Rozdział II: Rzymskie definicje Prawa, systematyzacje prawa i pojęcia prawne Pojęcia wstępne Ius, fas – prawo(świeckie/kościelne

Iustitia – sprawiedliwoś! Aequitas – sł"sznoś! Ius naturale – Prawo nat"ralne Ius gentium – Prawo narod#w Ius civile – Prawo o$ywateli Negotaia stricti iuris % czynności prawne wywodz&ce się z poprawa cywilne'o Elementy definicji prawa w tekstach jurystów rzymskich Ulpian: Prawo: ()ermin prawo wywodzi się od sprawiedliwości* +prawiedliwoś!: (sprawiedliwoś! – określona i stała wola rozdzielania ka,dem", to, co m" się nale,y* -asadami prawa s&. (,y! szlac/etnie, innym nie szkodzi!, da! ka,dem" to, co m" się nale,y* 0a"ka prawa: (jest znajomości& spraw $oskic/ i l"dzkic/, wiedz& o tym, co sł"szne i nie sł"szne* Celsus: „Prawo to szt"ka stosowania te'o, co do$re i sł"szne” Podzia y prawa rzymskie!o "# $asada terytorialno%ci i personalno%ci prawa % $asada personalno%ci & nie zale,nie 'dzie o$ywatel pa1stwa,w kt#rym o$owi&z"je ta zasada się znajd"je zawsze podle'a praw" swoje'o pa1stwa2 % $asada terytorialno%ci ' o$ywatel pa1stwa,w kt#rym o$owi&z"je ta zasada zawsze podle'a praw" pa1stwa, w, kt#rym się znajd"je2 (# )us ci*ile % 3yło prawem o$ywateli rzymskic/ niezale,nie czy dotyczyło za'adnie1 prawa p"$liczne'o czy prywatne'o, stopniowo jednak prawo to zaczęło się odnosi! do prawa prywatne'o($yło to prawo $ardzo formalne i mocno zwi&zane z tradycj& 4z'romadzenia l"dowe %le'es i z'romadze1 ple$ejskic/5 +# )us !entium % 6$ejmowało "re'"lowania prawne, kt#re w' Rzymian $yły wsp#lne dla wszystkic/ narod#w(prawo d",o $ardziej elastyczne od 7"s ci8ile pocz&tkowo sł",yło tylko do kontroli o$rot" 'ospodarcze'o i oc/rony stos"nk#w maj&tkowyc/ między pere'rynami i między pere'rynami a rzymianami ,# )us honorarium % Prawo pretorskie, wydawane przez pretor#w dla załatania l"k prawnyc/ -# )us *etus & )us no*um % I"s 8et"s – prawo stare(pozostałości praw i"s 'enti"m, i"s ci8ile i i"s /onorari"m po nadani" o$ywatelstwa wszystkim mieszka1com imperi"m % 7"s no8"m % prawa wprowadzane przez cesarzy2 )# Podzia prawa na )us strictum i )us ae.uum % )us strictum & Prawo, w kt#rym $ezwz'lędnie m"siała $y! przestrze'ana przez sędzi#w litera prawa(form"łki procesowej otrzymanej przez sędzie'o od pretora 2 % )us ae.uum ' & Prawo, w kt#rym nie m"siało $y! przestrze'ane przez sędzi#w polecenie pretor#w(form"łki procesowej , oraz wł&czenie do proces" czynnik#w poza prawnyc/ o c/arakterze etycznym ))# Podzia prawa na pu/liczne i prywatne % Prawo pu/liczne 0)us pu/licum# & normy odnosz&ce się do "stroj"(or'anizacja i działalnoś! pa1stwa: zakres kompetencji, administracja porz&dek wewnętrzny i $ezpiecze1stwo % Prawo prywatne 0)us pri*atum# – to te, kt#re odnosi się do interes#w poszcze'#lnyc/ jednostek(stos"nki między oso$ami zar#wno rodzinne jak i maj&tkowe, własnoś! zo$owi&zania stanowisko prawne os#$ i dziedziczenie 2 )))# 1ctiones in rem oraz 1ctiones in personam % 1ctio in rem0erga omnes prawo skuteczne wo/ec wszystkich#2 & 'dy pow#d zmierza do wykazania, ,e przysł"'"je m" prawo sk"teczne wo$ec wszystkic/ władania rzecz& materialn&(nie wa,ne, kto zawinił wa,ne, kto jest akt"alnie posiadaczem spornej rzeczy 4własnoś! rzeczy, władza nad oso$ami wolnymi np2 (ojcowska*, zastaw5 % 1ctio in personam0inter partes) prawo skuteczne wo/ec okre%lonych osó/#2 ' w przypadk" nie wywi&zywania się z "mowy (dotyczyła ściśle określonej oso$y 9/roniła prawa podmiotowe o c/arakterze wz'lędnym, określane mianem zo$owi&za12 Podstaw& stosowania $yło istnienie stos"nk" zo$owi&zaniowe'o, czyli węzła zo$owi&zaniowe'o ł&cz&ce'o dwie ściśle określone oso$y – wierzyciela i dł",nika2

do kt#ryc/ zawarcia $yło wyma'ane poroz"mienie o$" stron2 6świadczenie woli mo'ło $y! zło. . kt#re następnie powinny $y dalej dzielone a. itp2 % Cortis causa – wywoł"j& sk"tki dopiero z c/wil& śmierci2 Czynno%ci rozporz>dzaj>ce i zo/owi>zuj>ce % 3ozporz>dzaj>ce & powod"j& natyc/miastow& zamianę maj&tk" . w kt#ryc/ oświadczenie woli m"siało $y! zło.# niekt#re normy prawa sakralne'o sakralne'o p"$liczne'o "" & "(# r#.e do dokonania danej czynności wystarczy oświadczenie >oli tylko jednej strony(np2 testament zawłaszczenie itp2 % Awustronne ' wyma!aj> z'odne'o oświadczenia woli dw#c/ stron (np2 "mowy 2 Czynno%ci między Byj>cymi0inter *i*ios# i na wypadek %mierci0mortis causa# % )nter *i*os – wywoł"j& sk"tki za . sprzeda.na określi! jako oświadczenie woli zmierzaj&ce do wywołania określonyc/ sk"tk#w prawnyc/ Czynno%ci formalne i nieformalne % Czynno%ci formalne to takie.2 i <2 Przypadki "dzielania przez pretora oc/rony prawnej przez "dzielanie skar'i pow#dztwa =2 +poso$y e'zekwowania orzecze1 s&dowyc/ <ystematyka naukowa "= )dee Cycerona dotycz>ce sposo/u przedstawiania prawa >' 9ycerona prawo powinno $y! spisane. podzielone na niewielk& licz$ę kate'orii.3zymskie systematyzacje prawa prywatne!o Ustawa "( 4a/lic 4156)CE "'+# Prawo procesowe . do element#w podstawowyc/ łatwyc/ do opisania i zdefiniowania2 (= <ystematyka instytucji ?aiusa ?ai"s podzielił prawo na dotycz&ce: % Rzeczy(materialne4res corporales5 i nie materialne4res incorporales5 % 6s#$ % +kar'(in rem in personem D IB+(prawo PCR+60DEC(oso$owe RC+(rzeczy D9)I60C+(skar' EI3CRI +CRFI 9orporales Incorporales In rem I0 PCR+60CA ziałania prawne – pojęcie i klasyfikacja Pojęcie @ziałanie prawne mo'& $y! niez'odne z o$owi&z"j&cym prawem2 Ao'& $y! te.ycia o$" stron(k"pno.ne normy Edykt pretorski :2 -asady dotycz&ce zakres" działania pretora i postępowania przed je'o "rzędem . i czę%ciowo -# wewnętrzna or'anizacja rodziny Rzymskiej -# Prawo spadkowe 7# +tos"nki 'ospodarcze między rodzinami Rzymskimi 8# Prawa s&siedzkie 9# Przestępstwa nar"szaj&ce interes o$ywatela : & ". z'odne z o$owi&z"j&cym prawem2 0azywane s& o$ecnie czynno%ciami prawnymi l"$ aktami prawnymi2 9zynnoś! prawn& mo.noś! czynności2 % Czynno%ci nieformalne to takie.one w dowolnej formie2 Czynno%ci jedno & i dwu &stronne % @ednostronne % c/arakteryzowały się tym.one w ściśle określonej formie2 Bc/y$ienie tej formie powodowało niewa.

