You are on page 1of 1524

TTN

Yeni ktann 1492de kefiyle birlikte anavatan Amerikadan Avrupaya getirilen ttn XVI. yzylda dnyaya yaylarak Akdeniz zerinden Osmanl topraklarna girdi. lk yllarda tabaka/tabaga, sonraki dnemlerde resm dilde duhn, halk arasnda ttn diye adlandrld. Osmanl topraklarna getirili tarihini Hezrfen Hseyin Efendi 1598, Peuylu brhim 1600, Ktib elebi 1601, Nam 1606 olarak kaydeder. Msrl lim brhim el-Lekn ise ttnn XVII. yzyln sonlarnda ortaya ktn ve Anadoluya Cil adl bir ngiliz tarafndan getirildiini belirtir. Halbuki sz konusu tarihler ttnn ilk ithal tarihi deil zellikle stanbula youn biimde getirilmeye baland yllar gsterir. lk getirili tarihi ise en ge 1570ler olmaldr. Yabanc tccarlar tarafndan her hastala are diye tantlan ttnn tketiminin hzla yayl imparatorlukta din tartmalara ve siyasal tepkilere yol at. Din tartmalarda ttnn haram, mekruh veya mubah olup olmad, yasaklanp yasaklanmayaca konusu gndeme geldi. Siyas tepki ise dier devletlerde olduu gibi retim, ticaret ve tketim meselelerinde younlamt. 1609da ttnn yasaklandna dair ilk fermanda bir iki yldan beri ngiltereden tabaga adnda bir yapran getirildii, halk arasnda iiminin giderek yaygnlat, ky ve kasabalarda bu yapran ekilip pazarlarda satld, insanlarn bu yapra imekle megul olduklar ve ilerinden geri kaldklar, hastalklarn ortaya kt, lmlerin artt, bu sebeple lkede ekiminin, ticaretinin ve iiminin yasakland, emre uymayanlarn iddetle cezalandrlaca bildiriliyordu. Bu yasaklama fermann 1610, 1614, 1618 yllarnda yenileri takip etti. 1619daki fermanda yasaklanmaya dair fetva da alnd belirtiliyordu. Yasaklamann temel sebeplerinden biri de bu yeni maddenin geleneksel retim faaliyetini bozmasyd. Ayrca korumac anlaylar ne kt. Yasaklar IV. Murad dneminde daha da sk hale geldi. 1633te stanbulda byk tahribata yol aan yangnn sebebi ttn olarak gsterilince kontroller arttrld. 1640ta IV. Muradn lmnn ardndan yasan etkisi azald. Ttn itii bahanesiyle Halep kadlndan azledilip Kbrsa srlen Bah Mehmed Efendinin eyhlislm olduktan (1649) sonra ttnn mubahlna dair fetva vermesiyle yasaklama gevedi; fakat kaldrlmas konusunda ferman da yaymlanmad. Devletin 1688de ttn resmen vergilendirmeye tbi tutmas onu kabullendii anlamna geliyordu. Giderek artan ttn kullanm ve talep geleneksel Osmanl iftisini daha krl olan bu bitkinin retimine ynlendirdi. XVI. yzyln sonlarna gelindiinde Aydn, Saruhan (Manisa), Biga, Bursa, Edirne, Filibe, Sofya, Belgrad, Halep ve am blgelerinde ttn retiliyordu. 1609-1649 yllarnda yasaa ramen Karaman, ankr, Adana, Payas ve Antakya ile Mentee ve Makedonya blgeleri ttn retimi yaplan yerler arasna katld. Yasak sebebiyle ttn retimi daha ziyade kontroln olmad kasaba ve kylerdeki ba, bahe, hatta dalk tepelik alanlarda yaplyordu. 1649da kan fetva ile yasak denetiminin azalmas ttn tarmnn kasaba ve kylerden kaza ve ehirlere doru yaylmn salad. lk ticar amal ttn tarm 1583te Milasta balad. Ttn ekim alanlarn tesbit eden 1691 tarihli tahrire gre imparatorlukta toplam krk bir kazann 819 kynde 10.273 ifti, 10.177 dnm alanda ttn ekmekteydi. Kazalarn % 66s Rumeli, % 34 Asya topraklarnda olup kylerin % 80i Rumeli, % 20si Asya blgesinde idi. XVIII. yzyl banda ttn ekilen kazalarn says imparatorluktaki toplam kazalarn % 10u oranndaki 180e, 1700-1750 arasnda 200e, 17501800 arasnda 300e, 1800-1850 yllar arasnda 367ye ulat. Bylece ttn ekili toprak miktar 50.000 dnme kt. XIX. yzyln son eyreinde ise yaklak 1 milyon dnme ykseldi.

Her iklime uyum salama zellii olan ttn yetitirildii blge ve yerlerin adn ald, zamanla kalitesine gre snflandrld. XVII. yzyln sonlarnda imparatorlukta yetien alt farkl ttn cinsi bulunmaktayd. Bunlar Makedonya blgesinin Yenice ve Vardar Yenicesi, Filibe ovasnn Krcaali, Ege blgesinin Milas, Halep ve am blgesinin imadiye ve cebeliye adl ttnleriydi. Yenice ile Vardar Yenicesi en kalitelisiydi. Vergilendirmede hepsi kendi iinde kalitesine gre l, evsat ve edn olarak snfa ayrlmt. XVIII. yzyl boyunca tarmdaki gelime ve profesyonelleme ile birlikte ttn cinsleri oald; XIX. yzyln ortalarnda birinci snf ttnler talk, aynal ve halifeler idi. Bunlara gbek veya beyaz bez bohaya sarldklar iin beyaz boha denirdi. Ayrca XVIII. yzyln ortalarndan itibaren randan ithal edilen nargile ttn tmbeki de bu snf iindedir. kinci snf ttnler ortakyler, karyaka, kurudere, karacakoyun adyla bilinip yapldklar denk bezinden dolay kenevir boha diye adlandrlrd. nc snf ttnler dizi, basma, prsan, demirlibasma, paralk olup da tabir olunurdu. Drdnc snf ttnler Krcaali, kzldeli, metaniye, kamarl, dombasar ve gur idi. Ttn ticareti Avrupal tccarlarn getirdiklerini pazarlayan araclarla balad. Tarmn balamasyla profesyonel bir tccar grubu meydana geldi. 1649dan sonraki srete tketim ve tarmnn yaylmasna paralel olarak tccar says artt. XVIII. yzyl bana gelindiinde ounluu mslman olan, hem blgesel hem de blgeler ve ehirler aras ttn ticaretiyle uraan bir tccar grubu vard. Dirlik sahipleriyle vakf toprak idarecileri daha ok blgesel ticarette rol oynadlar. XVIII. yzyln ortalarndan itibaren Ege, Tuna sahilleri ve merkezden uzak blgelerdeki yanlar ttn ticaretinde etkin hale gelirken yerli gayri mslim ttn tccarnn says da artmaya balad. Fakat hibir vakit sayca ounluu oluturmad. stanbul Ttn Gmr verilerine gre 1697de stanbula ttn getiren tccar says 172 olup bunlarn % 94 mslman, % 6s gayri mslim; 1817de tccar says 954 olup % 57si mslman, % 43 gayri mslimdi. Selnikte 1697de 57 tccarn % 95i mslmanlardan, % 5i gayri mslimlerden meydana geliyordu. 1773te Selnikte 235 ttn tccarndan % 80i mslman, % 20si gayri mslimdi. Ttn ticaretinde yabanclar da faaliyet gstermekteydi. Bunlar daha ok Avrupaya ttn ihra ediyordu. XVII. yzyln sonlarnda Fransz ve Venedikli tccarlar zellikle Selnikte toplanmlard ve Makedonya blgesinde retilen ttnleri Avrupaya satyorlard. XVIII. yzyln ortalarndan itibaren yabanc tccar arasna Basra ve Badat blgesinden tmbeki getiren ranl tccarlar katld. 1793ten itibaren Avusturyal tccarlarla Rus tccarlar Karadenizde, ngiliz tccarlar Badat-Halep-am gzerghnda tmbeki ticaretine giritiler, ayrca Amerikan ttnn Msra ithal etmeye baladlar. mparatorlukta retilen ttnn byk bir ksm ieride tketilmekle birlikte nemli lde Avrupaya da ihra edilmekteydi ve Selnik en byk ihra gmr idi. Lazkiye, Ortadou ve ran tmbekisini Akdenize, noz ise (Enez) Filibe ttnlerini Msra gnderen nemli merkezlerdi. Bunlara XVIII. yzyln ikinci yarsnda Kavala ile zmir, XIX. yzylda Samsun ve Adriyatikteki Dra katld. XVII. yzyl sonlarnda Fransa ile Venedik ttn ihracatnn yapld iki lke iken XVIII. yzyln ilk eyreinden itibaren Avusturya ve Rusya da bu lkeler arasna girdi. 1689da Selnikten Avrupaya yaplan aylk ttn ihracat 92.477 okka idi. Bu miktar 1722de 717.728 okkaya, 1736da 1.143.100 okkaya ykseldi. 1756-1764 yllarnda 2 milyon okkaya kt. 1764ten yzyln sonuna kadar ttn ihracat 1,5 milyon okka dzeyinde seyretti. Bu miktar Msra

gnderilenlerle birlikte 2,5-3 milyon okka arasndayd. XIX. yzyln ilk yarsnda ihracat, Fransz htillinin ardndan Avrupadaki siyas gelimelerle XVIII. yzyln sonlarnda Avrupa ttn retimindeki art yannda Amerikan ttn gibi d, Mora ayaklanmas ve Kavalal Mehmed Ali Paa isyan gibi i sebeplere bal olarak d gsterdi. hracat 1810da 406.000, 1811de 23.000, 1816da 75.000, 1817de 226.000, 1818de 35.000, 1819da 80.000 ve 1820de 339.000 okka oldu. Mora syan yznden 1821de 26.000 okkaya geriledi ve 1840 ylna kadar bu seviyede kald. 1838 Ticaret Antlamas sonrasnda ttn ihracatndan alnan ek vergilerin kaldrlmasyla ihracat artmaya balad. 1861de vergi alnmamas yannda Amerika i sava yznden ihracatta patlama oldu. 1878 ylna gelindiinde Msra yollananlar dahil olmak zere bu miktar 10 milyon okkaya kt ve imparatorluun sonuna kadar 7-10 milyon okka seviyesinde seyretti. Balangta Avrupadan kylm olarak getirilen ttn kiiler ve esnaf tarafndan perakende satlrken zamanla yerli ham ttn kyp satan bir esnaf grubu ortaya kt. XVII. yzyln sonunda bunlarn tamamna yakn mslmand. 1696da stanbulda 366 ttnc esnaf olup Surii, Galata, Tophane, Eyp ve skdarda faaliyet gsteriyordu. Bunlar 1726da lonca tekiltlarn kurdular. 1782de saylar 1709a ulat ve ttnc esnaf loncasnn isteiyle gedik uygulamas balatld. Buna ramen 1831de saylar 1744e ulat. Gedik sahibi olanlar dnda kefilsiz kyc denilen ve izinsiz ekilde sokak aralarnda terbiyeli ttn diye adlandrlan, iine toprak ve yaprak kartrlm hileli ttn satan kiiler ortaya kt. XVII. yzylda ttnc esnafnn % 99u mslman, % 1i yahudi iken XIX. yzyln ortalarnda % 65i mslman, % 30u hristiyan ve % 5i yahudilerden oluuyordu. Ttn sektrndeki dier esnaf grubu llecilerdi. nceleri Avrupadan getirilen lleleri rnek alp testici, anak, mleki, kandilci esnaf lle imal etmeye balad. Ttn tketiminin yaylmasna paralel olarak lleci esnaf dodu; XVIII. yzyln ilk yarsnda Surii, Galata, Eyp ve skdarda lleciler vard. XVIII. yzyln ilk eyreinde loncalarn kurdular. Tophanedekiler kalp lle, Kasmpaadakiler har lle veya mkras lle, dier kazadakiler ark llesi denilen lleler Vize, Davutpaa, Fener ve Beyolunda bulunan topraktan imal edilirdi. 1860larda sigara kdnn kullanlmas, 1887de Beykozdaki Hamidiye Kt Fabrikasnda yerli ttn kd imaliyle yaygnlaan sigara tketimi ksa srede lleci esnafnn ortadan kalkmasna yol at. Ttn sektrndeki nemli bir dier esnaf grubu ubukulard. XVII. yzyln ikinci yarsnda youn biimde Galata ve Tophanede faaliyet gstermeye balamlard. 1723te lonca kurdular. Tamam mslman olan ubuku esnaf sigarann ortaya kmasnn ardndan lleciler gibi ortadan kalkmam, varln azlk olarak devam ettirmitir. 1683te kinci Viyana bozgununun ardndan devam eden savalar yznden maliyeye ek kaynak salamak iin ilk defa Austos 1688de devlete duhan resmi adyla ttn gmrk vergisi kondu. Vergi sakadan anakkaleye kadar Rumeli ile Hudvendigr blgelerini kapsyordu. Bu snrlar, ttn gmrk vergisinin Nisan 1689da alkoll iki vergisiyle birlikte hamr arak ve resm-i duhn adyla muktaa haline getirilmesinden sonra da deimedi. Temmuz 1691de bamsz bir muktaa oldu ve alan Akdeniz iskeleleri, baz adalarla Tuna boyunu kapsayacak ekilde geniletildi. 1697de ttn gmrkleri yetmi drd Rumeli, yirmi drd Anadolu ve Ortadou blgelerinde olmak zere yaygnlatrld. Ttn tarm ve ticaretinin XVIII ve XIX. yzyllarda genilemesiyle saylar artan bu gmrkler 1860tan sonra Rsmat Emaneti gmrklerine dahil edildi. Ttn gmrk ve dnm muktaalar balangta stanbul Gmrk Eminliine balanp kaytlar Maden Muktaas tarafndan tutuluyordu. 1759 ylna kadar mlikne sistemiyle idare edildi ve kaytlar yine Maden Muktaas tarafndan tutuldu. 1759da Muktaa-i gmrk-i duhn- stanbul ve tevbii adyla Darphne-i

mireye intikal etti. 1775te esham uygulamasna geilmesiyle, 1776da am valileri idaresindeki Arabistan ttn gmrkleriyle ttn tarmndan alnan vergileri ieren duhan dnm muktaalar bir at altnda birletirilerek yed-i vhid sisteminde yine Darphne-i mire tarafndan tek elden ynetilmeye baland. dare Yenieri Ocann kaldrlmasnn ardndan Ocak 1827de Muktaat Hazinesine devredildi. 1838de Maliye Nzrlna, 1839da Muktaat Hazinesi Defterdarlna, Ocak 1840ta tekrar Maliye Nzrlna, Mays 1840ta Hazne-i Celle-i Mliye Nezretine, 1861de Rsmat Emanetine baland. Ocak 1880de Rsm- Sitte, 1883ten itibaren Reji daresi altna girdi. Tarm ve ticaretinden olmak zere ttnle ilgili iki temel vergi alnrd. Tarmndan alnanlarn ilki % 10 orannda ayn veya nakd ekilde timar sahibine denen r vergisiydi. 1691-1697 yllar arasnda ihtiyat amacyla ttn ekim ve yaylmn nlemek iin nsf- dnm-i duhn adyla yeni bir vergi kondu. Buna gre ifti rettii ttnn yarsn nakd olarak devlete veriyordu. Devlete denen miktar iinden % 10 r timar sahibine aitti. Nsf vergi ifti ve tccarn tepkisi ve kaakln artmas sebebiyle 1697de kaldrld. r vergisi bundan sonra dnm bana 300 ake, 1820 sonlarna doru 4 kuru nakden tahsil ediliyordu. Tanzimatn ardndan ttnn rayi fiyat zerinden % 10 r alnmaya baland. Ttn iftisinden tahsil edilen dier bir vergi, 1697de nsf verginin kaldrlmasndan sonra konulan resm-i dnm-i duhn adl yllk makt vergidir. Ttn iftisi, re ilveten dnm bana yllk 336 akelik bu makt vergiyi Tanzimata kadar vermeye devam etti. 1838 Ticaret Antlamasna gre ihra edilen ttnlerin % 12 orannda vergilendirmesiyle hazine gelir kaybna uramt. A kapatmak amacyla Mart 1844te ttn iftisine ruhsat- zeriyye adyla kyye bana 90 akelik yeni bir vergi kondu. r yannda konulan bu vergi hem ifti hem de yabanc devletlerin tepkisiyle kaldrld. 1850de Avrupal devletlerle yenilenen ticaret antlamalaryla belirlenen ttn fiyatlarndan % 16 indirim yapldktan sonra % 12 gmrk vergisinin alnmasna balanmas hazine kaybn daha da arttrd iin ruhsat- zeriyye resmi Temmuz 1851de tekrar uygulamaya konulduysa da Avrupal devletlerin basksyla Nisan 1852de kaldrld. Gelir kaybn telfi etmede srarl olan devlet, humus r adyla r vergisini % 100 zamlandrarak orann % 20ye kard. Ancak yine Avrupal devletlerin basklar sonucunda bu uygulama da kaldrld ve imparatorluun sonuna kadar devam edecek olan % 10 oranndaki re tekrar dnld. Ttnn i ticaretiyle ihra ve ithal edilenler de vergiye tbi idi. ticarette 1688de gmrkler oluturuluncaya kadar resm bir vergi ve tarife yoktu, fakat gmrk vergisi alndna dair bilgiler mevcuttur. lk resm vergilendirmeye 9 Austos 1688de karar verildi. Ttn sektrnn XVIII. yzyln ilk yarsnda gelimesiyle hazine iin nemli bir kaynak olduunu anlayan devlet yeni bir gmrk tarifesini 1759da uygulamaya koydu. Yeni tarifede vergi miktarlar % 40 ile % 62,5 orannda kyye bana 24, 15 ve 12 akeye indirildi. Ardndan tarifeler Rusya ile yaplan sava sebebiyle 1791de, reformlar sebebiyle 1803, 1813, 1826, 1835, 1840 ve 1844 yllarnda ykseltildi. 1852de kyye bana kalitesine gre yaplan klasik vergilendirmeden vazgeilerek ihra edilen ttnlerde uygulanan % 16 indirimli fiyat zerinden % 12 orannda alnacak yeni vergi tarifesi uyguland. Buna ilveten 1853te ruhsatiye resmi adyla ttn kalitesine gre 180, 120 ve 60 akelik ek vergi kondu. Bu ek verginin tarifesi 1856 ve 1859da ykseltildi. 1861de ttn gmrklerinin Rsmat Emanetine balanmas zerine Haziran 1864te ttnden alnan i gmrk vergilerinin tamam kaldrlarak yerine mrriye resmi adyla kalite ve cinsine baklmakszn

tarifesi kyye bana 12 kuru olan yeni bir vergi ihdas edildi. Bu vergi yeni gmrk sisteminde devlet memurlar tarafndan toplanyor, devlet dolaysz vergi toplama sistemine geerek mal tekelcilik temelini atm oluyordu. Ayn tarihte seyyar ve perakende ttn satclar da beyiyye resmi adyla ilk defa vergiye tbi tutuldu. Bu verginin tarifesi dkknda satlanlar iin yllk dkkn kirasnn % 30u orannda, seyyar satclar iin yllk 100 kuru idi. 1868de bu iki verginin tarifeleri ykseltildi. 11 Ocak 1874te yaymlanan yeni bir nizamnme ile reticiden tketiciye kadar btn evreler birbirine baml ekilde devlet kontrol altna alnp mrriye resminin tarifesi kyye bana 3 kuru olarak belirlendi, ilk defa i tketim sarfiyat resmi adyla vergiye tbi tutuldu ve bu amala bandrol sistemine geildi. Bylece Avrupada uygulanan ttn zerindeki devlet tekeli Osmanllarda da balam oluyordu. Ttn ticaretinde alnan bir vergi de mediye resmidir. Gmrk oluturulamayacak kadar kk apta ttn ziraat yaplan Sinop, nebolu, Bartn, Ereli, Bafra, Samsun kazalar ile Sivas, Karaman, Mara eyaletleri ve Rodos, stanky adalarnda 1702-1864 yllar arasnda tahsil edildi. Miktar kalitesine gre kyye bana 6,4 ve 2,5 ake idi. Ttnn ilk defa vergiye tbi tutulmas Avrupadan ithaliyle balamt. Ahidnmeler gerei fiyat zerinden % 3 gmrk vergisi alnd. Yasaklama dneminde de ttn ithali merkeze uzak gmrklerde devam edip ayn tarife zerinden tahsil edildi. Yasak sonras ttn tarmndaki art sebebiyle 1794 ylna kadar ran tmbekisi dnda yabanc lkelerin ttn ithal edilmedi. 1750lerde Basra blgesinden, Badat-Halep-am-Lazkiye hattndan Osmanl topraklarna yaylmaya balayan tmbekiden girite anlamalar gerei % 4 orannda vergi alnp alnmad konusunda bilgi bulunmamaktadr. Fakat ilk defa 24 Mays 1761de ttnn i gmrklerdeki gibi kalitesine gre 24, 15 ve 12 ake olarak tarifesi kondu. Tmbeki ise iyi kaliteli kabul edilip 24 ake zerinden vergilendirildi. Bu tarife 1791de 30, 1803te 45, 1813te 48 akeye ykseltildi. 1794ten itibaren ithal edilen Rus, Amerikan ve talyan ttnleri yine % 3 orannda vergiye tbi tutuldu. Bu sebeple 1830dan itibaren Osmanl topraklarna ttn getiren ranl tccardan tmbekinin fiyat zerinden % 4 orannda vergi alnmaya baland. 1838 Ticaret Antlamas gereince ithal edilen ttnlerden alnacak % 3 oranndaki vergiye ilveten % 2 ek bir vergi konarak ardndan % 5e ykseltildi. Bu tarife 1850 Ticaret Antlamasyla % 20 indirimli fiyatn % 5i orannda belirlendi ve 1861 Ticaret Antlamasnda ham ttnn Osmanl topraklarna ithalinin yasaklanmasyla son buldu. Fakat 4 Mays 1862de ttn hakknda kan kararnme ile sigara, puro, enfiye vb. mmul ttn maddelerinin ithali serbest braklarak fiyat zerinden % 70 orannda gmrk vergisi kondu. 1875te bu tarife % 75e ykseltildi. Ayrca enfiyenin, kyyesi 25 kurua kadar olanndan kyye bana 25 kuru, bu fiyattan yukar olanndan fiyatnn bir misli vergi alnmasna karar verildi. Eflak-Bodan ve Srbistandan getirilen mmul ttnlerden % 67, enfiyeden ise Avrupallardan alnan verginin % 8i orannda dk tarife uygulanyordu. Msrdan gelen ttn % 75 vergiye tbi tutuluyordu. Ayn tarihlerde Avrupadan ithal edilen ttn mmullerine bandrol uygulamas balatld. hracat kaleminde ise 1689da Selnik ttn gmrnden yaplan d satmda % 3 vergi alnyordu. 24 Mart 1728de dier baz maddeler gibi resm-i mr-i duhn adyla kyye bana 6 ake ek vergi kondu. 1803te Rumeli kesiminde vergi miktar 9 ake oldu; 1826da 18 akeye ykseldi. Anadolu-Ortadouda ise 10 ake idi. 1838 Ticaret Antlamasnn ardndan 1839da vergi kaldrld. hra edilen ttn iin % 9 ameliye, % 3 reftiye toplam % 12 vergi yeniden kondu. 1861de ise ihra edilen ttnden alnan vergi kaldrld.

BBLYOGRAFYA

BA, D.MMK, nr. 41, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 59, 60, 75, 80, 82, 304, 335, 340, 345; D.MMK.DHN, nr. 1-610; D.MMK.GE, nr. 73/ 9; DH. D, nr. 95-2/20; BA, KK, nr. 71, 4465, 4466, 4467, 4468, 4469, 4517, 5036, 5160, 5176, 5178, 5179, 5200, 5201, 5258, 7457; D. BM, nr. 592, 1874, 3623, 3797, 4044, 4854, 7641, 23097, 41868; D.BM.MLK, nr. 14105; D.BM.SHM, nr. 19541; D.MMK, nr. 2383, 2830, 22714, 22731, 22757; D.MMK.GE, nr. 23381; ML.VRD.TMT, nr. 1405; ML.MKT.UM, nr. 152/22; ML.VRD.UM, nr. 150/2; Y.PRK.ML, nr. 29/41, s. 7-8; Peuylu brhim, Trih, I, 196-197; Ktib elebi, Fezleke, II, 154; Evliya elebi, Seyahatnme, IX, 208-209; Hezrfen Hseyin Efendi, Telhsl-beyn f Kavnn-i l-i Osmn (haz. Sevim lgrel), Ankara 1998, s. 274-275; Nam, Trih, stanbul 1304, II, 195-198; Defterdar Sar Mehmed Paa, Zbde-i Vekaiyt (nr. Abdlkadir zcan), Ankara 1995, s. 298-299, 344-345; Devleti Aliyye-i Osmniyye Salnmesi (1280, 1294, 1296, 1297, 1301); Devleti Aliyye-i Osmniyyenin thlt ve hrcaat statistii, stanbul 1295-1308; Dstur, Birinci tertip, stanbul 1289, II, 621-682; a.e., Birinci tertip, stanbul 1293, III, 326-369; Ahmed Cemleddin, Ttnclk, stanbul 1340, s. 12-13; Slih Zeki, Trkiyede Ttn, stanbul 1928; E. C. Corti, Ttn Keyfi: Ttn menin Menei, Mcadele ve Zaferi (trc. Cemal alar), stanbul 1946, s. 46; Read Ekrem Kou, Osmanl Tarihinde Yasaklar, stanbul 1950, s. 6-10; N. G. Svoronos, Le commerce de Salonique au XVIIIe sicle, Paris 1956, s. 262; B. C. Akehurst, Tobacco, New York 1981; J. Baudry, Jean Nicot: lorigine du tabac en France, Lyon 1988; J. Goodman, Tobacco in History: The Cultures of Dependence, London 1993, s. 4-8; Osmanl Dnemi Tarm statistikleri: 1909, 1913 ve 1914 (haz. Tevfik Gran), Ankara 1997, tr.yer.; stanbul Ahkm Defterleri: stanbul Esnaf Tarihi I (haz. Ahmet Kala v.dr.), stanbul 1997, s. 335-336; a.e. II, stanbul 1998, s. 302-304; stanbul Esnaf Tarihi Tahlilleri: stanbul Esnaf Birlikleri ve Nizamlar I (haz. Ahmet Kala), stanbul 1998, s. 17-68; Fatma Doruel - A. Suut Doruel, Osmanldan Gnmze Tekel, stanbul 2000; P. Schmidt, Yeni a Avrupasnda Ttn Ticareti ve Ttn Tketimi (trc. Aysel Uzunta), Ttn Kitab (ed. Emine Grsoy Naskali), stanbul 2003, s. 485-494; Rsuhi Baykara, Osmanl Devletinde lk Ttn me Yasa ve ktisad Sebebi, Ehlikeyfin Kitab (haz. Fatih Tl), stanbul 2004, s. 301-304; Mjgn er, Folklorumuzda Ttn ve Sivasta Ttn Etnografyas, a.e., s. 319-333; Fehmi Ylmaz, Osmanl mparatorluunda Ttn: Sosyal, Siyas ve Ekonomik Tahlili (1600-1883) (doktora tezi, 2005), M Trkiyat Aratrmalar Enstits; aatay Uluay, Ttn ve Kahveye Dair, Gediz, sy. 45, Manisa 1941, s. 11-13; E. Birnbaum, Vice Triumphant: The Spread of Coffee and Tobacco in Turkey, Durham University Journal, XLIX, Durham 1957, s. 21-27; Mbahat S. Ktkolu, Ttn Zeriyye Resmi ve D Tesirlerle Kaldrlmas, TTK Bildiriler, VIII (1981), II, 1429-1434; R. Murphey, Tobacco Cultivation in Northern Syria and Conditions of Its Marketing and Distribution in the Late Eighteenth Century, Turcica, XVII, Paris 1985, s. 205-226. Fehmi Ylmaz Ttn Protestosu. 1891-1892de randa yabanc bir irkete verilen ttn imtiyazna kar yaplan protesto din liderlerin nclnde gerekletirilen bir toplumsal hareket nitelii tar. Protestoya sebep olan

olay, Nsrddin ahn Avrupaya gerekletirdii seyahatlerinin ncsnde ngilterede iken 8 Mart 1890da ngiliz Major Gerald Talbote randa ttn ekimi, alm ve satm tekelini ieren elli yllk bir imtiyaz vermesidir. mtiyaz, 27 Receb 1307 (20 Mart 1890) tarihinde mtiyznme-i Duhniyyt adl on be maddelik bir protokol her iki tarafn imzalamasyla gereklemitir. Antlamann giriinde yer alan, ran lkesi snrlarnda retilen ttn ve ttn mmullerinin ieride ve darda alm satm ve retim tekeli, bu imtiyaznmenin imzaland tarihten itibaren elli yl boyunca Major Gerald Talbot ve ortaklarna aadaki artlarda verilmitir ibaresi imtiyazn kapsamn ortaya koyar. mtiyazn bu derece kapsaml oluundan zarar grecek olan tccar iktidar muhaliflerinin desteiyle bunun kaldrlmas ynnde ilk ciddi tepkiyi gsterdi. zellikle imtiyaz alan irketin bunun karlnda ran devletine yllk 15.000 sterlin gibi ok az miktarda bir deme yapmas tekeli daha tartlr duruma getirdi ve dier sebeplerle birlikte imtiyaza kar gl bir cephenin olumasna yol at. ngiliz irketinin rana dedii para, randan daha az ttn reten Osmanllara verdii meblaa gre ok dk seviyelerdeydi. irket, bu tartmalara ramen 1891 ylnn baharndan itibaren randa imtiyaz gerei almalarn balatt. Ttn imtiyazna ilk tepki bundan dorudan etkilenen Tahrandaki pazar (Tahran Kapal ars) tccarndan geldi ve ttn hareketi ar kaynakl bir tepki eklinde ortaya kt. Ttn protestosu hareketi ilk defa, Ramazan 1308de (Mays 1891) Fars eyaletinde ttn tccarlarnn nde gelenlerinden Hac Abbas Urdbdnin ttn tekeline kar raz arsnn kapatlmasna n ayak olmasyla balad. Bu esnada Hac Seyyid Ali Ekber Felsr, Mescidi Vekl Camiinin minberinde genelde hkmet politikalarnn ve zelde ttn tekelinin aleyhine konuma yaparak halk protestoya katlmak iin tevik etti. Ancak hkmet Felsryi nce Behre, ardndan Basraya srd. Onun srgne gnderildiini renen raz halk hkmete kar direndiyse de hkmet kuvvetleri karsnda dald. Ttn protestosu hareketi boyunca razda devam eden ulem ile tccar arasndaki i birlii dier ehirlere de yayld ve din liderlerin nclnde srdrld. Hareketi destekleyen din nderlerin banda Tebrizde Hac Mirza Cevd, sfahanda g Necef, Tahranda Mirza Muhammed Hasan tiyn geliyordu. Irak Smerrdan Mctehid Mirza Muhammed Hasan rznin aha, tekel imtiyaznn yol at zararn karlanmasn ve imtiyazn kaldrlmasn isteyen bir telgraf gndermesi harekete ivme kazandrd. Btn ehirlere yollanan bu telgraf ilk gsterilerin de habercisi oldu. Toplumsal bir protesto ile kar karya kalan Nsrddin ah, k Ali tiynyi hareketin en etkili lideri Mirza Cevd ile grmesi iin Tebrize gnderdiyse de bir sonu alnamad. Bu defa imtiyazn baz maddelerini deitirerek protestolar durdurmaya alt ve irketin ran iinde ttn satn yasaklayp sadece yabanc lkelere satna izin verdi. Ancak tccar ve ulem bu deiiklii yetersiz grp protestolarn srdrd. Protesto lke dndaki ranl aydn ve gazeteciler tarafndan da desteklendi. Ttn imtiyazn protesto hareketi boyunca en etkili rol ulemnn fetvalar oynad; bylece harekete byk katk yapan din limleri hareketin kontroln tamamen ellerinde tuttu. Ttn protestosunda asl dnm noktasn, 1891 Kasmnda Kerbeldaki i mctehidlerinin lideri Mirza Muhammed Hasan e-rznin yaymlad mehur fetva tekil etti. Hasan e-rz fetvasnda, Bugn her ne ekilde olursa olsun ttn kullanlmas mam Mehd el-Muntazara kar sava yapmakla ayn anlam tamaktadr diyordu. Bu fetva ksa zamanda etkisini gsterdi. Tahranda ve byk ehirlerde sigara iimi hzla terkedilmeye baland. Tahran Kapal ars esnaf dkknlarn kapatarak eyleme destek verdi. Halk, kendi iledii geleneksel ubuk ve galyn eklinde ttn kullanm detlerini terketti. Bu arada hkmet, Tahran Melikttccar Hac Muhammed Hasan dkknlarn kapatlmasndan

sorumlu tutarak Kazvine srgne gnderdi. Fakat bu nlem de protesto eylemlerini durduramad. Neticede Nsrddin ah, 1892 ylnda ngiliz irketine antlama gerei 500.000 sterlin deyip ttn imtiyazn feshetmek zorunda kald. Bunun ardndan Nsrddin ah, iktidar iin tehlikeli grd her yenilie kar tavr alp halka ynelik politikalarn sertletirdi. Aslnda ttn protestosunun balangta ttn imtiyaznn kaldrlmasndan baka bir hedefi yoktu. Bununla beraber protesto eylemleri nemli kazanmlar da beraberinde getirdi; bir taraftan ah ve istibdat ynetimine kar halkn gcn gsterirken dier taraftan din liderlerin halk kitlelerini meydanlara toplama gcn ortaya koydu.

BBLYOGRAFYA

N. Keddie, Religion and Rebellion in Iran: The Tabacco Protest of 1891-1892, London 1966; Hamid Algar, Religion and State in Iran, 1785-1906: The Role of the Ulama in the Qajar Period, BerkeleyLos Angeles 1969, s. 207; Yahy Devletbd, Tr-i Mur y ayt- Yay, Tahran 1362 h., I, 105-111; Gulm Rz Verehrm, Tr-i Siys ve Szmanh-y ctim-yi rn der Ar- cr, Tahran 1369 h., s. 286-300; J. Afary, The Iranian Constitutional Revolution: 1906-1911, New York 1996, s. 29-33; Stephen C. Poulson, Social Movements in Twentieth-Century Iran: Culture, Ideology and Mobilizing Frameworks, Lanham 2006, s. 85-102; Rza Kurtulu, 1906-1911 ran Merutiyet Hareketinde Osmanl Etkisi (doktora tezi, 2010), M Ortadou Aratrmalar Enstits; Ali Rz Cevdzde, Mevzi-i Fuah-y a der bl- Temeddn-i arb b Tekd ber Maa- Nehat-i Tenbk t Meriyet, Falnme-i lm, Pejhe Mlat-i Inlb- slm, sy. 49, Tahran 1388 h., s. 141-162. Rza Kurtulu FIKIH. XVI. yzyln sonlarndan itibaren slm dnyasnda ttn mmullerini kullanma alkanlnn yaygnlamasyla birlikte ttn kullanmnn din ve hukuk hkmleri konusunda limler arasnda etkileri gnmze kadar sren youn tartmalar balamtr. Bu tartmalar, zellikle taklidin hkim olduu ileri srlen bir dnemde fkh dnceye belli bir canllk getirmi, gerek usul gerek fr asndan birok kavramn yeniden ele alnmasna yol amtr. Din Hkm. Konuyla ilgilenen limlerin ncelikle, mctehidin bulunmadnn ve daha evvelki mctehidlerin grlerinin taklit edilmesinin savunulduu bir dnemde hakknda yet, hadis veya seleften bir grn mevcut olmad bir hususta hangi delil ve yntemle nasl hkm verilecei konusunu tartmak ve ardndan ttn kullanmnn din hkmne dair grlerini fkhn geleneksel metodolojisi ve kavramlar erevesinde delillendirmek durumunda kaldklar grlr. Ttn kullanm hakknda hkm vermemeyi (tevakkuf) tercih edenler bir yana gr bildiren limler temelde ttn mubah, mekruh ve haram kabul edenler eklinde gruba ayrlabilir. Ancak tartma

esas itibariyle haram ve mubah sayanlar arasnda cereyan etmitir. a) Ttnn mubahln savunanlara gre mubahln en nemli delili haram veya mekruh olduuna dair yet veya hadisin bulunmamasdr. Yenilip iilenlerden hakknda ak bir nassn sevkedilmedii maddeler asl mubahlk ilkesine tbidir (el-Enm 6/145; el-Arf 7/32) ve ttn de byledir. Ttnn haramln gerektirecek lde pis olma, sarholuk verme, akl giderme, uyuturma ve zarar verme zellikleri yoktur. Mubah mallar iin yaplan harcamalar israf deildir. Baz kimselere zarar verdii, bazlarn sarho ettii kabul edilse bile bundan ttnn herkes iin ve her durumda haram sayld sonucu karlamaz, sadece zarar grenler ve sarho olanlar iin haram kabul edilir. Mubahlk taraftar limler ttnn mutedil mizal kiiler iin zararsz olduunu, hatta baz faydalarndan sz edilebileceini ileri srerken bir ksm limler de ttn imenin yaygnln gz nne alarak mslmanlardan zorluun giderilmesi, onlarn ounluunun gnahkr olarak nitelenmemesi ve fitneye yol almamas gibi sebeplerle mubahlk hkmn tercih etmilerdir. Ttnn pek ok hastala iyi geldii iddias da mubahl savunan limlerin dayanaklarndan birini tekil etmitir. Nitekim ttnn Maribde yaylmasna nclk ettii kaydedilen eyh Mansrun aklamalarn zetleyen Risle f menfii devin tsemm tebea adl anonim bir eserde, Dre Kads Eb Abdullah Muhammed el-Huceyl es-Sadye ait Nam f nefi vara eceretin msemmtin teba adl benzer ierikli bir manzumede (Sleymaniye Ktp., Reid Efendi, nr. 1036, vr. 62a-b; chr de bu manzumeyi nakleder, vr. 152a-153b) ve ttnn ateli savunucularndan Abdlgan b. smil en-Nablusnin vg dolu szlerle naklettii uzunca bir kasidesinde (e-ul, vr. 87a-88b; Muhammed Tlib bnl-Hc, II, 141-143) eitli faydalar sralanmtr. Mubahln savunan bu gibi eserlerde ttnn iyiletirdii hastalklarn ad verilmi, ayrca birok ilve faydasnn bulunduu ileri srlmtr. Ttn kullanmnn yaylmaya balad dnemlerde bu tr iddialarn dikkate alnmasnda Batl hekimlerden aktarlan grlerin ve evreden edinilen bilgi ve gzlemlerin belli bir payndan sz edilse de asl ttn pazarn geniletmek isteyen tccarlarn propagandalarnn etkili olduu anlalmaktadr. Zira o dnemde Avrupa ktasnda ttnn birok hastala iyi gelen bir il eklinde pazarland bilinmektedir. Mesel yeni kefedilen Amerika ktasna giderek orada bitkiler zerinde aratrma yapan spanyol hekimi Nicols Monardesin Historia Medicinal de las cosas que se traen de nuestras Indias Occidentales adl eserinin (Sevilla 1571) ikinci blmnde ttn yaprann otuz alt hastala iyi geldii anlatlmaktadr ki ksa zamanda birok Bat diline evrilen bu blm, bn Cn el-srl (abn b. shak) adl hekim tarafndan baz aklama ve eletirilerle birlikte Arapaya tercme edilmitir (tercmenin bir nshas iin bk. Kprl Ktp., Fzl Ahmed Paa, nr. 1581, vr. 166a-169a). Ttnn mubahln savunan ilk melliflerden chr de (vr. 148b-149a) bu tercmeden yararlandn aka belirtmektedir. Ttnn faydalarna dair verilen bilgiler Avrupa kaynakl olduundan Nablus, Frenklerin kendi memleketlerindeki tecrbelerine dayanarak sylediklerinin kabul edilebileceini fkh rnekler zerinden izaha almtr (e-ul, vr. 16b-17a). Ttnn mubahln savunanlar arasnda Haneflerden Altparmak Mehmed Efendi, eyhlislm Bah Mehmed Efendi, Ahmed b. Muhammed el-Hamev, Abdlgan en-Nablus, M. Murtaz ez-Zebd, bn bidn (Muhammed Emn), Abdlhay el-Leknev; Mliklerden Ahmed Bb et-Tinbkt, Nreddin el-chr, Muhammed b. Ahmed ed-Desk, Ahmed b. Muhammed es-Sv; filerden Ebl-Vef el-Urz, ebrmellis, Muhammed e-evber, smil el-Acln, Abdlkdir b. Muhammed et-Taber; Hanbellerden Mer b. Ysuf ve Zeynddin Abdlkdir el-Harr ile Emr es-Sann, evkn gibi limler bulunmaktadr.

Bu limlerin byk ounluu kendilerinin ttn kullanmadn, iilmesini ve zellikle tiryakiliini ho karlamadn belirtmi, ttnn hell diye nitelendirilmesinin mekruh olarak nitelenmesine engel tekil etmediini sylemitir. Ttn imenin er delillerle haraml ispat edilemeyecei iin mubah, kt kokmas ve ienlerin serke takmna benzemesi sebebiyle mekruh olduunu syleyen Leknev kerahetle birlikte mubah sayld eklindeki gr orta yol diye nitelemi ve kerahetsiz mubahln ileri srenlerin grlerinin z ve geersiz sayldn kaydetmitir (Tervul-cinn, II, 253, 308-309; ayrca bk. Mer b. Ysuf, s. 113-131). te yandan ttnn ilke ynnden mubahln savunanlar kullanm eklinde haramln gerektirecek bir unsurun bulunmamasn da art komular ve umumiyetle bu artlara riayet edilmediine dikkat ekerek ttn kullanmnn haramlktan uzak kalmadn ifade etmilerdir. Din veya dnyev kt sonular dourmas, mesel kiinin ibadetlerini ve dier grevlerini yerine getirmesine engel tekil etmesi, idarenin koyduu yasaa muhalefet, beden bir rahatszlk, haddinden fazla imekten dolay zarar grme, arap vb. haram bir maddeyle kartrma gibi durumlarda ttn imenin haram olacan belirtmilerdir. Ayrca etkilerinin kiilerin mizalarna gre deiebileceini, bu sebeple ttnn beden ve ruh salna zarar verdii kiiler iin az veya ok zarar veren miktarnn ve kullanm eklinin haram saylacan kaydetmilerdir (Muhammed b. Cafer el-Kettn, s. 109; Muhammed Hacc, I, 249). b) Ttnn haramln savunanlar, bir konu hakknda nas bulunmamasnn o konuda hkm verilemeyecei anlamna gelmeyeceini, bu tr meselelerin dellet veya kyas yoluyla naslarn umumi mnalar kapsamnda deerlendirilerek bir hkme varlabileceini, asl ibha ilkesinin mutlak anlamda ele alnamayacan, faydal eylerde mubahlk, zararl eylerde haramlk ilkesinin geerli olacan sylerler (Ahmed er-Rm el-Akhisr, Meclisl-ebrr, s. 586; Muhammed b. Cafer el-Kettn, s. 216). Bu prensiplerden hareketle ttnn zellikleri ve yol at olumsuzluklar dikkate alnp haramlnn gerekeleri arasnda bidat olmas, pis, zararl, uyuturucu, balang aamasnda sarholuk verici, zellikle Haneflere gre yararsz bir oyun ve elence saylmas, israfa sebebiyet vermesi, sultanlar tarafndan yasaklanmas sralanmtr. Sz konusu gerekelerden her birinin haramlk iin yeterli saylacan ileri sren bu limler ttn imenin pis eylerin kullanmn (el-Arf 7/ 157), insanlarn kendilerini tehlikeye atmalarn (el-Bakara 2/195), israf (el-Arf 7/31; el-sr 17/26-27), arap gibi sarholuk verici maddeleri kullanmay yasaklayan ve idarecilerin din kurallara aykr olmayan emirlerine uyulmasn emreden (en-Nis 4/59) yetlerle bidatlardan saknmay emreden, soan, sarmsak kokusu gibi bakalarn rahatsz eden eyleri yemeyi, bakalarna zarar vermeyi ve uyuturucu maddeleri kullanmay meneden hadislerin (Msned, VI, 309; Eb Dvd, Eribe, 5) genel anlamlar kapsamna girdii grndedir. Dolaysyla ttnn az, elbiseyi, bedeni ve mekn kokutmas, dileri rtp sarartmas sebebiyle pis; bamllk yapmas, bedeni gevetip uyuturmas, insan salna olumsuz etkileri ve kullanmayanlar rahatsz etmesi yznden zararl; din veya dnyev bir faydasnn grlmemesi sebebiyle israf; bo bir oyun ve elence olmas, insanlar Allah zikirden ve namazdan alkoyan, tiryakilik yznden orutan soutan bir zellik tamas bakmndan kt bir bidat sayld belirtilmitir. Bir snneti ortadan kaldran yahut bir snnetin hikmetine aykr ekilde sonradan ortaya kan eyler dinde kanlmas gereken bidatlar eklinde nitelendirilir. Bu adan bakldnda ttn kullanmnn misvak kullanma (dileri fralama), abdestte az ve burnu ykama, gzel koku srnme, kt kokulu eylerden uzak durma, bedeni, elbiseleri ve yaanlan mekn temiz tutma gibi Hz. Peygamberin ok nem verdii hususlara aykr sonular douran bir davran olduu grlmektedir (Muhammed b. Cafer el-Kettn, s. 124-125, 131-132).

Haraml savunanlar, ttnn faydalar bir yana zararl bir madde sayldn ve insan saln zararl eylerden korumann farz klnmas sebebiyle bu zararl maddeyi kullanmann da haram olacan ifade etmiler, bu zararlar kendi zamanlarna gre tbb ynden aklamaya almlardr (a.g.e., s. 116-117). Mesel ttnn damarlarn tkanmasna, kansere, felce, krle, ba dnmesine, adale ve sinirlerin gevemesine yol amas, cierlere zarar vermesi gibi etkilerini sralamlar (ttnn zararlarna dair geni bir derleme iin bk. a.g.e., s. 38-55), bu zararlardan bazlarnn grlmemesi veya ortaya kmamasnn onun haramln engellemeyeceini belirtmilerdir (a.g.e., s. 212). Bununla birlikte akla veya bedene zarar vermeyen miktarn haram olup olmad konusunda farkl grler vardr (Muhammed Tlib bnl-Hc, II, 141; Muhammed b. Cafer el-Kettn, s. 7981, 90-91, 210, 211; kr. M. Ali b. Hseyin, I, 217). Ayrca ttnn baz hastalklara iyi geldii kanaati uzman hekimlerce onaylanr ve yerini tutacak baka mubah bir il bulunamazsa gerektii kadar kullanlabilecei, tiryakilerin kademeli ekilde terketmelerinin vcip olaca da ifade edilmitir (Muhammed b. Cafer el-Kettn, s. 112-113, 117, 166-167; Alev b. Ahmed es-Sekkf, s. 137). Sultanlarn yasaklayc fermanlar da zellikle bunlarn yrrlkte kald dnemlerde ttnn haramlna dair fetva veren limlerin dayanaklarndan birini tekil etmitir. Zira fkhtaki genel anlaya gre sultann mubah saylan bir eyi kamu yararna emretmesi veya yasaklamas durumunda bunun yerine getirilmesi dinen de gerekli olur. Ancak bu limler ttn dier er delillere istinaden haram kabul ettiinden sultann yasaklamasn bu konuda mstakil bir delil eklinde kullanmaz (M. Fkh el-Ayn, vr. 24b; kr. Alev b. Ahmed es-Sekkf, s. 138-139). Ttn haram sayanlar arasnda Haneflerden Haskef, rnbll, Cerrh eyhi brhim Efendi, Ahmed Akhisr, eyhlislm Atullah Mehmed Efendi, smil Hakk Bursev, eyhlislm Seyyid Feyzullah Efendi, Muhammed Fkh, Saaklzde Mehmed Efendi; filerden Slih b. mer el-Bulkn, Abdlmelik el-sm, ehbeddin el-Kalyb, Necmeddin el-Gazz, bn Alln, Hatb e-irbn; Mliklerden Ebl-Gays el-Ku el-Marib, bn Ebn-Nam el-Gassn, Slim b. Muhammed es-Senhr, Kd Muhammed et-Tinbkt, brhim el-Lekn, Ahmed b. Muhammed el-Makkar, Abdurrahman b. Abdlkdir elFs, Muhammed b. Abdullah el-Hara, Sleyman el-Flln ve Hanbellerden Abdullah b. Ahmed en-Necd ile genelde Vehhbler saylabilir. Ttn am Hanef mfts Abdurrahman el-md, Eb Sad el-Hdim ve Buht gibi limler tahrmen mekruh, Mer b. Ysuf, Ahmed b. Muhammed etTahtv, bn bidn Muhammed Emn, Mustafa es-Syt gibi limler ise tenzhen mekruh kabul etmitir. Ttn kullanmnn din ynyle ilgili tartmalar gnlk hayat yakndan ilgilendirdii ve kamuoyu da konuya farkl seviyelerde dahil olduu iin literatrde her iki grn gerekelerini oaltmak amacyla tartmann snrlarnn alarak bilimsel bir deer tamayan birok aklama ve rivayetin de ileri srld grlr. Mesel haramlk sebepleri arasnda meleklere eza verdii, yangnlara yol at, ounlukla kahvehanelerde yararsz ilerle uraanlarn bo oyun ve elencelerinden sayld, ttne verilen parann yabanclara gittii gibi hususlar zikredilmi (smil Rush Ankarav, vr. 3b5a; Muhammed Tlib bnl-Hc, II, 143; Muhammed b. Cafer el-Kettn, s. 102, 131-146), ttnn haramlna dair birok hadis uydurulmu (Leknev, el-srl-merfa, s. 15-16; Muhammed b. Cafer el-Kettn, s. 259-261), bilhassa tasavvuf evrelerinde haramln teyit sadedinde eitli menkbe ve ryalara yer verilmitir (rnekler iin bk. Leknev, Zecr, II, 323-325; Muhammed b. Cafer el-Kettn, s. 237-242; kr. Eb Sad el-Hdim, Bera, II, 524). Benzer gerekeleri mubahln savunanlarn eserlerinde de grmek mmkndr. Ttnn yaylmaya balad dnemlerde haramlna dair baz yanl ve tuhaf gerekelerin ileri srlmesi, zellikle bu konuda

hadisler uydurulmas iin ciddiyetine zarar vermitir. Ayrca idarenin zaman zaman ekonomik, sosyal ve siyasal sebeplerle ttn yasaklamas tartma zeminini menfi ynde etkilemi ve meseleyi idareden memnun olmayanlarn istismarna ak hale getirmitir. Ttnn hkmne dair her mezhepten ve merepten farkl kanaatlere sahip limler bulunduu iin bu konuda ileri srlen grleri mezhep gr diye anlamamak, hatta mezheplere yaplan genel isnatlar ihtiyatla karlamak gerekir. Nitekim taraflar ounluun gr konusunda birbiriyle elien aklamalar yapmtr. Ahmed b. Hlid es-Selv fukaha ve sfiyyenin cumhurunun haraml savunduunu belirtirken (el-sti, IX, 193) ttnn ilk yaylmaya balad dnemlerde btn Marib ulemsnn ve Msrdaki limlerin ekserisinin haramlna fetva verdiini, ancak daha sonraki Haneflerin ttnn yayldn grnce zamanla hkm gevettiklerini, zarar verici ve uyuturucu zelliinin sabit grlmediini iddia ettiklerini syleyen Muhammed b. Cafer el-Kettn, Mlik limlerinin belki 300 akn haramlk fetvas verdiini ve kendisinin bunlarn pek ounu birka ciltte toplanm halde grdn kaydeder (lnl-cce, s. 162-163, 223-225, 226). Buna karlk chr ttnn akl gidermeyen miktarnn liztih haram olmadnda drt mezhebin ittifak ettiini ileri srer (yetl-beyn, vr. 147b). Mustafa es-Syt ise drt mezhep mensuplar arasnda farkl grler bulunduunu, Hanef ve filerin ounluunun mubah veya mekruh, Mliklerin ounluu ile Necidli Hanbellerin (Vehhbler) haram grn benimsediini belirtir (Melib, VI, 219). Taraflarn saysal stnlkleri balamnda bir alma yaplmamsa da mevcut bibliyografik listeler ve grleri literatre geen limler dikkate alndnda her mezhepten ttnn haramln savunanlarn ounluu tekil ettii sylenebilir. Gemi yzyllarda ttn kullanmnn din hkm konusunda aklamalarda bulunan slm limlerinin gr ayrlklarnn esasen o dnemdeki geerli bilgilerden hareket etmelerinden ve ttnn insan salna etkisi konusunda yeterli tbb bilgiye sahip bulunmamalarndan kaynakland grlmektedir. Nitekim mubahln savunanlar, Bir eyin zarar sabit olmadka eyada aslolan ibhadr kaidesince fetva vermilerdir. Ancak ilk zamanlarda baz limlerin maddelerin zelliklerini, fayda ve zararlarn bilmenin bir fkh meselesi saylmadna vurgu yaparak ttnn faydasz ve zararl olmas halinde haramlna, faydal bir ey olmas halinde hellliine hkm vermek gerektiini belirttikleri de kaydedilmelidir (Muhammed Hacc, I, 265). Bu bakmdan mubahln veya haramln savunan pek ok lim, ttn yaprann zellikleri ve ienler zerindeki etkileri hakknda uzman hekimlere mracaat etmenin lzumundan bahsetmi, mesel haramln ileri srenlerden brhim b. brhim el-Lekn, uzman bir hekimin ttnn kesinlikle zararl olmadn sylemesi ve haramlna sebep tekil edecek hric etkenler bulunmamas halinde imenin ciz kabul edileceini belirtirken (Naatl-ivn, s. 67) mubahln savunanlardan Muhyiddin Ahmed elCezer de ttnn srf zarar verdii tesbit edilirse haramlna fetva verilebileceini belirtmitir. Ttnn insan salna verdii zararlarn bilimsel yntemlerle tesbit edilemedii dnemlerde bu konuda farkl kanaatlere ulalmas tabiidir. Ancak XIX. yzyln ortalarndan itibaren tpta selller patoloji metodunun kullanlmaya balanmasyla birlikte ttnn bata nikotin olmak zere zehirli birok kimyasal madde ierdii kesin biimde ortaya konmu, insan sal zerindeki etkileri ve yol at hastalklar konusunda daha kesin bilgilere ulalmtr. Bu bakmdan aralarnda Red Rz ve Muhammed Haseneyn Mahlf gibi, kiinin kendisine veya bakalarna zarar vermemesi halinde hell

olacan syleyen limler bulunsa da Ali b. Abdlvehhb, Muhammed et-Tarb, Mbrekpr, Mahmd Hattb es-Sbk, Muhammed b. Cafer el-Kettn ve Ezher eyhi Mahmd eltt gibi modern dnemde yetimi limler bugn artk haram hkmnn verilmesi gerektii grndedir. Ayrca ttnn insan salna verdii zararlarn henz ortaya konmad bir dnemde mubahln savunanlarn grlerini bugn srdrmenin yanlta srar anlamna gelecei ve ien kiinin gnahn drmeyecei ifade edilmitir. Dier Hkmler. Literatrde ttn imenin din hkmnn yan sra ttn ziraat ve ticaretinin meruiyeti, tedavi iin kullanlmasnn cevaz, imenin oruca etkisi, ttn tiryakisi imamn arkasnda namaz klmann hkm, kadnn ttn masraflarnn kocasnn nafaka sorumluluuna dahil olup olmamas gibi konularn da yer yer tartld grlr. eyhlislm Sunullah Efendi (Sar Mehmed Efendi, vr. 13b) ve filerden ebrmellis gibi limler istisna edilirse drt mezhep ulemsnn byk ounluu ttn imenin bir tr beslenme sayld iin orucu bozacan ifade etmitir (brhim b. brhim el-Lekn, s. 57-58, 98; Muhammed b. Cafer el-Kettn, s. 148, 235). Orucu bozan beslenmeyi insan tabiat meyletmese de bedene faydas olan ey diye yorumlayanlara gre sadece kaza gerekirken insan tabiatnn meylettii ve kendisiyle mide ehvetinin giderildii ey olarak yorumlayanlara gre ise ayn zamanda kefret de gerekir (Leknev, Tervul-cenn, II, 261; Muhammed b. Cafer el-Kettn, s. 209). Leknev, kendi dneminde baz kiilerin ttn imenin orucu bozmayacan sylemeleri zerine Zecr erbbir-reyyn adl bir eser yazarak konuyu genie ele alm ve onlarn grn reddetmitir. Mubahln savunanlar dahil limler ttn ierken besmele ekmenin, Kuran okurken veya camide iken ttn imenin saygszlk olaca gerekesiyle tahrmen mekruh kabul edildiini belirtmi (Ahmed b. Muhammed et-Tahtv, IV, 227), i soan ve sarmsak yiyenlerin mescidlere gelip insanlar rahatsz etmemesini emreden hadisi (Buhr, En, 160; Mslim, Mescid, 73-74) dikkate alarak rahatsz edici kokusu sebebiyle ienlerin koku devam ettii mddete cami ve mescidlerden uzak durmalarn tavsiye etmitir (Muhammed b. Cafer el-Kettn, s. 25). Hatta Ahmed er-Rm el-Akhisr ve Receb Efendi gibi, ttn ienlerin camiden zorla karlmas gerektiini syleyenler de vardr (Meclisl-ebrr, s. 584, 592; Muhammed b. Cafer el-Kettn, s. 215, 218). Nablusnin cemaatin ounluunun ttn kokusuna alkn olmas durumunda tiryakilerin mescidlerden menedilemeyecei grne kar kan Leknev de caydrc olmas iin onlarn mescidlerden menedilmesini doru bulur (Zecr, II, 322-323). limler bilhassa Kuran okunan mahallerde, ibadethanelerde, insanlarn toplu halde bulunduklar meclislerde, ar ve pazarlarda, yollarda ttn iilmesini de ar biimde knamlardr. Ttnn alm satm konusundaki gr ayrl, bir maln alm satma konu olabilmesi iin dinen yararlanlabilen (mtekavvim) bir mal olmas artndan kaynaklanmaktadr. Ttnn iilmesini haram sayanlar bu art dikkate alp alm satmnn da haram olacan (Muhammed b. Cafer el-Kettn, s. 233), ancak ime dnda faydal bir alanda kullanmak zere alm satmnn ciz saylacan ifade etmilerdir. Mubahln savunan baz fi limleriyle mekruh olduunu syleyen Hanbellerden Buht, kocann tiryaki olan karsnn ttn masraflarn karlamasnn nafaka haklar kapsamnda yer aldn ileri srerken (Ahmed b. Muhammed et-Tahtv, IV, 226; Muhammed b. Cafer el-Kettn, s. 169; Mustafa es-Syt, VI, 217) Haneflerden smil b. Abdlgan en-Nablusye gre az kt kokuttuu iin ttn imeyen kocann karsnn imesini engelleme hakk (bn bidn, VI, 459;

Muhammed b. Cafer el-Kettn, s. 209), Mliklerden Fas Kads bn Ebn-Nam el-Gassnye gre ise kadnn ttn ien kocasndan ayrlmay talep etme hakk vardr (Muhammed Hacc, I, 260). am Hanef mfts Abdurrahman el-md srarla ttn ien kimsenin arkasnda namaz klmann tahrmen mekruh olduunu sylemi (Muhammed b. Cafer el-Kettn, s. 140, 208, 214) ve pis sayld iin zerinde ttn bulundurmann namazn shhatine engel tekil edecei eklinde bir gr ileri srlmse de limlerin ounluu buna katlmam, ttn kullanmnn imamln veya namazn shhatine zarar vermeyeceini sylemitir (Vezzn, I, 100, 104-105). Ttn Yasa. eitli dnemlerde ttnn kullanmnn, ziraat ve ticaretinin yasakland, mesel Osmanllarda I. Ahmed ve IV. Murad devirlerinde ttn iin fermanlarn karld, yasan Msr ve am gibi Osmanl hkimiyeti altndaki blgelerde de uyguland, idarecilerin ar pazarlar kontrol ettikleri ve ele geirilen pek ok ttnn yaklp ienlere idama varan cezalarn verildii bilinmektedir. Abdlgan en-Nablus bu sert tedbirleri iddetle knarken (e-ul, vr. 35b-36a) Lekn bundan dolay idarecilere dua etmektedir (Naatl-ivn, s. 85-86; Muhammed b. Cafer el-Kettn, s. 163-165). Sultanlarn yasaklama karar zerinde Hocazde Mehmed Efendi, Hocazde Esad Efendi, Zekeriyyzde Yahy Efendi, Ahzde Hseyin Efendi gibi eyhlislmlarla Kadzde Mehmed Efendi ve Nakbleraf eyh Mehmed Efendi gibi Osmanl limlerinin ttnn haramlna dair fetvalarnn etkili olduu anlalmaktadr. Sultan brhimin tahta gemesiyle birlikte eyhlislm Bah Mehmed Efendiden fetva alnarak ttn kullanm serbest braklm, ancak daha sonra baz dnemlerde yine ksm yasaklamalar getirilmitir. I. Mahmud dneminde caddelerde, dkknlarda ve evlerin kaplarnda ttn imenin (Cebert, I, 228), III. Osman devrinde ar pazarda ttn ubuu ile gezmenin yasakland, gizlice ve edebiyle imenin ise yasak kapsamnda olmad bilinmektedir. Kuzey Afrikada zellikle Fasta Sadlerden Ahmed el-Mansr dneminden balamak zere sultanlarn ttnle mcadelelerinin yakn zamanlara kadar srd (Selv, IX, 192199; Muhammed b. Cafer el-Kettn, s. 122, 160, 162; Hasan el-Yb, s. 331-337), Yemende ise XVII. yzyln ilk yarsnda nl sflerden bns-Sekkf el-Ayntnin gayretleriyle yasak iln edildii belirtilmektedir (Muhibb, II, 80). Vehhbler Medineyi ve ardndan Mekkeyi ele geirdiklerinde sokaklarda ttn ve nargile iilmesini yasaklamlardr (Cebert, III, 91, 189). Bir yanda sultanlar fermanlarnda eyhlislm fetvalarna atfta bulunurken dier yanda eyhlislmlar da fermanlara atfta bulunmu, sultanlar ttn hakknda farkl kararlar verdiklerinde limlerden destek fetvalar almakta bir glkle karlamamlardr. Ancak ttn ienlere ulemnn sadece tazr cezas verilebileceini sylemesine karlk baz sultanlar sulular siyaseten katil kapsamnda ar ekilde cezalandrmlardr. I. Ahmed dneminde Msrda ele geirilen ttnler yaklm ve ien baz kimseler idam edilmi (brhim b. brhim el-Lekn, s. 85-86; Muhammed b. Cafer el-Kettn, s. 163), kaynaklar bu konuda en sert uygulamann IV. Murad dneminde yapldn ve bu sutan dolay pek ok kimsenin idamla cezalandrldn kaydetmitir. Mhimme defterlerinden anlaldna gre ttn yasann arkasnda yalnzca din sebepler bulunmamaktadr. Hkmdarlar ttn imenin halka ve saray hazinesine sosyal ve ekonomik etkileriyle de ilgilenmilerdir. Ttnn Osmanl topraklarna girme aamasnda I. Ahmed zamannda karlan bir fermanda bal mumu reten iftilerin ttn ekimi yapmaya baladklar ve bunun sarayda ok kullanlan bal mumunun fiyatnn ykselmesine sebep olarak hazineye zarar verdii ifade edilmektedir. IV. Muradn da lkede bozulan asayii temin etmek amacyla ttn ienleri cezalandrma bahanesini kulland anlalmaktadr. Ancak ayn yzyln ortalarnda yasan ttn tketimini engelleyememesi ve muhtemelen ttnden alnacak vergilerin ak veren devlet hazinesine

gelir salamadaki neminin kavranmas zerine baz limlerin muhalefetine ramen yasak kaldrlmtr. Bununla birlikte ulem arasnda ttnle ilgili tartmalar nemini her devirde korumu, ttn kullanm aleyhine veya lehine fetvalar verilip risleler kaleme alnm, bu konudaki belgeler ve almalar zengin bir literatr oluturmutur (ilgili eserler iin bk. Ahlwardt, V, 51-54; Muhammed b. Cafer el-Kettn, s. 147-160; Eb Ubeyde Mehr b. Hasan l Selmn, s. 93-108; Abdullah b. Muhammed el-Habe, I, 513-515). Zamanmzda sigarann ve dier ttn mmullerinin kullanmnn din hkm hl gncelliini koruyan bir tartma alan olup birok kitap, makale ve fetvaya konu tekil etmektedir. Daha da nemlisi gnmzde, ttn ekim ve ticaretinden sigara retim ve pazarlamasna kadar geni bir sahay kontrol eden, lke siyasetinden uluslar aras ilikilere kadar birok alan etkileyebilen gte bir sigara sektr ortaya km, buna karlk da fert, toplum ve devlet olarak sigarayla mcadelede eskiye oranla daha gl ve kararl bir bilin olumutur. Modern toplumlarda sigarann zararl etkilerinden bireyi ve evresini koruma, sigara alkanln nleme, sigarasz hayat konusunda sivil ve resm inisiyatifin devreye girmesi, kapal alanlarda sigara iilmesinden sigara ve dier ttn mmullerinin reklam ve satna kadar bu alanda getirilen bir dizi kstlama, alan kampanyalar, ad geen uluslar aras sigara sektrne kar gl bir blok tekil etmekte, sigarayla mcadeleyi kapsaml ve kalc bir ivmeye kavuturmu grnmektedir. Btn bu gelimelerin yannda tbbn ve dier ilimlerin sigarann insan ve toplum salna verdii zararlar konusunda ortaya koyduu ak bilimsel veriler, yle anlalyor ki nmzdeki dnemde sigarann ve dier ttn mmullerinin din hkmne dair bak alarn esasl biimde etkileyecek ve tartmalarn daha salam bir zeminde cereyan etmesine imkn hazrlayacaktr.

BBLYOGRAFYA

Msned, VI, 309; Mer b. Ysuf, Taul-burhn f enid-dun elle yerabhn-nsl-n, Beyrut 1421/2000; Hocazde Esad Efendi, Fetv, DB stanbul Mftl Ktp., nr. 157, I, vr. 7a, 63a, 65b, 68b, 69a, 71a, 72a, 226b; smil Rush Ankarav, Keffl-lisn an kmid-dun, TSMK, Mehmed Read, nr. 190; brhim b. brhim el-Lekn, Naatl-ivn bictinbid-dun (nr. Ahmed Mahmd l Mahmd), Menme (Bahreyn) 1993; Ahmed er-Rm el-Akhisr, Meclisl-ebrr ve meslikl-ayr, Dehli 1283/1866, s. 209-215, 584-593; a.mlf., Against Smoking: An Ottoman Manifesto (nr. ve trc. Yahya Michot), Markfield-Leicestershire 2010; Eb Zeyd Abdurrahman b. Muhammed et-Temenrt, el-Fevidl-cemme f isndi ulmil-mme (nr. Muhammed b. Abdullah er-Rdn el-drs - Yezd er-Rz), Drlbeyz 1420/1999, s. 476-503; Sar Mehmed Efendi, Mecmatl-fetv, Sleymaniye Ktp., ehid Ali Paa, nr. 1067, vr. 13b; Zekeriyyzde Yahy Efendi, Fetv, Nuruosmaniye Ktp., nr. 2056, vr. 3b, 10b, 343b; Mehmed Bah, Mecma, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 587, vr. 163a-b; chr, yetl-beyn li-illi rbi m l yayyibl-ale mined-dun, Millet Ktp., Feyzullah Efendi, nr. 2154, vr. 143b-153b; Ktib elebi, Mznl-hak: slmda Tenkid ve Tartma Usl (s.nr. Sleyman Uluda - Mustafa Kara), stanbul 1981, s. 63-72; Haskef, ed-Drrl-mutr (bn bidn, Reddl-mutr [Kahire] iinde), VI, 459-461; Berzenc, lhm-avb li-lil-elbb, Mill Ktp., nr. A6758, vr.

155b-157a; Muhibb, ulatl-eer, II, 80; Mehmed Nazmi Efendi, Osmanllarda Tasavvuf HayatHalvetlik rnei-Hediyyetl-hvn (haz. Osman Trer), stanbul 2005, s. 563-564; Abdlgan b. smil en-Nablus, e-ul beynel-ivn f kmi ibatid-dun, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 1886; M. Fkh el-Ayn, Risle fid-dun vel-ahve, Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 6400, vr. 21b-25a; Muhyiddin Ahmed b. Muhyiddin el-Krd el-Cezer, Risle f rbid-dun, Sleymaniye Ktp., Yazma Balar, nr. 2144, vr. 113b (bn bidn el-Udd-drriyye f tenil-Fetval-midiyye [Kahire 1310/1893, II, 365-366] iinde nakletmitir); Eb Sad elHdim, Beratl-Mamdiyye f eri-aratil-Muammediyye, stanbul 1302, I, 134, 166; II, 523-525, 627-628; a.mlf., Risletn al ariyyetid-dun (Mecmatr-resil iinde), stanbul 1302, s. 233-235; Ahmed b. Muhammed et-Tahtv, iye aled-Drril-mutr, Beyrut 1395/1975, IV, 226-227; Cebert, Acibl-r, I, 51, 228, 477-478; III, 91, 189; Mustafa esSyt, Melib lin-nh f eri yetil-mnteh (nr. M. Zheyr v), [bask yeri yok] 1415/1994, II, 193; VI, 217-219; bn bidn, Reddl-mutr (Kahire), VI, 459-461; Muhammed Tlib bnl-Hc, iye al eril-Mridil-mun, Kahire, ts. (Matbaat Mustafa el-Bb elHaleb), II, 140-145; Muhammed l, Fetul-aliyyil-Mlik, Kahire 1378/1958, I, 118-125, 173, 179, 189-191; II, 181; Leknev, Tervul-cenn bi-teri kmi rbid-dun (Mecmat resilil-Leknev iinde, nr. Nam Eref Nr Ahmed), Mehed 1382 h.; a.mlf., Zecr erbbirreyyn an rbid-dun (a.e. iinde), II, 253-310; a.mlf., el-rl-merfa fil-abrilmeva (nr. Eb Hcer M. Sad b. Besyn Zall), Beyrut 1405/1984, s. 15-16; Selv, el-sti, V, 126-129; IX, 106, 192-199; Ahlwardt, Verzeichnis, V, 51-54; Muhammed et-Tarb, Tebratl-ivn f beyni arrit-tebeil-mehr bid-dun, Kahire 1328/1910; Abdullah b. Abdullah [Mahmd Hattb es-Sbk] el-Ezher el-Mlik, es-Semml-til f emil-fslmullil-chil (nr. M. Hall Hamzv), Dmak 1341/ 1923; M. Ali b. Hseyin, Tehbl-Fur vel-avids-seniyye fil-esrril-fhiyye (Karf, el-Fur iinde), Kahire 1347, I, 148, 216221; Alev b. Ahmed es-Sekkf, amu-ehve an tenvlit-tnbk vel-kefte vel-t vel-ahve (Mecmat sebati ktbin mfde iinde), Kahire 1358/1940, s. 135-139; M. Red Rz, Fetv (nr. Salhaddin el-Mneccid - Ysuf K. Hr), Beyrut 1390-92/1970-72, VI, 2699 (ndeks); Muhammed Hacc, el-areketl-fikriyye bil-Marib f ahdis-Sadiyyn, Rabat 1396/1976, I, 246-266; Ahmed e-erebs, Yeselneke fid-dn vel-ayt, Beyrut 1980, I, 464; II, 95-98, 258259; V, 52-53, 278-280; VI, 101; Mahmd eltt, el-Fetv, Beyrut 1403/1983, s. 383-385; Muhammed b. Cafer el-Kettn, lnl-cce ve imetl-burhn al meni m amme ve fe min istimli ubetid-dun, Dmak 1411/1990; Vezzn, en-Nevzill-ceddetl-kbr fm liehli Fs ve ayrihim minel-bed vel-ur (nr. mer b. Abbd), Rabat 1419/1998, I, 100, 104105; Hasan el-Yb, el-Fetval-fhiyye f ehemmil-ay min ahdis-Sadiyyn il m ablelimye, Muhammediye 1419/1998, s. 325-358; Eb Ubeyde Mehr b. Hasan l Selmn, etTaltl-isn (Mer b. Ysuf, Takul-burhn f enid-dun elle yerabhn-nsl-n iinde), Beyrut 1421/2000, s. 93-108; Abdullah b. Muhammed el-Habe, Muceml-mevtilmara fit-telfil-slm ve beyni m llife fh, Ebzab 1420/2000, I, 513-515; Fehmi Ylmaz, Osmanl mparatorluunda Ttn: Sosyal, Siyas ve Ekonomik Tahlili (1600-1883) (doktora tezi, 2005), M Trkiyat Aratrmalar Enstits; N. Krsti, Mustafa ibn Muhammad al-Aqhisari (Pruanin): Rasprava o kafi, duvanu i piima, POF, XX-XXI (1970-71), s. 71-107; Fikret Karaman, slm Dini Asndan Ttn ve Sigara zerine Bir nceleme, Diyanet lmi Dergi, XXXV/3, Ankara 1999, s. 117-128; F. Klein-Franke, No Smoking in Paradise, The Habit of Tobacco Smoking Judged by Muslim Law (ekinde Abdnnfi elMedennin Rislet Talil-insn min ulmtid-dun ve Kermddin el-Ezhernin Risle f kmi rbid-dun adl risleleri

bulunmaktadr), Le Muson, CVI/1-2, Louvain 1993, s. 155-192; Eribe, Mv.F, XII, 65-70; Teb, Mv.F, X, 101-113; R. Matthee, Tutun, EI (ng.), X, 753-756. kr zen

TYATOK
(bk. TRKYE YAZMALARI TOPLU KATALOU).

TZK-i CHNGR
() Bbrl Hkmdar Cihangirin (. 1037/1627) kendi hayatn anlatt eseri. Tzk-i Cihngrnin (Tekire-i Cihngr, Tzkt, Vt- Cihngr, Cihngrnme) Cihangirin hkmdarlnn (1605-1627), on yedinci ylna kadar olan ksm bizzat Cihangir, on yedinci ylndan on dokuzuncu ylna kadar olan ksm kendi denetimi altnda Mutemed Han, Cihangirin lmne kadar meydana gelen olaylar ieren Tetimme-i Vt- Cihngr (amme-i Cihngr) adl zeyli ve dbcesi Mirza Muhammed Hd Han tarafndan yazlmtr. Eser, ran gne takvimine gre ilkbaharn balangc saylan Nevruz (21 Mart) esas alnarak dzenlenmi ve Cihangirin tahta kndan lmne kadar vuku bulan hadiseler ak bir Farsa ile ayrntl biimde ele alnmtr. Dbcede Cihangirin doum tarihi ve yeri, tahta k, unvan ve lakaplar, Agra ehrinin zellikleri ve burann baehir seilmesi, Cihangirin tahta ktktan hemen sonra lkeyi mmur klmak iin yaymlad mehur on iki emir (ferman), Cihangirin hanmlar ve ocuklar, vezirler ve eyaletlerin idaresine tayin edilen grevliler, bastrlan sikkeler, Ebl-Fazl el-Allmnin ldrlmesi, Cihangirin Hindu limlerle sohbetleri, Ekber ahn portresi, fetihleri, Kbil ve Kandeharn zekttan muaf tutulmas anlatlmtr. Ardndan eser transit gmrk vergilerinin kaldrlmas, ehzade Hsrevin isyan ve yakalanmas gibi birinci yla ait olaylarla balamakta, her yln olaylar kronolojik srayla kaydedilmekte ve Cihangirin lm, ehzade Hsrevin olu Dverbahn tahta geirilmesi, nihayet ah Cihann mcadeleyi kazanarak taht ele geirmesi gibi yirmi ikinci yla ait olaylarla sona ermektedir. Tzk-i Cihngr yabanc lkelerle olan ilikiler, karlkl gnderilen elilik heyetleri, yabanc hkmdarlardan gelen mektuplar, devlet kurumlar, hkmdarn seyahatleri, gelenek-grenekler, yoksul ve dknlere yaplan yardmlar, lim, air ve sanatlarla olan mnasebetler, bayndrlk ileri, av partileri ve elence meclisleri gibi pek ok konuda ayrntl bilgi ierdiinden Cihangir dnemi olaylarnn yan sra devrin sosyal, ekonomik, kltrel ve bilimsel hayatna da k tutan nemli bir kaynaktr. Bu zelliklerinden dolay eser Bbrller tarihiyle ilgilenen Avrupal, Hindistanl, Pakistanl vb. gibi aratrmaclarn balca kaynaklarndan biri olmutur. Tzk-i Cihngr, Muhammed Hdnin zeyliyle birlikte Seyyid Ahmed Han tarafndan 1863te Gzpr, 1864te Aligarh 1914te Leknevde baslm, daha sonra Cihngrnme adyla Muhammed Him tarafndan tekrar yaymlanmtr (Tahran 1359 h./1980). Eseri Sultan III. Mustafann emriyle Abdrrezzk Nevres Trkeye evirmi ( Ktp., TY, nr. 2544), Major D. Price (1829) ve Alexander Rogers (Tzuk-i Jahngr or Memoirs of Jahngr, I-II, 1909-1914, New Delhi 1978) ngilizceye, Ahmed Ali Rmpr (1874) ve czlhak Kudds (1970) Urducaya tercme etmitir.

BBLYOGRAFYA

Cihangir, Cihngrnme: Tzk-i Cihngr (nr. Muhammed Him), Tahran 1359 h.; Yusuf Hikmet

Bayur, Hindistan Tarihi, Ankara 1987, II, 165-192, 561; Ahmed Gln-i Men, Naar be-Kitb-i Tzk-i Cihngr: Nsa-i a-yi Kitbne-i sitn- uds-i Raav, Hner u Merdm, sy. 140141, Tahran 1353 h./1974, s. 74-84; Glseren Halc, Ana Hatlaryla Tzuke Cihangiri, DTCFD, XXXIV/1-2 (1990), s. 117-129; W. M. Thackston, Tzk, EI (ng.), X, 760; M. Sddk slmiyn, Tzk, Dninme-i Cihn- slm, 1383/2004, VIII, 484-485. S. Haluk Kortel

TZNER, Abdullah tf
(1869-1954) Son dnem dil ve din limlerinden. Konyada dodu. Babas tahsilini Konyada yapan ankrl Ali Efendi, annesi eski Konya mftlerinden Gezlevili Ahmed Efendinin kz erife Hanmdr. btidiye ve rdiyeyi Konyada tamamladktan sonra Karatay Medresesi mderrislerinden Malatyal Ahmed Efendi ile Parlakzdeden ve tefsir sahibi Mehmed Vehbi Efendiden ders ald. Resme ve gzel yazya yetenei olduundan Konya Evkaf Baktibi Silleli Said Efendiden rika meketti. O srada Konya Hkmet Konann tezyinatn yapan nakkalara yardm etti; nakkalar Konyadan ayrlrlarken baz tezyinat malzemelerini ve nak kalplarn ona braktlar. Abdullah tf, Konya Aleddin Camiinin tamiri esnasnda caminin bozulan naklar ve hatlarn Mehmed Vehbi Efendinin damad olan arkada rif Efendi ile birlikte elden geirdi. 1891de nakkalk sanatn ilerletmek amacyla stanbula gitti. Bir yaknnn kendisini ilme ynlendirmesi zerine nakkalktan vazgeip stanbuldaki cami ve medreselerde halka ak derslere devam etti. Bir ara Konyaya giderek Drlmuallimn-i btidiyyeye girdi ve mezuniyetten sonra stanbula dnp eitli hocalardan Arap dili ve edebiyat ile belgat, mantk ve usl-i fkh gibi alanlara ait temel eserleri okudu. irvanl Mehmed Hlis Efendiden iczet ald ve Ftih Camii dersiml unvann elde etti. Bu srada yeni alan stanbul Drlfnnunun Ulm-i liyye-i Dniyye ubesine kaydoldu, buray 1904 ylnda tamamlad. Memuriyete nce skdarda Ravza-i Terakk Mektebinde kavid muallimi olarak balad. Daha sonra Vefa, ardndan skdar iddlerine Arapa muallimi tayin edildi. Ayn grevle Mercan ddsine nakledildi. Bir sre Galatasaray Sultnsin-de Arapa, Drafakada Trke dersleri okuttu. Mahmud evket Paa dneminde Harbiye Nezretinde memurlar iin alan mektepte Trke dersleri verdi. stanbulun igali srasnda Mercan ddsinde srdrd retmenlik grevini Konya Erkek Lisesine naklettirdi. Arapa muallimliine bu dersin mekteplerden kaldrlmasna kadar devam etti. Daha sonra Konya Muhtelit Orta Mektebine Trke muallimi oldu; bir sre mdr vekillii yapt (1929). Dersim sfatyla Konya Sultan Selim Camiinde vaaz verdi. 1933 ylnda emekliye ayrlnca tekrar stanbula geldi; vaazlarna burada devam etti. O srada baslmakta olan Elmall Muhammed Hamdi Efendinin Hak Dini Kuran Dili adl tefsirinin alt yl sren matbaa tashihlerini mer Nasuhi Bilmenle beraber yapt. Ardndan stanbul Ktphaneleri Tasnif Komisyonuna ye oldu. Mehmet Ali Ayninin vefat zerine (30 Kasm 1945) komisyonun bakanlna getirildi ve bu grevi komisyonun lavedilmesine kadar srd. Tzner, Trk dilinin Arapa ve Farsa kelimelerden arndrlmas gerektiine inananlardand. Bu amala Trk Dil Kurumu tarafndan dzenlenen kurultay almalarna, ayrca kurumun kelime aratrma ve tarama faaliyetlerine katld; Ahter-i Kebr adl Arapa-Trke szlkte yer alan Arapa kelimelerin Trke karlklar zerinde durdu. Abdullah tf Tzner 1954 ylnn Nisan aynda (akrabas Sedat Bngln drd tarih ktasna gre Berat kandili gn) stanbulda Nuruosmaniyedeki evinde vefat etti. Kabri Edirnekap ehitliindedir. Daha ok Arapa eserlerden oluan ktphanesi, olu tarafndan stanbul Kkyaldaki Kulluk Camiin-de zel bir odada halkn istifadesine sunulmu, 106 ciltten oluan koleksiyon 10 Ocak 1991 tarihinde Trkiye Diyanet Vakf slm Aratrmalar Merkezi (SAM) Ktphanesine balanmtr.

Eserleri. 1. Kurn- Kerm ve Trke Meli. Mellifin yaymlanmasn vasiyet ettii mel olu M. Feyyaz Tzner tarafndan bastrlmtr (stanbul 1970, 1972, 1982). eviride mellifin yaad dneme gre yadrganacak birok ztrke kelime kullanlmtr. 2. Sretn-neb (sa). Maarif Vekleti tarafndan sultnlerde ve drlmuallimnlerde ders kitab olarak okutulmas uygun grlen eseri (stanbul 1339-1342) mellifin olu sadeletirerek yazarn Hz. Muhammed ve 4 Halifeden Notlar adl rislesiyle birlikte (s. 282-322) Siyretnneb Sallallah Aleyhi vesellem (Peygamberimizin Hl ve Hareketleri) adyla yaymlamtr (stanbul 1973). 3. Hz. Muhammed ve 4 Halifeden Notlar (stanbul 1954). Mellifin vefatndan birka ay nce neredilmitir. 4. Nahv-i Arab. Sultnlerin yedinci snflarndaki Arapa mfredatna uygun biimde hazrlanmtr (stanbul 1339-1341, 1928). 5. Sarf- Arab (stanbul 1338, 1341). 6. Lbbl-re. Okullarda ders kitab eklinde kullanlmak zere Arapa metinlerden seilmi drt snflk bir seridir (stanbul 1328, 1329, 1330). 7. Lbbl-avidil-Arabiyye I-II. Bu da ders kitab olarak hazrlanmtr (stanbul 1330). 8. Mkemmel Kavid-i Osmniyye. Drlfnn-i Osmn ve Mektebi dd muallimlerinden Dastanl Mesud Remzi Efendi ile birlikte rdiyeler, iddler ve drlmuallimnler iin yazlmtr (stanbul 1328). 9. Hutbe Mecmuas. Kamer aylarn adlarna gre bayram hutbelerini de kapsayacak biimde dzenlenen ve elli hutbeden meydana gelen eser Diyanet leri Reislii tarafndan neredilerek (Ankara 1960) din grevlilerine datlmtr. 10. Yeni Gramerlerimiz (stanbul 1941). Dil inklb yllarnda (1932-1935) okullardan dil bilgisi derslerinin kaldrlmasndan sonra Maarif Vekleti tarafndan 7 Temmuz 1941 tarihinde Ankarada toplanan Gramer Komisyonunda kabul edilen esaslar erevesinde hazrlanan esere (Peyami Safa, Okul Grameri Elkitab, stanbul 19411942; R. Gkalp Arkn, 1941-1942 Ders Yl Mfredatna Gre Ortaokul-Lise in Gramer Dersleri z; Tefeyyz Kitaphanesi tarafndan neredilen, ancak yazar belirtilmeyen el kitab) mellifin ynelttii eletirilerden olumaktadr. Bu eletiriler yznden Tzner ile Peyami Safa arasnda karlkl makaleler yaymlanmtr. Tznerin bunlarn dnda Dvn lugtit-Trk Tercmesi (tercme ve szlk tertibine gre dizimi; eser Trk Dil Kurumu Ktphanesindedir), et-TuhfetzZekiyye fil-lugatit-Trkiyye Tercmesi, Muhtasar Sret-i Muhammediyye (M. Red Rzdan tercme) ve Tbb Krk Hadis balkl yaymlanmam tercmeleri vardr. Mellifin II. Bayezide sunulan, Hayreddin Hzr Atfye ait Ravl-insn f tedbril-ebdn adl tpla ilgili baz hadislerin erhine dair eserin tercmesiyle (Sleymaniye Ktp., Ftih, nr. 3569) Ahidnme-i Al b. Eb Tlib adl bir evirisinin Nurettin Rt Bngl tarafndan neredildii bilgisine ulalmsa da bunlarn yaymlanm nshalar tesbit edilememitir. Yaknlarnn verdii bilgiye gre Tznerin Be Sre-i erfe (Enm, Ysn, Feth, Mlk ve Nebe srelerinin mel ve tefsiri) ve Akid-i slmiyye adl henz neredilmemi iki eseri, Trk Sofileri balkl bir derlemesi ve tamamlanmam Sahh-i Mslim Tercmesi de bulunmaktadr. Ayrca Beynlhak, Mahfil ve tism mecmualarnda makale ve iirleri kmtr. Sadettin Nzhet Ergun, Abdullah tfn ksa biyografisini verip iirlerinden iki rnek aktarmtr (Trk airleri, I, 209).

BBLYOGRAFYA

A. tf Tzner, Kurn- Kerm ve Trke Meli (nr. M. Feyyaz Tzner), stanbul 1970, neredenin girii, s. 1-2; ayrca bk. Mustafa Barnn Takrizi, s. 3; M. Feyyaz Tznerin Takdimi, s. 4; Diyanet leri Reislii Memurlarna Ait Sicil Czdan, nr. 778, Ankara 1934; Sadettin Nzhet Ergun, Trk airleri, stanbul 1936, I, 209; Dvn lugtit-Trk Tercmesi, tercme edenin girii, I, s. XXIII-XXX; et-TuhfetzZekiyye fil-lugatit-Trkiyye (trc. Besim Atalay), stanbul 1945, tercme edenin Birka Dzeltme balkl eki, s. 1-4; Ahmet Caferolu, Kgarl Mahmut, stanbul 1970, nsz, s. V; Ali Rza nder, Din Adamlarmzda Trklk Bilinci, Cumhuriyet Gazetesi, sy. 21424, stanbul 18 Nisan 1984, s. 2; imen zam, Trkiye Trkesi ile lgili Gramer almalar, TDA, sy. 110 (1997), s. 136; Mustafa S. Kaalin, Dvn Lugtit-Trk, DA, IX, 449 (maddenin yazmnda Abdullah tf Tznerin bizzat kaleme ald biyografisiyle olu M. Feyyaz Tznerin ahs bilgilerinden de yararlanlmtr). M. Feyyaz Tzner Bo Sayfa

UAGADUGU
Bat Afrikada Burkina Fasonun baehri (bk. BURKNA FASO).

UBDE b. MSSEM
() Eb Bekr Ubde b. Abdillh b. Muhammed b. Ubde el-Ensr (. 422/1031) Mveahlaryla tannan Endlsl Arap airi. IV. (X.) yzyln ortalarnda Mleka (Malaga) veya Kurtubada (Cordoba) dodu. kinci Akabe Biatnda Reslullahn setii on iki nakibden biri olan Sad b. Ubdenin soyundandr. En kadm atas olup ar cmertliinden dolay Mssem (gkten inen yamur) lakabyla anlan mir b. Hrise el-Ezdye nisbetle bn Mssem knyesiyle de tannr. Arap dili ve edebiyat limi Eb Bekir ez-Zbeyd, Eb Ali el-Kl gibi ahsiyetlerin rencisi oldu. Zbeydnin btn eserlerini kendisinden okudu ve onlar okutma iczeti ald; onun vastasyla Eb Ali el-Klnin eserlerini de rivayet etti. Bu rivayetler, Ubdenin rencisi Eb Muhammed Gnim b. Veld araclyla bn Hayr el-blye kadar ulat (Abdlal el-Vedgr, s. 394-395). Ubde, iirlerinde bata bn Eb mir elMansr olmak zere Kurtuba ve civarnda hkim olan mir ve Hammd hnedanlarn vd. nemli airler iin dvn-uary oluturan Mansr kendisini ok beenir, ona bol hediyeler verirdi. Bu sebeple derecesi ykseltilerek dvn-uarya dahil edildi. mirlerden Abdlmelik b. Mansr el-Muzafferin veziri olan, fakih bn Hazmn babas Eb mer Ahmed b. Sad iin methiyeler, air bn Zeydnun babas Kad Eb Bekir bn Zeydn iin mersiye kaleme ald. Ksm b. Hammd, Ali b. Hammd en-Nsr, Yahy b. Ali b. Hammd el-Mutel gibi Hz. Ali neslinden gelen Hammd hnedannn ileri gelenlerine methiyeler yazan Ubde, a gruplar ile a imamlar iin de abartl methiyeler nazmetti. Ancak bu iirlerinde kendisinin i akdeyi benimsediine dair herhangi bir iaret grlmemektedir. Daha sonra Kurtubada yirmi yl srecek olan karklklar balad ve ynetim Emevlerin eline geti (414/1024). Yahy b. Ali el-Hammd hilfetten ayrlnca Mlekaya ekildi, Ubde de onunla birlikte gitti. Yahyya ve ailesine methiyeler yazmaya devam eden Ubde onlardan nemli miktarda madd destek grd. Fakat biriktirdii bir miktar parasn kaybetti ve muhtemelen bunun dourduu znt neticesinde Mlekada vefat etti. mirler dneminin en nemli airi ve iir sanatnn stad (eyhs-sna) kabul edilen Ubde iire yenilikler getirmi, zellikle ssl iir olarak bilinen mveah gelitirmi, bu iir trn ilk defa kendisi yazl hale getirmi, bilinen kalplarn dzenlemi ve tr klasik kasideden ayrmtr. Gnmze ulaan en eski mveah da ona aittir (a.g.e., s. 395; hsan Abbas, II, 230-232; DA, XXXII, 229-231). Ubdeden nce Mukaddem b. Muf el-Kabr, Muhammed b. Mahmd el-Kabr, bn Abdrabbih ve Ysuf b. Hrn er-Remdde mveah tr, eskiden beri mevcut olan ok vezinli ve kafiyeli musammat trnden farksz basit bir nitelikte bulunuyordu. te yandan Ubde b. Mssem yalnz air deil ayn zamanda bir edip ve tarihi, gzel msiki icra eden, astroloji bilen, geni hayal gcne sahip bir ahsiyetti. Kaynaklarda Abru uaril-Endels adl bir eserinden sz edilmekte, Makkar bunun gzel bir kitap olduunu belirtmektedir (Nefu-b, III, 173). Kendisinden bahseden kaynaklarda iirleri dank biimde yer almaktadr. Gzel tasvirlere yer verdii iirlerinin banda tabiat, bulut, yamur ve gk grlts tasvirleri gelmektedir. Bir iirinde 421 (1030) ylnda Endls halkna ok zarar veren iddetli souu tasvir etmitir. Ayrca anlarndan, Kurtubada geirdii genlik gnlerine ait htralarndan, gzeller elinden itii araptan

sz etmektedir. Onun gen yata arab brakt veya hi imedii halde srf sanat iin arap ve mcn (mstehcen) iirleri yazd aksi takdirde kaybettii o kadar altn biriktiremeyecei ifade edilmektedir (evk Dayf, VII, 310).

BBLYOGRAFYA

Ebl-Veld smil el-Himyer, el-Bed f falir-reb (nr. H. Beiris), Rabat 1940, s. 19-20, 116, 137-138; Humeyd, Cevetl-mutebis (nr. brhim el-Ebyr), Beyrut 1410/1989, II, 463-464; bn Bessm e-entern, e-are, I/1, s. 468-489; bn Bekvl, e-la, II, 426; Dabb, Buyetlmltemis, Kahire 1967, s. 396-398; Ktb, Fevtl-Vefeyt, II, 149-153; Makkar, Nefu-b, I, 294, 484, 486; III, 173; IV, 23, 52-53, 109; a.mlf., Ezhrr-riy (nr. Mustafa es-Sekk v.dr.), Rabat 1398/1978, II, 253-254; mer Ferruh, Trul-edeb, IV, 447-450; Abdlal el-Vedgr, Eb Al el-l ve eeruh fid-dirstil-luaviyye vel-edebiyye bil-Endels, Rabat 1403/1983, s. 394-397; hsan Abbas, Trul-edebil-Endels, Beyrut 1985, I, 80, 88-89; II, 168-169, 229-232; evk Dayf, Trul-edeb, VII, 308-310; F. de la Granja, Ibn M al-Sam, EI (ng.), III, 855; Mustafa Aydn, Mveah, DA, XXXII, 229-231; nyetullah Ftih Nejd, bn Ms-sem, DMB, IV, 547-548. Zlfikar Tccar

UBDE b. SMT
() Ebl-Veld Ubde b. es-Smit b. Kays el-Ensr el-Hazrec (. 34/654) Sahb. 586da Medinede dodu. Ensarn Hazrec koluna mensuptur. Ayn kabileden olan annesi Kurretlayn bint Ubde mslman olmu ve Resl-i Ekreme biat etmiti. Ubde, peygamberliin 12. ylnda (621) on iki Medineli mslmanla birlikte Mekkeye giderek Birinci Akabe Biatnda bulundu. Ertesi yl yaplan kinci Akabe Biatna da katld, orada seilen on iki nakib arasnda yer ald. Medineye dnnce slmiyeti yaymak iin byk gayret gsterdi. Yakn arkada Kb b. Ucreyi mslman olmaya ikna edemeyince evine gidip onun putunu krd; Kb buna fkelenmekle birlikte ksa bir sre sonra slmiyeti kabul etti. Ubde, Enes b. Mlikin teyzesi mm Harm bint Milhn ve Cemle bint Eb Sasaa ile evlendi. Her iki ei de Reslullaha biat eden hanmlardandr. Hicretin ardndan Resl-i Ekrem, Ubde ile muhacirlerden Eb Mersed Kennz b. Hasn (Husayn) el-Ganevyi karde iln etti. Ubde, Hz. Peygamberin emri zerine Abdullah b. Sad b. s ve Hafsa bint mer gibi sahblerle beraber halka okuma yazma retti. Bedir, Uhud, Hendek gazveleriyle Hudeybiye Antlamasnda bulunduu gibi Reslullahn btn gazvelerine itirak etti. Mekke fethi srasnda ensar birliinin kumandanln yapt. Asr- sadette Kurn- Kermin tamamn ezberleyen Medineli be sahbden biri olan Ubde, ashb- Suffeden Kuran okumay bilmeyenlere Kuran retiyordu. Ayn zamanda Resl-i Ekremin vahiy ktiplerindendi. Hz. Peygamberin onu zekt memuru olarak grevlendirdii zaman kendisine, bir yanllk yaparak kyamet gnnde baran bir deveyi, bren bir inei, meleyen bir koyunu omuzuna yklenmi halde Allahn huzuruna gelmemesi iin dikkatli davranmas yolunda tembihte bulunduu rivayet edilmitir (Humeyd, II, 397). Hz. merin hilfeti devrinde Dmak Emri Yezd b. Eb Sfyn halifeye bir mektup yazarak Suriye halkna Kurn- Kermi ve slm retecek muallimlere ihtiyalar olduunu bildirdi ve bu amala kii gnderilmesini istedi. Hz. mer de Ubde b. Smiti Muz b. Cebel ve Ebd-Derd ile birlikte Suriyeye yollad. Halifenin tavsiyesi zerine bunlardan her biri Humusta, Dmakta ve Filistinde muallimlik yapt. Ubde ayn zamanda Kudste kadlk yapt. Suriye Valisi Muviye b. Eb Sfyn ile birlikte Bizans topraklarna gerekletirdikleri seferde Ubdenin fiz sayd ticar bir meselede vali ile aralarnda anlamazlk kt. Bu yzden Ubde seferin ardndan Medineye dnd. Halife mer, Ubdeye kendisi gibi insanlarn bulunmad yerlerin hayrsz topraklar saylacan syleyip onu Suriyeye dnmeye ikna etti. Ayrca Muviyeye yazd mektupta ihtilf ettikleri konuda Ubdenin hakl olduunu belirterek onun grn uygulamasn istedi; kendisinin Ubde zerinde otorite kullanmaya kalkmamasn tavsiye etti (bn Mce, Snnet, 2). Daha sonra Muviye ile aralarnda baka anlamazlklar da grlmtr. Bir defasnda Muviye hutbede veba grlen yerden kamak gerektiini syleyince Ubde ona itiraz etmi, bu konuyu annesi Hindin kendisinden daha iyi bileceini sylemi, Muviye onu ararak yapt mdahalenin usulszln hatrlatnca Ubde yaplan haksz tenkitlere aldr etmemek zere Reslullaha biat ettiini

bildirmi, ardndan Muviye bir ikindi namazndan sonra Ubdenin itiraznda hakl olduunu ve onun fkh kendisinden daha iyi bildiini itiraf etmitir (Tabern, VIII, 133). Muviye b. Eb Sfyn ile Ubde arasndaki anlamazln Hz. Osman devrinde de srd, Muviyenin Ubdeyi Suriye halkn kendi aleyhine kkrtt iddiasyla halifeye ikyet ettii, bunun zerine Ubdenin Medineye dnd belirtilmektedir (Zeheb, II, 9). Ubde slm fetihlerine devam etti; daha sonra Humusa vali tayin edildi. Bu grevde iken Lazkiye ve Cebeleyi ele geirdi (17/638). Tartsun (Antartus) ve skenderiyenin fethinde kumandan olarak grev yapt. Fethedilen yerlerin imar iin gayret gsterdi. 28 (648-49) ylndaki Kbrs seferine ei mm Harm ile birlikte katld ve mm Harm orada ehid oldu. Hz. merin Msrn fethiyle grevlendirdii Amr b. s halifeden yardmc kuvvetler isteyince halife ona her birinin kumandasnda 1000 kii olmak zere Ubde b. Smit, Zbeyr b. Avvm, Mikdd b. Esved ve Mesleme b. Muhalled ile 4000 kiilik bir kuvvet gnderdi (20/641); Amr b. sa yazd mektupta ayrca bu drt kumandandan her birinin 1000 kiiye bedel olduunu kaydetti. O gnlerde Msr Valisi Mukavksn talebiyle Amr b. sn yollad on kiilik heyetin bakanln yapan Ubdenin heybetli grn ve gzel konumasyla Mukavks etkiledii rivayet edilir (bn Abdlhakem, s. 74). Ubde vefatndan nce klelerini, hizmetilerini ve komularn yanna ararak onlardan helllik istedi. Olu Velde Allaha ve kadere, hayr ve errin Allahtan olduuna inanmasn vasiyet etti (Msned, V, 317; Tirmiz, ader, 17). Bu srada, evresinde bulunanlara bir hadisi yanl anlalabilecei endiesiyle o gne kadar rivayet etmediini, bu hadiste kelime-i ehdet getiren kimsenin cehennemde ebed kalmayacann bildirildiini syledi (Mslim, mn, 47). Ubde b. Smit 34 yllnda (654) Filistinde vefat etti ve Remlede defnedildi. Onun 45te (665) ld ileri srlm, ayrca Kbrsta, Dmakta yahut Medinede vefat ettii, kabrinin Beytlmakdiste bulunduu zikredilmitir. 2 metreden uzun boyu, geni omuzlar ile heybetli bir ahsiyet, koyu esmer tenli, gzel giyinmeyi seven yakkl bir kiiydi. Zengin olduu halde zhidne yaamay tercih eder, ihtiya sahiplerine ve zellikle muhacirlere ikramda bulunurdu. Bedir ve Uhuddan baka birok gazveye katlan Evs b. Smit, Ubdenin kardeidir. Kz kardeleri Havle ve mme de Resl-i Ekreme biat eden kadnlardandr. Ubdenin Hz. Peygamberden duyduu pek ok hadisi kendisinden Eb mme, Enes b. Mlik, Cbir b. Abdullah, Rifa b. Rfi, rahbl b. Hasene, Mahmd b. Reb gibi sahbler; oullar Veld, Dvd ve Ubeydullah, torunlar Yahy ve Ubde b. Veld ile Eb Mslim el-Havln, Cbeyr b. Nfeyr, Eb drs el-Havln, At b. Yesr gibi tbiler nakletmitir. Zeheb, onun rivayet ettii 181 hadisin Bak b. Mahledin elMsnedinde yer aldn sylemektedir. Hem Buhr hem Mslimin el-Cmiu-alerinde alt rivayetinin bulunduu kaydedilmektedir. Ubdenin rivayetleri Ktb-i Sitte dnda dier hadis kitaplarnda da yer almakta, Ahmed b. Hanbelin el-Msnedinde toplu halde bulunmaktadr (V, 313330). bn Eb Cemre Abdullah b. Sad Cemun-nihye adl eserine ald, Ubde b. Smitin rivayet ettii biata dair bir hadisi eru adi Ubde b. e-mit adl rislesinde erhetmitir. Vehbe ez-Zhayl Ubde b. e-mit ab kebr fti mctehid (Dmak-Beyrut 1397/1977, 1408/1988), Veld Abdlkerm el-Azam Ubde b. e-mit el-Enr (Badat 1979), Muhammed brhim Nasr ile Muhammed Mustafa Selm da Ubde b. e-mit el-Enr el-azrec elidl-baal ftiu mednetil-skenderiyye (Riyad 1403/1983) adyla birer eser kaleme almtr. Fehd Ayda el-Ahmed, Merviyyt Ubde b. e-mit el-Enr f Msnedil-imm Amed b.

anbel ismiyle yksek lisans almas yapmtr (1401, Cmiat mmil-kur klliyet-era).

BBLYOGRAFYA

Msned, V, 313-330; bn Sad, e-abat, I, 217-223; II, 356-357; III, 546, 621; bn Abdlhakem, Ftu Mr (nr. Muhammed el-Huceyr), Beyrut 1416/1996, s. 73-80; Tabern, el-Mucemlevsa (nr. Trk b. Avazullah - Abdlmuhsin el-Hseyn), Kahire 1415, VIII, 133; Humeyd, Msned (nr. Habbrrahman el-Azam), Beyrut, ts. (Drl-ktbil-ilmiyye), II, 397; bnl-Esr, sdlbe (Benn), III, 160-161; Zeheb, Almn-nbel, II, 5-11; bn Hacer, el-be (Bicv), III, 624-626; a.mlf., Tehbt-Tehb, V, 111-112; Vehbe ez-Zuhayl, Ubde b. e-mit, Dmak 1408/1988; Abdssettr e-eyh, Alml-uff vel-muaddin, Dmak-Beyrut 1417/1997, I, 397-419. M. Yaar Kandemir

UBEYD b. ERYYE
( ) (. 67/686 [?]) Eski Arap tarihiyle ilgili kssalaryla tannan mellif. Ad, doum yeri ve tarihi konusunda kesin bilgi yoktur. Ad Ubeyd b. eriyyenin yan sra eitli noktalama ve harekelemelere gre farkl ekillerde (Abd b. erye, Abd b. Seriyye, bn Sriye, bn erye, Ubeyd b. Seriyye ve Umeyr b. brme) okunmutur. ok snrl bilgilerden hareketle Kahtn asll Crhm kabilesine mensup olup Sana (bnn-Nedm, s. 138; Ykt, IV, 378), Hre (bn Askir, XXXVIII, 202; Ykt, IV, 375) veya Rakkada (Abru Ubeyd, s. 325) yaam olduu sylenebilir. Kaynaklarda onun hayatna dair 220, 240, 300 yl gibi abartl rakamlar verilmekte, kendisine nisbet edilen Kitbl-Mlk ve abril-mn adl eserde Lahm, Kinde, Himyer ve Gassn hkmdarlarnn tamamna ulaacak kadar uzun bir mr srd belirtilmekte ve kaynaklar ok uzun mddet yaad konusunda birlemektedir. Eyyml-Arabdan Dhis savana ulat, Hz. Peygamber zamannda mslman olduu (bn Kuteybe, el-Marif, s. 534; bnn-Nedm, s. 138), Muviye b. Eb Sfynla halifelii dneminde grt ve Abdlmelik b. Mervn zamanna kadar (685-705) yaad zikredilmektedir (Ykt, IV, 378; bn Hacer, V, 89). Ubeyd b. eriyye ve rivayetleri hakknda kaynaklarda farkl deerlendirmeler yaplmtr. bn Kuteybe el-Marifinde (s. 534) Ubeydi ilk nesep ve ahbr limleri arasnda zikreder, Tevl mutelifil-adinde (s. 283) peygamberler tarihiyle ilgili haberlerin shhatini tartrken Kitap ve Snnet ile desteklenmeyen bu tr haberlerin Ubeyd b. eriyye gibi limlerden geldiini syler. Chiz bir yerde onu nesep limleri, hikmet ve hitabet statlar arasnda zikrederken (el-Beyn vet-tebyn, I, 361-362) bir baka yerde, bn eriyyenin yolunu brak, o haberin zhirinden baka bir ey bilmez demektedir (el-Bual, s. 47). Dnever, Kahtnler hakkndaki bilgilerin bir ksmn Ubeyd b. eriyyeden nakleder (Abr-vl, s. 7). Eski Himyer tarihi konusundaki rivayetlerin ounun Ubeyd b. eriyye ve baz Hreli rvilere dayandn syleyen Mesd (et-Tenbh vel-irf, s. 88) slm ncesi Yemen hkmdarlarnn kronolojik sralamasn Ubeyd b. eriyyeden aktarr ve eski Arap tarihi konusunda insanlarn elinde dolaan nl bir kitabndan bahseder (Mrc-eheb, IV, 85-87, 259). bnn-Nedm, bn eriyyenin Kitbl-Eml ile Kitbl-Mlk ve abril-mn adl iki eserini kaydeder ve elli varaktan oluan Kitbl-Emli bizzat grdn syler (el-Fihrist, s. 138). Emsl mellifleri emsl tr eserlerin ilki saylan bu kitaptan baz alntlar yapmtr. Kitbl-Mlkn Ubeydin Muviye b. Eb Sfyna anlatt kssalarn halife tarafndan toplatlmasyla ortaya kt rivayet edilir. Buna gre halifeliinin sonlarna doru eski kavimler ve hkmdarlar tarihine merak salan Muviye, Amr b. sn tavsiyesi zerine hayatta kalm tek Crhml olan Ubeydi Sanadan (veya Rakkadan) sarayna davet eder (Abru Ubeyd, s. 325-326; bnn-Nedm, s. 138) veya Muviye Iraka geldiinde onunla Hrede grr (bn Askir, XXXVIII, 202; Ykt, IV, 375). Eski Arap kavimleri, Gney Arabistan devletleri ve hkmdarlarna dair kssalaryla Muviyenin gece sohbetlerinin aranan kiisi olan Ubeydin anlattklar daha sonra kaleme alnarak Ubeyde nisbet

edilmitir (bnn-Nedm, s. 138; bn Hacer, V, 89). bn Hacer el-Askalnnin Hemdnden aktard bilgilere gre (V, 89) eser daha sonraki dnemlerde yaplan ekleme ve ksaltmalarla deiiklie uramtr. Bu kitap, ilk defa bn Hima nisbet edilen Kitbt-Tcn f mlkilimyer adl eserin zeyli eklinde Abru Ubeyd b. eriyye el-Crhm f abril-Yemen ve erih ve ensbih alel-vefi vel-keml adyla yaymlanmtr (Haydarbd 1347). Fritz Krenkow ve Seyyid Zeynelbidn el-Msvnin Haydarbd, Londra ve Berlin nshalarn karlatrarak yaptklar bu nerin ardndan en eski nshas saylan V. (XI.) yzyla ait Sana nshas bulunmu ve Abdlazz el-Meklih tarafndan yeni bir neri yaplmtr (Sana 1979; Kahire 1996). Kitap Muviyenin d, Semd, Tasm, Ceds kavimleri, Crhmn Yemenden Hareme k, Yemen hkmdarlarnn hkimiyet dnemleri gibi konulara dair sorularna Ubeydin verdii iirhikye tarzndaki cevaplardan oluur. Eserde Ubeyd b. eriyyenin rivayetleri genellikle herhangi bir kaynaa atfta bulunulmadan verilmekte, birka yerde rastlanan rivayet zinciri ise bn shaka isnat edilmektedir. Ubeydin rivayetlerinin deeri konusunda ilk dnem kaynaklarnda yer alan birbirine zt iki yaklam, eseri nere hazrlayan Fritz Krenkowun iddialaryla birlikte onun tarih ahsiyetinin sorgulanmasna yol amtr. Krenkow hadis rvilerine dair tabakat kitaplarnda adnn zikredilmemesi, eserde anakronizme rastlanmas (Semerkantn fethi [93/711] srasnda vuku bulmu bir olay Muviyeye anlatmas) gibi sebeplerle Ubeydin bnn-Nedmin uydurduu bir kii olduunu sylemi ve kitabn gerek yazarnn eserde aktarc gibi grlen bn shak olabileceini ileri srmtr (IC, II [1928], s. 234-236). Benzer pheleri tekrarlayan Rosenthal, eserin muhtemelen Gney Arabistan tarihine olan ilgiden faydalanmak isteyen Badatl bir mellif tarafndan kaleme alnd grndedir (EI2 [ng.], III, 937). Gibb ise bunun Arap tarihinin daha iyi anlalmasnn nnde bir engel tekil ettiini syler (Studies on the Civilization of Islam, s. 109). Abdlazz ed-Dr de slm ncesi Yemen tarihiyle ilgili Vehb b. Mnebbih ve Ubeyd b. eriyye gibi rvilerce aktarlan, eyyml-Arab slbunu andran kavm ve sriliyat karm yar efsanev nitelikteki bu kssalarn Gney Araplarnn sava, sanat, dil ve edebiyat gibi ynlerden Kuzey Araplarndan daha stn olduunu savunmak amacyla uydurulduunu ve tarih deer tamadn iddia eder (Ba f neeti ilmit-tr, s. 15). Buna karlk Nabia Abbot, Ubeydin Hz. Peygamber dneminde slm benimsemi olsa da hadis rivayet etmedii iin rvi tabakatnda yer almasnn beklenemeyeceini, anakronizm gibi grlen hususlarn mellifin naklettikleriyle ktiplerin ekledii bilgilerin birbirinden ayrlmamasndan kaynaklandn belirterek Ubeydi Kitbl-Mlkn gerek mellifi kabul etmitir (Studies in Arabic Literary Papyri, s. 9-17).

BBLYOGRAFYA

Abru Ubeyd b. eriyye el-Crhm f abril-Yemen ve erih va ensbih alel-vef vel-keml (bn Him, Kitbt-Tcn f mlki imyer iinde), Sana 1979, s. 325-326, 363, 391, 395, 407, 442-443; Mufaddal ed-Dabb, Emll-Arab (nr. hsan Abbas), Beyrut 1983, neredenin girii, s. 33-34; bn Him, Kitbt-Tcn f mlki imyer, Sana 1979, s. 219; Eb Htim es-Sicistn, el-Muammern vel-vey (nr. Abdlmnim mir), Kahire 1961, s. 50-53; Chiz, el-Beyn vet-tebyn, I, 361-362; a.mlf., el-Bual (nr. M. Th el-Hcir), Kahire 1981, s.

47; bn Kuteybe, el-Marif (Ukke), s. 534; a.mlf., Tevl mutelifil-ad (nr. M. Zhr enNeccr), Kahire 1386/1966, s. 283; Dnever, el-Abr-vl, s. 7; Mesd, Mrc-eheb (Abdlhamd), IV, 85-87, 136, 259; a.mlf., et-Tenbh vel-irf, Beyrut 1981, s. 88; Hemdn, el-kll (nr. Anists el-Kermel), Badad 1931, VIII, 71, 184, 215, 232-235, 240, 251, 262; bnn-Nedm, el-Fihrist, Kahire 1348, s. 138; Eb Ubeyd el-Bekr, Fall-mal f eri Kitbil-Eml (nr. hsan Abbas), Beyrut 1971, s. 64, 75, 93, 177, 239, 255; Seleme b. Mslim el-Avteb es-Suhr, el-Ensb (nr. M. hsan en-Nas), [bask yeri yok] 1427/ 2006, I-II, bk. ndeks; Zemaher, el-Msta f emlil-Arab, Beyrut 1987, I, 305; bn Askir, Tru Dma (Amr), XXXVIII, 202-205; Nevn el-Himyer, Mlk imyer ve ayll-Yemen (nr. Ali b. smil el-Meyyed - smil b. Ahmed el-Cerf), Kahire 1378, bk. ndeks; Ykt, Mucemldeb (nr. mer Frk et-Tabb),Beyrut 1420/1999, IV, 375-378; bnl-Esr, sdl-be (nr. Hall Memn h), Beyrut 1418/1997, III, 185; Safed, el-Vf, XIX, 432-433; bn Hacer elAskaln, el-be (nr. dil Ahmed Abdlmevcd v.dr.), Beyrut 1415/1995, V, 89; Brockelmann, GAL, I, 63; Suppl., I, 100; Zirikl, el-Alm, IV, 189; N. Abbot, Studies in Arabic Literary Papyri, Chicago 1957, I, 9-17, 20, 26, 27, 56; H. A. R. Gibb, Studies on the Civilization of Islam, Princeton 1962, s. 109; Sezgin, GAS, I, 260; Abdlazz ed-Dr, Ba f neeti ilmit-tr indel-Arab, Beyrut 1993, s. 15; Ramazan een, Mslmanlarda Tarih-Corafya Yazcl, stanbul 1998, s. 55; F. Krenkow, The Two Oldest Books on Arabic Folklore, IC, II (1928), s. 204-236; Zarf elMeyeta, Menhec Ubeyd b. eriyye el-Crhm f kitbihil-Mlk ve a-bril-mdn, n ictimiyye, XVIII/71, rika 2001, s. 39-59; F. Rosenthal, Ibn arya, EI (ng.), III, 937; mir el-Ahmed, Ubeyd b. eriyye, el-Mevsatl-Arabiyye, Dmak 2005, XII, 889-890. Elnure Azizova

UBEYD-i ZKN
() Hce Nizmddn Necmddn Ubeydullh- Zkn Kazvn (. 772/1370ten nce) Hicviyyeleriyle tannan ranl air ve edip. 727de (1327) Nevdirl-eml adl eserini kaleme almas ve hemehrisi Hamdullah elMstevfnin 730da (1330) telif ettii Tr-i Gzdede onun gzel iirleri ve esiz risleleri olduunu belirtmesinden hareketle VIII. (XIV.) yzyln balarnda veya bundan ksa bir sre nce Kazvinde yahut buraya bal Zkn kynde doduu sylenebilir. Yine Mstevfnin kaydettiine gre Zknler, Arap asll Ben Hafce kabilesinden olup yetitirdikleri lim ve yneticilerle tannmtr (Tr-i Gzde, s. 805). Eitimini Kazvinde tamamlayan Zkn iirlerinde Ubeyd mahlasn kullanmtr. 727de (1327) lhanl Sultan Eb Said Bahadr Hann veziri Aleddin Muhammed Ferymed ile dostluk kurdu ve ona Nevdirl-eml adl kitabn takdim etti. Muhtemelen 746da (1346) veya ertesi yl Kazvinden ayrld; raz 742de (1342) ele geiren nclular hnedanndan Cemleddin Eb shakn himayesine girdi, kendisine methiyeler yazd ve 751de (1351) telif ettii Unmeyi ona ithaf etti. Bu hkmdarn 754te (1354) yaptrd saray iin 758 (1357) ylnda ldrlmesi dolaysyla kaleme ald iirlerden ayn tarihlere kadar razda kald anlalmaktadr. Bu srada ems-i Fahr, Hc-yi Kirmn, Hfz- rz, Adudddin el-c ve eyh Emnddn-i Belyn gibi air ve limlerle ayn ortamda bulundu. Muzafferler Hkmdar Mbrizddin Muhammed, raza hkim olup Eb shak ortadan kaldrnca Ubeyd nce memleketine, oradan Badata giderek Celyirliler Sultan eyh veysin (1356-1374) hizmetine girdi. Muzafferlerden ah c babas Emr Mbrizddinin yerine tahta geince (1358) Ubeyd tekrar Fars blgesine dnp onun yaknlar arasnda yer ald. Baz iirlerinden, hnedan iindeki mcadeleler yznden raz terkeden ah c ile birlikte 766-768 (1364-1366) yllarnda Kirmanda bulunduu, ahn 768de (1367) sfahan igal ettii ve ayn yl raz tekrar ele geirince onunla birlikte bu ehre geri dnd anlalmaktadr. Bundan sonraki hayatna dair bilgi yoktur. Ubeydin Al-i Buhrnin 767de (1366) istinsah ettii Emr ve ecr adl eserinin zerindeki bir kayt yazmann 772de (1370) olu shaka intikal ettiini gstermektedir (Klliyyt, s. 31-32). Dolaysyla Ubeyd-i Zkn bu tarihten bir sre nce muhtemelen sfahan veya Badatta vefat etmitir. Eserleri. Hiciv ve mizah alannda klasik Fars edebiyatnn en nemli simalarndan olan Ubeyd-i Zkn gazelde Sad-i rz, kasidede Enver ve Muizzden etkilenmitir. Divannda yer alan iirleri, ksa hikye ve risleleri ayr ayr ve btn halinde Klliyytn iinde gnmze ulam (yazma nshalar iin bk. Mnzev, II, 527 vd.; III, 3247 vd.; FME, s. 269-273; M. Cafer-i Mahcb, bk. bibl.), mstakil olarak ve birlikte eitli basklar yaplmtr. 1. Dvn. 3000 civarnda beyit ihtiva edip kaside, gazel, terciibend ve terkibibend, mesnevi, kta ve rublerden meydana gelmektedir. 2. Unme. airin srekli k olan gnlnden ikyetle balayan 734 beyitlik bu mesnevide k ve mukun yaadklar haller anlatlr. 3. Nevdirl-eml. Bu Arapa eserde eitli bilgeler, peygamberler, filozoflar ve airlere ait szlerle baz zdeyilere yer verilmitir

(Tahran 1314 h.). 4. erul-amn. Mahmd b. Muhammed el-amnnin astronomiyle ilgili eseri zerine yazlmtr (Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 521). 5. M u Grbe (Tahran 1325, 1331, 1332,1335, 1352 h.; Bombay 1884, 1888; Delhi 1895). Kedi ile farenin konu edildii bu kasidenin Klliyytta doksan drt olan beyit saysnn yazma nshalarda daha az veya ok olmas zaman iinde bakalarnca baz ilveler yapldn dndrmektedir. Hikyede zamann insannn ikiyzll, ahlk ve db hicvedilmekte, muhtemelen Kirman hkimi Mbrizddin Muhammed ile raz hkimi Eb shak nc arasndaki mcadeleye iaret edilmektedir. Herbert Wilhelm Duda manzumeyi Almancaya (Katze und Maus, Salzburg 1947), Abbas ryanpr Kn ngilizceye (The Story of The Cat and Mice, Tahran 1971), Jalal Alavinia ve Threse Marini Franszcaya (Le chat rcidiviste: le chat et la souris, Paris 2005) evirmitir. Eserin Trke tercmesini Gnay Kut ve Zehra Toska neretmitir (Kedi ile Fare Hikyesi, inasi Tekinin Ansna: Uygurlardan Osmanlya, haz. Gnay Kut ve Fatma Bykkarc Ylmaz, stanbul 2005, s. 535-586). 6. Alkul-erf*. Mellif bu kk rislede peygamberlerle filozof ve din adamlarnn tavsiye ettii hikmet, namus, hay, iffet, ecaat, adalet, cmertlik, hilim, vefa, merhamet, doruluk gibi erdemleri kendi zamannda terkedildii iin mezhebi mensh diye niteledikten sonra bunlarn yerine dnemin ileri gelenleri tarafndan benimsenen, bu sebeple mezhebi muhtr denilen, ahlk ve erdemden uzak davran ve alkanlklar eletirmektedir. Eser Klliyyt ve Leif iinde baslmtr. 7. Risle-i Dilg (Leif). Arapa ve Farsa ksa hikyeler, latife ve zl szlerden meydana gelen eser, devrin anlay ve ahlkn hicvetmek amacyla Sad-i rznin Glistn gibi sade ve akc bir dille yazlmtr. Eserdeki baz hikyeleri Muallim Nci Ubeydiyye adyla Trke tercmeleriyle birlikte yaymlam (stanbul 1303), Jalal Alavinia ve Threse Marini risleyi Franszcaya tercme etmitir (Trait de la joie de coeur, Paris 2005). 8. ad Pend (Pendnme). Sosyal eletiri niteliinde, yer yer kaba ve mstehcen, alay ierikli 100 t ihtiva etmektedir. 9. Rnme (Naatnme). Sakaln olumsuz bir sembol olarak yer ald bu mensur-manzum hikyede dnemin cinsel sapknlklar eletirilmektedir. 10. Risle-i Tarft (Deh Fal). On balktan oluan bu ksa rislede baz din, sosyal, siyasal ierikli kelime, kavram, makam ve mesleklerin ksa tanmlar alayc bir slpla yaplarak devrin ahlk kntsne dikkat ekilmektedir. 11. Flnme-i Burc (linme) ( Ktp., FY, nr. 123). Grnte burlardan hareketle fal bakmay konu edinen bu mensur rislede her faln sonuna bir rub eklenmi olup eserde fal baktranlar ve falclar knanmakta ve alaya alnmaktadr. 12. Flnme-i Vu u uyr. Altm kadar rubyi ihtiva etmektedir. Mevlnnn Ms ile oban adl manzumesi taklit edilerek yazlan Sengter adl seksen alt beyitlik bir mesnevi Ubeyde nisbet edilmise de (Klliyyt, s. 282) bu durum pheyle karlanmtr. Ubeyd-i Zknnin Klliyytnda yer alan mizah tr rislelerinin byk bir ksm (Alul-erf, Rnme, ad Pend, Risle-i Dilg, Risle-i Tarft, Melld u Piyz ve baz iirler) Fransann stanbul bakonsolosu M. Fertnin mukaddimesiyle Mirza Habib Efendi tarafndan Mnteab- Leif adyla neredilmitir (stanbul 1303). Daha sonra kaside, gazel, kta, rubler, terkibibend ve mesnevilerden oluan iirleriyle Unmeyi ieren Klliyyt Abbas kbl-i tiyn Klliyyti Ubeyd-i Zkn adyla yaymlam (Tahran 1321 h.), daha sonra terciibend, mesnevi, tazmin ve ktalar, rublerle stanbulda baslan Leifteki eserleri de ekleyerek eseri iki cilt halinde tekrar neretmitir (Tahran 1331-1332 h.). Pervz-i Atbek Klliyyt yeniden yaymlam (Tahran 1343 h.); Alul-erf, Rnme, ad Pend, Risle-i Dilg, Risle-i Tarft, M u urbe ile hikyeleri Hicviyyt ve Hezeliyyt adyla neretmi (nr. Gulm Hseyin Fernd, Tebriz 1969),

Arapa Nevdirl-eml ile erul-amn hari mellifin bilinen btn eserlerini ieren Klliyytn on nshaya dayal tahkikli neri Muhammed Cafer-i Mahcb tarafndan gerekletirilmitir (New York 1999). Ubeyd-i Zkn, Osmanl divan airleri ve Tanzimat devri yazarlarnca takdir edilmi, Ebzziy Mehmed Tevfik szlerinden semeler yaparak bunlar Trkeye evirmitir (Mnteabt- Leif, stanbul 1303). Hasan Cevd Alul-erf, Risle-i Tarft, ad Pend, Risle-i Dilg ve M u urbeyi ngilizceye tercme etmitir (The Ethics of the Aristocrats and Other Satirical Works, Piedmont 1985).

BBLYOGRAFYA

Ubeyd-i Zkn, Klliyyt- Ubeyd-i Zkn (nr. Abbas kbl-i tiyn), Tahran 1376 h.; Mstevf, Tr-i Gzde (Nev), s. 805; Devletah, Tekiret-uar (nr. Muhammed Ramazn), Tahran 1366 h., s. 217-221; Mnzev, Fihrist, II, 1527 vd.; III, 3247 vd.; A. J. Arberry, Classical Persian Literature, London 1958, s. 288-300; FME, s. 269-273; E. G. Browne, Ez Sad t Cm (trc. Ali Asgar Hikmet), Tahran 1351 h., s. 312-340; Zebhullah Saf, Tr-i Edebiyyt der rn, Tahran 2535 ., III, 963-984; Hasan ifti, Ubeyd-i Zkn: Toplumsal Grleri, Ahlk ve Felsefesi (doktora tezi, 1996), Atatrk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; a.mlf., Klasik Fars Edebiyatnda Hiciv ve Sosyal Eletiri, Erzurum 2000, s. 307-332; a.mlf., Bir Fabl Olarak Fare ile Kedi Hikyesinin Arkasndaki Mesaj, Akademik Aratrmalar Dergisi, sy. 1, stanbul 1999, s. 5766; a.mlf., Yek Eer-i Ninte ez Ubeyd-i Zkn, rnins, XI/4, Maryland 2000, s. 873-876; Mcteb Mnov, a-i M u urbe-i Manm, Yam, X/9, Tahran 1336 h., s. 401-406; X/11 (1336 h.), s. 483-488; Gulmhseyn-i Ysuf, abi-yi gh, a.e., XXV/9 (1351 h.), s. 537560; A. A. Haidari, A Medieval Persian Satirist, BSOAS, XLIX (1986), s. 117-127; Ysuf Selhaddin Abdsselm, Manmet M ve urbe, Mecellet Klliyyetil-lut vet-terceme, sy. 13, Kahire 1406/1986, s. 227-235; M. Cafer-i Mahcb, Muarrif-yi Destnevsh-y r- Ubeyd-i Zkn, rnins, VI/1 (1373 h.), s. 138-159; VI/2 (1373 h.), s. 282-301; rec-i Vmk, Ubeyd-i Zkn, in, VIII/ 33, Tahran 1375 h., s. 51-62; Mahmd md Slr, Mlazat der Bre-i Leif-i Ubeyd-i Zkn der Risle-i Dilg, rnnme, VI/2, New York 1988, s. 228-247; Tahsin Yazc, Ubeyd-i Zkn-i Kazvn, A, XIII, 1-2; J. T. P. de Bruijn, Ubayd-i Zkn, EI (ng.), X, 764. Hasan ifti

UBEYDE b. HRS
() Ebl-Hris (Eb Muviye) Ubeyde b. el-Hris b. Abdilmuttalib el-Kure (. 2/624) Hz. Peygamberin amcasnn olu, sahb. Resl-i Ekremden on ya byk olduuna gre muhtemelen 561 ylnda domutur. Babas, Hz. Peygamberin en byk amcas Hris b. Abdlmuttalib, annesi Shayle bint Huz b. Huveyristir. Abdmenfoullarnn en yals ve reisi olan Ubeyde, Hz. Peygamberin tebliini gvendii kimselerle snrl tuttuu dnemde henz Drlerkamdaki faaliyetlerine balamadan nce Hz. Eb Bekir vastasyla slm kabul etti. Onun dokuzuncu mslman olduu zikredilir. Kardeleri Tufeyl ve Husayn ile birlikte Medineye hicret etti. Burada nce Abdullah b. Seleme el-Aclnye misafir oldular, ardndan kendilerine bir yer tahsis edildi. Mekkede Bill-i Habe, Medinede Umeyr b. Humm (bn Sad, III, 51) veya Amr b. Cemh ile (DA, III, 82) karde iln edildi. Hicretten birka ay sonra (evval 1 / Nisan 623) Reslullah onu muhacirlerden meydana gelen altm veya seksen kiilik bir mfrezeye kumandan tayin etti (bk. RB SERYYES). Sancaktarln Ubeydenin hicret arkada Mistah b. ssenin yapt bu mfreze, Eb Sfyn bakanlndaki kervanla Seniyyetlmerrenin aasnda Ahy suyunun yannda karlat. Karlkl ok atlarndan sonra mrikler hzla oradan uzaklat. arpma srasnda byk yararlk gsteren Sad b. Eb Vakks mrikler tarafndan savata yaralanan ilk mslman oldu. Bu asker birlik ayn zamanda slm tarihinde ilk defa sancak ve bayrak kulland. Ubeyde b. Hris ve onunla ayn gn Sflbahrdaki s mevkiine gnderilen bir seriyyenin bandaki Hamza b. Abdlmuttalib, Resl-i Ekrem dneminin ilk kumandanlardr. Ubeydenin katld ikinci muharebe Bedir Gazvesi olup Ubeyde burada sava balamadan nce Mekkeli mriklerin mbreze iin kard kiiden biri olan Utbe b. Rebann karsna kt. Ubeyde ve Utbe her iki ordunun en yal savalar idi. Bu mbrezede Hz. Ali ile Hamza dmanlarn ldrdler; Ubeyde ile Utbe yeniemeyip birbirlerini yaraladlar. Altm yandaki Ubeyde ayana gelen kl darbesi yznden iki gn sonra Bedirden dnlrken Safra mevkiinde ld ve buraya defnedildi. Hz. Peygamberin ok itibar ettii Ubeyde onun akrabalar arasndaki ilk ehiddir. Ubeydenin Muviye, Avn, Mnkz, Hris, Muhammed, brhim, Rayta, Hatice, Shayle ve Safiyye adl on ocuu olmutur (bn Sad, III, 50). u iki grup rableri hakknda ekien iki hasmdr. nkr edenler iin ateten bir elbise biilmitir. Onlarn balarnn stnden kaynar su dklecektir melindeki yetin (el-Hac 22/19) baz kaynaklarda Bedir Gazvesinde gerekleen mbrezenin taraflar, dolaysyla da Ubeyde b. Hris hakknda nzil olduu zikredilmektedir (Buhr, Mez, 8; Mslim, Tefsr, 34).

BBLYOGRAFYA

bn shak, es-Sre, s. 124, 288; bn Sad, e-abat, III, 50-52; bn Hibbn, es-Sretn-nebeviyye ve abrl-ulef (nr. el-Hfz es-Seyyid Azz Bek v.dr.), Beyrut 1408/1987, s. 171-172; Hkim, elMstedrek (At), III, 207-208; Zeheb, Trul-slm: el-Mez, s. 46, 57, 65; bn Hacer, el-be, II, 449; m, Sbll-hd, VI, 23; Ahmet nkal, Amr b. Cemh, DA, III, 82. Ebubekir Sifil

UBEYDYYE
() Mrcieden Ubeyd el-Mkteibin grlerini benimseyen tli bir frka (bk. MRCE).

UBEYDULLAH b. ABBAS
() Eb Muhammed Ubeydullh b. el-Abbs b. Abdilmuttalib el-Him el-Kure (. 58/678) Hz. Peygamberin amcasnn olu, sahb. 620de Mekkede dodu. Babas, Hz. Peygamberin kendisinden iki veya ya byk olan amcas Abbas, annesi Resl-i Ekremin hanmlarndan Meymnenin kz kardei mml-Fazl Lbbe bint Hristir. ocuklar ok seven Reslullah onu da ashabn dier ocuklar gibi zaman zaman terkisine bindirir, kardeleri Abdullah ve Kesr ile yartrr, her biri kouyu tamamlaynca Reslullah'a sarlr, o da onlar kucaklayp perdi (Msned, I, 214). Ubeydullah b. Abbas, Himlerle Emevler arasndaki anlamazlklarda etkin rol oynayanlardan biriydi. Himlerin nde gelenleri arasnda bulunduu iin Hz. Osmann halifelii dneminden itibaren hep siyasetin iinde yer ald. Hz. Alinin hilfeti devrinde Yemen valiliine tayin edildi; 36 (657) ve 37 yllarnda hac emirliine getirildi. 39da (660) da hac emirlii iin grevlendirildi; fakat Hz. Ali ile iktidar mcadelesine girien Muviye b. Eb Sfyn bu greve Yezd b. ecere er-Rehvyi tayin etmek isteyince iki taraf arasnda ciddi bir anlamazlk ortaya kt. Sonunda eybe b. Osmann hac emri olmas hususunda anlama saland. Emev-Him mcadelesinde iki taraf Yemen ve Bahreyn zerinde hkimiyet kurmaya alrken Ubeydullah, Emevler tarafndan ldrlmek istendi. 40 (660-61) ylnda Muviye, Bsr b. Eb Ertt kumandasnda bir orduyu Yemene gnderdi. Bsrn Yemene doru geldiini haber alan Ubeydullah yerine kaynpederi Abdullah b. Abdlmedn brakarak Kfeye kat. Yemene ulaan Bsr, Abdullah ile olunu ve Ubeydullahn Abdurrahman ve Kusem adl iki ocuunu katletti. Babas ve kardeiyle iki ocuu gznn nnde katledilen Ubeydullahn hanm ie akl dengesini yitirdi. Daha sonra Ubeydullah Yemen valiliine dnd ve Hz. Ali ehid edilinceye kadar (40/661) bu grevini srdrd. Hz. Alinin ardndan hilfete gelen olu Hasan, Ubeydullah b. Abbas' Azerbaycan valiliine tayin etti. Bu srada Muviye, Hz. Hasan ile savamak zere ordu hazrlayp yola karnca buna kar gnderilen 12.000 kiilik nc kuvvetin bana Ubeydullah getirildi. Ancak Muviye, Kfe gibi yaps ok kark bir toplumu bir arada tutmaya alan Hz. Hasann otoritesini sarsmak ve ordusunun mneviyatn bozmak iin eitli manevralar yapt, sylentiler yayd. Neticede meydana gelen karklk ve belirsizlik ortamnda Ubeydullah kumandanlk grevinden ayrlp Muviyenin safna katld. Onun byle kritik bir zamanda Emevlerin tarafna gemesi tarih kitaplarnda oka tartlan bir konu olmutur. Tarihilerin bir ksm kendisini ihanetle sulam, bazlar ise Hasann Muviye ile bar yapacan anlaynca onun bu karar aldn belirtmitir (Abdrrezzk es-Sann, V, 461; bnl-Esr, el-Kmil, III, 408). Ubeydullahn Muviyenin tarafna 1 milyon dirhem karlnda getiini iddia edenler de vardr (Belzr, III, 284; Ebl-Ferec el-sfahn, s. 73). Sonunda Hz. Hasann ordusunun direnci krld, ordu zlme srecine girdi; kontrol kaybeden Hasan Reblevvel 41de (Temmuz 661) halifelii Muviyeye brakt. Bunun zerine Ubeydullahn Azerbaycan valilii ve kumandanl da sona erdi. Ubeydullah siyasetin yannda ticaretle de urat, varlkl bir insan olarak yaad. Elindekini

insanlarla paylamay sevdii, sk sk ziyafet verdii, kurban keserek insanlara datt iin cmertlii Araplar arasnda darbmesel haline geldi ve Teyyrl-Furt (Frat aknts) lakabyla anld. Ubeydullahn bu zellii Abbasn oullar hakknda sylenen, Fkh bilgisi, cmertlik ve gzellik isteyen Abbasn oullarnn evine gitsin; fkh Abdullahta, cmertlik Ubeydullahta, gzellik Fazldadr eklindeki mehur szde vurgulanmtr. Ubeydullah 58de (678) Medinede vefat etti. 85 (704) veya 87 (706) yllarnda yahut kesin tarih belirtilmeden Yezd b. Muviyenin hilfeti zamannda (680-683) ld, bu arada Yemende vefat ettii de zikredilmitir. Ubeydullahn Hz. Peygamberden bir rivayeti bilinmekte (Nes, al, 12), bu rivayetin mrsel olduu da sylenmektedir. Onun dier sahblerden rivayet ettii az saydaki baz hadisler kaynaklarda yer almaktadr. Kendisinden olu Abdullah ile At b. Eb Rebh, bn Srn ve Sleyman b. Yesr gibi tbiler nakilde bulunmutur.

BBLYOGRAFYA

Msned, I, 214; Abdrrezzk es-Sann, el-Muannef (nr. Habbrrahman el-Azam), Beyrut 1403/1983, V, 461; Halfe b. Hayyt, et-Tr (nr. Ekrem Ziy el-mer), Riyad 1405/1985, s. 198, 200, 225; Buhr, et-Tru-ar, I, 169; Belzr, Ensb, III, 284; Yakb, Tr, II, 198, 213, 214; Taber, Tr (Ebl-Fazl), IV, 442; V, 92-93, 132, 136; Ebl-Ferec el-sfahn, Metillibiyyn (nr. Seyyid Ahmed Sakr), Kum 1374, s. 73; bnl-Esr, el-Kmil, III, 383, 408; a.mlf., sdl-be (Benn), III, 524-526; Zeheb, Almn-nbel, III, 512-514; bn Hacer, el-be, II, 437-438; a.mlf., Tehbt-Tehb, VII, 19-20; C. E. Bosworth, Ubayd Allh b. al-Abbs b. Abd al-Mualib, EI (ng.), X, 761. Abdullah Karahan

UBEYDULLAH b. ABDULLAH
() Eb Abdillh Ubeydullh b. Abdillh b. Utbe b. Mesd el-Hzel (. 98/716) Medineli mehur yedi tbin fakihinden biri. Dedesi Utbe, Abdullah b. Mesdun kardeidir. Byk Arap kabilelerinden Hzeyle mensuptur. Ubeydullah Medinede vefat etmi, vefat tarihi konusunda 94 (712-13), 95, 97, 98, 99, 102 gibi farkl tarihler verilmitir. Baz tabakat yazarlar 98 (716) yln daha doru kabul etmektedir. Kaynaklarda m olduu belirtilmekte, fakat doutan m yoksa sonradan m gzlerini kaybettii bilinmemektedir. Baz eserlerde yer alan kr oldu ifadesi bunun sonradan meydana geldiini dndrmektedir. Tbinin ikinci tabakasnda yer alan Ubeydullah, Medinenin nde gelen limlerindendir. Onun iki mehur talebesi mer b. Abdlazz ile Hz. Hseyinin olu Zeynelbidn Alidir. mer b. Abdlazzin, hilfete geince onu sk sk rahmetle anp nemli ilerde rehberliine ne kadar ihtiya duyduunu ifade ettii nakledilir. Ubeydullah hem hadis hem fkh dalnda imam kabul edilmitir. Onu Kureyin nde gelen drt liminden biri sayanlar da vardr (dierleri Sad b. Mseyyeb, Eb Seleme b. Abdurrahman ve Urve b. Zbeyrdir; bk. bnl-Cevz, II, 102). Sahbenin ileri gelen limlerinden ders alan Ubeydullah geni hadis bilgisi yannda onlarn gr ve ictihadlarn da renmi, hadis rivayetinde ve fkhta temel bilgilerini kendisine borlu olduu bn Abbas gibi o da kolaylk ve esneklik prensibini benimsemitir (Abdlmnim Abdrrd el-Him, s. 123). Geni hadis bilgisine sahip olan Ubeydullah babas Abdullah, Hz. ie, Eb Hreyre, Ftma bint Kays, mm Seleme, Abdullah b. Zema, Ammr b. Ysir, Urve b. Zbeyr, bn mer ve uzun sre beraber bulunduu bn Abbas gibi sahblerden hadis rivayet etmitir. Byk amcas bn Mesdun vefat esnasnda ocuk yata olduu iin ondan dorudan hadis nakletmemitir. Kardei Avn bata olmak zere Zhr, Ebz-Zind, Slih b. Keysn, bn brme ve bakalar kendisinden hadis rivayetinde bulunmutur. Rivayet ettii hadislerden bazlar Ktb-i Sittede yer almaktadr (Zeheb, el-Kif, I, 682). zellikle hadis konusunda Ubeydullaha uzun sre rencilik yapan Zhr gibi limler onun ilm birikiminden vgyle sz etmitir. ok sayda hadisi ezberlediinden hadis hfzlar arasnda saylmtr (Syt, s. 39). Asaleti, ferseti, zeks, din duyarll ve hadis nakli konusundaki gvenilirlii sebebiyle memn olarak nitelendirilmitir. Bundan dolay bn Abbas, Ubeydullaha zel ilgi gstermi, bakalarna retmedii baz hadisleri ona haber vermitir (Abdlmnim Abdrrd el-Him, s. 124-125). Ubeydullahn ayn zamanda iyi bir air olduu ve Hassn b. Sbit tarznda daha ok din ierikli iirler syledii kaydedilmektedir. Ubeydullahn iirdeki seviyesini belirtmek iin airlerin en fakihi, fakihlerin en airi ifadesi kullanlmtr (bn Hacer, VII, 23). Eb Temmm, Hamsesinde iirlerinden bir kta naklederken Ebl-Ferec elEn adl eserinde pek ok iirine yer vermitir.

BBLYOGRAFYA

bn Sad, e-abatl-kbr (nr. Ali M. mer), Kahire 1421/2001, VII, 246; Buhr, et-Trulkebr, V, 385-386; bn Eb Htim, el-Cer vet-tadl, V, 319-320; Ebl-Ferec el-sfahn, el-En (nr. Abdlemr Ali Mhenn - Semr Cbir), Beyrut 1407/1986, IX, 162-177; bn Hazm, Ablfty mine-abe vet-tbin (nr. Seyyid Kisrev Hasan), Beyrut 1995, s. 133; Eb Nuaym, ilye, II, 188-189; rz, abatl-fuah, Beyrut 1970, s. 60; bnl-Cevz, fat-afve, II, 102-103; Mizz, Tehbl-Keml, XIX, 73-77; Zeheb, Almn-nbel, IV, 475-478; a.mlf., Tekiretl-uff, I, 78-79; a.mlf., el-Kif (nr. Ahmed M. Nemr Hatb - Muhammed Avvme), Cidde 1413/1992, I, 682; bn Hacer, Tehbt-Tehb, VII, 23-24; bn Tarberd, en-Ncmzzhire (nr. M. Hseyin emseddin), Beyrut 1413/1992, I, 303; Syt, abatl-uff (Lecne), s. 39-40; Hazrec, ulat Tehb, s. 251; Abdlmnim Abdrrd el-Him, FuahlMednetis-seba, Beyrut, ts., s. 121-133. Abdullah Kahraman

UBEYDULLAH AHRR
() Nsrddn Ubeydullh b. Mahmd e- es-Semerkand (. 895/1490) Nakibend eyhi. 806da (1404) Takentin Bgstan kynde dodu. Nakibend geleneinde Hce-i Ahrr diye tannr. ocukluunda hem mektebe devam etti hem de ziraatla uraan babasna yardmc oldu. Yirmi iki yana geldiinde days Hce brhim onu ilim tahsili iin Semerkanta gtrd. Burada bir sre Mevln Kutbddin Sadr Medresesine devam ettiyse de tasavvufa duyduu meyil sebebiyle medrese eitimini srdremedi. Bu dnemde tant Nakibend eyhi Sadeddn-i Kgar ile birlikte Nizmeddin Hmun sohbetlerine katld. Semerkantta iki yllk ikametinin ilk ylnda Mvernnehirin muhtelif ehirlerini dolap Nakibendiyye tarikatnn nde gelen eyhlerini ziyaret etti. Ertesi yl Herattan Semerkanta gelen ve Ksm- Envr diye mehur olan Safev eyhi Seyyid Munddin Ali Tebrznin sohbetlerinden faydaland. Daha sonra Semerkanttan ayrlp Herata gitti. Heratta Kbrev eyhi Baheddin mer, Sadeddn-i Kgar ve Zeyniyye tarikatnn pri Zeynddin el-Hf gibi sflerin sohbetlerine katld. Herattaki ikametinin drdnc ylnda (834/1431) agniyn tarafndaki Hlgat kyne gidip Nakibend eyhi Yakb-i erhye intisap etti. ay kadar erhnin sohbetlerinde bulundu ve eyhinden hilfet alarak Herata dnd. Ertesi yl Takentte irad faaliyetine balad, bir yandan da ziraat ve ticaretle megul oluyordu. 855te (1451) Semerkant ele geirip baehir yapan Timurlulardan Eb Said Mirza Hann daveti zerine yirmi yldr ikamet ettii Takentten ayrlarak Semerkanta yerleti. Burada da ziraat ve ticaretle uramay srdrd. Mvernnehirin Semerkant, Buhara, Takent, Kar gibi ehirlerinde ok sayda dkkn, bahe, ky, mezraa ve sulama kanal satn ald; bunlarn bir ksmn cami, medrese ve tekkelere vakfetti. Sultan Eb Saidin yerine geen olu Sultan Ahmed Mirza ile Takent yaknlarnda hruhiyede gayri mslim Mool ve zbek askeri arasndaki sava nledi ve bar yaplmasn salad (890/1485). Bu arada birok kiinin slm benimsemesine vesile oldu. Ubeydullah Ahrr 29 Reblevvel 895te (20 ubat 1490) Semerkantta vefat etti ve burada defnedildi. ki olu ve iki kz olmu, geride birok vakf eseri ve mrid brakmtr. Oullar Muhammed Yahy ve Muhammed Abdullah ile Mr Abdlevvel, Fahreddin Ali Saf, Mevln eyh Ahmed, Seyyid Ali Krd Maktl, smil irvn, Mevlnzde Otrr, s-y Fzl Buhr, eyh Ahta, Abdullah- lh, Muhammed Kd-i Semerkand ve Muhammed Zhid Vahvr nde gelen halifeleridir. Nakibendiyye tarikat daha ziyade son halifesiyle devam etmitir. XVIII. yzylda Mehmed Emin Tokad tarafndan Muhammed Kd-i Semerkand ile Muhammed Zhid Vahvr ayn kii zannedilerek Kd Muhammed Zhid diye bir isim ortaya atlm ve bu yanllk sonraki birok eserde tekrarlanmtr. Ubeydullah Ahrr ile devam eden Nakibendiyye silsilesine Ahrriyye ad verilmitir (bk. NAKBENDYYE). Halka bizzat yardm eden Ubeydullah Ahrr genliinde Semerkantta baz hastalara hizmet etmitir. Halk sultanlarn zulmnden korumak iin sultanlarla iyi ilikiler kurmu, savan eiine gelen yneticileri bartrarak halk katliamlardan korumu, bir hkmdarn yannda bulunup onun dine aykr davranlarn ve zulmlerini engellemenin, bir mazlumun gnln ho etmenin nfile ibadetlerden daha stn sayldn sylemitir. Ayrca alp

kazanmaya nem verir, kimseden hediye kabul etmezdi. Vahdeti vcd dncesini benimseyen Ubeydullah Ahrrn sohbetlerinde Muhyiddin bnlArabnin eserlerinden nakiller yapt belirtilir. Fart adl eseri bu dnceler nda kaleme alnmtr. Cezbe annda sylenen athiyeleri mkul ekilde izah etmeye alan Ubeydullah enelhak demenin kolay, eneden (benlik) uzaklamann zor olduunu belirtirdi. Mridin bazan mnev halini yitirebileceini, slm kurallara aykr bir sz ya da fiilin, bir kiinin gybetini yapmann, hatta bir kpei rahatsz etmenin buna yol aabileceini sylerdi. Tasavvuf yolunda ilerlemenin lmden sonra da srdne inanr, sohbetlerinde baz yet ve hadisleri ir yolla aklar, mesel, Unuttuun zaman rabbini zikret (hatrla) yetini (el-Kehf 18/24), Ondan bakasn, kendini ve zikrini unuttuun zaman rabbini zikret diye aklar ve bunu, Allahtan gayrsn unutmadka zikrin hakikatine ulalamaz diye yorumlard. Eserleri. 1. Fart. Tevhid, fen, kurb, tecell, zikir, vukf-i kalb gibi konulara dair Farsa bir eserdir. Baz kk makalelerden olutuu iin bu adla anlan eser muhtemelen 890 (1485) ylnda veya daha sonra kaleme alnmtr. Makalelerden bir ksmnn mridlere yazlm mektup paralar olduu anlalmaktadr. Ubeydullah Ahrrn vefat ettii 895 (1490) ylnda Semerkantta istinsah edilen bir nshas stanbulda Sleymaniye Ktphanesinde kaytldr (Ayasofya, nr. 2143, vr. 16b158b). Eser Takentte (Takent 1910) ve Hindistanda (Haydarbd, ts. [Matba- yn-i Dekken]) yaymlanm, Osmanl dneminde Hzr Bey ve Mustafa b. Hseyin Sdk Nakibend tarafndan iki defa Trkeye, Muhammed Murd Remz Minzelev tarafndan Arapaya evrilmitir. 2. Risle-i avriyye (er-i avriyye). Eb Sad-i Ebl-Hayrn havr (hriler) kelimesiyle balayan Farsa rubsinin erhidir. Ubeydullah Ahrr rubnin baz hastalar iyiletirdiini duymu, mnalarn aratrmaya balam, bu iirin hastaya lm ve hireti hatrlattn, gnlnde Allah sevgisi bulunan ve Allahn cemlini ancak ldkten sonra mahede edebileceini bilen insanlarn lm hatrlaynca byk sevin duyduklarn, bu psikolojik rahatlamann hastaln iylemesine yardm ettiini anlamtr. Eseri ilk defa Jukovski Esrrt-tevd f mamti-ey Eb Sadin ekinde (Saint Petersburg 1899, s. 488-493), daha sonra Sad-i Nefs Sann- Manm-i Eb Sad-i Ebl-ayr adl eserin iinde (Tahran 1334 h., s. 126-131), son olarak rif Nevh slmbdda yaymlanan Dni dergisinde (bk. bibl.) neretmitir. Risle-i avriyyeyi Osmanl dneminde Hzr Bey Trkeye evirmitir (Sleymaniye Ktp., Badatl Vehbi Efendi, nr. 2047, vr. 155a-158b). 3. Risle-i Vlidiyye. Ubeydullah Ahrr bu kk eseri, babasnn kendisinden yksek mnev makamlara ulamaya vesile olacak hususlar yazmasn istemesi zerine kaleme almtr. badet, mrifetullah, Hz. Peygambere uymak, zikir ve Allah sevgisi gibi konularn ele alnd risleyi rif Nevh neretmitir (bk. bibl.). Risle-i Vlidiyyeyi Bbr ah 935te (1528) manzum olarak aatay Trkesine, Hzr Bey, Mehmed Emin Tokad, Mehmed Rifat Kdir ve Harputlu Beyzde Ali Efendi Trkeye, ad bilinmeyen bir kii el-Urvetl-v li-erbbil-irti adyla Arapaya evirmitir. 4. Ruat (Mrselt). Ubeydullah Ahrrn dostlarna yazd mektuplar bir araya getirilip iki ayr mecmua oluturulmutur. Bunlardan biri, Sultan Eb Said Mirza Hana yazd on drt mektubu ihtiva eden ad geen mecmua olup bir nshas stanbulda Sleymaniye Ktphanesindedir (Esad Efendi, nr. 1688, vr. 121b-128a). Bu mektuplar rif Nevhnin Avl ve Sann-i ce Ubeydullh Arr adl eseri iinde neredilmitir (Tahran 1380 h./2002). ou Ali r Nevye gnderilen mektuplar ihtiva eden dier mecmuann (Mecma-i Mrselt) yazma nshas Takenttedir (zbekistan Fenler Akademisi Brn arkiyat Enstits Ktp., nr. 2178). Ali

r Nev tarafndan derlendii kabul edilen bu mecmuadaki mektuplardan 134 ya da 128i Hce Ahrra aittir. Mektuplar genelde ksa mesajlar eklinde olup dnemin siyasal ve sosyal konularna dair baz dnceleri ve din-ahlk tavsiyeleri ierir. Eser ngilizce tercmesiyle birlikte yaymlanmtr (The Letters of Khwja Ubayd Allh Arr and his Associates, nr. Jo-Ann Gross Asom Urunbaev, Leiden 2002).

