn, sekizgen duvarlarn nnde sekiz stuna oturtulan kemerler kk bir alanda youn bir strktr uygulamas sergiler. ift eperli kubbenin i yzndeki zengin kalem ileri yannda dnemin klasik inileri ve renkli ta iilii tezyinat younluunu arttrr. Sedef ve fildii kakmal kap kanatlar dneminin sayl rnekleri arasndadr. Hrrem Sultan Trbesi. 26 Cemziyelhir 965te (15 Nisan 1558) len Hrrem Sultan iin yine Sinan tarafndan yaplan trbe Kann Trbesinin gneydousunda ikinci ykseltiyi tekil eder. Sundurmal giriiyle yine sekizgen planl olan trbe XVI. yzyl iin daha karakteristik bir ktle ve cephe tasarm ortaya koyar. Kubbe altnda silindirik dn yapan kasnak zerindeki cel sls yet kitbesiyle farkllk gsteren yapda alt sra pencerelerindeki demir parmaklk, stte sivri kemerli filgz dlklar ve ta profiller olgun bir slbu tamamlayan unsurlardr. meknda pencerelerle mukarnasl nilerin alternatif sraland alt kesim kitbe ve bitki sslemeleriyle dnemin zengin inilerini sergiler. Mimar Sinan Trbesi ve Sebili. Caminin kuzeyinde bir sokaa cephe veren arasta ve Slis Medresesinin batsnda oluan kk mezarlk alannda bir baka trbe daha vardr; buras btn klliyeden sorumlu olan mimarn trbesidir. ki soka ayran kk gen arsann kesine kubbeli bir sebil yapldktan baka bu sebilin hemen arkasna klliyenin tamamlanmasndan otuz yl kadar sonra len Sinann trbesi ina edilmitir. Trbenin bulunduu alan eviren duvarn cami ynndeki cephesinde yer alan S Mustafa elebinin manzum kitbesi u msra ile son bulmaktadr: Geti bu demde cihandan pr-i mimran Sinan. Trbe ta mezar sandukasna uygun dikdrtgen bir alann ksa tarafnda tek, uzun tarafnda iki aklkl bir bahe kameriyesi grnndedir. rme ta desteklere oturan kemerler zerinde kabri rten at drt yne eimlidir. Erken Osmanl dnemi trbelerinde rastlanan bu rnek Kann ve Hrrem Sultan trbeleriyle yarmayan, cami hazresinin uzanda, fakat klliye alan iinde yer alrken sayg llerinde yorumlanmtr. Klliyenin bnisi Kann Sultan Sleyman, Hrrem Sultan trbelerinden baka mimarn da trbesini iine alan byle bir uygulamann benzerine rastlanmaz. Sbyan Mektebi. Klliyenin gneybatsnda kede yer alan sbyan mektebi fevkan olarak ele alnmtr. Kesme ta malzemeyle ina edilen yap iki blmldr. ndeki kare planl, kubbeli giri mekn bat ve kuzey ynne ak olarak dzenlenmitir. Dikdrtgen planl kapal mekn ise birer tonoz ve kubbe ile rtldr. Medreseler. Caminin bat ynnde yer alan Evvel ve Sn medreseleri kareye yakn dikdrtgen planl yaplardr. Kesme ta malzeme ile ina edilen yaplarda avlu ynden revakldr. Kuzey ve gney revaklar apraz tonozlu, bat revak kubbelidir. Dou ynnde kemerli aklkl ve kubbeli olarak dzenlenmi birer eyvan vardr. Eyvanlarn yanndan balayp revaklar evreleyen medrese odalar kubbe ile rtldr. Bat ynnde eksende yer alan ve da takn olan dershane meknlar bu ynde revak kesmektedir. ki yandan girii olan dershaneler dikdrtgen planl olup bat ynnde byk bir kubbeyle rtldr. Her iki yap yan yana ve simetrik biimde ele alnm olup dar bir sokakla birbirinden ayrlmtr. Yaplar bugn Sleymaniye Ktphanesi olarak hizmet vermektedir (bk. SLEYMANYE KTPHANES). Caminin dou ynnde yer alan Slis ve Rbi medreseleri de kareye yakn planda simetrik biimde ele alnmtr. Her iki yap, Halie bakan yama zerinde eimli bir arazide kademeli olarak kesme ta malzemeyle ina edilmitir. Yaplarda revakl avluyu

bat hari ynden medrese odalar evrelemitir. Bat ynnde yer alan dershane meknlar iki yandan girili olup dou ynnde bir eyvana sahiptir. Yaplarda dershaneye giriler tonozla, dier birimlerin zeri ise kubbeyle rtldr. Kubbeler kademeli ekilde dzenlendiinden yaplar etkili bir grnme sahiptir. Arazideki eimden dolay her iki medresenin alt katnda dar bir avluya bakan ve tek sra odalardan oluan birer medrese bulunmaktadr. Bu yaplar Mlzimler Medresesi diye tannmaktadr. Klliyenin gneydou ucunda yer alan Drlhadis Medresesi krk bir izgi zerinde tek srada dizilen ve nleri revakl olan odalardan olumaktadr. nnde dar bir avlu bulunan medresenin cami ynnde fevkan olarak dzenlenen kk bir dershanesi bulunmaktadr. Yap klliyenin dier yaplarndan farkl ekilde bir sra ta, iki sra tuladan meydana gelen almak duvar rgsne ve tula kirpi saaa sahiptir. zgn olmayan st rts betonarme olarak meyilli bir at eklinde yenilenmitir. Medresenin altnda cami d avlusunu alt kottaki sokaa balayan rampal bir yol vardr. Caminin batsnda Sn Medresesinin kuzeyinde bir dizi halinde odalardan oluan Tp Medresesinde odalarn nnde revaklarn bulunduu tahmin edilmektedir. Baz aratrmaclar yapnn avlulu bir medrese olduunu ileri srmektedir. Drlkurr. Caminin kble ynnde bulunan ve iinde trbelerle hazreyi barndran avluda mihrap ekseninde ele alnm drlkurr da yer almaktadr. Kare planl ve kubbeli bir yap olan drlkurrnn ktlesi hazre alannda, kaps gneyde avlu dndadr. Bir bodrum kat zerinde ina edilen yap baz aratrmaclar tarafndan Drlhadis Medresesinin dershanesi veya trbedar odas eklinde yanl deerlendirilmitir. Drif. Klliyenin bat ynnde Drzziyfe ile Tp Medresesi arasnda kede yer alan drif (ifahne) yan yana dikdrtgen planl ve revakl iki avlulu bir yapdr. ndeki revakl avlulu blmn iki yannda odalar bulunur. Arkada ise ortasnda havuz yer alan revakl avluyu ynden odalar evrelemektedir. Birimlerin zeri kubbeyle rtldr. Eimden dolay alt katta kuzey ynnde dokuz adet tonozlu mekn elde edilmitir. Yap Osmanl devrinin sonlarnda bir sre Matbaa-i Asker olarak kullanlmtr. maret. Klliyenin kuzeybatsnda yer alan Drzziyfe kare planl revakl avlu etrafnda gelien farkl byklklerdeki meknlardan olumaktadr. Birimlerin st kubbeyle rtl olan yapnn kuzey kesinde iki frn mevcuttur. Bat kesinde yer alan be kubbeli birimde kubbelerin zeri aydnlk fenerlidir. Yapnn kuzey ve gney duvarlar kesme ta, dierleri ta-tula almak rgldr. Tabhne. Klliyenin kuzeyinde bulunan tabhne binas dikdrtgen planl olup revakl avlu etrafndaki odalardan olumaktadr. Revaklarn ve odalarn zeri kubbelerle rtlmtr. Kervansaray. Eimli bir arazide yer alan imaret ve tabhne yaplarnn alt katlar kervansaray eklinde deerlendirilmitir. maret binasnn altnda kalan blm L biiminde bir mekndr ve zeri apraz tonozlarla rtlmtr. Hamam. n cephesi hafife pahlanm dikdrtgen planl hamam kare planl ve kubbeli soyunmalk ksmna sahiptir. Ilklk blm dikdrtgen planl ve kubbelidir. Scaklk blm drt eyvanl ve keleri drt halvetli olarak dzenlenmitir. Meknn ortas kubbe, eyvanlar tonoz, halvet hcreleri birer kk kubbe ile rtlmtr (bk. DKMECLER HAMAMI). ar ve Dkknlar. Klliyede bat ynnde yer alan Sbyan Mektebi, Evvel ve Sn medreseleriyle Tp Medresesi altnda arazinin eiminden kazanlan bir sra dkkn bulunmaktadr. Tiryaki ars adyla tannan bu dkknlar tonoz rtldr. Caminin dou ynnde avlu duvar ve Drlhadis Medresesinin altnda bir sra halinde yer alan tonozlu dkknlar da Dkmeciler ars diye tannmaktadr. Ayrca Tp Medresesinin kuzeyinde yine arazi eiminden kazanlan alt kotta, Vezneciler ynnde yer alan ve zerinde su yolu ile odalar da barndran yapnn altnda yine bir sra tonozlu dkkn mevcuttur. Odalar. Klliyede caminin kuzey avlu kapsnn iki yan ile stnde ve

d avlu duvarndaki gney kaplar zerinde grevliler iin yaplm odalar bulunmaktadr. Ayrca gneybat ynnde Bozdoan Kemerinden ayrlarak klliyeye doru su yolunu devam ettiren yapnn st kotunda bugn ykk olmakla beraber bir sra ta odann olduu anlalmaktadr. Sleymaniye Su Yolu. Bozdoan Kemerinin ucunda yer alan kubbeden balayarak klliyeye doru devam eden bir su yolunun varl bilinmektedir. Buradan gelen su sbyan mektebinin yannda yer alan maksemden klliyeye dalmaktayd. eme. Caminin gneyinde 1207 (1792-93) tarihli sade barok slbunda bir meydan emesi bulunmaktadr. Keleri pahlanm kare planl eme sivri kubbe ile rtl olup kesme tatan ina edilmitir. Vaktiyle klliyenin inaat srasnda iilerin kullanm iin burada bir emenin yapld ve emenin XVIII. yzyln sonunda yenilenmi olduu dnlmektedir. Farkl ilevleri stlenen kurum ve binalaryla Sleymaniye Klliyesi, XVI. yzyln grkemli cami rneini sunduktan baka sur iinde yer ald konum ve araziye uygun planlanmas bakmndan mimari teknolojiyi ve klasik ada ulalan uygarlk dzeyini toplu bir planlamayla birletiren sekin bir rnektir.

BBLYOGRAFYA

Sleymaniye Vakfiyesi (haz. Keml Edib Krkolu), Ankara 1962; S Mustafa elebi, Tezkiretl-bnyn, stanbul 1315; A. Gabriel, Sainte Sophie source dinspiration de la mosque Sleymaniye, VIe Congrs internationale dtudes byzantine, Alger 2-7 octobre 1939, Paris 1948, s. 230; Kzm smail Grkan, Sleymaniye Darifas, stanbul 1966; Neet Akmandor, Koca Sinann Plancl, Eserleri ve Mhendislii, Koca Sinan (der. Cengiz Bekta), stanbul 1968, s. 49-62; Cevdet ulpan, stanbul Sleymaniye Camii Kitabesi, Kanun Armaan, Ankara 1970, s. 291-299; mer Lutfi Barkan, Sleymaniye Camii ve mareti naat (1550-1557), Ankara 1972-79, III; a.mlf., Sleymaniye Camii ve mareti Tesislerine Ait Yllk Bir Muhasebe Bilanosu 993-994 (1585-1586), VD, IX (1971), s. 109-161; hsan Bingler, Mimar Sinan ve Sleymaniye, stanbul 1975; Tanju Cantay, XVI.-XVII. Yzyllarda Sleymaniye Camii ve Bal Yaplar, stanbul 1989; Sleyman Mollaibrahimolu, Muhteem Sleymaniye, stanbul 1991; Abdlaziz Bayndr, Cultural Foundations of the Architecture of Sleymaniye, Architectural Heritage Today: Mimari Mirasn Bugn, stanbul 1996, s. 297; Ahmet Aslanolu, Sleymaniye Klliyesinin Tarih Yarmada Siletindeki Egemenlik Oluumuna Katks, a.e., s. 298-300; Uur Derman, Sleymaniye Camiinde Hat Sanat, a.e., s. 303-305; Aras Nefti, The Circulation System of the Doome Roofing of the Sleymaniye Mosque, a.e., s. 307-318; Aydn Hasan Polatkan, Sleymaniye Camisi ve Ayasofya: Bir Atf, Semra gele Armaan: Mimarlk ve Sanat Tarihi Yazlar, stanbul 2000, s. 63-69; Bir aheser Sleymaniye Klliyesi (ed. Seluk Mlayim), Ankara 2007; Reit Saffet, La mosque Suleimaniye, TTOK Belleteni, II/2 (1931), s. 14-17; A. Sheyl nver, Sleymaniye Klliyesinde Darifa, Tp Medresesi ve Darlakakire Dair, VD, II (1942), s. 195-207; Sedat etinta, Sleymaniye Ayasofyann Taklidi Deildir, Mimarlk, IV/1-2, Ankara 1947, s. 14, 39; Celal Esat Arseven, Sleymaniye ile Ayasofya Arasnda Bir Mukayese, Yeni stanbul, stanbul 12 Ekim 1954, s. 6; Arcan Akn, Mimar Sinan, Ayasofya ve Sleymaniye, Arkitekt, sy. 320, stanbul 1965, s. 134; Eser Tutel, Mimar Sinann lmsz Eseri Sleymaniye, Hayat Tarih Mecmuas, sy. 15, stanbul 1966, s. 44-48; Haluk Karamaaral, Sleymaniye Camii, nasya, II/5, Ankara 1967, s. 12-13; Erdem Ycel, Mimar Sinann Trbesi, Arkitekt, sy. 352 (1973), s. 189-190; H. inasi oruh,

Sleymaniye Camii ve Tarih Kitabesi, Tarih ve Edebiyat Mecmuas, XV/12, stanbul 1979, s. 3033; Hseyin Atay, Fatih-Sleymaniye Medreseleri Ders Programlar ve cazetnmeler, VD, XIII (1981), s. 171-235; Glru Necipolu-Kafadar, The Sleymaniye Complex in Istanbul an Interpretation, Muqarnas, III, Leiden 1985, s. 92-117; Mehmet Demirci, Sleymaniyeyi Gezerken, Trk Edebiyat, XIII/156, stanbul 1986, s. 69-70; Selma Gker, Sultan Sleyman, Architect Sinan and Sleymaniye, Turkish Review Quarterly Digest, III/18, Ankara 1989, s. 31-40; a.mlf., Sultan Sleyman, Mimar Sinan ve Sleymaniye, Kltr ve Sanat, II/6, Ankara 1990, s. 78-80; inasi Acar, Sleymaniyenin Dndrdkleri, Tasarm, sy. 102, stanbul 2001, s. 108-117. Seluk Mlyim

SLEYMANYE KLLYES
amda XVI. yzyln ortalarnda ina edilen klliye. Klliye yaplarndan cami ile mtemilt Kann Sultan Sleyman tarafndan 962-966 (1554-1559) yllar arasnda ina edilmi, II. Selim zamannda 1566-1567 yllarnda medrese ve arasta eklenmi, hankah da 1576dan sonra tamamlanmtr. Klliyenin merkezini oluturan caminin takaps zerinde metni ems Ahmed Paaya ait manzum kitbede bni olarak Kann Sultan Sleymann ad verilmekte, inaatn 962de balayp 966da tamamland belirtilmektedir. Nitekim stanbuldaki Sleymaniye Klliyesinin inaat defterlerinde 966da (1559) inaat bitirilen amdaki camiye kurun kaplamalarn yolland kaytldr. O tarihlerde am valisi olan, daha sonra vezir pyesiyle skdardaki klliyeyi yaptran ems Ahmed Paa klliyenin inaatna nezret etmi olmaldr. Klliyenin balangtaki mimari program caminin yan sra tabhne odalar, kendi iinde matbah, frn, kiler ve yemekhane birimlerinden oluan imaret ve ifte kervansaraydan olumaktayd. Bu yaplar Mimar Sinann eserlerinin dkmn veren tezkirelerde kaytldr. Ayrca stanbuldaki Sleymaniye Klliyesinin inaat defterlerinde 1553 ylnn Kasm ve Aralk aylarnda Muslihuddin Halfe adl bir hassa mimarnn Sinann delletiyle ama gnderildii belirtilmitir. te yandan am beylerbeyinin stanbula yollad 17 Haziran 1560 tarihli mektuptan inaattan sorumlu olan kiinin aml Todoros adnda bir hristiyan mimar olduu anlalmaktadr. Nitekim gerek camide gerekse dier baz klliye birimlerinde gzlenen oranlar ve inaata ilikin ayrntlar uygulamada yerel i gcnn kullanldn gstermektedir. Almav, vakf mtevellisi ve nzr Mevln Molla Aa el-Acemnin ilk bina emini olduunu, daha sonra bu grevin Mustafa adnda birine verildiini belirtir. Medresenin tamamlanmasnn ardndan stanbuldan am beylerbeyine yollanan bir fermanla klliyeye bir de hankah eklenmesi istenmitir. Medrese yalnzca Tuhfe-i Mimrnde kaytldr. Arasta ile hankah ise hibir tezkirede belirtilmemitir. Bu sebeple sz konusu yaplar Sinana mal etmek mmkn deildir. Esasen mimari ve tezyin zellikleri de bunu dorular. Klliyenin yerinde Memlk dneminde Gk Meydan (Meydnl-ahdar) denen bir cirit sahasnn yer ald bilinir. amn dnda Barada rma kysnda, mesire niteliindeki bu mevkide cirit meydanna nzr Sultan I. Baybarsn 665-668de (1266-1269) ina ettirdii Kasrl-ablak adl bir saray bulunmaktayd. Klliyede ilk ina aamasna ait kesimin yerleiminde Sinan dneminin dier klliyelerinde grlmeyen, buna karlk Ftih Klliyesini hatrlatan kat simetri dikkati eker. Burada biri cami, dieri imaret olmak zere kble ekseninde sralanan iki odakl bir dalm sz konusudur. Dikdrtgen planl arsada caminin bulunduu gney kesiminde yanlarda tabhne birimlerinin meydana getirdii birer kanat uzanr ve bunlarn gney ularndan hareket eden duvarlar cami kitlesine saplanr. Arsann kuzey kesiminde ortada imaret, yanlarda birer kervansaray yer almaktadr. Camiyle imaretin arasna dikdrtgen planl byk bir abdest havuzu yerletirilmitir. Arsann dou ve bat girileri bu menzil klliyesinin zerinde yer ald yolu plana yanstr. Caminin ve tabhne kanatlarnn arkasnda (gney) kalan bahenin bat kesimi hazreye dntrlmtr. maretin arkasnda (kuzey) kalan bahenin duvarnda tek kubbeli sayvanla donatlm tli bir giri vardr. Yerleim plannda simetriden ayrlan iki eden biri, cami-imaret ekseninden hafife douya kaydrlm olan bu girile

arsann gneybat kesindeki pahta yer alan dier tli giritir. Arasta avlunun dou giriinden hareket etmekte ve muhtemelen arsa verilerinden kaynaklanan bir sebepten tr dou duvaryla dik a yapmamaktadr. Bu yzden arastann gney kanadndan geilen medrese de klliyenin Kann Sultan Sleyman dnemine ait yaplarna paralel deildir. Arasta ile cami evre duvar arasnda kalan keye hellar yerletirilmitir. Kare planl olan, tek kubbeyle rtl caminin duvarlar, Suriyede Osmanl dneminden nce yaygn biimde grld gibi siyah bazalt ve beyaz kalker tayla alternatif biimde rlmtr. Yapnn gneybat ve gneydou keleri dtan payandalarla takviye edilmi, giri (kuzey) cephesi Sinan dnemine ait baka camilerde yer alan ift revakla donatlmtr. D revak sakfl, i revak yanlarda kubbeli, ortada tekne tonozlu olarak tasarlanm, dta mukarnasl, ite baklaval balklar kullanlmtr. Harimin kuzeydou ve kuzeybat kelerinde ykselen tek erefeli minareler konik klhlarla sona erer. Yerel slpla baehir slbunun birlikte gzlendii takap siyah-beyaz geometrik gemelerden oluan bir kuakla evrilidir ve klasik Osmanl tarzndaki mukarnasl kavsaras istiridye biiminde bir yarm kubbecikle sonlanr. Mihraba ve minbere de ayn melez slp hkimdir. Alt sradaki pencerelerin zerinde sivri hafifletme kemerlerinin aynalar sr alt tekniinde yerel inilerle kapldr. Hazrede VI. Mehmed (Sultan Vahdeddin) ile srgnde vefat eden hnedan mensuplarndan ve son dnem riclinden baz kimseler gmldr. Kare planl tabhneler beer birimden meydana gelen iki kanatta toplanm, avlu ynnde sivri kemerli ve kubbeli revaklarla donatlmtr. Birer ocaa sahip olan birimler sekizgen kasnakl kubbelerle rtldr. Pencereleri talandran sivri hafifletme kemerlerinin aynalar ini bezemeyle kapldr. T biiminde bir alan kaplayan imaret blm dardan bakldnda erken dnem Osmanl mimarlna has zviyeli camileri andrr. Merkezdeki kare planl matbah kendi iinde kare planl drt birim barndrmaktadr. Gney (avlu) ynndeki iki birim kubbelerle, kuzeydeki iki birim tekne tonozlarla rtldr. Btn bu rt elerinin merkezinden bacalar ykselir. Dou ve bat ynnde yer alan, kiler ve yemekhane blmlerini barndran dikdrtgen planl kanatlar da kare planl ve kubbeli ikier birimden meydana gelmektedir. Yapnn avlu cephesinde on iki birimli ve kubbeli bir revak uzanr. Kervansaray meydana getiren kanatlar dikdrtgen bir alana iki sra halinde yerletirilmi on drder birimden oluur. Kare planl olan bu mekn birimleri kasnaksz kubbelerle rtldr. st yapy tayan kemerler kare kesitli pyelere ve duvarlara oturmaktadr. Avluya alan giriler gney duvarlarnda yer alr. Medrese plan itibariyle ak avlulu ve revakl Osmanl medreselerinin zelliklerini sergiler. Avluyu kuatan sivri kemerli revaklarn gerisinde yirmi iki adet kare planl ve kubbeli medrese hcresi sralanr. Arastaya alan girii izleyen ve hcrelerin nndeki revaklardan geriye ekilmi olan birimli revakta balklar mukarnasl, dierleri baklavaldr. Kare planl ve kubbeli mesciddershanenin nnde ayn ekilde revaklardan geri ekilmi birimli ve sakfl son cemaat yeri vardr. Mescid-dershanenin soan kubbesi yredeki Eyyb ve Memlk dnemi kubbelerini andrr. Avlunun merkezinde dikdrtgen planl abdest havuzu yer almaktadr. Dikdrtgen planl ve sivri beik tonozlu iki sra dkkndan oluan arasta dou-bat dorultusunda uzanr. Dou kaps da, bat kaps cami-imaret avlusuna almakta, ortada gney ynndeki kap medreseye, bunun karsndaki kap da yine da almaktadr. Tamamen ortadan kalkm olan hankahn, Gk Meydannda yer alan ve ehre uzaklnn sebep olabilecei asayi sorunlar dolaysyla inaat yarm braklan yenieri klasnn tdil edilmesiyle oluturulduu, yirmi dervi hcresini barndrd bilinmektedir. Mimari zellikleri

tesbit edilemeyen yapnn, klasik dnem Osmanl klliyelerinde yer alan dier tarikat yaplar gibi revakl bir avlunun evresinde sralanan odalardan meydana geldii tahmin edilmektedir.

BBLYOGRAFYA

S, Tezkiretl-bnyan, s. 37, 45; a.mlf., Yaplar Kitab: Tezkiretl-bnyan ve Tezkiretl-ebniye (nr. Hayati Develi - Samih Rifat), stanbul 2002, s. 110, 115, 179, 183; E. Egli, Sinan, Erlenbach 1954, s. 74-75, 116; Rfk Mell Meri, Mimar Sinan Hayat, Eseri I: Mimar Sinann Hayatna, Eserlerine Dair Metinler, Ankara 1965, s. 23; Metin Szen, Trk Mimarisinin Geliimi ve Mimar Sinan, stanbul 1975, s. 166, ekil 394; Oktay Aslanapa, Osmanl Devri Mimarisi, stanbul 1986, s. 235-237; a.mlf., Mimar Sinann Hayat ve Eserleri, Ankara 1988, s. 80-83; Aptullah Kuran, Mimar Sinan, stanbul 1986, s. 69-70, 257, 264, 300, 366; G. Goodwin, A History of Ottoman Architecture, New York 1987, s. 256-257; a.mlf., Sinan: Ottoman Architecture and its Values Today, London 1993, s. 58-59; Zeynep Ahunbay, Mimar Sinann Eitim Yaplar, Mimarba Koca Sinan: Yaad a ve Eserleri (nr. Sadi Bayram), stanbul 1988, I, 256-257; Zeki Snmez, Mimar Sinan ile lgili Tarihi Yazmalar-Belgeler, stanbul 1988, s. 31, 36, 67, 72, 82, 90; Glru Necipolu, The Age of Sinan: Architectural Culture in the Ottoman Empire, Princeton 2005, s. 222-230; J. M. Rogers, Sinan, London 2006, s. 37, 52, 69, 71, 119; Doan Kuban, Osmanl Mimarisi, stanbul 2007, s. 586. M. Baha Tanman

SLEYMANYE KTPHANES
stanbulda deerli yazma ve basma eser koleksiyonlarnn bulunduu ktphane. Sleymaniye Klliyesinin birinci ve ikinci medreselerinin kitaplk haline getirilmesiyle meydana gelen ktphane, stanbulun eitli semtlerinde mevcut ktphanelerdeki kitaplarn bir araya toplanmasyla olumutur. Byk ounluu stanbulda bulunan, Anadolunun eitli vilyetlerinde kurulan ve hemen hemen tamam vakf olan ktphaneler, eitli sebeplerle kendi binalarn ve iindeki kitaplar koruyamaz veya hizmet veremez hale gelince Evkaf Nezreti kymetli eserleri bir binada toplamaya karar vermitir. Baz kitaplar, I. Dnya Sava sebebiyle 1914 ylnda Sultanselimde Medresetl-mtehasssne nakledilmitir (lmiyye Salnmesi, s. 191). Bununla birlikte yeni bina araylar srm, eski sadrazamlardan l Paann Mercanda yanan konann arsas zerine bir ktphane yaplmas dnlmse de mal imknszlk yznden bu gereklememitir. Nihayet kitaplarn Sleymaniye medreselerinde toplanmasna karar verilmi, Medresetl-mtehasssne gtrlen kitaplar Sleymaniye Camii iindeki kitaplarla birlikte klliyenin ikinci medresesine konulmutur. Bylece 1918 ylnda Sleymaniye Umumi Ktphanesi ortaya kmtr. Ktphaneye Sleymaniye adnn verilmesinde, ierisinde bulunduu klliyenin yan sra camiden gelen ve ktphanenin ekirdeini oluturan Sleymaniye koleksiyonunun da pay vardr. Sleymaniye Klliyesinin tesisi srasnda burada ktphane binas yoktu. Vakfiyede, Medris-i mezbreye ktb tedrik olundukta hfz- ktb ve ktib-i ktb vzer-i izm-i zevil-ihtirm marifetiyle tayin ve vazifeleri tebyin oluna denilmektedir (Sleymaniye Vakfiyesi, s. 42). Klliyenin 1557de hizmete almasndan birka yl sonra buraya saray ktphanesinden baz kitaplarn gnderilmeye baland, bylece ktphanenin temellerinin atld belirtilmektedir. Zamanla caminin iinde biriken ve giderek oalan kitaplar, I. Mahmud devrinde Sadrazam Kse Mustafa Bhir Paa zamannda 1165te (1751-52) cami ierisinde sa taraf revak alt demir parmaklklarla evrilerek oluturulan yere konulmutu. Devr-i Hamd fihristleri adyla bilinen seriden olan Defteri Ktbhne-i Sleymniyye adl eserde (stanbul 1310) ktphanenin tesis tarihi 1280 (1863-64) diye kaytl ise de ayn fihristin sonunda yer alan, hulsa defterinde muharrer olduu vehile bin iki yz seksen tarihinde yazlp ktphanede bulunan deftere tatbiken ifadesinden bunun kitaplarn deftere kayt tarihi olduu anlalmaktadr. Bugnk Sleymaniye Ktphanesi kurulurken cami ierisindeki ktphane yannda Medresetlmtehasssne nakledilen ir Efendi, Beir Aa, elebi Abdullah Efendi, orlulu Ali Paa, Damad brhim Paa, Esad Efendi, Hfz Ahmed Paa, Kl Ali Paa, Lleli, Mesih Paa, Molla elebi ktphaneleri 1918de bir araya getirilmitir. Ktphanenin ilk mdr Krm muhacirlerinden Ms Akyiitzde, ikinci mdr Cevdet Beydir. Vakflar tarafndan ynetilen ktphaneler, 1924 ylnda Tevhd-i Tedrst Kanunu ile Maarif Vekletine balannca cami, tekke ve medreselerde bulunan kitaplklardan bazlar Sleymaniye Umumi Ktphanesine, dierleri kendi blgelerine yakn Eypte Hsrev Paa, arambada Murad Mollla, Llelide Rgb Paa, skdarda Hac Selim Aa ktphanelerine nakledilmitir. Kk llerde yaplm, bazlarnn memur odalar dahi olmayan bu kurulular yeni gelen kitaplar sebebiyle ilev

gremez, kitaplarn bakmn yapamaz hale gelince bunlar da Sleymaniye Klliyesi ikinci medresesine getirilmitir. Birinci medrese nce, Hamdullah Subhinin (Tanrver) Maarif vekillii zamannda Halil Ethem Beyin bakanlnda kurulan heyet tarafndan Ankara Etnografya Mzesi iin biriktirilip hazrlanan mzelik eyaya ayrlmken Ankarada Etnografya Mzesi binasnn yapm tamamlanp koleksiyon 1927de oraya gnderilince buras Sleymaniye Ktphanesi Mdrl idaresine verilmitir. Birinci medresenin gneye doru uzantsnda yer alan sbyan mektebi de 1957de ocuk ktphanesi olarak hizmete alm, ancak evrenin i yerlerine dnmesi zerine bu ktphane 1980de kapatlmtr. Ktphane olutuktan sonra meslek ii eitim kurslarnn ilki 15 Eyll 1341 (15 Eyll 1925) tarihinde alm, kursta stanbul niversitesi Ktphanesi mdr Ethem Fehmi (Karatay) ve mfetti Ahmed Tevfik Bey ders vermitir. Zamanmzda Sleymaniye Ktphanesi, Trk-slm kltrnn ana kaynaklarndan olan yazma ve Arap harfli eski basma eserleri bnyesinde barndran, yerli ve yabanc aratrmaclara uluslararas dzeyde hizmet veren bir kurulu durumundadr. erisinde hayr sever kiilerin ve Ftih, Hamidiye, Sultan Ahmed, I. Mahmud tarafndan kurulan Ayasofya ve Lleli gibi padiah ktphanelerinin de bulunduu 131 koleksiyonda 73.486 adet yazma ve 49.494 adet Arap harfli eski basma eser olmak zere toplam 122.980 adet eser vardr. Bunun dnda yeni harfli eserler, yabanc dillerde kitaplar, levha, defter, dosya ve fotokopi blmleri mevcuttur. Ktphanede cilt, tezhip, minyatr, hat ve ebru gibi geleneksel sanatlarn en gzel rneklerini grmek mmkndr. Bu eserler ierisinde tarihi ok eski, mellif hatt, dnyada tek nsha veya sultanlara ithaf edilmi ok deerli yazmalar bulunmaktadr. Sleymaniye Ktphanesi kataloglama ve tasnif, mikrofilm, yazma ve ndir eserler restorasyon ve aratrma merkeziyle Trkiye Yazmalar Toplu Katalou (TYATOK) ubesi blmlerinden olumaktadr. Ktphanede tasnif komisyonu 1927de kurulmutur. almalarn ancak alt ay srdrebilen bu komisyonun yerine 2 Mart 1935 tarihinde, stanbul niversitesinde arkiyat Blmn kuran Hellmut Ritterin bakanlnda yeni bir komisyon tekil edilmitir. Daha sonra bakanlar deiecek olan komisyonda Muallim Cevdet, Zahir Hasrcolu, Mehmet Ali Ayni, Abdullah tf Tzner, mer Ferit Kam, Thir Olgun, Sabri Kalkandelenli gibi uzman kiiler grev yapmtr. 1952 ylna kadar alan bu komisyon tarafndan yazmalarn ve ilerinde bulunan rislelerin isimlerinin ve bunlarn melliflerinin doru ekilde tesbit edilmesine allm, tesbit fileri karlm, ayrca stanbul Ktphaneleri Trke Tarih, Corafya Yazmalar Katalogu, Trke Divanlar Katalogu gibi eserler hazrlanmtr. Ktphaneye satn alma veya ba yoluyla gelen kitaplarn ilemleri tamamlandktan sonra bunlarn yazma balar, basma balar, yabanc diller blmlerine kaytlar yaplmaktadr. Ba olarak gelen kitaplar belirli bir saynn zerinde olursa ba yapann adna blm alr. 2006 ylnda satn alnan eserlerin dnda ktphaneye koleksiyon daha gelmitir. Bunlardan Fethi Gner 100 adet yazma, on drt adet basma, Sami Benli yirmi be adet yazma, 483 adet Arap harfli basma, altm be adet Latin harfli basma eser balamtr. Divan Edebiyat Mzesinden nakledilen yazma eserlerin says 245tir. Ktphanede 1950de Mikrofilm ve Fotokopi Servisi kurulmu olup bu servis kendi konusunda

yurdumuzdaki ilk kurulutur. O gnn artlarna gre mkemmel evsafta oluturulan servise daha sonraki yllarda gerekli ihtimam gsterilmedii iin ancak 5000 kitabn mikrofilmi arivlenebilmitir. 2002 ylndan beri dijital kameralarla kitaplarn fotoraflar ekilip bilgisayara aktarlmak suretiyle yeni bir ariv oluturma abalar srmektedir. Ktphanenin en nemli blm 1956da kurulan Cilt ve Patoloji Servisidir. Ayrca merkezi Ankarada olan Trkiye Yazmalar Toplu Katalogunun almalar iin Sleymaniye Ktphanesinde 1979 ylnda bir ube almtr. Bu seriden Sleymaniye Ktphanesi yazmalarna ait Ali Nihad Tarlan, Giresun, Antalya Tekeliolu, Amcazde Hseyin Paa, Hekimba Ms Nazif Efendi ve ir Efendi yazmalarnn kataloglar neredilmitir. stanbulda Sleymaniye Ktphanesine bal ktphaneler tf Efendi (3228 yazma, 24.737 basma), Hac Selim Aa (2887 yazma, 1587 basma), Kprl (2775 yazma, 827 basma), Nuruosmaniye (5053 yazma, 2660 basma) ve Rgb Paadr (1274 yazma, 11.259 basma).