prawo pretorskie dawało oc/ronę przed ne'atywnymi sk"tkami Cetys0!roK/a# – (nie an"lowano czynności. czyli cel" 'ospodarcze'o c/ronione'o przez prawo2 % 1/strakcyjne & to takie. ale jej sk"tecznoś! jest o'raniczona w czasie war"nki dzielimy na: :2 -awieszaj&ce i rozwi&z"j&ce % $1F)E<$1@GCE ' <kutki prawne powstaj> dopiero po ziszczeniu się przysz e!o niepewne!o zdarzenia % 3D$F)G$U@GCE & czynno%H prawna od razu skuteczna i ustaje wraz z spe nieniem warunku . kt#ryc/ wa.e: % )ranslatywny% "prawnienia $ez zmian % Gonstyt"tywny% nowy zestaw praw . kt#re'o zale.% $o/owi>zuj>ce & rodz& zo$owi&zanie do dokonania w przyszłości czynności rozporz&dzaj&cyc/2 Czynno%ci odp atne i nieodp atne % Ddp atne & pole'aj& na tym.e o$darowana oso$a zac/owa się w określony spos#$ w stos"nk" do na$ytej rzeczy.e czynnoś! nie $ędzie miała sk"tk#w prawnyc/ l"$ właściwyc/ sk"tk#w prawnyc/2 3eser*atio mentatialis jednostronna niez'odnoś! woli z oświadczeniem (czynnoś! wa.na czynnoś! z c/wil& śmierci darczy1cy na$ierała mocy# oraz rati/a$itio <kutki zdarzeL prawnych +k"tkiem zdarze1 prawnyc/. . prawo pretorskie dawało oc/ronę przed ne'atywnymi sk"tkami Codyfikacja niewaBnej czynno%ci prawnej 9zynnoś! prawna powinna odpowiada! stawianym jej wymo'& inaczej $yła niewa. termin i polecenie: % Farunek % to zdarzenie przyszłe i niepewne od. . prawa czy oso$y2 Elementy czynno%ci prawnej Essentialia ne!otii & istotne elementy treści czynności prawnej Eaturalia ne!otii & postanowienia sł"szne i poprawne.na Error mylne wyo$ra. .y sk"tecznoś! czynności prawnej(wa.na2 9zasami na wniosek stron mo. zmiana l"$ z'aśnięcie stos"nk" prawne'o2 Ao'& prowadzi! do na$ycia praw2 0a$ycia praw dzielimy na: % P)E3FD4EE – ?dy nie wywodzi się ic/ z praw poprzednika % PDCMDAEE – ?dy wywodzi się ic/ z praw poprzednika % Pod tyt"łem szcze'#lnym – jedno szcze'#lne "prawnienie % Pod tyt"łem o'#lnym – na$ywa się o'#ł praw i o$owi&zk#w D tak.enie o istniej&cej rzeczywistości(czasami po dokładnym z$adani" an"lowano czynności Error facti nieznajomoś! okoliczności faktycznyc/(czasami po dokładnym z$adani" an"lowano czynności Aaulus0podstęp# strona podstępne zac/owanie fałszywe intencje (nie an"lowano czynności.ne niezale.nie od istnienia causa % przyczyny Czynno%ci finducjarne % 6parte na za"fani" czynnoś! taka miała odpowiedni& kla"z"le np2. najczęściej dodawane to: war"nek.y sk"tecznoś! czynności prawnej % $1F)E<$1@GCI ' <kutki prawne powstaj> dopiero po ziszczeniu się przysz e!o pewne!o zdarzenia % 3D$F)G$U@GCI & czynno%H prawna od razu skuteczna i ustaje wraz z spe nieniem terminu % Polecenie & nakładał o$owi&zek(tylko moralny wykonania jakieś czynności D%wiadczenie woli <ymulacja czynnoś! pozorowana 'dy strony "mawiaj& się między so$&.2 Potestatywne.noś! "zale.na $yło "dzieli! konwersji (poprawi! czynnoś! przez zamianę na inn& prawnie poprawn& l"$ konwalidacji (niewa.niona jest od istnienia przyczyny ic/ dokonania. wynikaj&ce z sł"szne'o o$rot" prawne'o 1ccidentalia ne!otii & czynności nietypowe. kt#re s& wa.e o$ie strony "zysk"j& korzyści maj&tkowe2 % Eieodp atne & 'dy tylko jedna ze stron "zysk"je korzyści maj&tkowe2 Czynno%ci przyczynowe i a/strakcyjne % Przyczynowe ' to takie. kaz"alne i mieszane % PD4E<414IFEE – kiedy spe nienie warunku zaleBy od warunkowo uprawnione!o= % J1$U16EE & kiedy spe nienie warunku w o!óle nie zaleBy od warunkowo uprawnione!o= % C)E<$1EE & czę%ciowo zaleBne a czę%ciowo niezaleBne od woli warunkowo uprawnione!o <2 dodatnie i "jemne % ADA14E)E – pole!aj> na zmianie stanu rzeczy % U@ECEE & pole!aj> na utrzymaniu stanu rzeczy % 4ermin ' zdarzenie przyszłe pewne od.na od same'o pocz&tk". a zwłaszcza czynności prawnyc/ jest powstanie. kt#re'o zale.