BBLYOGRAFYA

Ubeydullah Ahrr, Fart, Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 2143, vr. 16b-158b; Muhammed b. Burhneddin Kd-i Semerkand, Silsiletl-rifn ve tekiret-ddn (nr. hsnullah krullh), Tahran 1388 h.; Mr Abdlevvel Nbr, Melft- Arr (Avl ve Sann-i ce Ubeydullh Arr iinde, nr. rif Nevh), Tahran 1380 h., s. 141-324; Molla M. Emn Kerek, Melft- Arr (a.e. iinde), s. 497-540; Mevln eyh, avri-i dt-i Arr (a.e. iinde), s. 592-682; Fahreddin Ali Saf, Reet- Aynl-ayt (nr. Ali Asgar Muniyn), Tahran 1977, tr.yer.; Jo-Ann Gross, Khoja Ahrar: A Study of the Perceptions of Religious Power and Prestige in the Late Timurid Period (doktora tezi, 1982), New York University; a.mlf., Authority and Miraculous Behavior: Reflections on Karmt Stories of Khwja Ubaydullh Ahrr, The Legacy of Medieval Persian Sufism (ed. L. Lewisohn), London-New York 1992, s. 159-171; a.mlf., The Waqf of Khoja Ubayd Allah Ahrr in Nineteenth Century Central Asia: A Preliminary Study of the Tsarist Record, Naqshbandis in Western and Central Asia (ed. Elisabeth zdalga), Istanbul 1999, s. 47-60; M. Tak Enver Alev Kkriv, aret-i Sulnl-evliy ce Ubeydullh, Feyzbd 1986; Btrhn Hilatpr Velhce, ce Arr- Vel (nr. Rahm Mselmniyn Kubdiyn), Tahran 1376 h.; Necdet Tosun, Baheddn Nabend: Hayat, Grleri, Tarkat, stanbul 2002, s. 155-188; J. Paul, Forming a Faction: The Himayat System of Khwaja Ahrar, IJMES, XXIII (1991), s. 533548; rif Nevh, Risle-i Vlidiyye-i Ubeydullh Arr-i Semerand, Tat- slm, IX/12, Tahran 1373 h., s. 65-77; a.mlf., avriyye, Dni, sy. 60-61, slmbd 1379 h./ 2000, s. 179-186; a.mlf., Arr, DMB, VI, 651-654; J. M. Rogers, Arr, EIr., I, 667-670; Hamid Algar, Arr, EI Suppl. (ng.), s. 50-52. Necdet Tosun

UBEYDULLAH b. CBRL
() (. 450/1058den sonra) Buht ailesinden hekim ve teolog (bk. BUHT).

UBEYDULLAH EFEND
(1858-1937) Son dnem fikir ve siyaset adamlarndan, maceraperest ttihat. Hocazde Mehmed Ubeydullah 10 Ocak 1858de zmirde dodu. Babas zmir ulemsndan ve Hatiboullar sllesinden Hoca kir Efendidir. ocukluu ve genliinin ilk yllar zmirde geti. On yanda iken babas ld. Rdiyenin ardndan medreseye girdi; iczet aldktan sonra stanbula giderek Mektebi Tbbiyyeye kaydoldu. yl devam eden tbbiye renimi srasnda Jn Trklerle tant ve ilk yaz tecrbesini kendi kard Hver gazetesinde yaymlad (1884). Hverde kalem arkadalar Menemenlizde Thir, Beir Fuad ve Kk Azmi beylerdir. 1886-1888 yllarn Pariste geirdi; Parise nasl ve ne sebeple gittii bilinmemektedir. Ahmet Bedevi Kuran, ttihat ve Terakk Frkasna ilk katlanlardan biri olan Ubeydullah Efendinin tbbiye evresinde gelimeye balayan harekete dardan katldn, Hilmi Ziya lken ise tbbiyeli genlerin Ubeydullah Efendi ile temasta bulunduklarn kaydeder. Bu yllarda Ubeydullah Efendi Servet gazetesinde ngilizce, Arapa ve Farsa mtercimlii yapt. Ardndan devlet hizmetine girerek ama tayin edildi ve burada II. Abdlhamide dil uzatt gerekesiyle on ay hapis cezasna arptrld. Bir baka kaynakta Ubeydullah Efendinin tbbiyeden ayrl siyas sulu sfatyla kovuturulmasna balanrsa da bu zayf bir rivayettir. 1893 balarnda stanbula giden Ubeydullah Efendi, gazetelerin o gnlerde Amerikann kefinin 400. yl mnasebetiyle bahsettii Chicago sergisini grmek iin bir aray iine girdi. Bu amala 50 altn tedarik ettikten sonra Fransa bandral Paquet Kumpanyas vapuruna binerek 4 Nisan 1893te stanbuldan ayrld; bu seyahati yaklak be buuk yl srd. Onun seyahatini istibdat rejiminin basksndan kurtulmaktan ziyade macera arzusuyla izah etmek daha mkul grnmektedir. Marsilyada vapurdan inip trenle Parise gitti ve oradan Londraya geti. Londrada Osmanl sefiri Abdlhak Hmid ve Ali Ferruh beylerle grmesinin ardndan Liverpooldan Cermanik vapuruyla Amerikaya hareket etti. Chicago sergisi 1 Mays 1893te aldnda Ubeydullah Efendi alan dolduran on binlerce kiinin arasnda bulunuyordu. Serginin ak kald alt ay zarfnda Sleyman b. Hattr elBustn ve sergi komiseri Hakk Beyin (sonradan sadrazam olan brhim Hakk Paa) yardmyla Chicagoda karlmas dnlen ikago Sergisi gazetesine girdi ve alt ay boyunca bu resimli gazeteyi kard. Ubeydullah Efendinin Osmanl Devletinin diplomat ve memurlarndan bu kadar yakn ilgi grmesi de vatann siyas sebeplerle terkettii yolundaki iddiay rtmektedir. Serginin kapanmasnn ardndan 1893 sonlarnda New Yorkta bir lokanta iletmeye kalkan Ubeydullah Efendi, on be gnlk bir tecrbeyi zararla kapatnca bu defa Washingtonda alan ekerleme rnleri sergisine katld. Burada bir zernin New Yorkta imal ettii keten helvas ve lokum gibi rnleri satp ticarete balad; ardndan Pittsburg ve Cincinnati ehirlerinde ayn ii srdrd. Bu arada Meksika ve Kbaya geti. Burada yaldzl tellerden bilezik gibi basit taklar yaparak pazarlarda iporta tezghnda satmaya alt. Kendi ifadesine gre Amerikada iki buuk yl kalan Ubeydullah Efendi 1895 ylnn sonlarnda oradan ayrlp ngilterenin Liverpool ehrine geldi. Alt ay kadar kald bu ehirde Din ve Dnya adl rislesini neretti (10 Haziran 1896). Bu rislede er dzen yerine ikame edilen ve devrin aydnlarnca kendisinden ok ey beklenen Knn- Essyi

eletirdi. Liverpoolda geirdii gnleri yazlarnda imdiye kadar geen mrmn en gzel htralarn hvi ksm diye nitelendirmitir. Bu ehirde Cemiyyet-i slm adl kurulua devam etti ve muhtemelen Hintli bir mslman olan Abdullah Guvilyamn Hill gazetesine yazlar yazd. Kalktada neredilen Cebel-i Metn adl gazetede Madrasl bir papazn iddialarna cevaben Akl yahut hir Zaman Peygamberi adyla bir risle kaleme ald (1897). 1897 yl ortalarnda Ubeydullah Efendi nc defa Paristedir. Paristeki Osmanl Sefretinin yazmalarndan onun stanbula dn iin areler arad anlalmaktadr. Paris bykelisi Slih Mnir Beyden dn paras alarak Sofya zerinden stanbula doru yola kt ve baz sebeplerle uzunca bir sre Filibede kald. O tarihlerde Osmanl Devletine bal prenslik stats tayan Bulgaristan, hem stanbula yakn olmak hem de Abdlhamid ynetiminin etkisinden uzak kalmak isteyen Ubeydullah Efendi iin uygun bir ortam oldu. Sofya ve Filibede baslan Trke gazeteler sansr dnda kalp stanbula rahata sokulabilmekteydi. Ubeydullah Efendi burada brhim Nazmi, Kurrezde Mehmed ve mam Mehmed zzetle birlikte bir irket kurarak kitap nerine balad ve 1898 yl banda Doru Yol adyla bir gazete kard, ancak gazete kendi ifadesine gre say yaymlanabildi. Gazetede stanbulun fkesini celbedecek bir neriyat yapmad bir yl sonra stanbula gemesinden anlalmaktadr. Ubeydullah Efendi maceraperest tabiatnn sevkiyle, bu defa Gney Afrikada Transvaal blgesinde ngilizlerin Boerler karsnda zafer kazanmas zerine baz Trk aydnlaryla birlikte ngiliz Bykeliliine giderek tebriklerini sundu, hatta kralieye telgraf ekip ngiltereye kar duyduklar sempatiyi dile getirdiler. Fakat bu hareketi ynetim tarafndan ho karlanmad ve Hseyin Siret, smil Safa gibi arkadalaryla beraber srgne gnderildi. XX. asrn ilk yllarn Tifte geiren Ubeydullah Efendi 1905te Cidde Limanndan bir vapurla Msra kat; burada eski dostlar Ahmet Kemal (Aknal), Hseyin Siret ve daha sonralar Abdullah Cevdetle bulutu. Onun Abdullah Cevdetle dostluunun eskiye dayand anlalmaktadr. Ubeydullah Efendi ilk i olarak Geit isimli bir risle neretti. Bu rislede II. Abdlhamidin cuma selmlnda suikasta uramasndan sz edilerek bombay cesaretsiz Jn Trklerin deil Ermenilerin atm olabilecei ileri srlmektedir. Fakat Msrda yaayan Jn Trkler Uurum adl rislede bu iddiay reddetmilerdir. Ubeydullah Efendi, bu arada Filibede yaymlad Doru Yolu yeniden karmak istediyse de bundan Doru Yol deil Doru Sz adl gazete dodu. Bu arada Refik Bey el-Azmn Kvm- slm adl eserini Trkeye tercme etti. 1324 Ramazannda (1906) Msrda baslan eser iin uzunca bir mukaddime yazd ve slmn gnlk meselelerini tartt. Daha sonra Avrupaya geen Ubeydullah Efendinin 1908 Temmuzunda Berlinde olduu bilinmektedir. Merutiyetin iln zerine hemen stanbula dnerek Osmanl Meclisi Mebsanna Aydndan mebus seildi. 1909da ngiltereye resm bir ziyarette bulunan Talat Paa bakanlndaki parlamento heyetinde yer ald. ttihat ve Terakk Frkas siyasetinin yrtlmesi amacyla kurulan elArab gazetesini neretti ve 1910 ylnda kaleme ald Islh- Medris-i Kadme ile dnemin nemli gndem konusu olan medreselerle ilgili tartmalara katld. 1912 seimlerinden nce Kime Rey Verelim? adyla bir risle yazarak ttihat ve Terakknin propagandasn yapt, Anadoluda seim almalarna fiilen katld ve bu yzden muhaliflerin tenkitlerine hedef oldu. Tarihe sopal seimler diye geen 1912 seimlerinde elden mebus seildi. Birka ay alabilen bu meclisin feshinden sonra 14 Mays 1914te bu defa zmir mebusu olarak meclise girdi. Ubeydullah Efendinin bu iki seim arasnda geen bir buuk yl zarfnda stanbulda bulunduu sanlmaktadr. 1912 yl sonlarnda Karada sava mnasebetiyle drlfnun talebelerinin hkmet aleyhine dzenledii protestolardan sorumlu tutularak tevkif edilenler arasnda yer ald. I. Dnya Savana katlan

Osmanl Devletinin cihad iln edip slm milletlerini ittifaka armas zerine Ubeydullah Efendi byle bir grevle Afganistana gnderildi. Seyahati esnasnda Tahran, sfahan, Yezd, Kirman gibi ehirlerde konferanslar verdi. Bu srada ngilizlere esir dt ve ardndan kap bir mddet Hindistanda yaad bilinmektedir. Gerek sava iindeki faaliyetleri gerekse Alman yanls olarak tannmas sebebiyle Ubeydullah Efendi 29 Mays 1919da Maltaya srld ve 30 Mays 1921 tarihinde talyann Toronto Limannda salverildii gne kadar srgnde kald. Maltadan dnnce konferanslarna devam etti. Onun Hilfet ve Mill Hkimiyet balkl kitapta (Ankara 1923) Hilfet-i Sahha balkl bir makalesi grlmektedir. Bu yllarda stanbulda bulunduu ve arzuhalcilik dahil eitli iler yaparak geimini salad tahmin edilmektedir. Abdlhak Hmid ve Salah Cimcozun sraryla Amerika htralarn yazmaya karar veren Ubeydullah Efendi, 1925-1926da Resimli Gazetede Yaadm Gnlerin Hesabna Ait Dank Yapraklar bal altnda htralarn kaleme ald. 1926 Ekiminde stanbulda muhtemelen Beyolu evlendirme memuru iken Mslmanla Gre Bir Erkek Drt Kar Alabilir mi? adyla bir makale neretti. Renkli ahsiyeti ve slahat fikirleriyle Cumhuriyet dneminde de dikkatleri ekti; 1931 ylndan itibaren drt ve beinci dnemlerde Beyazt mebusu olarak Trkiye Byk Millet Meclisine girdi. 11 Austos 1937de stanbul Beiktata Esat Efendinin konanda ld ve Zincirlikuyu Asr Mezarlnda defnedildi. Kabri Abdlhak Hmidin mezarnn yanndadr. Hi evlenmemi olan Ubeydullah Efendi macerac mizac, seyahate dknl, zaman zaman deien siyas merebi, din meseleler hakknda taknd deiken tavr sebebiyle ska eletirilmitir. Birka roman oluturacak derecede renkli ve hareketli hayat onun en anlaml eseri saylabilir. Din ve Dnya (Liverpool 1896), Liverpool Htrat-Akl yahut hir Zaman Peygamberi (Filibe 1897), Geit (Msr 1905), Kvm- slm (tercme, Msr 1906), Islh- Medris-i Kadme (stanbul 1910), Kime Rey Verelim? (stanbul 1912), Oru (stanbul 1924), Mslmanla Gre Bir Erkek Drt Kar Alabilir mi Alamaz m? (stanbul 1924) adyla baz risleler kaleme alan Ubeydullah Efendinin bizzat nerettii ve yaz yazd gazete ve dergiler unlardr: Hver (stanbul 1884), ikago Sergisi (Chicago 1893), Sada (Paris 1897), Doru Yol (Filibe 1898), el-Arab (stanbul 1909), r-y mmet (stanbul 1909), Hak Yolu (stanbul 1910, Aka Gndz ile birlikte). Ubeydullah Efendinin baz htralar mer Hakan zalp tarafndan Malta, Afganistan ve ran Hatralar adyla yaymlanmtr (stanbul 2002).

BBLYOGRAFYA

Mehmed Ubeydullah, Yaadm Gnlerin Hesabna Dair Dank Yapraklar, Resimli Gazete, 24.10.1925 - 10.4.1926; Meclisi Mebusan Zabt Ceridesi (Devre: 1, tima Senesi: 3), Ankara 1986, I, 414-419; Refik Halid [Karay], Kirpinin Dedikleri, stanbul 1336, s. 40; Ahmed hsan [Tokgz], Matbuat Htralarm: 1888-1923, stanbul 1930, I, 59; Halid Ziya Uaklgil, Krk Yl, stanbul 1936, I, 165; M. Necmettin Deliorman, Merutiyetten nce Balkan Trkleri: Makedonya ark Rumeli Meseleleri-Hudud Harici Trk Gazetecilii, stanbul 1943, s. 118-119; Gvsa, Trk Mehurlar, s. 388; Yusuf Hikmet Bayur, Trk nklb Tarihi, Ankara 1953, III/1, s. 350; Ahmed Bedev Kuran, Osmanl mparatorluunda nklp Hareketleri ve Mill Mcadele, stanbul 1956, s. 135; Asaf Tugay,

Saray Dedikodular ve Baz Mruzat, stanbul 1963, s. 87-100; Cemal Kutay, Siyas Mahkumlar Adas: Malta, stanbul 1963, s. 238; Hilmi Ziya lken, Trkiyede ada Dnce Tarihi, Konya 1966, I, 425-426; Mnevver Ayal, ittiklerim, Grdklerim, Bildiklerim, stanbul 1973, s. 51; Hseyin Cahit Yaln, Siyasal Anlar (haz. Rauf Mutluay), stanbul 1976, s. 264; Bill N. imir, Malta Srgnleri, stanbul 1976, s. 110, 125; emsettin Kutlu, Eski stanbulun nlleri, stanbul 1978, s. 133-134; Ali Kemal, mrm (haz. Zeki Kuneralp), stanbul 1985, s. 81; M. kr Haniolu, Bir Siyasal rgt Olarak Osmanl ttihad ve Terakki Cemiyeti ve Jn Trklk (1889-1902), stanbul 1985, I, 113; Ahmet Turan Alkan, Srad Bir Jn Trk: Ubeydullah Efendinin Amerika Hatralar, stanbul 1989; Vatan Mdfiilerine, [bask yeri ve tarihi yok], s. 63; Bulgaristanda Trk Basn, [bask yeri ve tarihi yok], s. 71; Sabih Alaam, Sen Klu Vakasnn yz, Yenign, 13.5.1939, s. 10; Kudret Sinan [emsettin Kutlu], XIX. Yzyl Amerikasnda Bir Trk: Ubeydullah Efendinin Amerika Hatralar, Hayat Tarih Mecmuas, II/ 10, stanbul 1971, s. 77-82; Dndar Aknal, Gericiliin Karsnda Bir Medreseli: Ubeydullah, Cumhuriyet, 25.10.1987, s. 2. Ahmet Turan Aklan

UBEYDULLAH b. HABHB
(bk. BNl-HABHB).

UBEYDULLAH HAN
(. 946/1539) eybn hkmdar (1533-1539). 893te (1488) Buharada dodu. zbeklerin XV. yzylda Mvernnehirde gl bir siyas birlik etrafnda toplanmalarn salayan Eblhayr Hann olu ah Budak Sultann ikinci ocuu Mahmud Sultann olu ve Muhammed eybn Hann yeenidir. Buhara saraynda eitim grd. eybn Han dneminde (1500-1510) devlet ilerine faal olarak katld. eybn Hann 1510 ylnda ldrlmesinden sonra tahta ksa bir sre iin Suyun Hoca Han getirildi. Suyun Hoca tahta geer gemez baz blgeleri nfuzlu kimselerin idaresine brakt. Ancak ayn yl tahttan indirilip yerine Kknc Han Muhammed (1510-1530) getirildi. Ubeydullah Han bu dnemde de ok nemli faaliyetlerde bulundu ve nib olarak hizmet etti. Birleik Safev-Bbr ordusuna kar 918de (1512) kazanlan zaferin ardndan kendisine babasnn blgeleri olan Buhara ve Kari verildi. Ubeydullah Han hibir direnile karlamadan girdii Semenkant Kknc Hana teslim etti; fakat baz sebeplerle Buharay kendi elinde tuttu. Eblgazi unvanyla hem Buharay ynetti, hem de Kknc Hann asker ilerini yrtt. Ayrca eybnlerin 1512den sonraki btn savalarnda birinci derecede rol oynad. Bu dnemde Safevlere kar aktif bir siyaset takip etti; Safevler zerine yedi sefer dzenleyerek onlarn Horasana mdahalesini engelledi. 1525te Mervi, 1529da Herat ele geirdi. Eb Said Hann lm zerine de btn Mvernnehir eybnlerinin bana geti (940/1533). Buharay baehir yapt ve devleti byk baaryla ynetti. Tahtta kald srece Safevlere kar mcadeleye devam etti, onlar Mvernnehir blgesinden tamamen uzaklatrd. Horasan, Hrizm ve randaki topraklar geri almak iin seferler dzenledi. Bu seferler neticesinde iliin Orta Asyada yaylmasna engel oldu. Buhara hkimlii dneminden balayarak Osmanl Devleti ile mnasebet kurdu; Yavuz Sultan Selim Hanla mektuplat gibi (Feridun Bey, I, 374-379, 415-416) Kann Sultan Sleymana da eli gnderdi. 1538 ylnda Hrizmde hkm sren Hve Hanlna ait topraklar igal ettiyse de Hrizm eybnlerinin blgeyi geri almasna ok zld ve bu hadiseden ksa bir sre sonra Buharada zntsnden ld. Cesur ve dirayetli bir hkmdar, mutaassp bir Snn idi. Ubeydullah Han lkenin imarna ok nem vermi, hanlk dneminde Trkistanda birok cami, medrese, kpr, su kanal ina ettirmi, eybn hkmdarlar arasnda kltr seviyesi en yksek hkmdar olarak temayz etmitir. Buhara sarayn bir ilim ve kltr merkezi haline getiren Ubeydullah Han saraynda eyhleri ve din limlerini barndrm, onlara eserler yazdrmtr. Ayrca astronomlar, sanatlar, edip, air ve hattatlar korumu, Hanef fakihi Kuhistn Cmiur-rumz adl eserini ona ithaf etmitir. Ubeydullah Han, Ubeyd (Kul Ubeyd) mahlasyla eserler yazp eski Trkistan edebiyatnn geleneklerini devam ettirmitir. Eserlerinde zellikle Ahmed Yesev, Bkrgn, Lutf ve Ali r Nevden etkilendii anlalmaktadr. Hece vezniyle drtlkler halinde yaln bir dil ve samimi bir ifadeyle kaleme ald iirleri halk diline yaknlyla dierlerinden ayrlr. Kraat, tefsir, hadis ve fkh gibi slm ilimlere vkf olan, Arapa ve Farsay bu dillerde iir yazacak kadar iyi bilen Ubeydullah Han gzel sanatlara kar da byk ilgi duymutur. Ayn zamanda hattat, nakka ve

msikiinast. Ancak Ubeydullah Han, zellikle airliiyle n kazanan dneminin en mmtaz ahsiyetlerinden biridir. Onun Nakibendiyyenin Ksniyye kolunun pri Ahmed-i Ksnnin mridi olduu bilinmektedir. eyhiyle daha sk sohbet edebilmek iin ona kendi evinin yannda bir ev tahsis etmi, eyhi de baz rublerini erhetmitir. Eserleri. 1. Divan. M. Fuad Kprl ve dier baz aratrmaclar Ubeydullah Hann airlik ynn zayf bulur. Buna karlk Ahmet Ate, onu din ve ahlk konularda gerek bir lirizme ulamay baarm byk bir air diye niteler. 300 gazel yaklak 400 iirden oluan divan zerine Nee Alparslan bir mezuniyet tezi hazrlamtr (Ubeydullah Han ve Divannn Edisyon Kritii, 1968, Trkiyat Aratrmalar Enstits, tez nr. 812). 2. Tercme-i Kavidl-Kurn ve Fevidl-furkn. Ubeydullah Han, hocas Kemleddin Yr Muhammed b. Mevln es-Semerkandnin kraat ilmine dair Farsa eserini Trk halknn faydalanmas iin Trkeye evirdiini syler. Ahmet Ate zel ktphanesinde mevcut bir nshasna dayanarak eseri geni bir ekilde tantmtr (bk. bibl.). Dier bir nshas Mill Ktphanededir (AY, nr. 4690). 3. Manzme f hakk mesilil-vuz ves-salt (Kitb- Mukaddimets-salt manzme f hakk mesilil-vuz). 158 beyitlik bir mesnevi olup Talip Yldrm tarafndan dil incelemesiyle birlikte yaymlanmtr (bk. bibl.). 4. Hikemiyyt. Ubeydullah Hann Ahmed Yesev tarzndaki bu tr iirleri eitli yazmalarda dank halde yer almakta, Nuruosmaniye Ktphanesinde Risle fin-nesyih vel-hikem adl nshada (nr. 4436) 196 adet hikmet bulunmaktadr. Ayn ktphanede kaytl Cmiul-men de (nr. 4904) Ubeydullah Hana ait hikmetleri ierir. Bkrgn Kitabnda ve Ahmed Yesevnin Dvn- Hikmet nshalarnda da Ubeydullaha ait hikmetlerin bulunduu tesbit edilmitir. Yirmi be beyitlik Sabrnme, yirmi drt beyitlik evknme adl mesnevilerini Talip Yldrm ve Ahmet Bykakka dil incelemesiyle birlikte neretmitir (bk. bibl.). Ubeydullah Hann Takent zbekistan limler Akademisi Ktphanesinde 991 (1583) ylnda derlenmi klliyat Farsa divan (19-97b), Malt bal altnda Arapa iirler (vr. 98b-209b), Kitb- Mukaddimets-salt manzme f hakk mesailil-vuz adl eser (vr. 110a114a), hikmetler (vr. 114a-210b), Trke divan (vr. 203b-314b) ve baz manzumelerden olumaktadr.

BBLYOGRAFYA

Bbr, Vekyi (Arat), II, tr.yer.; Hndmr, abbs-siyer, Tahran, ts., IV, tr.yer.; Feridun Bey, Mnet, I, 374-379, 415-416; J. Eckmann, Die Tschaghataische Literatur, Ph.TF, II, 364-365; a.mlf., Harezm, Kpak ve aatay Trkesi zerine Aratrmalar (haz. Osman Fikri Sertkaya), Ankara 1996, s. 407-438; H. F. Hofman, Turkish Literature: A Bio-Bibliographical Survey, section III, part I, Utrecht l969, VI, 40-53; N. Malayev, zbek Edebiyat Tarihi, Takent 1976; Kemal Eraslan, XVI. Yzyl aatay Edebiyat: Ubeydullah Han, Byk Trk Klasikleri, stanbul 1986, IV, 339-351; J.-L. Bacqu-Grammont, Ubayd-Allah Han de Boukhara et Soliman le magnifique. Sur quelques pices de correspondance, Soliman le magnifique et son temps (ed. G. Veinstein), Paris l992, s. 485-504; Mehmet Alpargu, Onaltnc Yzylda zbek Hanlklar, Ankara l995, tr.yer.; a.mlf., Bir zbek Han Ubeydullah Han, TK, sy. 346 (1992), s. 109-115; Necdet Tosun, Baheddn Nakbend: Hayat, Grleri, Tarkat, stanbul 2002, s. 178; nal Kaya, Dou Trk Yaz Dili Aratrmalar I: Kul Ubeydi (XVI. Yzyl) ve Kul erif (XVII. Yzyl), Bikek 2003; a.mlf., Dou

Trk Yaz Dili Aratrmalar III, Ubeydullah Han: Arapa ve Trke Hikmetler, TDe., XIV/1 (2001), s. 27-59; Ahmed Ate, Ubeydullah Hann Bilinmeyen Mensur Bir Eseri: Tarcama-i avid al-urn ve favid al-furn, TDAY Belleten (1964), s. 127-147; Talip Yldrm, Ubeydullah Han: Risle-yi fi-Hakk- Mesil-i Vuz, Trklk Bilimi Aratrmalar, sy. 14, Nide 2003, s. 127-164; a.mlf. - Ahmet Bykakka, Ubeydullh Hann ki Eseri: Sabrnme ve evkname, Modern Trklk Aratrmalar Dergisi, IV/1 (2007), s. 87-101; Glen Seyhan Alk, Yesev Takipisi Olarak Ubeydullah Han, Trkbilig, sy. 18, Ankara 2009, s. 13-33; M. Fuad Kprl, aatay Edebiyat, A, III, 312; smail Trkolu, eybnler, DA, XXXIX, 45-46. Muall Uydu Ycel

UBEYDULLAH b. KAYS
(bk. BN KAYS er-RUKAYYT).

UBEYDULLAH el-MEHD
() Eb Muhammed Ubeydullh b. Hseyn b. Ahmed el-Mehd el-Ftm (. 322/934) lk zhir smil imam ve Ftmlerin kurucusu (909-934). 259 (873) veya 260 (874) ylnda Badat, Kfe yahut Askerimkremde doduu sylenirse de 260ta Suriyenin Selemiye ehrinde dnyaya geldiine dair rivayet daha ok kabul grmtr. Kimlii ve nesebi geni tartmalara konu olmu, smil kaynaklarnda verilen yukardaki isim zinciri yannda soy ktyle ilgili farkl iddialar da ileri srlmtr. Bu erevede Ubeydullah b. Ahmed b. smil es-Sn b. Muhammed b. smil b. Cafer es-Sdk, Sad b. Hseyin b. Ahmed b. Muhammed b. Abdullah b. Meymn el-Kaddh ve dier baz isim zincirlerine yer verilmitir. Sonuncu iddia IV. (X.) asr ortalarna doru vefat eden bn Rizma aittir. Buna gre Ubeydullah elMehd aslen Mecs olan, nur ve zulmet ilhlarna inanan Ahvazl Deysn b. Sadin neslindendir. Bu nesep zincirinin sonunda yer alan ve a bnyesindeki ar frkalardan Meymniyyenin kurucusu olan Meymn el-Kaddhn olu Abdullah, zhirde insanlar Cafer es-Sdka armakla birlikte aslnda slm dman ve hilekr bir kiidir. Ayrca yahudi asll olduu iddia edilmitir (bnnNedm, s. 238-239; bn Hammd es-Sanhc, s. 35; bnl-Esr, VIII, 36-37; Zeheb, XV, 141-143). Ubeydullahn Yemene gnderdii bir mektupta soyunun smiliyye kaynaklarnda belirtildiinin aksine smil b. Cafere deil Abdullah b. Cafer el-Eftaha dayandn ifade etmesi de (DA, XII, 229) kendisiyle ilgili ihtilflara yeni bir boyut kazandrmtr. Bu arada Abbs Halifesi KdirBillhn 402 (1011-12) ylnda Badatta toplad, ilerinde o devrin nakbleraf erf Eb Ahmed Hseyin, oullar erf er-Rad, erf el-Murtaz ve sekin bir ulem grubunun yer ald toplant sonunda imzalanan bir zabtta Msrda hkm sren Ftm ailesinin nesebinin Hz. Peygamberin soyundan gelmedii belirtilmitir (bnl-Esr, IX, 236; Makrz, ttil-unef, s. 47-49). Bu toplantdan nce Ftmlerin nesebinin tartlmad, bu tartmay Kdir-Billhn Hkim-Biemrillha kar duyduu intikam hissinden dolay balatt eklindeki iddialar doru grlmemektedir. Zira 345 (956) ylnda vefat eden Mesd, bn Rizmn daha nce belirtilen ifadesini nakletmekle (etTenbh vel-irf, s. 359) meselenin Badat toplantsndan nce de tartldn ortaya koymutur. Ubeydullah el-Mehdnin nesebi konusunda gnmz tarihileri arasnda da nemli gr ayrlklar bulunmaktadr (Brett, s. 29-48; Red el-mm, XXII/40-43 [1975], s. 57-90). Ubeydullah, geleneksel smil silsilesine gre babas diye gsterilen Hseyin b. Ahmedin vefatndan sonra sekiz yalarnda imam oldu. Abbslerle dier muhaliflerinin basksndan kaan ve Selemiyede yerletii anlalan Hseyin b. Ahmed Suriye, Irak, Marib ve Yemendeki smil tekilt ile irtibatn srdrm, zellikle Ali b. Fazl el-Ceyn ve bn Havebi Yemende, Eb Abdullah e-iyi Kuzey Afrikada devlet kurmakla grevlendirmiti. Selemiyede bulunduu sre iinde mensuplar tarafndan kendisine getirilen humus ve hediyelerle byk servet kazanan Ubeydullah bu gc sayesinde baz Abbs valilerini kendisine balad. Trk asll bir vali ile ihtilf ve Selemiyeye ynelik bir Karmat hareketi dolaysyla rahatszlk duyan Ubeydullah

(Muhammed b. Muhammed el-Yemn, s. 187-189) byk ihtimalle 290 (903) ylnda kendisi iin en uygun yer olan Yemene gitmek amacyla, dier bir rivayete gre ise Aleblere kar zafer kazanan Eb Abdullah e-inin kendisini Maribe davet iin bir heyet gndermesi zerine Selemiyeden ayrld. Abbslere yakalanmamak iin byk gayret sarfederek Trablusam yoluyla Kahireye ulat ve buradaki ba dsi Frzla bulutu. Frz, onun Yemeni tercih etmeyip Kuzey Afrikaya gideceini renince kendisinden ayrlarak Yemene gitti. Ubeydullahn Yemene gitmekten vazgeip Kuzey Afrikaya ynelmesi, byk ihtimalle daha nce Yemene gnderilen ve iki ayr devlet kuran bn Haveb ile Ali b. Fazl arasnda balayan mcadeleyi renmesinden dolaydr. Kahirede kald sre iinde mensuplarndan ve zellikle Msr valisi nezdinde byk itibar olan bn Ayyn evinde ikametini salayan d Eb Aliden byk destek grd. Abbsler, Ubeydullah ele geirmek amacyla byk gayret gsterdilerse de mensuplarnn abalar sayesinde bu gereklemedi. Hilfet merkezinden Msr Valisi Muhammed b. Sleyman el-Ktibe yollanan ve Ubeydullahn yakalanmasn isteyen emirlere kar taraftarlar onun ticaret maksadyla Msra gelen bir Him olduunu, asl aranan kiinin Yemene katn syleyerek valiyi yanltmaya altlar. Vali de durumu kurtarmak iin baz smilleri yakalatp dvdrmekle yetindi. Bu konuda gevek davrand hilfet merkezine bildirilince vali azledildi ve yerine s b. Muhammed en-Never gnderildi. Bunun zerine tccar kyafeti giydirilen Ubeydullah, Fustattan Maribe doru yola knca yeni valinin takibat sonucu yakaland, fakat vali ok gemeden ald ykl bir rvet karlnda onu serbest brakt. Trablusgarpa ulaan Ubeydullah el-Mehd dsi Eb Abdullah e-iye eliler gnderip geldiini bildirdi. Bu arada elilerinden Eb Abdullah e-inin kardei Ebl-Abbas, Aleb Emri III. Ziydetullahn adamlar tarafndan Kayrevanda yakaland; ancak yaplan btn ikencelere ramen imamn bulunduu yeri sylemedi. Ziydetullahn Trablus valisine mektup yazarak kendisinin yakalanmasn istediini renen Ubeydullah, Kastliyeye doru yola kt. Ubeydullahn daha nce grp birok mal ve hediye verdii vali, Ziydetullaha yazd mektupta aranan kiinin Trablustan ayrldn ve kendisine ulamann mmkn olmadn bildirdi. Kastliyeye ulatnda EblAbbasn durumunu renen Ubeydullah, Eb Abdullah e-i ile bulumaktan vazgeerek yolunu deitirdi ve Sicilmseye gitti. Buradaki ikameti srasnda eitli hediyeler sayesinde Vali Elyesa b. Mntasr ile (II. Elyesa) yakn dostluk kurdu. Elyesa, Aleb Emri Ziydetullahn Ubeydullahla ilgili ihbar mektubunu alnca onu bir evde gzetim altnda tuttu. Bu esnada Aleblerin merkezi Rakkdeyi ele geirip (25 Cemziyelhir 296 / 21 Mart 909) hutbelerden Abbs halifesinin adn karan Eb Abdullah e-i, Midrrlerin elindeki imam kurtarmak iin Sicilmseye yneldi. ehre yaklatnda Elyesaa mektuplarla eliler gndererek maksadnn sava olmadn bildirdiyse de vali elileri ldrtt. Bunun zerine kan savata Midrr gleri yenildi, vali ve adamlar Sicilmseden kat. Eb Abdullah e-i ehre girdi ve Ubeydullah bulunduu yerden alp kendisine ballk arzetti (6 Zilhicce 296 / 26 Austos 909). Ayn gn yats namazndan sonra toplanan halka imamn ve ailesinin faziletlerini anlatt. Sicilmsenin ele geirilmesinin ardndan btn yetkilerini Ubeydullaha devreden Eb Abdullah onunla birlikte yola ktlar ve 20 Reblhir 297de (6 Ocak 910) Rakkdeye ulatlar. Burada halk Ubeydullaha biat etti. Eb Abdullah einin kurduu devleti teslim alan Ubeydullah Mehd-Lidnillh ve emrl-mminn unvann ald ve Kuzey Afrikada Ftm hilfetini tesis etti. Bu arada Eb Abdullah ile kardei Ebl-Abbasa devlet kademelerinde nemli grevler verdi. Bir sre, hutbelerde Abbs halifeleri yerine Ubeydullah el-Mehdnin adnn anlmasndan dolay baz karklklar ktysa da muhalifler ok sert biimde cezalandrld. Bu devrede yaklak 4000 muhalifin ldrld rivayet edilmektedir

(Makrz, el-Muaffal-kebr, s. 88). Ubeydullahn mehdliini iln etmesiyle birlikte smiliyye tarihinde yaklak bir buuk asr sren setr dnemi sona erip zuhur dnemi balad; Ubeydullah hem ilk zhir smil imam hem Ftm Devletinin ilk halifesi oldu. Dou slm dnyasndaki smillerin bir ksm onu imam olarak tanrken bir ksm bunu kabul etmedi (DA, XXIII, 129). Ubeydullah el-Mehd, eitli vilyetlerde grevlendirdii valileri zellikle Ktmelilerden ve gvendii Maribliler arasndan seiyordu. Maribin orta ve bat ksmnda kendi idaresine girmeyen yerlerin zaptedilmesi iini Eb Abdullah e-iye havale etti. Eb Abdullah Tubne (Tobna), Melle (Melilla), Tenes ve dier baz ehir ve blgelerle Thert blgesindeki Zente kabilesini itaat altna ald. Ancak Eb Abdullahn baarlarndan rahatszlk duyan Ubeydullah onu ortadan kaldrmay dnmeye balad. mamda aradn bulamayan Eb Abdullah da kardei Ebl-Abbasn tahrikleriyle Ubeydullah bertaraf etmek iin gizli faaliyetlere giriti. Durumu renen Mehd daha erken davranp Eb Abdullah ile kardeini ldrtt (1 Zilhicce 298 / 31 Temmuz 911). Baz smal kaynaklarda Mehdnin aslnda Ebl-Abbasn ldrlmesini istedii yerine yanllkla Eb Abdullahn ldrld ya da onun siyas rakibi Urbe b. Ysuf tarafndan katledildii, Ubeydullahn Eb Abdullahn ldrlmesine ok zld ve cenaze namazn kendisinin kldrd kaydedilir (mesel bk. drs mdddin, s. 186-187). Eb Abdullahn ldrlmesinden sonra Trablusgarp, Kayrevan ve dier yerlerde kan isyanlar iddetle bastran Ubeydullah el-Mehd, memleketlerine dnen ve Eb Abdullahn ldrlmediini ileri srerek bir ocuu mehd iln eden Ktmeliler zerine veliaht tayin ettii olu Ebl-Ksm gnderdi. Yaplan savata Ktme ahalisi yenildi, mehd iln edilen ocuk da ldrld. Ktmelilerle arasn dzeltmek isteyen Mehd bata Hubse b. Ysuf ve Urbe b. Ysuf olmak zere onlardan bazlarn vali tayin etti. Marib-i Aksda (Fas) bulunan Sanhce kabilelerini itaat altna almak ve Fas ehrindeki drslerin hkimiyetine son vermek iin kumandan Mesle b. Habbsu drslerin zerine sevketti. Ftm gleri, drs Emri Yahy b. drs (IV. Yahy) kumandasndaki ordu ile Miknse yaknlarnda karlat. Yaplan savata Yahy b. drs bir miktar tazminat deyip Mehdye biat etmeye mecbur kald. Mesle b. Habbs onu Fasa, Ms b. Ebl-fiyeyi de Marib-i Aksnn dier blmlerine vali tayin etti (305/917-18). Ubeydullah el-Mehd lkesinin orta kesiminde korunakl bir kale, hcumlarn balataca bir s ve smil davetinin merkezi olmak zere Mehdiye adn verdii bir sahil ehri kurdu ve bakenti buraya tad. Rakkdeye geldii gnden itibaren douda Abbsler, Marib ve Endlste Emevler, Sicilya ve Calabriada Bizansllarla mcadele eden Ubeydullah el-Mehd, Maribi topraklarna katmak iin byk aba gsterdi. Fakat ieride Zente ve dier kabilelerin etnik, Mlik ve Hriclerin din muhalefeti buna engel tekil etti. Mehd bu defa kendisi iin daha az tehlikeli grd Msra eitli zamanlarda kuvvetler sevketti. Olu Ebl-Ksm kumandasnda gnderdii gl ordu balangta skenderiyeyi zaptettiyse de daha sonra Fustat nlerinde yenildi. 307de (919) yine Ebl-Ksm kumandasnda sevkedilen Ftm ordusu skenderiye ve Feyymu ele geirdi, ancak tekrar malp olarak geri ekildi. Her eye ramen bu iki asker harekt Ftm gcn Msrda hissettirmiti. Ubeydullah el-Mehdnin lmnden nce Msr iin yapt nc bir sefer hazrl halefi EblKsm el-Kimin hilfetinin ilk yllarnda gerekletirilebildi. Hristiyanlara kar cihad ihmal etmeyen Ubeydullah el-Mehd, Sicilya ve Calabriaya sava iln etti. 306 (918) ylnn yaz aylarnda talya yarmadasnn gneyindeki ilk saldrda Ftm gleri

Reggioyu ele geirip birok ganimet ve esirle geri dnd. 310 (922) yl yaz mevsiminde Mehdiyeden talyaya doru yola karlan yirmi kadrgalk sava filosunun komutan Mesd b. Glib el-Vsl, Saint Agatha Kalesini ele geirdi. ki yl sonra Sulk diye anlan Hcib Cafer b. Ubeyd, Sicilyada Palermoyu hareket noktas yaparak nc hcumu balatt, Bruzzano ve Oriay zaptetti; ardndan ele geirdii byk miktarda mal ve esirle Mehdiyeye dnd. Bu seferde elde edilen en byk baar Bizansn bir anlamaya zorlanmasdr. Bu arada Calabriann yllk vergiyi geciktirmesi dmanlklar yeniden canlandrd (315/ 927). Sbir kumandasndaki Ftm ordusunun 318de (930) Tarento, Salerno, Napoli ve Termoliyi ele geirmesi zerine vergiler dendi; dmanlklar Ubeydullah el-Mehdnin halifelii sresince yatt. Ftm Devletinin kurulu safhasnn gl ve baarl lideri Ubeydullah el-Mehd 15 Reblevvel 322 (5 Mart 934) tarihinde Mehdiyede vefat etti. Halefi Ebl-Ksm babasnn lmn bir mddet sakladktan sonra iln etti. Kendisi Kim-Biemrillh lakabyla Ftm Devletinin ikinci halifesi oldu. Ubeydullah el-Mehd, frkyede kurduu devleti smil inancna gre temellendirmi ve btn slm dnyasna yaylmay hedeflemitir. Blge halkna kendi mezhebini ve immetini kabul ettirmek iin byk aba gstermi, zellikle blgede Snnlii temsil eden Mlik ulemsna kar iddetli bask uygulam, bir ksmn ldrtmtr. Muhaliflerini ve dier mezheplerden din limleriyle grevlilerini takip etmek zere Dvnl-kef adyla bir tekilt kurmutur. Kendi fkh grlerini uygulam, Hz. Peygamberin ashabna sebbetmeyi ve onlar tekfiri iar edinmi, teravih namazn yasaklamtr. Ezana hayye al hayril-amel Muhammed ve Ali hayrl-beer ibaresini ekletmi, ayrca mezzinlerin kendisine vg ve dua mahiyetinde bir ibareyi okumalarn emretmitir. smil grlerini yaymak amacyla Medrisd-dave ad verilen eitim kurumlarn amtr. Ubeydullah el-Mehdnin bakad ve badsi Eb Hanfe Numn b. Muhammed et-Temm, yazd eserlerle onun grlerinin sistemletirilmesi ve yerlemesinde rol oynayan limlerin banda gelir.

BBLYOGRAFYA

Ali b. Hseyin el-Mesd, et-Tenbh vel-irf, Beyrut 1981, s. 359; Numn b. Muhammed, ftitud-davetiz-zhire ve ibtidd-devle (nr. Vedd el-Kd), Beyrut 1970, s. 149-282; Arb b. Sad, lat Tri-aber (Taber, Tr [Eb1-Fazl], XI iinde), s. 51-52; bnn-Nedm, elFihrist (Teceddd), s. 238-239; Muhammed b. Muhammed el-Yemn, Srat Jafar al-Hjib (trc. W. Ivanow, Ismaili Tradition Concerning the Rise of the Fatimids iinde), Calcutta 1942, s. 184-223; bn Hammd es-Sanhc, Abru mlki Ben Ubeyd ve srethm (nr. Tihm Nakra - Abdlhalm Uveys), Riyad, ts. (Drl-ulm), s. 33-52; bnl-Esr, el-Kmil, VIII, tr.yer.; IX, 236; bn zr, elBeynl-murib, I, 158-208; Zeheb, Almn-nbel, XV, 141-151; bn Haldn, el-ber, IV, 360-366; Makrz, ttil-unef (nr. Cemleddin e-eyyl - M. Hilm M. Ahmed), Kahire 1416/1996, s. 22-73; a.mlf., el-Muaffal-kebr (nr. Muhammed el-Yalv), Beyrut 1407/ 1987, s. 53-99; drs mdddin, Trul-ulefil-Fmiyyn bil-Marib: el-sml- min kitbi Uynil-abr (nr. Muhammed el-Yalv), Beyrut 1985, s. 143-241; Mohamed Talbi, Lmirat aghlabide, Paris 1966, s. 635-638, 640-641; dile Ali elHamed, ymd-devletil-Fmiyye bibiIdil-Marib, Kahire 1980, s. 183-248; A. Bel, el-Fraul-slmiyye fi-imlil-fr (trc. Abdurrahman Bedev), Beyrut 1981, s. 159-162; Hasan brhim Hasan, Trud-devletil-Fmiyye,

Kahire 1981, s. 46-88; Seyyid Abdlazz Slim, Trul-Marib fil-aril-slm, skenderiye 1982, s. 507-522; Abdlazz el-Mecdb, e-rul-meheb bi-fryye il ymid-devletizZriyye, Tunus 1985, s. 174-179; rif Tmir, Ubeydullh el-Mehd, Beyrut 1410/1990; Hseyin Mnis, Trul-Marib ve areth, Beyrut 1412/1992, I/1, s. 469-490; M. Cemleddin Srr, Trud-devletil-Fmiyye, Kahire 1994, s. 21-27; Ferhad ed-Derv, el-ilfetl-Fmiyye bil-Marib (trc. Hammd es-Shil), Beyrut 1994, s. 182-235; a.mlf., al-Mahd Ubayd Allh, EI (ng.), V, 1242-1244; M. Brett, The Rise of the Fatimids: The World of the Mediterranean and the Middle East in the Fourth Century of the Hijra, Leiden 2001, s. 29-48, 100-175; Red el-mm, Ubeydullh el-Mehd ve mkiletn-nesebil-Fm, Mecellett-Tnisiyye lil-ulmilictimiyye, XXII/40-43, Tunus 1975, s. 55-96; Mehmet Azimli, lk ii Halife Ubeydullah elMehd ve Fatm Halifelii zerine Baz Deerlendirmeler, DFD, VII/1 (2005), s. 59-73; Aydn elik, Fatm Halifesi Ubeydullah el-Mehd ve Dnemi, Frat niversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, XVI/1, Elaz 2006, s. 395-418; Mustafa z, Eb Abdullah e-i, DA, X, 85-87; a.mlf. Mustafa Muhammed e-eka, smiliyye, a.e., XXIII, 129; Eymen Fud Seyyid, Ftmler, a.e., XII, 228-230. Mustafa z

UBEYDULLAH b. MESD
(bk. SADRERA).

UBEYDULLAH b. MER b. HAFS


() Eb Osmn (Eb mer) Ubeydullh b. mer b. Hafs b. sm b. mer b. el-Hattb el-Kure elAdev el-mer (. 147/764) Tbin limi, muhaddis. 70 (689-90) yl civarnda Medinede dodu. Hem baba hem anne tarafndan Hz. merin torunu olup Medinenin nde gelen lim ve muhaddislerindendir. Baz kaynaklarda bu husus belirtilirken Medinenin yedi fakihinden biri ifadesinin kullanlmas (bn Hacer el-Askaln, III, 22; Hazrec, s. 252; el-msl-slm, V, 242) yanllk eseri olmaldr; zira o mehur yedi fakih arasnda yer almamaktadr (Abdlmnim Abdrrd el-Him, s. 33-166). Hz. Hasann torunlarndan Muhammed b. Abdullah el-Mehd (enNefszzekiyye), Abbs Halifesi Eb Cafer el-Mansra kar ayaklandnda kardelerinden Abdullah ve Eb Bekir ona destek verdii halde Ubeydullah destek vermekten kand ve Medine dnda uzlete ekildi. Ayaklanma bastrlp ortalk yatnca Medineye dnd ve lmne kadar burada yaad (bn Sad, VII, 531). Eb Cafer el-Mansrun hilfeti dneminde (754-775) Medinede vefat etti. Ubeydullahn vefat hakknda 144 (761), 145 ve 147 gibi farkl tarihler verilmekteyse de 147 (764) tarihi arlk kazanmaktadr. Ubeydullah daha ok hadis sahasnda tannmtr. Babas mer gibi kardeleri Abdullah, Eb Bekir ve sm da ilimle uramakla birlikte kendisi hadis rivayeti konusunda kardelerinin en limi ve en gveniliri kabul edilir. Nitekim kardei Abdullaha bir hadis sorulduunda, Eb Osman hayatta bulunduu srece cevap vermem derdi (Muvaffakuddin bn Kudme, s. 417). Kadn sahblerden, Hlid b. Veldin annesi mm Hlide yetimi ve ondan bir hadis nakletmi, bundan dolay tbinin kkleri arasnda ve Medinelilerin beinci tabakasnda saylmtr. Hadis ilmindeki derecesini ifade etmek iin onun hakknda sika, imam, hfz, sebt, hccet, mtkn gibi lafzlar kullanlmtr. Yahy b. Man, Ubeydullahn hadis rivayetindeki gvenilirliine dair yle demitir: Rvi zincirinde Ubeydullah, Ksm b. Muhammed b. Eb Bekir ve Hz. ienin bulunduu bir rivayet inci gerdanlk gibidir. Baz hadisiler onun iinde yer ald senedi bakalarna tercih etmitir (Mizz, XIX, 125). Drt yzden fazla hadis nakleden Ubeydullah (Zeheb, Almn-nbel, VI, 307) babas mer b. Hafs, brhim b. Muhammed b. Abdullah b. Cah el-Esed, Humeyd et-Tavl, Slim b. Abdullah b. mer, Sad b. Eb Sad el-Makbr, sm b. Ubeydullah b. sm b. mer b. Hattb, Ubde b. Veld b. Ubde b. Smit, Abdullah b. Dnr, At b. Eb Rebh, Ksm b. Muhammed b. Eb Bekir, bn ihb ez-Zhr, Him b. Urve gibi muhaddislerden rivayette bulunmutur. Ktb-i Sitte rvilerinden pek ok muhaddis kendisinden hadis nakletmitir. Kardei Abdullah, Ebn b. Yezd elAttr, smil b. Ayy, Eyyb es-Sahtiyn, Cerr b. Hzim, Hammd b. Zeyd, Hammd b. Seleme, Sfyn es-Sevr, Sfyn b. Uyeyne, Abdullah b. Mbrek, Abdrrezzk es-Sann, Leys b. Sad, Mamer b. Rid bunlardan bazlardr (Mizz, XIX, 124). Ubeydullahn Eb Sad Amr b. Eb Zra, uayb b. shak ve Sleyman b. Abdurrahman kanalyla gelen, hadisle ilgili bir sahifesinin (cz) varlndan bahsedilmektedir. Hadis limleri arasnda mehur olan bu sahifede oka rivayetin

bulunduu ve Zehebnin anda elden ele dolat kaydedilmektedir (Sezgin, I, 163-164).

BBLYOGRAFYA

bn Sad, e-abatl-kbr (nr. Ali M. mer), Kahire 1421/2001, VII, 531; Halfe b. Hayyt, eabat (nr. Sheyl Zekkr), Beyrut 1993, s. 468; bn Eb Htim, el-Cer vet-tadl, V, 326-327; bn Hibbn, e-it, VII, 149; Kelbz, Ricl ail-Bur, I, 466-467; bn Mencye, Ricl ai Mslim (nr. Abdullah el-Leys), Beyrut 1407/1987, II, 12-13; Muvaffakuddin bn Kudme, et-Tebyn f ensbil-ureiyyn (nr. M. Nyif ed-Dleym), Beyrut 1408/1988, s. 416-418; Nevev, Tehzb, I, 313-314; Mizz, Tehbl-Keml, XIX, 124-130; bn Abdlhd, Uleml-ad, I, 248-250; Zeheb, Almn-nbel, VI, 304-307; a.mlf., Tekiretl-uff, I, 160-161; bn Hacer el-Askaln, Tehbt-Tehb (nr. brhim ez-Zeybek - dil Mrid), Beyrut 1996, III, 22-23; Syt, abatl-uff (Lecne), s. 77; Hazrec, ulat Tehb, s. 252; Sezgin, GAS (Ar.), I, 163164; Abdlgaffr Sleyman el-Bndr - Seyyid Kesrev Hasan, Mevsat riclil-ktbit-tisa, Beyrut 1413/1993, II, 524; Abdlmnim Abdrrd el-Him, Fuahl-Mednetis-seba, Dmak-Beyrut 1993, s. 33-166; el-msl-slm, V, 242. Abdullah Kahraman

UBEYDULLAH b. MER b. HATTB


() Eb s Ubeydullh b. mer b. el-Hattb el-Kure el-Adev (. 37/657) Sahb. Muhtemelen bisetten ksa bir sre nce Mekkede dodu. Niin Eb s knyesiyle anld bilinmemekte, babas Hz. merin onun bu knyeyi kullandn ilk duyduunda Araplar arasnda bu knyenin bilinmediini, ayrca Hz. snn babasz dnyaya geldiini syleyerek kendisini uyard kaydedilmektedir. Ubeydullah babasnn ardndan mslman oldu. Annesi mm Klsm Mleyke bint Cervel ise slmiyeti kabul etmedi. 7. (629) yln sonunda, Kfir kadnlar nikhnzda tutmayn melindeki yet nzil olunca (el-Mmtehine 60/10) Hz. mer onu boad. Sahbeden Hrise b. Vehb, Ubeydullahn anne bir kardeidir. Ubeydullah hicretten sonra Medinede yaad. Babasnn hilfeti dneminde kardei Abdullahla birlikte Irakta gazya kt. Dnte Basra Emri Eb Ms el-Earyi ziyaret ettiklerinde Eb Ms halifeye gnderecei bir mebla onlara teslim ederken bu para ile Iraktan mal alp Medinede satmalarn, oraya varnca asl paray halifeye vermelerini, kazandklar kr ise kendilerinin almasn syledi ve Hz. mere bunu aklayan bir mektup yazd. Ancak mer, halifenin oullar olduklar iin kendilerine devlet malyla ticaret yapma imkn tanndn syleyip ana parayla birlikte kr da hazineye vermelerini onlara emretti. Yanndakiler bunun kr paylam ortakl (krz, mudrebe) saylabileceini belirtince Hz. mer ana parayla birlikte krn yarsn hazineye vermelerine raz oldu (el-Muvaa, r, 1). Ubeydullah, Hz. Osmann hilfeti devrinde 27 (648), 28 veya 29 ylnda Abdullah b. Zbeyr, Abdullah b. mer, Abdurrahman b. Eb Bekir gibi sahblerle birlikte, Msra vali tayin edilen Abdullah b. Sad b. Eb Serhin emrinde Afrikada savaa katld (Belzr, Ft, s. 228). Uzun boylu ve csseli bir yapya sahip olan Ubeydullah, Kureyin cesur ve ata iyi binen genlerindendi. Babasna ait zl-vih denilen mehur kl ona intikal etmiti (Mecdddin bnlEsr, s. 306). Hz. mer, Eb Ll tarafndan ehid edilince Abdurrahman b. Eb Bekir olaydan bir gn nce ktil Eb Ll, Hrmzn- Fris ile Sad b. Eb Vakksn Medineye getirdii hristiyan kle Cfeyneyi birlikte grdn, yanlarnda da halifenin ehid edilmesinde kullanlan hanerin bulunduunu syledi. Bunu duyan Ubeydullahn Eb Lln kzn (veya karsn), olaydan ksa bir sre nce mslman olan eski Ssn kumandanlarndan Hrmzn- Frisyi ve Cfeyneyi ldrd kaydedilmektedir (bn Abdlber, III, 1011. bn Abdlber bu haberin muztarib olduunu belirtmektedir). Bu yzden mslmanlarla arasnda ciddi skntlar doduu, Ubeydullahn elindeki klla Medine sokaklarnda korku salarak yabanclar ve kleleri ldrmek istedii, Amr b. sn onu glkle ikna ettii ve stbabas Sad b. Eb Vakksn evinde saklamak suretiyle sakinletirmeye alt zikredilmektedir. Hz. Ali ile bir ksm sahbe Hrmzn ldrd iin Ubeydullaha ksas uygulanmasn istedi; ancak sahbenin ounun ve zellikle etkili bir konuma yapan Amr b. sn, Hz. merin ehid edilmesinden sonra

olunun da ksas edilerek ldrlmesinin toplumda byk infiale yol aacan belirtmesi zerine Ubeydullah, Hz. Osman tarafndan affedildi. Fakat o, Hz. Alinin hilfete gemesinin ardndan ldrlecei korkusuyla Dmaka kap Muviyeye snd; Sffn Savanda (37/657) onun safnda kumandan olarak yer ald ve bu savata ldrld. Cesedi kars Bahriyye bint Hn eeybnye teslim edilip defnedildi. Ubeydullahn zl-vih adl klcn Muviye satn alarak kardei Abdullah b. mere gnderdi. Ubeydullah kimin ldrd kesinlikle bilinmemekle beraber bu konuda Ammr b. Ysir'in ve daha bakalarnn ad gemektedir. arap itii gerekesiyle Ubeydullaha bir defasnda Medinede Hz. mer, bir baka sefer Msrda Amr b. s tarafndan had cezas uyguland belirtilmekte, onun Eb Bekir, Osman, mm s ve isimleri zikredilmeyen daha baka ocuklar bulunduu kaydedilmektedir. Ubeydullah'n Hz. mer, Osman, Eb Ms el-Ear gibi sahblerden hadis iittii, Resl-i Ekremden mrsel olarak hadis rivayet ettii belirtilmekte, ancak bn Abdlber ne ondan gelen bir rivayeti ne de onun bakasndan hadis aldna dair bir ey bilmediini sylemektedir (el-stb, III, 1010). Bununla birlikte Dmakn faziletine dair ondan merf olarak nakledilen bir hadis bulunmaktadr (bn Eb sm, II, 59). Ubeydullah'tan Abdurrahman b. Eb Bekir ve Sad b. Mseyyebin hadis naklettii zikredilmekte, Eb Abdullah bn Mende ise onun sahih bir rivayetine rastlamadn ileri srmektedir (bn Askir, XXXVIII, 58).

BBLYOGRAFYA

bn Sad, e-abat, V, 15-20; Musab b. Abdullah ez-Zbeyr, Neseb urey (nr. E. LviProvenal), Kahire 1982, s. 355-356; Chiz, el-Burn vel-urcn (nr. M. Mrs el-Hl), Beyrut 1407/1987, s. 92-93; bn Kuteybe, el-Marif (Ukke), s. 187; Belzr, Ensb (Zekkr), III, 101103; a.mlf., Ft (Rdvn), s. 228; Dnever, el-Abr-vl, I, 169, 172, 177, 178; bn Eb sm, el-d vel-men (nr. Bsim Faysal Ahmed el-Cevbire), Riyad 1411/1991, II, 59; bn Abdrabbih, el-dl-ferd, VI, 349; bn Abdlber, el-stb (Bicv), III, 1010-1012; bn Askir, Tru Dma (Amr), XXXVIII, 56-78; bn Bekvl, avmil-esmil-mbheme (nr. zzeddin Ali es-Seyyid - M. Kemleddin zzeddin), Beyrut 1407/1987, I, 270-271; Mecdddin bnl-Esr, el-Muraa (nr. Fehm Sad), Beyrut 1412/ 1992, s. 306; bnl-Esr, sdl-be (Benn), III, 527-529; a.mlf., el-Kmil, II, 489; III, 53, 75-76, 287, 295, 307, 308; Zeheb, Trulslm: Ahdl-ulefir-ridn, s. 568-569; bn Hacer, el-be (Bicv), V, 52-55; C. F. Robinson, Ubayd Allh b. Umar, EI (ng.), X, 763. Mustafa Ertrk

UBEYDULLAH b. SAD
(bk. EB KUDME es-SERAHS).

UBEYDULLAH es-SND
() (1872-1944) Hintli lim ve siyaset adam. Asl ad Buta Singh olup 22 Mart 1872 tarihinde Pencapta Siylkt ehrine bal iyanvl kynde dnyaya geldi. Doumundan nce len babas anne tarafnn telkiniyle Sih dinine girmiti; Ubeydullah da bu dine gre yetitirildi. 1884te Mlrkotlavye ait Tufetl-Hind adl kitabn etkisiyle slma yneldi. 1887de mslman olduunu aklad ve Ubeydullah b. slm adn ald. Ardndan Kdir ve Nakibend tarikatlarndan iczetli eyh Muhammed Sddk Barondhvye biat etti ve bir sre onun yannda mnev eitim ald. Geleneksel medrese sistemine gre renime balayan Ubeydullah asl tahsilini Drlulm-i Diybendde yapt. Bu srada ksa bir sre Kanpr ve Rmpra gidip oralarda yine ayn ekole bal medreselerde ders grd. Diybendde en ok Mahmd Hasan Diybendnin (eyhlhind) hadis derslerinden etkilendi, 1890da iczet ald. Ehl-i hads ekolnn kurucusu saylan Seyyid Nezir Hseyin Dihlev ve onun talebeleri de Sindnin hadis hocalarndandr (et-Temhd, s. 12-13; Abdullah Legr, s. 8). Ubeydullah 1891 ylnda Delhiden ayrld; ziyaretine gittii eyhinin vefatn renince ikinci halifesi Ebl-Hasan Tc Mahmdu ziyaret etti; burada onun araclyla evlendi. 1897-1898de tekrar hocas Mahmd Hasan Diybendnin yanna gitti. Bu defa ondan eitli kitaplar okudu, Veliyyullh ekol zerine fikir alveriinde bulundu. 1901-1902de arkadalar ile bir araya gelip Haydarbd-Sind yaknlarndaki Gotha Pirendada Drr-red adyla bir medrese kurdu ve burada ders verdi. Mahmd Hasan Diybendnin kendisini armas zerine 1909da Diybende geti. Ayn yl Diybend Medresesine bal olarak kurulan ve ngiliz kart faaliyetlerde bulunan Cemiyyetl-ensrn idaresini stlenip burada drt yl alt. Diybend Drlulmundaki bir ksm hocalar ve idareciler Ubeydullahn fikirlerinden rahatszlk duyuyordu. Byk bir ksm yanl anlamaya dayal olan bu tavrlar yznden medresenin baz hocalar ona cephe ald. Bunun zerine Mahmd Hasan Diybend kendisini Delhiye gnderdi. ngilizlerin Osmanl hilfetine ynelik planlar Hint alt ktasnda ho karlanmyordu. Balkanlarda ve Trablusgarpta Osmanl Devletine kar balatlan saldrlarn ardndan eitli siyas faaliyetler ortaya kt. 1913te Delhide kurulan Kuran retileri Akademisi (Nezretl-marifilKurniyye) bu abann bir rn olup kurumun bana Sind getirildi. Mahmd Hasan Diybend ise Hindistann bamszlna ynelik baz projeleri de gerekletirmek niyetindeydi. Bu maksatla Sindyi 1915te Kbile gnderdi. Buradaki yedi yllk ikameti srasnda asker ve siyas faaliyetlerde bulundu, Kbilde resm makamlardan destek grd. Bu dnemde onun planlamasyla el-Cndr-rabbniyye denilen bir ordu tekil edildi ve asker eitimlere baland. Ubeydullah esSind ayrca Kbilde birok yeni rgt oluturdu ve Hindistanda ngilizlerin lkeden atlmas iin kurulan rgtlerin Afganistanda ubelerini at. ngiliz ynetimine son vermek amacyla yrtlen almalar kapsamnda 1 Aralk 1915te geici Hindistan hkmeti kuruldu; Hint soylularndan Raja Mahendra Pratapn hkmet bakanlna getirildii bu dnemde Sind Hindistan ileri bakan oldu.

1919da ngiliz-Afgan sava srasnda Afganistan dnda bulunan Pratapn yerine geici Hindistan hkmetinin bakanln stlendi. Ayn yl ngilizlerin Afgan Devletini politik bask altnda tutmas, Ruslarla ilikiye girmesi ve rana ynelik tedbirler alnmas sonucunda geici Hint hkmetinin diplomatik giriimleri beklenen neticeyi vermedi. Bu yzden Sind Afganistan terketmek zorunda kald. Kasm 1922de Rusyaya gitti ve burada resm sfat ile karland. Moskovada sekiz ay kald, Bolevik ynetimine dair bilgiler edindi. Bu arada siyas faaliyetlerini srdrd; Moskovada kendisine Ms Crullah byk ilgi gsterdi ve onu evinde arlad. Trkiyeye gitmek isteyen Sindyi Rus ve Trk resm makamlar 1923 yl Austosunda gizlice Ankaraya ulatrdlar. Burada smet Paa ile grt. Mustafa Kemal ile de grt ve onun Hindistan ve Afganistandaki mslmanlarn faaliyetleri olmasayd Trkiye Cumhuriyetinin kurulamayacan syledii belirtilmektedir (Abdullah Legr, s. 63-64). Ubeydullah es-Sind daha sonra stanbula geti ve Aksaray Horhordaki Hindler Tekkesinde kald (DA, XVIII, 68). Trklerin uluslar aras bir slm niversitesi amasn ve slm lemine yeniden nclk yapmasn istiyordu. Ancak bu maksatla grt Terakkperver Cumhuriyet Frkasnn yneticileri Rauf Bey ile Kzm Karabekir Paa onun dncelerine destek veremeyeceklerini sylediler (fdt u Melft, s. 54-56). stanbulda lkesiyle ilgili almalarn da srdren Sind bir program gelitirdi; adna Federal Hindistan Cumhuriyetleri Anayasas (The Constitution of the Federated Republics of India) dedii program 1924te Urduca bastrp Hindistana ulatrmaya alt. Ancak ngiliz hkmetinin sk takibi yznden baarl olamad. Ubeydullah es-Sind, Haziran 1926da stanbuldan ayrlarak talya ve svireye gitti. Maksad o yl hac mevsiminde Mekkede dzenlenecek slm Konferansna katlmakt, fakat Mekkeye hac gnlerinden sonra ulaabildi. Burada yaad on yl boyunca zamann retimle geirdi; hadis ilmine dair baz kaynaklarla usl-i fkh, fkh, tefsir ve Hindistan tarihine dair kitaplar okuttu. Harem-i erifte ders verirken ah Veliyyullah ed-Dihlevnin ccetullhil-bliasna, elMuvaa erhlerine ve dier kitaplarna ncelik verdi. 1939da Hindistana dnd. Bir sre hocas eyhlhind tarafndan kurulan Cmia Milliyye slmiyyede ders okuttu. Diybend ekol ynetiminde gerekletirilen Cemiyyet-i Ulem-yi Hindin toplantlarna katld. 22 Austos 1944te Bahvelpra bal Dnpr kasabasnda ld ve burada defnedildi. Medrese eitimi almasnn yannda felsefe, tarih ve siyasetle de ilgilenen Ubeydullah es-Sind kendini iyi yetitirmi, farkl hocalardan ald eitim kiiliinin gelimesini salamtr. Ancak onun zerinde en ok ah Veliyyullah ed-Dihlev ile eyhlhindin etkisi grlmektedir. Kdir ve Mceddid geleneine gre tasavvufta ilerlemi, tarikat dbn telkin etme derecesine kadar ulam, eyhi ona halifeliini tescil maksadyla cbbe giydirmitir (a.g.e., s. 16-18). Ubeydullah es-Sind, nemli tefsirleri okuyup incelemi olmasna ramen eer eyhlhindden ve Nnevtevden yararlanmasayd Kuran anlama hususunda eski mfessirlerin kendisini hayal krklna uratacan belirtmitir. Ona gre usl-i fkh limleri kendi alanlarn sadece ahkm yetleriyle snrl tuttuklar iin Kuran tefsirini kssaclarn, vizlerin ve efsane dknlerinin ellerine terketmitir (h Veliyyullh ar Un k Felsefe, s. 45). Sind, Cenb- Hakkn mtebih yetlerin bilgisini srf kendine has klmadn, en azndan Hz. Peygamberle Cebrili de bu bilgiyle donattn syler. Mtebihat Resl-i Ekrem ve Cebrilin yannda limlerin de bilmesi ve tevil etmesi mmkndr (a.g.e., s. 64-66).

Son yzylda Hindistandaki aydnlarn byk bir ksm siyas, fikr dalgalanmalar ve skntlar yaam, bir yandan alt ktada bin yldr devam eden kkl bir slm gemile, te yandan hristiyan Britanya Krall vkasyla kar karya gelmilerdir. Sind, ngiliz ynetiminin uzun sre Hindistanda kalamayacana inanmakla birlikte Hindu faktrnden dolay gelecee ynelik baz endieler tayordu. Zira nceden ynetimde sz sahibi olmayan Hindular artk glenmi ve ynetimi stlenebilecek bir seviyeye ulamtr. Bu sebeple Hindistanda ayr bir devlet kurulmas yerine federatif bir yap nermitir. Bu noktada Gandiyi de eletirmi, onu mill birlik adna Hindu sistemini yeniden ihya etmeye abalamakla ve sekiz asrdr bu topraklarda yeni bir anlayn, yeni bir dilin ve medeniyetin ortaya ktn grememekle sulamtr (Ekberbd, s. 39-40). Ubeydullah esSindye gre Kureyin ve Araplarn stnl, hak edi temeli zerine olup rk temeli zerine deildir. Bu sebeple hak eden her mslman gcn hilfeti stlenebileceini, dolaysyla Osmanllarn hilfetinin de mer olduunu syler. Mekkeye gittiinde Osmanl aleyhtar Arap hareketini yeniden inceleme frsat bulmu, eitli sebeplerle yeni Arap siyasetine meyledilmemesi gerektii kanaatine varmtr (et-Temhd, s. 35-36, 48). Sosyalizme ve komnizme meylettii gerekesiyle eletirilen Sind, Rusyadaki trden bir sosyalizmi / komnizmi asla benimsemez. nk burada insann ruh yn ihmal edilmi, Allah sistemin dnda tutulmutur. Kendisi ilk bakta madd unsurlar itibariyle sosyalizme benzeyen, sarvarajya (ynetimde herkesin sz sahibi olmas) adn verdii bir dnce ortaya koymu ve parti program haline getirmitir. Buna gre lke topraklar hi kimsenin z mal olmayacak ve ileyebilen herkesin bir usul dahilinde ileme hakk bulunacaktr. Fabrikalar ii komiteleri tarafndan idare edilecek, ekonomik kalknma kooperatifler vastasyla yrtlecek, kiilerde biriken fazla mal devletletirilecek ve halka geri verilecektir. Ubeydullah es-Sind, toprak politikas konusunda zellikle Hz. merin fethedilen ran topraklar iin ngrd hukuk dzenlemeyi rnek alr (Aziz Ahmad, s. 195-207; Qureshi, s. 314-318; Ekberbd, s. 187-192). Eserleri. 1. t Dairi. Kendisiyle ilgili olarak uydurulan bir ksm sylentileri tashih etmek amacyla Mekkeden ayrlmadan nce kaleme ald ksa hayat hikyesidir (haz. Abdlkudds Ksm, Lahore 1946, 1947, 1997). 2. urn- Pk k Mulia Keysey Kiy Cey (Lahor 1961). Kuran eitimi zerine olup How to Study the Quran adyla ngilizceye evrilmitir (trc. Mukhtar Ahmed Hajano, Karai 1997). 3. urn- Kerm k Muaddime ar Sre-i Ftia ki Tefsr (Karai 2008). 4. lmr-ramn. Kurann ilk drt sresinin tefsirini ihtiva eden eser Ms Crullahn isteiyle 26 Temmuz 1937 - 13 Ocak 1938 arasnda Mekkede yaplan ve yine onun tarafndan yazya geirilen Kuran derslerinin kitap haline getirilmi eklidir (bk. bibl.). 5. el-Maml-mamd. Sindnin Mekkede Abdullah Legrye iml ettii Urduca Amme cz tefsiridir (Haydarbd-Sind 1959; Lahor, ts.; Ravalpindi 1995). 6. Mecma-i Tefsr-i mm Sind (nr. Ber Ahmed Ludhynev v.dr., Karai 2009). 7. Qurn ur-i nlb (Lahor 1997). 8. et-Temhd. Mekkede Arapa olarak kaleme alnan bu alma mellifin temel eserlerinden biridir (bk. bibl.). 9. h Veliyyullh ar Un ki Siys Tark (haz. Muhammed Server, Lahor 1942, 1952, 1965). 10. h Veliyyullh ar Un k Felsefe (bk. bibl.). 11. Talmt- Mevln Ubeydullh Sind. 1938-1941 yllar arasnda Muhammed Serverin Sindden ald bilgilerden olumaktadr (haz. Muhammed Server, Lahor 1943, 1955). 12. fdt u Melft. Sindnin eitli konulardaki grlerinin bir arada sunulduu eser (bk. bibl.) Muhammed Server

tarafndan kaleme alnmsa da muhteva itibariyle Sindye ait olup salnda kendisine gsterilmitir. 13. Kbil meyn St Sl: Oktobr 1915-1922, Ek Tr Yddat (Lahor 1955, 1976, 1987). Sindnin bunlarn dnda hadis, tefsir, fkh ve dil ilimlerine dair yaymlanmam erh, hiye ve talik tr almalar vardr (Suvt, s. 85-87; UDM, XII, 985-986). Ayrca ah Veliyyullah edDihlevnin ccetullhil-bliasn (Lahor 1950; Karai 2010) ve el-ayrl-ker adl kitabn (Lahore 1997) Urducaya evirmitir.

BBLYOGRAFYA

Ubeydullah Sind, et-Temhd li-tarfi eimmetit-tecdd (trc. ve nr. Gulm Mustafa el-Ksm), Cmr 1396/1976, tr.yer.; ayrca bk. neredenin girii, s. e-t; a.mlf., h Veliyyullh ar Un k Felsefe (haz. Muhammed Server), Lahor 1944, s. 45, 53, 64-66; a.mlf., lmr-ramn f tefsrilurn al ulil-mm h Veliyyullh ed-Dihlev (nr. Gulm Mustafa el-Ksm), Karai, ts. (Beytl-hikme), Ms Crullahn girii, I, 4-5; ayrca bk. neredenin yazs, I, 334-335; a.mlf., elMaml-mamd, Ravalpindi 1995, Mft Sadrrahmann takdimi, s. 1-7; a.mlf., fdt u Melft- areti Mevln Ubeydullh Sind (haz. Muhammed Server), Lahor 2005, tr.yer.; Abdlhay el-Hasen, Nzhetl-avr, VIII, 303-308; Aziz Ahmad, Islamic Modernism in India and Pakistan: 1857-1964, London 1970, s. 195-207; Ishtiaq Husain Qureshi, Ulema in Politics, Karachi 1974, s. 249, 314-318; Abdullah Legr, Ubeydullh Sind ki Sergzet-i Kbil (haz. Gulm Mustafa Han), slmbd 1980, tr.yer.; Mn Abdurrahman Han, Mimrn-i Pkistn, Lahor 1983, s. 259-286; Abdlhamd Suvt, Mevln Ubeydullh Sind key Ulm u Efkr, Gujrnvl 1990, s. 79-82, 85-92; Sad Ahmed Ekberbd, Mevln Ubeydullh Sind ar Unkey Nd, Lahor 2005, tr.yer.; Detlev Khalid, Ubayd-Allah Sindhi: Modern Interpretation of Muslim Universalism, IS, VIII/2 (1969), s. 107; M. Server v.dr., Ubeydullh Sind, UDM, XII, 984986; M. Baha Tanman, Hindler Tekkesi, DA, XVIII, 68. Abdlhamit Birk

UBEYDULLAH b. YAHY
(bk. BN HKN, Ebl-Hasan).

UBEYDULLAH b. ZYD
( ) Ubeydullh b. Ziyd b. Ebh (. 67/686) Emev valisi. 28 (648) ylnda Basrada dodu. Ziyd b. Ebhin olu olup annesi Mercne Fars aslldr. ocukluk ve genlik dnemlerini babasnn 45 (665) ylndan itibaren valilik yapt Basrada ve Kfede geirdi. Babas tarafndan eli olarak Dmaka gnderildiinde konumasnda zayflk ve telaffuz bozukluklar bulunduunu gren Muviye b. Eb Sfynn tavsiyesiyle Arapasn gelitirmeye alt. Babasnn lmnn (53/673) ardndan Dmaka gitti ve ayn yln sonunda Horasan valiliine tayin edildi. Mvernnehire ilk ciddi asker harekt yapan Ubeydullah 54 (674) ylnda dzenledii Buhara seferinde 24.000 askerle birlikte Ceyhun (Amuderya) nehrini geti ve Buhara hkimini yenerek ehri ele geirdi. Yaplan antlamaya gre ehrin hkimi yllk 1 milyon dirhem ve 2000 sava verecekti. Bu sefer esnasnda Beykend, Nesef, Rmten ve Sagniyn da fethedildi. Bunlar Mvernnehirde mslmanlarn gerekletirdii ilk fetihlerdir. Ubeydullah, Buharadan Basraya dnerken pek ok ganimetle birlikte Trk okular da getirmiti. Bu baarsnn ardndan 55te (675) ayrca Basra valiliine getirilince Trk okularn Basrada es-Sikketl-Buhriyyeye yerletirdi. Ertesi yl Horasan valiliinden azledildi, yerine Sad b. Osman getirildi. Ubeydullah, Basrada Hriclerle mcadele etti, babas Ziyddan daha sert tedbirler ald ve ounu lmle cezalandrd. 60 (680) ylnda I. Yezdin halifelik makamna gemesinin ardndan Yezde biat etmeyen Hz. Hseyinin Medineden Mekkeye, oradan Kfeye gitmek zere hazrlk yapmaya balamas zerine Ubeydullah b. Ziydn valilik hayatnda yeni bir sayfa ald. Kfeli taraftarlarnn davet ettikleri Hseyinin ehirdeki durumu incelemek amacyla gnderdii Mslim b. Akl ok sayda Kfeliden Hz. Hseyin adna biat almt. Yeni gelimeler karsnda gerekli nlemleri alamayan Kfe Valisi Numn b. Beri grevden alan Yezd, Basra valiliine ilveten Ubeydullah Kfe valiliine tayin etti. Ondan Mslimi ortadan kaldrmasn yahut Kfeden karmasn istedi. Kfeye tek bana yzne pee takarak giren Ubeydullah ehir halk tarafndan Hz. Hseyin zannedilip byk sevin gsterileriyle karland. Ubeydullah buna ok fkelendi ve camide okuduu hutbede Hz. Hseyin taraftarlarn tehdit etti, ardndan sert tedbirlere bavurdu; kabile reislerini uyard. Bu durumda Mslim b. Akl nfuzlu bir kimse olan Hni b. Urvenin evine snd. Ubeydullahn, Kfelilerin hac ve umre dnda Hicaza gitmesine ve halkn Hz. Hseyinle irtibat kurmasna engel olmak iin Husayn b. Nmeyr et-Temm kumandasnda 4000 kiilik bir svari birliini Kfe evresinde grevlendirdii zikredilmektedir (Dnever, s. 243). Ubeydullah b. Ziyd, Mslim b. Aklin faaliyetleri hakknda bilgi edindi ve onun davetine katlanlar takibe balad. Mslimi evine kabul eden Hni b. Urvenin kendisine kar bir suikast dzenlemesinden ekinerek onu huzuruna arp sorguya ekti. Mslimi teslim etmeye yanamayan Hnie ikence yapld ve tutukland. Bunu duyan Mezhic kabilesi vali konann nnde topland. Kalabal yattrmakla grevlendirilen Kad reyh, Hniin bir soruturma iin tutulduunu,

hayatnn emniyette olduunu syleyince kalabalk dald. te yandan Hniin tutuklandn renen Mslim etrafnda toplanan 4000 kiiyle valilik konan kuatt. Ubeydullah bunlar datmak iin konaa ard yirmi kadar kabile reisinden yararland; onlardan, Suriyeden gelecek ordu ile ve karlaacaklar dier skntlarla isyanclar korkutmalarn istedi; ayrca mahallelere gidip kadnlar harekete geirmelerini syledi. Bylece Mslimin taraftarlarn datt. Bir eve snan Mslimi ihbar sonucu yakalatp ortadan kaldrd, ardndan Hni b. Urve ldrlerek her ikisinin ba Yezde gnderildi. Daha sonra Kfedeki yeni gelimelerden habersiz olarak ehre gelmekte olan Hz. Hseyinin yolu kesildi. Ubeydullah ona kar gnderdii Hr b. Yezde kafilenin mstahkem yerlere snmasna engel olmasn ve Frat nehrinden uzak tutulmasn emretti. Hz. Hseyinin kafilesi Kerbelya ulanca burada konaklamaya mecbur edildi (2 Muharrem 61 / 2 Ekim 680). Ubeydullah, ayrca mer b. Sad b. Eb Vakks 4000 kiilik bir kuvvetle Hz. Hseyini Kfeye getirmek zere gnderdi ve Yezd adna ondan biat almasn tembih etti. Biat reddeden Hseyin, geldikleri yere geri dnmelerine veya Yezd ile grmek zere Dmaka ya da Sugr blgelerinden birine gitmesine izin vermesini istedi. nce bu istei Halife Yezde bildirerek gelecek cevaba gre hareket etmeyi dnen Ubeydullah, rivayete gre mer b. Sad ile Hz. Hseyinin geceleri bir araya gelip konutuklarnn kendisine bildirilmesi zerine Hseyinin isteinde samimi olmadn dnp bundan vazgeti. mer b. Sada Hz. Hseyinle beraberindekileri Kfeye gndermesi, bunu kabul etmedikleri takdirde onlarla savamasn emretti. Neticede Hz. Hseyinle beraberindeki yetmi iki kii Kerbelda 10 Muharrem 61de (10 Ekim 680) ehid edildi. ldrlenlerin kesik balar ve sa kalanlar Kfeye gtrld. Ubeydullahn elindeki sopa ile (kadb) Hz. Hseyinin bana ve yzne vurduu iin Enes b. Mlik tarafndan eletirildii bildirilmektedir. Ardndan Ubeydullah kesik balar ve sa kalanlar Dmaka gnderdi. Ubeydullahn, Hz. Hseyinin isteini yerine getirmedii ve son anda Yezdi bilgilendirip onun tlimatna gre davranmad iin Kerbel Vakasnda en byk sorumluluu tad kabul edilmekte ve kendisine lnet okunmaktadr. Bu olayn ardndan Yezde kar balayan muhalefet daha da iddetlendi. Abdullah b. Zbeyr, Mekkede kendi adna davet balatt, Medineliler de Yezde itaatten ayrld. Yezd Medinedeki isyan bastrp Abdullah b. Zbeyre kar gitmek zere Hicaza bir ordu gndermeye karar verince ordunun bana Ubeydullah b. Ziyd geirmek istedi. Ancak Ubeydullah bunu kabul etmedi, hasta olduunu ileri srerek grevden affedilmesini talep etti. Daha sonra Basraya geldi. I. Yezdin lmnn ardndan onun yerine halifelik makamna oturan II. Muviye b. Yezdi tanmad, Basrada kendi adna biat almaya kalkt. Ancak baarl olamad gibi Temm kabilesinin kard isyan yznden ehirden kamak zorunda kald. O srada balarna birer vali seen Kfe ve Basra halk Abdullah b. Zbeyre katld. Ubeydullah, halifelii brakan ve ksa bir sre sonra len II. Muviyenin ardndan Dmaka gitti. Onun bu yolculuu esnasnda, Abdullah b. Zbeyre biat etmek iin Dmaktan Mekkeye doru yola kan Mervn b. Hakemle karlat, bnz-Zbeyre katlmasnn byk bir hata olacan ve halifeliin onun hakk olduunu syleyip Mervn halifelii stlenmesi konusunda ikna ettii bildirilmektedir. Ubeydullah b. Ziyd, Kfede Sleyman b. Surad liderliinde ortaya kan ve kendilerini Hz. Hseyinin katili iln eden Tevvbnin birinci hedefi oldu. Ancak Ubeydullah emrindeki birliklerle Aynlverde Savanda Tevvbn ordusunu ar bir yenilgiye uratt, Sleyman ve ok sayda

taraftar ldrld (24 Cemziyelevvel 65 / 6 Ocak 685). Daha sonra Abdullah b. Zbeyre itaat eden Karksiye zerine gnderilen ve oray zaptedince Iraka yrmesi emredilen Ubeydullah, elCezre blgesinde bulunduu srada Mervnn lm haberini ald. Yeni halife Abdlmelik b. Mervn onu grevinde brakt. Muhtr es-Sekafnin 66 (686) ylnda Kfeyi Abdullah b. Zbeyre bal validen almasnn ardndan Musula ynelip blgeyi ele geirdi. Muhtrn Yezd b. Enes kumandasnda gnderdii kuvvetleri bozguna uratt. Ancak Muhtrn brhim b. Eter kumandasnda sevkettii orduyla Musul yaknnda Hzir rma kysnda meydana gelen etin savata ar bir hezimete urad. Bata kendisi ve Husayn b. Nmeyr olmak zere askerlerinden pek ok kii ldrld (9 Muharrem 67 / 5 Austos 686). Onun ve yetmiten fazla kiinin ba kesilerek Kfedeki Muhtr es-Sekafye gnderildi. Kfede tehir edildikten sonra Mekkede bulunan Muhammed b. Hanefiyyeye gnderilen kesik balarn Mescidi Harmn kapsnda bir defa daha tehir edilmesinin ardndan Mekkede gmld bildirilmektedir. Babas Ziyddan sonra Emevler dneminde Basra ve Kfenin (Irkeyn) ynetimini birlikte yrten ilk vali olan Ubeydullah, Buhara seferi dolaysyla kaynaklarda deve zerinde Ceyhun nehrini geip Buharaya ulaan ilk Arap eklinde takdim edilmitir. Dneminde her iki ehirde nfus ve mal adan nemli gelimeler olmutur. Basrada byk paralar harcayp Beyd ve Hamr saraylarn ina ettiren Ubeydullah, Basra ve Kfe mescidini geniletmi, su ihtiyacn karlamak zere Basrada bir sarn yaptrmtr. Basrann nfusu 90.000 muharip ve onlarn 100.000 kiilik aile fertleriyle birlikte 190.000, Kfenin nfusu 140.000 civarndayd. Ancak onun dneminde Basrann ksmen boald da sylenir. Sevd blgesinin yllk harac 145 milyon dirhem tutuyordu. Ubeydullah devrinde Hric isyanlar daha da iddetlenmi, devlet bu isyanlar bastrmak iin Dvnl-atya kaytl olmayan Arap ve Acemleri grevlendirmitir. Sertlii yannda cmertliiyle de bilinen Ubeydullahn Basra ve Kfede yapt eitli konumalar Arap edebiyat asndan nemlidir. Chize gre uur getirmesi iin evinin nne kpek, arslan ve ko kabartmas yaptrmtr. Eb Mihnef aberl-Mutr ve bn Ziyd adyla bir eser yazmtr.

BBLYOGRAFYA

Msned, II, 162; IV, 410, 418; Eb Mihnef, Matell-seyn, Badad 1977, s. 11-16, 19, 22-23, 34, 36; Halfe b. Hayyt, et-Tr (Zekkr), s. 166, 169, 176; bn Habb, el-Muabber, s. 455, 491; Belzr, Ensb (Zekkr), V, 249, 316-318, 407, 408, 412, 415, 418; VI, 273, 371-373; a.mlf., Ft (Rdvn), s. 343, 363, 369, 401; Dnever, el-Abr-vl (nr. mer Frk et-Tabb), Beyrut, ts., s. 208, 210-212, 214, 222-224, 231, 233, 243, 259; Yakb, Tr, II, 236-237, 245; Taber, Tr (Ebl-Fazl), bk. ndeks; bn Abdrabbih, el-dl-ferd, I, 324; IV, 164, 169, 379; Mesd, Mrc-eheb (Abdlhamd), Beyrut 1982, III, 65, 70, 77, 93, 102; Ebl-Ferec el-sfahn, elEn (nr. Abdlemr Ali Mhenn), Beyrut 1995, XX, 379-380, 383; bnl-Esr, el-Kmil, bk. ndeks; Nveyr, Nihyetl-ereb, XX, 325, 377-381, 389, 403, 412, 467, 488; Zeheb, Almnnbel, III, 317, 545; Ebl-Fid bn Kesr, el-Bidye ven-nihye (nr. Abdullah b. Abdlmuhsin et-Trk), Cze 1417-20/1997-99, bk. ndeks; J. Wellhausen, Arap Devleti ve Sukutu (trc. Fikret Iltan), Ankara 1963, s. 80-84, 87-89, 191-195; nal Kl, Tartmalarn Odandaki Halife Yezid b. Muaviye, stanbul 2001, s. 285-286, 287, 401-402; Ahmet Turan Yksel, htirastan ktidara

Kerbel Emev Valisi Ubeydullah b. Ziyd Dneminin Anatomisi, Konya 2001; Hakk Dursun Yldz, Ubeydullah b. Ziyd, A, XIII, 3-4; C. F. Robinson, Ubayd Allh b. Ziyd, EI (ng.), X, 763764. Ahmet Turan Yksel

UBEYDULLN, Aziz
(1887-1937) Trk-Tatar tarihisi, edebiyat. 27 Haziran 1887 tarihinde Tataristann baehri Kazanda dnyaya geldi. Asl ismi Abdlaziz olup kaynaklarda ad Gaziz ve Eziz, soyad Gubeydullin olarak da geer. Tccar olan babasnn ad Slihtir. lk renimini 1895-1904 yllarnda Kazandaki Hlidiye Medresesinde yapt. Medresede din ilimlerin yan sra Arapa ve zel bir hocadan Farsa dersleri ald. Bat edebiyatna ilgi duydu, Rusa rendi. Ailesi tccar veya din adam olmasn isterken 1906 ylndan itibaren dardan girdii lise imtihanlarn vererek 1908de Kazan niversitesi Hukuk Fakltesine kaydoldu; bir yl okuduktan sonra hocalarnn tevikiyle Tarih Fakltesine geti. Burada iken limcan Barudnin Kazandaki Muhammediyye Medresesinde tarih dersleri vermeye balad. 1915te tarihi ehbeddin Mercnnin 100. doum yl mnasebetiyle dzenlenen Mercn adl almanan (Kazan 1915) hazrlanmasnda alt. 1916da Mool Tarihi in Marko Polo adl teziyle niversiteden mezun oldu. Tatarlar arasnda Tarih Fakltesini bitiren ilk kiidir. Ancak Kazan valisi ehirde yaamasn uygun grmediinden Kazakistan bozkrlarnn kuzeyinde kk bir ehir olan Troitske gitmek zorunda kald ve 1917 Rus htilline kadar burada retmenlik yapt. htillden sonra Kazana dnnce eitli kurumlarda alt ve ilm aratrmalarn srdrd. 19191921 arasnda Kazan niversitesi Rusya Tarihi Blmnde yksek lisansn tamamlad ve 1925 ylna kadar Kazandaki eitli enstitlerde ders verdi. Yeni kurulan Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Halk Maarif Komiserliinin, ihtiya duyduu mill kadrolarn yetitirilmesi iin Bakye ard Trk dili, edebiyat ve tarihi uzmanlar arasnda Ubeydullin de vard. Bu mnasebetle 1925te Azerbaycan Devlet niversitesin-de greve balad. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birlii trkologlarnn topland Bak Trkoloji Kurultaynn (1926) organizasyonunda aktif biimde alt gibi Trk-Tatar Halklarnn Tarih Edebiyatnn nkiaf adyla bir tebli sundu. Bu tebli 1937de ona kar ileri srlen aslsz iddialarn kaynan tekil etti. 1927de Bakde Hazarlarn Menei Hakknda Kaytlar adl eseri basld. Bu eseri de 1937deki soruturma dosyasna su delili olarak konuldu. Yine 1927de Moskovada Tatar Tarihi isimli kitab ile Tatar Burjuvazisi Tarihinden ve Kazan Tatarlarnda Feodal Snfn Yklmas Tarihi adl makaleleri yaymland. Bu almalarla Bak niversitesi Yksek Pedagoji Enstitsnde tima Tarih ubesinin bana getirildi. Bir yandan da Azerbaycan Devlet arivlerinde almalar yapyordu. Burada hem aratrmalar iin kaynak toplama imknna kavutu hem de arivin tasnifi ve yeniden dzenlenmesine hizmet etti. 1927de zbek Halknn Menei Problemi, Pugaev syan ve Tatarlar, Volga Boyu Tatarlarnn Sosyal nkiafnn Merhaleleri, syan Devirlerinde Tatarlar adl almalar yaymland. Kazan niversitesi profesrlerinden N. N. Firsov, onun bu almalarn Kzl Tataristan gazetesinde yaymlanan bir makalesiyle hemehrilerine tantt. Ayn yl Semerkant niversitesinde mehur tarihi V. Bartholdun desteiyle profesr unvann ald. 1928de Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birlii

Komnist Akademisi Tarihi Marksistler Cemiyetine asil ye seildi ve cemiyetin ilk genel kongresinde Mslman Burjuvazisinin deologu Gaspirinski adyla bir bildiri sundu. 1928-1929 yllarnda Takent ve Semerkantta Trk halklar tarihi zerine seminerler verdi. 1929da Azerbaycan Devlet niversitesinin kuruluunun onuncu yln kutlama komitesine ye seildi ve Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetinde Tarihiliin On Yl adl eseri hazrlayan komisyonda vazife ald. Bu eserde Azerbaycanda modern tarih yazmnn balangc, aratrmalarn gelimesi ve aratrma ynleri incelendi. Bir sre sonra Bak niversitesi ark Fakltesinin etkinlikleri komnist idare tarafndan kstlannca niversiteden ayrlmak zorunda kald ve Azerbaycan lm Tedkikat Enstits Tarih Blmnde bakanlk grevine getirildi. Bu yllarda Azerbaycan ve zbekistanda tarihle ilgili ders kitaplarnn hazrlanmasnda alt. 1931-1933 arasnda Moskova, Bak, Semerkant ve Takent niversitelerinde Trk halklar tarihi okuttu ve aratrmalar yapt. lm faaliyetlerinin yan sra sosyal ve siyasal ilerle de ilgileniyordu. 1931-1932den itibaren Stalin rejiminin basks artnca eserleri ve makaleleri eitli bahanelerle neriyat planlarndan karlmaya baland. Kendisine kar yaplan sulamalar giderek rahatsz edici boyuta ulatndan Kuzey Kafkasyadaki Pyatigorsk ehrine tand, burada Kabarda-Balkar Pedagoji Enstitsn-de ders verdi. Kabarda-Balkarda Feodal Mnasebetlerin Tarihi isimli almasn hazrlad, ancak eserini bastramad. Burada da basklar devam etti. Kazan Pedagoji Enstitsnden Tataristan Tarihi adl bir eserin hazrlanmas ve ders vermek zere davet alnca Kazana dndyse de Kazanda vaad edilenlerin hibiri yerine getirilmedii gibi eser ve makalelerinin baslmas yine engellendi. 1935te tekrar Azerbaycana dnd. 1936da Azerbaycan niversitesi Tarih Fakltesi Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birlii Halklar Tarihi Blm bakanlna getirildi. Burada Azerbaycan tarihiyle ilgili birok eser hazrlad, fakat bunlar da yaymlama imkn bulamad. 1937de tutukland. eitli basklar ve ikencelerle yaplan sorgulamada 1925 ylndan itibaren Bakde ngiliz himayesinde zbekistan, Krgzistan, Kazakistan, Trkmenistan, Azerbaycan, Tataristan, Bakrdistan ve Dastan iine alan bir Trk-Tatar devleti kurmak iin kar devrimci rgtlerle i birlii iine girmek, pantrkist faaliyetlerde bulunmak, Trkiye ve Japonya lehine casusluk yapmak gibi uydurma sular kabul etmek zorunda kald. Bakde 12 Ekim 1937 tarihinde kuruna dizildi. Mezarnn yeri hl belli deildir. Ardndan ei Rabia da tutukland ve be yl sreyle Sibiryada bir alma kampnda kald. 1957de kocasnn aklanmasndan sonra Tataristana dnebildi. Ad uzun sre yasakllar listesinde yer alan Ubeydullin hakknda Azerbaycan, Tataristan ve zbekistanda ilk makaleler 1962 ylndan itibaren yaymlanmtr. Bu lkelerde son yllarda Ubeydullin hakknda eitli makale ve eserler neredilmekte olup Tataristanda eserleri yeniden baslmaya balanmtr. Balca Eserleri. A) Tarih: Trh-i Edyn (Kazan 1918), Milletiliknin Baz Esaslar (Kazan 1918), Trh-i Ummden Kurn- Evvel (Kazan 1918), Trk m Tatar m? (Kazan 1918), Rusya Tarihi (Kazan 1919), Tatar Tarihi (Kazan 1922, 1923), Tatar Kalendar (. Kuliev ile birlikte, hicr 13411342 yl iin hazrlanan takvim, Kazan 1923), Eski Bulgarlar (Kazan 1924), Pugaev syan (Kazan 1924), Tatarlarn Ortaya k ve Altn Orda (Kazan 1924), Tatarlarda Snflar Tarihi in Materyaller (Kazan 1925), Tatarlarda Snflar (Kazan 1925), Azerbaycanda Beyler ve Onlara Tbi Olan Kentlilere Dair Vesikalar (Bak 1927), Timurlular mparatorluunun Dalmas ve zbek Devri (Semerkant 1927), Feodalne Klass i krestyanstvo v Azerbaydjane v XIX veke (Bak 1928), 10 Yl erisinde Azerbaycanda Tarih lminin nkiaf (Bak 1930), Azerbaycanda Kulluk (Bak 1931), SSCB Halklar Tarihi (Bak 1932), Tatarskaya ASSR Administrativnoterritorialnoe delenie

(Kazan 1940, 1948), Halk Sava (Bak 1933), Tarihi Sayfalar Alrken. Ubeydullinin daha nce Arap harfleriyle baslm olan baz eser ve makalelerinin Kiril harfleriyle yeniden neri S. Aliev ve I. Gylejev tarafndan gerekletirilmitir (Kazan 1989). B) Edebiyat: Hikayeler (Kazan 1918), Ahmet Batr Ormanda (Kazan 1919), Tatar Edebiyat Tarihi in Materyal Toplama Yolunda Bir Tecrbe (Ali Rahim ile birlikte) (Kazan 1923), Tatar Edebiyat Tarihi I (Kazan 1922; Ali Rahim ile birlikte), Tatar Edebiyat Tarihi (Feodalizm devri, Kazan 1925), Hikayeler (Kazan 1930), Hikayeler (Kiril harfleriyle Tatarca nr. R. Gaynanov, Kazan 1958). Ubeydullinin bunlarn yan sra Kazan Muhbiri, Yldz, Kurultay, ark Kz, Biznin Yol gazetelerinde; An, Mektep, Maarif (Kazan), r (Orenburg), Edeb Paralar, Maarif ve Edebiyat, Azerbaycan renme Yolu, Azerbaycan Devlet niversitesinin Haberleri, Azerbaycan Devlet niversitesinin ark Fakltesinin Haberleri, Azerbaycann ktisadi Haberleri (Bak), Maorif ve Ukituvi (Semerkant) gibi dergilerde tarih, edebiyat, milliyet ve dil meseleleriyle alkal 150 civarnda makalesi yaymlanmtr.

BBLYOGRAFYA

Cemil Hesenov, Ak Lekelerin Kara Klkesi, Bak 1991, s. 177-196; Gaziz Gubaydullin (haz. E. Gubaydullin v.dr.), Kazan 2002, tr.yer.; S. Aliev, Krenekle Tarihi Hem Edip, Kazan Utlar, sy. 6, Kazan 1987, s. 161-163; Atahan Paaev, Gaziz Gubaydullin kak vidny istorik-arhivist, Gasrlar Avaz, sy. 1-2, Kazan 1996, s. 181-185; Gaziz Gubaydullin: Ya sredi tovariey scitalsya horosim disputantom, a.e., sy. 1-2 (1997), s. 121-122; Eke Emigrant, Kazan Utlar, sy. 10 (1997), s. 122-127; S. Rahimov, Gaziz Gubeydullin, Gasrlar Avaz, sy. 3-4 (1998), s. 95-97; A. Litvin, Repressirovannaya nauka, a.e., sy. 3-4 (1998), s. 202-219; Renat igabdinov, Uzbekskiy period naucnoy deyatelnosti professora Gaziza Gubaydullina, a.e., sy. 1-2 (2000), s. 83-86. smail Trkolu

UBICINI, Jean-Henri Abdolonyme


(1818-1884) Fransz arkiyats. 20 Ekim 1818de Issoudunda (Fransa) dodu. Lombardia asll bir ailenin ocuudur. Genliinde birka yl kolej retmenlii yapt. 1846da seyahate karak talya, Yunanistan zerinden stanbula gitti (1847). 1848de Bursa ve zmire geti. Ayn yl Eflak ve Bodanda kan ayaklanmalar esnasnda kurulan geici hkmetin sekreterliini stlendi. Bu iki prensliin Rus igaline uramasna ve Trk ordusunun Eflaka girmesine tank oldu. Sorun zldkten sonra stanbula dnd ve Fuad Paaya bilgi verdi. stanbulda bu ilk kal yl buldu. 1855te bir defa daha stanbula geldi. Ubicini stanbulda geni bir evre edindi. eitli ailelerle tant ve onlarn konuu oldu. Mustafa Reid, Fuad, l ve Ahmed Vefik paalar gibi dnemin nde gelen devlet adamlaryla irtibat kurdu. Trkiyedeki gelimeleri, zellikle Tanzimatla birlikte hzlanan yenilik hareketlerini yakndan takip etti. Trkeyi edeb metinlere nfuz edebilecek lde rendiinden Dou kaynaklarn deerlendirebilecek donanma sahipti. Ardndan Parise dnd. 27 Ekim 1884te Vernou sur Brenede ld. Lgion dHonneur niannn Grand Croix derecesine sahipti. Yaymlad eserlerden anlaldna gre Ubicini, reform srecinde Osmanl mparatorluunun yeniden canlanmas ve ilerlemesi iin giriim balatan II. Mahmudun yaptklarna byk deer vermektedir. II. Mahmudu reformlar gerekletirirken iinde bulunduu durum asndan Byk Petrodan daha stn grr. Tanzimat eski nizamn yeniden kurulmas eklinde tanmlayan Ubicini, II. Mahmudun eseri olarak grd bu harekete daha geni bir anlam vermektedir. Tanzimat, Trk imparatorluunun ada anlamda ilk anayasasnn temellerini atmtr. Ubicini, slmn Trkiyedeki hukuk dzeni ve gnlk yaay zerindeki etkisini inceler, ulemnn durumunu ele alr ve Tanzimatla balayan yeni yasalar deerlendirir; bunlarn mslman ve gayri mslim tebaa ynnden getirdii yenilikleri tahlil eder; okullar, ktphaneler, basn, maliye, posta sistemi, ordu ve toplumsal yap zerinde ayrntl biimde durur. Ubicini XIX. yzylda Trklere kar olduka tarafsz bir zihniyetin temsilcisidir. Bu dnemde Avrupa kamuoyunun kalplam n yarglarla davrand gz nne alnrsa bu tutumun nemi daha iyi anlalr. zellikle mektuplar bu n yarglarn sorgulanmasnda etkili olmutur. Ubicini Trklerin erdemlerini, onurlarna dknln, sade yaantlarn, ar ballklarn, inceliklerini gereki bir tutumla anlatmaya almtr. Eserleri. 1. Lettres sur la Turquie ou tableau statistique, religieux, politique, administratif, militaire, commercial etc. de lEmpire ottoman depuis le khattichrif de Gulkhane 1839 (Paris 1851-1853). stanbula yolculuunu konu alan ve 1850 ylnn Martndan balamak zere Moniteur universelde yaymlanmaya balanan mektuplarnn kitap haline getirilmi eklidir. O srada Trkiye ile Rusya arasnda yeni sorunlarn ortaya kmas zerine Avrupa kamuoyunun dikkati yeniden Osmanl Devletine evrilmiti. Bu mektuplar Trkiyenin gerek yznn Batda tannmas asndan byk deer tamaktadr. Eserin I. cildinde Tanzimatla birlikte deien Osmanl kurumlar ve toplumsal yap ele alnmakta, II. ciltte Osmanl Devletinde yaayan gayri mslimlerin durumu tarihsel ve hukuksal adan incelenmektedir. Eser ngilizceye (Letters on Turkey: An Account of the Religious, Political, Social and Commercial Conditions of the Ottoman Empire, trc. L. Easthope, London 1856),

talyancaya (Lettere Sulla Turchia, Milan 1853), spanyolcaya (El Tanzimat organizacio de la Turquia Actual, Madrid 1854) ve yakn dnemlerde Trkeye (Trkiye 1850, trc. Cemal Karaaal, stanbul, ts.; Osmanlda Modernleme Sancs, trc. Cemal Aydn, stanbul 1998) evrilmitir. Ubicininin mektuplar Trkiye tarihi zerine aratrma yapanlar iin nemli bir kaynak tekil etmitir. 2. La question dorient devant lEurope. Documents officiels, manifestes, notes, circulaires, etc. depuis lorigine du diffrend, onnots et prcds dune composition de la question des lieuxsaints (Paris 1854). ark meselesinin yeniden alevlenmesi, TrkRus ilikilerinin giderek gerginlemesi zerine kaleme alnan bir eserdir. Mellif, Rus ve Osmanl devletlerince yaymlanan resm belgelerden yola karak Avrupa kamuoyunu aydnlatmay amalar. Prens Menikofun stanbula gelip Bbliye ilk notay vermesiyle balayan eser (5 Mays 1853) Rus Bavekili Nesselrodeun yaymlad son genelgeye kadar (6 Haziran 1853) uzanr. Eserde sorunun kkenine inilir ve kutsal yerlerle ilgili zaman zaman geriye dnk ayrntlara da yer verilir. 3. la Turquie actuelle (Paris 1855). Eserde 1839 Tanzimat Fermanyla alan yeni dnemdeki gelimeler ele alnr. Mellifin daha nce yaymlanan mektuplaryla bu eser arasndaki benzerlikler dikkati ekmektedir. Burada devletin yeniden yaplanmas, kurumlar, saray, brokratik ve asker durum, gnlk yaam, Trkiyede kadnn konumu, gelenek ve grenekler byk lde kiisel gzlemlere dayanlarak aklanmaktadr. Eser Trkeye de evrilmitir (1855de Trkiye, trc. Ayda Dz, I-II, stanbul 1977). 4. Provinces danubiennes et romaines (Paris 1864). Eflak ve Bodan prenslikleri tarihine dairdir. Burada prensliklerin 1848 ylndaki faaliyetleri hakknda aklamalarda bulunmutur. 5. Les serbes de Turquie, tudes, statistiques et politiques de Serbie, le Montenegro et les pays serbes adjacents (Paris 1865). Mellif bu almasna 1871de kaleme ald Constitution de la principaut de Serbie adl eseriyle katkda bulunmutur. Bu eserlerinde Ubicini, Rum ve Slav nfusu karsnda madd ve mnev adan Osmanl varlnn giderek zayfladna dikkati ekmektedir. 6. Etudes historiques sur les populations chrtiennes de la Turquie dEurope (Paris 1867). 7. Etat prsent de lEmpire ottoman statisque gouvernement, administration, finances, arme, communauts non musulmans etc, ete. daprs le salnamh (annuaire imprial) pour lanne 1293 de lhgire (1875-1876) et les documents officiels les plus rcents... (Paris 1876). Mellifin Pavet de Courteille ile birlikte yapt, devlet salnmesindeki verilerin gncelletirilip Franszcaya evrilmesine ynelik nemli bir almadr. 8. La constitution ottomane du 7 zilhidje 1293 (23 dcembre 1876), explique et annote (Paris 1877).

BBLYOGRAFYA

R. H. Davison, Reform in the Ottoman Empire: 1856-1876, Princeton 1963, s. 460; A. Paul, Ncrologie, Bulletin de la socit de gographie de Marseille (Marseille 1884), s. 396-397; Corneliu Diaconovich, Ubicini, Enciclopedia romna, Sibiu 1904, s. 1150; Ubicini, TA, XXXII, 473; Stefanos Yerasimos, Ubicini, Jean-Henri, DBst.A, VII, 319. Zeki Arkan

UBDYYET
() Zhir ve btn adan Allaha tam kulluu ifade eden tasavvuf terimi. slm literatrde insann Allaha kar hrmet, tevazu, sevgi ve itaatini gstermek, rzasn elde etmek niyetiyle ortaya koyduu din ierikli davranlar iin ibdet, hayatn daima Allaha kar sayg ve itaat bilinci iinde srdrmesi eklindeki kulluk duyarll iin de ubdiyyet ve ubdet kelimeleri kullanlmtr. badette belirli fiilleri yerine getirme ne karken ubdiyyette bu fillerle kazanlan hal, ahlk ve mnev z ar basmaktadr. Tasavvuf kaynaklarnda genellikle bu hal ve uur zerinde daha fazla durulmu, ubdiyyetin ibadetten stn sayld ileri srlm, ibadetin gayesinin ubdiyyet makamna ulamak olduu belirtilmitir. badetlerin daha ok btn ve ruhan zelliklerini ele alan sfler, ibadeti kulun yapmak veya yapmamakla sorumlu tutulduu zhir davranlardan ibaret grmeyip kulun ruhen kemale ermesine ve sonuta Allaha yaknlamasna vasta olan kalbin her trl amel ve halini ibadet kabul etmiler ve bu kapsaml anlam daha ok ubdiyyet kavramyla dile getirmilerdir. Bu anlamda sfler bid ile (zhir ibadetleri yerine getiren) abd (zhir ve btn adan kul) arasnda ayrm yapmlar, abdin ubdiyyet sfatyla nitelenen kimse olarak bidden stnln savunmular, Hz. Peygambere Kuranda abd ismiyle hitap edilmesini (el-sr 17/1; enNecm 53/10) buna delil gstermilerdir (ayrca bk. ABD). lk sflerden Kueyrye gre ubdiyyet sflerin makam ve hallerinden biridir. Kueyrnin erRislesinde ad geen (s. 340-344) ilk dnem mutasavvflarnn ubdiyyet hakkndaki grleri incelendiinde terimin, kulun kulluun gerei olarak emir ve yasaklar yerine getirip varlk leminde vuku bulan her eyi Haktan bilmesi, irade ve tedbiri terketmesi, Allaha zevk, muhabbet ve evkle kullukta bulunmas, sadece rabbi mahede etmesi, kendisiyle ilgili konularda Haktan raz olmas, dier yaratlmlara ve insanlara hogr ile davranmas ve kalben Hakka ynelip her an Hak ile megul olmas, Hakkn dndaki eylere sabretmesi gibi halleri ifade ettii grlmektedir. Resl-i Ekremin, Dirheme kul olann burnu yerde srnsn, dirheme kle olan kahrolsun, kesesine esir olan hor ve hakir olsun uyarsn (Buhr, Ri, 10) dikkate alan sfler, nefsini tezkiye etmeyip Hakka kul olmayan kiinin Hakkn dndaki eylere kle olacan, kullua gerek anlamda lyk olann ancak Allah olduunu, Ben cinleri ve insanlar yalnz bana kulluk etsinler diye yarattm yetinde zikredilen (ez-Zriyt 51/56) kulluktan maksadn Allah bilmek (mrifetullah), bilmekten maksadn ise Onu birlemek (tevhid) olduunu belirtmilerdir. Tasavvufta ubdiyyet hrriyet kelimesiyle birlikte ele alnm, Allaha kulluunu her adan lykyla yerine getiren slikin dnyev ve nefsn her eye ynelik klelikten kurtulup mnev hrriyete ulaaca ileri srlmtr. Bu noktaya dikkat eken Hallc- Mansr hr olmak isteyenlere ubdiyyeti tavsiye etmekte, kulluk grevlerini eksiksiz yerine getirenlerin bu grevleri ifa ederken hibir zorluk ve sknt ekmeden hrriyetlerine kavuacaklarn sylemektedir. Buna gre insann Allaha kul ve kle olmaktan baka aresinin bulunmad, ftratnn bunu gerektirdii, aksi takdirde msivya, beer arzulara ve hrslarna teslim olaca, bunun da kalp hrriyetine ters decei vurgulanmaktadr. Cneyd-i Baddye gre riflerin en son makam hrriyettir ve bu makama ulaanlara ahrr denir (Serrc, s. 364). Muhyiddin bnl-Arab sflerin, Hrriyet kul ve kle

olmay talep etmektir eklindeki hrriyet-klelik kartl zerine kurulan tariflerini eksik bulur. Ona gre kul iin hrriyet asla sz konusu edilemez. nk gerek kul zat kabul etmeyecek ekilde Allaha kle olan kimsedir. Kulluk insann zat vasfdr. Bu anlamda hrriyet gerekte Allahn hakkdr ve kul Allaha ihtiya duyduu srece mutlak anlamda hr olamaz. Ancak kul kulluk sfatndan kp Hakkn sfatlaryla nitelendiinde (Hakkn kulun gren gz, iiten kula olmas gibi) hrriyet makamndan pay alsa bile bu durum onun hr ismiyle anlmasna yetmemektedir. nsan bu mertebede ancak kul deil eklinde olumsuz bir nitelemeyle anlatlabilir. Bu ise insan zat sfat olan Allaha kul ve kle olmaklktan asla karmaz. Zira insan lemdeki btn varlklar gibi Allah karsnda mutlak bir zillet ve muhtalk ierisindedir (el-Fttl-Mekkiyye, II, 502-503). Kulun hrriyetinden bahsedilecekse bunun yalnz msivya ynelik gerekleebileceini syleyen bnl-Arabye gre kulun msivdan hr olmas, phesiz kullarm zerinde senin (eytan) bir hkimiyetin yoktur yetinde (el-Hicr 15/42) iaret edildii gibi Hakkn dndaki btn otoritelerden ruhen zde olmas, hibir eyin kendisi zerinde hak iddia edemeyecek bir mertebeye ulamasdr. Dolaysyla mutlak kulluk uzlet, halvet, fakr, terk ve melmet gibi hallerle gerekletirilen bir makamdr. bnlArab bu makamn kendisi iin de gerekletiini, bu makamda iken hibir eye sahip olmadn, sahip olsa bile hemen onu balayarak ondan kurtulduunu, mutlak kulluk (abdiyyet) makamnn her mertebe ve hal gibi Hz. Peygambere ait bulunduunu syler. Sfler, ibadetle ubdiyyet arasnda bir fark gzettikleri gibi ubdeti de ubdiyyetten daha stn bir mertebe kabul etmilerdir. Bu terimler arasndaki farklla iaret eden ilk sfler Kueyrnin mridi Eb Ali ed-Dekkk ile Hakm et-Tirmizdir. Dekkka gre Allaha kulluun ibadet, ubdiyyet ve ubdet olmak zere ekli vardr. badet ilmel-yakn (avam), ubdiyyet aynel-yakn (havas), ubdet hakkal-yakn (havssl-havs) mertebesindeki slikler iin sz konusudur. Bir baka taksime gre ibadet mchede sahibi iindir, nk o amel sahibidir ve bir karlk beklentisi vardr. Ubdiyyet mkabede (sknt) sahibi iindir. nk o hal sahibidir ve rza, teslimiyet iindedir. Ubdet ise Hakka tevecch ve murakabede bulunan mahede ehlinin sfatdr ve tam teslimiyet ve muhabbet zeredir (Kueyr, s. 341). Buna gre ubdet slkte ulalan son mertebelerden biridir. Bu mertebede slik mecazi varlndan geerek Hakkn gerek varlyla var olup mahv halinden sahva geer. Artk onun btn fiilleri Hakkn tecellisidir. Hakm et-Tirmiznin grlerine katlan bnl-Arab ubdiyyet ve abd kelimelerinden e anlaml diye sz eder. nk ubdiyyet kulun bir niteliidir ve ubdiyyet hakknda sylenen her ey kulun makam ve anlamyla rtmektedir. bnl-Arab ubdiyyeti kuldaki zat muhtalk ve zillet zelliine bal bir nisbet olarak kabul eder. Buna gre ubdiyyet kul ile kendisindeki kulluk zellii arasndaki bir ilikidir. Zorunlu kulluk anlamna gelen ubdet ise btn nisbetlerden arnmtr; ne Allaha ne de kendine nisbet edilir. Ubdet makamnn son derece etin bir makam olduunu syleyen bnl-Arabye gre bu makamda bulunan slik herhangi bir nisbet olmad iin hem kuldur hem kul olmayandr (elFttl-Mekkiyye, II, 214-216). smil Hakk Bursev ise ibadeti fiiller, ubdiyyeti sfatlar, ubdeti zat mertebesiyle irtibatl ekilde izah eder ve, Ey insanlar, rabbinize kulluk edin! yetinin (el-Bakara 2/21) her mertebeyi de kapsadn syler (Seyyid Mustafa Rsim Efendi, s. 775). Muhyiddin bnl-Arabye gre kulluk er mnasnn tesinde ayn zamanda bir varlk durumuna iaret eder. Kulluk iki ksma ayrlr: Zat kulluk ve emr kulluk. Ftr, umumi, asl ve mutlak kulluk eklinde de isimlendirilen zat kulluk, Debelenen hibir varlk yoktur ki Allah onun pereminden

tutmu olmasn yetinde (Hd 11/56) bildirilen sadece insan ve cinlerin deil lemdeki btn varlklarn Allah karsndaki mutlak klelik, horluk ve muhtal anlamndadr. bnl-Arabnin tekvin emirle (var olu hali) aklad bu durum btn mahlkatn yaratltaki kulluunu bildirir. Gkte ve yerde olanlarn tamam Allah tesbih eder yeti (el-Cuma 62/1) buna delildir. Hakkn kullar olan msivnn burada bir mkellefiyeti ve iradesi sz konusu deildir. Teklif emirle (sorumluluk hali) ilikili emr kulluk ise nebler ve resuller araclyla bildirilen emir ve yasaklarn yerine getirilmesinden ibaret olup mkellefiyet gerektiren kulluktur. Bu zhir ibadet kavramyla benzeir. Dolaysyla asl kulluk mmkn varlklarn zatlarnn gerei olan kulluk iken vaz, hususi ve fer kulluk eklinde adlandrlan emr kulluk kulun efendisine kar yapmas gereken ibadetlerle ulalan bir makamdr. bnl-Arab ubdiyyeti tasarruf (eylem) ve imkn ubdiyyeti eklinde ikiye ayrr; tasarruf ubdiyyetinin kulun fiil iradesinin var olduunu dikkate alanlar iin sz konusu olduunu, Allah ehli nazarnda gerekte tasarruf ubdiyyetinin bulunmadn syler. mkn ubdiyyeti konusunda ise btn sflerin ayn grte olduunu belirtir. nk bu ubdiyyet mmkn varlk iin zat gerei var olan bir zelliktir; dolaysyla kulun ubdiyyeti terki kesinlikle sz konusu deildir (el-Fttl-Mekkiyye, II, 215-216).

BBLYOGRAFYA

Serrc, Lma: slm Tasavvufu (trc. H. Kmil Ylmaz), stanbul 1996, s. 364; Kueyr, Risle (Uluda), s. 340-344; Muhyiddin bnl-Arab, el-Fttl-Mekkiyye, Beyrut, ts. (Dru Sdr), II, 214-216, 502-503; smil Rush Ankarav, Minhcl-fukar: Mevlev db ve Erkn, Tasavvuf Istlahlar (haz. Safi Arpagu), stanbul 2008, s. 300-304; Seyyid Mustafa Rsim Efendi, Tasavvuf Szl: Istlht- nsn- Kmil (haz. hsan Kara), stanbul 2008, s. 775-778; Mustafa akmaklolu, bdetlerin Tasavvuf Yorumu: Muhyiddin bn Arab rnei, Ankara 2009, s. 66-83; Sleyman Uluda, badet, DA, XIX, 247; Mustafa Sinanolu, badet, a.e., XIX, 233. Semih Ceyhan

C b. UNUK
() sriliyat kaynakl efsanev bir dev. slm kaynaklarda bu varln ad hakknda c (c) b. k (Anak / Ank) eklinde farkl rivayetler de vardr. Muhammed b. Ahmed el-Ezher dorusunun c b. k olduunu belirtmekte (Tehbllua, III, 49; kr. Tcl-ars, avc md.), baz kaynaklarda ise Unukun (Ank) onun annesi, Ukun da babas olduu nakledilmektedir (Saleb, s. 241; Kis, s. 233). Frzbdye gre k, c et-Tavlin babasdr ve bu kelimenin Unuk eklinde kullanm yanltr (ms, av md.). lk mfessirlerden Muktil b. Sleyman onun adn c b. Ank bint dem olarak vermektedir (Tefsr, I, 291-292). Kb el-Ahbrn naklettiine gre cun babas Hbili ldren Kbil, annesi de Kbilin kz kardei Anktr. Yirmi yanda iken babas, 200 yanda iken annesi lmtr. c, annesini ldrmek isteyen eytana engel olmu, bunu gren annesi de uzun mrl ve gl olmas iin ona dua etmi ve bu dua kabul edilmitir. cun 3300 veya 23.333 arn boyunda olduu ve 3000 yl yaad nakledilmektedir (Saleb, s. 241; Kis, s. 233). Denizler ykseldiinde ancak topuklarna kadar kmakta, yrdnde toprak titremekte, aladnda gzlerinden akan yalar bir nehir oluturmakta, gnde bir defa iki iri fil yemekte, deniz kenarnda iken elini uzatarak balk yakalayp onlar gnee tutarak kzartmakta, susadnda azn dayad nehrin akntsn kesmekte, ylda sadece iki defa uyumaktadr. Hz. Nha gemi yapmnda kereste tayarak yardm etmi, tfan onun ancak topuklarna veya dizlerine kadar ulamtr. Nemrud zamannda ok gururlanp gkleri idare etmeye kalkm ve cezalandrlmtr. Taber'nin Tevrat ehlinden naklen verdii bilgiye gre Nh tfanndan gemiye binenlerin dnda sadece c b. Unuk kurtulmutur (Cmiul-beyn, XV, 316). Rivayete gre tfanda Hz. Nhun yanna gelerek kendisini gemiye almasn istemi, fakat Nh, Git ey Allahn dman! Seni gemiye alma emri almadm diyerek onu geri evirmitir. Dier bir rivayette ise Hz. Nhun ondan gemiye binmesini istediinde, Tabam kadar gemine nasl bineyim dedii nakledilmektedir. Bir yoruma gre c, Nha iman etmedii halde gemi yapmnda kerestenin tanmasnda yardmc olduu iin tfanda boulmamtr. Hz. Ms, Ya b. Nnu hak dini tebli iin Firavuna gnderince Firavunun yannda c da bulunmaktayd. c, Firavunun kzn almak iin dev gibi kayalarla Ben sril yurdunu yok etmek ister, fakat Allah oraya hdhd kuunu gnderir ve hdhd byk bir ta oyarak cun boynuna geirir, daha sonra da onun beynini oyar. Bu srada 20 zir boyundaki Ms, 20 arn zplayarak 20 arn boyundaki ass ile cun ancak topuuna eriebilir ve onu ldrr (Kis, s. 234-235). Dier bir rivayete gre Hz. Ms on iki kabileden setii on iki temsilciyi arz- mevda gnderdiinde c b. Unuk onlar bann zerindeki odun demetinin iine koyarak hanmna gtrm ve ayann altnda ezmek istemi, ancak hanm onlar ldrmeyip grdklerini kavimlerine anlatmalar iin geri gnderilmelerini sylemitir. On iki temsilci geri dndnde durumu anlatm, sriloullar da Allahn emrine ramen orada ok zorba bir kavim bulunduunu ileri srerek (el-Mide 5/22) vaad edilen topraklara girmemitir (Saleb, s. 241-242). Bir rivayete gre ise c b. Unuk ldnde onun Nil zerine den gvdesi insanlar tarafndan bir yl kpr olarak kullanlmtr. Baz tefsirlere gre

c b Unuk, Amlikallarn reisiydi (bn Kuteybe, s. 278 vd.; Hzin, I, 64; bn Kesr, Tefsr, III, 76, 80; el-Bidye, I, 107, 260). Nh tfann ve sriloullarnn Msrdan kn anlatrken yukardaki bilgilere deinen bn Kesr bunlarn akla ve nakle aykr hezeyanlar olduunu, tfanda Nhun olu boulduu halde cun boulmamasnn dnlemeyeceini, onun boyu ile ilgili rivayetlerin demin boyu ile ilgili sahih rivayetlerle elitiini, btn bunlarn kutsal kitaplarn tahrif eden Ehl-i kitabn fcir ve zndklar ile sriloullarnn cahilleri tarafndan uydurulduunu sylemektedir (el-Bidye, I, 107, 260). bn Kuteybe de sz konusu rivayetlerin cahillerin bile anlayabilecei bir yalan olduunu, ne Reslullahtan ne de ashabndan byle bir eyin nakledildiini belirtmektedir. bn Kuteybe c ile ilgili rivayetleri zndklarn slm lekelemek iin uydurduunu, avamn dikkatini ekmek isteyen kssaclarn bu gibi haberlere itibar ettiini, bunlarn Chiliye Araplarnn hurafelerine benzediini kaydetmektedir (Tevl, s. 278 vd.). Sahih hadis kaynaklarnda cla ilgili rivayetlere pek rastlanmazken rye ed-Deylem'nin Enes b. Mlik'ten naklettii bir rivayette ondan sz edilir. Buna gre c b. Unuk 3700 yl yaamtr. O denize dalp byk balklar yakalyor ve gnete kzartp yiyordu (el-Firdevs, III, 59). Hz. demin boyu ile ilgili sahih rivayetler ve gnele dnya arasndaki mesafenin uzakl asndan bu rivayet reddedilmitir. c hakkndaki rivayetlerin sriliyat kaynakl olduunda phe yoktur. Eski Ahidde yer yer devlerden, bu arada Nefilim (Nefhilim: iri adamlar) ad verilen eski zamanlarda yaam zorba ve mehur adamlardan sz edilmektedir (Tekvn, 6/4). sriloullarnn vaad edilmi topraklara girmek istememelerinin sebebi burada bulunan, onlarn yannda kendilerini ekirge srs gibi grdkleri uzun boylu adamlardr ki bunlar Nefilimden olan Anakoullardr (Saylar, 13/30-33). Tevratta uzunluu 9 arn, eni 4 arn olarak verilen, yata demirden olan, Baan lkesinin Amor kral Ogdan sz edilir (Tesniye, 3/11; DB, IV/II, s. 1759). Talmud ve Midralarda da ca benzer Og tasvirleri yer almaktadr. Buna gre Og, Hz. brhimin hizmetisidir. Yapt hizmetlere karlk zat edilerek kral olmu, krall esnasnda altm ehir kurmutur. Ltun karldn Hz. brhime o haber vermitir, fakat onun asl niyeti Sreyi elde etmektir. Bu yzden daha sonra Hz. Ms tarafndan ldrlmtr. Uyluk kemii 3 fersahtan daha uzundur. Dev cssesi ve arl sebebiyle hayat boyunca hep demir yatakta yatmtr. Uzun olan sadece boyu deildir, ayn zamanda boyunun yars kadar eni vardr. Gnde 1000 sr yemekte ve 1000 litre su imektedir. sriloullarn yok etmek iin 3 fersah boyundaki bir da yerinden skp bann stne koymu, sriloullarna yaklatnda karncalar da delmi ve da halka gibi boynuna gemi, bunu gren Ms eline 12 arn boyunda bir balta alm, 10 arn zplayarak Ogu ancak topuundan vurmu ve onu ldrmtr (Ginzberg, IV, 256-259). Byblosta bulunan ve milttan nce V. yzyla tarihlenen Finike yazmalarnda da bu yaratktan sz edildii anlalmaktadr. Milttan nce II. yzyla tarihlenen apokrif kitaplardan biri de Ogias the Gianttr (Devler kitab). sriloullarnn gzlerinde byttkleri dmanlarnn zamanla dev masallarna dnt ve slm kaynaklarnn da bunlar eletirmekle birlikte kaydettii anlalmaktadr. bn Kayyim el-Cevziyye ve Ali el-Kr gibi limler bu tr haberlerin uydurulmasndan ziyade bunlarn tefsir, hadis ve siyer kitaplarnda yer almasnn artc olduunu, bu gibi rivayetlerin peygamberler ve onlara uyanlarla alay etmek iin zndklar tarafndan uydurulduunu syler (el-Menrl-mnf, s. 77; el-Esrrlmerfa, s. 447-448).

BBLYOGRAFYA

Tehbl-lua, III, 49; Muktil b. Sleyman, Tefsru Mutil b. Sleymn (nr. Ahmed Ferd), Beyrut 1424/2003, I, 291-292; bn Kuteybe, Tevl mutelifil-ad (nr. M. Zhr en-Neccr), Beyrut 1393/1972, s. 278 vd.; Taber, Cmiul-beyn (kir), XV, 316; Saleb, Arisl-meclis, Kahire 1374/1954, s. 241-246; Muhammed b. Abdullah el-Kis, al-enbiy (nr. I. Eisenberg), Leiden 1922, s. 233-235; rye b. ehredr ed-Deylem, el-Firdevs bi-meril-ib (nr. Eb Hcer M. Sad b. Besyn Zall), Beyrut 1406/1986, III, 59; Ferr el-Begav, Melimt-tenzl (nr. M. Abdullah en-Nemr v.dr.), Riyad 1417/1997, I, 98; III, 29, 38; IV, 180; Hzin, Lbbttevl, Beyrut 1399/1979, I, 64; II, 25; bn Kayyim el-Cevziyye, el-Menrl-mnf (nr. Abdlfetth Eb Gudde), Halep 1403/1983, s. 76, 77; Ebl-Fid bn Kesr, Tefsrl-urnil-am (nr. Sm b. Muhammed es-Selme), Riyad 1420/ 1999, III, 76, 80; a.mlf., el-Bidye ven-nihye (nr. Ahmed Eb Mlhim v.dr.), Beyrut 1989, I, 107, 260; Ali el-Kr, el-Esrrl-merfa bilabril-meva (nr. Muhammed es-Sabb), Beyrut 1391/1971, s. 447-448; smil Hakk Bursev, Rul-beyn, Beyrut, ts. (Dru ihyit-trsil-Arab), I, 147; II, 101, 291-292; III, 200; IV, 84; W. Rlling, Eine New Phoenizische Inschrift aus Byblos, Neue Ephemeris fr Semitische Epigraphik, Wiesbaden 1974, II, 1-15; Concordance to the Good News Bible (ed. D. Robinson), Suffolk 1983, s. C418 (giant), C839 (Og); Abdullah Aydemir, slm Kaynaklara Gre Peygamberler, Ankara 1992, s. 49, 54; L. Ginzberg, Les lgendes des juifs (trc. G. Sed-Rajna), Paris 2003, IV, 256260; B. Heller, c, A, XIII, 5-6; R. F. Johnson, Og, IDB, III, 591; Og, EJd., XII, 1341-1342. Nebi Bozkurt

UCB
() Kendini beenme, bbrlenme anlamnda ahlk terimi. Szlkte amak, hayret etmek, yadrgamak mnasndaki acb kknden isim olan ucb bir kimsenin hak etmedii bir mertebeyi kendinde vehmetmesi eklinde tanmlanr (et-Tarft, ucb md.; Rgb el-sfahn, e-era, s. 306). Szlklerde ucb genellikle vnme, kibir, tekebbr diye aklanrsa da (mesel bk. Lisnl-Arab, acb md.; Tcl-ars, acb md.) limler bu kavramlarn birbirinden farkl olduunu belirtir. Mesel er-Riye li-ullh adl eserinde (s. 371, 377) ucb, kibir ve bunlarla ilikisi bulunan ahlk kusurlar geni biimde ele alan Hris elMuhsib kibrin ucbden doduunu kaydeder. bn Hazm ucb kendini beenme, vnme, kibir ve byklenmenin asl olarak gsterir ve birbirine yakn anlamlar tadndan ou insann bu kelimeleri ayrt etmekte glk ektiini ifade eder (el-Al ves-siyer, s. 73-74). Mverd kiinin itibar ve mevkisiyle gururlanmasna kibir, faziletleriyle vnmesine ucb (icb) denildiini syler ve bunlarn ikisinin de faziletleri silip gtrdn kaydeder (Edebd-dny ved-dn, s. 228). Gazzlye gre kibir toplum iinde grlen bir durumdur, zira insanlar birbirine kar byklk taslar. Ucb ise psikolojik bir hal olup tek bana yaayanlarda da bulunabilir (y, III, 343-344). Baz kaynaklarda ucbn ileri derecesine idll denilmitir. Buna gre ucb yaplan iyilikle bbrlenmek, idll iyilie karlk beklemektir (Muhsib, s. 343-344; Gazzl, III, 371). Ucb kavram Kurn- Kermde ahlkla ilgili anlamyla bir yette gemektedir. Burada mslmanlara Huneyn Gazvesi esnasnda saylarnn okluuyla bbrlendikleri hatrlatlmakta, yanl olan bu davrann kendilerine zarar verdiine iaret edilmektedir (et-Tevbe 9/25). Kuranda ayrca kibr (M. F. Abdlbk, el-Mucem, kbr md.), ulv (Ynus 10/83; el-sr 17/4; el-Kasas 28/4), ihtiyl (en-Nis 4/36; Lokmn 31/18; el-Hadd 57/23), istin (el-Leyl 92/ 8; el-Alak 96/7) ve merah (el-sr 17/37; Lokmn 31/18; el-Mmin 40/75) gibi ucbe yakn mnalar tayan kavramlar gemektedir. zzet kelimesi de iki yerde inkrclar iin kendini beenme anlamnda kullanlmtr (el-Bakara 2/206; Sd 38/2; kr. Rgb el-sfahn, el-Mfredt, azz md.). Birok yette insanlarn meziyet ve stnlk saydklar zel durumlarndan dolay bbrlendikleri kaydedilmekte ve bu tutum yerilmektedir. Mesel d kavmi, Bizden daha gl kim var! diyerek bbrlenmi, bu yzden korkun bir felketle yok edilmitir (Fusslet 41/15). ok zengin hazinelere sahip olan Krn bunlar kendi bilgisi sayesinde elde ettiini iddia edip gurura kaplnca benzer bir kbete uramtr (el-Kasas 28/78). Mekke mrikleri de mslmanlar aalar, onlara kar mallar ve oullarnn okluuyla vnrlerdi (Sebe 34/35). Bu yetler incelendiinde Chiliye insanyla slm benimseyenin karakter farkllnn bu konuda ortaya kt grlr. Kurn- Kerm muhataplarndan, kibir ve kendini beenme gibi Chiliye karakterini oluturan eilimlerden ruhlarn arndrarak gerek ululuk ve ycelik sahibi Allaha inanp teslim olmalarn ister. Dinin adnn slm olmas da tevazu ieren bu teslimiyetle irtibatldr. Din mnada kfir, insanlar kk gren ve kendisiyle vnen kiidir (Izutsu, Kuranda Allah ve nsan, s. 187-192; Kuranda Din ve Ahlk Kavramlar, s. 193, 195). Kurann genelinde Allahn yceliine vurgu yapan; kulluun ruh ve amel planda Allaha teslimiyetle gerekleecei, dolaysyla kendini beenme ve bbrlenme gibi benlik iddias tayan davranlarn slm ahlkla badamayaca inancn telkin eden; kulun Allah, insan

ve dier varlklarla ilikisini byle bir zemine oturtmasn isteyen bir anlatm hkimdir. Hadislerde kibir ve gururla ilgili eitli kavramlar yannda ucb ve ayn kkten baz kelimeler de yer alr (Wensinck, el-Mucem, acb md.). Bunlarn birinde Hz. Peygamber kiinin dindarlyla bbrlenmesinin tehlikesine dikkat ekmitir (Msned, II, 390). Benzer bir ifade kiisel grlerini beenenlere dair hadiste gemektedir (Eb Dvd, Edeb, 17). Tbin limlerinden Mesrk b. Ecdan, lmin ba Allah korkusu, cahilliin ba kiinin bilgisiyle bbrlenmesidir dedii nakledilir (Drim, Muaddime, 30). Ahlk kitaplarnda ska zikredilen bir hadiste (mesel bk. Muhsib, s. 336; Gazzl, III, 369) eyin helk edici olduu belirtilmi, bunlar cimriliin esiri olmak, tutkulara balanmak ve kendisiyle vnmek eklinde sralanmtr. Dier bir hadiste insann, vcut bakmna ve giyim kuamna nem vermekten holanmasnn kibir saylp saylmayaca sorusuna cevaben Reslullahn Hayr, bunlar gzeldir ve Allah gzeli sever dedii ifade edilmitir (Msned, I, 399). Kibir, ucb ve tevazu kavramlar ahlk ve tasavvuf kitaplarnda genellikle birlikte ele alnmtr. Mesel Muhsibnin er-Riye li-ullh adl eserinde ucb ve kibir konularnn, Rgb elsfahnnin e-era il mekrimi-erasnda kibir-tevazu, vnme ve ucbun pe pee incelendii grlr. Gazzlnin y ulmid-dninin krk ana blmden biri Kibir ve Ucbn Yerilmesi baln tar, tevazu da bu blmde incelenmitir. bn Kuteybenin Uynl-abr, bn Abdlber enNemernin Behcetl-meclisi, Nveyrnin Nihyetl-erebi gibi edeb-ahlk eserlerde de anlan konular bir arada ilenmitir. Tasavvuf ahlkn ilk melliflerinden olan Muhsib er-Riyenin Kitbl-Ucb adl blmne ucbn ahlk ve itima zararlarn anlatan ifadelerle balar. Ona gre bir kimsenin kendini beenmesi ucb, insanlar aalamas tekebbrdr (s. 371). Ucbn asl sebebi kiinin kendini bakalarndan daha deerli grmesidir ve kibir, vnme gibi kt huylar bundan doar. Nitekim blsin kendini demden stn grmesi (el-Arf 7/12; Sd 38/76) onu kibre ve isyana gtrmtr. Birok insanda bulunabilen ucb gnahlar grmeyi engelleyen, hata ve ktlkleri gzel gsteren, yanl davranlar doru zannettiren bir fettir. Sapkla nclk edenler ucb yznden helk olmutur. Abdullah b. Mesd insan felkete sevkeden iki eyin mitsizlik ve ucb olduunu syler. Zira mitsizlie kaplan kii gnahlarnn balanmayacak derecelere ulatn dnerek tvbeyi brakr ve sonuta kendini tamamen ktle terkeder. Ucb de insana nefsini tertemiz gsterip gnahlarnn farkna varmasn engeller. Bu sebeple, nsan ne zaman kt olur? sorusuna Hz. ie, yi olduunu zannettii zaman cevabn vermitir (a.g.e., s. 335-337). Kiinin bbrlenmesi onun dini veya dnyasyla ilgilidir. Dinde bbrlenmenin sebebi ilim, amel, doru ya da yanl grler; dnya ile ilgili bbrlenmenin sebebi benlik tutkusu, zenginlik, soy sop, evlt ve akraba okluu olabilir. Muhsib ucb sebeplerini incelerken bu konudaki yanlglar ve bunlar dzeltme arelerini gsterir. Ucb hakkndaki temel yanlg insann nefsiyle ilgili bilgisizlii ve kavutuu nimeti kendinden bilmesi, ucbn aresi kiinin nefsini tanmas, nimet sahibinin Allah olduunu bilmesi ve Ona kretmesidir (a.g.e., s. 338-371). Ucb konusunu genie ele alan limlerden biri de bn Hazmdr. Ucbn ilim, amel, fikr derinlik, soyluluk, makam gibi gerek bir stnle iaret edebilecei gibi temelsiz ve anlamsz bir duygudan da kaynaklanabileceini belirten bn Hazm insann, kiiliini zedeleyecek basit davranlardan uzak durmasn salayacak dzeyde onurlu duruunu fazilet sayar; bazlarnda bu tutumun bakalarna kar

g kullanmaya, zorbala, zulm ve saldrganla kadar varabileceini belirtir. Bu kiiler gleri orannda ktlk ilemekten ekinmezler; yeterince gleri yoksa kendilerini ver, bakalarn yerip alaya alrlar. Bbrlenenlerin ruh hallerini de tahlil eden bn Hazm bu duygunun akl ve zek ktlndan doduu sonucuna varr. nsan bu yeteneklerden yoksun olduu lde kendini akll ve zeki sanr. Nitekim mecnun ve sarho akl banda olanlar, cahil filozoflar ve limleri, kk ocuk tecrbeli yallar alaya alr; ayak takm akll ahsiyetleri kmser. bn Hazm ayrca akl, zek, bilgi, mevki, cesaret, servet, hret, gzellik, asalet gibi bbrlenmeye yol aan eyleri sralayp her birinden kurtulma arelerini anlatr. Hibir kusuru bulunmadn sanan kii aresiz bir belya dm demektir. Gerekte peygamberler dnda kusursuz insan yoktur. Kendini kusursuz grmek en byk kusurdur ve tam bir akl yoksunluudur (el-Al ves-siyer, s. 65-76). Gazzl, y ulmid-dnin ucbe ayrd blmnde (III, 369-378) bu huyun ktln ve zararlarn ifade eden yet ve hadislerle slm byklerinin szlerini aktardktan sonra mahiyetini inceler. Buna gre ucb, insann kendinde din veya dnyev bir stnlk bulunduunu zannetmesi sonucunda ortaya kar. Bir kimsenin stnln kaybetmekten korkmas ve onu Allahn bir nimeti bilerek mutlu olmas ucb deildir. Ucb sahip bulunduu stnl Allahtan deil kendinden bilmektir. Kiinin, birine iyilik yaparak bunu bytmesi ve iyilik ettii kimseyi minnet altnda brakmas da ucbdr. Gazzl, dier kt huylar gibi bir ahlk hastal kabul ettii ucb tedavi etmenin yollarn da ayrntl biimde anlatr. Sonuta ucb cahilliin dourduu bir hastalktr ve tedavisi bilgiyle mmkndr. Kendinde bir stnlk gren kii bunu verenin Allah olduunu bilmeli, nefsine deil Allahn lutfuna hayranlk duymal, Ona minnettar kalmaldr; ancak bu sayede ucbden kurtulabilir. Gazzl, ucbn sebeplerini inceledii blmde geni lde Muhsibnin er-Riye liullhndan yararlanmakla birlikte konuyu daha sistemli ve bilimsel ekilde ele almtr. Ahlk kitaplarnda ucb, ahlkla ilgisi yannda modern psikolojideki narsizme yakn bir anlamda psikolojik ve pedagojik boyutuyla da incelenmitir. Mesel Eb Bekir er-Rz ucbn kendini sevmekten kaynaklandn syler ve insann iyi zelliklerini abartrken kt zelliklerini nemsiz grdn, bu eilimin glenmesinin ucbe dntn belirtir. Rzye gre ucbn en tehlikeli yan onu besleyen sebeplerin nemsiz saylmasdr. Bu durumdaki insann ucbden kurtulmas mmkn deildir (e-bbr-rn, s. 46-47). Rzden yararland bilinen Ebl-Ferec bnl-Cevz de ayn grleri tekrarlar (e-bbr-rn, s. 25-26). Ucbn aslnn ben sevgisi olduunu syleyen Rgb el-sfahn, Bir eye kar hissettiin lsz sevgi gzn kr, kulan sar eder melindeki hadiste (Eb Dvd, Edeb, 116) buna iaret edildiini, bu anlamda gz kr, kula sar olanlarn artk kendi kusurlarn gremeyeceklerini kaydeder (ayrca bk. KBR; TEVAZU).

BBLYOGRAFYA

Msned, I, 399; II, 390; Muhsib, er-Riye li-ullh (nr. Abdlkdir Ahmed At), Beyrut 1405/1985, s. 335-371, 377, 383, 391, 395, 411; bn Kuteybe, Uynl-abr (Tavl), s. 381-388; Eb Bekir er-Rz, e-bbr-rn (nr. P. Kraus, Resil felsefiyye iinde), Kahire 1939, s. 4647; Mverd, Edebd-dny ved-dn (nr. M. Ebl-Hayr es-Seyyid - Muhammed e-erkv), Beyrut 1425/2004, s. 228-234; bn Hazm, el-Al ves-siyer, Beyrut 1405/1985, s. 65-76; bn

Abdlber, Behcetl-meclis, I, 437-442; Rgb el-sfahn, e-era il mekrimi-era (nr. Ebl-Yezd el-Acem), Kahire 1405/1985, s. 306-307; Gazzl, y, III, 343-344, 369-378; EblFerec bnl-Cevz, e-bbr-rn, Dmak 1348/1929, s. 25-26; Nveyr, Nihyetl-ereb, III, 370-375; T. Izutsu, Kuranda Allah ve nsan (trc. Sleyman Ate), Ankara 1975, s. 187-192; a.mlf., Kuranda Din ve Ahlk Kavramlar (trc. Selahattin Ayaz), stanbul 1991, s. 193, 195. Mustafa arc

UCEYLYYE
() Kdiriyye tarikatnn Ebl-Abbas Ahmed b. Ms b. Uceyl el-Yemenye (. 690/1291) nisbet edilen bir kolu (bk. KDRYYE).

UCEYM
() Ebl-Bek (Eb Al) Hasen b. Al b.Yahy el-Uceym el-Hanef el-Mekk (. 1113/1702) Hadis, fkh ve tasavvuf limi, tarihi. 10 Reblevvel 1049 (11 Temmuz 1639) tarihinde lim yetitiren bir ailenin ocuu olarak Mekkede dodu. Atalar aslen Yemenlidir, bir sre Msrda yaam, ardndan Mekkeye yerlemilerdi. Babas Mescidi Harmda Hanef makamnn mezzini idi. Uceym nisbesi hakknda farkl grler ileri srlmektedir. Atalarnn muhtemelen bir sre Necide yerlemi olup blgenin detlerine gre yabanclara verilen Uceym nisbesiyle anldklar, ailesinin Ben Rebadan Badata yerleen Uceymlere mensup bulunduu, dedelerinden birinin dilinin pelteklii dolaysyla Arapa harfleri doru telaffuz edememesi yznden bu lakabn verildii kaydedilir. Uceym henz bir yanda iken babasnn lm zerine annesi tarafndan yetitirildi. Dokuz yanda hfzn tamamlad. Annesi vefat edince eitimini aabeyi stlendi. Muhammed b. Ali el-Buhr el-Mekkden kraat, Hanef fakihi ve Mekke mfts Przde brhimden (bn Br) fkh, on be yla yakn talebelik yapt Mlik fakihi s b. Muhammed b. Muhammed es-Selib el-Marib el-Mekkden hadis, tefsir, usl-i fkh, tasavvuf, akaid, siyer, Arap dili ve edebiyat gibi dersler ald. fi fakihlerinden Mhenn b. vaz Bmezr el-Hadram, ebrmellis ve Berzenc, mutasavvf Ku, hadis ve astronomi limi Rdn, fi fakihi, muhaddis ve mutasavvf Krn, Yemenli lim ve tarihi ill, hadis ve tefsir limi, tarihi bn Alln ve fi fakihi Zeynelbidn b. Abdlkdir et-Taber de onun hocalar arasndadr. lim tahsil ederken ders vermeye balad ve bir sre evinde talebe okuttu. Hocas s b. Muhammed es-Selibnin lmnden sonra Mescidi Harmda hocalk yapmaya devam etti. Zhd ve takv sahibi olan Uceym Msnidl-Hicz lakabyla ve yetitirdii talebelerle tannd. zellikle dnemin Hicaz, Yemen, Msr ve Suriye blgelerinde kendilerinden hadis rivayet edilen mehur limden biridir (dierleri Ahmed b. Muhammed b. Ahmed en-Nahl el-Mekk [. 1130/1717] ve Abdullah b. Muhammed b. Slim el-Basr el-Mekkdir [. 1134/1722]). Uceymnin talebeleri arasnda bn Akle, Mekke mfts Abdlkdir b. Eb Bekir es-Sddk, Tceddin b. Ahmed ed-Dehhn, Mekke mfts, kads ve Mescidi Harm imamlarndan Tceddin Ebl-Fazl b. Abdlmuhsin el-Kala, Bedreddin b. mer Hc el-Mekk, Muhammed b. Sultn el-Veld, Abdlhli el-Mezcc el-Hanef, Ziyddin Mustafa b. Fethullah el-Hamev elMekk, Muhammed Emn el-Muhibb, muhaddis bn Hamza, Muhammed b. Abdlhd es-Sind, olu Muhammed ve torunu Abdlkdir b. Yahy zikredilebilir. Medinede Mescidi Nebevde ve Tifte bn Abbas Camiinde de ders veren Uceym 3 evval 1113te (3 Mart 1702) Tifte vefat etti. Fasl mutasavvf, muhaddis ve fakih Ayy er-Riletl-Ayyiyye adl eserinde Uceymye geni yer ayrm ve onunla tanm olmaktan duyduu memnuniyeti dile getirmitir (II, 212 vd). Eserleri. 1. Tru Mekke vel-Medne ve Beytil-Madis. Bu yerlerin tarihiyle birlikte faziletleri, camileri, mezarlklar, su kaynaklar, nemli mevkileri ve ziyaret yerleri hakkndaki eserin bir

nshas Riyad Melik Sud niversitesi Ktphanesinde kaytldr (nr. 43/1; bk. Bender b. Muhammed elHemedn, s. 101). 2. el-Fetul-ayb fm yeteallau bi-manbi li eyb. Kbe rtsyle ilgili hizmetlerle grevli Ben eybe ailesine dair kk bir risle olup bir nshas Riyad Melik Sud niversitesi Ktphanesindedir (nr. 559/8; bk. a.g.e., s. 111). 3. abyaz-zevy. Mellifin Mekkedeki eitli tekke ve zviyelerde faydaland tasavvuf limleri bata olmak zere kendilerinden ders ald hocalarnn biyografisini ihtiva eden eser zellikle XI. (XVII.) yzylda Mekkenin din ve sosyokltrel tarihi bakmndan nemlidir (Drl-ktbil-Msriyye, Tarih, nr. 2410; Mektebetl-Haremil-Mekk, nr. 7; bk. a.g.e., s. 417). 4. sbls-setril-ceml al tercemetil-abdi-ell. Uceymnin kendi hayatna dair kk bir risledir (Mektebet MekketelMkerreme, nr. 6/16; bk. a.g.e., s. 426). 5. hdl-leif min abri-if. Tif ehrinin corafyas, din ve kltrel tarihi hakkndadr (nr. Yahy Mahmd es-St, Riyad 1393/1973; Tif 1400/1980; nr. Ali Muhammed mer, Kahire 1417/1996). 6. urret uyni evir-rtbe bi-ted mesili-alti fil-Kabe. Kbe iinden Kbenin dndaki imama uymaya dair bir risle olup Riyad niversitesi Ktphanesinde kaytldr (nr. 1054; bk. M. Habb el-Hle, s. 376). Uceymnin ou risle mahiyetindeki dier baz eserleri de unlardr: en-Neful-misk f umretil-Mekk, esSeyfl-mesll f cihdi adir-Resl, Marifet uru-fiyye, Bulul-meml min marifetil-mkellefi ve arl-vl, Buyetl-msterfid fil-avli bi-ati mnil-muallid, Taun-nura lil-avli bi-mni ehlil-fetre, Maharur-r bi-srrir-r, Tall-adi velmurd min edit-terbi f eyseril-amli vel-evrd, el-Ecvibetl-mardiyye alel-esiletilYemniyye (Abdullah Mirdd Ebl-Hayr, s. 172-173).

