INSTITUSI LATIHAN JABATAN TENAGA MANUSIA

KEMENTERIAN SUMBER MANUSIA
MALAYSIA

KERTAS PENERANGAN
(MK2011 – LE4 – IS4)

TAJUK KEMAHIRAN DAN
SEMESTER

ELEKTRIKAL & ELEKTRONIK – SEMESTER 2

No. DAN TAJUK MODUL

MK2011 – MATEMATIK KEJURUTERAAN 2

No. DAN TAJUK
PENGALAMAN
PEMBELAJARAN

LE1
LE2
LE3
LE4
LE5

OBJEKTIF PRESTASI
AKHIRAN

KENALPASTI
DAN
FAHAM
PERMASALAHAN
MATEMATIK KEJURUTERAAN DENGAN MENGUNAKAN
KAEDAH
KOORDINAT
CARTESAN,
GEOMETRI,
TRIGONOMETRI, NOMBOR KOMPLEKS DAN VEKTOR
SUPAYA:-

KENALPASTI DAN FAHAM KOORDINAT CARTESAN
KENALPASTI DAN FAHAM GEOMETRI
KENALPASTI DAN FAHAM TRIGONOMETRI
KENALPASTI DAN FAHAM NOMBOR KOMPLEKS
KENALPASTI DAN FAHAM VEKTOR.

1.

DAPAT
MENYELESAIKAN
MASALAH
MATEMATIK YANG BERKAITAN DENGAN BETUL

2.

DAPAT
MEMBANTU
PELAJAR
SEMASA
KEGUNAAN DI BENGKEL BAGI SUBJEK TERAS

138

ISI KANDUNGAN LE4 – KENALPASTI DAN FAHAM NOMBOR KOMPLEKS  TASK 02.04 .Nombor Kompleks 139 .

Nombor dalam bentuk sedemikian dikenali sebagai NOMBOR KOMPLEKS di mana 2 adalah bahagian nyata dan 3i adalah bahagian khayal. tetapi jika −1 ditulis sebagai i di −1 ) = -1 maka jawapan boleh ditulis sebagai 2 ± 3i . Muka : 2 drp : 13 Code No. −16 dikenali sebagai nombor khayal . ditakrifkan sebagai nombor nyata.. 3 . : MK 2011 – LE4 – IS4 140 .. PENGENALAN Jika nombor 1. 2 . a = 1. maka nombor-nombor seperti −1 . & TAJUK TUGASAN TASK 02. maka dengan menggunakan formula di atas. Bagi sesuatu persamaan kuadratik ax2 + bx + c =0. : MK 2011 – LE4 – IS4 Muka: 1 drp : 13 TAJUK: NOMBOR KOMPLEKS TUJUAN : Mengenalpasti dan faham konsep nombor kompleks dengan menggunakan sifat-sifat nombor kompleks supaya dapat menyelesaikan masalah matematik yang berkaitan dengan betul. 2 mana i = ( 2 Secara am Nombor Kompleks ialah nombor yang berbentuk a + ib di mana a dan b adalah nombor nyata. b = -4.. No.04 – Nombor Kompleks Code No. c = 13 dan punca-punca persamaan adalah x= x =− − 4 ± 16 − 4(1)(13) 2(1) 4 ± − 36 = 2 ± 3 −1 2 Adalah tidak mungkin untuk mencari nilai −1 dalam bentuk nombor nyata.No. & TAJUK PENGALAMAN PEMBELAJARAN LE4 Kenalpasti dan faham nombor kompleks. punca-puncanya boleh diperolehi dengan menggunakan formula berikut: b ± b 2 − 4ac x=− 2a Pertimbangkan persamaan kuadratik x2 – 4x +13 =0.

N ⊂ Set nombor tabii Code No. Perhatikan bahawa −4 = 4( −1) = 4i 2 =2i −75 = 75( −1) = 3( 25)i 2 =5 3i − 4 4 4 2 2 = (−1) = i = i 25 25 25 5 Nombor-nombor seperti 2i . : MK 2011 – LE4 – IS4 Z Set integer ⊂ Q Set nombor nisbah ⊂ R Set nombor nyata ⊂ C Set nombor kompleks Muka : 3 drp : 13 141 . iaitu R ⊂ C. Jika y = 0. R. iaitu i = −1 atau i 2 = −1. Oleh itu. nombor kompleks tidak mempunyai tertib. set nombor nyata. x. Set nombor kompleks. 5 Secara amnya. iaitu merupakan satu nombor nyata. −b 2 = b 2 ( −1) = b 2 i 2 =bi Hasil tambah suatu nombor nyata. Jika x 2 = −1.1. Jadi. x. 5 3i . ialah subset bagi nombor kompleks. ditakrifkan sebagai C = { z : z = x + yi. maka z = x. dan 2 i dikenal sebagai nombor khayalan. yi. akan memberikan suatu nombor dalam bentuk x + yi. Oleh itu . x = −1 bukan satu nombor nyata. yang dikenal sebagai nombor kompleks dalam bentuk Cartesan. Bagaimanakah kita boleh menyelesaikan masalah seperti ini? Disini kita akan memeperkenalkan suatu nombor baru. x 2 ≥ 0. z1 < z 2 adalah tidak bermakna. y ∈ R} Suatu nombor kompleks tidak boleh diwakili oleh satu titik pada garis nombor nyata. C.1 NOMBOR KOMPLEKS DAN BENTUK CARTESAN Sebelum ini kita telah mentakrifkan nombor nyata sebagai nombor yang diwakili oleh titik-titik pada garis nombor nyata. C. Bagi sebarang nombor nyata x. dengan suatu nombor khayalan.