a wstec!+ Consilia ple/s & zjazdy ple$ej"szy Ple/iscita & "c/wały ple$s" Nród a prawa w okresie przedklasycznym > okresie prawa przedklasyczne'o Mr#dłami prawa nadal $yły: a zwyczaj $ le!es i zr#wnane "rzędnik#w nimi ple$iscyty Cdykty "rzędnik#w Magistratus – "rzędnicy Edicta & edykty Pretorzy ' $yli to "rzędnicy spraw"j&cy j"rysdykcje(władzeN .$astępstwo 3ozdzia ))): Nród a Prawa Periodyzacja Prawa 3zymskie!o % Dkres archaiczny & od zało.2 6e!es re!iae 0ustawy królewskie# – normy o'łaszane przez kolejnyc/ władc#w Rzym" <2 Ustawa O)) ta/lic 0leP duodecim ta/ularum# – Pierwsza z "staw zajm"j&cyc/ się prawem prywatnym2 Powstała w latac/ =K: – =KL p2n2e2. kiedy to ple$ej"sze doma'ali się spisania prawa zwyczajowe'o. czyli zapowiadali jak $ęd& korzysta! ze swojej władzy4mieli oni swoist& władze wykonawcz&52 Prawo Pretorskie mo'ło pełni! f"nkcje: % Fspoma!aH ' 0adju*are# realizacje przepis#w % Uzupe niaH ' 0supplere# % PoprawiaH ' 0corri!ere# niesł"szne wedł"' pretora normy >pływ j"ryst#w na rozw#j i doskonalenie prawa Pretorzy nie zawsze /yli prawnikami2 więc w tworzeniu edyktów opierali się na radach i wskazówkach osó/ /ie! ych w prawie= Prawnicy okres" rep"$liki zajmowali się: % Ca*ere % "kładanie form"larzy akt#w prawnyc/ % 1!ere – "dzielanie pomocy stronom w tocz&cym się procesie2 % 3espondere – "dzielanie porad prawnyc/ Nród a prawa w okresie klasycznym "= $aprzestanie uchwalania le!es .nym okresie dotycz&cyc/ tej samej kwestii.I p2n2e2 – . try$"n.H= p2n2e2 % Dkres przedklasyczny & od I wojny p"nickiej do ko1ca rep"$liki (.J= n2e2 % Dkres poklasyczny & od @ioklecjana do 7"styniana I (.e$y $yło ono znane2 =2 6e!es i Ple/iscita – z'romadzenia l"dowe Proced"ra: % Bprawniony "rzędnik(kons"l. dyktator występował z wnioskiem o "c/walenie "stawy2 % Pytał z'romadzonyc/ czy przyjm"j& projekt % ?łosowanie pocz&tkowo jawne p#Mniej tajne % Przyjęta "stawa wyma'ała pocz&tkowo zatwierdzenia przez senat )ekst "staw: % Praescripto – zawierała imię wnioskodawcy.enia Rzym" do pierwszej wojny p"nickiej (. kt#re w zwi&zk" z tym się poł&czyły2 Lex posterior $erogat priori – ustawa p&'nie(s!a uc)"la wc!eśnie(s!*+ Lex retro non agit – ustawa nie $!ia. mieli prawo wydawania edykt#w(nakaz#w 2 > momencie wy$or" o'łaszali sw#j pro'ram.J= % KHK Nród a Prawa w okresie w okresie archaicznym :2 $wyczaj & Pocz&tkowo prawo rzymskie opierało się na zwyczajac/ wywodz&cyc/ się z tradycji. zwyczajowe'o cel" je'o kodyfikacji i . date z'romadzenia i inne dane dot2 7ej "c/walenia % Rogatio – właściwy tekst % Sanctio –sankcja w przypadk" jej nie przestrze'ania <anctio ze wz!lędu na kary ustawy dzieli y się na: % Lex perfecta – nieważnoś c!"nności % Lex minus quam perfecta – #ar" !a $o#onanie c!"nności % Lex imperfecta – %e! #ar" 6eP )ulia Papia & wsp#lna nazwa dw#c/ "staw "c/walonyc/ w r#.I P2n2e2 % Dkres klasyczny & od pocz&tk" pryncypat" do cezara @ioklecjana(.H= p2n2e2 – . a nie na prawie stanowionym2 .

Blpian.e strony dawały sędziom opinie r#.&cyc/ dla s&d" % <zko y prawa i najwy/itniejsi jury%ci – 0a pocz&tk" pryncypat" istniały dwie szkoły prawa zało. (czyli o'#ł "prawnie1 prawodawczyc/ cesarza % EAIJ4I & postanowienia prywatno%p"$liczne i kwestie administracyjne2 % C1EA14I & wskaz#wki dla "rzędnik#w("prawnienia % AEJ3E4I & rozstrzy'nięcia spraw spornyc/(wyroki % 3E<J3IP4I & pisemna odpowiedM cesarza na zapytania prawne -= Prawotwórcza dzia alno%H prawników % Ius respondenci – wy$itni prawnicy otrzymali od władcy prawo "dzielania wi&.one przez Marcusa Antistiusa Labeo (p#Mniej zwana Prok"lia1sk& i Gaiusa Ateiusa Capito (p#Mniej zwana +a$inia1sk& 2 0ajwy$itniejsi prawnicy: 9els"s. z$i#r opinii prawnyc/ oparty na Pauli Sententiae i wy$ranyc/ konstyt"cjac/ z kodeks#w 're'oria1skic/2 -# &cho ia &inaitica – fra'ment komentarza zawieraj&cy kr#tkie o$jaśnienia do dzieła Blpiana Li%ri a$ Sa%inom Rozdział IF: Prawo dotycz&ce os#$ Prawo dotycz>ce osó/ w systematyce ?aiusa Podział instyt"cji ?ai"sa opiera się na wyodrę$nieni" trzec/ podstawowyc/ 'r"p za'adnie1 : osó/0personae#2 rzeczy0res#. a jeszcze p#Mniej "c/wały cesarskie nie podle'ały 'łosowani"2 += Uporz>dkowanie edyktów – na polecenie cesarza Oadriana.= PrzedjustyniaLskie pró/y kodyfikacji Leges i Ius "# #ragmenta $aticana – koniec IF w2 zawierała wyj&tki z pism Papiniana.nik % +kazany na do.na $yło zosta! na sk"tek: % Brodzenia się w niewoli % Pokonani wro'owie % 0iewypłacalny dł". .ytnyc/ poło.adnyc/ praw (nie m#'ł posiada! maj&tk" 2 !ecu ium & maj&tek powierzany przez pan#w niewolnikom do swo$odne'o zarz&dzania (lecz $ył to nadal maj&tek właściciela Instrumentum voca e – inna nazwa niewolnika P narzędzie m#wi&ce2 (= . a nie tylko tyc/ co mieli ius respon$en$i2 9zęsto zdarzało się więc. I"lian"s. zawierała fra'ment" Ius i leges .<enatus cosulta – pocz&tkowo role z'romadze1 l"dowyc/ przej&ł senat2 Eecz senat.ywotni& prace w kopalni % 6so$y pojmanie przez korsarzy <I4U1C@1 P31FE1 E)EFD6E)JSF > prawie prywatnym niewolnik nie miał . edyla k"r"lne'o oraz namiestnik#w2 Pretor (tw#rca i wykonawca prawa PQPretor(wykonawca . i skar! & powództw 0actiones#= Folni i niewolnicy UF1?) F<4RPEE > pa1stwie rzymskim tak jak w innyc/ krajac/ staro.ało od te'o czy $yła wolna czy nie PDF<41E)E E)EFD6) 0iewolnikiem (servus mo. co cesarz im dał. ?ai"s. Pomponi"s. mimo pocz&tkowe'o wzrost" znaczenia (je'o "c/wały "zyskały moc "stawy te.eszowe'o i rzymskic/ zasad prawnyc/2 +# Leges &aecu ares – księ'a syryjsko%rzymska. stopniowo tracił na znaczeni"2 > p#Mniejszy okresie senat "c/walał wszystko to.RK2 Draz póKniejsze: % Codex Theodosianus – powstał w =<J z inicjatywy cesarza )eodezj"sza II i zawierał konstyt"cje ('ł#wnie prawo p"$liczne od <:. Aodestyna 2 += Upadek jurysprudencji i kultury prawnej . Blpiana. z F w2.nyc/ prawnik#w $ęd&ce z so$& sprzeczne właśnie tem" miały zapo$iec ustawy o cytowaniu2 0aj$ardziej znana jest konstytucja raweLska (o$owi&z"j&ce s& tylko pisma K j"ryst#w klasycznyc/: ?ai"sa. $ył to z$i#r oficjalny i p#Mniejsze konstyt"cje $yły do nie'o doł&czane2 % Nove ae !ostheodosianae " konstyt"cje wydane w latac/ =<J % =HJ (= Pró/y uporz>dkowania Ius % w okresie poklasycznym opinie wszystkic/ j"ryst#w klasycznyc/ "wa. Aodestin"s2 7= )nstytucje ?aiusa – Podręcznik do na"ki prawa napisany przez jedne'o z najwy$itniejszyc/ prawnik#w tamtyc/ czas#w ?ai"sa2 Podręcznik miał = księ'i: % ) księ!a & Prawo dotycz&ce os#$ % )) i ))) księ!a ' Prawo dotycz&ce rzeczy % )Q księ!a ' Prawo dotycz&ce pow#dztw Nród a prawa w okresie poklasycznym "= Pierwsze z/iory konstytucji cesarskich – pod koniec III wiek" n2e2 powstały dwa prywatne z$iory konstyt"cji czyli kodeksy: % Codex Gregorianus – z$i#r konstyt"cji cesarskic/ od cesarza Oadriana do . Blepiana i Pa"l"sa oraz konstyt"cje cesarskie ('ł#wnie @ioklecjana (# Co atio egum Mosaicarum et %omanarum – por#wnawcze zestawienie przepis#w prawa Aoj. Papinian"s.= Jonstytucje cesarskie 0constitutiones – w miejsce zlikwidowanyc/ zjazd#w i edykt#w powstał tzw2 konstyt"cje cesarskie.enie prawne oso$y zale.ano za o$owi&z"j&ce sędzi#w. Papinaiana. Pa"l"sa. Pa"l"sa.# Consu atio veteris cuiusdam iurisconsu ti – F w2. +al8i"s I"lian"s skodyfikował edykty pretorskie.R< r2(Prawo SS % Codex Hermogenianus – "z"pełnienie do poprzednie'o z rok" .