BBLYOGRAFYA

Ayy, er-Riletl-Ayyiyye, Rabat 1397/ 1977, I, 319; II, 212-225; Kdir, Nerl-men, III, 136-142; Sddk Hasan Han, Ebcedl-ulm, Beyrut, ts. (Drl-ktbil-ilmiyye), III, 167-168; Brockelmann, GAL Suppl., II, 536-537; Hediyyetl-rifn, I, 294; Kehhle, Mucemlmellifn, III, 264; Abdlhay el-Kettn, Fihrisl-fehris, II, 810-813; Zirikl, el-Alm (Fethullah), II, 205; Abdullah Mirdd Ebl-Hayr, el-Mutaar min Kitbi Nerin-nevr (nr. M. Sad el-md - Ahmed Ali), Cidde 1406/1986, s. 167-173; M. Habb el-Hle, et-Tr vel-merrin bi-Mekke, Mekke 1994, s. 370-377; Bender b. Muhammed b. Red elHemedn, el-Menhect-tr li-merri Mekketel-mkerreme, Riyad 1418/1997, s. 91-101, 417, 426. Casim Avc

U BEY
Trk devletlerinde snr boylarndaki asker gruplarn kumandan, sancak beyi. Trk devletlerinde snr kesiminde tekiltlanan sava blklerin bandaki asker lideri veya idareciyi tanmlamak zere kullanlan bu tabir, Osmanllarda snrlarda srekli akn faaliyetleri yapan ve bulunduklar blgenin ynetimini stlenen beyleri ifade eder. zellikle Anadolu Seluklu Devletinin dalmasyla birlikte Bizans snr hattnda ortaya kan Trkmen beylerine tarih terminolojide u beyi denmi, kurulan beyliklere de u beylii ad verilmitir. U kelimesi snr anlamna gelmekte olup umumiyetle gayri mslim devletlerle olan snr kesimini belirtmek iin kullanlm ve kendine has bir siyas ve kltrel oluumu iine alarak farkl bir anlam kazanmtr. Bu ekilde, daha ziyade Anadolunun gneyinde Arap ve Bizans snr blgesini, Endlste slm devletiyle kuzeydeki hristiyan krallklar arasnda kalan ara alan ifade eden sugr ile yine snr hattnda mstakil hale gelen asker blgeleri belirtmek iin kullanlan avsm geleneinin bir uzants olmutur (bk. AVSIM; SUGUR). Benzeri bir tekiltn ayn unsurlar ve gayelerle Bizans tarafnda da yer ald bilinmektedir. Snr blgesindeki hristiyan serhat tekilt akritai adyla anlmakta ve bu miras Roma mparatorluunun snr muhafaza ve ileri karakollarna dayanmaktayd. XII ve XIII. yzyllardan itibaren Anadoluda zellikle Bizansa kar savamak zere sevkedilen sava birliklerin konuland snr blgelerine dnemin Seluklu kaynaklarnda u adnn verilmi olmas, muhtemelen bu kesimde youn bir ekilde tekiltlanan Trkmen boylarnn adlandrmasndan kaynaklanmaktadr. 1204te taht yeniden ele geiren I. Gyseddin Keyhusrev yardm ve destek grd u Trkmenleri sayesinde baarya ulam, Denizli, Uluborlu ve Honas dahil u blgesine Mavrazemosu u emri olarak tayin etmi, Mavrazemos, Aleddin Keykubad zamannda da u emirliini srdrmtr. Daha sonra Denizli yresinde Trkmenlerin youn bulunduu u kesimine nanoullar adyla anlacak beyliin temellerini atan Mehmed Bey (. 660/1262) tayin edilmitir. Kaynaklarda adnn Mehmed Bey-i U eklinde gemesi dikkat ekicidir. Hatta u kelimesi XIV. yzyl ortalarna ait lhanl mal kaytlarnda oul yaplarak uct eklini almtr. Memlk kaynaklarnda da shibl-uct tabirine rastlanr. U kavram, zellikle lhanl basks karsnda Anadoluya gmek zorunda kalan kalabalk Trkmen topluluklarnn Seluklular tarafndan Bat Anadolu snr hattna yerletirilmesiyle zaman ierisinde mstakil beyliklerin ortaya kna zemin hazrlayacak derecelerde farkl bir siyasal ve kltrel nitelik kazanmtr. Ularda yerleen Trkmen boylar daha ok bir boy beyinin liderlii altnda sava birlikler olarak tekiltlanm, balangta merkeze bal ekilde faaliyet gsterirken zamanla Anadolu Seluklu idaresinin zayflamas ve lhanl vesyetine girmesi sonucu daha bamsz biimde hareket etmeye balamtr. Serhat boylarndaki u beyleri, bir taraftan Bizansa kar aknlarda bulunurken dier taraftan merkez idareye vergi verip konumlarn veya airetleri iindeki muhtelif blkler bnyesinde stnlklerini korumaya almlardr. U beyleri, genellikle ya snr hattndaki boyun beyi ya da snr hattna sevkedilmi Seluklu emrleriydi. Bunlardan zellikle ikincileri blk denilen sava topluluun banda yer almakta ve snr boyunda eitli adlarla anlacak idar blgelerinde yerlemi yahut gebe hayat tarz sren topluluklarn vergilerini toplamakta, aknlarda elde ettikleri ganimetlerle geinmekte, ayrca merkez idareye bunun karl

belirli bir pay demekteydi. Bulunduklar snr hattnda yer alan ve zamanla ieride kalan blgeler XV. asrdan kalma Osmanl tahrir kaytlarnda zemet, blk, divan, boylar sz konusu olduunda ise tr gibi terimlerle karlanmtr. zellikle blk kelimesi tamamyla asker zellii olan bir nitelik tar. Mesel Dou Karadenizde Trabzon Rum mparatorluu snrlarna yerlemi u beylerinin tekilt blk adyla geer. Bu blkler zamanla bir beyin idaresi altnda birleip mstakil beylik haline gelmeye balamtr. Osman Bey de bir u beyi olarak hem mensup bulunduu boyun beyi hem de sava blklerin lideriydi. Onun kurduu beylik gibi Bat Anadolu u blgesinde ortaya kan Karesi, Saruhan, Aydn ve Mentee beylikleri de hemen hemen ayn srelerle mstakil birer devlet konumu kazanmtr. Osmanl Beyliinin teekklnn ardndan fetihlerin Trakya ve Rumeli yakasna kaymasyla u tekilt bu kesimde yerlemitir. Balangta Trakya blgesinde faaliyet gsteren u beyleri daha bamsz hareket edebiliyorlard. Bunlarn ou mene itibariyle, artk birer Osmanl topra haline getirilmi Bat Anadolu Trkmen beyliklerinin eski emrleri ve beyleriydi. Karesi mersndan Hac lbey ile Lala hin zellikle 761den (1360) sonra Balkanlara yaylan Osmanl hkimiyetinin tesisinde nemli roller oynam birer u beyi durumundayd. Daha nce Osman Beyin silh arkadalar olan beylerin de stanbul civarndaki snr hatlarnda birer u beyi gibi hareket ettikleri bilinmektedir. lk Osmanl kroniklerinden aktarlan tarih gelenekte Aka Koca, Abdurrahman Gazi, Konur Alp, Turgut Alp, Kse Mihal gibi beyler bir nevi u beyi gibi takdim edilir ve bunlarn ftuhat Osman Bey adna yaptklar belirtilir. Ayn kaynaklar, bu yapnn ve tekiltn Rumeliye kaydrlmasyla yeni bir fetih alannn aldna iaret eder. Evrenosoullar, Mihaloullar, Turahanoullar, Balkanlardaki u blgelerinde faaliyet gsteren ve adlar en ok zikredilen u beyleridir. Bunlar ayn zamanda aknc beyleri olarak kaynaklarda yer alr. Rumeli yakasndaki bu u beyleri snr hatlarndaki faaliyetleriyle nemli saylabilecek servetler elde etmiler, hatta iktidar belirleyebilecek lde g kazanmlardr. ok defa aknlarn bamsz ekilde yrtmler, tbi olduklar Osmanl hkmdarlarnn katldklar seferlerde de tecrbeleriyle ve sava bilgileriyle nemli rol oynamlardr. Rumelide mevcut gl u beyleri, Ftih Sultan Mehmed zamanna kadar taht uruna mcadele eden Osmanl hnedanna mensup ehzadeler iin nemli bir dayanak oluturmu, bunlarn destek verdii ehzade gl bir aday olarak ne kmtr. U beyleri zellikle Yldrm Bayezidin saltanat srasnda merkezin sk denetimi altna alnm, ancak Fetret dneminde yeniden tahtn belirleyici gc haline gelmitir. II. Murad zamannda da glerini devam ettirdikleri anlalan u beyleri Ftihin merkezletirme siyasetinden etkilenmi, merkezle balar daha da glendirilmitir. Bununla birlikte sonraki dnemlerde bilhassa II. Bayezid devrindeki taht mcadelelerinde son defa etkin rol stlenmi ve taht iddiasyla Kefeden Rumeliye geen Yavuz Sultan Selime destek vermilerdir. Rumelideki u beyleri zamanla snr hatlarndaki sancaklarda sancak beyi hviyetiyle faaliyet gstermilerdir. Kendilerine timar, zemet ve haslar verilerek merkeze balanan bu beyler, fethettikleri yerlerde yaptrdklar hayr eserleriyle bu yerlerin slmlama ve Trklemesinde etkin rol oynamlardr. Bu anlamda Bat Trakyada Evrenosoullar, Tesalya kesiminde Turahanoullar ve skp yresinde Paa Yiitin evltl shak Bey ve ailesi eserleriyle dikkat eker. XVI. yzylda akn faaliyetlerinin aksamas ve snr sancaklarnn beylerbeyiliklerle / eyaletlerle (mesel Budin beylerbeyilii, Habsburg snrndaki sancaklar zerinde tam yetkili hale getirilmitir; benzeri ekilde Tmvar ve Bosna beylerbeyilikleri de zikredilebilir) irtibatl hale getirilmesi u beyi kavramnn unutulmasna yol amtr. Osmanllarn dou snrlarnda ise u beyi tabiri, gayri mslimlere kar

gaz / akn yapma ruhuna uygun bir alan olmadndan kullanlmamtr.

BBLYOGRAFYA

bn Bb, el-Evmirl-Aliyye: Selukname (trc. Mrsel ztrk), Ankara 1996, I, 100-104; II, 62, 101, 116, 144, 160, 216, 233; Aksary, Msmeretl-ahbr (trc. Mrsel ztrk), Ankara 2000, s. 53, 85, 101; kpaazde, Trih (Atsz), s. 123-128, 146-147; Oru Be Tarihi: Giri, Metin, Kronoloji, Dizin, Tpkbasm (haz. Necdet ztrk), stanbul 2007, s. 58, 60, 70; Ner, Cihannm (haz. Necdet ztrk), stanbul 2008, s. 90, 112, 334; E. Honigmann, Bizans Devletinin Dou Snr (trc. Fikret Iltan), stanbul 1970, s. 36 vd.; M. Fuad Kprl, Osmanl mparatorluunun Kuruluu (nr. Adnan Erzi), Ankara 1972, s. 122 vd.; P. Wittek, Mentee Beylii (trc. Orhan aik Gkyay), Ankara 1986, s. 1-23; Mikail Bayram, Trkiye Seluklular U Bei Denizlili Mehmed Bey, Trkler (nr. Hasan Celal Gzel v.dr.), Ankara 2002, VI, 294-298; Halil nalck, Osmanl Devletinin Kuruluu, a.e., IX, 73-83. Feridun Emecen

UD
() Telli msiki aletlerinden biri. Trkiyede ve hemen btn Arap lkelerinde ayn adla yaygn biimde kullanlr. ran, Azerbaycan, Ermenistan ve Yunanistanda da sevilen alglar arasndadr. randa bir ad barbat olup Yunanistanda uti ismiyle anlr. Organalojide ud ksa sapl lavtalarn tipik rneidir; yeryzndeki dier btn ksa sapl lavtalar (Avrupa lavtas, stanbul lavtas, in pipas, Japon biwas, Rumen kobzas) udun veya atas olan algnn birer trevidir (bk. LAVTA). Ud benzeri ilk algnn eski Msrda 19-29. slleler dneminde (m.. 1320-1085) yapld sanlmaktadr. Bu dnemden kalma kil kabartmalardan birinde udun atas saylabilecek bir alg tasvir edilmitir. Milttan nce VIII. yzyla tarihlenen kilden bir Elam figrnde de buna benzer bir alg vardr. Udun bundan yzyllar sonra mslman Ortadouda yeniden ortaya kncaya kadarki tarihi iyi bilinmemektedir. Muhtemelen eski ud gibi bu yeni ud da tek bir aa parasndan oyularak yaplyordu ve gvdesi bugnk udunkinden daha kkt; gs ise deridendi. Ssnler bu algya barbat (kaz gs) adn vermilerdir. Bir bakma uda barbatn Araplar tarafndan gelitirilmi biimi denilebilir. Arap kaynaklar, nl msikiinas Zelzele kadar (. 174/790) udun sapnn ve gvdesinin ayn aa parasndan yontulup oyularak yapldn, mstakil sapn Zelzel tarafndan getirilen bir yenilik olduunu kaydeder. Gvdenin Zelzelden sonra artk oyularak deil aa dilimleri yan yana getirilerek yapld tahmin edilebilir. Esasen ud ile barbat arasndaki en nemli fark barbatn nisbeten kk gvdeli ve deri gsl olmas, udun ise daha byk bir gvdesi ve bu yzden tahtadan bir gsnn bulunmasdr. Arapa ud d aac demektir; muhtemelen ilk udlarn gs bu aatan yaplmtr. Henry George Farmer da algya ud adnn bu ahap gs dolaysyla verildiini ifade eder. Ud kelimesi ilk defa VII. yzyla ait Arapa metinlerde geer. Ancak sonraki ran ve Arap metinlerinde barbat, ud ve tumbur kelimeleri grlmektedir. Frbnin ud ald ve bu algda baz deiiklikler yapt belirtilmektedir. Frb dneminde de muhafaza edilen udun sapndaki destan adl perde balar X. yzyln sonuna doru terkedilmitir. En pest tel olan bam telinin ne zaman ve kimin tarafndan eklendii bilinmemektedir. XX. yzyln ilk eyreine kadar en tiz telin altna balanan bu tel tizden peste doru srayla balanan br tellerin dzenini bozuyordu. Bu durum bam telinin en ste alnmasyla dzeltilmitir. Ud nceleri tahtadan bir mzrapla alnmaktayd. Endlsl msikiinas Ziryb (. 230/845) kartal teleinden yaplan mzrab yaygnlatrm (gnmzde genellikle esnek plastikten mzraplar kullanlmaktadr), udun spanyaya geiinde de nemli rol oynamtr. Modern organalojinin kurucusu kabul edilen Curt Sachs, udun Avrupallarca benimsendiinde sapna yeniden perde balann Batllarn deikenlie ve belirsizlie deil kesinlie nem vermesiyle aklar. Halbuki mslmanlar udun sapndaki perde balarn, deikenlik ve belirsizliklerden holandklar iin deil nameye dayal msikilerinin nazariyatlarca tesbit edilen aralklardan ok daha fazlasn gerektirmesinden karmlardr. Bugn Trkiyede kullanlan udun dier slm lkelerindeki udlardan hemen hibir yapsal fark yoktur. Ancak Arap udunun tel

boyunun Trk udundan yaklak 1 cm. daha uzun olduunu (59,5 cm.) ve Arap udlarnn bir ses daha pest akortlandn belirtmek gerekir (Arap udunun nev perdesi Trk msikisindeki rgh perdesine tekabl eder). Zamanmzdaki yapsn ud baz kk deiiklik dnda yaklak bin yldan beri korumaktadr. algnn insan kucan dolduran iri gvdesini yirmi kadar hill biimli ahap dilim oluturur. Sap bir takoz araclyla gvdeye taklr. Burgulua doru daralan bu yass sapn gvdeyle birletii yerdeki genilii yaklak drt parmaktr. Sapla 45 derecelik bir a yapan burguluk dar ve uzun bir S izer; kulak ad da verilen akort burgular burgulua yandan girer. Bam teli dndaki br be tel ifttir. Gnmzde naylon tellerin kullanld en alttaki iki ift tel (nev ve gerdniye telleri) eskiden barsaktand. Dier tellerin hepsi ipek stne gm veya bakr sargldr. Bu teller en yaygn biimde tizden peste doru gerdniye, nev, dgh, hseynairan, kaba bselik ve kaba rak yahut kaba hseynairan (sol, re, la, mi, si ve fa# veya mi) perdelerine akortlanr. Her tel dorudan, gse yapk olan tel takozundan (udda bu ayn zamanda ana eiktir) kar ve burgulukla sapn birletii yerdeki dip eikten aarak burgusuna sarlr. Udun gs yaklak 1 mm. kalnlnda ladin veya kknar tahtasndan bir levhadr. Bunu alttan destekleyen talara balkon ad verilir. Gste ounlukla, ikisi kk ve yanda bulunan yuvarlak delik vardr. Bunlar gl veya kafes denen ssl oymalarla kapatlmtr. Avrupa lavtas gibi gsnde byke tek bir delik yer alan udlar da vardr. Byle udlara daha ok Araplarda rastlanr. Son yllarda Arap lkelerinde Badat kkenli, yuvarlak olmayan, oval delikli ve kafessiz udlar da yaygnlamaktadr. Oturularak kucaa alnan ud stten sa kolla, alttan sa bacakla sktrlr; sa eldeki mzrapla alnr, tellere ise sol elin parmaklaryla baslr. XV ve XVI. yzyllarda Osmanl saraynda byk rabet gren ud XVII. yzylda terkedilmitir. Ny Osman Dedeye (. 1142/1729) kadar btn nazariyatlar perdeleri udun sap zerinde iaret etmilerdi. lk defa Osman Dede perdeleri ney zerinde gstermitir. Kantemirolu da ayn dnemde perdeleri tamburun sap zerinde iaretlemeyi tercih etmitir. Bylece Osmanl dnemi msikisinde birinci ud dnemi nazar ynden kapanmtr. Gerekte bu husus bestekrlkta Osmanl slbunun doduu dneme rastlar ve nazariyatn da Osmanllamas anlamna gelir. XIX. yzyln sonlarna doru ud yeniden klasik Trk msikisi alglar arasna katlmtr. Ancak eski udun gsnn iki yanndaki ard yanaklar kaybolmu, tel says beten altya kmtr. Bu ikinci dnemde stanbulda ud alanlarn saysnda byk art grlmeye balanm, bu arada pek ok ud imalthanesi almtr. maltlarn en nls Rum asll Manol Usta idi. Ayn dnemde saylar hzla artan msiki dkknlarnda bir yandan ud sat yaplmakta, bir yandan da ud eitimi verilmekteydi. Bu devirde amatr veya profesyonel pek ok d yetimitir. Bunlarn iinde fasllarda ve plaklarda alan d fet (Hapet Msrlyan), d Arak (mlekiyan), Msrl brhim, d Smi Bey, baz plaklarda Tanbr Cemil Beyin kemenesine elik eden d Fethi Bey, daha ok konaklardaki meclislerde grnen d Nevres Bey (Orhon), Avrupa virtozluun ilk temsilcilerinden Ali Rifat (aatay), Sedat (ztoprak) ve Refik Talat (Alpman) beylerle ilk ud ve viyolonsel derslerini Ali Rifat Beyden alan erif Muhittin Targan ve zellikle 78 devirli plak dneminin hkimi konumundaki Yorgo Bacanos anlmaldr (Trkiyede yaplan ilk plak kaytlarnda en nemli iki alg ud ve kemand). Yumuak ve temiz ses karmak iin ksele mzrap kullanan Nevres Beyin tarz mzrab eikten olabildii kadar uzaa vurmaya dayalyd. Muhtemelen bu r Ali Rifat Bey amtr. rencisi

erif Muhittin de ayn tarz benimsemi, kendisine Avrupal virtozlar rnek alarak udun tekniini grlmemi lde gelitirmitir. Daha sonra Badat Konservatuvarnda yetitirdii Cemil ve Mnir Beir kardelerle Selman kr araclyla onun teknii btn Arap lemine yaylmtr. Nevres Beyinkinden daha sert bir mzrap kullanan Yorgo Bacanos, mzrab eie yakn vurarak gl ve enerji dolu bir ses elde etmeyi tercih etmitir. Cemil Beyin tamburunu andran alyla Yorgo Bacanos kendinden sonraki hemen btn dleri etkilemitir. Cinuen Tanrkorur ile ud icras yeni bir slp kazanm, o da Cemil Beyin tamburundan etkilenmitir. Fakat Bacanosun tersine bol vibratolu ve glissandolu, ancak az mzrap kullanmaya dayal bir ala ynelmitir. Tanrkorurun slbunda tn birliini bozmamak iin bir name tamamlanncaya kadar ayn telde kalnmas, ileri pozisyonlar kullanlarak algnn pest telleriyle melodinin desteklenmesi de nemlidir (Tanrkorurun hazrlad Ud Metodu 1970te Trkiye Radyo ve Televizyon Kurumu tarafndan dle lyk grlm, ancak eser henz yaymlanmamtr). Gnmzde gerek Trkiyede gerekse Arap lkelerinde geleneksel saylan slbu yaatmaya ynelenlerin yan sra udu gitar gibi kullanmay seen icraclar da yetimektedir.

BBLYOGRAFYA

Ali Salh, Hocasz Ud renmek Usl, stanbul 1326; a.mlf., lveli Ud Muallimi, stanbul 1340; Muallim Fahri [Kopuz], Nazar ve Amel Ud Dersleri, stanbul 1336; Ceml Ber, el-d ve aratu tedrsih, Badad 1961; Mahmut Ragp Gazimihal, Musiki Szl, stanbul 1961, s. 259-260; C. Sachs, Ksa Dnya Musikisi Tarihi (trc. lhan Usmanba), stanbul 1965, s. 16; a.mlf., The History of Musical Instruments, New York 1968, s. 253-255; Mahmoud Guettat, La musique classique du Maghreb, Paris 1980, s. 234-238; Rauf Yekta, Trk Musikisi, s. 89; a.mlf., Trk Sazlar: 2, MTM, sy. 4 (1331), s. 137-139; H. G. Farmer, Studies in Oriental Music (ed. E. Neubauer), Frankfurt 1986, II, tr.yer.; a.mlf., Zelzel, A, XIII, 507-508; A. Shiloah, The Dimension of Music in Islamic and Jewish Culture, Aldershot 1993, s. 179-205; Sermet Muhtar Alus, stanbul Yazlar (haz. Erol adi Erdin - Faruk Ilkan), stanbul 1994, s. 191-194; erif Muhiddin Targan, Ud Metodu (nr. Zeki Ylmaz), stanbul 1995; The New Grove Dictionary of Musical Instruments (ed. Stanley Sadie), New York 1995, III, 687-693; Habib Hassan Touma, La musique arabe, Paris 1996, s. 91-95; Hakk Sha Gezgin, Edeb Portreler (haz. Beir Ayvazolu), stanbul 1997, s. 343-345, 375-377; Mutlu Torun, Ud Metodu, stanbul 2002; smail Baha Srelsan, Uda Dir, MM, sy. 211 (1965), s. 197-198; C. E. Bosworth v.dr., Ud, EI (ng.), X, 767-773. Fikret Karakaya

el-UDDE
) ( Eb Yal el-Ferrnn (. 458/1066) fkh usulne dair eseri. Tam ad el-Udde f ulil-fhtr (bn Eb Yal, III, 384). Eserin usul konularnn tamamn ihtiva eden ilk sistematik Hanbel usul kitab olduunu sylemek mmkndr. nceki Hanbel limlerinin usul alanndaki grlerini iermesi ynyle el-Udde Hanbeller asndan, Cesssn elFulnn Hanefler asndan sahip olduu neme sahiptir. Eserin mevcut tek nshasnn sonundaki kaytta 428 (1036-37) ylnda tamamland belirtilmektedir. el-Uddenin banda fkh ve fkh usul tanmlaryla delillere genel bir bak yapldktan sonra tanmlar ve harfler balklaryla geni bir girie yer verilmi, birinci blmde fkh usul terimleri yannda baz mantk ve kelm terimlerinin tarifi yaplm, ikinci blmde fkh hkmleri ilgilendiren harflerin anlamlar aklanmtr (I, 67-212). Kelveznnin et-Temhdi ile Ebl-Vef bn Aklin el-Vnda devam ettirilen bu yntem daha sonraki Hanbel usul kitaplarnda terkedilmitir. Ana konularn (bab) altnda emir, nehiy, umum, nesih, haberler, icm, taklid, kyas, illet, sual, cevap ve muarzann ksmlar, ictihad eklinde sraland eserde alt konular mesele ve fasl bal altnda verilmitir. elUdde, Ahmed b. Hanbelin kulland baz ifadelerin ne anlama geldiine ilikin ksa bir blmle sona ermektedir. Eserin banda yaplan taksimde deliller asl, mefhml-asl ve istishbl-hl olmak zere e ayrlmtr. Asl kapsamnda kitap, snnet ve icm yer alr. Hitabn delletiyle ilgili konular mcmel ve mufassal (mbeyyen) eklinde birinci asl (kitap) erevesinde ele alnmtr. Mefhml-asl kapsamnda ise mefhml-hitb (mefhml-muvfaka ve lahnl-hitb), delll-hitb (mefhmlmuhlefe) ve manel-hitb (kyas) yer alr. stishbl-hl de beretz-zimme istishb ve istishbl-hlil-icm eklinde ikiye ayrlr. Hitabn delletinin asl ve mefhml-asl eklindeki bu ayrmnn ana hatlar itibariyle kelmc usulclerin mantuk-mefhum eklindeki ayrmna denk dt sylenebilir. Delillerin ve dellet ekillerinin buna benzer tasnifini baz farkllklarla Ferrdan nce bn Frekte grmek mmkndr (M. Hassn brhim, s. 549, 560, 566, 575, 620). Mesel Ferr, fehvel-hitb ve lahnl-hitb mefhml-hitb kapsamnda deerlendirirken bn Frek bunlar dier iki ksmla birlikte drde ayrd makll-asl bal altnda ele almtr. el-Uddede farkl grlere temas edilirken yle bir yntem izlendii grlr: Mellif, konunun banda tercih ettii gr belirtip o konuda Ahmed b. Hanbelden gelen rivayetleri sralam, ardndan dier ekol ve usulclerin grlerini zikretmi, daha sonra benimsedii grn gerekesini ortaya koyarak bu gre ynelik muhtemel itirazlar cevaplama yoluna gitmi, son olarak da muhalif grlerin gerekelerini kaydedip bunlara cevap vermitir. Bu adan bakldnda el-Udde Hanbeller yannda Hanef, fi, Ear ve Mutezil usulclerin grlerini inceleyen, az da olsa Mlik ve Zhirlerin grlerine deinen mukayeseli bir eserdir. Mellif ekollerin kendi iindeki gr farkllklarn ihmal etmemekle birlikte baz konularda bu hususu dikkatten karmtr. Mesel Haneflere nisbet ettii mutlak emrin fevri gerektirdii gr (I, 282) Kerh ve Cesssa ait olup (el-Ful, I, 295) Haneflerde hkim gr bunun aksi ynndedir (kr. emsleimme es-Serahs, I, 26). Mutezileye izfe ettii mutlak emrin nedbe delleti ynndeki gr de (I, 229) Eb Him ve

Kd Abdlcebbra aittir (kr. el-Mun, XVII, 107; Ebl-Hseyin el-Basr, I, 50-51). Mellif, kelmla balantl konularda Mutezileye muhalif olarak Ear bak asn benimsemekle birlikte (mesel bk. I, 90, 216; II, 392, 422) birok konuda onlardan ayrlr (mesel bk. I, 214, 222; IV, 1243). Fkh mezhepleri asndan ele alndnda benimsedii grlerin Haneflerden ziyade filerinkine yakn olduu grlr (mesel bk. II, 432, 441, 448, 550, 559, 615, 703; III, 788, 814, 885; IV, 1346, 1409). Bununla beraber Haneflerin usul anlaynn belirgin zelliklerini tayan birok meselede onlarn grn benimser (mesel bk. II, 376-380; IV, 1196, 1379; V, 1604-1610). Sonraki Hanbel usulcleri tarafndan pek kabul grmeyen baz grlerine unlar rnek verilebilir: simlerin szlk anlamlar er anlamlarna nakledilmez (I, 190; kr. Kelvezn, II, 252; Ebl-Vef bn Akl, II, 426; Muvaffakuddin bn Kudme, s. 173; Tf, I, 490-492); erin gelmesinden nce fiillerde asl hkm haramlktr (IV, 1243; kr. Kelvezn, IV, 269-282; Ebl-Vef bn Akl, V, 259262; Ali b. Sleyman el-Merdv, II, 765; bnn-Neccr el-Fth, I, 325); farz ve vcip birbirinden farkldr (II, 376; kr. Ebl-Vef bn Akl, III, 163; Tf, I, 274; Ali b. Sleyman el-Merdv, II, 836; bnn-Neccr el-Fth, I, 351-352). Usulclere ve onlarn eserlerine yapt atflardan Ferrnn el-Uddede kendi zamanna kadar yazlan usul kitaplarnn byk bir blmn grd, onlardan istifade ettii ve mevcut usul birikimini yanstmaya alt anlalmaktadr. Dier ekollere nisbetle Haneflerin grlerine daha ok yer vermitir. Bunda babasnn Hanef mezhebine mensup bir fakih ve muhaddis olmasnn da (DA, X, 253) etkisi dnlebilir. Haneflerin grleri iin bavurduu kaynaklarn banda Cesssn el-Ful gelmektedir. Ancak Haneflerin grlerinden yalnz faydalanmakla yetinmemi, benimsedii gr ve deerlendirmeleri bu eserden iktibas etmitir. Mesel beyann tanm, beyan eitleri, beyana ihtiya duyan eyler ve kendisiyle beyann yapld eylere dair konular ok az bir tasarrufla Cesssn eserinden aktarmtr (el-Udde, I, 100-130; kr. el-Ful, I, 238-258). Bunun dnda Haneflerin grleri balamnda istifade ettii ve tercihlerine yer verdii kiiler arasnda Kerh ve Eb Abdullah Muhammed b. Yahy el-Crcn nemli yer tutmaktadr. Eserine atfta bulunmasndan hareketle (II, 666) Bkllnnin et-Tarb velirdn grd ve Ear usulclerine nisbet ettii hususlarda bu kaynaktan faydaland anlalmaktadr. Kd Abdlcebbr ve Ebl-Hseyin el-Basrnin eserlerine atf yapmamakla birlikte Mutezileye nisbet ettii grlerde onlarn eserlerinden faydalandn sylemek mmkndr (muhkem ve mtebihin tanm konusunda isim belirterek Ebl-Hseyin el-Basrye atfta bulunur [II, 6879]; el-Mutemedde yer almayan bu tanmlar Ferr muhtemelen Basrnin elUmede yapt erhten aktarmtr). Mellif eserinde akaid, tefsir ve ulml-Kurn, hadis ve ulml-hads, fkh ve Arap dili konusunda yararland birok esere atfta bulunmutur (neredenin girii, I, 37-47). Usulcler tarafndan fkh usul yazmnda izlenen, kelmclarn ve fakihlerin yntemi eklindeki ayrmn esasn, usul kurallarn mezhep imamlarndan gelen rivayet ve grler dorultusunda tesis etme dncesinin meydana getirdii kabul edilecek olursa genelde Hanbellerin ve zelde Ferrnn el-Uddede fakihler yntemini izlediini sylemek mmkndr. Zira usul kurallarn Ahmed b. Hanbelden gelen rivayetler dorultusunda oluturmaya byk zen ve gayret gstermitir. yle ki, her konunun banda o konudaki usul kuraln belirlemeye ynelik olarak Ahmed b. Hanbelden nakledilen rivayetleri sralam ve tercihini buna gre yapmtr. Aktard rivayetleri rvileriyle

birlikte veren Ferr, bulabildii btn rivayetleri tercih ettii grn Ahmed b. Hanbele aidiyetini desteklemek iin kullanmtr (mesel bk. II, 448-453). Ayrca bu rivayetlerin meseleye nas, zhir, iaret ya da m yoluyla m dellet ettiine dikkat ekmitir (mesel bk. I, 215, 224, 248, 293, 339). Ahmed b. Hanbelden gelen farkl grlere dayanak tekil edecek rivayetlere yer verip bunlardan birini tercih etmitir (mesel bk. Hz. Peygamberin, nitelii bilinmeyen fiillerinin nedbe deil vcba dellet ettii konusu, III, 735-738; nceki peygamberlerin eriatnn Resl-i Ekremi, dolaysyla mmetini de balad konusu, III, 753-757). Hanbel usulcleri arasndaki ihtilflar da esasen Ahmed b. Hanbelden nakledilen farkl rivayetlerin tercihinden kaynaklanmaktadr. te yandan Ferrnn genelde kelmc usul anlayna kar menfi bir tavr sergilemesi, fer konularda inceleme yapmadan nce usuln renilmesinin mmkn olmadn (I, 70) ve usul bilmekle beraber fr-i fkh bilmeyenlerin muhalefetinin icmnn teekklnde dikkate alnmayacan ifade etmesi de (IV, 1136) bu eserinde fakihlerin yntemini izlediini sylemeye imkn veren karneler arasnda saylabilir. el-Udde bata Ferrnn rencileri Kelvezn ve Ebl-Vef bn Akl olmak zere Muvaffakuddin bn Kudme, Tf, emseddin bn Mflih, Ali b. Sleyman el-Merdv ve bnn-Neccr el-Fth gibi birok Hanbel usulcnn eserlerinde kulland temel kaynaklardandr. Eser zerine mellifin kendisi Mutaarl-Udde adyla bir alma yapmsa da (abatl-anbile, III, 384) gnmze ulamamtr. el-Udde, Ahmed b. Ali Seyr el-Mbrek tarafndan 1977de Ezher niversitesinde doktora tezi olarak nere hazrlanm ve yaymlanm (I-III, Beyrut 1400/1980; I-V, Riyad 1414/1993), ayrca Muhammed Abdlkdir Ahmed At tarafndan iki cilt halinde neredilmitir (Beyrut 1423/2002).

BBLYOGRAFYA

Eb Yal el-Ferr, el-Udde f ulil-fh (nr. Ahmed b. Ali Seyr el-Mbrek), Riyad 1414/1993, tr.yer.; ayrca bk. neredenin girii, I, 37-47, 64; Cesss, el-Ful fil-ul (nr. M. M. Tmir), Beyrut 2000, I, 238-258, 295; Kd Abdlcebbr, el-Mun, XVII, 107; Ebl-Hseyin elBasr, el-Mutemed (nr. Hall el-Meys), Beyrut 1403/1983, I, 50-51; emsleimme es-Serahs, Ul (nr. Ebl-Vef el-Efgn), Beyrut 1393/1973, I, 26; Kelvezn, et-Temhd (nr. Mfd M. Eb Ame), Cidde 1406/1985, II, 252; (nr. Muhammed b. Ali b. brhim), IV, 269-282; Ebl-Vef bn Akl, el-V f ulil-fh (nr. Abdullah b. Abdlmuhsin et-Trk), Beyrut 1420/1999, II, 426; III, 163, 361; V, 259-262; bn Eb Yal, abatl-anbile (nr. Abdurrahman b. Sleyman elUseymn), Mekke 1419/1999, III, 384; Muvaffakuddin bn Kudme, Ravatn-nr (nr. Abdlazz b. Abdurrahman es-Sad), Riyad 1987, s. 173; Tf, eru Mutaarir-Rava (nr. Abdullah b. Abdlmuhsin et-Trk), Beyrut 1990, I, 274, 490-492; Zeheb, Almn-nbel, XVIII, 91; bn Receb, e-eyl al abatil-anbile (nr. Abdurrahman b. Sleyman b. Muhammed elUseymn), Riyad 1425/2005, I, 3; Ali b. Sleyman el-Merdv, et-Tabr erut-Tarr f ulil-fh (nr. Abdurrahman b. Abdullah el-Cibrn), Riyad 1421/ 2000, II, 765, 836; bnn-Neccr el-Fth, erul-Kevkebil-mnr (nr. Muhammed ez-Zhayl - Nezh Hammd), Mekke 1413, I, 325, 351352; Abdlkdir Bedrn, el-Medal il mehebil-mm Amed b. anbel (nr. Abdullah b. Abdlmuhsin et-Trk), Beyrut 1401/1981, s. 465; Zirikl, el-Alm (Fethullah), VI, 99; M. Hassn

brhim, bn Frek ve rhl-uliyye: el-Mutaar fil-ul, Dmak 1422/2002, s. 549, 560, 566, 575, 620. Davut lta

DEH, Abdlkdir
(bk. ABDLKDR DEH).

UDHYYE
(bk. KURBAN).

UFUK
() Grekesi (blmek, ayrmak) olan Arapa ufk (oulu fk) teriminin tanmn, eski astronomlar tarafndan bilinmesine ramen ancak Hipparchos (. m.. 120) yapm ve kresel astronomide kullanmtr. Hipparchosun ardndan bu terime Batlamyus, dnya merkezli sistemin matematiksel ayrntlarn aklad el-Mecisde ufuk dairesiyle birlikte ska yer vermitir. Kresel astronominin en nemli matematiksel paralarndan birini tekil eden ufuk sonraki astronomlar tarafndan da lmlerde kullanlacaktr. Bu arada mslmanlarn konuya yaptklar katklar ok nemlidir. IX. yzyl Trk astronomlarndan Fergn ufuk dairesini yle tanmlar (The Elements, s. 114): Yeryznde grnen gkyz ile grnmeyen gkyzn ayran dairedir ve kutbu zenittir; bu daire g ikiye blen byk dairelerdendir. XI. yzyl astronomlarndan Brn de Kitbt-Tefhmde ufuk terimini ve bileenlerini ayrntl biimde kaydeder (bk. bibl.). Gzlemcinin bulunduu noktadan yere izilen teet dzlemin gkkre ile ara kesitine ufuk ad verilir. ekl dorultusuna dik her dzlem bir ufuk dzlemidir. Dier bir ifadeyle grnn herhangi bir ekilde engellenmedii bir alanda ve havann ak olduu bir zamanda sabit bir noktadan evreye bakldnda gkyz ile yerin birbirine deer gibi grnen noktalarnn oluturduu dairesel izgiyle sabit nokta arasndaki alana ufuk denir. Sabit nokta ok dz bir alanda ise (ak deniz veya dz bir ova) ufuk daire biiminde alglanr. Buna gre drt ufuk vardr. 1. Gerek ufuk (ufk- hakk). Gzlemcinin bulunduu noktadan geen ekl dorultusunun yerin merkezine uzatlmas ve orada bu dorultuya dik olduu dnlen dzlemin gkkreyle kesitirilmesi sonucunda grlen ufuktur. Gerek ufkun meydana getirdii bu daireye byk ufuk dairesi denir. Gerek ufuk grnr ufka paralel olan ve yerin merkezinden geen dzlemdir; gkkreyi iki eit ksma ayrr. 2. Sezilen ufuk (ufk- hiss). Gzlemcinin bulunduu noktadan yere ekilen teet dzlemdir. Bir gzlemci tarafndan grlen yeryz parasn snrlayan eri alan grnr ufuktur; g gzlemciye grnen ve grnmeyen ksm olarak eit olmayan iki ksma ayrr. Gerek ufukla sezilen ufuk arasnda yer yarap kadar mesafe bulunur. 3. Matematiksel ufuk (ufk- riyz). Yeryzndeki ekl dorultusuna dik dzleme denir. Gk cisimlerinin ykseklik alar rubu tahtasyla ilgili lmlerde bu ufuk esas alnarak hesaplanr. 4. Grnr ufuk (ufk- mer / ufk- zhir). Yeryznde yksek bir dan tepesinde bulunan bir gzlemci, ceb dorultusunda e noktasnn yere teet durduunu gzlemler. Buna gre bb dairesi grnr ufuk olur. Bu durumda matematiksel ufukla grnr ufuk arasnda dec as kadar farkllk ortaya kar ve buna ufuk sapma as ad verilir. Gzlemci yksee ktka sapma as artar; yani yeryznde bulunan bir gzlemciye gre batm grnen gne yksek bir dadaki gzlemci iin henz batmamtr. Bu sebeple sapma as namaz vakitlerinin ve gndz srelerinin belirlenmesinde nem tar. Ufuk sapma as , yer yarap R[M]=e = 6,37106 ve h[m] da ykseklii olsun; kk alar iin cos c g = f elde edilir. Ufuk izgisi, ufuk dzlemi ve ufuk dairesi. Ak alanda durulan noktadan evreye bakldnda gkyz ile yerin alglanan deme noktalarnn birletirilmesiyle oluan dairesel izgidir. Yeryznde durulan bir noktadan yere teet getii dnlen dzlem de ufuk dzlemidir. Ufuk

dzleminin oluturduu embere ufuk dairesi denilir. Ufuk dairesi yeryznde grnen gkyz ile grnmeyen gkyzn ayran dairedir, kutuplar zenit (semtr-res, ba ucu) ve ndir (semtlkadem, ayak ucu) noktalardr. Bu daire g ikiye blen byk dairelerdendir. Zenit, kre zerinde evrenin merkezinden ve bir kiinin boyu istikametinden geen doru izginin bittii noktadr; bunun kart ndir noktasdr. Bir yldzn douu ve bat ufuk dairesiyle bilinir. Bu daire ekvatoru iki noktada keser. Bunlardan biri dou noktas / dou lm (nokta-i meri / meri- iitidl), dieri bat noktas / bat lmdr (nokta-i marib / marib-i itidl). Bu iki noktay birletiren doru izgi dou ve bat izgisi olarak adlandrlr. Dou noktas ile ekliptiin bir paras veya bir yldzn merkezi arasndaki yaya dou genilii (sea-i meri) ad verilir. Bu daire ile ekliptiin kesitii iki noktadan birine dou noktas (tli, birinci ev, gnein gnlk yrngesinin muayyen bir zamanda ufuktan ykseldii nokta), dierine de bat noktas (grib-i sbi) denilir. Ufuk mesafesi. Yeryz tam bir kre olarak farzedilirse ufuk mesafesi tanjant teoremine gre yle yazlabilir: OC = OA x OB Burada OC (d) ufuk mesafesi, AB (D) yerin ap, OB (h) gzlemcinin deniz seviyesinden yksekliidir. Buna gre forml d=h(D+h) ya da d=Kh(D+h) olur. Ufuk dzlemiyle konum hesaplama. Ufuk dzlemi ve ufuk dairesi vastasyla hem yeryznde bulunan bir noktann (mesel bir ehrin) hem de gkyzndeki bir noktann (mesel bir yldzn) konumu hesaplanabilir. Yeryznde D noktasnda bulunan bir gzlemcinin yerine bal olarak herhangi bir B noktasnn konumu kuzey-gney dorultusuna gre alnan aklk asna gre belirlenebilir. Ufuk koordinat sistemi. Gkyzndeki bir noktann ya da bir yldzn konumu ufuk koordinat sistemi ad verilen koordinat sistemiyle belirlenebilir. Bu sistemle bir yldzn ykseklii (ufuk dzleminden asal uzakl), zenit uzakl ve azimutu (semt ya da gney as da denir; bir yldzn gney dorultusuna gre asal uzakl) tesbit edilir. Buna gre Yde bulunan bir yldzn ykseklik as h (Yy yay), zenit uzakl z as (Yzenit yay) ve azimutu gney noktasndan itibaren a as olur. Ykseklik 0 ile 90 derece arasnda, zenit uzakl 0 ile 180 derece arasnda ve azimut gney noktasndan itibaren batya doru 0 ile 360 derece arasnda llr. Bir yldzn ufuk koordinatlar zamana bal olarak deiir. Ufuk alalmas (inhitt- ufuk). Yeryznde m tepesinde bulunan bir gzlemcinin grnr ufku kck olsun. Buna gre mk dorusunu izdiimizde ff ufku ile meydana getirdii kmf as ufuk alalma as olur. Brnnin ufuk alalma asyla yer lm yntemi. Halife Memn, belki de tarihte ilk defa dnemin mehur gkbilimcisi ve corafyaclarndan oluan bir kurula yerin evresini lerek bykln belirleme grevini vermiti. ki ayr yerde yaplan lmlerde bir meridyen dairesinin 1 derecelik yayna kar gelen uzunluk gkbilimsel yntemlerle llerek bulunan deer 360 ile arplm ve

dnyann evresinin uzunluu bulunmutur. Corafyann btn alanlarnda nemli eserler veren Brn de bu konuyla ilgilenmitir. Kulland yntemlerin ilki yukarda aklanan yntemin ayndr ve belirttiine gre elde ettii sonu da Memn dnemindeki lmleri dorular niteliktedir. kinci yntem ise kendine aittir. Brn, Hindistana yapt bir seyahat srasnda geni bir ovaya hkim yksek bir daa km ve orada lt ufuk alalma asndan yararlanarak yerin evresinin uzunluunu hesap etmitir. Yandaki ekilde l = ufuk alalma as, r = yerin yarap ve h=dan ykseklii olduuna gre, AMC geninde olur. Buradan ryi ekersek r = (r + h) cos c = r cos c + h cos c r - (r cos a) = h cos c r (1 - cos a) = h cos c den dir. = 33 h = 652 arn olduundan r = 3333 Arap mili ve evre = 2 42.000 kilometredir.

BBLYOGRAFYA

Ptolemy, Almagest (trc. R. C. Taliaferro, Great Books of Western World [ed. R. M. Hutchins], XVI iinde), Chicago 1952; Fergn, The Elements of Astronomy: Astronominin zeti ve Gn Hareketlerinin Esaslar (trc. ve nr. Yavuz Unat), Harvard 1998, s. 114; Brn, Kitbt-Tefhm li-

evili natit-tencm: The Book of Instruction in the Elements of the Art of Astrology (trc. ve nr. R. R. Wright v.dr.), London 1934, s. 48-49; a.mlf., The Chronology of Ancient Nations (trc. ve nr. C. E. Sachau), Leipzig 1879; a.mlf., el-nnl-Mesd (nr. Seyyid Hasan Brn), Haydarbd 1373-75/1954-56, I-III; Ali Kuu, Mirtl-lem (trc. Seyyid Ali Paa, nr. Yavuz Unat), Ankara 2001; Ahmed Ziya bin Rza, Rubu Tahtas Kullanm Klavuzu (s.nr. M. inasi Acar v.dr.), stanbul 2010; Slih Zeki, Kms- Riyziyyt, stanbul 1315, I, 387; a.mlf., Yeni Kozmorafya, stanbul 1331; a.mlf., sr- Bkiye: Ortaa slm Dnyasnda Trigonometri (haz. Remzi Demir - Yavuz Unat), Ankara 2003, I, tr.yer.; Ali Yar, Kozmorafya, stanbul 1933; Salih Karaali, Genel Astronomi I, stanbul 1985; Mesut Elibyk, Matematik Corafya, Ankara 2000; Yavuz Unat, Tarih Boyunca Trklerde Gkbilim, stanbul 2008; a.mlf., Eski Astronomi Metinlerinde Karlalan Astronomi Terimlerine likin Bir Szlk Denemesi, A Osmanl Tarihi Aratrma ve Uygulama Merkezi Dergisi: OTAM, sy. 11, Ankara 2001, s. 633-696; Tuba Uymaz, Seyd Ali Reisin Hlsa el-Heye (Astronominin zeti) Adl Eseri zerine Bir nceleme (yksek lisans tezi, 2009), A Sosyal Bilimler Enstits. Yavuz Unat

UGAN, Zakir Kadiri


(1878-1954) Tatar asll tarihi, mtercim. Bugnk Rusya Federasyonunda Kazann gneyinde Samarann (Kuibiev) Stavropol kazasnn Ortakandal kynde dodu. Babas imam Halim Efendi, Mendi ailesinden Abdlkadir Efendinin oludur. lk eitimini kynde tamamladktan sonra Simbirde Vel Hazret ve kir Ahund medreselerine devam etti. Ardndan Buharadaki amcas hfz Veliyyullahn yanna gitti ve orada be yl kadar slm felsefesi renimi grd. Daha sonra stanbula giderek Yakup Mustafa adyla Drlfnun lhiyat Fakltesine kaydoldu. Aralarnda Tantv Cevhernin de bulunduu hocalardan ders okudu. II. Abdlhamid devrinde ynetim kart fikirleri savunduu gerekesiyle bir ara takibata urad ve bu yzden stanbuldan ayrlp Hicaza geti. Hicazda kald iki yl boyunca eyh shak el-Hindden tefsir ve hadis, Edbl-Hicz Mehmed Ali Efendiden Arap edebiyat dersleri ald. Ardndan Msra gitti ve Ezherde Muhammediyye Medresesine girdi. Bu srada Hizbl-vatan reisi Mustafa Kmil Paann el-Liv gazetesinde drt yl sreyle siyas makaleler yazd; yine Kmil Paann kard el-leml-slm mecmuasnda mslman Trkler hakknda tarih ve itima muhteval yazlar kaleme ald. Msrda kald sre ierisinde et-Tilm dergisinin ynetimini de stlendi. 1905-1917 yllar arasnda siyaset ve ilim sahasnda faaliyet gsteren ve Tatar halknn sevgisini kazanan Zakir Kadiri, Bolevik htilli ncesinde arlk Rusyasnda yaayan mslman liderlerden Rzeddin Fahreddin tarafndan Orenburgda alan Hseyniyye Medresesine bamderris olarak davet edildi. Burada iki yl kadar hocalk yaptktan sonra yine davet zerine Ufada Ziyeddin Keml idaresinde kurulan Medrese-i liye-i Dniyyede alt yl, Medrese-i Osmniyyede yl mderrislik yapt. Bu arada bacana Viz Nevruz ile birlikte Turmu adyla bir gazete kard (19131916), bylece faal bir ekilde siyaset hayatna atld. O srada Ruslar aznlklarn okuduu mekteplerde Rusay mecburi ders haline getirmek isteyince mslman halktan bir kesim de derslerin Rusa okutulmasna taraftar oldu. Bunun zerine Zakir Kadiri, gazetesinde Trklerin kendi akademi ve niversitelerinde kendi dilleriyle renim yapmalarn savunan yazlar kaleme ald. Bu esnada gazete ve mecmualarda yer alan bir baka konu mftnn nasl tayin edilecei meselesiydi. Rusya mslmanlarnn mfts Mehmedyar vefat edince arlk ynetimi Rus yanls Saf Molla Bayezid adl bir kiiyi mftlkle grevlendirdi. Ancak mslman Tatarlar, Saf Mollay Ufadan uzaklatrd ve yerine limcan Barud mft tayin edildi. Zakir Kadiri bu gelimeler srasnda, Tatar halknn kendi topraklarnda bamsz kararlar alp mslman-Trk kltrnn hkim olmas iin uzun sre fikr-siyas bir mcadele verdi. 1917 Rus htillinde dil-Ural Trklerinin mill mcadelesine katld. Gney dil-Ural Cumhuriyetinin kurulmas zerine bir sre mill idare yesi seildi, bu esnada Maarif nzrl grevini stlendi. Ancak Bolevik htillinin ardndan idareye Ruslar tarafndan el konunca mill hkmet ine snmak zorunda kald. Zakir Kadiri ei Sniye ffet Hanmn da gayretleriyle inde Gulca Trkleri iin bir muallim mektebi, bir de ilk mektep at.

1923te Ankaraya gidip yeni kurulan Trkiye Cumhuriyeti vatandalna girdi. Bir mddet Tarsusta retmenlik yaptktan sonra dnemin Maarif Vekili Hamdullah Suphi (Tanrver) kendisini Ankaraya ararak Trk Tarih Kurumu Telif ve Tercme Heyetine ye tayin etti. Heyetin dalmas zerine bir sre tercmanlk yapt, ardndan Sleymaniye Ktphanesinde tasnif komisyonunda alt. 1936da Finlandiya Suomi Tatarlar Birlii tarafndan genlere mill terbiye vermek zere davet edildii Finlandiyada drt yl kald ve konferanslar dzenledi. II. Dnya Savandan nce Trkiyeye dnd, ilm almalarn ve tercmanlk grevini srdrd. 22 Ekim 1954 tarihinde Ankarada vefat etti ve Ankara Asr Mezarlna defnedildi. Zakir Kadiri almalarndan anlaldna gre bir sre felsefe ile de megul olmutur. ngiliz filozofu ve sosyolou H. Spencern insan ve eitim zerine kaleme ald bir ksm eserlerini Tatarcaya evirmi, onun fikirlerinin Dou lkelerinde tannmas iin gayret gstermitir. Ayrca Muhammed Ayyd et-Tantvnin kitaplarn Tatar diline evirmitir. Zakir Kadirinin, Rusyada Bolevik htilli sonrasndaki bask ve zulmlerden kurtulma arzusuyla Bat bilim felsefesiyle slm tarihi ve slm ilimlerden zellikle hadise yneldii grlr. Hadis ya da rivayet ilminin mslmanlar tarafndan en ciddi ve ilm metotlarla gelitirildiine iaret eden Zakir Kadiri hadisteki isnad tenkit sisteminin yetersiz olduunu, muhaddislerin isnadlar gereince eletiriye tbi tutmadklarn, bununla birlikte hadislerin metninden ziyade isnada nem verdikleri iin metin ve muhtevann arka planda kaldn, bu durumun hadis ilmine glge drdn ileri srmtr. Hadis sahasnda Batl aratrmaclarn almalarndan yararlanm, I. Goldziher, de Quie, Dozy, Baron Kramer, Schmidt ve Krimskiynin eserlerine ve grlerine duyduu hayranl aka dile getirmitir. Eserleri. Zakir Kadirinin baz almalar unlardr: Telif Eserleri. 1. Kzlar Dnyas (Kazan 1911). 2. Hatun-Kz Meselesi. Ufa Halk niversitesinde okuttuu derslere ait notlardr. 3. lm-i Kelm Dersleri (Ufa 1910). slm ilhiyatnn yeni metotlarla ele alnd bir eser olup slm dnyasnda byk ilgi grmtr. 4. Kuvvet Hem Ruh (Ufa 1910). Materyalizme reddiye mahiyetinde felsef bir almadr. 5. Memleket daresi Revileri (Usulleri). Rusyann Amerikan sistemine gre yeni batan kurulmas ve Trk federasyonlarnn mdafaas hakkndadr. Eser ihtillden sonra slm Medeniyeti Tarihi adyla anlmtr. Tercmeleri: et-Tcl-murass (Tantav Cevherden, Orengburg 1907); elMeretl-Cedde yahut Yeni Kadn (Ksm Emnden, Kazan 1908); Tahrrl-mere yahut Kadnlarn Esaretten Azad (Ksm Emnden, Kazan 1909); Mukaddime (bn Haldndan, I-III, Ankara 1954); Milletler ve Hkmdarlar Tarihi (bn Cerr et-Taberden, Ahmet Temirle birlikte, IIV, stanbul 1954-1958); Kitbs-Slk (Makrzden); Arap Edebiyat Tarihi (Krimskiyden); Hiyungnular (Dr. Inostranseften); Fthul-bldn (Belzrden, I-II, Ankara 1955-1956). Zakir Kadirinin aratrma ve incelemeleri Trk Yurdu, Kutlu Bilgi ve Drlfnun lhiyat Fakltesi Mecmuas sayfalarnda kalmtr.

BBLYOGRAFYA

Hseyin Tuncer, Trk Yurdu zerine Bir nceleme, Ankara 1990, s. 133-137, 491-492; Hamit Er, stanbul Drlfnnu lhiyat Fakltesi Mecmuas Hoca ve Yazarlar, stanbul 1993, s. 189-190;

Muhammed Allam Mustafa, Zakir Kadiri Ugan Cenaplar, Trkiye Cumhuriyeti Devletinin Kurulu ve Gelimesine Hizmeti Geen Trk Dnyas Aydnlar Sempozyumu Bildirileri (haz. Abdulkadir Yuval v.dr.), Kayseri 1996, s. 435-438; H. Zbeyr Koay, Zkir Kadir Ugan, TY, sy. 239 (1954), s. 428-430; Azat Ugan, Prof. Zakir Kadir Ugan, Krm, sy. 9-12, Ankara 1957, s. 318-320; Osman Gner, Zakir Kdir Ugann Hadis Sistematiine Ynelik Eletirilerinin Tahlil ve Tenkidi, Ondokuz Mays niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, sy. 17, Samsun 2004, s. 65-94. Osman Gner

UGANDA
Orta Afrikada slm Konferans Tekiltna ye olan bir lke. I. FZK ve BEER CORAFYA II. TARH Orta Afrikann dousundadr. Bamszln 1962de kazanm olup topraklar ekvatorun hem kuzeyinde hem gneyinde yer alr. Kuzeyde Sudan, douda Kenya, gneyde Tanzanya ve Ruanda, batda Kongo Demokratik Cumhuriyeti ile komudur. Resm ad Uganda Cumhuriyetidir (Republic of Uganda). lkenin yzlm 241.550 km, nfusu 31 milyon (2009), baehri Kampala (1.500.000), nfusu 100.000i aan dier nemli ehirleri Kira (165.000), Gulu (146.000) ve Liradr (102.000). I. FZK ve BEER CORAFYA ok engebeli bir lke olan Ugandann gneybatsnda Kongo Demokratik Cumhuriyeti snrnda bulunan Ruwenzori dalar kabaca da ktlesinden (Stanley, Speke ve Baker) oluur. Gnays ve granit gibi birinci jeolojik zamandan nceye ait kayalardan meydana gelen, zerinde buzullarn yer ald Ruwenzori dalarnda en yksek kesim Stanley dandaki Margherita zirvesidir (5109 m.). Douda Kenya snrnda Elgon da (4322 m.) kalkan eklinde bazaltik bir volkandr ve ksmen Dou Afrika byk knt sistemiyle ilikilidir. Ugandann nemli ksm Victoria glnn kuzeyindeki Afrika platosunda bulunur. lkenin orta kesiminde ykselti 1000-1500 m. arasnda deiir. Bu saha yer yer bataklklarn grld geni vadilerden oluur. lkenin yzey ekillerine asl damgasn vuran gney-kuzey dorultulu tektonik ukurlardr. Ugandann coraf konumu, ykseltisi ve topografik zellikleri sebebiyle eitli iklim tipleri ortaya kar. Ekvator yaknnda her iki yarmkreden yaklaan ve ykselen hava yl boyunca bereketli yalarn egemen olduu ekvatoral alak basn alann tekil eder. Alizelerin yaklam alan olan bu saha tropikler aras yaklam kua diyede bilinir ve Ugandada yan genel daln belirler. lkenin byk kesiminde yllk ya 1000-1500 mm. arasnda deise de Ruwenzori ve Elgon dalk alanlarnda bu miktar 2000 milimetreyi bulur. Yllk scaklk deerleri dalk alanlarda 18-20 C iken Ugandann kuzeyindeki dzlklerle lkenin dousundaki alanlarda 25-30 C arasnda deiir. Ugandadaki akarsulardan bazlar Nil nehrinin kaynaklarn oluturur. Albert, Pager ve Achwa, Beyaz Nilin (Bahrlebyaz) kaynaklar arasndadr. Dnyann nemli tatl su gllerinden biri olan Victoria glnn (68.457 km) bir ksm (28.665 km) Uganda snrlar iinde yer alr. Albert, Edward ve Kyoga gl dier byk gllerdendir. lkenin tropikal ormanlar yl boyunca ya alan alanlarda ortaya kar. Tropikal ormanlar daima yeil aalar, liyanlar, epifitler gibi eitli bir bitki rtsn iinde barndrr. lkenin gneybatsnda Mbarara ile kuzeydousunda Moroto arasnda uzanan sahada ya belirgin ekilde azalr ve bu saha sr kua diye bilinir. Burada ya yetersizliinden dolay gebe hayvanclk yaplmaktadr. Ugandada ormanlar lkenin % 24n kaplamakla beraber mdahaleler sebebiyle birok yerde deiime uramtr. Tarm alanna

dntrlen ya da yangnla tahrip edilen orman alanlar eitli sebeplerle (sr vebas, uyku hastal ya da kabile savalar gibi) terkedilmi ve yeniden orman haline dnmtr. Ugandada ok sayda gl, akarsu (Victoria gl, Albert gl, Kafu ve Nil nehri gibi) ve bataklk sulak alan ekosistemi bakmndan nem tar. Bu alanlardan bazlar ierdikleri flora ve fauna sebebiyle koruma altndadr. lkenin ilk nfus verileri XX. yzyln balarna aittir. 1911de 2,5 milyon olan nfus 1948de 5 milyona ulam, 1980de 16,7 milyon, 2002 ylnda 24,2 milyon, 2009da 31 milyon olmutur. 19912002 dneminde Ugandada nfus % 3,2 dzeyinde bir art gstermitir. 1948 ylnda kilometrekareye sadece yirmi be kiinin dt lkede bu deer 1980de 64e, 2002de 123e, 2009da ise 128e kmtr. En fazla nfusa sahip kabileler arasnda Buganda, Banyankole, Busoga, Bakiga, Iteso, Langi, Acholi, Bagisu ve Lugbara gelmektedir. Birok kabileden meydana geldii iin farkl dillerin konuulduu Ugandada ngilizce ve Sevhil (yerli dil) resm dildir. Toplam nfusun % 42si Katolik, % 37si Anglikan ve Protestan, % 12si mslmandr, % 9u ise dier dinlere mensuptur. Ugandada tarm ekonomide hkim sektrdr. Nfusun % 70inden fazlas tarmsal etkinliklerle geimini salar. Kahve, ay, pamuk ve ttnden oluan tarmsal rnler nemlidir. XX. yzyln balarndan itibaren lkede kahve retimi kk tarm alanlarnda yaplmaktadr ve yaklak yarm milyon aile iin nemli bir gelir kaynadr. Kahve ve aydan sonra nc ihra rn pamuk lkede ilk defa 1903 ylnda yetitirilmeye balanm ve demiryollarnn gelimesiyle Kenya zerinden pazarlanmtr. Gnmzde pamuk retimi genellikle alt gelir grubunda yer alan 250.000 civarnda ailenin yarm hektardan az olan tarlalarnda gerekletirilmektedir. Btn iyiletirme abalarna karlk hayvanclk gebe olarak geleneksel koullarda srdrlmektedir. lkenin en nemli yer alt zenginliini Ruwenzori dalar yaknndaki Kilembe bakr yataklar tekil eder. Ugandada 1244 km. uzunluunda demiryolu hatt ve 70.000 kilometreden daha uzun karayolu vardr. lkede yer alan gller arasnda snrl bir su ulam sz konusudur. Balca gl kys limanlar Entebbe, Jinja ve Port Belldir. Ticaret yaplan lkeler iinde ithaltta bata gelenler Kenya, Birleik Krallk, Almanya ve Japonyadr. Bu lkelerden eker, motorlu tat, kuma ve inaat malzemeleri ithal edilir. hra rnleri arasnda kavrulmam kahve, pamuk, ay bata gelir. hracat yaplan lkeler Hollanda, Amerika Birleik Devletleri, Almanya, talya, spanya ve Fransadr.

BBLYOGRAFYA

F. E. Muhereza, Ranchers and Pastoralists: The Restructuring of Government Ranching, Uganda, African Pastoralism: Conflict, Institutions and Government (ed. M. Abdel Rahim M. Salih v.dr.), London 2001, s. 100-133; UBS 2002 Uganda Population and Housing Census: Analytical Report (Abridged Version), Kampala 2006; R. G. Taylor v.dr., Climate Change and the Aquatic Ecosystems of the Rwenzori Mountains, Uganda, London 2007; H. J. de Blij - P. O. Muller, Geography: Realms, Regions and Concepts, New York 2010, s. 321; Murat Trke, Klimatoloji ve Meteoroloji, stanbul 2010, s. 213; A. C. Hamilton, Distribution Patterns of Forest Trees in Uganda and Their Historical Significance, Vegetatio, XXIX (1974), s. 21-35; G. Bahati v.dr., Hydrology and Reservoir

Characteristics of Three Geothermal Systems in Western Uganda, Geothermics, XXXIV/5 (2005), 568-591; A. Knapen v.dr., Landslides in a Densely Populated County at the Footslopes of Mount Elgon (Uganda): Characteristics and Causal Factors, Geomorphology, LXXIII/1-2, Amsterdam 2006, s. 149-165; J. Baffes, Restructuring Ugandas Coffee Industry: Why Going Back to Basics Matters, Development Policy Review, XXIV/4, Oxford 2006, s. 413-436; a.mlf., The Full Potential of Ugandas Cotton Industry, a.e., XXVII/1 (2009), s. 67-85; J. Obua v.dr., Status of Forests in Uganda, African Journal of Ecology, XLVIII/4, Oxford 2010, s. 853-859; E. B. Haddon, Uganda, A, XIII, 9-10; http://ramsar.wetlands.org/Portals/15/UGANDA. pdf (5 Nisan 2011); http://www.unesco.org/water/ wwap/wwdr/wwdr2/case_studies/uganda/pdf/ 3_uganda_freshwater_resources.pdf (10 Nisan 2011). Meral Avc II. TARH

Dou Afrika yerlileri arasnda en kalabalk kitleyi meydana getiren Bantular XI. yzylda Bat ve Orta Afrikadan gruplar halinde blgeye g ettiler ve zamanla burada yaayanlarla kararak yeni topluluklar oluturdular. Tarihinin bilinen ilk devirlerinden XIX. yzyln sonlarnda gerekleen ngiliz smrgecilii dnemine kadar Byk Gller blgesinde Buganda, Bunyoro, Ankole, Karagve (Karagwe), Koki, Buriba, Toro ve Soda adl sekiz krallk hkm srm, ngiliz smrgecileri bu krallklar tek bir ynetim altnda toplayarak Uganda adn vermitir. Blgede kurulan krallklarn en nemlisi Ganda kabilesinin kurduu Buganda Kralldr. lk kralnn XIII. yzyl balarnda tahta kan Kato Kimera olduu bilinmektedir. Balangta kk bir krallkken XIX. yzyln ikinci yarsnda blgenin en byk krall haline gelmesi Buganda krallarnn siyas maharetine balanmaktadr. Krallar bataka dedikleri her klandan bir kadnla evlendiklerinden klanlar arasnda eitlik salanm oluyor ve kralln arazilerinin tamam ona ait saylyordu. 1840 yllarndan itibaren Zengibar Sultanl ile ilikilerin balamas zerine Dou Afrika sahilleriyle ticaret yaygnlanca lkede refah artt. Yirmi dokuzuncu kral II. Suna Kalema Kansinge (1836-1854) Dou Afrika sahilleriyle ilikileri gelitirince Zengibar Sultanlndan Arap asll tccarlar fildii ve kle ticareti iin Buganda Krall topraklarna gelmeye baladlar. s b. Hseyin ve Ahmed b. brhim adl tcirler kraliyet nezdinde tannp itibar kazandlar. Kral II. Sunann, lkesine gelmelerine izin verdii bu ilk mslmanlarn kendisine hediye ettikleri Kurn- Kermi yerine geen olu I. Mutasaya (1854-1884) brakt ve baz sreleri ezberledii bildirilmektedir. 1854-1856 yllarnda Buganda topraklarna defa sefer yapan Ahmed b. brhim burada eyh Ahmed diye tannd. Bu dnemde Dou Afrika sahilindeki mslmanlarla Buganda Krallnn da bulunduu i ksmlar arasnda ilikiler giderek artt ve slmiyet yaylmaya balad. II. Sunann ardndan yerine geen olu I. Mutasann mslman tccarlar snr d etmesi ve mslmanlara kar tavr almas blgede slmlamay engelledi. Ahmed b. brhim, Buganday terkedip Kafuroda

ticaretle urat. ok sayda kabile reisinin mslman olmasn salayan eyh Ahmedin Kafuroda ehid edilmesi blgede slmiyetin yaylna ciddi bir darbe vurdu. 1867de mslmanlara kar iyi davranmaya balayan I. Mutasa, slmiyeti kralln resm dini iln etti ve slm yaymak iin komu krallklara tebliciler gnderdi. Onun tebli faaliyetleri sonucu doudaki komusu Busoga kabilesinden on sekiz kabile reisi slmiyeti kabul etti. I. Mutasann yeni siyaseti sayesinde ok sayda mslman tccar Bugandaya geri dnd. Kendisi Kuran rendii gibi kylere camiler ina ettirdi. Ancak ngiliz seyyah Henry Morton Stanleyin 1875te sarayna gelip slmiyet aleyhine propaganda yapmasndan etkilenerek bir defa daha tavr deitirdi. 1875 yl Ekiminden 1876 Martna kadar yetmi kadar mslman diri diri yaktrd. 1877de ngiliz Protestanlar ve 1879da Fransz Katolikleri adna Beyaz Babalar adl misyoner gruplar Byk Gller blgesine gelip faaliyete baladlar. Mslmanlarn yaklak elli yldan beri varlk gsterdikleri blgeye misyonerlerin geliiyle smrgeciliin ilk admlar atlm oldu. Hayatnn son yllarnda mslmanlara daha yakn durduu grlen I. Mutasa 1884te lnce misyonerler on sekiz yandaki olu Muvangay (Mwanga) kral iln ettiler ve blgeyi smrgeletirmek iin kendisine bir himaye antlamas imzalattlar. Muvanga misyonerlerin Buganda halkn hristiyanlatrmasn engelleyemedi. ngiliz misyonerleri kiliseye bal okullarda blgedeki krallklarn ynetimine getirecekleri kadrolar yetitirdiler. 1888de tahttan indirilip srgne gnderilen Muvanga iki yl sonra hristiyanlarn desteiyle tekrar tahta oturdu. Muvanga, Katolikleri, ngiliz smrge irketi adna burada bulunan Lugard ise Protestanlar destekleyince 1892 yl Ocak aynda aralarnda balayan mcadeleyi silh bakmndan stn olan Protestanlar kazand. ngiliz misyonerleri tarafndan hristiyan yaplan Apolo Kagwa Frederick, Lugardn desteiyle bavezir oldu. II. Muvangann 1903te Seyeller (Seychelles) adasnda srgnde iken lmesi zerine oullarnn en by II. Daudi Chwa, Buganda kraliyet tahtna oturtuldu. Ancak ynetim Apola Kagwann elindeydi. 1900 ylnda ngilizlerle yaplan antlamayla Buganda topraklar resmen smrgeletirildi. Bat tarz eitim alan II. Daudi Chwann krall 1939da lmne kadar ngiliz smrge idaresi altnda geti. Yerine olu Edward Frederick II. Mutasa kral oldu. 1962de Uganda bamszlna kavuunca II. Mutasa devlet bakanlna getirildi. 24 Mays 1966da II. Mutasa srgne gnderildiinde lavedilen Buganda Krall 1993 ylnda tekrar konuldu. Halen kraliyet tahtnda otuz altnc kral olarak Ronald Muwenda II. Mutebi oturmaktadr. XIX. yzylda Buganda Krall glenirken Bunyoro Krall zayflamaya balad. Daha nce kendisine bal olan Ankole ve Toro krallklar bamszlklarn elde ettiler. 1869da Kral Mukama Kamurasinin lmnden sonra yerine geen olu Kabarega ekonomik bakmdan km olan Bunyoro Kralln idar ve asker dzenlemelerle ksa zamanda toparlad, kaybedilen yerleri geri ald. Kabarega 1822de Bunyorodan ayrlan Toro Kralln 1876da tekrar kendi idaresine soktu. Ayn yl Bunyoroya gelen, Msr Hidivliine bal Hattistiv Mdrlnde grevli Alman asll doktor Emin Paay saraynda kabul etti. Bunyoro Krall ile Msr Hidivlii arasnda dostluk ilikisi kuruldu. Msr Hidivlii 1880 ylnda Bunyoro Kralln kendi hkimiyeti altnda kabul etmekteydi. Bunyoro kral ve halk slmiyeti Buganda Kral I. Mutasann gnderdii tebliciler vastasyla tand. Kral Kiveva dneminde buraya ok sayda teblici gnderildi ve camiler ina edildi. Bunyoro ve Buganda krallklarnn batsnda bugnk Demokratik Kongo Cumhuriyeti snr evresinde XV. yzylda kurulan Ankole Krall blgede ngiliz smrgeciliinin yerlemesine kadar mstakil konumunu srdrd. Bunyoro Kral III. Omukama Kyebambenn olu Prens Kaboyonun 1822 ylnda kendi sorumluluundaki blgede tesis ettii Toro Krall 1876da tekrar

Bunyoro Krallna katld. Krallk ngilizlerin blgeyi igaliyle yar mstakil bir konum kazand. ngilizler blgede 1939da Busoga Federasyonu adyla yeni bir krallk kurdular. 1950li yllarda bamszlk hareketleri canlanrken ngilizler blgede hkm srmekte olan krallklarn kendi otonom ynetimlerini desteklediler. Uganda bamszln elde edince Busoga Kral Kyabazinga devlet bakan yardmcs oldu. Msr Hidivliinin Blgedeki Faaliyetleri. Dou Afrikann Byk Gller blgesini hkimiyeti altna almay planlayan Hidiv smil Paann 1872de ngiliz asll Sir Samuel Baker kumandasnda gnderdii askerler Ankoli ve Langoyu ele geirdikten sonra Buganda topraklarna girdiler. 1874te Samuel Bakerin istifa edip ngiltereye dnmesi zerine smil Paann Hartuma vali tayin ettii Charles Gordon kaymakam Chaille-Longu hediyelerle I. Mutasaya gnderdi. 20 Haziran 1874 tarihinde I. Mutasa ile grmeyi baaran Chaille-Long ertesi gn I. Mutasann saraynn stnde Osmanl bayrann dalgalanmasn salad. 16 Austosta Bunyoro Kralln ziyaret edip Kral Kabaregaya Vali Gordon Paann gnderdii hediyeleri sundu. Bu olumlu gelimeler zerine Hidiv smil Paann ertesi yl Bugandaya yollad Ernest de Bellefonds 12 Nisan 1875te I. Mutasa ile grp kendisini Osmanl padiahna tbi olmaya davet etti. Emin Paa, Gordon Paann siyas memuru sfatyla 1877 ve 1878de Nur Efendi Muhammed kumandasndaki askerlerle birlikte I. Mutasann yaad Rugaba ehrine giderek Gordon Paann ve Msr hidivinin hediyelerini kendisine verdi. Yaplan bu seferler sonucunda Osmanl-Msr birlikleri I. Mutasay i ilerinde serbest brakp topraklarn Hattistiv Mdrlne dahil ettiler. Bylece Uganda, Osmanl topra iln edilip durum stanbula bildirildi. 1880li yllarn banda Hartumda Mehd hareketi ortaya knca hidivlikle Uganda arasndaki ticaret kesildi. Emin Paa, beraberindeki Osmanl askerleriyle yllarca Uganda topraklarnda kalarak yerli kabileleri Osmanl Devletine balamaya alt. ngiliz Smrgecilii ve Bamszlk Dnemi. Blgeye gelen Fransz Katolik ve ngiliz Protestan misyonerlerinin faaliyetleri neticesinde mslmanlarn da bulunduu lkede hristiyanlarn says giderek artt. Ancak Protestan ve Katolik misyoner topluluklar arasnda balayan rekabet yerli halk iinde blnmeye sebep oldu. Uganda topraklarnda 1892de balayan ngiliz smrgecilii 1962 ylna kadar devam etti. Almanya ile ngiltere, Afrikann dou sahillerini aralarnda paylama konusunu ilk defa 1890 ylnda bir anlama ile gndeme getirdiler. Almanlar, bugnk Tanzanyann baehri ve o zamanki Zengibar Sultanlnn merkezi olan Drsselm ve evresini, ngilizler sultanln gnmzdeki Kenya ve kuzeyinde kalan Uganda gibi topraklarn himaye ad altnda smrgeletirdiler. 9 Ekim 1962 tarihinde Ugandaya bamszlk deta hibe edildi. Kabul edilen anayasada blgedeki krallklarn varlklar korunarak federal bir yap benimsendi. Kral II. Mutasa kaydhayat artyla devlet bakan iln edildi. Babakanla 1960ta Uganda Halk Kongresini kuran Milton Obote, ordu kumandanlna di Amin Dada adyla tannan mslman dlemn getirildi. 1966 ylnda dlemn kumandasndaki ordu tarafndan devlet bakanl grevinden uzaklatrlan II. Mutasa Londraya srgne gnderildi. Milton Obote bir yl sonra yeni anayasay hazrlad. Krallklar kaldrld, tek partili bakanlk sistemine geildi. Milton Obote devlet bakan, dlemn genelkurmay bakan oldu. Ancak Milton Obotenin krallklara son vermesi tepkiyle karland ve en byk tepki Buganda Krallndan geldi. dlemn, bu tepkileri gereke gstererek Milton Obotenin 25 Ocak 1971de Singapurdaki Commonwealth toplantsnda bulunduu srada ynetime el koydu. Milton

Obote komu lke Tanzanyaya snmak zorunda kald. dlemn lkedeki btn kurumlar tekelinde toplad gibi anayasay askya ald. slm lkeleriyle ilikiler kurmaya alt. 1972de Suudi Arabistan kral Uganday ziyaret etti. Libya ile de yaknlama saland. lkenin her tarafnda camiler ina edilirken ihtida edenlerin says artt. ngiliz smrgecilerin ikinci snf insan konumuna drd mslmanlar dlemn dneminde ayrcalkl duruma geldiler. Devlet kadrolarna ok sayda mslman memur alnd. Orduda mslman subaylar da grev yapmaya balad. dlemn, nfusunun te ikisinin hristiyan kabul edildii Ugandada ounluun mslman olduunu ileri srerek 1974te Uganday slm Konferans Tekiltna ye yapt. 1975 yl Temmuz aynda Kampalada yaplan zirvede Afrika Birlii Tekilt bakan oldu. dlemn muhaliflerine zulmetmesi, lkedeki yaklak 50.000 Asya kkenlinin 12.000 kadarn lke dna karmasyla dnya gndemine geldi. Ugandal baz mslman liderler de onun zulmne urad. Uluslar aras medya dlemnin 300.000 Ugandaly ldrtt iddiasn gndemden drmedi. Hindistan ve Pakistan uyruklularn snr d edilmesi esasen ok iyi durumda bulunmayan lke ekonomisini olumsuz ynde etkiledi. Filistinli genlerin yahudi yolcular tayan Fransz havayollarna ait bir ua 13 Haziran 1976 gn Ugandaya karmalar, ardndan Entebbe Havaalanna srail tarafndan 3 Temmuz 1976 tarihinde yaplan baskn srail ile ilikilerin tamamen kopmasna yol at. 1978de Tanzanyann bir ehrini ele geirmesi zerine iki lke arasnda sava kt. 20.000 Tanzanyal asker 1979 yl Nisan aynda baehir Kampalay alacak kadar lkenin iinde ilerleyince dlemn lkeyi terkedip nce Libyaya, ardndan Suudi Arabistana snd ve 2005 ylnda lmne kadar burada yaad. dlemnin devrilmesinden sonra lkede mslmanlarn zerindeki basklar yeniden artt. Arua ve Yumbede mslmanlara ait yerler yaklp ykld, halk cann kurtarmak iin Sudan ve Demokratik Kongo Cumhuriyetine snd. 1980de tekrar devlet bakan olan Milton Obote be yl sonra ikinci bir darbeye mruz kald. Gerilla mcadelesiyle Milton Oboteyi deviren Yoveri Museveninin liderliindeki Mill Direni Hareketi lke idaresine el koydu. Museveni devlet bakan oldu. Hareketin iinde el-Hac Moses Kikongo, Bidandi Ssali, Kirunda Kivajinja, brahim Mukiibi ve Abu Mayanja gibi ok sayda mslman da yer alyordu. Museveni dneminde mslmanlar nceki dneme gre daha rahat bir hayata kavutular. 1978-1985 yllarnda yurtlarn terketmek zorunda kalan on binlerce mslman lkeye geri dnmeye balad. Bu dnemde baskc tavrlar kaldrlarak insan haklarnda ilerleme kaydedildi. Ekonomi alannda reformlar balatld. Basn hrriyeti geniletildi. 1987de % 240lara kan enflasyon 1994te % 4e kadar geriledi. Yoksulluk oran 1992de % 56 gibi lke nfusunun yardan fazlasn kapsarken bu oran 2006da % 31 seviyesine drld. Btn olumlu gelimelere ramen ordu lke genelinde bar ve gvenlii tam salayamad. Farkl etnik unsurlarn etkisi altnda kurulan siyas partilerin toplumu paralad ve mill direni hareketinin btn halk temsil ettii ileri srlerek partiler kapatld. 1993te Milton Obotenin yasaklad mahall krallklarn varlklarn srdrmelerine izin verildi. Srgndeki krallar geri dnd. Buganda Krall tahtna gnmzde krall devam eden II. Mutasann olu Ronald II. Muteki oturdu. 1996 ylnda ilk devlet bakanl seimi yapld. Yoveri Museveni bu seimi % 75,5, 2001de yaplan seimi % 69,3 oy oranyla kazand. 2000 ylnda ok partili siyas hayata gemek iin yaplan referandumu halkn % 90,7 orannda reddettii iln edilirken 2005 yl Temmuz aynda ok partili hayatn balatlmas iin yaplan referandum % 92,5 oranla kabul edildi. 2006 yl ubat ayndaki devlet bakanl seimini Yoveri Museveni nc defa

kazand. Ugandada slmiyet ve Hristiyanlk i ie girmi durumda olup ayn aile fertleri arasnda mslman, Protestan ve Katolik inancna sahip kiiler bulunabilmektedir. Cumhurbakan Yoveri Museveni hristiyan, kardei ordu kumandan Selim Slih mslmandr. lkede slm Kurumlar. ngiliz smrge idaresinin lkenin her alannda kendini hissettirdii dnemde farkl etnik yaplara ve inanlara sahip mslmanlarn gvenini kazanan Nuhu Mbogo 1913 ylnda ngilizlere bavurarak bata Bugandada, ayrca Bulemezi, Kyadondo, Buddu, Kyagve ve Toroda toplam 600 cami ve okul yaplmas iin arazi tahsis edilmesini istedi. Mslman topluma 6000 msi Bugandada olmak zere Bunyoro, Ankole, Busoga, Toro ve Bukedide 10.000 m arazi verildi. Mbogonun lmnden sonra mslmanlara liderlik yapacak kii konusunda ihtilf kt. On drt yandaki olu Badiru Kakungulunun etrafnda Kibuli adl bir grup olutu. eyh Abdullah Sekimwanjinin evresinde toplananlar Butambala adl grubu meydana getirdiler. Zamanla iki grup arasnda fkh meselelerde farkl yaklamlar ortaya kt. Mslmanlara tahsis edilen arazinin dalm konusu da ihtilfa yol at. Daha sonraki yllarda Badiru Kakungulunun liderlii genel kabul grd. Mslmanlar kurduklar dernekler vastasyla faaliyetlerini srdrdler. Bunlardan Gen Mslmanlar Dernei 1937de Badiru Kakungulu tarafndan tekil edildi. smil mezhebine mensup mslmanlarn 1945te kurduu Dou Afrika Mslman Refah Derneine Badiru da ye oldu ve bakan yardmcl grevini kabul etti. 1947de bu dernek bnyesinde Uganda Mslman Eitimi Dernei adnda yeni bir dernek oluturuldu. Dernek 1945-1963 yllar arasnda krk sekiz okul ve otuz caminin inasn gerekletirdi. Bu arada Devlet Bakan Milton Obote, Badiru Kakungulunun nfuzunu azaltmak iin mslman olan yeeni Abubaker Adoko Nekyona Mill slm lerleme Derneini kurdurdu. Milton Obotenin dnceleri dorultusunda sol eilimli tavr sergileyen bu dernekle Uganda slm Konseyi arasnda etnik ve ideolojik konularda ciddi ihtilflar ortaya kt. Badiru Kakungulunun oluturduu Uganda slm Konseyi faaliyete getii tarihten itibaren monariyi ve muhafazakr bir izgiyi temsil etti. Bamszlk sonras srete Badiru Kakungulu birok muhalif gibi tutukland. dlemn, 1 Haziran 1972de Uganda slm Konseyinin adn Uganda Yksek slm Konseyi olarak deitirip bana Bugandal eyh Abdrrezzk Matovuyu getirdi. Yksek slm Konseyinin icra heyeti konsey bakan, bakad, ktip, muhasebeci, drt blge kads, bunlarla birlikte birer temsilci ile baehir Kampaladan bir temsilciden olumaktayd. Geleneksel Uganda mslman toplumunun nderi Prens Badiru Kakungulu 1991 ylnda vefat ettikten sonra yerine geen olu Prens Kassim Nakibinge Kakungulu, halen bu konumunu devam ettirmekte olup lke mslmanlar nezdinde saygn bir kiilie sahiptir. 1936da faaliyete balayan Uganda slm Eitimi Derneinin bakanln da Prens Kassim yrtmektedir. lkede yaayan mslmanlarn tamamna yakn fi ve Mlikdir. Kuzeyden gelen Msr asker birliindeki Sudanl askerler Bat Afrika kkenli limlerin tesiriyle Mliklii benimsediler. filik, Zengibar asll tccarlar tarafndan yaylmtr. ngiliz smrgecilii dneminde ii ve tccar sfatyla Ugandaya getirilen Hindistan asll smiliyye ve mmiyye mensuplarnn nemli bir ksm dlemn dneminde lkeyi terke zorlandlar. Bunlar arasnda az sayda i yerliler de vard. Eitim ve Kltr. Uganda mslmanlar Badiru Kakungulunun nderliinde 1922de ilk defa kendi okullarn atlar. Kuzeybat blgesindeki Yumbede mslman ocuklar iin ilkokul ancak 1945 ylnda alabildi. Misyoner okullarnda ocuklarnn hristiyanlatrldn gren mslmanlar ocuklarn Msra, Kenyann Lamu ve Mombasa ehirlerindeki slm okullarna veya Zengibar adasna gnderdiler. 1955te Ezherde 155 Ugandal mslman renci kaytlyd. 1970li yllarda lke genelinde 419 okulda 141.000, 174 Kuran okulunda 45.000, yedi zel lisede 1000 kadar, on

be resm lisede 4200 mslman renci eitim gryordu. 1994te mslmanlarn 1015 ilkokulu, 101 ortaretim okulu, iki koleji ve bir niversitesi vard. 2011 yl itibariyle lkede slm Eitim Derneine bal 1500 ilkokul, 160 ortaokul, be teknik enstit, ilkokul retmeni yetitiren iki yksek okul ve bir niversite bulunmaktadr. 1974te slm Konferans Tekiltna ye olduktan sonra 1978de slm Kalknma Bankas tarafndan Ugandaya bir slm niversitesi almas iin 60 milyon dolar tahsis edilmi, bu proje dlemn 1979 ylnda devrilince uygulanamam, niversite ancak 1988de baehir Kampalann 240 km. kuzeydousundaki Mbale ehrinde eitime balayabilmitir. niversitenin Hukuk, Eitim, letme, Fen Bilimleri, Sosyal Bilimler, slm limleri olmak zere alt fakltesi vardr.

BBLYOGRAFYA

BA, Y.PRK. BK, nr. 28/84, 02 Cemziyelevvel 1310; BA, Y.PRK.TKM, nr. 34/32, 16 Cemziyelevvel 1326; Mehmed Muhsin, Afrika Delli, Kahire 1312, s. 99-101, 308-311; mer Tosun, Tru mdriyyeti ail-istivil-Mriyye min fetih il yih: 1869-1889, skenderiye 1355/ 1937, I-III, tr.yer.; J. M. Cuoq, Les musulmans en Afrique, Paris 1975, s. 432449; Ibrahim el-Zein Soghayroun, The Omani and South Arabian Muslim Factor in East Africa: The Role of the Zanzibar and Swahili Traders in the Spread of Islam in Uganda, Riyad 1984, tr.yer.; a.mlf., Notes on Some Historical Aspects of the Controversy over Muslim Law and Practice in Uganda, King Saud University Journal of College of Arts, XI/1, Riyad 1984, s. 109-126; J. Joly, Histoire du continent africain, Paris 1989, II, 115, 118, 122, 123, 126, 131; E. MBokolo, Afrique noire: Histoire et civilisations, Paris 1992, II, 31, 40-41, 257, 263-264, 316, 334; Abdu B. K. Kasozi, The Life of Prince Badru Kakungulu, Kampala 1996, tr.yer.; B. Calas, Kampala: La ville et la violence, Paris 1998, tr.yer.; Benson Okello, A History of East Africa, Kampala 2002, s. 37, 5054, 70, 103-122, 128, 130, 136; Khalid Lubega, The Making of an Islamic University in Uganda: Realisation of Dreams, Proceedings of the International Symposium on Islamic Civilisation in Eastern Africa (ed. Abdu B. K. Kasozi - Sadk nay), stanbul 2006, s. 181-187; Hamza Mustafa Njozi, Islam, the Kiswahil, Language and Integration in East Africa, a.e., s. 253-261; Isaac Ssettuba, Translingual Borrowing: Luganda Words of Arabic Origin, a.e., s. 265-301; F. Constantin, Minorit religieuse et luttes politiques dans lespace ougandais, Politique africaine, I/4, Paris 1981, s. 71-89; a.mlf., Islam et construction national en Ouganda, Socits africaines: Monde arabe et culture islamique, sy. 2, Paris 1983, s. 193-214; Suleiman J. Kiggundu - Isa K. K. Lwkwago, The Status of Muslim Community in Uganda, JIMMA, IV/1-2 (1982), s. 120-131; Abdu B. K. Kasozi, The Uganda Muslim Supreme Council: An Expriment in Muslim Administrative Centralisation and Institutionalisation, 1972-82, a.e., VI/1 (1985), s. 34-52; Uand, el-Arab, sy. 339, Kveyt 1987, s. 99-118; G. Prunier, lIslam ougandais depuis lindpendance (1962-1986), Islam et socits au sud du Sahara, sy. 1, Paris 1987, s. 49-54; a.mlf., Un agent religieux trs particulier: Le gnral Idi Amin Dada, a.e., s. 55-57; R. Marchal, lIslam au nord Ouganda, a.e., sy. 3 (1989), s. 224-232; Elliott D. Green, Ethnicity and Nationhood in Pre-Colonial Africa: The Case of Buganda, Nationalism and Ethnic Politics, XVI/1, London 2010, s. 1-21; S. von Sicard, Uganda, EI (ng.), X, 778-781; J. C. Roody, Ganda, Encyclopedia of the World Muslims (ed. N.

Kr. Singh - A. M. Khan), Delhi 2001, II, 443-447. Ahmet Kavas

UUR
nsana mutluluk, iyilik ve ans getireceine inanlan durum (bk. UURSUZLUK).

UUR, Mcteba
(1936-2005) Hadis alannda almalar bulunan ilim adam. 15 Eyll 1936da orumun skilip kazasnda dodu. Babas skilipte kkl bir aile olan Kacoullarndan Hasan Fehmi, annesi Zahide Hanmdr. Din eitiminin yasakland bir dnemde ilk din bilgileri yrede Tngt Hoca adyla bilinen bir kadndan ve Sar mam lakabyla tannan dedesinden ald. 1943 ylnda balad ilkretimi srasnda babasnn yardmyla Osmanlca rendi. 1951de orum Lisesine girdi. Din ve slmiyet adl ilk yazs mahall bir gazetede 1952de yaymland. Bu arada Hann Medresesinde hsn-i hat renip iczet ald. 1955te liseden, 1959da Ankara niversitesi lhiyat Fakltesin-den mezun oldu. Ayn yl Balkesir mam-Hatip Okulunda greve balad. Bu dnemde Hasan Basri antaydan Kd yzn e-if adl eserinin mukaddimesini, bn Zreykin rzk aramayla ilgili kasidesini ve dier baz eserleri okudu, tercme teknii zerine dersler ald. 1963te Hacer Hanmla evlendi. Bu evlilikten Hasan Basri ve Selma adnda iki ocuu oldu. 1966da kurucu mdr sfatyla Kastamonu mam-Hatip Okuluna tayin edildi ve yl burada, yl Tokat mam-Hatip Okulunda mdrlk yapt. 1972de Ankara niversitesi lhiyat Fakltesine hadis asistan oldu. 1974te zel bir bursla Msra gittiyse de salk sorunlar yznden be ay sonra geri dnd; ikinci gidiinde de ay kalabildi. 1978de Hicri Birinci Asrda slm Toplumu adl teziyle doktorasn tamamlad. 1982de Riyaddaki Cmiatl-mm Muhammed b. Sud el-slmiyyede bir yl hat ve hadis usul dersleri verdi. 1985te doentlie, 1995te profesrle ykseltildi; 2003 ylnda emekliye ayrld. ocukluk yllarnda geirdii bir rahatszlktan dolay 1964te balayan bbrek hastal vefatna kadar srd. Son on ylnn yaklak yarsn hastahanede geirmesine ramen kitap ve makale yazmaya devam etti, tezler ynetti. Ardndan grme kaybna urad iin baz almalar yarm kald. 17 Temmuz 2005te Ankarada vefat etti, ertesi gn skilipte topraa verildi. Eserleri. Telif: Hicri Birinci Asrda slm Toplumu (stanbul 1980); Ansiklopedik Hadis Terimleri Szl (Ankara 1992); Hadis limleri Edebiyat (Ankara 1996); Altnc Krk Hadis ve Mealleri (stanbul 1956); slam db (stanbul 1971); Sahh-i Buhari Muhtasar Tecrid-i Sarih Tercmesi Klavuzu (M. Cemal Sofuolu ile birlikte, Ankara 1975, 1978, 1984); Kuran Fihristi (stanbul, ts.); Buhr (Ankara 1989); Hasan Basri antay (Ankara 1994); Cumhuriyet Devri Hadis Neriyat (AFD, 50. yl zel says [1973], s. 345-366); Vaz, Kssaclk ve Hadiste Kussas (AFD, XXVIII [1986], s. 291-326); Sls Hattna Dair Mhim Bir Risale: Sls Yaz Rehberi (VD, sy. 21 [1990], s. 335-360); Hadis Rivayetinde Ulv-Nzl Meselesi ve Hadisilerin Ulv Tutkusu (Diyanet lm Dergi, XXXIV/1 [1998], s. 3-22). Tercme: Oryantalizm ve Oryantalistler: Yararlar, Zararlar (Mustafa es-Sibden, stanbul 1993); slama nandm (Emily Bramletden, Ankara 1983); Halk- Kuran Meselesi (Abdlfetth Eb Guddeden, AFD, XX [1975], s. 307-321); Mminlerin Annesi Hz. ienin Fkh ve tihad Usul (Muhammed Selm Medkurdan, Diyanet Dergisi, XVI, sy. 2 [1977], s. 75-84). Mcteba Uur, Hce Abdullah- Herevnin emml-kelm ve ehlih adl eserini Ankara niversitesi lhiyat Fakltesi, British Library ve Zhiriyye Ktphanesi nshalarna dayanarak yayma hazrlamsa da neredememitir. Bunlarn dnda eitli dergilerde yaymlanm, nere hazr yahut yarm kalm birok almas vardr. mam-Hatip liseleri iin hadis

kitaplar da hazrlayan Uur msiki ve edebiyatla ilgilenmi, lise yllarndan itibaren aruz vezniyle iirler yazm, bunlarn bir ksm gazete ve dergilerde baslmtr.

BBLYOGRAFYA

Bnyamin Erul, Vefeyt: Prof. Dr. Mcteba Uur, Hadis Tetkikleri Dergisi, III/2, stanbul 2005, s. 221-227; a.mlf. - Kmil akn - Veli Aknar, Hadise Adanm Bir mr, Merhum Mcteba Uurun Ansna, slmiyt Blten, sy. 15, Ankara 2005, s. 4-14 (maddenin yazmnda Mcteba Uurun bizzat kaleme ald hayat hikyesinden, baz iirlerini ieren defterinden, ailesinden edinilen bilgilerden ve A lhiyat Fakltesindeki dosyasndan yararlanlmtr). Bnyamin Erul

UURSUZLUK
Szlkte ilerin ters gitmesine yol atna inanlan nesne, olay, fiil ve durum anlamna gelen uursuzluk kelimesi uur, uurlu eyleri gsteren simge anlamndaki flin zdd olup gren ve iiten kiinin nefret duyup reddettii ey demektir. Uur ise insana mutluluk, iyilik ve ans getireceine inanlan durumdur. Uursuz saymak mnasndaki em kknden treyen teem, umak anlamndaki tayr kknden treyen tyere (tetayyur), tir kelimesiyle birlikte kullanldnda zecr, ayrca uursuzluk, uursuz anlamndaki nahs kelimesi de ayn mnaya gelir. Uursuzluk insan ve hayvanlarla dier baz nesnelerin hareket, ses ve durularn uursuz sayma eklinde de tanmlanr. Balangta fal hem uur hem uursuzluk ieriiyle alglanrken daha sonra bilhassa slm dnemde sadece uurlu iler iin kullanlmaya balanmtr. Uursuzluk balamnda gvercin, karga, bayku ve hdhd gibi kularn uuundan anlam karma anlay ok eski bir gemie sahip olup Bbil ve Msrllar gibi yahudi ve hristiyanlarda da mevcuttu. Chiliye Araplar kularn yan sra bir ksm zellikler tayan insanlarla kula yark, boynuzu krk hayvanlar ve baz sesleri de uursuz kabul ederlerdi. Araplarn bavurduu yntemlerin en yaygn ku uurtma eklinde yaplanyd. yfett-tayr denilen bu ynteme gre sabahleyin evinden kan kii uan bir kuun utuu yne gre o gnk iini yorumlard. Ku soldan saa doru uarsa (snih) uurlu, sadan sola doru uarsa (brih) uursuz saylrd. Uan ku grlmedii takdirde bir kuu uurmak suretiyle ayn ilem uygulanrd (bk. YFE). Uursuz addetmenin ikinci tr baz hayvanlarn adndan, sesi ve renginden hareketle olumsuz anlam karma biimindedir. Chiliye inancna gre karga gurbete ve gariplie, hdhd ise hidayete dellet ederdi. Uursuz saymann nc tr l hayvanlara baklmas veya kesilirken gzlemlenmeleri sonucu tesbit edilen bulgulardan karlan olumsuz anlamlar eklindedir. Kurn- Kermde tyere kavram inkrclarn kendilerini hakl gstermek iin bavurduklar bir bahane olarak zikredilir. Bu erevede Ysn sresinde (36/13-19) bir karye halkna (muhtemelen Antakya) gnderilen hak davetileri (Taber, XXII, 186-187) yaptklar davete karlk muhataplar tarafndan yalanclkla itham edilmi ve uursuzluk getirdikleri ileri srlmtr. Kuranda ayn mahiyette bir tepkiyi Hz. Slihin kavmi Semd ile (en-Neml 27/45-47) Hz. Msnn muhataplar Firavun ve taraftarlarnn (el-Arf 7/130-131) gsterdii ifade edilmektedir. Hz. Peygamber hastaln kendiliinden sirayet etmediini, kuun umasyla uursuzluk meydana gelmediini, safer aynda veya baykuun tmesinde uursuzluk aranamayacan (Buhr, b, 54; Mslim, Selm, 102), slmda uursuzluk anlaynn bulunmadn, daima iyimser ifadelerin kullanlmas gerektiini (Buhr, b, 44, 54) sylemi, kuun uuundan gelecee ynelik kt sonular karmann irk sayldn srarla vurgulamtr (Eb Dvd, b, 24; Tirmiz, Siyer, 47). Bir baka rivayette ise, Uursuzluk anlay yznden iinden vazgeen kimse irke dm olur demi, bunun kefretinin ne olduu sorulduunda, Allahm! Senin hayrndan baka hayr, senin takdirinden baka takdir ve senden baka ilh yoktur denmesini tlemitir (Msned, II, 220). Konuyla ilgili rivayetleri deerlendiren bnl-Esr uursuzluk telakkisinin irk saylmasn, bunu icra edenlerin baz ilemlerle menfaat salayacaklarna ve kendilerine dokunacak zararlar gidereceklerine inanmalarna balamtr (en-Nihye, III, 152). Bir rivayete gre Hz. Peygamber, Uursuzluk ancak eyde, atta, kadnda ve evde olur buyurmu (Buhr, Cihd, 47, b, 54, Nik, 17; Mslim, Selm, 119), mm Selemeden gelen rivayette ise bunlara kl ilve edilmi, bn

Mesd da, Bir eyde uursuzluk varsa iki ene arasndaki dildedir demitir. Bu rivayet hakknda Hz. ienin gr sorulduunda, Kuran Muhammede gnderen Allaha yemin ederim ki Reslullah byle bir ey sylememitir; o yalnz Chiliye halknn kadnla, evle ve atla uursuzluk oluabilecei yolundaki inancn bildirdi cevabn vermitir. Abdullah b. mer de Resl-i Ekremin yannda uursuzluktan sz edildiinde yle buyurduunu nakletmektedir: Bir eyde uursuzluk bulunsayd atta, kadnda ve meskende olurdu (Buhr, Nik, 17). Kuranda uursuzluk telakkisinden menfi ekilde bahsedildii ve ilk rivayetin aksine dier rivayetlerde bu anlayn Chiliye dnemine nisbet edildii gz nnde bulundurulduunda at, kadn ve evi uursuz saymann slma deil Araplarn slm ncesi dnemine ait bir det olduu anlalr. Birinci rivayetteki karklk rvinin eer bir eyde uursuzluk olsayd ifadesini atlamasndan kaynaklanmaktadr. slm toplumunda ynetici ve limlerin kanaati de bu yndedir. Emev Halifesi mer b. Abdlazz, ay Boa burcunda (debern) iken yola ktnda bunu iyi karlamayan bn Abdlhakeme, Sen bana ayn debernda olduunu sylemek istiyorsun; biz gnee ve aya gre deil tek ve kahhr olan Allaha snarak yola karz demitir (Takprizde, I, 363). Falda olduu gibi uursuzluu da nefis kuvvetiyle aklayan bn Haldn, ku uurtmak suretiyle kehanette bulunan kimselerin grdkleri ve iittikleri eylerin hayal glerine destek olduunu, bylece bir anlaya vardklarn kaydeder (Mukaddime, I, 389). bn Kayyim el-Cevziyye tyerenin ondan korkan kiiye zarar vereceini, korkmayana ise hibir etkisinin olmayacan belirterek iinde bu tr vesveseler hisseden kimsenin, Allahm! Senin takdirinden baka takdir, senin verdiin hayrdan baka hayr, senden baka ilh yoktur; iyilikler ancak senden gelir, ktlkleri ancak sen giderirsin; g ve kudret tamamen sana aittir demesini tavsiye etmitir (Miftu dris-sade, II, 272). Ayrca uursuzluun ondan korkan kimseye zarar vermek iin selden daha hzl gelecei, duyduu ve grd eylerde o kimseye vesvese kaplarn aaca kaydedilmektedir (Sddk Hasan Han, II, 368-369). nsanlar evrelerinde grdkleri birtakm eylerde ve tabiat olaylarnda uursuzluk bulunduuna inanagelmitir. amzda da bu anlay benimsemi pek ok kiiye rastlamak mmkndr. Bu kiiler uursuz kabul ettikleri eylerden kendilerine ktlk ve zarar geleceini sanr, onlardan uzak durmaya alr, bu yzden de korku ve endie iinde yaarlar. Aslnda hibir eyde uursuzluk bulunmad gibi hibir ey balangta uurlu da deildir. Uursuzluk herkesin kendinde, kendi yorumunda ve anlayndadr. Halk arasnda kullanlan, Uurlu geldi, uursuzluk getirdi gibi szler birer zan ve kuruntudan ibarettir. Ay ve gne tutulmas, kpeklerin ulumas, baykuun tmesi, kedi ve kpein yryen bir kiinin nnden gemesi, ayrca merdiven altndan gemek, sal gn ie balamak veya yola kmak, gece aynaya bakmak, trnak kesmek vb. pek ok eyde uursuzluk bulunduunun kabul edilmesi birer temelsiz inantr. Bir nesneyi veya olay mutlaka bir eye yormak gerekirse Hz. Peygamberin tavsiyesine gre iyiye yormak gerekir. Kurn- Kermde aka beyan edildii zere Cenb- Hak fizik lemin ileyiini kanunlara balad gibi sosyal hayat iin de kanun ve kurallar koymutur. Canl cansz btn tabiat Allahn emir ve iradesi altndadr. Onun emrinin dna klmas sadece insanlar iin sz konusu olup bu da Allahn insan trne verdii bir irade ve seim imknndan ibarettir. Gne, ay, yldzlar, dalar, aalar, hayvanlar gibi tabiat tekil eden nesneler ve yaratklar Allaha secde eder (el-Hac 22/18); yani Onun varln, birliini, engin ilmini, derin hikmetini, snrsz irade ve kudretini halleri veya dilleriyle ispat ve kabul eder. slmiyetin asl ilkesi tevhiddir. Hayr ve er Allahtan beklendiine gre eya kendi kendine uurlu veya uursuz

olamaz; onun iyi kullanlmas hayr, kt kullanlmas er getirir. Kullanmdan kaynaklanan hatalar nesne ve olaylara atfederek onlar uursuz kabul etmek doru deildir. Ayrca bir eyi uursuz sayma, dinin yan sra ilim, akl ve gerekle de badamamaktadr (ayrca bk. HURAFE).

BBLYOGRAFYA

Rgb el-sfahn, el-Mfredt, yr, md.; bnl-Esr, en-Nihye f arbil-ad, Kahire 1311, III, 150-152, 406; Lisnl-Arab, yr, em md.leri.; Tehnev, Kef (Dahrc), II, 1143; Kmus Tercmesi, II, 1025-1026; Msned, II, 220; Chiz, Kitbl-ayevn, I, 438; Taber, Cmiulbeyn (nr. Sdk Ceml el-Attr), Beyrut 1415/ 1995, XXII, 186-187; bn Abdrabbih, el-dlferd, Kahire 1305, II, 160; bn Kayyim el-Cevziyye, Miftu dris-sade, Kahire 1323, II, 261273; bn Haldn, Mukaddime (trc. Sleyman Uluda), stanbul 1982, I, 389; Bedreddin el-Ayn, Umdetl-r, Kahire 1392/1972, XVII, 383; Tecrid Tercemesi, VIII, 312-313; Takprizde, Miftus-sade, I, 362-363; Kef-unn, II, 1216; Sddk Hasan Han, Ebcedl-ulm, Beyrut, ts. (Drl-ktbil-ilmiyye), II, 368-369; Cevd Ali, el-Mufaal, VI, 786-787; Aye Duvarc, Trkiyede Falclk Gelenei ile Bu Konuda ki Eser, Ankara 1993, s. 28; lyas elebi, slm nancnda Gayp Problemi, stanbul 1996, s. 50-52; a.mlf. - Bekir Topalolu, Kelm Terimleri Szl, stanbul 2010, s. 315-316; Ahmet Baydar, Kurn Asndan Korku ve By, stanbul 1999, s. 100-102. lyas elebi DNLER TARH. Antropolojide btl inanlar kapsamnda grlen uursuzluk kavram insanlarn, hatta baz durumlarda btn varlklarn bana felket getirdiine inanlan birtakm olgular, olaylar ve iaretleri ifade eder. Tarihsel veriler bu inancn, insanla tabiat arasndaki ilikinin animistik bir sebep-sonu mant erevesinde rld tarih ncesi dnemlerden itibaren var olduunu gstermektedir. Birtakm tabiat hadiseleri, hayvan veya insan hareketleri, bunlarn eitli grnmleri, gk cisimlerinin astrolojik durumlar, ekiller, saylar, renkler vb. pek ok fenomen eski alardan itibaren uurlu-uursuz diye iki kategoriye ayrlp alglanmtr. Bu anlay ksmen din bir ereveye oturtulmu ve genelde ilh glerin insanla iletiim kurma abasnn uzants olarak yorumlanmtr. nsanlarn sz konusu fenomenleri anlama kaygs kehanet kavramnn ortaya kmasna yol am, uurlu ya da uursuz kabul edilen iaretlerin neye dellet ettiinin ancak uygun riteller eliinde yaplan birtakm kehanetlerle anlalabileceine inanlmtr. Bylece evrendeki her yap veya durum kehanetle okunmas gereken ifreli bir harita konumuna getirilmitir. Tekin olmayan bu dnyada gndelik hayatta her an karlalan bu ifreli fenomenlerin zlmesinin gereklilii, kehanet kurumunun glenmesine katkda bulunan en nemli unsurlardan birini oluturmutur. Fakat uursuz saylan fenomenlerin niin bu ekilde yorumland konusu ak deildir. Muhtemelen kinatn veya tabiatn allm dzenine aykr grlen her fenomen uursuz saylm veya tekin kabul edilmemitir. phesiz baz durumlarda, sonucunun olumsuz olduu gzlemlenen birtakm pratik tecrbeler ve muhtemel bir hatann nne geme abas da uursuzluk kavramnn

geliimini etkilemitir. Tarihsel anlamda ortaya k gerekesi ne olursa olsun, antik dinlerde her uursuzluun ilh alann ihmali veya ihlli eklinde vuku bulduuna dair bir kabul vardr. Bu kabul uursuzluun bertaraf edilmesini, bir ritel eliinde felketin nlenmesini gerektirmitir. Bu durumda her uursuzluk nceden hissedilmeli (kehanet) ve nleyici bir eylemle (ritel) bertaraf edilmelidir. Uursuzluk fenomeni zerine yaplan almalar bu konuda eitli kltrlerden binlerce rnein ortaya kmasna sebep olmutur. Yaznn bulunuundan nceki dnemlere ait bilgiler ancak etnoarkeoloji gibi bilim dallarnn tahmin verilerine dayandrlabilir. Mevcut belgelere gre ilk rnekler eski Mezopotamyada ele geen ivi yazl dokmanlardan gelmektedir. Bunlarn en ak bilinenleri ise ounlukla astronomik olaylarla ilgilidir. Bilhassa ayn etkisiyle meydana gelen birtakm gk olaylar eski Ortadou halklarnn gnleri uurlu-uursuz diye ayrmasna kaynaklk etmitir. Yahudilie abat adyla girecek olan cumartesi riteli, kkeni Sumerlere ve Akkad-Bbil geleneine kadar giden bir fenomendir. Bbilde ab(p)attu diye bilinen gn uursuzluk getirdiine inanld iin btnyle ay tanrsna adanmas gereken bir gnd. Bu gnn felketlerinden kurtulmak ancak aya adanan ritellerle mmkn olabilirdi. Ayrca ayn 7, 14, 19, 21 ve 28. gnleri uursuz kabul edilirdi. Eylln ilk be gn kral iin uursuz saylrd. Bu be gn atete hazrlanan yiyecekler uursuzlua yol aaca iin yenmezdi. Ay ve gne tutulmas da uursuz kabul edilen temel fenomenlerdendir. Gk cisimlerinin hareketleri kraln kendisi veya faaliyetleri iin gzlenmeliydi. Eer Merkr Vense yaklarsa bu kraln dmanlarn yeneceine, Mars ayn evlerinden birine girerse bu da kraln leceine iaret saylrd. te yandan gelecein veya yaplacak herhangi bir eylemin uurlu ya da uursuz olacan nceden bilme istei eski Ortadouda kehanetle ilgili inanlar son derece nemli klmtr. Nitekim Hititlerde herhangi bir nesne (ou defa hayvann i organ, mesel cieri) incelenerek yaplacak eylemin sonucunun uurlu veya uursuz oluunun nceden tesbit edilebileceine inanlrd. Kularn uu yn ve kardklar seslerden yaplacak eylemin uurlu veya uursuzluunun tesbitini ieren kehanetler de yaygnd. Benzer rnekler talyada Etrskler, daha sonra Romallar arasnda yaygn biimde uygulanmtr. Hayvanlarn yeni doan yavrular, ocuklar, aan bir iek veya yetien bitkinin ekilleri / grnmleri de uurlu-uursuz eklinde tasnif edilirdi. Yahudilikte Dvd dneminden itibaren monoteist eilimin glenmesinin ardndan antik inanlar yoluyla gelen uursuzlukla ilgili pek ok gelenek ortadan kalkmtr. Eski sril kltrne ait monoteist dnemde devam eden ve uursuzluk inanlar erevesinde deerlendirilebilecek iki temel det Urim ve Tummim kehanetiyle mezuzadr. Urim ve Tummim, Tevratta bakohenin gsne takt bir kehanet aracdr; yaplacak herhangi bir iin uurlu ya da uursuz olduunu tesbit etmekte kullanlrd (Saylar, 27/21; I. Krallar, 14/41-42; I. Samuel, 14/41-42). slmiyetteki muska trnden bir gelenei andran mezuza ise kaplarn stne aslan, evdekileri her trl beldan veya uursuzluktan koruduuna inanlan nazarlk tr bir nesnedir. erisine kutsal kitaptan ema (Tesniye, 6/4-9), Vehaya (Tesniye, 11/13-21) dualar yazlarak sril Tanrs Yahvenin evdekileri uursuzluklardan korumas beklenirdi. Gnlerle ilgili uursuzluk telakkisine bir rnek olarak av (austos) aynn ilk dokuz gn gsterilebilir. Minaya gre (Taanit, 4/6) mbedin yklmas gibi felketler bu gnlerde vuku bulduu iin bu dokuz gn btnyle uursuz saylmtr. Dokuz gn boyunca yiyecek ve iecek tketme konusunda eitli kstlamalar getirilmi, keyif verici her ey en aza indirilmitir. Gerek Talmuddan (Sanhedrin, 65a) gerekse Ortaa filozoflarndan

gelen bilgiler de yahudi mistik evrelerinde gnlerin uurlu-uursuz diye ikiye ayrldna iaret etmektedir. Levililerde (19/26) fiil haliyle (teonen) geen meonen kelimesi, Talmud limlerine ve filozoflara gre gnlerin uurlu veya uursuz oluuyla ilgilenen insanlar iin kullanlrd. Ayrca popler ve mistik yahudi literatrnde pazartesi gnnn uursuzluu yaygn bir inantr (Tekvnde yaratl kssasnn anlatmnda Tanr, yaratl gnlerini nitelendirirken, ve iyi olduunu grd eklindeki ibareyi sadece pazartesi gn iin kullanmamtr). ki kpek arasnda kalmak, iki kadn arasndan gemek, iki hurma aacnn ortasnda durmak (Talmud, Pesahim 1116) gibi folklorik anlamda zengin ok sayda uursuzluk fenomenini bu rneklere eklemek mmkndr. Kabalac Yahudilikte saylarn uursuzluuna ynelik birok hurafe mevcuttur. Yahudi monoteizminin bir versiyonu olarak ortaya kan Hristiyanlkta fenomenlerin uurlu-uursuz diye ayrmna erken dnemde rastlanmaz. Ahd-i Ceddde Pavlusun bu ayrm reddeden pek ok ifadesi vardr. Erken Ortaalardan itibaren Yunan ve Roma kltrlerine asimile olmaya balayan Hristiyanlk antik uygarlklarn mirasn devralmtr. Bu mirasn nemli bir ksm da antik hurafelerdir. Nitekim snn armha gerildii gn olduu kabul edilen cuma uursuz bir gndr. Zamanmza kadar gelen ve en ok bilinen saylarla ilgili uursuzluk fenomeni on saysyla alkaldr. Hristiyan inancna gre snn son akam yemeinde kendisiyle birlikte masada on kii vard. Yemekten sonra snn yakalanmas on saysyla ilgili bu fenomenin yaygnlamasna yol amtr. phesiz on ile ilgili bu uursuzluk telakkisinin tarihsel kkeni, Vikinglerin tanrs Odinin on iki kii iin verdii yemek davetine kendisini hileyle on nc tanr olarak davet ettiren Lokinin Odinin olu Balderi ldrmesi mitosuna kadar uzanr. Hristiyan geleneinde ayn on nc gn, binalarn on nc kat, on kiinin yan yana bulunmas gibi pek ok uursuzluk anlay mevcuttur. Ortaalardaki en popler uursuzluk telakkileri arasna ayna krmak, kara kedi grmek, merdiven altndan gemek, gece trnak kesmek trnden inanlar da dahil edilebilir. in kltrnde drt says lm kelimesinin telaffuzuna benzedii iin uursuzdur. Bundan dolay inde pek ok binann drdnc kat yoktur. Kuzeye bakan evlerin, gece havlayan kpein, gece trnak kesmenin, makarnay keserek yemenin (hayat ksaltmak anlamna geldii iin) uursuzluk getirdiine inanlr. Japonlarda da ayn sebepten dolay drt says uursuzdur. Yemek yeme ubuklar yiyecee saplanmaz, zira bu hareket sadece l ritelinde yaplr. Kuzeye kar yatp uyunmaz. Cenaze arabas geerken ba parmak saklanr. Uursuzluk inanc konusunda eitli din ve toplumlarca benimsendii bilinen bu rneklere yzlercesini eklemek mmkndr. Bu inancn kkeni arkaik dnemlerde insann tabiatla iliki kurma abasnda aranmaldr. Karlalan sra d tabiat fenomenleri, anlalamayan kozmik felketler veya dzenler, evreni alglamaya alan insanolunda birtakm simgesel arketipler meydana getirmi olmaldr. phesiz uzun tarihsel sre bu tecrbelerin eklini tanzim etmi ve bunlarn ekil deitirerek gnmze kadar ulamasna katkda bulunmutur.

BBLYOGRAFYA

J. Trachtenberg, Jewish Magic and Superstition, New York 1939, s. 10-20; a.mlf., The Folk Element

in Judaism, The Journal of Religion, XXII/2, New York 1942, s. 173-186; P. R. Goldin, The Culture of Sex in Ancient China, New York 2002, s. 72-75; C. H. Toy, The Earliest form of the Sabbath, Journal of Biblical Literature, XVIII/1-2, London 1899, s. 190-194; A. J. Rose, Unclucky and Lucky Children and Some Birth Superstitions, Folklore, XIII/3, London 1902, s. 278-280; L. R. Yoffie, Popular Beliefs and Customs among the Yiddish Speaking Jews of St. Louis, The Journal of American Folklore, XXXVIII/149, New York 1925, s. 375-399; M. L. Thomsen, The Evil Eye in Mesopotamia, JNES, LI/1 (1992), s. 19-32; Murat Orhun, Hititlerde Karacier Fal, Ku Uuu Fal ve Bunlarn Etrsklerdeki Uzants, Gazi Akademik Bak, III/5, Ankara 2009, s. 231-250; K. Kohler - L. Blau, Evil Eye, JE, V, 280-281. Krat Demirci

UHDE
() Sorumluluk anlamnda fkh terimi. Szlkte taahht, anlama, gvence, eman gibi mnalara gelen ahd kknden treyen uhde riskli durumdan veya byle bir durumun sonularndan sorumlu olmak demektir. Fkhta da uhde sorumluluk anlamnda kullanlr ve yerine gre bu din, hukuk, ceza, mal sorumluluk olabilir. Fkh eserlerinde cinayet, akid, nikh, meb ve semen gibi terimlerle tamlama halinde kullanlmas bunu teyit etmektedir. Buna ramen mal sorumluluk ve hasar sorumluluu, daha zel olarak da satcnn ayba ve zapta kar tekeffl borcu mnasndaki kullanm yaygndr. badet alannda uhde mkellefin bir ibadeti yerine getirme sorumluluunu ifade eder. Hangi fiil ve durumlarn mkellefi sorumluluktan kurtaraca hususu ibadet trlerine gre farkllk tar. Vcip fiilin istenen evsafta yerine getirilmemesi halinde o ykmllk mkellefin zimmetinden ve uhdesinden dmez. Bu erevedeki kullanmlarda uhde yerine zimmet terimine yer verildii grlr. Uhde tazminat hukukunda mal sorumluluu belirtir. lenen bir fiilin sorumluluu prensipte filine aittir. Ancak ya kkl, akl hastal veya klelik sebebiyle ehliyeti kstl olan kiilerin iledikleri sutan, verdikleri zarardan kimin sorumlu tutulaca, ilenen fiilin yol at zarardan sorumluluun (uhdetl-fil) o fiilin sahibine mi yoksa kstlnn velisi veya efendisine mi ait olaca hususu geni tartmalara konu olmutur. krah altnda yaplan ilemin yol at zarardan kimin sorumlu kabul edilecei ve hayvanlarn verdii zarardan sorumluluk da benzeri bir yaklamla ele alnmtr. Yerine gre uhde hasar sorumluluunu ifade eder, bu tr durumlarda uhde damn terimiyle dnml olarak kullanlr (bk. DAMN). Tebie, gurm ve muheze kelimeleri de ou zaman uhde ile e anlam bir kullanma sahiptir. Uhde alm satm hukukunda ekseriyetle zapta ve ayba kar tekeffl borcunu anlatr. Kaynaklarda zapta kar tekeffl borcu demek olan damnd-derek konusu ilenirken uhde kavram nemli rol stlenmekte, zapta kar tekeffl borcu iin uhdets-semen, uhdetl-meb gibi terkipler kullanlmaktadr. Bununla, satlan maln sorumluluunun satcya ait olduu teminat altna alnmakta, aksi takdirde alcnn urayaca zararn karlanaca taahht edilmektedir. Uhdets-semen aslnda semenin yazl olduu belgeyi ifade eder. Ancak burada uhde belgedeki semene izfe edilmektedir. Damnl-uhde eklindeki kullanmla da yine uhdets-semen kastedilmitir. Semen zimmette yer alan bir maldan olutuu iin baz yerlerde damnz-zimme terkibi de ayn anlama gelmektedir. Uhde ayba kar tekeffl borcu mnasnda kullanldnda satcnn uhdesinde oluan ve alcnn ne akid ne de kabz srasnda farkedemedii ayptan sorumluluunu anlatr. Zira akid veya kabz srasnda alc tarafndan farkedildii halde ses karlmayan ayba rza gsterilmi saylr. Satcnn ayb bilip bilmemesi onu sorumluluktan kurtarmaz. Satma konu edilen maln teslimine kadar btn riskleri genelde satcya, teslimden sonrasna ait riskleri ise alcya aittir; buna gre teslim ilemi ve aybn hangi dneme ait olduu burada nem arzetmektedir. Baz durumlarda ifann iki tarafn katlmna muhta bir ilem saylmas

bu tr ihtilflar nlemeye yneliktir (bk. AYIP). Klenin uhdesinin gn, baz rivayetlerde gece srecei ynndeki hadiste geen uhdetrrakk tabiri, satn alnan klenin gn iinde herhangi bir hastal ortaya karsa bu hastaln ispata gerek kalmadan teslim ncesine ait bulunduuna hkmedilmesi eklinde aklanmaktadr. Hastaln gn getikten sonra ortaya kmas halinde bu hastaln sat ncesinden kald iddias alcnn ispatna muhtatr. Normal hastalklar iin belirlenen gnlk uhde sresi farkedilmesi uzunca bir zamann gemesine bal olan akl hastal, czzam ve alaca hastalklarnda bir yldr. Buna uhdets-sene denilir. Kle dnda uhdenin ilemediini belirten Mlik b. Enes, satcnn satlanla ilgili olarak herhangi bir sorumluluk tamayacana dair (beret) artnn satcy uhdeden kurtaramayacan ileri srm ve bunu Abdullah b. merin benzer bir olaydaki uygulamasyla temellendirmitir (el-Muvaa, By, 3-4; Eb Dvd, By, 70). Bu rivayet beret artnn uhdeyi drmediini gstermektedir. Eb Bekir bnl-Arab, konuyla ilgili hadisi erhederken rf ve dete dayanan en nemli meselelerden birini uhdenin tekil ettiini belirtir. nk burada uhde, satlan maln kabza ramen veya drt gn daha satcnn sorumluluunda kalmaya devam etmesini ifade etmektedir. Halbuki normalde satlan maln hasar sorumluluu kabz ile kar tarafa geer. te yandan neyin ayp kabul edileceine dair belirleyici olan rftr; hangi malda neyin ayp saylaca o yrenin veya ticaret erbabnn rfne gre tesbit edilir (el-abes, II, 788-789, 805). Ayba ve zapta kar tekeffl borcu anlamndaki uhde akdin hukuku erevesinde yer alacandan hukuk ilem vekil tarafndan gerekletirilmise uhdeye ilikin anlamazlk durumunda meselenin yarg boyutu da vekile ait olacaktr. Fakat nikh akdinde vekil akdi kendisine deil mvekkiline izfe etmek durumunda olduundan nikh akdinin uhdesi mvekkile aittir (Serahs, VI, 132). Klenin efendisinden izinsiz ve mudribin yapt ilemlerde uhde akidden doan borlardan kimin sorumlu tutulaca, yani bir tr akd mesuliyet anlamn artrmaktadr. Son dnem fi metinlerinde beyul-uhde bey bil-vef anlamnda kullanlmtr. Buna gre mesel borlu, borcuna karlk olarak ancak borcunu dediinde geri verilmesi artyla evini alacaklsna satmaktadr. Heytem bu satm fsid bey kapsamnda ele alr.

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, ahd md.; fi, el-m (nr. Rifat Fevz Abdlmuttalib), Mansre 1422/2001, IV, 435-436; Mverd, el-vil-kebr (nr. Ali M. Muavvaz - dil Ahmed Abdlmevcd), Beyrut 1414/1994, III, 369; V, 221-222; VI, 141, 330, 440-441; VII, 81, 224, 237, 282, 283; Serahs, elMebs, IV, 95; VI, 3, 6, 132; XII, 104; XIV, 101, 122; XIX, 45; XX, 109; XXI, 77, 87; XXII, 59, 128; XXIV, 128; XXV, 16, 94, 127; XXX, 140; Eb Bekir bnl-Arab, el-abes f eri Muvaai Mlik b. Enes (nr. M. Abdullah Vlid Kerm), Beyrut 1992, II, 788-789, 805; bnl-Hmm, Fetul-adr (Bulak), V, 151-183; bn Hacer el-Heytem, Tufetl-mutc, [bask yeri ve tarihi yok], IV, 296-300; Hatb e-irbn, Munil-mutc (nr. M. Hall Aytn), Beyrut 1418/1997, II, 260-261; Buht, er-Ravl-mrbi, [bask yeri ve tarihi yok] (Messesetr-risle), s. 329; Derdr, e-eru-ar (nr. Mustafa Keml Vasf), Kahire 1392, III, 191-195; Slih el-Ezher, Cevhirlikll, Beyrut, ts. (el-Mektebets-sekfiyye), II, 50; Esad Diyb, amnu uybil-mebil-afiyye,

Beyrut 1403/ 1983, s. 331, 363; Uhde, Mv.F, XXXI, 36-38. Bilal Aybakan

UHNH
(bk. DRS).

UHUD GAZVES
( ) Mslmanlarla Mekkeli mrikler arasnda yaplan ikinci byk sava (3/625). Gazveye adn veren Uhud da Medinenin kuzeyinde Mescidi Nebevye yaklak 5 km. mesafededir. Blgedeki da silsilelerinden ayr ve tek bana bulunduu iin bu ad ald anlalmaktadr. 8 km. uzunluundaki dan ykseklii 720 metredir. Gnmzde douda Medine Havaalan yolu, batda Tarkuluyn ile evrilmi olup gelien ehre bitimitir. Medineden bakldnda koyu krmz bir grnm arzeden Uhud da bitki rts bakmndan son derece fakirdir. Hz. Peygamber eitli vesilelerle Uhuddan sz etmi, Uhud bizi sever, biz de Uhudu severiz demitir (Buhr, Mez, 27; Mslim, ac, 503-504). Bir defasnda Eb Zer el-Gfr ile birlikte Harre mevkiinde yrrken Uhud dana bakm ve, Ey Eb Zer! u Uhud da kadar altnm olsa gn sonra borlarm iin ayrdklarm hari elimde tek dinar dahi brakmadan hepsini infak ederdim buyurmutur (Mslim, Zekt, 32). Resl-i Ekrem Hz. Eb Bekir, mer ve Osman ile birlikte Uhud dana kt bir srada da sallannca Ey Uhud, sakin ol! Senin zerinde bir peygamber, bir sddk ve iki ehid var demitir (Buhr, Abn-neb, 5; Tirmiz, Menb, 18; Msned, III, 112). Hicretin 2. ylnda (624) mslmanlarla Mekkeli mrikler arasnda cereyan eden Bedir Gazvesinde ar bir yenilgiye urayan mrikler intikam almak iin hazrlk yapmaya baladlar. Yahudi Ben Kaynuk kabilesinin, ihaneti yznden Medineden srlmesi dier Medine yahudilerinin de mslmanlara kin beslemesine sebep oldu. Yahudi liderlerinden Kb b. Eref, Bedir yenilgisinden duyduu znty belirtmek iin Mekkeye gidip Mekkelileri mslmanlardan intikam almaya tevik etti ve kendilerine yardm vaadinde bulundu. Bedirde mslmanlarn hcumundan kurtulan Eb Sfyn idaresindeki kervan Mekkeye ulanca mal sahipleri btn krlarn sava iin harcamaya karar verdiler. Amr b. s ve Reslullahn Bedirde fidye almadan serbest brakt air Eb Azze el-Cumahnin de aralarnda bulunduu drt kiilik bir heyet Mekke evresindeki kabilelerden asker toplamak amacyla grevlendirildi. Yl boyunca yaplan hazrlklar sonucunda 2000i cretli toplam 3000 kiilik bir ordu tekil edildi. Eb Sfyn kumandasndaki orduda 700 zrhl, 200 atl asker ve 3000 deve vard. Kocalarn tevik etmek ve onlarn yannda savamak zere kadnlardan da orduya katlanlar oldu. Hz. Peygamberin amcas Abbas bu hazrlklar Mekkeden Gfr kabilesine mensup bir bedevi araclyla Resl-i Ekreme ulatrd. Huza kabilesinden Amr b. Slim de birka arkadayla Medineye gelip Kurey ordusu hakknda Reslullaha bilgi verdi. 25 Ramazanda Mekkeden hareket eden Kurey ordusu 5 evvalde Zlhuleyfeye ulat, Akk vadisini takip ederek Medinenin kuzeyindeki Zegbe mevkiinde konaklad. Buras develerin ve atlarn otlak ve su ihtiyacn karlamaya elverili bir yerdi. Hz. Peygamber grevlendirdii Enes b. Fedle, kardei Mennis ve Hubb b. Mnzir gibi sahbler vastasyla Medineye doru ilerlemekte olan mrik ordusunun durumu, asker says ve konak yerlerine dair bilgi edindi. Dmann Medineye yaklat cuma gecesi ehrin etrafnda nbet

tutuldu. Sad b. Ubde, Sad b. Muz ve seyd b. Hudayr, Mescidi Nebevde Resl-i Ekremin kapsnda sabaha kadar beklediler. Reslullah dmana nasl karlk verilecei hususunda sahblerle istiare etti. Kendisi grd bir rya zerine Medinede kalnmasn, kadnlarn ve ocuklarn kalelere yerletirilerek savunma sava yaplmasn tercih ettiini belirtti. zellikle Bedir Gazvesine katlamayan genler ve Hz. Hamza, Sad b. Ubde, Numn b. Mlik dmanla ehir dnda savalmasnda srar ettiler. Resl-i Ekrem yenilgiye uramalarndan endie duyduunu bildirmesine ramen ounluun grne uyularak karar verildi. Hz. Peygamber cuma namaznn ardndan bir konuma yaparak sabrl olduklar takdirde zafer elde edeceklerini ifade etti. kindi namazndan sonra hazrlklarn tamamlayan mslmanlar Mescidi Nebevde toplanmaya baladlar. Daha nce meydan sava iin srar edenler evinden dar kan Reslullaha tutumlarndan dolay pimanlklarn belirttiler ve savan nerede yaplaca konusunda kendisinin karar vermesini istediler. Resl-i Ekrem onlara yle dedi: Bir peygamber zrhn giydikten sonra Allah onunla dmanlar arasnda hkm verinceye kadar karmaz. Eer sabreder ve grevinizi yaparsanz Allah zaferi size ihsan edecektir (Vkd, I, 214). Reslullah, Medinede m sahb Abdullah b. mm Mektmu vekil brakarak ikisi atl, 100 zrhl 1000 kiilik bir kuvvetle yola kt. Seniyye tepesine gelindiinde mnafklarn reisi Abdullah b. bey b. Selln mttefiki olan 600 kiilik bir yahudi birlii orduya katlmak istediyse de Hz. Peygamber bunu kabul etmedi. Ensardan bazlar mttefikleri dier yahudilerden yardm talep etmeyi teklif edince de, Bizim onlara ihtiyacmz yoktur dedi. eyhayn mevkiinde orduyu tefti etti ve ya kk olanlar geri evirdi. Ancak Rfi b. Hadcin iyi ok att sylenince ona izin verdi. Ardndan Rfii grete yenen Semre b. Cndebe de msaade etti. Zeyd b. Sbit, sme b. Zeyd, Eb Sad el-Hudr ve Abdullah b. mer gibi ocuk sahbler geri evrilenler arasndayd. slm ordusu geceyi eyhaynda geirdikten sonra Uhud dana doru yoluna devam etti. Bu srada Resl-i Ekrem, orduyu ksa yoldan ve dmanla karlamadan Uhuda gtrebilecek bir klavuz isteyince Eb Hasme elEnsr bu grevi stlendi. slm ordusu 7 evval 3 (23 Mart 625) tarihinde Cumartesi sabah Uhud dana vard. Sabah namaz burada klnd. Ordu arkasn Uhud dana verip Ayneyn tepesini soluna, gnei de arkasna alp Medineye doru saf tuttu. Abdullah b. bey, Ben meydan savana taraftar deildim. Muhammed oluk ocuun szne uydu, bizim szmze itibar etmedi diyerek 300 kiilik taraftaryla birlikte ordudan ayrlp Medineye dnd. Onun ve taraftarlarnn Uhuda varmadan nce avt mevkiinde ordudan ayrld da nakledilir. Hz. Peygamber says 700e den orduyu sava dzenine koydu ve en byk sanca Musab b. Umeyre verdi. Ordunun sa ve sol kanatlarna, ndekilere ve arkadakilere kumandanlar tayin etti. Ardndan cihadn nemi hakknda bir konuma yapt. Dmann cephe gerisinden saldrp slm ordusunu arkadan vurmasn nlemek iin Abdullah b. Cbeyr kumandasndaki elli okuyu Uhud dann karsnda, ordusunun sol tarafnda kalan, daha sonra Cebelrrmt (okular tepesi) diye adlandrlan Ayneyn tepesine yerletirdi. Okulara, galip gelinse bile ikinci bir emre kadar kesinlikle yerlerinden ayrlmamalarn, dman ordusunun arkadan saldrmas halinde ok atarak onlar geri pskrtmelerini emretti. Bu srada Eb Sfyn kumandasndaki mrik ordusu da Zegbeden Uhuda geldi. Kurey ordusu Uhuda doru yola ktnda Hlid b. Veldin emrindeki bir svari grubu ordudan ayrld. Bunlar muhtemelen daha sonra sava baladnda dan evresini dolap sava alanna geldiinden mslmanlar onlar farketmemitir. Medineyi arkalarna, Uhudu nlerine alp yzleri gnee kar gelecek ekilde sava dzeni alan mrik ordusunun bayraktarln Abdddroullar yapmaktayd

ve aralarnda 100 oku vard. Eb Sfynn yannda kars Hind ve iki put da bulunmaktayd. Orduya katlan kadnlar def alp Bedirde ldrlen yaknlar iin atlar yakarak Kureylileri cesaretlendiriyordu. Sava mbreze ile balad. Kurey ordusundan ileri atlan ordu sancaktar Talha b. Eb Talhay Hz. Ali, Talhann ardndan meydana kan kardei Osman da Hamza ldrd. Savan kzmasyla dman ordusunun merkezine kadar ilerleyen mslmanlar yirmiden fazla mrii katletti. Mrik ordusunun sancaktarlar lm ve sanca yerden kimse kaldramamt. Mslman askerler, dman sava alanndan uzaklancaya kadar kovaladktan sonra kesin galibiyet kazanld dncesiyle ganimet toplamaya baladlar. Ayneyn tepesindeki okularn ou da dmann bozguna uradn grnce ganimetten mahrum kalmamak iin yerlerini terketti. Bu srada mslmanlar arkadan vurmak iin frsat kollayan Hlid b. Veld harekete geti. Yerlerinden ayrlmayan ve kendisini durdurmaya alan Abdullah b. Cbeyr ile on arkadan ehid ettikten sonra Ayneyn tepesinin dousundan ilerleyerek slm ordusunun arkasna sarkan Hlid b. Veld ganimet toplamakla uraan mslman askerler zerine ni bir baskn yapt. Bunu gren Kurey ordusu da geri dnp saldrya geti. ki kuvvet arasnda kalan mslmanlar panie kapld. Bir ksm silhlarn brakm ve saflar bozulmutu. Tekrar silha sarlp arpmaya baladklar srada Hz. Hamza, Vah b. Harb tarafndan ehid edildi. bn Kame, Hz. Peygamberin yanna kadar sokulup bir kl darbesiyle onu yznden yaralad, ald darbenin etkisiyle Hz. Peygamberin miferi ikiye blnnce halkalar yzne batt. Utbe b. Eb Vakksn att tala alt duda yarld ve bir dii krld. Abdullah b. ihbn darbesiyle de alnndan yaraland. bey b. Halef, Resl-i Ekremi ldrmek iin harekete getiyse de Resl-i Ekrem bir mzrakla onu atndan drd. bey bunun etkisiyle Mekkeye dnerken yolda ld. Reslullah, Medineden Mekkeye gidip mriklere destek veren Eb mirin savatan nce kazdrd ukurlardan birine dt ve diz kapaklar yaraland. O durumda bile, Ey rabbim! Kavmime hidayet et, nk onlar gerei bilmiyor diye dua etti. Hz. Eb Bekir, mer ve Ali ile birlikte bir grup sahb Hz. Peygamberi korumak iin etrafnda bir halka oluturdular. Eb Dcne vcuduyla onu bir kalkan gibi koruyor, Sad b. Eb Vakks da dmana ok atyordu. Dmann kl darbelerine kar Resl-i Ekremi koruyan Talha b. Ubeydullah ald yarann etkisiyle olak kald. Bu arada Musab b. Umeyr, bn Kame tarafndan ehid edildi. Bunun zerine Reslullah sanca Hz. Aliye verdi. Musab ldren bn Kame, Hz. Peygamberi ldrdn sanm ve Peygamberin ldrldn etrafa yaymaya balamt. Bu yiann etkisiyle mslmanlar panik ierisinde dalmaya baladlar. Bazlar parolay unuttu, bu durum birbirlerini ldrp yaralamalarna yol at. O esnada Resl-i Ekremi gren Kb b. Mlik, Ey mminler, mjde! Reslullah burada diye haykrnca mslmanlar toparland. Hz. Peygamber, etrafnda sahbler olduu halde Uhud kayalklarna ekildi. Bu srada Eb Sfyn ve arkadalar kayalklara doru ilerlemeye kalktlarsa da mslmanlar attklar talarla dmanlar uzaklatrmay baardlar. Sava bylece sona erdi. Hz. Ftma, ie, mm Eymen, mm Sleym ve mm Umrenin de aralarnda bulunduu on veya on drt kadn sahb sava alanna yiyecek ve su getirdi; yarallarn tedavisiyle ilgilendi. Hz. Ftma babasnn yzndeki kanlar temizlemeye alt ve kanamay durdurmay baard. Hz. Ali, Resl-i Ekremin yaralarn ykamak iin dadaki tabii havuzlardan kalkanna su doldurarak getirdi. Reslullah yaral olduu iin le namazn oturarak kld; sahbler de ona uyup oturarak kldlar. Eb Sfyn, sava alanndan ayrlmadan nce Hz. Muhammedin, Eb Bekir ve merin sa olup olmadn merak ediyordu. Teker teker isimlerini syleyerek seslendiyse de Hz. Peygamberin emriyle kimse cevap vermedi. Bunun zerine, Eer sa olsalard cevap

verirlerdi, de lm ve i bitmi deyince Hz. mer dayanamayp, Yalan syledin Allahn dman! Saydklarnn hepsi sadr ve buradadr dedi. Eb Sfynn, Sava srayladr; bugn Bedir Savana bedeldir szlerine mukabil Hz. mer, Evet ama eit deiliz. Zira bizim llerimiz cennette, sizin lleriniz cehennemdedir karln verdi. Eb Sfyn, Gelecek yl sizinle Bedirde bulualm ve savaalm diye meydan okuyunca Hz. Peygamberin emriyle Hz. mer, Olur, inallah! dedi. Bir yl sonra Resl-i Ekrem ashabyla Bedire gelerek bir hafta boyunca Mekkelileri beklemi, ancak Eb Sfyn ve ordusu sava yerine gelme cesareti gsterememitir (bk. BEDRlMEVD). Uhudda yirmiden fazla kayp veren Kurey ordusu daha sonra sava alann terkedip Mekkeye doru ilerlemeye balad. Reslullah, dman ordusunun Medineye saldrp saldrmayacan anlamak zere Sad b. Eb Vakks, baz kaynaklara gre ise Hz. Aliyi grevlendirmiti. Uhud Gazvesinde mslmanlar yetmi ehid vermi, Hanzale b. Eb mir dndaki ehidlerin hepsine ikence yaplm, organlar kesilmitir. Mrikleri destekleyen Hanzalenin babas Eb mir olunun cesedine ikence yaplmasna engel olmutur. Vah, Hz. Hamzann cierini skerek Bedir Gazvesinde babas, amcas ve kardei ldrlen Eb Sfynn kars Hinde gtrm, Hind cierden bir paray azna alarak inemi, Vahye de mkfat olarak ziynet eyalarn vermitir. Resl-i Ekrem amcas Hamzann cierinin karldn, burnunun ve kulaklarnn kesildiini grnce ok zlm, halas Safiyye kardei Hamzann ehid edildiini duyunca sava alanna gelmi, byk bir znt iinde dua ve istifarda bulunmutur. ehidler ikier er kii olarak ayn kabirde kefensiz ve zerlerindeki elbiselerle birlikte defnedildi. Baz mslmanlar Uhudda ehid olan yaknlarnn naan Medineye gtrm, bunu duyan Reslullah ehidlerin ldrldkleri yerde gmlmesi emrini verince cenazeleri tekrar sava meydanna getirip burada defnetmitir (bn Him, III, 102-103). Hz. Peygamber, Uhud ehidlerinin defninden sonra sahblerle birlikte Medineye dnd ve akam namazn burada kld. Hemen ertesi gn Kurey mriklerine mslmanlarn kendilerinden korkmadn gstermek iin Hamrlesed Gazvesine kt. Bu savata slm ordusunun urad yenilgi ve dman tarafndan ehidlere yaplan muamele mslmanlar zntye bodu. Medinedeki mnafklar ve yahudiler ise sevinlerini belli etmekten ekinmediler; Resl-i Ekrem, slm ve mslmanlar hakknda kltc ifadeler kullanmaya baladlar. Hz. mer, Reslullahn yanna gelerek Medinede bu tr incitici davranlarda bulunan mnafk ve yahudileri ldrmek amacyla izin istedi. Hz. Peygamber, Allahn slma yardm edip onu stn klacan belirttikten sonra yahudiler iin, Onlar bizim zimmetimizdedir, ben onlar ldremem; mnafklar iin de, Ben l ilhe illallah Muhammedr-reslullah diyen kiiyi ldrmekten nehyedildim diyerek Hz. mere izin vermedi (Vkd, I, 317-318). Resl-i Ekrem, Uhud ehidlerini her yl ziyaret etmi, onlara Allahtan mafiret dilemi, vefatna yakn zamanda da ehidlere bir ziyarette bulunmutur. Kendisinden sonra Hulef-yi Ridn ve dier birok sahb de onun bu uygulamasn srdrmtr. Uhud Gazvesi mslmanlar iin ders ve ibretle doludur. Reslullah her zaman olduu gibi bu savata da istiareye nem vermi, Ayneyn geidine yerletirdii okularn onun emrine uymamalar ve yerlerinden ayrlp ganimet toplamaya balamalar savan seyrini deitirmitir. Bu da zaferin sabrla ve kumandann emirlerine itaatle kazanlabileceini gstermektedir. Ganimet elde etme arzusu

Allah rzasn kazanmann ve Hz. Peygambere itaatin nne gemi, bu durum yenilgiye yol amtr. te yandan mslmanlar Uhudda fazla kayp vermekle birlikte ezilmemi, hatta savan sonuna doru toparlanarak dman takip etmitir. Geri dnp onlarla savama cesareti gsteremeyen mrikler birok mslman ldrp intikam duygularn tatmin etmi, ancak mslmanlar ortadan kaldrma ve Medineyi igal etme amalarn yine gerekletirememitir. Kurn- Kermde zellikle l-i mrn ve Enfl srelerinde Uhud Gazvesi hakknda birok yet yer almaktadr. Bu yetlerde mriklerin mallarn insanlar Allah yolundan saptrmak iin harcadklar (el-Enfl 8/36), Allah kendilerine yardm ettii halde mslmanlardan iki grubun bozulmaya yz tuttuu (l-i mrn 3/122), mslmanlarn geveklik gstermemesi ve zntye kaplmamas gerektii, nk inananlarn stn gelecei (l-i mrn 3/ 139), mslmanlarn acya urad, buna karlk dmanlarnn da benzer bir acya mruz kald, bu ekilde Allahn gnlerinin insanlar arasnda dndrp durduu (l-i mrn 3/140), Hz. Muhammedin ancak bir peygamber olduu ve ondan nce de birok peygamberin gelip getii, onun lmesi veya ldrlmesi durumunda mslmanlarn bunu sabrla karlayp dinlerinde sebat etmeleri gerektii (l-i mrn 3/144), Uhudda balarna gelen musibetin kendi kusurlarndan kaynakland (l-i mrn 3/165), bunun da kimin mmin kimin mnafk olduunun anlalmas bakmndan Allahn izniyle gerekletii (l-i mrn 3/166-167), Allah yolunda ldrlenlerin l deil diri olduklar ve Allahn byk nimetlerine ulam olmann sevincini yaadklar (l-i mrn 3/169-170) gibi hususlara iaret edilmektedir (Vkd, I, 319-329). Uhud ehidlerinin defnedildii Mehed-i Uhud denilen yerin bir ksmnn sel yatana yakn olmas ve Medinenin su ihtiyacn karlayan kanaln buradan gemesi sebebiyle baz kabirler krk alt yl sonra Cennetlbake nakledilmi, Hz. Hamza ile birlikte ehidlerin ou orada kalmtr. mer b. Abdlazzin Medine valilii srasnda balatt, Resl-i Ekrem zamanna ait htralarn korunmasna ynelik faaliyetler Abbsler devrinde de srdrlm, Reslullahn yaraland alanla ehid sahblerin kabirlerinin olduu yerlere aklayc iaretler konulmu, baz kabirlerin zerine kubbeli mezarlar yaplmtr. Abbs Halifesi Nsr-Lidnillhn annesi de Hz. Hamzann mezarn trbe haline getirmitir. Bu trbede Hamzann yan sra Musab b. Umeyr ve Abdullah b. Cahn kabirleri de bulunmaktayd. Trbenin yanna daha sonra bugn Mescidi Hamza adyla bilinen mescid ina edilmitir. eitli dnemlerde onarlan Hz. Hamza Trbesini Kann Sultan Sleyman 1543te yeniden yaptrmtr. ehitliin kuzey tarafnda Resl-i Ekremin yaraland alana 1849da Sultan Abdlmecid, Kubbetsseny ad verilen bir kubbe ina ettirmitir. Mescidi Hamzann dousunda Hz. Hamzann ehid edildii alanda yaptrlan kubbeye de Kubbetlmasrar ad verilmitir. Gnmzde hibir trbe ve mezar yapsnn bulunmad Uhud ehitlii etraf duvar ve tel rglerle evrili bo bir alan olarak ziyaret edilmektedir.

BBLYOGRAFYA

Msned, III, 112; Vkd, el-Mez, I, 199-334; bn Him, es-Sre, III, 64-177; bn Sad, eabat, II, 36-48; Belzr, Ensb, I, 311-338; Taber, Tr (Ebl-Fazl), II, 499-533; bn Cbeyr, er-Rile, Beyrut 1384/1964, s. 173, 176; Makrz, mtul-esm (nr. M. Abdlhamd en-

Nmeys), Beyrut 1420/1999, I, 130-178; m, Sbll-hd, IV, 271-351; brhim Rifat Paa, Mirtl-aremeyn, Kahire 1344/1925, I, 385-394; L. Caetani, slm Tarihi (trc. Hseyin Chid), stanbul 1925, IV, 24-80; ibl Numn, slm Tarihi: Asr- Saadet (trc. mer Rza [Dorul]), stanbul 1346/ 1928, I, 368-379; Hamdullah, slm Peygamberi (Tu), I, 233-238; a.mlf., Hz. Peygamberin Savalar ve Sava Meydanlar (trc. Salih Tu), stanbul 1981, s. 93-124; a.mlf., Uud, UDM, II, 31-38; Kksal, slm Tarihi (Medine), III, 50-270; M. Sleyman Selmn elMansr Fr, Rametn lil-lemn (trc. Mukted Hasan Ysn el-Ezher), Bombay 1410/1989, I, 118-123; brahim Saram, Hz. Muhammed ve Evrensel Mesaj, Ankara 2001, s. 141-149; Hicaz Albm: Fotoraflarla Kutsal Topraklar (metin: Necati ztrk; ed. Ahmet zel; redaksiyon: Mustafa Sabri Kkac), Ankara 2007, s. 141-144; Elad Mahmudov, Sebepleri ve Sonular Asndan Hz. Peygamberin Savalar, stanbul 2010, s. 111-127; C. F. Robinson, Uud, EI (ng.), X, 782-783. Muhammed Hamdullah - Casim Avc

UHUVVET
(bk. KARDELK).

