You are on page 1of 52

NOCIONI & KARAKTERISTIKAT THEMELORE T S DREJTS PENALE E DREJTA PENALE

Nocioni dhe karakteristikat themelore te s drejts penale


Veprat juridike te njeriut dhe t bashksis se caktuar n t drejtn penale quhen VEPRA PENALE. E drejta penale sht nj ndr mnyrat dhe mjetet me te cilat mbrohet shoqria dhe luftohet kriminialtiteti. Me termin e drejte penale nnkuptojm nj deg te legjislacionit pozitiv t shtetit t caktuar dhe nj deg te shkencave juridike. Si deg e legjislacionit pozitiv e drejta penale shte sistem i normave ligjore me te cilat percaktohet se cilat vepra te njerzve konsiderohen vepra penale dhe cfare lloje te denimeve apo te sanksioneve penale do tu shqiptohen kryesve t tyre. Ndersa ne kuptimin Materiale e drejta penale prkufizohet si deg e drejtsis me te cilen mbrohen nga veprat penale mardheniet e caktuara te shoqris, te mirat juridike q I prkasin shoqris dhe individit. Si karakteristik themelore e s drejts penale sht se kjo sht e drejte ligjore. E drejta ligjore sht ngase kjo deg e drejtsis I rregullon shtjet nga lmi I saj vetem me ligj e jo edhe me ndonj akt tjetr nnligjor. Parimi I ligjmris s veprs penale dhe dnimit gjithashtu sht nj ndr karakteristikat themelore t s drejts penale. LNDA E S DREJTS PENALE Lnda e s drejts penale sht Vepra Penale, Kryesi I Vepres Penale dhe Sanksionet Penale. Mjetet me t cilat e drejta penale ushtron mbrojtjen juridike nga vepra penale jan sanksionet penale. Sanksionet penale shqiptohen dhe aplikohen kundr vullnetit t kryesit dhe konsistojn n marrjen apo kufizimin e disa t drejtave t cilat prndryshe I kan gzuar gjer n momentin e kryerjes s vepres penale. Sanksionet penale q I shqiptohen kryesve t veprave penale m pak kan karakter hakmarrs e m tpr shqiptohen m qllim t prmirsimit MARDHNJET E S DREJTS PENALE NDAJ DEGVE T TJERA T DREJTSIS E drejta penale sht deg e sisitemit juridike t nje vendi t caktuar dhe s bashku m dgt tjera juridike, ka pr qllim mbrojtjen e shoqris dhe t individve. E drejta penale ka mardhnie t caktuara me degt e tjera t drejts e ato jan: 1. Me te drejten kushtetuese 2. Me t drejtn e procedurs penale
1

3. Me t drejten civile 4. Me te drejten administrative 5. Me degt e tjera t drejtsis (si jane: E drejta ekonomike, E drejta e punes, E drejta familjare) Funksioni mbrojts I s drejts penale Funskioni mbrojts I s drejts penale sht mbrojtja e shoqris nga kriminaliteti E drejta penale ka pr qllim t mbroj mardhnjet e caktuara n prodhim dhe mardhniet e tjera shoqrore. Gjithashtu e drejta penale ka pr detyr tI mbroj edhe t mirat juridike t posamen q I prkasin njeriut, qytetarit si jane : jeta e njriut, lirit, integriteti trupor, nderin, autoritetin. Funksioni mbrojts I s drejts penale sht fragmental ngase n kt deg t s drejts mbrohen ato vlera apo t mira juridike t cilat jan t domosdoshme pr egzistencn e shoqris dhe t individve. Ndarja e s drejts penale E drejta penale mund t ndahet n disa pjes t saj t brendshme q formojn sisteme t ngushta t normave penale jurdike si jane: 1. E drejta penale materiale dhe e drejta penale procedurale 2. E drejta e ekzistimit t saknsioneve penale 3. E drejta penale e pergjithshme dhe e posame 4. E drejta penale e rregullt dhe e jashtzakonshme 5. E drejta penale kombtare dhe e drejta penale ndrkombtare.

1. E drejta penale materiale dhe e drejta penale procedurale E drejta penale ne kuptimin e gjer prmban n vete norma penale juridike te natyrs materiale dhe t natyrs procedurale. Me normat e natyrs materiale prcaktohen se cilat vepra t njerzve koniderohen vepra penale dhe far lloje t sanksioneve penale mund tu shqiptohen kryesve t tyre. Ndrsa me normat e procedurs penale rregullohet procedura e gjykats dhe t organeve t tjera shtetrore pr tu konstatuar se a ka kryer ndonj person veper penale dhe se a jan plotsuar kushtet pr shqiptimin e sanksionit penal.

2. E drejta e ekzekutimit t sanksioneve penale shtjet e ekzekutimit t sanksioneve penale jan t rregulluara me ligj t posam. 3. E drejta penale e prgjithshme dhe e posame E drejta penale e prgjithshme sht ajo e cila vlen pr t gjith qytetart. Ndrsa e drejta penale e posame sht ajo e cila vlen pr grup qytetarsh q gjenden n mardhnie t caktuara. Si e drejt penale e posame knsiderohet p.sh E drejta penale ushtarake e cila aplikohet vetm ndaj personave ushtarak. 4. E drejta penale e rregullt dhe e jashtzakonshme Me termin e drejt penale e rregullt nnkuptojm rastet e aplikimit t ksaj dege t drejtsis n kushtet normale, t rregullta t jets shoqrore (gjate kohs s paqs). 5. E drejta penale kombtare dhe e drejta penale ndrkombtare Si e drejt penale kombtare konsiderohet ajo e drejt penale q vepron apo zbatohet brenda teritorit t tij. E drejta penale ndrkombtare-sht sisitemi I normave penale-juridike q u dedikohet mardhnieve ndrkombtare.

Shkenca e s drejts penale dhe shkencat e tjera penale 1.E drejta penale dhe shkenca e s drejts penale Me termin e drejt penale nnkuptojm nj deg t legjislacionit pozitiv t shtetit t caktuar dhe nj deg t shkencave juridike. Si deg e legjislacionit pozitiv e drejta penale sht sistem I normave me t cilat prcaktohet se cilat vepra konsiderohen vepra penale kur personi konsiderohet penalisht I prgjithshm dhe far lloj saknsioni mund ti shqiptohet. 2.Detyra e shkencs s t drejts penale Detyr kryesore e shkencs s t drejts penale sht studimi dhe avancimi I s drejts penale apo legjislacionit penal q gjendet n fuqi n vendin e caktuar.
3

Shkenca e s drejts penale merret me studimin e kuptimit juridik t veprs penale, t llojeve dhe formave t veprave penale, gjithashtu studion kryesin dhe prgjegjsin penale t tij si dhe sanksionet penale. Ne kuptimin e gjer shkenca e s drejts penale ka pr detyr t studioj kriminalitetin dhe masat q duhet ndrmirrn pr parandalimin e krimeve. Shkenca e s drejts penale e studion t drejtn penale 1.DeLege Lata- Ashtu far sht dhe 2.De Lege Ferenda far duhet t jet. Sisitemi I shkencs s t drejts penale Shkenca e s drejts penale ndahet ne dy pjes: 1.Pjesa e prgjithshme 2.Pjesa e posame 1.Pjesa e prgjithshme Studion parimet dhe institucionet themelore t s drejts penale shtjet q shqyrtohen n pjesn e prgjithshme t shkencs s t drejts penale jan dy sisteme: 1.Sistemi Bipartit 2.Sistemi Tripartit

1.Sisitemi Bipartit Kt sistem I pari e ka inauguruar Fojer Bahu. Sipas ktij sisitemi n pjesn e prgjithshme t shkencs s t drejts penale ekzistojn dhe shqyrtohen vetm dy nocione themelore vepra penale dhe saknsioni penal. Sisitemi bipartite mbshtete n kuptimin objektiv - subjektiv t veprs penale. 2.Sistemi Tripartit Sistemi tripartit sht sistemi I ri q sht shfaqur n fillim t ktij shekulli. Sipas sistemit tripartit n pjesn e prgjithshme t s drejts penale ekzistojn tri nocione themelore: 1. Vepra penale, 2. Fajtori dhe 3. Sanksioni penal. Sistemi tripartit mbshtetet n kuptimin objektiv t veprs penale. 3.Pjesa e posame 4.Pjesa e posame e shkencs s t drejts penale merret me studimin e veprave penale ve e ve,
4

elementet e tyre, formn e fajit me t ciln ato kryhen dhe sanksionet penale q mund tu shqiptohen kryesve t tyre. Pjesa e posame e shkencs s t drejts penale I studion nocionet e veprave penale si jan: vrasja, plagosja, vjedhja etj. Shkencat tjera penale Si shkenca penale konsiderohen: 1.Shkenca e procedurs penale 2.Kriminologjia 3.Politika Kriminale 4.Penalogjia 5.Kriminialistika 6.Mjeksia gjyqsore 7.Psikiatria gjyqsore

1. SHKENCA E PROCEDURAVE PENALE Shkenca e procedurs penale merret me studimin e s drejts s procedurs penale t shtetit t caktuar. Kjo studion sistemin e normave juridike t prcaktuara me ligjin e procedurs penale. 2. KRIMINOLOGJIA Kriminologjia sht shkenc shoqrore e cila merret me studimin e fenomenologjis dhe shkaqeve t kriminalitetit si dukuri shoqrore dhe individuale. Kriminologjia ndahet ne dy pjes: 1.Fenomenologjia Kriminale 2.Etiologjine Kriminale 1.Fenomenologjia-studion format nprmjet t cilave manifestohet kriminaliteti. 2.Etiologjia-studion shkaqet dhe faktort e kriminalitetit.