poprzez ".LL tyś2 sesterc#w na wy$"dowanie dom" w Rzymie F2 Prowadził przez < lata młyn w Rzymie miel&cy określon& licz$ę z$o.e stara! się je'o .$ę wojskow& (p#Mniej < w stra. censu l"$ vindicta(  Eatynami -Latini.enia w wynik" działalności niewolnika.ani za oso$y wolne ale po śmierci ic/ maj&tek przypadał $yłym właścicielom2 0ie mo'li sporz&dza! testament" ani na$ywa! nicze'o na podstawie testament"2 Eatyn m#'ł zosta! o$ywatelem rzymskim jeśli wykonał proced"rę: I2 pośl"$ił o$ywatelkę rzymsk& l"$ latynkę i ma z ni& jednoroczne dziecko 4w przypadk" jeśli on nie zd&. .Aimo.y to o o$ywatelstwo mo.y miejskiej w Rzymie III2 o ile w ci&'" H lat dostarczył statkiem o określonej pojemności z$o. 'dy pec"lio $yło przeznaczone na cele /andlowe. mo'li czerpa! tylko korzyści PQ.ycie odpowiednic/ sł#w(/anumissio testamentaria $irecta .e oskar.a  !eregrini deditctii – oso$y.  FyzwoleLcy – niewolnicy otrzym"j&cy wolnoś!  Po wyzwoleniu stawali się:  o$ywatelami rzymskimi -cives %omani. o$ro1ca wolności stwierdzał.ycia $yli "wa. czy od "rodzenia $yli niewolnikami 2 Podział os#$ wyzwolonyc/:  Folnourodzeni – ci co "rodzili się wolni -li%eri.ona5 otrzymywał wraz z rodzin& stat"s cives romanis+ II2 od$y! sześcioletni& sł". dzielił pec"lio między wierzycieli wprost proporcjonalnie do ic/ wierzytelności2 % Actio 'uo iussu – w przypadk". poleci! wyzwolenie własne'o.ności od r#. nie mo'li prze$ywa! w Rzymie l"$ o$rę$ie setne'o kamienia milowe'o inaczej znow" stawali się niewolnikami2 0ie mo'li sporz&dza! testament" ani na$ywa! nicze'o z testament"2 Tormalne sposo/y wyzwolenia niewolników:  Manumissio testamento – wyzwolenie niewolnika w testamencie.e niewolnicy mo'li k"pi! rzecz ale nie mo'li za ni& zapłaci! $o wi&zało się to z o'raniczeniem maj&tk" właściciela PQ nikt nie c/ciał zawiera! z nimi "m#w2 )ę wadę zaczęło o'ranicza! prawo pretorskie2 Pretor udziela skar!i0np= roszczeL w a%cicielowi zap atę# przeciw w a%cicielowi niewolnika: 0str=8(# % Actio de pecu io – odpowiadał za zo$owi&zania do wysokości pec"li"m. m#'ł jednak najpierw potr&ci! swoje wierzytelności2 % Actio tributoria – w przypadk".e właściciela dawali czasami niewolnikom swo$odę w o$rocie peculium.nyc/ kwestii (czy "rodzili się wolni. czyli odpowiedzialnoś! właściciela niewolnika 4l"$ Pater familias5 za delikty (przestępstwa prawa cywilne'o niewolnik#w (l"$ os#$ alieni i"ris 2PQ > takim przypadk" właściciel al$o sam ponosił konsekwencje (m"siał zapłaci! określon& s"mę pieniędzy al$o oddawał niewolnika2 6dpowiedzialnoś! noksalna $yła Actio In rem (N $a przestępstwa prawa pu/liczne!o niewolnik odpowiada oso/i%cie= > świetle prawa rzymskie'o niewolnicy nie mo!li /yH w zwi>zku ma BeLskim.ała za sprawc& czyn". odpowiadał on do wysokości przysporzenia2 % Actio exercitoria – za zo$owi&zania niewolnika $ęd&ce'o kapitanem statk" odpowiadał właściciel % Actio institoria – tak samo jak powy.e niewolnik nie jest wolny. . $&dM c"dze'o(w takim przypadk" nale.ony jest wolny a właściciel nie wnosił sprzeciw"2  Manumissio in ecc esia 0 (okres poklasyczny wyzwolenie dokonane w kościele wo$ec $isk"pa i 'miny2 Eieformalne metody wyzwolenia niewolników  w 'ronie przyjaci#ł (inter amicos  przez napisanie list" (per epistu am  podczas $iesiadnej "czty zasadzał 'o między 'oś!mi (per mensam > takim przypadk" właściciel dawał niewolnikowi tylko praktyczn& a nie faktyczn& wolnoś!2 Pocz&tkowo m#'ł $y! on przywr#cony do stan" niewoli (vin$icato in servitutem 2 0iewolnik m#'ł się jednak z'łosi! z proś$& o oc/ronę do pretora (w razie konflikt" z . l"$ poprzez "stanowienie 'o spadko$ierc&2 > o$" przypadkac/ niewolnik stawał się wolny z c/wil& kiedy zacz&ł działa! testament i patronem stawał się zmarły2 >łaściciel m#'ł te.e z C'ipt" do Rzym" IF2 o ile poświecił połowe swe'o maj&tk" (licz&ce'o co najmniej .ej tylko niewolnik kierownik przedsię$iorstwa2 Ddpowiedzialno%H noksalna 0str= 8+# & pod&. a ic/ zwi&zki contu%ernium nie rodziły sk"tk#w prawnyc/2 @zieci z takic/ zwi&zk#w $yły własności& pana matki2 >łaściciel miał nad niewolnikiem prawo Bycia i %mierci0ius vitae ac necis#= Tormalne i nieformalne sposo/y wyzwolenia niewolników 0str=8. .# +yt"acja prawna os#$ wyzwolonyc/ $yła r#. 'dy niewolnik działał na polecenie panaje'o właściciel odpowiadał na wysokoś! całej kwoty2 % Actio de in rem verso – jeśli w wynik" zawartej przez niewolnika czynności powiększy się maj&tek właściciela. .% od Lex Iunia wyzwole1cy nieformalni l"$ wyzwole1cy nie maj&cy jeszcze <L lat stawali się Eatynami j"nia1skimi2 -a .na w zale. to ni'dy nie odpowiadali za zadł".ało 'o najpierw odk"pi! niewolnika spadko$iercy l"$ zapiso$iorcy( /anumissio testamentaria in$irecta  Manumissio censu – podczas spis#w o$ywateli rzymskic/ właściciel prosił cenzora o wpisanie imienia niewolnik do spis" o$ywateli2 (raz na pię! lat $ył spis  Manumissio vindicta – pozorowany proces o to. – jeśli niewolnik został wyzwolony przez o$ywatela rzymskie'o za pomoc& jedne'o z "znawanyc/ przez ius civile sposo$#w: manumissio testamento. kt#re przed wyzwoleniem $yły krępowane więzami w cel" "karania l"$ kt#rym wypalano piętno czy doświadczono tort"rami oraz ci kt#rzy walczyli na arenie2 0i'dy nie mo'li się sta! o$ywatelami rzymskimi.