UKAYL (Ben Ukayl)


() Adnnlerden Kays Aylna mensup bir Arap kabilesi. Ben mir b. Sasaann en gl kolu olan Kbn drt boyundan en bydr. Ukaylin eceresi Ukayl b. Kb b. Reba b. mir b. Sasaa b. Muviye b. Bekir b. Hevzin b. Mansr b. krime b. Hasafe (Kb) b. Kays (b.) Ayln b. Mudar b. Nizr b. Mead yoluyla Adnna ular (bn Hazm, s. 288-290). Gerek mensuplarnn okluu gerekse tarihte oynadklar rol bakmndan kabilenin mehur kollar Reba, Amr, Hafce, Ubde ve mirdir. slmn zuhuru srasnda Ukayl genellikle Necid ve Yemmenin kuzey blgelerinde oturmaktayd. Kaynaklarda bu blgelerde yar gebe hayat sren Ukayle ait Tuble snrndaki Renye, Be, Nim, Himva, Akku Temre, Tesls gibi ok sayda su kayna ve hurma bahesinin yan sra zengin maden yataklarndan bahsedilmektedir (Hemdn, s. 299, 312, 329; Bekr, I, 304; II, 469). Gnmzde Devsir vadisinde bulunan ve Hemdnnin ifadesine gre yarmadann en zengin altn yata saylan Akkn Hz. Peygamberin, Ben Ukayl topraklarna altn yad eklindeki hadisinde zikri geen yer olduu bildirilir (fat CezretilArab, s. 329). Ukayl, Chiliye dnemi savalarndan Hz. Peygamberin doduu yl Temm ile Kays arasnda vuku bulan Cebele savana mir b. Sasaann dier kollaryla birlikte katld (bn Hazm, s. 290-291). Kinne ve Kays Ayln arasnda vuku bulan drdnc Ficr sava Ukaylin Avf kolundan Eb Harb b. Ukayl ile Ben Abdmenttan Hulleys b. Yezd arasndaki mbrezeyle balamt (bn Habb, s. 177). bn Sadn naklettii rivayete gre Amr b. Ukaylden Reb b. Muviye, Reba b. Ukaylden Mutarrif b. Abdullah b. Alem ve mir b. Ukaylden Enes b. Kays, Resl-i Ekremin yanna giderek temsil ettikleri kabileler adna biat ettiler (9/630). Reslullah da Ukayl temsilcilerine kabileleri slm kabul edip namaz kldklar, zekt dedikleri ve itaat ettikleri srece kendilerine Akk blgesini ikt ettiine dair bir ahidnme verdi. Daha sonra Eb Rezn Lakt b. mirin de Hz. Peygamberin yanna geldii, kabilesi adna ona biat ettii ve Hz. Peygamberin kendisine bir su kaynan ikt ettii, Eb Harb b. Hveylid b. mir b. Ukayl ve kardei kl b. Hveylidin de Akk blgesinin kendilerine ikt edilecei midiyle Mslmanl kabul ettii bildirilir (e-abat, I, 302). Kindermann, Resl-i Ekremin Ben Rus b. Kilb mensuplarnn daha nce mslman olan komular Ben Ukayle baskn dzenlemesine izin verdiini iddia ederse de (EI2 [ng.], X, 785) bu doru deildir. Bu olay zerine Hz. Peygamberin baskn dzenleyen Amr b. Mlike kendisini cezalandracan bildirmesi ve Amrn Reslullahtan af dilemesi Kindermannn iddiasnn aksine Reslullahn Amrn kabilesiyle birlikte itirak ettii Chiliye detini onaylamadn gstermektedir (bn Sad, I, 261). Hz. Peygamber devri olaylarnda kayda deer bir rolne rastlanmayan Ukayl mensuplar, onun vefatnn ardndan Yemendeki irtidad hareketlerinin nclerinden Kays b. Mekh el-Murdnin isyannn bastrlmasnda Muviye el-Ukaylnin bakanlnda nemli rol oynad (Taber, III, 323-326). Fetihler dnemiyle birlikte Ukayllerin byk bir ksm Suriye, Irak, Bahreyne yerleti. Yeni fethedilmi bu blgelerde kumandanlk, valilik ve kadlk gibi grevlere tayin edildi. Emevler devrinde de nemli grevlere getirilen Ukayl mensuplar Abbslerin ilk dneminde bu konumlarn

korudular. Ukaylin Mntefik b. mir kolundan Amr b. Muviye b. Mntefik, Emevler dnemi yaz seferleri kumandanl, rmniye, Azerbaycan ve Ahvaz valilii; Avf b. Ukayl kolundan Eb Safvn shak b. Mslim, II. Mervn zamannda rmniye, ayn koldan Mslim b. Rebann oullar da Emevler ve Abbslerin ilk dnemlerinde rmniye valilii yapt (bn Hazm, s. 291; hsan en-Ns, I, 374-376). Abbslerin ilk devirlerinde zellikle Suriye ve el-Cezrede kan isyanlara Ben Ukayl de katld. Emevler dneminin rmniye valisi shak b. Mslim el-Ukaylnin idaresindeki el-Cezre Araplar, 133 (751) ylnda Harran ele geirip yedi ay Abbs kuatmasna kar direndiler ve II. Mervnn ldne ikna edildikten sonra teslim oldular. Ukayllerin kard huzursuzluklar Emn ve Memn dnemindeki i karklklar srasnda devam etti. Nasr b. ebes el-Ukayl, Mudar (Kays) kabilelerini merkez hkmete kar isyana tevik etti ve 209 (824-25) ylna kadar halifeye teslim olmad. Ukayl mensuplarnn Abbsler dneminde kard huzursuzluklardan biri de iktisad sebeplerle 251de (865) vuku buldu. Cidde yolunu kesen Ben Ukayl, Mekkede fiyatlarn ykselmesine ve bedevlerin kylere saldrmasna yol at. Mekke Valisi Cafer b. Fazl ile yaptklar savata yaklak 300 Mekkeli hayatn kaybetti. Ukayller, zellikle IV. (X.) yzyldan itibaren el-Cezre ve Bahreyn gibi siyas nfuza sahip bulunduklar blgelerde Karmatlerin, Mirdslerin ve Hamdnlerin Musul kolu gibi mahall hnedanlarn tarih sahnesinden silinmesinde nemli rol oynadlar; blgede Osmanl hkimiyetine kadar geen srede baz emirlikler kurdular. el-Cezrede Musul merkezli Ukayller, XV-XVI. yzyllarda el-Cezrenin kuzeyi ile Bahreyne hkim olan Lahs merkezli Cebrler gibi hnedanlar Ben Ukayl tarafndan kuruldu. Bunlarn dnda zellikle Ukayllerin Ben Ubde kolu mensuplarnca V. (XI.) yzylda Irak ve el-Cezre blgesinde l-i Mcell, Caber Kalesi merkezli l-i Bedrn, Tikrtte Ben Man, Frat kylarnda Ben Vehb gibi hnedanlar teekkl etti. XIX-XX. yzyllarda Arap yarmadasn ve el-Cezre blgesini gezen Avrupal seyyahlar Ukayl, Agyl, Agylt gibi adlarla kaydettikleri, eski Ukayllerle akrabalk ilikileri kesin olmayan kabileler topluluundan bahseder. J. L. Burckhardtn XIX. yzyln balarnda Necid blgesi bedevlerine dair verdii bilgilere gre bir zamanlar ok gl durumda bulunan Ben Hillin (Kbn / mir b. Sasaann dier nemli kolu) bakiyeleri olan Agyl mensuplar Necid kylerinde dank ekilde yaamaktayd. Blgedeki dier bir Agyl kabilesinden de sz eden mellif, Badatta yerleik veya bedev halde yaayan Necid Araplarnn tamamnn kendilerini bu blgede nemli nfuza sahip, ayn zamanda civar blgelerdeki bedevlere ve ehirdeki isyanclara kar Osmanllarn en yakn destekileri olan Badat Ukayllerine nisbet ettiklerini kaydetmektedir. Burckhardta gre liderleri her zaman Derye yerlilerinden seilen ve Osmanllar tarafndan onaylanan bu Ukayller, Badat ve Suriye arasnda kervan yollarnda gvenlii salamakta, Vehhblere ou zaman kar koyabilmekteydiler (Notes, s. 232-233). Seyahatnmelere gre Ukayller, Badat ve Suriye ticaret gzerghnda l ticareti ve kervan klavuzluu yaptklar gibi zellikle Osmanllar dnemi hac yolu konak yerlerinde gvenlii salyordu. Ben Ukayl, Osmanllarn son dnemlerine kadar Hicazda gvenliin salanmasnda nemli rol oynad. XII. (XVIII.) yzylda Ukayllere mensup l-i Eb Cerde cemaati bir fermanla Hamaya iskn edildi (Halaolu, s. 64, 85, 139). II. Abdlhamid devrinde kurulan zaptiye ve jandarma alaylar yannda Medine-Yenbu arasnda yaklak 200 kiilik Ben Ukayl birliklerinden yararlanld. Gnmzde Ukaylin Mntefik koluna mensup olanlarn bir ksmnn Irakta Basra civarnda yaad ve kabileye ebb (beyb) ailesinin liderlik ettii bilinmektedir (Abbs el-Azzv, IV, 121-122).

Ukayllerden mehur kiiler arasnda Ben mirden air Timh b. Yezd el-Ukayl ve Ukl b. Huveylid, Hafce kolundan air Tevbe b. Humeyyir, amcasnn kz ve sevgilisi Leyl el-Ahyeliyye, babas Brd Ukaylden bir kadnn klesi olan ve iirleri rnek (hid) olarak kullanlan son Arap airi Ber b. Brd (Ukaylin airleri iin bk. Abd Avn er-Ravzn, I, 417-420), muhaddis Eb Cafer el-Ukayl ve zamanmza ulamayan Ensb Ben Uayl adl eserin mellifi bnl-Adm elUkayl zikredilebilir.

BBLYOGRAFYA

bn Sad, e-abat, I, 261, 302; bn Habb, el-Mnemma, s. 177; bn Kuteybe, e-ir veuar, I, 445-451; Taber, Tr (Ebl-Fazl), bk. ndeks; Hemdn, fat Cezretil-Arab (nr. Muhammed b. Ali el-Ekva el-Hivl), Riyad 1397/ 1977, s. 299, 312, 329; bn Hazm, Cemhere, s. 288-292; Bekr, Mucem, I, 304; II, 469; ayrca bk. ndeks; Ykt, Muceml-bldn (Cnd), bk. ndeks; bn Haldn, el-ber, IV, 91-92; m, Sbll-hd, VI, 588-589; J. L. Burckhardt, Notes on the Bedouins and Wahabys, London 1830, s. 232-233; mer Rz Kehhle, Mucem abilil-Arab, Beyrut 1402/1982, II, 801-802; G. Degener, Das Emirat der Ban Uqail (doktora tezi, 1987), Georg August Universitt zu Gttingen; Abbas el-Azzv, Airl-Ir, Kum 1411/1990, IV, 121-122; Yusuf Halaolu, XVIII. Yzylda Osmanl mparatorluunun skn Siyaseti ve Airetlerin Yerletirilmesi, Ankara 1991, s. 64, 85, 139; kir Mustafa, Mevsat dvelil-lemil-slm ve riclih, Beyrut 1993, I, 329334; hsan en-Nas, el-abill-Arabiyye ensbh ve almh, Beyrut 1421/2001, I, 374-376; M. Sleyman et-Tayyib, Mevsatl-abilil-Arabiyye, Kahire 1421/2001, I, 555-556; Abd Avn er-Ravzn, Mevsatl-abilil-Arabiyye, Amman 2002, I, 417-420; H. Kindermann, Uayl, EI (ng.), X, 784-786; Glay n Bezer, Ukayller, DA, XLII, 59-61. Elnure Azizova

UKAYL
() Eb Cafer Muhammed b. Amr b. Ms el-Ukayl (. 322/934) Cerh ve tadl limi, muhaddis. Mekke ve Medinede yaad bilinen Ukaylnin dedesi dndaki aile fertlerine dair bilgi yoktur. Hayat boyunca bir iki defa Msr ve Reye ilm seyahat (rihle) yapt anlalmaktadr. Hocalar arasnda anne tarafndan dedesi Yezd b. Muhammed el-Ukayl, Muhammed b. smil es-Si, shak b. brhim ed-Deber, Ali b. Abdlazz el-Begav, Muhammed b. Ms el-Belh, Abdullah b. Ahmed b. Hanbel ve Nes gibi limler vardr. Mesleme b. Ksm el-Endels, Ebl-Hasan Muhammed b. Nfi el-Huz, bnl-Mukr el-sfahn ve Ysuf b. Ahmed b. Dahl el-Msr rencilerinden bazlardr. ok eser verdii kaydedilen Ukayl, Reblevvel 322de (ubat-Mart 934) Mekkede vefat etti. Ukayl gvenilir bir muhaddis olarak tannm, hadisleri ounlukla ezberinden rivayet etmi, hfzasnn salamln denemek isteyenler onun yanlmadn grmtr. Gnmze ulaan veya sadece isimleri bilinen eserleri Ukaylnin youn biimde ricl ve cerhtadl alanlarnda faaliyet gsterdiine iaret etmekte; cerh ve tadl ilminin byk otoriteleri Buhr, Mslim, Eb Zra erRz, Eb Htim er-Rz ve Nes gibi melliflerden sonra yetimi metodolojik tasnif dnemine mensup ricl limlerinden biri olduu anlalmaktadr. Ukayl Eb shak es-Seb, Eb Hanfe, Ebz-Zind, bn Eb Leyl, Eb Ysuf, Muhammed b. Hasan e-eybn, Zfer b. Hzeyl, Hasan b. Ziyd el-Ll ve Abdrrezzk es-Sann hakkndaki tenkitlerinde arya kat iin eletirilmitir. Ukaylnin zellikle Ali b. Medn gibi hadis ilminin mehur isimlerinden birini mihne olay srasndaki tavrlar yznden, ayrca Cehmiyyeye meylettii gerekesiyle eletirmesi (euaf, III, 235-240) Zeheb, Leknev ve Kevser gibi limler tarafndan sert biimde tenkit edilmesine yol amtr. Onun e-uafl-kebre ald birok rvi hakknda kulland, Rivayetinin mtbii yoktur sznn dorudan bir cerh gerekesi saylmad belirtilmi, ayrca baz rviler hakkndaki tenkitlerini zayf rvilerden gelen bilgilere dayanarak yapt iin eletirilmitir. Eserleri. 1. e-uafl-kebr. eitli gerekelerle hadiste zayf saylan, kendisine yalanclk veya uydurmaclk isnat edilen rvilere dair nemli eserlerden biri olup Yahy b. Man, Buhr ve Ahmed b. Hanbel mellifin bu almasnda en ok faydaland hadis mnekkitleridir. Selef nerine gre saylar 2105 olan bu rviler eserde sadece ilk isimlerine gre alfabetik sralanmtr (nr. Abdlmut Emn Kalac, Beyrut 1404/1984; nr. Hamd b. Abdlmecd es-Selef, Riyad 1420/2000). M. Zhid Kevsernin bu eseri tenkit iin kaleme ald Nad Kitbi-uaf lilUayl adl baslmam bir almas vardr. e-uaf zerine Abdullah Ali Ahmed Hfz doktora tezi (1399, Cmiat Muhammed b. Sud el-slmiyye klliyyet uslid-dn), le Cokun yksek lisans tezi (2002, Uluda niversitesi Sosyal Bilimler Enstits) hazrlamtr. 2. Kitbabe. bn Abdlber enNemernin el-stb, bn Hacer el-Askalnnin el-be adl eserlerinin kaynaklarndan olan kitabn gnmze ulap ulamad tesbit edilememitir. 3. el-Cer vet-tadl. Bu eserin de zamanmza kadar gelip gelmedii bilinmemektedir. 4. Kitbl-lel. Abdlmut Emn Kalacnin e-uafl-kebrdeki bir ifadeye (IV, 351) dayanarak Ukaylye nisbet ettii bir

eser olup hakknda bilgi yoktur.

BBLYOGRAFYA

Ukayl, e-uaf, III, 235-240; IV, 351; ayrca bk. neredenin girii, s. 47-49; 59-66; Zeheb, Almn-nbel, XV, 236-239; a.mlf., Mznl-itidl, III, 138-141; a.mlf., Tekiretl-uff, III, 833-834; Leknev, er-Ref vet-tekml, s. 405-409; M. Zhid Kevser, el-mt bi-sretilimmeyn el-asan b. Ziyd ve ibih Muammed b. c, Kahire 1368, s. 36-52; a.mlf., Lemetn-naar f sretil-imm Zfer, Kahire 1368, s. 22-26; a.mlf., Fhu ehlil-Ir ve adhm (nr. Abdlfetth Eb Gudde), Beyrut 1390/1970, s. 53, 83; Sezgin, GAS, I, 177. Mehmet Emin zafar

UKAYLLER
() Irak, el-Cezre ve Kuzey Suriyede hkm sren bir Arap hnedan (990-1096). slmiyetten nce Necid ve Yemmenin kuzeyinde yaayan Ben Ukayl daha sonra eitli blgelere dald. IV. (X.) yzylda Bahreyndeki yurtlarndan karlan Ukayller el-Cezreye g ettiler ve Musulda hkm sren Hamdnlere tbi oldular. Kendilerinden nce blgeye gelen soydalaryla birleerek zamanla glerini arttrdlar. Son Hamdn emri Gazanferin Remle hkimi Mferric b. Dafel et-T ile yapt savata Gazanferin yannda onunla birlikte yenilgiye uradlar. Gazanferin bu savata lmesi ve Hamdnlerin tarihe karmasnn (369/979) ardndan Mervnlerin kurucusu Bz (Bd) 373te (984) Musulu hkimiyetine ald. Ertesi yl Bveyhler Bz malp ederek Musula girdiler. Bzn Badat ele geirme teebbs lmyle sonulannca yeeni Eb Ali Hasan b. Mervn mcadeleye devam etti. Bveyh Hkmdar Bahddevlenin izniyle Musula dnen Hamdnlerden Eb Thir brhim ile Eb Abdullah Hseyin, Mervnler karsnda baarsz olunca Nusaybindeki Ebz-Zevvd Muhammed b. Mseyyeb el-Ukaylden yardm istediler. Cezret bn mer ve Beledi de alan Ebz-Zevvd, Eb Thir brhim ve olunu ldrp Musulu ele geirdi (380/990) ve Musulda Bveyhlere bal Ukayller hnedan kuruldu. Ebz-Zevvd Muhammedin 386 (996) ylnda lmyle yerine kardei Hsmddevle Ebl-Hasan Mukalled (Mukallid) b. Mseyyeb geti. Hsmddevle hkimiyetinin onaylanmas artyla Bahddevleye yllk 2 milyon dirhem demeyi vaad etti. Buna karlk Kfe, Kasr ve Camiayn kendisine verildi. Badatta Halife Kdir-Billh tarafndan kabul edilen Hsmddevle Mukalledin ilk dnemi kardeleri Ali ve Hasan ile mcadele iinde geti; Ben Hafceden yardm alarak kardei Hasan uzaklatrd. Ona yardm eden Mezyedler zerine yryp Dakky zaptetti. Badat ele geirmeyi planlad srada kendisinden intikam almak isteyen bir Trk gulm tarafndan ldrld (Safer 391 / Ocak 1001). Yerine olu Mutemidddevle Karv (Krv) b. Mukalled geti. Karv elli yl kadar sren iktidar boyunca hkimiyetini glendirmeye alt. lk olarak 392 (1002) ylnda Bveyh hkimiyetindeki Medine baarsz bir saldrda bulundu. Ben Hafceye ait yerleri almak zere Ben Esed kabilesiyle ittifak yapnca Bveyhlerin Medin nibi de Ben Hafce ile anlat. Ramazan 392de (Temmuz-Austos 1002) yaplan sava Karv kazand. Daha sonra Kfeye hcum etti, ancak yenilip Enbra kat. Karv, Abbs halifesiyle Bveyhler ve Ftm hilfeti arasndaki atmalardan yararlanmak istedi. Bveyhlerin kendisine kar olumsuz tutumlar yznden Ftm Halifesi Hkim-Biemrillh adna hutbe okuttu. zerine kuvvet sevkedilince zr dileyip hutbeyi Abbs halifesi adna okutmaya balad (401/1010-11). 411 (1020) ylnda yeeni Garb b. Makn b. Mukalled ile birlikte Mezyedlerin destekledii Abbs ordusuna esir dt ve bir sre sonra affedildi. Mezyedlerden Dbeys ile Ben Hafcenin yardm ettii Abbs ordusu karsnda bir defa daha yenilen Karv (417/1026) Nusaybin hkimi olan kardei Bedrn ile dier baz Ukayl emrlerinin saldrsna urad; taraflar Nusaybinin Bedrnda kalmas artyla anlamaya vard. Ben Hafce reisi Men b. Hasan, Enbr yamalayp atee verince Karv ehri surla tahkim etti. Hafce reisi, Eb Klcrn onay ile Kfeyi ald (417/ 1026). Karvn kardei Bedrn, Mervnlerin zaptettii Nusaybini kuatt. Bir ksm kuvvetlerini el-Cezreye gnderen Karv da

Nusaybin kuatmasna katld, fakat baarsz oldular. Bedrn, Mervn Emri Nasrddevle ile grerek ehri geri ald (421/1030). Ayn yl Karvn yeeni Garb b. Makn b. Mukalled Tikrte saldrnca ehrin hkimi Karvtan yardm istedi. Karv yeenini malp ederek eski artlarla anlamay yeniledi. 425te (1034) kardei Bedrn lnce Nusaybini onun oluna verdi. Karvn 431 (1039-40) ylnda Tikrti muhasara etmesi Bveyhlerle atmaya yol at. Bveyh Emri Cellddevle, Enbr bata olmak zere Karva ait yerleri istilya giriti. Ukayllerden bekledii destei alamayan Karv sonunda Cellddevleye itaat arzetti. Seluklu sultannn hizmetine girmeyip batya ekilen Irak Ouzlarnn (Yabgular) el-Cezreye akn etmeleri zerine Karv, Mervn Emri Nasrddevle ve etrafna toplad kuvvetlerle onlar takibe koyuldu. Ouzlar ellerindeki ganimetleri geri vererek anlamak istedilerse de Karv raz olmad. Yaplan savata galip gelen Ouzlar evreyi yamalamaya devam ettiler (433/1041-42) ve Karvn bir baskna hazrlandn renince Musula kar yrdler. ehir halk ile birlikte Ouzlarla savaan Karv durumun ktye gitmesi zerine ikinci gn gemiyle kap Sinne gitti. Ouzlar Musulu ele geirip yamaladlar (435/1043). Karv etraftan yardm istedi. Ukayller ve Mezyedlerden Dbeys kendisine katld. Ouzlar da Diyarbekir blgesindeki soydalarndan yardm aldlar. 20 Ramazan 435 (21 Nisan 1044) tarihinde yaplan savata Ouzlar yenilgiye uradlar. Karv ar kayplar veren Ouzlar Nusaybine kadar takip etti. 441 (1049) ylnda kardei Eb Kmil Bereket, Karv aleyhine kar harekete geti. Yenilgiye urayan Karv, Eb Kmil tarafndan Musula getirildi. Karv, Musul emri olarak grnse de ynetim kardeinin eline geti. Ayn yl Ukayllerin Trk asll emr Arslan el-Bessrye ait baz yerlere saldrmasyla kan savata iki taraf da ar kayplar verdi. Bessr, Enbr ahalisinin Karvtan ikyeti yznden ehri teslim ald. Yetkilerinin iyice kstlanmas zerine Karv, Badata gitmeye teebbs ettiyse de Eb Kmilin gnderdii heyet tarafndan geri evrildi (442/1050-51). Eb Kmil, Bveyhlerle savamak iin Tikrte giderken yolda vefat edince yerine Alemddin Ebl-Mel Kurey b. Bedrn getirildi. Kurey ile amcas Karv arasndaki ekime Karvn tutuklanmasyla sonuland. Karv Receb 444te (Kasm 1052) ld ve Musulun dousunda Ninevda Tevbe tepesinde gmld. Kurey, balangta kardei Mukalled ve Ukayl ailesinin dier liderleriyle mcadele etmek zorunda kald. Bu ihtilflarda Bveyh Emri el-Melikr-Rahm onun topraklarn elinden almaya kalkt. Kurey, kaybettii yerleri geri almak iin giritii mcadelede baar salaynca el-MelikrRahme tbi olarak durumunu glendirdi. Bessrnin zaptettii Enbr geri ald. Ancak otorite boluu yznden blgedeki atmalar artt. Kurey, Badat seferi dolaysyla blgeye gelen Turul Bey adna hutbe okuttu (ban 446 / Kasm 1054). Mervnlerden el-Cezre hkimi Sleyman b. Nasrddevlenin ldrlmesini frsat bilerek giritii savata ar yaraland (447/1055). Daha sonra Turul Beyin huzuruna kp itaat arzetti. Turul Beyin gelii zerine Badattan kaan Arslan elBessr, Ftm halifesinin desteiyle Seluklulara kar bir i cephesi oluturmak istiyordu. Sultan Turul da Kutalm ile Kureyi sefere memur etti. Kutalm, Sincar civarnda yaplan savata ar bir yenilgiye urad, yaralanan Kurey ise Bessrye katld (evval 448 / Ocak 1057). Musulda hutbe Ftm halifesi adna okundu. Bunun zerine Turul Bey byk bir orduyla bizzat harekete geti, isyanclar bertaraf ederek blgeyi yeniden itaat altna ald; Kurey sultandan af diledi. brhim Yinal Musula vali tayin edildi. Ardndan Kurey, brhim Yinaln ehirden ayrlmasn frsat bilip elBessr ile birlikte Musulu ele geirdi. Turul Bey Musula ikinci defa sefer yapmaya mecbur oldu. Kurey ve Arslan el-Bessr ehri tahrip ederek katlar. Turul Bey kardei brhim Yinaln isyann bastrmak iin Badattan ayrlnca Arslan Bessr, i bayraklar ile ehre girip Halife

Kim-Biemrillh esir ald (8 Zilkade 450 / 27 Aralk 1058). Halife Kureyin himayesine verildi. brhim Yinaln isyann bastran Turul Bey geri dnp Badatta bir yl sren igale son verdi. Turul Beyin emriyle halifeyi iade eden Kurey, ilerle i birlii yapmasna ramen halifeye zarar vermediinden affedildi. Musul ve Nusaybin kendisine ikt edildi. 453te (1061) Nusaybinde lnce yerine olu Ebl-Mekrim erefddevle Mslim geti. Turul Beyin lm zerine (455/1063) Halife Kim-Biemrillh tarafndan Badata davet edilen mahall emrlerin en itibarls saylan Mslim bu durumundan kendi konumunu glendirmek amacyla faydalanmay dnd. Halifenin kurtulmak istedii Seluklu gcnn yerini almaya yeltenip sultann sarayn igal etti. Ancak dier emrlerin muhalefeti yznden baar salayamad. Mslimin Ftm halifeliine yaknlamasn engellemek iin Sultan Alparslan ve halife tarafndan Musul, Enbr, Ht, Harb, Sin ve Bevzic kendisine ikt edildi (458/1066). Mslim 462de (106970) sultann kz kardei Safiye Hatun ile evlendirildi. Mslim b. Kurey, daha sonra Sultan Melikaha ballk arzetmekle birlikte Seluklularla nfuz mcadelesine girmekten kanmad. Hatta sultann kardei olan Suriye Meliki Tutuun emrine verilmesine ramen onunla iddetli bir rekabete giriti. Irak ve Suriyede birleik bir Arap devleti kurmak isteyen Mslimin bu tutumundan rahatszlk duyan Melikah Musula sefer dzenledi ve Ukayllere ait topraklar bakasna ikt etti (477/1084). Horasandaki isyan yznden blgeden ayrlmak zorunda kalan sultan Mslimin af talebini kabul etti. Bu srada Anadolu Seluklu Sultan I. Sleyman ahn Halep istikametinde ilerleyiini srdrmesi, Mslimin de Antakya yresini yamalatmas gerilimi iyice trmandrd. Kurzhil mevkiinde yaplan savata yenilerek ldrlen Mslim (24 Safer 478 / 20 Haziran 1085) Sleyman ah tarafndan Halep Kapsnda defnedildi. Mslimin yerine geen kardei brhim aabeyinin dul ei Safiye Hatun ile evlendi. Ancak Melikah tarafndan azledilip yerine halifenin eski veziri Fahrddevle b. Cehr tayin edildi (482/1089). Melikah, Mslimin olu Muhammede Rahbe, Harran, Suru, Rakka ve Haburu verdi ve onu kz kardeiyle evlendirdi. Melikahn lmnden (485/1092) sonra Safiye Hatun olu Ali ile birlikte Musula geldi. Mslimin dier olu Muhammed ile girdii mcadeleyi Ali kazand. brhim, Byk Seluklu taht iin harekete geen Tutu a tbi olmay reddettii iin ldrld (486/1093). Tutu halas Safiye Hatunun olu Aliyi Musula vali tayin etti. Muhammed kardeine kar Seluklu Emri Krboadan yardm istedi. Ancak Krboa onu yakalayp Nusaybini ald, uzun sren kuatmann ardndan Musulu ele geirdi. Topraklar nce Suriye Seluklular, ardndan Byk Seluklu Emri Krboa tarafndan istil edilen Ukayllerin Musuldaki hkimiyeti bylece sona erdi (Zilkade 489 / Kasm 1096). Ukayllerin Suriye ve el-Cezrede Tikrt, Ht, Ukber, ne, Hadse ve Caber gibi ehirlerde hkm sren baz kk kollar VI. (XII.) yzyla kadar varlklarn devam ettirdiler. Caber ve Rakkadaki kol 564te (1169) Zengler tarafndan ortadan kaldrld. Ukayllerin sahip olduu yerler Byk Seluklulara bal Trk emrlerin idaresine verildi. Kendileri de iire merakl olan Ukayl emrleri air ve limleri himaye etmitir.

BBLYOGRAFYA

bnl-Esr, el-Kmil (trc. Abdlkerim zaydn), stanbul 1987, IX-X, tr.yer.; Bndr, ZbdetnNusra (Burslan), s. 9, 10, 12-15, 22; Sbt bnl-Cevz, Mirtz-zamn (nr. Ali Sevim), Ankara 1968, bk. ndeks; bnl-Adm, Zbdetl-aleb, I, 118; II, 58-61, 67-73, 75, 77, 78-79, 81-83, 8889, 90-92; bn Hallikn, Vefeyt, V, 260-269; Ebl-Ferec, Trih, I, 300, 308-309, 310-316; Kalkaend, Nihyetl-ereb, Beyrut 1405/1984, s. 331-332; Hi Abbde el-Muzd, Devlet Ben Uayl fil-Mevl (yksek lisans tezi, 1966), Cmiatl-Khire Klliyyetl-edeb; Osman Turan, Seluklular Tarihi ve Trk-slm Medeniyeti, stanbul 1969, s. 80, 86, 94, 96, 99; Zambaur, Manuel, s. 205-206; Sad ed-Dvec, Trul-Mevl, Musul 1402/1982, s. 154-170; H. Kennedy, The Uqaylids of Mosul: The Origins and Structure of a Nomad Dynasty, Actas del XII. Congreso de la U.E.A.I. (Mlaga, 1984), Madrid 1986, s. 391-402; C. E. Bosworth, The New Islamic Dynasties, Edinburgh 1996, s. 91-92; a.mlf., Uaylids, EI (ng.), X, 786-787; Abdlkerim zaydn, Seluklu Emiri Krboa, TD, 36 (2000), s. 405-421; a.mlf., Gazanfer, DA, XIII, 431-432; K. V. Zettersten, Karv, A, VI, 371-372; a.mlf., Kurey, a.e., VI, 1019-1020; a.mlf., Mukalled, a.e., VIII, 564; a.mlf., Ukayller, a.e., XIII, 18-19; Glay n Bezer, Mslim b. Kurey, DA, XXXII, 94-96; Elnure Azizova, Ukayl (Ben Ukayl), a.e., XLII, 57-59. Glay n Bezer

UKAYLYYE
() Ukayl b. Ahmed el-Menbic el-Batihye (. 550/1155) nisbet edilen bir tarikat (bk. TARKAT).

UKZ
( ) Chiliye dneminin en mehur panayr. slmdan nce Arabistann eitli blgelerinde kurulan, Araplarn sosyal ve ekonomik hayatnda nemli rol oynayan panayrlarn en tannm Mekkenin gneydousunda Tif ile Nahle arasndaki Ukzda kurulurdu. Ukz talk alanlarla su kaynaklarnn bulunduu geni bir vadidir. nsanlarn burada toplanp alveri yapmalar, bata iir olmak zere yarmalar dzenlemeleri, kendileri ve kabilelerinin erefi urunda birbirleriyle mcadele etmelerinden dolay bu ad alan Ukz Mekkeye 30, Tife 15 mil uzaklktadr. Habeistann Yemen Valisi Ebrehenin Kbeyi ykma teebbsnn baarszlkla sonulanmasnn ardndan Araplarn Kbeye ve hac ibadetine daha fazla deer vermeye baladklarn gren Kureyliler Kinne, Huza ve Ben mir b. Sasaa gibi kabilelerle birlikte kendilerine birtakm imtiyazlar tanyp kurallar koydular (bk. HUMS). Mekke ekonomisine nemli katklar salayan bu imtiyazlarn ardndan kurulan ve Mekkelilerin Arabistan ierisinde oluturduklar dzenli ticaret sisteminin bir paras saylan Ukz panayr Kureyin kontrol altnda olup Fil Vakasndan on be yl sonra 584 veya 585 ylnda ihdas edilmitir. Chiliye devrinde hac mevsimi zilkade aynn bandan yirmisine kadar sren, ilk gn ihraml katlmann zorunlu olduu Ukz ile balayp Zlmecz ve Mecenne panayrlaryla devam eder, buradan Arafata klrd. bn Abbasn Ukz, Zlmecz ve Mecenneyi Mekkenin nemli ticaret yerleri olarak zikretmesi panayrlarla Mekkenin iktisad hayat arasndaki balantya iaret etmektedir (Buhr, ac, 150; Tefsr, 34). Ukz yalnzca Mekke ve Tif civarnda yaayanlarn deil, hac ziyareti amacyla yarmadann eitli blgelerinden gelen putperest Arap kabileleriyle Hre ve Kinde gibi komu devletler tarafndan gnderilen ticaret kervanlarnn da katld ok geni bir kitleye hitap ediyordu. Uzak mesafelerden trl mallarn getirildii Ukza Kurey, Hevzin, Gatafn, Mustali, Eslem, Sleym ve Ehb gibi Kbeyi mbed kabul eden btn Arap kabileleri itirak ediyordu (bn Habb, el-Muabber, s. 264-267; Yakb, I, 270-271). Her kabilenin bayrak veya iaretlerle belirlenmi zel yerleri vard. Hevzinlilerden bazlar Ukzdaki Cihr adl puta tapard (Cevd Ali, IV, 517). Ukz panayrna srekli katlan Ben Sleym ile Hevzinliler, slm ncesinde kabileler arasnda kan savalarda nemli rol oynuyorlard. Birinci Ficr sava Ukz panayrnda bir kiinin Araplarn en ereflisi olduunu iddia etmesi zerine Kinne ve Hevzin arasnda, ikinci Ficr sava, Kinne kabilesine mensup baz genlerin Ben mir b. Sasaa kabilesinden bir kadn rahatsz etmeleri sonucu kmt. Hre ve Kinde hkmdarlar ticar ve siyas amalarla her yl Ukza kervan gnderiyorlard. Hrelilerin kervanlarn Ukz panayrna gvenlik ierisinde gtrme grevi Hevzin kabilesine aitti. 585te Hre Hkmdar Numn b. Mnzirin Ukza yollad kervan korumakla grevlendirilen Hevzinli Urve b. Utbe er-Rahhlin Kureyli Berrd b. Kays tarafndan ldrlmesi iki kabile arasnda yevm Nahle ad verilen savan kmasna yol at (bn Sad, I, 126-127; bn Habb, el-Mnemma, s. 164-170). Temm kabilesi reislerinden Hcib b. Zrrenin Kisrnn kervann Ukz panayrna gtrrken yayn rehin brakt, grevini baar ile tamamlamas zerine Kisrnn kendisine ta giydirip onu dllendirdii rivayet edilmektedir.

Panayra Gazze ve Busrdan arap, Suriyenin dier ehirlerinden ya, zm ve silh, Tiften deri, Yemenden giyecek ve dier yerlerden eitli rnler gelmekteydi. Dericilik sektrnn en sekin rnekleri burada sergileniyordu. Arabistan ve evresindeki hkmdarlar bata gelen mahsullerini Ukza gnderip ticar faaliyetlere katlr, silh, at ve giysi eitleriyle panayra itirak eden kabile erafnn ilgisini ekerek blgedeki nfuzlu kabilelerle ilikilerini glendirmeye alrlard. Hkmdarlarn yollad hediyelerden ve ticar kazantan yararlanmak iin tcirlerle birlikte kabile eraf da Ukza katlrd. Karlp fidye istenmesi endiesiyle kabile ileri gelenlerinin Ukzda yzlerini pee ile rttkleri, eraftan ilk defa bu gelenei kaldran kiinin Enbrl Tureyf b. Ganm olduu rivayet edilir (Yakb, I, 271). Muhtelif ticar muamelelerin yapld Ukza zg hususlardan biri de satlarda ak arttrma usulnn uygulanmasyd. Ukzn Arap panayrlarnn en by haline gelmesinde ticaret mallar vergisi ve himaye cretinin alnmamasnn etken olduu sylenebilir. Hz. Peygamberin Medine pazarnda vergi alnmamasn istemesi Ukzda grd vergi muafiyeti uygulamasn benimsediine iaret saylmaktadr. Bununla birlikte Ukz panayrnda vergi alndna ve Kays Ayln kabilesinin Ukza katlm kontrolde nemli rolnn olduuna iaret eden rivayetler vardr (bn Sad, I, 126-127; bn Habb, elMnemma, s. 164-170). Yarg ilerinin yrtlmesini Arafattan haclar sevketme (icze) grevini de yerine getiren Temm kabilesi stleniyordu. Ukzda hakemlik ve icze grevleri nceleri Temmli iki kii tarafndan yaplrken Sad b. Zeyd et-Temmden itibaren grevler bir ahsta toplanm, bu uygulama, slm dnemde bu grevleri icra eden en son kii olan Kerib b. Safvna (veya Safvn b. Hrise) kadar srmtr. Sakfli Gayln b. Selemenin Ukzda hakemlik yapt ve iir syledii anlalmaktadr (bn Habb, el-Muabber, s. 135). Ticar faaliyetlerin yan sra toplumsal ve kltrel etkinliklerin de gerekletirildii Ukzda akrabalklar kurulur, antlamalar yaplr, ihtilflar zlrd. airler krmz deriden kurulan adrlarda en gzel iirlerini okur ve birbirleriyle yarrlard. Edeb bir kongre mahiyetinde olan ve fasih Arapann korunmasna nemli katk salayan Ukz panayr szl edebiyatn en gzel rneklerinin dile getirildii bir sanat merkeziydi (Cevd Ali, V, 7). slmdan nce Araplarn en mehur airlerinden Nbiga ez-Zbynnin Hassn b. Sbit, Hans, Meymn b. Kays el-Ann da aralarnda bulunduu kadn ve erkek airlerin yarmalarna hakemlik yapt rivayet edilir (bn Kuteybe, e-ir ve-uar, I, 167-168, 344; Ebl-Ferec el-sfahn, IX, 383; XI, 8). iir sanatnda methiye, hiciv, tasvir vb. temalarda vazgeilmez konumu sebebiyle mbalaaya dair en gzel rnekler de Ukz panayrndaki yarmalarda ortaya konmutur. Bu yarmalar en gzel iirlerin seilmelerine katk salar, muallakt ad verilen bu iirler keten bezinden yaplan tomarlara altn suyu ile yazlrd. Bunlarn Kbe duvarna asld rivayeti (bn Haldn, s. 803) hususunda farkl grler vardr (bk. MUALLAKT). Ukz, iirden baka Hz. merin de katld gre yarmalarnn yan sra sosyal ve din ierikli konular hutbeleriyle geni halk kitlelerine ulatrmay hedefleyenlerin de en gzde meknyd. smi Hanfler arasnda zikredilen Kus b. Sidenin slmiyetten nce Ukzda Resl-i Ekremin de dinledii, bir peygamberin geleceini haber veren hutbesi mehurdur (Mufaddal ed-Dabb, s. 113; bn Sad, I, 315). Reslullah, bisetin drdnc ylndan (614) itibaren Hz. Eb Bekir ve Bill-i Habe gibi ilk mslmanlarla birlikte haram aylarda panayrlara katlarak tebli faaliyetinde bulunmu,

Ukz panayrnda Kindeliler ile mttefiklerini slma davet etmi, fakat bu daveti kabul grmemitir (bn Sad, I, 216; IV, 215; Taber, II, 315). slmn Arabistan yarmadas dna yaylmasyla mevcut ticaret yollar gzerghlarnn deimesi, Basrada Mirbed panayrnn kurulmas, neseb iddias ve kabile dmanlklarnn eski gcn kaybetmesi yannda eitli ekonomik ve sosyal sebeplerle Ukz dier baz Arap panayrlar gibi zamanla canlln ve nemini kaybetmitir. Chiliye devri panayrlar iinde en son terkedileni olan Ukz, Emev kart Hric lideri Eb Hamza e-rnin 129da (747) Mekkeyi igalinin ardndan tarihe karmtr (Bekr, III, 959).

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, ak md.; Tcl-ars, ak md.; Mufaddal ed-Dabb, Emll-Arab (nr. hsan Abbas), Beyrut 1981, s. 113; bn Sad, e-abat, I, 126-127, 216, 315; IV, 215; bn Habb, elMuabber, s. 135, 182-183, 264-267; a.mlf., el-Mnemma, s. 164-170; bn Kuteybe, el-Marif (Ukke), s. 61; a.mlf., e-ir ve-uar, I, 167-168, 344; Yakb, Tr, I, 270-271; II, 15; Taber, et-Tr (Ebl-Fazl), II, 315; Ebl-Ferec el-sfahn, el-En, IX, 383; XI, 8, 87; XXII, 62; Hemdn, el-kll (nr. Anists el-Kermel), Badad 1931, VIII, 184-185; Eb Ali el-Merzk, elEzmine vel-emkine, Kahire 1332, II, 161-167; bn Hazm, Cemhere, s. 493; Bekr, Mucem, III, 959962; bn Haldn, Muaddime (nr. Hall ehhde - Sheyl Zekkr), Beyrut 2001, s. 803; Sad elEfgn, Esvul-Arab fil-Chiliyye vel-slm, Dmak 1397/1960, s. 165-167, 277-344; Cevd Ali, el-Mufaal, IV, 517; V, 7, 635-654; VII, 369 vd.; IX, 80-88; Hamdullah, slm Peygamberi (Tu), I, 389; II, 763-764, 866; rfan M. Hammr, Su Uk ve mevsiml-ac, Beyrut 2000; Ahmed Emn, Uk vel-Mirbed, Mecellet Klliyyetil-db, I/1, Kahire 1933, s. 46-67; A. J. Wensinck, Ukz, A, XIII, 19-20; Irfan Shahd, Uk, EI (ng.), X, 789. Elnure Azizova

UKBE b. MR
() Eb Hammd Ukbe b. mir b. Abs el-Chen (. 58/678) Suffe ehlinden, Msr valisi. Pek ok knyesi arasnda en mehuru Eb Hammddr. Mslman olmadan nce bdiyede (l) obanlk yapard. Hz. Peygamberin hicret ettiini duyunca Medineye gitti. Resl-i Ekrem tercihi kendisine brakt halde bedevler gibi sadece ballk yeminiyle kalmayp bir muhacir gibi hicret biat etti. Ksa bir sre bdiyeye dndyse de arkasndan Suffe ashab arasna katld ve din bilgisini ilerletti. Kraat, fkh, feriz, iir ve kitbet alanlarnda sayl kiilerden biri oldu. Reslullahn kendisine mracaat eden iki kii arasndaki bir meselenin Ukbe tarafndan zmlenmesini istemesi (bn Manzr, XVII, 99) onun ilm yeterliliini ortaya koymaktadr (Mslim, Msfirn, 265). Hz. Peygamber dneminde gazvelere itirak etti ve zekt toplama greviyle eitli kabilelere gnderildi. Resl-i Ekremin vefatndan sonra da fetihlere katld. Dmakn fethedildii haberini Medinede olan Hz. mere mjdelemek iin gnderildi. Dmakn dou tarafnda Sinan Kprs civarnda Tm (Thomas) Kapsna yakn bir yerde ev edindi. Ardndan Msrn fethinde bulundu. Hz. Osman zamannda bir sre Msr Valisi Abdullah b. Sadn yerine veklet ettii kaydedilmektedir (DA, XXX, 519). Sffn Savanda Muviyenin yannda yer ald. 44 (664) ylnda Muviye tarafndan Msr valiliine tayin edildi. yl sonra Rodos adasna gnderilen donanmada grevlendirildi, ancak Rodos yolunda iken valilik grevinden azledildiini rendi. Grevden aln tarz onu gcendirdi ve Msra yerleti. Eb Eyyb el-Ensr ile birlikte stanbul kuatmasna katld. Msrda vefat eden Ukbe, Mukattam Mezarlna defnedildi. 1066 (1655) ylnda Osmanllarn Msr valisi Silhdar Mehmed Paa, Ukbenin kabrinin yannda onun adn tayan kk bir mescid ina ettirdi. Kabri bugn de ziyaretghtr. Cesur ve kabiliyetli bir sava, usta bir oku olan Ukbe, Hz. Peygamberin tavsiyesiyle yallnda da ok atma tlimlerini srdrmtr. Vefatndan nce says yetmie yaklaan yaylarn, oklaryla birlikte ocuklarna emanet etmi, bunlarla Allah yolunda savamalarn vasiyet etmitir. Hz. Peygamberin dldl adl katrnn bakmndan sorumlu olan ve zaman zaman Peygamberin bineini yedme ve sevketme grevini stlenen Ukbe bir yolculuk srasnda Resl-i Ekremin srar zerine onunla ayn binei kulland iin redf Reslillh sfatyla da anlmtr (Msned, IV, 144). Resl-i Ekremin ktiplerinden olan Ukbenin bizzat cemedip kendi hattyla yazd bir mushaf nshas vard. Hz. Osmann mushafna gre tertibi farkllk gsteren bu nsha hadis hfz ve tarihi Eb Sad bn Ynus (. 347/958) zamannda bilinmekteydi (Zeheb, Trul-slm, s. 272). Fkh ve zellikle feriz konularnda da uzmand. Hz. mer dneminde Medinede bir sre kadlk yapmtr (DA, XXIV, 66). Ukbe ayn zamanda Arap dilini fasih konuur, airliinin yan sra gzel sesi ve etkileyici Kuran okuyuuyla tannrd. Bir defasnda Hz. merin istei zerine ona Tevbe sresini okumu ve halife bu tilveti alayarak dinlemitir. Ktb-i Sittenin tamamnda rivayetleri bulunan Ukbeden Cbir b. Abdullah, Abdullah b. Abbas, Eb mme gibi sahbler ve birok tbin limi

hadis nakletmitir. Onun hadis rivayeti asndan Msrllar nezdindeki konumu Abdullah b. Mesdun Kfeliler nezdindeki konumuna benzetilmitir. Rivayetleri bn Kutluboa tarafndan Msned Ube b. mir adyla derlenmi, Abdlgan Ahmed et-Temm, Merviyyt-ab Ube b. mir el-Chen rayallhu anh f Msnedil-mm Amed baln tayan bir yksek lisans tezi hazrlamtr (1399/1979, Cmiat mmil-kur).

BBLYOGRAFYA

Msned, IV, 144; bn Sad, e-abat, IV, 343-344; VII, 498; bn Abdlber, el-stb, III, 10731074; bnl-Esr, sdl-be, IV, 53-54; bn Manzr, Mutaaru Tri Dma, XVII, 95-101; Mizz, Tehbl-Keml, XX, 202-205; Zeheb, Almn-nbel, II, 467-469; a.mlf., Trulslm: sene: 41-60, s. 271-273; bn Hacer, el-be, II, 489; M. Ebl-Amyim, rul-hiretilslmiyye fil-aril-Omn (nr. Ekmeleddin hsanolu), stanbul 2003, s. 197-200; Fahrettin Atar, Kad, DA, XXIV, 66; Casim Avc, Muhammed b. Eb Huzeyfe, a.e., XXX, 519. Erdin Ahatl

UKBE b. AMR
(bk. EB MESD el-BEDR).

UKBE b. EB MUAYT
() Ebl-Veld Ukbe b. Eb Muayt b. Eb Amr b. meyye el-mev (. 2/624) Hz. Peygamberin azl dmanlarndan. Dedesi Emevlerin atas meyye b. Abdemsin olu Eb Amrdr. Ukbe, slmiyetin douundan nce Mekkenin zenginleri ve ileri gelenleri arasnda yer alyordu. Abdullah b. Mesdun, ocukluunda srlerine obanlk yapt bilinmektedir. slmn ilk gnlerinden itibaren Resl-i Ekremin azl dmanlarndan oldu; onu davetten vazgeirmeye ve yeni mslman olanlar dinlerinden dndrmeye alan en etkili liderlerden biri, hatta ktlkte en iddetli davranan (ekal-kavm) diye anlyordu. Reslullaha komu idi ve onun kapsnn nne pislik atyordu. Nitekim Hz. Peygamber iki kt komunun arasnda bulunduunu (Eb Leheb ve Ukbe), onlarn pislik getirip kapsnn nne attklarn sylemitir. Bir defasnda Ukbe sepetindeki pislii dkerken Resl-i Ekremin halas Ervnn olu Tuleyb b. Umeyr onu grm ve sepeti elinden alp kafasna arpmt. Kureyin sekiz znd arasnda saylan Ukbe b. Eb Muayt (bn Habb, s. 161), Nadr b. Hris ile birlikte Reslullah hakknda bilgi edinmek iin yahudi limleriyle grmek zere Yesribe (Medine) gnderildi. Yahudi limleri onlara Hz. Muhammede Ashb- Kehf, Zlkarneyn ve ruh hakknda soru sormalarn, eer bunlara cevap verirse kendisine inanp uymalarn tavsiye ettiler. Resl-i Ekrem, Mekkeye dnen ve bir grup mrikle beraber yanna gelen Ukbe ve Nadrn bu sorusunun cevabn bir gn sonra vereceini bildirdi, fakat inallah demeyi unuttu. Bekledii vahiy gelmeyince mrikler aleyhinde konumaya balad ve Reslullah byk bir skntya dt. On be gn sonra, Allah izin verirse demedike hibir ey iin u ii yarn yapacam deme melindeki yetlerin (18/23-24) yer ald Kehf sresi nzil oldu (bn Kesr, IV, 133). Hz. Peygamberin en iddetli dman olarak tannan bey b. Halef (Belzr, I, 147) yakn dostu Ukbe b. Eb Muaytn Resl-i Ekremle oturup konutuunu, hatta baz sylentilere gre onu yemee davet ettiini ve yemeinden yemesi iin ehadet getirdiini duymutu. Ukbenin slm kabul ettiini dnerek ok fkelenen bey ona, Eer gidip Muhammedi aka inkr etmez ve yzne kar hakarette bulunmazsan seninle asla konumayacam dedi. Bunun zerine Ukbe, Reslullaha bu irkin hareketi yapmaktan ekinmedi. Furkn sresinde, O gn zalim kimse ellerini srp yle der: Keke o peygamberle birlikte bir yol tutsaydm! Yazk bana! Keke falancay dost edinmeseydim! nk Kuran bana gelmiken beni ondan saptrd. eytan insan yzst brakp rezil eder melindeki yetlerin (25/ 27-29) Ukbe hakknda indii bildirilmektedir (bn Kesr, IV, 220-221). Baka bir gn Ukbe b. Eb Muayt, Kbenin yannda namaz klmakta olan Resl-i Ekremin zerine secdeye gittii srada Eb Cehilin tevikiyle yeni douran devenin etenesini (dl ei, meme) att (Buhr, alt, 21; Menbl-enr, 29). Bir defasnda da Abdullah b. Amr b. sn mriklerin Hz. Peygambere yapt en ar ikence olarak grd saldry gerekletirdi. Kbenin yannda namaz klan Reslullahn yanna gitti ve secdeye vard esnada elbisesini

boynuna dolayarak onu bomaya alt. Bunu gren Hz. Eb Bekir, Rabbinizden size deliller getiren bir kimseyi Rabbim Allahtr dedii iin ldrecek misiniz? diyerek ona engel oldu (Buhr, Feil abin-neb, 5). Resl-i Ekrem, Ukbenin kendisini srekli tciz etmesi zerine nde gelen baz mriklerin adn da zikrederek yle beddua etmiti: Allahm! Kureyten olan bu topluluun yaptklarn sana arzediyorum. Eb Cehil b. Him, Utbe b. Rebay, eybe b. Rebay, Ukbe b. Eb Muayt, meyye b. Halefi sana havale ediyorum (Buhr, Cizye, 21). Bir defasnda bu kiilerin de iinde bulunduu yedi kiiye bedduada bulundu ve bn Mesdun bildirdiine gre bunlarn tamam Bedir Savanda ldrld (Msned, I, 393, 397). Peygamberliin onuncu ylnda Eb Tlibin lm zerine mrikler Resl-i Ekreme yapmakta olduklar eziyetleri arttrdlar. O srada Ben Himin by saylan Eb Leheb, kz kardelerinin sraryla Reslullahn himayesini zerine almak zorunda kald. Ancak Ukbe b. Eb Muayt ile Eb Cehil onu tahrik ederek kararndan vazgeirdiler. Dier taraftan Hz. Peygamberin, ar hakaretlerinden dolay Ukbeye, Seni Mekke dalarnn dnda yakalarsam ldreceim dedii ve Bedir Sava hazrlklar esnasnda bu szleri hatrlayan Ukbenin savaa gitmek istemedii nakledilmektedir. Resl-i Ekreme kar hazrlanan ve onu hicrete mecbur eden suikast esnasnda akam evini saranlar arasnda Ukbe de yer almt (bn Sad, I, 228). Mslmanlara kar olan dmanln hicretten sonra da srdren Ukbe, Mekke dnda yakaland takdirde ldrleceine dair rivayete ramen orduya katlmakta tereddt gsterenleri ikna etmeye alt. Nitekim yall ve ar imanl sebebiyle savaa gitmek istemeyen meyye b. Halefi ikna etmek amacyla iinde ate ve d aac bulunan bir kapla yanna gidip ona korkak olduunu ve kadnlara benzediini sylemi, buhur srmesini tavsiye ederek tahrik etmitir. Bunun zerine meyyenin hazrlanp orduya katld bildirilmektedir. Ukbe, Eb Cehil ve Nadr b. Hris ile birlikte Bedire katlmakta gnlsz davranan Hakm b. Hizm da ikna etmiti. Bedir Savandaki atmalar srasnda Ukbe b. Muayt ensardan Abdullah b. Seleme esir ald. Esirlere kar iyi davranlmasn emreden Hz. Peygamber onlardan sadece ikisini, Ukbe b. Eb Muayt ile Nadr b. Hrisi kendisine ve ashabna yaptklar ikenceler yznden lme mahkm etti. Esirlere yaplan muamelenin kendisine de uygulanmasn isteyen ve dier esirler ldrlmedii halde kendisinin niin ldrlmek istendiini soran Ukbeye Reslullahn, Kfrn ve Allaha, resulne dmanlk ve iftiralarn dolaysyla veya yzme kar hakaret etmen sebebiyle dedii, ldrld takdirde ocuklarna kimin bakacan sormas zerine de ate cevabn verdii nakledilmitir. Ukbe b. Eb Muayt, Irkuzzubyede yahut Safr mevkiinde sm b. Sbit veya Hz. Ali tarafndan ldrld. Hz. Osmann babas Affn b. Ebl-sn lmnden sonra Ukbe, Hz. Osmann annesi Erv bint Kreyz ile evlenmi, Ervdan Veld, Umre, Hlid, mm Klsm, mm Hakm ve Hind adlarnda alt ocuu dnyaya gelmi, anneleriyle birlikte ocuklarn hemen hepsi slmiyeti kabul etmitir. Bunlardan Mekke dneminde mslman olan mm Klsm, Hudeybiye Antlamasnn ardndan ehir dndaki bahelerine gitme bahanesiyle Mekkeden uzaklam ve Medineye hicret etmitir. Peinden giden iki kardei, Hudeybiye Antlamasnn Mekkeden Medineye kaanlarn iade edilmesini gerektiren artna gre kardelerini geri gtrmek istemi, ancak Hz. Peygamber, antlamada sadece erkek mltecilerden sz edildiini ve kadnlarn antlama kapsamnda bulunmadn syleyerek onu iade etmemitir. Bu srada Mmtehine sresinin, Medineye hicret ederek mslman olduunu syleyen kadnlarn samimiyetleri denendikten sonra mriklere iade edilmemesini emreden onuncu yeti inmitir. Ukbenin olu Veld, Hz. Osman zamannda Kfe valilii yapmtr. Onun soyundan gelenlerin hemen hemen tamamnn fetihlerden sonra Irak ve el-

Cezrede yerletii kaydedilir.

BBLYOGRAFYA

Msned, I, 393, 397; bn shak, es-Sre, s. 125-126, 182-183, 192; Vkd, el-Mez, I, 36, 37, 82, 114, 138, 148; bn Him, es-Sre, I, 300-301, 361, 416, 571, 610, 643-644, 708; bn Sad, eabat, I, 165, 200-202, 211, 228; II, 18, 23; III, 150; VIII, 45; Musab b. Abdullah ez-Zbeyr, Neseb urey (nr. E. Lvi-Provenal), Kahire 1953, s. 138-147; bn Habb, el-Muabber, s. 153, 157-158, 161, 174, 478-479; bn Kuteybe, el-Marif (Ukke), s. 74, 155, 237, 319, 575; Belzr, Ensb, I, 124-125, 131, 137-138, 147-148, 291-292, 297; IX, 343-349; Taber, Tr (Ebl-Fazl), II, 333, 425, 430, 459, 466; bn Hazm, Cemhere, s. 114-115; bnl-Esr, el-Kmil, II, 72, 74, 79, 117, 130; III, 72; Ebl-Fid bn Kesr, el-Bidye ven-nihye (nr. Abdullah b. Abdlmuhsin etTrk), Cze 1417-18/1997, IV, 80-81, 113-114, 117, 132-133, 220-221, 335; V, 60, 186-189; m, Sbll-hd, II, 461-462, 573-574; IV, 36, 97; M. sm Kksal, slm Tarihi: Hz. Muhammed (a.s.) ve slmiyet, Mekke Devri, stanbul 1977, I, 183-188, 235-236, 293; II, 54, 143, 146-147; Sad Ysuf Mahmd Eb Azz, Ricl ve nis mbeerne bin-nr enzelallh fhim urn, Kahire, ts. (Mektebett-Tevfkyye), s. 310-317; G. Levi Della Vida, meyye, A, XIII, 99-100. smail Yiit

UKBE b. NF
() Ukbe b. Nfi b. Abdilkays el-Fihr el-Kure (. 62/682) Emev valisi. 621de dodu. Babas Nfi, s b. Vilin anne bir kardeidir. Annesi Ben Lahm kabilesine mensuptur. Hakkndaki ilk bilgiler Amr b. sn yannda Msr, Nbe, Berka ve Trablusgarp fetihlerine katlmasyla ilgilidir. Bu fetihler srasnda Amr tarafndan Nbe blgesine gnderildi. Orada ok atclnda mahir olan ve atmalar srasnda mslmanlar gzlerinden vurduklar iin rumtl-hadek denilen Nbelilerin iddetli direniiyle karlanca bir anlama yaparak geri dnmek zorunda kald (20/641). Ertesi yl Trablusgarpn fethine kan Amr onu Berkada vekil olarak brakt ve ardndan Zevlenin fethiyle grevlendirdi. Ukbe bu seferinde Berber Levte, Nefse, Hevvre kabilelerinin yaad blgeyi bar yoluyla ele geirdi (21/ 642) ve Berkallarn ayaklanmasn bastrd. 27 (647) ylnda Msrn yeni valisi Abdullah b. Sad b. Eb Serhin frkye seferine katld. Muviye b. Eb Sfynn iktidar ele geirmesi ve Amr b. sn yeniden Msr valiliine getirilmesiyle birlikte tekrar tarih sahnesine kan Ukbe b. Nfi, 41 (661) ylnda Berkann gneyinde kalan i blgelere ve frkyenin dou snrndaki merkezlere seferler dzenledi. 42de (662) batya ynelerek Trablusgarpn gneyinde kalan Gadmis (Gudmis) zerine yrd, ehri ele geirip ok miktarda ganimet ve esir ald. Kaynaklarda buralarda yaayan Berberlerin Ukbenin bu seferinden sonra slm kabul ettikleri bildirilmektedir. Ancak Berber kabilelerinden bazlar onun blgeden ayrlmasyla irtidad edip ayaklandlar. Bunlarn zerine giden Ukbe isyanlar bastrd gibi Berberlerle meskn Veddan ve dier baz yerleri fethetti. Berka ile Trablusgarpn gneyinde i kesimlerin fetihlerini tamamlad bu gnlerde Amr b. sn hasta olduunu duyunca Fustata gitti. 666dan itibaren fetihlerine tekrar balad. Antlamay bozan Veddanllara kar yrd ve onlar itaat altna ald. Ardndan Fizan (Fezzn) blgesindeki Cermeyi, burann dousunda Fevredeki pek ok kaleyi ele geirdi. frkyenin i kesimlerine ynelerek Hvr itaat altna ald. Buradan Zevleye geip batya doru btn kaleleri, Tunus snrlar iinde kalan Kafsa ve Kastilyay (Cerd) fethetti. 50 (670) ylna kadar bugnk Tunusu ve Libyann bat kesimini iine alan frkye blgesinin fethini tamamlad ve ayn yl frkye valiliine tayin edildi. Ukbe b. Nfi ounluu Berber olan blge halkn iyi tanyordu. frkyede devaml bir ordu bulundurulmas gerektiini dnp karargh vazifesi grecek bir ehir kurmaya karar verdi. nk slm ordular beldelerine girdiinde Mslmanl kabul ettiklerini syleyen Berberler onlarn ayrlmasndan sonra isyan ediyorlard. Kurulacak ordugh ehri, fetihlerin kalcln salamann yan sra slm ordularnn Marib seferlerine klarnda s vazifesi grecekti. Ukbe, ehir iin Bizans donanmasnn saldrlarna hedef olmayan i kesimlerde bugnk Kayrevann yerini seti. 50 (670) ylnda Msr Maribe balayan yol zerinde bir cami (Sd Ukbe Camii) ve hkmet kona

yaptrarak balatt ehrin kuruluunu be yl iinde tamamlad. Kayrevana Teym, Evs, Hazrec, Ezd, Tenh, Kinde, Kinne gibi Arap kabileleleri mensuplar ve Horasandan gelen gmenlerle yerli halk iskn edildi. Ukbe, mslman Berber kabilelerinin isknn tevik ettii gibi Berberlerin slm kabul etmeleri iin byk gayret gsterdi, onlardan ald askerlerle ordusunu takviye etti. Marib fetihleri iin bir karargh durumuna gelen Kayrevandan sahildeki Bizansllar ve i ksmlardaki Berberler zerine seferler dzenledi; ardndan Atlas Okyanusuna kadar uzanan Maribin fethine balad. Ancak Msr Valisi Mesleme b. Muhalled tarafndan grevinden azledildi (55/675). Yeni frkye valisi Ebl-Muhcir Dnr el-Ensr, Ukbeyi tutuklatp zincire vurdurdu. Kayrevan tahrip ederek yeni bir ehrin inasn balatt. Kaynaklarda daha sonra Ukbenin Halife Muviyenin tlimatyla serbest brakld ve onun huzuruna kp grevine iade sz ald zikredilmektedir. Ancak Ukbenin ikinci defa frkye valiliine getirilmesi I. Yezd zamannda gerekleti. Yezd, 62 (681-82) ylnda Msrdan ayrarak mstakil bir vilyet haline getirdii frkyenin valiliine Ukbeyi tayin etti. Bu srada Dmaktan ayrlan Ukbenin Msr Valisi Mesleme b. Muhalled ile valilikten azledilmesi konusunu grt, valinin Ebl-Muhcirin yaptklarndan dolay zr diledii ve ardndan frkyeye getii zikredilir. Ukbe, frkyeye dnnce Ebl-Muhcir ile Kseyle b. Lemzemi zincire vurdurdu. Ebl-Muhcirin terkettii Kayrevan tamir ve tahkim ettirdi. Ardndan Marib seferine kt. Hareketinden nce oullarna baz hususlarda tavsiyelerde bulundu ve tek arzusunun ehadet olduunu syledi. Zheyr b. Kays el-Belevyi 6000 kiilik bir kuvvetle Kayrevanda brakarak 15.000 kiilik ordusuyla yola kt. Orta Maribe doru ilerlerken blgenin en byk sahil ehirlerinden Mnestri ald ve Zb blgesine hareket etti. Blge hkiminin oturduu Erebe ehrini fethedip Zb blgesinin tamamn hkimiyeti altna ald. Bylece Marib-i Aks seferi iin yol alm oluyordu. Buradan Therte (Tingartia) yrd, karlat Berber ve Bizans kuvvetlerini malp etti. Ardndan Tancaya doru gitti, Atlaslar geerek ehre ulat. Tancann valisi Julianos kendisine balln bildirdi. Ssledn blgesine geen Ukbe blgeyi ele geirdikten sonra kaan Berberleri takip ederek Sslaksya ulat ve burada toplanan Berberleri yenilgiye uratt. Bylece gneyde Anti Atlaslar, batda okyanusa kadar olan sahada bata Masmde ve Lemtne kabileleri olmak zere btn Berberleri hkimiyet altna ald. Onun Atlas Okyanusu kysna giderek, Rabbim! Eer deniz engel olmasayd kfr ehliyle savamak iin Zlkarneynin yapt gibi nice lkeler fethederdim dedii rivayet edilir (bnl-Esr, IV, 106). Ukbe b. Nfi bu srada Kayrevandan epeyce uzaklamt. Yanndaki kuvvetler ise fethettii lkeleri itaat altnda tutabilecek gte deildi. Ayrca hapsettii Kseyle kam ve kabilesiyle Ukbeye kar harekete gemiti. Sonuta Ukbe Kayrevana dnmeye karar verdi. Kayrevana sekiz gnlk mesafede bulunan Tubnede bir sre kaldktan sonra ordusunu gruplar halinde Kayrevana gnderdi. Kendisi gneydeki l yolunu takip ediyordu ve yannda sadece 300 kadar atl vard. Bugnk Biskrenin yaknnda Tehde denilen yerde Kseyle tarafndan n kesildi ve yaplan savata ehid dt. Cezayirde kendi adyla anlan Sd Ukbe kasabasndaki kabri nemli bir ziyaret yeridir. Ukbe cesur, kararl, dindar bir kumandan olarak tannr. Kayrevan ehrini bir ribt olarak ina ettirmiti. safdeki kir Ribt da ona nisbet edilir. Ukbenin lmnn ardndan Kayrevandaki vekili Zheyr b. Kays el-Belev yannda az saydaki kuvvetle Berkaya ekildi. Kseyle, Kayrevan ehrini kolayca ele geirdi; bylece frkyede be yl srecek Kseylenin hkimiyeti balam oldu. bn Eb Hacelenin Civrl-ayr f dril-arr adl eseri Ukbenin menkbelerine dairdir (DA, XIX, 432).

BBLYOGRAFYA

bn Sad, e-abatl-kbr (nr. Ali M. mer), Kahire 1421/2001, VI, 139-143; Halfe b. Hayyt, et-Tr (Zekkr), I, 164, 235-238, 247, 265-266, 314; bn Abdlhakem, Ftu Mr (Torrey), s. 183, 193-200; Belzr, Ft (Rdvn), s. 226-232; Taber, Tr (Ebl-Fazl), bk. ndeks; Kind, el-Vlt vel-ut (Guest), s. 32-33, 51; Eb Bekir el-Mlik, Riyn-nfs (nr. Ber el-Bekk - Muhammed el-Ars el-Matv), Beyrut 1403/1983, I, 18-45; drs, fatl-Marib, s. 57, 91-92, 103-104, 122, 133; bn Askir, Tru Dma (Amr), XL, 525-536; bnl-Esr, el-Kmil, III, 419, 465-466; IV, 105-108; bn zr, el-Beynl-Murib, I, 9-32, 197; Selv, el-sti, I, 78-79, 116118; W. Roth, Oqba Ibn Nafi el-Fihr, der Eroberer Nord-Africas, Gttingen 1859; Hseyin Mnis, Fetul-Arab lil-Marib, Kahire 1366/1947, s. 54-55, 178-207; Mahmd t Hattb, Ube b. Nfi, Kahire 1971; Muhammed Altunc, Ube b. Nfi: Ftiu Liby vel-Marib, Bingazi 1975, s. 158, 203-207, 248-253; Abdlazz Slim, el-Maribl-kebr, skenderiye 1981, II, 191-229; Abdullah Zekre, Ukbe b. Nfi, Dmak 1401/1981; Abdlalm Abdurrahman Hdr, el-slm velmslimn f fryyeti-imliyye, Cidde 1406/1986, s. 132-133, 301-318; Bessm el-Asel, Ube b. Nfi, Beyrut 1987; Thir Ahmed ez-Zv, Trul-fetil-Arab f Liby, Libya, ts., s. 45-47, 104-119; M. Receb el-Beyym, Ube b. Nfi, ME, XXVI/15-16 (1955), s. 877-881; E. Lvi-Provenal, Ukbe b. Nfi, A, XIII, 20-21; V. Christides, Uba b. Nfi, EI (ng.), X, 789-790; Rza Kurtulu, bn Eb Hacele, DA, XIX, 432. Nadir zkuyumcu

UKBER
() Ebl-Bek Muhibbddn Abdullh b. el-Hseyn b. Abdillh el-Ukber el-Ezec el-Badd (. 616/1219) Arap dili ve edebiyat, tefsir, hadis ve fkh limi. 538 (1144) ylnn sonlarnda Badatta dodu. Ailesi Badatn dousunda Dicle kysnda bulunan Ukber kasabasndandr. Badatn Bblezec semtinde oturduu iin Ezec nisbesi, kk yata iek hastalndan gzlerini kaybettii iin Darr lakabyla da anlr. Ukber btn hayatn Badatta ilim tahsili, eser telifi ve retimle geirdi. Bata Arap dili ve edebiyat, tefsir, neseb ve feriz dersleri ald bnl-Hab ile Ebl-Ferec bnl-Cevz olmak zere Ebl-Berekt Yahy b. Nechtan nahiv, brhim b. Dnr en-Nehrevnden kraat ve feriz, Ali b. Askir el-Batihden Kuran kraatleri, Kd Eb Yal el-Ferr es-Sagrden (Muhammed b. Muhammed) fkh okudu. Hadis alannda Ebl-Feth Muhammed b. Abdlbk bnl-Batt, Eb Bekir Abdullah b. Nakkr, Eb Zra el-Makdis ve Abbs Veziri Ebl-Muzaffer bn Hbeyreden faydaland. Arap dili ve edebiyat ile Hanbel fkh, fkh usul, mezhepler aras ihtilflar, tefsir, hadis ve kraat gibi alanlarda derin bilgi sahibi oldu. retim hayatna bnl-Cevznin mudi olarak balayan Ukberden birok lim ders grd ve iczet ald. Bunlar arasnda Nehcl-bela rihi bn Ebl-Hadd, bndDbeys, bnn-Neccr, Abdlazm el-Mnzir, Ykt el-Hamev, bnl-Kat, Mecdddin bn Teymiyye, bn Adln gibi limler saylabilir. 8 Reblevvel 616 (24 Mays 1219) tarihinde Badatta vefat eden Ukber, Ahmed b. Hanbelin medfun bulunduu Bblharb Mezarlnda topraa verildi. Kat bir Hanbel olan Ukber, fi mezhebine gemesi artyla Nizmiye medreselerinde lugat ve nahiv mderrisliine tayin edilmesi teklifini reddetmitir. Ukber, Arap dili ve edebiyat ile Kuran kraatleri, tefsir, hadis, fkh, feriz, aruz ve matematik gibi birok ilim dalnda otorite kabul edilmekle birlikte onun asl uzmanlk alan Kuran ve hadis metinleriyle iirler zerinde yapt dil ve gramer tahlilleridir. Bu sebeple kendisine shibl-irb lakab verilmitir. Kurann irabna dair eseri benzerleri arasnda en mehur olandr. Gramerde Badat semeci ekolnn nemli temsilcileri Eb Ali el-Fris ile rencisi bn Cinnnin eserlerine erhler yazmas ve Eb Ali elFrisnin grlerine oka yer vermesi Badat mektebini benimsedii grnts vermise de daha ok Basra mektebinin grlerini yanstmas, yer yer Kfe ekolnn grlerine eletiriler yneltmesi sebebiyle Basra mektebi izgisinde bir gramer limi olduu kabul edilir. Eserleri. A) Telifleri. Kuran ve Hadis. 1. rbl-urn (ml m menne bihir-ramn min vchil-irb vel-rt f cemil-urn, et-Tibyn f irbil-urn). Sre ve yet srasna gre yetlerin irab ve kraat ekillerinin akland bir eserdir (Tahran 1859-1860; Bulak 1303; Delhi 1899; Leknev 1289; I-II, Kahire 1888, 1303, 1306, 1321, 1922, 1936; nr. brhim Atve vaz, I-II, Kahire 1380/1961, 1389/1969; nr. Ali M. el-Bicv, I-II, Kahire 1972; Kahire 1976; I-II, Beyrut 1979, 1407/1987; nr. Abdurrahman b. Sleyman el-Useymn, Beyrut 1986; ayrca Tefsrl-Celleyn ile birlikte pek ok defa baslmtr). 2. rbl-rti-ev (nr. Muhammed Seyyid Ahmed Azzz, Beyrut 1417/1996; nr. Abdlhamd Seyyid M. Abdlhamd, I-II, Kahire 1424/2003). 3.

Adedl-y (Aded yil-urn). Kurann sre, yet, kelime ve harf saysyla ilgilidir (Sleymaniye Ktp., Ftih, nr. 632; brhim Efendi, nr. 63). 4. rbl-adin-nebev. rab g baz hadislerin gramer tahlillerine dair olup bnl-Cevznin Cmiul-mesndi esas alnarak hazrlanmtr (nr. Abdlilh Nebhn, Dmak 1397/1977, 1407/1986; nr. Hasan Ms e-ir, Cidde 1408/1987). 5. rb m ykil min elfil-adin-nebev (nr. Abdlhamd Hindv, Kahire 1420/1999). 6. tfl-a bi-irbi m ykil min elfil-ad (nr. Muhammed brhim Selm, Kahire 1410/ 1990; nr. Vahd Abdsselm Bl - M. Zek Abdddim, Dimyat 1418/1998). Nahiv ve Lugat. 1. el-Lbb f ilelil-bini vel-irb (nr. Gz Muhtr Tuleymt Abdlilh Nebhn, I-II, Dmak 1416/1995; nr. Hall Bnyn Hassn, Badat 1985). 2. et-Teln fin-nav (Leiden Akademi Ktp., nr. 177). Eseri mellifin kendisi, Ysuf b. Cm, smil b. Muhammed el-Grnt ve smil b. brhim el-Kinn erhetmitir. 3. et-Tebyn an mehibinnaviyynel-Bariyyn vel-Kfiyyn. Kemleddin el-Enbrnin el-nf f mesilil-ilfndan ihtisar edilen eser seksen be blmdr (nr. Abdurrahman b. Sleyman el-Useymn, Beyrut 1403/1983, 1406/ 1986). 4. el-Mesill-ilfiyye (Mesill-ilf) fin-nav. Bir nceki eserin ilk on be blmnden ibarettir (nr. Muhammed Hayr el-Hulvn, Halep 1961, 1969, 1971; Beyrut 1412/1992). 5. Mesil nav mfrede. Be nahiv meselesini kapsar (nr. Ysn M. es-Sevvs, MMMA, XXVI [1982], s. 625-643). 6. el-Mefl-mulem f tertbil-Il al urfil-mucem. bns-Sikktin dil yanllarna dair Ilul-mannn baz aklamalarla birlikte alfabe srasna gre yeni dzenlenmi eklidir (nr. Ysn Muhammed Sevvs, Mekke 1403/ 1983). B) erhleri. 1. et-Tibyn f erid-Dvn (eru Dvnil-Mtenebb). Gerek erhin banda gerekse iinde rihin hocas veya akran olarak geen kiilerle Ukber arasnda zaman bakmndan uyumazln bulunmas, Ukbernin hayatn Badatta geirmesine ramen mukaddimede Musul ve Msrda baz hocalardan ders aldna dair anekdotun yer almas gibi sebeplerle kitabn Ukbernin rencisi bn Adlna veya baka bir mellife ait olabileceine dair son zamanlarda baz grler ileri srlmtr (bk. bibl.). erh Ukberye nisbetle defalarca baslmtr (Kalkta 1261-1263/1845-1846; Kahire 1283, 1302 [tabask], 1315; I-II, Bulak 1287/1870; Kahire 1308/1890; nr. Mustafa es-Sekk v.dr., I-IV, Kahire 1355-1357/ 1936-1938, 1962; nr. Keml Db, I-IV, Kahire, ts. [Drl-ktbil-ilmiyye]). 2. eru m fil-Mamtil-arriyye minel-elfil-luaviyye. Deiik adlarla anlan eser elMamtn zellikle garb kelimeleri zerine yaplm ksa bir erhtir (nr. Ali Sib Hassn, Badat 1975; Necef 1977; nr. Muhammed Receb Db, Beyrut 1412/1992). 3. el-Mtteba f eril-Lma. bn Cinnnin nahivle ilgili muhtasarnn erhidir (nr. Abdlhamd Hamed M. Mahmd ez-Zev, I-II, Bingazi 1994). 4. eru Lmiyyetil-Arab. Chiliye airi enfernn kasidesinin erhidir (nr. Muhammed Hayr el-Hulvn, MM, XXXIII/1 [Badat 1402/1982], s. 204-264; Beyrut 1983, 1984; nr. Receb brhim e-ehht, Dirst Arabiyye [Kahire 1403/1982], s. 243-279; nr. Muhammed Edb Cmrn, rb Lmiyyeti-enfer adyla, Beyrut 1404/1984). Ayrca eserin be erhi bir arada Blul-ereb f eri Lmiyyetil-Arab adyla baslmtr (Kahire 1989). 5. eru Lmiyyetil-Acem. Turye ait kasidenin erhidir (nr. Muhammed Ubeyd Abdlvhid Gurmn, Beyrut 1404/1984). 6. erul- vet-Tekmile. Eb Ali el-Frisnin nahve dair el- ile bunun tamamlayc cz saylan et-Tekmilesinin erhidir (Drl-ktbil-Msriyye, nr. 207; British Museum, nr. 640). erul- Abdurrahman b. Abdullah el-Hamd doktora almas olarak tahkik etmitir (1409, Cmiatl-mm Muhammed b. Sud el-slmiyye, Riyad). 7. erul-amse. Eb Temmmn el-amsetl-kbr adl antolojisinin erhidir (Kahire niversitesi Ktp., nr.

22975; Sleymaniye Ktp., Yenicami, nr. 934; Bursa Eski Yazma ve Basma Eserler Ktp., Haracolu, Yazmalar, nr. 15). 8. rb iril-(ebytil-)amse. Yine Eb Temmma ait eserin irab tahlilidir (Kprl Ktp., nr. 307). 9. el-Muaal f eri (i/li)l-Mufaal. Zemahernin Arap gramerine dair eserinin erhi olup el-Mufaal, el-Msterid gibi deiik adlarla anlmaktadr (Drl-ktbil-Msriyye, nr. 292; Arberry, nr. 3128). 10. eru uabi bn Nbte el-Fri. bn Nbte el-Hatbin Dvnl-uabnn erhidir (Leiden niversitesi Ktp., nr. 1238; Paris Bibliothque National, nr. 1290; Hudbah [Hindistan], nr. 4209; Beyazt Devlet Ktp., Bayezid, nr. 5573). 11. iye alel-Kef. Zemahernin tefsirine yazlan hiyedir (Medresetl-musall, Tefsir, nr. 241; mellifin gnmze ulamayan krk kadar eseriyle ona nisbet edilen dier eserler iin bk. Yahy Mr Alem, el-Ukber, s. 121-144).

BBLYOGRAFYA

Ukber, el-Mtteba f eril-Lma (nr. Abdlhamd Hamed M. Mahmd ez-Zev), Bingazi 1994, neredenin girii, s. 36-56; bnl-Kft, nbhr-ruvt, II, 116-118; Mnzir, et-Tekmile, IV, 378380; bn Hallikn, Vefeyt, III, 100-102; Ahmed b. Aybek ed-Dimyt, el-Mstefd min eyli Tri Badd (nr. M. Mevld Halef), Beyrut 1406/1986, s. 265-267; bn Receb, e-eyl al abatilanbile (nr. M. Hmid el-Fk), Kahire 1372/1953, II, 109-120; A. J. Arberry, The Chester Beatty Library, A Handlist of the Arabic Manuscripts, Dublin 1955, nr. 3128; M. Fud Ahmed Aliyyddin, Ebl-Be el-Ukber ve eerh fid-dirstin-naviyye (yksek lisans tezi, 1972), CmiatlKahire, tr.yer.; mer Ferruh, Trul-edeb, III, 466-469; Brockelmann, GAL (Ar.), II, 90, 158, 191, 274; V, 174-176, 225; Abdlhamd Seyyid Tlib, arbl-urn, riclh ve menhichm min bn Abbs il Eb ayyn, Kveyt 1986, s. 429-444; Selami Bakrc, IV. Abbasi Asrnda Dil almalar: Lgat-Nahiv-Sarf (yksek lisans tezi, 1993), Atatrk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, s. 80-83; Yahy Mr Alem, el-Ukber, sreth ve muannefth, Kveyt-Beyrut 1414/1993; a.mlf., et-Tenbh al evhmil-bin f ikrihim muanneftil-Ukber, MMLADm., LXXV/1 (1420/2000), s. 169-192; Abdll Slim Mekrem, el-rtl-urniyye ve eeruh fid-dirstin-naviyye, Beyrut 1417/ 1996, s. 276-279; Abdullah Muhammed el-Habe, Cmiu-r vel-av, Ebzab 1425/ 2004, I, 189-190, 194, 366, 368, 632; II, 856, 869, 930; III, 1455, 1504, 1511, 1782, 1796, 2080; Mustafa Cevd, eru Dvnil-Mtenebb libn Adln l lil-Ukber, Fit-tril-Arab, II, Badad 1975, s. 239-260; Nusrettin Bolelli, el-Ukbernin Hayat, ahsiyeti ve Eserleri, MFD, sy. 4 (1986), s. 401-413; Gz Muhtr Tuleymt, Meheb Ebil-Be el-Ukber fin-nav, Mecellet Klliyyetid-dirstil-slmiyye vel-Arabiyye, III, Dbey 1991, s. 201-222; a.mlf., el-Lbb f ilelil-bin vel-irb lil-Ukber, fuefe vet-tr, IV/16, Dbey 1417/ 1997, s. 99-103; Ceml Abdullah Uveyza, Ebl-Be elUkber ve chdh fin-nav, avliyyt Mahedil-dbi-aryye, VII, Beyrut 1993-96, s. 409-416; Aleddin M. Ali Hameviyye, el-Lbb f ilelil-bin vel-irb, MMLAr., XXVII/65 (1424/2003), s. 173-234; Muhammed Yalaoui, al-Ukbar, EI (ng.), X, 790-791; Meryem Sdk, Ebl-Be Ukber, DMB, V, 216-219. Selami Bakrc

UKB
(bk. TAYYB el-UKB).

UKIYYE
() Eski bir arlk ls birimi. Ukyye, vukyye ve halk aznda vakyye eklinde sylenen kelimenin kiiyi zarardan koruduu iin koruma anlamndaki vikye kknden yahut zellikle para birimleri arasnda nisb arl sebebiyle ar mnasndaki evk kknden tredii ileri srlmektedir. Ukyyenin arlk, yk anlamndaki Greke ougkos / ougkondan (Arndt - Gingrich, s. 553; Lewis - Short, s. 1929) geldii de sylenmektedir (Mahmd Fhr - Selhaddin Havvm, s. 180). talyancaya occhia biiminde giren ve Etrskeye dayandrlan on ikide bir mnasndaki Latince unciann (Lewis - Short, s. 1929) bunlarla ilikisi aktr. Ancak kelimenin Trke on iki saysndan geldii ve eitli dillerde farkl yaplara brnd de (mesel Sryncede n, nky, nky, nkt gibi; Costaz, s. 4) dnlebilir (bk. OKKA). nk ukyye rtln on ikide biridir. Para ve arlk ls birimleriyle hacim ls mhrlerine vukyye eklinde nakedildii grlmektedir (mesel bk. Morton, tr.yer.). Ukyye, Arapa klasik tp literatrnde muhtemelen Latince kaynakl olarak on ve onk gibi farkl biimlerde kaydedilmektedir (Decourdemanche, JA, XVI [1910], s. 487). Ukyyenin yarsna ne (yarm anlamndaki nsftan), sekizde birine nevt (ekirdek) ad verilir. Zekt nisab (Gmn be ukyyeden aznda zekt yoktur; Buhr, Zekt, 4, 32, 42, 56; Mslim, Zekt, 1, 3, 5-6; Eb Dvd, Zekt, 2) ve yoksulluk snr (Bir ukyyesi bulunduu halde dilenen arszlkla dilenmitir; Eb Dvd, Zekt, 24; Nes, Zekt, 89-90; Msned, III, 7, 9) gibi hususlara dair hkmler ukyye ile ilikili bulunduundan er ukyyenin belirlenmesine gerek grlmtr. Dier l birimleri gibi yer, zaman ve tartlan / llen eyin cinsine gre deiiklik gstermise de ukyyenin deeri ounlukla rtln on ikide birine eit olmutur. Hadis ve fkh limleri arasnda Hz. Peygamber devrinde kullanlan Hicaz ukyyesinin 40 dirheme denk geldii hususunda gr birlii varsa da miskal cinsinden karl tartmaldr. Sz konusu dirhemin Chiliye devrinden beri varln srdren tek dnekten ibaret 0,7083 gramlk dirhem olduu farzedilirse ukyyenin metrik karl 28,3 gr. olur ki Roma uncia mensuralisine edeerdeki bu birim 17 gramlk 1b istra, 4,72 gramlk 6 miskale ve 3,5416 gramlk 8 drahmiye denktir (Queipo, I, 197-199; Sauvaire, JA, IV [1884], s. 320). Bunun rtl (28,3 12 =) 340 gramlk Roma-Msr libra mensuralisi / argiriki litras demektir. Eb Thir Muhammed b. Abdlazz bnl-Ceyyb elMurdnin, VI. (XII.) yzylda her biri yarm dinara / miskale (= 36 habbe), 1,4 tanesi de er dirheme denk gelen (1,4 2,125 = 2,975 gr.) Endls dirhemlerinden 13g adedine (= 6b dinarmiskal) eit (1 ukyye = 6b 4,25 = 13g 2,125 = 28,3 gr.) olduunu bildirdii (a.g.e., III [1884], s. 390-391) ukyye muhtemelen budur. XVII. yzylda John Fryer, Mekke ukyyesinin karln 0,9 arlk pounduna denk sayd rtln on bete biri yani 28,08 gr. olarak hesaplamtr. Hicazda ayrca 4,25 gramlk 7,5 miskale ve 3,5416 gramlk 9 dirheme eit 31,875 gr. arlnda bir ukyye kullanlyor olmaldr ki bunun rtl Hicaz rtl diye de anlan 382,5 gramlk Grek librasdr. Bu ikisinin arasnda bir metrik deere sahip Batlamyus ukyyesi (354,16 gr. 12 =) 29,5138 gramdr. bnl-Mcvirin (. 630/1233ten sonra) kaydna gre Yemende ukyye s rtl = 21g dirhemdir ve metrik deeri 68 gr. civarndadr (fat bildil-Yemen, I, 22; ayrca bk. Mortel, VIII [1990], s.

182). Buna karlk Takyyddin el-Fs (. 832/1429), 721 (1321) ylnda 2g veya 2,5 Msr rtlna eit olan Mekke (?) tereya vukyyesinin kendi devrinde 2,5 Msr rtlna denk geldiini belirtmektedir ki (ifl-arm, II, 435; ayrca bk. Mortel, VIII [1990], s. 182) bu da o devrin Osmanl okkasna tekabl etmektedir. 2g Msr rtlnn karl (= 2g 144 = 336 dirhem) VIII. (XIV.) yzylda frkye ve Fasta kullanlan 336 dirhemlik rtl olabilir. 1871-1913 yllar arasnda Lahs ukyyesinin (et ve balk iin) metrik karlnda u eitlik verilmektedir: 1 ukyye / ruba = 0,25 hokka = 0,6875 ngiliz libresi ~~ 320,73625 gr. (Delll-alc, II, 849). Muhtemelen Mekkede de kullanlan 408 gramlk Badat rtlnn on ikide birini tekil eden ve Roma uncia ponderalisiyle rten 34 gramlk ukyye 5,6 gramlk 6 Pers darikine (denier), 4{ gramlk 7 Mekke miskaline, 4,53 gramlk 7,5 Roma altn solidusuna, 4,25 gramlk 8 er miskale, 2,83 gramlk 12 ve 3,4 gramlk 10 dirheme denktir. IV. (X.) yzylda bn Havkal, Badat ukyyesinin razda da kullanldn ve 10b dirheme (10b 3,1875 gr. = 34 gr.) karlk geldiini belirtmektedir (retlar, II, 301). Bununla beraber tahminen IX. yzylda ukyyenin Badat rtlnn on te birini oluturduu bildirilmektedir (Gil, s. 168). Fransa Ticaret Odas blteninde kaydedilen bilgilere ve Osmanl Dyn- Ummiyye daresi verilerine dayanan George Youngn kaydna gre 1890larda el-Cezre (Mezopotamya) ukyyesi 100 dirhem ve metrik deeri 324 gramdr (Corps de droit ottoman, IV, 368). Emev Halifesi I. Veld devrinde (705-715) karlan ve gnmze ulaan 2 ukyyelik Bizans asll bir l biriminin arl 52,15 gramdr (Miles, IX/2 [1962], s. 116). Anma pay dikkate alndnda bu 4,53 gramlk 6 miskale, 3,4 gramlk 8 ve 2,55 gramlk 10b dirheme denk den 27,2 gramlk ukyye demektir. Sonraki dnemlerde hemen her yerde olduu gibi Suriye ukyyelerinin arlnda da art grlmektedir. Mesel Celleddin e-eyzer (. 589/1193 [?]), bn Fazlullah elmer (. 749/1349), Kalkaend (. 821/1418) ve Buhtnin (. 1051/1641) verdii bilgilerden Dmak ukyyesinin (m Dmak rtl = 600 12 =) 50 dirhem yani 158,6 gr. olduu grlmektedir (Nihyetr-rtbe, s. 16; Meslik, III, 200-201; ubul-a, IV, 181; Kefl-n, I, 44). Takyyddin el-Fsnin 50 dirheme denk geldiini belirttii (ifl-arm, II, 435) 721 yl Suriye ukyyesi bu olsa gerektir. Hama ukyyesi VI. (XII.) yzylda (m Hama rtl = 660 12 =) 55 dirhem yani (55 3,148 gr. =) 173,148 gr. iken IX. (XV.) yzyln balarnda (720 12 =) 60 dirheme yani (60 3,173 gr. =) 190,4 grama kmtr (eyzer, s. 16; Kalkaend, IV, 236, 237). Muhammed b. Ahmed el-Makdisye gre (. 390/1000 civar) Humus ukyyesi (m rtl =) 40-50 dirhem arasnda bir deere sahiptir (Ahsent-tesm, I, 240). VI. (XII.) yzyl eyzer ukyyesi (m eyzer rtl = 684 12 =) 57 dirheme (= 179,4 gr.), Humus ve Maarrannkiler (m Humus rtl = 864 12 =) 72 dirheme (= 226,6 gr.) eittir (Celleddin e-eyzer, s. 15-16). Yine VI. yzyla ait bir kaynan Halep ukyyesini 40 dirhem gstermesine karlk (Sauvaire, III [1884], s. 386) eyzer ayn asrda bunu (m Halep rtl = 724 12 =) 60g dirhem yani (60g 3,148 gr. =) 189,938 gr. olarak vermektedir (Nihyetr-rtbe, s. 16). IX. (XV.) yzyln balarnda ise (m rtl = 720 12 =) 60 dirhemdi ki (Kalkaend, IV, 118, 215) bu fark dirhemin arlndaki arttan kaynaklanm olsa gerektir. XIX. asrn ortalarna kadar Halep ukyyesi hl 60 dirhemdi (Buht, I, 44; nciciyan, II/8 [1965], s. 72). Kalkaendye gre Trablusam ukyyesi (m rtl = 600 12 =) 50 dirheme, Gazzeninki (m rtl=720 12 =) 60 Msr dirhemine eitti (ubul-a, IV, 198, 233). VI-XII. (XII-XVIII.) yzyllar arasnda 800 dirhemlik Kuds ve Sayda rtlnn ukyyesi (800 12 =) 66b dirhem (Sauvaire, III [1884], s. 387), Balebekkinki 75 dirhemdi (Buht, I, 44; Abdel-Nour, s. 109-110). Muhtemelen iki okka (2 400 dirhem = 800 dirhem) gelen bu Kuds rtlnn ukyyesi (2 1282,945 gr. 12 =) 213,82416 gr.

olup Lbnanda da kullanlrd ve daha ok ekerleme, baharat, kalay gibi mallarn mbadelesine tahsis edilirdi. Youngun kaydettii, eski okkann altda birine denk gelen (Corps de droit ottoman, IV, 368) 1282,945 gr. 6 = 213,82416 gramlk ukyye de muhtemelen budur. 1890larda 75 dirhemlik Yafa ukyyesinin metrik karl (= 75 3,24) = 243 gr., 66,5 dirhemlik Suriye ukyyesininki 213,28960625 gramd (a.g.e., a.y.). Yavuz Sultan Selim devri (924/ 1518) Mardin ngisi (pekmez, kuru zm, fndk vb. iin) 78, 1285 (1868) tarihli Halep Slnmesine gre Birecik ngisi 67 dirhemdi (Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri, III, 237, 272-273). Abbsler devrine ait camdan mmul eitli ayar arlklarndan anlaldna gre 306 grama eit olan Msr rtlnn ukyyesi (306 12 =) 25,5 grama denktir. Bu ukyye 340 gramlk rtln da (RomaMsr libras) on altda birine karlk gelmektedir. bnl-Ceyybn verdii bilgilerden kan 1 ukyye = 1g istr = 6 miskal (6 4,25 = 25,5 gr.) = 8f dirhem (8f 2,975 = 25,5 gr.) eitlii (Sauvaire, III [1884], s. 391) muhtemelen bu birim iindir. Baz arkeolojik bulgular da sz konusu hesab dorular; mesel 177 (793) ylna ait olup 12,2 gr. gelen yarm ukyyelik bir birim, anma pay gz nnde bulundurulduunda 25,5 gramlk ukyyenin varlna iaret edebilir (Hinz, s. 28). E. Thomas Rogersn deindii, 74,08584 gram (= 1143,3 ngiliz habbesi) gelen eyrek rtllk cam arlk da o dnemde ilgili ukyyenin kullanldn gsterebilir. Ayar birimi olduklar dnlen gnmze ulam camdan mmul baz Abbs ukyyeleri British Museumda bulunmaktadr. Bunlardan, Halife Mansrun valilerinden Abdlmelik b. Yezd devrinde bastrlm olup btn halinde gnmze ulaan tam vukyyenin arlklar 36,86 gr., 37,21 gr. ve 37,9 gramdr (Morton, s. 88-89, 91). Nevfel b. Furt veya Yezd b. Htimin valiliinde karld sanlan ve metrik deeri 6,21 gr. olarak llen altda birlik vukyyeden (a.g.e., s. 98) hareketle tam birim ukyyenin de (6,21 6 =) 37,26 gr. geldii hesaplanr. Bunlar 37,7 gramlk (= 3,148 gr. 12 dirhem = 453,3 gr. 12) Kahire ukyyesi olabilir. Emr Mlik b. Delhemin 192 (808), Emr Eb Cafer Ens et-Trknin 226 (840-41) ylnda bastrd tam byk ve yarm vukyyeler srasyla 44,6 ve 33,96 gr. olarak llmtr ki yarmln tam birim arl (2 33,96 =) 67,92 gr. civarnda demektir (a.g.e., s. 123-125). 66,7 gr., 65,1 gr. ve 65,8 gramlk Abbs tam byk vukyyeleri de arlk bakmndan buna yakndr (a.g.e., s. 147-148). Halife Mntasr-Billhn (861-862) valisi Yezd b. Abdullah devrine ait 30,9, Emr Mzhim b. Hknn (867-868) adn tayan 31,59 ve muhtemelen III. (IX.) yzyldan kalma Abbs tarzndaki 31,48 gramlk birimlerin de vukyye olduu dnlmektedir (a.g.e., s. 127, 128, 135; ayrca bk. Nicol v.dr., s. 178). Nitekim 15,74 gramlk bir Abbs yarm vukyyesinin varl bu gr desteklemektedir (Morton, s. 146; ayrca Emev ve Abbs devirlerinde hacim ls olarak kullanlan i ya vukyyesi mhrleri iin bk. s. 76, 120). Bunlarn arl divan ktibi Muhammed b. Ahmed el-Hrizmnin (. 387/997) szn ettii (Meftul-ulm, s. 26) 10v dirhemlik (= 7,5 miskal 10 7) ukyyeye uygun grnmektedir. Zira 2,975 gramlk dirhem esas alndnda ukyyenin arl (7,5 4,25 = 10v 2,975 =) 31,875 gr. hesaplanr. 389 (999) ylnda Msrda Hkim-Biemrillhn emriyle hazrlanan ve gnmze kadar ulaan 105,5 gramlk bir eyrek rtldan Ftm ukyyesinin 35,183 grama denk geldii anlalmaktadr (Balog, VI/2 [1963], s. 217-218). Ali b. Osman el-Mahzm (. 585/1189) Msrda ukyyenin (k men = 260 24 =) 10t dirhem ya zaferan veya (k men = 240 24 =) 10 dirhem kavrulmu zaferan ltn belirtmektedir. 10t dirhemlik Ftm (flfl ?) ukyyesi (430,36 gr. 12 =) 35,863 gr. hesaplanmaktadr (a.g.e., s. 218). VI-X. (XIIXVI.) yzyllarda skenderiye, Kahire, Fustat ve civarnda kullanlan ukyye (m rtl =) 12 dirheme eittir (Celleddin e-eyzer, s. 16; bn Fazlullah el-mer, III, 200-201; bnl-Uhuvve, s. 80;

Kalkaend, III, 441; Syt, II, 321). IX. (XV.) yzylda ayn blgenin triyat ukyyesi [ men =] 10 dirhemden ibarettir (Kalkaend, III, 441). Ftm ve Eyyb devirlerinden gnmze ulaan 10 dirhemlik silindirik ukyyelerin ortalama arlklar 29,75 gr., sekizgen ukyyelerinki 42 gr. civarndadr (Balog, XIII/3 [1970], s. 233-256). lki, tabip Ebl-Meyyed Muhammed el-Cezer elAnternin (mild XII. yzyl) 10,5 dirheme (= 10,5 2,83 gr.) denk geldiini belirttii ukyye olmaldr (Sauvaire, III [1884], s. 387). Sultan brhim (1640-1648) devrinde karlan 5 vukyyelik (= 215,08 gr.) bir arlk birimi, metrik karl (215,08 5 =) 43,016 gram at anlalan Eyyb ukyyelerinin Osmanl devrinde de kullanld kanaati uyandrmaktadr (Balog, XIII/ 3 [1970], s. 233-256; Bates, XXIV/1 [1981], s. 79). Bu birim bn Rdn (. 520/1126) zikrettii 15 lek dirhemine (= 15 2,975 = 43,27 gr.) denk yeni ukyye olabilir (el-Beyn, XVIII, 105). XVIII. yzylda Kahirede tahl lmne mahsus kapan ukyyesi m, ya, peynir, bal, et ve sebze lmnde kullanlan yac ukyyesi ve Mansre ukyyesi de p rtla eitti (Cebert, II, 513; III, 403). K. M. Cuno XVIII. yzylda Msrda m zeyyt rtlna karlk gelen 12 dirhemlik ukyyeyi (12 3,884 =) 46,608 gr. hesaplamaktadr. Astronom Mahmud Bey, Ocak 1892de yrrle giren 28 Nisan 1891 tarihli bir genelge ile standartlatrlan Msr l sistemindeki 12 dirhemlik ukyyenin metrik karln (12 3,0898 gr. =) 37,0776 gr. olarak vermektedir (JA, I [1873], s. 81). VI. (XII.) yzylda dier baz Msr ukyyeleri unlardr: Cerev ukyyesi 26 dirhem Leys ukyyesi 16b dirhem pek ukyyesi 10 dirhem Fvve ukyyesi 30 dirhem Mmin / Meymne ukyyesi 14 dirhem Kalyb (Feyym) ve baharat (flfl) ukyyesi 12,5 dirhem Asyt, Tah ve Taht ukyyesi 83g dirhem Mahalle ukyyesi 33g dirhem Dimyat ukyyesi 27,5 dirhem (Sauvaire, JA, III [1884], s. 386-387) Ukbe b. Nfiin torunlarndan olup son Emev halifesi II. Mervn tarafndan frkye valiliine getirilen Abdurrahman b. Habbin emriyle 127 (745) ylnda karlan ve gnmze ksmen ulaan 20 ukyyelik bir senceden hareketle devrin ukyyesinin arl yaklak 69,338 gr. tahmin edilmektedir (G. Marais - E. Lvi-Provenal, III [1937], s. 10). Kuzey Afrika piyasasnda Abbsler devrinde baharat dndaki mallarla ilgili ilemlerde Badat ukyyesi hkim olmutur. IV. (X.) yzylda Badat ukyyesi Marib flfl rtlnn on bete birine denkti ki buradan (34 gr. 15 = 510 gr.) 42,5 gramlk (= 510 12) ukyyeye ulalr. Eb Ubeyd el-Bekrye gre V. (XI.) yzylda Mellede (Melilla) ve Nakrda kullanlan Marib ukyyesi ( rtl =) 15 dirhemdir (el-Murib, s.

89); bunun metrik karl da (15 2,83 =) 42,5 gramdr. bn Battta (. 770/1368-69) Marib ukyyesinin (= m rtl) eyrek Dmak ukyyesine yani 12,5 dirheme eit olduunu bildirmektedir (erRile, II, 746, 759; Sauvaire, JA, III [1884], s. 393). 1890larda Berberistanda (Barbarie) 10 dirhemlik (= 32,073625 gr.) ukyyeler mevcuttu (Young, IV, 368). Maribde 1914 tarihli kararnmelerle resmleen ve 1925 ylnda resm gazetede standart l birimleri arasnda iln edilen 31,25 (parfmeri, eker, ay vb. iin) ve 50 gramlk (et, meyve, zeytinya, tereya, bal vb. iin) ukyyeler kullanlrd (mer Ef, s. 194, 196; ayrca Tinbkt eski ukyyeleri iin bk. D. Meunier, sy. 15-16 [1979], s. 97-104). VIII. (XIV.) yzylda frkye ve Fas ukyyesi p rtla yani 21 yerel dirheme denkti (bn Fazlullah elmer, IV, 52; Kalkaend, V, 114, 177). Ayrca bn Fazlullah el-mer, Evft (Habeistan) ukyyesinin m rtla yani 10 Msr dirhemine (nukra) denk geldiini belirtir (el-Meslik vel-memlik, IV, 19; ayrca bk. Kalkaend, V, 331). Muhammed b. Ahmed el-Makdisnin szn ettii 12 dirhemlik (= m rtl) Tunus ukyyesi (Asent-tesm, I, 240) muhtemelen Msr ukyyesiyle ayn arlktr. Tunusta 12 Ocak 1895 tarihli kanunla ukyyenin metrik karl 31,487 grama sabitlendi. Ayrca ay, mcevher ve saf altn ticaretinde kullanlan 30 gramlk ukyyenin yan sra arlklar 35 gr. ile (Seres, Taberiye) 41,5 gr. (Manastr ve Kuleybiye) arasnda deienleri de vard (Mahmd Ferve, sy. 7-8 [1993], s. 248-249, 264). Endlsl muhtesib Eb Abdullah Muhammed es-Sakat elMleknin kaydndan V. (XI.) yzylda kini lmnde kullanlan Mleka ukyyesinin (p Mleka rtl =) 20 mm dirhemi arlk kaldracak bir hacmi bulunduu anlalmaktadr (dbl-isbe, s. 13). Buna karlk Eb Bekir bn Zhre gre (. 668/1270) bliye ukyyesi (p bliye rtl =) 10 dirhem arlndayd (Sauvaire, III [1884], s. 385). Portekiz maliyecisi Goal Antonio Nunezin Lyvro dos pesos da Ymdia adl eserine gre 1554 ylnda Hrmz menninin yirmi drtte birini oluturan ukyye kuru karanfil iin (251,25 miskal 24 =) 10,46875 miskal yani 10,46875 3,825 gr. = 40,04296875 gr. (= 961,03125 gr. 24), ipek iin (216 24 =) 9 miskal yani 9 3,825 gr. = 34,425 gr. (= 826,2 gr. 24) olarak hesaplanmaktadr (Nunez, XVI [1920], s. 35, 52; Ferrand, XVI [1920], s. 266). Kenevir ve pirin iin karl, 2 11/16 Portekiz onsuna veya 20 miskale eit olup sadece kervansaraylarda mennin yirmi bete birine (1913,09 gr. 25 = 76,5236 gr.), Hrmz blgesindeki dkknlarda ise yirmi drtte birine denkti (Nunez, XVI [1920], s. 61, 63; Ferrand, XVI [1920], s. 271). XIX. yzyln sonlarnda Tebriz menninin altm drtte birine karlk gelen 10 miskallik Tebriz ukyyesinin metrik karl (= 2,79 kg. 64 =) 43,59375 gramdr (Systme, s. 80). 1525 ylnda Lr (Hindistan) ukyyesi de (1/24 men =) 10 miskale eitti (Ferrand, XVI [1920], s. 206). VI. (XII.) yzylda Alanya (Aliye) ukyyesi 15 dirhemdi (Sauvaire, III [1884], s. 386). Bir Karatay vakfiyesinden 651de (1253) Kayseri ukyyesinin 100 dirhem olduu anlalmaktadr (Turan, XII/45 [1948], s. 95). Grnd kadaryla XIII. yzyl Anadolu Seluklularnn ukyyeleri 100 dirhemdir ki bu da rtl-i Rm ile ayn ey olabilir (nalck, Studies, bl. X, s. 315). Buna karlk 948 (1541) ylnda Gaziantep ya ukyyesi 60 dirhemdir (Akgndz, eriye Sicilleri, II, 178). II. Bayezid devrinde 893 (1488) tarihli Novoberde / Novaberi (Dou Kosova) Maden Kanunnmesine gre nke diye adlandrlan m lidrelik ukyye 6 miskale (= 6 4,81104375 gr. = 28,8662625 gr.) denkti (Beldiceanu, s. 233, 297, 349; nalck, XVI [1984], s. 135; Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri, II, 534). Ayn yln Belasic Maden Kanunnmesinde ledre 115 dirhem olarak kaydedilmektedir ki bunun nkesi (115 12 =) 9 dirheme yani (115 12 3,2073625 gr. =) 30,7372239583 grama

edeer demektir (Beldiceanu, s. 200, 230, 334, 347; nalck, XVI [1984], s. 135, 140). 1890larda 11 dirhemlik Epir (Kuzeybat Yunanistan) ukyyesinin metrik deeri (11 3,2073625 gr. =) 35,2809875 gramd (Young, IV, 368; ayrca bk. OKKA; RITL).

BBLYOGRAFYA

Msned, III, 7, 9; R. Dozy - W. H. Engelman, Glossaire des mots espagnols et portugais drivs de larabe, Beyrut 1974, s. 150; W. F. Arndt - F. W. Gingrich, A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature, Chicago-London 1979, s. 553; Toby el-Ans, Tefsrl-elfid-dale fil-luatil-Arabiyye, Kahire 1988-89, s. 5; Ch. T. Lewis - Ch. Short, A Latin Dictionary, Oxford 1993, s. 1929; L. Costaz, Dictionaire syriaque-franais, Beyrouth, ts. (Imprimerie Catholique), s. 4; bn Havkal, retl-ar, II, 301; Muhammed b. Ahmed el-Hrizm, Meftul-ulm, Beyrut 1411/1991, s. 26; Makdis, Asent-tesm, I, 240; Bekr, el-Murib, s. 89; Eb Abdullah Muhammed es-Sakat el-Mlek, dbl-isbe (nr. G. S. Colin - E. LviProvenal), Paris 1931, s. 13; bn Rd, el-Beyn vet-tal (nr. Muhammed Hacc), Beyrut 1404/ 1984, XVIII, 105; Mahzm, el-Mnte min Kitbil-Minhc f ilmi arci Mr (nr. Cl. Cahen), Kahire 1986, s. 29; Celleddin e-eyzer, Nihyetr-rtbe f alebil-isbe (nr. Seyyid el-Bz elArn), Kahire 1365/1946, s. 15-16; bnl-Mcvir, fat bildil-Yemen ve Mekke ve bailicz: Trul-mstebr (nr. Memdh Hasan Muhammed), Kahire 1996, I, 22; bnl-Uhuvve, Meliml-urbe f akmil-isbe (nr. R. Levy), Cambridge 1938, s. 80; bn Fazlullah el-mer, Meslik, III, 200-201, 419; IV, 19, 52; bn Battta, er-Rile (nr. Ali el-Muntasr el-Kettn), Beyrut 1401/1981, II, 746, 759; Kalkaend, ubul-a, III, 441; IV, 118, 181, 198, 215, 233, 236, 237; V, 114, 177, 331; Takyyddin el-Fs, ifl-arm (nr. mer Abdsselm Tedmr), Beyrut 1405/1985, II, 435, 438; Syt, snl-muara, II, 321; Buht, Kefl-n, I, 44; Evliya elebi, Seyahatnme, IV, 381; J. Fryer, A New Account of East India and Persia, London 1698, s. 210; Muhammed Bkr Meclis, Risle-i Taddi S (Bst ve Penc Risle-i Frs iinde, nr. Seyyid Mehd Rec), Kum 1412, s. 266-267; Cebert, Acibl-r, II, 513; III, 403; V. Vasquez Queipo, Essai sur le systmes mtriques et montaires des anciens peuples, Paris 1859, I, 197-199; Ali Paa Mbrek, el-Mzn fil-ayise vel-mekyl vel-evzn, Kahire 1309, s. 11, 15-17, 20, 2224, 58-59, 63; G. Young, Corps de droit ottoman, Oxford 1906, IV, 368; Delll-alc (Corafya), II, 849; W. Hinz, Islamische Masse und Gewichte, Leiden 1955, s. 28, 34-35; N. Beldiceanu, Les actes des premiers sultans conservs dans les manuscrits turcs de la Bibliothque Nationale Paris: II Rglements miniers 1390-1512, Paris-La Haye 1964, s. 200, 230, 233, 297, 334, 347, 349; N. D. Nicol v.dr., Catalog of the Islamic Coins, Glass Weights, Dies and Medals, Malibu 1982, s. 178; A. H. Morton, A Catalogue of Early Islamic Glass Stamps in the British Museum, London 1985, s. 70, 76, 88-89, 91, 98, 120, 123-125, 127-128, 135, 146-148; Halil nalck, Studies in Ottoman Social and Economic History, London 1985, s. X/315; a.mlf., Yk (Himl) in Ottoman Silk Trade, Mining and Agriculture, Turcica, XVI, Paris 1984, s. 135, 140; Antoine Abdel-Nour, Le commerce de Sada avec loccident du milleu du XVIIe sicle jusqu la fin du XVIIIe sicle, Beyrouth 1987, s. 109-110; Systme des mesures, poids et monnaies de lEmpire ottoman et des principaux tats avec de nombreux exercices et des tables de conversion, Istanbul 1988, s. 80; M. Gil, Additions to Islamische Masse und Gewichte, Occident and Orient: A Tribute to the Memory of Alexander

Scheiber (ed. R. Dn), Budapest-Leiden 1988, s. 168; Ahmet Akgndz, eriye Sicilleri: Mahiyeti, Toplu Katalou ve Seme Hkmler, stanbul 1989, II, 178; a.mlf., Osmanl Kanunnmeleri ve Hukuk Tahlilleri, stanbul 1990-91, II, 534; III, 237, 272-273; E. Schilbach, Oungia, The Oxford Dictionary of Byzantium (ed. A. P. Kazhdan v.dr.), New York-Oxford 1991, II, 1544; K. M. Cuno, The Pashas Peasants: Land, Society and Economy in Lower Egypt, 1740-1858, Cambridge 1992, s. 208; Mahmd Arefe Mahmd, el-Mekyl vel-mevzn, el-Fennl-Arabiyyl-slm, Tunus 1997, III, 148; mer Ef, Niml-meys vel-evznil-Maribiyye ve teavvrh navennimil-metr, Fikr ve tr, Drlbeyz 1998, s. 194, 196; Mahmd Fhr - Selhaddin Havvm, Mevsat vadtil-ysil-Arabiyye vel-slmiyye, Beyrut 2002, s. 180, 357-362; Mahmoud Bey, Le systme mtrique actuel dEgypte, JA, I (1873), s. 13, 81, 83, 85, 89; M. Sauvaire, Matriaux pour servir lhistoire de la numismatique et de la mtrologie musulmanes, a.e., III (1884), s. 380-397; IV (1884), s. 301-304, 320; V (1885), s. 502, 506; M. J. A. Decourdemanche, Etude mtrologique sur les misqals et les dirhems arabes, Revue numismatique, XII, Paris 1908, s. 216-217; a.mlf., Note sur les poids mdicaux arabes, JA, XVI (1910), s. 484, 487, 491; A. Nunez, Livre des poids, mesures et monnaies de lInde (trc. Gabriel Ferrand), a.e. (1920), s. 35, 52, 61, 63; G. Ferrand, Les poids, mesures et monnaies des mers du sud aux XVIe et XVIIe sicles, a.e., XVI (1920), s. 206, 266, 271; K. J. Basmadjian, Poids et mesures chez les anciens armniens, a.e., CCXII (1928), s. 144, 146; G. Marais - E. Lvi-Provenal, Note sur un poids de verre du VIIIe sicle, Annales de linstitut dtudes orientales, III, Paris 1937, s. 10; Osman Turan, Seluk Devri Vakfiyeleri III. Celleddin Karatay, Vakflar ve Vakfiyeleri, TTK Belleten, XII/45 (1948), s. 95; G. Miles, A Byzantine Bronze Weight in the Name of Bir b. Marwn, Arabica, IX/2, Leiden 1962, s. 116; P. Balog, Poids en plomb du khalife fimite al-kim Biamrillah frapp Mir en lan 389 H., JESHO, VI/2 (1963), s. 217-218; a.mlf., Islamic Bronze Weights from Egypt, a.e., XIII/3 (1970), s. 233-256; P. G. nciciyan, XVIII. Asrn Sonunda Osmanl Devleti: Tartlar ve ller, Hayat Tarih Mecmuas, II/8, stanbul 1965, s. 72; D. Meunier, Note sur la survivance des poids anciens Tombouctou, RHM, sy. 15-16 (1979), s. 97-104; M. L. Bates, The Function of Fatimid and Ayyubid Glass Weights, JESHO, XXIV/1 (1981), s. 79; R. T. Mortel, Weights and Measures in Mecca during the Late Ayyubid and Mamluk Periods, Ar.S, VIII (1990), s. 182; Mahmd Ferve, elMeys vel-mevzn vel-mekyl f Tnis illel-arneyni-min vet-tsi aer, elMecellett-triyyetl-Arabiyye lid-dirstil-Omniyye: Arab Historical Review for Ottoman Studies, sy. 7-8, Zavn 1993, s. 248-249, 264. Cengiz Kallek

UKKE b. MHSAN
) ( Eb Mihsan Ukke b. Mihsan b. Hursn el-Esed (. 11/632) Sahb. Resl-i Ekrem vefat ettiinde krk drt yalarnda olduuna gre 588de domu olmaldr. Sahbeden Eb Sinn ile mm Kays bint Mihsann kardei, Sinn b. Eb Sinnn da amcasdr. Ben meyyenin mevlsi olarak baz yaknlaryla birlikte Mekkede yaayan Ukke ilk mslmanlardandr. Otuz drt yanda iken btn akrabalaryla beraber Medineye hicret etti. Gazvelerin hemen hepsine ve birok seriyyeye katld. Abdullah b. Cahn kumandasnda gerekletirilen Batn- Nahle Seriyyesinde bulundu. Bedir Gazvesinde byk kahramanlk gsterdi. Sava srasnda klcnn krlmas zerine Resl-i Ekremin kendisine verdii sopann keskin bir klca dnt rivayet edilmi, Ukkenin avn ad verilen bu silh hem Bedirde hem daha sonra katld savalarda kulland belirtilmitir (bn Him, I, 637). Ukke, hicretin 6. ylnda (627) Esedoullar zerine misilleme olarak gnderilen krk kiilik mfrezeye kumandan tayin edildi; seriyye kumandannn Sbit b. Akrem olduu da rivayet edilir. Gamre Seriyyesi diye bilinen bu seferde dman kat iin arpma gereklemediyse de bir miktar ganimet elde edildi. Hicretin 9. ylnda (630) Kuda kabilesinin Ben Bel ve Ben Uzre kollar zerine keif amacyla yaplan Cinb Seriyyesine de Ukke kumanda etti. Ayrca Hz. Peygamber onu Seksik ve Sekn blgelerine zekt memuru ve daveti sfatyla yollad. Mehur bir svari olan Ukke savalarda bu zelliiyle n plana kt. Birok savata kahramanca arptndan Resl-i Ekrem kendisini, Araplarn en iyi svarisi bizdedir szleriyle vd; onun kim olduu sorulunca da, Ukke b. Mihsan cevabn verdi. Ukkenin mensup bulunduu Esed kabilesinden Drr b. Ezver, Ukke bizim kabilemizdendir y Reslellah! diyerek onu sahiplenmek isteyince Hz. Peygamber, Hayr o sizden deil bizdendir, bizim anlamal (hilf) adammzdr dedi (a.g.e., I, 638). Resl-i Ekrem, mmetinden Allaha tam bir teslimiyetle ynelmi 70.000 kiinin hesaba ekilmeden cennete gireceini haber vermiti. Ukke, Y Reslellah! Beni de onlarn arasna almas iin Allaha dua eder misin? deyince Resl-i Ekrem, Sen zaten onlardansn buyurdu. Bunun zerine orada bulunan bir bakas da ayn istekte bulundu, fakat Hz. Peygamber, Ukke senden erken davrand karln verdi (Buhr, b, 17, 41, Ri, 50; Mslim, mn, 367, 369, 371, 374). Reslullahn bu sz zamanla, ayn ii yapmak isteyen iki kiiden birinin dierinden daha erken davranmasn ifade eden bir deyim haline geldi. Ukke, Hz. Peygamberin vefatndan sonra irtidad edenlerle yaplan savata ehid oldu. Hz. Eb Bekirin Hlid b. Veld kumandasnda Tuleyha b. Huveylid zerine gnderdii orduda yer alan Ukke, Sbit b. Akremle birlikte Tuleyhay ve adamlarn gzetlemek iin nc olarak kmt. Yolda mslmanlar gzetlemeye gelen Tuleyha ve kardeiyle karlatlar. Tuleyha ile arpmaya girien Ukke onu ldrmek zere iken arkadan yetien kardei Tuleyhay kurtard ve ikisi birlikte Ukkeyi ehid etti. Ukkenin Resl-i Ekremin srtndaki nbvvet mhrn pt eklinde

yaygn bir rivayet olmakla birlikte nbvvet mhrn pen kiinin seyd b. Hudayr olduu bilinmektedir (Eb Dvd, Edeb, 149). Gaziantepin Nurda ilesinde Ukkeye nisbet edilen bir makam vardr. Kendisine duyulan sevgi dolaysyla Ukkeden Trkeye giren kke ismi zellikle Gaziantep, Kahramanmara ve Adyaman blgelerinde yaygn biimde kullanlmaktadr. Ukkeden Eb Hreyre ve Abdullah b. Abbas hadis nakletmi, ancak onun rivayetleri Ktb-i Sittede yer almamtr.

BBLYOGRAFYA

bn Him, es-Sre2, I, 637, 638; bn Sad, e-abat, II, 10, 84, 164; III, 92-93; VIII, 114; bn Abdlber, el-stb, III, 155-157; bnl-Esr, sdl-be, IV, 67-68; Zeheb, Almn-nbel, I, 307-308; bn Hacer, el-be, II, 494-495; Wensinck, el-Mucem, VIII, 195; Mustafa Arman, Gamre Seferi, DA, XIII, 341-342. Ayhan Tekine

UKL
() Ebl-Abbs ihbddn Ahmed b. Mead b. s el-Ukl (. 550/1155) Endlsl hadis limi, mutasavvf. 485te (1092) Dniyede (Denia) dnyaya geldi; Tuleytulaya (Toledo) bal Uklte (Ucles) doduu da sylenmektedir (Kehhle, I, 310). Dniyeye yerleen babas Mead aslen Uklten olduu iin Ukl nisbesiyle anlmtr. Baz kaynaklarda bnl-Ukl diye geer (Makkar, II, 599). Ukl, Murbtlar dneminde yaam olup bu hnedan zamannda VI. (XII.) yzyln ilk yarsnda eitli alanlarda pek ok lim yetimitir. Endls ve Maribde yneticilerin ilim adamlarna yakn ilgi gstermesi, saraylarda ve devlet grevlerinde limlere ncelik tannmas blgedeki ilm ve edeb faaliyetlerin gelimesini tevik etmitir. Byle bir ortamda yetien Ukl ilk eitimini babasndan aldktan sonra uzun sre Ebl-Abbas Ahmed b. Thir ed-Dnnin rencisi oldu. Eb Ali elGassn, Eb Ali es-Sadef, Eb Bekir bnl-Arab, Abbd b. Serhn el-Mefir, Ebl-Veld bnd-Debb gibi limlerden hadis dersleri ald. Kraat ilmini Eb Abdullah Muhammed b. Hasandan okudu. Belensiyede (Valencia) Batalyevsden Arap dili ve edebiyat tahsil etti. Meriyede (Almeria) bn Verd diye bilinen Ebl-Ksm Ahmed b. Muhammedden fkh, usl-i fkh ve tefsir, bn Atyye el-Endelsden tefsir dersleri grd; bnl-Arfin tasavvuf eitiminden geti. Tahsilini tamamladktan sonra retim faaliyetlerine balayan Ukl, Dniyede ve Endlsn birok ehrinde ders verdi. Derslerini ou zaman evinde yapard. Hz. Peygambere olan sevgisiyle, zhd ve takvsyla hret buldu. Hadislerin, zhd ve rikkla ilgili kitaplarn okunduu meclislerde ok defa alad grlrd. rencileri arasnda olu Eb Ahmed el-Ukl, Vezir Eb Bekir b. Sfyn, bid unvanyla bilinen Eb Bekir Ahmed b. Muhammed b. Cafer el-Ukl, Ebl-Hasan Ali b. Ahmed b. Kevser, kad ve mfessir Beybe b. Muhammed el-Abder saylabilir. Ukl ilm seyahatlerine ileri yalarna kadar devam etti. 542de (1147) Ebl-Hasan Trk b. Yale birlikte Dou slm lkelerine gitti. Hac farzasn yerine getirdikten sonra birka yl Mekkede kald. 546da (1151) Msra geti ve skenderiyede Silef ile bilgi alveriinde bulundu. Ertesi yl Mekkeye dnd ve Ebl-Feth Abdlmelik b. Abdullah el-Kerhden Tirmiznin el-Cmiu-aini dinledi. Kaynaklar Uklnin vefat tarihi ve yeri konusunda farkl bilgiler verir. Onun Mekkede ld zikredilmekle birlikte tercih edilen gre gre son seyahatinden dnerken 550de (1155) Msrdaki Ks ehrinde vefat etti. Daha ok hadis alanndaki eserleriyle tannan Ukl ayn zamanda Arap dili, nahiv ve tasavvufta dneminin nde gelen ahsiyetlerindendir. Fasih konumalar ve edipliiyle bilinirdi. Kendini tamamen ilme ve ibadete vermi, zellikle zhdle ilgili iirleri rivayet edilmitir. Eserleri. 1. el-nb f aii(eri)-ft vel-esm. Esm-i hsn erhidir (Beyazt Devlet Ktp., Veliyyddin Efendi, nr. 64; el-Mektebetl-Ezheriyye, nr. 28924 [tasavvuf]). 2. Envrl-r el-mutea bi-fali-alti alen-nebiyyil-mutr. Hz. Peygambere salt selm getirmenin fazileti hakknda krk hadisten ibaret olup Muhammed b. Azzz tarafndan mellifin erulByti-lit adl eseri ile birlikte yaymlanmtr (Beyrut 2003). 3. ed-Drrl-manm fm

yzll-umm vel-hmm (ed-Drrl-muna-am f mevlidin-nebiyyil-aam). Resl-i Ekremden ve ashaptan seme rivayetlerin yer ald eser on fasl halinde tertip edilmitir (nr. Eb Huzeyfe brhim b. Muhammed, Tanta 1410/1990). 4. el-aiul-vt f eril-Byti-lit f brzil-mmeht (ul-meniz-zhirt vel-if bi-aiil-ibrt f eril-kelimtil-Byti-lit). Eser daha ok erulByti-lit adyla bilinir (nr. Muhammed b. Azzz, Beyrut 2003). 5. el-urer min kelmi seyyidil-beer (Ezher Ktp., nr. 1/238). Mutaar min Kitbil-urer min kelmi seyyidil-beer adyla ihtisar edilmitir (Drl-ktbil-Msriyye, Hadis, Arab, nr. 1581). 6. en-Ncem min kelmi seyyidil-Arab vel-Acem. Kudnin ihbl-abrna baz hadisler ve hikmetli szlerin ilvesiyle oluturulan ve on blmden meydana gelen eserin sonuncu blm mstakil bir cilt olarak Hz. Peygamberden nakledilen dualara ayrlmtr (Kahire 1302). Eb Sad Muhammed b. Mesd elKzern eseri erhetmi (Kef-unn, II, 1930), Radyyddin es-Sgn ed-Drrl-mltea f tebynil-ala adl kitabnda (nr. Ebl-Fid Abdullah el-Kd, Beyrut 1405/1985) en-Ncemde mevcut, uydurma olduunu ileri srd on drt rivayete yer vermitir (s. 39-41). 7. el-Kevkebddrr fil-adin-nebev (Drl-ktbil-Msriyye, nr. 23183-B, nr. 386-Hadis, Arab). 8. elKevkebd-drr el-mstarec min kelmin-nebiyyil-Arab (Muammed el-Muaf). enNcemden sonra yazlan eserde (Kef-unn, II, 1523) on hadis kitabndan derlenen rivayetler alfabetik srayla kaydedilmitir (Sleymaniye Ktp., ehid Ali Paa, nr. 1512; Beyazt Devlet Ktp., Bayezid, nr. 1051, 1055; Burdur l Halk Ktp., nr. 825; Drl-ktbil-Msriyye, Hadis, nr. 386). 9. Meclisl-meclis. Tasavvufun esaslarna dairdir (Drl-ktbil-Msriyye, nr. 342). 10. Nam fid-dif an fikril-imm Eb mid el-azzl. Mellif yetmi beyitlik bu kasidesinde Gazzlyi savunmutur. Kasideyi zel bir ktphanedeki nshasna dayanarak Hayt Krenin yaymlad sylenmektedir (Ukl, neredenin girii, s. 29). 11. Tefsrl-Ftia (Tefsrl-ulm vel-men el-mstevdea f sebil-men; nr. Ahmed Muhammed el-Cnd, Beyrut 2010). 12. etllehfn f tefsril-emlk vel-cn (Drl-ktbil-Msriyye, nr. 73-Talat). Uklye ayrca elBarl-mezd fil-mevt, if-amn f falil-urn ve birka ciltten meydana geldii belirtilen hadise dair iyl-evliy, Muaerth fiz-zhd gibi eserler nisbet edilmitir.

BBLYOGRAFYA

Ukl, Tefsrl-Ftia (nr. Ahmed Muhammed el-Cnd), Beyrut 2010, neredenin girii, s. 9-30; bnl-Ebbr, et-Tekmile (nr. Alfred Bel - M. Ben eneb), Cezayir 1920, s. 74-76; Zeheb, Almn-nbel, XX, 358; bn Ferhn, ed-Dbcl-mheb, I, 246-247; bn Tarberd, enNcmz-zhire, V, 321; Syt, Buyetl-vut, I, 392; Makkar, Nefu-b, II, 513, 598-600; Kef-unn, I, 171, 186, 218; II, 988, 1032, 1050, 1523, 1930; Hediyyetl-rifn, I, 85; ulmeknn, II, 316; Brockelmann, GAL, I, 456-457; Suppl., I, 633; Kehhle, Muceml-mellifn, I, 310; hsan Abbas, Abr ve tercim Endelsiyye: Mstarece min Mucemis-sefer, Beyrut 1405/1985, s. 24-25; Ntk Slih Matlb, el-Ul, Ebl-Abbs et-Tcb Amed b. Mead, Mv.AU, II, 260-265. Cemal Arman

UKRAYNA
Dou Avrupada lke. I. FZK ve BEER CORAFYA II. TARH III. LKEDE SLMYET Kuzeydou ve douda Rusya Federasyonu, gneybatda Moldova ve Romanya, batda Macaristan, Slovakya ve Polonya, kuzeyde Belarusla (Beyaz Rusya) komu olan, gneyde Karadeniz ve Azak denizi zerinde 3783 kilometrelik bir ky eridine sahip bulunan Ukrayna kaplad alan bakmndan Rusyadan sonra Avrupann ikinci byk lkesidir. Yzlm 603.628 km, nfusu 46 milyondur (2010 tah.). Baehri Kiev (2010 tahminlerine gre 2.698.000), nfusu 1 milyonu aan dier ehirleri Harkov (1.630.000), Dinipropetrovsk (1.190.000), Odessa (1.127.000) ve Donetsktir (1.121.000). I. FZK ve BEER CORAFYA Topraklarnn % 95 gibi nemli bir kesimi dzlklerden oluan Ukraynann byk blmn Dou Avrupa dzlkleri kaplar. Kuzeydousunda Orta Rusya platosunun bir uzants yer alr. Yay biiminde uzanan Karpat sradalar lkenin batsna sokulur. Karpatlar dnda en nemli dalk kesimi Krmn gneyindeki dalk yredir. Kuzeybatsnda Beyaz Rusya snrnda Pripet rma evresinde geni Pripet bataklklarnn yayld lkenin byk blmnde ok sert olmayan kara iklimi hkm srer. Gney ve gneybat kesimlerinde bozkr, Krm yarmadasnn gneyinde ise Akdeniz iklimi grlr. Scaklk ortalamalar ocak aynda kuzeyde -8, gneyde 4 arasnda, temmuzda kuzeyde 18, gneyde 24 arasnda oynar. Bu iklim artlarna uygun biimde lkenin kuzey ve kuzeybatsnda lman blgelerin yaprak dken ormanlar, gney ve gneybatsnda bozkrlar vardr. Orman-bozkr blgesinde yayl gsteren verimli kara topraklar (ernezyomlar) lkenin balca toprak rtsn tekil eder. Ukrayna akarsu potansiyeli bakmndan zengin bir lkedir. En nemli akarsuyu Karadenize dklen, zerinde hidroelektrik santraller ve gletler bulunan Dinyeper nehridir. Tunann kollarndan Tisa ve Prut rmaklar ile Pripet (Dinyeperin kolu), Dinyester ve Yujni Bug (Gney Bug) rmaklar Karadeniz havzasna aittir. Bat Ukrayna, Baltk ve Karadeniz havzalarna su gnderen hat zerindedir. Bu blgeden doan Bu rma (Vistln kolu) Baltk denizine, Donets rma (Rusyadaki Don nehrinin kolu) Azak denizine dklr. 24 Austos 1991de bamszln kazanmasndan sonra Ukraynann nfusu srekli azalma ve yalanma eilimi gstermektedir. 1989 saymnda 51.452.000 olan lke nfusu 2001 saymnda 48.457.000e, 2010 yl tahmini nfusu ise 46 milyona inmitir. Nfus younluu kilometrekareye yetmi alt kiidir. Nfusun byk blm doudaki Donets kmr havzasyla (Donbas) Dinyester yaynda ve zengin bir tarm blgesi olan orman bozkr kuanda toplanmtr. Nfusun % 68i ehirlerde, % 32si krsal kesimde yaar. Slav etnik grubuna mensup bulunan ve Kk Ruslar olarak da bilinen Ukraynallarn lke nfusuna oran 1989da % 72,2 iken 2001 de %

77,8e ykselmi, ayn dnemde lkedeki Rus nfus oran 22,1den 17,3e gerilemitir. teki aznlk topluluklar arasnda Beyaz Ruslar, Moldovallar, Bulgarlar, Polonyallar ve Krm Tatarlar yer alr. Resm dil Ukraynacadr. Nfusun yaklak % 72si Ortodoks hristiyan, % 15,8i Katolik hristiyan, % 2,4 Protestandr. Geriye kalan ksmda mslman aznl oluturan Krm Tatarlar, Dinyeper nehrinin batsnda yaayan Roman Katolikler ve Rus Ortodoks Ukraynallar bulunur. Ukrayna ekonomisinde tarm ve sanayi en nemli sektrleri tekil eder. lke topraklarnn yaklak % 55i ekilebilir arazi niteliindedir. Ukraynann byk blm tahl tarmna elverili, ernezyom ad verilen kara topraklarla kapldr. Sovyetler Birlii dneminde buras lkenin ekmek sepeti diye nitelendirilmekteydi. Tarmda makine kullanm yaygndr. Balca tarm rnlerini buday, msr, eker pancar, ay iei, patates ve sebzeler oluturur. lke apnda yaklak 8000 kolektif iftlikle (kolhoz) 1700 civarnda devlet iftlii (solhoz) vardr. Tarmn yannda hayvanclk da (sr ve domuz) nemli paya sahiptir. Ukraynada en zengin yer alt kaynaklar kmr (Donets havzas), demir (Kriyov-Rog), manganez (Nikopol), petrol ve doal gazdr. Ancak petrol ve doal gaz ihtiyacnn nemli ksm Rusyadan ithal edilir. lkede ayrca kaya tuzu, cva, grafit, titanyum, boksit ve fosforit yataklar vardr. Demir ve maden kmr bakmndan zengin olduundan demir elik sanayii, ayrca kimya ve gda sanayii gelimitir. Elektrik retiminde termik ve nkleer santrallerin pay fazladr. Ar sanayi tesisleri Donets ve Dinyeper vadisinde toplanmtr. lkede metalurji aralar, dizel lokomotifler, televizyon ve traktr reten fabrikalar vardr. Suni gbre, slfirik asit ve eker fabrikalar ekonomide nemli yer tutar. Ukraynada ekonomik zenginlik olarak turizm gelime gstermektedir. Elverili iklim artlar sebebiyle Krmn gney sahillerine Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birlii dneminde turistik tesisler ina edilerek (zellikle Yalta ve Kefe kylar) buras Sovyet ileri gelenlerinin turistik kys halini almt, bu durum gnmzde de devam etmektedir.

BBLYOGRAFYA

Faik Sabri Duran, Byk Devletler Komu Hkmetler, stanbul 1938, s. 373; Besim Darkot, Avrupa Corafyas, stanbul 1969, s. 104; brahim Gner - Mustafa Ertrk, Ktalar ve lkeler Corafyas, Ankara 2005, s. 134-136; H. J. de Blij - P. O. Muller, Geography: Realms, Regions and Concepts, New York 2006, s. 96-97; Ramazan zey, Avrupa Corafyas, stanbul 2009, s. 130-131; http://www.temha.net/cografya/siyasi/ devletler/ukrayna.htm 2010; https://www.cia.gov/ library/publications/the-world-factbook/geos/up. html 2010; http://en.wikipedia.org/wiki/Ukraine 2010; http://ukrcensus.gov.ua/2010. Halil Kurt II. TARH

Ortaada genel karakterini kazanan Ukrayna tarihini Kiyef/Kiev Prenslii, Litvanya-Lehistan ve

Rus-Osmanl hkimiyeti, Kazaklar ve Hatmanlk Devleti, XIX. yzyl mill ve kltrel uyan ve ulusal Ukrayna Devletinin douu gibi farkl dnemlere ayrmak mmkndr. Kelime itibariyle serhad, snr blgesi anlamna gelen Ukraynann gemite burada var olmu btn devlet ve topluluklarn ortak tarihinin lkesi ve halknn da bunlarn karmndan meydana geldiini ileri srmek tarihsel verilere ters dmez. Ukrayna corafyasnn ilk sakinleri Kimmerler, skitler ve Sarmatlardr. II. yzyla kadar sren Sarmat egemenliine Alman asll Gotlar son verdi. 375te Ukraynay istil eden Hunlar, Got egemenliini ortadan kaldrd. Hun istilsnn yol at Kavimler g sebebiyle boalan Ukrayna arazisi V. yzylda Trk asll dil Bulgarlar, VI. yzylda Avarlar tarafndan ele geirildi. Ukrayna zerinde bu ekilde balayan Trk kavimleri etkisi VII-XIII. yzyllar arasnda Hazarlar, Peenekler, Uzlar (Tork) ve Kumanlarla devam etti. Orta Dinyeper, Pripet nehri, Karpat dalar ve Vistl nehri sahalar eski Slavlarn ana yurdu olarak kabul edildi (Kurat, s. 4). Siyas birlie sahip olamayan Slavlarn byk ksm VIII. yzyln balarnda Hazar Hakanlnn egemenlii altna girdi. Ukraynann erken tarihi, Varegler tarafndan kurulan ve 1240ta Tatarlar tarafndan yklan Kiyef Prenslii ile balantldr. Kiyef Prensliinin Kiy, Koy, Kay varyantl bir Trk kabilesince oluturulduu, ilk knezlerin kagan unvan tad, merkezleri Kiyefin de bunlarn adna dayand ileri srlr. Kiyef, Altn Orda Hanlnn igali srasnda Minkirman / Mankirman eklinde anlyordu; XVI. yzyl balarnda baz Osmanl belgelerinde bu adlandrmaya rastlanr. Doudaki blgeler Tatar hkimiyeti altna girerken bat ksmlar nisbeten bu ar baskya tahamml edebilmitir. Kiyef Prensliinin dalmasndan sonra deiik yerlerde farkl prenslerin (knez) hkm srd bir dneme girildi. Ukrayna knezliklerinin en nemlisi olan Galiya lie (Hali) Wlademir (Lodomerya) arasnda meydana gelen birleik prenslik 1323te Litvanya tarafndan zaptedildi, Galiya ise 1352de Polonyann eline geti. Litvanya ve Lehistann i ve d etkenlerle balattklar birleme srecinin rn olan Krevo Birlii (1385) Ukrayna iin bir dnm noktas tekil etti. Bu dnemde Litvanya ve Ukrayna, Leh soylu snf (Szlachta) egemenliinde Katolik inanc dorultusunda yeni bir muhtevaya dntrld (Omeljan Pritsak Armaan, trc. Fikrettin Yavuz, s. 85). Birliin hkimiyeti, XV. yzyln balarndan itibaren gneye doru hzl bir yaylma gstererek Karadenize ulat. Litvanya Dkaln Lehistan iinde eritip gerek bir birliktelik oluturan Lublin ttihadnn kurulmasnn ardndan (1569) uygulanan youn asimilasyon politikalar, Ukraynann ulusal tepkisini temsil edecek olan Kazaklarn tarih sahnesine kmasnda etken oldu. Bu birliktelikten sonra Polonya soylular, Ukrayna topraklarnn tarmsal potansiyeline gz dikerek blgenin Ortodoks ahalisi zerinde Katolikliin zorla yaylmasna yneldiler. Ukrayna bu basklara kar verdii mcadeleden Kiyef Akademisinin kuruluu, Ortodoks kilise hiyerarisinin tekrar ihdas (1620) gibi gelimelerle mill ve din adan daha bilinlenmi olarak kt ve Ukraynallk fikri kk salmaya balad (Rhode, s. 242-243). Lehistan cumhurunun (Rzeczpospolita) Ukrayna topraklarn Krm Tatarlarnn aknlarna kar korumaktan ciz kalmas blgedeki halk savunma nlemlerine yneltti. Asker bir rgtlenme iinde Kazaklarn, balarndaki hatman ad verilen seilmi nderleriyle XVI. yzyldan itibaren nemli bir g faktr eklinde ortaya kmas byle gerekleti. Bunlar Lehistan-Rusya ve Osmanl devletlerinden oluan komu gle zorlu bir mcadele iine girdiler. Kazaklar, Leh soylu snfnn (Szlachta) sosyal ve din basklar sebebiyle pek ok defa ayaklandlar; bazan da snr blgelerinde kendi hkimiyet alanlarn kurmak isteyen byk soylularn (magnat) ihtiraslarna vasta oldular. lk

nemli Kazak hatmanlarndan Vinevetskinin (Dmytro Vyshnevetsky), Dinyeper (z nehri) zerindeki alayanlar (Porog) blgesinde kurduu (1552), Se (Zaporozska Si / Zaporizka Sich) ad verilen mstahkem yerleke ksa zamanda Kazaklarn merkezi haline geldi. XVI. yzyldan itibaren bata Krm yarmadas olmak zere btn Karadeniz sahilleri, Gney Karadenizin stanbuldan Sinopa uzanan btn sahil ehirleri Kazak tehdidi ve talan saldrlar altnda kald. 1624te Boazdan ieri girerek stinyeye kadar indiler ve evreyi yamaladlar. Bu gelimeler Osmanl-Lehistan ilikilerini iddetli ve srekli bir gerilime soktu. Lehistan kendisine tbi olan Kazaklara ynelik etkili ve kstlayc tedbirler almak zorunda kaldnda buna kar byk apl bir mcadeleye giritiler ve Rusya tarafndan desteklendiler. Bodan Hmelnitski (1648-1657) Kazak ayaklanmasn byk bir ihtille dntrd. Btn z havzasn kaplayan bu olay blgede XVII. yzyln en nemli gelimesini tekil etti. 1648de Lehistan iki savata kesin ekilde malp eden Hmelnitski Kiyefe girdi. Bylece Ukrayna artk bamsz bir siyas yap haline geldi. Osmanl Devleti ve Krm Hanl ilk aamada Hmelnitskinin mttefiki olarak yannda yer ald. Ukrayna Kazak Hatman Devleti ile Osmanllar arasnda Haziran 1648de yaplan ittifak (Pritsak, lm Aratrmalar, sy. 7 [1999], s. 275-279) Krm Hanlnn muhalefeti yznden devam edemedi. Hmelnitski youn temaslar sonunda Osmanl himayesinden midini kesince Moskovaya yneldi. Rusya bunu Ortodoks Slavlar ayn at altnda toplama siyaseti iin bir frsat kabul etti. Bu dorultuda Moskova ve Hmelnitski arasnda Pereslav Antlamas imzaland (1654). Antlamann en nemli taraf Ukraynay Moskova hkimiyetine sokmasyd. Pereslav Antlamasnn Moskovaya tand stat, Ukrayna zerinde kuvvetle cereyan eden Lehistan-Moskova-Osmanl rekabetini en st noktaya kard. Lehistan, Kazaklar zerinde kurduu bask sonunda nihayet bunlar tekrar kendi yanna ekmeyi baardnda (1658) bu gelime Moskova tarafndan Pereslav Antlamasnn ihlli olarak deerlendirildi ve Lehistana sava iln edildi. Rus ordusu birleik Leh, Krm ve Kazak kuvvetleri tarafndan yenilgiye uratld (ztrk, s. 263-265). Leh, Moskova ve Trk yanls gruplar arasndaki ihtilflar Hatman Devletinin idaresini imknsz hale getirmekteydi. Bu sebeple ksa zaman iinde Ukrayna mcvir devletlerin egemenliinde paral siyas bir yapya dnt. z nehrinin bats (Sa Yaka Ukraynas) Lehistann, dousu (Sol Yaka Ukraynas) Kiyef dahil olmak zere Rusyann hkimiyetine girdi; gneyi ise Trk hkimiyeti altndayd. Sa Yaka, 1665-1672 yllarnda hatmanlk yapan Petro Doroenkodan itibaren Trk idaresine geti. Rusya ve Lehistan arasnda yaplan 1667 tarihli Andrussuvo Antlamas, Ukrayna tarihini yeni bir aamaya soktu. Antlama ile Ukrayna bu iki devlet arasnda paylalyor ve Osmanl Devleti dlanyordu. Bu oldu bittiyi tanmayan Osmanl hkmeti Sa Yaka Ukraynas hatman Doroenko ile mtereken Lehistan zerine yrd ve Lehistan bu blge zerinde Doroenkonun egemenliini tanmak zorunda kald. Osmanl kuvvetlerinin desteini alan Doroenko, Moskova egemenliindeki Sol Yaka Ukraynas zerinde de hkimiyetini genileterek btn Ukraynann hatman unvann ald (1668). Bylece Ukrayna, Trk nfuzu altnda birlemi oluyordu. Doroenko, Lehistan ve Moskova tarafndan yrtlen iddetli muhalefet yznden kalc bir baar salayamad. 1669da Moskova Sol Yakay igal ederek kendi hatmann tayin etti. Osmanl Devleti, Doroenko ile birlikte 1672de Kamanie seferini gerekletirip Podolya zerinde hkimiyet kurdu, snrlarn Kiyef dolaylarna kadar geniletti. Kamanie eyalet statsyle Osmanl idaresine baland

(nba, s. 135). Lehistan Ukraynadan dlayan bu hadise, II. Viyana Kuatmas esnasnda (1683) Lehistann Trk kart cephenin en hararetli savunucusu olmas ve Trklere ldrc darbeyi vurmasndaki temel etken oldu. Trkler, 1674-1678 yllarnda Rusya denetimindeki Sol Yaka Ukraynas zerinde bask uyguladlar ve blgeye mdahale eden Ruslarla savamak iin ehrin Seferine giritiler. Bu ilk Trk-Rus sava, Krm Hanl ile Moskova arasnda yaplan ve Osmanl hkmetince onaylanan Bahesaray Antlamasyla (1681) sona erdiinde Kiyef dahil Sol Yaka Ukraynas Moskovaya brakld (ztrk, s. 269 vd.). Karlofa Antlamasnn ardndan (1699) Sa Yaka Ukraynas da Lehistana iade edildi. Ukrayna siyaseti, 1687-1709 arasnda Ukrayna hatman olan van Mazepa dneminde iddetli dalgalanmalara urad. Mazepa, iktidarnn ilk yllarnda Moskova ile tam uyum iindeydi. Bylece Byk Petronun garantrlnde iki yaka birleiyor, ancak Moskova nfuzunda bulunuyordu. Rusyann Lehistan, Litvanya ve svee kar 1700-1721 yllarnda yrtt Byk Kuzey savanda Mazepann Moskova kart cephe ile ittifaka ynelmesi zerine bu uyum bozuldu. Poltava Muharebesinde (8 Temmuz 1709) sve Kral XII. arl ar bir yenilgiye uratan I. Petro kral Osmanl Devletine snmak zorunda brakt. Yal ve hasta olan Mazepa da st dzey yneticilerinden ok sayda maiyeti ve 4000 Zaporog Kaza ile Bendere snd. Kazaklar Prut seferinde de (Temmuz 1711) Trklerin yannda yer aldlar. Sadrazam Baltac Mehmed Paa sava esnasnda yakalad frsat deerlendiremedi. Ukraynada Trk nfuzunun azalmasna paralel olarak Moskovann etkinlii artt. I. Petro Ukraynann zerkliini tahdit etti, 1764te hatmanlk unvannn kullanm yasakland. II. Katherina, Ukrayna ve Rusyay tek at altnda birletirdiini iln etti (1764) ve gney blgelerinde yeni eyaletler kurmak suretiyle Ukraynay yeni bir idar yap iine soktu. Zaporog Kazaklarnn merkezi Sein Ruslar tarafndan imha edilmesi (Haziran 1775) ve Ukrayna ulusal kilisesinin kapatlmasndan (1786) sonra Ukrayna Sol Yaka Hatmanl tamamen tarihten silindi. Sa Yaka Ukraynasnda da durum olumsuzluklar iinde geliti. 1714te Sa Yakada kontrol yeniden ele geiren Lehistan ypratc bir srgn politikasna giriti; asl nfus yerinden edilerek Kuzeybat Ukraynadan gler alnd. Bu srece kar sesini duyuran tek unsur Ortodoks Haydamaklar oldu. 1734, 1750 ve 1768de kan Haydamak ayaklanmalarnn sonuncunda yahudi ve Katolik nfusu nemli kayplar verdi. Ukrayna ( )kelimesi XVI. yzyln ilk yarsndan kalma baz Osmanl belgelerinde gze arpmakla beraber bu genelde coraf bir tanmlamadan teye gemez. Osmanl dnyasnda Ukrayna tanmlamas XVIII. yzyln ortalarna kadar genelde Rus, Urus kelimeleriyle karlanr (Urus palamkalar, Rid, I, 285) ve Mosko olarak zikredilen Rusya ile kartrlmamaldr. 1672 tarihli Buca Antlamasnn nc maddesinde Ukrayna tanmlamasna yer verilir (Silhdar, I, 612). Evliya elebi de Rus Hatman Doroenko diyerek bu duruma aklk getirir (Seyahatnme, V, 127). XVIII. yzyln sonundan itibaren Rus ismi eski Moskova devleti anlamnda Rusyay karlamaya balar. Siyas bir kavram balamnda Ukrayna kelimesi, Osmanl kaynaklarnda Hatman Doroenkonun Osmanl hkimiyetini kabul etmesi mnasebetiyle kendisine yazlan 1672 tarihli nmede geer. 1678de Yurii Hmelnitskinin hatmanla tayininde imdiye kadarki kullanm olan Rus kelimesi yerini Ukrayna alr. Kprl Ahmed Paa, Leh Bavekili Olszewskiye yollad ve Ukrayna zerindeki hak iddialarn rtt, Ukraynallarn kendi bamszlklar iin mcadele verdiklerine iaret ettii 1672 tarihli mektubunda da (Silhdar, I, 570-572) Ukrayna kelimesini siyas anlamda kullanmtr (Pritsak, lm Aratrmalar, sy. 7 [1999], s. 280, 283-284).