3 − 4i ialah konjugat kompleks bagi 3 + 4i dan − 1 + 2i ialah konjugat kompleks bagi −1 − 2i. dengan x.2 Pendaraban Jika z = 3 + 4i dan w = 2 − 3i maka zw = (3 + 4i )(2 − 3i ) = 3 × 2 − 3 × 3i + 4i × 2 + 4i × ( −3i ) = 6 − 9i + 8i −12i 2 = 6 − i +12 =18 − i Jika nombor kompleks z = a + bi didarab dengan nombor kompleks w = a −bi . b ∈R Konjugat kompleks z ialah z * = a − bi. Maka z + w = x + yi + u + vi = ( x + u ) + ( y + v)i dan z − w = x + yi − (u + vi ) = ( x − u ) + ( y − v)i Jadi. penolakan. zw ialah nombor nyata. maka zw = (a + bi )(a − bi ) = a 2 − (bi ) 2 =a2 +b2 Jadi.1 Penambahan dan penolakan Jika z = x + yi dan w = u + vi ialah dua nombor kompleks. dengan zz * = a 2 + b 2 Code No. a.2. y . kita juga boleh 142 . v ∈R . pendaraban dan pembahagian bagi nombor nyata boleh dilanjutkan kepada nombor kompleks 1. w di sini dikenal sebagai konjugat kompleks bagi z. (3 + 4i ) + (5 + 6i ) = 8 + 10i dan (5 + 3i ) − (8 + 2i ) = −3 + i 1. Perhatian: Selain daripada menggunakan z* untuk menwakilkan konjugat kompleks bagi z.2 OPERASI ALGEBRA PADA NOMBOR KOMPLEKS Operasi penambahan. u . Jika z = z + bi.2. : MK 2011 – LE4 – IS4 Muka : 4 drp : 13 Dengan itu.1.

1.2.3 Pembahagian Pembahagian suatu nombor dengan suatu nombor kompleks boleh dilakukan jika penyebut (atau pembahagi) dijadikan sebagai suatu nombor nyata. Misalnya. x + yi = u + vi x − u = (v − y )i Keadaan seperti ini adalah tidak mungkin kecuali x − u = 0 dan v − y = 0 x=u dan v=y Oleh itu.3 KESAMAAN NOMBOR KOMPLEKS Katakan z = x + yi dan w = u + vi ialah dua nombor kompleks dengan Maka.mewakilkannya dengan z .3. : MK 2011 – LE4 – IS4 u dan y = v. z = w. kita perlu menyamakan bahagian nyata dan bahagian khayalan di kedua-dua belah kesamaan tersebut. Muka : 5 drp : 13 Untuk menyelesaikan suatu kesamaan nombor kompleks. 3 3 2 − 3i = × 2 + 3i 2 + 3i 2 − 3i 6 − 9i = 4+9 6 9 = − i 13 13 2+i 2 + i 3 + 2i = × 3 − 2i 3 − 2i 3 + 2i 6 + 4i + 3i + 2i 2 = 9+4 4 7 = + i 13 13 1. 1. x + yi = u + vi Jika dan hanya jika x = Code No.1 Contoh 1 143 .

= 5 p + pi + 5qi + qi 2 = (5 p − q ) + ( p + 5q)i Samakan bahagian nyata: 3 = 5 p − q ……………………………(1) Samakan bahagian khayalan: − 3 = p + 5q …………………. Cari nilai p dan q. a. a 144 ..2 Cari 1 2 1 3 = 5  − q 2 5 q = −3 2 1 =− 2 1 1 dan q = − 2 2 Contoh 2 15 + 8i dalam bentuk a + bi.(2) 15 = 25 p − 5q …………………(3) 13 = 26 p (1) x (5): (2) + (3): p= 1 dalam (1). p = 1.. Penyelesaian: 3 − 2i = ( p + qi )(5 + i ).Diberi 3 − 2i = ( p + qi )(5 + i ).3.(1) Samakan bahagian khayalan: 2ab = 8 4 b= ……………………………(2) a Samakan bahagian nyata: Gantikan b = 4 dalam (1). : MK 2011 – LE4 – IS4 Muka : 6 drp : 13 a 2 − b 2 = 15 …………………………. b ∈R Penyelesaian: Katakan 15 +8i =a + bi 15 + 8i = ( a + bi) 2 = a 2 − b 2 + 2abi Code No. 2 Gantikan p = Jadi.