do "iszczenia kwoty wyk"p" (<X Liber homo bona #ide servines – oso$a wolna kt#ra sł".&cymi do stan" senatorskie'o2 na wyzwole1cac/ ci&.2ives Romanis . kt#ryc/ zo$owi&zywał się jeszcze przed wyzwoleniem5. • Patron dziedziczył tez po $o'atym wyzwole1c" 4pow2 :LL tyś sesters#w5 jak je'o dzieci. l"$ w przypadk" kiedy wyzwoleniec miał < dzieci nie dziedziczył PD)R60 AIDT 636>IU-CG >63C9 >V->6ECW9D  $roni! wyzwole1ca w s&dzie.X %edemptus ab hostibus – człowiek wyk"piony z c"dzej niewoli a.Latini (nieco inne prawa koloniści zakładaj&cy kolonie na prawie laty1skim.Yormalnie wyzwolony niewolnik . <L lat l"$ kiedy wyzwalaj&cy miał mniej ni.L lat(jeśli jeden z nic/ miał mniej to trze$a $yło powoła! specjalne consilium i poda! specjalne przyczyny wyzwolenia 4dot2 )ylko wyzwole1 formalnyc/5 <ytuacja prawna wyzwoleLców Poza o'raniczeniami w prawie p"$licznym oraz zakazowi zawierania zwi&zk#w mał.6$ywatele . wyzwole1cami pretorskimi2 @zięki czem" otrzymywali stat"s Latini Iuniani1 za .ycia $yli "wa. a.ała od do$rej woli pretora . munera.Bprawnienia w zakresie rzymskie'o prawa prywatne'o D/ywatelstwo rzymski na/ywa o się przez: .  Patron miał prawo odwołania wyzwolenia kiedy niewolnik okazywał jawn& niewdzięcznoś! Dso/y in mancipio i stany podo/ne !ersonae in mancipio – oso$y $ęd&ce pod władz& pater familias w wynik" mancypacji2 3yły to oso$y wolne ale przez swe'o zwierzc/nika familijne'o odsprzedane w cel" "zyskania korzyści maj&tkowyc/2 +yt"acja podo$na $yła ": (:X Addictus – dł". 4do.e1skic/ z oso$ami nale.na $yło tyko wyzwoli! dw#c/ niewolnik#w.:. nazywano ic/ te.-a $o/aterskie czyny Lex Iu ia et ! auta !apiria – pierwsze masowe nadanie o$ywatelstwa rzymskie'o wszystkim o$ywatelom Italii Constituto Anatominia – nadanie o$ywatelstwa rzymskie'o wszystkim mieszka1com Imperium Romanum przez 9esarza Garakallę w .nik oddany wierzycielowi na mocy per manus iniectionem.Bprawnienia polityczne . r2 n2 e2 Podzia ludno%ci: . kt#rej nie wolno $yło jej op"szcza! D/ywatele rzymscy & nieo/ywatele 4ylko o/ywatelom rzymskim przys u!iwa y: . Latini coloniari i od czas#w D"'"sta Latini Iuniani 4wyzwole1cy5 . po czym tylko "łamkow& częś! o'#ł".0adział 'r"nt#w .0iewolnicy Dso/y sui iuris i alieni iuris <ui iuris – oso$y niepodle'aj&ce niczyjej władzy w rodzinie 1lieni iuris – oso$y podle'aj&ce władzy pater familias . do odpracowania zas&dzonej kwoty (.yła jako niewolnik na własna z'odę (=X !o onus % oso$a wolna przywi&zana do ziemi.$yłym panem je'o wolnoś! zale.e1stwo 'dzie jedna oso$a $yła rzymianinem .yło P31FD P143DE14U: Patron ' $yła to oso$a wyzwalaj&ca wo$ec kt#rej niewolnik miał o$owi&zki: • Bsł"'i -$ona.Peregrini ."rodzenie (matka m"siała $y! rzymiank& l"$ mał. • kiedy patron nie miał na własne "trzymanie m"siał m" poma'a! 2 • nie m#'ł pozywa! patrona do s&d" $ez z'ody pretora.ani za oso$y wolne lecz po śmierci ic/ maj&tek przec/odził na rzecz $yłe'o pana2 Ustawodawstwo 1u!usta dotycz>ce osó/ • • Lex #u)ia Caninia – (odnosiła się do wyzwole1 w testamencie o'raniczała licz$ę wyzwolonyc/ niewolnik#w w zale.> drodze nadania (na z'romadzeni" l"dowym nadawano o$ywatelstwo całym 'r"pom narodowym . .ności od stan" posiadania właściciela2 3ez o'raniczenia mo. '#rna 'ranic& $yło st"2 Lex Ae ia &entia – niewolnik nie m#'ł mie! mniej ni.