Ukrayna 1775-1918 yllar arasnda Rus arlnn hkimiyeti altnda kald. Ukrayna mill bilinci XIX. yzyldaki modern milliyetilik dneminde ykselmeye balad. Dnce merkezi nceleri 1805te kurulan Krakau niversitesi iken 1830larda Kiyef niversitesi n plana geti. Avrupadaki 1848-1849 ihtillleri Bat Ukraynada kuvvetli bir milliyeti yansma tekil etti. Ukrayna halknn Ruslardan ayr bir millet olduu kanaati bu milliyetilik faaliyetlerinin bir eseridir. I. Dnya Sava durumda nemli deiiklikler meydana getirdi. Rus arlnn 1917 Ekim htilli ile dalmas ve bir i savan kmas Ukraynallara bamszlklarn iln etmek iin beklenen frsat verdi. 17 Mart 1917de toplanan Merkez Ukrayna Radas almaya balad. Brest Litovsk Antlamas (3 Mart 1918) uyarnca Avusturya-Macaristan ve Almanyann Ukraynay koruma iddiasyla Bat Ukraynay igale ynelmesi sonucunda Ruslar ekildiler. Almanlar Hatmanlk Hkmeti adyla yeni bir hkmet kurdular. Kasm 1918de Alman birliklerinin ekilmesi Ukrayna garantrlnde boluk dourdu. Bolevik idaresi yerel meclisleri feshederek Ukraynann bamszlna son verdi. Ukrayna Radasnn direnie gemesi zerine 1917-1921 yllar arasnda Ukrayna-Rus sava cereyan etti. Bu kargaa dneminde yaanan iddetli mcadeleler neticesinde Kiyefte Ukrayna Mill Cumhuriyeti iln edildi (26 Aralk 1918). Ukrayna Mill Cumhuriyeti Ocak 1919da Bat Ukrayna Mill Cumhuriyetinin kurulduunu bildirip Bat Ukraynay bamszlk srecine dahil etti. Polonya ile Sovyetler arasnda imzalanan Riga Antlamasyla (18 Mart 1921) Polonyann Bat Ukrayna zerindeki hkimiyeti tannd. II. Dnya Savann ardndan Lehistan da Rus hkimiyeti altna girdi; bu suretle Bat ve Dou Ukrayna, Stalin ynetiminde hibir siyas yapnn yaama imkn bulamayaca Sovyet egemenlii altnda kald (Kratka Balgarska Enciklopedija, V, 222-224). Sovyet sisteminin XX. yzyln son eyreinden itibaren kme emaresi gstermesi Ukrayna tarihinin son safhasn balatt. Sovyet lideri Mihail Gorbaovun reformlar neticesinde komnist idaresi altndaki milletler bamszlk srecine girdiler. Sosyalistler ve demokratlarn temel bloklarn tekil ettii Ukrayna demokratik seimleri Mart 1990da gerekleti. Muhalefeti temsil eden Demokratik blok 16 Haziran 1990da Ukraynann bamszlnn ilnn salad. 19 Austos 1991de Moskovada komnizmin yeniden tesisini amalayan baarsz darbeden sonra nihayet tarihe karan Sovyetlerde on be yeni devlet bamszln iln etti; 24 Austos 1991de Ukrayna da bunlar arasna katld.

BBLYOGRAFYA

Evliya elebi, Seyahatnme, V, 127; Silhdar, Trih, I, 410, 570-572, 612; Rid, Trih, I, 285; W. E. D. Allen, The Ukraine: A History, Cambridge 1940, tr.yer.; M. Hrushevsky, A History of Ukraine, New Haven 1941, tr.yer.; Akdes Nimet Kurat, Rusya Tarihi, Ankara 1948, tr.yer.; G. Rhode, Kleine Geschichte Polens, Darmstadt 1965, s. 242-243; G. P. March, Cossacks of the Brotherhood: The Zaporog Kosh of the Dniepr River, New York 1990, tr.yer.; Ycel ztrk, zden Tunaya Kazaklar-I, stanbul 2004, tr.yer.; Mehmet nba, Ukraynada Osmanllar: Kamanie Seferi ve Organizasyonu (1672), stanbul 2004, tr.yer.; O. Pritsak, Ruslarn Kkeni (trc. M. Bilal elik), Omeljan Pritsak Armaan (ed. Mehmet Alpargu - Ycel ztrk), Sakarya 2007, s. 41-65; a.mlf., Kiev Rusyas ve Onaltnc-Onyedinci Yzyl Ukraynas (trc. Fikrettin

Yavuz), a.e., s. 67-97; a.mlf., lk Trk-Ukrayna ttifak (trc. Kemal Beydilli), lm Aratrmalar, sy. 7, stanbul 1999, s. 254-284; P. Bartl, XVII. Yzylda ve XVIII. Yzyln lk Yarsnda Kazak Devleti ve Osmanl mparatorluu (trc. Kemal Beydilli), a.e., sy. 6 (1998), s. 301-330; A. Balevski v.dr., Ukrajinska Sovetska Socialistieska Republika, USSR (Ukrajna), Kratka Balgarska Enciklopedija, Sofia 1969, V, 222-227. Ycel ztrk III. LKEDE SLMYET

Ukrayna topraklarnda yer alan Krm yarmadasna mslmanlarn ilk gelii VII. yzyla kadar uzanr. Bu dnemde blgenin yerlileri olan Alan kabileleri arasnda onlarn cenaze trenlerini slma gre yaptklarna dair baz deliller ortaya kmtr. IX. yzyln ikinci yarsnda Kiev (Kiyef) ehri civarnda Vikingler tarafndan kurulan Kiev Knezliinin (Kiev Dukal) slm dnyasyla yakn ticar ilikileri vard. slm corafyacs bn Hurdzbih dukaln merkezi Rustan tccarlarn Badata kadar geldiini yazmaktadr (el-Meslik vel-memlik, s. 154). Aratrmalarda yine Rus ehriyle slm dnyas arasndaki ilikileri gsteren baz rneklere rastlanmtr. Ukrayna topraklarnn slmiyetle asl balants Krm tarihiyle olan yakn ilikisinden gelir. Krm topraklarnda ilk mescidin 1262de yapld rivayet edilir. Altn Orda Devletinin dalmasndan sonra ortaya kan devletler vastasyla Mslmanlk lkenin baz yrelerinde yayld. Krm Hanl ile balayan bu sre Ukraynallarn yaad topraklarda devam etti. 1591 yl civarnda bugnk Ukrayna snrlar iindeki topraklarda 100.000e yakn mslman Tatar yayordu. Polonya ve Belarusun yan sra Bat Ukraynann da iinde yer ald geni bir alanda 400e yakn cami ibadete akt. Buna ramen buralarda yaayan Tatar topluluklar tecrit edilmi durumdayd. Krm Tatarlaryla olan sava hali bunda en nemli etken olmutur. XVIII. yzylda Ruslarn Krma giriiyle birlikte ok sayda Tatar Trk anayurtlarndan ayrlp Trkiye ile dier slm lkelerine g etti ve blgede slmiyetin varl zayflad. Geride kalan mslmanlar Krmda mslman bir topluluk halinde ayakta kalmaya alt ve Tauric Ruhan Muhammed (Tavricheskoye dukhovnoye magometanskoye upravleniye) adyla bir birlik meydana getirdi. Daha sonraki yzyllarda bu topraklar slm adan baz yeni gelimelere sahne oldu. XIX. yzylda Gaspral smil, Krmda slm uyann balamasnda bir sembol haline geldi. Gaspralnn slm eitim metotlarn modernletirmesi ve sosyal yaamdaki reformlar Krmda yeni bir uyana (ceddiye) yol at. Ukraynadaki mslmanlar iin en skntl dnem 1917 Sovyet htilliyle balad. 1920lerde ateizm politikalarnn basksyla bata Krm Tatarlar olmak zere mslmanlarn etnik ve din haklar kstland, camileri ykld ve din kimlikleri yok saylmaya baland. 1940lara gelindiinde bu politikalar en iddetli noktaya ulat. Ancak Sovyetlerin dier yerlerinde olduu gibi Ukrayna ehirlerinde de baz mslman limlerin kiisel abalaryla slm bilgi ve kltr ksmen nesilden nesile aktarld. Bu gelimeler, Sovyetlerin dalp Ukraynann bamszlna kavumasndan sonra slm topluluklarnn yeniden yaam bulmasnda nemli bir alt yap salad.

slmiyetle ilgili gelimeler lkede Kiev, Donetsk ve Krmda younlat. 2009 ylnda devletin etnik ve din gruplarla ilgili bir raporuna gre Ukraynada 1135 slm cemaat bulunuyordu. Kievde bu say elli drtt. 1999da 281e kt. Mslman nfusu 445.000 civarndayd (2010). Buna ramen nfuslar farkl kaynaklarda farkl saylarla verilir (Houssain Kettani, s. 158). Ukrayna arkiyat Enstits (Instytut Skhodoznavstva NAN Ukrainy) tarafndan Ukrainskyi tyzhden adl dergide yaplan bir aratrmaya gre mslmanlar Ukraynadaki farkl etnik gruplardan meydana gelmitir. Bunlar 260-270.000 civarnda Krm Tatarndan, 27.000 civarnda Volga Tatarndan, 19.000 civarnda zer, Trk, Filistinli, ranl, Afganistanl ve Pakistanl mslmanlardan oluuyordu. 1980lerde Krm Tatarlarnn kendi vatanlarna dnmeye balamasndan sonra nfusta hzl bir deiim meydana geldi. Yurda dnen Tatarlarn says 250.000den fazlayd. Bylece Krmda 1989da nfusun drtte birini Tatarlar oluturuyordu. 1991de Sovyetlerin dalmasnn ardndan Mustafa Cemilev ve dier liderlerin katlmyla Krm Tatar Meclisi (Kyrymtatar Milli Medzhlis), bir yl sonra da Simperopolde (Bahesaray) Krm Mslmanlarnn Din Ynetimi (Dukhovnoye upravleniye musulman Kryma [DUMK]) kuruldu. 1992de bu cemiyetin banda bulunan kiinin unvan kaddan Krm mftsne evrildi. Krm Mslmanlarnn Din Ynetimi, Krm Mslmanlar Kongresinde bal bir unsur eklinde yerini ald. Cemiyetin resm din gazetesi Khidaiyet Krm Trkesiyle kmaktadr. Ukraynadaki en byk slm organizasyonu olan Krm Mslmanlarnn Din Ynetimi 352si kaytl, 613 kaytsz din cemaati temsil etmektedir. Krm mslmanlarnn ilk kongresi 1995te, ikincisi 1999da gerekletirildi. Ukrayna Mslmanlarnn Din Birlii (Dukhovnoye upravleniye musulman Ukrainy [SAUM]) lkede mslmanlarn ikinci byk din organizasyonudur. Tekilt 1992de Kievde Lbnan kkenli bir Arap olan eyh Ahmed Temm tarafndan kuruldu. 2009da bu birlie bal yetmi iki mahall din grup vard. eyh Ahmed, Ukrayna mfts sfatyla Ukrayna mslmanlarnn resm st dzey temsilcisidir. 1994te Ukraynada tekil edilen Bamsz slm Cemaatleri Birlii (Asotsiatsiya nezalezhnykh islamskykh hromad v Ukraini), ayn yl adn Ukrayna Mslmanlar Ruhan Merkezi (Dukhovny tsentr musulman Ukrainy [SCUM]) eklinde deitirdi. Bu kurulua daha ok Volga Tatarlarndan meydan gelen yirmi bir din cemaat baldr. Ukraynada etkili bir dier organizasyon 1997de Arap kkenli mslmanlarn kurduu Ukrayna Sosyal Tekiltlar Birlii er-Riddir (Vseukrainskaya assotsiatsiya obshchestvennykh organizatsii Alraid). Merkezi Kievde olan bu organizasyon lkenin eitli yerlerinde faaliyet gsteren yedi slm kltr merkezini kapsar. er-Rid sadece din bir tekilt deil ayn zamanda lkenin nde gelen bir sivil toplum kuruluu kabul edilir. En son tekil edilen slm kurulular iinde 2007de Kievde kurulan Kiev Mftl (Kiyevsky muftiyat) nde gelir. Bu tekilt dier slm merkezleriyle birlikte Ukraina i islamsky mir (Ukrayna ve slm dnyas) adyla bir dergi karmaya balad. 2009da Kiev Mftl, Krm Mslmanlarnn Din Ynetimi, er-Rid ve el-Umme gibi slm tekiltlar bir araya gelerek Ukraynada ilk defa ortak bir federasyon (Sovet dukhovnykh upravlenii i tsentrov musulman Ukrainy) oluturdular. Bunlarn dnda lkede Beytzzehre adyla Dou Ukrayna i Mslmanlar Merkezi (Vostochnoukrainsky tsentr mysulman-shiitov Bait az-Zakhra) mevcuttur. Hizbt-tahrr hareketi eitli tartmalara ramen Krmda faaliyet gstermekte, Vozrozhdeniye adyla Trke bir dergi yaymlamaktadr. Radikal ve siyasal slm grleriyle ne kan bu hareket sk sk devletin takibatna uramtr. Hizbt-tahrr, Vehhb mezhebi mensubu olarak tanmlandndan dier slm cemaatlerle arasnda bir mesafe olutu. Bu durum, lkede anayasal din zgrlklere ramen Ukrayna

basnnda slma kar n yarglar besledi. 1989da slm cemaatlerin faaliyetlerinin grlmeye baland Krmda 1991de 44, 1996 ortalarnda 170 cami ve mescid ak bulunuyordu. XIII. yzyln sonlarnda 1700n zerinde cami ve mescidin varl, arlk ve Sovyet dnemlerinde ounun tahrip edildii veya cami olmaktan karld Krmda bu saynn eksik olduunu gstermektedir. Tarih camilerden sadece krk sekizi yeniden ibadete ald. Yeni cami yapm, 1991de Trk hkmetinin desteiyle Simferopolde temeli atlan ve 1995te ibadete alan Kebr Camii ile balad. Ardndan Ukraynada eitli slm lkelerinin yardmlaryla birok cami ina edildi. 2010 yl sonu itibariyle resm kaynaklara gre Ukraynada 81, Krmda 278 cami veya mescid ibadete akt. Ukraynada arkiyatlar tarafndan Kuranla ilgili baz almalar yaplmtr. Lviv, Bat Ukraynann en nemli oryantalizm almalar merkeziydi. Kurann Ukrayna diline ilk evirisi Olexandr Abranchak-Lysyneckyi tarafndan Avrupa dillerindeki bir eviriden yaplarak 1913te Lvivde yaymlanm, Kurandan baz yetlerin tercmesini yine Lvivde Arapa almalaryla ilgili bir makalede O. Dziuban ve J. Polotniuk gerekletirmitir (Z arabskoi u Lvovi: Arabic language in Lviv, ^ovten, III [1967], s. 134-135). Daha sonra Kurann ksm tercmesi Ukraynal arkiyat Yarema Polotniuk tarafndan yaplmtr (Koran. Pereklav z arabskoi Yarema Polotniuk, Vsesvit, VI [Kyiv 1990], s. 129). Valerii Rybalkinin de Ukrayna dilinde ksm olarak Kurandan evirileri vardr (Koran. Doslidzennia, pereklad [fragment] ta komentari, Kyiv 2002). Ukraynada slm almalar niversitelerin dil, ekonomi ve hukuk blmlerine bal zel blmlerle snrldr. 2009 ylnda I. Dnya Krm Tatar Kongresinde Krm Bahesarayda tarih Zincirli Medresede bir slm niversitesi almasnn planland bildirilmitir.

BBLYOGRAFYA

bn Hurdzbih, el-Meslik vel-memlik, s. 154; A. V. Bogomolov v.dr., Islamic Identity in Ukraine ( ), Kyiv 2006; Gyorgy Lederer, Islam in Ukraine, The Internal Newsletter of Centrum Voor Islam in Europa of Universiteit Gent, II/1-2, Belgium 2000, s. 46-49; A. Bogomolov - S. Danylov, Is there Political Islam in Ukraine?, Review of International Affairs, II/4, London 2003, s. 89-106; A. Bogomolov, Islamic Knowledge in Ukraine, ISIM Newsletter, sy. 14, Leiden 2004, s. 20-21; S. Czerwonnaja, The Islamic Factor in the Crimean Tatar National Movement in the Late Twentieth and Early Twenty-First Centuries, Religion, State and Society, XXXV/3, London 2007, s. 195-229; Mykhaylo Yakubovych, Ukrainian Translations of the Meaning of the Glorious Quran: Problems and Prospects, Journal of Quranic Research and Studies, II/4, Madinah 2007, s. 29-54; a.mlf., Islam and Muslims in Contemporary Ukraine: Common Backgrounds, Different Images, Religion, State and Society, XXXVIII/3, London 2010, s. 291-304; E. Muratova, He Who Pays the Piper Calls the Tune: Muslim Sponsors of Islamic Revival in Crimea, a.e., XXXVII/3 (2009), s. 263-276; R. I. Shiyan, Preaching Politics: Anti-Muslim and ProMuscovite Rhetoric in the Sermons of the Ukrainian Orthodox Clergy (1660s-1670s), The Historian, LXXI/2, Tampa 2009, s. 318-338; Houssain Kettani, Muslim Population in Europe: 1950-2020, International Journal of Environmental Science and Development, I/2, Singapore 2010, s. 158;

Zeyneb Temnenko, Islam and Hizb ut-Tahrirs Activities in Crimea, Ukraine, http://www.caei.com.ar/es/ programas/cei/41.pdf (1 Nisan 2011). Rza Kurtulu

UKBT
() slm hukukunda er olarak belirlenmi yahut yetkililerin takdirine braklm btn cezalar ve ibdt ile mumeltla birlikte fr-i fkhn temel blmnden birini ifade eden terim (bk. CEZA; FR).

ULAK
Osmanllarda devletin resm haberlerini ulatran grevlilere verilen ad. S, tatar, berd, posta karlnda kullanlan ulak kelimesi eski Trkede ula diye geer. Gktrk yaztlarnda olduu gibi Kgarl Mahmudun Dvn lugtit-Trknde de ula beyin emriyle koa koa giden postacnn baka bir at buluncaya kadar bindii at eklinde tarif edilmitir. Kgarl Mahmud ayrca yollar zerinde gidi istikametini gstermek iin ula denilen talarn dikildiini belirtmektedir ki byk ihtimalle bu da ula kelimesinden gelmektedir. Trklerin haberlemede uyguladklar ihtiya halinde atlara el koyma usulnn, Moollarn Anadoluyu istilsndan sonra yaygnlat ve buradan Osmanllara intikal ettii yolundaki bilgi Lutfi Paaya dayandrlr. Osmanllarda nceleri padiahn ve mensuplarnn ulak hizmetini yapanlar ellerindeki ulak hkmyle halktan istedikleri beygiri alabilirlerdi, ayrca her trl ihtiyalarnn giderilmesini istemek gibi bir imtiyaza sahipti. Daha sonra vezirler, defterdarlar, aalar da ulak hkm vermeye balam, onlar tarada beylerbeyiler, sancak beyleri, kadlar ve subalar takip etmitir. Elinde ulak hkm bulunan kimse kendisi, hizmetkrlar ve klavuzlar iin beygir almakta, eyalarn tatmak iin de beygir istemekteydi. Ulaklar bu hayvanlar gittikleri yerlerde brakr, dnte yorgun olmayan dayankl beygirlere el koyarlard. Yolda hayvanlarnn zayf dmesi durumunda rastladklar bir kimsenin beygirini alabilirlerdi. Onlarn bu hareketi belgelerde ulak zulm diye geer. Eldeki en eski ulak hkm ban 887 (Ekim 1482) tarihli olup Edirnede II. Bayezid tarafndan verilmitir. Bu hkmde grevle yollanan kiiye yolda ihtiya halinde menzilden menzile ulak temini emredilmitir. Bunun dnda yine II. Bayezid devrine ait biri Viyana Devlet Arivinde, dieri Viyana Mill Ktphanesinde iki hkm daha vardr. Viyana Devlet Arivin-de bulunan evil-i Zilhicce 898 (13-22 Eyll 1493) tarihlidir ve Rumeli tarafndan stanbula gelecek Dubrovnik elileri iin verilmitir. Bu hkmde elilerin beygirlerine ulak tarafndan el konulmamas emredilmitir. Viyana Mill Ktphanesindeki hkm ise evil-i Muharrem 903 (30 Austos - 8 Eyll 1497) tarihli olup nemli bir i dolaysyla Karamana gnderilen lyas adl bir ulaa verilmitir. Ulaklarn beygirlere el koyma yetkisini ktye kullanmas zerine 1530da ulaklar iin yeni bir uygulamaya geilmitir. Bu amala karlan fermanda reynn ulak fazlalndan bzar olduu, kanunnmenin bu sebeple yazld, bundan byle umr- saltanattan mhim bir maslahat dolaysyla gnderilen avuun gidecei yere kadar kendi atyla gitmesinin imknszl halinde ulak gnderilmesi kararlatrlmtr. Fermanda ayrca ikiden ok ulak yollanmamas, ulan bindii atn vard yerdeki kadya teslimi gibi hususlar da yer almaktadr. Buna ramen Kann Sultan Sleymann Irakeyn Seferinde Badat ile Nusaybin arasnda k mevsiminde ulaklarn bindii beygirlerden 700nn kaybolduu belirtilmektedir. Kann, Lutfi Paay sadrete getirdikten sonra bu meseleye halletmesini istemi, Lutfi Paa ulak hkm sistemini kaldrp menzil tekiltn yeniden kurmu, ulak hkm yerine inm hkm adyla bir berat verilmesi usuln getirmitir. nm hkmnde ulan ismi veya bal bulunduu daire, ne sebeple yola kt, kimin emriyle seyahat ettii, yolculuun gidi mi dn m olduu, ilk hareket ettii menzil ile varaca menzilin ad ve srclerin isimleri yer alacakt. Ellerinde hkm bulunan ulaklara menzillerde gerekli beygirler salanr, beratlar olmayanlara ise beygir verilmezdi. Kimlere ne kadar beygir tahsis edilecei fermanlarla Anadolu ve Rumeli

menzillerine bildirilirdi. Yine de baz yolsuzluklarn grlmesi zerine 1697de menzillerin yeni bir dzenlemeye tbi tutulmasna ve ulaklarn aldklar beygirlerin cretlerini demelerine dair bir nizam getirilmitir. Buna gre devlet tarafndan grevlendirilenlere saat hesabyla cretleri nakden verilecek ve menzilde aldklar beygirin cretini deyeceklerdi. Genelde saat creti 10 sa ake olup buna timin denirdi. Bylece menzil masraflarnn nemli bir ksm ulak creti ad altnda devlet tarafndan karlanmaktayd. Mesel on be beygiri bulunan Aydos menzilinin bir yllk gideri olan 2212,5 kuruun 1125 kuruu ulaklardan alnan beygir cretinden elde edilmekteydi. Ellerinde fermanla gelip geen ulaklarn inmt defterleri tutulmutur. cret-i inm menzil ferman bulunmayanlara, yani zel ii iin gelip geenlere beygir verilmemekteydi, bunun iin de menzillere emirler gnderilmitir. Zira menzil beygirlerinin zel ilerde kullanlmas yznden ulaklar menzillerde bekletiliyor ve devletin cil ileri gecikiyordu. Bundan dolay menzillere devletin umr- mhimmesi iin gelip geen ulaklarna zaruret ve mzyaka ektirilmemesi yolunda emirler gnderilmitir (ayrca bk. MENZL). Ulaklarn umumiyetle vastalar beygir olmakla birlikte ellerinde tural emir bulunanlara araba da verilirdi. Nitekim 25 Ekim 1711 tarihli bir hkmde ellerinde tural emir olmayanlara araba tahsis edilmemesi bildirilmitir. Menzil bulunmayan yerlerde elinde cret-i inm menzil ferman olanlara yine saati 10 sa akeden menzil beygiri tedarik edilecekti. Zira menzil hkmlerinde, kadmden ve hlen menzil tyin olmayan kazalara umr- mhimme ile gider ve gelir ulak vki oldukta tehir ve mekslerine bis olmamak iin yedlerinde cret-i inm menzil fermanlar olduu halde dahi yine ferman olunduu zre saat bana 10ar sa ake cretleri verilmek zre menzil beygiri tedrik olunmas emredilmitir. Bu emre uygun ekilde Serez, Yenipazar, Yanbolu kazalar menzil olmad halde yol zerinde bulunmalar sebebiyle menzil beygiri tedarik etmitir. Menzil olmayan yerlerde hazr bulundurulan menzil beygirlerinin ve ulaklarn masraflar o yerin ahalisi tarafndan eit biimde karlanmaktayd. Kilis kazasnda ulaklar iin yaplan masraflar kaza halknn karlad, ancak bir zamandan beri bu tr giderlerin sadece fakir halka yklendii kaydedilmektedir. Yine Anadolu sa kol gzerghnda yer alan Bayndr kasabasnda menzil kayd olmad halde kasaba ahalisi bir menzilci seerek menzil beygiri tedarik etmi ve menzille ilgili masraflar karlamtr. Bu tr menzil olmayan yerlerde tedarik edilen menzil beygirlerinin o kaza snrlar dna kmamas gerekmekteydi. Bursadan ulaklara verilen beygirlerin negl ve Mihaliten ileriye geirilmemesinin istenmesi bunu gstermektedir. Ulaklara tannan bu imknlara ramen zaman zaman vazifelerinde suistimalleri grlmtr. Mesel bir ekilde tarihi ak menzil hkm elde eden ulaklar birok defa bu hkmle menzillerden beygir almlardr. Bu sebeple Bolu, Tosya ve Merzifon menzilcileri, tarihi ak menzil ahkmyla gelip geen ulaklarn ellerinde bulunan fermana Boluya geldiklerinde kanun zere nian konulmas iin emir verilmesini rica etmiler, ayrca bu fermanlara mahkemece bir iaret konularak bakalarna devrinin nne geilmesini talep etmilerdir. Yine zaman gemi menzil hkmyle beygir isteyenler olduu gibi ellerinde menzil emri bulunmadan beygir almak isteyenlere de ska rastlanmtr. Nitekim Akehir kasabas menzilcileri devlete bavurarak bu tr yolsuzluklarn nlenmesini talep etmitir. Menzillerin harap olmasna yol aan hususlardan biri de ulaklarn grevleri dnda tccar mallarn menzil beygirleriyle tamalardr. Bu durum menzil beygirlerinin telefine sebep olmakta ve menzilciler senede birka defa menzil imddiyyesi demek suretiyle byk skntlara dmekteydi.

II. Mahmud devrinde yazlm bir lyihada belirtildiine gre, tatarlarn/ulaklarn bir tevcihat srasnda ellerinde hibir beratlar bulunmad halde kaak olarak menzil beygirlerine binip on-on be tatar birden mansb verilen zata bir an nce mjdeyi vermek iin birbiriyle yarmakta, bylece menzil beygirlerinin telefine yol amaktayd. yle ki alt ay zarfnda bir menzilde hemen hemen salam bir at kalmad belirtilmektedir. Menziller arasndaki haberleme belli bir kural iinde srdrlmtr. Mesel normal zamanlarda gnderilen bir haberi ulak bir menzilden dierine ulatrrken ok nemli ve gizli haberlerde tek ulak kullanlp haber k yerinden var yerine kadar ayn ulakla gnderilmi, bunlara zel emirle giden ulak denilmitir. te yandan serhad boylarndan gelen ulaklara inm hkmleri olmasa da her menzilden beygir alma hakk verilmitir. Nitekim 5 Ekim 1699 tarihli bir hkmde, Avusturya tarafndan mhim haberlerle gelen ulaklara Edirne ile stanbul arasnda belirlenmi menzil noktalar bulunmad halde beygir tedarik edilmesi, onlardan hibir ekilde cret istenmemesi, ihtiya halinde cretin sonradan devlet tarafndan denecei hususu yer almaktadr. Ulaklarn drst ve namuslu, hayvana binmeye, yol meakkatine tahammll olmas yannda uzun mddet sadrazam veya dier vezirlerin dairelerinde tecrbe edilmi, terbiye grm kimseler arasndan seilmesine dikkat edilmitir. Bu sebeple ulaklarn hal ve hareketlerinin devaml kontrol altnda tutulmas lzumu ve herkesin ulakla intisap edememesi bunlarn muntazam bir idareye balanmas ihtiyacn dourmu, I. Abdlhamid zamannda Tatarn Oca tekil edilerek ocan idare tarz hususunda bir ferman karlmtr. Ocaa mensup ulaklarn ocak mensubu olmayan ulaklardan ayrt edilmesi iin ayr bir kalpak ve elbise tahsis edilmitir. Ancak bir mddet sonra bu kyafeti tatarlkla ilgisi bulunmayanlarn giymeye balamas zerine bunlarn cezalandrlmas yoluna gidilmi, ayrca ocak mensubu tatarlara tatar aasnca tezkire verilmitir. Menzil tekiltnn zamanla bozulmas ve ulaklarn eski hviyetlerini kaybetmesi yznden menzilhnelerin ve tekiltn slah hususunda eitli teebbslerde bulunulmu, 1801 ylndan itibaren Anadolunun birok menzil yerine yazlan fermanlarla ulaklarn sratle gidip gelmelerinin salanmas emredilmitir. Buna ramen menzillerde arzu edildii ekilde hizmet verilememesi zerine Sadrazam Mehmed Said Galib Paa zamannda 1824-1829 yllar arasnda btn menzillerde kira usulnn bir kere daha uygulanmas yoluna gidilmitir. Menzillerin kiraya verilmesiyle bir bakma zelletirildikleri ve btn Osmanl memleketlerindeki menzil tekiltnn bylece ilga edildii sonucu kmaktadr. Buna ramen menziller yine ihtiyac karlamada yetersiz kalnca posta sistemine geilmesi amacyla 1834te harekete geilmi ve bu iin dzenlenmesi iin Hdi Efendi memur edilmitir. Ayn yl deneme mahiyetinde olmak zere skdardan zmite kadar bir posta yolu yaplmas iin Hassa Miri Ahmed Fevzi Paa grevlendirilerek yol alm, hatta II. Mahmud faytonla Kartala kadar gitmitir. Bu yol zerine postahaneler ina edilmi, her eyrek saat mesafeye rakaml direkler dikilip uzaklk gsterilmitir; bir yl sonra da skdar-zmit aras posta yolu haritas izilmitir. 1839da posta tekiltnn kurulmasyla birlikte ulak sistemi ortadan kalkmtr.

BBLYOGRAFYA

BA, KK, nr. 305, s. 2; BA, MAD, nr. 8470, s. 3, 125, 185, 238; nr. 470, s. 122; nr. 3169, s. 9; BA, Muhtelif ve Mtenevvia Defteri, nr. 56; BA, HH, nr. 23630; BA, MD, nr. 90, s. 31, hk. 102; BA, Cevdet-Nfia, nr. 419; BA, Cevdet-Dhiliye, nr. 589; BA, rde-Dhiliye, nr. 660; BA, Meclisi Vl, nr. 21591, 21931; TSMA, nr. E 5568, E 8578, E 9477; Lutfi Paa, safnme, stanbul 1326, s. 11-12; a.mlf., Trih (nr. l Bey), stanbul 1341, s. 373-380; Lutf, Trih, IV, 162; F. Kraelitz-Greifenhorst, Osmanische Urkunden in Trkischer Sprache aus der zweiten Hlfte des 15. Jahrhunderts: Ein Beitrag zur Osmanischen Diplomatik, Wien 1921, s. 95, 106-107; ekip Eskin, Trk Posta Tarihi, Ankara 1942, s. 16; Osmanl mparatorluunda Kollar, Ulak ve ae Menzilleri (haz. Rza Bozkurt), Ankara 1966, s. 2; C. J. Heywood, The Ottoman Menzilhane and Ulak System in Rumeli in the Eighteenth Century, Trkiyenin Sosyal ve Ekonomik Tarihi: 1071-1920-Social and Economic History of Turkey: 1071-1920 (ed. Osman Okyar - Halil nalck), Ankara 1980, s. 183; a.mlf., Some Turkish Archival Sources for the History of the Menzilhane Network in Rumeli During the Eighteenth Century, Boazii niversitesi Dergisi, IV-V, stanbul 1976-77, s. 43-44; a.mlf., Ula, EI (ng.), X, 800-801; Reat Gen, Kagarl Mahmuda Gre XI. Yzylda Trk Dnyas, Ankara 1997, s. 277280; Yusuf Halaolu, Osmanllarda Ulam ve Haberleme (Menziller), Ankara 2002; Ycel zkaya, XVIII. Yzylda Menzilhane Sorunu, DTCFD, XXVIII/3-4 (1977), s. 340-345, 360; Nesimi Yazc, Lutfi Paa ve Osmanl Haberleme Sistemi ile lgili Grleri, Yaptklar, letiim, sy. 4, Ankara 1982, s. 217-244. Yusuf Halaolu

ULEM
() Osmanllarda ilmiye snf mensuplar iin kullanlan unvan (bk. LMYE).

ULEY b. REBH
( ) Eb Ms (Eb Abdillh) Uleyy b. Rebh b. Kasr el-Lahm el-Msr (. 114/732) Muhaddis, tbi. 15 (636) ylnda Maribde dodu. Babas Rebhn sahb olduuna dair rivayet gvenilir bulunmamtr. Onun Resl-i Ekrem zamanna yetitii, fakat Hz. Eb Bekir devrinde Msr Valisi Mukavksa eli sfatyla gnderilen Htb b. Eb Beltea vastasyla Mslmanl kabul ettii anlalmaktadr. Uleyyin Muviye b. Eb Sfyna eli olarak gittii ve babasyla birlikte ona biat ettii zikredilmitir (Buhr, VI, 274). Alicik anlamndaki Uley ad baz kaynaklarda Ali diye gemekte, esasen Uleyyin adnn Ali olduu, meyyeoullarnn Ali ismini tayan ocuklar ldrdn duyan babasnn olunun adn Uley eklinde deitirdii sylenmektedir (Zeheb, V, 102; bn Hacer, Tehbt-Tehb, VII, 319). Ancak ad Ali olanlarn ldrld bir iktidar dneminde Uley adn tayanlarn da bundan kurtulamayaca, ayrca o devirde Ali adl pek ok tbi ve tebeut-tbin liminin bulunduu gerei bu rivayetin shhatinde phe uyandrmaktadr. Msrllarn onu Ali, Irakllarn Uley diye and, Buhr ile Tirmiznin Ali adn tercih ettii, adnn Ali, lakabnn Uley olduu da kaydedilmitir. Kendisine Uley denmesinden holanmad nakledilse de daha ok bu adla tannmtr. Uley, Zts-savr deniz savanda (34/655) bir gzn kaybetti. Msr Valisi Abdlazz b. Mervnn kendisini sevdii, fakat daha sonra valinin ona kar tavrnn deimesi zerine Afrikada savamak iin grevlendirildii ve 114te (732) Maribde lnceye kadar orada murbt olarak kald zikredilmektedir. Baz kaynaklarda lm iin 117 (735) yl verilmitir. Uley tbin limlerinin nde gelenlerinden biri olup Eb Hreyre, Amr b. s, Abdullah b. Amr b. s, Zeyd b. Sbit, Ukbe b. mir, Eb Katde el-Ensr, Srka b. Mlik ve Muviye b. Eb Sfyn gibi sahblerden hadis rivayet etmitir. 500-600 kadar olduu belirtilen rivayetleri a-i Bur dndaki Ktb-i Sittede ve dier hadis kitaplarnda yer alm, Buhr onun rivayetlerini elEdebl-mfredinde kaydetmitir. Ahmed b. Hanbel, Uley hakknda hayrdan baka bir ey bilmediini sylemi, Halfe b. Hayyt onu Msrllarn ilk tabakasnda, bn Sad ikinci tabakasnda zikretmitir. Uleyyin Hz. Eb Bekir ve Hz. Aliden gelen rivayetleri mrseldir. Abdullah b. Mesddan rivayeti bulunmakla birlikte ondan hadis duymad ileri srlm, ancak bntTrkmn onun bn Mesddan semnn mmkn grldn belirtmitir. Kendisinden oka hadis nakleden olu Msdan baka Yezd b. Eb Habb, Eb Hni Humeyd b. Hni, Marf b. Sveyd gibi Msrl tbin muhaddisleri ondan rivayette bulunmutur. Uley b. Rebhn gvenilir bir hadis hfz olan olu Ms, Abbs Halifesi Eb Cafer el-Mansrun yllarca Msr diyar nibliini yapm ve adaletiyle tannm bir emrdir.

BBLYOGRAFYA

bn Sad, e-abat, VII, 512; Buhr, et-Trul-kebr, VI, 274; Fesev, el-Marife vet-tr, II, 290-291; bn Askir, Tru Dma (Amr), XVIII, 30-33; Nevev, eru Mslim, XI, 17; Zeheb, Almn-nbel, V, 101-102; VII, 411-412; Mizz, Tehbl-Keml, XX, 426-430; Aleddin bnt-Trkmn, el-Cevhern-na (Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, es-Snenl-kbr iinde), Haydarbd 1344, I, 110; bnl-Irk, Tufett-tal fi ikri ruvtil-mersl (nr. Abdullah Nevvre), Riyad 1419/1999, s. 234; bn Hacer, el-be (Bicv), II, 450-451, 508; a.mlf., TehbtTehb, VII, 318-319; bn Nsrddin, Tavul-Mtebih (nr. M. Nam el-Arakss), Beyrut 1414/1993, VI, 186; M. Marin, aba et tbin dans al-Andalus: Histoire et lgende, St.I, LIV (1981), s. 19-22. shak Emin Aktepe

ULEYM
(bk. EBl-YMN el-ULEYM).

ULEY, Muhammed
(bk. MUHAMMED L).

ULU RF ELEB
(bk. RF ELEB).

ULUCAM
slm beldelerinde erken dnemlerde ina edilen ehrin en byk camisine verilen ad. slm ehirlerinde ulucamiler bulunduklar ehrin veya bnilerinin adyla anld gibi cuma camisi ve cmi-i kebr gibi isimlerle de tannmtr. Fethedilen ehirlerde nceleri orada bulunan en byk ibadet yaps camiye evriliyor ve hemen ardndan byk bir cami ina ediliyordu. Erken dnemde ele alnan ve ordugh camileri diye de adlandrlan Basra, Kfe ulucamileriyle Kahire Fustatta Amr b. s Camii bu tipin ilk rnekleri kabul edilir. Bu yaplar revakl avlulu ve ok ayakl planda yaplmtr. Ulucami diye grlen yaplardan Emevler devrinde ina edilen Kudsteki Mescidi Aks mihraba dik nefli ve mihrap n kubbeli bir yapdr. am Emeviyye Camii, mihraba paralel nefli olup mihrap ekseninde bu nefleri dikine kesen bir transepte sahiptir. Kayrevan Sd Ukbe Camii revakl avlulu ve mihraba dik nefleri olmakla beraber mihrap nnde iki nef enine gelimitir. Endlste Kurtuba Ulucamii ok ayakl bir camidir ve ilvelerle geniletilmitir. Abbs devrine ait Badat Ulucamiinin revakl avlulu ve ok ayakl bir yap niteliinde ina edildii bilinmektedir. Smerrda Mtevekkil-Alellahn yeniden yaptrd Smerr Ulucamii ve Smerrnn kuzeyinde kurulan Caferiyyede Eb Dlef Camii revakl avlulu ve mihraba dik nefli olarak ele alnm ordugh camileridir. Kahire bn Tolun Camii revakl avlulu ve mihraba paralel neflerden meydana gelmektedir. Ftmler devrinde ina edilen Tunus Mehdiye Ulucamii mihraba dik neflere sahiptir. Kahirede Ezher ve Hkim camileri ise revakl avlulu ve mihraba paralel nefli yaplar olup mihrap ekseninde bir transepte yer alr. Murbtlar zamannda Cezayirde ina edilen el-Cmiul-kebr ve Tilimsn Ulucamii i grnleri bakmndan birbirine benzerdir ve ok ayakl cami tipinde ele alnmtr. Muvahhidler devrinde Rabatta yaptrlan Hassn Camii mihraba dik neflerden olumakla birlikte mihrap nnde paralel nef yer almaktadr. Mernler zamannda Tilimsn yaknlarnda ina edilen Mansre Camii revakl avlulu ve mihraba dik dzenlenmi neflerden meydana gelmekte, bu nefler mihrap nnde paralel nefle kesilmektedir. Trk dnyasnda da ran ve Afganistan corafyas bata olmak zere ulucami diye tanmlanabilecek byk camiler yaplmtr. Gazneli devrinden Leker-i Bzr Ulucamii mihraba paralel iki nefli ve mihrap n kubbeli planyla bu tipin deiik bir rneidir. Byk Seluklu devrinde ele alnan sfahan Cuma Camii mihrap n kubbeli bir yapdr ve yine Byk Seluklu dneminde drt eyvanl avlulu hale getirilmitir. Drt eyvanl revakl avlulu ve mihrap n kubbeli bu tipin ilk uygulamas Zevvre Cuma Camiinde grlmektedir. Erdistan Cuma Camiinde de Zevvredeki plan tekrar edilmitir. Glpyegn Cuma Camii mihrap n kubbeli bir yap olup XIX. yzylda drt eyvanl revakl avlulu emaya dntrlmtr. lhanl devrinden Kn vilyetinde Netanz Cuma Camii drt eyvanl revakl avlulu plandadr. Vermin Cuma Camii ise drt eyvanl revakl avlulu ve mihrap n kubbeli olarak ele alnmtr. Anadoluda Artuklu, Dnimendli, Saltuklu, Mengckl ve Anadolu Seluklu dneminde ina edilen ulucamiler farkl plan emalar gstermekle birlikte mihraba dik ya da paralel nefli ve mihrap n kubbeli yaplardr. Erken Osmanl devrinde ele alnan yaplar ise ok birimli ya da ok kubbeli binalar eklinde tanmlanabilir. Anadolu dndaki ulucamilerin

nemlileri bni ya da bulunduklar ehrin adyla anldklarndan bu maddede Anadoludaki ulucamilerden belli bal rnekler incelenmitir. Adana Ulucamii. 914 (1508) ylnda Ramazanolu Halil Bey tarafndan inasna balanp Ramazanolu Pr Mehmed Paann 948de (1541) tamamlatt cami Halil Bey Mescidi (Kk Mescid) (Receb 898 Nisan 1493), medrese (9471540), harem (ban 900 / Mays 1495), selmlk (903/1498), ar Hamam (947/1540), Gn Han (937/1531), imaret (947/1540), arasta ve arlarla birlikte (1531-1540) bir klliye meydana getirmektedir. Bunlardan imaretle ar Hamamnn kadnlar ksm tamamen ortadan kalkm, Gn Hannn sadece kaps ayakta kalm, selmlk olarak bilinen yapnn ancak bir ksm harap durumda gnmze ulamtr. Ulucami ile iinde bulunan trbe, yanndaki medrese ve dier yaplar ise orijinal mimarilerini korumutur (klliyenin yaplar iin bk. RAMAZANOULLARI [Mimari]). Klliye, Ramazanoullarnn XVI. yzylda yaptrdklar dier din ve sosyal yaplarla birlikte Adanann bir Trk ehri halinde gelimesine byk katk salamtr. Ta, tula ve yer yer her ikisinin birlikte kullanld ulucami asl cami, trbe ve caminin batsndaki dikdrtgen planl eski blm olmak zere ksmdan meydana gelmektedir. Asl caminin sade balkl bir sra stunla kbleye paralel iki nefe blnm harimine kuzeydeki avludan alan sivri kemerli kapyla girilmektedir. Siyah-beyaz talarla alternatif rlen kemerler birer sra mukarnas, geometrik ssleme firiziyle sslenmitir. Mihrap n yksek bir kasnak zerine oturan kurun kapl soanvari bir kubbeyle dier yerler apraz tonozlarla rtlmtr. Harimin batsnda Ramazanoullar beylerinin namaz klmasna mahsus olduu tahmin edilen, caminin bnyesine dahil bir blmle dousunda iinde sanduka bulunan, mihrabn nndeki kubbenin tam bir benzeriyle rtl trbe yer almaktadr. Sandukalar ve bu mekn duvarlar 1,30 m. seviyesine kadar XVI, XVII. yzyl inileriyle kaplanmtr. Mihrap, inilerden baka minberle birlikte Zeng ve Memlk geleneini aksettiren renkli ta kakmalarla ayrca tezyin edilmitir. Avlunun bat tarafnda sade balkl stunlarn tad, oluklu kiremit kapl kubbelerle rtl bir sra, kuzey tarafnda ise iki sra halinde revaklar bulunmaktadr. Halil Bey tarafndan konulan 914 (1509) tarihli kitbenin yer ald dou takaps siyah-beyaz ta iilii ve dikine gelimi ekliyle Memlk slbunu yanstr. Onun yannda, zeri dilimli sar kemerler ve dml dz kuaklarla sslenmi sekizgen gvdeli, erefesinin st sakfl minare vardr. Avlunun batsnda vakfiyesinde drlkurr olarak zikredilen, be kapal meknla bir dehlizden meydana gelen nc bir ksm daha bulunmaktadr. Bu ksmla bat kaps 948 (1541) ylnda Ramazanolu Pr Mehmed Paa tarafndan yaptrlmsa da onun hemen gerisindeki kasnanda bir ejder motifi grlen, iten ve dtan mukarnasl konik atnn daha nceki bir yapdan kald sanlmaktadr. Asl caminin aksine tulann daha ok kullanld bu ksmn kuzey cephesindeki dilimli ikiz kemer Suriye ve Msr tesirinin etkili olduu bir dneme iaret etmekte, mukarnasl sivri at ise Badatta Sitti Zbeyde Trbesini andrmaktadr. Adana Ulucamii, plan itibariyle Artuklu geleneini devam ettirmesinin yannda renkli ta sslemeleri ve yksek kasnakl sivri kubbeleriyle Memlk, dilimli kemerleriyle Zeng slbunu uyumlu bir terkiple bnyesinde toplayan, inileriyle de Osmanl etkilerini yanstan bir yapdr.

BBLYOGRAFYA

M. Hadi Altay, Adm Adm ukurova, Adana 1965, s. 20; Trkiyede Vakf Abideler ve Eski Eserler, Ankara 1972, I, 2; W. B. Denny, Ceramic Revetments of the Mosque of the Ramazanoglu in Adana, IV. Congres International dart Turc, Aix-en-Provence 1971, Aix-en-Provence 1976, s. 5765; K. Otto-Dorn, Islamische Denkmaeler Kilikiens, Jahrbuch fr Kleinasiatische Forschung, II/2, Heidelberg 1952, s. 119; K. Erdmann, Zur Trkischen Baukunst Seldschukischer und Osmanischer Zeit, Istanbuler Mitteilungen, sy. 8, stanbul 1958, s. 1-39; Nusret am, Ramazanoullar Beylii Mimari Eserlerinden Adana Ulu Camii, FD, sy. 5 (1982), s. 130; Ali Osman Uysal, Adana Ulu Camii, VD, sy. 19 (1985), s. 277. Nusret am Afin Ulucamii. Kahramanmaran Afin ilesinde yer alan yap, Dnimendlilere mensup Pr Alinin olu Mehmed tarafndan 978 (1571) ylnda ina ettirilmitir. Vakf defterlerinde Efss Ky Mescidi diye geen, Pr Ali ya da Turabollu Camii olarak da bilinen yap Cumhuriyet dneminden itibaren ulucami adyla anlmtr. Gnmze sadece minaresi ve avlu kaps zgn biimde ulaan ilk yap 1979da yklm ve yerine betonarme bir cami ina edilmitir. Yapnn zgn mimarisi hakknda ancak eski fotoraflardan bilgi edinilebilmektedir. Doubat istikametinde enine gelien cami eimli bir alan zerinde bulunmaktadr. Caminin batsnda kalan avluya gney cephesinin bat kesindeki bask kemerli kapdan girilmektedir. Kaba yontu ve kesme ta malzeme ile ina edilen yapnn dz at eklindeki st rt sisteminde ahap malzeme kullanlmtr. Son cemaat yeri arazinin eimi sebebiyle allann aksine harimin bat ynndedir. zgn plan tek sahnl olan son cemaat yeri, caminin XIX. yzylda geirdii onarmda geniletilerek mihraba dik nefli hale getirilmitir. Nefleri meydana getiren kemer dizilerinin oturduu ift sral er ahap direin kaidelerinde devirme stun balklar kullanlmtr. Bat cephesinde adet ta stuna oturan yuvarlak kemerli cephe dzenlemesi de bu onarmda mdahale grm, kemerlerin aralar rlerek pencere ve bir kap akl yerletirilmi, giri kuzey kesine alnan kap ile salanmtr. st rt ahap kirili dz toprak damdr. Harimin bat duvarnn kuzey ucunda alan bask kemerli kap meknn harimle balantsn temin etmektedir. Ortada stuna, kuzey ve gney dorultusunda duvar pyelerine oturan sivri kemerlerin oluturduu mihraba dik drt nefli yapda harim sekiz adet pencere ile aydnlatlmtr. Alt sra pencereler dikdrtgen formlu, st sra pencereler hafif sivri kemerlidir. Harimin kuzeydou ve kuzeybat keleri mahfil eklinde deerlendirilmitir. Gney duvarnn ortasnda yer alan sade mihrap yuvarlak kemerli, yarm daire kesitli bir nie sahiptir ve svanp boyanarak zgn niteliini yitirmitir. Mihrabn bat ynndeki minber ise zenli bir ahap iiliine

sahiptir. Caminin gneybat kesinde yer alan silindirik formlu, tek erefeli kesme ta minare muhtemelen yapnn geirdii onarm srasnda ina edilmitir. Kaidesi yksek olup yan taraf tala rld iin minare kaps pabuluk blmne almaktadr. Gnmzde kapya ulam salayan basamaklar dtan alglanrken ilk yap yklmadan nce bu blmn kapal olduu, merdiven boluuna iki kk pencere ald ve zerinin sacla rtld grlmektedir. Sekizgen formlu pabuluktan silindirik gvdeye gei profilli bir silmeyle salanmtr. Geometrik gemeli bir bilezikle ikiye blnerek hareket kazandrlan gvde yine profilli bir silme ile sonlanarak erefe blmne geilmektedir. Ta korkulukla evrili erefenin alt mukarnas bezemelidir. Petek blm konik bir klhla sona ermektedir. na kitbesi gnmze ulaan yapnn onarm kitbesi ykm esnasnda kaybolmutur. Nesih hatl, drt satrl mermer ina kitbesine gre cami, Zilhicce 978 (Mays 1571) tarihinde ina ettirilmitir. Yapnn onarm kitbesiyle ilgili olarak kaynaklarda 1130 (1718) ve 1247 (1831-32) yllar zikredilmektedir. Son cemaat yerinde sonradan eklenen mihrabn sandaki nesih hatl, be satrl onarm kitbesine gre camiyi Efsslu (Afinli) Seyyid Hac Muhammed onartmtr. Bu onarmda ihtiyaca cevap vermeyen harim ksmna ek olarak son cemaat yeri geniletilip mescide dntrlm, ayrca minare ve avlu kaps yaplmtr. Harime girii salayan kap da bu onarmda konulmutur. Caminin gelir durumuyla ilgili ilk kaytlara XVII. yzyln sonlarnda tutulan vakf defterlerinde rastlanmaktadr. Bu kaytlarda camiye ait belli giderlerin Ashab- Kehf Vakfndan karlanmas gerektii ynnde bilgiler vardr. Gerek bu kayt gerekse XIX. yzyl vakf defterlerinde yapnn adnn zikredilmemesi camiye vakf tahsis edilmedii eklinde yorumlanabilir. Bugnk yap ana hatlaryla merkez kubbeli, sekiz destekli harim mekn, nnde be gzl son cemaat yeri ve kuzey kelerine yerletirilmi iki minareden olumaktadr.

BBLYOGRAFYA

Yaar Ba, Zlkadir Beylii ve Osmanl Devleti Zamannda Elbistan ve Eshab- Kehf Vakflar (yksek lisans tezi, 1996), Harran niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, s. 98-100; a.mlf. - Rahmi Tekin, Mara Vakflar (Dulkadirli ve Osmanl Dnemi), Konya 2007, s. 273-274; Serdar Yakar, Memleketime Dair: Tarihi, Kltr, Sosyal Yaps ve Ekonomisi ile Kahramanmara, Kahramanmara 1997, s. 54; Ahmet Firiki, Afin lesi Yerlemelerinin Kuruluu ve Gelimesi, Ankara 2002, s. 36-37; Mehmet zkarc, Trk Kltr Varlklar Envanteri: Kahramanmara 46, Ankara 2007, II, 702-714. Tuba Erzincan Afyon Ulucamii. Eski Afyonun ortasnda, kalenin bulunduu tepenin gneybatsnda yer alan Anadolu Seluklu dnemine ait ahap direkli cami 671 (1272) ylnda ina edilmitir. XIX. yzyla kadar Hoca Bey Camii diye bilinen yap bu tarihten itibaren ulucami eklinde anlmtr. Yapnn bnisinin kim olduu aka bilinmemekle birlikte mihrapta geen Sivastos olu Ali Bey yapnn bnisi kabul edilmektedir.

Yap zerinde grlen onarm kitbesinde ulucaminin Shibataoullarndan Nusretddevle Ahmed zamannda 742de (1341) Mugsddin Emr s b. Muzafferddin tarafndan onarld belirtilmektedir. Cami 1765, 1851, 1947 ve 1984 yllarnda da baz onarmlar geirmitir. Ulucami moloz ta malzeme ile yamuk dikdrtgen biiminde ele alnmtr. zeri krma at ile rtl yap zgn plannda dz toprak damla rtl olup ortasnda aydnlk feneri bulunmaktayd. 1947deki onarm srasnda bu fener kapatlm, 1983 ylnda da ats yenilenmitir. Yapnn kuzey, dou ve bat ynlerinde giri mevcuttur. Bunlardan bat cephesinde yer alan giri zerinde sivri kemerli bir ni iinde mermer onarm kitbesi vardr. Yapnn cepheleri belli bir dzen gstermeyen pencere aklklarna sahiptir. Gney ynnde bulunan pencereler sivri hafifletme kemerli ve dikdrtgen formlu, bat ynnde sivri kemerli, kuzey ve dou ynlerinde ise dikdrtgen formlu biimde ele alnmtr. Kuzey cephesindeki pencereler saak altnda olup bu cephede rtenler bulunmaktadr. Yap i meknda ahap stunlarla mihraba dik dokuz nefe ayrlmtr. Mukarnasl balklara sahip silindirik formlu stunlar altta mermer kaideler zerine oturmaktadr. Yapda mukarnasl balklar, ahap kiriler ve lambriler zerinde geometrik, bitkisel, yazl ve figrl kalem ii sslemelerin varl bilinmektedir, ancak bu sslemelerden ok az zamanmza ulaabilmitir. Yapda grlen, ku ve horoz figrlerinin yer ald bilinen tek para mzede bulunmaktadr. Yapnn kuzey duvar boyunca mahfil uzanmaktadr. Ahap direkler zerine oturan mahfilin ahap korkuluklar yenilenmitir. Yapnn kble duvarnn ortasnda mevcut kesme ta mihrab dikdrtgen formludur ve mihrap silindirik formlu stuneler zerine oturan mukarnasl kavsaraya sahiptir. Bitkisel bezemeli bordr ve nesih hatla yazlm yaz kua ile evrelenen mihrapta Hattat Hac Murad b. Mahmdun ad gemekte, yapdaki kalem ii sslemelerin de ayn hattat tarafndan yapld dnlmektedir. Dneminden kalan ahap minber geometrik bezemeli olarak ele alnmtr. Minberin ahap kaps zerinde yer alan kitbede yapnn ahap ilerini yapan Neccr Emrihac Beyin ad yazldr. Caminin minaresi kuzey cephesinin batsnda, kuzey giri kapsnn yannda bulunmaktadr. Minarenin kaide ksm altta kesme tatan olup kare planldr. Kaide bunun zerinde bir sra kesme ta, sra tula rg biiminde begen formda beden duvarlarnn bitimine kadar devam etmektedir. Kaideden silindirik formlu gvdeye gei baklaval pabulukla salanmtr. Gvde kaideden itibaren tula rgdr ve aralarda yeil srl tuladan baklava motifleri kullanlmtr. Sade bir erefesi olan minare erefe zerinde incelerek stte konik bir klhla sonlanmaktadr. Farkl dnemlerde onarmlar geiren minarenin Yldrm Bayezid devrinde de esasl bir onarm geirdii dnlmektedir. 1984 ylndaki son onarmda erefeden yukars yenilenmitir. Minarenin kaidesi nnde sivri kemerli ayna tana sahip bir eme yer almakta ve kitbesi bulunmayan emenin Osmanl dneminde yapld anlalmaktadr. Afyon Ulucamii, Anadolu Seluklu dneminden gnmze ulaan ahap direkli camiler grubuna ait bir rnek olup zgn mimarisiyle bu devrin nemli yaplar arasnda saylmaktadr.

BBLYOGRAFYA

smail Hakk [Uzunarl], Kitbeler II, stanbul 1347/1929, s. 13-15; Sleyman Gner, Afyon li Tarihi, zmir 1971, s. 284-288; Aptullah Kuran, Anadoluda Ahap Stunlu Seluklu Mimarisi, Malazgirt Armaan, Ankara 1972, s. 179-186; mr Bakrer, On ve Ondrdnc Yzyllarda Anadolu Mihrablar, Ankara 1976, s. 181-182; Trkiyede Vakf Abideler ve Eski Eserler, Ankara 1983, I, 94-100; Oktay Aslanapa, Trk Sanat, stanbul 1984, s. 131-133; Zafer Bayburtluolu, Anadoluda Seluklu Dnemi Yap Sanatlar, Erzurum 1993, s. 64-67; Zekiye Uysal, Afyon Ulu Camiinin Ahap zerine Boyal Naklar, 3. Afyonkarahisar Aratrmalar Sempozyumu Bildirileri, Afyon 1994, s. 236-248; Haim Karpuz, Anadolu Seluklu Mimarisi, Konya 2001, s. 25; Afyonkarahisar Kt (haz. brahim Kkkurt v.dr.), Afyon 2001, I, 305-306; Zeki Snmez, Yap Faaliyetlerinin Organizasyonu: veren, Mimar ve Sanatlar, Anadolu Seluklular ve Beylikler Dnemi Uygarl (haz. Ali Uzay Peker - Kenan Bilici), Ankara 2006, II, 127-135; Ylmaz nge, Anadolu Mimar Sanatnda Ahap Stalaktitli Stun Balklar, nasya, IV/37, Ankara 1968, s. 6-9. Zeynep Hatice Kurtbil Aksaray Ulucamii. Osmanl tahrir defterlerinde Karamanolu Mehmed Bey Camii adyla geen yap ulucami adn sonradan almtr. Caminin bnisi ve yapm tarihi hakknda farkl grler vardr. Baz aratrmaclara gre Anadolu Seluklu eseri saylan yapnn ilk defa Sultan I. Mesud zamannda (1116-1155) ina edildii ve II. Klcarslan dneminde (1155-1192) onarld kabul edilmektedir. Caminin minberi bu ilk yapdan kalmtr; zerinde minberin ve yapnn mimar Hoca Ntegin elCemlnin ismi yazldr. Gnmzde Aksaray Mzesinde bulunan kitbeye gre yap, mimar Fruz tarafndan Karamanolu II. Mehmed Bey zamannda 811 (1408) ylnda yenilenmitir. Baz aratrmaclar ise vakfiyelere dayanarak yapnn inasna Karamanolu Mehmed Bey zamannda baland ve olu II. brhim dneminde 834 (1431) ylnda tamamland, minberin de II. brhim tarafndan bir Seluklu yapsndan getirildii ileri srlmektedir. 1118de (1706) bir minare eklenen yap 1883te onarm geirmitir. 1901 ylnda yapnn bat tarafna bir adrvan eklenmitir. Cami 1925te mhendis Slih Bey tarafndan esasl bir onarmdan geirilmitir. Bu onarm srasnda zellikle bat cephesi ve takapda deiiklikler yaplm, minaresiyle adrvan yeniden ina edilmitir. Yap son olarak 1980de tamir edilmi ve st rts yenilenmitir. ok ayakl cami tipinde ina edilen yap kareye yakn dikdrtgen plana sahiptir. Kesme tatan ina edilen caminin cephe duvarlar bat ynnde be, kuzey ve gney ynlerinde er payanda ile desteklenmitir. Yapnn kuzeybat ynnde dikdrtgen planl bezirhne, bat cephesinin gneyinde bugn kitap sat yeri olarak kullanlan dikdrtgen planl bir mekn yer almaktadr. Bu birimlerin hangi tarihte yapld bilinmemektedir. Caminin aydnlatlmas cephelere alan dikdrtgen formlu pencerelerle salanmaktadr. Belli bir dzen gstermeyen pencereler bat ve gney cephelerinde iki sra, kuzey ve dou cephelerinde tek sra halinde ele alnmtr. Gney ve dou cepheleri sar sivri kemerlerle ekillenmi ve pencereler bu kemerler iine yerletirilmitir. Yapnn bat ve kuzey cephelerinde birer giri bulunmaktadr. Ana giri bat cephesindedir ve bezemesiyle dier cephelerden ayrlmaktadr. Cephenin ortasnda yer alan takap dikdrtgen formlu ve cepheden takn biimde ele alnmtr. Mukarnasl kavsaraya sahip,

sivri kemerli giriin iki yannda birer ni grlmektedir. Cephenin iki yannda pilastrlarla iki katl dzenleme oluturulmutur. Bu dzenlemelerden altta yer alannda mukarnasl bir ni ve bunun zerinde yatay yerletirilmi bo bir kartu bulunmaktadr. Bu dzenlemenin zerinde dilimli, kr bir kemer ve iki yannda birer rozet motifi mevcuttur. stte yer alan ikinci alanda ise emse formunda bitkisel bezeme grlmektedir. Cephe dzenlemesi stte profilli bir kornile snrlandrlm olup takapnn st ii bitkisel bezemeli gen alnlkla sonlanmaktadr. Yap i meknda birbirine sivri kemerlerle balanan on iki pye ile yirmi be birime ayrlmtr. Bu birimlerin zeri mihrap nnde ve mezzin mahfilinde kubbe, dier birimlerde tonozla rtldr. Tonozlar girite kilit ta ssl kaburgal tonoz, dier birimlerde apraz tonoz eklindedir. Mihrap nnde yer alan kubbe kvrml kemerler zerine oturmaktadr; gei Trk genleriyle salanmtr. Kubbe eteinde ve eksenlerde birer adet yuvarlak ni grlmektedir. Bu nilerin nceden pencere akl olduu ve rlerek kapatld dnlmektedir. Mezzin mahfili nndeki kubbeye gei pandantiflerle salanmtr. Bu birimin kuzeyinde mukarnasl tonoz bulunmaktadr. Yapnn kuzeyi iki kat halinde dzenlenmitir. Mahfile k yapnn bat duvarna bitiik ahap merdivenle salanmaktadr, kuzey cephesinde de bir dehlizle mahfile geii salayan bir kap vardr. Gney duvarnn sa kble kesinde sonradan rlm bir kap akl grlmektedir. Yapnn ssleme asndan en nemli ksm ahap minberidir. Seluklu dneminin zgn rneklerinden biri olan minber kndekr tekniiyle yaplm, sedef kakma ve kabartma sslemelerle deerlendirilmitir. Bitkisel ve geometrik motiflerle bezenen minberin kap kanatlar ve korkuluklarnda Seluklu slsyle yazlm baz sreler vardr. Gney duvarnn ekseninde yer alan, aldan yaplm mihrap son dnem eseridir. Dikdrtgen ereveli mihrap stte dilimli bir kemer ve iinde mukarnas kavsaral niten meydana gelmektedir. Niin iki yannda birer kabara bulunmaktadr. 1925te yaplan onarmlar srasnda yenilenen minare caminin gneybatsnda, yapdan bamsz ekilde ele alnmtr. Kesme tatan minarenin krs ksm altgen planl, gvdesi okgen formludur. ift erefeli olan minare stte konik bir klhla sonlanmaktadr. Geirdii tamirler neticesinde d cephesinde bir takm deiiklikler yaplan Aksaray Ulucamii i plan ile zgnln korumaktadr.

BBLYOGRAFYA

Muallim Sapancal Hsn, Hasan Danda lm Cevelan (haz. Nevzat Topal), Konya 2009, s. 54-58; E. Diez v.dr., Karaman Devri Sanat, stanbul 1950, s. 12; A. Gabriel, Nide Trk Antlar (trc. Ahmed Akif Ttenk), Ankara 1962, s. 72-73; Konyal, Nide Aksaray Tarihi, I, 1221-1287; a.mlf., Aksaray Ulu Camii, VD, sy. 10 (1973), s. 273-288; Zeki Snmez, Balangcndan 16. Yzyla Kadar Anadolu Trk-slm Mimarisinde Sanatlar, Ankara 1989, s. 177-178, 322-324; Muhammet Grr, Anadolu Seluklu ve Beylikler Dneminde Aksaray ehri (yksek lisans tezi, 1991), Hacettepe niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, s. 93-110; Zafer Bayburtluolu, Anadoluda Seluklu Dnemi Yap Sanatlar, Erzurum 1993, s. 177-179; Osman Nuri Dlgerler, Karamanoullar Dnemi Mimarisi, Ankara 2006, s. 78-80; Zeki Oral, Anadoluda Sanat Deeri Olan Ahap Minberler, Kitabeleri ve Tariheleri, VD, sy. 5 (1962), s. 26-29; Ylmaz nge, Anadolunun Trk-slm Devri Yaplarnda Enteresan Baz Ta Kemer ve Tonozlar, EFAD, sy. 9

(1978), s. 327-328. Zeynep Hatice Kurtbil Akehir Ulucamii. Konyann Akehir ilesindeki cami, XIII. yzyl balarnda ina edilmi olup Anadolu Seluklu Sultan I. Aleddin Keykubad dneminde (1220-1237) geniletilmitir. lk yapdan gnmze yalnzca avluda yer alan, kitbesine gre 610 (1213) tarihli minare ulamtr. eitli dnemlerde tamir gren yapnn avlu duvarnda 1226 (1811) tarihli bir eme bulunmaktadr. Duvarlar sval olmakla birlikte svalarn dkld ksmlardan grlebildii kadaryla caminin duvarlar moloz ta-tula almak rgl olduu anlalmaktadr. Caminin nnde yakn zamanda ilve edilmi cameknl bir son cemaat yeri mevcuttur. Son cemaat yerinde sada mukarnasl bir mihrap nii vardr. Ortada yer alan ve ge devirde ele alnan sivri kemerli bir kapdan be basamakla inilerek ulalan harim yatk dikdrtgen planl ise de bat duvar arpktr. Mihraba dik yedi neften meydana gelen harimde mihrap akstan hafif sola kaymtr. Nefler farkl kesitli stun ve pyelerin tad tula rgl sivri kemerlerle dzenlenmitir. Stunlar ve balklar devirmedir. Geni, sivri kemerli aklklarla yanlara balanan ve krk pandantiflerle geii salanan onikigen kasnakl mihrap n kubbesi iki nefi kesmektedir. Kubbeyi tayan ayaklardan ikisi mihrap duvarndan ne doru kma yapm, serbest olan dier ikisi ise L kesitli olarak ele alnmtr. Kubbe stten piramidal bir at, harim ise iten ahap tavan, dtan krma atyla rtldr. Harimin dou ve bat cephelerinde , gney cephesinde drt, kuzey cephesinde be pencere vardr. Caminin dou cephesinde harime geii salayan bir kap yer almaktadr. stte tuladan sivri kemerli biimde dzenlenen kap altta kesme tatan bask kemerli akla sahiptir. Kapnn stteki kemerinin iki yannda mozaik ini kitbe grlr. Yakn dnemlerdeki onarmlar sonucu kapal ksmlar da aa karlan ini mozaik sslemeli mihrapta grlen geometrik desenler frze ve patlcan moru renklerindedir. rg dzenlemeli ve alt-on iki kollu yldzlardan meydana gelen geometrik desenli iki bordr mihrab ynden evrelemektedir. Mukarnasl yaman konturlar tula, ileri mozaik inilerden geometrik desenlidir. Kelerde arkfelek formunda kf hatla Ali ismi tekrarlanmtr. Be kenarl niin ierisinde her bir kenar dilimli kemerli ve geometrik sslemeli olarak dzenlenmitir. stte nesih hatla Allahekber yazs tekrar edilmitir. Camiden ayr olarak ele alnan minare avlunun kuzeydou kesinde bulunmakta olup bir duvar ile camiye balanmaktadr. Tula ve devirme malzeme ile ina edilmi kare kaide zerinde yer alan minare tuladan silindirik gvdelidir. Kaidenin gney cephesinde kap, bat cephesinde devirme malzeme zerine yazlan ve minarenin 610 (1213) ylnda Said Hac Necmeddin Necibzde Ebsad brhim adna babas tarafndan yaptrldn belirten kitbe mevcuttur. Sekizgen pabuluun st kirpi saak gibi dzenlenmi olup her cephesinde sivri kemerli yzeysel niler vardr. Nilerden bazlarnn ilerinde frze renkte sekiz kollu yldzlar arasnda patlcan moru iniler grlmektedir. Kirpi saakl geie sahip erefenin buradan itibaren st ksmnn yenilendii anlalmaktadr. Avluda bulunan ve barok zellikler gsteren adrvan alt stuna oturan bitkisel sslemeli balklar zerinde on iki kemerli kasnakldr ve iten ahap tavanl, dtan kurun kapl sivri bir klhla rtldr. Mermerden dilimli haznesi zerinde metal ebekeler vardr.

BBLYOGRAFYA

brahim Hakk Konyal, Nasreddin Hocann ehri Akehir: Tarih-Turistik Klavuz, stanbul 1945, s. 347-354; mr Bakrer, On ve Ondrdnc Yzyllarda Anadolu Mihrablar, Ankara 1976, s. 208-209; erare Yetkin, Anadoluda Trk ini Sanatnn Gelimesi, stanbul 1986, s. 60-61; Oktay Aslanapa, Trk Sanat, Ankara 1990, s. 188; Tahsin Samur, Akehirdeki Trk Mimari Eserleri (doktora tezi, 1990), S Sosyal Bilimler Enstits; Yekta Demiralp, Akehir ve Kylerindeki Trk Antlar, Ankara 1996, s. 9-16, 147-149; Gnl ney, Akehir Ulu Camisi, Anadolu: Anatolia, IX, Ankara 1965, s. 171-184. Ahmet Vefa obanolu Balkesir Ulucamii (bk. ZAANOS PAA KLLYES). Bayburt Ulucamii. Anadolu Seluklu Sultan II. Mesud dneminde (1282-1299, 1302-1308) yaptrld kabul edilen cami zgn plan esas alnarak 1970li yllarda yeniden ina edilmitir. lk yapdan gnmze harim meknna alan iki kap, mihrap n kubbesinin gei eleman olan mukarnasl tromplardan birka ve minare ulamtr. Yap geirdii birok deiime ramen zgn durumu hakknda fikir vermektedir. Vakf kaytlarna gre caminin XVI. yzylda ehirdeki on bir zemin, iki bahe ile on be dkkn ve bir deirmenin kirasndan mteekkil evkaf mevcuttu. nefle blnen dikdrtgen formlu bir plan emas gsteren yapnn dou ynnde son cemaat yeri bulunmaktadr. Buradaki ahap direk ve konsollar zamanmza kadar gelmeyen ahap bir son cemaat yerinin varln dndrmektedir. Meknn d tarafnda gney ynndeki giri zerinde 1266 (1850) tarihli bir onarm kitbesi yer almaktadr. Yapda be kitbe de son cemaat yerindedir; bunlardan drd ge devir Osmanl kitbesi, biri de lhanl dnemine ait bir trbe kitbesidir. st rts iten ahap kirili dz dam eklindeki son cemaat yerinden harime geii salayan iki kap vardr. Kaplardaki zengin geometrik, bitkisel ve figrl sslemelerle Seluklu gelenei yanstlmtr. Dikdrtgen bir bordrn snrlad sivri kemerli kapda kemerin i yzeyi zencerek motifiyle, d yzeyi ise sekizgen gemelerle dolgulanmtr. Harim mekn dikdrtgen formlu, mihrap ynne dik uzanan nefli, mihrap n kubbeli bir plana sahiptir. Nefleri meydana getiren sekiz adet kaln ta pyenin yzeyleri svaldr. Sivri kemerlerle birbirine balanan ta pyeler yapnn geirdii bir onarmda ahap direklerle desteklenmitir. Yerel slpta ahap iiliine sahip bu destekler, ahap kirili dz toprak dam eklindeki st rtnn arln ve yapnn douya eimini dengelemek amacyla yaplm olmaldr. Mihrap nnde iki

pyeye oturan geni sivri kemerin tekil ettii kare meknn zeri geii mukarnasl tromplarla salanan kubbe ile rtldr. Dtan alglanmayan, kgir olmas muhtemel kubbe ahap rtldr. Orta sahn zerinde kare formlu, sonradan camla kapatlan bir aydnlk feneri yer almaktadr. Mihrabn yannda ve son cemaat yerinde alan pencerelerin yan sra aydnlk feneri de harim meknn aydnlatmaktadr. Dneminde inili bir kompozisyona sahip bulunmas muhtemel mihrap zgn haliyle gnmze ulamamtr. Dikdrtgen ereveli, sivri kemerli, mukarnasl kavsaral mihrabn iki yannda sva altnda birer kandil motifine rastlanmtr. Caminin kuzeydousunda grlen tula minarenin silindirik gvdesi kare kesitli bir kaideye oturan sekizgen pabuluk zerinde ykselir. Kaidedeki 1277 (1860-61) tarihli kitbe minarenin ge devirde onarm grdn ortaya koyar. Kaidenin keleri pahlanm, pabuluun her yz hafif sivri kemerli yzeysel nilerle hareketlendirilmitir. Bu nilerde yer yer bugne kadar gelen mozaik ini paralar grlmektedir. Ayn teknie erefe altn dolanan basit mukarnasl kuan hemen altnda da rastlanr. Buradaki ini sslemeli kuak da Seluklu geleneini srdrmektedir. Mozaik ini tekniiyle frze ve patlcan moru tonlarnda ele alnan sslemede kompozisyonu geometrik ve bitkisel eler oluturmaktadr.

BBLYOGRAFYA

Gmhane l Yll/1967, Ankara 1968, s. 163; smet Mirolu, XVI. Yzylda Bayburt Sanca, stanbul 1975, s. 125-126; Glyz (Akagn) Uslu, Gmhane ve evresinin Tarihi-Sanat Eserleri (1969/1971), stanbul 1980, s. 47-50; Bayburt Turizm Envanteri, Bayburt 1996, s. 24. Tuba Erzincan Bergama Ulucamii. zmirin Bergama ilesindeki cami 801 (1398-99) ylnda I. Bayezid (Yldrm) tarafndan ina ettirilmi olup Yldrm Camii diye bilinmektedir. XX. yzyln banda bakmsz durumdaki yap 1905te bir onarm geirmitir. Baz aratrmaclar bu onarmlarda caminin cephesinin eski temelleri zerine, arka cephesinin ise geniletilerek onarldn dnmektedir. Bu esnada ykk olan minare de onarlmtr. 1949da yklan minare 1956da tekrar ele alnm, 1970-1971 yllarnda yaplan onarmlar srasnda tamamen yklarak yeniden ina edilmitir. adrvan da 1949 ylndan sonra eklenmitir. Kesme ta ve kaba yontu tala ina edilen yapnn kasnaklarnda ta ve tula almak rg, cephelerde yer yer devirme malzeme kullanlmtr. Aydnlatmann beden duvarlar ve kasnaklar zerine alan pencerelerle saland yapda iki sral pencere dzeni grlmektedir. Kuzey ve gney cephelerinde gen alnlkl olan yapnn cepheleri stte profilli bir silme ile sonlanmaktadr. stte orta aksta sekizgen kasnaklar zerine oturan kubbelerle, yan akslarda ise eimli at ile rtldr. Kuzey ve bat cephesinde birer kaps bulunan caminin takaps kuzey

cephesinin ortasnda yer almaktadr. Silmelerin meydana getirdii dikdrtgen bir ereve iine alnan giri mermerden bask kemerlidir. Kemerin zerinde bitkisel ve geometrik bezemeli lento ve bunun zerinde iinde satrlk ina kitbesi mevcut sivri kemerli alnlk grlmektedir. Bat ynndeki dier kap sivri kemer altnda dikdrtgen aklkldr. Kareye yakn dikdrtgen planl cami mihraba dik neflidir ve dokuz birim halinde ele alnmtr. Birimlerin zeri, orta aksta birbirine sivri kemerlerle bal drt ayak zerine oturan sekizgen kasnakl kubbe ile rtldr. Ortadaki kubbe sekiz dilimli olup kubbelere gei pandantiflerle salanmtr. Yanlar yuvarlak kemerlerle desteklenen beik tonozlarla rtldr. kinci sra pencerelerin altnda btn yapy dolanan profilli bir korni bulunmaktadr. Ayn dzenleme st rty tayan ayaklar zerinde de kullanlmtr. Ayaklar dnda yapnn ii svaldr. Harimin kuzeyindeki mahfil tamirler srasnda yeniden yaplmtr. Yapnn al mihrab dikdrtgen ereve ierisinde mukarnasl kavsaraya sahiptir. Kavsarann evresi geometrik ve bitkisel bezemelidir. Bu sslemelerin dnda mihrabn iki yannda kf bir yaz kua grlmektedir. Caminin minberi mermerdir. Ssleme asndan sade olan minberin yan aynas bezemesizdir ve korkuluklar geometrik gemelerden meydana gelen kompozisyona sahiptir. Bask kemerli kapsnn zerinde bitkisel bezemeler vardr. Minber stte prizmatik mermer bir klhla sonlanmaktadr. Yapnn mihrabnda ve mihrap n kubbesinde yer alan kalem ii sslemeler ge dneme ait rneklerdir. Caminin kuzeybatsnda yapdan ayr olarak ele alnan kesme tatan minare kare planl kaide zerinde keleri pahl pabulua oturan okgen gvdeye sahiptir. erefe alt mukarnasl olan minare alt ksmda silindirik, stte konik biimde devam eden klhla sonlanmaktadr. Caminin kuzeyindeki kesme tatan, sekizgen planl adrvanda bask ka kemerlerin birbirine balad stunlarla tanan st rt ortas fenerli dz atdr. Mermer su haznesi zerinde grlen yazlar Bergamal air Ak Efendiye aittir. Bergama Ulucamii, mihraba dik nefli ve ok birimli plan ile bu grubun son rneklerinden biridir.

BBLYOGRAFYA

Osman Bayatl, Bergama Tarihinde Trk-slm Eserleri, stanbul 1956, s. 18-21; Ayverdi, Osmanl Mimrsi I, s. 373-378; Yldz Demiriz, Osmanl Mimarisinde Ssleme I: Erken Devir 1300-1453, stanbul 1979, s. 232-233; Bozkurt Ersoy, Bergama Camii ve Mescitleri, Ankara 1989, s. 5-13; a.mlf., Bergama Ulu Camii, Arkeoloji-Sanat Tarihi Dergisi, sy. 4, zmir 1988, s. 57-66; Yldray zbek, Osmanl Beylii Mimarisinde Ta Ssleme (1300-1453), Ankara 2002, s. 171-176; Sedat Bayrakal, Erken Osmanl Dnemi Minberleri: 1300-1500 (doktora tezi, 2007), Ege niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, s. 39-45. Zeynep Hatice Kurtbil Birgi Ulucamii. zmirin demi ilesine bal Birgi kasabasndadr. na kitbesinden 712 (1312) ylnda Aydnolu Mehmed Bey tarafndan yaptrld anlalan yap Aydnoullarnn ilk camisi zelliini tar.

Kuzeybat kesinde vaktiyle yer alan medrese ve bat tarafndaki Aydnolu Mehmed Beyin trbesiyle bir klliye dzeni iinde ina edilmitir. Caminin gneydousundaki hamamn da ayn yap topluluunun bir paras olmas kuvvetle muhtemeldir. Medrese Yunan igali srasnda tahrip edilmitir. Aydnoullarnn ilk merkezi Birgide kasabann ortasndan geen derenin sol yanndaki hafif eimli arazi zerine ina edilen yapda zeminde grlen izler ve etrafa dalm durumdaki paralar, cami ile Aydnolu Mehmed Bey Trbesinin bulunduu alanda daha nce bir yapnn (ya da yaplarn) mevcudiyetine iaret eder. Hem cami hem trbenin duvar rgsnde bol miktarda devirme malzemenin kullanlmas inaat srasnda bu kalntdan geni lde faydalanldn gstermektedir. Cami kare planl, mihraba dikey be nefli plana sahiptir. Mihrap n blm bir kubbe ile rtlen yapda st rt ift eimli krma atdr. Yapnn iki sra halindeki pencereli cephelerinden kuzey ve bat cephesi tamamen moloz tala, gney cephesi devirme bloklarla, dou cephesi alt blm moloz ta, st blm yine devirme bloklarla rlm olup dikkat ekicidir. Simetrik bir dzenlemenin esas alnd dou cephesinde ortadaki kemerli kapnn iki yannda altta ve stte sslemeli ikier pencere yer alr. Cephenin gney kesine dikdrtgen bir ni iinde devirme mermer aslan heykeli yerletirilmitir. Gneybat kesindeki tuladan silindirik minare, gvdesini kaplayan frze srl tulalardan zikzak baklaval rgsyle Seluklu geleneini yanstan bir rnektir. Yapnn ana girii kuzey tarafndadr. Bu ksmda sonradan yaplan ve 1944 depreminde yklan bir son cemaat yeri bulunuyordu. Kap zerindeki iki satrlk sls kitbede ina tarihi ile bni ad yazldr. Kare planl i mekn, drt sra halindeki on be stunun arasna kuzey-gney dorultusunda atlan kemerlerle derinlemesine be nefe blnmtr. Daha geni tutulan orta nefte mihrap nnde pandantifli bir kubbe vardr. Yapy orta nefi ift, yan nefleri tek yne eimli ahap konstrksiyonlu at rter. Kemerler balklaryla birlikte devirme stunlara oturur. mekn ini ve ahap iilii asndan nemlidir. Mihrapla mihrap n meknnn orta nefe bakan kemeri koyu mor ve frze renginde mozaik-ini sslemelidir. Kemerin stn i ie kesien altgenlerle birlikte sls bir kitbe kua kaplar. Mukarnas kavsaral, dikdrtgen planl, nili mihrapta ise geometrik desenlerin arlkta bulunduu bir kompozisyon hkimdir. Seluklu geleneini yanstan mihrabn ini sslemesinde bugn yer yer dklmeler meydana gelmitir. ini sslemenin bu kadarla snrl olmayp zamannda kubbenin de mozaik-ini ya da srl tula kapland tahmin edilmektedir. 722 (1322) tarihli kndekr tekniindeki ceviz minber Muzafferddin b. Abdlvhid adl ustann eseridir. meknda alt pencereleri rten ahap kapaklar farkl kompozisyon zellikleri ve ok zenli iilikleriyle dikkat eker. Kap ve pencere kanatlarnn minberle ayn zamanda ve byk ihtimalle ayn usta tarafndan yapld dnlmektedir. Birgi Ulucamii, planyla mimari adan bir yenilik getirmezken asl gelimeyi d cephe dzeniyle gstermektedir. Yapda ift sra pencereli, da ak, daha hareketli cephe tasarmlaryla arpc, kayda deer bir deiim salanmtr. Malzemesi ve zenli iiliiyle ne kan dou cephesinin dml gemeli, dilimli kemerli dekoratif mermer pencerelerinde Memlk mimarisinin etkileri grlmektedir.

BBLYOGRAFYA

Evliya elebi, Seyahatnme, IX, 174-175; smail Hakk [Uzunarl], Kitbeler II, stanbul 1347/ 1929, s. 107-115; R. M. Riefstahl, Cenubu Garb Anadoluda Trk Mimarisi (trc. Cezmi Tahir Berktin), stanbul 1941, s. 20-24, 80-83, plan 32, rs. 33; Ali Kzltan, Anadolu Beyliklerinde Cami ve Mescitler, stanbul 1958, s. 96-97; Gnl ney, Trk ini Sanat, stanbul 1976, s. 55; a.mlf., Anadoluda Seluklu ve Beylikler Devri Ahap Teknikleri, STY, III (1970), s. 135-149; Oktay Aslanapa, Trk Sanat, stanbul 1984, s. 211-212; erare Yetkin, Anadoluda Trk ini Sanatnn Gelimesi, stanbul 1986, s. 128-129; Hakk nkal, Birgi Ulu Camii Hakknda Baz Mlahazalar, 9. Milletleraras Trk Sanatlar Kongresi: Bildiriler, Ankara 1995, III, 31-36; Selda Kalfazade, Anadoluda Aydnoullar Dnemi Mimarisi (doktora tezi, 1995), Sosyal Bilimler Enstits, s. 39-79; a.mlf., Aydnolu Eserlerinde ini Kullanmna Dair, Prof. Dr. erare Yetkin Ansna ini Yazlar (haz. Yldz Demiriz), stanbul 1996, s. 97-102; a.mlf., Birgide Aydnolu Devri Mimarisi, Sanatsal Mozaik, III/28, stanbul 1998, s. 36-43; Kprlzde M. Fuad, Aydnoullar Tarihine Ait, TM, II (1928), s. 422-424; Halim Baki Kunter, Birgide Ulucami, lk, I/2, Ankara 1947, s. 11-13; M. Zeki Oral, Anadoluda Sanat Deeri Olan Ahap Minberler, Kitabeleri ve Tariheleri, VD, sy. 5 (1962), s. 60-62; Ali Haydar Bayat, Birgi Ulu Camii Ahap leri, Antik Dekor, sy. 32, stanbul 1995, s. 94-97. Selda Kalfazade Bitlis Ulucamii. Kf kitbesine gre yap 545 (1150) ylnda Mervnoullarn-dan Ebl-Muzaffer Muhammed tarafndan yaptrlmtr. Ancak bu kitbenin onarm kitbesi olduunu ileri srenler de vardr. Birok defa onarm gren ve 1062de (1652) esasl ekilde elden geirilen yap 1916daki Rus igali srasnda hasar grm, 1985 ylnda tekrar onarlm, yapya son cemaat yeri ve baz pencerelerin eklenmesinin yan sra dereye bakan bat kenar boyunca bir teras duvar rlm, ayrca kuzey ynne mtemilt, hel gibi yaplar ina edilmitir. Dou-bat istikametinde enine gelien mihraba paralel nefli ve mihrap n kubbeli yap kesme ta malzemeyle ina edilmitir. Dou cephesinde yuvarlak kemerli, bat cephesinde mdahale grerek geniletilen dikdrtgen formlu er pencere, kuzey ve gney cephesinde ikier pencere akl yer almaktadr. Silindirik kasnanda drt pencere bulunan pandantifli kubbe dtan ta bir klhla rtldr. Beik tonozlu neflerin st aslnda dz toprakt, onarm sonras kurun kapl krma atya dntrlmtr. Onarm esnasnda giriin saland kuzey cephesi deiime uram, bu yne betonarme bir son cemaat yeri ilve edilmitir. Caminin ana ktlesinden biraz daha alakta kalan bu blm ortada kap, iki yanda birer pencere olmak zere altta adet yuvarlak kemerli akla sahipken stteki pencere akl dikdrtgen formludur. Harim meknna kap ile giri salanmaktadr. Orta kapnn solunda yedi satrlk Arapa kf kitbe, doudaki kapnn zerinde ise drt kartulu ikinci bir kitbe mevcuttur. Harim, mihraba paralel ynde uzanan sekiz adet drt kollu pyenin tad sivri kemerlerle nefe ayrlmtr. Dou ve bat cephelerinde duvara gml olan bu pyelerden mihrap nnde yer alan ikisi kubbeyi vurgulamak zere dierlerinden daha kaln ve zengin profillidir. Yarm daire planl nie

sahip mihrap ikiz stunlara oturan hafif sivri kemerli bir dzenleme gsterir. Dikdrtgen bir ereve iine alnan mihrabn evresi fayans kaplanmtr. Sade bir ekilde tasarlanan harim meknnn gemite ahap bir mahfilinin bulunduu bilinmektedir. Caminin kuzeybat ynnde ayr bir ktle halindeki minare kesme ta malzeme ile ina edilmitir. Kare kaide zerine oturan ve iki silme ile sonlanan pabuluun keleri pahlanmtr. Profilli bileziklerle eit blme ayrlan kaln silindirik gvde tek erefelidir. Bir dnem saat kulesine dntrlmesi dnlen minarenin petek blmnde baz deiiklikler yaplmtr. 1970li yllara kadar mevcut durumunu koruyan minarenin st blm sonraki dnemde yldrm dmesi sonucu hasar grerek yenilenmitir. Bugn masif olan petek blm ta bir klhla sonlanmaktadr. Minarenin 898 (1493) tarihli iki satrlk kitbesinden dolay ge dnemde yapldn ileri sren grlerin yan sra bunun bir onarm kitbesi olduunu belirten grler de vardr. Bitlis Ulucamii yalnzca Bitlisin deil btn Anadolunun en erken tarihli yaplarndan biridir. Yap, mihrap n kubbeli plan ve salam kesme ta mimarisiyle Artuklu cami mimarisinin geliimini etkilemitir ve Byk Seluklu mimarisinin Anadoludaki ender rneklerinden biridir.

BBLYOGRAFYA

Oktay Aslanapa, 1959 Hazirannda Bir Dou Anadolu Gezisine Dair Notlar, Milletleraras Birinci Trk Sanatlar Kongresi (Ankara 19-24 Ekim 1959), Kongreye Sunulan Tebliler, Ankara 1962, s. 48-49; a.mlf., Trk Sanat, stanbul 1984, s. 103-104; M. Olu Ark, Bitlis Yaplarnda Seluklu Rnesans, Ankara 1971, s. 13-15; Bitlis l Yll, 1971, Ankara 1971, s. 69; Bitlis l Yll, 1973, [bask yeri ve tarihi yok], s. 11, 130; Ara Altun, Anadoluda Artuklu Devri Trk Mimarisinin Gelimesi, stanbul 1978, s. 290; Recep Yaa, Bitliste Trk skn (XII-XIII. Yzyl), Ankara 1992, s. 39; Haim Karpuz, Anadolu Seluklu Mimarisi, Konya 2001, s. 26; Abdsselam Uluam, Ortaa ve Sonrasnda Van Gl evresi Mimarl II: Bitlis, Ankara 2002, s. 21-24; Necla Verel, Bitlis Camileri, Vakflar Blteni, sy. 1, stanbul 1970, s. 128-142. Tuba Erzincan Bursa Ulucamii. Minberindeki tarihten 802 (1399-1400) ylnda tamamland anlalan cami ve klliyeyi I. Bayezid yaptrmtr. Mimar kesin olarak bilinmemekle beraber Ali Neccr ya da Hac vaz Paa tarafndan ina edildii dnlmektedir. Bursa salnmelerinde, Ahvl-i ummiyyesinden binay yapan mimarn Rum olduu anlalyor eklinde bir bilgi varsa da doruluk derecesi tartlabilir. lk planlandnda cami, medrese, hamam, bedesten, dkknlar ve merutalardan teekkl eden bir klliye halinde tasarlanm, daha sonraki devirlerde etrafna adrvanlar, muvakkithne, muallimhne, mezzin ve muvakkit odalar gibi yaplar ilve edilmitir. Son yllarda bu ilve yaplar ortadan kalkm, hamam da ilevini yitirmitir. Cami, bedesten ve medrese etrafndaki dkknlar asl vazifelerini yrtmektedir. 1494, 1503, 1551, 1563, 1567, 1572, 1583, 1670, 1732, 1737, 1740, 1742 yllarnda tamir edilen cami en kapsaml onarmn 1855 depreminden sonra grm, 907.500

kuru harcanarak 1862 ylnda yeniden ibadete almtr. Cami mekn 55 69 m. boyutlarnda kareye yakn dikdrtgen planl olup yirmi kubbelidir. Kuzeydeki takap dnda dou ve bat cephelerinde iki kaps daha vardr. Byk silmelerle hafifletilen cephelere altta yirmi alt, stte otuz iki pencere ald gibi onikigen planl mermer havuzun kubbesinin zeri ak braklarak caminin havalandrlmas ve k almas salanmtr. Yapy rten 11 m. apndaki kubbeler on iki adet kare pye ile tanmaktadr. Bu ayaklarn her yznde cel sls ve kf hatlarla esm-i hsndan rnekler yazlmtr. Caminin iini deta hat mzesine eviren ayaklardaki ve duvarlardaki yazlar Abdlfettah Efendi, Kazasker Mustafa zzet Efendi, Smi Efendi, Mehmed efik Bey gibi mehur hattatlara, tahrir ve konturlar da Mcellid Mehmed Efendiye aittir; camide II. Mahmuda ait bir levha da yer almaktadr. XVI. yzylda varl bilinen bu yazlar en son 1855 depreminin ardndan tamir grm, bir ksm onarlm, bir ksm da silinip yeniden yazlmtr. Caminin ceviz aacndan kndekr minberi bir sanat aheseridir. Ustas el-Hc Muhammed b. Abdlazz bnd-Dakkdir. Minberin ilgin zelliklerinden biri de Kurn- Kermdeki yet saysna tekabl eden 6666 adet paradan meydana gelmesidir. Bundan daha da nemlisi minberin mihraba bakan dou yznde gne sisteminin yani gne ile gezegenlerinin, bat yznde ise galaksi sisteminin tasvir edilmi olmasdr. Mihraptaki sslemeler 1862 ylnda Bursaya srgn edilen Tevfik Paa tarafndan yaptrlmtr. Mihrab evreleyen drt frizden biri kf yaz kua, biri stilize motif kua, dier ikisi bitkisel ssleme kua halinde dzenlenmitir. Mihrap niinin iki kesinde mermer eklinde boyanm stune figr ile bunlarn yanlarnda ke dolgusu olarak iri rm ve palmetlerden bir koltuk tasarm vardr. Bu iki koltuk sslemelerinin arasnda rmlerden teekkl eden byk bir kandil motifi ve bu motifin ortasndaki damla iinde sls yaz ile msenn bir yet yer almaktadr. Yldrm Bayezid evkafnn mtevellisi Mustafa Efendinin sekiz aa direk zerine yaptrd sade ve zarif mezzin mahfiline kan merdivenin altndaki alnlkta air Rahmye ait talik yazl kta 956 (1549) tarihlidir ve camide tarihi bilinen en eski yazdr. 2009da yaplan onarmda bu kta ile birlikte mezzin mahfiline kan merdivenin koltuundaki, deri zerine nakedilmi natralist slpta bitkisel sslemeler tamamen ortaya karlmtr. Mezzin mahfilinin karsnda yer alan rokoko slbundaki mermer vaaz krss zerinde talik beyitle 1231 (1816) tarihi vardr. Ayrca mihrabn yannda ahap bir vaaz krss bulunmaktadr. Caminin gneydou kesindeki hnkr mahfili 1862de Sultan Abdlaziz tarafndan ahaptan, ok sade bir ekilde yeniden yaptrlmtr. Mahfilin alt blm eskiden beri ktphane olarak kullanlmaktayd. 1786da Mnzevi Abdullah Efendi burada bir ktphane kurmu, kendi kitaplarn balad gibi Yeniehirli Hac Osman Efendi adnda bir kiinin kitaplarn alarak vakfetmitir. ki minareden batdakini Yldrm Bayezidin yaptrd, doudaki ikincisinin de ilk yapda planland halde yarm kald, bir mddet bu ekilde kullanlarak adna gdk minare denildii ve daha sonra elebi Sultan Mehmed ya da Yavuz Sultan Selim devrinde tamamland tahmin edilmektedir. Minarelerin kaideleri ve kpleri mermerden, yuvarlak gvdeleri tuladandr. erefelerin ikisi de alt sra stalaktit zerine oturur; klhlar ahap ve kurun kapl iken son yangndan sonra tatan ina edilmitir.

Orhan Beyin yaptrd ilk bedestenin ardndan Yldrm Bayezidin bedesteni ina edilmitir, bu bedesten halen ilevini srdrmektedir. Caminin kuzeyinde ve uzakta ar aksna paralel ekilde planlanan bedesten alt kaln ayakla tanan on drt kubbe ile rtldr. Her cephesinde birer tane olmak zere drt kapl yapnn iinde otuz iki, etrafnda ise altm sekiz dkkn vardr. Dardakilerin on ikisi Orhan Gazi vakfna, dier seksen sekiz dkkn Yldrm vakfna aittir. Bu bedesten daha sonra yaplan Edirne bedestenine rnek tekil etmitir. Batda yine caminin vakfndan Viziye Medresesi yer alr. Yirmi bir adet hcresi, bir dershanesi, mderris ve mud odalar olduu dnlen drt blml bir mekndr; bu blmn zerinde mahkeme kurulduundan Mahkeme Medresesi diye de bilinir. Etrafnda otuz yedi dkkn vardr; bina yangn ve depremden dolay gnmze kadar birok deiiklie uramtr. Kuzeybatda bulunan ve engl Hamam diye bilinen hamam kk ve tek hamam olup soukluk ksmndan iki eyvanl, dikdrtgen planl scaklk blmne geilmektedir. Burada iki adet halvet vardr, kazan ve klhan ise batdadr. Yap bugn Gmler arsdr. Caminin akarndan olduu ve gnlk 40 ake kira getirdii bilinen bir kahvehanenin XVI. yzyln sonlarna kadar varl bilinmektedir. Bu kahvehane de ortadan kalkmtr.

BBLYOGRAFYA

BA, A. MKT. NZD. 156/25; 161/10; 276/6; 408/ 72; 3377/15; . DH. 114/5754; 401/26532/1; 405/26830/2; 405/26830/3; 423/28001; 429/ 28401; A.MKT. MHM. 133/62; 136/57; 196/14; 324/70; A. AMD. 83/66; A. MKT. UM. 5/9-1; Y. PRK.UM. 16/124; 20/74; 20/108; E. V. 16642; Bursa Kad Sicilleri (B.K.S.), A-11, s. 258, A-19, s. 15, A-58, s. 36, A-81, s. 241, A-94, s. 35, A99, s. 37, A-113, s. 115, A-127, s. 189, B-90, s. 13, B-94, s. 94, B-94, s. 111, B-94, s. 114, B-124, s. 36, B-124, s. 69, B-124, s. 96, B-124, s. 94; Kmil Kepeciolu, Bursa Kt (haz. Hseyin Algl v.dr.), Bursa 2009, IV, 186-190; Ayverdi, Osmanl Mimrsi I, s. 401-418; Kzm Baykal, Bursa ve Antlar, Bursa 1993, s. 100-102; Asm Yediyldz, Ulucaminin Tarihesi, Bursann Kalbi Ulucami, Bursa 2009, s. 27-40; H. Basri calan, Bursa Ulucami Ktphanesi, a.e., s. 123-132; Doan Yava, Ulucaminin Geirdii Tamirler, a.e., s. 133-144; a.mlf., Ressam Tevfik Paann Bursadaki almalar, XII. Ortaa-Trk Dnemi Kazlar ve Sanat Tarihi Sempozyumu (anakkale, 15-17 Ekim 2008), zmir 2010, s. 325-332. Doan Yava Bnyan Ulucamii. Kayserinin Bnyan ilesinde bulunan, Anadolu Seluklu dnemine ait yapnn kitbesinde krklar olmas sebebiyle ina tarihi ve bnisiyle ilgili kesin bilgiye ulalamamtr. Okunabilen ksmlarndan yapnn bir emrl-mer tarafndan mimar Klyna yaptrld anlalmakta, bundan hareketle 654 (1256) ylna tarihlendirilmektedir. Baz aratrmaclar ise yapy 734te (1333) Zahrddin Mahmd b. Tc- Kzln mimar Karabuli olu Klyna yaptrdn ileri srmektedir (Erkiletliolu, s. 84-85). zgnln koruyarak gnmze

ulaan cami zaman ierisinde baz onarmlar geirmitir. Bu onarmlardan birini gerekletiren Slih Beye ithafen Slih Bey Camii diye de adlandrlmaktadr. Yapnn minaresi 1906 ve 1956 yllarnda onarlm, toprak dam olan st rts 1964-1967 yllarndaki onarmlarda inko ile kaplanmtr. Kesme tala ina edilen yap dikdrtgen planl ahap tavanl olup dz at ile rtldr. Kuzeydou kesinde payanda, kuzeybat kesinde minare yer almaktadr. Kare planl payanda stte keleri pahlanarak onikigene dnmekte ve piramidal bir klhla sonlanmaktadr. Yapnn aydnlatlmas gney ve dou cephelerinde ikier, bat ve kuzey cephelerinde birer adet farkl ebat ve ekillerde pencerelerle salanmaktadr. Cepheler olduka sadedir; asl ssleme kuzey cephesinin ortasnda cepheden yksek ve da takn takap zerinde toplanmtr. Yapnn bask kemerli giriinin iki yannda mukarnasl kavsaraya sahip birer ni vardr. stteki mermer ina kitbesi bir blm n cepheye gelecek ekilde kap girintisini dolamakta, kapnn zeri mukarnasl kavsara ile sonlanmaktadr. Takapnn etrafn be sra bordr evrelemektedir. Bu bordrlerde geometrik gemeler ve bitkisel bezemeler kullanlmtr. Bunlarn yan sra kvrk dallar arasnda grlen stilize aslan ve griffon balarndan meydana gelen figrl sslemeler dikkati ekmektedir. Cami mihraba dik nefli olup orta nef daha geni ele alnarak mihrap aks vurgulanmtr. Yapnn ahap kirilemeli st rts birbirine sivri kemerlerle balanan, ortada serbest drt, kuzey ve gney duvarlarnda yarm ikier pye ile tanmaktadr. Kuzey duvar iinden st rtye k salayan merdiven bulunmaktadr. Duvarlar svanm yapda tek ssleme mihrapta grlmektedir. Kesme ta mihrap be kenarl nili ve mukarnasldr. Niin iki yan stunelerle yumuatlmtr. Sivri kemerin ke dolgularnda birer kabartma rozet yer almaktadr. Gnmzde yenilenmi olan mihrapta geometrik gemelerden meydana gelen sslemelerin bulunduu bilinmektedir. Caminin minberi de mihrap gibi kesme tatan yaplmtr. Yan aynalklar bezemesiz braklan minberin dilimli kemerli krs ksm stte prizmatik bir klhla sonlanmaktadr. Caminin kuzeybatsndaki minare XX. yzylda yenilenmitir. Cephe yksekliinde ele alnm kare planl kaidenin keleri pahlanarak silindirik formlu gvdeye geilmektedir. Minare stte zeri dilimli, ift kulplu kse formuna dnmekte ve ufak konik bir klhla sona ermektedir. Yapm tarihi hakknda farkl grler bulunmakla birlikte Bnyan Ulucamii takapsnda grlen figrl sslemeleriyle Anadoluda nem arzeden bir yap durumundadr.

BBLYOGRAFYA

Kzm zdoan, Kayseri Tarihi: Kltr ve Sanat Eserleri, Kayseri 1948, I, 48; Hamdi ok, Bnyan: Tarih-Corafya-ktisat-Kltr-Folklor, Kayseri 1953, s. 11; mr Bakrer, On ve Ondrdnc Yzyllarda Anadolu Mihrablar, Ankara 1976, s. 171-172; Orhan Cezmi Tuncer, Anadolu Seluklu Mimarisi ve Moollar, Ankara 1986, s. 6-8; Ara Altun, Ortaa Trk Mimarisinin Anahatlar in Bir zet, stanbul 1988, s. 51; Zeki Snmez, Balangcndan 16. Yzyla Kadar Anadolu Trk-slm Mimarisinde Sanatlar, Ankara 1989, s. 282; Zafer Bayburtluolu, Anadoluda Seluklu Dnemi Yap Sanatlar, Erzurum 1993, s. 149-151; Ali Yeen, Kayseride Tarihi Eserler, Kayseri 1993, s. 92-93; Oktay Aslanapa, Trk Sanat, stanbul 1999, s. 128; Halit Erkiletliolu, Kayseri Kitbeleri, Kayseri 2001, s. 84-85; Abdullah Satolu, Kayseri Ansiklopedisi, Ankara 2002, s. 47; Eylem

Yurdakul, Kayseri Mihrablar: Kayseri Merkez ve lelerinde Bulunan Cami ve Mescidlerdeki Mihrablar, Kayseri, ts., s. 27-29; Sadi Dilver, Bnyan Ulu Camii-Erbaa / Akaky (Fidi) Silhdar mer Paa Camii, STY, II (1968), s. 184-199. Zeynep Hatice Kurtbil Cizre Ulucamii. Gnmze kadar birok onarm geirerek ulaan yap baz aratrmaclara gre slmiyetin Anadoluya ilk girdii yllarda, muhtemelen VII. yzylda kiliseden camiye dntrlmtr. Abbsler dneminde tamir edilen cami, 555 (1160) yllarnda Zeng Atabegi Ebl-Ksm Mahmud Sencer ah tarafndan yeniden ina ettirilmitir. Yapnn minaresi 550de (1155) ele alnmtr. zerinde mevcut sekiz adet kitbeden 1203 ve 1284 yllarnda da baz onarmlar geirdii renilmektedir. 1946da kaplar onarlan yap 2007de Vakflar Genel Mdrl tarafndan restore edilmitir. Cami enine, yamuk dikdrtgen planl ve mihrap n kubbeli ekilde ina edilmitir. Yapnn kuzeyinde avlu ile medrese odalar, kuzey cephe duvarnn zerinde minaresi yer almaktadr. Avluya giri kuzeyden iki, dou ve bat ynlerinde birer kap ile salanmaktadr. Dzgn kesme tala ina edilen yapnn cepheleri ssleme asndan olduka sadedir. Aydnlatma cephelerde ve kubbe kasnanda bulunan pencerelerle temin edilmektedir. Dou ve bat cephelerinde drt, gney cephesinde sekiz adet dikdrtgen formlu pencere yer almaktadr. Harime kuzey cephesindeki yedi adet girile geilmektedir. Cephe ortasndaki kap dierlerinden daha yksek ve geni olup sivri kemer iinde dikdrtgen sveli biimde ele alnmtr. Kapnn etrafnda bitkisel ve geometrik ssleme grlmektedir, zerine kf hatl bir kitbe yerletirilmitir. Caminin en dikkat ekici bezemeleri bronzdan yaplan kap tokmaklardr. Tokmaklar iki ejderin ortasnda grlen aslan bandan meydana gelen bir kompozisyona sahiptir. Kap tokmaklarndan biri 1969da yurt dna karlm, dieri de stanbul Trk ve slm Eserleri Mzesine konmutur. Ana giriin iki yannda bulunan dier giriler yuvarlak kemer ierisinde dikdrtgen svelidir. Bunlarn zerlerinde kf hatla yazlm birer kitbe mevcuttur. Yap harimde mihraba paralel drt nefli biimde ele alnmtr. Yuvarlak kemerlerin birbirine balad silindir formlu pyelerin tekil ettii neflerin zeri apraz tonozlarla rtldr. Mihrap n kubbeli olan yapda kubbe sekizgen kasnak zerine oturmakta ve kubbeye gei tromplarla salanmaktadr. D cepheye de yanstlan tromplarn d kelerinde mukarnas dizileri grlmektedir. Kubbe dou, bat ve kuzey ynlerinde birbirine bitiik ikier pye, kuzeydou ve kuzeybatda yine birbirine bitiik er pye zerine oturmaktadr. Kubbe kasna ve kubbe eteinde drder pencere akl bulunmaktadr. Mihrap gney duvarnn giri aksnda yer almaktadr ve beden duvarnn derinliinde ele alnmtr. Dikdrtgen ereveli mihrap, yuvarlak kemerli kavsara ve bunun ierisindeki yuvarlak kemerli mihrap niinden olumaktadr. Yaplan mdahaleler sonucunda mihrap zgnln kaybetmitir, minber ise ge dnem rneidir. Caminin kuzeyinde yamuk dikdrtgen planl avlu ve medrese odalar yer almaktadr. Yakn zamana kadar bu yaplardan gneydou ynnde bulunan mekn, kuzey ynnde mevcut iki katl meknlar

ve minare gnmze ulamt. Bat ynnde ise sadece birtakm ayak kalntlar vardr. Avludaki adrvan ve su kuyusu da kalnt halindeydi. 2007de Vakflar Genel Mdrl tarafndan yaplan onarmlar srasnda avluyu ynden evreleyen odalar ve revaklar yeniden ina edilmi, adrvan ve su kuyusu yenilenmitir. Avlunun ortasndaki adrvan altgen planldr ve kubbe ile rtldr. Kubbe kemerlerle birbirine balanan stuneler zerine oturmaktadr. adrvann yanndaki su kuyusunun zeri baldaken tarzda ina edilmi olup drt stun zerine oturan kubbe ile rtldr. Caminin tula minaresi avlunun kuzeybatsndadr. Kare planl, prizmatik bir kaide zerinde ykselen minare aadan yukarya doru daralan silindirik gvdeye sahiptir ve konik bir klhla sonlanmaktadr. Minarenin tek sslemesi kaidenin drt ynndeki ini panolardr. Bronz kap tokmaklar ile anlan Cizre Ulucamii enine planl, mihrap n kubbeli mimarisiyle dneminin dikkate deer rneklerinden biridir.

BBLYOGRAFYA

mr Bakrer, On ve Ondrdnc Yzyllarda Anadolu Mihrablar, Ankara 1976, s. 121; Abdullah Yan, Btn Ynleriyle Cizre, Cizre 1983, s. 37-44; Z. Kenan Bilici, Cizre Ulu Camisi Kap Tokmaklarnn konografik ve Kronolojik Deeri zerine Bir Ett, Sanat Tarihinde konografik Aratrmalar: Gner nala Armaan, Ankara 1993, s. 73-86; Mesut Balta, Kltrler Kavanda rnak, stanbul 2003, s. 229-230; Muhammed Yusuf Gandur, Ortaa Cizre Tarihi (M.S. 815-1515) (trc. Fadl Bedirhanolu), Ankara 2008, s. 315-317; Mehmet Top, rnaktaki Ortaa ve Sonrasna Ait Mimari zerine Bir Deerlendirme, rnak niversitesi Uluslararas rnak ve evresi Sempozyumu, 14-16 Mays 2010, Ankara 2010, s. 324-325; Emel Kl, Kltr Tarihimiz Asndan Ortaada Cizre, a.e., s. 406; Orhan Tuncer, Cizre Ulu Camii ve Medresesi, A lhiyat Fakltesi Yllk Aratrmalar Dergisi, III, Ankara 1981, s. 95-134. Zeynep Hatice Kurtbil ankr Ulucamii. Byk Cami ve Kann Sultan Sleyman Camii adlaryla da bilinir. 929 (1523) ylnda Kann Sultan Sleymann emriyle yapmna balanm, 966da (1559) tamamlanmtr. eitli dnemlerde onarmlar geirmesi yapnn zgn plann etkilemitir. Cami 1992de Vakflar Genel Mdrl tarafndan yaplan restorasyon almalar sonucunda yenilenmitir. Cami ihata duvar ile evrili bir avlu iinde yer almaktadr. Kesme tatan ina edilen yap merkez ve dikdrtgen planldr. Ana meknn zeri sekizgen kasnakl kubbe ile rtlm, gney, dou ve bat ynlerinde birer yarm kubbe ile desteklenmitir. Gney ynnde bulunan yarm kubbenin yannda oluan alanlarn zeri de kk birer kubbe ile rtlmtr. Yapnn aydnlatlmas cephelere ve kubbelere alan pencerelerle salanmaktadr. Cephelerde altta bir sra bask kemerli, bunlarn zerinde birer yuvarlak formlu pencere mevcuttur. Pencerelerin arasnda geni pilastrlar grlmektedir; ayrca

gney ynnde iki, gneybatda ise bir adet payanda kullanlmtr. Yapnn kuzey, dou ve bat ynlerinde adet girii bulunmaktadr, nlerinde de yuvarlak kemerli birer sundurma vardr. Yapnn ana girii kuzey ynnde olup birimli son cemaat yerine sahiptir. Sonradan rlerek kapal bir mekn haline getirilen bu blm kubbe ile rtldr. Kubbelerden ortada yer alan ovale yakn formludur. Son cemaat yerinde giriin iki yannda birer mihrap nii bulunmaktadr. Dikdrtgen planl caminin merkez kubbesi harimde gney ynnde serbest iki, kuzey ynnde duvara gml iki pye zerine oturmaktadr. Pyeler birbirine sivri kemerlerle balanm ve kubbeye gei pandantiflerle salanmtr. Gney ynndeki pyelerle duvar arasnda yuvarlak kemerler kullanlmtr. Bu kemerler iki ynde er stun zerine oturmaktadr. Kble duvarnn ortasndaki mihrap silmelerle oluturulan dikdrtgen bir ereve iine alnmtr. Mukarnasl kavsaraya sahip mihrap nii be kelidir. Yapnn kuzey duvar ile dou ve bat duvarlarnn bir ksmna kadar uzanan U biimindeki mahfil ahap direkler zerine oturmaktadr. Caminin ii ge dnem kalem ileriyle bezenmitir. Minare yapnn kuzeybatsnda son cemaat yeri iindedir. Kesme tatan yaplan minare silindirik gvdelidir ve stte konik bir klhla sonlanmaktadr. Geirdii onarmlar neticesinde plannda birtakm deiiklikler yaplan ankr Ulucamii klasik Osmanl mimarisinin nemli rneklerinden biri olarak dikkati ekmektedir.

BBLYOGRAFYA

Bahattin Ayhan, ankr Tarihi, Ankara 1998, s. 156-157; Abdlkadir Dndar, ankrdaki Trk slam Yaplar, Gemiten Gelecee ankr: ankr Valilii III. ankr Kltr Bilgi leni Bildirileri (28-29 Eyll 2005), ankr 2005, s. 250; Ahmet Elibol, XIX. Yzyl Balarnda ankr, ankr 2008, s. 119-120; Ahmet Kankal, XVI. Yzylda ankr, ankr 2009, s. 175-176; mer skender Tuluk, Osmanl Camilerinde Mekan Kurgusu Asndan Kare Tabanl Baldaken Varyasyonlar (15-17.yzyl), Gazi niversitesi Mhendislik-Mimarlk Fakltesi Dergisi, XXI/2, Ankara 2006, s. 278-279. Zeynep Hatice Kurtbil orum Ulucamii. Sultan Aleddin Camii, Cmi-i Kebr, Murd- Rbi Ulucamii olarak da tannr. na kitbesi bulunmamakla birlikte hurufat defterlerindeki kaytlardan hareketle Seluklu Sultan III. Aleddin Keykubadn zat ettii klelerinden Hayreddin Bey tarafndan XIII. yzyln sonlarnda yaptrld kabul edilmektedir. te yandan minber zerindeki 706 (1306-1307) tarihinin caminin yapm yln gsterdii fikri de ileri srlmtr. XVI. yzyldaki depremlerde ar hasar grerek kullanlamaz duruma gelen cami, III. Murad dneminde Mimar Sinan tarafndan esasl ekilde onarlmtr. Bu onarmda yapnn dokuz kubbeli olarak ele alnd belirtilse de bunu dorulayan bir veri mevcut deildir. IV. Murad devrinde tekrar onarm gren yapya sultan tarafndan vakf tahsis edildii ve avlunun kuzey ynne medrese ina ettirildii bilinmektedir. Daha sonraki depremlerle yine nemli lde zarar gren yap, uzun sre harap durumda kaldktan sonra 1809da apanolu Sleyman

Beyin byk olu Abdlfettah Efendinin emriyle onarlm ve ana hatlaryla bugnk grnmn alm, 1911de gerekleen onarmda ise son cemaat yerine kat ilvesi yaplm, kuzeydou kesine minare yerletirilmitir. Cami kareye yakn dikdrtgen planl harimi, iki katl son cemaat yeri ve ifte minaresiyle ehrin en byk ve nemli camisidir. Avluya dou, bat ve kuzey ynlerindeki kap ile giri salanmaktadr. Avlunun gneyinde yer alan cami kesme ta malzemeyle ina edilmitir. Kuzey cephesi, yuvarlak kemerli pencereleri, kat geliimini yanstan profilli silmeleri, bunlar dikey ynde kesen pilastrlar ve sundurmal antsal kapsyla yapnn en hareketli cephesidir. Dier cepheler de yuvarlak kemerli iki sral pencere dzeni gstermekte olup kemerlerin kilit talar profillidir. Yapnn iten badd kubbe eklindeki st rts dtan drt yne eimli at eklindedir. atda her yne birer pencere almtr. Son cemaat yeri ise be kubbelidir. Camiye gei sundurmal kap ile salanmaktadr. Kuzey ynndeki ana giri son cemaat yerine, dou ve bat ynlerindeki giriler harime almaktadr. Bask kemerli dou ve bat kaplar ahap stunlarla tanan dz tavanl birer sundurmaya sahipken kuzey ynndeki yuvarlak kemerli ana giri kaps nnde yer alan sundurma kesme ta malzemeyle ele alnmtr. kisi duvara gml drt stun tarafndan tanan apraz tonozlu sundurma son cemaat yeriyle birlikte yapya 1911 yl onarmnda eklenmitir. Son cemaat yerinden harime yuvarlak kemerli birer pencere almaktadr. Pencerelerin arasna birer mihrbiye yerletirilmitir. Bu mekndan harime dikdrtgen ereve iine alnm, iki yanda akant yapraklarla sonlanan pilastrlarla hareket kazandrlm, alternatif renkli ta sslemeli bask kemerli bir kap ile gei salanmaktadr. Kap zerinde 1911 onarmn gsteren kitbe mevcuttur. zellikli ahap iiliiyle dikkat eken kapnn st blm cameknl olup zerinde 1225 (1810) tarihli, iki satr halinde yazlm hls sresi bulunmaktadr. Orta aks dnda iki yanda ift katl dzenlenen son cemaat yerinde st kata harimden ulalmaktadr. Harim mekn merkezde badd kubbe, dier ksmlarda ahap ubuk taksimatl tavanla rtldr. Bu rt sistemi dtan krma bir at altna alnmtr. Kubbeyi tayan on iki adet ahap stun bask kemerlerle birbirine balanmaktadr. Eteinde yuvarlak kemerli drt pencerenin bulunduu kubbe kalem ii bezemeyle her birinde Allahn isimleri yazl yirmi blme ayrlm, bunun yannda kompozisyonda bitkisel motiflere de yer verilmitir. Harimin kuzeyindeki mahfil kubbeyi bu ynde tayan drt ahap stuna oturmaktadr. Orta eksende dbkey formlu mahfile dou ve bat ynnden iki merdivenle balant salanmaktadr. Dikdrtgen bir ereve iine alnan mermer mihrap, iki yanda akant yapraklar ve daha stte istiridye kabuu motifle sonlanan birer pilastrla biimlendirilmitir. okgen mihrap nii ibkey formlu sade bir kavsarayla nihayetlenmektedir. Minber stn ahap iiliiyle Seluklu geleneini yanstan bir rnektir. Alaca ilesinin Karahisar kynde yklan bir yapdan getirildii ynnde bir rivayet vardr. Abanoz aacndan sahte kndekr tekniinde ele alnan minber zgn karakterini nemli lde korumutur. Geometrik ve bitkisel motiflerden oluan kompozisyonuna yaznn da katlm ile youn bir ssleme ortaya kmtr. Eserin kaps ve dou yan aynal ile bat yan aynal arasnda teknik ve kompozisyon bakmndan farkllk sz konusudur. Minberde bulunan bir bni, iki sanatkr ve bir tarih kitbesinden eserin Dvud olu Ahmedin emriyle 706 (1306-1307) ylnda yapld ve yapmnda Ankaral Abdullah olu Dvud ile Ankaral Ebbekir olu Muhammedin grev ald anlalmaktadr. Harimin gneydou ve gneybat kelerinde yerden yksek, ahap kare gvdeli ve kubbeli birer sakal- erif mahfazas mevcuttur. Caminin ifte minaresi son cemaat yeriyle harim meknnn birletii kelerde yer

almaktadr. Benzer zellikler gsteren minarelerden kuzeydou ynndeki 1911 onarmnda yaplmtr. Daha nce burada harime alan bir odann varl bilinmektedir. Yksek bir kaide zerine oturan armud formlu pabulua sahip her iki minare onaltgen gvdeli ve tek erefelidir. erefe korkuluu yekpre kesme ta, erefe alt i ve dbkey silmelidir. Kurun kapl klhn altnda bir dizi frze ini sralanmtr. Vaktiyle avlu ierisinde bulunan hazre, medrese odalar ve Mir Hac Hasan Paann yaptrd belirtilen ktphane gnmze ulamamtr. Avlu kaplarna yakn konumda 1910da yaplan barok tepelikli eme vardr. Avlunun gneybat ynnde drt musall ta mevcuttur, bunlardan iki tanesinin zerinde kitbe yer alr. Avlunun ortasndaki adrvan sekiz adet ahap stunun tad iten kubbeli, dtan bask klhl bir st rtye ve dalgal geni bir saaa sahiptir. Kann Sultan Sleyman dneminde Sklk deresi denilen mevkiden bu adrvana su getirildii bilinmektedir. adrvann on drt keli mermer teknesinin gney ynnde Hac Abdurrahman ad ve 1176 (176263) tarihi yazldr.

BBLYOGRAFYA

orum l Yll 1967, Ankara, ts., s. 214; Cumhuriyetin 50. Ylnda orum, 1973 l Yll (haz. Ziya oker v.dr.), orum, ts., s. 126-127; orum l Yll 2003, orum 2004, s. 215-216; Abdlkadir Dndar, orum Cami ve Mescitleri, Ankara 2004, s. 84-101; Ali Ilca, Belgelerle orum Ulucami ve Vakflar, Ankara 2006, s. 37-75; rfan Yiit, 1897den 1979a orum: Gemi Zaman Halleri, orum 2008, s. 55-59; mer skender Tuluk - Servet Kele, Osmanlnn Yereli: orum Yresinde Benzer Tipoloji Gsteren Cami, Uluslararas Osmanldan Cumhuriyete orum Sempozyumu: 23-25 Kasm 2007 (haz. Mehmet Mahfuz Sylemez v.dr.), orum 2008, II, 603-613; Sevim Ulu, orum Tarihi-orum ve evresi, [bask yeri ve tarihi yok], s. 65; Halk Karamaaral, orum Ulu Camiindeki Minber, STY, I (1965), s. 120-141. Tuba Erzincan Develi Ulucamii (Aa). Cmi-i Kebr adyla tannmaktadr. Kaps zerinde 1143 (1730) ylnda By Ali tarafndan ina edildii belirtilmektedir. 1183 (1769), 1260 (1844) ve 1318 (1900) yllarnda onarm gren caminin minaresi kaidesindeki kitbeye gre 1287 (1870) tarihlidir. Yap kareye yakn dikdrtgen planldr. Alt ta stuna oturan yuvarlak kemerli, aklkl son cemaat yerinin st iten ahap kirili, dtan kiremit kapl krma atldr. Kuzeybatda kare kaide zerinde silindirik gvdeli tek erefeli minarede erefe alt oval silmelidir. Koni biimindeki ta klh altnda girland motifleri ilenmitir. Kaidede yer alan sls hatl on iki satrlk kitbe Develili saz airi Seyrnye aittir. Son cemaat yerinden yuvarlak kemerli, ahap kanatl kapdan harime geilir. Kapnn iki yannda yuvarlak kemerli ikier pencere vardr. Ayrca douda ve

batda beer, gney cephesinde drt pencere akl bulunmaktadr. Dikdrtgen planl harimin mihraba paralel neflerinde ikierden drt sra, toplam sekiz stunu serbesttir, dou ve bat cephelerinde drderden sekiz stunu ise duvara gmldr. Stunlar dou-bat dorultusunda atlm kemerle birbirine balanarak mekn be nefe bler. Kuzeydeki nef kadnlar mahfili eklinde dzenlenmitir. Ahap kafesle evrili mahfil ortada ne doru kma yapar. Yapnn st rts ahap kiriler zerinde dz damldr. Mukarnasl ta mihrap ahap ereve iine alnm olup tepelik ksm dikdrtgen bir levha ile talandrlmtr. Mukarnaslarn altnda nesih hatla esm-i hsndan isimler yazldr. Bitkisel ve geometrik sslemeli bordrlerle evrelenen mihrapta sivri bir kemer altnda yer alan mukarnaslarn ileri ve kelikler youn biimde dolgulanmtr. Ahap minberin bir sanat deeri yoktur. Minberin yannda bat duvarna asl dikdrtgen ereve iinde geyik derisi zerine sls hatla sekiz satr halinde yazlm bir levha grlr. Seyrn tarafndan sylenen tarihede yapnn geirdii onarmlar anlatlmtr. Caminin batsnda avlu duvar zerindeki eme Ali Rz Efendi tarafndan 1904te yapya eklenmitir. emenin bulunduu duvarn arkasnda, girii son cemaat yerinin kuzeybatsndaki bir merdivenle inilerek salanan hazre ve minarenin yer ald ak avlu vardr. Hazrede caminin bnisi By Ali ve ailesinden iki kii ile sonradan gmlm Cell Baba isimli bir kiinin mezar bulunmaktadr. Aa Develiye yerleimin ardndan Develinin ikinci ulucamii olarak ina edilen yap gnmzde ibadete aktr.

BBLYOGRAFYA

Ali atak, Btn Ynleriyle Seyrn, Kayseri 1992, s. 54; Halit Erkiletliolu, Kayseri Kitbeleri, Kayseri 2001, s. 80; Mustafa Ik, Kayseride Mimari Eserlerde Geen Ayet ve Hadisler, Ankara 2003, s. 110-111; Nuran Glen, Kayseri linin Develi lesindeki Trk Mimari Eserleri, stanbul 2011, s. 61-77. Nuran Glen Develi Ulucamii (Yukar). Cmi-i Kebr mahallesinde yer alan yap Sivs Hatun Camii olarak da bilinmektedir. Takapsnda bulunan iki kitbeden, Anadolu Seluklu Sultan III. Gyseddin Keyhusrev zamannda Ger Arslann olu Nasrullah ve criyesi Said kz Sivs Hatun tarafndan 680 (1281) ylnda yaptrld anlalmaktadr. Osmanl devrinde caminin yanna bir medrese eklenmise de zamanla bu yap yok olmutur. Kesme tala ina edilen camide yresel andezit tann kullanld takap nnde kk bir avlu vardr. Da takn takap i ie iki sivri kemerle snrlandrlm, erevesi yarm yldz friziyle sslenmitir. Takapnn zerinde kk tipi minare vardr. Yapnn st eskiden toprak dam iken sonradan inko ile kaplanmtr. Gney cephesinde mihrap yzeyinde ve gney kesinde yapya dayanak salayan payandalar XVIII. yzyldaki bir onarm srasnda konmutur. Kareye yakn plana sahip cami, mihrap n kubbesi ve mihrap nnde mihraba paralel bir nefle bu

nefe dik be neften meydana gelmektedir. Harimde drt sra halinde on alt pye ile aradaki sivri kemerler tonozlar tamaktadr. Orta nef az farkla dierlerinden geni tutulmutur. Giriten sonra ikinci birim aydnlk olarak dzenlenmi ve zeri sonradan kapatlmtr. Drt sivri kemer zerindeki pandantifli mihrap n sade kubbesi iten ve dtan svaldr. Dou cephesinden , gney cephesinden drt pencere ile aydnlanan caminin mihrap n kubbesinde gnmzde kapatlm mazgal pencere bulunmaktayd. Mihrap orta akstan hafif douya kaymtr. Gri andezit tandan dikdrtgen ereveli mihrab geometrik, yaz, bitkisel ve geometrik olmak zere drt bordr evrelemektedir. Yedi sra mukarnasl kavsara dnda rmli palmetli dzenlemeler vardr. Mihrap niinin kelerindeki zikzak motifli stuneler kompozit balkldr. Mihrap kavsarasnn altnda st kitbeli kk bir mihrap nii daha vardr. Burmal kaval silmelerle dikdrtgen ereve iinde yer alan niinin iki yanna srayla siyah, sar, siyah renkte yuvarlak talarla en altta siyah dikdrtgen bir ta yerletirilmitir. Yapda bugn grlen ahap minber yenidir. Eski minber 1933 ylnda Kayseri Mzesi memuru Nuh Mehmed Bey tarafndan mzeye nakledilmek zere paralara ayrlarak sklm, minberin Kayseri Mzesi, Ankara Etnografya Mzesi ve tekrar Kayseri Etnografya Mzesi arasndaki nakiller esnasnda baz paralar kaybolmutur. Caminin iki minaresi mevcuttur. Bunlardan takap zerinde yer alan kk tipi minare zgndr ve minareye takapnn solunda cepheye bitiik otuz basamakl bir merdivenle ulalmaktadr. Dier minare yapnn kuzeybat kesinde yer almaktadr ve yakn zamanda kesme tatan ina edilmitir. Kare kaide zerinde silindirik gvdeli tek erefeli minarenin st klhldr. Caminin iinde giriin sa tarafnda kitbeli bir eme vardr. Musluk yeri zerindeki 1117 (1705) tarihli kitbeden emenin Osman adl bir kii tarafndan yaptrld anlalmaktadr. Cami gnmzde salam bir ekilde ibadete aktr.

BBLYOGRAFYA

mr Bakrer, On ve Ondrdnc Yzyllarda Anadolu Mihrablar, Ankara 1976, s. 194-196; Oktay Aslanapa, Trk Sanat, stanbul 1984, s. 64-65; Ali Yeen, Kayseride Tarihi Eserler, Kayseri 1993, s. 77-78; Kerim Trkmen, Develideki Seluklu Dnemi Kitabeleri, Sanatsal Mozaik, sy. 34 (1), stanbul 2000, s. 64-67; Mehmet ayrda, Kayseri Tarih Aratrmalar, Kayseri 2001, s. 121125; Halit Erkiletliolu, Kayseri Kitbeleri, Kayseri 2001, s. 78-79; Nuran Glen, Kayseri linin Develi lesindeki Trk Mimari Eserleri, stanbul 2011, s. 34-60; Abdullah Kl, Kayseri: Tarih, Sanat, Kltr, stanbul 2006, s. 104; Kemalettin Karamete, Develideki Ulu Camii, Erciyes, sy. 81, Kayseri 1949, s. 18; Tahsin zg - Mahmut Akok, Develi bideleri, TTK Belleten, XIX/75 (1955), s. 379. Nuran Glen Divrii Ulucamii. Sivasn Divrii ilesinde Mengckl Emri Hsmeddin Ahmed ah ve ei Turan Melek Hatun

tarafndan 626 (1229) ylnda yaptrlmtr. Drif ve trbeyle birlikte bir klliye oluturan, eimli bir arazi zerinde kesme tatan ina edilen yap ktlesinde caminin kble ynnde drif, drif iinde camiye bitiik konumda trbe yer almaktadr. Dikine dikdrtgen bir alana oturan caminin dou, bat ve kuzey cephelerinde birbirinden farkl dzende zengin sslemeli birer takap bulunmaktadr. Bunlardan dou cephesinde mihraba yakn konumdaki takap st kotta ele alnmtr ve ah mahfiline geii salamaktadr. Seluklu slbunda mukarnasl yamakl kapnn etraf geometrik ve bitkisel motifli geni bordrlerle evrelenmitir. Dikdrtgen aklkl kap evresi de mukarnasl olup stte ahap iiliini hatrlatan kabartma geometrik bir kompozisyon ve tek satrl kitbede usta Ahlatl Nakka Ahmedin ad mevcuttur (Sakaolu, s. 314). Kuzey cephesindeki takap barok tasarm hatrlatan, plastik deeri yksek kabark sslemeleriyle esiz bir rnektir. Kap zerindeki kitbede caminin Ahmed ah tarafndan yaptrld yazldr. Kapda bulunan ikinci kitbede I. Aleddin Keykubadn ad gemektedir. Bu kitbe ile 638 (1240-41) tarihli minber kitbesi ve 641 (1243) tarihli vakfiye caminin yapm ve ibadete alnn yaklak on be yl srdn gstermektedir. Bat cephesinde yer alan takap farkl kompozisyon ve bitkisel sslemeye sahiptir. Klliyenin dier kaplarna gre daha yzeysel sslemesinden ve tekstil motiflerini hatrlattndan dolay tekstil kap diye anlmtr. zerinde 626 tarihli satr halinde Arapa kitbe grlen kapnn sanda doan ve ift bal kartal figrleri ilenmitir. Harim ortadaki daha geni, mihraba dik be neflidir. Nefler drder ayaa oturan ve yatayda atlan kemerlerle be blme ayrlm, bylece yapnn st rts yirmi be blmden oluan deiik tonoz ve kubbeli birimlerden meydana gelmitir. Ortadaki birim aydnlk fenerli eklinde dzenlenmitir. Mihrap nnde yer alan on iki dilimli kubbe dtan krk piramidal klhla rtlmtr. Baz birimlerde elips biiminde kubbemsi, bazlarnda ise yer yer renkli talarn da kullanld zengin dekorasyonlu tonozlar grlmektedir. Mihrap kubbesini tayan kemerlerden batdakinin d tarafnda kilit tann stndeki kartuta Amel Hrremah b. Mugs el-Hlt yazs yapnn mimarn gsterir. Bat cephesindeki drt pencere ile harim mekn snrl lde k almaktadr. Mihrabn solundaki bir pencere ile trbe meknna balanan harimin bu kesinde vaktiyle ahaptan ah mahfilinin bulunduu anlalmaktadr. ki yan kabark iri rm motiflerle sslenen mihrap sade bir dikdrtgen ereve ierisinde ele alnm ve sivri kemerli bir ni eklinde dzenlenmi, alt ksm sade olan niin st ksm youn biimde kabark bitkisel motiflerle bezenmitir. Mihrabn solunda yer alan bir pencere bu yndeki trbeye almaktadr. Abanoz aacndan yaplan ve on iki kollu yldzlardan meydana gelen geometrik kompozisyonlu minberde her bir geometrik alan kvrk dall rmlerle dolgulanm, korkuluk ajurlu biiminde ele alnm, kk ksm ise dilimli kemerli olarak dzenlenmitir. Panolar evreleyen bordrlerde ise yaz bulunmaktadr. Tiflisli Ahmed Ustann eseri olduu anlalan minberde kitbelerin Hattat Mehmed tarafndan yazld belirtilmitir. Ge dnemde yenilenen minare caminin kuzeybat kesinde geni ve yksek silindirik bir payanda zerinde kurulmutur. Kare kaide zerinde sekizgen pabulu, silindirik gvdeli minare mukarnaslarla geii salanan tek erefeli ve ta klhldr. Caminin gneyinde yapya bitiik durumdaki drif, kaps zerindeki kitbeye gre Turan Melek tarafndan ina ettirilmitir. Yap eyvanl, revakl avlulu olup bat ve gney ynnde iki kat halinde dzenlenen bir plana

sahiptir. Avlusunun zeri rtl olan yapnn bat cephesinde da takn biimde ele alnan takaps plastik deeri yksek, zengin kabark bitkisel ve geometrik sslemeleriyle bidev bir grnme sahiptir; i ie yerletirilen kaln silmelerin tekil ettii sivri kemerinden dolay gotik prensipleri hatrlatmaktadr. Kapnn zerinde yer alan pencerenin nne yerletirilen ssl stune pencerenin ikiz pencere eklinde alglanmasn salamaktadr. Dikdrtgen bir alana oturan drifda girite yldz tonoz rtl kareye yakn bir mekn ayn zamanda iki yandaki beik tonoz rtl dikdrtgen meknlara geii salar. Giriin karsndaki eyvanl revakl avlu sekizgen kesitli drt stuna oturan sivri kemerlerin tad tonozlarla rtldr. Avlu ortasnda bulunan sekizgen havuzun stne isabet eden ksmda kk bir aydnlk feneri mevcuttur. Eyvanlarn tonozlar dier birimlere gre daha itinal bir iilik sergilemektedir. Bu eyvanlarn iki yannda dikdrtgen planl birer kk mekn vardr. Giriin karsndaki ana eyvann duvarlar zengin sslemeli olup gneyinde byk bir tonozlu oda yer almaktadr. Kuzeyindeki kubbeli birim trbe olarak dzenlenmitir. Camiye bir pencere ile alan bu mekn dtan piramidal bir klhla rtldr. Trbe ierisinde sra halinde dizilmi on alt sanduka bulunmaktadr. Bunlardan frze renkte altgen inilerle sslenen sandukann Ahmed aha ait olduu kabul edilmektedir.

BBLYOGRAFYA

Oktay Aslanapa, Trk Sanat II: Anadolu Seluklularndan Beylikler Devrinin Sonuna Kadar, stanbul 1973, s. 29-37; Divrii Ulu Camii ve Darifas (haz. Ylmaz nge v.dr.), Ankara 1978; Doan Kuban, Trk ve slm Sanat zerine Denemeler, stanbul 1982, s. 59-64; a.mlf., Divrii Mucizesi, stanbul 1999; Sevgi Kutluay, Divrii Ulu Camii ve Darifasnn Ta Ssleme Program (yksek lisans tezi, 1988), Hacettepe niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; Aynur Durukan, Divrii Ulu Camii ve Darifas, Dnya Mirasnda Anadolu, Ankara 1991, s. 222-231; a.mlf., Divrii Ulu Camii Klliyesi, Kltr ve Sanat, I/2, Kayseri 1989, s. 46-52; T. Whrlin, Divrii: Bir Cami ve Dar-if ile Karlamalar (trc. Ahmet Mumcu), stanbul 1996; mr Bakrer, Divrii Ulu Camisi ve Darifasnda Yapdan Gelen zlerin Dndrdkleri, I. Uluslar Aras Seluklu Kltr ve Medeniyeti Kongresi, Bildiriler (haz. Osman Eravar), Konya 2001, I, 73-83; Necdet Sakaolu, Trk Anadoluda Mengcekoullar, stanbul 2005, s. 156-161, 166-168, 239-386; Veli Ertan, Divriide Ulu Cami, TY, V/321 (1966), s. 17-19. Ahmet Vefa obanolu Diyarbakr Ulucamii. Avluya bakan cephesinde sada pencere zerinde yer alan iekli kf kitbesine gre Byk Seluklu Sultan Melikahn emriyle 484te (1091) yaptrlmtr. Yapnn asl ehrin mslmanlar tarafndan fethinden sonra kiliseden evrilen bir camidir. 509 (1115-16) ylndaki deprem ve yangn yapya byk zarar vermi, bunun zerine tamam yeniden ina edilmitir. Yapda bir ksm tarihli olmak zere ok sayda kitbe mevcuttur. Bunlardan caminin yeniden ina edildii Byk Seluklu ve naloullar devrine ait, tarihleri yazl be kitbe unlardr: Avlunun bat cephesinin alt katnda 511 (1117-18), st katnda 518 (1124) tarihli kitbeler, caminin avluya bakan cephesinde douda 550

(1155) tarihli, avlunun dou cephesinde 557 (1162) tarihli kitbeler. Minarede de 550 (1155) tarihli bir kitbe bulunmakla birlikte bunun daha sonraki bir tamirde konduu tahmin edilmektedir. naloullar devrine ait biri avlunun dou kaps kemeri zerinde, dieri avlu giriinde pencere zerindeki iki stun arasnda tarihsiz iki kitbe daha vardr. Caminin Mimar Muhammed b. Selme tarafndan yapld tahmin edilmektedir. Avlunun dousundaki iki kitbede ise Mimar Hibetullah elGrgnnin ad gemektedir. Uzun sren bu yeniden ina aamasndan sonra yap 735 (1334-35), 874 (1469-70), 935 (1528-29), 1124 (1712), 1266 (1850) ve 1304 (1886-87) tarihleri bata olmak zere pek ok defa tamir grmtr. Kesme ta malzemeyle ina edilen cami enine dikdrtgen planldr. nnde byk revakl bir avlu bulunan yapda harim mihraba paralel neflidir; nefler mihrap ekseninde neflerden daha yksek ve geni ele alnan bir transept ile dikine kesilmitir. Her iki tarafta nefler kare kesitli pyelere oturan beer sivri kemerle blmlenmitir. Kemerlerin zerinde daha kk ikinci bir sra kemer dizisi vardr. Neflerin ve transeptin zeri iten ahap tavanl olup dta iki tarafa meyilli ahap atlarla rtlmtr. Yap plan kuruluu bakmndan am Emeviyye Camii ile yakn benzerlik gstermektedir. Caminin ta mihrab geni bir mukarnasl ereve iine alnmtr. Mihrap nii be kenarldr. Kelerdeki hasr rgl stuneler iyonik bitkisel desenli ve iki kademeli balklara sahiptir. Balklarn hizasnda nii ahap zerine yazlm bir yet (el-Bakara 2/143) kua evreler. stte dilimli bir kemerle evrelenen mukarnasl kavsara vardr. Ge dnemde yenilenen ta minber sadedir. Ajurlu korkuluu, dilimli kemerli aklklar yannda kk ksm stte dilimli yksek bir kubbe ile sonlanmtr. Harimin kuzeyinde yer alan ahap mahfilin tavan kalem ileriyle sslenmitir. Harimin dou ksmnda filer iin iki renkli tatan bir mihrap daha vardr. Ayrca caminin avluya bakan cephesinde eksendeki ahap mkebbirenin altnda tatan, mukarnas dizili sade bir mihrap bulunmaktadr. Caminin revakl avlusu eitli yaplarla evrelenmitir. Avlunun batsndaki iki katl cephe dikkat ekicidir. Yaknlarda bulunan antik bir tiyatrodan devirildii tahmin edilen sslemeli stunlar, korint dzeninde stun balklar ve asma dal ile zm salkmlarnn grld frizler bu cephede kullanlmtr. Her iki katta devirme malzeme arasna yerletirilen kitbe kuaklar ile baarl bir kompozisyon meydana getirilmitir. Bu cephe dou ynnde muhtemelen ksmen devirme, ksmen de devirme malzemeye benzetilerek aynen tekrar edilmitir. Burada ayrca kabartma biiminde aslan ve boa figrleri ilenmitir. Dou kanadnn st kat kitaplk olarak dzenlenmitir. Kuzeyde Mesudiye Medresesi nnde bir dizi revak avluya almaktadr. Dier ksmda Osmanl onarmlarnda son eklini alan enine dikdrtgen emada mihraba paralel nefli filer Mescidi yer almaktadr. Avlu ortasndaki adrvan sekizgen planl ve 1266 (1850) tarihlidir. Sekizgen su hazneli adrvan mermer stunlarn tad piramidal at ile rtldr. adrvann yannda kare planl sekiz stunun tad, yine piramidal at ile rtl namazgh vardr. Namazghn yanndaki havuzun cephelerinde abdest musluklar bulunur. Namazghla havuzun 1850de yapld bilinmektedir. Caminin minaresi kble duvarna bitiiktir ve eksendeki mihraba yakn konumdadr. Cami iinden bir kap ile balant salanan minarenin bat ynnde kaps vardr. Koyu renkli ta malzemenin kullanld minarede kareye yakn dikdrtgen planl gvde silmelerle be blme ayrlmtr. stte erefe altnda iki renkli ta kullanm ile bir hareket salanmtr. erefeden yukars deiiklie uram olup silindirik gvdeli ve klhldr.

BBLYOGRAFYA

evket Beysanolu, Btn Cepheleriyle Diyarbakr, Ankara 1963, s.184-191; a.mlf., Antlar ve Kitbeleri ile Diyarbakr Tarihi, Ankara 1996, I, 271-292; Metin Szen, Diyarbakrda Trk Mimarisi, stanbul 1971, s. 29-35, 73-75, 242-244; Oktay Aslanapa, Trk Sanat, stanbul 1984, s. 102-103; Orhan Cezmi Tuncer, Diyarbakr Camileri: Mukarnas Geometri, Orant, Diyarbakr 1996, s. 38-44; Mahmut Akok, Diyarbakr Ulu Cami Mimar Manzumesi, VD, sy. 8 (1969), s. 113-119, plan 1-30, rs. 1-52. Ahmet akmak Edirne Eskicamii. Halk arasnda Ulucami adyla da bilinen Eskicaminin (Cmi-i Atk) yapm 805 (1402-1403) ylnda Emr Sleyman elebi tarafndan balatlm, 816da (1413) elebi Sultan Mehmed tarafndan tamamlatlmtr. Bedesten, medrese, muvakkithne ve sebilden meydana gelen yap kk bir klliye zellii gstermekte ve ok birimli ulucamiler grubuna girmektedir. Avlusu bulunmayan camiye kap ile girilmektedir. Batdaki kapnn zerinde yer alan kitbede yapnn mimar olarak Konyal Hac Aleddin ile kalfa mer b. brhimin adlar okunmaktadr. Kesme ta malzeme ile ina edilen kare planl yapnn zeri dokuz kubbe ile rtlmtr. Kubbeler, kare kesitli drt kaln pye ile bunlarn hizasndaki duvar pyelerine oturan sivri kemerlerle tanmaktadr. Mihrap ekseninde sralanan ve sekizgen kasnaklara oturan kubbelere gei mihraptan itibaren prizmatik genler, mukarnas dolgulu tromplar ve sivri kemerli tromplarla, yuvarlak kasnakl olan dier kubbeler ise pandantiflerle salanmtr. Orta sradaki kubbeler Bursa Ulucamiinde grld gibi daha yksek ele alnmtr. Giriteki sekiz dilimli kubbenin zeri aydnlk feneriyle rtldr. Cami iinde 1020 (1611) ylnda Filibeli Ramazan Aa tarafndan yaptrlan edirnekr sslemeli ahap mahfil bulunmaktadr. zgn kalem ii sslemeleri bakmndan zengin olan caminin i ve d duvarlarnda hat sanatnn rnekleri vardr. Mihrabn sandaki duvarda Kbeden getirildii rivayet edilen bir ta mevcuttur. Halk arasnda Kbe ta diye anlan ta zellikle mbarek gecelerde ziyaret edilmektedir. Ayrca mermer minberin yan yzeylerinde ve basamaklarndaki geometrik bezeme olduka ilgintir. Camide, II. Murad tarafndan Edirneye davet edilen Hac Bayrm- Velye ait vaaz krss yer almaktardr. Htrasna hrmeten bir daha kullanlmayan krsnn halkn gznde bir makam zellii vardr. Mihrap eksenindeki mukarnasl kavsaral takapda elebi Sultan Mehmedin adn ve ina tarihini veren Arapa mensur bir kitbe mevcuttur. Kuzey cephesi boyunca uzanan be birimli son cemaat yerinde ortadaki birimin zeri kubbeyle, yanlardaki birimlerin zeri aynal tonozlarla rtlmtr. Kesme ta ve tula sralarndan meydana gelen farkl bir mimariye sahip bu blmde geometrik ve bitkisel bezemeli pencereler ayrca dikkat ekmektedir. Takap eksenindeki aklkta grlen bask kemerin zerinde, 1748 yangn ve 1752 depreminde zarar gren caminin 1753 ylnda I. Mahmud tarafndan

onarldn gsteren Trke manzum bir kitbe yer almaktadr. 1865te Sultan Abdlaziz dneminde tamir edilen caminin dier kitbesi Edirne Mzesindedir. Yapnn kuzeydou kesinde ahap bir sundurma altnda abdest musluklar vardr. Eskiden cemaatin k gnleri scak su ile abdest almasn salayan zel bir tesisatnn bulunduu bilinmektedir. ki minareli yapda kuzeydoudaki orijinal minare son cemaat yerinin sa kesindedir. Tek erefeli minarenin kaide ksmna caminin bu ynndeki mlekiler kaps aralnda duvar iinden bir merdivenle klmaktadr. 1953 depreminde zarar gren minare 1965te yeniden yaplmtr. II. Murad tarafndan sonradan ilve edildii tahmin edilen iki erefeli minare ise kuzeybat cephesinde son cemaat yerinin solunda camiden bamsz haldedir. Kare kaidenin iine yerletirilen eme ve kelerdeki silindir biiminde, mukarnas konsollu ve konik klhl kntlar ile olduka farkldr. Gnmzde kitap sat yeri olarak kullanlan sebil, yapnn kuzeydou cephesinde abdest musluklar mahalline bitiik bir konumda yer almaktadr. cepheli yapnn d cephesinde Nakkazde Mehmede ait 1195 (1781) tarihli cel sls bir yet kitbesi mevcuttur. Caminin yannda 1826 ylnda bir muvakkithnenin yapld bilinmekle beraber yol yapm sebebiyle ortadan kalkmtr. Eskicami Medresesi Camiard Medresesi ve Medrese-i Atka adyla da anlmaktadr; ancak bugne ulamadndan mimarisi bilinmemektedir.

BBLYOGRAFYA

Abdurrahman Hibr, Ensl-msmirn: Edirne Tarihi 1360-1650 (trc. Ratip Kazancgil), Edirne 1996, s. 25; Ahmed Bd, Riyz- Belde-i Edirne: Edirne Baheleri (trc. Ratip Kazancgil), stanbul 2000, I, 44-47, 136, 152; Osman Nuri Peremeci, Edirne Tarihi, stanbul 1939, s. 54-55, 86, 104; Oktay Aslanapa, Edirnede Osmanl Devri Abideleri, stanbul 1949, s. 6-13, 131-134; Aptullah Kuran, lk Devir Osmanl Mimarisinde Cami, Ankara 1964, s. 39-56; Ayverdi, Osmanl Mimrsi II, s. 150-160, 162-163; Oral Onur, Edirne Trk Tarihi Vesikalarndan Kitabeler, stanbul 1972, s. 6869, 80-86; a.mlf., Edirne Minareleri, Edirne 1972, s. 21-25; M. Baha Tanman, Edirnede Erken Dnem Osmanl Camileri ve zellikle erefeli Cami Hakknda, Edirne: Serhattaki Payitaht (haz. Emin Nedret li - M. Sabri Koz), stanbul 1998, s. 328-331; Yldz Demiriz, Edirne Camilerinde Kalem leri, a.e., s. 377; Glin Kkkaya, Edirne Antlarnn Trk Mimarlk Tarihi indeki Yeri, Eski Cami ve erefeli Cami, 1. Edirne Kltr Aratrmalar Sempozyumu Bildirileri (2325 Ekim 2003), Edirne 2003, s. 35-46; Beyhan Karamaaral, Edirne Eski Camiinin Kitabeleri ve Mimarimizdeki Yeri, VD, sy. 9 (1971), s. 331-336. N. iek Akl Eridir Ulucamii. Ispartann Eridir ilesinde Tamedrese (Dndar Bey Medresesi) ile karlkl konumda dzgn dikdrtgen planl bir meydann gneyinde yer almaktadr. Caminin ve medresenin dou duvarlar hizasndan geen sur niteliinde bir duvarla yaplar birbirine balanmaktadr. Caminin ilk yapm tarihini ve bnisini aklayan bir kitbesi yoktur. Ancak Hamdoullarndan Dndar Bey zamannda

yapld bilinen Tamedrese ile (701/ 1301-1302) ayn dnemde ina edilmi bir yap olmasnn yannda Hamdoullarnn nc emri olan ve ilk idaresi 1327-1328 yllarnda gerekleen Hzr Bey tarafndan ina ettirildii de ne srlmektedir. Bu sebeple Hzr Bey Camii diye de bilinen cami genellikle XIV. yzyln ilk eyreine tarihlendirilmektedir. Yap 1815te yangn geirmi, 1820de Eridir mtesellimi Ylanlolu eyh Ali Aa tarafndan yeniden yaptrlmtr. Caminin harimi 1819da tekrar ina edilirken kuzeye bakan takapnn nne drt ahap diree oturan konsollu ve ahap tavanl bir giri saa eklenmi, 1878deki onarmda ats, batdaki kaps, pencereleri, mihrap ve minberi yeniden yaplmtr. Eridir yanndan Burhanzde Hac Murad Aa 1884te bir onarm daha gerekletirmitir. Vakflarn yapt son onarmda harimin zeri kurun kapl krma atyla rtlmtr. Takaps ve minaresi dnda zgnln tamamen yitiren caminin ilk yapsnn dikdrtgen planl, kgir duvarl ve ahap direklerin tad dz ahap atl olduu ve ahap direkli Seluklu camileri tasarmn srdrd dnlmektedir. Gnmzde dzgn olmayan dikdrtgen plana sahip yap mihraba dik alt neflidir. Nefleri meydana getiren desteklerin yarsna yakn serbest, dierleri duvarlara bititirilmi durumda kullanlmtr. Yapnn her cephesinde yer alan pencereler dou cephesinde ift sra dzenlidir. Eksendeki takap dnda bat ynnde bir kap daha vardr. Mihrap dtan gen bir knt halinde vurgulanmtr. Kuzey ynndeki takap zeminin zamanla ykselmesi sonucu ukurda kalmtr. Kesme tatan ina edilen takapnn dikdrtgen erevesi i ie silmelerle kuatlmtr. Bask kemerli giri kaps sivri kemerle evrelenmi olup mukarnas kavsarayla sonlanmaktadr. Mukarnas kavsara gibi yanlarda bulunan nilerin ke stuneleri ve mukarnas kavsaralar da 1815 yangnnda hasar grmtr. Kavsarann zerinde grlen, Seluklu slsyle yazlm yet kua zgn, kemer zerinde yine bir yetin yer ald kitbe ise 1301 (1884) tarihlidir. yet kuann zerinde yarm kre biiminde geometrik sslemeli kabara Hamdoullar dnemindendir. Kavsara ile yet kua arasnda kalan iek grnml rozetler ve kemerin zerindeki yet kitbesini kuatan kvrk dal kabartmal sslemeler muhtemelen XIX. yzyln banda ve sonundaki onarmlarda yaplmtr. Caminin surun yuvarlak kemerli kap akl zerinde yer alan ve konumuyla dikkati eken minaresine surun arka cephesinden bir geitle ulalmaktadr. Kesme ta rgl minarenin sekizgen kaidesinin her yznde sivri kemerli bir ni bulunmakta ve kesme talarn frze renkli tulalarla evrelenmesinden oluan bir sslemenin izleri grlmektedir. Minarenin pabu ksm sekizgen tabanldr. Alt ve st kenarlarnda birer silmeyle snrlanan gvde, testere dii silmelerle dolgulanm erefe, petek ve kurun kapl klh Osmanl dneminde yenilenmitir.