3. POLITIKA KRIMINALE Politika kriminale studion shtjet teorike dhe praktike dedikuar lufts kundr kriminalitetit. Politika kriminale prkufizohet si shkenc e cila studion kriminalitetin dhe masat q ndrmeren me qllim
5

te luftimit m efikas t tij. Kto masa ndahen n: masa t karakterit Preventiv dhe Represiv. Masat e karakterit Preventiv- jan aksionet e ndryshme ekonomike, sociale, edukative, shendetsore me te cilat evitohen faktort e drejtprdrejt t kriminalitetit. Masat e karakterit Represiv- jan sistem I dnimeve dhe saknsioneve t tjera penale t s drejts penale t shtete t caktuar. 4. PENOLOGJIA Penologjia prkufizohet si shkenc e cila merret me studimin e shtjeve teorike dhe praktike t ekzistimit dhe efikasitetit te saknsioneve penale. Termi penologji rrjedh prej fjals s prbr nga fjala latine Poena (dnim) dhe fjala greke Logos (shkenc) d.m.th Shkenca mbi dnimet 5. KRIMINALISTIKA Kriminalistika sht shkenc e cila merret me zbulimin e veprave penale dhe kryesve te tyre duke aplikuar metoda t ndryshme shkencore dhe mjete teknike. Kriminalistika ndahet n tri pjes kryesore: a.N teknikn e kriminalistiks b.N taktikn e kriminalistiks c.N metodn e kriminalistiks a. TEKNIKA E KRIMINALISTIKS Prcakton mnyrn m adekuate pr zbulimin sigurimin e gjurmve t veprave penale dhe t provave materiale n prgjithsi. N kuadrin e tekniks s kriminalistiks bjn pjes studimi I gjurmve t gishtrinjve, studimi I dorshkrimit dhe identiteti I dokumenteve, fotografia gjyqsore, regjistrat penale. b. TAKTIKA E KRIMINALISTIKS Merret me studimin e formave t veprave penale mnyrs s kryerjes s tyre, motivet dhe qllimet e kryesit dhe psikologjin e kryesve. c. METODA E KRIMINALISTIKS Merret me studimin dhe prcaktimin e mnyrave dhe metodave q jan m t prshtatshme pr zbulimin e grupeve apo llojeve t posame t V.P dhe kryesve t tyre.
6

6. MJEKSIA GJYQSORE Me ndihm e njohurive t mjeksis gjyqsore konstatohen shkaqet e vdekjes n rastet kur dyshohet se vdekja sht shkaktuar me dhun pastaj hulumtohen gjurmt q jan shkaktuar n rastin e kryerjes s veprs penale si jan: gjurmt e gjakut, t pshtyms, qimeve etj. Mjeksia gjyqsore sht shkenc interdiciplinare n kuadrin e s cils bjn pjes TANATOLOGJIA, TRAUMATOLOGJIA, TOKSIKOLOGJIA dhe SEKSOLOGJIA. a. TANATOLOGJIA-merret me studimin e shkaqeve te vdekjs me ndihmen e saj kosntatohet se a sht fjala pr vdekje natyrore apo pr vdekjen q sht shkaktuar me dhun. b. TRAUMATOLOGJIA- sht shkenc q merret me studimin e llojeve t lndimeve trupore intensitetin e tyre dhe mjetet me t cilat jan shkaktuar ato. c. TOKSIKOLOGJIA-sht shkenc e cila merret me studimin e hetimeve dhe efikasitetin e tyre n organin e njeriut. d. SEKSIOLOGJIA-sht shkenc e cila merret me studimin e madhnieve seksuale, e ne veanti t delikteve seksuale. SHKOLLA ANTROPOLOGJIKE Themelues I shkolls antropologjike sht italiani Cezaro Lombrozo (1935-1909) I cili ishte mjek psikiatr e me von edhe profesor I mjeksis gjyqsore. Veprat e tija m t rndsishme jan: Njeriu Kriminel dhe Antropologjia Kriminale. Koncepcionet themelore t shkolls antropologjike Cezaro Lombrozo I shkroi n veprn e tij me titull Njeriu Kriminel q u botua n vitin 1876. SHKOLLA POZITIVE Shkolla positive paraqitet n fund t shek XIV n Itali. Themelues t ksaj shkolle jan: Enriko Feri profesor I s drejts penale I cili koncepcionet e veta I prezentoi ne veprn Sociologji Kriminale dhe Rafael Gakofalo I cili shkroi veprn me titull Kriminologjia. Sipas shkolls pozitive detyr kryesore e s drejts penale duhet t jet ndrmarrja e masvae q do te kontribuojn n zvoglimin e kriminalitetit. Shkolla positive bn ndarjen e kriminalitetit n dy grupe: a.Ne grupin e V.P natyrore b. N grupin e V.P ligjor a. N grupin e veprave penale natyrore I rradhit ato vepra penale me te cilat cenohen t mirat juridike si jan: morali, ndjenjat religjioze dhe patriotike.
7

b. N grupin e veprave penale ligjore- bjn pjes veprat penale t cilat ndryshojn varsisht prej kohes dhe rregullimit shoqrore-politike t nje vendi. Si vepra t ktilla konsiderohen:V.P Politike dhe ato kundr ekonomis. SHKOLLA NEOKLASIKE Shkolla neoklasike n msimet e saj I kushtoi rndsi t madhe parimit t legalitetit t veprave penale dhe denimeve. SHKOLLA E MBROJTJS S RE SHOQRORE Mbrojtja e re shoqrore paraqitet pas lufts s dyt botrore n Itali. Iniciatori I themelimit t mbrojtjes s re shoqrore sht avokati Italian Filipo Gramatika, ku n vitin 1945 n Gjenov formoi qendrn pr studimin e mbrojtjes shoqrore. Tani si prfaqsues m autoritativ I mbrojtjes s re shoqrore sht Mark Ansel. Mbrojtja e re shoqrore sht kundr dnimit me vdekje dhe do lloje tjetr t dnimit q ka karakter retributiv. Mbrojtja e re shoqrore mbeshtet n msimet dhe njohurit e shkolls pozotive. BURIMET E S DREJTS PENALE 1. Burimet materiale dhe formale t s drejts penale. Burimet e s drejts penale ndahen ne dy lloje n ato:Materiale dhe Formale. -Burimet materiale-konsiderohen t gjitha mardhnjet shoqrore eonomike dhe mardhnjet e tjera shoqrore q e karakterizojn nj shoqri. -Burimet formale- t s drejts penale jan normat juridike ve e ve dhe trsia e tyre. Si burim formal I s drejts penale sht legjislacioni penal q gjendet n fuqi. 2. Kushtetuta si burim I s drejts penale Kushtetuta sht ligji m I lart dhe me fuqi juridike m t madhe n do shtet t civilizuar. Me kushtetut prcaktohen rregullimi shoqror ekonomik dhe politik I shtetit, t drejtat dhe lirit e qytetarve barazia e tyre. 3. Kontratat ndrkombtare si burim I s drejts penale 4.Ligji penal si burim kryesor I s drejts penale E drejta penale sht e drejt ligjore. Konsiderohet e drejt ligjore ngase burim kryesor dhe primar I saj sht ligji. Si burim I t drejtave penale t shteteve bashkkohore sht kodi penal apo ligji penal.
8

Me nocionin Ligj Penal-nenkuptojm do dispozit ligjore me t ciln rregullohen shtjet nga fusha e s drejts penale. Ndrsa me nocionin Kod Penal-nnkuptojm ligj t rndsishm n t cilin n mnyr t sistematizuar prmblidhen dispozitat penalo juridike. Nocioni Ligj Penal ka domethnie m t gjr se nocioni Kod Penal. LIGJI PENAL T gjitha kodet penale q u nxorrn pas Kodit Penal t Francs t vitit 1791 ndahen n dy pjes: e prgjithshme dhe t posame Pjesa e prgjithshme-e legjislacionit penal paraqet nj sisitem t normave penale-juridike me t cilat prcaktohen parimet e s drejts penale si dhe nocionet dhe institucionet themelore t s drejts penale si jan: V. Penal, prgjegjsia penale, dnimet etj. Pjesa e posame- e legjislacionit penal paraqet sisitem t normave penale-juridike me t cilat prcaktohen veprat penale ve e ve si dhe dnimet dhe sanksionet e tjera penale q mund tu shqiptohen kryesve t veprave t ktilla. Normat penale-jurdike t pjess s posame nuk mund te aplikohen pa aplikimin edhe t normave t pjess s prgjithshme t legjislacionit penal. Normat e pjess s prgjithshme I plotsojn normat penale-juridike t pjess s posame. Karakteristik e normave penale-juridike t pjess s posame sht se donjra prej tyre I ka dy pjes: 1. Dispozitiv dhe 2. Sanksionin N dispozitiv prcaktohen elementet e veprs penale kush mund t jet kryes dhe ka konsiston veprimi I kryerjs. Varsisht prej mnyrs s komponimit njihet dispozitiv-rendomt, prshkrues dhe udhzues -Me dispozitiv t rndomt nnkuptojm ato norma me t cilat nuk prcaktohen tiparet e V.P por vetm emrtimi I tyre -Dispozitiv prshkrues-koniderohen ato norma me t cilat caktohen tiparet e veprs penale. -Dispozitiv udhzues-konsiderohet ajo e cila sht lidhur me disa tipare t veprs penale t caktuar udhzon n ndonj norm tjetr t ligjit penal. PARIMI I LEGALITETIT Pr futjen e parimit t legalitetit nt drejtn penale jane angazhuar jurist dhe filozof t njohur t shek XVIII si jan: Montesku, Bekard dhe avokati Servan. Formulimin konciz t ktij parimi n gjuhn latine Nullum Crimen, Nulla Poena sine lege pr her t par e dha penalisti I njohur gjerman Anselm Fojer Bahu. Parimi I legalitetitNullum crimen nulla poena sine lege-ne gjuhn shqipe d.m.th Nj vepr nuk mund t
9

konsiderohet vepr penale dhe kryesi I saj nuk mund t dnohet nse m par nuk sht parapar me ligj. Pr shkak t rndsis s shumfisht pr t drejtat , lirit dhe sigurin juridike t qytetarve, n sisitemin ton judike parimi I legalitetit sht ngritur edhe n rang t norms kushtetuese dhe sht prvetsuar n kushtetut. Pr tu konsideruar nj vepr vpr penale ajo duhet q para se t jet kryer t prcaktohet me ligj si vepr penale. INTERPRETIMI I LIGJEVE PENALE Me interpretim n t drejtn penale kuptojm prcaktimin e kuptimit t drejt t norms s caktuar penale-juridike. sht veprimtari logjike e t menduarit q ka pr qllim t gjej kuptimin e drejt t ligjit dhe kuptimin e normave penale-juridike n momentin e aplikimit t ligjit. Me ane t interpretimit bhet e mundshme q norma penale-juridike q sht e prgjithshme dhe abstrakte t aplikohet ndaj kryesit t veprs penale. LLOJET E INTERPRETIMEVE T LIGJEVE PENALE Jan:1.Sipas subjekteve qe mund ta bjn interpretimin 2. Sipas metodave 3. Sipas vllimit 1.Subjektet q mund t bjn interpretimin jan interpretimi: a. Autentik b. Gjyqsor c. Doktrinar a. Interpretimi Autentik apo t Obligueshm-e bn organi I cili ka nxjerr ligjin q interpretohet. Interpretimin autentik mund ta bjn vetm parlamenti I shtetit. Interpretimi autentik bhet sipas procedurs q vlen pr nxjerrjen e ligjeve. b.Interpretimi Gjyqsor-sht interpretim t cilin e bn gjykata gjat aplikimit t ligjit n rastin konkret. c. Interpretimi Doktrinar- I ligjeve penale sht interpretim q e bn shkenca e s drejts penale. Ky lloj interpretimi nuk sht I obligueshm pr organet q merren me aplikimin e ligjeve penale. METODA E INTERPRETIMIT Jan: a.Interpretimi Gramatik b. Interpretimi Logjik c. Interpretimi Historik d. Interpretimi Sistematik
10