czyzna o$ywatel rzymski Canus – władza rodzicielska Pater familias nad rodzin& Pater potestas – >ładza nad dzie!mi Canus % władza nad .ycia2 Curator ventris & k"rator.a z c/wil& "rodzenia2 Posiadanie zdolno%ci prawnej zaleBa o od trzech rzeczy0status#: . +a$inianom wystarczył jakikolwiek znak . dziecko otrzymywało zdolnoś! prawn& w c/wili "rodzenia l"$ w przypadk" kiedy dziecko wywodziło z nieprawe'o ło.Pater familias – oso$a stoj&ca na czele rodziny rzymskiej(m#'ł nim $y! tylko mę.ywe wedł"' prok"lian#w m"siało krzykn&!.Tamiliae Cia on wolny o/ywatel2 nie zaleBa a ani od wieku ani od p ci= 0ienarodzone dziecko(nasciturus miało prawo spadkowe o ile "rodziło się . kt#ry miał $roni! praw dziecka (nienarodzone dziecko "wa.6i/ertatis .dziadek.<ztuczny – np2 przez emancipatio tako oso$a nie podle'ała j".:  ?miny  +towarzyszenia(w okresie pryncypat" zakładane za z'od& senat"2 3yły to zwi&zki os#$:  >ykon"j&cyc/ wsp#lny zaw#d2  6 podo$nej syt"acji maj&tkowej2  -wi&zane k"ltem reli'ijnym @o zało. jeśli zerwał młody tracił zadatek jeśli narzeczona.on& Aominica potestas – władza nad niewolnikami Personae in mancipio – oso$y wolne. zwracała 'o poczw#rnie.e1stwa w przyszłości2 3yły one zawierane w formie kontrakt" słowne'o przez ojc#w os#$ zaręczaj&cyc/ się l"$ przez samyc/ zaręczaj&cyc/ się o ile $yli sui iuris (w przypadk" nie dotrzymania mo.adnyc/ konsekwencji2 > okresie klasycznym zadatek zaręczynowy( archa sponsa icia . a p#Mniej potr#jnie2 . sprzedane naczelnikowi rodzinny przez inne'o pater familias PokrewieLstwo 1!nacyjne & pokrewie1stwo pole'aj&ce no podle'ani" władzy wsp#lne'o przodka 6so$& s"i i"ris mo.ało się za narodzone jeśli c/odziło o je'o korzyści Captis deminutio –"trata stat"s (powodowała "tarte zdolności prawnej Captis deminutio maxima – największe "szcz"plenie praw jednostki P kiedy tracił o$ywatelstwo i wolnoś! np2 popadnięcie w niewolę (taki o$ywatel miał ius post imini (prawo powrot" i )ictio egis corne iae (o$ywatela rzymskie'o kt#ry trafił do niewoli "warzono za zmarłe'o Dso/y prawne Dso/a Prawna – 'r"pa os#$ posiadaj&ca podmiotowoś! prawn& Pa1stwo jako z$iorowoś! wszystkic/ o$ywateli posiadało maj&tek i mo'ło nim zarz&dza! tzn2 posiadało zdolnoś! prawn& 2 P#Mniej oso$ami prawnymi $yły te.na $yło się "$ie'a! o odszkodowanie 2 P#Mniej $yło te.&cy do narod" Instyt"cje kościelne (okres c/rześcija1stwa Y"ndacje do$roczynne(F%FI w2 !iae causae *economus – zarz&dca maj&tkiem f"ndacji Rozdział F: R6@-I0D $aręczyny: &ponsa ia – zaręczyny -aręczyny $yło to "roczyste przyrzeczenie zawarcia mał. praw" spadkowem" 4pocz&tkowo5 PokrewieLstwo ko!nacyjne PokrewieLstwo ko!nacyjne – pokrewie1stwo krwi 6inea recta – spokrewnienie w linii prostej (np2 ja. nieformalne nudus consensus – ic/ zerwanie nie powodowało .ua & pokrewie1stwo w lini $ocznej – wsp#lny przodek P krewni zstępni0descendenci <topieL pokrewieLstwa U ile "rodze1 taki stopie1 Powinowactwo & stos"nek powstały w wynik" mał. ojciec .e $y! podmiotem w sprawie2 > prawie rzymskim podmiotowoś! w prawie p"$licznym mieli wszyscy pełnoletni o$ywatele2 > prawie prywatnym zdolnoś! prawn& otrzymywało się z c/wil& śmierci pater familias (jeśli ojciec "marł przed "rodzeniem dziecka.na $yło zosta! w spos#$: .Eaturalny – w wynik" śmierci pater familias .e1stwa $dolno%H prawna $dolno%H prawna – syt"acja kiedy ktoś mo.enia stowarzyszenia prawo wyma'ało co najmniej trzec/ os#$     #iscus % maj&tek pa1stwowy zostawiony do dyspozycji cesarza Areanium % maj&tek pa1stwowy nale.Ci*itatis . pradziadek itd2 Pkrewni wstępni0ascendenci# 6inea trans*era *el o/li.

mptio – przez emancypacje w o$ecności K świadk#w i li$erpensa za pomoc& sym$olicznej zapłaty dla pater familias l"$ .ona weszła pod władze mę.ycia i śmierci • > 2onventio in manum sprawował na .ał do mę.czyzn& i ko$iet& stanowi&cy wsp#lnotę całe'o .liwoś! zawarcia mał.on& władze s&dow& (tzw2 I"dici"m domestic"mP s&d domowy • Reszta podo$nie jak w władzy nad dzie!mi <tosunki maj>tkowe > przypadk" kiedy mał.  A)ectio marita is – wola pozostawania w zwi&zk" mał. a cały maj&tek nale.)ustum matrimonium Aefinicje ma BeLstwa Iustum matrimonium & mał.ne wedł"' Prawa cywilne'o kiedy spełniało war"nki:  Conubium – Ao.e1stwo $yło "wa.e1stw między r#.a .e1skim  P#Mniej zakaz zawierania mał.a2 Posa! % .onk#w wyra.ona dziedziczyła po mę. przez ofiarowanie jowiszowi c/le$a orkiszowe'o (tylko patrycj"sze • Co.e1skim .e1stwa (czynnoś! prywatna i nieformalna >ar"nki zawarcia mał.e1stwo istniało tak dł"'o p#ki istniało A)ectio marita is2 Aał.mptio )iduicae causa – szt"czne wejście pod władze mę.e1stwo Ca BeLstwo to zwi&zek między mę.a conventio in manum m#'ł te'o dokona! tylko m&.a ()onor matrimoni Cia a o/owi>zki i powinno%ci • -amieszkiwa! z mę.e$y poz$y! się niewy'odne'o t"tora2 > takim przypadk" .os . dziewczyny lat :.e1stwa: .a Co.e1stwo nie $yło 2onventio in manum $yła rozdzielnoś! maj&tkowa2 > przypadk" kiedy $yło 2onventio in manum $yła wsp#lnota maj&tkowa2 [ona nie dziedziczyła w swojej starej rodzinie a'nacyjnej tylko w nowej.A)ectio marita is – trwała z'oda o$" stron na pozostanie w zwi&zk" mał. l"$ z'ody i"s con"$i"m P nieo$ywatele (ple$ej"sze nie mieli con"$i"m patrycj"sze ZII ta$lic ($rak con"$i"m między krewnymi w linii prostej zawsze w $ocznej do = stopnia  Fiek c/łopcy := lat." tak jak je'o dzieci2 <tosunki oso/iste i maj>tkowe między ma Bonkami <tosunki oso/iste %everentia – o%owi&zek wzajemne'o szac"nk" P zakaz wnoszenia przeciw so$ie skar' infam"j&cyc/2 Vona uzyskiwa a: • )yt"ł mater familias • @zieliła stat"s społeczny mę.  0a sk"tek śmierci l"$ "traty o$ywatelstwa Conventio in manum Fej%cie Bony do rodziny a!nacyjnej męBa: • Con)arreatio – w o$ecności kapłan#w i :L świadk#w.nowiercami 3ozwi>zanie ma BeLstwa Aał. z'oda zwierzc/nik#w familijnyc/ Fymo!i )ustum matrimonium Aał.e1stwo przestawało istnie! 'dy:  @oc/odziło do z'odne'o poroz"mienia do rozwi&zania 0divortium#  3&dM 'dy jedno z mał.e1stwa "znane'o w prawie rzymskim (posiadanie o$ywatelstwa.ane za wa.em • >yc/owywa! dzieci z'odnie ze wskaz#wkami mę.ało wolę zerwania zwi&zk" +repudium w przypadk" kiedy .> przypadk" os#$ alieni iuris potrze$na $yła te.a • @oc/owywa! m" wierności (c"dzoł#stwo P a$ulterium 1 nawet śmier! Uprawnienia męBa w stosunku do Bony • 0ie miał prawa .ony jeśli $yła sui iuris2 • -sus – roczne nieprzerwane prze$ywanie w dom" mę.ycia zar#wno wedł"' prawa $oskie'o jak i l"dzkie'o $awarcie ma BeLstwa Prawo nie re'"lowało sposo$" zawierania mał.