BBLYOGRAFYA

Bczade Sleyman Sami, Kuruluundan Bugne Kadar Isparta Tarihi (s.nr. Suat Seren), stanbul 1983, s. 101-103; Nermin aman Doan, Ispartada Seluklu ve Beylikler Dnemi Mimarisi, Isparta 2008, s. 213-224. Ahmet akmak

Elbistan Ulucamii. Elbistann merkezinde yer alr. Cmi-i Kebr, Alddevle Bey Camii adlaryla da bilinen caminin ilk yapm tarihi kesin deildir. Asl takaps zerindeki drt satrlk sls kitbe 637 (1239-40) tarihlidir; burada Anadolu Seluklu Sultan II. Gyseddin Keyhusrev zamannda blgede imar faaliyetinde bulunan Emr Mbrizddin avlnn ismi gemektedir. Takapnn Seluklu zellikleri gz nnde bulundurulduunda ilk yapnn bu emr tarafndan yaptrld ve kitbenin de bu dneme ait olduu grnn yan sra kitbenin Emr avlnn ina ettirdii baka bir camiden buraya getirilmi olabilecei de ileri srlmtr. Caminin gnmzdeki mimarisi Osmanl slbunu yanstmaktadr. lk yapnn ah smilin 1507de Elbistanda gerekletirdii ykm faaliyeti esnasnda tahrip edildii bilinmektedir. Alddevle Beyden sonra Osmanllarn desteiyle Dulkadr Beyliinin ynetimini ele geiren ehsuvarolu Ali Bey tarafndan (1515-1522) caminin Osmanl slbunda yeniden ina edildii dnlmektedir. Bunlardan baka cami Kann Sultan Sleyman ve IV. Mehmed zamannda onarm geirmitir; 1816daki onarma dair kitbe de son cemaat yeri duvarnda yer almaktadr. Cami daha sonra birka defa tamir edilmi, Vakflar Genel Mdrl tarafndan 1990l yllarda tekrar onarlmtr. Kuzey-gney dorultusunda merkez planl yapnn nnde birimli bir son cemaat yeri bulunmaktadr. Yanlar kapal olan son cemaat yeri, ortada kare kesitli iki serbest pyeye oturan sivri kemerli akla sahiptir ve zeri apraz tonozlarla rtldr. Mihrap ekseninde yer alan takap cepheden takn yerletirilmesi, sivri kemer iindeki mukarnasl kavsaras, kitbesi, ke stuneleri ve yan nileri, bask kemerli kap akl gibi zelliklerinden dolay aratrmaclar yapnn Seluklu dnemine ait ilk halinden gnmze ulatn dnmektedir. Ayrca son cemaat yerine alan iki pencerede grlen dilimli ikiz kemerli alnlklar blge zellii gstermektedir. Ktlesel grnmdeki caminin d cephelerinde iki sra halinde pencereler bulunmaktadr. Pencereler alt sradakiler sivri kemerli alnlkl olmak zere dikdrtgen aklkldr. Harim, ortada kare kesitli drt pyeye oturan kemerler ve zerinde pandantiflerle geii salanan 8,30 m. apnda kubbe ile rtldr. Drt ynde yarm kubbelerle genileyen meknda keler pandantifli drt kk kubbe ile kapatlmtr. Mihrabn solunda kaln tutulan duvar iinde dzenlenmi bey mahfili yer almaktadr. Harimin dousunda vaktiyle dardan balantl bir kap olabilecei dnlen, gnmzde pencereye dntrlen yerden duvar iindeki bir merdivenle bu mahfile ulalmaktadr. Harimin kuzeyinde kapnn iki yannda stte bulunan ve harime sivri kemerle alan meknlara duvar ilerindeki merdivenlerle ulalmaktadr. Dtan iri bir dikdrtgen prizma eklinde vurgulanan mihrap iki renkli ta rgldr. Mihrabn okgen nii be sral mukarnasl kavsaraldr ve gen alnlkla talandrlmtr. Mihrabn tacnda ve ke stunelerinde barok sslemeler vardr. Mermer minberin kk ksm yivli stunlar zerinde yer alan ifte kemerlere oturan kubbeyle rtlmtr. Minberin kaps, yan aynalklar ve klh barok etkileri tamaktadr. Caminin kuzeybat kesinde kbik kaide ve pahl pabuluk zerinde silindirik gvdeli, tek erefeli ve konik klhl bodur bir minare yer almaktadr. Kuzeydou kesinde grlen baz izlere dayanlarak yapnn aslnda bu kesinde ikinci bir minare olabilecei ileri srlmektedir.

BBLYOGRAFYA

Hamza Gndodu, Dulkadirli Beylii Mimarisi, Ankara 1986, s. 23-27; Elbistan: Cumhuriyetin 70. Ylnda, stanbul 1993-94, s. 48-49; Yaar Ba, Zlkadir Beylii ve Osmanl Devleti Zamannda Elbistan ve Eshab- Kehf Vakflar (yksek lisans tezi, 1996), Harran niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, s. 66-72; Aynur Durukan, Elbistan Ulu Camii, Kltr ve Sanat, sy. 10, Ankara 1991, s. 8-11. Ahmet akmak Ermenek Ulucamii. Ermenek Kalesinin eteklerinde ehre hkim bir set zerinde yer almaktadr. Karamanoullar dneminde ina edilen cami, son cemaat yerinde harime alan kapnn orijinal ahap kanatlar zerinde Seluklu slsyle yazlm 702 (1302-1303) tarihli kitbesine gre Karamanoullar Beyi Mahmud Bey tarafndan yaptrlmtr. Ayn kapnn i yznde kemerin zerindeki kitbede son cemaat yerini 950de (1543) shak Beyin olu Hac Seydi Alinin tamamlatt belirtilmektedir. Harimde bir pye zerindeki kitbeden yapnn 1125te (1713) eyh Seyyid el-Hac Abdlvehhb Efendi, dou kaps zerindeki kitbeden 1324te (1906) bir grup hayr sever tarafndan onarld anlalmaktadr. Dou-bat dorultusunda uzanan enine dikdrtgen planl harimle buna batdan birleen son cemaat yerinden meydana gelen camide moloz ta rgl harim Karamanoullar dneminde ina edilmi, kesme ta rgl son cemaat yeri ise Osmanl devrinde eklenmi veya tamir edilmitir. Her iki blmn zeri ahap kirili dz daml iken son yllardaki onarmlarda krma atya dntrlmtr. kier sivri kemerle gneye ve batya alan son cemaat yerinin kemerleri dikdrtgen kesitli pyelere oturmakta, pyelerin arasnda kesme ta levhalardan bir korkuluk uzanmaktadr. Kuzey yn kapal olan son cemaat yerinin bat cephesinde bask kemerli girii bulunmakta, Bursa kemeriyle evrelenen kapnn stnde bir hadis yer almaktadr. Harimin batya alan bask kemerli kapsnn zengi talarnda kullanlan takozlar Karamanolu dnemi mimarisinin bir zelliidir. Caminin zgn ahap kap kanatlarnda rmli zemin zerinde bni ve tarih kitbesi, on kollu yldz kompozisyonuna sahip yuvarlak iri bir madalyon grlmektedir. Harimin dou cephesinde bir, bat cephesinde iki, gney cephesinde alt pencere, ayrca tepe pencereleri bulunmaktadr. Pencerelerin dzeninden zaman iinde deiiklikler geirdikleri anlalmaktadr. Dou duvarnda bask kemerli bir kap vardr. Yapnn kuzey cephesi yamaca yaslanmakta olup penceresizdir. Harim mihraba paralel neflidir ve kesme ta rgl kare kesitli pyelere oturan yedier sivri kemerle blmlenmitir. Kuzeyde yer alan nefin zerinde fevkan bir ahap mahfil mevcuttur. Mahfilin barok ssleme zellikleri XIX. yzyl balarnda yenilenmi ya da yeniden yaplm olduunu dndrmektedir. Mihrap al ve ini sslemeleriyle dikkati ekmektedir. Mihrabn d erevesinde frze renkli kare ve dikdrtgen ini paralar ve al ile geometrik bir ssleme, ikinci bordrde kartular iinde frze renkli ini zemin zerinde aldan kf hatl yetler bulunmaktadr.

Mukarnasl kavsaral mihrabn kemer keliklerinde frze ini zerine al ile yldz gemeler yaplmtr. stte alya gmlm koyu mavi renkte iki altgen levha ile iki Milet ii tabak mevcuttur. Kesme ta rgl minberin kk ksmnn altnda dikdrtgen, basamaklarnn altnda ise ka kemerli bir aklk vardr. Bitkisel sslemelerin yer ald minberde kalem iiyle yaprak ve lle motifleri, ayrca ahap mahfilde kalem ii sslemeler grlr. Caminin son cemaat yeri nnde sonradan yaplm bir ahap minare bulunmaktadr.

BBLYOGRAFYA

E. Diez v.dr., Karaman Devri Sanat, stanbul 1950, s. 5-7; Konyal, Karaman Tarihi, s. 704-709; Konya 1967 l Yll, Ankara 1967, s. 184; Halit Bardak, Btn Ynleriyle Ermenek, Ankara 1976, s. 91-101; erare Yetkin, Anadoluda Trk ini Sanatnn Gelimesi, stanbul 1986, s. 132; Osman Nuri Dlgerler, Karamanoullar Devri Mimarisi, Ankara 2006, s. 29-31. Ahmet akmak Erzurum Ulucamii. Atabey Camii olarak da bilinir. Genellikle, kaybolan kitbesine dayanlarak 575 (1179) ylnda Emr zzeddin Saltukun olu Melik Nsrddin Muhammed tarafndan Ebl-Feth Mehmede yaptrld kabul edilir. Ancak bu ilk yapdan zgn olarak sadece kble duvar kalmtr. Dier ksmlar 1039 (1629-30), 1049 (1639), 1242 (1826-27), 1275-1277 (1858-1861) yllarnda ve 1957-1958, 19661975 yllar arasnda esasl ekilde onarm grmtr. Yapda tamirlerle ilgili alt adet kitbe bulunduu belirtilirse de bugn yalnz ikisi mevcuttur. Cami enine dikdrtgen planl olup yapda kesme ta malzeme kullanlmtr. mekn ortadaki daha geni ve yksek yedi nefe ayrlmtr. Yapnn yirmi sekiz bamsz ayakla duvarlara gmlm yarm pyeler zerine oturan rt sistemi orta nefte deiik tipte kubbe ve tonoz, doudaki kble duvarna paralel, dierleri dikey biimde uzanan beik tonozlar eklindedir. Kaynaklarda yapnn ahap destekli ve dz rtl olduu belirtilirse de gnmzde buna iaret eden bir iz mevcut deildir. Yapya kuzey ve dou cephelerinden be kapyla girilir. Orta nefe alan kuzeydeki kap sivri kemerli dzenlemeli ve stuneli bir takap niteliindedir. Takap kemeri iinde iki kitbe boluu mevcuttur. Sandaki kap mukarnas kavsaral derin bir nie sahiptir. Arazide douya doru eim bulunduundan soldaki yuvarlak kemer dzenlemeli nc kapya drt basamakl merdivenle klmaktadr. Caminin kuzey cephesinde minare kaidesi stndeki daha aada kalan be pencere almtr. ki yandan sekizer basamakla ulalan doudaki birinci kap yuvarlak kemerli eyvan eklindedir. Hafif sivri kap kemeriyle kuatma kemeri arasnda kartulara yazlm be beyitlik 1277 (1861) tarihli tamir kitbesi yer almaktadr. Ayn ykseklikteki ikinci kap hafif sivri kuatma kemeriyle basit bir yapya sahiptir. Dou cephesine farkl ykseklik ve byklkte alt pencere almtr. Gneydeki duvar keleri, zerinde balklaryla kaln stuneler biiminde yuvarlatlmtr. Caminin gney cephesi daha hareketli bir grne sahiptir. Mihrap nii kare

eklinde da tarlmtr. Yine farkl ykseklik ve ebatta be pencere mevcuttur. Avlusu ve son cemaat yeri bulunmayan caminin harimine cameknl bir giriten geilmektedir. Kuzey duvarna bitien hizmetli odalaryla kuzeydou kesinde ta merdivenle klan kk bir hcre mevcuttur. Dierlerinden daha geni ve yksek tutulan orta nefin ilk iki nefi beik tonozludur. Daha sonraki blm, pyelerden taan ve kaln yuvarlak profilli drt kemere yaslanan mukarnasl bir tonoza sahiptir. Daralarak ykselen be iri mukarnas dizisi tepede sekizgen bir aydnlk feneriyle sonlanmaktadr. Tonoz dtan kare eklinde ykseltilerek zeri klhla rtlmtr. mekn ortada aydnlatan aynal tonozlu blmn ardndan dtan sekizgen piramidal klhla rtl mihrap n kubbesi gelmektedir. Pandantiflere yaslanan yuvarlak kasnakl kubbe krlang at ad verilen bir teknikle ahap malzemeden kurulmutur. Halat rg motifli kasnaktan itibaren kademeli ekilde daralan ahap hatllar tepede altgen bir aydnlk feneri meydana getirecek ekilde dizilmitir. Bu rt sistemi yeni olup orijinali onarm srasnda gmtr. Batdaki neflerle doudaki iki nef, kble duvarna dikey biimde uzanan ve pyelerin zerinde birer kemerle desteklenen tek beik tonozla kapatlmtr. Doudaki nefin her blm mihraba paralel beik tonozlara sahiptir. rt sisteminin tamam iten harla svanm, dtan kurunla kaplanmtr. Mihrap n blmnde btn ayaklar kademeli yuvarlak veya keli profillerle hareketlendirilmitir. Harimin kuzeyinde iki ayak zerinde sath iki mihrap nii bulunmaktadr. Caminin ilk yapsndan kalan tek mimari eleman mihrabdr. Stune ve balklar bozulmu derin mihrap niinin kavsaras mukarnasla dolgulanmtr. Niin etrafn sekizgenlerin kesimesinden oluan drtl dm motifleriyle sslenmi geni iki kuak evirir. En dta kademeli silmeli sivri kemerler yer almaktadr. Mihrabn iki yannda iki ni daha mevcuttur. Sadaki yksek bir seki zerinde be kenarl ve mukarnas kavsaral dolap nii eklinde deerlendirilmi, soldaki 1970te elden geirilirken ii svanarak basit bir ni haline getirilmitir. Ahap minber ve mezzin mahfili yenidir. D cephelerde grld gibi i meknda da duvar ve pyeler sade ta rgsyle braklm, sslemeye yer verilmemitir. Kk tutulan pencereler dtan dikdrtgen ereveli, iten sivri kemerlidir. Caminin kuzeybatsnda ykselen minare ta kaide zerinde tuladan silindirik gvdeli olup harimin iinde kalmtr. Kaln ve gdk minare 1971de yaplan mukarnas altlkl bir erefeyle ap daha dar tutulmu sivri klhl bir petee sahiptir. Erzurum Ulucamii, ilk yapld ekliyle gnmze ulaamasa da Saltuklulardan kalan iki mescidden biri olarak nemlidir. Kayseri Ulucamii gibi XII. yzylda Anadoluda yaplan ulucamilerin mihrabn bulunduu orta mekna arlk veren mimari anlay ve geometrik motifli ta sslemesiyle Trk sanatnn btnl iinde yerini almaktadr.

BBLYOGRAFYA

Mehmed Nusret, Tarihe-i Erzurum yahut Hemehrilere Armaan, stanbul 1338, s. 31-32; Abdrrahim erif Beygu, Erzurum: Tarihi, Antlar, Kitbeleri, stanbul 1936, s. 98-103; brahim Hakk Konyal, bideleri ve Kitbeleri ile Erzurum Tarihi, stanbul 1960, s. 260-269; H. F. B. Lynch, Armenia, Travels and Studies, Beirut 1965, II, 212; Doan Kuban, Anadolu Trk Mimarisinin

Kaynak ve Sorunlar, stanbul 1965, s. 128-130; Rahmi Hseyin nal, Les monuments islamiques anciens de la ville dErzurum et de sa rgion, Paris 1968, s. 28-31; a.mlf., Erzurum li Dahilindeki slami Devir Antlar zerine Bir nceleme, EFAD, VI (1974), s. 51-52; Oktay Aslanapa, Turkish Art and Architecture, London 1971, s. 102-103; a.mlf., Trk Sanat II, stanbul 1973, s. 26-28; Aptullah Kuran, Anadoluda Ahap Stunlu Seluklu Mimarisi, Malazgirt Armaan, Ankara 1972, s. 183-185; Zeki Baar, Tarih Boyunca eitli Hizmetleriyle Camilerimiz, Ankara 1977, s. 131-142; C. F. Ritter, A Wooden Dome in Turkey, OArt., XV (1969), s. 113-115; Rhan Ark, Erzurumda ki Cami, VD, sy. 8 (1969), s. 149-159; Halit Karamaaral, Erzurum Ulu Camii, A lhiyat Fakltesi Yllk Aratrmalar Dergisi, III, Ankara 1981, s. 137-177; Hseyin Yurtta, Erzurum Ulu Camiine Ait Yeni Bir Kitabe ve Yap Hakknda Baz Dnceler, Atatrk niversitesi Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi, sy. 17, Erzurum 2001, s. 191-207. Abdsselm Uluam Harput Ulucamii. Harput i kalesinde bulunmaktadr. Duvarnda yer alan ve vergiyle ilgili bir ferman olan kitbeye gre 541 (1146) ylnda Artuklu Hkmdar Fahreddin Karaarslan tarafndan veya bundan bir sre nce yaptrld kabul edilmektedir. Mimari zelliklerine gre minare ile evresini muhtemelen 515ten (1121) nce Belek b. Behrm b. Artuk yaptrm, ndeki harim blm XII. yzyln ortalarnda ilve edilmitir. 1899 ve 1905te tamir edilen cami, 1964-1967 arasnda ve 2000li yllarda Vakflar Genel Mdrl tarafndan yeniden elden geirilmitir. Yap revakl-eyvanl dzende kk bir avluya sahiptir. Baz blmlerinde kesme ta, duvarlarda moloz ta, destek ve rt sisteminde tula kullanlmtr. Ana cephe niteliindeki bat duvarnda bugnk eklini son tamirde alan sivri kemerli takap ile minare kaidesini gsteren kemer akl yer almaktadr. Caminin gney cephesinde harimi aydnlatan drt pencere kaldrlm, dou kesindeki kap haline getirilmitir. Destek kulesi eklinde da taan mihrap nii yerini korumaktadr. Minare kapsnn karsndaki dou kaps da sivri kemerli, dikdrtgen ereveli basit bir mimariyle ele alnmtr. avluya uzak kalan harim blm cephede duvarlarn st seviyesinde alan on bir mazgal pencereyle aydnlatlmtr. Douda ve batdaki kaplardan avlulu blme geilmektedir. Harime kadar yapnn d duvarlar boyunca uzanan dikdrtgen meknlarla avluyu taraftan eviren revaklar mevcuttur. Revaklarn kesitii ksmlar iki eyvan eklinde deerlendirilmitir. Meknlarn tamam beik tonozlarla rtldr. Avlunun kuzeyindeki kemerler arasnda kf hatla yazlm Fahreddin Karaarslana ait kitbe bulunmaktadr. Gneyde son cemaat yeri niteliindeki blme alt kemer aklyla geilmektedir. Enine tek beik tonozla rtlen bu meknda yarm daire planl, dilimli kemerli bir alnlkla istiridye yivli kavsaraya sahip al bir mihrap nii yer almaktadr. Duvarn iki yanndan iki kapyla girilen, yatk dikdrtgen planl harim blm mihraba paralel iki neften meydana gelmektedir. Mihrap n 8 m. apnda bir kubbe ile, dier ksmlar beik tonozla rtlmtr. kinci nefin mihrap aksndaki orta blm aynal tonozu son tamirde kaldrlmtr. taraftan kemerlerle desteklenen pandantif geili kubbe spiral biimde dizilen tulalarla rlmtr. Caminin asl mihrab derin bir ni zerine kesme ta kaplamayla elde edilmi olup sivri kemerli ve basit geometrik motifli sslemelidir. Caminin, abanoz aacndan kndekr tekniiyle yaplan ve Kazvinli smil olu Eb Sadin eseri olan 582 (1186)

tarihli minberi bugn Harput Kurunlu (Sre Hatun) Camiinde bulunmaktadr. Caminin kuzeybatsnda yer alan ve kare bir kaide ile silindirik gvdeden meydana gelen minare douya doru eilmitir. Meandr motifiyle sslenen kesme ta kaide caminin bat duvarna bititirilmi, bu sslemenin grlebilmesi iin geni bir kemerle n ak tutulmutur. Minareye cami iinden ve sonradan yaplan bir merdivenle klmaktadr. Tula rgl kaln silindirik gvdenin kalan ksmnda meandr, dairesel motifler ve altgen yldzlardan oluan ssleme kua mevcuttur. Minarenin erefesi sslemesizdir, petek ksm gvdeye gre incedir. Harput Ulucamiinin kk i avlulu plan Eski Malatya Ulucamiini hatrlatsa da yapnn iki ayr planlamayla ekillendii dnlebilir. Tamirler srasnda avlu etrafndaki meknlarda ortaya kan ocak nilerinden bu ksmn belki de bir medrese eklinde planlanm olabilecei ve Artuklu mimari anlayyla mihrap n kubbeli bir harim eklenerek ulucami haline getirildii tahmin edilebilir. Kaln silindirik gvdeli tula minaresi de enine blmlenmi sslemeleriyle, Gneydou Anadolu ve Kuzey Irak blgesinde XII-XIII. yzyllarda yaplan Seluklu dnemi minarelerinin ncs durumundadr.

BBLYOGRAFYA

Max van Berchem, Arabische Inschriften aus Armenien und Diyarbekr, Gttingen 1907, s. 18; Gabriel, Voyages, s. 258-259; shak Sungurolu, Harput Yollarnda, stanbul 1958, I, 306; Nureddin Ardolu, Harput Tarihi, stanbul 1964, s. 45-46; a.mlf., Harput Artukoullarna Ait Kitabeler, TM, VI (1939), s. 41-42; Doan Kuban, Anadolu Trk Mimarisinin Kaynak ve Sorunlar, stanbul 1965, s. 126-128; Oktay Aslanapa, Trk Sanat II, stanbul 1973, s. 10-13; Ara Altun, Anadoluda Artuklu Devri Trk Mimarisinin Gelimesi, stanbul 1978, s. 27-43, 269-270; a.mlf., Harput Ulu Camiinin Durumu, STY, V (1973), s. 79-94; mr Bakrer, Harput Ulu Camii Minaresi, Bedrettin Cmerte Armaan, Ankara 1980, s. 375-395; Aynur Durukan, Harput Ulu Camiinin Dndrdkleri, Dn ve Bugnyle Harput: Sempozyum, 24-27 Eyll 1998-Elaz (haz. Fikret Karaman), Elaz 1999, I, 305-337; M. Zeki Oral, Anadoluda Sanat Deeri Olan Ahap Minberler, Kitabeleri ve Tariheleri, VD, sy. 5 (1962), s. 35-38; a.mlf., Harput Ulu Cami Duvarndaki Vergi Kitbesi, TTK Bildiriler, VI (1967), s. 140-145; lhan Akay, Ulu Cami, Yeni Frat, sy. 35, Ankara 1967, s. 28-30; Muhammed Beir Aan, Harput Ulu Cami Minberi, Frat niversitesi Dergisi (Sosyal Bilimler), I/2, Elaz 1987, s. 29-45. Abdsselm Uluam Harran Ulucamii. Gnmze sadece minarenin bir ksm ile harime ait temelleri ulaan caminin yerinde daha nce Ay Mbedinin (Sin Tapna) bulunduu bilinmektedir. ehrin Hz. mer dneminde 19 (640) ylnda yz b. Ganm tarafndan fethedilmesinin ardndan camiye dntrlen yap Firdevs Camii olarak da anlmtr. Halife II. Mervn zamannda onarm geiren ve artan mslman nfusun ihtiyacn

karlayacak ekilde bytlen caminin minaresi de muhtemelen bu tamirat esnasnda eklenmitir. Ayrca ehri egemenlik alanna katan Zeng Sultan Nreddin Mahmud camiyi geniletmi ve sslemelerini yeniletmitir. Bu tamirin tamamlanmasna iaret eden 570 (1174) tarihli kitbe revak ksmndaki bir stun balna ilenmitir. eitli zamanlarda yaplan kazlar sonucunda yapnn revakl avlusu ile birlikte 104 107 m. ebadnda kareye yakn bir plan olduu anlalmtr. Kazlar srasnda yapnn girilerinde Nabonid dneminden (m.. V. yzyl) kalma, ay tanrs Sin ile gne tanrs amas temsil ettii kabul edilen rlyeflere rastlanmtr. Mihraba paralel drt neften meydana geldii anlalan yapda nefleri ayran kemerlerin farkl tarzda tayclara sahip bulunduu grlmektedir. Birinci ve ikinci nefler slp birlii iindedir. lk iki nefin st rtleri dierlerine gre daha aadadr. Bu iki nef arasndaki asma dal ve yaprakl motiflerle ssl stunlar gnmzde anlurfa Mzesindedir. Bundan dolay yapnn ilk bata iki nefli olarak tasarland tahmin edilmektedir. nc nefte ift stun ve keli tayclar atlamal biimde ele alnmtr. Drdnc nefte dierlerinden farkl bir demenin kullanlmas, Nreddin Mahmudun burada geniletme yaptrdn dndrmektedir. Revakl avluyu harime balayan orta akstaki kap zerinde bidev bir kemer yer almaktadr. Mihrab giri aksna gre batya kaym olan yapda harime geii salayan n merdivenli toplam on dokuz kapnn varl anlalmaktadr. Mihrabn yanndaki kap kble duvarna bitiik odalarla balantldr. Nreddin Mahmudun yaptrd revakl avlu ortasnda Anadolunun en eski adrvan saylan sekizgen planl, fskyeli havuzlu bir adrvan mevcuttur. Havuzun kelerindeki stunlarn kaide izleri evvelce stnn rtl olduunu gstermektedir. Avlunun dou ve kuzey duvarlar dnda tesbit edilen tula duvarl kk odalardan meydana gelen yap herhalde medresedir. Caminin kuzey duvarna bitiik durumda Halife II. Mervnn yaptrd dnlen minare bulunmaktadr. 5,20 5,20 m. lsnde kesme tatan kare gvdeli minarenin ykseklii 33 metredir ve erefeden yukars ykktr, st ksmdaki 11 metrelik blm tuladan yaplmtr.

BBLYOGRAFYA

Ramazan een, Harran Tarihi, Ankara 1993, s. 41-42; Ylmaz nge, Trk Mimarisinde Seluklu ve Osmanl Dnemlerinde Su Yaplar, Ankara 1997, s. 80-81. smail Orman Hasankeyf Ulucamii. Hasankeyf Kalesinin kuzeybatsnda evreye hkim bir tepe zerindedir. Birka kitbesi bulunmasna ramen ne zaman yapld kesin olarak bilinmemektedir. 724 (1324) ve 907 (15011502) yllarnda Eyybler ve Akkoyunlular tarafndan tamir edilip geniletilmitir. Ayn zellikteki yaplarla karlatrlarak XII. yzylda Artuklular dneminde ina edildii sylenebilir. Yap bir hayli deiiklik geirmi olup bugn terkedilmi durumdadr. Cami yamuk planl bir avlunun gneyinde kurulmutur. Arazinin meylinden dolay terasla ykseltilen avluya douda ve

batdaki kaplardan girilmektedir. Dou kapsnn nnde drt ayak ve kemer zerine oturan, gnmzde kubbesi ykk bir n giri yer almaktadr. Altnda sarnca inen kemerli merdiven vardr. Muntazam ta demeli avlu antik dnemden bir tapnaa aittir. Ortasnda bir havuzla su kuyusu mevcuttur. Yapya derin bir eyvandan geilmektedir. Harim ksm kubbeli orta meknla dikdrtgen planl yan blmlerden meydana gelmektedir. Kuzey-gney dorultusunda uzanan, ortas takviye kemerli eyvan ve beik tonozla rtlmtr. Batda iki ni arasnda satranl kf ile ta zerine yazlm Ali ad okunmaktadr. Buradan daha dar bir kemerle harim blmne geilir. Kapnn iki yanndaki byk boyutlu kalem ii Allah-Muhammed isimleri tamirler srasnda yazlmtr. Kap kemerinin zeri bitki motifleriyle sslenmitir. Eyvan kemeri iinde mermere kazlm satrlk tamir kitbesi vardr. Kapnn zeri mahfil olarak dzenlenmitir. Kare eklindeki mihrap n mekn tromplara geilen bask bir kubbeyle rtldr. Kubbe sekizgen kasnak zerinde sekiz dilimlidir. Mukarnas balkl iki stuneyle snrlanan mihrap nii mukarnasl bir kavsarayla talandrlmtr. Kavsaray evreleyen sivri kemer kubbe eteine kadar ykselmektedir. Mihrab snrlayan geni kuakta sath mukarnas dizileri ilenmitir. Caminin ahap minberi bugn Mardin Mzesinde bulunmaktadr. Kubbeli meknn iki yannda uzanan blmler farkl kalnlk ve genilikteki takviye kemerleriyle orantsz bir plan arzeder. Mimarinin ekillenmesinde yerli gelenekle iklimin byk etkisi olmutur. Kble duvarnda mihrap niiyle sonradan kapatlan tek pencere dnda aklk yoktur. Harimin bat kanad kk bir eyvanla irtibatlandrlmtr. Ayrca kuzey duvarna bitien minare kaidesiyle batsnda kare planl bir oda yer almaktadr. mekn batdaki mazgal pencereyle aydnlatlmtr. Caminin eyvanla bir T oluturan ilk harim blmnde dklen svann altnda kesme ta malzeme kullanld grlmektedir. Ek meknlar eviren duvarlar moloz tala rlm, caminin tamam kaln har tabakasyla svanmtr. Vaktiyle kemer ayaklar boyunca uzanan kitbe kuandan baz harflerle izleri kalmtr. Dou kanadn kuzey duvarna bititirilen dikdrtgen blm iki mihrap niiyle ikinci bir harim eklinde deerlendirilmitir. Doudaki takviye kemeri, giriteki byk eyvan kemeriyle baz kap ve pencere aklklar son tamirde ekillenmitir. kinci harimden kk bir eyvanla avluya geilmektedir. ki eyvan arasnda ortadaki duvar sonradan kaldrlan ve avluya drt pencereyle alan bir oturma mekn mevcuttur. Minarenin moloz ta kare kaidesine dardan merdivenle klmaktadr. Esas giri kaps zerinde yer alan ve izlerinden srl tula sslemeli olduu anlalan silindirik gvdeli tula minare yklmtr. Kaidenin avluya bakan cephesinde, Eyyb tamiri srasnda yazlan rgl iekli kf kitbe kua ile Bursa Kemerinin iki yannda al zerine ilenmi bitki sslemeleri vardr. Kemer iinde iki satrlk nesih kitbede 724 (1324) tarihi okunmaktadr. Yapnn d duvarlarnda slm ncesi dneme ait bezemeli devirme malzemelerle ou okunamayan slm kitbe paralar kullanlmtr. Gney cephesi duvar altndaki maara ve medrese hcreleriyle hareketli bir grne sahiptir. Hasankeyf Ulucamii karanlkta kalan tarihi, dzensiz plan ve kalitesiz malzemeyle yaplan kt onarmlarna ramen son zamanlara kadar kullanld iin gnmze salam biimde gelmitir. Tatan kare kaideli, frze srl, silindirik gvdeli minare tipiyle Cizre ve Musul ulucamileri, sa rgs eklinde aa sarkan mukarnasl kavsaralaryla Kuzey Irak blgesi yaplarna benzemektedir.

BBLYOGRAFYA

Gabriel, Voyages, s. 61; Ali Klc, Hasankeyf Vakf Eserleri, V. Vakf Haftas: Restorasyon ve Vakflarn Ekonomik ve Sosyal Etkileri Semineri (7-13 Aralk 1987), Ankara 1987, s. 161; Hseyin Yurtta, Hasankeyfte Artuklu, Eyyb, Akkoyunlu ve Osmanl Dnemi Mimar Eserleri, Trkler (nr. Hasan Celal Gzel v.dr.), Ankara 2002, VIII, 100-113; M. Olu Ark, Hasankeyf: Dnyann Bulutuu ehir, Ankara 2003, s. 114-118. Abdsselm Uluam Isparta Ulucamii (Kutlu Bey Camii). l merkezinde hkmet konann hemen yan banda yer almakta, bnisi ve Ispartann ilk Osmanl idarecisi olan Kutlu Beyin adyla da anlmaktadr. 833 (1429) ylnda ina edilen ilk yap 1899da yktrlm ve yerine 1902 ylnda tamamlanan yeni bir cami yaptrlm, 1914 depreminde bu yapnn da yklmas zerine 1922de bugnk cami ina edilmitir. Tek erefeli minaresi 1931 ylnda Vakflar daresi tarafndan yeniden yaptrlm ve 1990-1992 yllarnda onarm grmtr. Kutlu Beyin camiyi yaptrd yerde bir Seluklu yaps bulunduu tahmin edilmekte, Bczde Sleyman bunun 478 (1085-86), Osman Turan ise 699 (1299) tarihli olduunu sylemektedir. Asl cami hakknda fazla bilgi yoktur. Bczde tarafndan 1908de yaplan bir almadan yap hakknda baz bilgiler elde edilmektedir. Buna gre ilk yapnn zerinin toprak damla rtld ve tuladan iki erefeli bir minaresinin bulunduu anlalmaktadr. 1899 ylnda mihrap tarafndaki ryen birka direin yenilenmesi iin dam aldnda ahap direklerinin ounun rd grlm, bunun zerine dnemin Isparta mutasarrf zmitli Hseyin Hsn Paa tarafndan caminin yktrlp II. Abdlhamidin tahta knn yirmi beinci yl htrasna Ayasofyaya benzer kgir ve ok kubbeli olarak yeniden yaplmasna karar verilmitir. Halktan toplanan 500 ksur lira ile, Hamidiye adnn konmas iin izin alnp yenisinin inasna balanmtr. Ot ta denilen tatan stunlar, kfeki tandan beden duvarlar ile cami iki ylda yaplarak 1320 Ramazannda (Aralk 1902) ibadete almtr. Padiah tarafndan verilen parayla ikinci minarenin inasna kadar ulucami diye anlmas ve daha sonra ilk kurucusu Kutlu Beyin adnn da eklenmesiyle Kutlu-Hamid eklinde adlandrlmas kararlatrlmtr. Caminin mimar Yanko Efendidir. 1914 depreminde byk hasar gren cami yklarak eski temelleri zerine kfeki tandan yine ok kubbeli olarak 1922de tekrar ina edilmitir. Cami iinde bulunan aa stunlar Stler ilesinin mehur Tota ormanlarndan getirilmitir. Dikdrtgen planl caminin iki sra sivri kemerli pencereleri vardr. Yapnn dou, bat ve kuzey cephelerinde dz atkl dikdrtgen eklindeki giriler sivri kemerli alnla sahiptir ve buraya yksek tutulmu birer takap grnts verilmitir. Ta ksmlarnda palmet eridiyle evrelenmi gen alnlklar, yanlarda ise ta silmeli bir ereve oluturulmutur. Caminin zeri, ortadan drt stuna oturan sivri kemerler stnde pandantiflerle geii salanan yksek kasnakl ve pencereli merkez bir kubbe ile rtldr. Ana kubbenin drt yannda birer oval kubbe, kelerde ise birer kk kubbe bulunmaktadr. Kuzey ynnde genileyen yapda bu blm yine ayn ekilde ortada oval iki, yanlarda birer kk kubbe ile rtlmtr. Sivri kemerli bir kavsaraya sahip mihrabn ii empire

stilinde yaldzl al kabartma motiflerle sslenmitir. Mihrab dikdrtgen bordr halinde epeevre dolaan kuak yazsnda cel sls hatla yetl-krs yazl olup hattat Bekta Mehmed Hilmi Efendidir. Yuvarlak kemerli bir kaps olan minber kesme tatan yaplmtr, her iki yannda empire slbunda eitli kabartmalar mevcuttur. Kuzeydeki ana giriin hemen stnde yer alan kadnlar mahfili tamamen ahaptr. Harimin stn rten kubbelerin i ksmlar akantus yapraklar ile bezenmitir. Ana kubbeyi dairev bir kuak eklinde cel sls hatla yetl-krs evrelemektedir. Kalem ii ssleme ve yazlarn tamam caminin 1990daki en son restorasyonundan kalmadr. Stun balklar al kabartmalarla bezenmi olup stunlarda mermer havas veren yal boya kullanlmtr. Minare caminin kuzeybat cephesinde binadan bamszdr. Sekizgen kaideli, onaltgen gvdeli minarenin kaide ksmnda yer yer sra tula hatll bir yzey ve devirme bir balk gze arpmaktadr. Kesme tatan yaplan minarenin erefe alt mukarnasldr. Korkuluklarda geometrik sslemeli gzel bir ta iilii vardr. Klh kurun kaplamaldr. Avlunun kuzeydousundaki oyma tal, mavi fayans kapl adrvan yenidir.

BBLYOGRAFYA

BA, Cevdet-Evkaf, nr. 10081; Isparta Mftl Arivi, Camiler Dosyas; J. von Hammer-Purgstall, Osmanl Devleti Tarihi (trc. Mmin evik - Erol Kl), stanbul 1983, I, 181; smail Hakk [Uzunarl], Kitbeler, II, stanbul 1347/ 1929, s. 217; Nuri Katrcolu, Btn Isparta, Ankara 1958, s. 18; Bczade Sleyman Sami, Kuruluundan Bugne Kadar Isparta Tarihi (s.nr. Suat Seren), stanbul 1983, s. 73-76; Osman Turan, Seluklular Zamannda Trkiye, stanbul 1996, s. 267; brahim Yldrm, Anadolu Seluklular, Hamitoullar ve Osmanl Dnemi Isparta Camileri (yksek lisans tezi, 1999), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 51-55; Bozkurt Ersoy, Isparta Camileri, Kltr ve Sanat, sy. 22, Ankara 1994, s. 14. brahim Yldrm Kayseri Ulucamii. XII. yzyln ortalarna doru ina edilen Dnimendli camii (bk. DNMENDLLER [Mimari]). Kzltepe Ulucamii. Eski ad Dneysir olan Kzltepede yer almaktadr. Kitbesine gre Mardin Artuklularndan Yavlak (Yoluk) Arslan (1184-1200) tarafndan yaptrlmaya balanm, onun lm zerine kardei EblFeth Artuk Arslan tarafndan 601 (1204-1205) ylnda tamamlanmtr. XIX. yzylda yeni yerleim merkezi Kohisarn uzanda kaldndan terkedilmi, zamanla duvar talar sklerek yakndaki kylere gtrlm, XX. yzyla harabe halinde gelmitir. Vakflar Genel Mdrlnn 1967-1976 yllarnda tamir ettirdii harim ksm byk lde kurtarlm, ancak avlu etrafndaki yaplarla kaz srasnda ortaya karlan minarelerin kaideleri temel seviyesinde braklmtr.

Yapnn duvar ve destek elemanlarnda kesme ta, rt sisteminde tula kullanlmtr. Harimin iki buuk kat geniliindeki dikdrtgen avluya be kapdan girilmektedir. Bitki motifi ereveleriyle dou kaps tamir ncesine kadar ulaabilmise de bat kaps tamamyla tahrip edilmitir. Dier kapdan nce avlu etrafndaki meknlara, ardndan avluya geilmektedir. Harimin kuzey duvarndaki izlerden avluyu eviren meknlarn iki katl olduu, bu meknlarn medrese veya han eklinde kullanld tahmin edilmektedir; gnmze kadar temeller ve kuzeybatda ikinci kata klan merdivenin iki basama gelebilmitir. Kelerde kare kesitli iki minare kaidesi mevcuttur. Avlunun ortasndaki havuz veya adrvandan da hibir iz kalmamtr. Avlunun d duvarlar kuzeyden alt, dier yanlardan drder payanda ile desteklenmi, ayn sistem harim ksmnda devam ettirilerek yapya bir kale grnm verilmitir. Caminin avluya bakan cephesi yedi kap ve iki mihrap niiyle hareketlendirilmitir. Kuzeydou kesinde avluyla ilikili duvar izleri ve stten cami mahfiline balanan bir kap bulunmaktadr. Kaval silmeli dikdrtgen bir ereve iinde yer alan takap, iki renkli tala dokuz dilimli kemer bata olmak zere deiik formlarda ilenmi kemer sistemleriyle donatlmtr. Eski resimlerinde i kemerle kapnn dz atk ta arasnda grlen rgl kf kitbenin paralar bugn kaybolmutur. Takapnn iki yanndaki mihraplardan batdaki mukarnas balkl stuneli ve mukarnas kavsaral, doudaki sade ve sslemesizdir; etraf ise yuvarlak gemelerle sslenmitir. Yan kaplar arasndaki boluklarda kemer seviyesine kadar ykselen ve stte dml rozet yapan antrlak motifli bezemeler mevcuttur. Ayrca mihrap nileriyle kap kemerleri arasna sekizgen yldz formlu kabartma rozetler ilenmitir. Yan kaplar yuvarlak gemeli sslemelerle evrelenmitir ve sivri kemerlere sahiptir. Mihrap nilerinin yanndaki kaplarn kemerleri dilimli olarak dzenlenmi, yapnn dou ve bat cepheleri de sslemesiz olup er duvar payandas ile desteklenmitir. Kble duvarnda dokuz destek payandas ile mihrap n kubbeli meknn iki yanndan harime geilen birer kap bulunmaktadr. Kuzeydeki kapda olduu gibi etraf silmelerle evrilen ve yuvarlak geme motifleriyle sslenen bu kaplar onarmdan nce tala rlerek, onarmdan sonra da demir parmaklklarla geie kapatlmtr. Harim yan cephelerden er, kble duvarndan drt pencereyle aydnlatlmaktadr. Harim mekn, ta rgl iki pye dizisi ve sivri kemerlerle mihraba paralel nefe ayrlm, zeri beik tonozla rtlmtr. Mihrap nnde iki nefi kesen yksek kasnakl oval bir kubbe yer almaktadr. dilimli ve mukarnas dolgulu, deiik sslemelere sahip, sivri kemerli tromplarn zerinde kubbe geiini onaltgene tamamlayan yine mukarnas dizili ke elemanlar mevcuttur. Kubbe eteinde bir dizi, kasnakta ise drt pencere almtr. Byk blm yklan kubbe ve tonozlar restorasyonda tamamlanmtr. Zengin sslemeli ta mihrabn etraf tromplara kadar ykselen kaval silmelerle evrilip kademeli kuaklarla sarlmtr. Benzeri olmayan bu ok nl mihrap nie doru daralan iki kademeli stune ve kemerlerle hareketlendirilmitir. Mukarnas balkl stunelerin st ksmlarnda nesihle yazlm yet kitbeleri, altta geometrik rg motifleri yer almaktadr. Etraf kaval silmelerle evrilen yarm daire planl mihrap niinin alt blmnde yldzlardan kan geme motifli geometrik kompozisyon hkimdir. st blmn ortasnda kaval silmeyle yuvarlak kemerli sath bir ni daha meydana getirilmitir. Drt tarafta kitbe kua, iki yannda geometrik motifli geni dikdrtgen ereve bulunan sath niin iine burmal stuneli yeni bir ni ilenmitir. Ortada zincirle aslm bir kandil motifi vardr. Aradaki boluklar ince ilemeli bitki motifleri ve rozetlerle dolgulanmtr. Niin zerini istiridye yivli bir kavsara evirmektedir.

Yedi dilimli d kemerde tarih kitbesi mevcuttur. Diyarbakr ve Mardin ulucamilerinde grlen iki katl revakl avlulu dzenleme Kzltepe Ulucamiinde de gerekletirilmitir. Takaps, mihrap n kubbesi ve zengin sslemeli mihrab ile orta mekna dikkati ekme abasna ramen harimdeki mekn btnl bozulmamtr. Ayrca avlunun iki kesinden ykselen ifte minaresiyle kubbe ve kasnandaki aydnlatma sistemi Osmanl sanatndaki klasik uygulamaya bir basamak tekil etmektedir.

BBLYOGRAFYA

J. de Thvenot, Suite du voyage de Levant, Paris 1674, s. 89-90; Gabriel, Voyages, s. 46-52; a.mlf., Dunaysir, AI, IV (1937), s. 352-368; Oktay Aslanapa, Turkish Art and Architecture, London 1971, s. 97-98; a.mlf., Trk Sanat II, stanbul 1973, s. 14-16; mr Bakrer, On ve Ondrdnc Yzyllarda Anadolu Mihrablar, Ankara 1976, s. 129-132; Ara Altun, Anadoluda Artuklu Devri Trk Mimarisinin Gelimesi, stanbul 1978, s. 79-99, 271-272; brahim Artuk, Dunaysrda Artukoullarnn Ulu Camii, TTK Belleten, X/37 (1946), s. 167-169. Abdsselm Uluam Konya Ulucamii (bk. ALEDDN CAM) Kre Ulucamii. Kastamonunun Kre ilesinde yer alr. Cmi-i Kebr mahallesindeki caminin (Hoca emseddin Camii) 870 (1465-66) tarihli vakfiyesinden Hoca emseddin tarafndan bu tarihten nce yaptrld anlalmaktadr. 1950 ylnda tamir grmtr. Kesme tala ina edilen yap dikine dikdrtgen planl olup nnde birimli bir son cemaat yeri vardr. Orta aksta bulunan byk sivri kemer altnda yay kemerli kap akl ile ieri geilmektedir. Yanlarda sivri kemerli alnlk altnda dikdrtgen aklkl, stte yuvarlak kemerli aklkl pencereler mevcuttur. Son cemaat yerinin stn rten kubbeler pandantiflidir ve sekizgen kasnak zerine oturtulmutur. Harime geii salayan kap yzeysel mukarnasl bir yamak altnda yay kemerli aklkldr. Kemer zerinde silmelerle oluturulan bir kelik dzenlemesi vardr. Ahap kap kanatlar aynaldr. st aynada iki satr halinde kitbe, orta aynada sekizgenlerden meydana gelen bir kompozisyon, alt aynada yldzdan gelien kompozisyon bulunmaktadr. st aynann stnde ve altnda kf yazlar, dier kuaklarda yldzdan gelien bir bordr yer almaktadr. Usta kitbesinden Muharrem 878de (Haziran 1473) Abdullah olu lyas tarafndan yapld anlalmaktadr. Kapnn iki yannda al sslemeli duvarda yarm daire nili birer mihrbiye ve sivri kemerli alnlkl dikdrtgen aklkl birer pencere grlr. Son cemaat yerindeki ahap korkuluklar ilk yapmdan kalmtr.

Harim, geni ve yksek tutulan orta aksta kare kesitli drt pyeye oturan sivri kemerlerin tad, prizmatik genlerle geii salanan sekizgen kasnakl kubbeyle rtldr. Mihrap nndeki ve kuzeydeki kubbenin kasnaklar da prizmatik genlerle dolguludur. Orta aksn iki yannda bulunan alanlar daha alak tutulmu olup dz rtldr. ift sra pencereyle aydnlanan harimde alt sra pencereler sivri kemerli alnlkl ve dikdrtgen aklkl, st sra pencereler yuvarlak kemerli aklkldr. Harimin kuzeyinde yer alan ve ge dnemde yenilenmi olan ahap mahfile iki yandan merdivenle ulalmaktadr. Yanlarda ta konsollara, ortada drt stuna oturan mahfil ne doru bir kma yapmaktadr. Be kenarl bir ni biiminde dzenlenen mihrap, nisbetleri bozuk ve olduka sivri bir yamak kemerine sahiptir. Mihrap niinin stnde yldzdan gelien girift bir kompozisyon bulunmaktadr. Mihrabn solunda deiik levhalardan meydana gelen bir ini dzenleme grlr. Yazl, geometrik ve bitkisel sslemeli ini karolarn yan sra ortada asl kompozisyonu oluturan Kbe tasvirli pano yer almaktadr. zerindeki kitbeden inilerin 1087 (1676) ylnda Hseyin elebi b. el-Hc Mustafa Kreci tarafndan Nakka Mstecabzde Sleyman Erefye yaptrld anlalmaktadr. Ahap minberin kaps ve dou cephesi zengin bir iilie sahiptir. Dilimli kemerli kk ksm ve bat cephesi sslemesizdir. Geometrik sslemelerin esas alnd minberde bitkisel sslemeler ve yaz da bulunmaktadr. Yuvarlak kemerli kap akl zerinde ortas yazl, etraf bitkisel dekorlu yksek bir tepelik vardr. Kapnn nnde be kenarl, dilimli kemerli ve rm sslemeli bir tabure ilk basama oluturmaktadr. Kap kanatlar ve evresi geometrik dzende ele alnmtr. Drde blmlenmi kanatlarda stten ikinci srada kitbe grlmekte, kap bingisi zerinde de bitkisel sslemeler ve mhr-i Sleyman bulunmaktadr. Yan aynada farkl yldzlardan oluan geometrik kompozisyonlar, ortadaki panonun etrafnda kvrk dall rmli bir bordr yer almaktadr. stteki gen blmn ortasnda tepelikteki yaznn bir benzeri mevcuttur. Dilimli kemerli gei aklnn etrafnda ve zerinde rmli kompozisyon devam etmektedir. stte iki satr halinde dzenlenmi bir kitbe vardr. Yapnn bat kesinde beden duvar zerinde ykselen minareye harimin iinden ulalmaktadr. Kesme tatan olan minare kare kaide zerinde silindirik gvdeli, tek erefeli ve kurun klhldr. Pabuluktaki prizmatik genler zerinde bir silme, erefe altnda mukarnas dolgu, geometrik bordr ve iri bir kaval silme bulunmakta, korkuluklarda yldzlardan meydana gelen bir dzenleme grlmektedir.

BBLYOGRAFYA

Mehmet Behcet, Kastamonu sr- Kadmesi, stanbul 1341, s. 81; Ahmet Gkolu, PaphlagoniaGayrimenkul Eski Eserleri ve Arkeolojisi, Kastamonu 1952, s. 235-238; Ayverdi, Osmanl Mimrsi IV, s. 808-813; Sedat Bayrakal, Erken Dnem Osmanl Minberleri, stanbul 2008, s. 108-116. Ahmet Vefa obanolu Ktahya Ulucamii. Ktahya ehir merkezindeki Gazikemal mahallesinde Vcidiye Medresesiyle (Ktahya Mzesi) II.

Ykub elebi maret Mescidi (Eski Vahd Paa l Halk Ktphanesi) arasnda yer almaktadr. Yapnn ina tarihi kesin ekilde bilinmemekle birlikte ariv kaytlar, onarm kitbeleri ve eitli kaynaklar nda ilk inasnn Yldrm Bayezid devrinde (1389-1402) gerekletirildii kabul edilmekte, Ftih Sultan Mehmed devrinde dzenlenen vakfiyesinden yapnn Ankara Savandan (1402) sonra Yldrm Bayezidin olu Ms elebi tarafndan 813te (1410) tamamlatld anlalmaktadr. Eserin Ktahya Evkaf Defterinde Yldrm Bayezid Han Camii adyla vakf kaydna rastlanmaktadr. na kitbesi bulunmayan camide drd onarm kitbesi olmak zere alt adet kitbe mevcuttur. Yapnn en eski kitbesi minare kaidesindeki 961 (1554) tarihli onarm kitbesidir ve minarenin camiye ilve edildii bilgisini iermektedir. Evliya elebi Seyahatnmede caminin bu dnemde Mimar Sinan tarafndan tamir edildiini belirtmektedir. Cami 1805, 1808 ve 1812 yllarnda onarm geirmi, yap son eklini II. Abdlhamid dneminde gerekletirilen onarm srasnda almtr. 1888de balayp 1893te tamamlanan bu byk onarm srasnda duvarlar temellere kadar yklp yeniden kesme tatan yaplmtr. Aizanoi Antik kentinden (avdarhisar) getirilen stunlar ve mermer plakalar yapda kullanlm ve cami kubbeli ekilde yeniden ina edilmitir. Ulucami 1961 ve 1962de basit onarmlar geirmitir. Cami, ortalama 45 25 metrelik bir oturum alanyla Ktahyann en geni i hacmine sahip camisidir. Bugnk haliyle dikdrtgen eklindeki harim mekn iki byk merkez kubbe, alt yarm kubbe ve kelerde drt kk kubbeden meydana gelen bir st rt sistemine sahiptir. Kuzeyinde be blml son cemaat yeri vardr. Dou, bat ve kuzey cephelerinde adet girii bulunan cami avlusuz olup kuzeydou kesinde bir minaresi mevcuttur. Gney ve batsn kaplayan geni hazre yakn zamanda kaldrlm, evre duvar iine alnm bo bir alan haline getirilmitir. Dou ve bat cephe dzenleri yapnn dousundaki Vcidiye Medresesine temas etmemesi iin atlan pah dnda simetrik bir dzen gsterir. Her iki cephe iki sra pencere dzenine sahiptir ve dardan er payanda ile desteklenmitir. Bu cephelerdeki yan giriler baldaken formunda tasarmlar ile vurgulanmtr. Mihrap duvarnda da iki sra pencere dzeni grlmektedir. Mihrap nii okgen bir cephe ve piramidal rtsyle dardan alglanabilmektedir. Caminin son cemaat yerinin bat tarafndaki bir blm XIX. yzylda kapatlarak Vahd Paa Ktphanesi eklinde dzenlenmitir. Bu ktphane ile birlikte son cemaat yeri drt mermer stunla be birime ayrlmtr. Ortada bir kubbe, yanlarda birbirine eit olmayan aynal tonozlarn rtt son cemaat yeri XIX. yzylda cameknla kapatlmtr. Yapnn sivri kemerli cmle kaps zerinde iki onarm kitbesi yer almaktadr. Kubbeler, yarm kubbeler, mihrabn piramidal rts ve payandalarn nihayetlendii kuleciklerin klhlar kurun kapldr. Kubbe kasnaklarnn yuvarlak kemerli kk pencereleri vardr. Yarm kubbeler ise kubbe eteinde dalgal bir hatla nihayetlenmektedir. Dzgn kesme tala ina edilen yapda rt sistemi ve minarede tula malzeme kullanlmtr. Evliya elebi Seyahatnmesinde yapdan aa direkli bir cami olarak bahsetmektedir. Bugn dikdrtgen harim mekn, yksek kaideler zerinde iki sradan maydana gelen alt mermer stunla sahna ayrlmaktadr. Mihrap eksenindeki sahn yan sahnlara gre daha geni, kemer aklklar ise daha yksek tutulmutur. Bu haliyle caminin harim mekn geni, aydnlk ve ferah bir etkiye sahiptir. Stun balklar sade ve yastkldr. Kemerler iki renkli olup kubbelere gei pandantiflerle salanmtr. Camide kapnn eksenlerinin kesime noktasnda bir adrvan yer almakta, adrvann zerinde alt stunla tanan bir mezzin mahfili ykselmektedir. Harim meknnn kuzey duvarnda

ise boydan boya mermer stunlarla tanan mahfil kat bulunmaktadr. Mihrap, yapnn ekseninden kble ynne konumlanma prensibi gereince ksmen sola konumlandrlmtr. gen bir alnlkla talandrlan mermer mihrap mukarnas dolgulu bir kavsaraya sahiptir ve iki yandan silindirik stunelerle snrlandrlmtr. Kavsarann iki yannda dnemin beenisine gre perde motifli kalem ileri dikkat ekmektedir. Mihrabn sandaki ahap minber kndekr tekniinde geometrik bir kompozisyona sahiptir ve XV. yzyla ait olabilecei dnlmektedir. Caminin ssleme programnda zellikle st rt ve pencere evrelerinde younlaan kalem ileri dikkat ekmekte, genellikle bitkisel motiflerden meydana gelen kalem ileri devrin dekorasyon anlayn yanstmaktadr. Ktahyann nemli ini retim merkezlerinden birini tekil etmesine ramen ulucamide mihrabn sandaki drt karodan oluan Kbe tasvirli ini kompozisyonu dnda ini kullanlmamas dikkat ekicidir.

BBLYOGRAFYA

smail Hakk Uzunarl, Ktahya ehri, stanbul 1932, s. 107-108; Ayverdi, Osmanl Mimrsi I, s. 509-514; Ara Altun, Ktahyann Trk Devri Mimarisi, Ktahya: Atatrkn Doumunun 100. Ylna Armaan, stanbul 1981-82, s. 199-203; A. Osman Uysal, Germiyanoullar Beyliinin Mimari Eserleri (doktora tezi, 1990), A Sosyal Bilimler Enstits, s. 64-73; Ktahya 98 (haz. Sadk len - M. Ali Torolu), zmir 1998, s. 36-37; Cevdet Dada v.dr., Osmanl Ariv Belgelerinde Ktahya Vakflar, Ktahya 2000, II/ 2, s. 371; Mim Keml ke v.dr., Tarihin Tanklnda Evliya elebinin Ktahyas (Belgeler), stanbul 2006, s. 66. Fatma Ku Malatya Ulucamii. Eski Malatya ehri merkezinde (bugn Battalgazi ilesi) yer alan cami Anadolu Seluklu Sultan I. Aleddin Keykubad tarafndan 621de (1224) yaptrlmtr. Yapmndan ksa bir sre sonra balayan tamir ve mdahaleler sonucu caminin plan ve mimarisinde deiiklikler meydana gelmitir. 645 (1247) ve 672 (1273-74) yllarnda yapya esasl mdahalelerde bulunulmu ve kuzeyine bir blm eklenmitir. XIV. yzyln sonu ile XV. yzyln balarnda cami evresinde kaysriye denilen bir arnn ina edildii anlalmaktadr. 1902de tekrar onarm gren yap uzun sre bakmsz ve harap durumda kalm, son olarak 1960l ve 1980li yllarda tamir edilmitir. Bugnk yapda tuladan olan ksmlar ilk camiden kalm, tala yaplan blmler daha sonraki devirlerde ele alnmtr. Dikine dikdrtgen bir avlu ile bu avlunun gneyinde yer alan ve avluya byk bir sivri kemerle alan eyvana bitiik mihrap n kubbesi caminin orta eksenini oluturmaktadr. Avlu-eyvan-mihrap n kubbesinden meydana gelen orta eksenin iki yannda gnmzde mihraba paralel tonozlu nefler bulunmaktadr. Bu neflerden avlunun iki yanndakilerin ilk yapda dikine dzenlenmi revaklar eklinde ele alnm olabilecei dnlmektedir. Orta eksenin dou ynndeki nefler ortada ikier, batdakiler ortada birer pye ile desteklenmitir. Bat ynndeki

neflerin de ilk yapda doudaki nefler gibi ortada ikier pye ile desteklendii sanlmaktadr. II. zzeddin Keykvus zamannda ehbeddin lyasn Mimar Hsrev adl bir sanatkra yaptrd 1247 tarihli bat kapsnn ve bat cephesinin bu esnada bir kademe ieri alnarak yeniden ina edildii, dolaysyla bu ynde caminin kltlm olduu aratrmaclar tarafndan kabul edilmektedir. Dou kapsnn 1274 tarihli onarmda eklendii anlalmaktadr. 1960l yllarda gerekletirilen onarmda bu kap zgnln yitirmitir. 1966daki almalar esnasnda caminin gney cephesinin dou ucunda bir takap izine rastlanmtr. Zeminden 1 m. kadar ykseklikte bir paras bulunan, yaklak 6 m. geniliindeki takapnn itinal ta iilii dikkate alndnda caminin ilk yapsndan kald sylenebilir. Bu ynde yer alan medrese ile balanty bu kapnn salad veya sultana mahsus zel bir giri olabilecei dnlmtr. Revakl avluda, avluya alan eyvan kemerinde ve eyvan iinde, mihrap n kubbesinde tulalar arasnda srl tula ve ini kullanlarak zengin bir ssleme meydana getirilmitir. Eyvan kemerinin oturduu konsolda ve mihrap n kubbeli meknn kuzeyindeki Bursa kemerli ni iinde Amel Yakb b. Eb Bekir el-Benn el-Malat yazsyla ini ustasnn ad belirtilmitir. Eyvan tonozunun kubbeli ksma alan kemeri zerindeki yet kitbesi altnda ve mihrap n kubbeli mekndaki usta kitbesinde Ketebe Ahmed b. Yakb eklinde hattatn ad bulunmaktadr. Byk bir sivri kemerle kuzeydeki eyvana alan mihrap n kubbeli mekn ikier sivri kemerli aklkla yanlardaki neflerle balantldr. Kare bir alt yap zerinde dilimli yonca biiminde tromplarla geii salanan kubbe yksek tutulan ve altta sekizgen, stte onaltgen olan kasnaa oturmutur. Tromplardan itibaren tulalarn deiik dizilmesiyle zengin bir i mekn tekil edilmi, kubbe iinde srl tulalarn spiral biimde yerletirilmesiyle bu etki arttrlmtr. Kubbe ortasnda frze ve mor inilerle mhr-i Sleyman eklinde kf harflerle Muhammed ismi yer almaktadr. zgn olmayan mihrap, alnlndaki kitbeye gre 1902de yeniden yaplmtr. Kesme ta kaplamal mihrap sade ve yuvarlak kemerli, yuvarlak nilidir. 1966 yl almalar srasnda camide bulunan zengin kabartmal, bitkisel sslemeli ve mukarnasl al paralarnn ilk mihraba ait olabilecei dnlmektedir. Kndekr ve eri kesim tekniinin birlikte kullanld minber Ankara Etnografya Mzesindedir. Avluya byk bir sivri kemerle alan eyvan cephesinde frze ve patlcan moru renkte mozaik iniler geometrik gemelerden ve yldzlardan oluan sslemeler meydana getirmi, eyvan kemerinde yaz, ke stunelerde zikzak dzenlemeler yaplmtr. Eyvann arkas genlerle sonlanarak kubbeli meknla birlemektedir. Eyvan tonozu, tulalarn deiik dizilmesiyle meydana gelen ve srl tula kullanmyla teekkl eden iri geometrik ekillerle sslenmitir. Avlunun yalnzca bat tarafndaki sivri kemerli tula revaklar zgndr. Pyelerin yzeyinde ve kemer kelerinde tulalarn deiik istifiyle oluan geometrik kompozisyonlar yer alm, kemer stlerinde frze srl tulalarla rgl kf yazl panolar tekil edilmitir. Yapnn kuzeyindeki blm mihraba paralel drt nefli olarak dzenlenmi ve camiden kesme ta bir duvarla ayrlmtr. Burada yer alan ikinci mihrabn nnde biri elips biiminde iki kubbe bulunmaktadr. lk yapda avlunun kuzeye doru bir kademe daha devam ettii ve kuzeyde nefli bir dzenin, mihrap ekseninde de bir takapnn olabilecei tahmin edilmektedir. Caminin ktlesi iinde bat duvarna bitiik olan ve gnmze yalnzca gvdesi ulaan tuladan silindirik gvdeli minarenin 1224 tarihli ilk yapda m yoksa 1247 tarihli onarmda m eklendii tartmaldr.

BBLYOGRAFYA

Oktay Aslanapa, Trk Sanat II: Anadolu Seluklularndan Beylikler Devrinin Sonuna Kadar, stanbul 1973, s. 46-49; E. Baer, Notes on the Iconography of Inscriptions and Symbols in the Ulu Cami of Eski Malatya, Ars Turcica: Akten des VI. Internationalen Kongresses fr Turkische Kunst (ed. K. Kreiser), Mnchen 1987, s. 136-143; Yldz Keskin, Malatya Ulu Camiinin Asli Hali, 9. Milletleraras Trk Sanatlar Kongresi: Bildiriler, Ankara 1995, II, 365-377; Aynur Durukan, Malatya Ulucamisi-Anadoluda kinci Bir ran Camisi, Seluklu anda Anadolu Sanat (nr. Doan Kuban), stanbul 2002, s. 127; a.mlf., Eski Malatya Ulu Camii, Kltr ve Sanat, V/16, Ankara 1992, s. 7-10; M. Zeki Oral, Anadoluda Sanat Deeri Olan Ahap Minberler, Kitabeleri ve Tariheleri, VD, sy. 5 (1962), s. 49-51; Celal Yalva, Eski Malatya Ulu Camii, TY, V/323 (1966), s. 22-29; Olu Ark, Malatya Ulu Camiinin Asli Plan ve Tarihi Hakknda, VD, sy. 8 (1969), s. 141-149; Ylmaz nge, Malatya Ulu Camiinde Bulunan Al Tezyinat, nasya, sy. 6768, stanbul 1970, s. 4-5; Perin Topalolu - Bnyamin Uyar, Eski Malatya Ulu Camii, Rlve ve Restorasyon Dergisi, sy. 5, Ankara 1983, s. 125-133. Ahmet Vefa obanolu

Manisa Ulucamii. Cami, medrese, trbe, hamam ve eme birimlerini ieren bir klliye programnda ina edilen yaplar Saruhanoullarndan Muzafferddin shak elebi tarafndan yaptrlmtr. Cami 768 (1366), medrese 780 (1378) tarihlidir. Medresenin kitbesinde ad geen Mimar Emet b. Osmann dier birimleri de tasarlam olmas muhtemeldir. Cami, medrese ve kmbet birimleri tek bir kitle iinde toplanm, cami douya, medrese batya, shak elebinin kmbeti camiyle medrese arasna, bunlarn avlularn birletiren kapnn gneyine minarenin kaidesinin yanlarna da iki eme yerletirilmitir. Cami dou-bat dorultusunda gelien, dikdrtgen planl, eit byklkte bir harim ve bir avludan meydana gelir. Duvarlarda bol miktarda devirme tan yan sra moloz ta ve tula kullanlmtr. Avlunun kuzey duvarnn ekseninde takap yer alr. Takapnn zerindeki yarm kubbenin ii yivlerle dolgulanm, evresi renkli ta kakmal bir kemerle kuatlmtr. Yanlarda bulunan sivri kemerli nilerin zerinde, krmz renkli talar ve frze renkli ini paralaryla kakma olarak yaplm rgl yuvarlak birer madalyon vardr. Ayrca ortada frze srl ve yivli bir ini kabara bulunmaktadr. Btn bu ssleme elerine ramen sz konusu takapda Seluklu dnemi takaplarndan farkl ekilde antsallk iddias grlmez. Avlu bat, dou ve kuzey ynlerinde ikier sra halinde kubbemsi apraz tonozlarn rtt kare planl birimlerle kuatlmtr. Hemen hepsi devirme olan stunlara tula rgl ve sval sivri kemerler oturmaktadr. Stun balklarnn bir ksm Roma ve Bizans dnemlerine ait devirme paralardr. Bir ksm da Saruhanl dnemine aittir ve keleri mukarnaslarla bezelidir. Derin bir revak meydana getiren bu iki sral birimlerin zemini avluya gre ykseltilmitir. Avlunun merkezinde bir havuz, bat ynnde medrese avlusuna ve trbeye alan kap, gney ynnde harimin duvar, bu duvarn ortasnda takap ve mihrapla ayn

eksen zerindeki harim girii yer alr. Harimin girii son derecede gsterisizdir. Sval duvarlarn st kesimlerinde sralanan kk boyutlu pencereleriyle cepheler de olduka duraandr. Harim mekn enine drt, boyuna yedi birime ayrlmak zere yirmi sekiz birim halinde tasarlanm, mihraptakap ekseni zerine mihrap duvarna bitiik dokuz birimlik bir blm kubbeyle rtlmtr. Kubbeli blm dnda kalan on dokuz birim sivri kemerlere oturan kubbemsi apraz tonozlarla rtldr. 10,80 m. apndaki kubbe mihrap duvarna gmlm iki stun ve alt pye tarafndan tanmakta, bu zelliiyle Anadoluda kubbesi sekizgen destek zerine oturan ilk cami rneini meydana getirmektedir. Mihrap ekseninde yer alan ve kuzeye (takap ynne) alan kemer yivli olarak tasarlanm, bylece yapnn ana ekseni ve mihrap n blmnn ayrcal vurgulanmtr. Mihrabn basitliiyle ahap minberin ihtiam ilgin bir tezat tekil eder. Beylikler dnemi minberlerinin en gzel rneklerinden biri olan minber btnyle ceviz aacndan yontulmu, kndekr tekniiyle meydana getirilmitir. leri rm dolgulu, ufak boyutlu geometrik paralarn tekil ettii minberde, yet ve hadis ibareleri ieren kartularn yan sra minberi yapan Antepli Hac Mehmed b. Abdlazz bnd-Dakknin adn ieren bir kitbe kartuu vardr. Ayn ustann imzas eyrek yzyl sonra Osmanl baehri Bursada ulucaminin minberinde de grlecektir. Bu husus Seluklular devrinde olduu gibi Beylikler dneminde de gezgin ustalarn varln kantlar. Camide minber dnda herhangi bir zgn ssleme esi gnmze intikal etmemitir. Camiyle medrese arasnda kitlenin kuzey snrnda ykselen minare tula rgldr. Silindir biimindeki gvdesinde frze srl tulalarla zikzaklar meydana getirilmi, ayrca gvdenin orta kesiminde srl tulalar yatay ve dikey sralar halinde kullanlmtr. Minareyi yanlardan kuatan emeler sivri kemerli nilerle donatlmtr. shak elebinin kare planl ve pandantifli kubbe ile rtl kmbeti altta tonozlu bir kriptoya sahiptir. ri dml devirme stunlarn kullanld sivri kemerli kapsndaki geometrik bezemeli ahap kanatlar zgndr. Medrese eyvanl avlulu ve iki katl olarak dzenlenmitir. apraz tonozlu geitle cami avlusuna balanan yapda kuzeyde mtevazi lde sivri kemerli nili takap avluya bir eyvanla balanr. Gneyde sivri beik tonozlu dershane-mescid eyvan vardr. ki kat halindeki talebe odalar beik tonozlarla rtldr.

BBLYOGRAFYA

smail Hakk [Uzunarl], Kitbeler, II, stanbul 1347/1929, s. 74-75; M. aatay Uluay - brahim Gken, Manisa Tarihi, stanbul 1939, s. 89-90; M. aatay Uluay, Saruhanoullar ve Eserlerine Dair Vesikalar, stanbul 1940-46, I-II, tr.yer.; brahim Gken, Manisa Tarihinde Vakflar ve Hayrlar, stanbul 1946-50, I, 183-190, 212-213; II, 14-15, 152; Ali Kzltan, Anadolu Beyliklerinde Cami ve Mescitler, stanbul 1958, s. 100-103; Oktay Aslanapa, Yzyllar Boyunca Trk Sanat (14. Yzyl), Ankara 1977, s. 39-40; a.mlf., Trk Sanat, Ankara 1990, s. 345346; Hakk Acun, Manisada Trk Devri Yaplar, Ankara 1999, s. 32-66; Akdenizde slm SanatErken Osmanl Sanat-Beyliklerin Miras (haz. Gnl ney), stanbul 1999, s. 86-88; Kefi Karadanman, Manisa Tarihi Eser ve Kitabeleri, Manisa, ts., s. 2-6; Nusret Kkl, Saruhanllar Devrinde Manisa (4), Manisa, sy. 7 (1984), s. 7-11.

M. Baha Tanman Mara Ulucamii. Cmi-i Atk, Cmi-i Kebr, Sleyman Bey Camii, Alddevle Bey Camii isimleriyle de anlr. Yapnn esas, Dulkadroullar Beylii dneminde Sleyman Bey tarafndan 846-858 (1442-1454) yllar arasnda yaptrlm, daha sonra olu Alddevle Bozkurt Bey zamannda 907de (1501-1502) tamir edilmitir. Buna ait kitbe takap zerinde yer almaktadr. Camiyle ilgili 906 (1500), 2 Receb 911 (29 Kasm 1505) ve 14 Muharrem 916 (23 Nisan 1510) tarihli vakfiyeler bulunmaktadr. arda kan bir yangn neticesinde zarar gren cami 1194te (1780) onarlm, 1270 (1853-54), 1314 (1897), 1945 ve sonrasnda da eitli onarmlar geirmitir. 1275te (1858-59) ina edilen muvakkithne 1945 ylnda yktrlmtr. Enine dikdrtgen alanda mihraba dik yedi nefli plana sahip olan caminin kuzeyinde son cemaat yeri ve camiden ayr bir minaresi mevcuttur. Yapnn nndeki arpk planl avlu yakn zamanda ortaya kmtr. Pyelerin tad sivri kemerli aklkl son cemaat yerinde aklklar cameknla kapatlmtr. Sola kaydrlan ve mihrap ekseninde bulunmayan kap dier aklklardan daha yksek tutulmu, altta bask kemerli aklkl, stte bask kemerli ve gen alnlkl biimde dzenlenmitir. nceleri ahap kirili toprak damla rtlen son cemaat yeri ahap tavanl ve kiremit atl yaplmtr. Tavandaki ahap kirilerde ve etek ksmnda kalem ii sslemeler vardr. Dzgn kesme tan kullanld keleri stunelerle yumuatlan takap yksektir ve sivri ka kemer altnda mukarnasl yamakldr. stte iki satr halinde 907 tarihli tamir kitbesi grlmektedir. Mukarnasn altnda iki kartu iinde kelime-i tevhid yazs ve arada es-m-i hsndan meydana gelen dml madalyonlu bir dzenleme yer almaktadr. Moloz ta malzemeyle ina edilen camide yer yer kesme ta malzeme de kullanlmtr. Beden duvarlarnda bulunan ahap hatllar cephede hareketlilii salamakta, pencerelerin alt ve st lentolarn oluturmaktadr. Beden duvarlarndaki dikdrtgen aklkl pencereler eimli araziden dolay dou ynnde bir, dier cephelerde altl stl iki sra halindedir. Bat ve dou pencerelerde sslemeli metal ebekeler dikkat ekicidir. Harimde nefler dikdrtgen kesitli iki sra kesme ta pyeye oturan sivri kemerlerle ayrlmaktadr. Neflerin st iten ahap tavanla, dtan kiremit kapl meyilli bir atyla rtldr. Harim meknnn ortasnda enine dikdrtgen bir alanda ykseltilmi, bol pencereli ikinci bir at yer almaktadr. Dou ynnde eimli araziden kazanlan, harimden 3 m. kadar yksekteki hafif arpk planl mahfil bodur stunlara oturan be sivri kemerli aklkl olarak dzenlenmitir. Bey mahfili eklinde dzenlendii tahmin edilen bu blme dou cephesinin kuzey kesinde alan bir kapdan ve harimin kuzeydou kesindeki merdivenlerle ulalmaktadr. Al mihrap mukarnasl bir ereve ile snrlanm olup mukarnasl kavsaraldr. Mihrap niinde sivri kemerli kk ni grlr. Yapnn orijinal ahap minberi XVIII. yzyln ikinci yarsndaki yangnda zarar grm, sadece iki paras gnmze ulamtr. Kitbesine gre 1317 (1899-1900) ylnda Muhammed Esad tarafndan yaptrlan bugnk minber ceviz aacndandr ve sedef kakmaldr. Harimin kuzey duvarnda takapnn bat tarafnda yer alan mezzin mahfili ile harimin bat tarafnda boydan boya uzanan mahfil nceleri ahapken yakn zamanda betonla yeniden

yaplmtr. Son cemaat yerindeki kapdan ulalan batdaki mahfilin 1194 onarmnda ina edildii kap zerindeki kitbesinde belirtilmektedir. Son cemaat yeri nnde yapdan bamsz konumdaki kesme ta minare kare bir kaide zerinde altta sekizgen, ortada silindirik ve stte onikigen gvdelidir. erefe alt stilize mukarnasl ve rozetlidir. Her cephede rozetlerin arasnda mavi-beyaz renkte sr alt tekniinde tabaklar mevcuttur. Ta korkuluklar krk kemerli ikier nile sslenmi olup stlerinde geometrik ajurlu ahap ebekeler bulunmakta, ebekeler arasndaki ahap dikmeler stteki aty tamaktadr. Minarenin alt ksm orijinal olmakla birlikte onikigen kesitli st ksm ve yukars 1264 (1848) ylnda yeniden ina edilmitir.

BBLYOGRAFYA

VGMA, Defter, nr. 590, s. 106, sra nr. 98; Defter, nr. 608, s. 78, sra nr. 94; Defter, nr. 1966, s. 150, sra nr. 166; Hamza Gndodu, Dulkadrl Beylii Mimarisi, Ankara 1986, s. 37-41; a.mlf., Dulkadirli Cami Minareleri, I. Kahramanmara Sempozyumu: 6-8 Mays 2004, stanbul 2005, II, 778-779; Yaar Ba - Rahmi Tekin, Mara Vakflar (Dulkadirli ve Osmanl Dnemi), Konya 2007, s. 83-92; Mehmet zkarc, Trk Kltr Varlklar Envanteri Kahramanmara 46, Ankara 2007, I, 289-318; M. Zafer Bayburtluolu, Kahraman Marata Bir Grup Dulkadirolu Yaps, VD, sy. 10 (1973), s. 237-241; brahim Solak, 916 H./1510 M. Tarihli Aladdevle Bey Vakfiyesi, S Sosyal Bilimler Enstits Dergisi, sy. 15, Konya 2006, s. 523-537. Ahmet Vefa obanolu Mardin Ulucamii. On alt deiik kitbe tamasna ve hakknda hayli bilgi bulunmasna ramen ina tarihi tam olarak aydnlanmamtr. Minarenin kaidesinde 572de (1176-77) Diyarbekir Meliki II. Kutbddin lgazi tarafndan yaptrld yazldr. Caminin dousunda avlu duvar zerindeki kitbede ise 582 (1186) tarihi ile Artuklulardan Hsmeddin Yavlak Arslann ad gemektedir. Baka bir yapdan getirildii sanlan Seluklu dnemine ait kitbe paras dndaki dier kitbeler daha sonraki tamirlerle ilgilidir. 803teki (1400-1401) Timur istilsnda zarar gren ve bir minaresi yklan yap Akkoyunlu ve Memlkler zamannda onarlm, Osmanl dneminde 1178 (1764-65), 1287 (1870), 1303 (1886) ve 1306 (1889) yllarnda yenilenmitir. Bugnk durumunu 1967-1968de alan caminin XII. yzyln son eyreinde yapld kabul edilir. ar iindeki yaplar arasnda kalan cami, kuzeyinde revakl avlusu bulunan mihraba paralel nefli, dikdrtgen planl bir emaya sahiptir. Meyilli arazi zerinde kurulduundan kble yn doldurularak n drt payanda ile desteklenen duvarla takviye edilmitir. Avluya doudan ve batdan iki kapyla girilmektedir. Sade mimariyle ele alnan kap aklnn ardndan eyvan biiminde ve birer sivri kemerle avluya alan apraz tonozlu meknlara geilir. Avlunun etrafnda sralanan deiik plan ve mimaride yaplar farkl zamanlarda ortaya kmtr. lk yapda avluyu taraftan

eviren revakl ve iki katl meknlar mevcuttu. Ancak dou ve bat kanatlar sonradan tek beik tonozlu odalar eklinde dzenlenmitir. Doudaki blm kuzeyde minare kaidesine kadar uzanmakta ve ortadan bir kapyla avluya almaktadr. Cephede on satrlk nesih kitbe ile duvarn her iki yznde konsollar birletiren kk ka kemerli bir saak frizi dikkati eker. Kuzey kesinde minarenin kaidesine klan ta bir merdiven vardr. Batdaki meknn kuzeyine kk bir eyvan alm, eyvann n zamanla rlerek iki katl hale getirilmi ve mftlk binas olarak kullanlmtr. Avlunun kuzeyinde pye ve kemerlere yaslanan apraz tonozlu bir revak arkasnda sralanan hcreler yer almaktadr. Kubbeli ana meknn karsnda iinde selsebili olan kk bir eyvan bulunmaktadr. adrvann arkasnda Osmanl dnemi onarmn gsteren yedi satrlk kitbe mevcuttur. Eyvann batsndan itibaren revaklarn n kapatlarak filer mescidi haline getirilmitir. Eyvann bitiiindeki sivri kemerli bir kapyla girilen mescidin batya doru kaym ve da tarlm yarm daire planl mihrap nii ile avluya bakan be penceresi vardr. Mescid ve revakl blmn zeri ikinci kat odalar eklinde deiik amalarda kullanlmaktadr. Caminin harim ksmna avludan drt kapyla geilmektedir. Kuzey duvarnn kaplar arasnda kalan blm yar ykseklikte ikinci bir duvarla kaplanm, kap kemerleri de son tamirde cameknla kapatlmtr. Dz ta rgl kuzey cephesinde ana giri meknlarna bakan iki pencere ile ortada sath mihrap nii yer alr. Her iki pencerenin yannda Akkoyunlu dnemine ait sekiz ve onar satrlk nesih kitbeler bulunmaktadr. Dikdrtgen kesitli kaln pyelerle mihraba paralel nefe ayrlan harimin sivri kemerlerle ykseltilen i mekn beik tonozludur. Kble duvarnda be pencere grlen yapda mevcut olmayan asl mihrap n iki nef geniliinde bir kubbeyle rtlmtr. T eklinde drt pye ile kble duvarna yaslanan tromp geili kubbe kuzeyde tek, yanlarda ikier kemerle desteklenmitir. Drt pencereli sekizgen kasnak zerinde yer alan kubbe dtan dilimli bir forma sahiptir. Caminin ana mihrab derin oyulmu iki kademeli yksek bir ni eklinde dzenlenmitir. zeri ge dneme ait kalem ii bitki sslemeli sivri kemerle evrilen birinci kademeyi yine sivri kemerli ve istiridye yivli kavsaraya sahip ikincisi takip eder. En dta, testere dii motifli iki diziyle snrlanan dikdrtgen ereve ile zerindeki gen alnlk ve elenk motifiyle allmam bir mihrap kompozisyonu sergilemektedir. Artuklu dnemi mihrab bu garip sslemelerle yok edilmitir. Daha uzun olan bat kanadndaki ikinci mihrap da yarm daire planl niiyle ge dnemden kalmadr. Ahap minber byk lde yenilenmitir. Kap erevesinde Artuklu Hkmdar Dvudun ad yazldr. Aynalklar geometrik ereveli bitki motifleriyle bezenmitir. Avlunun kuzeydou kesinde bulunan minarenin uzun kare kaidesinin st blm ile silindirik gvdesi sonradan yaplmtr. Kaide, kitbelerin yer ald seviyeden itibaren yatay bir silme ile kesilerek daraltlmtr. kinci kademeden yine yatay silmelerle pabu ksmna geilmektedir. Gney cephesinde kaval silmeli sath bir Bursa kemeri iinde satranl kf harflerle yazlm kabartma kitbe ile zerinde yapmla ilgili iki ayr nesih kitbe mevcuttur. Yksek pabu, kelerde altlk ve balklaryla zarif sslemeli stunelere yaslanan kademeli silmeli sivri kemerlerle sonulanmakta, her yznde kemer ilerinde satranl kf harflerle kabartma olarak yazlm kelime-i tevhid panolar grlmektedir. Bat cephesinde bu panonun altnda iri nesih harfli bir kitbe daha bulunmaktadr. Avludan dar bir merdivenle kaide zerindeki minare kapsna klr. Kapnn iki yannda geometrik geme motifli sslemeleriyle kaln stuneler iri bitki rnekli balklar tamaktadr. Bunlara yaslanan sivri kemer asma yapra ve zm salkmlaryla bezenmi, etraf ayn formda kademeli silme kemerlerle kuatlmtr. Kemer iine yerletirilmi 1306 (1889) tarihli nesih

kitbe yer almaktadr. Silindirik gvde ilerinde kitbeler grlen kaval silmeli yatay eritlerle ssleme kuana ayrlmtr. Altta ii yazyla doldurulmu damla motifleri, ortada sath niler arasnda yine yaz dolgulu madalyonlar, en stte silmelerle oluturulan deiik ni rnekleri ilenmitir. Mukarnas altlkl erefeden sonra gelen sath nilerle tekiltlandrlm sekiz keli petek stte dilimli bir klhla rtlmtr.

BBLYOGRAFYA

J. S. Buckingham, Travels in Mesopotamia, London 1827, I, 338-339; W. F. Ainsworth, Travels and Researches in Asia Minor, Mesopotamia, Chaldea and Armenia, London 1842, II, 114 vd.; Ktib Ferdi, Mardin Mlk-i Artukiyye Trihi (nr. Ali Emr), stanbul 1331, s. 25 vd.; M. van Berchem, Inschriften aus Syrien, Mesopotamien und Kleinasien, Leipzig 1909, nr. 100, 102-104; Gabriel, Voyages, s. 20-24; J. Sauvaget, Inscriptions arabes, a.e., s. 291-294; brahim Artuk, Artuk Oullar Tarihi, stanbul 1944, s. 96-98; Nejat Gyn, XVI. Yzylda Mardin Sanca, stanbul 1969, s. 107; Ara Altun, Mardinde Trk Devri Mimarisi, stanbul 1971, s. 29 vd.; a.mlf., Anadoluda Artuklu Devri Trk Mimarisinin Gelimesi, stanbul 1978, s. 61-75, 271; a.mlf., Mardin Ulu Camii ve ifte Minareler zerine Birka Not, VD, sy. 9 (1971), s. 191-200; Oktay Aslanapa, Trk Sanat II, stanbul 1973, s. 9-10. Abdsselm Uluam Milas Ulucamii (bk. AHMED GAZ CAM) Nide Ulucamii (bk. ALEDDN CAM) Niksar Ulucamii. Tokatn Niksar ilesinde XII. yzyln ortalarnda ina edilen Dnimendli camii (bk. DNMENDLLER [Mimari]). Siirt Ulucamii. na tarihi kesin ekilde bilinmemektedir. Yapldktan ksa bir mddet sonra harap olan yap 523te (1129) Irak Seluklu Hkmdar Mugsddin Mahmd b. Muhammed Tapar, 658de (1260) atabeglerden Mchid shak tarafndan tamir ettirilerek geniletilmi, yanna bir medrese ilvesiyle

klliye haline getirilmitir. Osmanl dneminde caminin dou kanadndaki medrese hcreleri kaldrlm, yerine iki nefli bir mescidle 1905te bir saat kulesi ina edilmi, cami ve minare onarlmtr. Vakflar Genel Mdrlnce 1957-1980 yllarnda tekrar elden geirilen caminin ilk yapsndan kubbeleri tayan orta ayaklarla minaresi kalmtr. Zamanla douya doru erilen minare de 1974-1975te sklp yeniden ina edilmi ve yakn zamanda tekrar esasl bir onarm grmtr. Kaynaklara gre ilk cami, eyvanla birleen mihrap n kubbeli yapsyla Byk Seluklu mimarisinin plan emasn sergiliyordu. Daha sonra mihrap n kubbesinin iki yanna kubbeli iki meknla eyvana dikey uzanan beik tonozlu iki nef eklenerek transeptli enine gelimi bir cami haline getirilmitir. Vakflarca gerekletirilen restorasyonda yap merkezinin asl planna bal kalnarak yan kanatlarda ve evrede yeni bir dzenlemeye gidilmitir. Bugn zeminin ortalama 3,5 m. aasnda kalan caminin etraf avlu duvaryla evrilmitir. Avluya kuzeyden geni bir merdivenle inilmektedir. Dikdrtgen planl camiye gei cepheden hafif da taan bask kemerli bir kapyla salanmtr. Kapnn bulunduu eyvan mihraba dikey olarak uzanmaktadr. kier kemerle birbirine ve eyvana alan kble duvarna paralel neflerin stleri beik tonozla rtlmtr. Bu mekn dou ve batda ikier, kuzeyde alt pencereden k almaktadr. Bu blmden birbirine kemerlerle balanm, stleri kubbeyle rtl n ksma geilmektedir. ki yandaki dar uzun dikdrtgen hcreler vakflarn tamiri srasnda yaplmtr. Mihraba paralel yan yana kubbeden ortadaki dierlerinden daha byk tutulmu, kaln ayaklarla desteklenen tromp geili kubbeler sekizgen kasnak zerine oturtulmutur. Yeni yapda pencere aklklarn eviren sivri kemerlerle geometrik ekilli al ebekelerden baka sslemeye yer verilmemitir. Kble duvarndaki al mihraplar 1962de ina edilmi olup nlerindeki yuvarlak stune ve kemerleriyle yarm daire planl nilerden meydana gelmektedir. Ancak eyvann iki yannda kubbeleri tayan orta ayaklardaki tli mihraplar ilk yapdan kalmadr. Restorasyon srasnda ortaya karlan bu mihraplar sslemeleriyle birlikte gnmze ulamtr. Ayn zellii tayan mihraplarn ni ve kavsaralarna krmz tula zemin zerine yerletirilmi frze ve lcivert renkli inilerden yldz rnekli geometrik ekiller ilenmitir. D erevedeki palmetler ve kf yaz kua dklmtr. Asl mihraplarn da benzer kompozisyonlu mozaik inilerle sslendii sanlmaktadr. Caminin, Ankara Etnografya Mzesinde sergilenen ceviz aacndan ahane minberi 611 (1214-15) tarihiyle sekiz sanat ve mtevelli ad tayan tek rnek durumundadr. Gerek kndekr tekniiyle yaplan minberde begen ve be keli yldz ereveli bitki sslemeleri hkimdir. Vaktiyle caminin kuzeydou kesine bititii anlalan minare bugn camiden uzakta kalmtr. 1975 restorasyonu srasnda d ksm muhafaza edilerek sklm, temel, ekirdek, merdivenler ve i duvar betonla yeniden yaplm ve sslemeleri zerine monte edilmitir. Yakn zamanda gerekletirilen restorasyonda minaredeki tula kaplamalar sklp dzenlenerek yeniden monte edilmitir. Bu almada srl tulal motiflerde dzeltmeler yaplm, eksik ksmlar tula olarak tamamlanp zerleri boyanmtr. Minarenin kare planl, dikdrtgen prizmas eklindeki kaidesi olduka yksek tutulmutur. Ksa bir pabutan sonra silindir biiminde devam eden gvde yukarya doru daralr. Kaide ince eritlerle geni ssleme kuana ayrlmtr. Altta frze srl tula dizileriyle elde edilen ekenar drtgen ve zikzak motifleri, kap kemeri hizasnda madalyon eklinde kesilmi yldzlarla etrafndaki kollardan oluan frze mozaik inili kuak yer almaktadr. stte yine

srl tula malzemenin ekillendirdii geometrik sslemeler bulunmakta, alt ksmlarda kaidedeki rneklerin tekrar edildii grlmektedir.

BBLYOGRAFYA

Oktay Aslanapa, Turkish Art and Architecture, London 1971, s. 94-95; a.mlf., Trk Sanat II, stanbul 1973, s. 4-5; a.mlf., Trk Sanat, stanbul 1984, s. 103; erare Yetkin, Anadoluda Trk ini Sanatnn Gelimesi, stanbul 1972, s. 27-28; Gnl ney, Trk ini Sanat, stanbul 1976, s. 17, 27; a.mlf., Anadoluda Seluklu ve Beylikler Devri Ahap Teknikleri, STY, III (1970), s. 136; mr Bakrer, Seluklu ncesi ve Seluklu Dnemi Anadolu Mimarisinde Tula Kullanm, Ankara 1981, I, 417-422; a.mlf., Anadoluda XIII. Yzyl Tula Minarelerin Konum, ekil, Malzeme ve Tezyinat zellikleri, VD, sy. 9 (1971), s. 338-339; Zafer Bayburtluolu, Anadolu Seluklu Dnemi Sanatlar, Erzurum 1988, s. 102-106; M. Zeki Oral, Anadoluda Sanat Deeri Olan Ahap Minberler, Kitabeleri ve Tariheleri, VD, sy. 5 (1962), s. 39-41; Ali Saim lgen, Siirt Ulu Camii, a.e., sy. 5 (1962), s. 153-157; dris Kprl - Uur nald, Siirt Ulu Camii ve Minaresi, Rlve ve Restorasyon Dergisi, sy. 5, Ankara 1983, s. 19-36. Abdsselm Uluam Silvan Ulucamii. Diyarbakrn ilesi Silvanda (Meyyfrikn) 422de (1031) bir caminin yapld bilinmekle beraber gnmzdeki cami, kubbe eteinde yer alan nesih kitbeye gre Artuklu Emri Necmeddin Alp b. Timurta tarafndan 547-552 (1152-1157) yllar arasnda ina ettirilmitir. Gney duvarnda dou tarafnda yer alan mihrap Eyyb dneminde 624te (1227) yaplm bir onarma iaret etmektedir. 1911-1913 yllarnda byk bir onarm daha geiren yapnn cephe dzenlemelerindeki deiiklikler srasnda baz mimari elerin yeri deitirilmi, yeni pencere ve kaplar almtr. 1964te Vakflar daresi tarafndan mdahale gren caminin zgn durumu byk lde ortadan kalkmtr. Cami dou-bat dorultusunda yatk dikdrtgen planl, mihraba paralel drt nefli ve mihrap n kubbelidir. Kuzey cephesi zerinde grlen izlerden (zellikle kedeki kap svesi) yapnn nnde bir avlunun olabilecei dnlmektedir. Kesme tatan ina edilen caminin cephelerinde farkl boyutlarda ve formlarda iki sra pencere yer almakta, saak hizasnda kk ta konsollara oturan bir silme bulunmaktadr. Kuzey cephesinde eksende iki stuneye oturtulan sade dzenlemesiyle mihrap, mihrabn iki yannda birer yuvarlak kemerli pencere, birer kap ve ikier dikdrtgen aklkl pencere ile simetrik bir dzenleme vardr. Doudaki kap olduka ssldr. ift stunlardan meydana gelen pilastrlar zerinde yanlarda katl konsollar ve silmeler, ortada dikdrtgen aklkl kapy evreleyen geometrik kompozisyonlu sveler ve stte kademeli silmelerden oluan dilimli kemerli dzenlemeye sahiptir. Kemerin altnda damla eklinde bir madalyon, alnlkta yuvarlak kemerli bir pencere mevcuttur. Batdaki kap sade olup dilimli kemerli alnlk altnda benzer bir pencere yer alr. Cephede dou ve bat ynnde kademeli silmelerden meydana gelen svelere sahip dikdrtgen

aklkl pencerelerin zerinde yksek kabartma olarak ele alnm dilimli kemerli bir dizi ve bunlarn zerinde konsollu bir dzenleme bulunmaktadr. Btn cepheyi kaplad anlalan bu sslemenin dou ucunda bir tonoz balangc ve bir duvar izi grlmektedir. Bat ucunda bu dzenlemenin zerinde kk bir kap vardr. Gney cephesinde mihrap n kubbeli blme denk gelen ksmda dikdrtgen kesitli iri payanda yer almaktadr. Bunlardan mihrap nii hizasndaki dz, dier ikisi dilimli yarm kubbelerle sonlandrlmtr. Mihrap n kubbeli meknn iki yannda gneye alan iki kap mevcuttur. Bu kaplar kuzeydeki kaplarla ayn eksendedir. Kaplardan doudaki ssl olup silmelerle meydana getirilen gen alnln iten geometrik gemeli bir bordr ve istiridye kabuu motifli bir silme dolamakta, alnln ortasnda bir rozet bulunmaktadr. Yanlarda balkl dalgal pilastrlar zerinde iki pencere yer alr. Stuneleri ve sveleri geometrik sslemeli kapnn zerinde silmelerin tekil ettii yuvarlak bir kemer vardr. Dou ve bat cephesi sslemesiz olan yapda kap ve pencerelerde grlen form ve ta iilii bunlarn XX. yzyln banda ele alndn gstermektedir. Harimde mihraba paralel sivri kemerli drt nef bulunmaktadr. Bunlardan ikincisi ve drdncs dierlerine gre daha genitir. Mihraba paralel nef mihrap nnde bir kubbeyle kesilmitir. 13,50 m. apndaki kubbe iten pyelere oturan silmeli kemerler zerinde iri mukarnas dolgulu tromplarla nce sekizgene, kk sade tromplarla da onaltgene oturmaktadr. Dtan yksek sekizgen kasnak zerindeki kubbe kiremit kapl piramidal bir atyla rtldr. Kasnan her cephesine yuvarlak kemerli birer pencere almtr. Mihrap n kubbeli mekn kuzey, dou ve bat ynlerinde ortada geni, yanlarda dar er sivri kemerli aklkla neflere balanmtr. Kuzeyde drdnc nefin ortas kubbeli mekn geniliinde apraz tonozla rtlmtr. Kubbe eteinde bninin ismini veren kitbe yer almaktadr. Nefleri tayan pyeler sivri kemerlerle birbirine balanmtr. Yapnn ken nefleri ve kubbesi XX. yzyl banda yeniden yaplmtr. meknda geirdii onarmlar ve deiikliklere iaret eden izler bulunmaktadr. Caminin kble duvarnda drt mihrap nii vardr. Bunlardan ikisi dou tarafnda, biri orta eksende, dieri bat tarafndadr. Dou tarafndaki mihraplardan biri iki dikdrtgen bordr iinde mukarnas kavsaral nie sahiptir. Niin ii bitkisel, geometrik sslemeler ve yet kitbeleriyle dolgulanmtr. Nii evreleyen sivri kemer l stuneler ve sslemeli balklara oturmakta olup kemer zerinde rmli kvrk dall zeminde 624 (1227) tarihli cel sls Eyyb kitbesi bulunmaktadr. Dierinde ise geometrik sslemeli dikdrtgen bir bordr iinde halat silmeli, yuvarlak kemerli mihrap nii sivri yivlerle hareketlendirilmitir ve keliklerinde bitkisel sslemeler kullanlmtr. Bu mihrabn Eyyb devrinde yapldn syleyenler varsa da XV. yzyla tarihlendirenler de vardr. Orta eksende yer alan mihrap mukarnasl olup XX. yzyl banda yeniden ele alnmtr. Batdaki mihrap ni ise dierlerinden daha kk ve sadedir. Yapda yer alan ta minber de olduka sadedir. Kuzeydou kesinde yapdan ayr ele alnan minare yakn zamanda ina edilmitir. Kare gvdeli minare silmelerle e blmlenmi, stte mukarnasl bir silme zerinde erefe korkuluu yer almtr. erefeden sonra silindirik gvdeli devam eden minare koni biiminde bir klh ve alemle sonlanmaktadr.

BBLYOGRAFYA

Oktay Aslanapa, Trk Sanat II, stanbul 1973, s. 7-8; Ara Altun, Anadoluda Artuklu Devri Trk Mimarisinin Gelimesi, stanbul 1978, s. 44-60; a.mlf., Anadoluda lk Trk Mimarsi: Balangc ve Gelimesi, Ankara 1991, s. 6-8; Aynur Durukan, Mayyafarikin (Silvan) Ulucamisi, Seluklu anda Anadolu Sanat (nr. Doan Kuban), stanbul 2002, s. 96-102; Glsen Ba, Silvan Ulu Camii Mimari Sslemeleri, X. Ortaa-Trk Dnemi Kazlar ve Sanat Tarihi Aratrmalar Sempozyumu, Prof. Dr. H. rcn Bartaya Armaan (3-6 Mays 2006), Bildiriler (haz. Muhammed Grr), Ankara 2009, s. 31-46; Sleyman Savc, Silvandaki Tarihi Eserler, Karacada, VI/65-66, Diyarbakr 1943, s. 6-8. Aye Denknalbant Sinop Ulucamii (bk. ALEDDN CAM ve MEDRESES)

Sivas Ulucamii. XII. yzyl iinde ina edilen Dnimendli camii (bk. DNMENDLLER [Mimari]). Sivrihisar Ulucamii. Eskiehirin Sivrihisar ilesinde yer alr. Anadolunun en byk ahap stunlu camilerinden biri olan mbedin yapm tarihi kesin ekilde bilinmemektedir. eitli yerlerinde bulunan kitbelere gre yap, ilk defa 629da (1232) Anadolu Seluklu Sultan I. Aleddin Keykubadn saltanatnda Emr Cemleddin Ali Bey tarafndan ina ettirilmitir. 673te (1274-75) III. Gyseddin Keyhusrevin niblerinden Abdullah olu Emnddin Mkil Beyin yaptrd mdahaleyle bugnk grnmne kavuan camiye 812de (1409-10) bir minare eklenmitir. Mihrabn da 843 (1439-40) ylndaki onarmda yerletirildii dnlmektedir. 1192de (1778) bir tamir daha geiren cami 1956-1959 yllarnda Vakflar Genel Mdrl tarafndan onarlmtr. Dou-bat dorultusunda yatk dikdrtgen planl caminin kuzey, dou ve bat cephelerinde birer kap bulunmaktadr. Kuzey kaps mermer malzemeden ina edilmi olup yay kemerli kaps zerindeki satrlk sls kitbenin iki yannda geometrik motifli birer kabara yer almakta, kitbede Abdullah olu Mkilin onarmndan bahsedilmektedir. Dou cephesindeki sade mermer sveli kapnn zerinde iki kitbe ve kitbelerin solunda stilize Mkil sembol mermer bir levha grlmektedir. Kitbelerden stteki 843 (1439-40) tarihli, kare biimli ve drt satrlk sls yazl tamirat kitbesi, alttaki ise 1192 (1778) tarihli, dikdrtgen biimli ve on alt satrlk sls yazl vakfiye kitbesidir. Dou cephesinde Slpk Mescidi olarak adlandrlan, cepheden da takn birimin kapsnn zerinde buraya sonradan yerletirildii dnlen ve yapnn Emr Cemleddin tarafndan 629da

(1232) yaptrldn belirten be satrlk sls yazl kitbe mevcuttur. Bat cephesindeki kap mermer malzemeden sade biimde ele alnm, kenarlarnda zar balkl stuneler grlen kap akl zerinde sra mukarnas kullanlmtr. Gney cephesinde alttakiler byk, sttekiler kk, dikdrtgen aklkl ift sra pencere bulunmaktadr. Bat cephesinde tek sra pencere yer alrken kuzey cephe sar braklmtr. Harim ahap stunlarla mihrap duvarna paralel alt nefe ayrlmtr. Stunlar ahap konsollarla kirilere balanm olup st rt ahap tavandr. Ortaya yakn yerde kk bir aydnlk feneri vardr. Yap dtan kiremit kapl krma atyla rtldr. Ahap stunlarda kazma tekniinde baklava, palmet, zikzak ve halat motifleri bulunmaktadr. Mihrabn nndeki iki stunda korint slbunda devirme balklar kullanlm, gvdelerinde oyma ve kabartma olarak yine palmet, baklava, hayat aac, halat, zikzak gibi motifler yer alrken ayrca krmz, yeil ve siyah renklerde kalem iiyle sslenmitir. Harimdeki dier stunlarn bazlarnda da devirme balklar ve kaideler vardr. Harimin dousunda yerden ykseltilmi korkuluklarla harim meknndan ayrlan Slpk Mescidi bulunmaktadr. Harimin kuzey ve bat cephelerinde klar ahap merdivenlerle salanan ahap kadnlar mahfili grlmektedir. 1339-1440 ylndaki onarmda camiye yerletirildii ileri srlen mihrap kalpla yaplm al sslemelidir. Be sral mukarnasl yamakl ve keleri stuneli mihrap nii geometrik yldz gemeli kompozisyonla dolgulanmtr. Nii evreleyen geometrik kompozisyonlu geni bordrn iki yannda zm salkmlar ve dallarndan meydana gelen bitkisel sslemeli, sls yazl ikier bordr yer almaktadr. Geni geometrik kompozisyonlu bordrde stte iki, yanda ve tepede dokuz dilimli birer kabara vardr. 643 (1245-46) tarihli olduu belirtilen minber zgn minber deildir ve 1924te yklan Sivrihisar Kl Mescidinden buraya getirildii dnlmektedir. Minberin gvdesinde ve kap kanatlarnda kndekr, korkuluklarnda ajurlu sslemeler kullanlm olup taht blmnn zeri krk piramidal bir klhla rtldr. Korkuluklarda altgenlerden meydana gelen ajurlu geometrik sslemeli panolar ortadan ikiye blen eritler zerinde ileri rm ve palmetlerle dolgulanm sekizgenler bulunmaktadr. Aynalklarda i ie gemi krk eritlerin oluturduu kare erevelerde drt kollu yldzla altgen ve baklavadan geometrik sslemeler kullanlmtr; bunlarn ileri de rm ve kvrk dallardan meydana gelen kompozisyonla dolgulanmtr. Taht ksmnn iki yanndaki kare panolarda sekizgenlerden teekkl eden ajurlu geometrik gemeler vardr. Minber kapsn ynden yetl-krs yazl bir erit evrelemektedir. Sivri kemerli akl rten kap kanatlar kvrk dal, rm ve palmet sslemeli er dikdrtgen panodan olumutur. stteki panolardan doudakinde usta olarak Mehmed olu Hasan ismi gemektedir. Minare caminin gneydou kesinde Slpk Mescidine bitiik, da takn, kesme tatan kare kaide ve sekizgen pabuluk zerinde yer almaktadr. Tuladan silindirik gvdeli, alt mukarnas dolgulu, tek erefeli ve klhl minare, kaidesi zerindeki iki satrlk kitbeye gre Taym olu Hac Habib tarafndan 812 (1409-10) ylnda ina ettirilmitir.

BBLYOGRAFYA

Aptullah Kuran, Anadoluda Ahap Stunlu Seluklu Mimarisi, Malazgirt Armaan, Ankara 1972,

s. 179-186; Oktay Aslanapa, Trk Sanat II: Anadolu Seluklularndan Beylikler Devrinin Sonuna Kadar, stanbul 1973, s. 73-74; Erol Altnsapan, Sivrihisarda Trk Mimarisi (yksek lisans tezi, 1988), S Sosyal Bilimler Enstits; a.mlf., Sivrihisarda Seluklu Eserleri, Eskiehir 1. Seluklu Eserleri Semineri Bildirileri, Eskiehir, ts. (Eskiehir Valilii Yaynlar), s. 23-27; a.mlf., Sivrihisarda Seluklu Devri ehir Dokusu, Eskiehir 2. Seluklu Eserleri Semineri Bildirileri, Eskiehir 1990, s. 21-46; a.mlf., Ortaada Eskiehir ve evresinde Trk Sanat, Eskiehir 1999, s. 35-47; a.mlf. - Canan Parla, Eskiehir Seluklu ve Osmanl Yaplar I: Gnyz, Mihalgazi, Mihalk, Sarcakaya, Seyitgazi, Sivrihisar, Eskiehir 2004, s. 292-311; K. Otto-Dorn, Die Ulu Dschami in Sivrihisar, Anadolu: Anatolia, sy. 9, Ankara 1967, s. 161-168. Aye Denknalbant Tire Ulucamii. Caminin kuzeydeki kaps zerinde yer alan 1287 (1870) tarihli onarm kitbesinde Aydnolu Cneyd Bey (1405-1426) tarafndan yaptrld yazldr. Kuzey-gney dorultusunda gelien eimli bir arazi zerinde kare planl bir yapdr. Arazinin topografik durumu yapnn mimarisini etkilemi, bu sebeple zemine dolgu yaplm, yan girilerden kuzey ynne doru uzanan ksm ve son cemaat yerinin taban doldurulmutur. Dtan tamamyla svand iin duvar iiliinin belli olmad yapda ana giriin bulunduu kuzey cephesinde kelerde pye, ortada direkler zerinde tanan, dz at ile rtl bir son cemaat yeri mevcuttur. Silindirik gvdeli tula minare harimle son cemaat yerinin birletii kuzeydou kedesindedir. Caminin dou, bat ve gney cephelerinde iki sra halinde yuvarlak kemerli pencereler grlr. Yapnn kuzeydeki kapsnn dnda dou ve batda sade birer kaps daha vardr. Yapnn zeri kiremit kapl, ift eimli krma bir at ile rtldr. Doudan ve batdan hafif ierlek biimde ana mekna bitien ve zeminden ykseltilen son cemaat yerine bir merdivenle klmaktadr. Ortadaki desteklerden en sadaki zerinde yer alan kalem ii 1340 (192122) tarihli kitbe son cemaat yerinin onarmyla ilgilidir. Bugn grlen destekler sonradan onarm srasnda konmutur. Kuzeydeki kapdan girilerek ulalan i mekn son derece yaln bir grne sahiptir. Dikdrtgen kesitli kaln on alt pyeden meydana gelen destekler zerine oturan yuvarlak kemerler mekn mihraba dik be nefe bler. Mihrap nnde kubbe yoktur. Ssleme zelliinin bulunmad i meknda mukarnas sral basit mihrap nii dikkat eker. Camiye dair en eski bilgilere Evliya elebide rastlanr. Evliya elebinin bahsettii 766 (1364-65) ve 1088 (1677) tarihli iki kitbe bugn mevcut deildir. Caminin tarihini aydnlatacak nemli bir bilgiye, zamannda yapya bitiik konumdaki Alihan Medresesinin gnmzde caminin son cemaat yeri d duvarna konmu olan 755 (1354) tarihli ina kitbesinde rastlanr. Burada camide grev yapacak imamlarn medresenin mderrisleri arasndan seildii ve bu uygulamann uzun zamandan beri devam ettii eklindeki ifade ve medresenin bitiik konumu caminin medreseden daha nce ya da onunla birlikte yaplm olabileceini dndrr. Bu durumda yapnn Aydnolu Cneyd Bey dneminden nceye tarihlenmesi ihtimali ortaya kar. Belki de sylendii gibi kiliseden dntrlen ya da kilise temellerinin zerine ina edilen bu ilk caminin yklmas veya yenilemeye ihtiya duyulmasndan tr yerine Cneyd Bey zamannda ikinci cami yaplmtr. Evliya elebinin

szn ettii kitbe caminin bu ilk ina dnemine ait olabilir. 1932 ylndaki yangnda caminin ahap ats zarar grmtr. Mevcut kitbelerden caminin Osmanl dneminde iki onarm geirdii bilinmektedir. Bunlardan 1870teki onarmn genel olduu ve yapnn zellikle d cephelerinde farkedilen bir deiiklie yol at anlalmaktadr. 1921-1922 onarm son cemaat yeriyle ilgilidir. Kaplar, pencereler ve son cemaat yeriyle birlikte yapnn d grnmnde son dnem mimarisinin izleri hkimdir. Buna zaman iinde Cumhuriyet dnemi onarmlaryla meydana gelen deiiklikleri de eklemek gerekir. Netice olarak ilk inasnn XIV. yzyln ilk yarsna kadar inmesi muhtemel olan Tire Ulucamii, Osmanl dneminde zellikle XIX. yzyldaki onarmlarla zgn karakterini yitirerek nemli deiimlerle gnmze ulaabilmitir. Caminin yalnzca i blmdeki mukarnasl basit mihrap nii ve ksmen de minaresinin yapm zellikleriyle Aydnolu dnemine uygunluk tad sylenebilir.

BBLYOGRAFYA

Evliya elebi, Seyahatnme, IX, 163; R. M. Riefstahl, Cenubu Garb Anadoluda Trk Mimarisi (trc. Cezmi Tahir Berktin), sanbul 1941, s. 27; Faik Tokluolu, Tire Tarihi ve Turistik Deerleri, stanbul 1957, s. 15; Himmet Akn, Aydnoullar Tarihi Hakknda Bir Aratrma, Ankara 1968, s. 113-114; nci Aslanolu, Tirede Camiler ve Mescit, Ankara 1978, s. 24-26; a.mlf., Tire Beylik Dnemi Camileri -ada Beylik rneklerle Kyaslamal Bir Deerlendirme-, Trk Kltrnde Tire (haz. Mehmet eker), Ankara 1994, s. 89-96; Tuncer Baykara, Trk ehircilik Geleneinde Tire, a.e., s. 9-19; Necmi lker, Tirede Osmanl Dnemi Trk Kitbeleri, a.e., s. 97-112; Selda Kalfazade, Anadoluda Aydnolu Devri Mimarisi (doktora tezi, 1996), Sosyal Bilimler Enstits, s. 136146. Selda Kalfazade Tokat Ulucamii. Tokatn merkezinde kendi adyla anlan mahallede (Camiikebir) yer alr. Bir deprem veya yangn neticesinde harap olan Seluklu yaps 1090 (1679) ylnda aslna sdk kalnarak yeniden yaplmtr. Bu yenilemeye ait kitbe cmle kaps zerinde bulunmaktadr. lk yapnn Dnimendliler tarafndan XII. yzylda ina edildii sanlmaktadr. Bugnk yapnn da ilkinin temelleri zerinde yapld dnlmektedir. Dzgn kesme ta malzemeyle ina edilen yap 22,5 28 m. lsnde dikdrtgen bir plana sahiptir ve st ahap at ile rtldr. Kuzey cephesi kalenin yer ald tepenin yamacna yaslanmtr. Gneydou kesi nnden geen yol sebebiyle pahlanm olup gney kenarna klasik zelliklere sahip bir eme, dou ve bat kenarlarna da birer son cemaat mahalli yerletirilmitir. Birer mihrap nii ile ekillenen bu son cemaat yerlerinden doudaki kare, batdaki yuvarlak tayclara oturan sivri kemerlerin tad ahap atlara sahiptir. Ortaya yakn konumda camiye alan bask kemerli kaplar bulunmaktadr. Kaplarn iki yannda altta dikdrtgen, stte yuvarlak kemerli aklklara sahip ikier pencere yer almaktadr. Dou duvarna kgir zarif bir kuevi yerletirilmitir.

Harim ksm, mihraba dik iki sra halinde yerletirilmi sekiz iri ayaa oturan sivri kemerlerle kbleye dik nefe ayrlmtr. Bunlardan ortadaki nef yanlardaki neflere gre daha geni tutulmutur. Arka ksmda ahap tayclara sahip U eklinde bir mahfil mevcuttur. Mermer mihrabn son derece sade tasarmna karlk minberin itinal ahap iilii dikkat ekicidir. Ancak ahap sslemenin asl gzel uygulamalar caminin tavannda yer almaktadr. Yanlarda dz talarla oluturulan kompozisyonlar orta nefte bu defa renkli talarla oluturulan ileri boyal geometrik taksimatlarla zengin bir grnm sergilemektedir. Caminin nefleri ayran ayak ve kemerlerin yzeyleriyle kemer kelerinde grlen kalem ii sslemeler dnemine ait olup iri madalyonlu kompozisyonlara sahiptir. Krmz ve yeil zemin zerinde beyaz renkte bitkisel sslemeler inilerde grlen kompozisyonlarla yakn benzerlik gstermektedir.

BBLYOGRAFYA

Ersal Yavi, Tokat, stanbul 1986, s. 79; Yaar Erdemir, Tokat Yresindeki Ahap Camilerin Kltrmzdeki Yeri, Trk Tarihinde ve Kltrnde Tokat Sempozyumu: 2-6 Temmuz 1986 (haz. S. Hayri Bolay v.dr.), Ankara 1987, s. 298-300; Ali Osman Uysal, Tokattaki Osmanl Camileri, a.e., s. 356-360; Mehmet Mercan - Mehmet Emin Ulu, Tokat Kitabeleri, Ankara 2003, s. 86-87; Ali Akel - Abdurrahman Sarl, Osmanl Dneminde Tokat Merkez Vakflar-Vakfiyeler, Tokat 2005, I, 233, 247, 256, 353, 428. smail Orman Urfa Ulucamii. Urfa ar merkezinde Haimiye ile Sarayn caddesi arasnda yer almaktadr. Caminin yerinde V. yzyln ilk yarsna kadar bir sinagog bulunurken buraya daha sonra Mor Stefanos adl bir kilise yaplmtr. Krmz renkli mermer stunlarndan dolay Kzl Kilise diye de bilinen yapnn yerine ehrin fethinden sonra cami ina edilmitir. na tarihi kesin olarak bilinmeyen caminin kilisenin ana meknna m yoksa avlusuna m yapld tam belli deildir. Cami, kiliseye ait mevcut krmz stunlarn kullanlmasndan dolay Mescidl-hamr, Kzl Cami, Cmiul-hamr, Cmiul-ahmer gibi adlarla da anlmtr. Camide mevcut drt onarm kitbesi yapnn ina tarihi hakknda fikir vermemektedir. Ancak caminin ina tarihine ilikin nemli bir referans noktas, yapnn dou duvarna bitien ve daha nce ina edildii tahmin edilen Eyyb Medresesinin 586 (1190) tarihli ina kitbesidir. Bu bilgi, blgede Eyyblerden nce egemenlik kuran Zenglerin camiyi yaptrm olduunu dndrmektedir. zellikle Nreddin Mahmud Zengnin, XII. yzyln ikinci yarsnda Urfa Ulucamii ile benzer plan zellii gsteren ve doal fetler sonucu harap olan Halep Ulucamiini aslna uygun biimde yeniden yaptrmas bu fikri kuvvetlendirmektedir. Bir baka gr caminin Artuklu devrinde 497 (1104) ylnda ina edildii ynndedir. Urfa Ulucamii ile ilgili bilinen en eski belge Hasan b. Aleddin adnda bir emrden bahseden 786 (1384) tarihli vakfiyedir. Avlunun bat kapsndaki 1096 (1685)

tarihli kitbe ise caminin Ali Paa tarafndan tamir edildii bilgisini vermektedir. Son cemaat yerinde harim meknna alan kaplarn zerinde 1193 (1779), 1194 (1780) ve 1287 (1870) tarihli kitbe yer almaktadr. Bunlardan 1194 (1780) tarihli kitbede caminin Hac Frz Bey tarafndan onarld yazldr. 1287 (1870) tarihli kitbe ise Urfa Evkaf mdr Mustafa Efendinin yaptrd adrvanla ilgilidir. Cami, kble duvarna paralel gelien dikdrtgen bir harim mekn ile dz bir rt sisteminde mihrap n kubbesiyle Ortaa yapm prensiplerine uygun bir ktle tasarmna sahiptir. Harim, kble duvarna paralel dikdrtgen kesitli iki sra dzgn kesme ta pye ile sahna ayrlmtr. Harim meknnda pyelerin tekil ettii birimlerin zeri apraz tonozlarla rtlmtr. Yapnn kble ekseninden douya kaydrlan mihrabnn nnde sivri kemerler zerinde tromplarla geii salanan bir kubbe yer almaktadr. Mihrabn sandaki ta minber orijinal deildir. Harim meknnda tayc unsur niteliinde ok sayda pye kullanlmas mekndaki btnl etkilerken tavan yksekliinin az olmas da bask bir hava etkisi brakmaktadr. Kuzeyde sivri kemerli aklklara sahip on drt birimli son cemaat yeri dikdrtgen kesitli dzgn kesme ta pyeler zerinde apraz tonozlarla rtldr. Son cemaat yerinden harime geii salayan, bugn ikisi kapatlm yedi giri vardr. Caminin kuzeyinde iinde minare, hazre, bir kuyu ve yapya sonradan eklenen bir adrvann bulunduu, yapnn iki kat geniliinde bir avlusu vardr. Sekiz stun zerine oturan yuvarlak kemerli onaltgen kasnakl adrvanda fskyeli onaltgen su havuzu yer almaktadr. Eski kilise yapsnn an kulesi olduu tahmin edilen sekizgen planl minare kesme tatan ina edilmitir. Avlunun kuzey duvarna bitiik durumdaki minare bugn saat kulesi olarak da kullanlmaktadr. Avludaki hazrede Nakibendiyye tarikatnn Hlidiyye kolunun kurucusu Hlid el-Baddnin kk olu ehbeddin Ahmedin trbesi ve ehrin Hal Kontluundan geri alnmas srasnda ehid den baz kumandanlarn mezarlarnn bulunduu rivayet edilmektedir. Camideki yap malzemesi ve iilik incelendiinde son cemaat yeri ile harim meknnn bat ve dou ynlerindeki birer srann yapya sonradan eklendii anlalmaktadr. Yap blgeden karlan Urfa tayla ina edilmitir. Camideki yegne ssleme unsuru mihrap n kubbesine gei esi olarak kullanlan tromplardaki mtevazi ta iiliidir.

BBLYOGRAFYA

Oktay Aslanapa, Anadoluda lk Trk Mimarisi: Balangc ve Gelimesi, Ankara 1991, s. 12-14; A. Cihat Krkolu, anlurfa Camileri, Ankara 1993, s. 10-14; a.mlf., Urfa Mimari Eserlerine Genel Bir Bak, Uygarlklar Kaps Urfa, stanbul 2002, s. 116-117; Mahmut Karaka, anlurfa Mezar Talar, anlurfa 1996, s. 148; Murat Ukun, Ortaa Urfasnda Mimari Eserler: 476-1517 (yksek lisans tezi, 2002), Celal Bayar niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, s. 21-26; Abdullah Ekinci, Ortaada Urfa (Efsane,Tarih, nan, Bilim ve Felsefe Kenti), Ankara 2006, s. 298-300; Edessadan Urfaya (ed. Mehmet elik), Ankara 2007, II, 408-412; Aynur Durukan, anlurfa Ulu Camii, Kltr ve Sanat, IV/14, Ankara 1992, s. 8-10.

Fatma Ku Uak Ulucamii. Yapm tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Ancak klliye bnyesindeki bir emeye aitken yapnn giri kaps zerine sonradan yerletirildii kabul edilen ban 822 (Austos-Eyll 1419) tarihli sls hatl Arapa kitbe caminin tarihlendirilmesine k tutmutur. Bu kitbeye gre yapnn Germiyanolu II. Ykub Beyin ikinci saltanat esnasnda (1402-1429) Kavid (Koud ?) olu Hasan olu Mehmed Bey tarafndan ina edildii kabul edilmektedir. XIX. yzylda gerekletirilen onarmlarda camiye bir son cemaat yeri eklenmi ve minaresi yeniden yaplmtr. Cami 1970te Vakflar Genel Mdrlnce tamir ettirilmitir. Moloz tala ina edilen yap bugn kare bir alana oturmakta olup mihrap nnde byke bir kubbe, bunun nnde tonozlu bir birim ve iki yanda er kubbeden meydana gelen bir st rtye sahiptir. st rty tekil eden kubbeler sekizgen kasnakldr. Be birimli ndeki son cemaat yeri pyelerin tad sivri kemerler zerinde sekizgen kasnakl kubbelerle rtldr. Son cemaat yerinde mihrap ekseninde ve pahlanm kelerde giriler bulunmaktadr. Yatk dikdrtgen planl harim drt pye ile blme ayrlmtr. Geni tutulan orta aksta nde sivri beik tonoz rtl bir birimle mihrap nnde merkez kubbeli bir birim yer alr. Yanlarda farkl boyutlarda er kubbeli birim mevcuttur. Byk sivri kemerler zerine oturan ve pandantiflerle geii salanan kubbeli birim kuzey ynnde byk sivri kemerle tonozlu birime, daha alt seviyede ikier kk sivri kemerli aklkla yanlara balanmaktadr. Harime biri son cemaat yerinde, dier ikisi yan cephelerde olmak zere kapyla geilmektedir. Kuzeyde mihrap eksenindeki kap dierlerinden daha genitir ve yuvarlak kemerli bir akla sahiptir. Kapnn etraf tek sra mukarnasl bir frizle evrelenmitir. Kap kanatlar demirdir. Harim tek sra pencere ile aydnlatlmtr. Harim meknnda kubbe, pandantifler, kemerler ve pyelerde C-S kvrml iri yaprak motiflerinden oluan barok zellikli sslemeler bulunmaktadr. Kesme ta malzeme ile ele alnan mihrap geni bir bordr ierisinde mukarnasl ve yarm daire nilidir. Mihrap niinde iki yana alan perde motifi grlmektedir. Ahap minber ise tamamen yenidir. Caminin bat cephesinde kbleye yakn bir konumda yer alan minare kesme tatan kare bir kaide zerinde tuladan silindirik gvdeli, tek erefeli ve kurun klhldr. Minareye gei caminin iinden salanmaktadr.

BBLYOGRAFYA

Kasm nce, Uakta Trk Mimarisi, Isparta 2004, s. 19-23; Ali Osman Uysal, Germiyanoullar Beyliinin Mimari Eserleri, Ankara 2006, s. 193-199; Mahmut Akok, Uak Ulu Camii, VD, sy. 3 (1956), s. 69-72, rs. 1-2; Erdem Ycel, Uakta Trk Devri Yaplar, TTOK Belleteni, XXX/309 (1971), s. 10-12. smail Orman

Van Ulucamii. Eski Van ehrinin ortasnda yer alan yap gnmze harabe eklinde ulamtr. Caminin kitbesi ya da vakfiyesi yoktur. 1970-1973 yllarnda yapya ait kazlar yrten Oktay Aslanapa kazda ortaya karlan tonoz ykntlar, duvar sslemeleri, har cinsi ve tekniinden yola karak camiyi Karakoyunlu Hkmdar Kara Ysufun saltanatnda 1389-1400 yllarna tarihlendirir. Ahlatahlar dneminde ina edilmi olduunu belirtenler de vardr. 1655te yapy ziyaret eden Evliya elebi, Van Ulucamii yannda bir de medresesinin olduunu belirtir. Caminin 1913 ylnda yaymlanan fotoraflar eldeki en eski fotoraflardr ve cami o tarihte de harabe durumundadr. Tesbitlere gre 22,30 26,30 m. llerinde dikdrtgen planl yap gnmze kadar temel seviyesinde duvarlar ve ksmen minaresiyle gelebilmitir. Mihrap nnde birbirine sivri kemerlerle balanm 9 m. apnda kubbe ile dier ksmlar sekizgen pyeler tarafndan tanan, kuzeyde , dou ve batda iki sra halinde yldz tonozlarla kapatlmtr. Dou duvar kademe halinde gneye doru geniler. Yap douda be, gney ve batda drder, kuzeyde adet byk pencere ile aydnlatlmtr. Kuzeybatda da takn minare kaidesi grlr. Zeminden yaklak 2,90 m. yukarya uzanan kaide 4,61 m. apndaki silindirik minareye geii salar. Minarenin kuzey ynne mazgal penceresi almtr. Bugn minarenin klh ve kaps ykk vaziyettedir. Ancak 1911de erefesinin ayakta olduu ve erefeye geiin mukarnaslarla saland bilinmektedir. Cami asl nemini zengin sslemelerinden alr. Kazdan karlarak Van Mzesin-de sergilenen paralarda bitkisel, geometrik desenler, bunlarn aralarndaki yaz kuaklar, kabaralar, derz motifleri ve dilimli ssleme kemerleri bulunmaktadr. Yap ayrca youn biimde al sslemeye sahipken ini grlmez. Camide tula ve al birlikte kullanlm, doal renklerinin yan sra sar, yeil, krmz ve mavi renk boyal grsel etki ykseltilmitir. Yapnn kademeli sivri kemerin evreledii cmle kapsnda stte yldz kompozisyonu, bunun altnda kf harflerle yazlm kitbe kua yer alr. Mihrap nndeki kubbenin ii her biri ayr geometrik motifler tayan mukarnaslarla doldurulmutur. Mukarnaslara geii salayan ke dolgular ve st rty meydana getiren tonozlarn i bkey yzeylerinin ok eitli bitkisel kompozisyonlarla bezendii grlmektedir. Yapnn dier birimleri gibi mihrab da paralar halinde gnmze ulamtr. Van Mzesine kaldrlan bu paralar elverisiz koullar yznden yok olma tehlikesiyle kar karyadr. Bachmannn yaymlad fotoraflar ve G. Schneiderin izimleri esas alnarak kaz srasnda kan paralarn tesbiti mmkn grlmektedir. Tula ve al ile hazrlanm mihrap d cepheye dikdrtgen biiminde taar. Malzeme ve ssleme ynnden randaki Byk Seluklu camileri ile benzerlik gsterir.

BBLYOGRAFYA

Evliya elebi, Seyahatnme (Dal), IV, 121; W. Bachmann, Kirchen und Moscheen in Armenien und Kurdistan, Leipzig 1913, s. 69-74; Abdsselam Uluam, Eski Vanda Seluklu zleri, IV. Mill Seluklu Kltr ve Medeniyeti Semineri Bildirileri

(25-26 Nisan 1994), Konya 1995, s. 53-67; a.mlf., Ortaa ve Sonrasnda Van Gl evresi Mimarl I-Van, Ankara 2000, s. 28-34; a.mlf., Eski Vandaki Mimari Antlar, Kltr ve Sanat, sy. 32, Ankara 1996, s. 19-24; Faiz Demirolu, Vanda Ulu Cami, kinisan Gazetesi, sy. 119, Van 07 Mart 1958; a.mlf., Vanda Ulu Cami, a.e., sy. 120, 08 Mart 1958; G. Schneider, Rekonstruktionen Seldschukischer Moscheen, STY, II (1968), s. 134-141; Oktay Aslanapa, 1970 Van Ulu Camii Kazs, a.e., IV (1971), s. 1-15; a.mlf., Kazs Tamamlandktan Sonra Van Ulu Camii, a.e., V (1973), s. 1-25; Seluk Mlayim, Van Ulu Camii Ssleme zellikleri, Erdem, VI/16, Ankara 1990, s. 231-234; Mehmet Top, Van Mihraplar, Dnyada Van, sy. 11, Van 1998, s. 16-19. H. Banu Konyar Zile Ulucamii. Tokatn Zile ilesinde yer almaktadr. Nasuh Paa Camii adyla da tannan yapnn son cemaat mahallinde bulunan ve ilk yapya ait olan ina kitbesinden, Seluklu Sultan III. Gyseddin Keyhusrevin saltanat esnasnda 665 (1266-67) senesinde Muhammed Zall b. Eb Ali tarafndan yaptrld anlalmakta ve Sadrazam Nasuh Paann Zile voyvodal srasnda (1611-1614) onun salad madd imknlarla tamir edildii bilinmektedir. Bu tamire ait kitbe de son yenileme esnasnda ina kitbesinin altna yerletirilmitir. XX. yzyln balarnda harap duruma gelen yap yktrlarak yerine bugnk cami ina edildiinden ilk yapnn mimarisi hakknda bir bilgiye ulalamamtr. Zile Kaymakam Sleyman Necmi Beyin giriimi ve yre halknn yardmlaryla 1909da yaptrlan bugnk yap kesme tatan ina edilmitir. Kare planl olan yap yksek sekizgen kasnaa oturan tromplu kubbe ile rtldr. Kelerdeki yksek tutulmu sekizgen gvdeli arlk kuleleri de kubbe ile rtlmtr. Harimi pandantiflerle geii salanan kubbe ile kuzeye doru geniletilen caminin nnde blml son cemaat mahalli yer alr. Drt mermer stun zerinde ortada ikisi mukarnasl, yanlarda dier ikisi baklaval balklara oturan yuvarlak kemerli aklkl son cemaat yerinin st pandantiflerle geii salanan kubbe ile rtldr. Orta blmde yer alan takapnn tasarmnda renkli ta panolar, iri silmeler ve mukarnas taklidi dzenleme dikkat ekicidir. Geni bir ni iine alnan kap kemeri zerinde ve yan duvarlarda yenilemeye ait tarih kitbeleri yer almaktadr. Niin iki kesi koyu renkli mermer stunelerle yumuatlmtr. Ahap kap kanatlar iri madalyonlu er aynal olarak dzenlenmi, bitkisel dekorlu bordrle evrelenmitir. stteki iki aynay ayran yzeyde kf kitbeler mevcuttur. Eklektik etkiler tayan d cephede, dolanan konsol dizili saakta ve alt pencereleri evreleyen ka kemerli kertme ereveler dnda ssleme bulunmamaktadr. st srada yuvarlak kemerli l pencerelere sahip yapda yksek kasnan her yznde yuvarlak kemerli ikier pencere almtr. Son cemaat yerindeki takap dnda iki yanda yer alan yuvarlak kemerli kaplarn stleri yarm kubbe ile rtl ahap saaklarla zenginletirilmitir. Harimde merkez kubbeyi kuzey ynnde tayan iki serbest pye kare kesitli olup keleri ve altl stl evresi kaval silmelerle yumuatlmtr. Kesme ta malzemeyle yaplan mihrap ynde kvrk dall, bitkisel sslemeli geni bir bordrle snrlandrlmtr. Niin iki yannda ikier burmal stune yer almaktadr; bunlarn balklar bir konsolla birletirilerek stlerine birer nsal dzenleme ilenmitir. Geometrik

kompozisyonlu geni bir bordr iinde iki yan rozetli mihrap yeti bulunmaktadr. Mukarnasl mihrap nii altta ka kemerli sath nilerle yedi kenarl olarak yaplmtr. Ge dnem zelliklerini yanstan kesme tatan minber olduka sadedir. Ka kemerli kap akl zerindeki alnlkta kabark iri bir iek, yan aynalarn ortasnda birer kabara, alt ksmlarda kabark iek, arkfelek motifleriyle alternatif biimde yerletirilmi dilimli kemerli ve ajurlu aklklarla sath niler ilenmitir. Gei akl dilimli kemerli olup yuvarlak kemerli aklkl kk ksm piramit bir klhla rtlmtr. Caminin yenilenen minaresi de eklektik tarzdadr ve hafif ibkey yzeylere sahip onaltgen eklinde dzenlenmitir. Bu okgen dzenleme erefede ve petek ksmnda aynen devam ettirilmi ve alemli armud bir kubbecikle sonlandrlmtr.

BBLYOGRAFYA

Ersal Yavi, Tokat, Niksar, Zile, Artova, Erbaa, Turhal, Readiye, Almus, stanbul 1986, s. 165; Semra Meral - Yusuf Meral, Her Ynyle Zile, [bask yeri ve tarihi yok], s. 23, 25; Halit al, Zile Ulu Cmisi, Sanat Tarihi Dergisi, VII, zmir 1994, s. 27-52. smail Orman - Ahmet Vefa obanolu

ULU AL
(bk. KILI AL PAA).

ULUAY, Mustafa aatay


(1908-1970) Tarihi, yazar. ankrya bal erke kasabasnda dodu. Babas rif Bey, annesi Hatice Hanmdr. Aile lakab Kadkranlar olup baz yazlarnda Kranolu mahlasn kullanmtr. lkokulu erkete bitirdikten sonra 1925te zmir Erkek Muallim Mektebine girdi. Burada okulun mdr yardmcs Faik Tolunay herkese bir Trke ad verirken ona da aatay ismini uygun grd ve daha sonra bu isimle tannd. 1929da Ankaradaki Gazi Orta Muallim Mektebi ve Terbiye Enstits Tarih-Corafya Blmne girdi. lk yazlarn bu okulda el yazsyla karlan H adl dergide yaymlad. 29 ubat 1933te mezun olunca Burdur Ortaokulu tarih retmenliine tayin edildi. Bir retmen arkadayla birlikte Gl isimli bir mecmua kard. 24 Kasm 1935te uzun yllar grev yapaca Manisa Ortaokuluna geti. Bu srada Kltr Bakanlnn, tarih-corafya retmenlerinin grev yerlerinde Trk Tarih Kurumunun yardmc yeleri sfatyla faaliyet gstermelerini istemesi ve halkevlerinin bu yndeki almalar tevik etmesi aatay Uluayn aratrmaya ve yerel tarihe ynelmesinde etkili oldu. 1945te Manisa Ortaokulun-dan dntrlen Manisa Lisesinde iki yl tarih dersleri verdi; burada karlan Bizim Lise adl derginin yayn direktrln yapt. Uluayn Manisa yllar ok verimli geti. Gen Kzlayclar adl renci mecmuasnn yaz ileri mdrln yapt; Manisada halkevi tarafndan karlan Gediz isimli dergiye yazlar yazd. Ayrca Manisa Halkevinin Dil, Tarih ve Edebiyat ubesi bakanln, Mart 1943ten itibaren Manisa Halkevinin yayn organ Gedizin yaz ileri direktrln yrtt. Daha 1938de mahzen ve depolarda kt artlar altnda muhafaza edilen Manisa eriyye sicillerine dikkat ekti ve yapt giriimlerle bu nemli tarih kaynaklarn yok olmaktan kurtard. 433 deftere ulaan sicilleri nce Manisa Mzesine naklettirdi, ardndan temizleyip tasnif etti. Pek ou dank vaziyette bulunan defterleri ciltletti. Daha sonra bu defterlerden faydalanarak zelde Manisa ve genelde Bat Anadolu tarihini aydnlatan pek ok orijinal eser ve makale yazd. 6 Ocak 1947de Balkesir Necati Bey Eitim Enstits tarih retmenliine tayin edildi. Ancak buradaki grevi ksa srd; ayn yl ierisinde Marif Vekleti tarafndan iki yllna Londraya gnderildi. ngilterede zellikle British Library ve Public Record Officede aratrmalar yapt; tesbit ettii baz yazmalar daha sonra ilim lemine tantt. Ayrca Paul Wittekle alt. Londrada ngiliz okullarn, tarih eitim yntemlerini ve ders kitaplarn inceledi. ngilterede on sekiz ay kaldktan sonra Trkiyeye dnd. Dn srasnda birka gn Fransada Bibliothque Nationale ile talyan arivlerinde alt ve aratrmaclarn dikkatini talyan arivlerinde bulunan Trke belgelere ekti. ngilteredeki almalar ve gzlemlerine dair 1950 ylnda ngiliz Okullarnda Tarih retimi balkl bir makale yazd ve iki lkedeki tarih eitimi sistemini karlatrd. Ayn yl Manisa milletvekillii iin Cumhuriyet Halk Partisinden aday olmak istediyse de Ankarada yaplan merkez yoklamasndan geemedi. Topkap Saray Mzesi Arivin-deki belgeleri tasnifle grevlendirildi. Lajos Feketenin balatt tasnif almalarn tamamlama yolunda H-Z harfleri arasndaki belgelerin katalogunu hazrlad; ancak biraz aceleye getirildiinden katalogun yeniden gzden geirilmesini istedi. Muhtemelen bu sebeple veya baka bir sebepten dolay kataloglarn yaymndan daha sonra vazgeildi. Uluay, bir yandan belge tasnifiyle urarken bir yandan da zellikle

Avrupallarn yzyllardan beri hakknda gizemli ve hayal mahsul hikyeler rettii Osmanl haremiyle ilgili kaynaklara dayanarak ciddi eserler vermeye balad. 1951de stanbulda alan apa Yksek retmen Okulu tarih retmenliine getirildi ve lnceye kadar burada hocalk yapt. Bu grevi esnasnda Darafaka Lisesinde dersler verdi. Hayat boyunca srekli retmenlik grevinde bulundu ve idarecilie iltifat etmedi. 4 Austos 1970 tarihinde geirdii bir beyin kanamas neticesinde ld. lmnden nce birka cilt olarak planlad Trkler Devri Manisa Tarihi Kronolojisi zerinde almaktayd; eserin ancak 337 sayfalk ksmn yazabilmiti. Neeli, mtevazi, sohbet ehli, drst ve ekingen bir kiilie sahip olan aatay Uluay, Trk Tarih Kurumunun muhabir ve Trk Dil Kurumunun asl yesiydi. 1971de Manisada retime alan bir ilkokula ad verilmitir. Eserleri. Sosyal ve mahall tarih alannda yapt nc almalarla dikkat eken bir aratrmac olan M. aatay Uluayn kitap, makale ve bildiri eklinde yaymlad eserlerinin says 300 gemektedir. eriyye sicillerinin mahall ve sosyal tarih asndan nemini vurgulayarak bunlara istinaden ekyalk hareketlerini, blgesel gvenlik sorunlarn, nfus durumunu, yan ailelerini, gnlk yaam, tarm, ticareti, esnafl ve toplumun farkl kesimlerini inceleme konusu yapmtr. Uluayn eserlerini birincisi Manisa ve Bat Anadolu blgesiyle, ikincisi Osmanl harem hayatyla, ncs de hem kendi tecrbeleri hem ngilteredeki gzlemleri ve edindii birikimlerle tarih eitimiyle ilgili kitap ve makaleler olmak zere balk altnda toplamak mmkndr. Manisa Tarihi (stanbul 1939, brahim Gken ile birlikte), Saruhanoullar ve Eserlerine Dair Vesikalar (III, stanbul 1940-1946), Manisadaki Saray- mire ve ehzadeler Trbesi (stanbul 1941), XVII. Yzylda Manisada Ziraat, Ticaret ve Esnaf Tekilt (stanbul 1942), XVII. Asrda Saruhanda Ekyalk ve Halk Hareketleri (stanbul 1944), Manisa nlleri (Manisa 1946), 18. ve 19. Yzyllarda Saruhanda Ekyalk ve Halk Hareketleri (stanbul 1955) adl kitaplar birinci; Osmanl Sultanlarna Ak Mektuplar (stanbul 1950), Haremden Mektuplar I (stanbul 1956), Osmanl Saraylarnda Harem Hayatnn yz (stanbul 1959), Harem II (Ankara 1971), Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar (Ankara 1980) isimli eserleri ikinci kategoriye girmektedir. aatay Uluayn lmnden sonra yaymlanan, Topkap Saray Mzesi Arivindeki belgeleri kullanarak hazrlad son iki eseri ve daha nce neredilen baz makaleleri padiahlarn haremi, haremin yaps, hiyerarisi, padiahlarn kadnlar, kzlar ve haremdeki yaant hakknda bilgi veren nc eserlerdir. Bu konular hemen hemen ilk defa onun tarafndan gvenilir biimde ele alnp incelenmitir. Uluayn mahall tarihi nemseyen bak as onun tarih eitimi anlaynn temelini oluturur. evre ncelemeleri-Tarih retimi adl eseri (stanbul 1958) gerek kendi tecrbelerine gerekse ngilterede yapt almalara dayanmakta ve tarih eitimiyle ilgili bak asn yanstmaktadr. Uluay, tarih derslerinde aktif olmalarn istei rencilerin dikkatinin evrelerinde bulunan tarih eserlere ekilmesi ve evrenin tarih retmeni iin bir laboratuvar vazifesi grmesi gerektii dncesindeydi. Esnek bir yntemin uygulanmasn ve tarih eitimi iin resim, harita, model, sergi, mze, ktphane, gezi, canlandrma gibi aralarn kullanlmasn savunan aatay Uluay, Himmet Aknla birlikte kaleme ald ilkokul drt ve beinci, ortaokul bir, iki ve nc, Niyazi Akitle beraber yazd lise drdnc snflarn tarih kitaplaryla bu dncelerinin hayata nasl geirileceini ortaya koymutur. Bunlarn dnda Hikyelerle Tarih Serisi, Mehur Hkmdarlar Serisi, nl Padiahlar Serisi, Kahramanlar Serisi, Seyyahlar ve Kifler Serisi, Mucitler Serisi gibi

adlarla popler kitaplar kaleme alarak tarihi kuru bir bilgi yn olmaktan kurtarmaya alm, ilk ve ortaokullar iin Tarih Ansiklopedisi hazrlamtr (stanbul 1961). Uluayn Manisa Kadlar ve Kadlk Tekilt ile Saruhan dare Eden ehzadeler, Maiyetleri ve Devirlerinde Yaplan Eserlere Dair Bir Aratrma balkl eserleri Trk Tarih Kurumuna verilmise de bugne kadar baslmamtr. Ayrca yanlktan srgnlere, sultan dnlerine, Cell isyanlarna, folklorik derlemelere ve gnlk gazete yazlarna kadar geni bir yelpazede yazlar ve makaleler kaleme almtr. Ali Ufk Beyin Mecma-i Sz Szn ilim lemine ilk defa onun tantt bilinmektedir.

BBLYOGRAFYA

Bayram Eyp Ertrk, Mustafa aatay Uluay, Hayat, Eserleri ve Tarihilii (yksek lisans tezi, 1993), Dokuz Eyll niversitesi Atatrk lkeleri ve nklap Tarihi Enstits; a.mlf., Cumhuriyet Devri Erken Dnem Trk Tarihiliinden nemli Bir sim: Mustafa aatay Uluay, TT, XX/118 (1993), s. 9-20; a.mlf., Mustafa aatay Uluay Bibliyografyas Denemesi, ada Trkiye Tarihi Aratrmalar Dergisi, III/8, zmir 1998, s. 385-406; Mahmut H. akirolu, M. aatay Uluay, TTK Belleten, XXXIV/136 (1970), s. 653-664; Krat Ekrem Uykucu, Mustafa aatay Uluay ve Eserleri, TD, sy. 25 (1971), s. 201-212; Halil nalck - Bahaeddin Yediyldz, Trkiyede Osmanl Aratrmalar, TTK Bildiriler, XIII (2002), I, 156-157; Bahri Ata, Bir ankrl Tarihi: Mustafa aatay Uluay ve Tarih Eitimine Katklar, ankr Aratrmalar, sy. 2, ankr 2007, s. 35-41. Ali Akyldz

ULUDA, Osman evki


(1889-1964) Trk tp adam, bestekr. 15 ubat 1889da Bursada dodu. Babas Mahmud Efendi, annesi Aye Hanmdr. Ailesi Kanburolu lakabyla anlyordu. btidiye ve rdiyeyi 1905te Bursada tamamladktan sonra ayn yl girdii stanbuldaki Mektebi Tbbiyyeden 1913te yzba rtbesiyle mezun oldu. Asker doktor olarak Balkan, I. Dnya ve stikll savalarna katld. Balkan savalarnda Edirne cephesinde Vize ve Lleburgazda, I. Dnya Savanda anakkale, Dobruca, Romanya ve Bulgaristan cephelerinde bulundu. Dnnde Edirne merkez hekimliiyle grevlendirildi. Kasm 1918de stanbulda Harbiye Nezreti Asker Shhiye Dairesi IV. ube istihbarat ve istatistik efliine tayin edildi. 1921de Trhi Harb-i Shh Encmeni umumi ktipliinin ardndan Ankarada Mill Mdafaa Vekleti Shhiye Dairesi reis muavinliine, ayn zamanda Sahra Shhiye Dairesi IV. ube mdr muavinliine getirildi. Osman evki Bey, daha sonra Garp Cephesinde I. Frka Shhiye Bl bahekimliine tayin edildiyse de IV. Alaya tabip olarak gnderildi ve bu alayla Byk Taarruzda Ktahya, nn, Bozyk, Kayanc ve Bursa savalarna katld. Bu srada gzlerinde ve akcierlerinde ortaya kan hastalk zerine tedavi iin svireye gnderildi. svirede bulunduu srada Cenevrede Eugne Pittarddan antropoloji dersleri ald. Yurda dnnde stanbulda Erkn- Harbiyye Corafya Encmeninde bir sre grev yapt (1925); ardndan kendi isteiyle Glhane Asker Hastahanesi dahiliye mdrlne tayin edildi. Corafya Encmeni yesi iken ilm aratrma iin Mill Mdafaa Vekleti adna Cumhuriyet tarihinde Kei dana ilk trman gerekletirdi ve dan heybetinden etkilenip ne ulu da! ifadesini kulland. stanbula dnnce Erkn- Harbiyye-i Ummiyyeye verdii raporda Kei dann adnn Uluda olarak deitirilmesini istedi. Bunun zerine Mareal Fevzi akmakn emriyle Kei dann ad Uludaa evrildi; soyad kanunuyla da (1934) kendisi Uluda soyadn ald. Glhane Asker Hastahanesinde dahiliye efi iken ihtisasn tamamlayp rntgen mtehasss olduysa da 1930da binba rtbesiyle mllen emekliye ayrld. Ardndan Bursada verem dispanseri rntgen uzman oldu; stanbulda Eypsultan Verem Dispanserin-de bahekimlik yapt. Bu grevde iken Konyadan milletvekili seilerek (1935) V, VI, VII. dnemde Trkiye Byk Millet Meclisinde bulundu. 1936da Trkiye Turing ve Otomobil Kurumu bakanln yrtt. 1946da milletvekilliinden ayrlnca stanbul Zehirli Gaz leri Mdrlnde, bir mddet Cibali Ttn Fabrikas tabipliinde, nihayet Shhiye Mdrl emrinde stanbul Yerleri Mfettiliinde alt ve tekrar emekliye ayrld (1953). 1953ten beri yrtt stanbul Verem Sava Derneinin dispanserler mfettilii grevinde iken 19 Mart 1964 tarihinde Leventteki evinde ld ve Zincirlikuyu Asr Mezarlna defnedildi. Trkiyenin ilk radyologlarndan, ayn zamanda tp tarihi ve antropolojiyle ilgili yaz yazan ilk kii olan Osman evki Uluda, Trk Tp Tarihi Kurumunun kurucu yelerindendir. ounluu Bursa ve Osmanl dnemi tp tarihi hakknda olmak zere pek ok aratrmas vardr; bunlarn byk bir ksmn kitap ve risle halinde neretmitir. Kitaplarnn balcalar unlardr: Osmanl Tabbeti Tarihi (stanbul 1334); Harb-i Ummde Shh Tecrbeler (stanbul 1338); Bebuuk Asrlk Trk

Tabbeti Tarihi (stanbul 1341/ 1925, 2. bs., sadeletiren: lter Uzel, Ankara 1991); Bursa ve Uluda (stanbul 1928); Yeil Cami (Bursa 1932); Uluda Tapnaklar, Keileri ve Dervileri (stanbul 1936); ocuklar, Genler, Filimler (stanbul 1943). 1920-1962 yllar arasnda bir tp dergisi karan Uluda gazete ve dergilerde tpla ilgili yazlar yazmtr (bunlardan ellinin zerinde risle ve makalesinin listesi iin bk. Bebuuk Asrlk Trk Tabbeti Tarihi, sadeletiren: lter Uzel, s. 9-13). Ayrca Hafiye Gz ve Meslek ntihab adl iki piyesi sahnelenmi, ancak yaymlanmamtr. Osman evki Uluda gzel sanatlarla da ilgilenmitir. Sol elle yazmasna ramen baarl talik ve nesih yazlaryla tannm, sulu boya resimleri ve iirleriyle takdir toplamtr. Ancak onun en nemli zellii msikiinasl olup ocukluk yllarnda gzel sesiyle dikkati ekmitir. Babasnn kendisini tekkeye gtrdnden ve eyh efendinin vakit ezanlarn ona okuttuundan bahseder. Mektebi Tbbiyyenin idd ksmnda talebe iken arkadalaryla kurduu kk bir grupla balayan fasl mekleri onun msiki almalarnn balangcn tekil etmitir. Mektebi Tbbiyyeden Beiktal Necati adl bir rencinin idaresindeki bu almalar daha sonra Delllzde smil Efendinin talebelerinden smil Efendi adl bir Mevlev derviiyle srmtr. Msiki almalarn renimiyle birlikte srdrm, bir sre Mektebi Tbbiyyedeki msiki topluluunu ynetmitir. Kendisi tbbiyeden mezun olduunda yirmi drt fasl ezbere bildiini syler. Bursada iken Bolhenk Nri Bey ve Zeki Dedenin arkada Stk Efendiden fasllar gemi, Mehmed Bah Beyden (Pars) msiki bilgilerini gelitirmitir. stanbula geldiinde Rauf Yekt, Muallim smail Hakk, Ali Rifat (aatay) ve Zekizde Hfz Ahmed (Irsoy) beylerle tanarak onlarla birlikte Trk Ocanda msiki faaliyetlerinde bulunmu, ardndan Rauf Yekt ve Muallim Kzm (Uz) beylerle kurduklar msiki topluluunda almalarn devam ettirmitir. Bu srada tant Hseyin Sadeddin Arelle balayan arkadalklar vefatna kadar srmtr. yi bir kanun icracs ve leri Trk Msikisi Konservatuvar Derneinin idare kurulu yesi olan Osman evki Uluda, milletvekillii dneminde meclis mzakereleri esnasnda Trk msikisini savunan konumalaryla tannr. 1940ta mecliste Devlet Konservatuvar ve Tiyatrosu Kanunu zerinde grmeler yaplrken dnemin Mill Eitim bakan Hasan li Ycelle konservatuvarda bir Trk mzii blmnn almas iin uzun tartmalara girdii bilinmektedir. stikll Marnn gnmzde icra edilen Osman Zeki ngre ait bestesinin Carmen Silva adl bir arkdan, Cemal Reit Reyin besteledii Cumhuriyet Onuncu Yl Marnn Jean Jacques Rousseaunun Le Devin du Village adl operasndan akor transpozisyonu ile alndn, dolaysyla bu iki marn milllik zelliinin bulunmadn ileri srmtr. 1952-1962 yllar arasnda Musiki Mecmuasnda yaymlanan makaleleri onun msiki sahasndaki bilgisini ortaya koymaktadr. Osman evki Uluda, Aydn yresinden derledii Gen Osman adl trknn yan sra ou klasik slpta, bir ksmnn gftesi kendisine ait 120 civarnda eser bestelemitir. Bunlardan saz semisi, beste, semi, ark, oyun havas, mar ve mersiye formundaki otuz sekiz tanesinin listesini Ylmaz ztuna ansiklopedisinde vermise de Trkiye Radyo ve Televizyon Kurumu repertuvarnda sadece arksnn notas mevcuttur.