a. Interpretimi Gramatik-beht me ndihmn e rregullave t gramatiks dhe sintakss. Intepretimi gramtik sndrtohet duke analizuar shprehjet dhe nocionet e pjesve t tekstit. b. Interpretimi Logjik-me ndihmn e ktij interpretimi, prcaktimi I prmbajtjes dhe kuptimit t ligjit bhet me an t t menduarir dhe nxjerrjes s konkluzave. c. Interpretimi Historik-konsiston n prcaktimin e kuptimit t norms penale-juridike duke u mbshtetur n historikun e lindjen s saj dhe duke I prcaktuar shkaqet q e kan kushtzuar nxjerrjen e norms. Lidhur me interpretimin historik n teorin e s drejts penale njihen dy lloje t interpretimit: -Interpretimi Objektiv - Interpretimi Subjektiv Sipas interpretimit subjektiv-kuptimi I ligjit penal prcaktohet sipas kohs qe sht nxjerr Ndrsa sipas interpretimit objektiv-kuptimi I ligjit apo norms s caktuar penale-juridike prcaktohet sipas kohs kur bhet aplikimi I tij. INTERPRETIMI SISTEMATIK Prcakton prmbajtjen dhe kuptimin e ndonj norme penale-juridike n baz t vendit q sht radhitur n sisitemin e ngusht dhe t gjr t legjislacionit penal. INTERPRETIMI SIPAS VLLIMIT Interpretimi sipas vllimit sht ather kur fjalve, termave apo nocioneve q jan prdorur n tekstin e normave penale mund tu jepet kuptimi I ngusht apo I gjer. N t drejtn penale sipas vllimit njihen dy lloje t interpretimeve 1.Interpretimi I ngusht apo Restriktiv 2.Interpretimi I gjer apo Ekstensiv 1. Interpretimi I ngusht-ekzsiton ather kur fjalve, termave apo nocioneve q jan prdorur ne ligjin penal u jepet kuptimi I ngusht 2. Interpretimi I gjer-ekziston ather kur fjalve, termave apo nocioneve t ligjit penal u jepet kuptimi I gjer. ANALOGJIA N drejtsi analogjia n kuptimin e gjer paraqet zgjedhjen e mardhnjeve shoqrore n baz t normave t cilat I rregullojn mardhnjet e ngjajshme. Kurse n t drejtn penale analogjia paraqet rastin kur nj vepr q nuk sht parapar me ligj si vepr penale, t konsiderohet si e ktill n baz t ngjajshmris me vepren penale.
11

Analogjia si mnyr e krijimit t veprave t reja penale sht e ndaluar ne t drejtn penale ngase sht n kundrshtim me funksionin themelor t parimit Nullum crimen nulla poena sine lege. Po t lejohej analogjia n t drejtn penale kjo do t shkaktonte pasiguri juridike, do ta dobsonte besimin e qytetarve n sisitemin juridik. Prej ksaj q tham m lart nuk duhet nxjerrim prfundim se do lloj analogjie sht e ndaluar prkudrazi analogjia sht e lejuar n rastet kur ekzistojn rrethanat pr zbutjen e dnimit. 1. Analogjia e lejuar- n t drejtn penale konsiderohet se sht e lejuar analogjia po q se ajo sht n favor t t fajsuarit dhe nse interpretimi I till nuk sht n kundrshtim me normat dhe parimet tjera penale-juridike. Analogjia poashtu sht e lejuar n rastet kur ekzistojn rrethanat pr zbutjen e dnimit. 2. Analogjia e ndaluar-sht n rastet kur tejkalohet kufiri I kuptimit t norms q sht prcaktuar edhe me an t interpretimit. VEPRIMI I LEGJISLACIONIT PENAL Njihen tri lloje t veprimit t ligjeve penale: 1.Veprimi I ligjit penale n koh 2.Veprimi I ligjit penal n hapsir 3.Veprimi I ligjit penal ndaj personave 1. Veprimi I ligjit penal n koh- Ligji penal fillon t veproj prej momentit t hyrjs s tij n fuqi dhe aplikohet gjersa t pushoj s vepruari. Ligji penal hyn ne fuqi tet dit pas shpalljes n gazetn zyrtare. Koha prej shpalljes s ligjit n gazetn zyrtare e gjersa t hyj ne fuqi quhet Vocatio Legis. Kjo koh q si pam sht 8 dit bhet me qllim q me normat e ligjit penal t njihen ata t cilve u referohet dhe ata q duhet ta aplikojn. Ligji penal vepron derisa t abrogohet me ligjin e ri. Ligji penal abrogohet n rastet kur ligji I ri parasheh dispozit t posame me t ciln e abrogojn at t mparshmn. Poashtu ligji penal pushon s vepruari edhe ne rastet kur skadon afati pr t ciln sht nxjerr. Kjo ndodh kur ligji penal sht nxjerr me qllim q t veproj vetm pr nj koh t caktuar. N rastet kur vepra penale sht kryer n kohn kur ka qen n fuqi nj ligj penal, kurse kryesi gjykohet n kohn kur ligji I mparshm ka pushuar s vepruari. Kryesi I veprs penale do t dnohet sipas ligjit penale q ka qen n fuqi n kohen e kryerjes s veprs. 2. Veprimi I legjislacionit penal n hapsir-Ligji penal t nj shteti sikurse edhe ligjet n prgjithsi veprojn n territorin e shtetit n t ciln edhe jan nxjerr. Ktu kryesisht sht fjala pr veprimin e ligjeve penale n territorin ton ndaj shtetasve t huaj q kryjn vepra penale ne territorin ton apo jasht kufive t vendit ton, por t cilt n ndonj menyr gjendet n vendin ton. Veprimi I ligjeve penale n hapsir sht shum aktuale n kushtet e tanishme shoqrore ngase tani nj
12

numr I madh I qytetarve t nj shteti prkohsisht apo prgjithmon jetojn apo punojn n shtetin tjetr, kshtu q marr n prgjithsi kontaktet midis qytetarve t vendeve t ndryshme jan gjithnj m t shpeshta. Kshtu edhe mundsia e kryerjes s veprave penale t shtetasve t huaj n vendin sht m e madhe. Me qllim q t evitohen konfliktet e mundshme se cili shtetas sht kompetent t gjykoj kryesin e caktuar t veprs penale me dispozitat penale juridike t ligjit penal sht rregulluar veprimi I legjislacionit penale n hapsir. Me kto dispozita penale-juridike jan aprovuar pes parime e kto jan: a.Parimi territorial b.Parimi real c.Parimi I personalitetit aktiv d.Parimi I personalitetit pasiv e.Parimi universal a.Veprimi I legjislacionit penal sipas parimit territorial Parimi I territorial I veprimit t legjislacionit penal t vendit ton n hapsir sikurse edhe n drejtat penale t shteteve tjera sht parim themelor, kurse parimet e tjera jan t natyrs plotsuese. Ky parim sht themeluar pr shkak se m s shpeshti aplikohet n praktik. Sipas ktij parimi legjislacioni penal I nj vendi aplikohet ndaj t gjith personave q kryejn vepra penale n teritorrin e tij, pa marr parasysh se a jan shtetas t tij, shtetas t huaj apo persona pa shtetsi. Gjithmon shtrohet pyetja se ka konsiderohet si teritor I nje shteti. Sipas dispozitave t legjislacionit penal q jan t natyrs interpretuese n territor t nj vendi nnkuptojm: - Siprfaqen toksore - Bregdetin - Siprfaqen ujore brenda kufijve - Siprfaqen ajrore mbi to Sipas ligjit mbi bregdetin sht parapar se zona territoriale e detit shtrihet dhjet mila nautike nga toka. Legjislacioni penal I nj shteti aplikohet edhe ndaj secilit q kryen vepr penale n anijen e tij, pa marr parasysh se ku ndodhet n kohn e kryerjes s veprs penale. Ne rastet kur vepra penale sht kryer n anijen ton do t aplikohen ligjet tona penale pa marr parasysh se a sht gjendur anija n detin e hapur, n ujrat e huaj territorial. Veprimi I legjislacionit ton penal pr veprat penale q kryehn jasht vendit. Pr t mundur t aplikohet legjislacionit yn penal dhe n rastet kur veprat penale kryhen jasht vendit e drejta jon penale I ka prvetsuar disa parime, kto jan: 1.Parimi real 2.Parimi I personalitetit aktiv
13

3.Parimi I personalitetit pasiv 4.Parimi universal 1. PARIMI REAL APO MBROJTS Veprimi I legjislacionit ton penal sipas parimit real shprehet n rastet kur veprat penale kryhen jasht territorit t vendit ton, por me t cilat dmtohen apo rrezikohen t mirat juridike t shtetit ton. Sipas dispozitave t ligjit penal legjislacioni yn penal aplikohet ndaj shtetasit ton, shtetasit t huaj dhe personave pa shtetsi q jasht shtetit kryen vepr penale kundr rregullimit shoqror dhe siguris s vendit. Gjithashtu sipas parimit real, legjislacioni yn penal aplikohet edhe n rastet kur ndonj person jasht shtetit ton kryen vepr penale t falsifikimit t parave. 2. PARIMI I PERSONALITETIT AKTIV Sipas parimit t personalitetit aktiv apo parimit nacional legjislacioni yn penal aplikohet n rastet kur shtetasit ton kryejn vepra penale jasht vendit. Me legjislacion ton penal parimi I personalitetit aktiv sht parapar ksisoji: legjislacioni yn penal I vendit ton aplikohet ndaj shtetasit ton edhe kur kryen ndonj vepr penale jasht vendit po q se ka n territorin ton apo ekstradohet. Sipas legjislacionit ton penal ndaj shtetasve ton q I kan kryer vepra penale jasht vendit ndjekja penale nuk do t ndrrmeret n kto raste: - Nse kryesi n trsi e ka vuajtur dnimin q I sht shqiptuar jasht vendit. - Nse kryesi jasht vendit me aktgjykim t forms s plotfuqishme sht liruar os dnimi I sht falur. - Nse pr veprn penale sipas ligjit t huaj ndiqet n baz t krkess s t dmtuarit, ndrsa krkesa e till nuk sht ushtruar.