BBLYOGRAFYA

Sleymaniye Vakfiyesi (haz. Keml Edib Krkolu), Ankara 1962, s. 42, 151-152; Ayvansary, Hadkatl-cevmi, I, 18; lmiyye Salnmesi, s. 191; Osman Ergin, Muallim M. Cevdetin Hayat Eserleri ve Ktphanesi, stanbul 1937, s. 402-413; Halit Dener, Sleymaniye Umum Ktphanesi, stanbul 1957; Sleymaniye Ktphanesi, stanbul 1974; Ernsal, Trk Ktphaneleri Tarihi II, s. 4546, 94-95; Nimet Bayrakdar, stanbuldaki Vakf Ktphaneler ve Sleymaniye Ktphanesi, Trk Ktphaneciler Dernei Blteni, XV/3, Ankara 1966, s. 134-135; Mjgn Cunbur, Kanun Devrinde Kitap Sanat, Ktphaneleri ve Sleymaniye Ktphanesi, a.e., XVII/3 (1968), s. 139. Nevzat Kaya

SLEYMANYE MEDRESELER
(bk. MEDRESE).

SLEYMANYE MEDRESES
Tunusta XVIII. yzylda Osmanl dneminde ina edilen medrese. Tunusun baehri Tunusta Zeytne Camiinin gneyinde yer alan medrese kuzeyde Biyye Medresesi, douda ise Ali Paa Trbesi ile bitiiktir. Kitbesi olmayan yapnn, Hseyn beylerinden Ali Paa tarafndan gen yata len olu Sleyman iin 1168 (1754-55) ylnda yaptrld kaynaklarda belirtilmektedir. 1756da ldrlen Ali Paann Tunusta Biyye Medresesi ile Rbta ve Cedd burlarn ina ettirdii, ayrca pek ok esere ekleme ve onarmlar yaptrd bilinmektedir. Mlik mezhebi eitiminin verildii yap gnmzde bakml durumda olup belediyeye ait sanat merkezi olarak kullanlmaktadr. Olduka skk ehir dokusu iinde dtan ancak giri blm, zeri kubbe ile rtlen gneybat kesindeki byk hcre ve giri hol vastasyla farkedilebilen Sleymaniye Medresesi revakl avlunun evresinde yer alan mescid, talebe hcreleri ve hellardan meydana gelmektedir. Dou, bat ve kuzeyden baka yaplara bitiik olan medresenin gney cephesi, revakl giri kaps ve mescidin bu yne alan geni pencereleriyle nem kazanmaktadr. Bugn beyaz badanal sade bir cephe grnmndeki gney duvarnda dz aklkl dokuz pencere mevcuttur. Bunlardan mescide ait pencereler mermer sveli olup ini ile kaplanmtr. Sokaktan drt basamak merdivenle klan giri kapsnn yn douya bakmaktadr. Kapnn nnde, yksek altlklar zerine oturan kedeki kk mermer stunlarn daha kaln tutulan ortadaki stuna iki at nal kemerle balanmas ile oluturulan tek gzl revak bulunmaktadr. Dtan kaln konturla evrelenen kapnn kemeri iki renkli tala rlm olup iki silme ile kuatlmtr. Kemer alnlklarnn keleri bir yarm yldza bitien karelerin meydana getirdii geometrik kompozisyonla dolgulanmtr. Kapdan zeri kubbe ile rtlen kare planl giri holne geilmektedir. Holn bat duvarnn alt ksmnda alt kk kemerle oluturulan bir sedir yer almaktadr. Sedirin bulunduu duvarla gney duvar yerden 2,20 metreye kadar ini ile kapldr. ini sslemelerde daha ok mavi, kahverengi, yeil ve sar renkler hkimdir. Buradaki kompozisyonlar yeil zemine mavi renkli iri yapraklar ve koyu kahverengi iek motifleri bulunan bordrlerle siyah konturlarn evreledii, bir vazo iinden kan stilize palmet, rm ve kvrk dallarla meydana getirilmi byk panolardan oluur. Bu kompozisyon en stten palmet, kvrk dal ve yaprak dizileriyle sslenmi daha ince bir bordrle kuatlmtr. Bu holden at nal kemerli sade bir kap ile avluya girilmektedir. 16 11,40 m. llerindeki dikdrtgen avlu, drt ynden revaklarla evrelenmitir. Avludan bir seki ile ayrlan revaklar kelerde er tane olmak zere toplam yirmi be stuna oturan at nal kemerlere sahiptir. Kemerlerde siyah-beyaz talar alternatif ekilde dizilmitir. Kemerlerin stnde avluya doru eimli kiremit kapl saaklar yer almtr. Revakl avlu evresinde i lleri farkl ve zeri beik tonozla kapatlan yirmi bir talebe odas bulunmaktadr. Odalar dikdrtgen aklkl kap ve ikier pencere ile avluya almtr. Avlunun gneybat kesinde geii pandantifle salanan bir kubbenin rtt byk mekn dershane olmaldr. Medresenin mescidi avlunun dou kenarna yerletirilmitir. Ortada at nal kemerli, yanlarda ise dz

aklkl, kap ile avludan mescide geilmektedir. Kaplar dtan ini levhalarla kuatlm, daha byk llerde olan ortadaki kap dtan siyah konturla snrlandrlmtr. Kapnn iki renkli tatan at nal kemeri ve kemer alnlklarnn kelerindeki geometrik sslemeleri medresenin ana giri kaps ile ayn zellikleri gstermektedir. 9,80 8,20 m. llerindeki dikdrtgen planl mescidin i meknn st rts birbirine at nal kemerlerle balanan alt stunla on iki blme ayrlmtr. Bunlardan mihrap n kubbe ile, dier yerler apraz tonozlarla rtlmektedir. Mescidin duvarlar yerden 2,10 m. ykseklie kadar ini ile kapl olup bunun zerinde bir kitbe kua yer alr. Mihrap nii, kap ve pencere gibi aklklarn arasndaki ini sslemelerde vazo iinden kan soyut bitkisel motiflerle sslenen panolar yer almtr. Bu panolar dtan i ksmlar stilize haner yapraklar, farkl iekler ve kvrk dallardan oluan beyaz zemine mavi, yeil ve sar renklerin hkim olduu bitkisel kompozisyonlu ince ini bordrlerle kuatlmaktadr. ini sslemenin stndeki kalem ii yet kitbesi mavi zemine beyaz renkli sls karakterli harflerle yazlmtr. Bunun zerindeki duvar yzeyleri yer yer aldan salbekli emse ve iri dm motifleriyle sslenmitir. ki pencerenin ortasna yerletirilen at nal kemerli mermer mihrap, yarm daire nili olup medresenin ana girii ve mescidin avluya alan orta kapsnda grlen dzenlemeye sahiptir. stiridye kabuu eklindeki kavsarann altnda gri ve siyah renkli dz mermer panolar vardr. Avlunun batsndaki bir kap ile girilen holn sandaki merdivenlerden atya klmaktadr. Holn devamnda hellar ve abdest alma yerleri bulunmaktadr. Bu blm, kk bir avlunun bat ynndeki drt hel hcresi ve gneyde kemerlerle birbirine bal iki stunun tad, beik tonoz rtl abdest alma yerlerinden olumaktadr. Sleymaniye Medresesi, Tunusta ina edilen dier medreselere gre byk lleriyle dikkat ekmektedir. Yap, etrafnda beik tonozlu talebe hcrelerinin ve mescidin bulunduu avlunun drt ynden revaklarla evrilmesinden oluan plan dzeniyle Tunusta Osmanl dneminde yaplan dier medreselerle benzerlik gstermektedir. Sleymaniye Medresesinin bu yaplara benzeyen dier bir yn de sslemenin d cephelerden ok ite younlamas ve giri holnde sedire yer verilmesidir.

BBLYOGRAFYA

Aziz Samih lter, imali Afrikada Trkler, stanbul 1937, s. 154-157; Slimane Mostafa Zbiss, Monuments musulmans dpoque husseynite en Tunisie, Tunis 1955, s. 15; a.mlf., Les monuments de Tunis, Tunis 1971, s. 56; a.mlf., La medina de Tunis, Tunis 1981, s. 33; Hasan Hsn Abdlvehhb, ulat tri Tnis, Tunus 1963, s. 182-184; Jamila Binous, Tunis la ville et les monuments, Tunus 1980, s. 84-85; Muhammed b. el-Hoca, Tru melimit-tevd fil-adm ve fil-cedd (nr. Hammd es-Shil - el-Cln b. Yahy), Tunus 1985, s. 320; S. Santelli, Medinas: Traditional Architecture of Tunisia (trc. K. Hilton), Tunus 1992, s. 84; Ahmed Saadaoui, Tunis ville ottomane, Tunis 2001, s. 169-170, 201-203; Kadir Pekta, Tunusta Osmanl Mimari Eserleri, Ankara 2002, s. 102-104; R. Brunschvig, Quelques remarques historiques sur les mdersas de Tunisie, Revue tunisienne, VI, Tunus 1931, s. 261-285. Kadir Pekta

SLEYMNYYE
() Cerriyye diye de anlan ve Zeydiyyeden Sleyman b. Cerrin (. 187/803ten sonra [?]) grlerini benimseyenlere verilen ad (bk. SLEYMAN b. CERR).

SLEYMANNME
() Hz. Sleyman konu edinen edeb eserlerin ortak ad (bk. SLEYMAN).

SLEYMANNME
() Kann Sultan Sleyman ve dnemini (1520-1566) konu alan eserlerin ortak ad. Kann Sultan Sleymann tahta getii 1520 ylndan itibaren uzun sren saltanat boyunca seferlerini ve dnemin dier olaylarn anlatmak iin yazlan eserler zel bir ad tasn veya tamasn genellikle Sleymannme diye anlmtr. Sleymannme yazma gelenei, o srada henz teekkl etmi olan Selimnme geleneinin bir devam eklinde ortaya kmtr. Hatta Kannnin tahta kyla ilgili ilk bilgiler kendisine takdim edilen baz Selimnmelerde yer almtr. Kazanlan zaferlerle birlikte yazlmaya balanan Sleymannmelerin bir ksm, mellifleri tarafndan zaman ierisinde yeni seferleri ve olaylar da iine alacak biimde tekrar ele alnp ilvelerle geniletildii gibi (Bostan elebinin Sleymannmesi) birbirini takip eden seferlerin farkl isim ve czler halinde kaydedildii, fakat neticede bir Sleymannmeyi oluturan eserler de mevcuttur (Matrak Nasuhun Sleymannmesi). Bir dier Sleymannme eidi de Kannnin uzun saltanatnn sonuna doru yazlan ve geen srede telif edilmi tarihlerden ve dier resm belgelerden faydalanlarak bir terkip eklinde kaleme alnanlardr (Gubr ve rifnin Sleymannmeleri). Kann Sultan Sleymann uzun saltanat, dneminde yaayan tarihilerin yazd tarihlerin adlar bakmndan da belirleyici olmutur. Pek ok Sleymannme yazar ise bu devri tamamlayamam grnmektedir. Kann dneminin ilk elden kaynaklarn oluturan belli bal Sleymannmeler ylece sralanabilir: 1. Bostan elebi, Sleymannme. Kann Sultan Sleyman devrinin ilk yirmi iki ylnn (1520-1542) nemli bir tarih kayna olup drt ayr telif safhas vardr ve nshalarn hibirinde telif tarihi yazlmamtr. Nshalarn muhtevasndan ve dier ipularndan ilk telifin 1524te, ikincisinin 1537de, ncsnn 1541de ve son telifin 1547de yapld anlalmaktadr. Edeb bir slpla kaleme alnan eser ada tarih kaynaklarn tamamlar niteliktedir. Bostan elebinin Kannnin hocas Hayreddin Efendiye intisabndan dolay sarayla ilgili hadiseler dier ada kaynaklara gre olduka geni bir ekilde ele alnmtr. Ancak eser daha sonraki tarihilerin dikkatini ekmemitir. Hammerin tesiriyle uzun yllar Ferd adl bir kiiye atfedilmise de Hseyin Gazi Yurdaydnn almalar neticesinde bu yanllk dzeltilmitir. Eserin bilinen nshalar Sleymaniye (Ayasofya, nr. 3317), Topkap Saray Mzesi (Revan, nr. 1283), Trk Tarih Kurumu (nr. 18), Viyana Mill (nr. 998, 999) ve Torino Mill (nr. 103) ktphanelerindedir. Bunlarn iinde muhtevas en geni olan Viyana nshasdr (nr. 998). 2. Matrak Nasuh, Sleymannme. Mecmaut-tevrh adl genel bir tarih yazan Matrak Nasuhun Kann Sultan Sleyman dnemini anlatt, bugn elde paralar halinde bulunan ve telif srasna gre bazan farkl isimler verilmi olan czlerin tamam Trh-i Sultan Sleyman oluturmakta ve 958 (1551) ylna kadar gelmektedir. Hseyin Gazi Yurdaydn eseri u ekilde tasnif etmitir: a) Sleymannme (TSMK, Revan Kk, nr. 1286). 926-944 (1520-1537) yl olaylarn iermektedir. Bu blm zerinde Davut Erkan yksek lisans tezi hazrlamtr (2005, M Trkiyat Aratrmalar Enstits). b) Mecm-i Menzil ( Ktp., TY, nr. 5964). Hseyin Gazi Yurdaydn tarafndan tpk basmyla birlikte yaymlanmtr (Ankara 1976). c) Fetihnme-i Karabodan (TSMK, Revan Kk,

nr. 1284/2). Kannnin 1538 ylndaki Bodan seferine dairdir. d) Sleymannme (TSMK, Hazine, nr. 1608). 949-950 (1542-1543) yllar hadiselerini ihtiva eden minyatrl bir nshadr. Eser Sinan avua mal edilerek Tlay Duran tarafndan neredilmitir (stanbul 1987, 1998). e) Sleymannme (Arkeoloji Mzesi Ktp., nr. 379). 950-958 (1543-1551) yllar arasndaki olaylar ele alan eser zerinde Sinan ukuryurt yksek lisans tezi hazrlamtr (2003, M Trkiyat Aratrmalar Enstits). 3. Gubr Kireizde Mahmud elebi b. Ahmed elebi, Sleymannme. Farsa olan eserin mellifi, muhtemelen smet Parmakszolunun etkisiyle yanl olarak Abdurrahman Gubr diye gsterilirse de eser, Parmakszolunun Abdurrahman Gubr ile ilgili almasnn ana kaynaklarndan olan k elebinin Meir-uarsnda biyografilerini verdii Gubr mahlasl iki airden ikincisine, yani Gubr Kireizde Mahmud elebiye aittir. Kitabn ad, mellif nshasnn dbcesinde Kenzl-cevhiris-seniyye f fttis-Sleymniyye olarak verilmektedir. Mellif eserini hnme olarak da nitelendirmekte ve telif tarihini 959 (1552) diye vermektedir. Bostan elebi ve Matrak Nasuhun sleymannmelerinin aksine Gubrnin Sleymannmesi Kannnin saltanatnn ileriki yllarnda kaleme alnm ve o zamana kadar yazlan kaynaklarn incelenmesi sonucunda ortaya kmtr. Yer yer uzun manzumelerin bulunduu eserin metin ksm mensurdur. Kitabn zelliklerinden biri de mevcut nshalarnn ierdii olaylarn ehnmeci rif Fethullah elebinin Sleymannmesiyle (hnme-i l-i Osmn) benzerlik gstermesidir, yani Gubrnin eseri hnme-i l-i Osmnn temel kayna durumundadr. Tam bir nshas mevcut olmayan eserin en az iki farkl tertibinin bulunduu anlalmaktadr. Gnmze paralar halinde ulam drt eksik nshas bilinmektedir. a) Sleymaniye Ktphanesinde kaytl nsha (Ayasofya, nr. 3392) mellif nshas olup uzun girite Kannnin ecaati, iffeti, dirayeti ve dier zellikleri anlatlmaktadr. Ardndan tahta k ile birlikte olaylara geilmektedir. Nshada Rodosun fethi hazrlklar ve sefere klmasndan itibaren eksiklikler vardr. Daha sonra Receb 935 - Reblhir 936 (Mart-Aralk 1529) tarihlerinde I. Viyana Kuatmas ile sonulanan seferle ilgili olarak stanbuldan ktan tekrar dne kadar geen hadiseler yer almaktadr. Nshann sonunda bo sayfalar mevcuttur. b) Sleymaniye Ktphanesi Hekimolu Ali Paa nshas (nr. 764) bandan itibaren Rodos seferine kadar Ayasofya nshas ile ayndr. Ancak Rodos seferi ksmnda muhtevada farkllklar vardr; yine seferin balangcnda Herke adasnn fethiyle kesilmektedir ve sonu eksiktir. Ayasofya nshasndaki son Budin ve Viyana ksm bu nshada bulunmamaktadr. c) Manisa Genel Ktphanesi Murdiyede bulunan nsha (nr. 1346) ilk iki nshadan farkldr. Eserin giri ksmn mnct, tevhidler, natlar, kasideler, terciibendler ve methiyeler oluturmaktadr. Olaylardan sadece Yavuz Sultan Selimin lm, Kannnin clsu anlatlmakta ve Canbirdi Gazlnin isyannn balamasyla sona ermektedir. d) skdar Hac Selim Aa Ktphanesindeki nsha (nr. 769) sadece Ayasofya nshasnn son ksmn (I. Viyana Kuatmas ile sonulanan sefer) ihtiva etmektedir. Fakat anlan nsha ile ayn olmayp eserin ilk tertibine ait bir paradr. 4. rif Fethullah elebi, Sleymannme. nl ehnmecilerden rif Fethullah elebinin Farsa be ciltlik hnme-i l-i Omnnn V. cildini oluturmaktadr. Manzum olan eserin I. cildi peygamberler tarihine, II. cildi slmiyetin douuna, III. cildi Seluklulara kadar eski Trk devletlerine, IV. cildi Kannye kadar Osmanl tarihine ayrlmtr. V. ciltte clsundan 1555 ylna kadar Kann dnemi olaylar anlatlmaktadr. Toplam 60.000 beyit olan hnmenin en byk blmn yaklak 36.000 beyitlik V. cildi oluturmaktadr. Eser altm dokuz minyatrle

sslenmitir. Bilinen tek nshas Topkap Saray Mzesi Ktphanesinde kaytl olan eserin (Hazine, nr. 1517) minyatrleri Esin Atl tarafndan yaymlanmtr (Sleymannme [The Illustrated History of Sleyman the Magnificent], Washington 1986). Teliflerinden itibaren zeyillerle oluan veya daha sonra bir defada yazlan genel Sleymannmeler yannda belli seferlere mahsus veya manzum olarak daha muhtasar ekilde kaleme alnan Sleymannmeler de mevcuttur. Bu tarzda yazlm, nshalar bilinen Sleymannmelerin bazlar unlardr: 1. Mahrem, Sleymannme (ehnme). 12.280 beyit olan eser blmden olumaktadr. Birinci blm (beyit 1-2263) ayr bir cilt halindedir ve II. Bayezidin seferlerini konu edinmektedir. Bilinen tek nshas Trk Tarih Kurumu Ktphanesinde olup (nr. Y-I/I), ba ve sonu eksiktir. kinci blm Yavuz Sultan Selimin gazlarn, nc blm ksmen Kann dnemini ihtiva eder. Kann dnemi methiye ile balar, ardndan Canbirdi Gazlnin isyanna, Belgrad ve Rodos seferlerine geilir; Kara Bodan ve Eflakn cizyeye tbi olmasyla sona erer. Olaylar rivayet ve nakillere dayanlarak anlatlr. Dili sadedir. kinci ve nc blm ieren yazmann bilinen tek nshas Topkap Saray Mzesi Ktphanesindedir (Revan Kk, nr. 1287). Yavuz Sultan Selim devriyle ilgili blm Hatice Aynur tarafndan doktora tezi olarak hazrlanmtr (Mahrem ve ehnmesi I. Ksm Yavuz Sultan Selim Dnemi: nceleme-Metin-Szlk-Dizin, 1993, Sosyal Bilimler Enstits). 2. Sen, Sleymannme (Sleymniyye, Ftht- Sultan Sleyman). Mesnevi tarznda kaleme alnan eser 4500 beyitten olumakta ve Kann dnemi olaylar Kara Bodan seferiyle sona ermektedir. Eserde geen baz beyitlerden mellifin eserini savalara katlanlarn rivayetlerine dayanarak yazd anlalmaktadr (TSMK, Revan Kk, nr. 1288). 3. Eyyb, Sleymannme. Eyyb mahlasl bir air tarafndan manzum olarak kaleme alnmtr. Eserde Nahcvan seferine kadar Kannnin seferleri edeb bir dille ksaca anlatldktan sonra onun hayratna geilir. Srasyla Medne-i Mnevvere, Kuds, am ve Osmanl lkesinin dier blgelerindeki hayrat belirtilir, en sonunda stanbul hayrat zikredilir. stanbul iin en nemli blm su kemerlerinin inas, su yollar ve emelerle ilgili blmdr. Eser Mehmet Akku tarafndan yaymlanmtr (Ankara 1991). 4. Hk, Sleymannme. Hk mahlasl bir kiiye ait olan eserde nceki seferlerden ksaca bahsedildikten sonra Kannnin Nahcvan seferi konu edilir; Amasya Antlamas ve Kannnin stanbula dnyle sona erer (TSMK, Revan Kk, nr. 1289). Kann Sultan Sleymann lmnden sonra da ona ithaf edilen baz eserler kaleme alnmtr. Bunlardan en nemlisi Karaelebizde Abdlaziz Efendinin Sleymannmesidir (Bulak 1248). Kann dneminde ona ithafen yazlan ve farkl balklar tayan baz tarihler de literatrde Sleymannme diye nitelendirilmitir. Tamamyla Kann devrine ayrlm olan Kemalpaazdenin Tevrh-i l-i Osman, X. Defteri ve Cellzde Mustafa elebinin Tabaktl-memliki buna rnek gsterilebilir.

BBLYOGRAFYA

erafettin Severcan, Sleymannmeler, Osmanl, Ankara 1999, VIII, 301-317; Sinan ukuryurt, Matrak Nasuhun Sleymannamesi (1a-95b) (Transkripsiyon ve Deerlendirme) (yksek lisans tezi, 2003), M Trkiyat Aratrmalar Enstits; Davut Erkan, Matrk Nashun Sleymnnmesi:

1520-1537 (yksek lisans tezi, 2005), M Trkiyat Aratrmalar Enstits; Abdlkadir zcan, Kanuni Sultan Sleyman Devri Tarih Yazcl ve Literatr, Prof. Dr. Mbahat S. Ktkoluna Armaan (ed. Zeynep Tarm Ertu), stanbul 2006, s. 113-154; Erhan Afyoncu, Tanzimat ncesi Osmanl Tarihi Aratrma Rehberi, stanbul 2007, s. 46-54; smet Parmakszolu, Abdurrahman Gubrnin Hayat ve Eserleri, TD, sy. 2 (1950), s. 347-356; Hseyin Gazi Yurdaydn, Bostann Sleymannmesi (Ferdye Atfedilen Eser), TTK Belleten, XIX/74 (1955), s. 137-202; a.mlf., Matrak Nasuh, DA, XXVIII, 143-146; Tahsin Yazc, rif Fethullah elebi, a.e., III, 371373; Nezihi Aykut, Bostan elebi, a.e., VI, 308; Ali Alparslan, Gubr Abdurrahman, a.e., XIV, 167-169; Hatice Aynur, Mahrem, a.e., XXVII, 390-391. Abdurrahman Sarl

es-SLLEMl-MREVNAK
() Eb Zeyd Abdurrahman el-Ahdarnin (. 983/1575-76) manta dair eseri (bk. AHDAR).

SLK
() Tlibin bir mridin gzetiminde yapt mnev yolculuk anlamnda tasavvuf terimi. Szlkte yola girmek, yolda yrmek; (bir ey) baka bir eyin iine nfuz etmek, katlmak, intikal etmek anlamlarna gelen slk kelimesi tasavvufta insan Hakka ulatran tavr, amel, ibadet, fiil, hareket ve davran tarzlar mnasnda kullanlmtr. Slk, yol anlamna gelen ve terminolojide benzer armlara sahip olan tark ve tarkat kavramlarndan daha kapsamldr. Tarikat, belli bir eyh etrafnda toplanm mrid ve muhiblerden oluan tasavvuf bir cemaati ifade ettii halde slkte byle kurumun varl art deildir. Slk kelimesi, ilk dnem tasavvuf klasiklerinde din hayatla ilgili btn fiilleri kapsayan geni bir kullanma sahipken XII. yzylda tarikatlarn ortaya kmasndan sonra daha ok Hakka ulama yolunda belli tasavvuf db ve erknn uygulanmas anlamn kazanmtr. Slke bir tasavvuf terimi olarak ilk defa Abdlkerm el-Kueyrnin Tertbs-slk adl eserinde rastlanmaktadr. Slk, tarikatlar sonras dnemde genellikle ayn anlama gelen seyr kelimesiyle birlikte (seyr slk) kullanlmtr. Tasavvuf slk ilmi eklinde tarif edilir. Bu ilmin konusu, tlibin Hakka erme yeteneini kazanmak iin nefsini dnya kirlerinden arndrmas, ahlkn dzeltmesi ve gzelletirmesi, amac da nefsini ve rabbini bilmesidir. Tasavvuf yoluna girmek yani slk yapmak isteyene tlib, yolun balangcnda olana mbted, bu yolda mesafe katedene slik (ehl-i slk), yolun sonuna ulaana mnteh denir. Slik mbted ile mnteh arasndaki mertebededir. Slkn nefisteki balangc tvbenin ardndan kalbin uyanklk (yakaza) halinde olmas, sonu ise Hakka vuslatn (fen fillh) ardndan Hak ile bki olmaktr (bek billh). Sflere gre slkn birtakm aamalar vardr. Bunlara makme, menzil, medrece, akabe gibi isimler verilir. Bu aamalar e, ona, yze ve bin bire kadar varan gruplar halinde tasnif edilmi, bu konuda kitaplar yazlmtr. Hce Abdullah- Herevnin Menzils-sirni bunlarn en mehurudur. Seyr slk srasnda bir makama tam olarak gerekletirilmeden bir sonraki makam geilemez. Aksi takdirde bu makamdaki eksiklik daha sonraki makamlarda devam eder ve nihayete ulaana kadar slk olumsuz ynde etkiler. Muhyiddin bnl-Arab kelimenin szlkteki katlmak, intikal etmek anlamndan hareketle slk mna, sret ve bilgide bir yerden baka bir yere intikal etme, makamlar zerinde yrme eklinde tanmlamtr. Ona gre mnada slk bir ibadet menzilinden baka bir ibadet menziline, srette slk Allaha yaklamak iin farz klnan bir amelden emir ve nehiy eklinde Allaha yaknlamay salayan baka bir amele, bilgide slk bir makamdan baka bir makama, esm-i ilhiyyede bir isimden baka bir isme, bir tecelliden baka bir tecelliye, bir nefisten baka bir nefse intikaldir (Ftt, II, 380-381). bnl-Arab slk ve sliki slikin amacna ve Allah bilmedeki mertebesine gre farkl trlere ayrr: Nefsiyle slk eden, rabbiyle slk eden, hem nefsiyle hem rabbiyle slk eden ve slik olmayan slik. Nefsiyle slk eden slik, Kulum ben onu sevinceye kadar bana nfile ibadetlerle yaklar kuts hadisinde belirtildii zere Allahn sevgisine ulatran nfile ibadetlerle kendi bana Hakka yaklamaya alr. Bunlar hakkyla yerine getirip hadisin ikinci ksmndaki, Onu sevdiimde gren gz, iiten kula olurum mnas uyarnca Hak ile gren ve Hak ile iiten slike rabbiyle slk eden slik denir. Bylece o kurb-i nevfil mertebesine, makm- ceme ulam

olur. Hem nefsiyle hem rabbiyle slk eden ise kurb-i nevfil mertebesine vardnda Hakkn iitme ve grme gc olduunu zevk bakmndan idrak eder. Slik olmayan slik, Attnda sen atmadn, lkin Allah att yetinin (el-Enfl 8/17) mazhardr. O, nefsinin kendi kendine slk edemeyeceini grp hem nefsi hem de rabbiyle birlikte slk ettiini anlar (a.g.e., II, 381-382). bnl-Arabye gre slik, makam ve menziller arasnda sadece bilgi veya tasavvurla deil amel ve hal ile yryen kimsedir. lmi ayn haline getirir, bildiini gzle grr. Bu sebeple bilgisinde phe sz konusu deildir. Slk sadece nazar-kitab bilgi ve tasavvurla olmaz. Slikin kazand bilgiye gre yaamas, ilmel-yakn mertebesinden aynel-yakn ve hakkal-yakn mertebesine ulamas arttr. Mesel bir tlibin rza makam hakknda bilgi sahibi olmas yetmez, rza halini tecrbe etmesi bir zorunluluktur; aksi takdirde rzann hakikati idrak edilemez. Abdurrahman- Cm slikleri Hakka ermek isteyenler ve cennete girmek isteyenler eklinde iki ksma ayrr. Sfler ve melmetler birinci; zhidler, bidler, fakirler ve hdimler ikinci gruba dahildir. Cm, slik olmadklar halde samimi bir ekilde onlar rnek almaya gayret edenler bulunduu gibi slik gibi grnp aslnda riyakr ve menfaat endiesi tayan zmrelerin de mevcudiyetine dikkat eker (Nefetl-ns, s. 4-12). Tlibin yetenekli, hevesli, samimi, azimli ve drst olmas slkn ilk artlarndandr. Bu niteliklere sahip olan kimse belli bir deneme ve hazrlk dneminden sonra eyh ya da eyhin tayin ettii halife tarafndan slke tbi tutulur. Slkn bilgili, tecrbeli, ihlsl, yetenekli, slih ve takv sahibi, slkn tamamlam bir mridin gzetiminde gerekletirilmesi gerekir. Zira slk sreci zorluklarla ve tehlikelerle doludur. Tlibin bu yolda tek bana yrmesi yolda kalmasna, yolu armasna veya yolda aya kayp mitsizlie dmesine sebep olabilir. Slikin slk srecinde uymas gereken birtakm kurallar vardr. Bunlara slk db, tarikat db ve erkn denir. db ve erkn gzetmeyen slik slknden olumlu bir sonu alamaz ve kemale eremez. Slike yolda rehber olmas iin tasavvuf kaideler ieren dbsslk, dbl-mrdn ve atvr- seba trnden risleler kaleme alnmtr. Slk ehlinin tutmu olduu yola zel anlamda meslek denir. Tasavvufta Hakka giden yollarn, mesleklerin gkteki yldzlardan daha ok, mahlkatn nefesleri kadar olduu kabul edilir. Bu sebeple meslekler birbirinden farkl olabilir. Bu fark slk ehlinin bilgi, amel, azim, miza, tabiat, merep, deneyim ve yeteneklerinin farkllndan kaynaklanr. Ebn-Necb es-Shreverd mesleklerin farkl, maksadn ise bir olduunu, slk ehlinin hal ve makamlarna gre amalarn da farkllaabileceini belirtir. Sliklerin meslekleri ibadet ve taate, riyzet ve perhizkrla, halvet ve inzivaya, seyahat ve sefere, hizmete, mchede ve ileye, melmete, tevazua, renme ve sohbette bulunmaya arlk ve ncelik verecek ekilde trl trl olabilir (dbl-mrdn, s. 24). Mesleklerin farkll slk ehline kolaylk salamakta, amalarna ulamalarna yardm etmektedir. Slikler hangi meslei benimserse benimsesin dinin emirlerine uyduu, ktlklerden kand srece hak dairesindedir ve doru yoldadr (Zerrk, s. 34). Sfler slk ile cezbe, slik ile meczup arasndaki iliki zerinde durmulardr. Cezbe ve slk itibariyle drt trl slik vardr: Srf meczup, srf slik, meczup olan slik, slik olan meczup. Srf meczup ilh bir cezbeyle kendinden geen ve bir daha kendine gelemeyen veldir. Kendinden gemi bir halde bulunduundan, kesret leminin, eriatn ve tarikatn faydalarn bilmediinden bakasn irad etmeye yetkili deildir. Srf slik slkn tamamlad halde ilh bir cezbeye ve inyete mazhar olmam kimsedir. Rabbn vuslattan perdeli olduu iin mridlik yapamaz. Meczup olan

slik nce riyzet ve hizmetle tarikata slk eden, slk esnasnda ilh bir cezbe ve muhabbete nil olup vahdet zevki merebine galip gelen sliktir; ancak temkin mertebesine eremediinden yine mrid olamaz. Slik olan meczup ise mridlik vasfna gerek mnada hak kazanandr. nk slkten nce cezbeye tutulmu, Hakkn tecellisiyle fni olduktan sonra Hak ile bki olmu, mahv ve fen halinden sonra seyr slk ile sahv ve bek haline erimi, kesrette vahdeti mahede etmi, mahbbiyet makamna ulam ve Hakkn hilfeti mertebesini kazanmtr (Tehnev, I, 37, 758; ehbeddin es-Shreverd, s. 83-90; Abdurrahman- Cm, s. 5-12). Tasavvuf literatrnde slk terimi seyr, sefer, mirac, isr kelimeleriyle yakn anlamda kullanlr. Tasavvuf yolunu tutmak, yolda ilerlemek, yolun sonuna varmak ve ardndan yolun bana geri dnmek eklinde kavis izen slkn Allaha (seyr ilallah), Allah iin (seyr lillh), Allah zere (seyr alallah), Allah ile birlikte (seyr maallah), Allahta (seyr fillh), Allahla (seyr billh) ve Allahtan (seyr anillh) olmak zere eitli seyirleri vardr. Allaha doru seyrin sonu varsa da Allahta seyrin sonu yoktur. Slkn ba, ortas ve sonu gibi szler seyr ilallah ile ilgilidir (Tehnev, I, 758). Hakka doru yaplan seyr sefer, urc-sud, Haktan yaplan nzl rc terimleriyle ifade edilir. Hakka sefer halinde olup henz seyr fillha ulamam sliklere ehl-i cenib denir. Sflerin Hakka doru yaptklar mnev slk metinlerde ruh mirac eklinde tasvir edilmitir. bnl-Frz Nazms-slk adl kasidesinde, bnl-Arab el-Fttl-Mekkiyye ve el-sr ilel-mamil-esr isimli eserlerinde slk bu ekilde alglamtr. Sultanlarn, vezirlerin, ulemnn, zenginlerin, erafn, ifti ve kyllerin, tccarn, sanat erbabnn yaama biimleri, bunlar dzenleyen kurallar, gelenek ve grenekler, treler slk terimi ile ifade edilir. Necmeddn-i Dye, Mirdl-ibd adl eserinde (s. 409-484) bu meslek snflarnn slk hakknda bilgi verir. Fazlullah b. Rzbihn el-Huncnin Slkl-mlk adl eserinin konusu da (nr. Muhammed Ali Muvahhid, Tahran 1362 h. / 1983) hkmdarlarn siyaset ve idare tarzdr.