BBLYOGRAFYA

bnlemin, Ho Sad, s. 238-239; Veli Behet Kurdolu, ir Tabbler, stanbul 1967, s. 394-398; TSM Szl Eserler, s. 15, 32, 62; Ylmaz Karakoyunlu, Parlamenter Bestekrlar, Ankara 1999, s. 257-262; ztan ncel, Bursal Dr. Osman evki Uluda ve Eserleri, Bursa Halk Kltr: Uluda niversitesi I. Bursa Halk Kltr Sempozyumu (4-6 Nisan 2002), Bildiri Kitab, Bursa 2002, II, 775781; rem Ela Yldzeli, Bir Kltr Savas Dr. Osman evki Uluda -Musiki Yazlar-, stanbul 2009; a.mlf., Bykdedem Dr. Osman evki Uluda-1915 anakkale ve 1936 Viyana Gnlkleri, stanbul 2010; Etem ngr, Dr. Osman evki Uluda Kaybettik, MM, sy. 195 (1964), s. 87-89; Ayegl Demirhan Erdemir, Evliyalar ehri Bursann Trk Tp Tarihindeki Yeri ve Tbb Folklorumuz Bakmndan nemi, TDA, sy. 89 (1994), s. 7-9; Uluda, Osman evki, TDEA, VIII, 457; ztuna, BTMA, II, 459-460. Nuri zcan

ULFE
() Osmanllarda saray hizmetlileriyle yenieri ve kapkulu askerlerine denen dzenli maa. Szlkte binek hayvanlarna verilen yem mnasna gelen alef kelimesinin ouludur. Osmanl brokratik yazmalarnda ulfe kelimesi mevcib terimiyle de karlanmtr. Bunun yannda ulfe tabirinin Osmanl hnedan mensuplarna verilen dzenli paray ve paral askerlere denen cretleri de kapsayan geni bir kullanm vardr. Osmanl Devletinin ilk dnemlerinden itibaren gnlk eklinde ake zerinden hesaplanan ulfeler ayda bir denir, kst ad verilen bu demeler, ait olduklar aylarn ba ya da son harflerinin bir araya getirilmesinden ortaya kan bir ksaltma ile anlrd. Muharrem, safer ve reblevvel aylarnn ulfesine masar; reblhir, cemziyelevvel, cemziyelhir ulfesine recec; receb, ban, ramazan ulfesine reen; evval, zilkade, zilhicce ulfesine lezez mevcibi denirdi. Kullanlan kamer takvimin zelliinden dolay her kst seksen sekiz buuk gn olarak hesaplanrd (Mebde-i Knn- Yenieri, s. 136). Devlet hazinesinin para sknts ekmedii dnemlerde masar ulfesi muharrem aynda, recec ulfesi cemziyelevvelde, reen ve lezez ulfeleri de iki kst bir arada ramazandan hemen nce ban ay iinde denirdi. Ancak devletin mal bunalma dt dnemlerde aksamalar olmutur. Padiahn hizmetinde bulunan ktiplerin, ulemnn, kapkullarnn ve eitli grevlilerin cretleri grevlerinin nemine, sresine ve bu sre iinde gsterdikleri yararllklara gre belirlenirdi. Kdem ya da yararllk sebebiyle olan ulfe artlarna terakki ad verilir, terakkilere her grubun kendi mirleri karar verirdi. Mesel XVII. yzylda yenieri aasnn her ayda bir 30,5 ake, sekbanbann 12 ake terakki datma hakk varken orbaclarn 1er ake datma hakk vard. Dier st kademedeki zbitlerin de rtbelerine gre terakki datma haklar bulunurdu. Bunun yannda kapkullar iin en nemli terakki kazanma yeri sava meydanlaryd. Sefere klrken tevik maksadyla btn yenierilere 1er 2er ake terakki verildii olurdu. Ayrca sava srasnda tehlikeli grevler iin serdengeti ve dalkl yazlan kapkullarna belli oranlarda terakki vaad edilirdi (Cevdet Paa, s. 78-80). Bazan padiahlarn tahta klarnda cls bahiinin yan sra btn kapkullarnn ulfelerine I. Ahmedin tahta geiinde olduu gibi cls terakkisi ad altnda zam yaplrd (Mebde-i Knn- Yenieri, s. 96). Kapkullarna ve zellikle yenierilere ulfe datm Topkap Saraynda debdebeli bir trenle gerekletirilirdi. Ulfe divan ad verilen bu tren genellikle sal gnleri yaplrd. Dvn- Hmyun toplants ile birlikte gerekletirilen, bata sadrazam btn devlet erknnn hazr bulunduu ulfe datmndan nce yenierilere Bbssade nne serilen sofralarda orba, pilav ve zerdeden ibaret bir yemek verilirdi. Bu esnada sarayn orta kaps Bbsselmda saf tutmu olan yenierilerin yemek iareti verildii andan itibaren sofralara koarak gitmeleri beklenir, onlarn gsterecei bir isteksizlik belirtisi mevcut idareden memnun olmadklar eklinde yorumlanrd. Yenierilerin verilen yemei istekle yemeleri itaat ve memnuniyet iareti kabul edilir, bunun iin kran kurbanlar kesilirdi (Cevdet Paa, I, 72). Yine yemek datmndan nce Yenieri Ocann yksek rtbeli zbitlerinden muhzr aasnn bir tabak ierisinde sadrazama

ve dier devlet erknna akide ekeri ikram etmesi de yenierilerin mevcut ynetimden memnuniyetlerinin bir iareti saylrd. Btn bu sembolik hareketlerin amac, kapkullarna padiahn ekmeini yediklerini ve karlnda ona sadakatle hizmet etmeleri gerektiini hatrlatmakt. Yemek bitiminde yenieriler tekrar orta kapsna gidip saf tutarlard. Bekta usulnce ekilen glbangin ardndan yenieri ortalar srayla Dvn- Hmyun nnde dizilmi ulfelerini almak iin arlr, yemek datmnda olduu gibi yenieri neferlerinin keseleri almaya koarak gitmeleri beklenirdi. Her ortann ulfesi keseler iinde grevli karakollukular ve zbitleri tarafndan alnr, klalara gtrlerek orta mensubu yenierilere datlrd. Yenierilere odalarnda ulfe datm esme kd ya da memhr ad verilen belgeler karlnda yaplrd. Yenieriler dndaki topu, cebeci ocaklarna ve dier ocaklara ulfeleri yine ulfe divannda verilir, ancak ulfeler bu ocaklarn klalarnda datlmak zere ktiplerine toptan teslim edilirdi. Kapkullarna ulfe datmna halk arasnda kese divan denilmekteydi (Cb mer Efendi, I, 471). Kapkulu svarilerini oluturan alt blk halkna ulfeleri nceleri Topkap Saraynda verilirken Kprl Mehmed Paann sadrazamlnda yaplan baz suistimallerin nlenmesi amacyla Bb- safde sadrazam divannda verilmesi uygulamas balatlmtr (Uzunarl, Kapukulu Ocaklar, II, 187). Sergi ad verilen kapkulu svarilerinin ulfe datm eer datlan ulfe bir kst ise cumartesi gnne, iki kst birlikte ise pazar gnne kadar devam ederdi. Ulfe datmnn sonunda Bb- safde btn kapkullarnn ulfe hesaplarnn tamamlanp kapatlmas ilemine devir ismi verilirdi (BA, HH, nr. 197/9900). Osmanl Devletine yeni bir eli geldiinde elinin saraya resm kabul ulfe divan gnne rastlatlmaya allr ve bu divana galebe divan denirdi. Normal zamanlarda yaplan ulfe divanlarna gre daha gsterili olan bu divann amac eliye Osmanl Devletinin gcn ve zenginliini gstermekti. Bu trene niin galebe divan ad verildii hususunda kesin bilgi yoksa da diplomasiyi savan farkl yollardan devam eklinde gren anlayn Osmanllarn diplomasi uygulamalarn ekillendirmi olduu kabul edilebilir. Yeni gelen eli divan gn nce avuba aa eliinde Alay Kasrnn altnda sadrazamn saraya gidiini seyreder, ardndan Bbsselma getirilip nbet odasnda bekletilirdi. Elinin bu kapdan ieri aln yenierilerin sofralara koarak gitmesiyle ayn zamanda gerekletirilirdi. Elinin divanhneye getirilip oturtulmasndan sonra sadrazam Divit Odasndan etkileyici bir tavrla divanhneye girerken herkes ayaa kalkard. Ardndan divana arz iin gelen kimselerin ileri grlrd. Daha sonra ulfe datmna geilirdi. Bunun arkasndan elilik heyetine ziyafet verilir, bata yenieri aas olmak zere devlet erkn padiaha arza girer, nihayet kendisine ve maiyetine hilatler giydirilen eli padiah tarafndan Arz Odasnda kabul edilirdi (Cevdet Paa, I, 75-78). Galebe divanlar uzun sren trenlerdi. XIX. yzyln banda II. Mahmud tarafndan kabul edilen bir Fransz elisinin kabul treni elilik binasndan saraya gidi geli dahil yaklak on iki saat srmt (Uzunarl, Merkez-Bahriye, s. 306). Osmanl Devletinin ilk dnemlerinde Yenieri Ocana bedergh edilen bir yenieri neferinin balang ulfesinin ka ake olduu konusunda eitli bilgiler vardr. Bu dneme ait defterlerin bir ksmnn gnmze ulamamas, geri kalanlarn da 1826da Yenieri Ocann kaldrlmasndan sonra yaktrlmas bilgilerin kontroln imknsz hale getirmektedir. Ancak XVII. yzyl balarnda I. Ahmedin tahta geii srasnda 2 ake olan yenierilie balang ulfesinin 3 akeye karld, en yksek nefer maann 8 akeden 9 akeye ykseltildii grlmektedir. Bu miktarlarn IV. Murad

devrinde de geerli sayld ve Sultan brhimin padiahl dneminde en yksek yenieri neferi maann 12 akeye kadar kt anlalmaktadr (Koi Bey, s. 43, 84). Akenin taler yznden deer kaybetmesinin ve fiyat artlarnn yenieri ulfelerinin alm gcn drmesine ramen merkez ynetimin ulfelere zam yapmad, ancak yenierilerin askerlik d mesleklere ynelmesine de kar kmad belirtilmektedir. XVIII. yzyln son eyreine gelindiinde yenieri ulfelerinin 7-8 ake arasnda seyretmesi ulfelerde herhangi bir iyiletirmenin yaplmadn gstermektedir. Bu tarihten itibaren zellikle ocan aktif personelini oluturan ekinci yenierilerin maalarnda baz artlar yaplmaya alld, ayrca sefere giden yenierilerin ve ekincilerin maalar daha dzenli biimde dendi. Yenieri ulfelerinin bir miktar artmas yenieriliin kaldrlmasna kadar devam etti. XIX. yzyln balarnda yenierilie yeni balayan bir karakollukunun yevmiyesi deimemekle birlikte en yksek yenieri neferi yevmiyeleri 27 ile 29 ake seviyelerine ykseldi (BA, D.YN.d, nr. 34839, s. 2; nr. 34946, s. 2; nr. 34971, s. 2). Bunun dnda baz devlet hizmetlerinde alanlarn ya da emekli olmu asker snf mensuplarnn gmrk ve muktaalardan aldklar dzenli paraya vazife ad verilirdi. Bu grevlilerin maa ilemleri devletin farkl kalemleri tarafndan takip edilerek dzenlenirdi. XVI. yzyln ortalarndan itibaren Osmanllarn Avrupa sava meydanlarndaki gelimelere uyum salayabilmek iin kapkullarnn saysn arttrmak zorunda kalmas ulfe miktarlarnn artmas ve hazineye byk bir ykn binmesiyle sonuland. Siyasetnme mellifleri tarafndan devaml eletirilen bu zorunlu deiim kapkullarnn ulfesini zamannda demeyi de nemli lde engelledi. Kapkullarnn saysnn artmas ulfe konusunda yaplan yolsuzluklarn takibini de zorlatrd. Bunlarn banda, baz kapkullarnn sefere gitmemek iin rvet karlnda kendilerini korucu snfna dahil ettirip korucu ulfesi almaya balamas gelmekteydi. Fakat devlet hazinesi iin en nemli konuyu nceleri oturak ya da mtekid denilen emekli kapkullarnn ulfeleri tekil etmekteydi. lk zamanlarda emeklilik hakkn kazanan yenierilerin ulfeleri seltin camileri vakflarnn gelir fazlasndan verilirken II. Selim devrinden itibaren dier kapkullar ile birlikte hazineden denmeye baland (Mebde-i Knn- Yenieri, s. 117). Emekli ulfeleri saynn az olduu devirlerde ulfelerin denmesi byk bir sorun tekil etmezken II. Viyana Kuatmasnn ardndan on alt yl sren sava dnemi sonrasnda saylar giderek artan emekli kapkullarnn ulfelerinin denmesi meselesi balca sknt konularndan birini tekil etti. Emekli kapkullarnn says, XVIII. yzyl boyunca kapkullar ocaklarnda zaman zaman yaplan tenskata ramen artmaya devam etti ve yzyln sonlarna doru aktif grevdeki kapkullarnn saysnn yaklak alt katna ulat (BA, D.YN.d, nr. 34780, 34793). Emekli ulfelerinin miktar II. Mahmud devrinde, zellikle Alemdar Vakasnn ardndan ve 1807-1812 Osmanl-Rus sava srasnda byk bir hzla artt ve bu defa aktif grevdeki ekinci ulfelerinin sekiz katna kt (BA, D.YN.d, nr. 35005). Bu artn asl sebebi len kapkullarna ait ulfelerin mahll iln edilmeden bakalarna satlmasdr. Ulfelerin alm satmna I. Mahmud dneminde devlet tarafndan izin verilmesi bu uygulamann daha da yaygnlamasna yol at (BA, HH, nr. 293/17465). Emekli ulfelerinin saysndaki artn yan sra bu ulfelerin yevmiyelerinin 30 ile 120 ake arasnda olmas yznden her aylk ulfe datmnda demelerin yaklak % 95i emekli ulfelerine gitmekteydi. Emekli ulfelerinin byk bir blm de yksek dereceli devlet grevlilerinin hizmetinde ya da himayesindeki kiilerin elinde toplanmt. Bunlarn ekserisi, ya intisap ettii grevlilerin gcn kullanarak ya da rvet karlnda kendilerine yksek yevmiyeli turnac, haseki

ve orbac emekli ulfesi kartan veya satn alan kimselerdi (BA, Cevdet-Askeri, nr. 5197). Bu rtbelerden emekli ulfesi elde etmek ocak mensuplarnn da rabet ettii bir eydi. Mesel 1807deki Kabak syann-dan sonra Kabak Mustafann yakn adamlarndan ikisine dl olarak yevmiyesi 120 akeden haseki ve turnac emekli ulfeleri verilmiti. Ulfe yolsuzluklarnn nlenememesinin ve Yenieri Ocanda istenen reformlarn yaplamamasnn asl sebebi, kapkulu ulfelerinin yksek dereceli devlet grevlilerinin ve hizmetkrlarnn elinde bulunmasyd. 1783te Rusyaya kar sava almas ihtimali ortaya knca toplanan meveret meclisinde Yenieri Ocann durumu ve mevcudu sz konusu edilmi, ocakta 5000 kadar ekinci askerine karlk 40.000e yakn emekli bulunduu ve bunlarn ancak te birinin yenieri olduu belirtilmiti (Vsf, s. 68). Alemdar Mustafa Paann ksa sren sadretinde bu tr ulfeleri ellerinde bulunduranlara belli bir sre verilerek bunlar Bbliye teslim etmeleri ve ulfe deerlerinin yarsna karlk gmrkten verilecek vazifelere raz olmalar, aksi takdirde ulfelerinin tamamen iptal edilecei tehdidinde bulunulmu, ancak bir sonu alnamamt (Cb mer Efendi, I, 230, 239). Bu sorun II. Mahmud tarafndan Yenieri Ocann 1826da kaldrlmasna kadar devam etti. Ellerinde ulfe bulunan devlet grevlilerinin yenierilere kar desteini almak isteyen II. Mahmud, esme sahiplerinin Yenieri Oca lavedilse bile hayat boyu ulfe alabileceklerini iln etti (Esad Efendi, ss-i Zafer, s. 66). Ancak Yenieri Ocann kaldrlmasndan sonra II. Mahmud ynetimi sznde durmad; Vaka-i Hayriyyeyi izleyen korku ortamnda esmelerini gmrkten vazifeye evirmek iin gelmeye cesaret edenlerin ulfelerinin byk bir ksm iptal edildi (Esad Efendi, Trih, s. 775-776). Bu srada emekli ulfelerinin be yl gecikmeyle dendii gz nne alndnda Yenieri Ocann lavyla devletin byk bir bor ykmllnden kurtulduu anlalr. Osmanl Devletinde ulfe tabiri Yenieri Ocann ortadan kaldrlmas zerine kullanmdan dm, bunun yerini mhiye ve maa kelimeleri almtr.

BBLYOGRAFYA

BA, D.YN.d, nr. 34705, 34729, 34785, 35371; BA, HH, nr. 1401/56742; Ayn Ali, Risle-i Vazfehorn, tr.yer.; Koi Bey, Risle (Akst), s. 43, 84; Hezrfen Hseyin Efendi, Telhsl-beyn f Kavnn-i l-i Osmn (haz. Sevim lgrel), Ankara 1998, tr.yer.; Defterdar Sar Mehmed Paa, Devlet Adamlarna tler: Nesyihl-vzer vel-mer (haz. Hseyin Ragp Uural), Ankara 1969, s. 69-70; szde Trihi (haz. Ziya Ylmazer), stanbul 1996, s. 174; Mustafa Kesb, bretnmy Devlet (haz. Ahmet reten), Ankara 2002, tr.yer.; DOhsson, Tableau gnral, VII, 332-333; Vsf, Trih (lgrel), s. 66-68; Sahaflar eyhizde Esad Efendi, ss-i Zafer, stanbul 1293, s. 66; a.mlf., Trih (haz. Ziya Ylmazer), stanbul 2000, s. 775-776; Cb mer Efendi, Trih (haz. Mehmet Ali Beyhan), Ankara 2003, I, tr.yer.; Cevad Paa, Trh-i Asker-i Osmn, stanbul 1297, I, tr.yer.; Mustafa Nri Paa, Netyicl-vukt (nr. Mehmed Galib Bey), stanbul 1327, III, 85-91; Yayla mam Risalesi (nr. Fahri . Derin, TED, sy. 3 [1973] iinde), s. 213-272; Mebde-i Knn- Yenieri, tr.yer.; Uzunarl, Kapukulu Ocaklar, I, II, tr.yer.; a.mlf., Merkez-Bahriye, s. 289-306; Ahmet Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri ve Hukuk Tahlilleri, stanbul 1996, IX, 368-381. Mehmet Mert Sunar

ULFECYAN
Osmanl asker tekiltnda kapkulu svarilerinden iki bln ad. Szlkte cret, maa anlamndaki ulfe kelimesinin sonuna getirilen Trke ci ekine Farsa n oul ekinin ilvesiyle oluturulmutur. Ulfeciler, alt blk halk da denilen kapkulu svarilerinin orta blklerinin yahut sipah ve silhdar blkleri dndaki drt blk (blkt- erbaa) halknn ilk iki bldr. XV. yzylda, bir rivayete gre I. Murad dneminde hassa svari askeri olarak ebnyi siphiyn blkleri adyla kurulan birliklerdendir. Tadklar yeille yeilli kzll veya yeil beyaz ya da sarl beyazl bayraklaryla da anlan ulfeciler, daha ziyade padiahn maiyetinde ktklar sefer esnasnda ordughta bulunduklar yere gre ulfeciyn- yemn (sa ulfeciler) ve ulfeciyn- yesr (sol ulfeciler) diye de adlandrlrd. Bunlarn kayna, temelde pencik veya devirme kanunlarna gre toplanan hristiyan ailelerinin ocuklardr. Bu blklere yenierilerin dle hak kazananlar ile Galata Saray, Edirne Saray ve brhim Paa Saray gibi hazrlk mekteplerinde yetien i olanlarndan nefer alnrd. III. Murad dneminden itibaren velede denilen svari oullarnn da genellikle ulfeci blklerine verildii anlalmaktadr. Sa ulfeciler bl 120, sol ulfeciler bl 100 kk ble ayrlyordu. Saylar zaman iinde deien ulfecilerin Ftih Sultan Mehmed devrinde bir rivayete gre 600, dier bir rivayete gre ise 1000erden toplam 2000 kii civarnda olduklar (Yldrm, s. 61), zbitlerinin her birine gnde 2,5, neferlere ise yarmar altn yevmiye verildii belirtilmektedir. Dardan da nefer almnn yapld III. Murad dneminde saylar misli artm, buna bal olarak ulfeleri de e katlanmtr. XVII. yzyl balarnda sa ulfecilerin 2055, sol ulfecilerin 1423 nefer olduu, yzyln ortalarnda Tarhuncu Ahmed Paann yapt tenskatla 175 ve 153 kiiye dtkleri kaydedilmektedir. Ulfeciyann kendilerine ait klalar yoktu. Bir ksm stanbul ve evresinde kylerde otururken dierleri at beslemek iin Bursa ile Edirne arasnda ky ve kasabalarda ikamet ederlerdi. stanbulda bulunanlardan evli olanlar evlerinde, brleri hanlarda ve zellikle Kurunlu Handa kalrlard. Maalarn svari mukabelesi kaleminden alan ulfecilerin cretleri zaman iinde azalp oalmtr. Maalarn yenieriler gibi trenle deil sergi veya sergi demek ad altnda vezrizam huzurunda alrlard. Ayrca clslarda ve byk seferlerde kendilerine yksek miktarda bahi verilirdi. Ulfeciyn- yemn savata vezrizamn ve dier devlet ileri gelenlerinin, ulfeciyn- yesr hkmdar sanca ile hazinenin muhafazasyla grevliydi. Bu ii gece gndz nbetlee ifa ederlerdi. Silhlar pala, mzrak ve eyerlerinde asl gaddre denilen keskin klt. Hezarfen Hseyin Efendi subaln da bu iki blkten yedi kiiye mahsus olduunu, devlet alacaklarnn tahsilinde istihdam edilen, blk subas veya bki kulu denilen bu grevlilerin drdnn sa, nn sol kola tayin edildiini, ayrca otak ad verilen seilmi ulfecinin hkmdara ve hazineye ait eskimi otaklar satma iiyle grevlendirildiini belirtir (Telhsl-beyn, s. 155). Bunlardan biri emin, ikincisi ktip, ncs nzr konumundayd. Baz kdemli ulfeciler, hara veya cizyedar unvanyla bir dnem devlet gelirlerini toplamakla grevlendirilmitir. Ulfecilerden biri merkezin emrini taradaki idarecilere bildirmek, orduya erzak salamak, taradaki kalelerde grevli mevcib ehlini yoklamak, baz kalelerde muhafzlk hizmetinde bulunmak ve taradan kreki celbetmekle de megul olabilirdi. Gerekli durumlarda bir ulfeci blnn tamam bir kalenin muhafazasyla grevlendirilebilirdi. Dier kapkulu askerleri gibi ulfeciler de XVI.

yzyln sonlarna kadar sadece padiahn maiyetinde sefere karken III. Murad zamanndan itibaren vezrizamlarla da sefere kmaya balamlardr. Ulfeci blklerinin en byk zbitleri ulfeciyn yemn ve ulfeciyn- yesr aalar idi. Birincisi rtbece daha yksek konumdayd. Bunlarn altnda kethd, kethd yeri ve ktip, daha alt kademede baavu ve avu gibi zbitler bulunurdu. Seferlere emri altndaki atl ulfecilerle katlan bu aalarn bir grevi de cls bahii datm srasnda dzeni salamak ve maiyetlerindeki kuvvetlerle birlikte kalelerdeki kapkulu askerlerine nakit gtrmekti. Bazan kethd veya bir mteferrika ulfeciyan aas olabildii gibi sa ulfeciler aas silhdar bl aalna, hatta cebecibala ykselebilirdi. Sa ulfeciler aas ehremini grevine de getirilebilirdi. Trenlerde terifat kurallar gerei ulfeciler mderrislerden, sipah ve silhdarlardan sonra yer alr, bunlarn ardnda gureb blkleri bulunurdu. Sa ulfeciler aas sancaa 200.000 ake has ile, sol ulfeciler aas d hizmete defter kethdl ile kard. Kann Sultan Sleyman devrinde sefere klrken mlzm adyla 300 ulfeci sarayn gvenlii iin ayrlr, dnte bunlar, evkaf mtevellilii yahut byk mr muktaalarn bir yllk ynetimine bakma ve cizye tahsil etme grevlerinde istihdam edilirlerdi. Bu uygulama zamanla kanun haline gelmi, bu arada mlzm ulfeciler de olduka zenginlemitir. XVI. yzyln sonlarnda para meselesi yznden baz isyanlara karan ulfeciler XVII. yzylda II. Osman Vakasna da katlmtr. Daha sonra deien sava usullerinin de etkisiyle nemlerini kaybetmeye balamlardr. Ulfeciyan blkleri dier kapkulu birlikleri gibi II. Mahmud tarafndan 1826da ortadan kaldrlm, fakat madur olmamalar iin kendilerine bir miktar maa balanmtr.

BBLYOGRAFYA

BA, MD, nr. 5, s. 21, 40, 123, 166, 168, 227, 282, 321, 347, 493, 532, 603, 647, 671; nr. 6, s. 207, 622, 661, 665, 666, 669; nr. 7, s. 2, 38, 64, 260, 459, 462, 690, 963, 974; nr. 12, s. 502, 514, 569, 602; II. Byezid Dnemine Ait 906/ 1501 Tarihli Ahkm Defteri (haz. lhan ahin - Feridun Emecen), stanbul 1994, s. 60; Topkap Saray Arivi H. 951-952 Tarihli ve 12321 Numaral Mhimme Defteri (haz. Halil Sahilliolu), stanbul 2002, s. 14, 132, 137, 168, 175, 177, 183, 302; 3 Numaral Mhimme Defteri (haz. Nezihi Aykut v.dr.), Ankara 1993, s. 150, 156, 641; O. G. de Busbecg, Trkiyeyi Byle Grdm (trc. Aysel Kurutluolu), stanbul, ts. (Tercman 1001 Temel Eser), s. 140-141; Selnik, Trih (pirli), I-II, bk. ndeks; Koi Bey, Risle (Akst), s. 91; Topular Ktibi Abdlkadir (Kadr) Efendi Trihi (haz. Ziya Ylmazer), Ankara 2003, bk. ndeks; Hezrfen Hseyin Efendi, Telhsl-beyn f Kavnn-i l-i Osmn (haz. Sevim lgrel), Ankara 1998, s. 95, 155-156, 181; Eyyb Efendi Knnnmesi (haz. Abdlkadir zcan), stanbul 1994, s. 36, 50; Anonim Osmanl Tarihi: 1099-1116/1688-1704 (haz. Abdlkadir zcan), Ankara 2000, s. 184, 239; emzde, Trih (haz. Bekir Ktkolu), stanbul 1959, s. 21, 22; Vsf, Trih (lgrel), s. 186, 211; DOhsson, Tableau gnral, VII, 365-368; Terft- Kadme, s. 131; Sahaflar eyhizde Esad Efendi, ss-i Zafer, stanbul 1243, s. 237; Ayn Ali, Risle-i Vazfehorn, s. 91; Abdurrahman Vefik, Teklf Kavidi, stanbul 1328, I/2, s. 234-235; Uzunarl, Kapukulu Ocaklar, II, 151-152; Bir Yenierinin Hatrat (trc. Kemal Beydilli), stanbul 2003, s. 98; Muhammed brahim Yldrm, drs-i Bitlisnin Het Behitine Gre Fatih Sultan Mehmed ve Dnemi (doktora tezi, 2010), Mimar Sinan Gzel

Sanatlar niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, s. 61. Abdlkadir zcan

ULU BEY
(. 853/1449) Matematiki ve astronomi limi, Timurlu hkmdar (1447-1449). 19 Cemziyelevvel 796da (22 Mart 1394) Azerbaycann Sultniye ehrinde dodu. Babas Timurun kk olu hruh, annesi Gevher addr. Ulu Bey unvan Timurlulardaki emr-i kebrin Trke karldr. 1394-1405 yllar arasnda sarayda geleneksel din ilimler, ardndan mantk, matematik ve astronomi tahsili grd. 1404te Timur tarafndan Muhammed Sultann kz ge Begm ile (Biki) evlendirildi. Babas Ulu Beye 1409 ylnda Semerkant merkezli Mvernnehir blgesinin ynetimini verdi. Henz on alt yanda iken devleti ynetme sorumluluunu stlenen Ulu Bey, kuzeybatda Ceyhun rmandan Soanaka ve kuzeydouda Asparay ehrine kadar otuz sekiz yl bu geni corafyann emri olarak ynetimini srdrd. Ancak vaktinin ounu bilimsel faaliyetlere adad iin devlet ilerini babasna bal ekilde ve onun yardmyla yrtyor, dier emrler gibi o da hutbelerde ve sikkelerde hruhun adn kullanyordu. Ulu Bey dneminde Semerkant nakl ve akl ilimlerin, sanat ve edebiyatn en parlak gnlerini yaad bir merkez haline geldi. Kendisinin ilgi derecesi bilinmiyorsa da onun zamannda tasavvuf kltr ve zellikle Nakibendlik bu blgede hzl biimde yayld. hruhun 850de (1447) vefatndan sonra taht kavgalar balad. Ulu Bey babasnn lm haberi zerine Semerkant kk olu Abdlazize brakarak Horasana hareket ettiyse de ancak Belhi ele geirebildi. 1448de byk olu Abdllatifin desteiyle Herat ehrine girdi ve ehre dokunmadysa da d mahallelerin dmanla i birlii yapt gerekesiyle askerler tarafndan yamalanmasna izin verdi. Bu srada Eblhayr Hann Semerkanta saldrdn ve sarayn tahrip ettiini renince geride Abdllatifi brakp Herattan ayrld. Ancak Ulu Bey ynetime geldiinde hazineden verilmesi gereken hisseyi Abdllatife vermemesi, ayrca Herata Abdllatifin yardmyla girdii halde bunu fetihnmelere kk olu Abdlazizin yardm olarak kaydettirmesi yznden baba ile olu arasnda bir soukluk ve krgnlk meydana gelmiti. Ulu Beyin Herattan ayrlmasn frsat bilen Abdllatif babasna kar bir ordu hazrlayarak Ceyhun kenarnda onunla birka defa arptysa da yenildi. Bu olaydan sonra Semerkanta dnerken olunun kendisini takip ettiini renen Ulu Bey tekrar Abdllatifin zerine yrd, fakat bu defa yenilerek geri ekilmek zorunda kald. Bu srada yannda yetien Eb Said Mirza Han Semerkanta saldrd. Abdllatif ise Tirmiz ve Kei ele geirip Semerkanta yrd ve 853 bannda (Eyll-Ekim 1449) Ulu Beyi Semerkantn d blgesi Dmakta malp etti. Ulu Bey ehre dnmek istediyse de kendi kumandan kale kaplarn kapattrarak onu ieri almad. Nihayet Abdllatife teslim olmak zorunda kald. ran asll ve Abdllatif yanls Abbas adl bir kiinin bakanlnda kurulan mahkeme kendisini ve Abdlazizi eriata muhalefetten idama mahkm etti. Ulu Bey, hkmdarlk hak ve iddiasndan vazgeip olunun egemenlii altnda yaamaya raz oldu ve Abdllatiften hacca gitmek iin izin istedi. Verilen izin zerine Semerkanttan ayrldysa da kumandanlar, bu durumun sakncal olduu hususunda Abdllatifi ikna ederek Semerkanta bir iki gnlk mesafede onu ldrdler. ki gn sonra da yine bir suikast sonucu Abdlaziz ldrld. Devletah Ulu Beyin lm tarihini 8 Ramazan 853 (25

Ekim 1449) eklinde gsteriyorsa da (Tezkire, s. 433) mezar tanda 10 Ramazan yazldr. Semerkantta Gr- Emrde defnedilen Ulu Beyin hkmdarl iki yl sekiz ay srd. Onun hayatnn bir trajediyle sona ermesinin balca sebepleri, hkmdar olunca olu Abdllatifin Herat istemesine ramen onu Belh valiliine tayin etmesi sonucu aralarnn almas, dier hkmdarlarn aksine halktan toplanan vergileri kumandanlarna ve evresindekilere datmayp halkn yararna ve ilm aratrmalara, medrese, ktphane ve rasathne yapmna harcamasdr. Kumandanlar bu sebeple Abdllatifi babas aleyhine kkrtm ve Ulu Beyi brakp kar safa gemitir (Abdlmtel esSad, s. 339). Ulu Bey matematiki, astronom, edip ve air olmasnn yan sra Kurn- Kermi yedi kraat zere okuyacak kadar kraat ilmine vkft. Dneminin her alanda baarl din, ilim, sanat ve edebiyat limlerini davet ederek bol ihsanlarda bulunmu, kendisi de onlardan ok istifade etmitir. Kadzdei Rm, Cemd el-K ve Ali Kuu bunlarn en mehurlardr. Ulu Beyin saray airleri arasnda smet-i Buhr ile aatay iirinin ilk nemli airi Sekkknin zel bir yeri vard. Sekkk, Ulu Bey iin yazd kasidede, Felek ne kadar dnerse dnsn / Ne senin gibi lim bir hkmdar ne de benim gibi bir Trk airi gelecektir diyerek hem onu hem kendini vmtr. Matematik ve astronomi alanndaki stn baarlarnn yannda Ulu Beyin mimaride brakt esiz eserlerin bir ksm zamanmza ulamtr. 1417-1420 yllar arasnda biri Buharada, dieri Semerkantta iki medrese yaptrm ve geni vakflarla bunlar desteklemitir. Ayrca Semerkantn Registannda bugne kadar gelmeyen bir hankah, bir hamam ve geni baheler iinde iki saray ina ettirmitir. Gyseddin elKnin Semerkant Medresesindeki ilm faaliyetleri konu alan mektubundan anlaldna gre her alanda ann en mehur ilim adamlarnn ders okuttuu bu medresede riyz ilimlere ayr bir deer verilmekteydi. Ulu Beyin de bu derslere itirak ettii ve zaman zaman ders verdii bilinmektedir (Sayl, Ulu Bey, s. 78-79). Ulu Bey dneminde faaliyetlerini srdren bu medrese onun lmnden sonra giderek nemini yitirmitir (bk. ULU BEY MEDRESES). Mimari alannda Ulu Bey, dedesi Timurun da ihtimam gsterdii ve sahbe kabrinin bulunduu ah Zinde Mezarlndaki yaplar onartm, Gr- Emre bir takap (dervze) yaptrm ve yeni galeriler ilve ettirmitir. stn bir zekya sahip olan Ulu Bey baarl bir matematiki ve astronomdu. Henz kk denecek yata Merga Rasathnesini grm ve zihninde ona bir yer ayrmt. Bu sebeple Mergadan sonra en byk rasathneyi Semerkantta kurmutur. Bu yap, Kadzde-i Rm ile Cemd el-Knin gzetiminde ina edilmekteydi. Ancak bu iki lim rasathne tamamlanmadan vefat etmi, onlarn yerine Ali Kuu getirilmitir. Ulu Beyin lmne kadar otuz yl faaliyetini srdren rasathne ve burada oluturulan astronomi tablolar teleskopun icadna kadar ilim dnyasnda etkili olmutur (bk. SEMERKANT RASATHNES). Ulu Bey, kulland Zc-i lhnde grd baz lm hatalarn ve eksiklikleri gidermek iin hem slm dnyasnda hem Avrupada alannda kaynak eser kabul edilen Zc-i Ulu Beyi meydana getirmitir. Ayrca onun geometri alannda ve zellikle genler konusunda aratrmalar yaparak tanjant ve sins cetvelleri oluturduu bilinmektedir (bk. ZC-i ULU BEY). Ulu Beye isnad pheli olan Tr-i Ulus-i Erbaa Farsa olarak kaleme alnm, fakat tamam gnmze kadar gelmemitir. Hkmdarn evresindeki tarihilerden birinin yazm olabilecei ileri srlen bu eser Mool mparatorluunun paralanmasndan sonra kurulan in ve Moolistan, Altn Orda Devleti (Cuciler), ran ve aatay Trklerinin Orta Asyadaki devletlerini konu almtr (Gker, s. 120-121).

BBLYOGRAFYA

Devletah, Tezkire (trc. Necati Lugal), stanbul 1977, s. 148, 408, 429, 433; Bbr, Bbrnme (trc. Reit Rahmeti Arat), stanbul 1970, I, tr.yer.; W. Barthold, Ulu Bey ve Zaman (trc. Tahirolu Akdes Nimet), stanbul 1930; Aydn Sayl, The Observatory in Islam, Ankara 1960, s. 260-268; a.mlf., Ulu Bey ve Semerkanddaki lim Faaliyeti Hakknda Gysddn-i Knin Mektubu, Ankara 1985; Ltfi Gker, Ulu Bey, Rasathanesi ve Medresesi, Ankara 1979; T. N. Kari-Niazov, Ulugh Beg, DSB, XIII, 535-537; Abdlhak Adnan Advar, Osmanl Trklerinde lim (haz. Aykut Kazancgil - Sevim Tekeli), stanbul 1982, s. 18-19, 47-48; Saffet Bilhan, Orta Asya Bilgin Trk Hkmdarlar Devletinde Eitim-Bilim-Sanat, Ankara 1988, s. 44-55; Muammer Dizer, Ali Kuu, Ankara 1988, s. 7-10; Yavuz Unat, Ali Kuunun Rislat al-Fathiyya Adl Eserinin, Gk Kreleri zerine Olan Drdnc ve Beinci Makaleleri zerine Bir alma (yksek lisans tezi, 1990), A Sosyal Bilimler Enstits; a.mlf., Tarih Boyunca Trklerde Gkbilim, stanbul 2008, s. 81-92; a.mlf., Ali Kuu, an Aan Bilim nsan, stanbul 2009, s. 18-24; a.mlf., Timurlular Devri ve Ulu Beyin Bilimsel abalar, Bilim ve topya, sy. 131, stanbul 2005, s. 21-25; Arabic Science and Medicine, London 1993, s. 112-113; Ulu Bey ve evresi Uluslararas Sempozyumu Bildirileri (haz. Songl Boybeyi), Ankara 1996; Oktay Aslanapa, Ulu Bey, a.e., s. 56-57; Mjgan Cunbur, Devletaha Gre Ulu Bey, a.e., s. 109-121; Y. Hsn Livatyal, Ulu Bey Zamannda Eitim ve retim Hayat, a.e., s. 225-236; B. Rosenfeld, Ulugh Bg, Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures (ed. H. Selin), Dordrecht 1997, s. 993; a.mlf. - Ekmeleddin hsanolu, Mathematicians, Astronomers and Other Scholars of Islamic Civilization and Their Works (7th-19th c.), Istanbul 2003, s. 277-279; Sevim Tekeli v.dr., Bilim Tarihine Giri, Ankara 1999, s. 213-214, 224-226; ayrca bk. ndeks; Slih Zeki, sr- Bkiye (haz. Melek Dosay Gkdoan v.dr.), Ankara 2004, III, 121-122; Baturhan Valihocayev, Ulu Bey Devri Medreseleri (trc. Kishimjan Eshenkulova), stanbul 2004; Abdlmtel es-Sad, el-Mceddidn filslm, Kahire, ts. (Mektebetl-db), s. 339; M. Shevchenko, An Analysis of Errors in the Star Catalogues of Ptolemy and Ulugh Beg, Journal for the History of Astronomy, XXI/2, Cambridge 1990, s. 187-201; Beatrice F. Manz, Ulugh Beg, EI (ng.), X, 812-814; Zheyr el-Ktb, Ul Bek, el-Mevsatl-Arabiyye, Dmak 2001, III, 304-305. Yavuz Unat

ULU BEY MEDRESES


Semerkantta XV. yzyln ilk eyreinde ina edilen medrese. Timurun torunu, nl lim ve devlet adam Ulu Bey tarafndan yaptrlmtr ve bugn Registan adyla anlan, zamannda pazar yeri olarak kullanlan meydanda yer almaktadr. Timurlu geleneine uygun biimde kervansaray, hankah ve dier blmlerden meydana gelen bir klliye tekil eden yaplardan sadece medrese ayakta kalmtr. Bugnk ekliyle 1619-1636 tarihli rdr ve 16461660 tarihli Tillkr adl iki zbek medresesiyle birlikte meydann bir kesini btn ihtiamyla dolduran Ulu Bey Medresesi dier iki medresenin de ilham kayna olmutur. Giri kaps zerindeki kitbede medresenin Ulu Bey Grgn tarafndan 820 (1417) ylnda yaptrld belirtilmektedir. Mescid ksm zerindeki kitbeden bu ksmn 822de (1419), bidev llerdeki cmle kaps zerindeki kitbeden de kapnn 823te (1420) tamamland anlalmaktadr. Bina baka medreseler de yaptran Ulu Beyin en muhteem eseridir. zellikle 820 (1417) tarihli Buharadaki medreseyle yakn irtibat bulunan bu medresenin yannda dierleri ok mtevazi kalmaktadr. Din ilimlerle birlikte dier ilimlerin de okutulduu medrese bu faaliyetini uzun bir mddet srdrm, XVIII. yzylda depo olarak kullanlan yap daha sonra tekrar medreseye evrilmitir. XX. yzyln balarnda byk lde tahribata uram, 1930 ylndan balayarak tamir ve restorasyona tbi tutulmu, zellikle 1950 yllarnda canllk gsteren bu faaliyet son zamanlara kadar srmtr. almalar esnasnda sadece harap olan ksmlar deil binann zengin mimari tezyinat da restore edilmitir. 56 81 m. ebadnda olup tipik bir drt eyvanl medrese planna sahip yapnn kelerinde yksek minareler bulunmaktadr. Sivri kemerli devs cmle kapsndan geilerek avluya alan eyvandan baka bu eyvann iki tarafnda yer alan ve dik al birer dirsek tekil eden koridorlarla avluya ulalmaktadr. Binann meydana bakan kelerinde bir kenar 30 m. uzunluunda, kare planl ve zerleri kubbeyle rtl iki dershane vardr. Bu dershaneler ayrca dorudan darya alan kaplarla da meydanla balantldr. Avluya bakan giri eyvannn tam karsnda yer alan kble eyvannn arkasndaki mescid, enlemesine kemerlerle kble duvarna dikey biimde be blme ayrlm uzun dikdrtgen bir mekn tekil etmektedir. Mescid, medresenin kble tarafndaki kelerinde yer alan ve meydana bakan cephenin kelerinde bulunanlara benzeyen kubbeli dershanelerle dorudan balantldr. Merkez avlunun yanlarnda iki kat halinde talebe odalar mevcuttur. Medresenin meydana alan muhteem cmle kaps binann iki kat bir ykseklie sahiptir ve iki taraftan byk ve yksek tula payandalarla desteklenmitir. Cmle kaps sivri kemerli, geni ve yksek bir eyvan eklinde dzenlenmitir. Cephenin byk bir blmn kaplayan cmle kaps kelerdeki minarelerle birlikte medreseye heybetli bir grnm vermektedir. Medrese ayrca i ve d ksmlarnda deiik tekniklerle yaplm ini tezyinatyla gz doldurmaktadr. Farkl yaz rnekleri ve geometrik ekillerin yaygn biimde kullanld, frze ve lcivert inilerin hkim olduu tezyinata deiik ksmlarnda kullanlan mermerlerin de katlmasyla binann ihtiam daha da arttrlmtr.

BBLYOGRAFYA

D. Hill - O. Grabar, Islamic Architecture and its Decoration, London 1964, s. 53; D. Brandenburg, Samarkand, Berlin 1972, s. 190-200; E. Knobloch, Beyond the Oxus, London 1972, s. 133; V. I. Oumniakov - Y. Aleskerov, Samarqand: Guide Illustre, Moskva 1973, s. 150-155; The Architecture of the Islamic World (ed. G. Michell), London 1984, tr.yer.; J. D. Hoag, Islam, Stuttgart 1986, s. 142; L. Golombek - D. Wilber, The Timurid Architecture of Iran and Turan, Princeton 1988, s. 263265; A. P. Kolbincev - L. Y. Mankobskaya, Po Drevnim Gordam Uzbekistana, Moskva 1988, s. 161; J. Feeney, Memories of Samarkand, Aramco World, XXXV/4, Houston 1984, s. 37-41; J. Lawton, The Golden Road, a.e., XXXIX/ 4 (1988), s. 27-35. A. Engin Beksa

ULMl-HADS
(bk. MUKADDMET BNs-SALH).

ULMl-HADS
() Hadis usul veya onun alt disiplinleri anlamnda terim. Hadis ilmi rivyetl-hads ve diryetl-hads diye iki ksma ayrlr. Kabul veya red asndan rvi ve mervnin durumunu bildiren kaideler ve meseleler btnn ifade eden diryetl-hads ayn zamanda ulml-hads, mustalahul-hads, kavidl-hads, usll-hads eklinde de adlandrlr (M. Accc el-Hatb, s. 13). Diryetl-hads ilminin birden fazla adla anlmasnn eitli sebepleri vardr. Diryetl-hads iinde birbirinden farkl ok sayda ilim bulunduundan baz limler oul olarak ulml-hads terkibini kullanmtr. Yine rivyetl-hads ilmine asl tekil ettii gz nne alnarak usl-i hads adn verenler de vardr. En genel anlamyla hadislerin shhat asndan durumunu tesbite yarayan kaidelerle bu kaidelerden ortaya kan terimlerden olutuu iin diryetlhads yerine kavidl-hads ve mustalahul-hads terkiplerine de yer verilmitir. Erken dnemde rivayet hadislerin naklini, diryet ise hadislerden mna karmay ve fkh ynlerini anlamay ifade eder. Hadis ilminde diryetin usl-i hads veya ulml-hads yerine kullanlmas olduka ge dnemlere rastlar. Nitekim Rmhrmznin el-Muaddil-flnda (s. 238, 312) ve Hkim enNsbrnin Marifet ulmil-adinde (s. 63-85) rivayet-diryet ayrm hl erken dnemdeki anlay yanstr. Hatb el-Baddye kadar diryet senedle deil metinle ilgili bir kavram saylmtr (Grmez, s. 99). Hadis ilmini rivyetl-hads ve diryetl-hads eklinde iki balk altnda ele ald bilinen ilk lim bnl-Ekfndir (. 749/1348). Ona gre rivyetl-hads Resl-i Ekremin sz ve fiillerinin zabt, rivayeti ve nakliyle ilgili iken diryetl-hads rivayetin hakikati, artlar, eitleri ve hkmleri, rvinin halleri ve tamas gerekli artlar, merviyytn nevileri ve ilgili meseleleri konu edinir (Cemleddin el-Ksm, s. 77). Takprizde rivyetl-hadsi kraat ilmiyle beraber nakle dayal er ilimler arasnda zikrederken diryetl-hadsi Kuran tefsiri ilmiyle birlikte nakillerin anlalmasna ynelik bir ilim diye kaydetmektedir (Miftus-sade, II, 5). Ona gre de rivyetlhads ilmi, hadislerin Hz. Peygambere muttasl ekilde nasl dayandrldn, rvilerin zabt ve adalet ynnden durumlarn, senedin ittisl ve inkt bakmndan keyfiyeti gibi hususlar ele alr. Bu ilmin konusu, kendisinden sdr olup olmadklarnn tesbiti bakmndan Hz. Peygamberin szleridir. Delletleri asndan hadisleri konu edinen diryetl-hads ise Arap dili kaidelerine ve eriatn temel ilkelerine dayanmak suretiyle hadislerin lafzlarndan murat edilen mnay aratran bir ilimdir (a.g.e., II, 60, 128). snad ilmiyle hadis ilmini birbirinden ayran Tehnev de isnad ilminin ayn zamanda usll-hads eklinde adlandrldn syler ve onu shhat ve zayflk, tahamml ve eda ynnden hadislerin durumunu bilmeyi salayan ilkeler biiminde tanmlar (Kef, I, 36). Hadis ilmine dair adan gnmze ulaan en eski eserin mellifi kabul edilen ehd-i Sn (Diretlmarifil-slmiyyeti-iyye, V, 6), diryetl-hads ilmini hadisin metninin yan sra illetli, zayf veya sahih olsun btn tariklerinin aratrld ve makbul olanla merdud olann birbirinden ayrt etmeyi salayacak hususlarn incelendii ilim eklinde tarif eder (er-Riye, s. 45; ayrca bk. DRYETl-HADS; RVAYET). Gerek Snn gerek i literatrnde hadis ilmine ilikin tanmlarn ortak noktas bu ilmin Hz.

Peygamberin sz, fiil ve hareketlerini, bunlar hakknda nakledilen rivayetleri ve bu rivayetlerin zaptedilmesini, nihayet sahih olanlarn olmayanlarndan ayrlmasn konu edinmesidir. Erken dnemlerde hadis ilmini tanmlamada ve onun amacn belirlemede hadisin senedine younlaan rivayet ilmine mahsus llerin esas alnmas hadis ilmini sadece rivayete indirgemeyi gerektirmez. Hadis ilmi asndan hadisin metni de nemlidir. Tarih boyunca hadis ilmine dair yaplan baz tanmlamalarda metinlerin nemini vurgulayan aklamalar da gelitirilmitir. Nevev hadis ilminin gayesini sadece hadisleri renip kaydetmek ve bakalarna aktarmaktan ibaret grmez, onun asl maksadnn metinlerin anlamlar zerinde dnmek olduunu syler (eru Mslim, I, 47). Buhr rihi Kirmn de hadis ilmi iin, Reslullahn sz, fiil ve hareketlerini bildiren ilimdir. Bu ilmin konusu Reslullahn zatdr der (Syt, s. 41). Bedreddin el-Aynye gre de hadis ilminin konusu Allahn resul olmas sfatyla Hz. Peygamberin zatdr; onun ilke ve esaslar, hadisin halleri ve sfatlar, gayesi ise iki dnya mutluluunu elde etmektir (Umdetl-r, I, 11). Hadis ilminin temel stlahlar ve rivayet usulleriyle ilgili ynn ifade etmek zere literatrde yaygnlk kazanan bir baka kavram usl-i hadstir. Hatb el-Badd el-Kifyeyi hadis talebesinin bilmesi, renmesi ve ezberlemesi gereken hadis ilmine dair usul ve artlar aklamak amacyla telif ettiini syler (el-Kifye, s. 7). Baddye gelinceye kadar hadis usul hadislerden, rvilerin adalet ve zabt itibariyle durumlarndan, rivayetlerin muttasl veya mnkat olmas bakmndan Hz. Peygambere nisbetinden bahseden bir ilim, ondan sonra ise kabul ve red ynnden rvi ile rivayet edilen hadislerin durumunun bilinmesi eklinde anlalmtr (Uur, s. 114). Hatb el-Baddden sonra kaleme alnan ulml-hads kitaplarnda diryetl-hads, daha ok rivayet teknikleri ve usullerine ilikin terimler zerinde younlaan bir literatre dnmtr. Szlkte bir eyin temeli anlamna gelen asl (oulu usl) ayn zamanda bir ilmin cziyytna uygulanabilecek kurallar ifade eder. Buna gre hadis usul iin hadisleri sonraki nesillere aslna uygun biimde nakledebilmek ve sahihiyle zayfn birbirinden ayrmak iin ihtiya duyulan kurallar ve bunlarla ilgili terimlerden bahseden ilim eklinde daha kapsaml bir tanm yapmak mmkndr (Ycel, s. 90). Bir muhaddisi herhangi bir rviden ayran husus, bu tanmda belirtilen ilke ve kurallar bilmesidir. Usl-i hadsle e anlaml olarak mustalahul-hads terimi de kullanlmaktadr (Koyiit, XVII [1969], s. 117-136). Hadis ilmindeki terimler belli bir tarih birikimin ve ilm faaliyetin neticesinde doup gelimi, hadis ilmine konu olan kelime ve kavramlar belirli merhalelerden sonra istikrar kazanp terim halini almtr. finin er-Rislede haber-i vhidin kabul artlar iin koyduu esaslarn mteahhirn dneminde sahih hadisin tanmlanmasnda belirleyici rol oynamas (Msid Mslim l Cafer, s. 338, 340-341) bu aamal geliimin bir rneidir. Rivayet dneminin balangcndan itibaren rviler adalet ve zabt ynnden, rivayetler ise onlar ilk syleyene nisbeti, rvi silsilesinde inkt bulunup bulunmamas, rvilerin hal ve hareketlerinin hkm vb. alardan titizlikle incelenmi, bunun sonunda hadislerin makbul veya merdud olmasna ilikin eitli terimler domutur. Hadis limleri, her biri hadis ilminin farkl bir ynn ilgilendiren bu terimlerin anlalmas iin zel aba harcam, hatta birou hakknda mstakil eserler yazmtr. Bu eserlere hadis terimlerini kapsamas bakmndan mustalahul-hads ad verilmitir. Hadisleri ezberleme, rivayet etme, kaydetme, tedvn ve tasnif gibi adlarla bilinen sistematik hadis faaliyetlerinin kendine zg terimleri, usul ve kaideleri hakknda mstakil bir literatr meydana gelmitir. Mustalahul-hads / usl-i hads literatrnn douu hadis rivayetinin eskisine nazaran

ihmal edilmeye baland, hadis rivayeti ve yazmnda mtekaddimne ait llerin terkedildii bir dneme rastlamaktadr. Hadis rivayeti asndan mtekaddimn dneminin sonlarnda yer alan, usl-i hads ilmi asndan ise mtekaddimnin balangc saylan (DA, XXXII, 187) ve yaygn kabule gre usl-i hadsin ilk mdevven rneini sunan Rmhrmz eserinin giriinde hadisleri sevmeyen, hadisilere dil uzatan bir grubun ortaya ktn sylemekte (el-Muaddil-fl, s. 159), bylece eserini bunlara bir tepki eklinde telif ettiini gstermektedir. Hkim en-Nsbr de Marifet ulmil-adi bidatlarn oalmas, insanlarn snnetlerin usulne dair yeterli bilgiye sahip olmamas, haberleri yazma ve aratrma konusundaki gaflet ve ihmalkrlklar gibi sebeplerle kaleme aldn zikretmektedir (Marifet ulmil-ad, s. 1-2). Ulml-hads, mustalahul-hads ve usl-i hads ile ayn anlamda kullanlan bir terimdir. lim kelimesi yet ve hadislerde oka gemekle birlikte oulu olan ulm Kur'an'da ve hadis klliyatnda yer almamaktadr. lk asrlarda ilim kelimesiyle daha ok hadisin kastedildiine dair birok rnek vardr. Eb Hayseme Zheyr b. Harbin Kitbl-lmi iindeki bilgiler hadis ilmi ve rivayetiyle ilgilidir. Buhrnin el-Cmiu-aindeki Kitbl-lminde umumiyetle hadis ilmiyle ilgili meseleler konu edilmekte, baz rivayetler hadisle ilmin aynletiine iaret etmektedir. Mesel Eb Hreyrenin ilme dknln anlatan rivayetin (el-Msned, II, 307) Buhrdeki tarikinde ilim yerine hadis kelimesi kullanlmtr (Buhr, lim, 33). Burada ve baka rneklerde hadis mutlak mnada ilim diye nitelendirilmitir (bn Abdlber enNemer, I, 761-763). Yine bn Srne nisbet edilen, phesiz ki bu ilim dindir. yle ise dininizi kimlerden aldnza dikkat edin sznde (Mslim, Muaddime, 5; Drim, Muaddime, 38) kastedilen ilim, hadis rivayetiyle elde edilen nakl bilgileridir. lim kelimesi ve oulu ulm ilke ve kurallaryla tedvn edilmi ve dzenlenmi ilim dallarn ifade eder. Bu anlamda mustalahul-hads, usl-i hads veya ulml-hads balklar altnda teekkl eden literatrle birlikte hadis ilmi konusu, meseleleri ve kaideleri belirlenmi mstakil bir disiplin haline gelmitir. Ancak her ilmin bir konusu, ilkeleri ve amacnn bulunmas gerektii gz nne alndnda ulml-hads bal altnda yer alan ilimlerin byk ounluunun mstakil birer disiplin deil hadise dair birtakm mesele ve kaidelerden meydana gelen konu balklar olduu sylenebilir. Hadislerin rivayeti, derlenmesi, sahihinin zayfndan ayrt edilmesi, cerh ve tadl ynnden rvilerin durumu, hadislerdeki garb kelimelerin, nsih ve mensuh rivayetlerin aklanmas, birbiriyle ihtilfl hadislerin izah, mna ynnden hadislerin erhi ve onlardan karlacak hkmlerin tesbiti gibi daha birok ilim konusu ulml-hadsin kapsamna girer (Muhammed b. Muhammed Eb ehbe, s. 23). Kd yz hadis rencisinin dbndan hadisin garbini, nsih-mensuhunu ve mkilini bilmeye varncaya kadar hadisle ilgili btn konularn hem kendi bana birer ilim, hem de eser ilminin birer dal sayldn belirtmektedir (el-lm, s. 5). Hadis ilimlerini belirleyen Hkim en-Nsbr elli iki, bunlar gelitiren bns-Salh altm be ilimden bahseder. Her ikisi de hadis ilimlerini nev eklinde ifade etmitir. Nitekim bns-Salhn eserinin ad Marifet envi ilmil-adtir. ou hadislerin senedlerine ilikin olan bu nevlerin says Hzimye gre yz, bnl-Mlakkna gre iki yz, Sytye gre ise doksan tr (Tedrbr-rv, s. 5, 53). Ulml-hads, hadis ilmine dair eitli konular kapsayan literatrn genel ad olmakla beraber bu ilim ierisinde gelimi mstakil disiplinleri de ifade eder. Hadis tedvn ve tasnif faaliyetiyle e zamanl gelien bu ilimlerin ekseriyeti erken dnem muhaddislerince hadis metinlerinin mna ve ieriine yani diryetl-hadse verilen nemi yanstmaktadr. Bunlardan cerh-tadl ve ksmen

ilell-hads isnadla ilgili ilimlerdir. Hadis metinlerini anlamaya ynelik olanlar ise garbl-hads, muhtelifl-hads, nsihul-hads ve menshuh, fkhl-hads ve esbb vrdil-hads ilimleridir. Son ikisi hadis ilimleri arasna dierlerinden ok sonra girmitir. Rvilerin gvenilirliini tesbit etmeyi amalayan cerh ve tadl ilminin temel dayana ricl eserleridir; buna ilmr-ricl de denir. lell-hads ise isnadda veya metinde yer alan ve hadislerin shhatini zedeleyen gizli kusurlar inceleyen ilim dal olup erken dnemlerden itibaren bu hususta eitli eserler telif edilmi, ancak bn Receb el-Hanbelnin eru lelit-Tirmiyi kaleme almasndan sonra mstakil bir disiplin haline gelmitir. snada ilikin ilimlerle birlikte hadislerde yer alan garb kelime ve ifadeleri izah etmeyi amalayan garbl-hads ile, anlam bakmndan birbiriyle elikili gibi grnen rivayetleri uzlatrmay hedefleyen muhtelifl-hads ilimleri II (VIII) ve III. (IX.) yzyllarda ilk rnlerini vermitir. Nsih ve mensuh ilmi ise daha ok muhtelifl-hadsle birlikte deerlendirilmitir. Fkhl-hads hadisleri anlamay, hadislerden hareketle Hz. Peygamberin amacn kavramay konu edinen ilim daldr. Bu ynyle fkhl-hads ilk asrlarda kullanlan ilm diryetil-hads (Kef-unn, I, 635), Takprizdenin hadis ilimleri arasnda zikrettii ilm tevli akvlin-neb (Miftus-sade, II, 378) ve ah Veliyyullah edDihlevnin szn ettii ilm esrril-hads (ccetullhil-blia, I, 463) terkipleriyle yaknlk tar. Fkhl-hadsten bir ilim olarak ilk sz eden Hkim en-Nsbrdir; ancak Cemleddin elKsmye kadar bu alan yeterince ilenmemitir. Esbb vrdil-hads hadislerin hangi sebep, vesile veya durum dolaysyla sylendiini aratran ilim daldr. Kuran anlamada esbb- nzl bilgisi ne kadar nemliyse hadisleri anlamada da esbb- vrd o derece nemlidir. Bununla birlikte hadis tarihinde esbb vrdil-hadsin dier ilim dallar gibi mstakil bir disiplin haline geldiini sylemek zordur. Bu ilmin mstakil bir disiplin haline gelmesi iin hadis ve snnetin hangi olay zerine sylendiini ve ortaya konduunu sadece hadis kitaplarndaki rivayetlerle deil tarih, corafya, sosyoloji ve psikolojiden yararlanarak ilm yntemlerle tahlil etmek gerekir. Ayrca snnetin yerellii ve evrensellii, zaman ve mekn boyutu, rf olup olmad, hangilerinin hs ve m olduu gibi hususlar da bu ilim tarafndan tesbit edilmelidir. Bu ilim, Hz. Peygamberin bir sz hangi vesile ile syledii yannda bu sz hangi ilkeyi gz nnde bulundurarak sylediini de ele almaldr (Grmez, s. 114).

BBLYOGRAFYA

Tehnev, Kef (Dahrc), I, 36; II, 1219 vd.; Msned, II, 307; Rmhrmz, el-Muaddil-fl (nr. M. Accc el-Hatb), Beyrut 1404/1984, s. 159, 238, 312; Hkim en-Nsbr, Marifet ulmil-ad (nr. Seyyid Muazzam Hseyin), Beyrut 1406/1986, s. 1-2, 63-85; Hatb el-Badd, el-Kifye (nr. Eb Abdullah es-Sevrat - brhim Hamd elMeden), Haydarbd 1357 Medine, ts. (el-Mektebetl-ilmiyye), s. 7; bn Abdlber enNemer, Cmiu beynil-ilm (nr. Ebl-Ebl ez-Zheyr), Riyad 1414/1994, I, 761-763; Kd yz, el-lm (nr. Seyyid Ahmed Sakr), Kahire 1970, s. 5; bns-Salh, Ulml-ad (nr. Nreddin Itr), Dmak 2009, s. 6; Nevev, eru Mslim, I, 47; Bedreddin el-Ayn, Umdetl-r, Kahire 1392/1972, I, 11; Syt, Tedrbr-rv (nr. Abdlvehhb Abdllatf), Medine 1392/1972, s. 5, 40-41, 53; ehd-i Sn, er-Riye f ilmid-dirye (nr. Abdlhseyin M. Ali Bakkal), Kum 1408/1987, s. 45; Takprizde, Miftus-

sade, II, 5, 60, 128, 378; Kef-unn, I, 635; Ebl-Bek, el-Klliyyt, s. 122, 129-130; ah Veliyyullah ed-Dihlev, ccetullhil-blia (nr. M. erf Skker), Beyrut 1990, I, 463; Cemleddin el-Ksm, avidt-tad, Beyrut 1414/ 1993, s. 77; Talat Koyiit, Hadis Istlahlar, Ankara 1980, s. 326; a.mlf., lm Uslil-Hads veya lm Mustalahil-Hads, AFD, XVII (1969), s. 117-136; Muhammed b. Muhammed Eb ehbe, el-Vas f ulm ve musalailad, Cidde 1403/1983, s. 23, 30; Mcteba Uur, Ansiklopedik Hadis Terimleri Szl, Ankara 1992, s. 114; Mehmet Grmez, Snnet ve Hadisin Anlalmas ve Yorumlanmasnda Metodoloji Sorunu, Ankara 1997, s. 99, 114; M. Accc el-Hatb, Ull-ad, Cidde 1417/1997, s. 13; Ahmet Ycel, Hadis Tarihi ve Usl, stanbul 2010, s. 90; Msid Mslim l Cafer, stirrl-l f ulmil-ad, Mecellet Klliyyetil-db, XXV, Badad 1979, s. 338, 340-341; E. Dickinson, Ul al-adth, EI (ng.), X, 934-935; smail L. akan, Diryetl-hads, DA, IX, 366-367; lhan Kutluer, lim, a.e., XXII, 111; Murteza Bedir, Mtekaddimn ve Mteahhirn, a.e., XXXII, 186-187; Ull-ad, Diretl-marifil-slmiyyeti-iyye (haz. Hasan el-Emn), Beyrut 2002, V, 5-94. Mehmet Grmez

ULMl-KURN
() Kurn- Kermle ilgili ilimler anlamnda bir tabir; bu ilimlere dair yazlan eserlerin ortak ad. Szlkte Kuran ilimleri anlamna gelen terkibin stlah mnasyla ilgili olarak klasik dneme ait kaynaklarda herhangi bir bilgi yer almamaktadr. zellikle XX. yzylda yazlan eserlerde yaplan tariflerde ise bu ilmin muhtevas ve maksad gz nnde bulundurulmutur. Bunlardan birine gre ulml-Kurn, eitli alardan Kuranla ilgili olan ve her biri ayr ilim dal kabul edilebilecek nemli kll bahisleri bir araya getiren bir ilimdir (bnl-Cevz, neredenin girii, s. 71). Bu tanmlarda terimin erevesi izilirken Kurann nzl, tertibi, toplanmas, yazlmas, kraati, tefsiri, icz, nsih ve mensuhu, dil, slp ve belgat gibi konular zikredilmitir (Zrkn, I, 27). Bununla birlikte ulml-Kurn tabirinin erevesinin ne olduu -hangi konular iine ald, hangilerini darda brakt- hususunda birlik yoktur. Esas itibariyle Kuranla dorudan alkas bulunmayan, fakat bir ekilde Kuran yetlerinin aklanmas iin faydalanlan ilimlerin Kuran ilimlerinden saylp saylmayaca zerinde durulmas gereken bir meseledir. Nitekim jeoloji, biyoloji, botanik ve astronominin ulml-Kurn dahilinde bir yerinin olup olmayaca tartmaya aktr. Kurn- Kermi her trl ilmin kayna gibi grenler tp, mhendislik, astronomi, matematik, cebir, mantk vb. ilimlerin de Kuranda yer aldn sylemiler ve bunlarla ilgili baz yetler zikretmilerdir. Tabirin yaygn biimde kullanld dnem dikkate alndnda Kuranla dorudan ilgisi bulunmayan, ancak Kurann anlalmasnda ve yorumlanmasnda dolayl olarak yararlanlabilen ilimlerin Kuran ilimlerinden saylmamas gerekir. Ayrca Kurn ilimler (el-ulml-Kurniyye) tamlamas ulml-Kurn terkibinin anlamn tam karlamad ve bir terim niteliini kazanmad iin onun yerine kullanlmamaldr. nk astronomi, matematik, biyoloji gibi ilimler Kurn olduklar halde mfessirlerin rfnde Kuran ilimlerinden saylmaz. limleri tasnif eden kitaplarda Kurandan istinbat edilen ilimlerin bilgisi ilmi bal altnda tp, matematik ve astronomi gibi ilimlerin yannda marangozluk, demircilik gibi alanlar bile Kurandan karlan ilimlerden kabul edilmektedir (Takprizde, s. 879-881). Uslt-tefsr adyla yazlan eserlerde genellikle Kuran ilimleri de tantlmakla birlikte bunlar ulml-Kurn terkibinin yerini alabilecek bir yaygnla ulamadndan kullanmlar baz karklklara sebebiyet vermektedir. Zira bu terkipte zellikle Kuran tefsirinin esaslar arm ne ktndan daha ok tefsir yntemi akla gelmektedir. Ayrca Kuran tefsiri iin fkh ilminde olduu gibi kapsaml bir usuln varlndan sz edilemez. lmt-tefsr veya ulmt-tefsr terkiplerinin ulml-Kurn yerine kullanldna da rastlanmaktadr. Mesel gerek Takprizde gerekse Tehnev, ilimleri tanttklar eserlerinde ilm tefsril-Kurn ve ulmt-tefsr tabirlerini kullanmlar ve Kuran ilimleri konularn bu balklar altnda saymlardr. Her iki limin de ulml-Kurn bahislerini tek tek tantmasna ramen ulml-Kurn terkibine yer vermemesi aklanmas g bir durumdur (Miftus-sade, s. 72-73, 285-328; Kef, I, 31-35).

Ulml-Kurn terkibinin terim anlamyla ilk defa ne zaman ortaya kt, bu bal tayan ilk eserin hangisi olduu hususu belli deildir. Zrkn ulml-Kurndan sz ederken bu fenni, Kurana dair nceden yaygnlaan muhtelif ilimleri topluca ifade etmek zere ve kendisine sonradan ihtiya duyulan deta bir fihrist anlamnda kullanmaktadr. Bu terkibin terim anlamnn VII. (XIII.) yzylda olutuu kabul edilse de ona gre bu alandaki ilk eser Ali b. brhim b. Sad el-Havfnin (. 430/1038) el-Burhn f ulmil-urn adl kitabdr (Menhil, I, 33-35). Ulml-Kurn tabirine bundan nceki dnemlerden itibaren yer verilmise de bununla gnmzde anlalan trden bir mnann kastedildiini sylemek zordur. bnn-Nedm, Kitbs-Seba mellifi bn Mchidi (. 324/936) tantrken onun ulml-Kurn bildiinden de sz etmitir (el-Fihrist, s. 34). Ayn terkibi, Ulml-Kurnda mehur olanlardan biridir diyerek Eb Bekir Ahmed b. Kmil b. Halef iin de kullanan ve bu zatn her biri Kuran ilimlerinden saylan eserlerini kaydeden bnn-Nedm (a.g.e., s. 35), ulml-Kurn tabirinin stlah mnada kullanlnn bir hayli eskilere gittiini gstermi olmaktadr. Bununla birlikte onun, eserinde Ulml-Kurn adyla bir balk aarak Kuran ilimlerine dair eserleri bu balk altnda tantmamas terimin o dnemde henz tam yerlemedii eklinde de yorumlanabilir. Nitekim Kuran ilimleriyle ilgili eserleri mstakil balklarla kaydettikten sonra bu balklar altna girmeyen eserler iin Kurandaki eitli mnalar hakknda kaleme alnm eserler diye ayr bir balk am ve burada ulml-Kurn terkibini kullanmamtr (a.g.e., s. 41). Onun bnl-Merzbn el-Muhavvelye (. 309/921) nisbet ettii ve yirmi yedi czden meydana geldiini syledii el-v f ulmil-urn adl kitap (a.g.e., s. 166-167) ulmlKurn tabirinin bir eser ismi olarak olduka eskilere dayandn gstermektedir. Ancak -genel kanaate gre bir tefsir kitab saylsa da-eserin mahiyeti hakkndaki bilgi yetersizlii sebebiyle onun Kuran ilimlerini bir araya toplayan ansiklopedik bir kitap m yoksa bir tefsir kitab m olduu hususu ak deildir. Fakat o dnemde birok lim tefsirle ilgili hacimli eserler meydana getirmi olup Muhammed b. Ali el-dfvnin (. 388/998) el-stin f ulmil-urn bu tr eserlerden biridir ve baz aratrmaclara gre, balnda ulml-Kurn terkibinin yer ald kitaplardan gnmze ulaanlarn en eskisidir; eser mushaf tertibine gre dzenlenen, her bir yetle ilgili Kuran ilimlerini aktaran farkl bir telif eklini temsil etmektedir (Mertolu, sy. 25 [2011], s. 56). dfvnin rencisi Havfnin el-Burhn f ulmil-urn da terkibin stlah mnasyla ilk defa getii almalardan biridir. bn Hayr el-bl, Havfnin bu eserinin yz sifr olduunu sylemektedir (Fehrese, s. 71). Otuz ciltten meydana geldii sylenen eserin gnmze ulaan on be cildine dayanarak muhtevasn inceleyenler Havfnin kitabn da farkl tarzda yazlm bir Kuran tefsiri eklinde nitelemilerdir. Havf eserinde Kurann tefsiri yannda yetlerde geen irab, garb, mkil, kraat gibi Kuran ilimlerine de iaret etmitir (Zerke, neredenin girii, I, 54; Zrkn, I, 35; bnl-Cevz, neredenin girii, s. 73). Baz kaynaklarda ulml-Kurn literatrnn erken rnekleri arasnda Ebl-Hasan el-Earnin (. 324/936) el-Mutezen f ulmil-urn ve Eb Bekir bnl-Enbrnin (. 328/940) Acib ulmil-urn adl eserlerinden de sz edilmektedir (Subh es-Slih, s. 122). Ancak yaplan incelemelerde bnl-Enbrye nisbet edilen kitabn Ebl-Ferec bnl-Cevzye ait Fnnl-efnn ile ayn eser olduu anlalmtr (Dmin, bnl-Enbr, s. 80-81; Hlid b. Osman es-Sebt, I, 42). Dier taraftan Dvdnin, mam Earye ait olup Kehf sresine kadar gelen hacimli bir tefsir diye tantt (abat, I, 398) el-Mutezen f ulmil-urnn, bizzat Earnin el-Umed adl eserinde kendisine sadece el-Mutezen eklinde atf yapmasndan ve kelma dair bir eser olarak nitelemesinden hareketle onun Tefsrlurn ile kartrlan ve ulml-Kurnla ilgisi bulunmayan bir eser olduu deerlendirmesi yaplmtr (Hlid b. Osman es-Sebt, I, 33-34).

sminde ulml-Kurn terkibi gemedii halde Kuran ilimlerine dair baz konular ieren ilk eseri Hris el-Muhsibnin (. 243/857) el-Al ve fehml-urnnn tekil ettii sylenebilir (nr. Hseyin Kuvvetl, Beyrut 1391/1971). Alemddin es-Sehvnin Cemll-urr ve kemll-ir (nr. Ali Hseyin el-Bevvb, Kahire 1987; nr. Abdlkerm ez-Zbeyd, Beyrut 1993), Eb me elMakdisnin el-Mridl-vecz (nr. Tayyar Altkula, Beyrut 1390/1975; Ankara 1406/1986) adl eserleri de balnda bu terkip yer almamakla birlikte kraat bahisleri yannda Kuran ilimlerinin eitli meselelerini ele alan nemli eserlerden saylmaktadr (a.g.e., I, 35). Necmeddin et-Tfnin elksr f ilmit-tefsr adl kitabnda (nr. Abdlkdir Hseyin, Kahire 1977) belgat konular geni yer tutsa da eser tefsir usul ve Kuran ilimleri hakkndadr. Kurann doru tefsir edilmesi ihtiyacndan doduu anlalan ulml-Kurn, mfessirin yetleri aklarken mracaat edecei ilimler eklinde dnldnden ilk dnemlerden itibaren yazlan baz tefsirlerin girilerinde bunlar hakknda bilgi verildii grlmektedir. Mesel Taber mehur tefsirinin giriinde Kuran ilimlerinin konularna temas etmitir. Bu konudaki en nemli almalardan biri de Rgb el-sfahnye aittir. Mellif, Cmiut-tefsr adn verdii eseri iin giri niteliinde yazd Muaddimet Cmiit-tefsrini (nr. Ahmed Hasan Ferht, Kveyt 1984) Kuran ilimlerinin ve tefsir usulnn baz meselelerine ayrmtr. bn Atyye el-Endels, el-Muarrerl-vecz adl tefsirinin giriinde daha ok konuya yer vermitir ve eser daha sistematiktir. Arthur Jeffery, bu mukaddime ile mellifi mehul el-Mebn adl kitabn mukaddimesini Muaddimetn f ulmilurn ve hm muaddimet Kitbil-Mebn ve muaddimet bn Ayye adyla neretmitir (Kahire 1954). Kurtubnin el-Cmi li-akmil-urn adl hacimli tefsirinin mukaddimesi de kk bir ulml-Kurn kitab saylabilir. Adnda ulml-Kurn tabirinin getii ilk sistematik eserin Ebl-Ferec bnl-Cevznin (. 597/1201) yirmi bir Kuran ilmini tantt Fnnl-efnn adl kitab olduu (bk. bibl.) sylenebilir. bnl-Cevznin eserinden sonra hem terimin yerletii hem de bu terim altnda ele alnacak ilimlere dair bir anlayn gelitii grlmektedir. Zerkenin el-Burhn f ulmil-urn bu ilmin snrlarn akla kavuturmutur. Zerke, eserinin mukaddimesinde Kuran ilimlerinin bu kitaba aldklar ile snrl olmadn syleyerek (I, 104) alanla ilgili zengin literatre de iaret etmektedir. Ardndan Syt et-Tabr f ulmit-tefsr adyla (nr. Feth Abdlkdir Ferd, Riyad 1982) Kuran ilimleriyle ilgili bir kitap telif etmise de onun muhtasar olduunu dnm, o zamana kadar bilmedii Zerkenin el-Burhnn grnce byk bir memnuniyet duymutur ve kendi almasn yeterli grmediinden el-tn f ulmil-urn telif etmitir. Mecmaul-bareyn adl tefsirine giri niteliinde yazlan ve geni bir muhtevas bulunan el-tn nceki eserlerden daha ok hret kazanmtr. el-Burhnda ulmlKurn konular krk yedi balk altnda ele alnrken el-tnda seksen bala ulalmtr. Gnmze kadar hret bakmndan Sytnin eserine ulalamamsa da bn Akle el-Mekkye ait ez-Ziyde vel-isn f ulmil-urnn (nr. Muhammed Saf Hakk v.dr., I-X, rika/Sharjah 1427/2006) tertip ve hacim itibariyle el-tn geride braktn sylemek gerekir. 154 balktan oluan eser her ne kadar el-tn zerine yazlmsa da mellif hem el-tndaki bilgileri tashih etmi hem de eserine ok sayda yeni konu ve balk eklemitir. Muhammed Abdlazm ez-Zrkn ve Subh es-Slihin eserleri ise (bk. bibl.) Kuran ilimleri almalarnn modern dnemdeki rneklerindendir.

Gnmze kadar yazlan ulml-Kurna dair eserler incelendiinde bunlarda iki nemli problemin bulunduu grlr. Birincisi, muhtevada yer verilen konu ve ilimlerden bir ksmnn gerekte ulml-Kurn tanm iinde yer alp almayacadr; ikincisi de Kuran ilimlerinden saylan bahislerin bu eserlerde tutarl biimde tertip ve tasnif edilip edilmediidir. el-Burhn, el-tn ve ezZiyde vel-isn gibi kitaplarda bir konunun ilm bir niteliinin olup olmadna ve ilimler tasnifi iinde bir yerinin bulunup bulunmadna baklmakszn Kurana dair hemen her meseleye yer verilmitir. Baz konular aslnda gerek erevesi gerek muhtevas itibariyle mstakil olmad halde asl konusundan ayrlarak mstakil bir ilim gibi sunulmutur. Mesel kraat ve tecvid ilminin baz tli bahisleri bu eserlerde mstakil balklar altnda ele alnmtr. Kurann nzlnden ya da usl-i fkhn lafz bahislerinden sz eden balklar iin de ayn durum sz konusudur. Ulml-Kurn genel bal altnda ka ilmin bulunduu hususunda da bir birlik yoktur. Ansiklopedik ulml-Kurn kitaplarnn telifinden nce yaayan Eb Bekir bnl-Arab (. 543/ 1148) ulml-hadsin altm ilim, ulml-Kurnn ise bundan daha fazla olduunu syleyerek (nnt-tevl, s. 193) say konusunda beklentileri arttrmaktaysa da bununla nasl bir tasnifi kastettii tam belli deildir. bnnNedmin 377de (987) telif ettii kitabnda ulml-Kurna dair 250 kadar kitabn adndan bahsetmesi, bu alandaki literatrn zenginliini gstermektedir (muhtelif ilimlere gre verilen eser saylar iin bk. Hamed, s. 8-9). Oluum bakmndan Kuran ilimleri ierisinde hangisinin nceliinin bulunduu hususu da ak deildir ve bak asna gre deiiklik arzetmektedir. Kurann szl iletilen, kendisine has okuma usulne sahip bir kitap olmas sebebiyle ilk ilmi kraat ilminin tekil etmesi gerektii sylenebilir. Ancak okuma, anlama ile ayn anda gerekletiinden tefsir ilminin de bir nceliinin bulunduunu ileri srmek mmkndr. lk inen yetten balayarak vahyin ini ekli gndeme geldii iin Kurann nzluyle ilgili ilimlere de bir ncelik tannabilir. Buna gre oluum veya kken itibariyle pek ok Kuran ilmi iin hemen hemen ayn derecede ncelik bulunduundan sz etmek mmkndr. Zira Kuran ilimlerinin byk bir ksmnn kkeni yine Kurann kendisi, Resl-i Ekremin aklamalar ve uygulamalardr (Birk, s. 39-68). Ulml-Kurn bal altnda yer alan Kuran ilimlerinin tedvin tarihine bakldnda Kuran yet ve srelerinin dank halden kurtarlp iki kapak arasna girmesi ve mushaf eklini almasyla buna dair ilimlerin doduunu sylemek yanl olmayacaktr. zellikle Hz. Osmann giriimiyle 25-30 (646-651) yllar arasnda tamamlanan Kurann istinsah resml-mushaf ilminin domasna kaynaklk etmitir. Sonraki yllarda yaplan harekeleme ve noktalama faaliyeti sonucunda bu ilim gelimi, Kuran yetlerinin muhtelif gruplara ayrlmas ve bunlarn arasna eitli iaretlerin konulmasyla da tamamlanmtr. Bunlar hicretin ilk asr iinde balayan almalardandr. Bu faaliyetleri ve sebeplerini aklayan ve bunlarn yazya geirildiini gsteren eserler de ayn dnemlerden itibaren telif edilmitir. Kurann harekelenmesi iini ilk defa Ebl-Esved edDelnin (. 69/688) ele almas sebebiyle bu konuda ona ait bir kitaptan sz edilmise de (Zerke, II, 5) bu kesin deildir. Eb Amr ed-Dnnin onun bu ilk uygulamasn zikretmesi (el-Mukem, s. 6, 47, 210) konunun yanl anlalmasna yol am olmaldr. Ancak daha sonra gelen birok limin bu konuda eserleri vardr (bnn-Nedm, s. 38; Zerke, II, 5-10). Katde b. Dimeye nisbet edilen Avirl-urn ve Amr b. Ubeyde ait Ecz sele mie ve sittn bunlarn en erken rnekleri arasnda saylabilir (Sezgin, I, 4). En erken ortaya kan Kuran ilimlerinden bir dieri kraat ilmidir. Zira Hz. Osman, Kurann doru

yazmna ve istinsahna olduu kadar doru okunmasna da nem vermi; Kuran nshalarn Mekke, Kfe, Basra ve Dmak gibi merkezlere gnderirken bunlar doru okuma ve okutma yeterliliine sahip krler de yollamtr. Gerek bu ilk dnem krleri gerekse onlarn talebeleri salam bir isnadla Resl-i Ekreme ulaan kraat tercihlerini ve bunlarn usullerini ifah nakille birlikte yazya da geirmeye balam, bylece muhtelif tarzda kraat kitaplar ortaya kmtr. Kraat ilmine dair ilk eser bn Yamere ait (. 89/708 [?]) el-re olsa gerektir (bn Atyye, s. 275; Sezgin, I, 5). bn mir, Ebn b. Talib, Muktil b. Sleyman, Eb Amr b. Al, Hamza b. Habb ez-Zeyyt, Yakb elHadram ve Vkd gibi dil ve kraat limleri de kraate dair eserler kaleme almtr. Kuran ilimleri arasnda esbb- nzln de byk nemi vardr. Kuran yet ve srelerinin ini sebeplerinden bahseden bu ilmin asl kaynan nakil tekil ettiinden ilk bilgiler hadis rivayetleri ierisinde varln srdrm, daha sonra mstakil kitaplar kaleme alnmtr. bn ihb ez-Zhrden mfessir Slem rivayetiyle gelen Tenzll-urn adl eser (nr. Selhaddin el-Mneccid, 2. bs., Beyrut 1980) bu konuda ilk alma olsa gerektir. Buhrnin hocas Ali b. Medn de Esbbn-nzl adyla bir eser yazmtr. Mfessir Vhid ve Syt tarafndan kaleme alnan eserler ise bu sahann en mehur kitaplardr. Kuran yet ve srelerinin birbiriyle ilikisini inceleyen nazml-Kurn ve mnsebtl-yt vessver ilimleri de haklarnda ilk dnemden itibaren eserler kaleme alnanlar arasndadr. Chizin bugn mevcut olmayan Naml-urn adl kitab konunun ilk almas olmaldr (bnn-Nedm, s. 41). Muhammed b. Zeyd el-Vst, Hasan b. Ali b. Nasr et-Ts, Eb Ali Hasan b. Yahy b. Nasr elCrcn, bn Eb Dvd es-Sicistn, Eb Zeyd el-Belh ve bnl-hd de bu hususta gnmze ulamayan eserler yazmtr (bnn-Nedm, s. 41, 153; Dmin, Bu, s. 127-128). yetler ve sreler arasndaki mnasebet konusunda ise ilk almann Badatta bn Ziyd en-Nsbr (. 324/936) tarafndan ortaya konulduu belirtilir (Zerke, I, 132). Bu alandaki dzenli teliflerin tarihi VII (XIII) ve VIII. (XIV.) yzyllara gitse de mfessirler Kuran tefsir ederken yetler ve sreler arasndaki ilgiyi gz nnde bulundurduundan sz konusu ilim varln ilk dnemlerden itibaren srdrmtr. Kuran sre ve yetlerinin faziletlerinden bahseden ilim de tedvn bakmndan eskidir. Bu alana dair bilgiler rivayetler halinde Resl-i Ekrem dnemine kadar ulamaktadr. Bu rivayetler bir yandan mstakil teliflere konu olurken te yandan hadis mecmualarnda bir araya getirilmitir. bnn-Nedmin bu konudaki eserleri sayarken sahb bey b. Kba bir eser nisbet etmesi dikkat ekicidir (el-Fihrist, s. 39). Cafer es-Sdk ve mam fi yannda Eb Bekir bn Eb eybe, Eb Ubeyd Ksm b. Sellm ve bnd-Dreys gibi ilk dnem limlerinin de kitaplar vardr. Rivayete dayanan bir baka Kuran ilmi neshi konu edinir. slm hukuku ile tefsirin ortak konusu olan nesih, daha ok hangi yetin hangi yeti neshettiiyle ilgili rivayetleri bir araya getirdii iin Kuran ilimleri iinde mtalaa edilmektedir. Genellikle en-Nsih vel-mensh balyla telif edilen ok sayda kitap vardr. Bu alanda ilk telifler arasnda unlar saylabilir: Katde b. Dime, en-Nsi vel-mens f kitbillh (nr. Htim Slih ed-Dmin, Beyrut 1403/1983); bn ihb ez-Zhr, enNsi vel-mens (nr. Htim Slih ed-Dmin, Beyrut 1988); Eb Ubeyd Ksm b. Sellm, en-Nsi vel-mens (nr. Muhammed b. Slih el-Mdeyfir, Riyad 1411/ 1990); Nehhs, en-Nsi velmens f kitbillhi azze ve celle (Kahire 1323, 1938; nr. abn Muhammed smil, Kahire 1986).

Kurn- Kermin dil ve slp zelliklerini inceleyen ve ilk drt asr iinde ortaya kan tehlikeli fikir akmlarna kar onun anlamn korumay amalayan ilimler de nemlidir. rbl-Kurn, meczl-Kurn, mkill-Kurn, emsll-Kurn, tebhtl-Kurn, el-vch ven-nezir, slbl-Kurn ve iczl-Kurn gibi konulara dair birok eser vardr. Bunlarda bir yandan bu terimlerin bir ilim dal eklini almas iin prensipler konulurken te yandan Kurn- Kerm inceden inceye taranarak elde edilen rnekler yardm ile konular ayrntl biimde aklanmaktadr. krime el-Berber, At b. Eb Rebh, Ebn b. Talib, Muktil b. Sleyman, Kutrub, Yahy b. Ziyd el-Ferr, Eb Ubeyde Mamer b. Msenn, Eb Ubeyd Ksm b. Sellm, bn Kuteybe, Hakm et-Tirmiz, Mberred ve Zeccc gibi ok sayda dil liminin gnmze ulaan kitaplar bu konuda ortaya konan abann bykln gstermektedir. Klasik dnemde zellikle Kurandaki garb kelimeleri izah etmeye ynelik bir ilim dal ve bu dala ait eserler de olumutur ki Rgb el-sfahnnin elMfredt bu literatrn en mehur rneklerinden biridir. Modern dnemde sadece garb kelimeleri deil Kuranda geen btn harf, edat, kelime, kavram ve tabirleri bir araya getirip aklayan ve mfredtl-Kurn, kelimtl-Kurn, muceml-Kurn gibi balklar tayan eitli Kuran szlkleri hazrlanmtr (rnekler iin bk. Ahmed Hasan el-Hams, sy. 93-94 [1425], s. 1326). Ulml-Kurnn snrlar iinde deerlendirilen mstakil Kuran tefsirleri de tarih itibariyle ncelikli eserlerdendir. Bunlar bata Resl-i Ekrem ve sahbe tarafndan aktarlan bilgilere dayanan, daha sonra dil ve tarih ilimlerinin yardmyla gelien eserler olup diryet metodunun bu alana girmesiyle hem muhteva hem say bakmndan zenginleen teliflerdir.

BBLYOGRAFYA

Tehnev, Kef (Dahrc), I, 31-35; bnn-Nedm, el-Fihrist (Teceddd), tr.yer.; Dn, elMukem f nail-meif (nr. zzet Hasan), Dmak 1997, s. 47, 210; bn Atyye el-Endels, Muaddimet bn Ayye (Muaddimetn f ulmil-urn iinde, nr. A. Jeffery), Kahire 1954, s. 275-276; Eb Bekir bnl-Arab, nnt-tevl (nr. Muhammed es-Sleyman), Beyrut 1990, s. 193; bn Hayr, Fehrese, s. 71; Ebl-Ferec bnl-Cevz, Fnnl-efnn f uyni ulmilurn (nr. Hasan Ziyeddin Itr), Beyrut 1408/1987, s. 141, ayrca bk. neredenin girii, s. 71, 73; Zerke, el-Burhn f ulmil-urn (nr. Ysuf Abdurrahman el-Maral v.dr.), Beyrut 1415/1994, I, 104, 109-110, 132; II, 5-10 (dipnot), 56-59; ayrca bk. neredenin girii, I, 54; Syt, el-tn (Ebl-Fazl), I, 4 vd.; Dvd, abatl-mfessirn (Lecne), I, 398; Takprizde, Mevsat musalati Miftis-sade (nr. Ali Dahrc), Beyrut 1998, s. 72-73, 285-328, 879881; M. Abdlazm ez-Zrkn, Menhill-irfn, Kahire 1362/1943, I, 27, 33-35; Sezgin, GAS, I, 3-49; Hlid b. Osman es-Sebt, Kitb Menhilil-irfn f ulmil-urn liz-Zrn: Dirse ve tavm, Kahire, ts., (Dru bn Affn lin-ner vet-tevz), I, 17, 32-35, 42; Subh es-Slih, Mebi f ulmil-urn, Beyrut 1990, s. 119-124; Htim Slih ed-Dmin, el-czl-urn ve naariyyetn-nam, Bul-mtemeril-evvel lil-iczil-urn, Badad 1410/1990, s. 127128; a.mlf., bnl-Enbr, Dmak 1425/2004, s. 80-81; Gnim Kaddr Hamed, Muart f ulmil-urn, Amman 1423/2003, s. 8-9; Abdlhamit Birk, Kurn limleri Terimlerinin Kayna ve Oluumu, I. slm limlerde Terminoloji Sorunu Sempozyumu (ed. Abdlhamit Birk v.dr.), Ankara 2006, s. 39-68; Ahmed Hasan el-Hams, arekett-telfil-mucem f mfredtil-urn, et-Trl-Arab, sy. 93-94, Dmak 1425/2004, s. 13-26; M. Suat Mertolu,

Tefsir Tarihinde Dikkatlerden Kaan Bir Eser: dfvnin el-stin f ulmil-Kurn ve Eserin Mukaddimesi ile Ftiha Sresi Tefsirinin lm Neri, slm Aratrmalar Dergisi, sy. 25, stanbul 2011, s. 51-65. Abdlhamit Birk

ULUSOY, Mehmet emsettin


(1867-1936) Halvet-Msr eyhi, Niyz-i Msr sitnesi son postniini. Bursada dodu. Niyz-i Msrnin halifelerinden Mehmed Sahf Efendinin soyundan Msr sitnesi eyhi smil Nazif Efendinin oludur. Bursada balad renimini babasnn grevi dolaysyla Aydn, zmir ve Bursada srdrd. Mihali (Karacabey) Rdiyesini 1880de birincilikle bitirdi. Babasndan ve Mnzev Tekkesi eyhi Vahy Efendiden ders ald, fen ilimlerinde ve tarih sahasnda kendini yetitirdi. Ayn zamanda eyhi olan babasnn lmnden (1888) sonra seyr slkn Atinal Ali Rz Efendi Dergh eyhi Mustafa Lutfullah Efendinin yannda tamamlad. 1893ten tekkelerin kapatld 1925 ylna kadar Bursa Ulucamii karsndaki Niyz-i Msr sitnesinin postniinliini yapt. Bir sre smil Hakk Bursev ve aramba derghlarnn eyhliine veklet etti. Pnarba zzeddin Camiinde uzun yllar hatiplik grevinde bulundu. 18901908 yllar arasnda yedi defa Limniye gidip Niyz-i Msrnin trbesini ziyaret etti. Derghn gelirleri az olduu iin Bursa Dyn- Ummiyyesinde mzayede ktiplii yapt. 1910da bu grevinden ayrlp Bursa tarihi ve kltr zerinde almaya balad. 7 Nisan 1911de kurulan Trk Tarih Encmenine ye seildi ve Bursa ubesinin idareciliine tayin edildi. Ayn zamanda Meclisi Meyih, Donanma Cemiyeti ve Cihad Komisyonu yesiydi. Vergi ve nfus dairelerinde, yabanc komisyonluunda eitli grevlerde bulundu. 1927de Bursa Ktphanesi tefti ve tetkik memuru oldu. 1932de Bursa Halkevinin Tarih, Dil ve Edebiyat ubesi efliine tayin edildi. Tedavi iin bulunduu stanbulda 9 Ekim 1936da vefat etti; vasiyeti gerei Merkezefendi Kabristannda Niyz-i Msrnin kardei Ahmed Efendinin mezarnn yan bana defnedildi. Mehmet emsettin mutasavvf-air ve nemli bir kltr tarihisidir. II. Merutiyet dnemine tanklk etmi, I. Dnya Sava ve Mill Mcadelenin skntlarn yaam, Cumhuriyetin ilnn sevinle karlayp desteklemekle birlikte derghlarn kapatln hznle takip etmitir. Bursann kltr deerlerini tesbit iin hibir fedakrlktan ekinmemi, bu amala zengin bir ktphane ve ariv oluturmu, birok eser kaleme almtr. Tekkelerin kapatlmas esnasnda buralardaki kitaplarn Maarif Vekletine devredilmesi istendiinde Niyz-i Msr Derghndaki kitaplarn kendi ahs mal olduunu syleyerek bunlar teslim etmemitir. nklplar desteklemesine ramen 1927de padiah taraftarlyla sulanp gzaltna alnm, evinde yaplan arama srasnda evraklar arasnda Mustafa Kemalin Bursaya gelii dolaysyla yazd, ondan vgyle sz eden Kudmiyye adl bir manzumenin grlmesi zerine serbest braklmtr. inde yazma nshalarn da bulunduu zengin kitap, fotoraf ve belgeden oluan ktphanesi olu Fehamettin Ulusoya ve daha sonra Bursa Mzesinin yneticiliini yapan Ahmet . Erdnmeze intikal etmitir. Eserleri. 1. Ydigr- ems. Bursa tekke ve zviyeleriyle buralarda grev yapan meyihin biyografisini ieren eserin ilk cildi eski Bursa valisi Abbas Halim Paann madd desteiyle baslm (Bursa 1332), daha sonra tamam Mustafa Kara ve Kadir Atlansoy tarafndan yaymlanmtr (Bursa Derghlar: Ydigr- ems, I-II, Bursa 1997). 2. Mesrr- emsl-Msr fil-

mevlidilMuhammed. Hz. Peygamberin, Hz. Ali, Ftma, Hasan ve Hseyinin doumlarn anlatan manzumelerden oluan eseri (Msr 1924) Mustafa Kara neretmitir (Bursa 2008). 3. Dildr- ems. Niyz-i Msryi ziyaret amacyla Limniye yapt seyahatler esas olmak zere genliinden itibaren 1929 ylna kadar kt yolculuklarda stanbul, Gelibolu, Selnik, zmir, Midilli, Balkesir ve Aydna dair ald notlar ieren seyahatnme-htrat trnde bir eserdir. Tekkeleri ve tasavvuf dnyasn bir eyhin gzlemleriyle yanstmasnn yan sra II. Merutiyete ve Cumhuriyetin ilk yllarna dair ilgin bilgiler veren eser Mustafa Kara ve Yusuf Kabak tarafndan yaymlanmtr (Niyz-i Msrnin zinde Bir mr Seyahat, Dildr- ems, stanbul 2010). 4. Gftr- ems. ou Ehl-i beyt muhabbetini terennm eden iirlerinden meydana gelen divandr. Niyz-i Msr bata olmak zere birok sf airin iirlerinin tahmis edildii eserde Gadriyye, Nevrziyye, Atvr- Seba balkl iirlerin yannda doum, lm ve tarih olaylar gibi vesilelerle yazlm tarih manzumeleri de bulunmaktadr. Sultan Mehmed Readn tahta kn anlatan iiri o gnk siyas olaylara bak tarzn yanstmakta, devr-i istibdd, vatan, millet, ordu gibi kelimelere yer verilmektedir. Tekkelerin kapatlmasnn ardndan yazd iirde, Men olundu geri yn ile erknm benim / Manevdr zikr fikrim imdi devrnm benim diyerek zikir meclislerinin mnen devam ettiini belirtmektedir. 5. Bir Msmere-i Hayliyye-i kne der-Huzr- Hazreti Niyz-i Msr. Manzum ve mensur olarak kaleme alnan rislede tekkelerin kapanmasyla birlikte eyh ve ailelerinin dt skntlar anlatlm, bu arada Halvet-Msr erknna dair bilgiler verilmitir. Eserde anlatldna gre Mehmet emsettinin aile fertleri Niyz-i Msrnin huzuruna kar ve kendisiyle konuup isteklerini manzum olarak arzeder. Her konumann banda o kiinin mizacn ve isteklerini belirten mensur bir giri bulunmaktadr. emsettin Efendinin, yakn dostu Sefne-i Evliy mellifi Hseyin Vassfa ithaf ettii risle neredilmitir (nr. Mustafa Tatc, Tarih ve Toplum, sy. 97 [Ocak 1992], s. 48-51). 6. Bergzr- ems. Vahdeti vcd, tabiat, cem, slk, tevell-teberr, dervi, eyh, hakik- ey, nfus saym gibi konulara dair makalelerden oluur. Eserdeki baz makaleler yaymlanmtr (nr. Mustafa Tatc - Kmil Akarsu, Yedi klim, sy. 40-42 [Temmuz-EyllEkim 1993]; sy. 45-46 [Ocak-ubat 1994]; sy. 62 [Mays 1995]; sy. 70 [Ocak 1996]). Mehmet emsettinin baslmam dier baz eserleri unlardr: Diyr- ems (Bursa tarihi), Karr- ems (nceki eserin devam), Tarkatnme, Meveddeti Ehl-i Beyt, Glzr- Msr (Niyz-i Msrnin menkb), Bahr- ems (smil Bel tezkiresinin zeyli), Medr- ems (Bursa camileri ve kitbeleri) (eserlerinin bir listesi iin bk. Kabak, XVII/1 [2008], s. 270-282).

BBLYOGRAFYA

bnlemin, Son Asr Trk airleri, IV, 1807; Mustafa Kara, Trk Tasavvuf Tarihi Aratrmalar, stanbul 2005, s. 294-310; a.mlf., Bursal Bir Tarihi; Mehmet emsettin Ulusoy Efendi, U lhiyat Fakltesi Dergisi, III, Bursa 1991, s. 99-105; Thirlmevlev, emseddin Efendinin rtihali ve Tarihi, Mahfil, II, stanbul 1340, s. 108; Hikmet T. Dalolu, M. emseddin Ulusoy, lk, IX/53, Ankara 1937, s. 385; Rza Ruen Ycer, Mehmed emseddin Ulusoy, Trkn, sy. 9, Bursa 1937, s. 38-41; Ziyaeddin F. Fndkolu, Bursa Mverrihlerinden Mehmed emseddinin Hayat ve Eserleri, Uluda, sy. 34, Bursa 1941, s. 34; Kzm Baykal, Bursa Hakknda Ettler, a.e., sy. 80 (1946), s. 25-32; Raif Kaplanolu, Msr Dergh Son eyhi Mehmet emsettin Ulusoyun Kitaplar, Hkisr- ems, Bursa Aratrmalar, sy. 2, Bursa 2003, s. 56-57; Yusuf Kabak, Bursal

Mutasavvf Tarihi Mehmed emseddin Efendi ve Seyahatnamesi Dildr- ems, U lhiyat Fakltesi Dergisi, XVII/1 (2008), s. 263-282. Mustafa tatc - Mehmet Cemal ztrk

ULV
( ) Bir hadisin birka isnadndan ilk kaynaa en az rvi ile ulaana verilen ad (bk. SNAD).

ULV
( ) zzet, eref ve hkmranlk bakmndan en yce, en akn olma anlamna gelen Allahn sfatlarndan biri. Szlkte ulvv (al) ykselmek, yukar kmak, bir eyin stnde bulunmak; an, eref, ycelik ve kudret sahibi olmak mnalarna gelir. Ulv drt yette yer almakta, bunlardan birinde Allaha nisbet edilen irk anlay reddedilirken Cenb- Hakkn bu tr yaktrmalardan mnezzeh ve yce olduu ifade edilmektedir (el-sr 17/43). Ayn kkten treyen al, al, mtel ve tel kelimeleriyle zt- ilhiyye yirmi yedi yette bu kavramla nitelendirilmektedir (M. F. Abdlbk, el-Mucem, alv md.). Kurn- Kermde ykseli anlamndaki smvden treyen sem (semda olan, el-Mlk 67/16-17), arn zerinde bulunma (Th 20/5) ve kullarnn stnde olma (el-Enm 6/61) mnalarna gelen terkipler de Ona izfe edilmitir. Al ve mtelnin esm-i hsndan olduu bilinmekte, tel ve al kelimeleri de eitli hadislerde Allaha nisbet edilmektedir (Wensinck, elMucem, tel, al md.leri). I. (VII.) yzylda btn slm bilginlerince Allahn yedinci kat gn stnde bulunan arnn zerinde olduu hususunda ittifak edildii halde ilk defa Cad b. Dirhem (. 124/742) ile Cehm b. Safvn (. 128/745) baz akl yorumlara dayanarak bu inanca aykr grler ileri srm, zellikle Cehm b. Safvn insanlar bu grlere inanmaya arm, dolaysyla kelmclarn ulv sfatna dair yorumlarna nderlik yapmtr (bn Kudme, s. 142; bn Kayyim el-Cevziyye, s. 169). Nitekim Zeheb, fevkyye (fevkal-ar) diye bilinen ulv sfatna ilikin tartmalarn II. (VIII.) yzyln ilk eyreinde baladn kaydetmektedir (el-Ulv, s. 50). Cehm b. Safvn ve ona tbi olanlarn kanaatine gre ulv Allahn ztyla arta bulunduu anlamna gelmez, ar btn varlklar kuattndan ulv Onun evrenin tamamna hkmran olduunu belirten bir sfattr. Btn varlk alanna hkmran olmas ayn zamanda Allahn her yerde bulunduunu ifade eder (Drim, s. 268; Zeheb, s. 107,143). slm tarihinde Mebbihe mensuplar bir yana btn limler Cenb- Hakkn zamandan ve mekndan mnezzeh olduu konusunda fikir birlii iindedir. Dolaysyla Allahn uzayda yer kaplayan cisim gibi bir meknda fiilen varl mmkn deildir. Byle bir eyin dnlmesi Allahn mekna ihtiya duymas, belli bir hacminin olmas, bulunduu mekndan daha byk veya daha kk olmas gibi yaratlmlara zg sfatlar tamasn gerektirir ki bu zellikler ulhiyyet makamyla kesinlikle badamaz. Bununla birlikte naslarda yer alan ve zhir mnalaryla mekna iaret eden baz beyanlar mevcuttur. Bata ashap ve tbin olmak zere tevili kabul etmeyen limler, sz konusu naslar zhir-beer mnalarna almakszn (bil-keyf) zt- ilhiyyeye has bir ulv tabiriyle hali zere brakm, zaruret durumunda tevil yntemini benimseyen limler ise dil kurallar ve akaidin temel ilkeleri erevesinde tevile almtr. Birinci grubu Selef limleri, ikincisini kelmclar temsil etmitir. Her iki grubun grlerini ylece zetlemek mmkndr: 1. Allahn ara istiv etmesi (el-Arf 7/ 54; Ynus 10/3; er-Rad 13/2; el-Mmin 40/ 15) ve

meleklerin yan sra Hz. Peygamberin miracda gk katlarn aarak sidre-i mntehya ykselmesinin ardndan Allah ile konumas (en-Necm 53/1-18), ayrca Hz. snn ve len mminlerin ruhlarnn Allah katna ykseltilmesi (l-i mrn 3/55; en-Nis 4/158) gibi ulv sfatyla ilikilendirilen naslar mtebih yetlerdir. Gerek anlamlarnn bilinmesi mmkn olmadndan bunlara, zihinde Allah hakknda eksiklik mnasna yol aacak aklamalar ve ilveler yapmadan inanmak gerekir. Sadece Allahn ara istiv ettii, ara ykseldii veya arta bulunduu sylenebilir. Allah ile ar arasndaki ilikinin niteliini yalnz Allah bilir. Ashap ve tbin neslinden oluan Selef limleri bu grtedir (Zeheb, s. 15-16, 156, 191-193; bn Haldn, III, 1077, 1087). Ulv, Allahn mahlkat arasnda deil arnn stnde bulunduu halde ilmiyle btn yarattklarnn yannda olup onlarn yapt her eyi bildii ve kudretiyle her eyi kuatt anlamna gelir. Zira Kuranda Allahn ar sahibi olduu, ara istiv ettii ve arta yer ald belirtilmi (el-sr 17/ 42; Th 20/5; el-Furkn 25/59; et-Tekvr 81/20); meleklerin, ruhun ve mminlerin ruhlarnn Onun katna ykseldii (el-Meric 70/3-4), Allahn yannda srekli ibadet eden meleklerin mevcudiyeti vurgulanmtr (el-Arf 7/206; elEnbiy 21/ 19). Hz. Peygamber de Allahn gkte olduuna dair beyanlarda bulunmu (Buhr, Tefsr, 6/59; Edeb, 90), bu inanc benimseyen bir criyenin imann geerli kabul etmi (Mslim, Mescid, 33), len mminlerin ruhlarnn gk katlarn aarak Allaha ykseldiini sylemi (Msned, VI, 140; Mslim, Ceniz, 73), mirac esnasnda gk katlarn geip Allahn huzuruna ktn bildirmitir (Mslim, mn, 259; bn Teymiyye, I, 201; Zeheb, s. 18-26). Bata Eb Hanfe, Ahmed b. Hanbel ve Ebl-Hasan el-Ear olmak zere ilk asrn mctehid limleri bu konuda ittifak etmitir. Ear, Gktekinden emin mi oldunuz? cmlesiyle balayan iki yette geen (el-Mlk 67/16-17) sem kelimesinin ar mnasna geldiini sylemitir (el-bne, s. 105-107). eitli yetlerde Allahn istiv fiilinin ara tahsis edilmesi ulv sfatnn mnasna aklk getirmektedir; bu da Allahn ztyla evrenin iinde deil gayb bir lem olan arnda bulunduu anlamn vurgulamaktadr. Allahn ara ykselmesi mecaz deil hakikat mnasndadr. Onun arta olmasndan sadece ztyla evrenin iinde bulunmad anlam karlabilir; ar ile zt- ilhiyye arasndaki ilikinin nitelii insanlarca bilinemez ve bu konuda yaratlmlarn birbirleriyle ilikilerine benzeyen bir aklama yaplamaz. Selefiyyeye bal limlerin yan sra Ebl-Hasan Ali b. Mehd et-Taber, Bklln, Ahmed b. Hseyin el-Beyhak gibi Earler ile Eb Nuaym elsfahn, Eb Mansr Mamer el-sfahn gibi baz sfler bu grtedir (Drim, s. 282; bn Kudme, s. 43-46; bn Teymiyye, I, 195-201). 2. Ulv Allahn ztyla arnn stnde yer almasn deil hkmranlk, azamet ve rtbe itibariyle en yksek derecede bulunduunu ifade eden bir cell sfatdr. Buna gre ulv ycelik belirten mecazi bir muhtevaya sahiptir. Zira mekn yokken Allah mevcuttu, O mekn yaratmadan nce de yceydi, yarattktan sonra da yceliinde bir deiiklik olmamtr. Aslnda yksek meknda bulunmak bir stnlk vesilesi deildir. Dnyadaki yneticilerin stnl yksek meknlarda olmalarndan deil eref ve rtbelerinin yksekliinden kaynaklanr. Allahn ara istiv etmesi Onun yedinci kat gn zerinde mekn tuttuunu gstermez, aksine her trl mekndan mnezzeh olduunu teyit eder; insanlar nezdinde en yksek mekn saylan ar hkmranl altna almas Onun hibir mekna ihtiya duymadn belirtir. nk Allah, nesnelere bitiip onlarla beraber veya onlarn iinde olmak yahut onlardan ayr bulunmak gibi nitelikler tamaktan mnezzehtir (Mtrd, s. 105-113, 165-168). Bu sebeple ulv sfatyla ilikilendirilen metinlerin, kendisinden daha yksei dnlemeyen en yksek rtbe anlamnda mecazi ifadeler olarak yorumlanmas gerekir (Gazzl, elMaadl-esn, s. 115-118; el-tid, s. 30-37; Rz, Esst-tads, s. 60-61, 154-160; Levmiul-beyyint, s. 259-260). Kelmclarn byk ounluuyla Seleflerin bir ksm ve sfler

bu grtedir. Dua ve niyaz srasnda ellerin yukarya kaldrlmas Cenb- Hakkn semda veya arta bulunduu anlamna gelmez. Nitekim mminler namazn en makbul kulluk kademesini tekil eden secdede tam aksi istikamete ynelir. Dnyann eitli yerlerinde yaayan mslmanlarn namaz klarken Kbeye ynelmesi de ayn mahiyettedir. Btn bu yneliler Allahn belli bir yerde mekn tutmad gereine iaret eder. Nitekim yer kresinin kuzeyinde ve gneyinde bulunan insanlarn yukar istikametleri birbirinin aksidir. Ar dua halinde kalplerin, Kbe ise namazda bedenlerin kblesidir. Yukardan aaya ini (nzl) vahiy getiren Cebril iin de sz konusudur. Yn bildiren bu tr ifadeler fizik olaylar deil psikolojik halleri gsterir (Nesef, I, 181-182; Sbn, s. 25). Ulv Allahn zt ve sfatlarnn insan idraki tarafndan kuatlamamas, ayrca dengi ve benzeri bulunmaktan mnezzeh olmas demektir. riflerin bilgisi, dnrlerin nitelemeleri Allahn ztnn ve sfatlarnn mahiyetini asla kavrayamaz. Hasan- Basr, Rgb el-sfahn, Muhammed b. Ahmed el-Kurtub ve Sfiyye ekolne bal limlerin bir ksm bu grtedir (Rgb el-sfahn, elMfredt, al md.; Rz, Levmiul-beyyint, s. 261; Kurtub, s. 175). Deiik ekollere mensup kelmclarn ounluu ulv sfatnn Allaha ait yksek bir mekn anlamna gelmeyecei grnde birlemitir. Ehl-i snnetin kk bir grubunu tekil eden Selefiyyeye bal limlerin ilgili naslar zhir-beer mnalarna almaylar aslnda icml bir tevildir. Onlarn, yaptklar bu icml tevillerde naslarda yer almayan birtakm ilvelerde bulunduklar baz Selef limlerince de kabul edilmitir (bn Kuteybe, s. 243). Ulvve dair naslarn Allahn ztyla deil ilmiyle her yerde olduu eklinde yorumlanmas da tatminkr grnmemektedir. Zira Kurn- Kermde ilh ilmin snrsz kapsaycl ak ifadelerle defalarca vurgulanmtr. Zaten byle bir yorum da tevilden baka bir ey deildir. Ancak tasavvur gc snrl olan ve zihnin dnda mevcudiyete sahip olduu halde herhangi bir meknda bulunmakla nitelenmeyen bir varl tasavvur etmekten ciz kalan halk tabakasnn bu tr bir anlay benimsemesinde saknca grlmemitir.

BBLYOGRAFYA

Msned, VI, 140; Ahmed b. Hanbel, er-Red alez-Zenda vel-Cehmiyye (Aids-selef iinde), s. 92-93; Osman b. Sad ed-Drim, er-Red alel-Cehmiyye (a.e. iinde), s. 268, 282, 296; Buhr, alu eflil-ibd (a.e. iinde), s. 134; bn Kuteybe, el-tilf fil-laf (a.e. iinde), s. 243; Ear, el-bne (Fevkyye), s. 105-107; Mtrd, Kitbt-Tevd (nr. Bekir Topalolu Muhammed Arui), Ankara 1423/2003, s. 105-113, 164-168; Bklln, el-nf (nr. M. Zhid Kevser), Kahire 1382/1963, s. 42; bn Frek, Mcerredl-malt, s. 47; Kd Abdlcebbr, erul-Ulil-amse, s. 226; Rgb el-sfahn, el-tidt (nr. emrn el-cl), Beyrut 1988, s. 106; Gazzl, el-Maadl-esn (Fazluh), s. 115-118; a.mlf., el-tid fil-itid, Beyrut 1403/ 1983, s. 30-37; Nesef, Tebratl-edille (Salam), I, 166-187; Nreddin es-Sbn, el-Bidye f uslid-dn: Mtrdiyye Akaidi (nr. ve trc. Bekir Topalolu), Ankara 1416/1995, s. 23-25; Fahreddin er-Rz, Esst-tads, Kahire 1354/ 1935, s. 28-30, 60-61, 152-160; a.mlf., Levmiulbeyyint (nr. Th Abdrraf Sad), Kahire 1396/1976, s. 259-261; Muvaffakuddin bn Kudme, bt fatil-ulv (nr. Bedr b. Abdullah el-Bedr), Kveyt 1416/1995, s. 43-46, 142-143;

Muhammed b. Ahmed el-Kurtub, el-Esn f eri esmillhil-sn ve ftih (nr. Slih Atyye elHatmn), Bingazi 2001, s. 173-176; Takyyddin bn Teymiyye, Mecmatr-resil (nr. M. Red Rz), [bask yeri ve tarihi yok] (Lecnett-trsil-Arab), I, 194-203; Zeheb, el-Ulv lilaliyyil-affr, Kahire 1968, tr.yer.; bn Kayyim el-Cevziyye, ctimul-cyil-slmiyye, Dmak-Beyrut 1414/1993, tr.yer.; bn Haldn, Muaddime, III, 1077-1078, 1088-1090. Yusuf evki Yavuz

ULVN el-HAMEV
() Ebl-Vef Alddn Ulvn Al b. Atyye b. el-Hasen el-Hamev el-Ht (. 936/1530) Ulvniyye tarikatnn kurucusu, fi limi. bn Tolunun, vefat ettiinde yann seksenin zerinde olduuna dair verdii bilgiye gre Hamada 850 (1446) yl dolaylarnda domu olmaldr. Altm yanda ld eklinde Necmeddin elGazznin zikrettii bir rivayetten ise (el-Kevkibs-sire, II, 213) 873 (1468) ylnda dnyaya geldii sonucu kmaktadr. Ailesi Badat civarnda Frat kysndaki Ht beldesindendir. Hamada balad tahsilini Halep ve Dmakta, ayrca am blgesinin eitli ehirlerinde srdrd. Hocalar arasnda Bedreddin bn Nebhn ed-Dmak, emseddin Muhammed b. Dvd el-Bzil, Fahreddin Osman b. Muhammed ed-Dm, bnn-Nsh et-Trablus, Kutbddin Ahmed b. Muhammed elHaydar, Nreddin bn Zehre el-Hms, Burhneddin brhim b. Muhammed en-Nc ve emseddin bns-Sellmnin adlar anlmaktadr. renimini tamamladktan sonra Hamada halka Kuran retmek ve vaaz vermekle megul oldu. Hamaya gelen zel eyhi Ali b. Meymn el-Maribnin tavsiyesiyle bu faaliyeti brakt, ona intisap ederek kendini riyzete verdi. Bunun zerine halkn bir kesimi eyhine ve ona kar cephe aldysa da irada balaynca kendisine byk bir tevecch gsterildi, n btn am blgesinde yayld ve ad Hama ile zdeleti; eyh Ulvn (Alvn) diye tannd. Hama Ulucamiinde vaazlar verdi. zellikle slah kiiliiyle dikkat eken Ulvn el-Hamev halkn ahlk eitimiyle Kitap ve Snnete aykr tasavvuf ynelilerden uzaklamas iin aba sarfetti; ynetici zmreden uzak durduu gibi ballarna da bunu tledi. Yneticileri yanl uygulamalarndan dolay iddetle eletirdi ve halka iyi davranmalar konusunda nasihatlerde bulunduu bir kitap yazd. 908 (1502) ylnda eyhi Ali b. Meymnu ziyaret iin Bursaya gidip iki ay orada kald. Necmeddin el-Gazz, bn Tolundan naklen Ulvn el-Hamevnin seksen yana yaklam olarak 6 Cemziyelevvel 936 (6 Ocak 1530) Perembe gn Hamada vefat ettiini, vaazlarn yapt yerde defnedildiini ve lm haberinin 21 Cemziyelevvel (21 Ocak) Cuma gn Dmaka ulatn belirtir (a.g.e., II, 212-213). Buna karlk bn Tolunun Mfkehetl-illn f avdiiz-zamn adl eserine ait kayp paralar ihtiva eden bir neirde (avdi Dma, s. 229) seksen yan am olarak 18 Reblevvelde (20 Kasm 1529) Sal gn ld kaydedilmekte, fakat salya 18 Reblevvelin deil 18 Cemziyelevvelin (18 Ocak 1530) denk gelmesi ve ayn yerde baka elikili bilgilerin de yer almas istinsah hatalarn akla getirmektedir. Nitekim eyh Ulvnn olunun arkada olan bnl-Hanbel de gn vermemekle birlikte cemziyelevvel ayn zikretmitir. 922 (1516) ylnda vefat ettiine dair Takprizdede yer alan kayt ise yanltr. eyh Ulvnn trbesi Hamann nemli ziyaretghlarndandr. ehirde kendi adyla anlan bir cadde, kpr ve cami vardr. bnl-Hanbel, Necmeddin el-Gazz ve Nebhn, Ulvn el-Hamevnin olu emseddin Muhammedin Tufetl-abb adl eserinden naklen onun ok sayda kerametini zikretmitir. nde gelen talebe ve mridleri arasnda iki olu Ebl-Feth emseddin Muhammed ve Ebl-Vef Tceddin Muhammed, damatlar Kdlkudt Bedreddin bnn-Nasb ve Hama Kads Mahmd b.

Ali et-Trkmn, ayrca Zeynddin bn Sme el-Haleb, Ali b. Ahmed el-Kzvn (el-Kzvn), Zeynddin Abdurrahman b. Muhammed el-Betrn, mer b. Muhammed el-skf el-Ukayb gibi lim ve sfler anlmaktadr. Kendisinden hadis dinledii Zeynddin bn-emm el-Haleb de onun mridlerindendir. eyhinin dier halifesi ve Arrkyye tarikatnn kurucusu bn Arrk Muhammed b. Ali ile yakn dostluu vard. Zebd, eyh Ulvna nisbet ettii Ulvniyye tarikatn Medyeniyyenin bir kolu olan Havtriyyenin (Meymniyye) ubesi diye gsterir ve silsilesini zikreder. Eserleri. Akaid. 1. Beyn (Bed)l-men f eri Adeti-eybn (Beyrut 1324). 2. Ade (el-Adetl-Ulvniyye). Muhtasar bir eser olup (Sleymaniye Ktp., Reid Efendi, nr. 1180, vr. 64-69; Drl-ktbiz-Zhiriyye, nr. 836) mellifi tarafndan Hidyetl-mil ve kifyetl-l adyla erhedilmitir (Drl-ktbiz-Zhiriyye, nr. 3624). Ayrca Muhammed b. Mahmd elAcem, Fethullah b. Mahmd el-Beyln el-Haleb (el-Fetun-nebev f eri Adeti-ey Ulvn el-amev) ve Hseyin b. Receb el-Gars (Kifyetl-mrd ve bulatil-mstefd) esere erh yazmtr. 3. Tufetl-ivn f mesilil-mn (Mektebetl-Esed, nr. 15279; ayrca bk. Brockelmann, GAL, II, 437). Zirikl eserin kendi ktphanesinde bir nshas olduunu belirtir. 4. Fetur-ramn bi-eri Risleti-ey Resln. Resln b. Yakb el-Cabernin Rislett-tevdi zerine kaleme alnm bir erhtir (nr. zze Husariyye, Dmak 1389/ 1969). Tasavvuf ve Ahlk. 1. Nesemtl-eshr f menbi ve kermtil-evliyil-ayr. Murakabe, yneticilerin huzuruna kmak ve bunun gnah, Kbenin faziletleri, Arafatta vakfe, abdal, anneye babaya iyilik, sla-i rahim, cumann ve Hz. Peygambere salt selm okumann faziletleri, Reslullahn hasis ve mcizeleri gibi eitli konular Kuran, hadisler ve evliyann menkb nda ele alnmtr (nr. Ahmed Ferd el-Mezyed, Beyrut 1421/ 2001; nr. Abdlgan Mist, Beyrut 1429/ 2008). 2. el-Cevherl-mabk bil-uliyyil-mesbk f aris-slk (el-Cevherlmabk f namis-slk). Kendi zamannda ahlkn bozuluuna ve bundan saknmaya, baz kelm konularna ve gnlk hayatta, ibadetlerde, tasavvuf yolunda gzetilmesi gereken dba dair 1233 beyitten oluan bir manzumedir (nr. Abdlkdir el-Ulvn, am 1329). 3. en-Neiul-mhimme lil-mlk vel-eimme (nr. Neve el-Ulvn, Dmak 1420/ 2000). 4. Kefr-reyn ve nezh-eyn ve nrl-ayn f eri Silkil-ayn li-izhbil-ayn. bn Habb es-Safednin tasavvuf ve slke dair kasidesinin erhidir (Beyazt Devlet Ktp., Bayezid, nr. 3718; Ktp., AY, nr. 990, 1468, 3600, 4174; Sleymaniye Ktp., ehid Ali Paa, nr. 1227; Drl-ktbiz-Zhiriyye, nr. 1451, 5063, 7357, 7972, 8130, 8415, 8459, 8637). 5. Minhcl-bidil-mtta ve mircs-slikil-mrta (Drlktbiz-Zhiriyye, nr. 5212, 6048, 10604; el-Mektebetl-vakfiyye [Halep], nr. 367). 6. Tufetlivni-fiyye vel-kef an li men yeddeil-ubiyye (GAL, II, 438; Suppl., II, 461). 7. erul-adetit-Tiyye (elMededl-fiz vel-kefl-r li-eri Tiyyeti bnil-Fr) ( Ktp., AY, nr. 2992, 4174; Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 1906, Hasib Efendi, nr. 277). 8. Risle f esndil-azb (Beyazt Devlet Ktp., Bayezid, nr. 1286/ 2, vr. 60a-61b). 9. izbt-tevd (Rid Efendi Ktp., nr. 1323, vr. 194b-195b). Fkh. 1. Mibul-hidye ve miftud-dirye (miftul-vilye). fi fkhna dairdir ( Ktp., AY, nr. 3969; Drl-ktbiz-Zhiriyye, nr. 6655, 6682; el-Merkezs-sekf [Hama], nr. 268). 2. Tarbl-fevid ve teshll-mad. nceki eserin muhtasar olup ibadetleri ve htime ksmnda gnlk hayatta oka karlalan akidler hakknda ksa bilgiler ihtiva eder (nr. mer Hlid ez-Zib,

bask yeri yok, ts.). Muhammed es-Sagr b. Ali e-erbt eseri Nerl-ferid ve cemu-erid li-i Tarbil-fevid adyla erhetmitir. 3. Arisl-urer ve arisl-fiker f akminnaar. Kar cinse bakmann din hkmyle ilgilidir (nr. Muhammed Fazl Abdlazz el-Murd, Dmak 1410/1990). Tarih ve Biyografi. 1. Feil-m ve medneti Dma. Kk bir risledir (nr. Neve el-Alvn, Dmak 1997). 2. Mclil-zn anil-mazn f menbi Al b. Meymn (Brockelmann, GAL, II, 438). Matthew Wiley Simonds, Ali b. Meymnla ilgili olarak hazrlad doktora tezinde bu almay da nere hazrlamtr (Ali b. Maymn: An Early Sixteenth Century Sufi Saint and Critic of the Ulama With an Edition of Alwan al-Hamawis Mujli al-Huzn an al-Mahzun F Manaqib al-Shaykh al-Sayyid al-Sharif Abil-Hasan Ali b. Maymun, 1998, University of California, Department of Near Eastern Studies). 3. Fall-ib fm verede an bnil-ab (MektebetlEsed, nr. 6063). Ulvn el-Hamevnin dier baz eserleri de unlardr: el-Fetul-laf bi-esrrit-tarf (Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 1881; ehid Ali Paa, nr. 1300); el-Mirc (Drl-ktbiz-Zhiriyye, nr. 3661), es-Seyfl-t li-ehlil-mer f abli cevizis-seln vel-mer, eru izbil-bar liel, Kefl-icb f tehbil-meyi vel-ab, en-Nefetl-udsiyye f eril-ebytiebsteriyye, es-Srrl-meknn f feilil-ahve vel-bn (eserlerinin bir listesi ve yazma nshalar iin ayrca bk. Brockelmann, GAL, II, 437-438; Suppl., II, 461; Kaytz, s. 142-150; Tarbl-fevid, neredenin girii, s. 45-56).

BBLYOGRAFYA

Ulvn el-Hamev, Tarbl-fevid ve teshll-mad (nr. mer Hlid ez-Zib), [bask yeri ve tarihi yok], neredenin girii, s. 33-56; a.mlf., Nesemtl-eshr f menbi ve kermtil-evliyilayr (nr. Ahmed Ferd el-Mezyed), Beyrut 1421/2001, s. 17, 41, 161, 308, 334; emseddin bn Tolun, avdi Dma el-yevmiyye (nr. Ahmed el-bi), Dmak 2002, s. 213-214, 221, 228-229; Takprizde, e-ei, s. 353, 543; Radyyddin bnl-Hanbel, Drrl-abeb f tri ayni aleb (nr. Mahmd Hamed el-Fhr - Yahy Zekeriyy Abbre), Dmak 1973, I, 954, 958, 961978, 1016, 1026; Gazz, el-Kevkibs-sire, I, 243, 245; II, 201, 202, 206-213, 224, 229-230; III, 145, 163, 205; ayrca bk. ndeks; bnl-md, eert (Arnat), X, 304-306; Zebd, d, vr. 245a247a; Serks, Mucem, II, 1350; Brockelmann, GAL, II, 437-438; Suppl., II, 461; Hediyyetlrifn, I, 742-743; Nebhn, Kermtl-evliy, II, 367-370; M. Riyz el-Mlih, Fihris mati Dril-ktbi-hiriyye: et-Taavvuf, Dmak 1398-1402/1978-82, II, 50-53, 674-675, 778-780; III, 38-40, 93-94; Zirikl, el-Alm (Fethullah), IV, 312-313; Abdullah Muhammed el-Habe, Cmiu-r vel-av, Ebzab 1425/2004, II, 923, 962, 1208, 1211; Muceml-matil-mevcde f mektebti stnbl ve nl (haz. Ali Rza Karabulut), [bask yeri ve tarihi yok], II, 938-939; Abdlhd Him, Ers-m f evirilarnit-tsiil-hicr, MMADm., XXXII/1 (1376/1957), s. 327-337; M. Winter, Sheikh Ali Ibn Maymn and Syrian Sufism in the Sixteenth Century, IOS, VII (1977), s. 281-308; M. Adnn Kaytz, el-ey Ulvn Al b. Ayye el-Ht: aythl-ilmiyye ve rh, et-Trl-Arab, III/10, Dmak 1403/ 1983, s. 135-154.

Ahmet zel

ULVNYYE
() Ulvn el-Hamevye (. 936/1530) nisbet edilen bir tarikat (bk. ULVN el-HAMEV).

ULYYYE
() Gliyyeden Uly (Alb) b. Zirn grlerini benimseyen ar bir i frkas (bk. GLYYE).

UMAN
) ( Arap yarmadasnn gneydousunda lke. I. FZK ve BEER CORAFYA II. TARH III. OSMANLI-UMAN MNASEBETLER Kuzeyi, dousu ve gneydousu bir hill eklinde Uman krfezi ve Hint Okyanusu kylaryla snrlandrlm olan Uman (Umman) kuzeybatda Birleik Arap Emirlikleri, batda Suudi Arabistan, gneybatda Yemenle komudur. Monari ile ynetilen lkenin resm ad Saltanat Uman, yzlm 309.500 km, nfusu 2.694.000dir (2010). Nfusun 1.951.000ini Umanllar, 743.000ini dardan gelenler tekil etmektedir. lkenin baehri Maskat, dier nemli ehirleri Sb, Matrah (Mutrah), Bever, Salle, Suhr, Sveyk ve brdir. Uman Sultanl idar bakmdan be mntka (Btne, Zhire, Dhile, arkye, Vst) ve drt muhafazaya (Maskat, Zafr, Msendem, Breym), bunlar da vilyet ad altnda daha kk altm bir yerleim birimine ayrlmtr. Maskat muhafazasnn nfusu 734.697, ehrin nfusu 30.251dir. I. FZK ve BEER CORAFYA Arap yarmadasnn gneydou kesiminde yer alan Uman, anakara parasnn uzanda bulunan ve Hrmz Boaznn gney sahillerinden rana doru gittike incelerek uzanan Msendem yarmadasnn kuzey ucuna sahiptir. Gneydou kylar yaknnda bulunan Masre adas da bu lkeye aittir. Uman arazisinin byk ksm llerle kapldr. Arap yarmadasnn en byk l olan Rubulhlnin dou kesimi bu lkenin snrlar iindedir. l alanndan kuzeydouya Uman krfezi kylarna doru gidilince lkenin dalk kesiyle karlalr. Cebeliahdar adyla bilinen ve 3000 metreyi aan (3035) bu dalar, Arap yarmadasnn teki dalk kesimlerinden farkl biimde Trkiye ve rann gneyindeki dalar gibi jeolojinin nc zamannda olumu Alp kvrmlar sistemine dahildir. Dalk kesimle deniz arasna Btne ad verilen ky eridi girer. Dalk kesimden l alanlarna birdenbire geilmemekte, araya orta ykseklikte ve dalgal bir plato alan girmektedir. Bir baka dalk alan da gneybatda bulunur (Zafr blgesi). Uman iklimi kylarda nemli, i kesimlerde ok scak ve kurak tropikal iklim tipindedir. l alanlarndaki baz kesimlerde yllarca ya dmedii olur. Uman denizi kylar muson yamurlarnn etkisindedir ve bu sebeple yaz yalar alr. Muson etkisinde kalan kesimlerde bitki rts ok eitli, dier kesimlerde ise clz, kurakl bitkiler ya da tuzlu topraklara uyum salam tuzcul bitkiler grlr. Zafr blgesinde dnyann baka yerlerinde pek rastlanmayan gnlk aalar bulunur (Trkiyenin Kyceiz ve Fethiye yrelerinde grlen gnlk aalarnn farkl bir tr) ve bunun rn olan akgnlk Umann ihra rnleri arasnda yer alr. lkenin 2003 ylnda 2.341.000 olan nfusu 2010da 2.694.000e ulamtr. Kilometrekareye

yaklak dokuz kiinin dt lkede nfus kylarda toplanmtr. ksmlar tenha veya tamamen botur. Kylarda toplanan nfus da son derece karktr. Umanl Araplar nfusun % 72,4n meydana getirir. Halkn dier ksm Pakistanl (ounluu Belc), Hindistanl, Afrikal, ranl vb. topluluklardan oluur. Nfusun % 86s mslman (yarsna yakn kesimi bzyye mezhebine mensup), % 13 Hindu, % 1i de teki dinlere mensuptur. Ekonomik zenginlii petrole dayanan Umanda ilk petrol kuyular 1960l yllardan sonra almtr. Fakat petrol zenginlii Arap yarmadasnn dier petrol lkelerine gre geri dzeydedir. Masre adasndaki bakr yataklar petrol dnda en nemli yeralt zenginliidir. Tarmsal zenginlik narenciye, muz ve hurmaya dayanr. Nizv evresinde buday yetitirilir. Hayvanclk geridir; balklk yaygndr. Sanayileme atlm henz balang aamasndadr. Demiryolunun bulunmad lkede ulam karayollar ve denizyollaryla salanmaktadr. lke ithaltnda tat aralar, besin rnleri ve eitli makineler bata gelir. hracatnda petrol, hurma, balk, meyve ve akgnlk dikkati eker. En ok ticaret yaplan lkeler Japonya, Almanya, Amerika Birleik Devletleri ve ngilteredir. II. TARH Antik kaynaklarda lke Umana ve Magan adlaryla zikredilir. Arkeolojik verilere gre yerleim tarihi milttan nce 3000li yllara kadar uzanr. Uman isminin amene kelimesinden geldii yolundaki rivayetlerin yan sra (Ykt, IV, 150) buraya gelen ilk Arap yerleimci olduu rivayet edilen Umn b. Kahtndan kaynakland da nakledilir. Blgenin siyas mnasebetlerine dair ilk veriler Msrla iliki ierisinde olduunu gstermektedir. Sumerlerle Uman arasnda ticar ilikiler vard. Romal yazarlar Umann zenginliklerinden bahseder. Umann bu zenginliinin Himyerler dneminde balad bilinmektedir. Milttan sonra I. yzyldan itibaren Fars nfuzu altna giren Umana Araplar bu yzyln sonlarnda g etmeye balad. Tarih kaytlara gre Araplardan blgeye ilk yerleenler Mlik b. Fehm liderliinde Yemenden gelen Ezd kabilesi mensuplardr. Bunlarn yannda Kuda kabilesinden baz gruplar da blgede yerleti. Bu yerleimciler kuzeye Nizv blgesine yaylmaya baladka Ssnler ile atmaya girdiler. I. pr dneminde (309-379) Umann byk ksm Ssn nfuzu altnda olmakla birlikte Yemenden yeni g dalgalar gelmeye devam etti. Ssnler dneminde blgede Mecslerin varlndan bahsedilir. Hicaz, slm ncesi dnemde Umanla ticar iliki ierisindeydi. Hz. Peygamber zamannda blgeye slma davet iin gnderilen Eb Zeyd el-Ensr ve Amr b. sn blge hkimi Abd ve Ceyfer b. Clend kardeler tarafndan iyi karlanmasyla slmiyet Umanda yaylmaya balad (8/ 630). Ancak Resl-i Ekremin lmnden ksa bir sre nce ortaya kan irtidad hareketlerinde blgedeki Ezd kabilesi mensuplar da yer ald; bunlar Hz. Eb Bekirin gnderdii ordu karsnda malp oldu ve tekrar slma dnd. Hz. Eb Bekirin Huzeyfe b. Mihsan, Hz. merin Osman b. Ebl-s blgeye vali tayin ettii bilinmektedir. slmn ilk dneminde zellikle Ezd kabilesi mensuplar Umann idaresinde sz sahibi oldular. Ezd kabilesinin gcn kaybetmesiyle birlikte Emev ynetimine kar muhalefet hareketi balad. Bu dnemde Uman, Irak genel valisinin tayin ettii valiler tarafndan ynetiliyordu. Hilfet mcadelesinde Hz. Alinin karsnda yer alan Umanllar rivayete gre Nehrevan Savandan (38/658) kurtulan iki Hric vastasyla bzlii benimsediler. Emevler uzun mddet Umana tam anlamyla hkim olamadlar. Halife Abdlmelik b. Mervn devrinde Ben Clendya mensup Sad ve Sleyman b. Abbd, Emevlere kar direndiler ve glkle itaat altna alndlar (75/694). Daha sonra tekrar ayaklanmalarn grld blge 86 (705)

ylnda Haccc b. Ysuf es-Sekaf tarafndan Emevlere baland. Ancak II. (VIII.) yzyldan itibaren bzlik, Basradan gnderilen dler tarafndan yaylmaya devam etti. Hilfetin Emevlerden Abbslere gei dneminde Hadramut bz immetinin ortadan kalkmasnn (131/748-49) ardndan Umanllar yaklak 132 (750) ylnda benzer bir immeti blgede tekrar kurdular ve Clend b. Mesdu imam setiler. Bamszln iln eden Umana kar yryen Hzim b. Huzeyme et-Temm kumandasndaki Abbs ordusu Clend b. Mesdun imamlna son verdi (134/751). Fakat Abbsler, Umanda tam hkimiyet kuramad; zaman zaman kesintiye uramakla birlikte blge bz imamlar tarafndan ynetilmeye devam etti. 177de (794) Nizvda toplanan rada imam seilen Ezd kabilesine mensup Muhammed b. Abdullah b. Affn blgede ikinci bz imamln kurdu. zellikle Basradan gelen sekin kiiler sayesinde Uman, bzliin en nemli merkezi oldu. 280de (893) Abbslerin Bahreyn Valisi Muhammed b. Nr, Nizvy itaat altna ald. Bu dnem 320 (932) ylnda Ebl-Ksm Sad b. Abdullahn imam seilmesine kadar devam etti. Uman 318de (930) Bahreyn Karmatlerinin lideri Eb Thir el-Cennb tarafndan ele geirildi. 943 ylnda tekrar Abbs hkimiyetine girmekle birlikte imamlar vastasyla ynetildi. 356da (967) Bveyhlerin ardndan Seluklularn hkimiyetine geti. Kirman Seluklularnn kurucusu Kavurd Bey, Hrmz Emri Bedr snn yardmyla 1053-1062 yllar arasndaki bir tarihte gerekletirdii deniz ar seferle bir mukavemetle karlamadan Uman zaptetti. Badatn kurulmasndan itibaren Uman bir ticaret liman olarak gelime gsterdi. Uzakdou ve Dou Afrika ile yaplan deniz ticaretinde Maskat her zaman nemli bir kavak noktas oldu. Ancak zaman zaman tccarlarn saldrlara mruz kalmas yznden ticaret kesintiye urad. Bir sre Nebhnlerin hkimiyetinde kalan Uman, V. (XI.) yzyln ilk yarsnda Kays adasnda hkm sren Ben Kayserin nfuz alanna girdi. 627de (1230) Ben Kayseri ortadan kaldran Salgurlular, Portekiz igaline kadar Uman ynettiler. Portekizliler 1507den itibaren Uman sahil ehirlerini ele geirdiler. Memlk Sultan Kansu Gavrinin blgeye gnderdii donanma baarl olamad. III. OSMANLI-UMAN MNASEBETLER Msr ve Hicaz kendisine balayan Osmanllar (923/1517) hac yollar ve hac meknlarnn emniyeti grevini stlendiler. Osmanllar dneminde Hadm Sleyman Paa (1538) ve Pr Reis (1552) Svey tersanelerinde hazrlanan gemilerle Portekizli igalcilere kar mcadelelere katldlar. Portekizliler, artan Osmanl seferlerine kar Maskatta bugn de ayakta duran Cell ve Mrn kalelerini ina ettiler. Portekizlilerin Maskat ve civarndan karlmas Umanl Yarub hnedan imam Nsr b. Mrid dneminde gerekleebildi (1029/ 1620). Portekizliler bir sre daha Hrmz, Culfr (bugnk Reslhayme, Birleik Arap Emirlikleri) ve Kalhattan vergi almay srdrdler. Umanda Yarub hnedanndan Nsr b. Mrid (1615-1640) ve I. Seyf b. Sultn (1640-1679, 1692-1711) dnemlerinde Dou Afrikadaki koloniler (Zengibar, Mombasa vb.) zerk bir ynetime kavutular. Seyfin lmyle Umanda balayan i ekimeler sonunda baa geen II. Seyf b. Sultnn lmnn (1156/1743) ardndan Umanda mam Ahmed b. Sadin hkimiyeti ele geirmesiyle B Sad hnedan dnemi balad. Bugn Umann yneticisi olan Sultan Kbs b. Sad bu aileden gelmektedir. Uman gl olduu dnemlerde Basra krfezinin dou ve bat kylarndaki ehirlerle temas kurdu. Bazlarn randan kiralayarak ticar faaliyetlerde kulland (Hrmz, Kism,

Behr, Benderabbas); kuzeydeki Kavsim kabilesiyle mcadele iine girdi. Kavsimin merkezi olan Reslhayme 1762de yaplan bir antlama ile mam Ahmede balanmay kabul etti. Bu birlik (Kavsim ve B Sadler) sayesinde beraberce ran tehdidine kar koymaya altlar. Osmanl-Uman siyas ilikileri bu dnemlerde balad ve srekli gelime kaydetti. Bunun sebebi Umann dou tarafndan ran tehdidi, bat ve kuzey taraflarndan Arap kabileleriyle olan mcadeleleri (Sudler, Kavsim, Bahreynli l-i Halfe) ve btn bunlara kar Osmanl gcn arkasna alma gayretidir. ki lke arasndaki ilikilerin ilk ciddi adm, rann yneticisi Kerim Han Zendin Osmanllara bal Basra ehrini kuatmas olay ile atld (1775-1776). Bu kuatmada Badat Valisi mer Paa ile mam Ahmed b. Sad arasnda varlan anlamaya gre Uman gemileri attlarapn giriini tutarak yardmda bulundu. Bunun karlnda Uman sultanlar da Fas hkimi gibi Uman hkimi olarak anlacak ve kendilerine yllk bir deme yaplacakt. Ayrca deniz ticaretlerini yaptklar Basra Limannda kendilerinden dk vergi alnacakt. mam Ahmed b. Sadin vefatnn ardndan gelen Seyyid Sultn b. Ahmed ve daha sonra gelen Sad b. Sultn dnemlerinde Osmanl-Uman ilikileri canlln korudu. Seyyid Sultn b. Ahmed 1803 ylnda hacca gitti; orada Mekkeyi igal eden Sudlere kar Osmanllara bal Mekke Emri erf Glibe yardm etmeyi planlad. Nitekim 1798de Napolyon Msr igal ettiinde Hint yolu iin nemli bir durak kabul ettii Maskata Seyyid Sultn b. Ahmede haber yollam, fakat sultan Osmanl tarafnda kalmay srdrmt. Franszlarn bu hareketinden endielenen ngilterenin Bombay (Hindistan) Valisi Jonathan Duncan, Behrdeki grevlisi Mehd Ali Han Maskata gnderdi. Seyyid Sultn b. Ahmedle gren Mehd Ali Han iki lke arasnda kavilnme adyla bir iyi niyet anlamas imzalamay baard. Ancak bunun arkasnda ngilterenin o dnemde Fransa karsnda Osmanl Devleti ile ittifak iinde olmasnn yatt da sylenebilir. Uman-ngiliz ilikileri bu kavilnme ile balad. Bu antlama sadece bir iyi niyet anlamas olmasna ramen ngilizler, Maskatta bir temsilcilik atlar (18 Ocak 1798). Ayn dnemlerde Seyyid Sultn b. Ahmed, Sudlerin Basra krfezindeki yaylmac siyasetine Badat valisiyle i birlii yaparak kar koydu. Bu devirde Kim ve Hrmz limanlar yannda Benderabbas, Lince, Gevdir limanlar da Umana bal idi. Kendilerine ait 1000 tonluk, otuz iki top tayabilen ticaret gemileri ve birok kk gemiyle Hindistan ile Basra krfezi arasndaki ticarete arlk verdiler. Seyyid Sultn b. Ahmedin lm Umanda byk bir otorite boluu dourdu. Ksa bir fetret dneminin ardndan B Sad hnedannn en gl ismi olan Osmanl dostu Seyyid Sad b. Sultn dnemi (1804-1856) balad. Seyyid Sad, Amerika ve ngiltere yannda Fransa ve Almanya gibi lkelerle ticar antlamalar imzalad. Dou Afrika ve Umandaki ticar faaliyetleri, zellikle Afrikadan Bat lkelerine doru gelien kle ticaretini elinde tutarak lkenin gelirlerini birka misli arttrd. Breym blgesini ele geirmeye alt, oradaki Sud yetkilisi Mutlak el-Mutayr zerine saldrda bulundu, bu srada ranla da i birlii yapt (1813). Sud b. Abdlazzin lm (1814) ve Osmanl destekli Msr glerinin Kavalal brhim Paa ynetiminde Diriyeyi ele geirmesiyle (1818) Sud tehdidinin ortadan kalkmas Uman idarecilerini rahatlatt. Uman-Sud ilikilerinin tekrar dzenli hale gelmesi yine Osmanl Devletinin krfez siyasetinin bir uzants olarak ortaya kt. Arabistann Necid blgesindeki otorite boluu ve hac yollarnn emniyetinin salanamamas zerine Osmanl Devleti, blgedeki Arap kabilelerine bir ekidzen vermek iin Necidde Sud

kkenli Trk b. Abdullah grevlendirdi. Onun ardndan Faysal b. Trk, Abdullah b. Faysal gibi Sud yneticileri blgeyi kontrol altna aldlar. Bu ekilde Osmanl gcne dayanan Uman-Sud ilikileri bar bir zemine oturdu. Osmanl Devletinin Basra krfezindeki etkinlii artt. Breym blgesinde Umana kar dmanca bir tutum sergileyen Sud yetkilisi Mutlak el-Mutayrnin bu yeni dnemde blgeye tayin edilen olu Sad, Umanla bar bir siyaset izlemeyi tercih etti. Ayrca Uman, Mehmed Ali Paa ile i birliine hazr olduunu bildirdi. 1824te hacca giden Seyyid Sade Mehmed Ali Paa, Mekkede byk bir karlama treni dzenletti. 1850de tekrar hacca giden Seyyid Sad, Osmanl Devletinin Cidde Valisi Hasib Paay ziyaret etti (BA, I.HR, 72/ 3488). Seyyid Sadin Hasib Paaya yazd Cemziyelhir 1266 (Nisan 1850) tarihli Arapa mektubunda yer alan, Biz ilerimizi daima Devleti Aliyye ile uyum iinde yrtrz cmlesi Osmanl Devletine olan ballnn iaretidir. Giderek zenginlii artan Seyyid Sad, Zengibar Maskata tercih edip ounlukla burada oturdu. 1850de hac dn yine Zengibara gitti. 1856da ldnde lkesi oullar Mcid ile Sveyn arasnda paylatrld. Geliri fazla olan Zengibarda kalan Mcidin daha az gelire sahip Maskatta kalan Sveynye her yl 40.000 Avusturya altn (Maria Theresa dolar) demesi kararlatrld. Fakat zamanla bu durum Zengibarn Umandan ayrlmas sonucunu dourdu. 1862de ngiltere, Fransa ve Almanya gibi lkelerin karar ile her iki taraf bamsz birer lke olarak tannd. Eldeki gemiler ve dier varlklar paylald. Zengibar kararlatrlan mebla 1873 ylna kadar demeye devam etti. 1869da Msrda Svey Kanalnn almas ile Hint ticaret yolu tamamen yn deitirdi. Basra krfezi Arap eyhlikleri, Osmanl Devletine bal Basra-Badat zerinden gelien ticaret yolu ynn Kzldeniz ve Aden istikametine evirdi. Akdeniz limanlar g kazand; Uman bundan olumsuz ynde etkilendi. Seyyid Fazl b. Alev, II. Abdlhamid dneminde 1879da Uman ile Yemen arasndaki Zafr blgesinden gelerek btn bu blgeyi Osmanl Devletine balamay teklif etti ve az bir yardmla (2 gemi, 500 asker) bu iin gerekleebileceini syledi. Kendisine verilen bir fermanla desteklendi, burada onun Hadramut ve Zafr valisi olduu vurguland (Foreign Office 78, Turkey 1879, India Office). Ancak sonradan durumun Seyyid Fazln syledii gibi olmad ve o blgenin Umana bal olduu ortaya knca proje geersiz kald. Seyyid Fazl ve daha sonra olu Ahmed Sultan, II. Abdlhamidin danman sfatyla stanbulda kaldlar. Maskat tarafnda ise gelirlerin dmesi yznden lke fakirleti, neticede Sultan Sveyn, olu Slim tarafndan Maskatta ldrld (1866). Sultan Slimin lmyle (1868) yerine geen Azzn b. Kays, Umanda B Sad hnedanndan gelen son imamdr. Daha sonra hnedan devam etti, fakat sultanlk ve imamlk birbirinden ayr iki unvan haline geldi. B Sad hnedannn son yneticilerinden Sad b. Teymr Maskatta sultan iken (1932-1970) Sad b. Halfn el-Hall imam sfatyla i kesimlerde yaad. Aralarnda kan mcadelede Nizv, zk ve Semil, bz imamlarn yaad ve Maskat ynetiminden ayrldklar yerler olarak kald. ki taraf arasnda kan atmalar Cebeliahdar sava adyla Uman tarihinde yer ald (1957-1959). Maskatta bugn ynetimi elinde tutan Sultan Kbsun babas olan Sad b. Teymr, Cebeliahdar savana kardei Trk ile birlikte girdi. Seyyid Sad ile Seyyid Trkn babalar Teymr bir Trk hanmla evlenmiti ve Seyyid Trk bu Trk anneden domutu. Trk doktor olan days ile birlikte Almanyada yaarken aabeyi Sad imam taraftarlar ile Cebeliahdar savana girdi ve kendisine destek amacyla onu lkeye davet etti; Umana geldiinde yalnz Trke ile Almanca bilen Trk Sad ile birlikte Cebeliahdar savandan baar ile kt.