3. PARIMI I PERSONALITETIT PASIV Sipas parimit t personalitetit pasiv legjislacioni yn penal aplikohet edhe ndaj t huajve t cilt jasht territorit t vendit kryejn vepra penale kundr shtetasit ton ose kundr vendit ton. Pr aplikimin e ktij parimi duhet q shtetasi I huaj t haste n territorin ton ose t ekstradohet. Quhet pasim pasiv ngase n aspektin kriminal shtetasi apo vendi yn jan pasiv, jan viktima t veprave penale.

14

5. PARIMI UNIVERSAL Sipas parimit universal legjislacioni yn penal aplikohet edhe ndaj t huajit I cili kryen vepr penale jasht vendit ndaj shtetasit t huaj apo personit t huaj. Pr t mundur t aplikohet ky pasim duhet q shtetasi I huaj t ket kryer vepr penale t ciln n legjislacionin ton penal sht parapar dnimi me 5 vjet burg. Arsyeshmeria e ktij parimi sht obligimi ndrkombtar I do shteti q ta luftojn kriminalitetin pa marr parasysh se kur kryhet dhe e mira e kujt dmtohet.

EKSTRADIMI Q t mund t aplikohet parimi real, parimi I personalitetit aktiv dhe ai pasiv, parimi universal, e sidomos parimi I territorial I veprimit t legjislacionit penal sht e nevojshme q t respektohet bashkpunimi midis shteteve. Nj form e bashkpunimit t shteteve n kt drejtim q mundson ekzistimin e dnimit kryesit t veprs penale sht edhe Ekstradimi I fajtorit. Me ekstradim nnkuptojm dorzimin e kryesit t veprs penale prej nj shtetin tjetr me qllim q kryesi t dnohet pr veprn penale t kryer me aktgjykim t plotfuqishm. Ekstradimi m s shpeshti bhet n rastet kur ndonj prson kryen ndonj vepr penale n nje shtet dhe para se t zbulohet gjat procedurs penale apo pasi q I sht shqiptuar dnimi arratiset n shtetin tjetr me qllim q ti shmanget dnimit. Ne rastet e ktilla shteti n t cilin gjendet ky person ia dorzon shtetit n t cilin e ka kryer veprn penale. Ekstradimi sht form kryesore e ndihms juridike midis shteteve n fushn e s drejts penale dhe ne mas t konsiderueshme mundson luftimin e kriminalitetit n permasat ndrkombtare. Ne baz t dispozitave kushtetuese-ekstradimi sht rregulluar me normat e ligjit t procedurs penale dhe n kontratat ndrkombtare.

PARIMET E EKSTRADIMIT Me legjislacion penal t shteteve bashkekohore si dhe n kontratat ndrkombtare jan sajuar disa parime t prgjithshme t cilat respektohen me rastin e akstradimit. Kto parime n fakt parashohin kushtet e caktuara q duhet t prmbushen pr t mundur t behet dorzimi I fajtorit prej nj shteti n shtetin ku e ka kryer veprn penale. Sipas legjislacionit ton penal ekstradimi mbshtetet n kto parime themelore:
15

1.Parimi q shtetasi yn nuk mund t ekstradohet 2.Parimi I identittetit t normave 3.Parimi q kryhesit e veprave penale politike dhe ushtarake t mos ekstradohen 4.Parimi I specialitetit 5.Parimi I mosparashkrimit t veprs penale 2. Parimi I identitetit t normave-sipas ktij parimi vepra pr t ciln krkohet ekstradimi duhet t konsiderohet si vepr penale sipas ligjit t vendit ton dhe ligjit qe krkohet t bhet ekstradimi. 4. Parimi I specialitetit- sipas ktij parimi personi mund t dnohet vetm pr at vepr penale pr t ciln sht ekstraduar e jo edhe pr ndonj vepr tjetr penale (p.sh nj person q sht ekstraduar p.sh pr vepr penale t vjedhjes t dnohet edhe pr vepr penale politike). 5. Parimi I mosparashkrimit t veprs penale-sipas ktij parimi q t bhet ekstradimi I kryesit t veprs penale duhet q t mos jet br parashkrimi I ndjekjes penale apo parashkrimi I ekzekutimit t dnimit. E DREJTA E AZILIT Termi azil rrjedh prej fjals latine Asylum q do te thot Strehim. N t drejtn penale me azil nnkuptojm strehimin e shtetasve t huaj apo personave pa shtetsi n shtetin e caktuar q ndiqen pr shkak t aktiviteteve t tyre t cilat pr interesin e gjithmbarshm t njerzimit nuk konsiderohen vepra t dmshme por t dobishme. Vshtruar historikisht e drejta e azilit sht m e vjetr se ekstradimi. E drejta e azilit sht paraqitur n mesin e shekullit XIX me qllim q t mbroheshin kryesit e veprave penale politike. N deklaratn univerzale mbi t drejtat e njeriut parashihet se do person ka t drejt t krkoj azil n shtetin tjetr ns sht I ndjekur nga shteti. Mirpo t drejtn e azilit nuk mund ta gzoj personi q ka kryer krime kundr t drejts ndrkombtare ose ns ka kryer vepr q jan n kundrshtim me parimet dhe qllimet e veperimeve s Kombeve t Bashkuara. VEPRA PENALE Nocioni dhe elementet e veprs penale Lidhur me prcaktimin e nocionit t veprs penale n teorin e s drejts penale jan shqyrtuar mendime t ndryshme. Para s gjithash vepra penale trajtohet si fenomen juridik, krahas ktij mendimi vepra penale n t drejt
16

konsiderohet edhe si fenomen social dhe si veprim apo sjellje e njeriut t caktuar m t ciln dmtohen vlerat e caktuara shoqrore. N aspektin social vepra penale sht sjellje e njeriut e cila sht n kundrshtim m interesat e shoqris. Me veprn penale sulmuhen veprat t cilat sipas klass q gjendet n pushtet kan rndsi t posame dhe si t tilla jan t mbrojtura edhe me legjislacionin penal. Vepra penale sht manifestim I mospajtimit t personit t caktuar me normat q gjenden n fuqi.

NOCIONI MATERIALO-FORMAL I VEPRES PENALE Nocioni formal I veprs penale njihet q nga shkolla klsike. Sipas ktij nocioni vepra penale konsiderohet si fenomoen juridik apo fakt juridik e cila shkakton pasoja juridike n botn e jashtme. Nocioni formal veprn penale e shpjegon vetm n aspektin juridik, kurse nocioni material jep prgjegjje n at se pr cfar shkaqesh nj vepr kosniderohet vepr penale. Q t mund t konsiderohet nj vepr si vepr penale duhet t prmbahen tri kushte themelore: 1. Kushti I par sht q vepra t jet e rrezikshme pr shoqrin 2. Kushti I dyt I referohet ans formale t nocionit t veprs penale. Q t mund t konsiderohet nj vepr e rrezikshme si vepr penale duhet q ajo vepr t parashihet me ligj si vepr penale. 3. Kushti I tret I prket ans formale, mirpo ktu krkohet q vepra jo vetm t prcaktohet me ligj si vepr penale por njherit gjithashtu me ligj duhet t prcaktohen edhe tiparet apo elementet e tjera t veprs penale. FIGURAT E VEPRS PENALE Sipas mendimit t disa autorve me figur t veprs penale duhet nnkuptuar trsin e elementeve themelore t veprs penale. Mirpo sipas disa autorve tjer me termin figur e veprs penale duhet nnkuptuar trsin e elemeneteve t posame t do vepr penale. ELEMENTET THEMELORE T VEPRS PENALE Vepra penale prbhet prej 5 elementeve themelore: 1.Veprimi I njeriut 2.Rrezikshmria shoqrore 3.Kundrligjshmria
17

4.Prcaktueshmria e veprs penale n ligj 5.Prgjegjsia penale e kryesit

do vepr pr tu konsideruar vepr penale duhet ti posedoj t gjitha kto 5 elemente. Nse mungon njri prej ktyre elementeve vepra penale nuk mund t ekzistoj. Elementet themelore varsisht se prej far kndi vshtrohen mund t ndahen n :Elemente objektive dhe Subjektive Elementet objektive mund t ndahen n elemente: Formale dhe Materiale. N grupin e elemeneteve objektive bjn pjes: veprimi I njeriut rrezikueshmria shoqrore kundrligjshmria. Kurse n grupin e elementeve subjektive bn pjes vetm nje: Prgjegjsia penale e kryesit. N kuadrin e elemenetve objektive t karakterit formal jan: veprimi I njeriut me pasojn e shkaktuar, kundrligjshmria dhe prcaktueshmria e veprs penale ne ligj. Kurse rrezikueshmria shoqrore sht element I karakterit material. NDARJA E VEPRS PENALE Veprat penale mund t ndahen n disa lloje. Duke marr parasysh natyrn e veprs penale kto mund t ndahen n : 1.Vepra penale t prgjithshme 2.Vepra penale politike Ndrsa ns merret parasysh numri I veprimeve t cilat e prbjn figurn e veprs penale dallhohen 1.Vepra penale t thjeshta 2.Vepra penale t prbra Mandej varsisht prej faktit se a sht dmtuar apo vetm sht rezikuar e mira juridike, veprat penale ndahen n : 1.Vepra reale q dmtojn 2.Vepra penale q rrezikojn 1.Vepra penale t prgjithshme dhe politike Ndarja e veprs penale n t prgjithshme dhe politike rrjedh nga teoria natyrore-juridike e Graciusit. Sipas Ferit t gjith veprat penale mund t ndahen n vepra penale Natyrore dhe vepra penale Ligjore. 1. Vepra penale natyrore- jan ato t cilat I njohin t drejtat penale t t gjitha shteteve apo mbar njerzimit pa marr parasysh rregullimin e tyre shoqror. Kurse veprat penale Ligjore apo (vepra penale politike) zhvillohen prej nj shteti n shtetin tjetr. N grupin e veprave penale t prgjithshme bjn pjes p.sh vepra penale kundr nderit dhe autoritetit. Sa I prket vepres pnale politike jan t drejtuara kundr t mirave politike dhe kryen nga motivet
18