BBLYOGRAFYA

Rgb el-sfahn, el-Mfredt, slk md.; Tehnev, Kef, stanbul 1317, I, 37, 758; Kmus Tercmesi, III, 1048; Hakm et-Tirmiz, Keyfiyyets-slk il Rabbil-lemn, Kahire 1993; Kueyr, Tertbs-slk, Badad 1968; Ebn-Necb es-Shreverd, dbl-mrdn, Kahire 2005, s. 24; ehbeddin es-Shreverd, Avrifl-marif, Beyrut 1966, s. 83-90; bnl-Arab, elFtt, II, 380-382; Necmeddn-i Dye, Mirdl-ibd (nr. M. Emn Riyh), Tahran 1365 h., s. 409-548; Kn, Ilt-fiyye, s. 99; bnl-Hc el-Abder, el-Medal, Kahire 1401/1981, III, 158; Abdurrahman- Cm, Nefetl-ns (nr. Mahmd Abd), Tahran 1370 h., s. 4-12; Zerrk, avidt-taavvuf, Kahire 1989, s. 34; smil Rush Ankarav, Minhcl-fukar, Bulak 1256/1840, s. 28; mm- Rabbn, Mektbt, stanbul 1963, I, 315-327; Seyyid Mustafa Rsim Efendi, Tasavvuf Szl: Istlht- nsn- Kmil (haz. hsan Kara), stanbul 2008, s. 628-634; L. Lewisohn, Sulk, EI (ng.), IX, 861-863; Ali Ref, Slik, DMT, IX, 21-25; Hatice B Trb, Slk, a.e., IX, 268. Sleyman Uluda

SLS
() Aklm- sittenin ana slplarndan biri. Szlkte te bir anlamna gelen sls, hat sanatnda genellikle az 3 mm. geniliindeki kam kalemle yazlan ok ilenmi en eski yaz eididir. Kf gibi sls yaz da slm yazlarnn kayna (mml-hat) olarak kabul edilmi, hat renimine sls yaz ile balamak gelenek halini almtr. Kalem-i sls diye de adlandrlan slsn, tomar kaleminin te biri kalnlnda veya sls harflerinin te iki ksmnda dzlk, te bir ksmnda yuvarlaklk olmas sebebiyle bu ad ald ileri srlr. Balangta yazlarn, yazldklar kt boyutlarna, kalem az enine gre isimlendirilmi olmas birinci gr kuvvetlendirmektedir. Emev halifelerinin mektup ve emirlerine tahsis edilen tomarn kalem az genilii 24 beygir kl, yaklak 15 mm. olarak belirlendiine gre tomara nisbetle slsn kalem az te bir yani sekiz kl, yaklak 5 milimetredir (Kalkaend, III, 58). Sls yaznn ilk ortaya ktnda te birinin yuvarlak, te iki parasnn dz olmas sls adn almasnda etkili olduu dncesi de akla uygun gelmektedir. Fakat sanat yazs olarak byk gelime gsteren sls yazsnn zaman iinde noktas dnda dz izgileri kalmam, harfleri oluturan izgiler yuvarlaklamtr. Harflerin ak ve eiminde te bir ve te iki oran korunmu, bu sebeple sls harfleri hareket ve te bir meyil kural ile ekillenmitir (Yazr, Eski Yazlar Okuma Anahtar, s. 50, 51). Emevlerin son, Abbslerin ilk devirlerinde genileyen ve gelien idar tekiltn ihtiyalarna bal olarak gnlk ilerde, resm dairelerde, Kuran ve kitap yazmnda kullanlan, biri yuvarlak (mdevver), dieri yaygn (mebst, ybis) olmak zere iki slba dayanan yazlarn yirmi drdnn isimlerini ve birbirleriyle olan yaknlklarn, oranlarn bnn-Nedm kaydetmitir. Kaynaklarn verdii bilgiye gre el-hattl-mevzn diye de bilinen bu yazlarn birbirinden tredii ve ilk eklinin kf veya mdevver yaz olduu ileri srlmtr (A, I, 498; etin, s. 20). Kfnin kalemle yazlan ekli asr Kuran kitbetine ayrlm, bu sre iinde ilk dzenli ve geometrik eklini korumakla beraber farkl blge ve kltr evrelerinde yeni biimler kazanm, zamanla mdevver yaznn etkisiyle harfleri yuvarlaklamtr. XIX ve XX. yzyllarda Sn ve Suriyede arkeolojik kazlar sonunda ortaya karlan eski Arap kitbeleri zerinde yaplan aratrmalar slmdan nce geometrik yazdan baka yine ayn kkten kan, daha ok gnlk ilerde ve mektuplarda grlen harfleri yuvarlak bir yaz formunun da varln gstermitir. Bilim adamlar bu belgelere dayanarak slmn douu ile byk nem kazanan bu yaznn kfnin kullanm sahas dnda, zellikle resm kurumlarda ve kitap yazmnda sratle yaylma, bir sanat yazs olarak gelime zemini bulduu ve mevzun hatlarn kayna olduu fikrini daha ok benimsemilerdir. Emev ve Abbsler devrinde hat sanatndaki bu gelimeleri temsil eden sanatkrlar arasnda ne kan brhim es-Sicz (e-ecer), tomar kalemine nisbetle sls ve slseyn adn verdii iki kalem belirleyerek asl ve mevzun hatlarn ana slplarndan birini ortaya koymutur. Talebesi Ahvel el-Muharrir cell kalemine nisbetle sls yaznn incesini (haffs-sls) karmtr. Daha sonra ad ska duyulan Zakf de (Ahmed b. Muhammed) sls yaznn gelimesinde nemli rol oynayan hattatlar arasnda yer almtr.

Hattatlarn asrlk sanat, zevk ve tecrbeleri sonucu yaz sanatnda bn Mukle diye tannan Eb Ali Muhammed b. Ali (. 328/940) ve kardei Eb Abdullah Hasan ile yeni bir dnem balam, mevzun hatlar arasnda karakteri birbirine yakn olan yazlardan asl olanlar seilerek snflandrlm, harf bnyeleri belli nisbet ve kurallara balanm, aklm- sittenin oluumuna zemin hazrlanmtr. Ana slplarn biimlenmesi srasnda sls yaznn da geometrik esaslar belirlenmitir. bn Mukle kardelerden bir asr sonra yetien bnl-Bevvb, bn Muklenin tesbit ettii yaz slplar zerinde bir ayklama daha gerekletirerek yazlar sekize indirmi ve geometrik esaslara balamtr. ki buuk asr sren bu slbun ardndan gelen Ykt el-Mstasm alt eit yaznn (tevk, rik, muhakkak, reyhn, sls, nesih) klasik usul ve kaidelerini, oranlarn ortaya koyarak hat tarihinin en kkl slahatn yapmtr. Sls ve dier tarzlarn Ykt ekolnde ulat bu estetik deerler Osmanl ekolnde en parlak dnemine girmitir. eyh Hamdullah, II. Bayezidin himayesi altnda zellikle sls ve nesih yazlarn harf biim, oran ve artistik durularnda, satr ve sayfa dzeninde yenilikler yaparak Osmanl hat ekolnn kuruluunda nclk etmitir. Sls ve nesih Byk Dervi Ali, Suyolcuzde Mustafa, Hfz Osman, Yedikuleli Seyyid Abdullah, Erikapl Mehmed Rsim, Kazasker Mustafa zzet, Abdullah Zhd Efendi, Kayzde Hfz Osman, Hasan Rz, Mehmed evki Efendi gibi birok hattat elinde be asr ilenerek en olgun dnemine ulam, en gzel rneklerini vermi, bylece tarih geliimini tamamlamtr. Sls yaznn tarih geliimi, harf, hece, kelime ve cmlelerin yazlnda uyulacak usul, oran ve kurallar mek, murakka ve hat rislelerinde rnekleriyle aklanmtr (bk. MEK). Mesel sls elifi gzel bir rnei yazldktan sonra yle tanmlanr: Elif servi gibi doru, dik, przsz, boyu kaleminin nokta lsyle yedi noktadr. Bandan aslm bir ylann yukardan aa szlerek inii gibidir. Elif harfinin yazmna balang olarak konan bir noktadan ekilerek elif karlr. Zlfesi, sonra iki noktalk sadr ve yine iki noktalk gvde, sonra iki noktalk kuyruk ksm ile elif biimlenir. Sadrnda ne, gvdesinde sola bakan belli belirsiz bir kamburluk gze arpar. Elif dier harflerin de asldr. Sls yazda elif, f, kef, lm gibi harfler zlfelidir. Ayn, f, kf, mm, he, vv gibi harflerin gzleri aktr. Sls hattnn yazm kurallarna l olan noktas paralelkenar dikdrtgenimsidir. Harekeli veya harekesiz yazlan sls ve celsinin harekesi yazld kalem az geniliinin te biri kadardr. Sls ve celsinde okutma iaretlerinden baka kompozisyonda birlii salamak iin tirfil, trnak gibi ss; mm, sn, he, h gibi mhmel iaretleri kullanlmtr. Sls yaznn kalem az genilii 2,5-4 milimetredir. Bu l katna ktnda yaz irileir ve cel sls adn alr. Tabii ls ile celsi arasnda kalan ekline toka sls, 34 milimetreden daha kk kalemle yazldnda haf sls diye isimlendirilmitir. Cel sls Trk ve ranl hattatlar elinde daha yava bir gelime gstermitir. randa Ykt el-Mstasmnin sls kaideleri celye uygulanm, fakat dikkate deer bir ilerleme salanamamtr. zellikle Timurlular zamannda Gyseddin Baysungur, Ali Rz-yi Abbs gibi hattatlar vastasyla cel slste nemli gelime kaydedilmitir. Cel Byk Seluklu ve Anadolu Seluklular zamannda Seluklu cel sls adyla yeni bir karakter kazanm, Osmanl cel ekolne zemin hazrlamtr. Osmanl cel sls ekolnn Ftih Sultan Mehmed zamannda Yahy-y Rm ve Ali b. Yahy Sf ile temeli atlm, Ahmed emseddin Karahisr ve talebesi Hasan elebi ile gelierek Mustafa Rkmla cel yaz en gzel nisbet ve henge ulamtr (bk. CEL). Cel veya sls harflerinin birbirine balanarak yazlan ekline mselsel, karlkl yazlan biimine msenn veya aynal yaz denilmi, zellikle Osmanl ekolnde bu alanda yksek sanat deeri tayan ok baarl eserler verilmitir.

slm yazlarnn kayna kabul edilen slsten tevk ve nesih yaz, tevkden de rik yaznn ortaya karlm olduu ileri srlmtr (Mstakimzde, s. 612). Hat rislelerinde, Nesih slse tbidir. Kalem az genilii slsn te biri kadardr. Slsn te ikisini neshetmi, te biriyle slse uymutur eklinde bilgiler yer almaktadr. Aklm- sitte iinde temel zellikleri sebebiyle sls ve nesih bir grup oluturmu, genellikle sanat deeri yksek kta, murakka, levha ve mushaf yazmnda beraber kullanlmtr. Gerek sls gerekse celsi emek ve pek ok tasarmla yazld iin gnlk hayatta, resm ilerde kullanlmam, genellikle nemi vurgulanmak istenen szlerin yazmnda, beyit ve kitap balklarnda, gzel yaz albmlerinde, Kuran kitbetinde, sls celsi levhalarda, Seluklular ve Osmanllar dneminde XVIII. yzyla kadar her trl kitbelerde ok yaygn biimde kullanlm, daha sonra yerini cel talik yazya brakmtr.

BBLYOGRAFYA

bnn-Nedm, el-Fihrist, s. 10-12; Kalkaend, ubul-a, III, 11-13, 58; Abdurrahman b. Ysuf bns-Syi, Tufet lil-elbb f natil-a vel-kitb (nr. Hill Nc), Tunus 1967, s. 96; Takprizde, Mevztl-ulm, I, 126; Kef-unn, I, 710-711; Mstakimzde, Tuhfe, s. 611, 612, 613, 618; Mustafa Hilmi, Mznl-hat, stanbul 1986, s. 14-15, 53; C. Zeydn, Medeniyyet-i slmiyye Trihi (trc. Zeki Mugmiz), stanbul 1329, III, 100-102; Mahmud Bedreddin Yazr, Medeniyet leminde Yaz ve slm Medeniyetinde Kalem Gzeli (haz. Uur Derman), Ankara 1972, I, 90, 92; a.mlf., Eski Yazlar Okuma Anahtar, stanbul 1974, s. 50-52; Mehmed b. Tceddin, Hat Rislesi, stanbul Belediyesi Atatrk Kitapl, Muallim Cevdet, nr. K 450, vr. 6b, 7a; Nihad M. etin, slm Hat Sanatnn Douu ve Gelimesi, slm Kltr Mirsnda Hat Sanat (haz. Uur Derman), stanbul 1992, s. 20-24; B. Moritz, Arabistan [Yaz, Arap yazs], A, I, 498. Muhittin Serin

SMME b. ERES
() Eb Man Smme b. Eres en-Nmeyr el-Basr el-Badd (. 213/828) Badat Mutezilesinin nemli ahsiyetlerinden biri. Byk ihtimalle Basrada dodu. Birok kaynakta onun Basral olduuna ve Ben Nmeyr kabilesine mensup bulunduuna iaret edilmekte, Abdlkhir el-Badd ise ad geen kabilenin kleleri arasnda yer aldn belirtmektedir (el-Far beynel-fra, s. 157). Smmenin Hrnrred ve Memn dnemlerine yetitii, Badatta yaad, Bir b. Mutemir ve Ebl-Hzeyl el-Allfn talebesi olduu kaydedilmektedir (bnn-Nedm, s. 208; bnl-Murtaz, s. 62, 64). En baarl rencilerinden saylan Chizden baka kendisinden kimlerin faydaland bilinmemektedir. Muhtemelen Bermeklerle olan ilikisi yznden 186 (802) ylnda Hrnrred tarafndan hapsedilen Smme daha sonra halifenin meclislerine devam etti, Memnun hocas ve danman konumuna ykseldi. Halife onu vezirlik rtbesiyle taltif etmek istediyse de yazd bir mektupla bu grevi kabul edemeyeceini bildirdi ve Ahmed b. Eb Hlid ile Yahy b. Eksem gibi kiileri tavsiye etti (bnn-Nedm, s. 207-208). Smmenin, Halife Memn dneminde halkul-Kurn konusunda sorguya ekilen limlerden muhaddis Ahmed b. Nasr el-Huznin ldrlmesi hususunda Memnu tahrik ettii, bu sebeple Vsi-Billh dneminde (842-847) Saf ile Merve arasnda Ahmed b. Nasrn kabilesine mensup kiiler tarafndan ldrld ve cesedinin Kbenin dnda braklarak yrtc kulara yem olduu eklinde bir rivayet mevcutsa da (Abdlkhir el-Badd, s. 159-160) bu rivayet muteber saylmamtr. Smme ounluun kabulne gre 213 (828) ylnda vefat etti. Bu tarihten sonra kaynaklarda onunla ilgili bir olay zikredilmemekte ve zellikle Mutasm-Billh ve Vsi-Billh devirlerindeki olaylarda ismi gememektedir (lhan, sy. 5 [1989], s. 49-50). Memnun 218 (833) ylnda kard bir emirnmeyle herkesi Mutezilenin temel grlerinden olan Kurann mahlk olduu dncesini benimsemeye zorlamasnda, ayrca hutbelerde Muviyeye lnet okunmas eklindeki dncesinde Smmenin etkili olduu kabul edilir (bnl-Murtaz, s. 64-65). Yaad dnemde kelm ve fkhn yan sra dier slm ilimlerde de zengin birikime sahip bulunduu kaydedilen Smme hfzas, zeks ve Arapay gzel kullanmas gibi zellikleriyle devrinin sekin kiileri tarafndan takdirle karlanmtr. Zehebnin onu Mutezilenin ileri gelenlerinden ve dallete arda bulunanlarn nclerinden diye nitelendirmesi (Mznl-itidl, II, 94), ehristnnin dine kar alayc, ayrca zayf karakterli olduu eklindeki ifadesi (el-Milel, I, 70-71), Baddnin, grlerini anlattktan sonra tarihilerin ahlk d garip dncelerden bahsettiini sylemesi (el-Far beynel-fra, s. 157-159) muhaliflerinin onun hakknda gereki davranmad izlenimini uyandrmakta, kendisine atfedilen baz aalayc dncelerin gerekle badamad anlalmaktadr. Onun sdk bir Mutezil olduu Hayyt tarafndan ortaya konulmutur (el-ntir, s. 86-88, 127, 133-134, 171-172). Arap dili limi ve mfessir Yahy b. Ziyd el-Ferrnn Halife Memnla tanmasn salayan Smmenin Ferr hakkndaki szleri, her ikisinin eitli ilimlere vukufunu ve ahsiyetlerini belirtmesi bakmndan nemlidir (DA, XII, 407).

Mutezilenin Smmiyye kolunun kurucusu olan Smme b. Eresin kaleme ald eserler gnmze ulamad iin grleri daha ok Snn kaynaklarndan tesbit edilebilmektedir. Ona gre mtevellid fiillerin (yumruk vurulunca camn krlmas gibi vastal fiiller) fili yoktur; bu tr fiilleri bir file nisbet etmek lye nisbet etmek gibidir. Sz konusu fiiller Allaha da izfe edilemez, nk Allah bu durumda kt fiillerin fili olur. nsana ait fiil iradeden ibaret olup dierleri mtevellid durumundadr. lh geree ulaamayan kimseler, ayn durumda bulunan Ehl-i kitap, dinen mkellef saylmayan uursuz canllar ve mminlerin ocuklar hirette toprak olacaktr. nk bunlarn ne sorumluluklar ne de iman ve amelleri vardr. stitat, fiili meydana getirecek organlarn salkl olmas demek olup insanda fiilden nce mevcuttur. lem Allahn tabiat icab bir fiilidir. Bu gr filozoflarn cb biz-zt dncesinin ayn olup lemin kadm olmasn gerektirir. Smme hsn ve kubuh meselesinde Mutezilenin grlerini benimsemitir (Abdlkhir el-Badd, s. 157-160; sferyn, s. 79-81; Nesef, I, 80, 229, 261; II, 543, 681; ehristn, I, 70-71). Ancak onun bu dnceleri ve dier grlerinin, Badatta bir Mutezil kelmcs iken ilhd yznden bu mezhepten dlanan ve Rfizlere katlan bnr-Rvend tarafndan nakledildii dnlmektedir. Bu sebeple Hayyt, Smmeye atfedilen grlerin ona ait olmad kanaatini tamaktadr (elntir, s. 86-88, 127, 133-134, 171-172; kr. lhan, sy. 5 [1989], s. 53-56). Nbvvetin kantlanmas konusunda dierlerinden daha nemli saylan akl mcizenin ilk defa Smme b. Eres, rencisi Chiz ve Ali b. Rabben et-Taber tarafndan kullanld bilinmektedir (DA, XXXIII, 284). Smme b. Eresin kaynaklarda ad geen eserleri unlardr: Kitbl-cce, el-u vel-umm filvad, Kitbl-Marif, Kitb al cemi men le bil-mal, Kitbr-Red alelMebbihe, Kitbl-Mal alel-Mcbire, Kitb Nami ehlil-cenne, Kitbs-Snen (bnnNedm, s. 208; Mv.AU, IV, 844).

BBLYOGRAFYA

et-Tarft, mmiyye md.; Chiz, el-Beyn vet-tebyn, I, 301-302; Ebl-Hseyin el-Hayyt, elntir, Kahire 1344/1925, s. 86-88, 127, 133-134, 171-172; bnn-Nedm, el-Fihrist (Teceddd), s. 207-208; Abdlkhir el-Badd, el-Far beynel-fra, Beyrut 1977, s. 157-160; Hatb, Tru Badd, VII, 145-148; sferyn, et-Tebr (Ht), s. 79-81; Nesef, Tebratl-edille (Salam), I, 80, 229, 261; II, 543, 681; ehristn, el-Milel (Kln), I, 70-71; Zeheb, Mznl-itidl (nr. Ali M. Muavvaz v.dr.), Beyrut 1416/1995, II, 94; bnl-Murtaz, abatl-Mutezile, s. 62-67; Makrz, el-a, II, 347-348; bn Hacer el-Askaln, Lisnl-Mzn, Beyrut 1390/1971, II, 83-84; Ahmed Emn, ual-slm, Beyrut, ts. (Drl-kitbil-Arab), III, 77, 80, 132, 141, 145, 149-155, 159, 160, 163, 164, 201, 202, 204; Abdrrezzk M. Esved, Mevsatl-edyn vel-mehib, Beyrut 2000, II, 268-270; Avni lhan, Smme b. Eres, DFD, sy. 5 (1989), s. 45-59; Yaar Kutluay, Smme, A, XI, 232; J. van Ess, Tumma b. Aras, EI (ng.), X, 449-450; Zlfikar Tccar, Ferr, Yahy b. Ziyd, DA, XII, 407; Yusuf evki Yavuz, Nbvvet, a.e., XXXIII, 284; Abdlemr el-Asem, bn Eres Eb Man mme en-Nmeyr, Mv.AU, II, 30-33; Gnim Him, mme b. Eres en-Nmeyr, a.e., IV, 843-844. Muhammed Arui

SMME b. SL
() Eb mme Smme b. sl b. en-Numn el-Hanef (. 12/633) Sahb. Yemmedeki Ben Hanfe kabilesinin iki emrinden biri olup Hacr (Riyad) ehrinde yayordu. Dier emr Hevze el-Hanef ise Hdrimede oturuyordu. Hz. Peygamber, bu iki emre 7. yln Muharreminde (Mays 628) Selt b. Amr gndererek kendilerini slmiyete davet etti. Hevze, Resl-i Ekremin vefatndan sonra nbvvet ve iktidarn kendisine gemesi artyla bu daveti kabul edeceini bildirdi ve teklifi reddedildi. Dmanca bir tavr iinde bulunduu anlalan Smmenin ne cevap verdii bilinmemekteyse de kabilesinin Mekkeye yapt ticar seyahatler veya hac ziyaretleri vesilesiyle Reslullahla grm olabilecei belirtilmektedir. Smme, umre iin Yemmeden Mekkeye giderken Necid civarnda muhtemelen Muhammed b. Mesleme kumandasnda Kurat Seriyyesine kan asker birlik tarafndan yakalanarak Hz. Peygamberin huzuruna getirildi. Hz. Peygamber onu gn sreyle mescidin direklerinden birine balatarak hapsetti ve kendisine iyi davranlmasn emretti. Evinden ona yiyecekler gnderdi ve gn boyunca onu slmiyete davet etti. Fakat Smme buna yanamad ve serbest brakld takdirde istenen fidyeyi vereceini syledi. gn sonra fidyesiz salverilince grd iyi muameleden dolay mescidin yaknndaki bir suda ykanarak mslman oldu ve Reslullaha biat etti; eskiden kendisine ok dman olduunu, fakat o andan itibaren onu ok sevdiini syledi. Daha sonra umre yapmak iin izin istedi, Resl-i Ekremden slm usule gre umre yapmay rendi ve Mekkeye telbiye getirerek giren ilk mslman oldu. Onun bu davranna fkelenen baz Kureyliler kendisini ldrmek istedilerse de dierleri, ticar mnasebetleri iin Kureyin Yemmeye ihtiyac bulunduunu belirterek onun serbest braklmasn salad. Smme ise, Ben dinlerin en hayrlsna, Muhammedin dinine uydum. Bundan sonra o izin verinceye kadar size Yemmeden bir erzak tanesi bile gelmeyecek diyerek Kureylileri tehdit etti ve memleketine dnd (Buhr, Cihd, 70; Mslim, Cihd, 59). Smme, Mekkeye hububat ve yiyecek sevkine engel olunca Mekkeliler, Hz. Peygambere mektup yazarak Mekkede alk ve sefaletin hkm srdn, Smmeyi bundan vazgeirmesini istediler. Resl-i Ekrem de Smmeye haber gnderip Mekkeye erzak ve dier ihtiyalarn sevkini yeniden balatt. Hacr valiliine tayin edilen Smme, Hevze el-Hanefnin lmnden sonra (8/ 629-30) Yemme hkimi oldu. Mseylimetlkezzb nbvvette Hz. Muhammed ile ortak olduunu, slm peygamberinin de bunu kabul ettiini iln edince Smme onun bu iddiasn, ayrca Hacri igal ettiini, kendisinin yanndaki mslmanlarla oray terkettiini Hz. Peygambere bildirdi. Hz. Peygamber, Furt b. Hayyn Mseylimenin zerine gnderdikten bir sre sonra vefat etti. Mseylime mslmanlara kar basky arttrnca Smme bu defa durumu Hz. Eb Bekire haber verdi ve halifeden yardm gelinceye kadar kabilesindeki mslmanlarla ve Ben Temmin yardmlaryla Mseylimeye kar koydu. Hz. Eb Bekirin krime b. Eb Cehil ve rahbl b. Hasene kumandasnda Yemmeye gnderdii iki ordu, Smmenin acele edilmemesi ynndeki uyarlarn dikkate almaynca baar salayamad. O gnlerde peygamberlik iddiasyla ortaya kan Sech tek peygamberin kendisi olduunu syleyerek Mseylimenin zerine yrynce Smmenin

Hacre hkim olacandan korkan Mseylime, Sech ile anlat. Smme, Hlid b. Veldin Yemmeye doru yola ktn duyduunda Ben Hanfe mensuplarn toplayarak bir konuma yapt ve Resl-i Ekremin hak peygamber, Mseylimenin bir yalanc olduunu syledi; kabilesi halkndan yaklak 3000 kiiyle hilfet ordusuna katld. Smme kendi kuvvetleriyle, Mseylimenin ldrlmesinden sonra (12/633) Bahreynde irtidad edenlerle savamaya giden Al el-Hadram kumandasndaki slm ordusunda yer ald ve onun bu destei Hutam b. Dbeya kumandasndaki mrtedlerin yenilgiye uratlmasnda etkili oldu. Ancak Smme zaferin ardndan Yemmeye dnerken mrtedler tarafndan ehid edildi. Hz. Eb Bekir, onun dine ve devlete yapt hizmetleri dolaysyla yeeni Mutarrif b. Numn b. Selemeyi Yemmeye vali tayin etti.

BBLYOGRAFYA

bn Sad, e-abat, V, 550-551; bn Abdlber, el-stb, I, 203-208; bnl-Esr, sdl-be, I, 294-295; a.mlf., el-Kmil, II, 354-355, 369-370; IV, 204; bn Kesr, el-Bidye, IV, 149; V, 29-32, 48-49; bn Hacer, el-be, I, 203; Tecrid Tercemesi, X, 372-375; L. Caetani, slm Trihi (trc. Hseyin Cahid), stanbul 1925, IV, 422-423, 444-445; Kksal, slm Tarihi (Medine), VI, 7-14; Wensinck, el-Mucem, VIII, 39; Abdullah b. Muhammed b. Nsr, mme b. l el-anef, Mecellet Cmiatil-mm Muammed b. Sud el-slmiyye, sy. 16, Riyad 1417/1996, s. 353370. Asri ubukcu

SMMYYE
() Mutezile ileri gelenlerinden Smme b. Eresin (. 213/828) grlerini benimseyenlere verilen ad (bk. SMME b. ERES).

SMNYYT
() Bir hadisi kitabna alan melliften Hz. Peygambere varncaya kadar senedinde sekiz rvi bulunan hadisler iin kullanlan terim (bk. SNAD).

SMENYYE
() Budist inancn benimseyenler iin mslman yazarlar tarafndan kullanlan bir terim. slm kaynaklarda smeniyye bazan (e)meniyye biiminde de yer alr. Anlam genellikle Smnya / Smenta mensup olanlar (Frzbd, el-msl-mu, smn md.; Tehnev, I, 702; bnn-Nedm, el-Fihrist, s. 484) ya da Smen ehli (Muhammed b. Ahmed el-Hrizm, s. 25) eklinde aklanmtr. Sment (Somnt, bugnk adyla Somrat-Patan), Hindistann Gucert blgesinde deniz kysnda yer alan bir ehrin ve burada bulunan tapnakla putun addr. bnl-Esr, Gazneli Mahmudun 416da (1025) Sment fethini anlatrken bu tapnaktan ve puttan bahseder. Bunun Hindistandaki putlarn en by olduunu, ok sayda kii tarafndan ziyaret edildiini, buraya mcevher cinsinden byk balarn yapldn ve tapnan kutsal Ganj nehrinden getirilen sularla her gn ykandn kaydeder (el-Kmil fit-tr, VII, 385; ayrca bk. The History of India, I, 67). Mslman tarihilerin eserlerinden hareketle kaleme alnan The History of India adl klliyatta (London 1867-1877) smeniyyenin Sanskritede dindar dilenci, zhid ve zellikle Budist inancna mensup kiileri ifade etmek iin kullanlan sramana kelimesinden geldii ileri srlr. Ayn eserde Strabo (m.s. I. yzyl) ve skenderiyeli Clement (II-III. yzyl) gibi Grek ve hristiyan yazarlarn da bu gruptan sarmanes, sarmanae, garmanae, samanaei ve semnoi eklinde bahsettikleri zikredilir (The History of India, I, 506). Clement bu grubun Hindistanda bulunan, din fiil olarak zihn ve fizik egzersizler yapan ve plak gezen filozof snfndan Budistler olduunu syler (Calverley, LIV/3 [1964], s. 200). Buna gre daha ziyade Budist rahiplerini ifade etmek iin kullanlan kelime, Budist inancnn Asyann bat ve kuzey blgelerine yaylmasyla birlikte baz fonetik deiikliklerle Orta Asya dillerinde ve zellikle Sodcada yer alm, oradan da Arapaya gemitir (EI2 [ng.], IX, 869). aman kelimesinin kkeninin de Sanskrite sramana, Pali dilindeki biimiyle samana kelimesine dayand yolundaki yaygn gre karlk baz aratrmaclar, amann Tunguzca bir kelime olduunu ve sramana kelimesiyle ilgisinin bulunmadn ileri srmtr (bk. AMANZM). Smeniyyeden bahseden ilk mslman yazarlardan Brn ve Makdis, Hindistanda biri Brahmanlar (Berhime), dieri Smeniyye (meniyye) olmak zere iki grubun bulunduunu kaydeder (Tau m lil-Hind, s. 15-16; el-Bed vet-tr, II, 9). Brnnin verdii bilgiye gre Smeniyye Brahmanlar sevmedii iin Hint halk tabakasna daha yakn bir gruba karlk gelmektedir. Zerdtten nce Horasan, ran, Irak ve am blgeleri Smeniyye inancna mensupken Mecsliin burada yaylmasyla birlikte Smeniyye mensuplar Belhin dousuna ekilmek zorunda kalmtr (Tau m lil-Hind, s. 15-16). Brn ayrca bu gruptan krmz giyinenler (Muhammire) olarak da bahsetmi, kurucular olan Budaya bal olduklarn ve llerini suya attklarn belirtmitir (a.g.e., s. 122, 479). slm kaynaklarnda Smeniyyeye bir ksm Budist inancyla rtmeyen eitli inanlar atfedilmitir. Smeniyyeyi Sbilerle birlikte ele alan Hrizm, Smene nisbet edilen bu gruptan Hindistanda ortaya km, putlara tapan, lemin ve zamann ezel olduuna, tenshe ve yerkrenin,

zerindekilerle birlikte devaml olarak aaya doru hareket ettiine inanan, peygamberlerinin Budsef (Bodisatva) olduunu iddia eden bir topluluk diye sz eder (Meftul-ulm, s. 25; ayrca bk. Mtrd, s. 152). Bu bilgiler yannda eitli mslman yazarlar tarafndan Smeniyyenin tmevarm ve tmdengelime dayal bilgiyi reddedip be duyu vastas dnda hibir eyin bilinemeyeceini ileri srdkleri belirtilmitir (Cevher, V, 2138; Badd, s. 270). Baddnin kaydettiine gre onlardan ou hiret hayatn ve lmden sonra dirilmeyi inkr etmi, bir ksm tensh inanc kapsamnda insan ruhunun bir kpee, kpein ruhunun da bir insana geiini mmkn grm, bir beden ierisinde gnah ileyen kimsenin bu gnahnn cezasn baka bir bedende ekeceini, sevap iin de ayn eyin sz konusu olduunu iddia etmitir. Ayrca, Bir ey ancak duyular vastasyla bilinebilir demelerine ramen tenshn duyularla bilinemeyeceini ileri srmlerdir (el-Far, s. 270-271). bnn-Nedmin Horasanl bir melliften naklettiine gre Smeniyye insanlarn ve dier din mensuplarnn en cmertidir. slmdan hemen nce ve daha eski dnemlerde Mvernnehir halknn ounluu bu mezheptendi. Peygamberleri olan Budsef onlara hell olmayan, inanlmas ve yaplmas ciz saylmayan en byk eyin btn ilerde hayr demek olduunu retmi, onlar da hem szlerinde hem davranlarnda buna riayet etmitir. Smeniyyeye gre hayr sz eytann ii olup onu bertaraf etmek inancn bir gereidir (el-Fihrist, s. 484). bnnNedm ayrca, eitli putlar iin kullanlan ortak bir isim olan buda ile ilgili olarak farkl gruplarn grlerini nakleder. Buna gre bir grup onu melekeli, dier bir grup insan, bir dieri ifrit, bir dieri ise Allah tarafndan kendilerine gnderilen Budsef adl peygamberin sreti olarak grm ve her grup ona farkl biimlerde sayg gsterip ibadet etmitir (a.g.e., s. 487). Ebl-Mun en-Nesef ve Ebl-Ysr el-Pezdev de bu grubun bilgi vastas saylmayan habere dayand iin nbvveti reddettiini syler (Tebratl-edille, s. 446; Uld-dn, s. 90). ehristn ise Smeniyyeden Buda ehli (ashbl-Bd) diye bahsetmitir (bk. BUDZM; Cehmiyyenin Smeniyyeden etkilendii yolundaki gr iin bk. CEHMYYE).