Sonuta Trk lkenin babakanl grevini stlendi ve bir Trk hanmla evlendi. Trkn olu bugn Umanda yaamaktadr. Uman, Basra krfezi lkelerinde kan zengin petrol yataklar dolaysyla ve onlarn nakliyesiyle deniz ticaretinin gelimesi neticesinde stratejik nemi giderek artan bir blge durumundadr. slm Konferans Tekilt, Krfez birlii Konseyi ve Arap Birlii gibi kurulularn yesidir. Maskattaki Sultan Kbs niversitesi lkenin en nemli eitim merkezidir. Ayrca Zafr, Macn, Sr, Nizv ve Suhr niversiteleriyle Bat ve slm dnyasndaki eitli niversitelere bal ok sayda faklte vardr.

BBLYOGRAFYA

TSMA, nr. E. 4455, 5766, 8499, 8902; BA, I. HR, nr. 72/3488; MV, nr. 131/85, 139/114, 151/40; DH. D, nr. 59/20; YEE, nr. 35/10; HAT, nr. 38/ 1938, 770/36178; HR.SYS, nr. 93/28, 96/2, 109/ 32, 110/16, 111/20, 111/30; DH.KMS, nr. 28/34; Y.PRK.EA, nr. 51/75; Belzr, Fth (Fayda), s. 110-113; Ykt, Muceml-bldn, IV, 150-151; bn Rzeyk, el-Fetul-mbn f sretis-sdetilB Sadiyyn (nr. Abdlmnim mir - Muhammed Mrs), Maskat 1397/1977, tr.yer.; Cevdet, Trih, II, 56-59, 60-63, 148-149, 305-310; Slim, Tufetl-ayn bi-sreti ehli Umn, Kveyt 1974, tr.yer.; L. Fraser, India under Curzon and After, London 1911, s. 60-66, 87-89; Delll-alc (Trih), I, 9-499; II, 629-1136; S. H. Longrigg, Four Centuries of Modern Iraq, Oxford 1925, s. 181189; G. W. F. Stripling, The Ottoman Turks and the Arabs, 1511-1574, Urbana 1942, s. 89-93; Kadr Kalac, el-alcl-Arab, Beyrut 1945, s. 321-322; Ceml Zekeriyy Ksm, el-alcl-Arab (1840-1914), Kahire 1966, s. 354; W. Phillips, Oman: A History, Beirut 1971, s. 75-78, ayrca bk. tr.yer.; D. Hawley, Oman and its Renaissance, London 1977, s. 13-51; J. C. Wilkinson, Water and Tribal Settlement in South-East Arabia, Oxford 1977, s. 122-136; a.mlf., Changement et continuit en Oman, La pninsule arabique daujourdhui (ed. P. Bonnenfant), s. 393-414; F. A. Clements, Oman, The Reborn Land, London 1980; Erdoan Meril, Kirman Seluklular, stanbul 1980, s. 2730; Colette Le Cour Grandmaison, Prsentation du sultanat dOman, La pninsule arabique daujourdhui (ed. P. Bonnenfant), Paris 1982, s. 263-288; a.mlf., Chronologie du sultanat dOman, a.e., s. 289-292; a.mlf., La socit rurale omanaise, a.e., s. 371-391; Jean-Louis Mige, lOman et lAfrique orientale au XIXe sicle, a.e., s. 293-318; Bruno Le Cour Grandmaison, Lconomie omanaise: 1970-1980, a.e., s. 319-370; Muhammed Hamdullah, el-Veius-siysiyye, Beyrut 1403/1983, s. 161-165; Abdurrahman Abdlkerm el-n, Umn fil-uril-slmiyyetil-l, Beyrut 2001; M. L. Dames, The Portuguese and Turks in the Indian Ocean in the Sixteenth Century, JRAS (1921), s. 16 vd.; L. Lockhart, Nadir Shahs Campaigns in Oman, 1737-1744, BSOAS, VIII (1935-37), s. 157 vd.; Fevzi Kurtolu, XVI. Asrda Hind Okyanusunda Trkler ve Portekizliler, TTK Bildiriler, II (1943), s. 911-923; G. R. Smith - C. E. Bosworth - C. Holes, Umn, EI (ng.), X, 814-818; Mustafa L. Bilge, B Sad Hnedan, DA, VI, 339-340; a.mlf., Maskat, a.e., XXVIII, 77-78. Mustafa L. Bilge

UMRE b. HAZM
( ) Umre b. Hazm b. Zeyd en-Neccr el-Hazrec (. 12/633) Sahb. Medinede dodu. Hazrec kabilesinin Neccroullar boyuna mensuptur. Babas kabilenin nde gelenlerindendi. Annesi Ben Sideden Hlide bint Eb neystir. Umre, Birinci Akabe Biatna katlan mslmanlarn Medineye dndkten sonra ehirde yaptklar davet sayesinde 621 ylnda slmla tant. Ertesi yl yaplan kinci Akabe Biatna o da katld; Hz. Peygamberi Medineye davet eden ve onu hayatlar pahasna korumaya sz veren yetmi be kiilik mslman grup arasnda yer ald. slmiyetin Medinede yaylmas iin gayret gsterdi. ehirde putperestlie ve putlara kar mcadele balatt. Esad b. Zrre ve Avf b. Afr ile birlikte zellikle Neccroullarnn evlerinde bulunan putlar krmakla tannd. Eb Eyyb el-Ensrnin komusu olan Umre, Resl-i Ekremin Eb Eyybun evine yerlemesi zerine onun yaknnda bulundu. Hz. Peygamberi sk sk evine davet eder, ona hediyeler sunar ve zaman zaman kendisiyle akalard. Yahudilerden ve mriklerden gelebilecek tehlikelere kar Reslullah korumay kendisine grev edinmiti. Hz. Peygamber onu muhacirlerden Muhriz b. Nadle ile karde iln etti. Bedir, Uhud ve Hendek bata olmak zere btn gazvelere katlan ve byk yararllklar gsteren Umre b. Hazm akalaryla mehurdu. Sava iin hendek kazlrken henz gen bir delikanl olan Zeyd b. Sbitin toprak kazp tamaktan yorgun dtn ve hendein iinde uyuyakaldn grnce onun silhn alp saklad. Uyandnda tela kaplan Zeyd, Resl-i Ekremin yanna giderek durumu anlatt. Hz. Peygamber de ona uykucu diye takldktan sonra etrafndakilere silhnn kimde olduunu sordu. Umre silh kendisinin aldn bilidirince Reslullah onu sahibine iade etmesini syledi ve aka da olsa mslmanlarn eyalarn alp onlar korkutmann doru olmadn belirtti (Hkim, III, 476). Umre, Mekkenin fethi ve Tebk Seferinde Neccroullarndan Ben Mlikin bayraktarln yapt. Mslmanlarla birlikte Tebk Seferine katlan, ancak Hz. Muhammedin peygamberlii konusunda hl pheleri bulunan yahudi asll mnafk Zeyd b. Lsayt, Resl-i Ekremin devesinin kaybolmas zerine onun gkten haber verdiini, fakat devesinin yerini bilmediini syleyip peygamberlii hakknda phe uyandrmaya alnca Umre, Zeydi kendi birliinden kard ve artk kendisiyle yolculuk yapmayacan bildirdi (bn Him, IV, 166-167). Reslullah mnafklara kar tavr almaya balaynca onlara fiilen mdahale etti ve zor kullanarak mescidden dar kard (a.g.e., II, 528-529). Ved haccnda bulunan Umre, Resl-i Ekremin vefatndan sonra Hz. Eb Bekire ilk biat edenler arasnda yer ald. Peygamberlik iddiasnda bulunanlar kar yrtlen mcadelelerde Mseylimetlkezzb ortadan kaldrmakla grevlendirilen Hlid b. Veld kumandasndaki orduya katld. 12 (633) ylnda Mseylimenin ldrlmesiyle sonulanan Yemmedeki Akrab savanda ehid dt. Umre b. Hazm okuyarak tedavi (rukye*) yapard. Resl-i Ekrem de okuduklarn dinlemi ve kendisini onaylamt. Umre, Zeyd b. Sbitin annesi Nevvr bint Mlik b. Srma ile evlenmi, bu evlilikten Mlik isminde bir olu olmutur. Reslullahtan hadis nakletmi (bnl-Cevz, s. 375), bunlardan birinde Resl-i Ekremin kendisini bir kabrin zerinde otururken grdn ve ona, Kabrin zerinden ekil, sahibine eziyet

etme dediini rivayet etmitir (Hkim, III, 682).

BBLYOGRAFYA

Vkd, el-Mez, I, 9, 24, 139, 162, 448; II, 800, 1003, 1009-1010; bn Him, es-Sre2, II, 457, 528-529, 702; IV, 166-167; bn Sad, e-abat, III, 96, 486, 522, 609; VIII, 163; Buhr, etTrul-kebr, VI, 494; bn Hibbn, e-it, III, 294; Hkim, el-Mstedrek (At), III, 476, 681-682; bn Abdlber, el-stb (Bicv), III, 1141; bnl-Cevz, Telu fhmi ehlil-eer, Kahire 1975, s. 375; bn Hacer el-Askaln, el-be (nr. dil Ahmed Abdlmevcd v.dr.), Beyrut 1415/ 1995, IV, 475-476; M. Sad Mbeyyaz, Mevsat ayti-abe, Beyrut 1421/2000, V, 2573-2574. Mehmet Efendiolu

UMRE el-YEMEN
() Eb Muhammed Necmddn Umre b. Ebil-Hasen Al b. Zeydn el-Hakem el-Mezhic el-Yemen (. 569/1174) Arap airi ve edibi, fi fakihi, tarihi. 515te (1121) Yemenin Tihme blgesindeki Murtn ehrinde dodu. Kahtn asll olup blgenin idaresinde sz sahibi bir aileye mensuptur. lk tahsilini burada yapt; Arap dilinin bozulmad bu blgede fasih Arapa ile yetiti. 529da (1134) Murtndaki iddetli ktlk yznden babas onu Zebde gnderdi. Zebdde Abdullah b. Abbr ve dier limlerden fi fkh konusunda drt yl renim grd. 535 (1140) ylndan itibaren Zebdde okuduu medresede yl ders okuttu ve zellikle fi fkhnda temayz etti. Ferize dair yazd, gnmze ulamam kitaplar kendi zamannda Yemende okutuluyordu. 538de (1144) ifa ettii hac srasnda Nechlerden devlet adamlaryla tant. Ardndan on yl kadar Zebd-Aden arasnda saray adna ticar faaliyetlerde bulundu. Ticaret iin gittii yerlerde limlerle ve edebiyat evreleriyle grp dostluklar kurdu. Ticaretten byk servet elde eden Umre, Adenden Hinde, Zebdden Mekkeye kadar geni bir corafyada tannyordu. Adende hkm sren smil eilimli Zrey Emri Muhammed b. Sebe el-Muazzam nezdinde itibar olan Umre edebiyata dknlyle tannan Mehd Emri Ebl-Hasan Ali b. Mehd ile dostluk kurdu. Bu yllarda bir yandan da mahall liderleri ven iirler yazyordu. Muhammed b. Sebeden davet alnca Z Cible onun yanna gittiinde aralarnda Ali b. Mehdnin de bulunduu bir grubun orada olduunu ve kendisi aleyhine Zebd halkn kkrtan mektuplar yazldn grd. Zebd merkezli Nechlerle Aden merkezli Zreyler arasnda eskiden beri dmanlk vard. Bu mektuplarda, Zebdi ele geirerek Nechlere son vermek isteyen Muhammed b. Sebe ile Ali b. Mehd arasndaki irtibat Umrenin salad ileri srlyor ve onun ldrlmesi talep ediliyordu. Zebde dndnde halkn kendisini ortadan kaldrmay dndn anlaynca Mekkeye gitti (549/1155). Bu ikinci hacc srasnda Mekke Emri Ksm b. Him tarafndan iyi karland ve 550 (1155) ylnda Ftm Halifesi Fiz-Binasrillha eli sfatyla gnderildi. Umre bu ziyareti esnasnda devlet erkn nnde Halife Fiz-Binasrillh ile veziri Tali b. Rzzki verek onlarn dostluunu kazand ve Ftm halifesinin ihsanlarna nil oldu. Bir mddet Msrda kaldktan sonra Mekkeye ve ardndan Zebde dnd. 551de (1157) tekrar hac farzasn eda edip Zebde dnmek zere iken Mekke emri tarafndan ikinci defa Msra eli olarak grevlendirildi. Bu gidiinde Msra yerleti ve bir daha buradan ayrlmad. VI. (XII.) yzyln gvenilir tarihilerinden biri olan Umre, mutaassp bir Snn olmasna ramen bata i Ftm halifelerinden ve devlet adamlarndan byk ilgi grd. Bundan rahatszlk duyan baz evreler, Umreyi gzden drmek iin onun mmiyye mezhebi aleyhine faaliyette bulunduunu syledi. Bu yzden Ftm Veziri Tali b. Rzzk ile aralarna soukluk girdiyse de daha sonra ilikileri dzeldi. Umrenin Ftm saraynda ulat bu mevki vezirin lmnden sonra oullar Mecdlislm ve Nsr zamannda da srd; Umre onlar hakknda kasideler yazd. ver b.

Mcrin vezirlik dneminde iir yazmaya devam etti; evinin yand ve yamaland srada ondan byk yardm grd. verin kardei Rknlislm da Umreyi destekledi. Selhaddn-i Eyybnin Ftm idaresine son vermesi zerine bir mersiye kaleme alan Umre, yeni ynetimle de iyi geinmek amacyla Kd el-Fzla ve Eyyblere dair methiyeler yazd. Ancak madd durumu ktleince bu defa Eyybler aleyhinde iirler yazmaya balad. Daha sonra kendisi gibi gelir kaynaklar kesilen Ftm taraftar muhaliflerle bir araya gelip grnrde Ftm idaresini yeniden ihya etmek, gerekte ise eski konumlarna kavumak iin bir isyan planladlar. Eyyblerin blgedeki dmanlar olan Kuds Hal Krall, Sicilya Normanlar ve smillerle irtibata geip Eyyblere kar ortak bir harekete teebbs ettiler. Bu tertibi haber alan Selhaddn-i Eyyb onlar yakalatarak Umrenin de aralarnda bulunduu sekiz kiiyi idam ettirdi (2 Ramazan 569 / 6 Nisan 1174). Onun lmyle ilgili baka rivayetler de zikredilir. Kabri Kahirede Ben Mnteceb Trbesindedir. nceleri Kad Umre olarak tannrken daha sonra Umre el-Faraz, Sana ve Adende Umre el-fakh ve-ir diye anlmtr. smil dnceyi hibir zaman benimsemeyen Umrenin Ftmileri methetmesi veya onlar iin mersiye yazmas karlarn n plana ald eklinde yorumlanmtr. Son dnem Abbs iir geleneinin temsilcilerinden saylan Umre, Mtenebb yannda Ber b. Brd, Mihyr ed-Deylem ve Buhtr gibi airleri rnek almtr. Kaside ve mersiyelerinde Kuran terminolojisini ve tasvir elerini gelenein dna karak Ftm halifeleriyle vezirleri iin kullanmas yznden eletirilmitir. Umrenin hayat ve iirleri hakknda pek ok alma yaplm, Ali Crim, onunla ilgili Seyyidetl-ur, iru eyymil-Fmiyyn biMr adl bir roman yazmtr (Kahire, ts.). Eserleri. 1. Dvn. Umre ve adalarnn hayatna k tutan divann ancak baz blmleri gnmze ulam ve Hartwig Derenbourg tarafndan en-Nketl-ariyye ile birlikte neredilmitir (Oumra du Yemen, sa vie et son oeuvre, I-II, Paris 1897-1904). Abdurrahman el-Eryn ve Ahmed Abdurrahman el-Mamel de divan yaymlamtr (I-II, Dmak 2000). 2. en-Nketl-ariyye f abril-vzeril-Mriyye. Mellif, Ftm vezirleri iin kaleme ald methiyelerle birlikte onlar hakkndaki kanaatlerini ve ahit olduu hadiseleri bir nevi htrat-otobiyografi eklinde anlatmtr. zellikle 558-564 (1163-1169) yllar arasnda Msrda meydana gelen olaylar asndan birinci elden kaynak nitelii tayan eser bnd-Deyba, bnl-Mcvir ve Ebl-Fid gibi tarihilerin kaynaklar arasndadr. Umrenin bu eserleriyle dokuz mektubunu (teresslt) H. Derenbourg, Franszca tercmeleriyle birlikte Oumra du Yemen, sa vie et son oeuvre adl eseri iinde yaymlamtr (I-II, Paris 1897-1904; Badat 1964; I-II, Kahire 1411/1991). 3. el-Mfd f abri an ve Zebd (Trul-Yemen). zellikle mellifin yaad devirle ilgili gvenilir bilgiler ieren eser ngilizce tercmesiyle beraber Henri Cassels Kay (Yaman: Its Early Medieval History, by Najm ad-Dn Omrah Al-akam, London 1892), sadece Arapa metin olarak Hasan Sleyman Mahmd (Kahire 1957) ve Muhammed b. Ali el-Ekva (Kahire 1967, 1976; Dmak 1979) tarafndan neredilmitir.

BBLYOGRAFYA

Umre el-Yemen, en-Nketl-ariyye f a-bril-vzeril-Mriyye (nr. H. Derenbourg),

Kahire 1411/1991, tr.yer.; Muvaffakuddin b. Osman, Mridz-zvvr il ubril-ebrr (nr. M. Feth Eb Bekir), Kahire 1415/1995, s. 531-534; bnl-Esr, el-Kmil, XI, 398-402; Bndr, Senel-Ber-m (nr. Fethiye en-Nebrv), Kahire 1979, s. 24, 29; Sbt bnl-Cevz, Mirtz-zamn, I/2, s. 302-305; Eb me el-Makdis, Kitbr-Ravateyn (nr. brhim ez-Zeybek), Beyrut 1418/1997, II, 282-289; bn Hallikn, Vefeyt, III, 431-436; bn Vsl, Mferricl-krb, I, 212-216, 238, 243-246, 251-257; Zeheb, Almnnbel, XX, 592-596; Ebl-Fid bn Kesr, el-Bidye ven-nihye (nr. E. Fud Seyyid), Beyrut 1992, XII, 294-297; Kalkaend, ubul-a (emseddin), III, 570, 603-606; XIII, 306; Makrz, es-Slk (Ziyde), I/1, s. 52-55; Brockelmann, GAL, I, 333; Sezgin, GAS, I, 570; Znnn el-Msr, Umre el-Yemen, Kahire 1966; P. Smoor, Master of the Century: Fatimid Poets in Cairo, Egypt and Syria in the Fatimid, Ayyubid and Mamluk Eras (ed. U. Venmeulen - D. De Smet), Leuven 1995, s. 139-162; a.mlf., Umra al-Yaman, EI (ng.), X, 836; Ramazan een, Salhaddin Eyybi ve Devri, stanbul 2000, tr.yer.; Abdlhamd el-Bakkl, Umre el-Yemen ve dvnhl-ma, fu-efe vet-tr, V, Dbey 1418/1997, s. 100-106; M. Ahmed el-mir, stidnnail-urn f sretil-med inde Umre el-Yemen, Mecellet Cmiati an lilulmil-ictimiyye vel-insniyye, I, Sana, ts., s. 187-228; Ahmet Subhi Furat, Umra, A, XIII, 32-34; Umara al-Yamani, Encyclopedia of Arabic Literature (ed. J. S. Meisami - P. Starkey), London 1998, II, 792-793. Mustafa Kl

el-UMDE
() Muvaffakuddin bn Kudmenin (. 620/1223) Hanbel fkhna dair eseri (bk. BN KUDME, Muvaffakuddin).

el-UMDE
() bn Re el-Kayrevnnin (. 456/1064) Arap iir teorisi, kltr ve sanat, iir eletirisi ve belgat konularna dair eseri. Tam ad el-Umde f mesini-ir ve dbih ve nadihtir (el-Umde f nati-ir ve nadih). Mellif eserini 412-425 (1021-1034) yllar arasnda Zrler Devletinin merkezi Kayrevanda saray airi iken yazm ve Dvn- n reisi Ali b. Ebr-Ricle ithaf etmitir. bn Re, mukaddimede kitab telif amacnn Arap iiriyle ilgili eserlerde yer alan dank bilgileri, karmak tasnifleri, mphem isim ve terimleri, elikili ve farkl grleri dzeltmek, kendi grlerini de ekleyerek daha salkl ve zl bir eser ortaya koymak olduunu belirtir. 107 ana blmden (bab) oluan kitapta ncelikle iir kltr ve teorisine dair bilgiler otuz blm halinde ele alnm, iirin nesre stnl, iiri ho grmeyenlere kar reddiye, halife, kad ve fakihlerin iirleri, haklarnda vgler ve yergiler yazlan nller, kabilelerin iire ve airlere sahip kmas, iirin yarar ve zararlar, airlere saldrlar, iirle kazan salama, eski ve yeni airler, mehur airler gibi konular zerinde durulmutur. Daha sonra slmn iire bak ele alnmtr. Kuranda airleri eletiren yetlerin (e-uar 26/224-227) o dnemde slma ve mslmanlara iirleriyle saldran airlerle ilgili olduu, gzel iir syleyen airlerin bunun dnda kald, ayrca Hz. Peygamberin iire nem verdii, airleri koruduu, iirin de iyisinin ve ktsnn olabileceini ifade ettii belirtilmitir. Mellif eserin iir teorileri blmlerinde (18-30, 70-83) iiri, iir sylemeye niyet ederek lafz-mna uyumu iinde vezinli ve kafiyeli sz syleme eklinde tanmlayarak iirde niyeti esas alm, bylece Kuranda ve hadislerdeki vezinli-kafiyeli ifadelerin iir saylamayacan ortaya koymutur. Ayrca iirde lafz-mna ilikisi, aruz ve kafiye disiplinleri, iir intihali, iir dili, tabii ve zoraki iir, iirde ruhsat, iirde doalama (bedhe-irticl), airlerin zellikleri ve iirde uyulmas gereken db, kaside ve zellikleri, uzun iirler ve ktalar, nesb (gazel), medih, fahr, hic, tasvir, vad ve inzr gibi temalar ele alnmtr. bn Re iirde uygulanacak sanatlar kapsayan belgat ilmine otuz dokuz blm ayrm (31-69), konular henz btnyle belirlenmemi olan men ilmiyle ilgili olarak cz-tnb-msvt mevzularyla snrl kalm, beyn ilmi sanatlarndan mecaz, istiare, temsil, mesel-i sir, tebih ve iaret zerinde durmutur. Ona gre iaret kinaye, tevriye, lugaz, muamm gibi birok tr kapsayan geni bir terimdir. Bed sanatlarna dair kendisinin bulduu terdd, tefr, tekrar, istid, istitrat, itirak, tegyr ile tecns, tetb, tasdr, mutbaka / tbk, mukabele, taksim, teshm, tefsir, iltifat, istisna, tetmm, mbalaa, gl, gulv, teekkk, ttrad, tazmin, icze, ittis, nefy-ey bi-cbih sanatlarn incelemi, bu konudaki grleri deerlendirmitir. Eserin sonunda Arap iir mirasn anlamaya yardmc olacak konular iin yirmi drt blm tahsis edilmi (84-107); usl-i neseb, ensbla ilgili baz konular, eyym- Arab, Arap melikleri, ayn menzilleri, iirlerde geen mekn ve beldeler, iirlerde yer alan nisbetli ifadeler, asil atlar, kularla kehanet ve fal bakma (zecr ve iyfe), iirlerde yeni mnalar, ok air yetitirmi Arap aileleri, iirin okunma usul (ind), iir intihalleri, airlere verilen dller gibi konular ele alnmtr. el-Umde ksa zamanda Kayrevan evresinde tannmtr. bn Re gibi bir saray airi olan bn

eref el-Kayrevn bundan rahatsz olarak eserde ok sayda hata ve intihalin bulunduunu ileri srmse de bu iddialar kitabn hretini engelleyememitir. Eserin daha sonraki asrlarda nn srdrmesinde bn Haldnun Muaddimesindeki, el-Umde iir sanatn btn ynleriyle ele alan esiz bir kitap ve bu konuda herkesin aradn bulabilecei benzersiz bir kaynaktr ifadesi etkili olmutur. bn Re eserini bazan isimlerini zikrederek, bazan da zikretmeyerek alnt yapt veya zetledii otuz be kadar kaynaktan yararlanp ortaya koymutur. En ok bavurduu eserler Chizin el-Beyn vet-tebyni, bn Kuteybenin el-Marifi, bnl-Mutezzin el-Bedi, Mberredin elKmili, Kudme b. Caferin Nad-iri, Rummnnin en-Nket f czil-urn, Htimnin ilyetl-muaras, Kd Ebl-Hasan el-Crcnnin el-Vesa f iril-Mtenebb ve umihi, bn Vekin el-Mnf f seritil-Mtenebbsi, Eb shak el-Husrnin Zehrldbdr. Bunlarn dnda Sbeveyhinin el-Kitb, Eb Ziyd el-Kilbnin en-Nevdir, Mamer b. Msennnn en-Nei, Ahfe el-Evsatn Kitbl-avf, Eb Zeyd el-Ensrnin en-Nevdir, bns-Sikktin Ilul-man (veya Cevhirl-elf), Eb Zeyd el-Kurenin Cemheret eril-Arab, Chizin el-ayevn, bn Kuteybenin e-ir ve-uar, Tevl mkililurn ve Meni-iril-kebr, Eb Hanfe ed-Dnevernin Kitbn-Nebt, bnl-Cerrhn el-Varaa, bn Dreydin el-Cemhere, Eb Bekir es-Slnin Abrl-Butr, Ebl-Ksm ezZecccnin el-Env, midnin el-Muvzene, Shib b. Abbdn Kitbl-Kef an mesvii iril-Mtenebb, bn Cinnnin eru Dvnil-Mtenebb ve el-Muteseb, Eb Mansr esSelibnin et-Teml vel-muara, Dibil el-Huznin abat-uar adl eserleri faydalanlan kaynaklardr. el-Umdede Dibilin abat-uars ile Zecccnin el-Env gibi tamam, bn Vekin el-Mnf ile Abdlkerm en-Nehelnin el-Mmtii gibi bir ksm kayp olan eserlerden nakillere ve Ali b. Ebr-Riclin baz iirlerine yer verilmi olmas onun deerini arttrmaktadr. Ziyeddin bnl-Esr, Kifyet-lib f nadi kelmi-ir vel-ktib adl eserinde byk lde el-Umdeden yararland gibi bn Haldn Muaddimesinin iirle ilgili ksmlarnda, Ksm es-Sicilms el-Menzaul-bedinde ayn eserden yararlanmtr. el-Umdeyi bns-Serrc e-entern (Cevhirl-db ve eiruar vel-kttb, Escurial Library, nr. 352), Osman b. Ali es-Skll (el-Udde fitirilUmde, skenderiye Belediye Ktp., Edeb, nr. 98), ayrca Muvaffakuddin Abdllatf el-Badd ihtisar etmitir. el-Umdenin I. cildi ilk defa Tunusta baslm (1282/1865), eserin tamam Muhammed Bedreddin en-Nasn tarafndan el-Umde f nati-ir ve nadih adyla yaymlanm (I-II, Kahire 1325/1907), bu neirden yararlanlarak ayn yerde nc basks yaplmtr (1344/1925). Muhammed Muhyiddin Abdlhamdin el-Umde f mesini-ir ve dbih ve nadih adyla hazrlad neir iki cilt halinde baslmtr (Kahire 1353/1934, 1374/1955, 1383/1963; Beyrut 1974, 1981). Eseri zengin indeksler ve inceleme ksm ilvesiyle Muhammed Karkazn da yaymlam (I-II, Beyrut 1408/1988), yeni bir neri Kayrevann slm kltr baehri iln edilmesi mnasebetiyle Tevfk en-Neyfer, Muhtr el-Ubeyd ve Ceml Hamde tarafndan gerekletirilmitir (I-III, Tunus 2009).

BBLYOGRAFYA

bn Re el-Kayrevn, el-Umde (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd), Beyrut 1972, I, 7-8; ayrca bk. neredenin girii I, 3-9; a.e. (nr. M. Karkazn), Beyrut 1408/1988, neredenin girii, I, 9-37; Ykt, Muceml-deb, VIII, 112; bnl-Kft, nbhrruvt, I, 333, 338-339; bn Hallikn, Vefeyt, IV, 164; bn Haldn, el-Muaddime, Kahire, ts., s. 540; Abdlazz el-Meymen, bn Re, Kahire 1343, s. 77; Brockelmann, GAL, I, 374; Suppl., I, 540; Abdlazz Atk, F Tril-belatil-Arabiyye, Beyrut, ts. (Drn-nehdatil-Arabiyye), s. 228-233; Ahmed Yezen, en-Nadl-edeb fil-ayrevn fil-ahdi-anhc, Ribt 1977, s. 141-263; G. J. H. van Gelder, Beyond the Line, Leiden 1982, s. 112-127; Abdrraf Mahlf, bn Re el-ayrevn, Kahire 1983, s. 64; a.mlf., bn Re en-nd e-ir, Kahire 1965, s. 86; a.mlf., el-Umde, T, III, 889-900; hsan Abbas, Trun-nadiledeb indel-Arab, Amman 1986, s. 444; M. Akif zdoan, Klasik Arap Edebiyatnda Edeb Tenkit ve bn Rak al-Kayravnnin Edeb Tenkitteki Yeri (doktora tezi, 2000), Ondokuz Mays niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, s. 126-130; Moh. Ben Cheneb, bn Rek, A, V/2, s. 781. M. Akif zdoan

UMDETl-AHKM
( ) Cemmlnin (. 600/1203) aaynda ittifakla rivayet edilen ahkm hadislerine dair eseri. Kaynaklarda Umdetl-akm min kelmi ayril-enm aleyhialt ves-selm, el-Umde filakm f melimil-ell vel-arm ve el-Umde fil-akm f melimil-ell vel-arm an ayril-enm Muammed aleyhialt ves-selm mimmet-tefea aleyhi-eyn gibi adlarla anlan eser ksaca Umdetl-akm ve el-Umde fil-akm isimleriyle bilinmektedir. Mttefekun aleyh olan 420 kadar ahkm hadisini bir araya getiren bu eser, Cemmlnin ada bnl-Harrtn (. 582/1186) el-Akml-kbr, el-Akml-vs ve el-Akm-ur adl eserleri bir yana braklrsa, ahkm hadislerini derleyen ilk mstakil eser kabul edilebilir. Umdetl-akm ok ilgi grm, ders halkalarnda okunmu, ezberlenmi ve bir el kitab haline gelmitir (Bedreddin ezZerke, s. 68). Umdetl-akm, daha sonraki dnemlerde birok limin ahkm hadisleri konusuyla ilgilenmesine nclk etmi; Mecdddin bn Teymiyye el-Mnte min abril-Muaf, Nevev elula f edil-akm (ulatl-akm), bn Dakkuld el-lmm bi-edil-akm, bn Abdlhd el-Muarrer fil-ad ve bn Hacer el-Askaln Bulul-merm adl eserlerini bu rnekten esinlenerek kaleme almlardr. Umdetl-akm, Hanbel fkh kitaplarndaki konu sralamas esas alnarak Buhr ve Mslimde olduu gibi kitap ve bab balklarna gre tasnif edilmitir. Eserdeki hadisler iin Buhrnin metinleri esas alnm, Mslimin rivayetlerinde herhangi bir eksiklik veya fazlalk varsa bunlara iaret edilmi, hadis farkl bir ifade ile nakledilmise bu da gsterilmitir. Metinlerden sonra yer yer kelime aklamalar yaplm, gerektiinde hadisteki ahslarn kimlikleri belirtilmitir. Umdetlakmn kitap says baz neirlerde on be ve on dokuz, bab says altm , altm drt ve altm sekiz diye gsterilmitir. Bu farklln sebebi bazan kitap balklarnn bab, bab balklarnn kitap olarak kaydedilmesidir. Eserin neirleri farkl nshalara dayand iin hadis says 407, 410, 420, 427, 448, 459 ve 501 eklinde deimektedir. Bunun asl sebebi, Cemmlnin eserini erheden limlerden bir ksmnn Buhr ve Mslimin el-Cmiu-alerinde bulunup mttefekun aleyh olmayan hadisleri de esere ilve etmi olmasdr. Eseri on be yazma nshaya dayanarak yayna hazrlayan Mustafa Abdlkdir Atnn hadis saysn 420 olarak tesbit etmesi doruya en yakn belirleme olarak grlmektedir. Gnmze pek ok nshas ulaan eser el-Umde fil-akm f melimil-ell vel-arm (Delhi 1895; Kahire 1342; nr. Ahmed Muhammed kir, Kahire 1373, 1407/1986; nr. Muhibbddin elHatb, bask yeri yok, 1376; nr. Mustafa Abdlkdir At, Beyrut 1406/1986) ve Umdetl-akm min kelmi ayril-enm (Kahire, ts.; Riyad 1385/1965; Riyad, ts.; nr. Muhammed Hmid el-Fk, Kahire, ts.; Medine 1395; Cidde 1406/1985; nr. Mahmd el-Arnad - uayb el-Arnad, DmakBeyrut 1408/1987) adyla birok defa neredilmi ve Umdetl-akm ismiyle Trkeye evrilmitir (trc. Mehmet Ylmaz - Ayhan Kalayc, stanbul 1985). Mellifin vefatndan ksa bir sre sonra mehur olan kitap, farkl mezheplere mensup birok lim tarafndan kendi mezheplerinin esaslarna gre erhedilmi, ayrca eser ve erhleri zerine pek ok hiye ve talik yazlmtr. erhler arasnda en ok bilinenleri bn Dakkuldin kml-akm eru Umdetil-akm (Delhi

1313/1895; Kahire 1342; nr. Muhammed Hmid el-Fk - Ahmed Muhammed kir, Kahire 1372; nr. Ahmed Muhammed kir, I-II, Beyrut 1374/1955, Beyrut 1407/1987, Kahire 1418/1997; nr. Th Sad - Mustafa el-Hevvr, I-II, Kahire 1396/1976; nr. Abdlmut Emn Kalac, I-IV, Kahire 1410/ 1990); Aleddin Ali b. Dvd bnl-Attr e-finin el-Udde f eril-Umde f edil-akm (nr. Nazzm Muhammed Slih Yakb, I-III, Beyrut 1427/2006); Fkihnnin Riyl-efhm f eri Umdetil-akm (nr. erfe el-mer, Beyrut 1430/2009; nr. Nreddin Tlib, Kveyt 1431/2010); Bedreddin ez-Zerkenin en-Nket alel-Umde fil-akm (nr. Eb Kuteybe Nazar Muhammed el-Fryb, Riyad 1428/2007); bnl-Mlakknn el-lm bi-fevidi Umdetil-akm (nr. Abdlazz b. Ahmed b. Muhammed el-Meykh, I-X, Riyad 14171421/1997-2000); emseddin es-Seffrnnin Kefl-lim eru Umdetil-akm (nr. Nreddin Tlib, I-VII, Kveyt 1428/2007); Abdlkdir Bedrnn Mevridl-efhm min selsebli Umdetil-akm; Abdurrahman b. Nsr es-Sadnin eru Umdetil-akm (nr. Enes b. Abdurrahman b. Abdullah el-Akl, I-III, Kveyt 1431/2010); Abdullah b. Abdurrahman b. Slih l Bessmn Teysrlallm eru Umdetil-akm (I-II, Kahire 1380, 1381; Mekke 1393, 1404/1984, 1405/1985; Beyrut 1398/ 1978; I-III, Cidde 1407/1987) ve ulatl-kelm al Umdetil-akm (Kahire 1382/1962); Hasan Sleyman en-Nr - Alev b. Abbas el-Mliknin Neyll-merm eru Umdetil-akm (Mekke 1381, 1390); Ahmed b. Yahy en-Necmnin Tessl-akm al m saa an ayril-enm bi-eri edi Umdetil-akm (Czn 1400); Muhammed b. Slih b. Useymnin Tenbhl-efhm eru Umdetil-akm (Dbey 1426/2005); Faysal b. Abdlazz l Mbrekin ulatl-kelm er al Umdetil-akm (Kahire 1369, Riyad 1379, 1422/2001); Eb sme Sleym b. d el-Hillnin Zbdetl-efhm bi-fevidi Umdetil-akm (I-II, Beyrut 2007) ve smil b. Muhammed el-Ensrnin el-lmm bi-eri Umdetil-akm (Riyad 1400/1980) adl eserleridir. Eb Kuteybe Nazar Muhammed el-Fryb Umdetl-akm zerine yazlm krk be erh, hiye ve talik tesbit etmitir (Bedreddin ez-Zerke, neredenin girii, s. 59-63). bnn-Nakkn kml-akmi-dire min beyni efeteyyi seyyidil-enm adl eseri (nr. Rifat Fevz Abdlmuttalib, Kahire 1409/1989) Umdetl-akmn tekmilesi mahiyetinde olup Bedev Abdssamed Thir kml-akm yksek lisans tezi olarak tahkik etmitir (1406/1986, Cmiat mmil-kur, Mekke). bnn-Nakk ayrca Umdetl-akm zerine sekiz ciltlik bir erh yazdn belirtmektedir (Safed, III, 98). bn Merzk el-Hatbin Teysrl-merm f eri Umdetil-akm bn Dakkuld ve Fkihnnin erhlerinin baz ilvelerle birletirilmesinden ibarettir (yazma nshalar iin bk. Brockelmann, I, 438). Emr es-Sann, bn Dakkuldin kml-akmna dair el-Udde al eril-Umde (Kahire 1960) ve el-Udde iye al kmil-akm (nr. Abdlmut Emn Kalac, I-IV, Kahire 1410/1990) adyla iki hiye yazmtr. bn Hacer el-Askalnnin en-Nket al eril-Umde isimli kitab, bnl-Mlakknn kaleme ald erh zerine baz notlar ihtiva etmekte olup tamamlanmamtr. Ktib elebinin Uddetlefhm f eri Umdetil-akm adyla zikredip Eb Bekir e-ye ait el-Umde f frifiiyye adl eserin erhi olduunu syledii kitabn da (Kef-unn, II, 1169-1170) Cemmlnin Umdetl-akmnn Ali b. Muhammed el-Hzin tarafndan yaplan erhi olduu belirtilmektedir (DA, XVII, 126). Umdetl-akmn ricli hakknda da almalar yaplmtr. Bu konuda Abdlkdir b. Muhammed es-Sab Ricl Umdetil-akm (Medine rif Hikmet Ktp., Usll-hads, nr. 35), Cemleddin

Abdullah ez-Zevl Ricll-Umde, Eb shak brhim b. Ms el-Ebns el-Udde al riclilUmde (Rabat, nr. 3175), bnl-Mlakkn el-Udde f marifeti riclil-Umde, Muhammed b. Abdddim el-Birmv Ricll-Umde ve Alev b. Abbas el-Mlik tf-ullb li-tercimi men kire fil-Umde miner-ruvti vel-ab adyla birer eser kaleme almtr. bn Hacer el-Askaln, Tesmiyet men urife mimmen bhime fil-Umde adl kitabnda bu eserdeki hadislerde geen mphem ahslarn kimliini tesbit etmi (Mektebetl-Ezher, Mecma, nr. 109, vr. 113-128), Eb Ysir Muhammed b. Ammr el-Mlik el-km f eri arbi Umdetil-akmnda eserde yer alan garb lafzlar aklam, Bedreddin bn Ferhn, el-Udde f irbil-Umdesinde (Drlktbil-Msriyye, nr. 395; skenderiye el-Mektebetl-belediyye, Hadis, nr. 4) kitab irab asndan incelemitir (Bedreddin ez-Zerke, neredenin girii, s. 9-10, 63-64).

BBLYOGRAFYA

Cemml, el-Umde fil-akm f melimil-ell vel-arm (nr. Mustafa Abdlkdir At), Beyrut 1406/1986; bn Dakkuld, kml-akm eru Umdetil-akm (nr. Ahmed M. kir), Kahire 1418/1997, neredenin girii, s. 3-9; Safed, Aynl-ar (nr. Fuat Sezgin), Frankfurt 1410/1990, III, 98; Bedreddin ez-Zerke, en-Nket alel-Umde fil-akm (nr. Eb Kuteybe Nazar Muhammed el-Fryb), Riyad 1428/ 2007, s. 67-69; ayrca bk. neredenin girii, s. 5-11, 5964; Kef-unn, II, 1164-1165, 1169-1170; Brockelmann, GAL, I, 438; Zirikl, el-Alm (Fethullah), IV, 37; Abdullah Muhammed el-Habe, Cmiu-r vel-av, Ebzab 1425/ 2004, II, 1223-1227; Ali Erolu, Hzin, Ali b. Muhammed, a.e., XVII, 126. Mehmet Efendiolu

UMDET EHLt-TEDKK
() Muhammed b. Ysuf es-Sensnin (. 895/1490) akaide dair drt eserinin ortak ad olan Aids-Sensnin nc kitab Adets-Sens el-vusnn kendisi tarafndan yaplan erhi (bk. AKDs-SENS).

UMDET EHLt-TEVFK
() Muhammed b. Ysuf es-Sensnin (. 895/1490) akaide dair drt eserinin ortak ad olan Aids-Sensnin drdnc kitab Adet ehlit-tevd el-kbrnn kendisi tarafndan yaplan erhi (bk. AKDs-SENS).

UMDETl-KR
() Bedreddin el-Ayn (. 855/1451) tarafndan yazlan Sa-i Bur erhi (bk. el-CMUs-SAHH).

UMEYR b. AD
( ) Umeyr b. Ad b. Haree el-Hatm el-Ensr Sahb. Medinenin iki byk kabilesinden biri olan Evsin Ben Hatm koluna mensuptur. Babas Ben Hatmin airlerinden biriydi. Annesi meyye bint Vhibdir. Umeyr kabilesinden mslman olan ilk kiidir. Ayn kabileden Huzeyme b. Sbit ile birlikte Ben Hatmin putlarn krdklar bilinmektedir. Birok kaynakta Umeyrin m olduu, bazlarnda ise gzlerinin zayf grd kaydedilmektedir (bn Abdlber, el-stb, III, 1218). Bir ksm kaynaklarda (mesel bk. a.g.e., a.y.) Uhudda ve daha sonraki gazvelerde bulunduu zikredilmekle birlikte grme kusurundan dolay savalara katlamad bilgisi daha mehurdur. bn Abdlberrin dier bir eserinde Umeyri Uhud ehidleri arasnda saymas (ed-Drer, s. 155), bu konuda bn Hazmn verdii bilgiyi (Cevmius-sre, s. 134) sehven tekrarlamasndan kaynaklanm olmaldr, nk Uhudda ehid olan Umeyr deil kardei Hristir (bn Hacer, III, 33). Umeyr b. Ad, slmiyet hakknda ar szler syleyen, Hz. Peygamberi hicveden ve Medine halkn onu ldrmeleri iin kkrtan Asm bint Mervn katletmesine dair bir rivayetle tannr. Asm, Umeyrin kabilesinden Yezd b. Zeydin kars olup kaynaklarda anlatlan olay Bedir Gazvesin-den birka gn sonra gereklemitir. Buna gre Asmnn tavrndan ok incinen Resl-i Ekremin, Bu kadna hak ettii cevab verecek bir kimse yok mu? eklindeki szn duyan Umeyr, Allahm! Eer Reslullah Bedirden sa salim dnerse bu kadn ldreceim diyerek adakta bulunur. Bedir Gazvesinin ardndan ramazan aynn bitimine be gn kala bir gece Asmnn evine girerek onu ldrr ve ayn gn sabah namazn Mescidi Nebevde klar. Hz. Peygamber onu mescidde grnce durumu tahmin eder. Yapt iin Resl-i Ekrem tarafndan nasl karlanacan bilmeyen ve Asmnn ailesinden ekinen Umeyr, Reslullahn, Endie etme, Ben Hatmde onun iin iki kei bile tokumaz demesi zerine rahatlar. Hz. Peygamber, Allaha ve resulne gyabnda yardm eden bir adam grmek isterseniz Umeyr b. Adye bakn szleriyle ona iltifat eder. Orada bulunan Hz. mer, u mya bakn, Allaha taat konusunda ne kadar da hassas! deyince Resl-i Ekrem, Ona m deme, o basrdir karln verir (Vkd, I, 173). Umeyr ayn gn kabilesine dnd srada Asmnn cenazesi kaldrlyordu. Asmnn ocuklar annelerinin kendisi tarafndan m ldrldn sorduklarnda, Evet ben ldrdm; eer Hz. Peygamber hakknda ayn ekilde konuursanz sizi de ldrnceye yahut kendim lnceye kadar arpmaya devam ederim dedi. Bylece onun mslman olduu anlalnca kabilesinden daha nce slm benimsedikleri halde kendilerini gizleyenler de inanlarn aka dile getirdiler. Resl-i Ekremin bu olay mnasebetiyle syledii, Onun iin iki kei bile tokumaz sz darbmesel haline gelmitir. Daha sonra Umeyr, kabilesine Kuran retmek ve imamlk yapmakla grevlendirildi. Onun, hanmlarndan mmlHris bint Abdullahtan Hris, Ad, Abdurrahman ve mm Sad adl ocuklar; Nesbe bint Eb Talhadan da Abdullah ve Mnzir isimli iki olu dnyaya geldi. Kendisinden sonra imamlk grevini olu Abdullah devam ettirdi. bn Hacere gre Umeyrin Hz. Peygamber dneminde vefat etmi

olmas muhtemeldir.

BBLYOGRAFYA

Vkd, el-Mez, I, 2-3, 172-174; bn Him, es-Sretn-neb (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd), Beyrut, ts. (Drl-fikr), IV, 313-315; bn Sad, e-abat, II, 27-28; bn Hazm, Cevmius-sre, Beyrut 1403/1983, s. 134; bn Abdlber, el-stb (Bicv), III, 1217-1218; a.mlf., ed-Drer f itiril-mez ves-siyer (nr. evk Dayf), Kahire 1983, s. 155; bnl-Cevz, el-Muntaam (At), III, 135; a.mlf., el-Mevt (nr. Nureddin Boyaclar), Riyad 1418/1997, III, 161; bnl-Esr, enNihye (nr. Rid b. Sabr bn Eb Alefe), Amman, ts. (Beytl-efkr ed-devliyye), s. 909; EblFid bn Kesr, el-Bidye ven-nihye (nr. Abdullah b. Abdlmuhsin et-Trk), Cze 1418/1997, VIII, 20-21; bn Hacer, el-be, III, 33-34; Asri ubuku, Huzeyme b. Sbit, DA, XVIII, 436. Zekeriya Gler

UMEYR b. SAD
( ) Umeyr b. Sad b. Ubeyd el-Ensr Sahb. Medinenin iki byk kabilesinden biri olan Evse mensuptur. Babas Eb Zeyd Sad ilk mslmanlardan olup Bedir Gazvesine katlmtr. Eb Zeydin ensarn mehur hfzlarndan Eb Zeyd ile kartrld anlalmaktadr (bn Sad, IV, 374-375). Enes b. Mlikin ifadesine gre hfz Eb Zeyd Hazrec kabilesindendir (bnl-Esr, IV, 293). Umeyr, babasnn vefatndan sonra annesinin evlendii Cls b. Sveydin evinde byd. Cls mnafklardan olmakla birlikte Umeyre iyi davranyordu. Hz. Peygamberin Tebk Gazvesinde bulunduu srada mnafklar hakknda inen baz yetler zerine Cls, Muhammedin dedikleri doru ise biz eeklerden beter durumdayz deyince Umeyr, Ben Reslullahn doru sylediine, senin de eekten beter olduuna ahitlik ederim diye karlk verdi. Cls bu szlerini Hz. Muhammede bildirmemesi iin Umeyri uyardysa da Umeyr, Resl-i Ekreme haber vermedii takdirde vahiy gelip durumun aa kacan, bylece kendisinin de sulu kabul edileceini dnerek olay Reslullaha anlatt. Bunun zerine Reslullah, Cls arp olayn i yzn sordu, fakat Cls sylediklerini inkr etti. Zor durumda kalan Umeyr kendisinin doru sylediini tekrarlaynca, Din ve peygamber aleyhinde olumsuz bir ey sylemedik diye Allaha yemin ediyorlar; halbuki dinden kmalarna sebep olan o kelimeyi sylediler, slma girdikten sonra tekrar tekrar kfir oldular ve ellerinin eriemeyecei eye yeltendiler. Onlar, Allah ve resul mminleri Allahn lutfuyla madd-mnev zenginlie eritirdii iin intikam almaya kalktlar. Eer tvbe ederlerse haklarnda hayrl olur; etmezlerse Allah onlar dnyada da hirette de ac bir azaba uratr melindeki yet indi (et-Tevbe 9/74). Cls hemen tvbe ederek iman etti. Resl-i Ekrem doruluu vahiyle teyit edilen Umeyrin kulan tutarak, Doru duymusun yavrum, rabbin seni tasdik etti eklinde iltifatta bulundu (bn Abdlber, III, 1216). Bu olayn ardndan kavmi iinde itibar artan Umeyr ya kk olduundan herhangi bir gazveye katlamad. Medinede duyduklarn Hz. Peygambere haber verdii iin mnafklar ona kulak diyerek alay ederlerdi. Bunun zerine u yet nzil oldu: Onlardan bazlar O her sylenene kulak veriyor diyerek Peygamberi incitirler. De ki: O sizin iyiliinize olanlar dinleyen hayrl bir kulaktr. O Allaha inanr, mminlerin szlerine gvenir. man edenleriniz iin bir rahmettir (et-Tevbe 9/61). Umeyr, Hz. mer dneminde nce Filistin blgesine, daha sonra Humusa yerleti. Umeyr Humusa gelen ilk sahblerdendir. Bu srada Suriye blgesindeki fetihlere katld. Bizansa kar yaz aylarnda yaplan seferlerin (savif) ilkinde ve Sincarn fethi gibi baz seferlerde kumandanlk yapt; Dmak ve Humus valilii grevlerinde bulundu. Hz. mer, onu snamak amacyla valilik yapt dnemlerde zaman zaman kendisine hediyeler gnderir, Umeyr de bunlar ihtiya sahiplerine datrd. dil bir ynetici olan Umeyrin idareciliini ok beenen Hz. mer kendisini nesc vahdih (ei benzeri bulunmaz kii) diye nitelendirir ve onun gibi yneticilerin ok olmasn temenni ederdi. Umeyr, Hz. Osman zamannda valilikten alnd, yerine Muviye b. Eb Sfyn getirildi. Ayn dnemde bir sre el-Cezre valilii de yapt (DA, XXVIII, 44). Umeyr, zhd ve takvalar ile tannan Ebd-Derd ve eddd b. Evs ile birlikte ensarn mehur zhidinden biridir. Umeyr Hz. mer

zamanndaki Humus valilii srasnda bu ehirde (Mizz, XXII, 374), dier bir rivayete gre ise Hz. Osman dneminde (bn Hacer, el-be, III, 32) vefat etti. Abdullah b. mer Umeyrin vefat srasnda olu Abdurrahmana, Reslullahn Dmaktaki ashab iinde senin babandan daha faziletlisi yoktur demitir. Umeyrden oullar Abdurrahman ve Mahmd ile Kesr b. Mrre, Habb b. Ubeyd er-Rehab, Rid b. Sad, Zheyr b. Slim el-Ans, Sad b. Sveyd, Eb drs el-Havln ve Eb Talha el-Havln hadis rivayet etmitir.

BBLYOGRAFYA

bn Sad, e-abat, IV, 374-375; bn Abdlber, el-stb (Bicv), III, 1215-1217; bn Askir, Tru Dma (Amr), XLVI, 478-494; bnl-Esr, sdl-be, IV, 292-293; Mizz, TehblKeml, XXII, 371-376; Zeheb, Almn-nbel, II, 103-105, 557-562; bn Hacer, el-be, III, 32; a.mlf., Tehbt-Tehb, VIII, 144-145; Mehmet Tatemir, Mardin, DA, XXVIII, 44; Mustafa Sabri Kkac, Savif, a.e., XXXVI, 185. Ayhan Tekine

UMEYR b. VEHB
() Eb meyye Umeyr b. Vehb b. Halef el-Cumah el-Kure (. 24/645 [?]) Sahb. Annesi mm Shayle bint Himdir. nceleri slma iddetle kar kt ve mslmanlara eziyet ettii iin Kureyin eytanlarndan biri diye hret bulmutu. Drlerkamda mslman olan ve Habeistana hicret eden olu Tuleyb, Bedire mslmanlarn safnda katlrken kendisi ve dier olu Vehb mrik ordusunda yer ald. Zeki ve ileri grl, ayn zamanda bir sava dehas olarak tannan Umeyr, Bedirde slm ordusunun evresinde dolap onlarn saysn ve yardmc kuvvet gelip gelmediini tesbit etmekle grevlendirildi. Yapt inceleme sonunda mslmanlarn kararlln, Mekkelilerin sava kazansalar bile ok sayda kayp vereceklerini edeb bir slpla ifade ederek onlar vazgeirmeye alt. Bu szleri zerine mrik ordusu savatan vazgemek zereyken Eb Cehilin kkrtmalaryla mrikler yeniden gayrete geldiler ve savaa devam etme karar alnd. Umeyr bu kararn ardndan mslmanlara ilk hcum eden kii oldu. Bedir Savandaki yenilginin arkasndan mrikler ok sayda kayp verdi, ayrca geride pek ok esir brakarak Mekkeye dnd. Bu savata Umeyrin olu esir alnm, kendisi de yaralanmt. Kb b. Eref onu Bedirde gerektii gibi savamamak ve kendilerine yardm etmemekle sulaynca slma dmanln ispatlamak iin Hz. Muhammedi ldreceini syledi. Babas meyye b. Halef ve kardei Aliyi savata kaybeden amcasnn olu Safvn b. meyye ile Kbenin yannda bulaarak onunla gizlice anlat. Buna gre Umeyr, olu Vehbin fidyesini deme bahanesiyle Medineye gidecek ve bir frsatn bulup Hz. Muhammedi ldrecekti; Safvn da onun borlarn karlayacak ve ailesinin bakmn stlenecekti. Klcna zehir srp yola kan Umeyr bir sabah vakti Medineye ulat. Mescide girecei srada kendisini gren Hz. mer evredeki sahbleri yardma ard; ancak Resl-i Ekrem mdahale etmemelerini istedi ve Umeyr ile konutu. Rivayete gre nce gerek niyetini gizleyen Umeyr, Hz. Peygamberin onun Safvn ile yapt anlamay kendisine bildirmesi zerine mslman oldu. Reslullah Umeyre Kuran retilmesini emretti ve olunu serbest brakt. Mslmanlara yapt eziyetlerden pimanlk duyan Umeyr, bir sre sonra Mekkeye dnp insanlar gerekirse zor kullanarak dine armak iin Resl-i Ekremden izin istedi ve Mslmanl kabul eden olu Vehbi de yanna alp Mekkeye dnd. ehre vardnda Safvnn yanna uramadan evine gidince Safvn onun mslman olduunu anlad ve kendisine ar hakaretlerde bulundu. Mekkelileri slma davet eden Umeyr kendisini engellemek isteyen ehrin ileri gelenlerine ok sert ekilde karlk verdi, onun sayesinde pek ok kii slma girdi. Mslmanlna vesile olduu kiilerle birlikte Uhud Gazvesinden nce Medineye hicret etti. Fetih gn Mekkeye geldi; kendisiyle konumamaya yemin eden Safvn b. meyyenin slmiyeti kabul etmesini istiyordu. Ancak Safvn can korkusuyla Mekkeden kamt. Resl-i Ekrem, Mekkeye girerken giydii sar veya bir hrkasn Umeyre teslim etti ve Safvna eman verildiini bildirmek zere onu arkasndan gnderdi. Umeyr, uaybe Limannda gemiye binmekte iken Safvna yetiti, onu ikna edip Mekkeye gtrd, affedilmesine ve bir sre sonra slm benimsemesine vesile oldu.

Huneyn Gazvesinin ardndan Hz. Peygamber, mellefe-i kulba ganimetten byk miktarda bata bulunurken Umeyre de bir miktar deve verdi. Umeyr ertesi yl Tebk Gazvesine katlma hususunda ar davrand, ancak on gn sonra Eb Hayseme el-Ensr ile birlikte orduya yetiti. Hz. mer dneminde Amr b. sa gnderilen yardmc kuvvetlerden birine kumandanlk yapt; skenderiye fethinde byk yararlklar gsterdi; dier baz ehirlerin fethine de katld. Hz. Osmann hilfetinin ilk yllarnda vefat etti. Reslullahn halas Erv bint Abdlmuttalib ve Rukayka bint Kelede ile evlenen Umeyrin Tuleyb, Vehb, meyye, bey ve Ftma adl be ocuu vard. Resl-i Ekrem, Umeyrin olu Vehb iin tpk Eb Hreyreye yapt gibi ridsn yayp hayr duada bulunmutur.

BBLYOGRAFYA

bn Him, es-Sre2, II, 661-662, 702-705; IV, 1260, 1344-1348, 1372-1373; bn Sad, e-abat, IV, 199-201; bn Eb Htim, el-Cer vet-tadl, VI, 378; bn Hibbn, e-it, I, 163-166; III, 205; bn Abdlber, el-stb (Bicv), III, 1221-1223; bnl-Esr, sdl-be (Benn), IV, 300-301; Zeheb, Almn-nbel, II, 272; bn Hacer, el-be, III, 36-37, 643; Kksal, slm Tarihi (Medine), II, 217-220. brahim Hatibolu

UMEYRYYE
() Hattbiyyeye mensup Umeyr b. Beyn el-clnin grlerini benimseyen ar bir i frkas (bk. HATTBYYE).

UMMAN
(bk. UMAN).

UMR
() Balayann veya lehine bata bulunulan kiinin hayatyla snrl olarak yaplan hibe trn ifade eden fkh terimi (bk. RUKB).

UMRE
() hraml olarak Kbeyi tavaf edip Saf ile Merve arasnda say yapmak suretiyle eda edilen ibadet. Szlkte ziyaret, Kbe ziyareti; imar anlamlarna gelen umre fkhta ihrama girerek Kbeyi tavaf edip Saf ile Merve arasnda say yapmay ifade eder. timr umreyi eda etmek, mutemir umreyi eda eden kimse demektir. Gerek eda mekn gerekse db ve erkn bakmndan hac ve umrenin birok ortak noktas vardr. Ancak hac hicr takvimin belirli ay ve gnlerinde eda edilen, umrede yaplanlarn yannda Arafat ve Mzdelife vakfeleri, Minada geceleme, eytan talama gibi baka fiilleri de ieren kapsaml bir ibadet ve slmn temel artlarndan biri olmas dolaysyla hac ve umreyi birbirinden ayrmak iin hacca byk hac (el-haccl-ekber; bk. et-Tevbe 9/3), umreye kk hac (el-haccl-asgar; bk. bn Hibbn, XIV, 504) denilir. Umre kelimesi Kurn- Kermde ayn yet iinde iki defa (el-Bakara 2/ 196), bir yette de fiil eklinde (el-Bakara 2/158) geer. lk dnemden itibaren hadis ve fkh eserlerinde mstakil balk altnda veya hac blm iinde umreyle ilgili rivayet ve hkmlere yer verilmitir. Ayrca birok lim hac ve umreye dair mstakil eserler yazm, bu konuda zengin bir literatr olumutur. Hkm ve Sevab. Haneflerin ounluuna ve Mliklere gre kiinin hayatnda bir defa umre yapmas mekked snnettir. Baz Haneflere gre ise umre vitir namaz ve kurban gibi vciptir. fi ve Hanbel mezheplerinde tercih edilen gre gre hayatta bir defa umre yapmak farzdr. Mekke halknn devaml yapt tavaf umrenin en nemli rkn sayldndan Hanbellerin bir ksm onlarn umre yapmasn farz grmemitir. fi ve Hanbeller umrenin farziyeti hususunda, Hac ve umreyi Allah iin tamamlaynz yetindeki emri (el-Bakara 2/196) ve Hz. ienin, Kadnlara cihad gerekir mi? sorusuna Resl-i Ekremin, Evet, onlara iinde sava bulunmayan bir cihad gereklidir: Hac ve umre eklinde cevap vermesini (bn Mce, Mensik, 8) delil gsterirler. Anlan yetteki emri, balanan hac ve umrenin yarm braklmamas eklinde yorumlayan Hanefler ve Mlikler umrenin snnet oluuna Hz. Peygamberin hadisini delil getirmilerdir. Reslullah umrenin vcip olup olmad sorulduunda, Hayr, fakat umre yapmanz daha faziletlidir karln vermi (Tirmiz, ac, 88), ayrca, Hac cihad, umre ise tatavvudur demitir (bn Mce, Mensik, 44). Mliklerin ouna gre bir ylda birden fazla umre yaplmas mekruhtur; ancak yaplrsa sahih olur. Resl-i Ekremin imkn bulunduu halde bir ylda iki umre yapmamas bu hususta delil gsterilmitir. Dier mezhebe gre ise bir ylda birden fazla umre yapmak mekruh olmayp aksine umrenin ska yaplmas mstehaptr. Nitekim, Umre kendinden nceki umre ile arasndaki gnahlara kefrettir (Buhr, Umre, 1; Mslim, ac, 437); Pe pee hac ve umre yapn, nk bunlar fakirlii ve gnahlar giderir (Tirmiz, ac, 2); Hac ve umre yapanlar Allahn misafiridirler, Ona dua ederlerse icbet eder, Ondan balanma dilerlerse balar (bn Mce, Mensik, 5) melindeki hadisler bunu teyit etmektedir. Ykmllk artlar. Kiinin umre yapmakla ykml (farz, vcip veya snnet) olmas iin gerekli artlar belirli zaman dnda hac iin gerekli olan artlarla ayndr. Bunlar da akl, mslman olmak,

bul, hrriyet, madd imkna sahip bulunmak, salk ve yol gvenliidir. Kadnlar iin ein veya mahrem akrabann refakat etmesi ve iddet halinde olunmamas da arttr; ancak filere gre gvenli bir ortamda kadnlar grup halinde e veya mahrem akraba olmadan da farz umreyi eda edebilir. Bir kii madd imkna sahip deilken umre yaparsa farz yerine getirmi saylr. Bul ve hrriyet artlar bulunmadan yaplan umre sahih olmakla birlikte farz yerine gemez; ocuun buldan, klenin hrriyetine kavumasndan sonra tekrar umre yapmas gerekir. Akl ve Mslmanlk artlar bulunmadan yaplan umre sahih deildir. Hanbellere gre artlar gerekletii zaman umre hemen yaplmaldr, filere gre ise geciktirilmesi cizdir. Eda ekli. Umre tek bana veya hac ibadetiyle birlikte eda edilebilir. Tek bana umre yapmak istendiinde ihrama girerken yalnz umreye niyet edilir. Hac aylar dnda veya hacdan sonra yaplan ya da hac aylarnda yaplmakla birlikte kendisinden sonra hac yaplmayan umre bu ksma dahildir. Hacla birlikte eda edilen umreye gelince bu da temettu ve krn haccyla beraber olmak zere iki trldr. hrama girerken temettu haccna niyet edilmesi halinde nce umre yapp ihramdan ktktan sonra Arafata karken hac iin tekrar ihrama girilir ve hac eda edilir. Krn hacc iin niyet edildiinde ise nce umre yaplr ve ihramdan kmadan hac eda edilir; yani umre ve hac ayn ihram iinde yerine getirilir. Bu durumda ulemnn ounluuna gre umre ve haccn fiilleri (mensik) i ie girer ve hac ile umre iin bir tavaf ve bir say yeterli olur. Haneflere gre ise umre ve hac iin ayr ayr tavaf ve say yaplmas gerekir. Umre bu ekilden birine gre eda edildii takdirde gerek farz gerek vcip gerek snnet diyenlerin byk ounluu bunu sahih ve yeterli grmektedir. Bir rivayete gre Ahmed b. Hanbel, krn haccyla yaplan umrenin ve Mekkeye ok yakn olduundan Hil blgesi snrndan yaplan umrenin farz umre yerine gemeyeceini belirtmitir. Krn haccnda yapt umreden sonra Hz. Peygamberin ieye Tenmden tekrar umre yaptrmas buna delil gsterilmitir. Hanbellerin ounluuna gre ise, Saf ve Merve arasnda yaptn say hem hac hem umre iin yeterlidir hadisi (Mslim, ac, 133) ve Resl-i Ekremin bu umreyi zel durumu sebebiyle Hz. ienin gnln almak iin yaptrdn gsteren rivayetler (Mslim, ac, 136) delil olup krn haccnda umreyle beraber yaplan hac nasl farz hac yerine geiyorsa umre de ayn ekilde farz umre yerine geer. Vakti. Haneflere gre arefe gn ve kurban bayramnn drt gnnde umre yapmak tahrmen mekruhtur. Bu konuda Hanefler, Hz. ienin bu gnlerde umre yapmann ciz olmadna dair szne (Beyhak, IV, 346), ayrca umreyle uramann hacc engellemesi, hac sebebiyle umreyi dzgn eda etmenin zorluu gibi gerekelere dayanmlardr. ounluk ise hac ibadetiyle megul olmayan kiinin hac gnlerinde umre yapabilecei ve umrenin her zaman kerhetsiz ciz kabul edildii grndedir. Hac yapan kiinin hac ihramnda bulunduu mddete umre ihramna niyet etmesi sahih deildir. Ramazanda yaplan umre dier zamanlardakinden efdaldir. Hz. Peygamber, Ramazanda umre hacca (bir rivayette benimle yaplan hacca) denktir buyurmutur (Buhr, Umre, 4; Mslim, ac, 221-222). Hac aylarnda (evval, zilkade, zilhicce) umre yapmak Chiliye dneminde ok kt bir davran saylrken slmiyet bu anlay kaldrmtr. Resl-i Ekrem Hudeybiye seferi, Umretl-kaz ve Huneyn Gazvesi dnnde hicretin 6, 7 ve 8. yllarnn zilkade aylarnda umre yapm, bir umre de Ved haccyla birlikte eda etmitir (Buhr, Umre, 3; Mslim, ac, 217; ilgili rivayetler ve aklamas iin bk. Kandehlev, accetl-ved ve cz umrtin-neb). Bununla birlikte Hz. mer ve baz limler umrenin hac aylar dnda ayr bir yolculuk ve niyetle eda edilmesini daha faziletli grmtr (el-Muvaa, ac, 67; Kandehlev, VI, 331). Chiliye dneminde receb aynda umre makbul saylmsa da Hz. Peygamberin bu ynde bir

tevik veya uygulamas olmamtr. Resl-i Ekremin receb aynda umre yaptna ve bu ayda yaplan umrenin faziletine dair rivayetlerin hatal, zayf veya uydurma olduu bildirilmektedir. Bununla birlikte haram aylarn faziletine binaen receb aynda umre vb. ibadetlerin eda edilmesinin daha faziletli olduunu belirten limler de vardr (bk. RECEB). Hanefler Mekkelilerin, Mekkede mukim olanlarn ve mkt snrlar iinde oturanlarn hac aylarnda umre yapmasn mekruh grmtr; nk ekseriyetle hac yapan Mekke ve civar sakinleri bu durumda kendileri iin mekruh saylan temettu hacc yapm olacaktr; bunu yapanlarn Haneflere gre ceza kurban kesmesi gerekir. ounlua gre ise Mekke ve civarnda oturanlarn temettu hacc yapmas cizdir ve temettu kurban kesmeleri gerekmez. Farz (Rkn) ve Vcipleri. Haneflere gre umrenin rkn tavaf, art ihram, dier mezhebe gre ise rknleri ihram, tavaf ve saydr. filer ayrca tra olmay ve rknler arasnda sraya uymay da (muvlt) rkn saymtr. Haneflere ve Hanbel mezhebinde bir gre gre say rkn deil vciptir. Tavaf ile say arasnda tertibi gzetmek nce tavaf, sonra say yapmak Haneflere gre umrenin geerlilii iin arttr. a) hram. ounlua gre umre yapmaya niyet etmekle kii ihrama girmi saylr. Haneflere gre niyet yannda telbiye veya Allahn yceltilmesini ieren zikir ya da telbiye yerine geen kurban sevketme yahut kurbanlk hayvanlar belli ekilde iaretleme de gerekir. Eb Hanfeye ve Muhammede gre telbiyenin ihrama girerken yaplmas arttr. Mliklerden bn Habbe gre de telbiye art olup telbiyesiz veya telbiyeye benzer bir zikir yaplmadan ihram sahih kabul edilmez. ounlua gre ise telbiye art deildir. Mlikler telbiyeyi vcip, ihrama girerken sylenmesini snnet, fi ve Hanbeller her hlkrda snnet grmlerdir. hrama mktta girmek ve ihram yasaklarndan saknmak vciptir (ayrca bk. HRAM). Mkt snrlar dndan gelen kimseler (fk) mkt yerlerinden veya onlarn hizasndan ihrama girerler. Mkt snrlar iinde olup Harem blgesi dnda yaayanlar Haneflere gre Hil snrndan, Mliklere gre evinden ya da mahalle camisinden, fi ve Hanbellere gre ky veya kasabalarnn snrlar iinde ihrama girerler. Harem blgesinde oturan Mekkeliler ve Mekke ya da Harem blgesinde geici olarak ikamet edenler Harem-Hil snrna giderek oradan ihrama girerler. Mekke ve Harem blgesinde bulunanlarn ihrama girmesi konusunda Hil blgesindeki hangi yerin daha faziletli olduu tartlmtr (bk. HL). Hacdaki ihram yasaklar umre ihram iin de geerlidir. Erkein dikili elbise, orap vb. eyler giymesi, ban veya yzn rtmesi, ayak bileklerini rten ayakkab giymesi, kadnn yzn rtmesi ve eldiven giymesi yasaktr. Hem erkek hem kadn iin geerli olan yasaklar unlardr: Koku srmek, kokulu ey kullanmak, satan yahut vcudun herhangi bir yerinden kl koparmak veya kesmek, trnak kesmek, avlanmak, cinsel ilikide ve ona hazrlayc hareketlerde bulunmak, cinsel ierikli konumak, tartmak. Umrenin rkn saylan mensiki tamamlanmadan gerekleen cinsel iliki umrenin fesad ve kazs yannda ceza kurban da gerektirir. Cinsel ierikli konuma ile tartma dndaki yasaklarn inenmesi halinde yasan durumuna gre ceza kurban kesmek veya sadaka vermek icap eder. Hacda mekruh olan eyler umrede de mekruhtur. Mesel sa taramak, vcuttan sa veya kl koparmak ve sslenmek bunlardandr. hrama girmeden nce ykanmak, vcuda koku srmek (elbiseye koku srlmemelidir) ve iki rekat namaz klmak snnettir. Niyetten sonra telbiye ounlua gre snnet, Haneflere gre farzdr. Umreye niyet ettikten sonra Hacerlesvedi selmlayp tavafa balayncaya kadar oka telbiye getirmek ounlua gre snnettir. Mliklere gre fk Harem blgesine ulancaya, Harem snrndan ihrama girenler ise Mekkenin evlerini grnceye kadar telbiye getirirler.

b) Tavaf. Tavaf umrenin rknlerindendir. ounlua gre yedi avt farz iken Haneflere gre drt avt farz, avt vciptir. Tavafn hicr-i smlin dndan sadan sola doru yaplmas, hadesten ve necsetten taharet, avret yerlerinin rtlmesi ounlua gre tavafn artlarndan, Haneflere gre vciplerindendir. Mlik ve Hanbeller avtlarn pe pee yaplmasn art, Hanef ve filer snnet saymtr. Gc yetenin yryerek tavaf yapmas ve tavaftan sonra iki rekat namaz klmas ounlua gre vcip, filere gre snnettir. Umre tavafnn snnetleri unlardr: Erkeklerin ilk avtta hzl ve alml yrmesi, sa omuzu tavaf boyunca ak brakmas; tavafa Hacerlesvedden az nce balamak, Hacerlesvede ynelip selm vermek ve mmknse onu pmek, mmkn deilse elleriyle iaret etmek, Rknlyemnye selm vermek ve dua etmek. Umrede kudm tavaf yoktur; baz limler umre tavafnn kudm tavaf yerine de geeceini sylemitir. Umrede ved tavaf Haneflere gre mstehap, Mliklere gre snnet, fi ve Hanbellere gre vciptir; ancak Hanbellere gre Mekke ve Harem blgesi halkna ved tavaf vcip deildir. c) Say. Umrede say Mlik ve filere, Ahmed b. Hanbelden gelen bir rivayete gre rkn, Haneflere ve Hanbel mezhebinde bir gre gre vciptir. Hac sayinin hkmleri umre saynda da geerlidir. Sayin tavaftan sonra yaplmas ve saye Saf tepesinden balanmas arttr; Merve tepesinden baland takdirde avt geersizdir. Haneflere gre sayin drt avtnn terki ceza kurban, ve ten az avtn terki sadaka vermeyi gerektirir. Umrede gc yetenin yryerek say yapmas Hanef ve Mliklere gre vcip, fi ve Hanbellere gre snnettir. Sayin avtlarn pe pee eda etmek ounlua gre snnet, Mliklere gre sayin shhat artdr. Saye niyet ve yeil direkler arasnda erkeklerin ksa admlarla komas da (hervele) snnettir. d) Tra Olmak. fi mezhebinde tercih edilen gre gre rkn, ounlua gre ise vciptir. Haneflere gre san en az drtte biri ksaltlmal, filere gre en az kl kesilmeli, Mlik ve Hanbellere gre san her tarafndan bir miktar alnmaldr. San tamamnn tra edilmesi daha faziletlidir; ancak temettu hacc yapanlar haccn sonunda ihramdan karken de tra olabilmek iin sann bir ksmn brakmaldr. Kadnn san biraz ksaltmas snnettir; san tamamn kestirmesi yaratl bozmak saylm ve mekruh grlmtr. hram, tavaf, say ve tra gibi hacla umre arasndaki ortak fiillerde snnetler ayndr. Umrede nfile hedy kurban kesilebilir. Hz. Peygamber, Hudeybiye seferinde umreye niyetlenmi ve yanna hedy kurban almtr (Buhr, Muar, 1; ayrca bk. HEDY). Umrenin Eda Edilii. Umre yapmak isteyenlerden Harem ve Hil blgesi dndan gelenler mkta ulatnda ihram giymek iin hazrlk yaparlar. Harem blgesiyle mkt snrlar arasnda kalan Hil blgesinde oturanlar bulunduu yerden veya Harem snrndan ihrama girerler. Mekke ya da Harem blgesinde yaayanlar ise Hil blgesine karak Harem snrndan ihrama girerler. hram iin hazrlk yaplrken snnete uygun biimde nce gusl abdesti alnr, temizlenilir ve koku srlr; ihram elbisesi giyilir ve iki rekat ihram namaz klnr. Vakit namazlar da bu namazn yerine geer. Daha sonra umreye niyet edilerek, Allahm, ben umre yapmak istiyorum, onu bana kolaylatr, onu benden kabul et, sen iiten ve bilensin! (Allhmme inn rdl-umrete feyessirh l ve tekabbelh minn inneke entes-semul-alm) vb. ekillerde dua edilir. Ardndan Lebbeykellhmme lebbeyk lebbeyke l erke leke lebbeyk innel-hamde ven-nimete leke vel-mlk l erke lek denilerek telbiye getirilir. Bylece ihrama girilmi, umreye balanm, dolaysyla ihram yasaklar da balam olur. Mekkeye girip tavafa balayncaya kadar telbiye getirmeye devam edilir. Mekkeye ulanca hemen

Mescidi Harma gidilir, Kbeye yaklalr ve umrenin rkn/farz olan tavafa niyet edilir. Mmknse Hacerlesved plerek veya uzaktan iaretle selmlanr ve tekbir getirilir. Hacerlesvedin hizasndan tavafa balanr ve bu andan itibaren telbiye kesilir. Kbenin etrafnda yedi avt dnlr, Hacerlesvedin hizasna her gelite perek veya iaret ederek selmlama tekrarlanr. Tavaf srasnda oka dua ve zikir yaplmaldr. Tavaf bittikten sonra iki rekat tavaf namaz klnr. Ardndan tekrar Hacerlesvede dnlr, plerek veya iaretle selmlanr ve tekbir getirilir. Bunun arkasndan Saf tepesine klr ve, phesiz Saf ile Merve Allahn nianelerindendir. Bu sebeple hac ve umre niyetiyle Kbeyi ziyaret edip onlar tavaf edenler iin bir gnah yoktur. Her kim gnlnden koparak bir hayr ilerse phesiz Allah onu bilir ve karln verir melindeki yet (el-Bakara 2/158) okunur. Saf tepesine ktktan sonra Kbeye ynelinir ve bir sre durarak tehlil ve tekbir getirilip dua edilir. Ardndan Safdan inilerek Merve tepesine doru gidilir. Merve tepesine ulanca durup Saf tepesinde yapld ekilde zikir ve duada bulunulur. Bylece bir avt tamamlanm olur. Merveden tekrar Safya doru gidilir, gidi ve geliler yedi avta tamamlanr. Say esnasnda oka dua ve zikir yaplr. Son avt Merve tepesinde tamamlandktan sonra sa tamamen veya ksmen tra edilir ve bu ekilde ihramdan klm olur. Mekkeden ayrlmak istendiinde ved tavaf yaplr. Umrenin Fesad. Cinsel ilikide bulunmak umrenin fsit olmasna yol aar. Haneflere gre tavafn drt avt eda edilmeden, Mliklere gre say bitmeden, fi ve Hanbellere gre tra olup ihramdan kmadan nce cinsel ilikide bulunmak umreyi geersiz klar. Hacda olduu gibi umrenin geersiz olmas halinde de umreye devam etmek, sonra kazsn yapmak ve ceza demek gerekir. Hanef ve Hanbellere gre bu durumda ceza koyun veya kei, Mlik ve filere gre sr yahut deve kesmektir. Umreyi fsit klmayacak lde bir ilikinin cezas da Haneflere gre koyun veya kei, Mliklere gre sr yahut devedir. Umrenin herhangi bir rknnn bilerek terkedilmesiyle umre fsit olmazsa da byle bir davran haramdr. Dolaysyla belli bir zamanla kaytl olmakszn ilk frsatta o rkn eda etmek gerekir; rkn yerine getirilmeden kii ihramdan kamaz ve ihram yasaklarna uymaya devam eder. Ancak zorlayc bir engel sebebiyle umrenin bir rknnn yerine getirilememesi durumunda ihramdan kmay mubah klan ihsr sz konusu olur. Mezheplerin ihsr sebepleri, ihramdan kmann ekli ve sonucuyla ilgili farkl grleri bulunmaktadr (bk. HSR). Umrenin vciplerinden birini terketmek umrenin geersizliine yol amaz, ceza kurban kesmeyi gerektirir. Snnetin terki ceza gerektirmese de sevaptan mahrum olmaya yol aar. Bakas Yerine Umre Yapmak. Hacda olduu gibi bakas yerine (niybet yoluyla) umre yapmak ciz grlmtr. Haneflere gre bu umre cizdir, Mliklere gre ise mekruh olmakla birlikte sahihtir. fi ve Hanbellere gre len veya gc yetmeyen kii adna umre yapmak cizdir; imkn varken umre yapmadan len kii adna onun terekesinden umre yaptrlr; kendi vasiyeti olmasa da nc bir kii onun adna umre yapabilir; gc yetmeyen kii adna nfile umre yaplmas da cizdir.

BBLYOGRAFYA

bn Hibbn, au bn ibbn (nr. uayb el-Arnat), Beyrut 1414/1993, XIV, 504; Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, es-Snenl-kbr, Haydarbd 1352, IV, 346; Ksn, Bedi, II, 213, 214,

226-228; Burhneddin el-Mergnn, el-Hidye, Kahire 1385/1966, I, 136, 153-159, 167, 168, 176183; Muvaffakuddin bn Kudme, el-Mun (nr. Abdullah b. Abdlmuhsin et-Trk - Abdlfetth M. el-Hulv), Kahire 1411/1990, V, 13-17, 19, 27, 29, 59, 62, 64, 91, 100, 198, 208, 243, 251, 255, 304, 351, 371, 373; Ali b. Sleyman el-Merdv, el-nf f marifetir-rci minel-ilf (nr. M. Hmid el-Fk), Kahire 1376/1956, IV, 54; Hattb, Mevhibl-cell, Beyrut 1398, II, 465-470, 481, 518, 535, 539, 542, 556-557, 559-560; III, 7-9, 13, 15, 20, 22-30, 46-57, 59-64, 83-85, 87-91, 105, 127, 137, 139, 168-170, 184, 197-199, 201-202; irbn, Munil-mutc, I, 460-462, 471-472, 475, 477478, 484, 487, 502, 505, 510, 513-516, 522-523, 532-533, 535; Kalyb, iye al eri Minhci-libn, Beyrut, ts. (Drl-fikr), II, 84, 92, 95, 136, 147, 304; IV, 56; Muhammed b. Ahmed ed-Desk, iye ale- eril-kebr, Beyrut, ts. (Drl-fikr), II, 2, 21, 22; Mustafa esSyt, Melib lin-nh f eri yetil-mnteh, Dmak 1380/1961, II, 301-302, 445; bn bidn, Reddl-mutr (Kahire), II, 455-456, 468, 472-474, 477-480, 482-483, 491, 494, 498, 502, 506, 513, 523-524, 527, 530-532, 535-542, 551-552, 554, 556, 559-560, 577, 579, 581-582, 584594, 600, 611, 615, 622; Cezr, el-Mehibl-erbaa, I, 684-688; Cevd Ali, el-Mufaal, VI, 391; M. Zekeriyy Kandehlev, Evcezl-meslik il Muvaai Mlik, Beyrut 1400/1980, VI, 331; a.mlf., accetl-ved ve cz umrtin-neb (nr. Ahmed ez-Zab), Beyrut 1418/1997; Umre, Mv.F, XXX, 314-329; Salim t, Umre, slmda nan, badet ve Gnlk Yaay Ansiklopedisi (ed. brahim Kfi Dnmez), stanbul 2006, IV, 2067-2068; R. Paret - [E. Chaumont], Umra, EI (ng.), X, 864-866. Mehmet Boynukaln

UMRETl-KAZ
() Hz. Peygamberin Hudeybiye Antlamasndan sonraki yl ashab ile birlikte yapt umre (7/629). Umre niyetiyle yola kld halde yerine getirilemeyen umrenin ertesi yl yaplan kazs olduu iin umretl-kaz, Hudeybiye Antlamasnda kararlatrlmasndan dolay umretl-kazyye ve umrets-sulh diye adlandrr. Baz limler ise zamannda eda edilemeyen umrenin yerine yapldndan umretl-ksas adn vermilerdir (bn Hacer, VII, 500-501). bn Abbas, Haram ay haram aya karlktr; hrmetler (dokunulmazlklar) karlkldr melindeki yetin (el-Bakara 2/194) bu umre hakknda nzil olduunu sylemitir (bn Him, IV, 5-6). Hz. Peygamber 6. yln Zilkade aynda (Mart 628) ashabyla beraber umre yapmak iin yola km, ancak mriklerin Mekkeye girmelerine izin vermemesi zerine Hudeybiye Antlamasn yaparak geri dnmt. Antlamada mslmanlarn bir yl sonra Kbeyi ziyarete gelebilecekleri, ancak zerlerinde sadece yolcu klc tayabilecekleri ve ehirde gnden fazla kalmayacaklar hususu hkme balanmt. Reslullah ertesi yl Hudeybiyede bulunanlarn umre iin hazrlanmalarn syledi; isteyen dier mminlerin de umreye katlabilecei akland ve bu husus kabilelere duyuruldu. Hudeybiyede bulunanlar ve yeni katlanlarla birlikte umreye gideceklerin says kadn ve ocuklar hari 2000e ulat (Vkd, II, 731). Medinede Uveyf b. Azba ed-Dlyi (yahut Eb Rhm el-Gfryi veya Eb Zer el-Gfryi) vekil brakan Hz. Peygamber kurban amacyla altm veya yetmi deve hazrlanmasn syledi ve kendi kurbanln bizzat iaretledi. Muhtemel bir sava dikkate alan Resl-i Ekrem kl dnda ok ve mzrak gibi dier silhlarn alnmasn da syledi. Bu arada Nciye b. Cndeb bakanlndaki bir grubu kurban edilecek develeri gtrmekle, Muhammed b. Meslemeyi 100 kiilik svari birliinin banda silhlar tamakla, Ber b. Sad da silhlarn muhafazasyla grevlendirdi ve bu gruplar nden gnderdi. Reslullahn Medineden savaa hazrlkl olarak kmas sebebiyle umretl-kaz ayn zamanda onun gazvelerinden saylmtr (Buhr, Mez, 43; m, V, 298). Ancak Vkd (el-Mez, I, 7), bn Him (es-Sre, IV, 255) ve bn Sad (e-abat, II, 5-6) bunu gazveler arasnda gstermez. Resl-i Ekrem bu umreye de mriklerin umre yapmay ho karlamadklar zilkade aynda kt. 6 Zilkade 7 (7 Mart 629) tarihinde Medineden hareket etti ve Fr yoluyla Medinelilerin mkt yeri Zlhuleyfeye vard. Orada ihrama girildi, telbiyeye balanarak Mekkeye doru yola kld. Dier taraftan silhlar tayan svari birliinin Merrzzahrna ulatn gren mrikler tela kapldlar; ancak Hz. Peygamber, Kurey elisine antlamadaki arta uyulacan, silhlar emniyet maksadyla aldklarn ve Mekkeye silhsz gireceklerini syledi. Merrzzahrnda konaklayan Reslullah, kl dndaki silhlar Mekkeye 3 mil uzaklkta harem snr talarnn yaknndaki Batn- Yecece gnderip Evs b. Havl bakanlnda 200 kiiyi silhlar korumakla grevlendirdi. Kurbanlk develeri Ztuvda bekleten Resl-i Ekrem, devesi Kasvnn zerinde telbiye getirerek Merrzzahrndan Mekkeye hareket etti ve ehrin st tarafndaki Seniyyetlulydan ehre girdi (Buhr, ac, 40). Bu srada Mekke mrikleri antlamaya gre Mescidi Harm mslmanlara

braktlar ve onlar izlemek iin Kuaykn dann eteklerinde, Mescidi Harmn evresindeki yksek yerlerde ve Drnnedvenin nnde kurduklar adrlarda toplandlar (Buhr, Mez, 43; bn Him, IV, 6-7). slma kar kinlerini devam ettiren bir grup ise mslmanlar grmemek iin Mekke dna kt. ehre giri esnasnda tekbir sesleri her tarafa yayld. Bu arada Resl-i Ekremin yaknnda bulunan ve umre boyunca devesinin yularn tutan air Abdullah b. Revha u iirini okuyordu: Ey kfir oullar! Reslullahn yolundan ekilin! Allah Kuranda onun hak peygamber olduunu bildirdi. Onun yanndaki lm en hayrl lmdr. Biz onun emir ve iaretleriyle sizi yok ederiz. Mescidi Harma girince Hacerlesvede ynelen Hz. Peygamber elindeki denekle taa dokunup istilm etti ve denei ptkten sonra tavafa balad (bn Mce, Mensik, 28). Onun Mescidi Harma yryerek girdii ve tavafn yaya olarak tamamlad da rivayet edilmitir (bn Him, IV, 7; m, V, 292-293). Reslullah, tavaf srasnda ihramnn st ksmnn bir ucunu sa koltuunun altndan alp sol omzunun zerine atarak sa omzunu ak brakm (ztb), ayrca mrikler arasnda Medine havasnn mslmanlar zayf drdne dair yaylan sylentilerin aslsz olduunu ortaya koymak iin ashabna, Bugn kuvvet gsterip mriklere dehet veren kiiler Allahn rahmetine mazhar olsun diyerek tavafn ilk avtnda ksa admlarla koup omuzlar silkerek dik ve alml yrmelerini (remel), say esnasnda belli bir mesafede koar gibi gitmelerini (hervele) syledi (Buhr, ac, 55; Mslim, ac, 240). Resl-i Ekrem tavaf srasnda her avtn banda Hacerlesvedi selmlad ve eitli dualar okuyup ashabna da bunlar okumalarn tavsiye etti. Tavafn ardndan Makm- brhimde iki rekat tavaf namaz kldlar, zemzem itiler. Daha sonra say yapmak iin ashabyla birlikte Saf tepesine giden Hz. Peygamber devesinin zerinde sayini tamamlad. Saf ve Merve tepelerine her ulatnda ve say esnasnda tekbir ve tehliller okudu, ashabn dua isteklerini yerine getirdi. Mslmanlarn remel ve hervele yapmalarnn mrikleri artt ve, Medine stmas onlar zayf drmemi, zinde grnyorlar dedikleri nakledilir (Msned, I, 290, 306; Buhr, ac, 55). Tavaf ve say esnasnda Mekke mriklerinin rahatsz edici bir davranta bulunabilecekleri endiesiyle Resl-i Ekrem gvenlik tedbirleriyle korunuyordu (Msned, IV, 311, 355; Buhr, Mez, 43). Hz. Peygamber Mervede sayini tamamlaynca, Buras kurban kesim yeridir; Mekkenin her soka da kurban kesim yeridir diyerek kurbann kesti, ashabna da kurbanlarn kesmelerini syledi. Daha sonra Hr b. meyye tarafndan tra edildi ve ihramdan kt. Reslullah Mamer b. Abdullah el-Adevnin tra ettii de rivayet edilir (Vkd, II, 737). Resl-i Ekremle birlikte ashap da tra olup ihramdan kt. Bu arada Hz. Peygamber, umrelerini tamamlayan 200 kiinin Batn- Yecece gidip sava malzemesini korumasn ve orada bulunanlarn Mekkeye gelerek umrelerini yapmalarn emretti. le vakti Bill-i Habe Kbenin damna karak ezan okudu. Bu durum mslmanlar sevindirirken onlar gzetleyen mriklere ok ar geldi; bazlar rahatszlklarn aka dile getirdi ve babalarnn bu gnleri grmedikleri iin ansl olduklarn syledi (a.g.e., II, 737-738). gn boyunca Mescidi Harmda ezan okundu, namaz klnd. Mslmanlar Reslullahn evresinde onun tlimatlar dorultusunda disiplin ierisinde hareket ediyordu. Resl-i Ekrem, bu mddet zarfnda Ebtahta kendisi iin kurulan adrda ikamet etti. Bu arada muhacirler eski mahallelerini, evlerini grerek sla zlemini gidermeye, Mekkede kalan yaknlaryla ilgili bilgi toplamaya alyorlard. Civardaki tepelerden mslmanlar takip eden mrikler de onlarn arasndaki yaknlarn merak ediyorlard. Mriklerin bu esnada mslmanlarn olgun davranlarndan etkilendikleri, slma kar dmanlklarnn azald ve slmiyete ilgi duyduklar anlalmaktadr. Hz. Peygamberin

onlardan bazlaryla yakndan ilgilenmesi de bu alkay arttrmtr. Reslullah, Mekkede bulunduu srada bata Hlid b. Veld olmak zere Mekkenin kabiliyetli genlerini sormu, Medineye gelmelerini istediini sylemiti. Umreciler arasnda olan Veld b. Veld, Resl-i Ekremle karlamay arzu etmedii iin ehirden ayrlan kardei Hlid b. Veldi bulamaynca ona verilmek zere bir mektup brakt. Bu mektupta Reslullahn kendisini sorduunu ve kahramanlklarn mslmanlarn yannda mriklere kar gstermesinin onun iin ok daha hayrl olacan ve kendisini bakalarna tercih edeceini syledii bildiriliyordu. Mektubu okuyunca mslman olmaya karar veren Hlid b. Veld, Osman b. Talha ve Amr b. s ile birlikte Medineye gidip Hz. Peygamberin huzurunda slm kabul etti. te yandan Resl-i Ekrem son evliliini bu umre srasnda amcasnn baldz Meymne bint Hris ile yapt. Meymne ile Mekkede evlenerek verecei dn yemeine mrikleri de arp onlarla konumay arzu ediyordu. Ancak mrikler umre iin kendilerine verilen gnlk srenin dolduunu syleyip ehri terketmeleri gerektiini bildirdiler. Bu yzden evlilik Mekke-Medine yolu zerinde bugn Nveyriye diye anlan Serif mevkiinde gerekleti (Buhr, Mez, 41, 43; Mslim, Nik, 48). Umre yolculuu yaklak bir ay srd ve zilhicce aynn balarnda Medineye dnld. Umretl-kaz hicretten sonra ilk Kbe ziyareti, ayn zamanda umrenin ilk uygulan olmasnn yan sra Hz. Peygamberin Hudeybiye ncesinde Kbe ziyaretiyle ilgili olarak grd ryann aynen gereklemesidir. Kurn- Kermde bu ryaya ve umreye yle iaret edilmektedir: Andolsun ki Allah elisinin ryasn doru kard. Allah dilerse siz, gven iinde balarnz tra etmi ve ksaltm olarak korkmadan Mescidi Harma gireceksiniz. (el-Feth 48/27). Bu umrenin yaplmas, rya hakknda mslmanlarn zihinlerini bulandrmak isteyen mnafklarn giriimlerini sonusuz brakm, onlarn fitne ve fesat teebbslerini boa karmtr.

BBLYOGRAFYA

Msned, I, 290, 305-306; IV, 311, 355; Vkd, el-Mez, I, 7; II, 731-750; bn Him, es-Sre (nr. mer Abdsselm Tedmr), Kahire 1987, IV, 5-9, 255; bn Sad, e-abat (nr. M. Abdlkdir At), Beyrut 1410/1990, II, 5-6, 92-94; Belzr, Ensb (Zekkr), I, 447; Taber, Tr (Ebl-Fazl), III, 23-26; bn Kayyim el-Cevziyye, Zdl-med, III, 371-379; bn Kesr, el-Bidye, IV, 226-235; bn Hacer, Fetul-br (nr. M. Fud Abdlbk - Muhibbddin el-Hatb), Beyrut, ts. (Drlmarif), VII, 500-501; m, Sbll-hd, V, 288-303; L. Caetani, slm Tarihi (trc Hseyin Cahid), stanbul 1925, V, 69; Hamdullah, slm Peygamberi, I, 261-262; M. Asm Kksal, slm Tarihi, stanbul 1981, XIV, 329-353; Mustafa Sabri Kkac, Cahiliyeden Emevlerin Sonuna Kadar Haremeyn, stanbul 2003, s. 152-153. Mustafa Sabri Kkac

UMUM
(bk. M).

UMMl-BELV
() Kanlmas byk gle yol aan yahut yaygnl sebebiyle bilinmemesi mmkn olmayan olaylar anlamnda fkh terimi. Szlkte belv zahmet ve imtihan konusu olan ey anlamndadr. Fkhta umml-belv, oka karlald ve toplumda yaygnlat iin mkelleflerin kanmasnn hayli zor olduu hadiselerle bilinmemesinin deten mmkn olmad olay veya durumlar ifade eder. Terimin kapsamnda yer alan hususlar anlatmak zere genel zaruret, halkn genel ihtiyac gibi szler de kullanlr. Belv ile zaruret arasnda ok yakn bir ilgi vardr; bazan belv, bazan da zaruret fkhta ayn hkmn delili olarak gsterilir. Belv, yaygnlndan dolay kendisinden kanma imkn gleen ve ihtiyatan doan bir eit zaruret eklinde de grlebilir. Dolaysyla umml-belvnn varlnn tesbitinde ihtiya veya zaruret hali, bu halin yaygnl ve oka tekerrr etmesi aranr. Umml-belv biri fkh usulnde, dieri fr-i fkhta olmak zere iki ayr adan ele alnmaktadr. 1. Fkh usulnde umml-belv saylan konularda haber-i vhidin delil deeri ayr bir tartma konusudur. Dinin klliyyt / zarriyyt denilen, herkese bilinmesi zorunlu hkmlerinin kesin bilgi ifade edecek ekilde nakledildii ve bu hususlarn haber-i vhidle sabit olamayaca konusunda fakihler gr birlii iindedir. Ancak fr hkmlerinde herkesi ilgilendiren bir hususta vrit olmasna ramen mehur veya mtevtir derecesine ulamam haber-i vhidle amel edilip edilemeyecei meselesi tartmaldr. Umml-belv niteliindeki bir konuda vrit olan bir hadisin haber-i vhid derecesinde kalmasn mnev inkt sebebi sayan Hanefler, ihtiya duyacaklar meselelerde insanlar aydnlatmakla grevli bulunan Hz. Peygamberin az sayda kiiye bilgi aktarmasn ve bu bilginin daha sonra yaygnlamamasn, en azndan mehur derecesine ulamamasn mkul grmezler. Efdaliyetle ilgili hususlarda bunu mmkn grmekle birlikte zellikle ibadetlerin rknleri gibi temel konularn sahbe arasnda bilinmesi gerektiini dnrler. Mesel namazlarda besmelenin sesli okunmasna dair haber-i vhid Haneflerce bu gerekeyle kabul edilmemitir. Irak Mliklerinden bn Hveyzimendd da umml-belv konusunda Haneflerle benzer grlere sahiptir. bn Rd el-Hafd, Mliklerin Medine ehlinin ameliyle ilgili grlerinin umml-belvya benzedii kanaatindedir. bn Teymiyye de kadnlara dokunmann abdest bozmasnn umml-belv niteliinde bir konu olduunu, Resl-i Ekremin mcerred dokunma ile abdestin bozulmasn mmetine beyan etmesi ve sahbe arasnda bunun bilinmesi gerektiini, fakat buna dair bir gr nakledilmediini sylerken benzer bir yaklam ortaya koymaktadr (Mecmatl-fetv, XXI, 135-139). Usulclerin ounluuna ve hadisilere gre, senedi sahih kabul edildii takdirde hadisin gerei ile amel edilir, hadisin mehur olmas art deildir. Ancak Fahreddin er-Rz umml-belvnn tercih sebebi olduu grndedir; bir haberin umml-belvnn bulunduu hususlarda hd yolla nakledilmesi baka bir haberle teruzu halinde merch olmasna ve terkedilmesine yol aar (el-Mal, V, 592). Umml-belvnn skt icm, kyas, istihsan ve sedd-i zera kavramlaryla da ilikisi vardr (ayrntlar iin bk. Devser, s. 243-320). Bu erevede umml-belv bir yandan naslarla sabit olan ruhsatlar, istisn ve selem akidlerinin cevaz gibi hkmleri aklayc bir fonksiyon grr ve ruhsat sebeplerinden birini tekil eder, dier yandan yeni ortaya kan ictihad meselelerde kyas yoluyla kolaylatrc bir hkm verilmesinin gerekesini

oluturur. Serahsnin yapt istihsan tariflerinden biri, Herkesin mptel olduu konularda kolayl aramaktr eklindedir (el-Mebs, X, 145). Buna gre umml-belv istihsana gidilmesinin bir sebebini tekil etmektedir. 2. Fr hkmlerinde umml-belv hafifletici sebeplerdendir. Din hkmlerle insanlara meakkat vermenin deil onlara hayat kolaylatrmann hedef alndn belirten ve kolaylatrmay tevik eden yetleri (el-Bakara 2/185; el-Hac 22/78) ve hadisleri (el-Muvaa, usnl-ulu, 1; Msned, III, 131; V, 266; VI, 85; Buhr, lim, 3; Mslim, Cihd, 3) dikkate alan fakihler umml-belvy da bir hafifletme sebebi kabul etmitir. Hz. Peygamber kedi hakknda, O necis deildir, o etrafnzda dolaan hayvanlardandr diyerek (Eb Dvd, ahret, 38; Tirmiz, ahret, 69) eti yenmeyen ve salyas necis olan kediyi, insanlarla devaml bir arada bulunmas ve ondan saknmann gl dolaysyla necis hayvanlarla ilgili genel hkmden istisna etmi, bu husus fakihlerce ummlbelvnn bir rnei saylmtr. Syt ve Zeynddin bn Nceym, Meakkat kolaylatrmay gerektirir kaidesini aklarken yedi ayr hafifletme sebebi sralayarak bunlarn iinde ummlbelvya da yer vermilerdir. Elbisedeki haarat ve sinek kan gibi az miktarda necsetin varl, hayvan atklarnn kart tozlu toprakl yolda elbiseye amur bulamas veya su sramas gibi kanlmas g durumlarn namaza engel tekil etmemesi bunun rneklerindendir. Gzelhisrye gre umml-belv ile amel zarurete dayanmaktadr. Mesel suyu necis olmu kuyularn veya havuzlarn, iine den pisliin durumuna gre sularndan bir miktar boaltlnca temiz saylmas umml-belv dolaysyladr. zmirli smil Hakkya gre umml-belv zaruretin cmleye mul demektir; zaruret ve ihtiya da kolaylatrmay gerektirir (lm-i Hilf, s. 170). Mecellenin balangcnda yer alan baz kaideler de (md. 17, 18, 21) bu erevededir. Kaynaklarda umml-belvya daha ok temizlikle ilgili rnekler verilirse de benzer ekilde orulunun yolda yuttuu toz topran orucu bozmamas, teti yoluyla alveriin cevaz, meyvelerin henz olgunlamadan satlabilmesi, kadlkta ictihad artnn aranmamas gibi alanlardan da rnekleri bulunur. Umml-belv toplumda belirli bir rf ve detin teekklnden sonra, det muhakkemdir kaidesi gereince aile hukuku, mal muameleler ve hatta ceza hukuku gibi sahalarda da hkmn belirlenmesinde etkilidir. Umml-belvya dayanarak ciz grlen ada meseleler iin namaz vakitlerinin belirlenmesinde takvime bavurulmas, ezan okumada ses ykseltici kullanlmas, Mescidi Harmda st katlarda tavaf yaplmas, oru ve hacda kolaylk amacyla kadnlarn hayz geciktirici il kullanmas, paketlenmi hazr yiyeceklerin grlmeden satn alnmas, telefon gibi iletiim vastalaryla veya internet zerinden alveri yaplmas, organ nakli, davalarda parmak izi ve imza gibi karnelere dayanarak hkm verilmesi gibi rnekler zikredilmitir (Devser, s. 417-510). Umml-belv sebebiyle hkmlerin hafifletilebilmesi iin artlar aranr: 1. Umml-belv, mevhum deil fiilen gerekleen ve toplumun ounluunu kapsayan bir zaruret haline gelmi olmaldr. 2. Umml-belv tabii bir durum olmal, mkelleflerin gevekliinden kaynaklanmamaldr. Mesel mkellef mmkn mertebe necsetten kanmaldr; zira necsetin affedilii deten kanlamayacak ksmla ilgilidir. 3. er-kat bir nassa aykr, msiyet kabul edilen bir hususta olmamaldr. Gemite umml-belv sebebiyle hafifletilen fkh hkmler bulunduu gibi gnmzde de zellikle gayri mslim lkelerinde yaayan mslmanlar iin zarurete ve onun bir tr saylan umml-belvya dayal hafifletici hkmler sz konusu edilebilir. Ancak

hakknda kesin nas bulunan konularda sadece bu sebeple hafifletmeye gidilemeyecei aktr. nk umml-belv, ibadetlerin ve dinin emirlerinin yerine getirilmesinde karlalan baz zorluklar ve gndelik hayatta insanlarn mer ihtiyalaryla ilgili skntlarn giderilmesine ynelik hususlarda bavurulan bir kaidedir ve ictihad meselelerle snrldr.

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, blv md.; Msned, III, 131; V, 266; VI, 85; bn Hazm, el-km, Kahire 1404/ 1984, I, 109-110; II, 151-153; Ebl-Usr el-Pezdev, Kenzl-vl (Abdlazz el-Buhr, Keflesrr iinde, nr. Abdullah Mahmd Muhammed mer), Beyrut 1418/1997, III, 24-28, 334, 339, 411, 507, 526; IV, 10-11; emsleimme es-Serahs, el-Ul (nr. Ebl-Vef el-Efgn), Beyrut 1414/ 1993, I, 303, 364, 368-369; II, 130, 187, 189, 204, 207, 284-285; a.mlf., el-Mebs, Beyrut 1973, I, 49, 50, 51, 61, 87-88; X, 145; Gazzl, el-Mstaf (nr. M. Abdsselm Abdf), Beyrut 1413, I, 114, 115, 135-137, 195-196; Fahreddin er-Rz, el-Mal (nr. Th Cbir Feyyz el-Alvn), Beyrut 1400/1980, III, 545; V, 57-58, 64-65, 592; Seyfeddin el-mid, el-km f ulil-akm (nr. Seyyid el-Cmeyl), Beyrut 1404/1984, II, 124-127; IV, 38-41, 258, 273-274; ehbeddin ezZencn, Tarcl-fr alel-ul (nr. M. Edb Slih), Beyrut 1398, s. 62-67; Takyyddin bn Teymiyye, Mecmatl-fetv (nr. mir el-Cezzr - Enver el-Bz), Mansre 1426/2005, XXI, 135-139; XXV, 130; XXVI, 104, 121; XXIX, 33; XXXII, 81-82; Tceddin es-Sbk, Cemulcevmi (iyetl-Ar iinde), Beyrut, ts. (Drl-ktbil-ilmiyye), II, 161-162, 182, 227; bnl-Hmm, et-Tarr (Emr Pdiah, Teysrt-Tarr iinde), Kahire 1350-51, III, 112-115, 133, 161, 250; IV, 39, 78, 80; Syt, el-Ebh ven-neir, Beyrut 1403/1983, s. 78-80, 262, 532; bn Nceym, el-Ebh ven-neir (nr. M. Mut el-Hfz), Dmak 1426/2005, s. 85-90; Eb Sad elHdim, Mecmiul-ai (Gzelhisr, Menfiud-dei iinde), stanbul 1307, s. 16; bn bidn, Reddl-mutr, Beyrut 1421/2000, I, 189, 191, 310, 314, 316, 318, 320, 323, 325, 326, 631, 632; III, 333; IV, 556; V, 354; VI, 337, 370; smail Hakk zmirli, lm-i Hilf, stanbul 1330, s. 169-170, 191-192; Mustafa Baktr, slm Hukukunda Zarret Hali, Ankara, ts. (Emel Matbaaclk), s. 136-146; Mslim b. Muhammed b. Mcid ed-Devser, Umml-belv, dirse naariyye tabyye, Riyad 1420/2000; Ahmet Aydn, bns-St ncesi Hanef Usl Eserlerinde Manev nkt Kavram (yksek lisans tezi, 2007), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 83-122; a.mlf., bn Rd ncesinde Haneflerin Umml-Belv Telakkisini Benimseyen Bir Mlik: bn Huveyz Mendd, slm Aratrmalar Dergisi, sy. 18, stanbul 2007, s. 49-72; Nyif b. Cemn Cerdn, Mesil mura mimm teumm bihil-belv f fhil-ibdt, Riyad 1430/2009; Musab Mahmd Ahmed Kevri, Umml-belv ve eeruh alel-aberil-vid (yksek lisans tezi, 1431/2010), el-Cmiatl-slmiyye-Gazze; Abdlmuiz Harz, aberl-vid fm teumm bihil-belv, Dirst, XXV/1, Amman 1419/ 1998, s. 27-45; Abdlmecd Mahmd Salhn, Umml-belv, mefhmh ve ruhl-fhiyye, a.e., XXV/2 (1419/1998), s. 363-372; Nasi Aslan, Haneflerin Umml-Belv ve Mliklerin Amel-i Ehl-i Medne lkesi Balamnda Haber-i Vhidin Deeri zerine, ukurova niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, IV/2, Adana 2004, s. 19-31; Abdurrahman b. Muhammed b. yiz el-Karn, aberl-d f ummil-belv, dirse uliyye tabyye, Mecelletl-Mecmail-fhil-slm, sy. 23, Mekke 1428, s. 205-287; Ummlbelv, Mv.F, XXXI, 6-10.

Mustafa Baktr

UMUR BEY
(. 748/1348) Aydnoullar beyi (1334-1348). Gazlarn anlatan Dstrnmeye gre 709da (1309-10) Birgide dodu. Aydn-zmir yresine hkim olan Aydnoullar Beyliinin kurucusu Mehmed Beyin oludur. Gazi Umur Bey, Umur Paa diye de anlr. Baz Bat kaynaklarnda bu sonuncusundan bozma Morbassen eklinde ad geer. ada kaytlarda unvan Gz-i Rabbn, Baheddin Umur Paa olarak verilir. Henz gen yata iken babas onu ele geirdii zmirin (Yukar Kale) idaresiyle grevlendirdi. Bu srada dier kardeleri Hzr Bey Ayasulukta, brhim Bahadr Bodemyada, Sleyman ah Tirede, kk kardei s beylik merkezi Birgide bulunuyordu. Umur Bey 727de (1327) on sekiz yanda iken adn duyurmaya balad. Yazcolu Ali Seluknmesinde Umur Beyin 1327-1328de, lhanllarn Anadolu valisi iken bamsz hareket etmeye balayp u kesimindeki Trkmenler zerinde otorite kurmaya alan Timurta Beyin yanna bir nevi elilikle gnderildiini, Eridirde onunla bulutuunu ve ballk gstergesi olarak hediyeler sunduunu, Timurtan hara talep etmesi zerine kendilerinin harac ancak kffrdan aldklarn, mslmandan hara istemenin doru olmadn syledii, Timurtan bu kar k beenip onu gaz yapmakla grevlendirdii belirtilir. Bu bilgi doruluu pheli grlse bile yzyl sonra dahi onun hretinin srdne iaret eder. Dstrnmeye gre zmir yresine tayin edildiinde yannda lalas Ahad Suba, veziri makamnda Perev Bey ve olu Ysuf Bey, Emr Dndar Bey, Hac Selman ve lyas Bey bulunuyordu. lk i olarak yanndaki 1000 kiilik kuvvetle zmirin Latinlerin elinde kalan ky/liman kesimini kuatma altna ald. ki buuk yl sren kuatmann ardndan kalenin Cenoval idarecisi Martino Zaccaria buray teslim edip Sakza gitti (1329 ba). Bu durumda Umur Beyin 1325-1326da henz on be-on alt yalarnda iken zmir yresinin idaresini stlendii anlalmaktadr. kinci nemli seferini kardei brhim Bey ile birlikte 729 (1329) yaz aylarnda Bozcaada zerine yapt. Bu srada kk bir filo oluturmutu ve kendisi iin yaptrd byk kadrgann adn Gazi koymutu. Bu kadrgadan ve ina ettirdii yedi kk gemiden oluan filosu Bozcaada nlerinde be kalyonla (gge) iki gn boyunca att. Bunlardan birini tahrip etti, dierleri kan rzgrla kurtulup stanbula yelken at. Ardndan gerekletirdii seferde hedefini Sakz adas tekil etti. Bu vesileyle yedisi kadrga, dierleri iribar ve kayk olmak zere yirmi sekiz gemilik bir filo kurdu. Ayasuluktaki aabeyi Hzr Bey de yirmi iki gemi verdi. Umur Bey elli gemiyle Sakz adasna saldrd. Ahad Subay 3000 askerle karaya kard. Bizans Valisi Prestonun savunduu kaleyi ele geirememekle birlikte pek ok esir ve ganimetle zmire dnd. Dstrnmede bu kartma srasnda yaplan savaa Umur Beyin, yannda kardei brhim Bey olduu halde bizzat katlp yaya olarak arpt ve Prestoyu kaleye kapanmaya mecbur ettii, btn Sakz adasn yamalad belirtilir. Sakza yaplan bu sefer onun hretinin yaylmasn salad. Hatta aabeyi Hzr Bey tebrik iin zmire gelerek onu desteklediini herkese gsterdi. Muhtemelen bundan cesaret alan Umur Bey daha bamsz ekilde hareket etmeye balad. Komu beylik olan Saruhanoullar ile birlikte 1331de Gelibolu seferine kt. Baarl bir harekttan sonra zmire dndnde babas tarafndan Birgiye arld. Burada onunla grp

kendisinden izinsiz niin bu sefere ktn izah etmek mecburiyetinde kald; balln tekrarlayp zmire dnd. Onun ertesi yl Eriboza ve ardndan Semadirek adasna yneldiine dair bilgiler vardr. Dstrnmeye gre Umur Bey babasnn yanndan dndkten sonra hzla yeni kadrgalar inasn balatt, byk yelkenli gemilerle ba edebilecek nitelikte kadrgalar yaptrd. 100 gemiyi Ahad Subann emrine verdi; 150 gemi kendi idaresinde olmak zere Ege denizine ald. Hedefi Yunan anakaras idi. psara, kiros (Skyros), kopelos adalarn ald; Tuzla ve Mondonia (Bodonitsa) iline kt, kaleyi kuatt. Anlama karl muhasaray kaldrd ve tekrar denize ald, baz adalar yamalad. Eriboza kt ve burann idarecisi Messire Piyerin (Pierre Zeno) kuvvetleriyle savat. Ardndan hara alarak onunla anlat, hatta onun klavuzluunda Monemvasiaya (Monevesya / Meneke / Benefe) ilerledi. Buray da ald ve her iki ehri haragzr hale getirip zmire dnd (1333). Bu baarl sefer zerine babas Mehmed Bey bizzat zmire olunu tebrike geldi; kardeleri Hzr, s ve brhim de onunla birlikteydi. Umur Bey babasn ve kardelerini zengin hediyelerle karlad, bir bakma gcn onlara gstermi oldu. Ardndan yeni bir seferin hazrlklarna balad. Bu defaki hedefi Mora yarmadas idi. 170 gemiyle denize alan Umur Bey, Moraya aknclar sevkettii gibi Kuluri adasna asker kard ve buray yamalad. zmire dnnde yine babas tarafndan karland ve Birgiye gitti. Bu srada Bizans, Rodos ve Kbrstan gelen otuz geminin zmire bir keif harekt yaptn rendi. Fakat kendisi yetimeden gemiler iddetli direni karsnda geri ekilmiti. Dstrnmede Umur Beyin zmire dnnn hemen arkasndan babasndan ald davet zerine yeniden Birgiye gittii, onunla buluup birlikte ava kt, av srasnda Mehmed Beyin suya dp hastaland ve Birgiye getirildii, az sonra da vefat ettii belirtilir (Cemziyelevvel 734 / Ocak 1334). Yedi gn Birgide kalan Umur Beyin, hem amcalarnn (Hamza, Osman ve Hasan) hem de aabeyi Hzrn muvafakatiyle babasnn yerine beylii kabul ettii ifade edilir. Burada dikkat ekici bir ekilde Umur Beyin taht aabeyi Hzra teklif ettii ve onun tahtn Umur Beyin hakk olduunu syledii rivayeti zerinde durulur. Olaylarn gerekten bu ekilde cereyan edip etmedii konusunu teyit edecek baka bir kaynak bulunmamakla birlikte bunun ilk Osmanl kroniklerinde zikredilen, Orhan Beyin Osmanl Beyliinin bana geii hadisesiyle ilgin bir benzerlii olduunu gz nne almak gerekir. 1333 yaznda zmirde Umur Beyi gren bn Battta onun zenginliinden, cmertliinden ve gaz hretinden vgyle sz eder (Seyahatnme, I, 425-426). Eflk de daha 1329da Sakz baskn sebebiyle Umur Beyin kahramanlndan, Mevlevlie olan temaylnden bahseder (riflerin Menkbeleri, II, 344-345). Umur Beyin ok ksa bir sre Birgide kalp acele ile zmire dn buraya kar tehdidin devam ettiini gsterir. Nitekim 1334 Eyllnde Hal donanmasnn zmire k onun tarafndan nlenmi olmaldr. Umur Beyin tahta kmasnn ardndan yeni bir deniz seferine hazrlanmas da bu baskna cevap vermek iindir. Bu defa Saruhanolu Sleyman Bey ile ortak bir harekta giriti ve 276 gemiyle Monemvasiaya geldi, burann hkiminden hara aldktan sonra spen (Spanos ?) Kalesini kuatt. Oradan Moraya uzand; Mezistre, Gavrilopoulas gibi yerlere baskn yapt, pek ok mal ve esir alp zmire dnd (1335). Dstrnmeye gre dn srasnda gemiler frtnaya yakalanm, Umur Bey glkle zmir Limanna ularken Sleyman Beyin gemisi kayalara arparak karaya oturmutu. Onu kurtaran Umur Bey, daha sonra Bizansllarn elinde bulunan tek nemli mstahkem kale durumundaki Alaehiri kuatt; bu zorlu sava srasnda yerinden yaraland, kale

kumandannn aman dilemesi zerine buray haragzr hale getirip geri dnd. Dstrnmede, olay duyan Bizans imparatorunun Umur Bey ile irtibat kurmak iin Karaburuna geldiinden sz edilir. Aslnda mparator III. Andronikos, Midilli adasn ele geiren Foa Valisi Dominiquei cezalandrmak amacyla stanbuldan hareket etmi, Midilliye asker sevketmi, kendisi de Foay kuatmt (1336). Andronikos bu vesileyle Umur Bey ve Saruhan Beyle i birlii yapmak istiyordu. mparatorun yakn adam Kantakuzenos ile gren Umur Bey Bizansllarla ittifak kurdu. Bu ilikiler, Umur Beyle ileride Bizans tahtna geecek olan Kantakuzenos arasnda sarslmaz bir ban kurulmasn salayacakt. Bu hadiseden sonra Dstrnmede Umur Beyin Atinann Katalan dknn Latinlere kar yardm talebini olumlu karlayp harekete getii ve Atinaya gittii belirtilir. Dnte Andros, Sifnos (Siphos), kinos (Sikinos), Naka (Naksos), Para (Paros) adalarn vuran Umur Bey, Eriboza kt, oradan muhtemelen Bizans imparatorunun istei dorultusunda Tesalyadaki si Arnavutlarn zerine yryerek baz kaleleri kuatt. stefeye (Thebai) geldi, etraf yamalayp kiros adasna ulat, frtna yznden bir sre burada kald. Gemilerinin bir ksm frtnadan zarar grm ve zorlukla Midilliye ulaabilmiti. Burada mttefiklerinin yardmyla filosunu tamir imkn buldu, ardndan zmire dnd. 1337-1338 yllarnda gerekletii tahmin edilen bu uzun seferin ardndan Umur Beyin yeniden Mora seferine kt, Germe (Isthmus) Hisarna ulat, buradan gemileri karadan ektirip nebaht tarafna naklettirdii, oradan stanbul nlerine geldii, mttefiki olan imparator tarafndan iyi karland, arkasndan Karadenize alarak Kiliye ulap etraf yamaladktan sonra drt gnde trl zorluklarla yeniden Germeye dnebildii, orada tekrar gemileri karadan ekip esirleri ve mallaryla zmire hareket ettii belirtilir. Ancak Dstrnmede yer alan bu bilgiler corafya gz nne alndnda inandrc grnmez ve Eflak seferinin baka bir sefer olma ihtimalinin bulunduu, gemilerin de bu sefere klrken Geliboludaki Germeden ekildii ileri srlr. 1341de Kantakuzenosun kk yataki mparator Ioannesin vassi sfatyla gl bir mevki elde ediiyle Umur Bey, Bizans mparatorluu iin nemli bir mttefik haline geldi. Kantakuzenos, dmanlarna ve otoritesine kar kanlar iin en samimi mttefik olarak Umur Beyi gryordu. Nitekim Kantakuzenos kendisine kar ittifak kuran Saruhan, Osmanolu Orhan ve Karesi olu Yah beylerle anlat gibi onlara yardm etmek amacyla 250 gemiyle Trakya sahillerine kan Umur Beyi de kendi yanna ekmeyi ve onu geri dnmeye ikna etmeyi baard. Daha sonra da rakipleri karsnda zor duruma dp imparatorluk mcadelesinde baarszla uraynca Umur Beyden yardm istedi. Umur Bey 1342 yl sonlarnda 20.000e yakn asker ve 380 kadar gemiyle Meri azna geldi. Dimetokada bulunan Kantakuzenosun hanm ve nde gelen asiller tarafndan karland. Bir sre burada kaldktan sonra Kavala civarndaki Christoupolise yrd. Onun kendilerine saldrmasndan korkan Ferecik ahalisi, o srada Srbistanda olan Kantakuzenosun azndan sahte mektuplar yazarak Umur Beyin daha fazla ilerlememesini salamaya alt. Havann ok soumas yznden zor durumda kalan Umur Bey, Ferecik nlerinde bulunan donanmasna gitti ve orada adamlarndan 300 kiinin donarak ldn grnce daha fazla durmayp 1343 balarnda geri dnd. Onun bu ni gidii Kantakuzenosu g durumda brakt ve tekrar zmire haberci yollad. Kantakuzenosun Srbistanda ld yolundaki sylentilere inanan Umur Bey gelen haberciden doru bilgileri alnca 744 (1343) yl iinde Trakyaya gemek zere hareket etti ve Selnik civarnda karaya kt.

Kantakuzenosun rakibi mparator Ioannes ve annesi mparatorie Anna taraftar olarak byk dk unvann alan Apokaukos ile karlamay bekliyordu, fakat onun stanbula katn rendi. Btn Selnik yresine aknlar dzenledi, etraf yamalad. Kantakuzenos ile bulutu, birlikte yapacaklar harekt planlad. Selnik ehri direnince buradan ayrlan mttefikler Christoupolis surlarn geip Trakya ehirlerini itaat altna aldlar. Umur Bey, Kantakuzenosun stanbula imparatorie nezdine gnderdii elilik heyetine kendi adamn da katmt. Kantakuzenosun elisi stanbulda tutulup ikenceye urarken Umur Beyin adam byk bir saygyla karland. Hatta Apokaukos, kendisine Umur Beyin ittifaktan ayrlmas iin lutufkr ibarelerle dolu bir de mektup verdi. Ancak Umur Bey bu mektubu Kantakuzenosa da okuttu. Bir sre Kantakuzenos ile Dimetokada kalan Umur Bey Moraya kadar onunla birlikte sefere kt, fakat yolda hastaland ve Dimetokaya dnd. Dn yolunda iken stanbuldan Edirne muhafazasna tayin edilen ve etraf yamalayan Franesin birlikleri datld, kendisi de ldrld. Umur Bey hasta haliyle bizzat savat, bu arada hayat tehlike de atlatt; geri dnmesi iin stanbuldan kendisine yaplan teklifi kabul etmedi. Fakat askerinin artk burada daha fazla kalmak istememesi zerine Kantakuzenosa geri dneceini, ama tekrar asker toplayp geleceini bildirdi. Ayrca Kantakuzenosun talebiyle bar iin stanbula bir elilik heyeti yollad. Ancak heyet olumlu bir cevap alamad; buna karlk imparatorie, onun dnmesi iin stanbuldan gemiler gndermeyi ve askerine datlmak zere para vermeyi taahht etti. Bu durum Kantakuzenosun da iine geliyordu, zira dn karar alan Umur Bey iin ayrca para sarfetmemi olacakt. Umur Bey, bylece on ay burada kaldktan sonra bir ksm askerini Kantakuzenosun yannda brakp zmire dnd (Mays 1344). 1343 sonlarnda adamlarndan Ahad ile lyas Beyi geri gnderdiinden bu srada yannda 1000 kadar adam kalmt. Umur Beyin faaliyetleri Latinler iin byk problem olmu, zmirin kurtarlmas amacyla yeni bir teebbse giriilmiti. zellikle Papa VI. Clementin oluturduu hristiyan birlii Kbrs, Venedik, Cenova ve Rodos gemilerinden mteekkil bir filoyla 745 Cemziyelhirinde (Ekim 1344) zmire ni bir baskn dzenledi. Bu kuvvetlerin banda stanbulun Latin patrii unvann tayan metropolit Henri dAsti bulunuyordu. Umur Bey ni baskn karsnda kuvvet toplamakta sknt ekti, aa liman ksmndaki kaleden ekildi; bylece zmirin ky kalesi Latinlerin eline geti (28 Ekim 1344). Bu durum Umur Beyin gaz hretine nemli bir darbe vurdu. Kaleyi geri alma abalar bir sonu vermedi. Buna karlk kalede skm olan Latinler k geirmek zere Eriboza giden Patrik Henriden yardm talebinde bulundu. O da hemen zmire dnd, zorlukla kaleye girebildi ve ardndan yaplan bir huru harekt Umur Bey tarafndan baarszla uratld (Ramazan 745 / Ocak 1345). Bu savata bata patrik olmak zere Latinlerin nemli kumandanlar hayatlarn kaybetti. Dstrnmede bu nazik ortamda zmire gelen Saruhanolu Sleyman Beyin Umur Beyi yeniden akn iin tevik ettii bildirilir. Ancak bu harektn, Kantakuzenosun imparatorluk mcadelesinde zor durumda kalarak eski mttefikine bavurmasndan dolay yapld aktr. Baskn srasnda gemilerinin ounun yok olmasna karlk Umur Bey kar bir harektla intikam almak iin bu teklifi benimsedi. Umur Bey ile Saruhan ve Karesi ortak birlikleri 1345 yl Hazirannda Geliboludan Rumeli yakasna getiler. Dimetoka, Gmlcine, Selnik taraflarnda faaliyet gsterdiler, Bulgaristan zerine yryerek blgeyi yamaladlar. Ardndan Umur Bey, Kantakuzenos ile beraber Makedonyadan Merie kadar olan kesime hkim olup mttefiklerine ihanet eden Momilaya kar yrd. iddetli savan ardndan Momila hayatn kaybetti. Mttefikler Fereciki kuatrken Kantakuzenosun rakibi Apokaukosun ldrld haberi geldi (11 Haziran 1345). Bunu frsat

olarak gren Umur Bey ile Sleyman Bey stanbula yrmeyi teklif ettiler. Ancak Kankatuzenos taraftarlarnn stanbulda duruma hkim olamadklar haberi gelince Makedonyaya dnme karar alnd. Yolda Sleyman Beyin hastalanp lmesi zerine Umur Bey zmire dnd. Bu onun son seferi oldu, daha sonra kendi topraklarn korumak ve Aa zmiri ele geirmekle urat. Dstrnmede Umur Beyin sefer dn yeniden kydaki kaleyi sktrmaya balad bildirilir. Bu srada hem Latinlere yardm etmek hem Trklerin Ege adalarna ynelik faaliyetlerini nlemek iin papa yeni bir Hal seferi ars yapt; Dk Dauphin Humbertin kumandasnda yirmi alt kadrgadan ibaret bir donanma oluturuldu. Bunlar Egedeki korsanlar temizleyip Midilliye geldi, oradan 747 Saferinde (Haziran 1346) zmire kt. Umur Bey toplad kuvvetlerle iki zmir Kalesi arasndaki ovada bunlar karlad. kan savata her iki taraf da kesin bir baar elde edemedi. Bunun zerine Humbert Rodosa dnd. Hemen ardndan Umur ve Hzr beylerle diplomatik iliki kurmaya alt. Anlama iin papadan destek istedi. Aa kalenin yktrlp ehrin teslimi, buna karlk Latinlerin baz imtiyazlarla burada kalmalar yolunda bir anlama zemini belirmiti. Fakat papa bunu onaylamad (1347-1348). Bu arada Umur Bey bir ksm askerlerini Saruhanolu ile birlikte yine Rumeliye gnderdi. Dstrnmede Umur Beyin Aa zmirdeki Latinleri srekli bask altnda tuttuu, ardndan Birgiye gidip babasnn trbesini ziyaret ettii, oradan aabeyi Hzr grmek iin Ayasuluka getii, buraya gelen dier kardeleriyle de grt, hemen sonra zmirde Latinlerle savarken ld belirtilerek son iki yl ksaca anlatlr. Aslnda 748 Zilkadesinde (ubat 1348) papa anlamay kabul etmeyince mcadele yeniden balam, Umur Bey, Aa zmir zerindeki basksn iyice arttrmt. iddetli hcumlar srasnda bizzat askerin nne geerek kaleye trmanmak isterken bir ok isabetiyle hayatn kaybetti (Zilhicce 748 / Mart 1348, bu tarihi 749 Saferine denk den Mays-Haziran 1348 olarak verenler de vardr; ancak Dstrnmede ak ekilde 748 tarihi kaydedilmitir). Onun lm zerine muhasara kaldrld ve naa Birgiye gtrlerek babasnn trbesine defnedildi. Dstrnmede Umur Beyin yirmi bir yl gazda bulunduu, bu sre iinde yirmi alt sefer yapt, vefatnda otuz dokuz yanda olduu belirtilir. Onun gaz hreti Osmanl kaynaklarnda da yank bulmutur. Denizcilik geleneinde ad zellikle ne km, XV ve XVI. yzyllara ait baz kaynaklar onu Osmanl denizcilerinin atas saymtr. Tursun Beyin Kefeye hareket eden donanmadan sz ederken Umur Beye atf yapmas dikkat ekicidir (Trh-i Ebl-Feth, s. 169). Gazilerin Gazi Umur Bey can iin yemin ettikleri, yenierilerin nceleri, Umur Bey ksbetidir diye onun giydii tarzda balk takndklar rivayet edilir. Yanndaki azeb ve askerlerin kendilerini, Biz Umurca olanyz eklinde tanttklar belirtilir. Oru Bey deniz gazilerini Umur Bey mridleri diye anar (Oru Be Tarihi, s. 184). Onu yakndan tanyan Bizans mparatoru Kantakuzenos htratnda son derece akll ve mantkl dnen biri olduuna temas eder. Vakf kaytlarnda Hundi Melek, Azize Melek ve Grci Melek adl kznn ad geer. Denizlide bedraka adl bir verginin kaldrldna dair kitbede Mehmed Bey olu Umur Bey eklinde ad geen ahsn da o olduu ileri srlr ve buna dayanarak nfuzunun daha 1327de bu yrelere kadar ulat ifade edilir (Baykara, s. 20-21). Osmanl dnemine ait tahrir kaytlarnda Umur Beyin arazi tahriri yaptrd, mlk sahiplerine nianlar verdii, kendisinin Birgi, Keles, Tire ve Alaehirde cami, mescid ve medrese gibi hayr eserlerinin bulunduu hakknda atflar vardr. Onun adna kaleme alnan, Envernin yeniden dzenleyip Mahmud Paaya sunduu Dstrnmede byk bir gazi olarak ahlkl ve son derece dindar biri gibi

tantlmasna zel bir nem verildii dikkati ekmektedir. Umur Beyin adna baz eserlerin yazld bilinmektedir. Kul Mesud Kelile ve Dimneyi onun istei zerine Farsadan evirmitir. bnlBaytrn el-Mfredt adl eserinin de onun iin tercme edildii belirtilir.

BBLYOGRAFYA

Enver, Dstrnme; a.e. (Melikoff); Eflk, riflerin Menkbeleri, II, 344-345; bn Battta, Seyahatnme (trc. A. Sait Aykut), stanbul 2004, I, 425-426; Doukas, Tarih: Anadolu ve Rumeli, 1362-1462 (trc. Bilge Umar), stanbul 2008, s. 19-23; Yazczde Ali, Tevrh-i l-i Seluk [Ouznme-Seluklu Tarihi]: GiriMetinDizin (haz. Abdullah Bakr), stanbul 2009, s. 908-909; Tursun Bey, Trh-i Ebl-Feth (haz. Mertol Tulum), stanbul 1977, s. 169; Oru Be Tarihi: Giri, Metin, Kronoloji, Dizin, Tpkbasm (haz. Necdet ztrk), stanbul 2007, s. 184; bn Kemal, Tevrhi l-i Osmn, II, 109, 166, 168, 171; Himmet Akn, Aydnoullar Tarihi Hakknda Bir Aratrma, Ankara 1968, s. 39-52; Uzunarl, Anadolu Beylikleri, s. 105-109; P. Lemerle, Lmirat dAydn: Byzance et loccident, Paris 1957; a.mlf., Philadelphie et lmirat dAydn, Philadelphie et autres tudes (ed. H. Ahrweiler), Paris 1984, s. 55-68; E. Zachariadou, Trade and Crusade: Venetian Crete and the Emirates of Menteshe and Aydin (1300-1415), Venice 1983, s. 37, 113; erafettin Turan, Trkiye-talya likileri, stanbul 1990, s. 160 vd.; Tuncer Baykara, Aydnolu Gazi Umur Paa (1309-1348), Ankara 1990; E. Werner, Johannes Kantakouzenos, Umur Pascha und Orhan, Byzantinoslavica, XXVI, Prague 1965, s. 255-276. Feridun Emecen

UMUR BEY KTPHANES


Umur Beyin (. 865/1461) Bursada kurduu ktphane. Timurta Paann olu Umur Beyin Bursa, Bergama ve Bigadaki vakflar iin deiik tarihlerde dzenledii vakfiyeleri ve vakf kaytlar vardr. 843 Zilkadesinde (Nisan 1440) hazrlanan en eski tarihli vakfiyeye gre Umur Bey, Bergamada yaptrd medreseye mderrisin ve talebelerin yararlanmas amacyla baz Arapa eserler, Bursadaki camisine cemaatin okumas iin otuz cilt Trke kitap vakfetmitir (VGMA, nr. 591, s. 181-182). Bu vakfiyede vakfettii kitaplarn kesinlikle medrese ve caminin dna karlmamasn istemi, cami mezzininin gnlk 1 ake cretle ayn zamanda hfz- ktb olarak grev yapacan belirtmitir (VGMA, nr. 591, s. 182; Bursa S. A.91/107, s. 47). Umur Beyin Bursadaki camisinde bulunan koleksiyonunda daha ziyade cemaatin ilgilenebilecei konular ieren kitaplar mevcuttur. Cami vakfiyesinde kitaplarn adlarnn sayld blmn bal da Ktb-i Trkiyyedir. Koleksiyonda yer alan birka Trke tefsir ve fkh kitabnn yannda Ksas- Enbiy, Tezkiretl-evliy, iratl-slm, Vaznme, Zikrl-mevt, ksr-i Sadet, Sircl-kulb, Ftu-m, Tr-i aber gibi eserler dikkati ekmektedir. Koleksiyonda skendernme, Dvn- k, Merzbnnme gibi Trk edebiyatnn ilk devir rnlerinden birka kitap da bulunmaktadr. 853 (1449) tarihli Arapa bir vakf kaydnda ise Umur Bey, kitaplarnn rehin alnmadan kimseye dn verilmemesini ve asla Bursa dna karlmamasn istemektedir (Bursa Eski Yazma ve Basma Eserler Ktp., Ulucami, nr. 435, vr. 1a). Umur Beyin kitaplaryla ilgili nc vakf kayd, 857 (1453) ylnda vakfettii Enfesl-cevhir adl tefsirin son sayfalarnda grlmektedir (Bursa Eski Yazma ve Basma Eserler Ktp., Ulucami, nr. 436, vr. 329a-b). Umur Bey bu vakf kaydyla, kitaplarnn babasnn mescidiyle imaretinde muhafaza edilmesini ve imaret eyhinin hfz- ktb olarak da vazife yapmasn istemi, daha nceki vakfiyesinde mevcut baz artlar deitirmi, altm pre kitaplarnn adlarn teker teker saym, muhafazas, kullanlmas ve kontrolyle ilgili baz artlar koymutur. Vakfettii kitaplar babasnn imaret mescidinde muhafaza edilecek, bu kitaplardan mescidde ve imarette bulunan talebeler faydalanacaktr. Burada kalmayan dier talebeler ise emin kimseleri kefil gsterip kitaplardan yararlanabilecektir. maret eyhinin korumas altnda olan kitaplar alt ayda bir kontrol edilecektir. Umur Bey hazrlatt son vakfiyesiyle bir araya toplad btn vakflarna son eklini vermitir. Bu vakfiyenin biri ta stne kazlm iki nshas vardr. Cami kapsnn iki yanna yerletirilen ta vakfiyeden anlaldna gre Umur Beyin son dzenlettii vakfiye 859 Muharreminde (Aralk 1454 - Ocak 1455) Arapa olarak yazlm ve ayn yln Cemziyelhirinde (Mays-Haziran) nemli ksmlar Trkeye tercme edilerek ta stne kazlp yerine konulmutur. Ta vakfiyenin eitli tarihlerde aratrmaclar tarafndan yaplm neirleri vardr. En son ve en doru okuyu Ekrem Hakk Ayverdiye aittir (Osmanl Mimrsi II, s. 339-340). Vakfiyenin Arapa dzenlenen 861 (1457) tarihli orijinal nshas bugn stanbul Belediyesi Atatrk Kitapl Muallim Cevdet yazmalar arasnda bulunmaktadr (Vakfiyeler, nr. 38). Bu nsha Bursa Kads Molla Hsrevin tasdikini ve imzasn tamaktadr. Arapa vakfiyede Umur Bey, vakfiyesinin arkasnda isimleri yazl kitaplarn faydalanabilecek herkese vakfedildiini belirtmekte ve bu kitaplar muhafazaya memur edilen mtevellinin arzu edenlere istedikleri kitaplar verip geri almasn art komaktadr. Ancak Arapa

vakfiyede saylar 300 cilde ulaan kitaplarn nereye konulaca aka belirtilmemi (kitaplarn bir listesi iin bk. Stanley, XXI [Leiden 2004], s. 323-331), bu konuya Trke ta vakfiyede bir aklk getirilmitir: Ve kitaplarm tafsil ile vakfettim. Amma camiden tara kmaya. Deiik tarihlerde dzenledii vakfiyelerinden ve yapt vakf kaytlarndan anlaldna gre Umur Bey, kitaplarndan bulunduklar messese iinde fayalanlmasn arzu etmekte ve onlardan yararlanmak isteyen yabanc kimselerin sebebiyet verebilecekleri zarara kar kefil ve rehin sistemini getirmektedir. Umur Beyin vakfiyelerine, vakf kaytlarna kitaplarn korunmas, kullanlmas ve kontrolyle ilgili birbirinden farkl, bazan da elien artlar koyduu grlmektedir. Muhtemelen bunun bir sebebi, Osmanl Devleti topraklarnda henz ktphane kurma konusunda bir gelenein teekkl etmemi olmasdr. Umur Bey, yirmi yla yakn bir sre iinde ktphanesine dair birka dzenleme yapm, bu arada kitaplarnn saysn 300 cilde karmtr. Muhtemelen bu say sonralar daha da artmtr. Nitekim Bursa Eski Yazma ve Basma Eserler Ktphanesinin Ulucami blmnde (nr. 1715) Umur Beyin 861 (1457) ylnda vakfettii bir kitap bulunmaktadr. Umur Bey Ktphanesi bir btn halinde gnmze ulamamtr. Ktphaneye ait baz kitaplara Bursa Eski Yazma ve Basma Eserler Ktphanesinde mevcut eitli koleksiyonlarda rastlanmaktadr.

BBLYOGRAFYA

Umur Beyin Bergamadaki medresesinin ve Bursadaki camisinin 843 tarihli vakfiyesi, VGMA, nr. 591, s. 181-182; Umur Beyin vakfettii kitaplarn vakf kayd, Bursa Eski Yazma ve Basma Eserler Ktp., Ulucami, nr. 435, vr. 1a; Umur Beyin Bursa, Bergama ve Edremitteki hayratnn 859 tarihli vakfiyesi, stanbul Belediyesi Atatrk Kitapl, Muallim Cevdet, Vakfiye, nr. 38; Kzm Baykal, Bursa ve Antlar, Bursa 1950, s. 199-201; Ayverdi, Osmanl Mimrsi II, s. 339-340; Adem Apak, Osmanl Devleti Kurulu Dneminde Bir Vezir Ailesi Kara Timurtaoullarnn Bursa Kltr ve Folklor Hayatna Katklar, Bursa Halk Kltr: Uluda niversitesi I. Bursa Halk Kltr Sempozyumu (4-6 Nisan 2002), Bildiri Kitab (haz. Yusuf Ouzolu - Kerime stnova), Bursa 2002, II, 545-565; Bedri Mermutlu, Osmanl Bursasnda Kitaplar ve Hayat, Tarihte Dou-Bat atmas: Semavi Eyiceye Sayg (haz. Ertan Eribel - Ufuk zcan), stanbul 2005, s. 618; smail E. Ernsal, Osmanl Vakf Ktphaneleri: Tarih Geliimi ve Organizasyonu, Ankara 2008, s. 84-87, 346, 354, 440, 443, 456-457, 504-505; Ahmed Tevhid, Bursada Umur Beg Cmii Kitbesi, TOEM, III/14 (1328), s. 865-872; Rahmi Namdar Karatay, Bursada Omurbey Vakfnamesi ve Yeni Bulunan Mhim Bir Vesika, Uluda: Bursa Halkevi Dergisi, sy. 35, Bursa 1941, s. 15-20; Murat Yksel, Kara Timurtaolu Umur Beyin Bursada Vakfettii Kitaplar ve Vakf Kaytlar, TDA, XXXI (1984), s. 134-147; R. Tba avdar, Bursa Ktphaneleri, stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Ktphanecilik Dergisi, sy. 2, stanbul 1989, s. 103-105; T. Stanley, The Books of Umur Bey, Muqarnas, XXI, Leiden 2004, s. 323-331. smail E. Ernsal

UNAT, Ekrem Kadri


(1914-1998) Trk hekimi. 19 Austos 1914te Ankarada dodu. Babas 1916da Kafkas cephesinde ehid olan mlzm- evvel Hfz Mehmed Efendi, annesi Reide Hanmdr. Babasnn ehdetinden sonra annesiyle birlikte gittii baba tarafndan dedesi hattat Hfz Rid Efendinin yannda yetiti. 1921de stanbul Beiktata Barbaros Hayreddin Mektebinde renime balad; 1923te zel ark ddsine geti ve snf atlayp 1926da mezun oldu. Ayn yl Kabata Lisesine kaydedildi, 1931de buray bitirerek stanbul niversitesi Tp Fakltesine girdi. 1937de faklteden mezun olunca o yaz Adana Stma Enstits kursuna katld. 1938de askerliini tamamladktan sonra Tp Fakltesinde Mikrobiyoloji, Parazitoloji ve Salgnlar Bilgisi Enstitsne asistan olarak alnd. 1940ta enstitde uzmanlk snavn verdi ve bakteriyolog unvann ald. 1942de Embriyonlu Askarit Yumurtalarnn Mukavemeti adl doentlik teziyle mikrobiyoloji, parazitoloji ve salgnlar bilgisi doenti oldu. Ayn yl sava tehlikesi nedeniyle dahiliye mtehassslar ktaya gnderildiinden stanbul Belediyesi Drlaceze Hastahanesinde dahiliye mtehasss vekili sfatyla ek grev yapt ve Trkiyede parazit taranmas dncesini ilk defa burada uygulad. 1945-1946 yllarnda Gureba Hastahanesi laboratuvar efliini de yrtt. 1946da Amerika Birleik Devletlerine gnderildi. 1946-1947de Philadelphiada Pennsylvania niversitesi Tp Okulunun Dermatoloji Aratrmalar Laboratuvarn-da Fred D. Weidmann yannda tbb mikoloji konusunda alt. Daha sonra John Hopkins niversitesinde Hijyen ve Halk Sal Okulunda malarya bilimi ve tropikal parazit hastalklar kursuna katld. Ardndan Duke niversitesinde tbb mikoloji, ayn yl John Hopkins niversitesin-de Hijyen ve Halk Sal Okuluna dnerek burada toplum sal eitimi ald, verdii snavlarla 1948de Master of Public Health unvann elde etti. Maryland Eyaleti Salk Laboratuvarnda, Albanyde New York Eyaleti Salk Dairesi Laboratuvarnda, Bethesdada National Institute of Healthde Mikrobiyoloji Enstits Enfeksiyon Hastalklar laboratuvarlarnn virs biriminde alt (Bethesdadaki Mill Salk Enstitsnde alan ilk Trk hekimi). 1949da Washingtonda Ziraat Vekletinin Mill Mzesindeki Bcek dentifikasyonu Laboratuvarnda, Army Medical Department Research and Graduate School koleksiyonlar ve laboratuvarlarnda, gneyde Communicable Disease Center, Alabamada Virs ve Rickettsia, Atlantada bakteriyoloji laboratuvarlarnda incelemeler yapt. Ekim 1949da Trkiyeye dnen Ekrem Kadri Unat, stanbul niversitesinde Mikrobiyoloji, Parazitoloji ve Salgnlar Bilgisi Enstitsnde greve balad. 1951de Dnya Salk Tekiltnn Tberkloz Olgunlama ve Gsteri Merkezinin laboratuvarn kurdu, 1958 ylna kadar buradaki muayene ve kurslar ynetti. 19 Haziran 1958te Parazitoloji Enstitsn tesis etti, buraya profesr ve ynetici tayin edildi. stanbul niversitesi Merkez Binasna yerleen enstitde parazitoloji, helmintoloji ve mikoloji laboratuvarlarn faaliyete geirdi. 1961 ylnda Amerika Birleik Devletlerinde baz kurumlarda parazitoloji ve tropikal hastalklarla ilgili incelemelerde bulundu. Bakan olduu Parazitoloji Enstitsne ayn yl Parazitoloji Krss ad verildi; 1962de bu krsnn ad Tropikal Hastalklar ve Parazitoloji Krssne evrildi. 1967de yeni kurulan

Cerrahpaa Tp Fakltesindeki Mikrobiyoloji, Tropikal Hastalklar ve Parazitoloji Krssn kurdu ve krs bakan oldu. Krsnn ad 1976da Mikrobiyoloji, Parazitoloji ve nfeksiyon Hastalklar Krss, 1983te Mikrobiyoloji Anabilim Dal olarak deiti. Ekrem Kadri Unat 1983te ya haddinden emekliye ayrldktan sonra 1992 ylna kadar Cerrahpaa Tp Fakltesinde szlemeli olarak Mikrobiyoloji Anabilim Dalnda almalarn srdrd. Tp fakltelerindeki elli yllk grev sresince 15.000e yakn renciye ders verdi; krk alt uzman ve sekiz mikrobiyoloji doktoru yetitirdi. 1984-1989 yllar arasnda Trk Tp Tarihi Kurumu bakanln yrtt. Tp tarihine yapt katklar dolaysyla 1987de Tabip Odas kendisine Sheyl nver dl plaketini verdi. Almanca, ngilizce ve Franszca bilen Unat 13 Nisan 1998de stanbulda vefat etti. Ekrem Kadri Unat, inceledii muayene maddelerinde Trkiyede varl daha nce bilinmeyen on yedi hastalk etkenini ilk defa ortaya koymu, birok enfeksiyonun Trkiyede mevcudiyetini ya alma arkadalaryla birlikte ya da tek bana bulmutur. almalar ve yaynlaryla halk salna ve koruyucu hekimlie nemli katklar yapm, 1975te halk iin Bulac Hastalklardan Korunma Bilgileri adyla bir bror yaymlam, slm dininde bulac hastalklardan korunma zerine yazd Bulac Hastalklarla Sava ve slm Dini adl eser 1975te 50.000 adet baslm, 1989da geniletilmi ikinci basks yaplmtr. 1979-1987 yllar arasnda stanbul Bulac Hastalklarla Sava Dernei bakanln yrten Unat eitli ilm toplantlara da nclk etmitir. Tp dilinin Trkelemesi almalarna nem vermi, mikrobiyoloji ve parazitoloji terimleri ve Osmanlca tp terimlerinin gnmzdeki karlklar zerinde almtr. 1965te Trke tp terimleri ve 1967de mikrobiyoloji terimleri zerine yazlarn Haseki Blteninde yaymlam, be yazarla birlikte 1998de Mikrobiyoloji Terimleri Klavuzunu karmtr. Unat tp tarihi alannda da nemli aratrmalar yapm, Trkiyede bulac hastalklarn tarihiyle parazitoloji ve mikrobiyoloji tarihini yazmtr. Eserleri. Ekrem Kadri Unatn otuz be telif kitab, bir evirisi, on monografisi, on be toplant kitab, on kongre raporu ve 360 makalesi yaymlanmtr. Onun Tbb Helmintoloji (stanbul 1951) ve Tbb Protozooloji (stanbul 1952) adl eserleri, kaynaklar metinde numaralanan ilk mikrobiyoloji ve parazitoloji kitaplardr. Tbb Mikoloji Ders Kitabnn yaymlanmas (stanbul 1955, 1962) dolaysyla Trk Tp Cemiyeti kendisine olakolu dln vermitir. Tbb Parazitoloji adl eseri (stanbul 1960) Trkiyede esas konuyu parazitlerden parazitlie kaydran ilk kitaptr. Unatn dier belli bal eserleri de unlardr: Osmanl mparatorluunda Bakteriyoloji ve Viroloji (stanbul 1970), Osmanl mparatorluunda Tp Zoolojisi ve Parazitolojisi (stanbul 1970), Bulac Hastalklarla Sava ve slm Dini (stanbul 1975, 1989), Tp Bakteriyolojisi ve Virolojisi-nsanda Hastalk Yapan Bakteriler, Virsler, Bunlarla Oluan nfeksiyon Hastalklar (stanbul 1982), Temel Mikrobiyoloji (stanbul 1985, 1993, 1997), Tp Bakteriyolojisi ve Viroloji (I-II, stanbul 1986-87), Mektebi Tbbiyye-i Mlkiyye (1867-1909) (Mustafa Samast ile birlikte, stanbul 1990), Osmanlca Tp Terimleri Szl (E. hsanolu ve Suat Vural ile birlikte, Ankara 2004).

BBLYOGRAFYA

Ekrem Kadri Unat, stanbul niversitesi Tp Fakltelerinde 50 Yl Hizmet, stanbul 1989; Ayhan Ycel, Bulac Hastalklar ve Prof. Dr. Ekrem Kadri Unat, stanbul 1989; a.mlf., Hocam Prof. Dr. Ekrem Kadri Unat: Hayat Hikayesi ve Yaynlar, Cerrahpaa Tp Dergisi (Ekrem Kadri Unat zel says), XXX/1, stanbul 1999, s. 7-28; Dilek zdemir, Prof. Dr. Ekrem Kadri Unatn Biyografisi (lisans tezi, 1998), Ed. Fak. Bilim Tarihi Blm; Hocalarn Hocas Prof. Dr. Ekrem Kadri Unata: 1914-1998 (haz. Kemal Alta), stanbul 1999; Uurol Barlas, Prof. Dr. Ekrem Kadri Unatn rencilik Yllar, stanbul 2008. Nil Sar

UNAT, Faik Reit


(1899-1964) Eitimci, tarihi ve corafyac. 3 Nisan 1899da stanbulda dodu. Babas topu albay Mehmed Read Bey, annesi kriye Hanmdr. lk ve orta renimini Edirne Drlirfan zel Okulu, Ftih Asker Rdiyesi, stanbul Robert (Amerikan) Koleji, Bursa ve stanbul retmen okullarnda grd (1917). Yksek renimini daha sonra Ankara niversitesi Dil ve Tarih-Corafya Fakltesi Tarih Blmn-de tamamlad (1940). Askerlik hizmetini I. Dnya Sava srasnda yedek subay olarak yaptktan sonra 1919da stanbul Byk Reid Paa Mektebinde retmenlie balad. 1923e kadar srasyla Mirgn lkokulunda, Ortaky Drleytmn-da, Bursa Hoca Alizde Okulunda, Bursa elebi Sultan Kz Okulunda retmenlik ve mdrlk yapt. 1923-1926 yllarnda Maarif Vekillii Ortaretim Genel Mdrlnde mmeyyizlik, Ankara mam-Hatip Okulunda ve Ankara Msiki Muallim Mektebinde mdr muavinlii grevinde bulundu. 1926-1941 yllar arasnda Ankarada Erkek Lisesi, Muallim Mektebi, Erkek Ortaokulu ve Gazi Lisesinde tarih ve corafya retmeni olarak alt. 1944-1957 aras Gazi Eitim Enstitsnde Trk inklp tarihi, Trkiye maarif tekilt ve tarihi derslerini okuttu. 1927-1928 yllarnda lk Tedrsat Dairesinde Halk Terbiyesi ubesi mdrl, 1926-1941 arasnda Maarif Vekillii neriyat mdrl grevlerini de yrten Faik Reit, stanbulda Basma Yaz ve Resimleri Derleme Mdrlnde de grevlendirildi (1934). Bu srada derleme mdrlnce yaplmas planlanan, ilm esaslara uygun Trkiye bibliyo