politike. Si te mira politike konsiderohen themelet e rregullimit shoqror t nj vendi, pasuria dhe siguria e shtetit. NOCIONI I OBJEKTIT T VEPRS PENALE Veprat penale jan t drejtuara kundr t mirave apo vlerave t cilat jan t mbrojtura me sisitemin juridik. T mirat juridike q jan t mbrojtura n t drejtn penale jan edhe objekt I veprs penale. Objekt I veprs penale sht e mira juridike kundr s cils sht e drejtuar vepra penale. Shtrohet pyetja se ka konsiderohen n t drejtn penale objekt t veprs penale-objekt t veprs penal jan t mirat apo vlerat vitale t njeriut, liria. Siguria, barazia, prona, rregullimi shoqror politik, martesa, familja, nderi, autoriteti. Objekt I veprs penale sht material I do vepre penale, ngase me vepr penale rrezikohet ndonj e mir e cila pr shkak t rndsis s saj shoqrore mbrohet nga e drejta penale. N t drejtn penale njihen dy lloje t objektit t veprs penale dhe at: 1. Objekti I prgjithshm 2. Objekt grupor 1. Objeki I Prgjithshm- sht njeriu dhe bashksia shoqrore. Objekt I prgjithshm sht trsia e t gjitha t mirave materiale q jan t mbrojtura me t drejtn penale. 2. Objekti Grupor- sht jeta dhe trupi I njeriut- rregullimi shoqror-juridik, siguria e vendit. OBJEKTI I VEPRIMIT Me objekt t veprimit nnkuptojm personin apo vlern tjetr juridike ndaj t cilit sht ndrmarr veprimi I kryerjes me rast dmtohet objekti q mbrohet nga e drejta penale. Vlera juridike ndaj s cils sht e drejtuar vepra penale paraqet objektin e veprimit p.sh te vrasjaobjekti I veprimit sht jeta e njeriut. N shkencn e s drejts penale objekti I veprimit ndahet n objektin Sulmues dhe Gramatik. 1. Objekti Sulmues-sht lnda ndaj s cils sht I drejtuar veprimi I veprs penale p.sh te vepr penale e vjedhjes objekti sulmues sht prona n sendin e tundshm, te vrasja sht njeriu etj. 2. Objekti Gramatik- sht lenda n t ciln kryhet veprimi I veprs penale p.sh te vepra penale e falsifikimit t monedhave-objekt gramatik sht monedha e falsifikuar.

19

SUBJEKTI I VEPRS PENALE Njeriu si subjekt I veprs penale Personi q kryen veprr penale quhet subjekt I veprs penale. N t drejtn penale bashkkohre sht prvetsuar mendimi se subjekti I veprs penale mund t jet vetm njeriu personi fizik- ndrsa n t drejtn e lasht subjekti I veprs penale ishin edhe sendet, shtazet etj. Subjekte t veprs penale konsiderohen edhe ndihmsi dhe organizatort e shoqats kriminale. Lidhur me moshn subjekte t veprs penale konsiderohen vetm personat q kan mbushur moshn 14 vjeare, ndrsa personat nn moshn 14 vjeare n t drejten penale konsiderohen fmij-kto jan t paprgjegjshm dhe gjenden jasht sfers s t drejts penale. Subjektet e veprs penale mund t ndahen n disa kategori: Sipas kriterit t moshs n legjislacioin penal njihen: Delikuentt e mitur, Personat madhor t rinj dhe Delikuentt madhor. N t drejtn penale njihen dy lloje subjektesh t veprave penale: Subjekti Aktiv dhe Subjekti Pasiv. 1. Subjekti Aktiv- konsiderohet personi I cili me veprimin e tij shkakton pasojn e veprs penale. Subjekti aktiv sht kryes I veprs penale. N t shumtn e rasteve veprat penale mund t kryej do person. Veprat penale q mund tI kryej do subjekt quhet Delikta Komunia. 2. Subjekti Pasiv- sht personi q sht I dmtuar apo I rrezikuar me veprn penale. Subjekti pasiv ndryshe quhet edhe viktim e veprs penale. Personi juridik si subjekt I veprs penale N shkencn e s drejts penale si dhe n legjislacionin penal shtrohet pyetja se a munden personat juridik t konsiderohen subjekte t veprs penale. N t drejtn romake njihej rregulla e vjetr Societas Delinquere Non Potest (Personat juridik nuk mund te jen subjekte t veprs penale). Mirpo m von n t drejtn penale t mesjets njihej mundsia q edhe personat juridik t konsiderohen subjekte t veprs penale. VEPRA PENALE E PRBR Nj vepr konsiderohet vepr penale e prbr n rastet kur me ligj sht prcaktuar se ajo kryhet n ndrmarrjen e dy apo m shum veprimeve. Veprat e prbra veprimet e t cilave paraqesin se cila ve e ve vepra penale t posame quhen vepra penale t prbra- vepra t tilla jan p.sh grabitja-figura e s cils sht e prbr prej dy veprave penale-prdorimit t dhuns dhe t vjedhjes. Forma tjetr e veprs penale t prbr sht vepra penale e prbr jo e drejt. Vepra e ktill shprehet n rastet kur figura e veprs penale sht e prbr prej dy apo m shum veprimeve mirpo vetm
20

njra prej tyre paraqet vepr penale kurse veprimi tjetr jo. Si vepr penale e ktill sht (vepra penale e mardhnieve seksuale me dhun) ktu te kjo vepr penale vetm prdorimi I dhuns konisderohet vepr penale. VEPRAT PENALE FORMALE DHE MATERIALE Veprat penale formale konsiderohen ato vepra t cilat sipas ligjit konsiderohen se jan kryer vetm n faktin e ndrmarrjes s veprimit t kryerjes. Si vepr penale t ktilla jan: matja jo e sakt, cenimi I paprekshmris s baness. Veprat penale matriale konsiderohen ato vepra t cilat kan shkaktuar pasojn e caktuar me ligj. Si vepra t ktilla jan: vrasja, plagosja etj. VEPRAT PENALE Q DMTOJN DHE RREZIKOJN Veprat penale q dmtojn- jan ato vepra t cilat konsiderohen se jan kryer ns asgjesohet apo dmtohet e mira juridike q mbrohet n t drejtn penale. Si vepra t ktilla jan: vrasja, plagosja, dmtimi I sendit t huaj etj. Veprat penale q rrezikojn-konsoderohen se kryhen kur shkaktohet rreziku ndaj objektit t mbrojtur edhe pse nuk sht shkaktuar pasoja. Pr tu konsideruar nj vepr si vepr penale q rrezikon sht e nevojshme q kryesi t ket qen I vetdijshm dhe t ket dshiruar vetm rrezikimin e objektit t mbrojtur. Varsisht prej faktit s a ka qen rreziku I drejtprdrejt apo apstrakt n shkencn e s drejts penale dhe n legjislacion penal njihen dy lloje t rrezikimit: 1.Rrezikimi konkret apo I drejtprdrejt 2.Rrezikimi abstrakt 1. Rrezikimi konkret-ktu vepra penale konisderohet se hyn kur shkaktohet rreziku I drejtprdrejt pr jetn apo pasurin e njerzve p.sh rrezikimi I komunikimit me mjete t rrezikshme(dmton paisjet e komunikimit shenjat apo paisjet e sinjalizimit). 2. Rrezikimi abstrakt- ekziston n rastet kur n veprn penale sht prcaktuar se gjendja e cila mund t shkaktoj rrezik konkret. Vepra t ktilla jan: dmtimi I pendave, heqja e shenjave t cilat sinjalizojn rrezikun. VEPRAT PENALE MOMENTALE, PERMANENTE DHE T GJENDJES 1. Veprat penale momentale- jan ato vepra tek t cilat pasoja shkaktohet menjher pas prfundimit t veprimit t kryerjes. Si vepra t ktilla jan: vrasja, vjedhja, grabitja.
21

2. Vepra penale permanente- jan ato vepra penale t cilat shkaktojn pasoja q mund t zgjashin koh t shkurt apo t gjat, me rast kohzgjatja e pasojave konsiderohet element I figurs s veprs penale. Si vepra penale t ktilla jan: bigamia etj. 3. Vepra penale t gjendjes-krijojn gjendje t kundrligjshme, mirpo kohzgjatja nuk sht element I figurs s ktyre veprave penale. Si vepra t ktilla jan: lndimi trupor, lendimi I sendit etj. NDARJA E VEPRAVE PENALE N KRIME. DELIKTE DHE KUNDRVAJTJE Ndarja e veprave penale n krime, delikte dhe kundrvajtje pr her t par sht prvetsuar n kodin penal t Francs t vitit 1971. 1. Krime-konsiderohen ato vepra penale pr t cilat jan parapar dnime t rnda (dnime me vdekje apo me burg t rnd). 2. Delikte-konsiderohen veprat penale pr t cilat jan parapar dnime m t lehta(p.sh dnimi me burg). 3. Kundrvajtje-konsiderohen veprat penale pr t cilat jan parapar dnime edhe m t lehta (p.sh dnimi me burg afat shkurt apo dnimi n t holla). Mirpo n legjislascionin ton penal nuk sht prvetsuar ndarja e veprave penale n tri llojet e prmendura megjithat njihen tri lloje t veprimeve ato jan: 1.Veprat penale 2.Deliktet ekonomike 3.Kundervajtjet KUNDRVAJTJTJET DHE VEPRAT PENALE Kundrvajtjet-jan cenime t rendit publik t prcaktuara me ligj dhe dispozita t tjera, pr t cilat jan t parapara dnime kundrvajtse dhe masa mbrojtse. Kundrvajtjet paraqesin cenime t disciplins shoqrore. Objekt mbrojts te kundrvajtjet sht rregullimi publik, ndrsa te veprat penale jan vlerat themelore t shoqris. Personi q sht I denuar pr vepr penale t dnohet pr t njejtn vepr edhe pr kundrvajtje. NOCIONI PENALO-JURIDIK I VEPRIMIT Veprimi apo sjellja e njeriut sht nj ndr elementet themelore t do vepre penale. Me termin veprim n t drejtn penale nnkuptojm t gjitha sjelljet apo veprimet e njeriut q manifestohen n botn e jashtme dhe t cilat jan t prcaktuara me ligj si veper penale.
22