BBLYOGRAFYA

Cevher, e- (nr. Ahmed Abdlgafr Attr), Beyrut 1399/1979, V, 2138; Lisnl-Arab, smn md.; Tehnev, Kef, I, 702; Tcl-ars, smn md.; Lane, Lexicon, IV, 1432; Mtrd, Kitbt-Tevd, s. 152; Makdis, el-Bed vet-tr, II, 9; bnn-Nedm, el-Fihrist, Beyrut, ts., s. 484, 487; Muhammed b. Ahmed el-Hrizm, Meftul-ulm, Kahire 1342/1923, s. 25; Badd, el-Far (Abdlhamd), s. 270-271; Brn, Tau m lil-Hind (nr. C. E. Sachau), Haydarbd 1377/1958, s. 15-16, 122, 479; Ebl-Ysr el-Pezdev, Uld-dn (nr. H. P. Linss), Kahire 1383/1963, s. 90; Nesef, Tebratl-edille (Salam), s. 446; bnl-Esr, el-Kmil fit-tr (nr. Hall Memn h), Beyrut 1422/2002, VII, 385; The History of India (ed. H. M. Elliot - J. Dowson), London 1867, I, 67, 506; C. Eliot, Hinduism and Buddhism: An Historical Sketch, London 1921, I, 28; III, 455; Gnay Tmer, Brnye Gre Dinler ve slm Dini, Ankara 1986, s. 207-211; E. E. Calverley, Sumaniyyah, MW, LIV/3 (1964), s. 200-202; C. E. Bosworth, Smant, EI (ng.), IX, 868-869; G. Monnot, Sumaniyya, a.e., IX, 869-870. Ahmet G

SMER, Faruk
(1924-1995) Trk tarihisi. 5 Kasm 1924te Konya Bozkr ilesinin Akapnar kynde dodu. Babas tapu memurlarndan ve Kurtulu Sava gazilerinden Mehmed Zeki Efendidir. Daha ilkokul sralarnda iken tarihe kar ilgi duydu. Mft Hseyin Hilmi Efendinin kz olan annesi Zeliha Hanmdan eski yazy rendi ve zel bir hocadan Kuran dersleri ald, kendi kendine Franszcasn gelitirmeye alt. stanbul Haydarpaa retmen Okulundan mezun olduktan sonra (1943) stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih Blmne kaydoldu. Buradan ubat 1948de Anadolu Trk Boy ve Oymaklar (XVI. ve XVII. Asrlarda) adl lisans teziyle mezun oldu. Mill Eitim Bakanlndan ald bursla Ankara niversitesi Dil ve Tarih-Corafya Fakltesi Ortaa Tarihi Krssnde doktora almalarna balad (1948). Lisans tezinin geniletilmesiyle hazrlad XVI. ve XVII. Yzyllarda AnadoluSuriye ve El-Cezirede Ouz Boylarna Mensup Teekkller adl tezle 24 Mays 1950de edebiyat doktoru unvann ald. stanbul Sleymaniye Ktphanesinde ksa bir sre memur olarak alt (31 Austos 1950 - 5 Ocak 1951). Ardndan Dil ve Tarih-Corafya Fakltesi Ortaa Tarihi Krssne asistan aday (29 Ocak 1953) ve asistan (29 Ocak 1954) oldu. Karakoyunlular, I. Kabilev Bnyeleri ve Balangtan Cihanaha Kadar Siyas Tarihleri adl tezle doent unvann ald ve ayn krsde doentlie getirildi (16 Aralk 1955). 30 Kasm 1957de tamamlad askerlik hizmetinden sonra Ouzlara Ait Destan Mahiyette Eserler adl takdim teziyle 15 ubat 1963te profesrle ykseltildi. 31 Mart 1970te Ortaa Tarihi Krssnde eylemli profesrle tayin edildi ve 22 Maysta kadrolu profesrle geirildi. 18 Haziran 1974te krs bakanlna getirildi. Kendi isteiyle 10 Temmuz 1982de emekliye ayrld. Yakaland karacier kanserinden 21 Ekim 1995 tarihinde stanbulda ld. Cenazesi 26 Ekim 1995te Kozludaki aile mezarlna defnedildi. Faruk Smer drt erkek ocuk babasyd. Yurt iinde ve yurt dnda birok kongre, sempozyum ve seminere katlan Faruk Smer, misafir profesr olarak 1970te Londra niversitesinde, 1974te Frankfurtta Goethe Enstitsnde Trkslm tarihi ve medeniyeti, Trk dili gibi dersler okuttu. Yerli yabanc birok kurum ve kuruluun asl yeliklerine seildi. Derin bilgisi ve ciddi almalaryla yurt dnda tannd, byk ilgi ve itibar grd. 1966da oluturulan Seluklu Tarih ve Medeniyeti Enstitsnn kurucu yesi olan Faruk Smer burada genel muhasiplik, ayrca Orta Anadolu Aratrma Merkezi bakanl, Seluklu Aratrma Dergisinin sorumlu yaz ileri mdrl, Trk Tarih Kurumunda asl yelik, Ortaa Tarihi Bilim ve Uygulama Kolunda bakanlk, Konya Seluklu niversitesi Seluklu Aratrmalar Merkezi Danma Kurulu yelii yapt. Ouzlarn tarih ve kltrnn ortaya karlmas hususundaki almalar dolaysyla 1993te Trkmenistan limler Akademisine seildi. zel sohbetlerinde her Trkn ktphanesinde Orhon Yaztlar, Dvn lugtit-Trk, Dede Korkut Kitab, Yunus Emrenin divan ve Mevlidin bulunmas gerektiini sylerdi. 1944 ylndan balayarak Folklor Postas, Trk Tarih Kurumunun Belleteni, Dil ve Tarih-Corafya Fakltesi Dergisi, ktisat Fakltesi Mecmuas, Resimli Tarih Mecmuas, Seluklu Aratrmalar Mecmuas, Seluklu Aratrmalar Dergisi, Trk Dnyas Aratrmalar, Trk Dnyas Tarih Dergisi, Trk Edebiyat ve Trk Kltr gibi dergilerde yazlar neredilmitir.

Eserleri. 1. Ouzlar (Trkmenler), Tarihleri-Boy Tekilat-Destanlar (Ankara 1967, 5. bs., stanbul 1999). Eser Kiril harfleriyle zer Trkesinde (Bak 1992), ayrca Trkmenistan Cumhurbakanl tarafndan (Akbd 1999) yaymlanmtr. 2. Safev Devletinin Kuruluu ve Gelimesinde Anadolu Trklerinin Rol: ah smail ile Halefleri ve Anadolu Trkleri (Ankara 1976, 1992). randa 1501de Safev Devletini kuran Trk unsurunun byk ounluunun Anadoludan rana gen Trkler olduunu ortaya koyan eser, Na- Trkn- Anol der Tekl Tevsia-i Devleti afev adyla Farsaya evrilmitir (trc. hsan rk - M. Tak mm, Tahran 1371 h.). 3. Trklerde Atlk ve Binicilik (stanbul 1983). Alan aratrmas yaplarak yazlm eserlerden biri olup binit takmyla ilgili bilgileri ve binit takmna dair deyimleri de iermektedir. 4. Kara Koyunlular: Balangtan Cihan-aha Kadar (Ankara 1967, 1984, 1992). Eserde Karakoyunlu ulusunun kabilev bnyesiyle bu ulusun kurmu olduu devletin siyas tarihi ele alnmaktadr. 5. Eski Trklerde ehircilik (stanbul 1984). Eserde Gk Trkler, Uygurlar, iiller, Tohslar, Karahanllar ve Ouzlarda ehircilik anlatlmaktadr. 6. Yabanlu Pazar: Seluklular Devrinde Milletleraras Byk Bir Fuar (stanbul 1985). Kayseri Pazarrende kurulan fuardan bahsedilen eserde ayrca Zamant Kalesine ait tesbitlerle bn Abdzzhirin Ravatl-behiyyetiz-zhire adl eserinden I. Baybarsn 1277 Anadolu seferine dair blmn tercmesi verilmektedir. 7. Eshbl-Kehf / Yedi Uyurlar (stanbul 1989). Ashb- Kehfin Afin varyantn anlatmaktadr. 8. Seluklular Devrinde Dou Anadoluda Trk Beylikleri (Ankara 1990, 1992). Daha nce yaymlanan incelemelerin yeniden gzden geirilmi bir ekli olan kitapta Seluklular devrinde Mengckller, Saltuklular, Ahlatahlar ve Dilmaoullar / Togan Arslanoullarnn rolleri konu edilmektedir. 9. epniler: Anadolunun Bir Trk Yurdu Haline Gelmesinde nemli Rol Oynayan Ouz Boyu (stanbul 1992). 10. Tirebolu Tarihi (stanbul 1992). 11. Trk Cumhuriyetlerini Meydana Getiren Eller ve Trk Destanlar (stanbul 1997). Daha nce yaymlanm makalelerden olumaktadr. Birinci blmde Ouzlar, Karluklar, Kimekler, Kpaklar gibi Trk cumhuriyetleri, ikinci blmde Trk destanlar anlatlmaktadr. 12. Trk Devletleri Tarihinde ahs Adlar (I-II, stanbul 1999). Trklerde ad vermeyle ilgili geleneklerden sonra Gktrklerden Osmanllara kadar Trk devletlerinde kullanlm olan kii adlar incelenmi, dolaysyla Trk devletlerinin zellikleri, kii adlarnn anlamlar, bu kiilerin biyografileri yannda birok gelenek ve grenek hakknda bilgi verilmitir. Faruk Smerin yapt baz eviri ve neirler de unlardr: Eb Bekr-i Tihrn, Kitb- Diyrbekriyye/Akkoyunlular Tarihi (Necati Lugal ile birlikte, I-II, Ankara 1962-1964, 1993; Zebn- Ferheng-i rn adyla 1356da Tahranda yaymlanmtr); slm Kaynaklarna Gre Malazgirt Sava: Metinler ve evirileri (Ali Sevim ile birlikte, Ankara 1971, 1988); The Book of Dede Korkut. A Turkish Epic (Ahmet Edip Uysal - Warren S. Wolker ile birlikte, London 1972, 1992). Ayrca bazlar kk bir kitap hacmindeki makaleleri arasnda Osmanl Devrinde Anadoluda Kaylar (Belleten, XII/47 [1948], s. 575-615); ukurova Tarihine Dair Aratrmalar (TAD, X [Ankara 1963], s. 1-108); Anadoluda Moollar (Seluklu Aratrmalar Dergisi, I [Ankara 1970], s. 1-144) saylabilir. Smerin Trk Ansiklopedisi, slm Ansiklopedisi, Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi ve The Encyclopaedia of Islama yazd ok sayda madde bulunmaktadr. Faruk Smerin slm Devletleri: Tariheleri, Kronoloji ve Soykt Cetvelleri, Krolunun Tarih ahsiyeti ve Melemenci-Oullar Tarihi adl eserleri baskya hazr durumdadr.

BBLYOGRAFYA

Prof. Dr. Faruk Smer (1924-1995), V. Mill Seluklu Kltr ve Medeniyeti Semineri Bildirileri (25-26 Nisan 1995), Konya 1996, s. 199-205; Glay Gngl, Ouzlarda Yaprak Dkm, Trk Edebiyat, sy. 266, stanbul 1995, s. 34-36; Turgut Akpnar, Bir Tarihinin Ardndan: Faruk Smerin Sessiz lm, TT, sy. 144 (1995), s. 42-44; Prof. Dr. Faruk Smerin Hal Tercmesi, Trk Dnyas Tarih Dergisi, sy. 101, stanbul 1995, s. 26-29; Turan Yazgan, Faruk Smer Hocamz, TDA, sy. 100 (1996), s. 11-12; Kendi Kaleminden Prof. Dr. Faruk Smerin Hal Tercmesi, a.e., s. 15-22; Feda amil Ark, Prof. Dr. Faruk Smer: Hayat ve Eserleri (lmnn 3. Yldnm Dolaysyla), TTK Belleten, LXII/ 235 (1998), s. 935-966; Smer, Faruk, TA, XXX, 113-114. Ayhan Yksel

SMEYTYYE
() Cafer es-Sdktan sonra immetin olu Muhammede intikal edeceini kabul eden Yahy b. Eb meytin (Smeyt, . 67/687) mensuplarna verilen ad (bk. MMYYE)

SMEYYE bint HUBBT


() mm Ammr Smeyye bint Hubbt (. 615) slm tarihinde ilk ehid olan kadn sahb. Babasnn ad Habt, Habat, Hayyt eklinde de kaydedilmektedir. Smeyye, Eb Cehilin amcas Eb Huzeyfe b. Mugrenin klesiydi. Ondan nce bir Fars melikinin ve Yemen meliklerinden Eb Cebrin klesi olduu belirtilmektedir (Sheyl, IV, 264). Smeyyenin kocas kendisi gibi ilk mslmanlardan olan Ysir b. mirdir. Yemenli Ans kabilesinden olan Ysir kaybolan kardeini aramak amacyla Mekkeye gelmi, buraya yerleebilmek iin bir kiinin himayesini almas gerektiinden Ben Mahzm kabilesinden Eb Huzeyfenin himayesine girmiti. Eb Huzeyfe bir sre sonra criyesi Smeyyeyi Ysirle evlendirmi ve bu evlilikten Ammr dnyaya gelmiti. slmiyetin ilk dnemlerinde dine davet gizlice yrtldnden, mslmanlar kimliklerini aa vurmamlard. Ancak dinin iln edilmesi emri gelince ilk mslmanlar yeni dine girdiklerini akladlar. Smeyye ve olu Ammr, slmiyeti kabul ettiklerini syleyen bu kiilerden olup baz rivayetlere gre ilk yedi mslman arasnda yer almaktadr. Hz. Peygamber dahil olmak zere bu yedi mslman Hz. Eb Bekir, Bill-i Habe, Habbb b. Eret, Suheyb b. Sinn, Ammr ve annesi Smeyyedir. Resl-i Ekrem ile Eb Bekir dndakiler kendilerini koruyacak kimseleri bulunmayan kle durumunda olduklarndan slmn ilk dnemlerinde ar ikenceler grdler, zerlerine demir zrh giydirilip gne altnda saatlerce bekletildiler (Msned, I, 404). Eb Huzeyfe, Smeyyeyi yeeni Eb Cehile verdi ve bylece Smeyye Eb Cehilin klesi oldu. Ysir ve Ammr da Eb Cehilin sllesinin emri altnda bulunduundan hakarete uruyor ve ikenceye mruz kalyorlard. Bir gn Mekkedeki Ebtah blgesinde kzgn gnein altnda ikence grdkleri srada Reslullah onlarn yanna gelerek, Ey Ysir ailesi, dayann! Mjdeler olsun ki yeriniz elbette cennettir demi (Hkim, III, 388), onlar da bu mjdenin sevinciyle zulmlere sabretmilerdi. Smeyye yal olmasna ramen ikenceler karsnda direndi ve mriklerin isteklerini kabul etmedi. Eb Cehil fiziksel ikence yannda kendisine hakaret etti. man etmesinin sebebinin baka eyler olduunu syleyerek namusuna dil uzatt ve sonunda onu edep yerinden mzraklayarak ehid etti. Bylece Smeyye slm tarihinde ehitlik mertebesine erien ilk kadn mslman oldu (bn Eb eybe, VIII, 42). Bu olay slmiyetin 6 veya 7. (616 veya 617) ylnda vuku bulmutur. slm tarihinde ehitlik mertebesine ilk defa bir kadnn ulamas nemli bir hadise olarak deerlendirilir. Hz. Peygamber, Smeyyenin yiitliini unutmam, Eb Cehil, Bedir Gazvesinde ldrlnce Ammr b. Ysire, Allah anneni ldrenin hakkndan geldi demi (bn Hacer, IV, 335), Ammrn da ileride ehid olacan haber verirken ona, Smeyyenin olu diye hitap etmitir (Mslim, Fiten, 70, 71). Ysir, Smeyyeden hemen sonra ikenceyle, olu Ammr da Sffn Savanda ehid olmutur.

BBLYOGRAFYA

Msned, I, 404; bn Sad, e-abat, VIII, 264-265; bn Eb eybe, el-Muannef (nr. Sad elLahhm), Beyrut 1414/1994, VIII, 42; Tabern, el-Muceml-kebr (nr. Hamd Abdlmecd esSelef), Beyrut, ts. (Dru ihyit-trsil-Arab), XVIII, 40; Hkim, el-Mstedrek, III, 388; Sheyl, er-Ravl-nf, IV, 264; bnl-Esr, sdl-be (Benn), VII, 152-153; bn Hacer, el-be, IV, 334-335; Ahmed Hall Cuma, Nis min arin-nbvve, Beyrut 1412/1992, II, 135-141. Aynur Uraler

SMMN
(. 1915 [?]) Saz airi. Erzuruma bal Narman ilesinin Smikale kynde dnyaya geldi. Doum yl eitli kaynaklarda 1860, 1861 ve 1862 olarak verilmektedir. Asl ad Hseyin olup babas Kasmoullarndan Hasandr. Smmnnin ocukluu kynde obanlkla geti. On bir yanda iken ryasnda prler elinden itii bde ile bdeli k olduu bir komasndaki, Okudum harfini zihnim buland / Yaralarm gz gz oldu suland / Baktm ar etrafa kadeh doland / N ettim prlerin bdesin tek tek drtlnden anlalmaktadr. Ayn komada prlerin kendisine abdest aldrp iki rekat namaz kldrdn, mahlasnn Smmn ve sevgilisinin Glperi adl bir gzel olduunu sylediklerini belirtir. Smmnnin kiiliinin olumas ve k olarak hret bulmasnda yetitii evrenin nemli tesirleri vardr. Byk klarn yetitii Erzurum ve yresi, Smmnnin hem k hayat tarzn benimsemesini hem de k Erbb gibi bir ustann ra olarak sanatn inceliklerini renip k fasllarna katlmasn salad. O da dier saz airleri gibi diyar diyar gezerek sanatn icra etti. Kafkasya, Krm, ran, Afganistan ve hatta Hindistan dolat rivayet edilmektedir. Gittii yerlerin tannm klar olan ldrl k enlik, Sez, Nihn, Zll, Cell, Muhibb, Zuhr gibi klarla fasllara katld, zaman zaman bu klarla atmalar yapt. Dou Anadolu k edebiyat ldrl k enlik ve Smmn evresinde nemli gelimeler gsterdi. Smmnnin vefat yl da tartmaldr. 1912, 1914 ve 1915 gibi farkl yllar verilmekle beraber genel kanaat 1915 ylnda (5 Ocak ?) ld yolundadr. Mezar Smikalededir. 1972 ylndan beri zaman zaman Narmanda ve Smikalede Smmn enlikleri dzenlenmekte, bu enliklere eitli klar yannda niversite evrelerinden bilim adamlar da katlmaktadr. Smmn evlilik yapm, Melek, Sabiha ve Feride adndaki hanmlarndan bei erkek, ikisi kz yedi ocuu olmutur. Erkek ocuklarndan Ali Rz ve ehbeddin, Smmn daha hayattayken lmtr. Dier erkek ocuklar evki, Fahri ve Zbittir. Torunlar Hseyin Smmanolu ve Nusret Toruni, Smmnnin kurduu k kolu iinde yer alp klk sanatn halen srdrmektedirler. Hseyin Smmanolu evkinin, Nusret Toruni ise Fahrinin oludur. Smmnnin iirlerini byk lde komalar oluturur. air zerine Hayrettin Raymann yapm olduu doktora almasnda 225 koma, otuz yedi semi, be destan, yedi atma, aruz vezniyle gazel, musammat, mstezad ve divan nazm biimleriyle yazlm dokuz iir yer almaktadr (bk. bibl.). Dili Karacaolan, Pr Sultan Abdal ve Dadaloluna gre ar, Erzurumlu Emraha gre daha sadedir. Smmn, Trk halk iirinin zelliklerini iirlerinde baarl ekilde yanstmtr. Lirik ve henkli syleyii, atasz ve deyimlerle mahall kelimeleri iirlerinde kullanmas, halk tarafndan beenilip sevilmesini salamtr. iirleri gnmzde de bata Erzurum olmak zere Erzincan, Kars, Artvin, Gmhane ve Bayburt yrelerinde ilgi grmekte ve Smmn az ad verilen bir ezgi eliinde sylenmektedir. nl saz airlerine zenerek aruz vezniyle yazd az saydaki iirde baarl saylmaz. Halk airlerinin hemen hepsinde bulunan kafiye ve vezin kusurlar Smmnde de

grlr. Smmnnin iirlerinin konusunu byk lde ak, ayrlk, hasret, lm, tabiat, din, zamandan ikyet, baz tarih ve mahall olaylar oluturmaktadr. zellikle ak temasn iledii komalarnda olduka baarldr. Muhtemelen hemehrisi Emrahtan etkilenmesi sonucu dintasavvuf iirleri genellikle t niteliindedir. Tabiat ise Smmnnin iirlerinde daha ok dalarla yer alr. Smmn ayn zamanda iinde nemli klar bulunmayan bir k kolunun kurucusudur.

BBLYOGRAFYA

k Smmn Divan (der. K. R. B), stanbul 1944; Murat Uraz, k Smmn ile Glperi, stanbul 1937; Nesip Yamurdereli, Smman: Hayat ve iirleri, stanbul 1939; Haim Nezihi Okay, k Smmn, stanbul 1959; Mehmet Karde, Mehur Saz airi k Smmn, stanbul 1963; a.mlf., Smmn Bibliyografyas, Ankara 1982; Hayrettin Rayman, k Smmn: Hayat, Edeb ahsiyeti, iirleri ve iirlerinin Tahlili, [bask yeri ve tarihi yok]; Muhan Bali, Smmani zerine Dnceler, V. Milletleraras Trk Halk Kltr Kongresi Halk Edebiyat Seksiyon Bildirileri, Ankara 1997, I, 73-79; Abdlkadir Erkal, Narmanl k Smman: Hayat ve Eserleri, stanbul 1998; Nurettin Albayrak, Smmn, stanbul 2001; a.mlf., Ansiklopedik Halk Edebiyat Terimleri Szl, stanbul 2004, s. 31; Z. Fahri Fndkolu, Smmnye Dair, Halk Bilgisi Haberleri, IV, stanbul 1934, s. 25-27; Yusuf Ziya ztrk, Smmnyi Anarken, Kz, I/2, Erzurum 1979, s. 3033; Smman, TDEA, VIII, 76-77. Nurettin Albayrak

SMT
() Yedi muallaka kasidesini ifade eden bir terim (bk. MUALLAKT).

SNBL EFEND CAM


(bk. KOCA MUSTAFA PAA CAM ve KLLYES).

SNBL SNAN
() (. 936/1529) Halvetiyye tarikatnn Snbliyye kolunun kurucusu. Merzifonda dodu. Asl ad Ysuf Sinandr. Snbl lakab ona eyhi Ceml-i Halvet tarafndan verilmitir. Babasnn ad (Kayabeyolu Ali) dnda ailesi hakknda bilgi yoktur. Hayatna dair bilinenlerin nemli bir ksm, halifelerinden Ykub Efendinin olu eyh Ysuf Sinneddinin Menkb- erf ve Tarkatnme-i Prn adl eserinde babasndan naklen verdii bilgilere dayanmaktadr. Snbl Sinan ilk renimini memleketinde yaptktan sonra stanbula giderek medrese tahsiline balad. Devrin tannm limlerinden Efdalzde Hamdddinin talebesi ve ardndan mlzm oldu. Medrese tahsili srasnda tasavvuf aleyhtar olarak bilinen Snbl Sinan, bir arkada vastasyla tant Halvetiyye tarikatnn ana kollarndan Cemliyyenin pri Ceml-i Halvetye intisap ederek tasavvuf yoluna girdi. yl sren seyr slk dneminden sonra hilfet ald ve irad greviyle Msra gnderildi. Koca Mustafa Paa Derghnda irad faaliyetini srdren Ceml-i Halvet hacca gitmek amacyla stanbuldan ayrlrken Snbl Sinana haber gnderip kendisinin de hacca gelmesini istediini bildirdi. Ceml-i Halvet yolda vefat edince (899/1494) bu buluma gereklemedi. Snbl Sinan, hac dn eyhinin vasiyeti gerei stanbula dnerek kz Safiye Hatunla evlendi ve Koca Mustafa Paa Derghnda postniin oldu. Bir rivayete gre Ceml-i Halvet hacca giderken onu stanbula arp kzyla evlendirmi, postuna oturttuktan sonra hacca gitmek iin yola kmtr. 899 (1494) ylndan vefatna kadar, kendi adyla anlacak olan Koca Mustafa Paa Derghnda irad faaliyetini srdren Snbl Efendi cuma gnleri Ayasofya ve Ftih camilerinde vaaz verdi, vaazlarn ardndan dervileriyle Halvet devran icra etti. Yavuz Sultan Selim yaptrd caminin al merasimi srasnda vaaz etme grevini ona verdi. Bu onun padiah nezdindeki itibarn gstermektedir. Hulv, Snbl Sinann Yavuz Sultan Selimle ilikileri konusunda ayrntl baz rivayetleri nakletmektedir. Snbl Efendinin devran uygulamas ulem ve meyih arasnda tartmalara sebep oldu. stanbul kads Sargrez Nreddin Efendinin, devran zikri yapan dervilerin yakalanp cezalandrlmas iin bir ikyetnme yazarak tasdik iin eyhlislm Kemalpaazdeye gnderdii, eyhlislmn Sargrezin ikyetnmesini tasdik ettii, Snbl Sinann bu fetvay nlemek iin Kemalpaazdenin inanp gvendii eyh Yavs Zviyesi eyhi Mehmed Efendiyi devreye sokmas zerine eyhlislmn fetvay uygulamaktan vazgetii kaydedilmektedir. Bu olaydan nce Sargrez ile Snbl Efendi arasnda bir mnazara cereyan ettii, eyhin ilm dirayeti ve mnev nfuzu karsnda Sargrezin yenilgiye urad belirtilmektedir (ngren, s. 375-376). II. Bayezid, Yavuz Sultan Selim ve Kann Sultan Sleyman dnemlerini idrak eden Snbl Efendi, Muharrem 936da (Eyll 1529) vefat etti. Cenaze namaz Ftih Camiinde Kemalpaazde tarafndan kldrld ve derghnn hazresine defnedildi. Trbesi stanbulun en nemli ziyaretghlarndan

biridir. lmne drlen birok tarihten bazlar unlardr: Eyledi bostn- zhdn snbl mevya azm; Cnna Snbl Sinnn Ftiha; std- ak. Hseyin Vassf, eyhlislm Kemalpaazdenin onun vefat dolaysyla syledii tarih manzumesinin ini zerine yazdrlp trbeye konulduunu belirtir ve, Nr ola Snbl Sinnn kabri hep tarih msrayla biten sekiz beyitlik bu manzumeyi eserine kaydeder (Sefne-i Evliy, III, 375). Snbl Efendinin vefatndan sonra yerine Merkez Efendi postniin olmu, Snbl Efendiye nisbet edilen Snbliyye, Merkez Efendi ve dier halifeleri tarafndan yaygnlatrlmtr. Ykub Germiyn, Cem ah Efendi, Akehirli Cemal Efendi, Maksud Dede, Kefeli Aleddin Ali, avdarl eyh Ahmed Dede onun halifeleri arasnda zikredilebilir (bk. SNBLYYE). Eserleri. 1. Rislett-taiyye. Snbl Sinan bu eserinde devrann kfir oyununa benzetilmesine, ona raks denilmesine iddetle kar kmakta, cahil ve mutaassp kiilerin Arapa ve Trke risleler kaleme alarak raksn haram olduunu iddia etmelerinin yanl kanaatlerinin neticesi olduunu belirtmektedir (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 1761). Mellifin bu eserin birer nshasn devrin ulemsna gnderdii kaydedilmektedir. 2. Risle Der Hakk- Zikr Devrn. Bir nceki eserin Trke zetidir. stanbul niversitesi Ktphanesinde bulunan bir nshasnn sonunda (TY, nr. 3868) Zenbilli Ali Efendinin rislede anlatlan konularn doruluuna dair bir fetvas yer almaktadr. 3. Rislet evris-seba. Seyr slk mertebelerinden bahseder (Sleymaniye Ktp., Badatl Vehbi Efendi, nr. 2073/ 2). 4. Tarkatnme ( Ktp., bnlemin, nr. 2956). 5. Risle f devernis-sfiyye (Beyazt Devlet Ktp., Veliyyddin Efendi, nr. 3602). Bursal Mehmed Thir, Snbl Sinann baz rifne ilhileri bulunduunu kaydeder. iirlerinden iki rnek Sefnede yer almaktadr (III, 376-377). Gel ey slik diyem bir sz ki haktr msrayla balayan on beyitlik bir ilhisi bestelenmi ve tekkelerde yin srasnda okunagelmitir. Bu ilhi, Cebbarzde rif Bey tarafndan Mifth- Hsn- Hazin-i Rahmniyye adyla erhedilmitir.

BBLYOGRAFYA

Takprizde, e-ei, s. 369; Ysuf b. Yakb, Menkb- erf ve Tarkatnme-i Prn ve Meyih-i Tarkat- Aliyye-i Halvetiyye, stanbul 1290, s. 32-46; Mecd, ekik Tercmesi, s. 372; At, Zeyl-i ekik, II, 372; Hulv, Lemezt- Hulviyye (haz. Mehmet Serhan Tayi), stanbul 1993, s. 445-449; Ayvansary, Hadkatl-cevmi, I, 229-231; Harrzde, Tibyn, II, vr. 144a; Osmanl Mellifleri, I, 78; Tomar-Halvetiyye, s. 59-62; Nazif Velikhyaolu, Smbliye Tarikat ve Kocamustafapaa Klliyesi, stanbul 1999, s. 173-179; Reat ngren, Osmanllarda Tasavvuf, stanbul 2000, s. 54-57, 373-377; Hseyin Vassf, Sefne-i Evliy (haz. Mehmet Akku - Ali Ylmaz), stanbul 2006, III, 361-393; Tahsin Yazc, Fetihten Sonra stanbulda lk Halvet eyhleri: elebi Muhammed Cemaleddin, Snbl Sinan ve Merkez Efendi, stanbul Enstits Dergisi, sy. 2, stanbul 1956, s. 87-113; a.mlf., Snbliyye, A, XI, 236-238; Emel Esin, Merkez Efendi (H. 870/1465 Sralar-959/1551) ile ah Sultan Hakknda Bir Haiye, TM, XIX (1980), s. 65-91. Hr Mahmut Ycer

SNBLE
(bk. MUHAYYER-SNBLE).

SNBLYYE
() Halvetiyye-Cemliyye tarikatnn Snbl Sinana (. 936/1529) nisbet edilen kolu. Snbl Sinann, Sadrazam Koca Mustafa Paa tarafndan 1486da cami ve tekkeye dntrlerek Ceml-i Halvetye tahsis edilen Koca Mustafa Paa Klliyesinde eyhi Ceml-i Halvetnin yerine geerek irad faaliyetine balamasyla Snbliyye kurulu srecine girmitir. Koca Mustafa Paa Klliyesi, stanbulda ilk Halvet tekkesi olmas bakmndan Halvetiyyenin stanbuldaki dier btn kollarnca tarikatn sitnesi kabul edilmitir. Osmanllarn son dnemlerinde yazlan tekke listelerinde Snbl sitnesinden balanarak sralamaya gidildii grlmektedir. Snbl Sinann tarikat silsilesi Snbl Efendinin eyhi ve Halvetiyyenin drt ana kolundan Cemliyyenin pri Ceml-i Halvet ve Muhammed Baheddin Erzincn vastasyla Halvetiyyenin ikinci pri Yahy-y irvnye ular. Snbliyye, stanbulda ounluu bugnk Fatih ilesi snrlar ierisinde olmak zere zamanla yirmi alt derghta temsil edilmitir. XIX. yzyln sonlarna doru bunlarn arsa haline dnm, tekkelerin kapatld dnemde dergh says on yediye inmitir. Bu tekkelerden onu XVI, ikisi XVII, ikisi XVIII, XIX. yzylda faaliyete gemi, dierleri ise baka tarikatlardan Snbliyyeye intikal etmitir. Aleddin (Aksaray), Hac Evhad (Yedikule), Ferruh Kethd (Balat), ah Sultan (Davutpaa), Hackadn (Samatya), Mehmed Aa (aramba), Kara Mehmed (Aksaray), Saffet (Silivrikap), Koruk (Fndkzade), mrahor, Ramazan Efendi (Kocamustafapaa), Yavs Baba, Karaba (Tophane), Kef Cfer Efendi (Fndkl), Cihangir, Yorgan (Sirkeci), Sinan Erdebil (Sultanahmet), Merkez Efendi, Tercman Ynus (Draman), Mimar Acem (Mevlnkap), Eyp ah Sultan, Balk (Eyp) tekkeleri Snbl yinlerinin yapld derghlardandr. Medrese kkenli bir mfessir ve viz olan Snbl Sinann bu zellii kendisinden sonraki postniinlere de tesir etmi, birok Snbl eyhi seltin camilerinde krs eyhlii ve vizlik yapmtr. Snbl Sinann yetitirdii halifelerden Cem ah Efendi Karamanda faaliyet gstermi ve kerametleriyle hret bulmutur. Aslen Karaman Erelisinden olan Cemal Efendi ise Akehirde bir dergh amtr. Tokatl eyh Maksud Dede nce Tekirda Hayraboluda, ardndan Sirozda (Serez) tarikat yaymtr. Kefeli Aleddin Ali, stanbul Etmeydannda kendi adna kurduu derghta postniinlik yapm, daha sonra Krmn Kefe blgesinde bulunan Kasmpaa Zviyesinde tarikat yaymtr. eyh avdarl Ahmed Dede, Ktahya yaknlarndaki avdarl kynde zviyesini kurmu, Anadoluda tarikatn yaylmasnda etkili olmutur. Snbl Sinann vefatnn ardndan Koca Mustafa Paa sitnesinde Merkez Efendi (. 959/1552) postniin olmutur. Uzun yllar mderrislik ve vizlik yapan Merkez Efendi, balangta kym usulle devran zikri yapan Halvetlere kar olmasna ramen Snbl Sinandan etkilenerek kendisine intisap etmi, Yavuz Sultan Selimin annesi Bezmilem Vlide Sultann isteiyle Snbl Sinan tarafndan Manisaya eyh ve drifya tabip olarak gnderilmitir. Merkez Efendi, Kann Sultan Sleymann kz kardei ah Sultan ile evlenmi, bu evlilik ve ah Sultann Merkez Efendiye ball tarikatn daha da yaygnlamasna, kurulan yeni tekkelerle gelimesine katk salamtr.