16 = 15 a2 a 4 −16 = 15a 2 a2 − a 4 −15a 2 − 16 = 0 (a 2 −16)(a 2 + 1) = 0 Maka a 2 − 16 = 0 atau a 2 + 1 = 0 a 2 = 16 atau a 2 = −1 (**tidak mungkin kerana a ∈R. juga boleh diwakili oleh satu titik dengan koordinat ( a . −4 −i 15 + 8i = 4 + i atau = ±( 4 + i ) 1. paksi-x mewakili nombor nyata manakala paksi-y mewakili khayalan. b = −1 Jadi.4 GAMBAR RAJAH ARGAND Suatu nombor nyata boleh diwakili oleh satu titik pada garis nombor nyata. maka a 2 ≥ 0. paksix juga dikenal sebagai paksi nyata. Code No. a + bi. b) pada satah koordinat. Begitu juga. Dalam gambar rajah Argand. Oleh itu. b ) X O Rajah 1. suatu nombor kompleks. : MK 2011 – LE4 – IS4 Muka : 7 drp : 13 Y ● P ( a. Apabila a = 4.4(a) 145 . Satah ini disebut sebagai gambar rajah Argand. manakala paksi-y dikenal sebagai paksi khayalan. ) Jadi a 2 = ±4 Gantikan a 2 = ±4 dalam (2). b = 1 Apabila a = −4.

diperoleh dengan menggunakan teorem Pithagoras. y ) r θ X O Rajah 1. ialah yang dicangkum oleh garis OP dengan paksi-x (atau paksi nyata).2 Contoh 3 Cari modulus dan hujah bagi setiap nombor kompleks yang berikut.1 MODULUS DAN HUJAH NOMBOR KOMPLEKS Modulus bagi suatu nombor kompleks. z = 3 − 4i b. Jarak ini. Sudut θ dinyatakan dalam radian. ditulis sebagai z ialah jarak titik P dari asalan O. : MK 2011 – LE4 – IS4 Muka : 8 drp : 13 x .4(b) tan θ = y x y huj z =θ =tan −1   x  Code No.1. Y P ( x. Maka modulus z = z = x 2 + y 2 Dan hujah z = huj z = tan −1  x  y   1. iaitu − π < θ ≤ π . w = 5 + 12i 146 . y ∈ R. iaitu z =r = Oleh kerana zz* = x 2 + y 2 . ditulis sebagai huj z.4. a.r. Hujah nombor kompleks z = x + yi . maka sudut θ zz* = z 2 x2 + y2 .4.4(b) Daripada rajah 1. Jika z = x + yi. z = x + yi.

y).5 PERWAKILAN OPERASI PENAMBAHAN DAN PENOLAKAN NOMBOR KOMPLEKS PADA GAMBAR RAJAH ARGAND Suatu nombor kompleks z = x + yi juga boleh diwakili oleh satu vektor OP pada gambar rajah Argand.y2 ) P ' (.5(b) 147 .Penyelesaian: (a) (b) z = 3 2 + ( −4) 2 w = 5 2 +12 2 =5 = 13 −4  huj z = tan −1    3  = − 0. Y P2 (x2 .x 2 .y2 ) z2 z O 1 P1 ( x1 ..x 2 . y 1 . y1 ) z1 -z X _ -z 2 2 P 4 ( x 1 . y1 + y 2 ) z1 +z 2 P1 ( x1 .5(a) Code No. y1 ) z 1 O X Rajah 1. : MK 2011 – LE4 – IS4 Muka : 9 drp : 13 Y P2 (x2 .176 radian 1.y2 ) z2 P 3 ( x1 + x 2 . Ini bermakna kaedah untuk mencari hasil tambah dan hasil tolak dua vektor melalui hukum segiempat selari boleh digunakan untuk mencari hasil tambah argand dan hasil tolak dua nombor kompleks pada gambar rajah Argand.y 2 ) Rajah 1.927 radian 12  huj w = tan −1   5  =1. dengan P ialah titik (x.