Pr tu konsideruar nj veprim relevant n t drejtn private ai duhet t jet I vullnetshm. I vullnetshm sht ai veprim I cili sht ndrmarr dhe dirigjuar nga ana e personit t vetdijshm dhe n baz t vullnetit t lir. VEPRAT PENALE T KRYERA ME VEPRIM Me kuptimin penalo-juridik veprimi sht lvizje trupin e vullnetshme e njeriut m t cilin kryhet vepra penale. Me an t veprave penale t kryera me veprim cenohen normat penalo-juridike t cilat e ndalojn veprimin e caktuar. Veprat penale t kryera me mosveprim Veprat penale t kryera me mosveprim apo si quhen Deliktet Omsive kryhen me abstenimin nga veprimi q ka qen I detyruar ta ndrmarr. Si vepr penale e kryer me mosveprim sht psh mosdhnia e ndihms mjeksore. Me vepr penale n mosveprim cenohen normat t cilat urdhrojn apo obligojn q t ndrmerret veprimi I caktuar. Sipas prkufizimit ligjor del se vepra penale me mosveprim mund ta kryejn vetm ata persona q sipas ndonj baze juridike kan pasur obligim apo detyr q tI ndrrmarrin veprimet e caktuara. Veprat penale t kryera me mosveprim mund t ndahen n dy grupe: 1.Veprat penale t drejta, t kryera me mosveprim 2.Veprat penale, jo t drejta, t kryera me mosveprim 1. Veprat penale t drejta t kryera me mosveprim jan ato lloje t veprave penale t cilat edhe n ligjin penal jan prcaktuar se mund t kryhen vetm me mosveprim. Vepra penale e ktill sht (mosdhrnia e ndihms personit jeta e t cilit gjendet n rrezik. 2. Veprat penale jo t drejta t kryera me mosveprim-jan ato vepra t cilat zakonisht kryhen me veprim, mirpo n disa raste mund t kryhen edhe me mosveprim. Veprat penale jo t drejta me mosveprim-mund t kryejn personat q ndaj sisitemit juridik dhe shoqris trajtohen si garanc se nuk do t cenohet apo dmtohet objekti juridik. KAUZALITETI Ne shkencn e s drejts penale kuazaliteti prkufizohet si lidhje objektive midis veprimit apo mosveprimit dhe pasojs s shkaktuar. Kuazaliteti n t drejtn penale ka rndsi t madhe ngase pr tu konsideruar nj vepr e njeriut si veper penale dhe pr te mundur tI ngarkohet atij, duhet t konstatohet se ajo vepr ka shkaktuar pasojn e
23

ndaluar e cila ne ligj sht e parapar si veper penale. Pa ekzistimin e kuazalitetit nuk mund t konsiderohet se sht kryer vepra penale dhe nuk mund t sajohet prgjegjsia penale. Q t mund t prcaktohet kuazaliteti n t drejtn penale duhet konstatohet se midis veprimit dhe pasojs ekziston lidhja e domosdoshme kauzale. Veprimi sht kauzal ather kur konstatohet se po t mos ishte ndrmarr ai veprim nuk do t shkaktoheh pasoja e ndaluar. VENDI I KRYERJES S VEPRS PENALE Si vend I kryerjes s veprs penale konsiderohet vendi ku sht ndrmarr veprimi dhe ku sht shkaktuar pasoja. Mirpo ekzistojn edhe disa raste ku veprimi I kryerjes ndrrmiret nj vend, kurse pasoja shkaktohet n vendin tjetr (p.sh personinB ne Pej). N kt rast veprimi I kryerjes s veprs penale t fyerjes sht ndrmarr n Prishtin kurse pasoja sht shkaktuar ne Pej. Prcaktimi I vendit t kryerjes s veprs penale sht me rndsi pr kto shkaqe: 1. Prej vendit ku sht kryer vepra penale varet se cili ligj penal do t aplikohet. 2. Sipas vendit t kryerjes s veprave penale prcaktohet kompetenca territoriale e gjykatave. 3. Te disa vepra penale vendi I kryerjes s veprs penale konsiderohet element konstituiv. 4. Kur veprimi I kryerjes sht ndrmarr n nj shtet kurse pasoja sht shkaktuar n shtetin tjetr. Pr prcaktimin e vendit t kryerjes s veprs penale ne shkencn e s drejts penale njihen tri teori: 1.Teoria e veprimit 2.Teoria e pasojs apo suksesit 3.Teoria e ubikvitetit 1. Sipas teoris s veprimit-si vend I kryerjes s veprs penale konsiderohet vendi ku sht ndrrmar veprimi I kryerjes. 2. Sipas teoris s pasojs-si vend I kryerjes s veprs penale konsiderohet vendi ku sht shkaktuar pasoja. 3. Sipas teoris s ubikvitetit-si vend I kryerjes s veprs penale konsiderohet vendi ku sht ndrmarr veprimi I kryerjes ashtu edhe vendi ku sht shkaktuar pasoja. KOHA E KRYERJES S VEPRS PENALE Lidhur me prcaktimin e kohs s kryerjes s veprs penale n shkencn e s drejts penale dhe ne legjislacionin ton penal sht prvetsuar teoria e veprimit. Vepra penale konsiderohet se sht kryer n kohn kur personi ka vepruar apo ka qen I detyruar t veproj pa marr parasysh se kur sht shkaktuar pasoja.
24

Nga kjo shihet qart se koha e kryerjes s veprs penale konsiderohet momenti kur personi ka vepruar kurse te veprat penale t kryera n mosveprim kur personi nuk e ka ndrrmar veprimin t cilin ka qen I detyruar ta ndrmarr. N rastet kur vepra penale kryhet n bashkpunim si koh e kryerjes konsiderohet koha kur bashkpuntori ka vepruar, e jo kur kryesi ka ndrmarr veprimin e kryerjes. Te veprat penale permanente si koh e kryerjes konsiderohet e tr koha sa ka zgjatur gjendja e kundrligjshme. Rrezikshmria shoqrore e veprave penale N t drejtn penale si vepra t rrezikshme konsiderohen ato veprime apo sjellje t cilat dmtojn apo rrezikojn vlerat themelore si jan: t drejtat themelore dhe lirit e njeriut, pasuria, barazia dhe siguria e tyre juridike, rregullimi juridik I prcaktuar me kushtetut etj. Pr tu konsideruar nj veprim I rrezikshm si vepr penale sht e domosdoshme q ai veprim t manifestohet nj shkall m t lart t rrezikshmris shoqrore dhe t jet I prcaktuar me ligj si vepr penale. Nj vepr shoqrore e rrezikshme mund t konsiderohet vepr penale nse sht kryer n kohn e caktuar dhe n rrethanat e caktuara ekonomike, politike dhe shoqrore. Shkallzimi I rrezikshmris shoqrore Rrezikshmria shoqrore e veprs penale mund t jet e intensitetit t ndryshm, disa vepra penale jan m t rrezikshme e disa m pak t rrezikshme p.sh vrasja sht m e rrezikshme se lndimi I rnd trupor. Shkallzimi I rrezikshmris shoqrore bhet duke marr parasysh intensitetin dhe rndsin e t mirs juridike q sht rrezikuar. Shkalla e rrezikshmris shoqrore prcaktohet edhe duke e marr parasysh mnyrn e kryerjes s veprs, mjetet me t cilat sht rrezikuar e mira juridike, koha e kryerjes, vendi I kryerjes. N rastet kur rrezikshmria shoqrore sht m e madhe edhe vepra penale konisderohet m e rnd, dhe kur rrezikshmria shoqrore sht m e vogl edhe vepra penale konsiderohet m e vogl. Rrezikshmria shoqrore e prgjithshme dhe e posame Rrezikshmria shoqrore e prgjithshme sht ajo rrezikshmri e vepres penale si sht prcaktuar me ligj n mnyrn t prgjithshme. Rrezikshmria shoqrore e posame shprehet me kryerjen e veprs penale konkrete n kuadrin e llojit t njejt t veprs penale.
25

Prcaktimin e shkalls s rrezikshmris shoqrore t posame t veprave penale t caktuara e bn gjykata n do rast konkret duke marr parasysh veprn penale t kryer. Rrezikshmria shoqrore e posame ka rndsi edhe pr matjen e dmit. Rrezikshmria shoqrore e parndsishme Pr ty konsideruar nj vepr me rrezikshmri shoqrore t pa rndsishme duhet t prmbushen dy kushte: 1.Q vepra t jet e rndsis s vogl 2.Q pasoja t jet e parndsishme ose t mungoj. Ekzistimi vetm I njrit prej ktyre dy kushteve nuk mjafton q nj vepr t konsiderohet me rrezikshmri shoqrore t parndsishme. Pr tu vlersuar e rndsis s vogl jan vendimtare t gjitha elementet objektive dhe subjektive q e prbjn figurn e posame t veprs penale t kryer. Kto elemente jan: mnyra e kryerjes s veprs vendi dhe koha e kryerjes, mjetet q jan prdorur n rastin e kryerjes, forma e fajsis, qllimi I kryesit, jeta e tij e mparshme. Ndrsa sa I prket kushtit t dyt I cili duhet t prmbush pr tu konsideruar nj vepr penale me rreikshmri shoqrore t parndsishme ose t mos jet fare lidhur me kt kusht si vepra t ktilla mund t kosniderohen veprat panel formale t cilat konsiderohen t kryera vetm me rrezikimin e t mirs juridike. KUNDRLIGJSHMRIA Kundrligjshmria sht element I prgjithshm I do vepre penale. Disa shkenctar t s drejts penale bjn dallimin e nocionit t kundrligjshmris n kundrligjshmrin n : 1.Kuptimin formal dhe 2.N kuptimin material 1. Kundrligjshmria n kuptimin formal- sht veprim q paraqitet si shkelje e ndonj norme, e ndonj urdhrese apo ndalese e cila me ligj sht prcaktuar si vepr penale. 2. Kundrlishmria n kuptimin material- nnkupton ato sjellje t njeriut e cila sht n kundrshtim me normn e caktuar penalo-juridike, e cila n t njejtn koh e dmton apo rrezikon t mirn juridike q sht e mbrojtur me at norm. Kundrligjshmria sipas brendis s saj sht e natyrs objektive. Nj vepr mund t konsiderohet e kundrligjshme vetm me rastin kur prmban t gjitha tiparet e figurs s veprs penale t prcaktuar me ligj.
26

Mardhnia midis kundrligjshmris dhe prcaktueshmris s veprs penale n ligj N t drejtn penale pr tu konsideruar nj vepr e kundrligjshme si vepr penale ajo duhet t jet e prcaktuar me ligj si vepr penale. Nse nj vepr penale e kunderligjshme nuk sht e prcaktuar me ligj si vepr penale ather nuk mund t konsiderohet vepr penale. Sa I prket definicionit t ktyre dy elementeve ka edhe rndsi praktike sepse do vepr e kundrligjshme nuk mund t konsiderohet edhe vepr penale (p.sh sht e kundrligjshme mospagimi I borxhit mirpo nuk konsiderohet vepr penale nuk sht me ligj). Shkaqet t cilat e prjashtojn kundrligjshmrin Shkaqet m t rndsishme q mund ta prjashtojn kundrligjshmrin ndahen n tri grupe: 1.Shkaqet e kundrshtimit t kundrligjshmris sipas pjess s prgjithshme t ligjit penal 2.Shkaqet e prjashtimit t kundrligjshmris sipas pjess s posame t ligjit penal 3.Shkaqet e prjashtimit t kundrligjshmris sipas degve t tjera t drejtsis. 1.Shkaqet e kundrshtimit t kundrligjshmris sipas pjess s prgjithshme t ligjit penal - Ligji penal n pjesn e tij t prgjithshme parasheh dy norma permirsive me t cilat prjashtohet kundrligjshmria n rast s prmbushen kushtet e caktuara e kto jan:a. Mbrojtja e nevojshme; b.Nevoja ekstreme. a. Mbrojtja e nevojshme- sht ajo mbrojtje e cila sht e domosdoshme q kryesi ta zbraps prej vete ose tjetrit sulmin e kundrligjshm. Mbrojtja e nevojshme do t ekzistoj p.sh: n rastin kur personi A e sulmon me thik personin B mirpo personi B duke mbrojtur jetn e vet e mbyt personin A. N nenin 9 alinea 1 t ligjit penal thuhet se nuk sht vepr penale ajo vepr e cila sht kryer n mbrojtjen e nevojshme. N shkencn e s drejts penale jan t njohura dy teori t cilat e arsyetojn institucinin e mbrojtjes s nevojshme jan: 1.Teoria subjektive 2.Teoria objektive 1. Sipas teoris subjektive-personi q kryen vepr penale n mbrojtjen e nevojshme nuk duhet t ndshkohet ngase n momentin e zbrapjes s sulmit ai sht n gjendje t tronditur shpirtrore e cila prjashtin prgjegjsin dhe fajsisn. 2. Ndrsa sipas teoris objektive- mbrojtja e nevojshme konsiderohet nj e drejt q I takon personit t mirat t cilat jan sulmuar.