Snbliyye, 500 akn halife yetitiren Merkez Efendinin meihat dneminde stanbul ve Anadoluda yaylm, halifelerin genelde medrese kkenli viz ve imam olmas tarikatn kklemesini salamtr. Halifelerden Muhyiddin Efendi, stinyedeki evinin yannda ve ehreminideki Odaba Camiinde vaaz etmi, tefsir dersleri vermi, derghn burada kurmutur. Merkez Efendinin bir dier halifesi Tercman Ynus Zviyesi eyhi Karamanl Ahmed elebidir. Merkez Efendinin Tireye gnderdii emseddin Ahmed Efendi, Tire Molla elebi Zviyesinde faaliyetlerini srdrmtr. Merkez Efendinin halifelerinden lim ve air Bihit Ramazan Efendi orluda, eyh Abdlvehhb Tirede tekke am, eyh Mustafa Esved, skdar Mihrimah Sultan Camii vizlii yapmtr. Snbl Efendi gibi Sultan Ahmed ve Ayasofya Camii vizlikleri yannda civardaki vilyetleri de dolaan Merkez Efendi vefat edince yerine ksa bir sre olu Merkezzde Ahmed Efendi gemi, ancak grevinden feragat ederek makamn Germiyanl Ykub Efendiye brakmtr. Snbl sitnesinin drdnc postniini Germiyanl Ykub Efendi (. 979/1571) Rumeliye giderek Yanyada bir dergh am, bu srada Yanya beyi olan safnme mellifi Lutfi Paa kendisine intisap etmi, Lutfi Paa ei ah Sultan ile birlikte stanbula dnnce biri Davutpaada, dieri Eypte iki Snbl dergh kurmutur. Ykub Efendi nce Davutpaa Dergh meihatnda bulunmu, Merkez Efendiden sonra sitne eyhi olunca her iki dergh idare etmitir. Semiz Ali Paann kethds Ferruh Aa, Ykub Efendinin olu ve Tezkire-i Halvetiyye mellifi Ysuf Sinneddin iin Balat Tekkesini yaptrmtr. Ysuf Sinneddin 979 (1572) ylnda babasnn vefatnn ardndan sitneye gemitir. Msikiye ina olduu kadar mfessirlii ve vaazlaryla tannan Ysuf Sinneddin Efendinin Tenbhl-gab f ryetin-neb, Tadllt-tevl, Risletlhakka li-tlibil-kn, Mensik-i Hac gibi eserleri mevcuttu. Snbl sitnesinin nemli postniinlerinden biri de Alacahisarl (Kruevac) Necmeddin Hasan Efendidir (. 1019/1610). Ysuf Sinneddin Efendi, 1577de eyhlharem greviyle stanbuldan ayrlrken bu srada Msrda bulunan Necmeddin Hasan Efendiyi yerine getirmitir. Belgat ve tefsir ilminde yetimi olan Necmeddin Hasan Efendi, I. Ahmed ile seferlere katlm, Irak ve Yemen taraflarn ziyaret etmi ve Yemende vefat etmitir. Yerine geen olu Hasan Adl Efendi (. 1026/ 1617) stanbulda tahsilini tamamlam, ardndan Sirozda dergh kurmu, babasnn vefat zerine padiah ferman ile Snbl sitnesine postniin olmutur. Hasan Adl Efendinin bir divanesi (stanbul Belediyesi Atatrk Kitapl, Muallim Cevdet, nr. 416), Drr-i Nazm (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 3874) ve Silsilenme (tf Efendi Ktp., tf Efendi, nr. 1398) adl iki rislesi vardr. sitnenin sekizinci postniini Seyyid Mehmed Eyyb (. 1038/1628-29) Necmeddin Hasan Efendiden iczet aldktan sonra bir sre Rumelide bulunmu, Ferruh Kethd Tekkesinde postniinlik yapm, buradan sitneye gemitir. On iki yl eyhlik yaptktan sonra 1038de hacca gitmi ve Medinede vefat etmitir. Bu tarihten XVII. yzyln ortalarna kadar Snbl sitnesi meihat Hasan Adl Efendinin soyundan gelen eyhlerde kalmtr. Mehmed Eyybnin ardndan sitneye Hasan Adl Efendinin oullarndan Kermeddin Efendi (. 1051/1641), daha sonra Mehmed Aleddin Efendi (. 1091/1680) postniin olmutur. stanbulun ileri gelen limlerinden olan Aleddin Efendi krk yla yakn Snbl sitnesinde grev yapm, vefatnda cenaze namazn eyhlislm atalcal Ali Efendi kldrmtr. Mehur hattat Hfz Osman, Sez-yi Glenyi yetitiren Lal Mehmed Fen Efendi onun mridleri arasnda zikredilebilir.

lmiye kkenli Snbl eyhlerinden biri de Seyyid Hasan Nri Efendidir (. 1100/ 1688). Hasan Efendi, mderrislik vazifesini brakarak Ferruh Kethd Tekkesinde babas Devezde Mehmed Efendinin makamna gemi, ldnde yerine olu Mehmed Vahy Efendi (. 1130/1718) eyh olmutur. Mehmed Vahy Efendi, Tophanedeki Kl Ali Paa, Eyp ve Sultan Selim camilerinde vizlik grevinde bulunmu, Vahy mahlasyla yazd ilhilerini divannda toplamtr. 1661-1665 yllarn ieren gnlklerinden oluan Sohbetnmesi Topkap Saray Mzesi Ktphanesindedir (Hazine, nr. 1426). sitnede en uzun sre grev yapan on birinci postniin Mehmed Nreddin Efendinin (. 1160/1747) Snbliyye tarihinde nemli bir yeri vardr. Aleddin Efendinin olu olan Nreddin Efendi altm dokuz yl yedi ay bu grevde kalm, cenaze namazn Ftih Camiinde eyhlislm Zeynelbidin Efendi kldrmtr. Bir mddet sonra mezarnn zerine bir trbe yaptrlmtr. Hasan Adl Efendinin soyundan gelen son sitne eyhi Aleddin Efendi (. 1171/ 1757) ocuksuz olarak vefat ettiinden yerine Ferruh Kethd Tekkesi eyhi Mehmed Him Efendi (. 1199/1785) postniin olmu, bylece sitne meihat Devezde Mehmed Efendi soyuna mensup eyhlere gemitir. sitnede yirmi dokuz yl eyhlik yapan Him Efendiden sonra eyhlik makam kendisiyle ayn ad tayan oluna ve torununa intikal ederek XIX. yzyln ilk eyreine kadar bu ailenin uhdesinde kalmtr. Ayn yl vefat eden (1231/ 1816) baba ve oul Him efendilerin ardndan Yldz Dede diye tannan Yldzzde Mehmed Emin Efendi (. 1821) sitnede alt yl eyhik yapmtr. Yldzzdeden sonra sitne postuna Devezde Mehmed Efendi ailesine mensup, Ferruh Kethd Tekkesi eyhi Mehmed Rz Efendi (. 1851) oturmu, sitne meihat tekkelerin kapatld tarihe kadar onun soyundan gelen eyhler tarafndan srdrlmtr. Olu Seyyid Mehmed Rzeddin Efendinin (. 1891) devran zikrine II. Abdlhamidin katld nakledilmektedir. Rzeddin Efendiden sonra yerine olu Mehmed Kutbeddin (Kutb Dede) Efendi (. 1914) gemi, devran zikrini idare etmesi ve msikiinaslyla tannan Kutb Dede Efendinin ardndan Meclisi Meyihin yapt imtihan sonucu yerine postniin tayin edilen olu Mehmed Rz Efendi (Ycesnbl, . 1978) sitnenin son eyhi olmutur. XVII ve XVIII. yzyllarda Ferruh Kethd, Mimar Acem gibi Snbl tekkelerinde nfuzlu eyh aileleri teekkl etmitir. Yahy Snbl Efendi, Mehmed Eyyb Efendi, Mehmed Aleddin Efendi aileleri bunlardan bazlardr. Hasan Adl Efendinin halifelerinden Ahmed Admden iczet alan smil Efendi (. 1097/1685) Snbllii XVII. yzylda temsil eden bir baka eyh ailesinin kurucusudur. Kendisinden sonra tarikat, ah Sultan Tekkesinde altnc postniin olarak grev yapan olu Mehmed Nizm Efendi ile (. 1135/1723) yine ayn tekkede sekizinci postniin olan torunu Abdrrahim Efendi (. 1159/1746) temsil etmitir. Sultanahmet Erdebl Tekkesindeki meihat grevi, kuruluundan (924/1518) XIX. yzyln ortalarna kadar ilk bni Sinn- Erdeblnin neslinden gelen eyhler tarafndan yrtlmtr. stanbulda Snbl tarikatna mensup en byk aileyi Mehmed Neb Efendi (. 1189/1775) neslinden gelenler oluturmaktadr. Snbl Efendi Tekkesinin on birinci postniini Mehmed Nreddin Efendinin halifesi olan Mehmed Neb Efendi 1764te Fndklda Kef Cfer Efendi meihatna tayin edilmi ve kendisinden sonra bu tekkede smil Hakk Efendi, Ynus Hilmi Efendi, Hfz Ahmed evki Efendi ve olu Mehmed Kudretullah Efendi postniinlik yapmtr. Bunlar arasnda en

mehuru olan Ynus Hilmi Efendinin yetitirdii halifeler, bata stanbulun en nemli tarikat merkezlerinden saylan Merkez Efendi Tekkesi olmak zere Mimar Acem, Yavs Baba ve Tarss Tekkesi meihat grevlerini ifa etmitir. Kef Cfer Efendi Tekkesindeki postniinlii dneminde (1819-1863) II. Mahmudun takdirini kazanm, padiah da birka defa tekkeyi ziyaret etmitir. Ynus Hilmi Efendinin ilk halifesi Ali Ko Efendi, Tarss Rif Tekkesinin Snbliyyeye balanmasn salamtr. Ynus Hilmi Efendinin ikinci halifesi Yorgan lakapl Mustafa Sf Efendi (. 1867), Mimar Acem Tekkesindeki Ahmed Vahd ailesine mensup son eyh Abdlhay Efendinin Sirkeci Tekkesi postniinliine tayin edilmesi zerine burann meihatn stlenmi, kendisinden sonra yerine olu Mehmed rif Efendi (. 1908) gemitir. nc halifesi Mehmed krullah Efendi (. 1868) Yavs Baba Tekkesi ile Ferruh Kethd Tekkesinin ortak meihatn yrtm, vefat zerine olu Mehmed Nreddin elebi (. 1879) ayn ekilde her iki merkezin postniinliini yerine getirmitir. Ynus Hilmi Efendinin drdnc halifesi Nreddin Efendi (. 1881) Merkez Efendi Tekkesinde grev yapmtr. Snbliyye, Anadoluda XVI ve XVII. yzyllarda Ktahya, Amasya, Manisa, Kastamonu gibi ehirlerde faaliyet gstermitir. sitne postniini Necmeddin Hasan Efendiden hilfet alan Amasyal Hasan Dede (. 1020/1611) Amasyada Beyazt Camiinde cuma vizlii yapm, tefsir ve hadis okutmu, Arapa ve Farsa dersleri vermitir. Kendisinden sonra Amasyada tarikat Kadzde Mehmed elebi devam ettirmitir. Merkez Efendinin ardndan Manisada faaliyet gsteren Kenz Hasan Efendi (. 1126/1714), sitne postniini Mehmed Aleddin Efendiden hilfet aldktan sonra Manisaya gnderilmi, burada kurduu tekkede tarikat faaliyetlerini yrtrken Manisa Ulucamiinde vaaz etmitir. air ve bestekr olan Kenz Hasan Efendinin Edvr Rislesi ile bir divanesi bulunmaktadr. Msiki ile megul olan Snbl eyhleri arasnda gzel sesiyle tannan Ysuf Sinneddin Efendi ile birok bestesi bulunan eyh Mehmed Kutbddin Efendiyi saymak gerekir. Snbl eyhlerinden biri de Rahkzde lakabyla tannan stanbullu Uyn Mehmed Efendidir (. 1166/1753). Stlce eyhi olarak da anlan Uyn Mehmed Efendinin Osmanl Melliflerinde divan, Silsilenme-i Meyih-i zm ve Tarfnme-i Derghn adl eserinin bulunduu kaydedilmektedir. Hseyin Vassf, Ferruh Kethd Dergh eyhi Kemaleddin Efendinin Virdl-aamil-Kemliyye isimli Arapa bir eseri olduunu, mridi Muhyiddin Efendinin onun hakknda bir risle yazdn kaydetmektedir. Otuz alt yl irad makamnda bulunan Kemal Efendinin son dnem meyihi arasnda nemli halifeleri vardr. Snbliyye Balkanlara Snbl Sinann halifelerinden Ykub Germiyn (. 979/ 1571) ve Hasan Adl (. 1026/1617) tarafndan tanmtr. Nathalie Clayer, Serezde bir Snbl tekkesi olduunu, tarikatn eyh Muslihuddin Efendi tarafndan Mitroviaya getirildiini, Tmvar, Belgrad ve Visoko gibi kasabalarda yaygnlatn, Hasan Adl tarafndan Moraya ulatrldn kaydeder. Tarikat Bosnada Snbl Sinann halifesi Ayn Dedenin yaygnlatrd zikredilir. Ancak Ayn Dede, Snbl deil Sinn eyhidir. Buradan Snbliyyenin Balkanlarda Halvet ismiyle tannd anlalmaktadr. Merkez Efendinin Yanyaya gnderdii Ykub Germiyn halk arasnda saygn bir yer edinmi, Merkez Efendinin ardndan stanbula dnerek sitne postuna oturmutur. Aslen Alacahisarl olan Necmeddin Hasan Efendi, Ykub Germiynden hilfet aldktan sonra bir sre Bulgaristann Sofya sancana bal Samakovda, bir sre de Msrda faaliyette bulunmutur. Olu Hasan Adl Efendi de bir mddet Yanyada irad vazifesi yapm ve Sirozda bir zviye amtr. Dimetoka, Yanbolu, Filibe, Nibolu,

Lofa, Yenice-i Karasu, Drama, Siroz, Nevrekop, Usturumca, nebaht, Avlonya ve Selnik civarnda Snbl sitnesine ait vakf arazileri olduu kaynaklarda belirtilmektedir. Balkanlarda baz Snbl derghlarnn zamanla Sinn ve Cerrh gibi dier Halvet kollar ile kaynat grlmektedir. Baz kaynaklarda Snblliin Suriye dolaylarnda Assliyye ve Bahiyye adl iki kol halinde yaygnlat zikredilmekteyse de bunlar Snbliyye gibi Cemliyyenin birer koludur. Yeni yaplan aratrmalardan tarikatn Sd (Seyyid) Mahmd el-Badd tarafndan Nijerin ir blgesine tand anlalmaktadr. Snbl Sinandan hilfet ald, Snbliyyenin Mahmdiyye kolunun kurucusu olduu belirtilen Sd Mahmdun hayatna dair yeterli bilgi yoktur ve Snbliyye kaynaklarnda ad gememektedir. Sd Mahmd ve Mahmdiyye hakkndaki bilgiler, Ebl-Abbas Ahmed Sdk el-Lemtnnin dvetl-muted adl eserine dayanmaktadr. Mahmdiyye kolu daha ok Tuaregler (Tevrik) ve Flnler arasnda yaylmtr. Mahmdler zikir, sem ve devran gibi tarikat zelliklerini srdrmeleri yannda ticaret, ziraat ve eitim gibi alanlarda kendilerine has usuller gelitirmi ve kurulular oluturmutur. Sd Mahmddan sonra bu kolu Nijerde halifesi Teghzerinli Muhammed temsil etmitir. Bunun ardndan silsile Cikatl Abdlkdir Cln, Hrn b. Hac Ahmed, veys b. Abdlkdir, dvetl-muted mellifi Ahmed Sdk b. veys Muhammed b. Sddk vastasyla blgede Sokoto halifeliini kuran Osman b. Fdye ular. Mahmdiyyenin yan sra Halvetiyye-bniyyenin Bekriyye koluna da intisap eden Osman b. Fdde Bekriyye etkisi daha fazla grnmekle birlikte Tuareglerin yaad ir blgesinde Snbliyye amza kadar devam etmitir. Snbliyye tarikatnda uyulmas gereken prensipleri Snbl Sinan Tarkatnme adl rislesinde aklamtr (vr. 1-7). Mridlerin abdestsiz gezmemelerini, teheccd ve evrada dikkat etmelerini, maksatlarnn Allah rzas olmasn, eyhe muhalefet etmekten kanmalarn, verilen grevleri yapmalarn, ryalarn eyhe arzetmelerini, huzurunda baka eylerle megul olmamalarn, yksek sesle konumamalarn ve glmemelerini, fkelenince susmalarn, gnlk virdleri bitirmeden yataa girmemelerini, sabah namazndan irak vaktine kadar yatmamalarn, yats namazndan sonra ve abdest alrken dnya kelm etmemelerini, pazartesi ve perembe orularna devam etmelerini, cuma gn gusl abdesti almalarn, kimseden bir ey istememelerini, sarksz elbise giymemelerini, birbirlerine karde diye hitap etmelerini, btn fakirlerin birbirini anne baba bir kardelerden daha fazla sevmelerini, dardan gelen ve tarikata yeni giren mridlere tecrbelilerin yardmc olmasn ister, bunlar tarikat artlarndan sayar, slkn kapsnn bunlarla alacan syler. Dier Halvet ubeleri gibi Snbliyye de nefis terbiyesine, Allah yedi ism-i ilh ile zikretmeye, riyzet ve ileye dayanmaktadr. Tarikatta er-banin ve halvetin byk nemi vardr. Nitekim Snbl Sinan, eyhi Ceml-i Halvet tarafndan yl sren bir riyzet ve mchedeye tbi tutulmutur. Hulv onun mchede ve riyzet dneminin aralksz on sekiz yl srdn kaydeder (Lemezt- Hulviyye, s. 447). Bu durum kurucusu olduu tarikat ierisinde halvet ve riyzet geleneini kkletirmitir. Snbl yinlerini ekil itibariyle Halvetlikten ayran baz zellikler vardr. Bunlarn en bata geleni, Halvetlerde yine Mlk sresi okunarak, Snbllerde salt selm getirilerek balanmasdr. Rivayete gre bir cuma gn Snbl Sinan, yin balangcnda Mlk sresi okunurken Hz. Peygamberin ruhaniyetinin tevhidhneye girdiini grm, ayaa kalkp salt selm getirmitir. zel bir bestesi olan Snbl saltnn yinlerde okunmas gelenek halini almtr (Hseyin Vassf, III, 253). Tarikat mensuplarnn tepelii ok sivri Snbl tac kullanmalar, zellikle sitnede 1495 ylndan 1925e kadar 430 yl her hafta devrana balamadan nce gftesi Ceml-i Halvetye ait olan

Hseyn makamndaki, Safha-i sadrnda dim kn efkr h ilhisinin okunmas Snbliyyeyi Halvetiyyenin kollarndan ayran unsurlardandr. Halvetiyyenin btn kollarnda olduu gibi Snbliyyede de mridler gnlk olarak Yahy-y irvnnin tertip ettii vird-i settr okurlar. Mrid esm-i sebann yan sra haftann her gn iin ayr ayr tesbit edilmi drt frt esmasyla seyr slkne devam eder (pazar gn: L ilhe illallah, y vehhb, y kadr, y kerm, y Allah; pazartesi: y Allah, y fetth, y kav, y bsit, y Allah; sal: y h, y vhid, y cell, y azz, y Allah; aramba: y hak, y ahad, y ceml, y muiz, y Allah; perembe: y hay, y samed, y hd, y gan, y Allah; cuma; y kayym, y alm, y mlik, y mun, y Allah; cumartesi: y kahhr, y azm, y vedd, y latf, y Allah). Snbliyyenin stanbul tarikat kltr ve folkloruna nemli katklar olmutur. stanbulun en kdemli sitnesi olan Snbl sitnesinde her yl On Muharrem gn are piirilir ve fukaraya datlrd. Gece nfile namaz ve ibadetle geirilirdi. Ertesi gn sabahleyin tarikat prinin detini yaatmak iin eyh efendi hamama gider, mridleri de hamamda hazr bulunurdu. Snbl Sinan zamanndan beri her yl tekrar edilen usule gre kurnaya su doldurulur, mridler sra ile eyhin huzurundan geer ve eyh efendi her birinin bandan birer tas su dkerdi. Hamam merasimi deta alay tarznda yaplrd. O gn le namazndan sonra cemaatle drt rekat husem namaz klnr, namazn ardndan yin icra edilirdi. Mersiye okunur, hatm-i erif indirilir, Hz. Hasan ve Hseyinin ruhu iin su datlrd. Datlan sudan ifa niyetine hastalara iirilirdi. Yatsdan sonra en kdemli eyhin idaresinde 70.000 kelime-i tevhid ekilir ve devran yaplrd. Ehl-i beyt sevgisi adna dzenlenen bu merasime btn tarikat erbab rabet ederdi. Bu det gnmzde de mersiye ve mevlid okuma eklinde srmektedir. Mbarek gn ve gecelerde minarelerde kandil yakma detini stanbulda ilk defa bir Snbl eyhi olan Necmeddin Hasan Efendi (. 1019/1610) balatmtr. Hasan Efendi, Hz. Peygamberin doum gn olan reblevvel aynn on ikinci gecesinde Koca Mustafa Paa Camii minaresinde kandil yaktrm, bundan holanan III. Murad bir fermanla btn stanbul camilerinde kandil yaklmas geleneini balatmtr. Halvetiyye tarikatnn birok padiah ve devlet erknn etkiledii bilinmektedir. II. Bayezidin yannda Ceml-i Halvet, Yavuz Sultan Selimin yannda Snbl Sinan, Kann Sultan Sleymann yannda Merkez Efendi bulunmaktadr. Kann Sultan Sleyman, Mays 1537de Korfu seferine karken Merkez Efendiyi ordu eyhliine tayin etmitir (Ysuf b. Yakb, s. 53). Ceml-i Halvetden sonra Snbl Sinana intisap eden Koca Mustafa Paann tarikatn stanbulda gelimesi ve meruiyet kazanmasnda byk etkisi olduu belirtilmektedir. Ancak ehzde Ahmed taraftar olan Koca Mustafa Paa, Cem Sultann ldrlmesine ad kart iin Yavuz Sultan Selim tarafndan bodurulmu, ina ettii klliye yktrlmak istenmi, fakat Snbl Sinan buna engel olmutur. Eypte ve Fatih semtinde kendi adna birer tekke yaptran Yavuz Sultan Selimin kz ah Sultann yardmlar ve dier devlet adamlarnn sitne eyhlerine olumlu bak son zamanlara kadar devam etmitir.

BBLYOGRAFYA

Snbl Sinan, Tarkatnme, Ktp., bnlemin, nr. 2956; Ysuf b. Yakb, Menkb- erf ve Tarkatnme-i Prn ve Meyih-i Tarkat- Aliyye-i Halvetiyye, stanbul 1290; At, Zeyl-i ekik, s. 372; Hulv, Lemezt- Hulviyye (haz. Mehmet Serhan Tayi), stanbul 1993, s. 445-449; Ayvansary, Hadkatl-cevmi, I, 229-231; Harrzde, Tibyn, II, vr. 144a vd.; smet, Tekmilet-ekik, s. 369; Tomar-Halvetiyye, s. 59-61; Hseyin Vassf, Sefne-i Evliy (haz. Mehmet Akku - Ali Ylmaz), stanbul 2006, III, 247-267, 351-471; Osmanl Mellifleri, I, 78; M. Asm alkolu, Snbl Efendi ve Merkez Efendinin Resimli Hayat ve Hviyetleri, stanbul 1960; Zkir kr, Mecma-i Teky (Tayi), s. 2-3; Ali Eren, stanbul Evliyalarndan Snbl Efendi ve Merkez Efendi Hazretleri, stanbul 1993; N. Clayer, Mystiques, tat et socit: Halvetis dans laire balkanique de la fin du XVe sicle nos jours, Leiden 1994, s. 164-166; a.mlf., Sunbuliyya, EI (ng.), IX, 875-876; Ekrem In, Boaziinde Ortadan Kalkan Tekkeler, stanbul Armaan: Boazii Medeniyeti (haz. Mustafa Armaan), stanbul 1996, II, 170-171; a.mlf., Snbllik, DBst.A, VII, 107-112; Nazif Velikhyaolu, Smbliye Tarikat ve Kocamustafapaa Klliyesi, stanbul 1999; Reat ngren, Osmanllarda Tasavvuf, stanbul 2000, s. 54-77; Necdet Ylmaz, Osmanl Toplumunda Tasavvuf (17. Yzyl), stanbul 2001, s. 67-91; Ramazan Muslu, Osmanl Toplumunda Tasavvuf (18. Yzyl), stanbul 2003, s. 152-175; Hr Mahmut Ycer, Osmanl Toplumunda Tasavvuf (19. Yzyl), stanbul 2003, s. 164-179; Tahsin Yazc, Fetihten Sonra stanbulda lk Halvet eyhleri: elebi Muhammed Cemaleddin, Snbl Sinn ve Merkez Efendi, stanbul Enstits Dergisi, sy. 2, stanbul 1956, s. 87-113; a.mlf., Snbliye, A, XI, 236-238; Emel Esin, Merkez Efendi ile ah Sultan Hakknda Bir Hiye, TM, XIX (1979), s. 65-92; H. T. Norris, A la recherche de Sd Mahmd Al-Baghdd, Islam et socits au sud du Sahara, sy. 3, Paris 1989, s. 128-158. Hr Mahmut Ycer

SNBLZDE VEHB
(. 1809) Divan airi. Eserlerinden 1131den (1719) nce doduu anlalmaktadr. Maral bir ulem ailesi olan Snblzdelere mensuptur. Babas Rid Efendi ve dedesi Mara mfts Mehmed Efendi de eserleri bulunan birer limdir. lk eitimini Marata alan Vehb, daha sonra stanbula giderek yazd kasideler ve tarihler sayesinde devrin nde gelenlerinin meclislerine girdi. Mderrislikle balad memuriyet hayatn kadlkla srdrd. nya olan yetenei anlalnca Yeniehirli Osman ve Reslkttb smil efendilerin himayesiyle hcegn rtbesini ald ve mhimme yazcl yapt. ok iyi Farsa bildiinden I. Abdlhamid dneminde Kerim Han Zende eli olarak gnderildi (1775). Kerim Hanla yakn dostluu yznden devletin menfaatlerine zarar verdii yolundaki sylentiler zerine idam emredildi. Bir posta tatar klnda gizlice stanbula dnen air skdarda saklanrken yazd Tannne kasidesi sayesinde affedildi. Hmilerinin glerini yitirmesinin de etkisiyle Vehb herhangi bir greve tayin edilmediinden yedi yl boyunca yoksulluk iinde yaad. 1783te Sadrazam Halil Hamd Paann himayesiyle bir kadlk elde etti. Tayyre kasidesindeki bilgilerden 1787 ylnda Rodosta kad iken hin Giray Hann idamnda nemli rol oynad anlalmaktadr. Silistre nibliinden sonra 1788de Avusturya seferi srasnda Ordu-y Hmyun kadl niblii yapt, ardndan eski Zara kadlna getirildi. Burada iken hin Girayn adamlar tarafndan evinin yamalandn iddia ettiyse de bu durumun baz yolsuzluklar rtbas etmekten ve bir kadn meselesinden kaynakland gerekesiyle 1790 ylnda grevinden alnd. III. Selim dneminde en parlak devrini yaayarak Manisa, Siroz, Manastr ve Boluda kadlk yapt; emekliliinde stanbula dnerek rahat bir hayat yaad. Seksen yalarnda iken nikrise yakaland ve grme yeteneini kaybetti, bir rivayete gre bilincini de yitirdi. 29 Nisan 1809da vefat eden Snblzde Vehb Edirnekap dnda defnedildi. Snblzde Vehbnin lubali ve ahlk d eserler yazd belirtilmekteyse de bunlarn pek az gnmze ulamtr. Zara kadlnda kethds olan Srrnin Hezeliyytnda Vehb hakknda hicivler bulunmaktadr. Bu tr iirlere divannda rastlanmamas, evkengz adl eserinin divan nshalarnda bulunmamas airin bunlar divanna almadn dndrmektedir. Vehbnin iirleri sz sanatlarnn zenginlii bakmndan nemlidir. Hayat hakknda birok bilgi de zellikle kasidelerinden karlmaktadr. Ayrca iirleri mahall kelime ve deyiler asndan ok zengindir. iirlerinde Nedm ve Sbit etkisi aka grlmektedir. ada Keecizde zzet Molla, Vehbyi asrnn res-uars kabul ederken Ziy Paa onu lde yetien kokusuz gle benzetmi, Muallim Nci ise Vehbyi orijinallik zentisiyle iirsellii kaybettii iin eletirmitir. Ali Canip Yntem, Vehbnin iirleri arasnda divan edebiyat estetiine uygun ve baarl pek ok rnek bulunduunu belirtmektedir. Eserleri. 1. Tuhfe-i Vehb. 1197de (1783) rencileri olan, Sadrazam Halil Hamd Paann iki olu iin kaleme alnm, deiik vezinlerde elli sekiz ktadan oluan Farsa-Trke bir szlktr. Eser,

nceki szlklerde bulunmayan Farsa kelime ve ifadelere yer vermesi dolaysyla ok tutulmu, medreselerde ve rdiyelerde ders kitab olarak okutulmutur. Mellifin salnda baslan eser (stanbul 1213) Hayt Ahmed Efendi ve Lebb Efendi tarafndan erhedilmitir. Otuza yakn basks bulunan eseri Numan Kleki ve Turgut Karabey yaymlamtr (Erzurum 1990). 2. Divan. Alt blmden oluan hacimli divann manzum bir sebeb-i telifin bulunduu giri blmnden sonra ayr balklar altnda srasyla Arapa kasideler ve beyitler, Sultan Mustafa iin yazlm bir methiyeyi de ieren Farsa divane, kasideler, tarihler, gazeller yer alr. Her blmn sonundaki tarih ktalarndan Farsa divanenin 1204te (1789-90), dier be blmn ise 1205te (1790-91) dzenlendii anlalmaktadr. III. Selime sunulan divanda eyhlislm Esadefendizde Mehmed erif Efendi, Rgb Paa ve Halil Hamd Paaya takdim edilen birok kaside vardr. Kaside ve gazeller arasnda Hfz- rz, Sad-i rz, zellikle Sib-i Tebrz gibi ranl ve Bk, Nb, Sbit, Nef gibi Osmanl airlerine nazreler ve tahmsler bulunmaktadr. Divann tenkitli metni bir incelemeyle birlikte Sreyya Ali Beyzadeolu tarafndan doktora tezi olarak hazrlanm ve daha sonra yaymlanmtr (bk. bibl.). Eserin birok nshasyla 1253 (1837) tarihli Bulak basksnda Lutfiyye de yer almaktadr. 3. Lutfiyye*. airin, olu Lutfullah iin Nbnin Hayriyyesi tarznda 1205te (1791) yazd 1181 beyitlik manzum bir nasihat kitabdr. Edeb deerinden ok bir Osmanl mellifinin toplum hakkndaki grlerini yanstmas asndan nemli grlmtr. Birok basks yaplan Lutfiyye Sreyya Ali Beyzadeolu tarafndan neredilmitir (stanbul 1994). 4. Nuhbe-i Vehb. III. Selime ithafen 1799 ylnda kaleme alnm Arapa-Trke manzum bir szlktr (stanbul 1220). Bu eserde de Tuhfede olduu gibi az bilinen kelimelere yer vermitir. Tuhfeden daha hacimli olan Nuhbe, ilki Vehb hayattayken olmak zere birok defa baslmtr. Cumhuriyet dnemine kadar mekteplerde okutulan bu iki szlk Vehbnin bir lim olarak tannmasnda etkili olmutur Nuhbe-i Vehbyi Hayt Ahmed Efendi erhetmeye balamsa da bitirememi, eseri olu Haytzde eref Halil tamamlamtr ( Ktp., TY, nr. 5773). Eser air Erefin dedesi Yayakyl Rid Efendi tarafndan da erhedilmitir (stanbul 1259). 5. evkengz. Bir zenpre ile mahbubperestin kz ve olanlarn gzelliklerini karlatrdklar, sonunda ilh aka yneldikleri 770 beyit civarnda mnazara tarznda bir eserdir. Mahallleme akm erevesinde deerlendirilebilecek olan eser bu tr kelime ve deyiler asndan zengindir. Enderunlu Fzln Hbannme, Zenannme ve enginme adl eserleriyle beraber baslmtr (stanbul 1253, 1286). Snblzde Vehbnin mnet bir yangnda yok olmusa da baz in rnekleri Letif-i n (stanbul 1281), Mnet- Azziyye (stanbul 1286) ve kendi divannn baz nshalarnda yer almaktadr ( Ktp., TY, nr. 433). BBLYOGRAYFA: nzde, Trih, I, 196-199; Ziya Paa, Harbt, stanbul 1291, I, 117; Muallim Nci, Osmanl irleri (haz. Ceml Kurnaz), Ankara 1986, s. 86-91; Gibb, HOP, IV, 242-265; Sreyya Ali Beyzadeolu, Snblzde Vehb: Hayat, Edebi ahsiyeti, Divannn Tenkitli Metni ve ncelemesi (doktora tezi, 1985), Sosyal Bilimler Enstits; a.e., stanbul 1993; D. Chmielowska, La femme turque dans loeuvre de Nb, Vehb et Vsf, Varsovie 1986; Ali Canip Yntem, Snblzade Vehbi, TDED, I/2 (1946), s. 81-104; Nesrin Moral, Tuhfe-i Vehbi, Tarih ve Edebiyat Mecmuas, XIV/ 8, stanbul 1978, s. 84-86; J. Schmidt, Snblzade Vehbs evk-engiz, an Ottoman Pornographic Poem, Turcica, XXV, Paris 1993, s. 9-37; Kemal Silay, Follower and Critic of the New Discourse: Snblzade Vehbi and the Eighteenth-Century Reformers of Ottoman Poetry, TSAB, XVIII/1 (1994), s. 109-115; Yusuf z, Tuhfe-i Vehb erhleri, lm Aratrmalar, sy. 5, stanbul 1997, s. 219-232; Yakup Civelek, Snblzde Vehb ve Nuhbe-i Vehb Adl Manzum