@zieci nie $yły pod władz& rodzicielsk& Po. matki Przysposo/ienie: adoptio i adro!atio 1doptio & adoptowa! mo.nika .czyMni m"sieli natyc/miast się o.e1skie . między senatorami i ic/ potomstwem i wyzwole1cami oraz między wolno"rodzonymi a ko$ietami o na'annej rep"tacji (aktorki.ycie mę. kt#rymi nie istniało conu%ium l"$ Afectio maritalis2 Gonsekwencjami $yły: .czyMni mo'li się "c/yli! od piastowania t"teli i k"rateli2 >prowadzono te.os pro)ectcia – posa' od ojca l"$ dziadka .czyzna między.os adventicia – inna oso$a np2 . dni" mał.czyzn w wiek" . ko$ietom zostawiano pewien okres (vacatio przypadk" niedotrzymania war"nk#w kar& $yło poz$awienie praw dziedziczenia (cae%lis Lex !apia !oppaea – o$owi&zek posiadania dzieci.eni!.a śmierci c"dzoło.onkami2 . jedno dziecko otrzymywały przywilej ius trium li%eroum PQ ko$ieta "zyskiwała pełn& zdolnoś! czynności prawnyc/.nika <2 po HL dniac/ mo'li wnieś! skar'ę 4proces karnym accusatio iure extreani5 przy strupum od raz" wszczynano proces karny(accusatio iure pu%lico . $ył zo$owi&zany zwr#ci! w trzec/ rocznyc/ ratac/ rzeczy zamienne inne od raz"2 Aonatio ante nuptis -akaz darowizn między mał.@ziecko m"siało się "rodzi! nie wcześniej ni.K – HL i ko$iety .Adoptio minus p ena – adopt"j&cy $ył oso$a (o$c&*2 Ddoptowany nie wc/odził pod je'o władze rodzicielsk&.onatio propter nuptis – darowizny podczas mał.otis dictio – jednostronne przyrzeczenie posa'"  .e1skim2 > przypadk" śmierci jednej ze stron mę.ycie między ko$iet& i mę.6jcem dziecka jest m&. jej dł".nice • • • Jonku/inat Concubinatus – konk"$inat – stałe po.nik itp2 Posa! ustanawiano w formie: 0str= :8#  .e1stwa i nie p#Mniej ni.Ao. w przypadk" nieposiadania dzieci kar& w przypadk" śmierci wsp#łmał.2 (w przypadk" mę.liwoś! o$darowywania się .na $yło tylko oso$ę alieni iuris2 Przez pozorny proces windykacyjny (podo$nie jak w manussimo vin$icta 2 > prawie j"sty1a1skim dokonał się podział na: .a do zwrot" całe'o posa'" w drodze styp"lacji PQ pretor dawał actio ex stipulatu+ • Actio rei uxoriae – s#arga pr!eciw m3żowi o zwrot majtk" po potr&ceni" części na wyc/owanie dzieci (retentionis – nie więcej ni.onka $yło otrzymanie tylko połowy przysporzenia (or%i 2 6so$y maj&ce więcej ni.Adoptio p ena – kiedy adopt"j&cym $ył krewny wstępny adoptowane'o2 Ddoptowany zrywał wszelkie stos"nki A$rogatio z dotyc/czasow& rodzin&2 .ona.L – KL o$owi&zek pozostawania w zwi&zk" mał.czyzny i ko$iety z kt#ryc/ c/o!$y jedno $yło niewolnikiem nazywano contu%erium P143)1 PD4E<41< Fej%cie pod patria potestas Urodzenie z )ustum matrimonium 6jciec na$ywał patria potestas nad dzieckiem tylko jeśli $yło ono zrodzone z iustum matrimonium je'o l"$ je'o syna o ile ten pozostawał pod je'o władz&2 @omniemania: .otis promissio – przyrzeczenie posa'" w formie styp"lacji $wrot posa!u • dos recepticia % -o$owi&zanie mę.onatio ante nuptis – darowizny przed mał. kar& $yło wy'nanie na wyspę i konfiskata części maj&tk"2 Lex Iu ia de maritandis ordinibus – nakładała na mę. ale otrzymywał prawo do poza testamentowe'o dziedziczenia2 . w :J. zakaz wyc/odzenia za m&. mę.• • . stręczycielki c"dzoło. połowa posa'" i niekoniecznie od raz"2 A&.ony2 .otis datio – przeniesienie własności  .3rak dziedziczenia dzieci w przypadk" $rak" testament" . w <LL dni" po je'o rozwi&zani" .e1stwa (tylko prawo j"sty1a1skie Ustawodawstwo ma BeLski 1u!usta • Lex Iu ia de adu teriis coercendis – 4wprowadzało* przestępstwo 5+ adu torium – stosune# ! !am3żn* #o%iet* 6+ stuprum – stosune# ! w$ow* lu% pann* jako przestępstwo prawa p"$liczne'o pod kar&: :2 (w przypadk" ojca maj&ce'o władze rodzicielsk& nad c#rk& nawet śmierci c#rki i c"dzoło.

> zawieszeni" 'dy ojciec dostawał się do niewoli <ztuczne: . w tym przypadk" nie dziedziczył2 <ytuacja prawna osó/ /ęd>cych pod patria potestas Pocz&tkowo $yła $ardzo podo$na do syt"acji niewolnik#w2 @zieci nie mo'ły mie! maj&tk".ycia  m#'ł za$i! kalekie'o noworodka (powinien je najpierw pokaza! s&siadom  kiedy c/ciał za$i! starsze dziecko. kt#r& m#'ł zarz&dza! 2 P#Mniej powstało Pec"li"m ]"asi castrense tj2 maj&tek kt#ry posiadał w zwi&zk" z piastowaniem f"nkcji pa1stwowyc/2 P#Mniej tylko to co syn dostał od ojca nale. : raz c#rka i wn"ki PQ po trzeciej sprzeda.e #o%iet" Powołanie opiek"na mo'ło nast&pi! w testamencie (tute a testamentaria .Adrogatio & taka oso$a m"siała $y! sui iuris. zasadami moralnymi i prawnymi Fyj%cie spod patria potestas +poso$y wyjścia spod patria potestas: Eaturalne: .P#Mniej w prawie poklasycznym mo.9#rki kiedy zostawały westalkami . traciła podmiotowoś! prawn&.na $yło dokona! emancipatio poprzez reskrypt cesarski. kt#re m"siało zaapro$owa! wyrok  Ao.Actio rationibus distrahendis & wytyczał p"pil po dojści" do dojrzałości przeciw opiek"nowi "stawowem".enia kontraktowe odpowiadał tak samo jak w przypadk" niewolnika2 Ponosił te.si krewni a'nacyjni (tute a egitimia . 'dy: .ało do zarz&dzania przez ojca2 >szelki darowizny spadko$rania nie wc/odziły do maj&tk" ojca2 > razie śmierci syna i $rak" testament" ojciec dziedziczył całoś!2 8ilius familias – o'raniczona zdolnoś! prawna dotyczyła swo$odne'o zarz&dzania Pec"li"m castrense i Pec"li"m ]"asi castrense Powo anie opiekuna > przypadk".7mancipatio – < razy sprzedany syn.szyc/ krewnyc/ .Actio tute ae & w kt#rej zar#wno p"pil jak i )"tor doc/odzili swyc/ praw . l"$ pretor (namiestnik na prowincji.Aę. odpowiedzialnoś! naskaln&2 )ak& sam& jak w przypadk" niewolnika(m#'ł 'o wyda!4no\ae datio5l"$ zapłaci! zas&dzon& s"mę 2 +yn miał te.?dy ojciec tracił o$ywatelstwo .P"pil osi&'ał pełnoletnioś! > przypadk" niewłaściwej opieki t"tora nad p"pilem m#'ł on $y! poci&'nięty do odpowiedzialności np2 na mocy: . tzw2 Pec"li"m castrense tj2 maj&tek na$yty podczas sł". kt#ry rozmyślnie sprzeniewie.ył je'o maj&tek. 