27

SULMI Sulmi sht do veprim I njeriut I cili sht i drejtuar n dmtimin apo rrezikimin e ndonj t mire juridike. Sulmi mund t kryhet vetm me veprim. Kushtet t cilat duhet t prmbushn me rastin e sulmit jan: 1. Sulmi mund t jet njeriu-pr t ekzistuar mbrojtja e nevojshme sulmi duhet ndrrmiret nga njeriu. 2. Sulmi mund t jet I drejtuar kundr do t mire- nga kjo rezulton se sulmi mund te jet I drejtuar jo vetm ndaj t mirave juridike q jan t mbrojtura me t drejtn penale por edhe ndaj t mirave juridike q mbrohen edhe me degt e tjera t drejtsis. 3. Sulmi duhet t jet I kundrligjshm- sulmi sht I kundrligjshm kur sht n kundrshtim me ndonj norm juridike. 4. Sulmi duhet t jet aktual-sulmi konsiderohet aktual n rastet kur n do moment pritet se do t filloj, kur ka filluar dhe gjersa t zgjas. 5. Sulmi duhet t jet I vrtet-pr tu konsideruar se ekziston mbrojtja e nevojshme, sulmi duhet t jet I vrtet q t ekzistoj realisht. MBROJTJA Mbrojtja sht do veprimtari e njeriut me t ciln lndohet apo rrezikohet ndonj e mir nga sulmuesi. Kushtet t cilat duhet t prmbushen me rastin e mbrojtjes jan: 1. Mbrojtja duhet t jet e drejtuar kundr sulmuesit. Pr tu konsideruar se ekziston mbrojtja e nevojshme veprimet e mbrojtjes duhet t jen t drejtuara kundr sulmuesit, kundr asaj t mire juridike t sulmuesit e cila sht e nevojshme pr zbrapsjen e sulmit. 2. Mbrojtja duhet t jet domosdo e nevojshme pr zbrapsjen e sulmit. Pr tu konsideruar nj mbrojejt si mbrojtje e nevojshme q personi prej vets apo tjetrit t zbraps sulmin. Nj mbrojtje konsiderohet e nevojshme n rastet kur konstatohet se nuk ka mundur t zbrapset sulmi pa iu shkaktuar ndonj dmtim sulmuesit. 3. Mbrojtja duhet t jet procesverbale me intensitetin e sulmit pr t qen mbrojtja e nevojshme ajo duhet t ekzistoj n proporcionalitet midis intensitetit t sulmit dhe mbrojtjes. NEVOJA EKSTREME Nevoja ekstreme sht rrethan apo shkak I dyt q e prjashton kundrligjshmrin e veprs edhe pse vepra e kryer permban t gjitha tiparet e veprs penale. Nevoja ekstreme pr nga natyra dhe efekti I saj juridiko-penal sht shkak I prgjithshm q prjashtion kundrligjshmrin ekzistimin e veprs penale.
28

Shkenctart e drejts penale pajtohen se edhe pr veprat e kryera n nevojat ekstreme personi nuk duhet dnuar. Mipo lidhur me kto dilemma n t drejtn penale jan shfaqur dy teori : ajo subjektive dhe objektive. 1. Sipas teoris subjektive- vepra e kryer n mnyr ekstreme sht e kundrligjshme, mipo kryesi nuk dnohet pr shkaq subjektive. Sipas disa ithtarve t ksaj teorie personi q gjendet n nevojn ekstreme sht n presion t madh psikik ngase I kanoset rreziku. 2. Sipas teoris objektive vepra e kryer n nevojn ekstreme nuk sht vepr penale, sepse I mungon elementi I kundrligjshm. Nga prkufizimi I nevojs ekstreme q sht prcaktuar me ligj del se pr eksistimin e ktij institucioni duhet t shprehet rreziku dhe menjanimi I rrezikut. RREZIKU Rreziku prkufizohet si gjendje e cila aty pr aty dhe drejtprdrejt nuk mund ta dmtoj apo ta asgjsoj t mirn juridike. N mbrojtjen e nevojshme pam se sulmi mund t vij prej njeriut ndrsa te nevoja ekstreme rreziku mund t jet rezultati I shkaqeve t ndryshme p.sh: vshtrsit, trmetet, acaret e mdha sulmet e shtazve apo egrsirave. Kushtet t cilat duhet t prmbahen me rastin e rrezikut: 1. Rreziku nuk duhet t jet I provokuar apo I shkaktuar nuk mund te konsiderohet se personi I cila ka vepruar n nevojn ekstreme nse me fajin e tij me dashje apo nga pakujdesia e ka shkaktuar rrezikun p.sh nse personi A me dashje apo nga pakujdesia e shkakton zjarrin dhe duke gjetur edhe vet ne rrezik pr ta shptuar vetn e lndon tjetrin. Nse rreziku sht shkaktuar nga pakujdesia gjykata mund q kryesin e till ta ndshkoj me dnim m t lart. 2. Rreziku mund ti kanoset do t mire juridike- parimisht rreziku mund ti kanoset do t mire juridike q sht e mbrojtur nga sisitemi juridik, mirepo n praktik rreziku m se shpeshti sht I drejtuar kundr jets, trupit, shndetit, liris dhe pasuris. 3. Rreziku duhet t jet I vrtet-konsiderohet se sht I vrtet n rastet kur ai realisht ekziston- sht objektiv- rreziku sht I vrtet apo real kur ka filluar t veproj apo n do moment pritet t veproj. Mnjanimi I rrezikut Mnjanimi I rrezikut konsiderohet veprimi q ndrmerret me qllim q t shptohet e mira juridike s cils I kanoset rreziku. N t shumtn e rasteve mnjanimi I rrezikut bhet me veprim.
29

Kushtet q duhet prmbushur me rastin e mnjanimit t rrezikut jan: 1. T mos ket ekzistuar mundsia q rreziku t mnjanohet n ndonj mnyr tjetr. 2. Mnjanimi I rrezikur duhet t jet aktual me ekzistimin e rrezikut. 3. N mes t keqs s kanosur dhe t keqs s shkaktuar duhet t ekzistoj proporcionaliteti I caktuar. Dhuna dhe kanosja Dhuna sht prdorim I forcs ndaj nj personi me qllim q t detyrohet n ndrrmarr apo t mos ndrmarr nj veprim me t cilin realizohen tiparet e nj vepre penale. Dhuna e cila ndrmarret ndaj nj personi mund t jet forc fizike apo mekanike. N t drejtn penale dhuna konsiderohet si rrethan e cila prjashton ekzistimin e veprs penale n rastet kur e ka detyruar personin n veprimin apo mosveprimin e caktuar dhe nse ajo ka qen e paprballueshme. Dhuna mund t jet: a. Absolute dhe b. Kompulzive. a. Dhuna absolute- sht ajo dhun me t ciln personi n trsi n mnyr absolute, sht I privuar q lirisht t vendos pr sjelljen e vet. Dhuna absolute ekziston kur nj person e detyron personin tjetr q t kryej vepr penale p.sh kur nj person e hipnotizon nj person tjetr apo e detyron me dhun q t kosumoj alkool dhe pasi q e bn t pavetdishm krkon prej tij q t kryej nj vepr penale. b.Dhuna kompulsive ose (dhuna relative)- kjo lloj dhune shprehet n rastet kur personi ndaj t cilit sht e drejtuar nuk privohet n trsi nga mundsia pr t vendosur, mirpo dhuna q aplikohet bn persion dhe sht e intensitetit t till q e shtrgon t ndrmarr veprimin e caktuar. Dhuna relative do t ekzistoj p.sh nse ndonj person ia drejton revoln nnpunsit n sportelin e banks dhe krkon prej tij q tia dorzoj t hollat nga arka. Kanosja Kanosja sht deklarat apo ndonj veprim tjetr me t cilin I vehet n dukje, I bhet me dije dikujt se do ta gjej nj e keqe nse nuk vepron ashtu si dshiron personi q kanoset. Pr tu konsideruar se ekziston kanojsa sht e nevojshme q ai q kanoset dhe ta shkaktoj t keqen e caktuar. Kanosja m s shpeshti kryhet me goj, me shkrim. N t drejtn penale pr tu kosnideruar se kanosja e prjashton fajsin dhe veprn penale ajo duhet t jet serioze, aktuale dhe paeviturshme. 1. Kanosja sht serioze n rastet kur sipas rrethanave objektive dhe subjektive t rastit konkret, realiteti sht e mundur t realizohet dhe nse personi ndaj t cilit sht e drejtuar formon bindje se vrtet do ti shkaktohet e keqja e kanosur. 2. Kanosja aktuale sht ajo kanosje e cila pritet t realizohet aty pr aty, menjher pr nj koh shum t shkurt.
30