Arapa-Trke Szl, Yznc Yl niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Dergisi, sy. 1, Van 2000, s. 275-297; mer Faruk Akn, Snblzde Vehb, A, XI, 238-242; W. Bjrkman [Kathleen R. F. Burrill], Snblzde Wehb, EI (ng.), IX, 876-877. Selim Srr Kuru

SNEN
() Ahkm hadislerini toplayan eserlerin ortak ad. Hadisler, II. (VIII.) yzyln ilk yarsndan itibaren bir araya getirilip tedvin edilmeye balanm, bu yzyln ikinci yarsndan itibaren belli konularda eserler kaleme alnm, ahkma dair hadislerin fkh kitaplarndaki tertibe gre derlenmesiyle de snenler ortaya kmtr. Mekhl b. Eb Mslimin Kitbs-Snen fil-fh ile hadisleri ilk defa konularna gre tasnif eden bn Eb Arbenin esSneni bu trn ilk rnekleridir. Snenler genellikle iman, ibadet, mumelt ve ukbta dair hadisleri ihtiva eder. Bu eserlerde Resl-i Ekremin sz, fiil ve takrirleri yannda ashabn ve tbinin fetvalar da yer alr. III. (IX.) yzylda kaleme alnan ve Ktb-i Sitte diye anlan alt hadis kitabnn ikisi Buhr ile Mslimin sahih hadisleri bir araya getirdikleri aayn, geri kalan drd de Eb Dvd, Tirmiz, Nes ve bn Mcenin Ktb-i Erbaa veya Snen-i Erbaa denilen drt snenidir. Bunlardan yaklak bir asr nce tasnif edilen ve snen diye anlan baka eserler de mevcut olup en mehurlar Evznin Kitbs-Snen fil-fh (Snenl-Evz), bn Eb Zib ve bn Eb Zidenin Kitbs-Snen (bnn-Nedm, s. 281, 282) adl eserleridir. mam finin es-Snenl-meresi de bu trn nemli eserlerindendir. tikad konusuyla ilgili hadisler genellikle Kitbs-Snne adyla mstakil almalar halinde bir araya getirilmi, snen melliflerinden sadece Eb Dvd bu konuyu eserinin 39. kitab olarak ele almtr (bk. KTBs-SNNE). Eb Dvd, kendi tr iinde daha ok ahkma dair hadisleri ihtiva eden es-Snenini tantmak zere Mekkelilere yazd mektupta kitabna sadece ahkm hadislerini aldn, zhde ve faziletli amellere dair rivayetlere yer vermediini belirtmitir. Eserde sahih hadislerin yan sra zayf rivayetler de bulunmaktadr (4800 hadis ihtiva eden eserin baz basklar: Leknev 1840; Delhi 1271; Kahire 1280; Haydarbd 1321; nr. Muhammed Muhyiddin Abdlhamd, I-IV, Beyrut 1403/1983; Kahire 1348; nr. Keml Ysuf el-Ht, I-III, Beyrut 1409/1988). erdii hadislerin byk bir ksm sahih kabul edildiinden Ktb-i Sitte arasnda nemli bir yere sahip olan Tirmiznin es-Sneni hem SnentTirmi hem de cmilerde bulunan dier konulara dair hadisleri ihtiva ettii iin el-Cmiu-a (el-Cmiut-Tirmi) adyla da anlmaktadr (bk. el-CMUs-SAHH). Yaygn kanaate gre Eb Dvdun es-Sneninden sonra gelen eserde merf hadisler deerlendirilirken mevkuf ve makt rivayetler de zikredilmitir (3956 [4051] hadis ihtiva eden eserin baz basklar: Delhi 1269; Bulak 1292; Leknev 1876; nr. Ahmed Muhammed kir v.dr., I-V, Kahire 1356-1382/1937-1962; nr. zzet Ubeyd, I-X, Humus, ts.). Nes, es-Snenl-kbr adl hacimli eserinden daha sahih kabul ettii hadisleri seerek el-Mcteb (es-Snen) adn verdii eserini meydana getirmitir (5758 hadis ihtiva eden es-Snenin baz basklar: Delhi 1256; Kanpr 1265; I-II, Delhi 1281; I-II, bask yeri yok, 1312; Sytnin erhi ve Muhammed b. Abdlhd es-Sindnin hiyesiyle birlikte, I-VIII, Kahire 1348/1930; nr. Abdlfetth Eb Gudde, I-IX, Beyrut 1406, 1409). bn Mcenin es-Sneni bablarnn fkh bakmdan sralanyla farkl bir zellie sahiptir. Eser, iinde mkerrer rivayetlerin

bulunmamas dolaysyla daha kullanl kabul edilmitir (1000i zayf saylan 4341 hadis ihtiva eden eserin baz basklar: Dehli 1282; nr. M. F. Abdlbk, I-II, Kahire 1372-1373/1952-1953). Bunlarn dnda kalan snenlerden Sad b. Mansrun el-Muannef diye de anlan eseri, ahkma dair hadislerden baka sahbe devrindeki eitli konular hakknda dier kaynaklarda yer almayan bilgileri de ihtiva etmektedir (nr. Sad b. Abdullah b. Abdlazz l-i Humeyyid, I-V, Riyad 1414/1993). Drimnin es-Sneni (Msnedd-Drim), bir hadisi ilgili blmlerde tekrarlamas sebebiyle Buhrnin el-Cmiu-aine benzemektedir. Baz hadis limleri, Drimnin eserinde mrsel ve mevkuf rivayetler yer almakla beraber zayf rvilerle z ve mnker rivayetlerin daha az bulunduu, ayrca eserde l rivayetlerin yer ald gerekesiyle onu Snen bn Mcenin yerine Ktb-i Sittenin altnc kitab olmaya daha lyk grmtr (mkerrerleriyle birlikte 3506 hadis ieren eserin baz basklar: Kanpr 1293; Haydarbd 1309; Delhi 1337; Dmak 1349; nr. Hseyin Selm Esed ed-Drn, I-IV, Beyrut 1421/2000). Drekutnnin es-Sneni ahkmla ilgili sahih, hasen, zayf, hatta mevz saylan rivayetleri de bir araya getirmitir. Mellif bu rivayetlerin bir ksmnn salamlk derecesini belirtmekle beraber ou hakknda gr bildirmemitir (5687 kadar merf, mevkuf ve makt rivayeti ihtiva eden eserin baz basklar: Delhi 1306; nr. Abdullah Him Yemn, I-IV, Kahire 1386/1966). Beyhaknin es-Snenl-kebr diye de bilinen hacimli eseri es-Snenl-kbr da burada anlmaldr. fi fkh esas alnarak tertip edilen eser dier hadis kitaplarnda bulunmayan pek ok hadisi, sahbe ve tbin szlerini ihtiva etmekte olup Hanef fakihi ve muhaddis Aleddin bnt-Trkmnnin el-Cevhern-na fir-reddi alel-Beyha adl kitabyla birlikte on cilt halinde neredilmitir (Haydarbd 1344-1357).

BBLYOGRAFYA

bnn-Nedm, el-Fihrist (Teceddd), s. 281, 282; Kef-unn, II, 1004-1008; M. Zubayr Sddiqi, Hadis Edebiyat Tarihi (trc. Yusuf Ziya Kavakc), stanbul 1966, s. 100-113; Tecrid Tercemesi, Mukaddime, I, 259-264; Talt Koyiit, Hadis Istlahlar, Ankara 1985, s. 398-399; smail L. akan, Hads Edebiyt, stanbul 1985, s. 70-89; Ali Yardm, Hads, stanbul 1997, II, 85-93; M. Yaar Kandemir, Beyhak, Ahmed b. Hseyin, DA, VI, 59; a.mlf., Hadis, a.e., XV, 34, 50-51. M. Yaar Kandemir

es-SNEN
(bk. el-CMUs-SAHH [Tirmiznin]).

es-SNEN
(bk. el-MSNEDs-SAHH).

es-SNEN
() Abdullah b. Abdurrahman ed-Drimnin (. 255/869) bilinen snenlerin en eskisi olan eseri. Muhtevas ve ekil zelliklerinden dolay el-Muannef, el-Cmiu-a ve el-Msned adlaryla da anlmaktadr. Drimnin rencilerinden s b. mer tarafndan rivayet edilen eser bir girile yirmi kitaptan ve 1373 babdan meydana gelmektedir. Eserde 304 mkerrer rivayetle birlikte 3506 hadis bulunmaktadr. Bu hadislerin 1319u mevkuf ve makt, 1883 merfdur. Merf hadislerin 242si Ktb-i Sittede yer almaktadr. Bu hadisler genellikle makbul saylmakla birlikte aralarnda zayf, hatta az sayda mevz hadislerin bulunduunu syleyen limler vardr. Bizzat mellif rivayet ettii baz hadislerin zayf olduuna iaret etmitir. Az saydaki hadisin tenkide uramas, ayrca eserde l rivayetlerin yer almasndan dolay bns-Salh, Al ve bn Hacer el-Askaln, bu eseri bn Mcenin es-Sneni yerine Ktb-i Sittenin altnc kitab olmaya daha lyk grmtr. Eserin giri ksmnda Hz. Peygamberin baz hususiyetleri hakkndaki rivayetlerden sonra snnete uymann gereklilii, fetva vermenin zorluu, ilmin ve limin nemi, hadis renim ve retiminde titizlik gsterilmesi, hadislerin yazlmas gibi konular ieren rivayetlere yer verilmitir. Ardndan tahret, namaz, zekt, oru, hac konularyla balayp dier konulardaki blmler iinde merf, mevkuf ve makt hadisler zikredilmitir. Bab balklarnda veya hadisin arkasndan baz grlerin ileri srld, senedlerdeki mhmel rviler, hadisin shhat durumu ve muhtevas hakknda aklamalar yapld, birden ok konu ihtiva eden hadislerin ilgili yerlerde tekrar edildii veya hadisin ierdii konulara gre paralara ayrlarak her parann ilgili blmde nakledildii grlmektedir. Bunlarn yannda ayn veya benzer balklar kullanlmas, ayn blmlerde ayn hadislerin verilmesi bakmndan Drimnin bu eseriyle Buhr, Mslim ve Tirmiznin el-Cmiu-aleri arasnda benzerlikler bulunmaktadr. Tahkiksiz basklar da olan es-Sneni Muhammed Sddk Hasan (Kanpr 1293), Muhammed Ahmed Dehmn (bask yeri yok, 1349), Abdullah Him Yemn elMeden (I-II, Kahire 1382/ 1962; Faysalbd 1404/1984), Fevvz Ahmed ez-Zemerl ile Hlid es-Seb el-Alem (I-II, Beyrut 1407/1987), Mustafa Db el-Bug (I-II, Dmak 1412/1991) ve Hseyin Selm Esed ed-Drn (I-IV, Beyrut 1421/ 2000) tahkik ederek neretmitir. es-Snen tarih boyunca ilm deerine uygun bir ilgi grmemitir. Bunda az sayda hadis iermesi yannda eserin sonlarna doru baz dzensizliklerin bulunmas ve muhtemelen tam tertip edilememesi etkili olmutur. Eser yine de her dnemde okunmu, birok hadis derlemesine dahil edilmi ve hakknda mstakil eserler yazlmtr. bn Hacer el-Askaln, el-Efrdl-isn min MsnedidDrim ve el-Ebdll-avl vel-muvfatil-isn adyla almalar yapm ve tfl-mehere bi-erfil-aere iinde es-Snene de yer vermitir (bk. BN HACER el-ASKALN). Eseri Muhammed Nam At el-alll-mdellel aled-Drim (Luknov 1332, sadece bir cildi yaymlanm) ve Nebl b. Him b. Abdullah el-Gamr Fetul-mennn erul-Msnedil-cmi (IX, Beyrut 1419/1999) adyla erhetmi, Abdullah Aydnl aklama ve dipnotlar ekleyerek Trkeye evirmitir (I-VI, Snen-i Drim, stanbul 1994-1996). Eser hakknda Ahmet Yldrm

Drim ve Sneni (1990, Uluda niversitesi Sosyal Bilimler Enstits) ve Seyfrrahman Mustafa Zevidd-Drim alel-Ktbis-sitte minel-edil-merfa (mml-kur niversitesi, Mekke 1397/1977; Dmak 1403/ 1983) adlaryla yksek lisans tezi hazrlamtr. Abdurrahman Dmakyye ve Mrfet Fhr Tertb edi ve ri Snenid-Drimyi (Riyad 1407/1987) ve Ahmed Abdlkdir er-Rif Fehris edi ve ri Snenid-Drimyi (Beyrut 1409/1988) hazrlamtr. Ayrca bnn-Nr Muhammed b. Abdullahn liyytd-Drim (e-liyyt, nr. Ali Rz Abdullah - Ahmed el-Bizra, Beyrut 1986, s. 49-62) ve Abdlhamd nhann Tarc liyytil-Bur, etTirmi, bn Mce, ed-Drim (Beyrut 1405/1985) adl almalar vardr.

BBLYOGRAFYA

Drim, es-Snen, Kanpr 1293, Mevlev Ebl-Feth Muhammed Abdrredin girii, s. 7-10; a.e. (trc. Abdullah Aydnl), stanbul 1994, tercme edenin girii, I, 56-65; emseddin es-Sehv, Fetulmu (nr. M. Abdlmuhsin el-Ketb), Kahire 1388/1968, I, 84; Ali el-Kr, Mirtl-meft (nr. Sdk M. Ceml el-Attr), Beyrut 1412/1992, I, 72; Emr es-Sann, Tavul-efkr (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd), Medine, ts. (el-Mektebets-selefiyye), I, 37, 39; Abdlazz ed-Dihlev, Bustnl-Muhaddisn (trc. Ali Osman Kokuzu), Ankara 1986, s. 92; Leknev, el-Ecvibetl-fla (nr. Abdlfetth Eb Gudde), Halep 1384/1964, s. 76; Sddk Hasan Han, el-a f ikriis-sitte, Beyrut 1405/1985, s. 166; I. Goldziher, tudes sur la tradition islamique (trc. L. Bercher), Paris 1952, s. 322-325; M. Zubayr Sddiqi, Hadis Edebiyat Tarihi (trc. Yusuf Ziya Kavakc), stanbul 1966, s. 108-109; Sezgin, GAS, I, 114-115; smail L. akan, Hads Edebiyt, stanbul 1989, s. 92-94. Abdullah Aydnl

es-SNEN
() bn Mcenin (. 273/887) Ktb-i Sitteye dahil olan eseri. Ktb-i Sittenin altnc kitab olarak kabul edilen eser, baz limler tarafndan bablarn fkh bakmdan gzel sralanmas ve iinde mkerrer rivayetlerin bulunmamas sebebiyle dier hadis kitaplarndan daha kullanl grlmtr. Snnete nem verme, bidatlardan, rey ve kyastan, sapkn frkalardan kanma, iman, kader, nde gelen baz sahblerin deeri ve ilmin fazileti konularnda 266 (veya 262) hadisin yer ald uzun bir mukaddime ile balayan eser Muhammed Fud Abdlbknin nerine gre otuz yedi kitap, 1513 bab ve 4341 hadis; M. Mustafa el-Azam nerine gre ise otuz iki kitap (Zeheb de bu grtedir; bk. Almn-nbel, XIII, 280), 1515 bab ve 4397 hadis ihtiva etmektedir. Kendisinden nakledildiine gre bn Mce eserini Eb Zra er-Rzye sunmu, o da beendii eserin zamanla birok hadis kitabn glgede brakacan sylemi, ancak otuz kadar hadisin isnadn zayf bulmutur. Baz limlerin zayf kabul ettii bu rivayeti Zeheb Tekiretluffda (II, 636) aynen nakletmekte, Almn-nbelda ise (XIII, 278-279) eletirmektedir. Zehebye gre bu nakil doru ise Eb Zrann szn ettii otuz hadisin hibir deeri olmayan rivayetler olabileceini, esasen bu eserdeki 1000 kadar rivayetin delil olma niteliine sahip bulunmadn, bn Mcenin bu almasna mnker, az da olsa mevz hadis almak suretiyle onun deerini drdn belirtmitir. es-Sneni yaymlayan M. Fud Abdlbk, Ahmed b. Eb Bekir el-Bsrnin Mibuz-zcce f zevidi bn Mce (II, 1520) adl eserinde yer alan deerlendirmelerden faydalanarak es-Snendeki 1339 rivayetin Ktb-i Sitteden sadece bu eserde yer aldn, bunlardan 428inin rvisinin sika ve senedinin sahih, 199unun isnadnn hasen, 613nn isnadnn zayf, doksan dokuzunun isnadnn ok zayf, hatta aslsz olduunu sylemektedir. Eb Zra er-Rz eserdeki otuz kadar hadisin isnadn zayf bulurken Ebl-Ferec bnl-Cevz bu kadar rivayetin mevz olduunu ileri srmtr. Muhammed Abdrred en-Numn, Ebl-Ferec bnl-Cevznin mevz kabul ettii otuz drt hadisle ilgili grne eletiriler yneltmitir (el-mm bn Mce ve kitbh es-Snen, s. 192-222). Baz limlerin mevz olduunu kabul ettii hadisler hakknda bn Hacer el-Askaln ok zayf ifadesini kullanmtr (Tehbt-Tehb, IX, 531). Bu deerlendirmeler nda eserde ok miktarda mevz rivayet bulunduu iddiasnn doru olmadn sylemek mmkndr. V. (XI.) yzyl limlerinden Ahmed b. Hseyin el-Beyhaknin eserlerinde Snen-i bn Mceden sz edilmemesi onun da dier snenler gibi slm dnyasnda bu asrdan sonra yaygnlat kanaatini uyandrmakta (Zeheb, Tekiretl-uff, III, 1132), te yandan eseri bn Hazmn grmemesi onun bu yzylda Endlse henz ulamadn ortaya koymaktadr. Daha nceleri aayn ile Snen-i bn Mce dndaki snen el-Ull-amse diye anlrken bilindii kadaryla ilk defa bnlKaysern VI. (XII.) yzyln balarnda, el-Ull-amsede bulunmayan birok hadisi ihtiva etmesi dolaysyla bunlara bn Mcenin es-Snenini ilve ederek Ktb-i Sitte adn vermitir. bn Mcenin eserinin Ktb-i Sitteye dahil edilip edilmemesi konusunda farkl grler ileri srlmtr. Bu sebeple Endlsl muhaddis Rezn b. Muviye esSarakust ve Mecdddin bnl-Esr gibi limler Mlikin el-Muvaan, daha bakalar da Abdullah b. Abdurrahman ed-Drimnin es-Snenini bn Mcenin eserine tercih etmilerdir. esSnenin gnmze ulamasn salayan yegne rvisi, bn Mcenin talebeleri arasnda en mehuru

olan hadis hfz Ebl-Hasan Ali b. brhim el-Kattn el-Kazvndir. Eserin dier rvileri iinde nshalar erken bir zamanda kaybolan Sleyman b. Yezd el-Kazvn, Eb Cafer Muhammed b. s el-Muttavvi el-Ebher ve Eb Bekir Hmid el-Ebher bulunmaktadr. es-Snen Delhi (1233, 1273, 1282, 1322/ 1905), Lahor (1311), Kahire (I-II, 1348; I-IV, 1354) ve Riyadda (Mevsatl-adi-erf el-Ktbs-Sitte iinde, 2000, s. 2475-2754) yaymlanm, ayrca itinal bir ekilde M. Fud Abdlbk (I-II, Kahire 1372-1373; Eb Hcer Muhammed Sad Besyn bu nerin fihristini yaymlamtr [Beyrut 1987]), Muhammed Mustafa el-Azam (I-IV, Riyad 1404/1984, son iki cildi her kelimenin hangi hadiste getiini gsteren ayrntl bir fihristle birlikte) ve Hall Memn ha (I-V, Beyrut 1416/1996, V. cildi fihristtir) tarafndan neredilmitir. Liechtensteinda bulunan Cemiyyetl-merkezil-slm eserin otuz sekiz kitaptan ve 4485 hadisten meydana gelen farkl tertipte titiz bir nerini gerekletirmitir (1421/2000). es-Snen zerinde daha ok erh ve hiye trnde almalar yaplm olup bilinen en eski erhi Moultay b. Kln el-lm bi-snnetih aleyhisselm adl be ciltlik tamamlanmam eseridir. Bunun msvedde halinde iki ciltlik mellif nshas Millet Ktphanesinde (Feyzullah Efendi, nr. 362, hicr 737 tarihli), mellif nshasndan istinsah edilen ciltlik bir dier nshas Bankiprdadr (Kettn, s. 404). Muhammed b. Hasan ez-Zebdnin M ted ileyhil-ce al Sneni bn Mcesi de gnmze ulamtr (nshalar iin bk. Sezgin, I, 288). Sytnin Mibuz-zcce al Sneni bn Mce adl erhi es-Snenin Delhi 1282 (1865) tarihli basksnn hmiinde yer almaktadr. Dier almalar arasnda Muhammed b. Abdlhd es-Sindnin Kifyetl-ce f eri bn Mce adl erhi / hiyesi (Kahire 1313; I-II, Beyrut, ts., [Drl-cl], eru Sneni bn Mce elazvn ismiyle) mevcut olup bu alma Hall Memn hann es-Snen neriyle de baslmtr (IIV, Beyrut 1416/1996). Eserin en son erhlerinden biri, Saf ed-Dav Ahmed el-Adevnin hdddbce bi-eri Sneni bn Mcesidir (I-V, Bahreyn 1422/2001). es-Snenin yaymlanan ilk drt cildinde sadece 266 hadisin erhedildii Muhammed b. Ali b. dem b. Msnn Meriulenvril-vehhce ve meliul-esrril-behhce f eri Snenil-mm bn Mce adl eserinin (Riyad 1427/2006) tamamland zaman olduka geni bir erh olaca anlalmaktadr. Ayrca Vahdzzamn Hann Reful-accesi (Kahire 1313, Hinte tercmesiyle birlikte), Abdlgan b. Eb Sad ed-Dihlev el-Mceddednin ncul-ce adl hiyesi (Delhi 1273, 1282), Muhammed b. Abdullah Pencb Hazrevnin Miftul-cesi (Lucknow 1315), Sytnin eserinin zeti mahiyetinde olan Dimntnin Nr Mibiz-zcce al Sneni bni Mcesi (Kahire 1299) ve Sbt bnl-Acemnin, el-av (Tal) al Snenil-f bn Mcesi (Millet Ktp., Feyzullah Efendi, nr. 496) zikredilebilir. Eser zerindeki en son hiyelerden biri de Muhammed el-Hafd b. Abdssamed Kennnun tf it-teevvu vel-ce il rati Sneni bni Mce adl eseridir (tashih: Abdssamed el-Ab, I-VII, Marib 1421-1426/2000-2005). Bunlardan baka bnnNime diye bilinen Ebl-Hasan Ali b. Abdullah b. Halef el-Endels ve Hanbel fakihi Mesd b. Ahmed el-Hrisnin de (ul-meknn, II, 28) es-Sneni erhettikleri kaydedilmekte, Demrnin be cilt kadar olduu belirtilen ed-Dbce adl tamamlanmam bir erhinden sz edilmektedir (Kef-unn, II, 1004). Haydar Hatibolu eseri Snen-i bn Mce Tercemesi ve erhi adyla Trkeye evirmi ve erhetmitir (I-X, stanbul 1982-1983). Eser hakknda zevid ve ricl tr almalar da yaplm olup bnl-Kattn el-Maribnin Ziydt

Ebil-asan el-attn al Sneni bn Mcesi (nr. Misfir b. Gurmullah ed-Dmeyn, Riyad 1412/1991), Heysemnin Zevid bn Mce alel-Ktbil-amsesi (safiye Ktp., nr. 632/1, hadis, nr. 410) ve bnl-Mlakknn, es-Snenin Ktb-i Sitteye dahil dier be esere olan zevidini erhetmek zere kaleme ald M temess ileyhil-ce al Sneni bn Mcesi (Edirne Selimiye Ktp., nr. 487) bunlardan bazlardr. Ahmed b. Eb Bekir el-Bsrnin Mibuz-zcce f zevidi bn Mce adl eseri, Snen-i bn Mcede bulunduu halde Ktb-i amsede yer almayan hadisleri ihtiva etmektedir (nr. Ms Muhammed Ali - zzet Ali Atyye, I-II, Kahire, ts.; nr. Keml Ysuf el-Ht, I-II, Beyrut 1986; nr. Muhammed Mntek el-Kinv, I-IV, Beyrut 1403). Zeheb elMcerred f esmi ricli Sneni bn Mcesinde bn Mcenin kitabnda olup da aayndan birinde rivayetleri yer almayan rvileri tabakalar halinde zikretmitir. Eseri nereden Bsim Faysal el-Cevbire (Riyad 1409/1988), onun elde bulunmayan yazmasndaki isimleriyle Zehebnin belirtmedii isimleri el-Mstedrek adyla alfabetik olarak eserin sonuna eklemi, ayrca Fihris esmilmcerred f esmi ricli Sneni bn Mceyi kaleme almtr (Riyad 1409/ 1988). es-Snen zerinde daha farkl almalar da yaplmtr. Tabip filozof Abdllatf el-Baddnin eserin muhtelif kitaplarndan derledii ve rencisi Muhammed b. Ysuf el-Birzlye okutup erhettii, onun da yeniden dzenledii Kitbl-Erban e-bbiyye el-mstarece min Sneni bn Mce ve eruh adl almas bunlardan biridir (nr. Abdullah Kennn, Mecellet Mahedilmatil-Arabiyye, XVIII [1392/1972], s. 81-158; nr. Keml Ysuf el-Ht, Beyrut 1405/1985). Muhammed Abdrred en-Numn, Snen-i bn Mceye mukaddime mahiyetinde M temess ileyhil-ce li-men yuliu Snene bn Mce adl bir eser yazm, bunu Abdullah brhim elEnsr, Muhammed Hseyin ed-Dihlevnin Reful-iltibs al ban-ns ile birlikte yaymlam (Devha 1404), eser ayrca Abdlfetth Eb Gudde tarafndan el-mm bn Mce ve kitbh es-Snen adyla neredilmitir (Beyrut 1419). Nsrddin el-Elbn, au Sneni bn Mce (I-II, Beyrut 1406/ 1986; I-II, Riyad 1408/1988) ve af Sneni bn Mce (Beyrut 1409/1988; Riyad 1408; 1417/1997) adyla iki eser kaleme almtr. Elbn es-Snendeki hadislerden 3503n sahih, 948ini zayf, otuz dokuzunu mevz olarak deerlendirmitir. Zheyr v bu almann bir fihristini yaymlamtr (Fehris ai ve afi Sneni bn Mce, Beyrut 1408). Robsonun The Transmission of Ibn Magas-Sunan adl makalesini (JSS, III [1958], s. 129-141) Musa Erkaya Trkeye evirmitir (Din Aratrmalar, VIII/23 [2005], s. 287-298).

BBLYOGRAFYA

bn Mce, es-Snen (nr. M. Fud Abdlbk), Kahire 1373/1953, neredenin girii, II, 1519-1520; a.e. (nr. M. Mustafa el-Azam), Riyad 1403/ 1983, neredenin girii, I, 15-16; Zeheb, Tekiretluff, II, 636; III, 1132; a.mlf., Almn-nbel, XIII, 278-280; bn Hacer, Tehbt-Tehb, IX, 531-532; Kef-unn, II, 1004; Brockelmann, GAL Suppl., II, 82; ul-meknn, II, 28; Sezgin, GAS (Ar.), I, 287-288; Zirikl, el-Alm (Fethullah), IV, 33; Sad el-Him, Eb Zra er-Rz ve chdh fis-snnetin-nebeviyye, Medine 1409/1989, III, 1010-1020; M. Abdrred en-Numn, el-mm bn Mce ve kitbh es-Snen (nr. Abdlfetth Eb Gudde), Beyrut 1419, s. 177-180, 192-222; Kettn, er-Risletl-mstetrafe (zbek), s. 404-405; Osman Gner, bn Mcenin Sneni

ve Ktb-i Sittedeki yeri, Ondokuz Mays niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, sy. 9, Samsun 1996, s. 191-207; smail L. akan, Bsr, Ahmed b. Eb Bekir, DA, VI, 468; M. Yaar Kandemir, Moultay b. Kl, a.e., XXX, 230. M. Yaar Kandemir

es-SNEN
() Eb Dvd es-Sicistnnin (. 275/889) Ktb-i Sitteye dahil olan eseri. Eb Dvd, rivayete gre hayat boyunca yazd 500.000 hadis arasndan senedinde kopukluk bulunmayan ve rvilerinin zayfl hakknda gr birliine varlmayan ahkma dair 4800n seerek eserini meydana getirmi ve hocas Ahmed b. Hanbele sunarak onun takdirini kazanmtr (Hatb, IX, 56). Mellif, eserine kaydettii hadislerin sahih olmasna dikkat etmekle birlikte sahih hadis bulamad konularda Hz. Peygambere aidiyeti muhtemel olan zayf hadis almakta saknca grmemi ve bu tr rivayetleri fakihlerin kyasna tercih etmitir. Kendisinden es-Snenin mahiyetini renmek isteyen Mekkelilere yazd ve Risle il ehli Mekke f vafi Snenih (Rislet Eb Dvd il ehli Mekke f vafi Snenih, nr. Muhammed Lutf es-Sabb, Beyrut 1394) adn verdii mektubunda eserinin zelliklerini anlatmtr. Buna gre Eb Dvd es-Snende bildii hadislerin en sahihlerini bir araya getirmi, ancak bunlardan iki ayr sahih senedle rivayet edilen, fakat birinin isnad daha kuvvetli, dierinin rvisi hfz ynnden daha gl olduunda ou zaman hfz kuvvetli olan tercih etmi, bir babda birok sahih hadis bulunsa bile o baba sadece bir veya iki hadis alm, bir hadisin farkl rivayetlerinde nemli bilgiler varsa o rivayetleri farkl senedlerle zikretmi, hadisleri genellikle ksaltm ve uzun hadislerin sadece konuyla ilgili ksmn yazm, muhaddislerin terkinde ittifak ettii rvilerin rivayetlerine yer vermemitir. Hadisleri titiz bir almayla derleyen Eb Dvd, sahih isnadla rivayet edilen her rivayeti eserine ald kanaatiyle Reslullahn snneti konusunda sadece bu eserle yetinilebileceini belirtmitir. Bir konuda msned rivayet bulunmad iin mnker veya ok zayf rivayetleri eserine alma gereini duyduunda bu duruma iaret etmi, zerinde herhangi bir deerlendirme yapmad rivayetlerin delil olarak kullanlabileceini sylemitir. es-Snene yalnz ahkm hadislerini alp zhde ve faziletli amellere dair rivayetlere yer vermediini, kitabndaki 4800 hadisten 600 kadarnn mrsel olduunu ifade etmitir. Eb Dvdun el-Mersl adl eserindeki rivayetlerin 600e yakn olmas, ayrca el-Merslin es-Snenin baz nshalarnn sonunda bulunmas (Kprl Ktp., nr. 363), yine es-Snenin baz nshalarnda Hz hirl-mersl min Kitbis-Snen kaydnn grlmesi el-Merslin es-Snenin tekmilesi olduunu gstermektedir (bk. el-MERSL). es-Snendeki rivayetlerin yarsndan fazlas hem Buhr hem Mslimin veya sadece bunlardan birinin rivayet ettii hadislerle ceyyid kabul edilen, isnad slih olan, iki veya daha fazla leyyin tarikten geldii iin makbul saylan, ayrca rvisinin hfza zayfl yznden isnad zayf kabul edilen (Eb Dvd bu tr hadisler hakknda genellikle bir deerlendirme yapmaz) ve rvisi ok zayf olan hadislerden meydana gelir. snad zayf saylan ve rvisinin zayf olduu aka grlen hadisleri eserine almakta saknca grmeyen Eb Dvd bu tr hadislerin zayfln genellikle aklamtr. Onun asl amac fakihlerin delil olarak kulland ahkm hadislerini bir araya getirmektir. Ar derecede zayf saylmayan rivayetleri rey ve kyasa tercih ettii iin bu tr hadislerin kabulnde farkl bir l uygulamtr. es-Snendeki rivayetler genellikle hasen kabul edilmi, ahkm hadislerinin baaryla derlendii eser Ktb-i Sittenin nc kitab kabul edilmitir (M. Red Halfe, s. 162). Wensickin el-Muceml-mfehresteki saymna gre es-Snende krk kitap, 1889 bab ve 4800 hadis bulunmaktadr. Muhtelif neirlere gre ise bu saylar deimektedir