'dy oso$a sui iuris nie $yła w stanie sama pokierowa! swymi czynami wyznaczano jej opiek"na l"$ k"ratora2 Tute a – opieka dzieliła się na: Tute a mu ierum – $o(r!a. powinien przeprowadzi! śledztwo w o$ecności tzw2 Iu$icium $omesticum (tj2 naj$li.Accusatio suspecti tutoris – tj2 skar'i pop"larnej miała ona za zadanie ods"n&! nie"czciwe'o t"tora testamentowe'o testamentowe'o na nie"czciwe'o t"tora ści&'ało infamie2 .Po śmierci ojca .)"tor l"$ p"pil "mierał (captis $eminutio   Tute a impuberum – niedojrzałe ko$iety i mę. l"$ wyzwalał 'o za pomoc& manumissio a ten 'o wyzwalał otrzym"j&c prawo patronat"2 .noś! porz"cenia l"$ sprzeda.$y wojskowej(je'o prywatna własnoś!. wszystkie oso$y $ęd&ce pod jej władz& rodzicielsk& wraz z nim przec/odziły do nowej rodziny a'nacyjnej2 )akie przysposo$ienie od$ywało się tylko przy "dziale z'romadzenia l"dowe'o2 P#Mniej w drodze reskrypt"2 Uprawnienia i o/owi>zki wynikaj>ce z patria potestas Djciec mia :  Prawo . otrzymywał podw#jn& wartoś! sprzeniewierzone'o maj&tk"2 . stanem maj&tkowym. w wiek" I lat p"pil "zyskiwał prawo do podejmowania czynności przysparzaj&cyc/ w przypadk" czynności rozporz&dzaj&cyc/ i zarz&dzaj&cyc/ potrze$ował z'ody t"tora (interpositio auctoritatis 2 6pieka 'asła.y za"fana oso$a odsprzedawała dziecko ojc" (za pomoc& emancypacji.ycia i śmierci nad dzie!mi  zakazano za$ija! dzieci przed < rokiem .czyMni zajm"j&cy kl"czowe miejsca w pa1stwie . l"$ na mocy "stawy ZII ta$lic naj$li. ale ojciec m#'ł im wydzieli! pec"li"m2 -a zadł".czyMni . a p#Mniej pretor tutelaris kiedy $rakowało krewnyc/ (tute a dativa 4utela impu/erum Tutor impuberis – zarz&dzał maj&tkiem p"pila i "czył 'o jak prowadzi! sprawy maj&tkowe.y dziecka  6$owi&zek "trzymania dzieci  6$owi&zek wyc/owania dzieci z'odnie z do$rymi o$yczajami (%oni mores  >ykształcenie z'odne z je'o poc/odzeniem.

!uberes minores viginti 'uin'ue amnis – oso$y dorosłe kt#re nie "ko1czyły . mo'ła się sta! w pełni sk"teczna po osi&'nięci" przez p"pila pełnoletniości i jej zatwierdzeni" (następowało wtedy rati/i$itio  !uberes % Aę. czynnoś! ta $yła wa.ej := rok" . $yła czymś z"pełnie odrę$nym od zdolności prawnej2 D!raniczenie zdolno%ci prawnych ze wz!lędu na:  Fiek  In)antes % @zieci do I rok" .@o oc/rony interes#w dziecka poczęte'o .@o pomocy "łomnym i c/orym .Cura )uriosi & nad c/orymi psyc/icznie . $ył tylko f"nkcj& sym$oliczn& patrz t"tela m"lier"m naciśnij prawym przyciskiem myszy i otw#rz /iperł&cze  Carnotrawstwo 0prodigus# pretor pocz&tkowo za pomoc& -inter$ictio %onorum. kt#ra dostarczyła statek do przewoz" z$o.e ko$ieta. lecz do . p#Mniej tak. od$ierał marnotrawcy pocz&tkowo w o'#le mo. oraz za z'od& t"tora rozporz&dzaj&cyc/ i zarz&dzaj&cyc/2 > przypadk" czynno%ci kulej>cej przysparzaj&cej i rozporz&dzaj&cej jednocześnie.K rok" posiadali k"ratoraP doradcę/zastępcę  <tan umys owy oso$y c/ore psyc/icznie traciły czasowo zdolnoś! do czynności prawnyc/.noś! zarz&d" maj&tkiem.@o załatwiania spraw os#$ nie o$ecnyc/ $dolno%H do czynno%ci prawnych: $dolno%H do czynno%ci prawnych & zdolnoś! do samodzielne'o składania i przyjmowania oświadcze1 woli wywoł"j&cyc/ sk"tki prawne. prefekt Rzym" i namiestnik prowincji przeprowadzali postępowanie -cognitio. kiedy oso$a "znawana $yła za zdrow& odzyskiwała t& zdolnoś!2  P eH & ko$iety powy. emancypacja zaci&'nięcie zo$owi&zania o wielkiej wadze2 (ko$ieta .ycia $yły poz$awione zdolności do czynności prawnyc/ poza dro$nymi aktami .K lat .enia nieo$jętej masy spadkowej . lecz podczas (prze$łysk#w*.niejszyc/ sprawac/: wyzwolenie niewolnika. kt#ra "rodziła troje 4wyzwolenia czworo5 dzieci. sama zarz&dzała swym maj&tkiem a z'ody t"tora (interpositio auctoritatis tutoris potrze$owała tylko w najwa.@o strze.curator minorum % minor m#'ł poprosi! o "dzielenie m" k"ratora do pomocy przy zawierani" czynności prawnyc/2 > przeciwie1stwie do opiek"na.a z C'ipt".ycia pełnia zdolnoś! do czynności prawnyc/.Cura prodigi & nad marnotrawcami 0a pocz&tk" o podjęci" krok#w w cel" powstania k"rateli decydowała rada rodziny2 > okresie "stawy ZII ta$lic prefekt.si krewni a'nacyjni p#Mniej ko'nacyjni2 P#Mniej opiek& k"ratora $yły o$ejmowane: .ycia codzienne'o  Impuberes % oso$y w wiek" I%:= (c/łopcy I%:.enie z'ody (interpositio autortatis tutoris Juratela ?dy nale. a p#Mniej r#wnie. lecz pow2 :. nie mo'ła występowa! w imieni" innyc/ ani "stanawia! zastępc#w2 . na kt#r& t"tor nie wyraził z'ody.na tylko w aspekcie przysporzenia. k"rator $ył traktowany jako zastępca a minor m#'ł 'o poci&'n&! do odpowiedzialności za pomoc&: actio negotiorum gestoru2 > p#Mniejszym okresie pretor wyznaczał k"ratora w zwi&zk" z konkretnymi sprawami: . kt#ry pozwalał jej poz$y! się t"tora2 2 > p#Mniejszym okresie pretor m#'ł nawet zm"si! t"tora na wyra.@o pomocy starcom . dziewczęta miały prawo do czynności przysparzaj&cyc/.4utela mulierum @ojrzała ko$ieta $ęd&ca pod opiek& t"tora. prawo rzymskie posł"'iwało się instyt"cj& kuratora2 0ajstarsz& form& k"rateli $yły: .ej lat I $yły pod opiek& t"tora. w p#Mniejszym zaś czasie o'raniczał je'o zdolnoś! do czynności prawnyc/2 In)amia – "trata czci o$ywatelskiej2 Ao'ła powsta! $ezpośrednio na sk"tek popełnienia czyn" /anie$ne'o l"$ w spos#$ pośredni na sk"tek wyrok" w procesie karnym l"$ cywilnym2 6so$a dotknięta infami& nie mo'ła $y! świadkiem przy czynnościac/ "roczystyc/.czyMni powy. testament. otrzymywała przywilej ius trium iberorum. zako1czone dekretem poz$awiaj&cym c/ore'o czy marnotrawcę zarz&d" maj&tkiem i wyznaczali m" k"ratora2 G"ratorami pocz&tkowo $yli naj$li.ało zad$a! nie o oso$ę lecz o maj&tek.