Dengan melengkapkan segiempat selari OP1 P3 P2 (Rajah 1.5(a). Cari modulus dan hujah nombor kompleks z1 + z 2 dan z1 − z 2 Penyelesaian: Y C (1. y1 + y 2 ) Modulus z1 + z 2 ialah OP3 = z1 + z 2 = ( x1 + x 2 ) 2 + ( y1 + y 2 ) 2 Katakan koordinat bagi titik P'2 ialah ( −x 2 .−y 2 ) iaitu vektor OP 2 mewakili nombor kompleks − z 2 . kita mendapati OP4 = OP1 + OP ' 2 = OP1 − OP2 Maka OP 4 mewakili nombor kompleks z1 − z 2 dengan koordinat bagi titik P4 ialah ( x1 − x 2 .1 Contoh 4 Diberi z1 = 3 + i dan z 2 = −2 + 4i . (Penambahan dua vektor) iaitu OP 3 mewakili nombor kompleks z1 + z 2 dengan koordinat bagi titik P3 ialah ( x1 + x 2 .5(a)) kita mendapati OP 3 = OP1 + OP2 . z1 + z 2 dan z1 − z 2 . : MK 2011 – LE4 – IS4 ( x1 − x 2 ) 2 + ( y1 − y 2 ) 2 Muka : 10 drp : 13 1. y1 − y 2 ) . Modulus z1 − z 2 ialah OP4 = z1 − z 2 = Code No. garis-garis yang mewakili nombor kompleks z1 .Katakan z1 = x1 + y1i dan z 2 = x 2 + y 2 i ialah dua nombor kompleks yang masing-masing diwakili oleh vektor OP 1 dan OP 2 pada gambar rajah Argand seperti yang ditunjukkan dalam rajah Rajah 1. Tunjukkan pada satu gambar rajah Argand. [ Rajah Rajah 1.5.5(b)]. z 2 .5(b))] Dengan melengkapkan segiempat selari OP1 P4 P ' 2 [Rajah 1.5) B (-2.4) z2 z1 +z 2 148 .

A (3. 3.-4) OA mewakili z1 = 3 + i OB mewakili z 2 = −2 + 4i OC mewakili z1 + z 2 = 1 + 5i OC mewakili z1 − z 2 = 5 − 3i 5 z1 + z 2 = 12 + 5 2 = 26 .540  5  Code No.373 c 1  −3 c z1 − z 2 = 5 2 + (−3) 2 = 34 . a.-3) B ' (2. 2 + −8 d.1) X O z 1 z1 -z -z 2 2 D (5. i (3 + 4i ) b. (7 + 6i ) + ( −4 − 3i ) d. 9 − − 25 c. huj ( z1 + z 2 ) = tan −1   = 1. 2i (1 − 2i ) c. 2. (2 − 8i ) − (1 − 3i ) c. Ungkapkan setiap yang berikut dalam bentuk a + bi a. ( 2 − 3i ) 2 149 . 2 + −4 b. − 3 − − 98 Ringkaskan setiap yang berikut. (3 + 4i ) + (5 − 2i ) b. huj ( z1 − z 2 ) = tan −1   = −0. MK 2011 – LE4 – IS4 Muka : 11 drp : 13 Latihan : 1. (5 + i ) + (−10 + 2i ) Ungkapkan setiap yang berikut dalam bentuk a + bi a.

z 3 + z c. z 3 . 4 z1 -z3 d. z 2 = 2+3i . cari nilai x dan y. MK 2011 – LE4 – IS4 7. z 3 = -4-3i dan z Muka : 12 4 drp : 13 = 5-4i . ( x + yi ) = 16 + 22i 6−i 5.d. 24+70i 6. a. a. 2 + 5i = x + yi 1+ i c. 4. ( x + yi) = (3 + i )(2 − 3i ) b. 3-4i b. Jika z 1 = 2+3i . Dapatkan punca kuasa dua bagi setiap yang berikut a. Plotkan setiap nombor kompleks berikut pada gambar rajah Argand yang berasingan dan dapatkan modulus dan hujah dalam kes itu. a. z 1 + z 2 b. z=-2+i Code No. (1 + i )( x + yi ) = 8 − 2i d. dengan menunjukkan arah bagi setiap garis dengan anak panah. (5 − i )(2 + i ) Dalam setiap persamaan yang berikut.z 2 150 . wakilkan setiap yang berikut dengan garis lurus pada gambar rajah Argand. z=2-4i b.

com/complex/number/basic/soscv.wikipedia. MK 2011 – LE4 – IS4 Muka : 13 drp : 13 Rujukan 1. NJ: Princeton University Press. Princeton. Nahin.org/wik/Complex_number 4.html −1 . PJ An Imaginary Tale: The Story of 3. http://en.Code No. 151 . http://www. ISBN 983 878 218 1 2. MATEMATIK STPM(Tulen) Sukatan S & T. Tan Ah Geok. Goh Choon Booy. 1998. Tey Kim Soon.sosmath. Penerbitan PELANGI Sdn Bhd.

152 .