(mesel Muhammed Muhyiddin Abdlhamd nerinde otuz be kitap, 1871 bab ve 5274 hadis, Muhammed Avvme nerinde otuz alt kitap, 1850 bab ve 5232 hadis bulunmaktadr). KitblLuaa ve Kitbl-Mehdde olduu gibi baz bablarda isim grlmemekte, baz bablarda ise bir balk almakla birlikte bab ad zikredilmemektedir. es-Sneni Eb Dvddan rivayet eden talebelerinden biri onu hocasndan yirmi yl boyunca birka defa (Zeheb, XV, 307) ve Eb Dvdun vefatndan nce dinleyen Eb Ali Muhammed b. Ahmed b. Amr el-Lldir. bn Dse diye anlan dier talebesi Eb Bekir Muhammed b. Bekir b. Muhammed el-Basr eseri hocasndan son ekliyle tam olarak dinleyen rvi olarak bilinmektedir (a.g.e., XV, 538). es-Snenin tannm rvileri arasnda sf muhaddis Eb Sad bnl-Arb de bulunmaktadr. es-Snen Leknevde (1840, 1877, 1305, I-II, 1318, Ebl-Hasent Muhammed el-Fencnnin erhiyle birlikte), Delhide (1271-1272, I-II, 1283, baz aklamalarla birlikte, 1890, baz aklamalarla birlikte), Kahirede (III, 1279-1280 [au Snenil-Muaf adyla], 1292, 1310; Muhammed b. Abdlbk ezZrknnin erul-Muvaann kenarnda; nr. Muhammed Muhyiddin Abdlhamd, I-IV, 1348, 1354, 1369/1950; nr. Ahmed Sad Ali, I-II, 1371/ 1952), Haydarbdda (1321), Beyrutta (1403/ 1983; nr. Keml Ysuf el-Ht, I-III, 1409/1988; nr. Muhammed Avvme, I-V, 1419/1998 [bn Hacer el-Askaln nshasn esas alarak]; nr. Heysem b. Nizr Temm, 1999), Humusta (nr. zzet Ubeyd - dil es-Seyyid, 1388/1969, 1394/1974; nr. Muhammed Ali es-Seyyid, I-V, 1979) ve Riyadda (nr. Nsrddin el-Elbn, ts.; Mevsatl-adi-erf el-Ktbs-Sitte iinde, 2000, s. 1221-1626) yaymlanmtr. Cemiyyetl-merkezil-slm eserin krk iki kitap, 1885 bab ve 5276 hadisten meydana gelen bir nerini gerekletirmitir (I-II, Liechtenstein 1421/2000). es-Snenin en nemli erhleri unlardr: Hattbnin Melims-sneni, genellikle hadislerde geen ndir kelimelerin ve hadisin mnasnn akland, ihtiva ettii fkh sonularn belirtildii bir alma olup eser ayn zamanda ilk hadis erhi olarak bilinmektedir. Nshalarnn nemli bir ksm stanbuldaki ktphanelerde kaytl olan eserin belli bal basklar unlardr: nr. Muhammed Rgb et-Tabbh, I-IV, Halep 1339-1343, 1932-1934; nr. zzet Ubeyd ed-Des - dil es-Seyyid, I-V, Humus 1389-1394/1969-1974; nr. Ahmed Muhammed kir - Muhammed Hmid el-Fk, I-VIII, Kahire 1367-1369 (Mnzirnin Mutaaru Sneni Eb Dvdu ve bn Kayyim el-Cevziyyenin Tehbiyle birlikte). Eseri bn Hill el-Makdisnin Ucletl-lim min Kitbil-Melim adyla ihtisar ettii belirtilmektedir (Kef-unn, II, 1005). bnl-Irknin eru Sneni Eb Dvdu yedi cilt olmakla birlikte eserde ancak sehiv secdesi bahsine kadar olan ksm erhedilmitir. Sleymaniye Ktphanesindeki ba ve sonu eksik iki nsha (Crullah Efendi, nr. 316, 131 varak; nr. 318, 79 varak) muhtemelen bu tamamlanamam almadr. mer b. Resln el-Bulknye ait erhin be ciltlik nshas Medinede Mahmdiye Ktphanesindedir (nr. 74). Ahmed b. Hseyin er-Reml erhinin muhtelif nshalar Trkiyedeki ktphanelerde bulunmaktadr (Sezgin, I, 151). Sytnin Mirt-ud il Sneni Eb Dvdunu (nshalar iin bk. a.g.e., I, 151) Dimnt Derect Mirti-ud il Sneni Eb Dvd adyla ihtisar etmitir (Kahire 1298). Hindistanl hadis ve fkh limi Azmbdnin Avnl-mabdu es-Snenin nemli erhlerinden biridir. Azmbd, es-Sneni olduka geni bir ekilde erhetmek amacyla yetl-mad adl bir eser kaleme almaya balam, daha sonra bu almasn bitiremeyeceini dnerek onu Avnl-mabd adyla ihtisar etmitir. Bu eserin baka melliflere ait olduu konusundaki tereddtler yersizdir (bk. AZMBD). Avnl-mabd, es-Snenin on bir nshas esas alnarak drt cilt halinde

neredilmi (Delhi 1322), ayrca drt byk cilt olarak (Delhi 1918-1923) ve Abdurrahman Muhammed Osman tarafndan on drt cilt halinde (Medine-Kahire 1388-1389/1968-1969) yaymlanmtr. Hindistanl hadis limi Hall Ahmed Sehrenprnin Hanef mezhebi grleri dorultusunda kaleme ald ve maksad aklayacak kadar bir erhle yetindii Bell-mechdu Bedreddin el-Aynnin Umdetl-r ve Ali el-Krnin Mirtl-mefti gibi eserlerden faydalanlarak yazlmtr. Mellif es-Snenin nsha farklarna iaret etmi, senedsiz zikredilen hadislerin kaynaklarn gstermeye alm, rvileri ksaca deerlendirirken Eb Dvdun bu konudaki grlerine ncelik tanmtr. Muhammed Zekeriyy Kandehlevnin talikleriyle yirmi cilt halinde yaymlanan eserin ilk alt cildi Leknevde, dier ciltleri Kahirede neredilmi (1393/1973), eseri ayrca Takyyddin en-Nedv yaymlamtr (I-XIV, Beyrut 2006). Mahmd Muhammed Hattb es-Sbk, drt mezhebin grlerine yer vererek kaleme ald el-Menhell-azbil-mevrdu ancak Kitbl-acca kadar yazabilmi (I-X, Kahire 1351), eseri tamamlamak isteyen olu Emn Mahmd Hattb bu almaya Fetul-melikil-mabd tekmiletl-Menhelil-azbil-mevrd adyla drt cilt daha ilve etmise de (Kahire 1375-1383/1955-1963) erhi bitirememitir. Mustafa Ali elBeyym eserin Miftul-Menhelil-azbil-mevrd adl bir fihristini hazrlamtr (Riyad 1356, 1394/ 1974). Muhammed b. Abdlhd es-Sindnin Fetul-vedd al Sneni Eb Dvd adl erhinin pek ok nshas mevcuttur (Sezgin, I, 294). Eser hakknda baz limlerin yarm kalm almalar bulunmaktadr. Bunlardan Nevevnin, Kitbl-Vuun bir ksmna kadar olan hadisleri ihtiva eden el-cz f eri Sneni Eb Dvdunun bir nshas Sleymaniye Ktphanesinde kaytldr (Hekimolu Ali Paa, nr. 200). Ayrca Mesd b. Ahmed el-Hris ve Moultay b. Kln eru Sneni Eb Dvd adl almalar, bn Hill el-Makdisnin ntihs-senen vektifs-Sneni (Kef-unn, II, 1006), Bedreddin el-Aynnin eru Sneni Eb Dvdu (eserin mellif hattyla olan nshasnn iki cildi Drl-ktbil-Msriyyede bulunmaktadr [nr. 286]) zikredilebilir. bnl-Mlakkn da esSnenin aayn zerine olan zevidini iki cilt halinde erhetmitir (a.g.e., II, 1005). es-Snenle ilgili ihtisar, tashih vb. almalar da yaplmtr. Mnzir, Mutaaru Sneni Eb Dvd (el-Mcteb [el-Mcten] mines-Snen) adl kitabn Snen Eb Dvdun Ll nshasn esas alarak yazm, hadislerin Ktb-i Sittede bulunduu yerleri gstermi, rivayetlerin salamlk derecesini belirtmitir (nr. Ahmed Muhammed kir - Muhammed Hmid el-Fk, Hattbnin Melims-Snen ve bn Kayyim el-Cevziyyenin Tehbi ile birlikte, I-VIII, Kahire 1367-1369). Mnzir ayrca es-Snende grd baz hatalar erus-Snen (iyets-Snen) adl kk hacimli almasnda tashih etmi (nr. Telattuf Hseyin el-Azm, Delhi, ts., tabask) ve Kitblddil-mevrd f av Sneni Eb Dvd adl bir de hiye kaleme almtr (Sleymaniye Ktp., Reslkttb Mustafa Efendi, nr. 130). bn Kayyim el-Cevziyyenin baz hadisler zerinde aklamalar yapt Tehb Mutaari Sneni Eb Dvd adl almas da zikredilmelidir (Delhi 1891; nr. Ahmed Muhammed kir - Muhammed Hmid el-Fk, I-VIII, Kahire 1367-1369, Mnzirnin anlan Mutaar ve Hattbnin Melims-Sneni ile birlikte). Mahmd Hasan Diybend, Tau Eb Dvd adl eserinde Snen Eb Dvdun matbu ve yazma nshalarn inceleyerek salam bir nsha meydana getirmitir (Delhi 1318/ 1900). Nsrddin el-Elbn esSnendeki rivayetleri sahih ve zayf olarak iki ksma ayrm, bunlar au Sneni Eb Dvd (IIII, Riyad 1989) ve af Sneni Eb Dvd (Beyrut 1991) adyla yaymlamtr. es-Snen hakknda Ksm b. Asba ile bn Mencye birer mstahrec kaleme alm, Hseyin Kayapnar ile Necati Yeniel eseri Trkeye evirip erhetmilerdir (I-XV, stanbul 1987-2000). Muhammed Sabrn Efendi el-

Endonis, el-Metrkn vel-mahln ve merviyythm f Sneni Eb Dvd es-Sicistn adyla bir yksek lisans tezi hazrlamtr (Mekke 1396). es-Snenin nshalar zerine Robsonun kaleme ald The Transmission of Abu Dawuds Sunan adl makaleyi (BSOAS, XIV [1952], s. 579-588) Talat Koyiit Trkeye evirmitir (AFD, V/4 [1956], s. 173-182).

BBLYOGRAFYA

Eb Dvd, es-Snen (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd), Beyrut, ts. (Drl-fikr), neredenin girii, I, 3-16; a.e.: Sneni Eb Dvd Terceme ve erhi (trc. Hseyin Kayapnar - Necati Akdeniz), stanbul 1987, smail L. akann Mukaddimesi, I, s. XXX-LVI; Hatb, Tru Badd, IX, 55-58; Zeheb, Almn-nbel, XV, 307-308, 538-539; Kef-unn, II, 1004-1006; Sddk Hasan Han, ela f ikri-is-sitte, Beyrut 1405/ 1985, s. 211-218; Sezgin, GAS (Ar.), I, 150-152, 294; M. Red Halfe, Medresetl-ad f Mr, Kahire 1403/1983, s. 154-163; Slih Ysuf Matk, Bedrddn el-Ayn ve eeruh f ilmil-ad, Beyrut 1407/1987, s. 184-193; Muhammed b. Lutf es-Sabb, Eb Dvd ayth ve Snenh, Beyrut-Dmak 1405/1985; smail L. akan, Hads Edebiyt, stanbul 1989, s. 77-86, 162-164; Kettn, er-Risletl-mstetrafe (zbek), s. 3-4, 22, 29-30; Abdlhamit Birk, Mahmd Hasan Diybend, DA, XXVII, 367. M. Yaar Kandemir

es-SNEN
() Nesnin (. 303/915) Ktb-i Sitteye dahil olan eseri. el-Mcteb diye bilinen eser gvenilir hadis kitaplarndan biridir. Nes es-Snenl-kbr adn verdii, seksen iki kitap ve 11.770 hadisten meydana gelen eserini Remle emrine takdim etmi, emr bu hacimli almadaki btn hadislerin sahih olmadn renince Nesden sahih hadisleri ayr bir kitapta toplamasn istemi, o da es-Snenl-kbrda isnadn tenkit ettii hadisleri ayklayarak elli bir kitap, 2538 bab ve 5758 (5761) hadisten ibaret ikinci bir alma yapm ve ahkma dair hadisleri bir araya getirdii eserine seilmi hadisler anlamnda el-Mcteb (el-Mcten) adn vermitir. Ayrca es-Snen-ur olarak da anlan bu eserde ahkm hadisleri dnda sadece iman konusundaki rivayetlere yer verilmitir. es-Snendeki hadislerin seiminde Buhr ve Mslimin metodunu dikkate alan mellif ayn konudaki hadislerin bir yerde toplanmasna ve eitli senedlerle zikredilmesine zen gstermi, gerektiinde hadisleri eitli konularda tekrarlam, hadisler arasndaki rivayet farklarn belirtmeye nem vermi, yer yer hadislerden fkh hkmler karp fakihlerin gr ve fetvalarn zikretmi, hadislerdeki rivayet kusurlarn da gstermeye almtr. Rvi tenkidindeki titizlii ve Buhr ile Mslimin gvenilir kabul ettii baz rvileri eletirmesi sebebiyle onun hadis kabulndeki artlarnn Buhr ve Mslimden daha ileri derece olduu sylenmi, snenlerin en az sayda zayf hadis ihtiva edeni olduu iin Ktb-i Sitte sralamasnda aayndan sonra nc srada gelmesi gerektii ileri srlmtr. Nesnin hadis mnekkitlerinin terkinde ittifak etmedikleri rvilerin rivayetlerini eserine almas, el-Mctebnn aayn ile mukayese edilemeyeceini gstermektedir. es-Snen hakkndaki grler Nesnin de kendine has bir shhat anlay olduunu, rivayetleri ve rvileri buna gre deerlendirdiini ve gvenilir bulduu hadisleri eserine aldn ortaya koymaktadr. Ktb-i Sitteye dahil snenlerin rvileri arasnda en son vefat eden Nes olduu iin onun en l rivayetleri rub (drt rvili), en nzil rivayetleri ise kendisinin belirttii gibi urdir (on rvili; bk. ftit, 69). bns-Seken, kendisinden baz hadis kitaplarn tavsiye etmesi istendii zaman Buhr ve Mslimin el-Cmiualeri ile Eb Dvd ve Nesnin es-Snenlerini gvenilir bulduunu belirtmitir (Mizz, I, 168). es-Snenin en nemli rvisi talebeleri iinde Nesden oka faydaland iin shibnNes diye anlan bns-Snndir. Zeheb, es-Snenl-kbry el-Mcteb adyla onun ihtisar ettiini ileri srmse de Sehv bu gre katlmamtr. Nesin olu Abdlkerm ile Veld diye tannan zhid Eb Bekir Muhammed b. Ksm el-Msr de eseri rivayet edenler arasndadr. es-Snen Delhide (1256, ta basks; I-II, 1281, 1315, 1316, 1325), Kanprda (1265, 1312), Leknevde (1869), Bulakta (1276), Kahirede (I-VIII, 1312; Sytnin erhi ve Muhammed b. Abdlhd es-Sindnin hiyesiyle birlikte, Hasan Muhammed el-Mesdnin kontrolnde, I-VIII, 1348/1930), Bombayda (nr. Abdssamed erefeddin, 1392), Beyrutta (nr. Abdlfetth Eb Gudde, I-IX, 1406, 1409, kitaplar, bablar ve hadisleri numaralanp ok ynl fihristleri yaplmak suretiyle Syt ve Sindnin hiyeleriyle birlikte) ve Riyadda (Mevsatl-adi-erf elKtbs-Sitte [2000], s. 2085-2472) yaymlanmtr. Liechtensteinde bulunan Cemiyyetlmerkezil-slm eserin elli iki kitap, 2538 bab ve 5776 hadisten meydana gelen farkl tertipte titiz bir nerini gerekletirmitir (I-II, 1421/ 2000). es-Sneni Ahmed Muhtar Byknar, Ahmet Tekin,

mer Faruk Harman ve Yaar Erol Trkeye tercme etmitir (I-VIII, stanbul 1981). Eserin 255 (869) tarihli bir yazmas amda Drl-ktbiz-Zhiriyyededir. J. Robson es-Snenin nshalar zerine bir makale kaleme almtr (The Transmission of Nasais Sunan, JSS, I, 1956, s. 38-59). Eser zerinde muhtelif erhler yazlm olup yakn zamana kadar bunlarn en mehuru ve en ok istifade edileni Sytnin Zehrr-rub alel-Mctebs idiyse de Muhammed b. Abdlhd esSindnin 1894 ylnda tamamlad iye, Sytnin erhinden daha kapsamldr. Bu erh ve hiye es-Snenle birlikte Kahirede (I-II, 1312, 1348; I-IV, 1932; I-VIII, 1964), Kanprda (1848, 1882), Delhide (1272, 1281) ve Lahorda (nr. Muhammed Atullah el-Fcyn, I-IV, 1376) pek ok defa baslmtr. Dimnt, Zehrr-ruby Arf Zehrir-rub alel-Mcteb adyla ihtisar etmitir (Kahire 1299). bnn-Nime diye bilinen Endlsl hadis hfz ve mfessir Ebl-Hasan Ali b. Abdullah b. Halefin on cilt olduu sylenen (Zirikl, IV, 304) el-mn f eri Sneni (Muannefi)n-Nes Eb Abdirramn adl erhinin gnmze ulap ulamad, ayrca bu eserin el-Mcteb ve es-Snenl-kbrdan hangisine dair olduu bilinmemektedir. Abdurrahman b. Ahmed el-Behkelnin Teysrl-ysr erul-Mcteb mines-Snenil-kbr adl bir almas vardr (I-IV, Sana, el-Mektebetl-Garbiyye bil-Cmiil-kebr, nr. 54-58). Muhammed Muhtr b. Muhammed b. Ahmed e-inktnin ru envril-minenil-kbr el-ilhiyye bi-kefi esrrisSneni-ur en-Nesiyye adn verdii eru Snenin-Nessinde (I-III, Kahire 1410/ 1989) hadislerin rvileri hakknda bilgi verilmekte, hadisi tahrc eden musannifleri zikredilmekte ve hadisten elde edilen hkmlerle limlerin hadis hakkndaki deerlendirmelerine yer verilmektedir. es-Snenin en geni erhi, Muhammed b. Ali b. dem el-tyb el-Vellevnin aretl-ub f eril-Mcteb adn verdii eru Snenin-Nessidir (I-XLII, Mekke 1428/2007, son iki cildi fihrist). Mellif hadislerin rvileri, lafzlar ve mnalar hakknda aklamalar yapmtr. es-Sneni Vahdzzaman Hann Ravur-rub an tercemetil-Mcteb adyla erhettii ve eserin Lahorda Hinte tercmesiyle birlikte yaymland sylenmektedir. Eser zerindeki dier almalar arasnda Ebverdnin Kitb Eb Abdirramn en-Nes fis-Snenil-mere ve eri arbih adl eseri zikredilebilir. bnl-Mlakknn es-Snenin Ktb-i amseye olan zevidini erhettii kaydedilmektedir (Kef-unn, II, 1006). Seyyid Kesrev Hasan da sdr-r bi-efrd ve zevidin-Nes alel-ktbil-amse adyla bir eser kaleme alm (I-II, Beyrut 1419/1998), esSnenl-kbr ve el-Mctebdaki mrsel rivayetleri Tarbn-n min merslin-Nes adyla bir araya getirmitir (Beyrut 1418/1998). Ktb-i Sittenin her birine dair hatim merasimlerinde okunmak zere birer eser kaleme alan emseddin es-Sehv, es-Snen hakkndaki almasna Buyetr-rbil-mtemenn f atmin-Nes rivyeti bnis-Snn adn vermitir (nr. Muhammed Ebl-Fazl brhim, Kahire-Beyrut 1411/1991; nr. Abdlazz b. Muhammed b. brhim Abdllatf, Riyad 1414/ 1993). Muhammed Zekeriyy Kandehlevnin es-Snen hakkndaki takrirleri el-Feys-sem al Snenin-Nes adyla neredilmitir (I, Sehrenpr 1985-). Nsrddin elElbn, au Snenin-Nes (I-III, Beyrut 1408/1988) ve af Snenin-Nes (Beyrut 1410/1990) adyla iki eser yaymlamtr. Eb shak el-Huveyn el-Esernin Bell-isn bi-tarbi Snenin-Nes Eb Abdirramn adl bir almas bulunmaktadr (Kahire 1410). Muhammed Eymen e-ebrv esere Fetul-mu adn verdii olduka geni bir fihrist hazrlam ve Fihris Snenin-Nes adyla yaymlamtr (Beyrut 1988, 1411/1991). Vasiyyullah b. Muhammed Abbas e-uaf vel-mechln vel-metrkn f (Mcteb)n-Nes adyla yksek lisans tezi yapmtr (1396, Cmiat mmil-kur ed-dirstl-uly e-eriyye).

BBLYOGRAFYA

Nes, Amell-yevm vel-leyle (nr. Fruk Hamde), Beyrut 1407/1987, neredenin girii, s. 3989; Mizz, Tehbl-Keml, I, 167-173; Syt, Zehrr-rub alel-Mcteb (nr. Abdlfetth Eb Gudde), Beyrut 1409/1988, I, 3-6; a.mlf., Tedrbr-rv (nr. Abdlvehhb Abdllatf), Kahire 1385/1966, I, 102, 167; Kef-unn, II, 1006-1007; Sddk Hasan Han, el-a f ikri-issitte, Beyrut 1405/1985, s. 219-220; Sezgin, GAS (Ar.), I, 329-330; Maal-Mektebe, s. 415-416; Zirikl, el-Alm (Fethullah), IV, 304; smail L. akan, Hads Edebiyt, stanbul 1989, s. 86-88; Kettn, er-Risletl-mstetrafe (zbek), s. 24-25; Muhammed b. Ali b. dem el-tyb el-Vellev, eru Snenin-Nes: aretl-ub f eril-Mcteb, Mekke 1428/2007, I, 20-56. M. Yaar Kandemir

es-SNEN
() Drekutnnin (. 385/995) ahkmla ilgili, zellikle illetli hadisleri ieren eseri. Dier snenlerin aksine ahkmla ilgili illetli hadisleri, bunlarn arasndaki farkllklar ve kusurlar ortaya koymak amacyla yazlan eserde sahih, hasen, zayf ve mevz her tr hadisin yer ald, hatta baz blmlerinde hibir makbul hadise rastlanmad grlmektedir. es-Snende yirmi kitap iinde yaklak 5687 merf, mevkuf ve makt hadis bulunmaktadr. Mellif bunlarn bazsnn shhat derecesini aklamsa da ou hakknda bir ey sylememitir. Kitap sonraki dnemlere Drekutnnin birka talebesinin rivayetiyle ulam olup bunlardan Eb Bekir Muhammed b. Abdlmelik b. Birn, Eb Thir Muhammed b. Ahmed b. Abdrrahm ve Eb Bekir el-Berknnin nshalarndaki hadislerin sened ve metinleri arasnda baz farkllklarn bulunduu, Eb Thirin rivayetinde Kitbs-Seban eksik olduu bildirilmektedir. es-Snen Delhide (1306, 1310/1892, et-Talul-mun ile birlikte), Kahirede (nr. Abdullah Him Yemn, I-IV, 1386/1966, etTalul-mun ile birlikte), Medinede (I-IV, 1386/1966, et-Talul-mun ile birlikte), Beyrutta (I-IV, 1406/1985, et-Talul-mun ile birlikte; nr. Mecd b. Mansr b. Seyyid e-r, I-IV, 1417/1996; nr. dil Ahmed Abdlmevcd - Ali Muhammed Muavviz, I-III, 2001; nr. Hasan Abdlmnim eleb, I-VI, 2004; nr. Abdlgan Mest, 2006) yaymlanmtr. es-Snen zerinde eitli almalar yaplm olup bunlardan Eb Muhammed Abdullah b. Yahy elGassnnin Tarcl-edi-f min Snenid-Dreun (nr. Eref b. Abdlmaksd, Riyad 1411/1991), Azmbdnin et-Talul-mun al Snenid-Dreun adl erhi (I-II, Delhi 1910; I-IV, Kahire, ts. [es-Snen ile birlikte]), Muhammed Selm ve arkadalarnn Fihris ed ve ri Snenid-Dreun (I-II, Beyrut 1986), Ysuf Abdurrahman el-Maralnin Fehris SnenidDreun (Beyrut 1406/ 1986) ve el-Muceml-mfehres li-elfil-adin-nebeviyyi-erf f Snenid-Dreun (Beyrut 1406/1986) adl eserleri zikredilebilir. Abdullah b. Dayfullah erRuhayl, el-mmd-Dreun ve Kitbhs-Snen adl bir doktora tezi (1403, Muhammed b. Sud el-slmiyye), Muhammed Rz Hc Osman el-Metrkn ve merviyythm f Snenid-Dreun (1401, Medine slm niversitesi), Mehmet Dinolu Darekutn ve Snen Adl Eseri (1993, S Sosyal Bilimler Enstits) balkl birer yksek lisans almas yapmlardr. Abdlfetth Eb Gudde, es-Snnetn-nebeviyye ve beyn medllih e-er vet-tarf bi-li Snenid-Dreun adl eserinde (Dmak 1412/1992) es-Sneni zl bir ekilde tantmtr. Eb Guddenin bu kk apl eserini Harun Reit Demirel Snnet Kavramnn Hukuk Anlam ve Drekutnnin Sneni zerine Bir nceleme (bk. bibl.), Enbiya Yldrm ve Mesut Duman, Snnet fadesinin Din Anlam ve Drekutnnin Sneninin Konumu (Usl slam Aratrmalar, sy. 5 [Adapazar 2006], s. 77-108) adyla Trkeye evirmilerdir.

BBLYOGRAFYA

Drekutn, es-Snen (nr. uayb el-Arnat v.dr.), Beyrut 2003, uayb el-Arnatun girii, I, 30-62; Abdlazz ed-Dihlev, Bustnl-Muhaddisn (trc. Ali Osman Kokuzu), Ankara 1986, s. 93-94; Azmbd, et-Talul-mun aled-Dreun (nr. Abdullah Him Yemn elMeden, Snend-Dreun iinde), Kahire 1386/1966, I, 9-10; Sezgin, GAS, I, 207; M. Zubayr Sddiqi, Hadis Edebiyat Tarihi (trc. Yusuf Ziya Kavakc), stanbul 1966, s. 110-111; smail L. akan, Hads Edebiyt, stanbul 1989, s. 95-96; Abdlfetth Eb Gudde, es-Snnetn-nebeviyye ve beyn medllih e-er vet-tarf bi-li Snenid-Dreun, Dmak 1412/1992, s. 22-40; a.mlf., Snnet Kavramnn Hukuk Anlam ve Drekutnnin Sneni zerine Bir nceleme (trc. Harun Reit Demirel), www.dinbilimleri.com/ dergi/cilt5/say1/makale/demirel.pdf), s. 305-331. Abdullah Aydnl

es-SNENl-KBR
() Ahmed b. Hseyin el-Beyhaknin (. 458/1066) ahkm hadislerini bir araya getirdii eseri. es-Snenl-kebr diye de anlan eser fkh bablarna gre tasnif edilmi bir alma olup tertibinde Mzennin el-Mutaar esas alnmtr. inde merf hadisler yannda oka mevkuf ve makt rivayet bulunduu iin musannef tr eserlere benzedii de belirtilmektedir. Kitabn telif amac Hz. Peygamberin ahkma dair hadislerini ve uygulamalarn bir araya getirmek, er hkmlerde delil kabul edilen mevkuf ve makt haberleri konularna uygun fkh bablar altnda toplamak, bylece fi mezhebinin Kitap ve Snnete dayanan bir mezhep olduunu kantlamaktr (Necm Abdurrahman Halef, e-natl-adiyye, s. 104). Beyhaknin 399da (1008) daha on be yanda iken hadis yazmaya balamas, 405 (1014) ylnda vefat eden hocas Hkim en-Nsbrden sem yoluyla 10.000 civarnda hadis rivayet etmesi ve bunlardan 8491ine es-Snenl-kbrda yer vermesi (a.g.e., s. 41, 49) eserinin malzemesini ok erken bir dnemde toplamaya yneldiini gstermekte, tasnifin ise uzun bir zaman dilimi ierisinde gerekletirildii bilinmektedir. es-Snenl-kbrnn banda yer alan sem kaydnda eserin 405te (1014) veya daha ncesinde yazlmaya balandn ima eden bir bilgi yer almaktaysa da (I, 2) bunun doru olmad, sem kayd hakknda bilgi verenlerin hatasndan kaynakland anlalmtr (Necm Abdurrahman Halef, el-mml-Beyha, s. 111). Gen yata ilm seyahatlere kan ve yirmiden fazla ilim merkezini dolaan Beyhak, hadis ve ricli konusunda elde ettii geni birikim ve toplad malzeme ile 430 (1038) ylnda Beyhaka dnerek eser telifine ynelmi, el-Mebs adl eserinden sonra es-Snenl-kbry telife balam ve 12 Cemziyelhir 432de (17 ubat 1041) eserini tamamlamtr (es-Snenl-kbr, X, 351). es-Snenl-kbr, ihtiva ettii 30.000e yakn isnad ve 26.490 msned rivayetle (Necm Abdurrahman Halef, e-natl-adiyye, s. 16) en ok hadis ieren snenlerden biri saylr. Kitap ve bab esasna gre dzenlenen eser yetmi bir kitaptan meydana gelir. Beyhak eserini kaleme alrken kendisinden nce yazlan snen tr eserlerden usul ve malzeme ynnden fazlasyla istifade etmi, rivayetlerin bir ksmn kendisine ulaan muttasl senedlerle hocalarndan, bir ksmn daha nce telif edilen eserlerden sem yoluyla almtr. Kaynak olarak kulland eserlerin byk bir ksm sahfe, cz, msned, musannef, sahih, snen, mstedrek, mstahrec, eml ve fevid gibi eserler olmakla birlikte tefsir, fkh, fkh usul, megz, siyer, tarih, ensb, menkb ve mucem tr kitaplardan da yararlanmtr. Bu eserlerin rivayetleri zerinde yaplan deerlendirmelerden haberdar olmu ve bunlardan artlarna uyanlar seme imkn bulmutur. Necm Abdurrahman Halef, Beyhaknin es-Snenl-kbrda kulland kaynaklardan 169unun adn tesbit etmi, ancak ad gemeyenlerin bu rakamdan birka misli daha fazla olduunu belirtmitir (Mecelletl-Cmiatilslmiyye, XVIII/71-72 [1406], s. 65-95). Tbinden Sfyn es-Sevrnin Kitbl-Ferii byk lde es-Snenl-kbr iinde gnmze ulamtr. nceki eserlerde yer almayan birok hadis ihtiva eden es-Snenl-kbrda hadisler bilinen btn

tarikleriyle zikredilmi, hid ve tbileri gsterilmi, rviler cerh ve tadl asndan deerlendirilmi, rivayetler sahih olup olmama ynyle incelenmi, hadis ve eserlerden karlabilecek hkmler belirtilmi, garb lafzlar ve illetler aklanm, nsih ve mensuh rivayetlere iaret edilmi ve birbirine zt gibi grnen rivayetlerin ihtilflar giderilmeye allmtr. Eserde delil olarak kullanlan hadisleri glendirmek maksadyla sk sk farkl isnadlar sralanm, bazan ayn hadisle ilgili drt veya be isnad birbirine balanmtr. Bu arada tekrara dmekten saknlmakla birlikte farkl konulara delil tekil eden bir rivayetin birka yerde zikredildii olmutur. Merf hadis bulunmayan yerlerde mevkuf ve mrsel hadisler delil olarak zikredilmi, bazan merf rivayet olduu halde zayf grlmesi yznden mevkuf ve mrsel rivayetler ona tercih edilmitir. Senedi zayf veya metni kusurlu rivayetler delil olarak kullanlmamakla birlikte bunlarn da ihticca uygun bulunmadn gstermek iin zikredildii olmutur. es-Snenl-kbrda mellif zaman zaman eserin metodu hakknda bilgisi olmayan okuyucuyu yanltabilecek ifadelere yer vermi, Hkim en-Nsbr yerine Eb Abdullah el-Hfz, bn Huzeyme yerine Eb Bekir b. shak, bn Ad yerine Eb Ahmed, Drekutn yerine Ali veya Ali b. mer demitir. Eseri Beyhakden rivayet eden rviler de klel-mm Ahmed, kle-eyh ve kle Eb Bekir gibi ifadeler kullanmlardr (rnekler iin bk. es-Snenl-kbr, I, 314; IX, 128; X, 54). bns-Salh, hadis ilmine tlip olanlarn okumas gereken kitaplar sralarken aayn ile Tirmiz, Eb Dvd ve Nesnin es-Snenlerinden sonra es-Snenl-kbry zikrederek onu Ktb-i Sittenin altnc kitab kabul etmitir (Ulml-ad, s. 251). Zeheb de eserin benzersiz olduuna iaret etmi (Almn-nbel, XVIII, 166), Sbk tertip ve gzellii itibariyle esiz olduunu sylemi (abat, IV, 9), emseddin es-Sehv, btn snenlerin nnde yer almas gerektiini ifade ettikten sonra hadis limlerinin Tirmiz, Eb Dvd ve Nesnin es-Snenlerini ne almalarnn melliflerinin daha nce vefat etmi ve hretlerinin yaylm olmasndan kaynaklandn belirtmitir (Fetul-mu, II, 376-377). Aleddin bnt-Trkmn, es-Snenlkbrda tesbit ettii baz kusurlara iaret etmek zere el-Cevhern-na fir-red alel-Beya adyla bir eser yazm (I-II, Kahire 1316, 1329), ancak baz itirazlarnda isabet bulunmad kaydedilmitir (Necm Abdurrahman Halef, e-natl-adiyye, s. 8). es-Snenl-kbr, Aleddin bnt-Trkmnnin el-Cevhern-nasiyle birlikte neredilmitir (IX, Haydarbd 1344-1357; Beyrut-Riyad 1406/1986). Her cildin sonunda ayrntl fihristlerin yer ald bu neir iin Ysuf Abdurrahman el-Maral Fihris edis-Snenil-kbr (Beyrut 1406/1986), brhim emseddin Fehris ed ve ris-Snenil-kbr (Beyrut 1415/1994) adyla fihristler hazrlamtr. Eser Beyhak bata olmak zere birok lim tarafndan ihtisar edilmitir. Mellifin Mutaars-Snenil-kbr adl muhtasarndan sonra (Semn, I, 425) Hanef fakihi bn Abdlhak el-Vst eseri be cilt halinde ksaltmtr (Kef-unn, II, 1007). Zehebnin el-Mheeb fitiris-Snenil-kebri (Mutaars-Snenil-kbr), ilk rviler dnda senedlerin hazfedilmesi ve mkerrer metinlerin karlmasyla hazrlanm, Ktb-i Sitte mellifleri tarafndan rivayet edilen hadislerin ou remizlerle gsterilmi, bylece kitabn hacmi yarya indirilmitir (Drl-ktbil-Msriyye, nr. 467; TSMK, Medine, nr. 258-259); ayrca eserin olduka hatal ve eksik bir basks yaplmtr (nr. Hammd brhim Ahmed - Muhammed Hmid el-Fk, IIV, Kahire 1390/1970). Abdlvehhb b. Ahmed e-arnnin muhtasar yannda (a.g.e., a.y.) Dh e-inkt lakabyla bilinen ada mellif Muhammed b. Ahmed el-Moritn de Fetul-lh fitiris-Snenil-kbr adyla bir eser kaleme alm, ancak almasnda zaman zaman Beyhaknin deerlendirmelerini ve hadislerin kaynaklarn kaldrd iin eletirilmitir (Necm

Abdurrahman Halef, e-natl-adiyye, s. 116-117). Bu muhtasar Rdvn es-Seyyidin notlaryla birlikte yaymlanmtr (I-V, Beyrut 1398/1978). Ahmed b. Eb Bekir el-Bsr, Fevidl-mnte li-zevidil-Beyha adl eserinde es-Snenl-kbrnn Ktb-i Sitteye olan zevidini tahrc etmi, bu zevidin mellif hattyla eksik bir nshas gnmze ulamtr (Drlktbil-Msriyye, Hadis, nr. 357). Bu eser de bnl-Annb diye mehur olan Muhammed b. Mahmd el-Cezir tarafndan el-Muteaf min Fevidil-mnte li-zevidil-Beyha adyla ihtisar edilmi, bu muhtasarn bir ksm zamanmza kadar gelmitir (Drl-ktbil-Msriyye, nr. 20334b). Beyhak, el-Medal il Kitbis-Snen adl es-Snenl-kbrya giri mahiyetindeki eserinde daha ok ilmin nemi ve limlerin fazileti gibi konulara deinmitir. Muhammed Ziyrrahman el-Azam tarafndan usl-i hadse dair kaybolmu olan birinci cznn bulunmad eksik bir nshas esas alnarak yaymlanan el-Medal (Kveyt 1405/1985) Zeheb tarafndan ihtisar edilmitir (Abdssettr e-eyh, s. 383). esSnenl-kbr zerine younlaan Necm Abdurrahman Halef eseri isnad, metin, cerh ve tadl ile hadis teknikleri ve kaynaklar asndan incelemi, bu konularda mstakil eser ve makaleler yazmtr (bk. bibl.).

BBLYOGRAFYA

Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, es-Snenl-kbr, Haydarbd 1344-57, I, 2, 314; IX, 128; X, 54, 351; a.mlf., es-Snen-ar (nr. Abdlmut Emn Kalac), Karai 1410/1989, neredenin girii, I, 65-66; a.mlf., ez-Zhdl-kebr (nr. mir Ahmed Haydar), Beyrut 1408/1987, neredenin girii, s. 37-38, 43-44; Abdlkerm b. Muhammed es-Semn, et-Tabr fil-mucemil-kebr (nr. Mnre Nc Slim), Badad 1395/1975, I, 425; bns-Salh, Ulml-ad, s. 251; Zeheb, Almnnbel, XVIII, 166; Sbk, abat (Tanh), IV, 9; emseddin es-Sehv, Fetul-mu, Beyrut 1403/1983, II, 376-377; Kef-unn, II, 1007; Kettn, er-Risletl-msterafe, s. 33; Necm Abdurrahman Halef, Ulml-isnd mines-Snenil-kbr, Riyad 1409/1989, s. 174, 179, 181, 183, 201-202; a.mlf., e-natl-adiyye fis-Snenil-kbr lil-mm el-Beya, Mansre 1412/1992, s. 8, 16, 41, 49, 80, 103-175; a.mlf., el-mml-Beya, Dmak 1414/ 1994, s. 111, 117-118, 143-177; a.mlf., Mevridl-mm el-Beya f kitbihis-Snenil-kbr, MecelletlCmiatil-slmiyye, XVIII/ 71-72, Medine 1406, s. 65-95; Ahmed b. Atyye b. Ali el-Gmid, elBeya ve mevfh minel-ilhiyyt, Medine 1412/1992, s. 76-78, 79-80; Abdssettr e-eyh, el-fu-eheb, Dmak 1414/1994, s. 383. Mehmet Efendiolu

SNNET
() Hz. Peygamberin sz, fiil ve onaylarnn ortak ad, er delillerin ikincisi. Szlkte izlenen yol, yntem, rnek alnan uygulama, rf ve gelenek mnalarndaki snnet kelimesinin terim anlam fkh, fkh usul, hadis ve kelm ilimlerinde farkllklar gstermekle birlikte bunlarn hepsi Resl-i Ekremle ilikili olma veya onun yolunu izleme noktasnda birleir. Fkh usul terminolojisinde snnet ncelikle er hkmlerin meruiyet delillerinden ikincisini ifade eder ve Reslullahn sz, fiil veya tasvipleri (takrirleri) eklinde tanmlanr (Teftzn, II, 2). Hadis ilminde de farkl anlaylar mevcuttur, ancak hadis limlerinin ounluunca snnet hadisle e anlaml saylmakta ve yaplan tanm fkh usulyle paralellik gstermektedir (bk. HADS). Yine fkh usulnde dinen yaplmas kesin ve balayc olmakszn istenen fiilleri belirten geni anlamyla mendubun en nemli blmn snnetler oluturur ve fr-i fkh balamnda snnet terimi fiillerin din adan deerlendirilmesi srasnda bu anlamyla kullanlr (bk. SNNET). Kelm ilminde snnet Hz. Peygamber ve ashabnn itikad ve amelde takip ettikleri yol anlamndadr (a.bk.). Kurn- Kermde snnet kelimesi iki yerde oul ekliyle (snen) olmak zere on alt defa geer. Bunlarn bir ksmnda gemi mmetlerin bana gelen ders alnacak olaylar ve gemi mmetlerin takip ettii doru yollar anlamnda, ounda ise lafza-i celle veya zamire izfetle Allahn muamelesinde ikin olan kuralllk / kanunlik mnasnda kullanlr (M. F. Abdlbk, elMucem, snn md.; ayrca bk. SNNETULLAH). Hadislerde snnet kelimesi ve oulu gerek Hz. Peygambere, halifelere ve baka insanlara atfedilerek szlk anlamlar erevesinde, gerekse Resl-i Ekremin peygamber sfatyla uygulayp rettii davranlar anlamnda geni biimde yer almtr. Kim gzel bir det (snnet-i hasene) balatrsa kendisine hem o gzel davrann karl hem de kyamete kadar onu rnek alan kimselerin sevab verilir; yine kim kt bir det balatrsa kendisine hem o davrann hem de kyamete kadar onu rnek alan kimselerin gnah yklenir (bn Mce, Muaddime, 14); Benim ve benden sonraki rid halifelerin snnetine uyun (Eb Dvd, Snnet, 5) melindeki hadisler birinci gruptakilere, Size iki ey braktm, onlara tutunduunuz srece sapmazsnz: Allahn kitab ve peygamberinin snneti (el-Muvaa, ader, 3); Snnetimden yz eviren benden deildir (Buhr, Nik, 1; Mslim, Nik, 5) melindeki hadisler ikinci gruptakilere rnek gsterilebilir (ayrca bk. Wensinck, el-Mucem, snnet md.). Hadis kaynaklarnda, Reslullahtan nakledilen hadisleri toplayp bunlara uygun biimde hayatn dzenleme ynnde aba gstermek ittibus-snne, el-itism bis-snne vb. ifadelerle anlmtr. Sahbe ve tbinin szlerinde snnet kelimesinin Hz. Peygamberin rnek uygulamalar yannda Eb Bekirin snneti, merin snneti ve mslmanlarn snneti ifadelerinde olduu gibi (Buhr, E, 1; Nes, VI, 458; Nevev, IX, 20) daha ok rnek alnan dier davranlar, bazan da namazn snneti ve itikfn snneti ifadelerindeki gibi (el-Muvaa, tikf, 3; Buhr, En, 145) bir ibadetin yaplma ekli anlamnda kullanld grlmektedir. Balangta snnetin, Resl-i Ekrem yannda onun yetitirdii sahbe ile onlar takip eden tbin ve tebeut-tbin nesillerinin yaantlarnda mevcut olduu var sayldndan snnetin derlenmesine ilikin ilk yazl metinler Hz. Peygamberin hadislerinden baka sahbe, tbin ve tebeut-tbinin din ierikli sz ve

uygulamalarn da iermekteydi. mam Mlik gibi baz limlerin Medinelilerin ameli, bizde (Medinede) zerinde ittifak edilmi hususlar, insanlarn uygulamas, bilinegelen uygulama vb. ifadelerle tanmlad uygulama da nemli lde bu anlamda snneti iermekteydi (el-Muvaa, Zekt, 7; By, 61; ayrca bk. AMEL-i EHL-i MEDNE). Ancak bu nitelikteki uygulamalarla toplumdaki rf ve detlerin kartrlmas tehlikesi her zaman mevcut olduundan genel snnet tanmnn daha ak bir hale getirilmesine ihtiya duyulmutur. Kronolojik srayla Eb Hanfe, Mlik, Eb Ysuf, Muhammed b. Hasan ve fi gibi ilk fakihler snnet malzemesinin tesbitinde gittike artan oranda din nitelikli snnet ve yerel rf ve detlerle karm snnetleri birbirinden ayrma abasna girmitir. Leys b. Sadn amel-i ehl-i Medne konusunda Mlike (Yahy b. Man, IV, 487497) ve Eb Ysufun snnet hakknda Evzye (fi, el-m, VII, 337, 343) ynelttii eletirilerde grlen, din ierikli snnetin bu nitelikte olmayan snnetten ayrtrlmas bilinci en yksek dzeyde ifadesini finin er-Rislesinde bulmutur. Bu olgu XX. yzyl arkiyatlar tarafndan, Hz. Peygamberin sz ve tasarruflarnn Kuran yannda din hkmlerin ikinci kayna olarak tanmlanmasnn, dolaysyla Reslullahn hadislerinin snnetin veri taban diye belirlenmesinin ilk defa fi tarafndan ortaya atld veya en azndan bu yaklamn onun tarafndan sonulandrld, daha nceki nesillerin alglamasnda Resl-i Ekremin rolnn bu ekilde tanmlanmad, aksine snnetin hadislerden bamsz salt gelenek anlam ierdii iddiasna temel yaplmtr. Halbuki terim olarak snnetin balangta sadece Hz. Peygamberin rolne iaret etmedii doru olsa da onun sz ve davranlarnn din hkmlerin kayna olduu dncesi ilk slm toplumundan itibaren temel bir ilke eklinde grlmektedir. fi gibi limlerin yapt i, snnet kelimesinin baka kullanmlarndan ayrtrlarak sadece Reslullaha atfen kullanmn salama ynnde terimsel bir yenilik getirmektir. er-Risle dikkatle incelendiinde finin, slm ilim evrelerinde yerleik dncenin izini srerek onu ilk defa tutarl bir teorik erevede ifade etmekten baka bir ey yapmad grlr (ayrca bk. er-RSLE). Snnet, Reslullahn ve ashabnn andan bakldnda beer dzlemde yaanan slm hayat modeli idi ve bu ynyle bir uygulamalar btnyd. Fakat mam Eb Hanfenin ya da finin yaad dnemden bakldnda iindeki z slm unsurlarn ayrtrlarak bu uygulamalarn evrensel slm hayat tarzna temel tekil edecek biimde kurgulanmas gerekiyordu. finin er-Rislesinde grlen kurgusal dil ve sylemin sebebi budur ve fi yahut onu takip edenler mevcut anlay ve uygulamadan bamsz bir teori ihdas etmi deildir. Mesel fi ncesi fkh limleriyle fi arasnda, Resl-i Ekreme aidiyeti yaygn biimde bilinen din ierikli uygulamalarn snneti tekil ettii konusunda farkl bir anlay yoktur. Bununla birlikte tedvin a ncesinde yaygnlamam haber-i vhid rivayetlerin tesbiti, bunlarn Hz. Peygamberin snneti anlamnda rneklik tekil edip etmeyecei, eer ediyorsa hangi artlarda ettii konusunda fi ile dierleri arasnda farkl anlaylar vardr. Bu husus, arkiyatlarn aratrmalarnda iddia edildii gibi Resl-i Ekremin otoritesinin kabul edilip edilmemesiyle ilgili bir tartma olmayp sadece ondan nakledilen verilerin sahihliinin tesbitiyle ilgilidir ve bu abalar neticesinde fkh usul ilminde ortaya konan ekliyle snnet teorisi ortaya kmtr. Hkm Kayna Olarak Snnet. Mslmanlar iin Reslullaha uymann gereklilii onun davranlarndaki rneklik zelliine dikkat eken (el-Ahzb 33/21), ona uymay (l-i mrn 3/31) ve itaati (mesel l-i mrn 3/32) emreden, kendisine Kuran aklama grevinin verildiini ifade eden (en-Nahl 16/44) yetlerden anlalmaktadr. Ayrca Hz. Peygamberin kitab ve hikmeti rettiini bildiren yetlerde geen hikmet kelimesinin (mesel bk. el-Bakara 2/129) slmda din

bilgiyi belirlemede Reslullahn rolne, dolaysyla snnete iaret ettii baz limlerce dile getirilmitir (mesel bk. fi, er-Risle, s. 245-257). Bu yetler ve Resl-i Ekremin konuya ilikin beyan ve tavrlar nda onun yirmi iki yl aan peygamberlik dnemi boyunca Kurn- Kermi aklayp uygulayan sz ve davranlar din hkmlerin ikinci kayna olarak alglanm, daha sonra Kuran ve Snnet eklinde ifade edilen bu ilke btn slm mezheplerinin ittifak ettii bir temel saylmakla birlikte snnet, Kurann lafzyla da vahiy (vahy-i metlv) olmasna karlk lafz deil mnas vahiy (vahy-i gayr-i metlv) kabul edilerek Kuranla ayn konumda tutulmasa bile onu tamamlayan bir konumda grlm ve deiik alardan snflamalara tbi tutulmutur. Bunlardan snnetin sonraki nesillere intikal biimini esas alan ayrm snnetin shhati meselesiyle ilgilidir. Yapsal zellii asndan uygulanan ayrmda snnetin Hz. Peygamberin szleri (kavl), eylemleri (fiil) ve onaylayc tavrlar (takrir) olmak zere trden olutuu tesbit edilmitir. Reslullahn grd ve duyduu halde onay biiminde yorumlanabilecek tavrlar anlamna gelen takrir snnetin ilgili davrann en azndan yasaklanmadn gsterdii, szl snnetin ierdii emir ve yasaklarn ise ilke olarak Kurandakiler gibi balayc olduu kabul edilmitir. Ancak Kurn- Kerm lafz ve mna ynnden mtevtir olduundan byk ounlukla haber-i vhidlerden meydana gelen snnet pratikte Kurandan farkl bir konuma sahip olmutur. Hz. Peygamberin fiilleri tek bana balayc bir otoriteye sahip bulunmamakla birlikte eitli karnelerle din nitelik kazanabilecek mahiyette grlmtr. Mesel bir yiyecei yemesi gibi, bir eyin Reslullah tarafndan yapldnn tesbit edilmesi o eyin en azndan gnah olmayp mubah sayldn gsterir. Bir eylemi Resl-i Ekremin din bir vecbeyi yerine getirmek iin yapt biliniyorsa o eylem balayc bir kural olur; dier bir ifadeyle szl bir emrin nasl yaplacan gsteren eylem o emrin hkmn alr. Mesel Hz. Peygamberin namazn nasl klnacan gsteren fiil hadisleri byledir. Onun din vecbeler dnda ibadet (takarrub, kurbet) amacyla yapt bilinen eylemlerin mslmanlar bakmndan zorunlu olmasa da dinen tevik edildii kabul edilir; bir eylemi ounlukla yapp bazan terketmesi ise o eylemin daha gl biimde tavsiye edildiini gsterir. Snnetin kaynaklk deerini belirleme balamnda Hz. Peygamberin Kurann ifadesiyle hem bir beer olduu hem de vahiy alma zelliine sahip bulunduu dikkate alnp (el-Kehf 18/110; Fusslet 41/6) slm limlerince belirli ayrmlar yaplmtr. Buna gre Reslullahn srf insan olarak davranlar din hkm ifade etmese de ona olan sevginin bir tezahr eklinde bu konuda onu izleyenin niyetinden dolay uhrev mkfat elde edebilecei kabul edilmitir. Resl-i Ekremin peygamber sfatyla yapt davranlar ise din hkm kaynadr. Ayrca onun devlet bakan, kumandan, yarg, aile reisi, kanaat nderi vb. rolleri ve konumlar da vardr. Bu sfatlar bir ynyle Reslullahn insan zelliklerinden eler tarken ayn zamanda peygamberlik zelliinden doan eler de barndrmaktadr. Dolaysyla onun bir sz veya tasarrufunun din-evrensel bir nitelik mi tad yoksa salt insan bir kanaat veya yarg m ierdiinin tesbit edilmesi din hkm kayna olan snnetin kapsamnn tanmlanmas asndan nemlidir. Bu belirlemede Kurn tebliin temel l alnmas gerektii ise aktr. Snnet fkh hkm kaynaklar sralamasnda teorik olarak Kurandan sonra gelse de slm dncesinde snnetle Kurann bir btnlk arzettii var saylr ve ancak Kuranda mevcut bir hkmn snnette yer alan bir rivayetle fiilen eliip uzlatrlmasnn mmkn olmad durumlarda Kurandaki hkmn alnp o rivayetin terkedilecei kabul edilir. Fakat bu durumda bir limin ak diye nitelediini dieri kapal grebildii veya birinin uzlatrlabilir sayd yet ve hadisleri dieri uzlatrlamaz sayabildii iin ictihad ve uygulamada farkl sonulara ulalmtr. Esasen snnette

yer alan hkmler Kurandaki hkmlerle karlatrldnda drt durum ortaya kar. 1. Kurandaki hkme tamamen uyan snnet. Bu durumda snnet Kuran teyit edici niteliktedir. Mesel, Gnl honutluu olmakszn bir mslmann mal bir bakasna hell olmaz hadisi (Msned, V, 72), Ey iman edenler! Karlkl rzaya dayanan ticaret mstesna mallarnz aranzda haksz sebeplerle yemeyin yetinin (en-Nis 4/29) getirdii hkm ifade etmektedir. 2. Kurandaki hkm aklayan snnet. Kurandaki mcmel ve mkil lafzlar akla kavuturan, umumi hkmleri tahsis eden ve mutlak hkmleri takyit eden snnet bu ksm oluturur. Mesel namaz vakitlerini ve rekatlarn, namazda kraati bildiren hadisler, Namaz kln yetini (el-Bakara 2/43) aklamaktadr. Bir kadn halas veya teyzesi zerine nikhlanamaz hadisi (Buhr, Nik, 27), Bunlarn yukarda saylanlarn dndakiler size hell klnd yetinin (en-Nis 4/24) umumunu tahsis etmektedir. 3. Kuranda hkm bulunmayan meseleler hakknda hkm getiren snnet. Mesel ninenin miras hakkna sahip olduunu bildiren, sadaka-i ftr ve vitir namazn ter klan hadisler byledir. 4. Kurandaki hkm nesheden snnet. Anne, baba ve akrabaya vasiyet yaplabileceini bildiren yetin (el-Bakara 2/180), Mirasya vasiyet yoktur hadisiyle (Eb Dvd, Vey, 6) neshedilmesi bu durumun rnekleri arasnda zikredilir. Ancak bu gr Kurann snnetle neshedilebileceini kabul eden ounlua aittir (bk. NESH). Shhat Asndan Snnet. Hz. Peygamberden nakledilen snnet malzemesinin ona aidiyetinin doruluunu (shhat) tesbitte nasl bir yol izlenecei hususu kelmda ve fkh usulnde haber teorisi esas alnarak zlmtr. Bir kimseye grmedii olayla ilgili verilen bilginin (haber) akl adan kesin doru, kesin yanl ve ihtimalli olmak zere e ayrld bu teoriye gre mesel Hz. Muhammedin yaad, Kuran tebli ettii, namaz, oru ve hac gibi dinin temel hkmlerini insanlara rettii vb. bilgiler o dnemden itibaren byk kitleler tarafndan nesilden nesile tevtr yoluyla aktarlan kesin doru haberlerdir (bk. MTEVTR). Buna karlk onun Hz. Ms dneminde yaad gibi tarih gereklere aykr bilgiler kesin yanl haberlerdir. Bu iki kategori dnda kalan haberler ise ihtimalli olarak nitelenmi ve bilgi deeri tartmaya ak saylmtr (bk. HABER-i VHD). Konu bilgi kuram asndan deerlendirildiinde mtevtirin zorunlu kesin bilgi, haber-i vhidin ise kesin olmayan baskn kanaat oluturduu kabul edilir. Hanefler bu ikisi arasnda mehur haber diye bir nc kategoriden sz eder. Mehur onlara gre baskn kanaatin stnde, fakat kesin zorunlu bilginin altnda insann kalbini ve zihnini tatmin eden bir bilgi trdr (bk. MEHUR). Mtevtir snnetin din hkm inasnda kaynak deeri tadnda gr ayrl yoktur; mehur haberler de byk ounluk tarafndan bu kapsamda grlr. Haber-i vhidin din hkm koyup koyamayaca ise tartma konusudur. Ehl-i hads ve onlar gibi dnen baz fkh mezhepleri, bu nitelikte de olsa hadisilerin llerine gre sahih kabul edilen hadisin din hkmlere dayanak tekil edecei grndedir. Ancak slm limlerinin ounluu, bu tr hadislerin prensip olarak slmn inan esaslar dndaki konularda ve Kuranla mtevtir snnet yannda mctehidin inceleme szgecinden geirilmesinden sonra hkm kayna olabilecei kanaatindedir. Bu yaklam, Hz. Peygamberin otoritesinin sorgulanmas deil ona nisbet edilen bilgiyle ilgili gvenilirlik kukusunun dile getirilmesidir. Bylece slmn esaslar kesin bilgi salayan yollarla tesbit edilirken temel slm hkmlerin dndaki alanlarda ihtimalli bilgilere dayanlabilmesi, zaman ve artlara gre farkl ekillerde yorumlanabilecek esnek bir slm anlaynn olumasna imkn hazrlamtr. slm limlerinin byk ounluu fkh, kelm ve ahlkla ilgili prensipleri belirlerken mtevtiri hareket noktas alm ve ihtimalli bilgileri bu ana esaslar erevesinde yorumlamtr. Bylece snnet

bir yandan tefsir, hadis, fkh, kelm ve tasavvuf eserlerinin ortak paydasn oluturan bir z ve temeli yaatm, te yandan deien zaman ve artlarda ortaya kan alternatif yorumlar olan mezheplerin meydana gelmesine zemin hazrlayan etkenler arasnda zel bir yere sahip olmutur. Snnet ve ada Tartmalar. Klasik snnet teorisi XVIII. yzyla kadar byk lde korunmutur. Daha sonra slm dnyas smrgeci glerin saldrlarna mruz kaldka geleneksel din dnceler sorgulanmaya ve slm toplumunda slah arlar dile getirilmeye balanmtr. Bu slah projelerinin temel iddiasna gre slm dncesinde slmn znden, yani Kuran ve Snnetten sapma meydana geldii iin mslmanlar gerilemitir ve Kuranla Snnete dn olmakszn bu gerilemeyi durdurmak mmkn deildir. Bu balamda snnet denildiinde ounluk, gemite slm limlerinin eitli ekoller araclyla gelitirdikleri snnet yorumlarn iine alan bir snnet anlayna sahipken ehl-i hads veya Selef nitelemesiyle ne kan gruplar snneti sadece hadis mecmualarna hasreden bir yaklam benimser. kinci tr anlay, ounluk tarafndan baz noktalarda slm dncesini zengin birikiminden mahrum brakmak ve mslmanlarn dncesini dar kalplara hapsetmekle eletirilmektedir. te yandan modernizmin etkisiyle gelenei yanllardan arndrma sylemiyle ortaya kan baka yaklamlar da vardr. Bunlarn en radikali, slmn Kuran dnda vahiy temelli bilgi kayna bulunmadn iddia eden Kuranclk / melcilik dncesidir. Dier bir kesim ise snnetin otoritesini inkr etmemekle birlikte hadislerin zellikle modernist ideolojiyle elitii kabul edilen unsurlarnn uydurma olduunu ileri srmektedir. Bu balamda kadnlarla ilgili hadisler nemli bir yer tutmaktadr. Modernist yntem, tutarl bir metodolojiye dayanmadan srf modern hayatla veya aydnlanmac aklla elitii varsaymndan hareket edip hadislerin shhatine dair keyf hkm vermekle itham edilmitir. Modernizmin dar din anlayn esas alan bir baka yaklam ise Hz. Peygamberin otoritesini bu anlamyla din alana hapsederek, onun hayatn her alannyla ilgili retilerini ve rnekliini (snnetini) sadece kiiyle yaratcs arasndaki mnev-ruhan saha ile snrlamaktadr. Bu yaklam, byk ounluk tarafndan madde-mna ve dnya-hiret arasnda dengeli bir tutumu benimseyen slmn zelliklerine uymamakla eletirilmitir. Ksacas, gnmz slm limlerinin ounluuna gre snnet, Kuran ilkelerinin hayata geirilmi ve gnlk yaay formlarna dklm ekli olup snneti esas almayan dnce ve hayat tarznn slm nitelik kazanmas mmkn deildir. Ancak snnetin yalnz hadislere indirgenip lafzc (literalist) yorumlama yntemine tbi klnmasyla modern an zorlamalar sonucunda bir ksmnn feda edilmesi yaklamlar arasnda dengeli ve tutarl yntemler takip edilerek yorumlanmas ve Hz. Peygamberin evrensel mesajnn gnmz dnyasna anlalr ekilde sunulmas gerekir.

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, snn md.; et-Tarft, snnet md.; Tehnev, Kef (Dahrc), I, 979-983; Msned, V, 72; fi, er-Risle (nr. Ahmed M. kir), Kahire 1359/1940, tr.yer.; a.mlf., el-m, VII, 337, 343; Yahy b. Man, et-Tr, IV, 487-497; Belzr, Ensb (Zekkr), VI, 126-128; Nes, es-Snenl-kbr (nr. Abdlgaffr Sleyman el-Bndr - Seyyid Kesrev Hasan), Beyrut 1411/ 1991, VI, 458; Taber, Tr (Ebl-Fazl), IV, 237-238; Cesss, el-Ful fil-ul (nr. Uceyl Csim en-Neem), Kveyt 1414/1994, III, 35-244; Eb shak e-rz, erul-Lma (nr. Abdlmecd Trk), Beyrut 1408/1988, I, 545-564; II, 567-656; emsleimme es-Serahs, el-Ul (nr. Ebl-

Vef el-Efgn), Haydarbd 1372 Beyrut 1393/1973, I, 374-381; Gazzl, el-Mstaf (nr. Hamza b. Zheyr Hfz), Cidde, ts. (erketl-Mednetil-mnevvere), II, 120-292; Nevev, eru Mslim, IX, 20; tb, el-Muvfakt: slm limler Metodolojisi (trc. Mehmet Erdoan), stanbul 1993, IV, 1-5; Teftzn, erut-Telv, Kahire 1377/1957, II, 2; J. Schacht, The Origins of Muhammadan Jurisprudence, Oxford 1954, tr.yer.; a.mlf., Sur lexpression sunna du prophete, Mlanges dorientalisme offerts Henri Mass, Tehran 1963, s. 361-365; a.mlf., An Introduction to Islamic Law, Oxford 1964, s. 28-36; M. M. Bravmann, The Spiritual Background of Early Islam: Studies in Ancient Arab Concepts, Leiden 1972, s. 123-198; Charles J. Adams, The Authority of Prophetic Hadith in the Eyes of Some Modern Muslims, Essays on Islamic Civilization: Presented to Niyazi Berkes (ed. D. P. Little), Leiden 1976, s. 25-47; M. Mustafa el-Azami, On Schachts Origins of Muhammadan Jurisprudence, Riyad 1985, tr.yer.; M. Yusuf Guraya, Origins of Islamic Jurisprudence: With Special Reference to Muwatta Imam Malik, Lahore 1985, tr.yer.; Mehmed Hayri Krbaolu, slm Dncesinde Snnet: Yeni Bir Yaklam, Ankara 1993, tr.yer.; a.mlf., slm Dncesinde Hadis Metodolojisi, Ankara 1999, tr.yer.; Fazlur Rahman, Islamic Methodology in History, Karachi 1994, s. 27-84; Ahmad Hasan, The Early Development of Islamic Jurisprudence, Islamabad 1994, s. 85-114; Abdlgan Abdlhli, cciyyets-snne, Riyad 1415/1995, s. 45-84; D. Brown, Rethinking Tradition: Modern Discussions of Sunna in Egypt and Pakistan, Cambridge 1996, tr.yer.; Adem Yerinde, Ahkm yetlerinin Tefsirinde Snnetin Yeri (doktora tezi, 1997), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 110-135; Musa Crullah Bigiyef, Kuran ve Snnet likisine Farkl Bir Yaklam: Kitbus-Snne (trc. Mehmet Grmez), Ankara 1998, s. 7-11; Abdullah Aydnl, Rivayet Asrnda Snnet Kavram, Kuran ve Snnet Sempozyumu, 1-2 Kasm 1997: Bildiriler, stanbul 1999, s. 91-98; Yasin Dutton, The Origins of Islamic Law: The Quran, the Muwatta and Madinan Amal, Surrey 1999, tr.yer.; a.mlf., Sunna, Hadith and Madinan Amal, Journal of Islamic Studies, IV, Oxford 1993, s. 1-31; a.mlf., Amal v. Hadth in Islamic Law: The Case of Sadl al-Yadayn (Holding Ones Hands by Ones Sides) While Doing the Prayer, Islamic Law and Society, III/1, Leiden 1996, s. 13-40; Snni Paradigmann Oluumunda afinin Rol (haz. M. Hayri Krbaolu), Ankara 2000, tr.yer.; brahim Hatibolu, adalama ve Hadis Tartmalar, stanbul 2004, tr.yer.; Murteza Bedir, Fkh, Mezhep ve Snnet: Hanefi Fkh Teorisinde Peygamberin Otoritesi, stanbul 2004, tr.yer.; a.mlf., Snnet: Hz. Peygamberin Evrensel Mesaj, stanbul 2006, tr.yer.; Zafar Ishaq Ansari, Juristic Terminology Before Shafii: A Semantic Analysis with Special Reference to Kufa, Arabica, XIX, Leiden 1972, s. 255-300; J. Burton, Notes Towards a Fresh Perspective on the Islamic Sunnah, BSMES, XI (1984), s. 3-17; G. H. A. Juynboll, Some New Ideas on the Development of Sunna as a Technical Term in Early Islam, Jerusalem Studies in Arabic and Islam, X, Jerusalem 1987, s. 97-118; a.mlf. - D. W. Brown, Sunna, EI (ng.), IX, 878-881. Murteza Bedir Kelm. Kelm limleri snneti Hz. Peygamber ve ashabnn itikad ve amelde takip ettii yol diye tanmlam, bidat da bunun kart olarak kullanmtr. Dier bir ifadeyle snnet mmetin hkim din anlayn, bidat ve dallet ise bu yoldan sapmay ifade eder. slmn ilk dnemlerinde

gerekletirilen fetihler sonucunda deiik inan ve kltrlere sahip insanlarn kendilerini slm dnyas iinde bulmalar neticesinde baz blgelerde bidat ve hurafeler zuhur etmeye balam, bunu nlemek amacyla Kuranda ve Snnette yer alp sahbenin benimsedii inanlar ortaya koyan risleler yazlm, bunlara genel olarak Kitbs-Snne ad verilmitir. Vkdnin Kitbs-Snne vel-cemas, bn Eb sm, Abdullah b. Ahmed b. Hanbel, Eb Bekir el-Halll, bn Bbeveyh elKumm ve Ebl-Ksm el-Lleknin Kitbs-Snneleri bunlara rnektir. Kitbs-snneler iinde mmetin yetmi frkaya ayrlaca, cedele bavurmann ve dnya ehliyle oturup kalkmann ktl, snnete uymann gereklilii, fiten ve melhim, kabir azab, efaat gibi konulara ve Havric, Cehmiyye, Mrcie gibi mezheplerin grlerini reddeden rivayetlere yer verilmitir. Bu eserlerin mellifleri, mtevtir olup olmadna bakmakszn sika rviler tarafndan rivayet edilen haberlere dayanan inanlara itibar etmekte saknca grmemitir. bn Kuteybe, bn Huzeyme, Tahv, Eb Yal el-Mevsl, Ahmed b. Hseyin el-Beyhak gibi melliflerin eserleri byledir. Sz konusu melliflerin bazan zayf, hatta uydurma hadislere yer verdiklerini gren kelm limleri, yazl amalarnn aksine bidatlarn taycs haline gelen bu tr eserlerde yer alan rivayetleri tenkit etme ve deerlendirme ihtiyac duymulardr (bk. KTBs-SNNE). Mteahhir Selef limlerinden bn Teymiyye itikadn esasta Kuran ve Snnete dayandn, sahih rivayetlerle nakledilen hadislerin akla aykr olmayacan, dolaysyla bir kiinin kendi akln esas alp bu tr haberlere kar kmasnn tasvip edilemeyeceini belirtir. slmn inan esaslarn tesbit edip bidatlara kar durmaya alan kelmclar itikad meselelerde kullanlacak verilerin kesin ve gvenilir olmasn art komu, bir haberin kesin bilgi ifade etmesinin ancak tevtr yoluyla rivayet edilmesi halinde mmkn olacan savunmutur. Kesin bilginin aklselim, salam duyular ve doru haber yollarndan biriyle gerekleebileceini, doru haberin de mcize ile teyit edilmi resuln haberi ve mtevtir haberden meydana geldiini kabul etmilerdir. Bylece mtevtir derecesine ulamam haberin tek bana delil olarak kullanlmas kelmclarla hadisiler arasndaki tartma konularndan birini tekil etmitir. lk dnem i kaynaklarnda bir fiilin snnet olmas veya bir haberin kesin bilgi ifade etmesi iin onu rivayet edenler arasnda Ehl-i beyte mensup kiilerin bulunmas gerektiini bildiren, ilk halife ile ie, Talha ve Zbeyr gibi ileri gelen sahbleri ve onlara sempati duyanlar dinde samimi olmamakla itham eden baz ifadelere rastlanmakla beraber son dnem i limleri bu konularda daha hogrl bir tutum sergilemektedir. Bunlar, Peygamberin size verdiklerini aln, sakndrdklarndan uzak durun melindeki yet (el-Har 59/7) gereince slmn itikad konularn ve temel hkmlerini Allahn kitabndan sonra Reslullahn snnetinden almay kabul etmekte, bu bilgilerin Ehl-i beyte mensup sahbler tarafndan rivayet edildiini sylemektedir. Onlara gre bu tr bilgilerin temel kaynaklar Kleynnin el-Kf, eyh Sadkun Men l yauruhl-fah, Eb Cafer et-Tsnin et-Tehb ve el-stibr adl eserlerinden oluan Ktb-i Erbaadr. mamlar, Hz. Aliden itibaren bu bilgileri Resl-i Ekremden alarak nakletmilerdir. Hz. Alinin Kitbl-Cmia adl eseri bu ekilde olumutur. Ehl-i kblenin tekfir edilemeyecei esasn benimseyen gnmz as sahbeyi tekfir etmemekle beraber onlarn tamamna adl vasfn nisbet etmez. Onlara gre sahbenin tbinden fark nbvvet nurunu mahede etmi olmalardr, bunun tesinde bir ayrcalklar yok