3. Kanosja konsiderohet se sht e paevitueshme nse sipas rrethanave konkrete ajo nuk ka mundur t evitohet n ndonj mnyr tjetr. Shkaqet e prjashtimit t kundrligjshmris q nuk jan t parapara me ligjet panel jan: 1.Veprat e kryera gjat ushtrimit t detyrs zyrtare 2.Urdhri ushtarak apo zyrtar 3.Rreziku I lejuar 4.Veprat apo masat q ndrmerren n baz t s drejts prindrore dhe t drejts s edukimit 5.Intervenimet mjeksore 6.Plqimi I t dmtuarit 7.Vetlndimi 1. Veprat e kryera gjat ushtrimit t detyrs zyrtare- veprat t cilat kryhen gjat ushtrimit t detyrs zyrtare me kusht q ajo t jet kryer ne baz t ligjit prkats dhe n baz t autorizieve t caktuar nuk kosniderohen vepra t kundrligjshme edhe pse ato po t ishin kryer nga personat jozyrtar apo n kundrshtim me ligjin do t konsideroheshin vepra penale. 2. Urdhri ushtarak apo zyrtar- jan lloji I veprave t kryera gjat ushtrimit t detyrs zyrtare t cilat si pam paraqiten si shkak apo rrethan q e perjashton kundrligjshmrin e veprs. Urdhri ushtarak - pr tu prjashtuar kundrligjshmria e veprs penale e cila kryhet n baz t urdhrit t eprorit ushtarak duhet t prmbushen tri kushte: a. Q urdhri ti prket detyrs zyrtare b. Qe urdhri t mos jet I drejtuar n kryerjen e krimit t lufts apo t ndonj vepr tjetr t rnd penale c. Nse ka qn e qart se ekzekutimi I urdhrit paraqet vepr penale. Kur n baz t urdhrit te eprorot ushtarak vartsi kryen veprn penale sipas praktiks s gjyqeve ushtarake pr veprn e ktill konsiderohen penalisht prgjegjs q t dy eprori pr vepr penale t shtytjes, kurse vartsi pr veprn e kryer. 3. Rreziku I lejuar si parakusht pr tolerimin e rrezikut duhet t ekzistoj nj propocionalitet midis rndsis sociale t veprimtaris s rrezikshme n nj an dhe shkalls s rrezikut q kanoset n ann tjetr. 4. Veprat apo masat q ndrrmiren n baz t s drejts penale dhe t drejts s edukimit edukimi I fmijve sht e drejt dhe obligim I prindrve. Kujdestarit dhe edukatorit. Veprimet e prindrve, kujdestarit, edukatorit, msuesve dhe profesorve q ndaj fmijve dhe nxnsve nuk do t konsiderohen vepra penale nse jan plotsuar dy kushte: a. Nse veprimet apo masat jan ndrrmarr me qllim t edukimit dhe arsimimit t t miturve dhe b. Nse kto masa nuk paraqesin keqprdorim t s drejts s edukimit dhe t arsimimit.

31

Vetlndimi Vetlndimi ekziston n rastet kur nj person e dmton t mirn e vet juridike t mirn personale. T mira juridike konsiderohen p.sh jeta, integriteti trupor, autoriteti, liria e qarkullimit dhe pasuria individuale. Vetlndimi nuk kosniderohet vepr penale me kusht q me t t mos rrezikohet interesi shoqrore. Nse nj person lndon vetn me qllim q tI shmanget veprs penale ushtarke kosniderohet se ka kryer vepr penale t shkamgur nga shrbimi ushtaral duke e br veten t paaft. Fazat e kryerjes s veprs penale Veprimi I njeriut q sht I drejtuar n kryerjen e veprs penale sht proces I ndrlikuar dhe si I till kalon npr disa faza ato jan: 1.Vendimi pr t kryer vepr penale 2.Veprimet prgaditore t cilat ndrrmerren me qellim t kryerjes s veprs penale. 3.Fillimi I kryerjes s veprs penale q mund t ngel edhe n tentativ 4.Kryerja e veprs penale. 1.Vendimi pr t kryer vepr penale Sipas s drejts son penale n rastet kur personi ka vendosur pr t kryer vepr penale nuk mund t dnohet ideja, dshira, vullneti apo vendimi pr te kryer veper penale nuk hyn n sfern e s drejts penal 2.Veprimet prgaditore Me veprimet prgaditore personi manifeston mendimin e vet n botn e jashtme pr t kryer vepr penale. Veprimet me t cilat prgaditet kryerja e veprs penale mund t shprehen n menyra t ndryshme, m se shpeshti veprimet prgaditore konsistojn n furnizimin e mjeteve pr kryerjen e veprs penale n mnjanimin e pagesave q paraqesin vshtrsi pr kryerjen e veprs penale, n arritjen e marrveshjes, organizmin me t tjert me qllim t kryerjes s veprs penale. Shenkca e s drejts penale, legjislacionit penale dhe praktikes gjyqsore njeh dy lloje t veprimeve prgaditore: a. Veprimet prgaditore q jan t prcaktuara si vepr penale t posame (Delikta sui generis) b. Ndrlikimi I t gjith fazave t veprimeve prgaditore t disa veprave penale.
32

3.Veprimet prgaditore si vepr penale t posame Ne ligjin penal veprimet prgaditore jan prcaktuar si vepr penale t posame n kto raste: mbarimi, furnizimi I mjeteve pr klasifikimin e paras, shenjave me vler, marrveshja pr kryerjen e veprs penale, bashkimi pr te kryer veprn penale t prcaktuar me ligj. Tentativa e veprs penale Sipas nenit 19 alinea 1 t ligjit penal tentativa ekziston kur dikush me dashje e fillon kryerjen e veprs penale por nuk e prfundon (p.sh personi A shkrep nj pushk n drejtim t personit B me qellim q ta privoj nga jeta mirpo nuk e qllon. N aspektin juridik penal pr tu konsideruar s sht kryer tentative e veprs penale duhet t prmbushen tri kushte: a. Q t ndrrmiret veprimi I kryesit si veper penale b. Q veprimi t merret me dashje c. Q vepra t mos prfundohet N aspektin e s drejts penale tentative konsiderohet se sht kryer vetm ne rastet kur veprimi I kryerjes sht ndrmarr me dashje. Pr tu konsideruar tentativa vepr penale ajo duhet t kryhet me dashje. Kushti I tret I cili duhet t prmbushet pr tu konsideruar se ekziston tentative sht q t mos shkaktohet pasoja e veprs penale t ciln personi ka dashur t shkaktoj n vprimin e ndrrmarr. Dallimi midis veprimeve prgatitore dhe tentativs Dallimi midis veprimeve prgaditore dhe tentativs s veprs penale konsiston n fakt se me veprimet prgaditore vetm krijohen kushtet pr kryerjen efikase t veprs penale ndrsa me tentativ fillohet kryerja e veprs penale ndrmirret veprimi I kryer. Si tentativ duhet konsiderohet vetm ai veprim apo ato veprime q n situatn konkrete t paraqesin fillimin e kryerjes s veprs penale t caktuar. Tentative e plot dhe e met N t drejtn penale njihen dy lloje t tentativs 1. Tentativa e plot dhe 2. Tentativa e met 1. Tentativa e plot- konsiderohet se ekziston n rastet kur veprimi I kryerjes ka filluar dhe ka mbaruar, mirpo pasoja nuk sht shkaktuar (psh personi A shkrep me revole n personin B mirpo nuk godet) 2. Tentativa e met konsiderohet se ekziston ather kur personi e fillon veprimin e kryerjes por nuk e prfundon (psh personi A e merr n shenj personin B mirpo nuk shprep)_.
33

Veprat penale te t cilat nuk sht e mundur tentativa N teorin e s drejts penale dhe n praktikn gjyqsore konsiderohet se t disa vepra penale nuk sht e mundur tentativa. Njihen dy grupe t veprave penale te t cilat nuk sht e mudur tentativa: 1. N grupin e par bjn pjes ato vepra penale t cilat n t drejtn penale konsiderohen se jan kryer nse jan t ndrmarr veprimet prgaditore ose tentative (psh rrezikimi I integritetit territorial. 2. N grupin e dyt t veprs penale te t cilat nuk sht e mundur tentativa bjn pjes ato vepra penale te t cilat pr shkak t natyrs s tyre tentativa nuk sht e mundur. Tentative e paprshtatshme Ekzsiton ather kur mjete t cilat jan prdorur pr kryerjen e veprs penale apo objekti ndaj t cilit sht ndrmarr. Veprimi I kryerjes nuk ka mundur t shkaktoj pasojn e veprs penale 9psh tentative e paprshtatshme lidhur me mjetet me t cilat sht tentuar t kryhet vepra penale). Ekziston kur pushka nuk shkrep ngase gjilpra ka qen e thyer etj. Tentative e paprshtatshme lidhur me objektin ekziston kur objekti I veprs penale fare nuk ekzsiton apo kur objekti nuk I ka ato tipare q jan t domosdoshmepr t mundur t kryhet vepra penale (psh hudhja e bombs n dhomn e ndonj personi q kryesi dshiron ta privoj nga jeta duke menduar se gjendet aty, mirpo rastsisht ka dal jasht. Si kriter themelore pr tu konsideruar nj tentativ e paprshtatshme sht vlersimi se me mjetet q jan prdorur ndaj objektit prkats n situatn dhe rrethanat konkrete askush nuk do t mund t krynte vepr penale. Dhe prkundrazi nuk do t konsiderohet se ekziston tentative e paprshtatshme nse mjetet t cilat jan prdorur kan mundur t shkaktojn pasojn e veprs penale mirpo kryesi nuk ka ditur ti prdor ato ( psh personi nuk ka ditur ta prdor pushkn pr t kryer vepr penale t vrasjes). N shkencn e s drejts penale njihen dy lloje t tentativs s paprshtatshme: 1. Tentativa absolute 2. Tentativa relative 1. Tentativa absolute ekziston ather kur mjetet me t cilat sht tentuar kryerja e veprs penale objekti ndaj t cilit sht tentuar t kryher vepra penale kursesi n asnj rast nuk ka mundur t kryhet vepra penale (psh shkrepja nga pushka e shprazt. 2. Tentativa e paprshtatshme relative ekziston ather kur mjetet t cilat jan prdorur, apo objekti ndaj t cilit sht ndrmarr veprimi I kryerjes, jan t prshtatshme pr kryerjen e veprs penale kan mundur t shkaktojn pasojn e ndaluar, mipo n rastin konkret pr shkak t ekzistimit dhe efektit t disa rrethanave ato kan qen t paprshtatshme (psh me qllim t kryerjes s veprs penale t vrasjes
34

prdoret sasi shum e vogl e helmit). Tentative e paprshtatshme me ligjin penal ekziston nse kryerja e veprs penale shht tentuar me mjet t paprshtatshm apo ndaj objektit t ta prshtatshm.

Heqja dor vullnetare nga kryerja e veprs penale Sipas nenit 21 t ligjit penal heqja dor vullnetare nga kryerja e veprs penale mund t shprehet n dy faza: 1.N fazn e tentativs 2.N fazn e prgaditjes 1. Heqja dor vullnetare nga tentative e veprs penale ekzistojn dy lloj t tentativs tentativa e plot dhe e met, heqja dor vullnetare sht e mundur edhe te njrz edhe te tjetra. Heqja dor vullnetare nga tentative e plot shprehet n rastet ku personi pasi q t ket prfunduar veprimin e kryerjes, ndrrmerr nj veprim tjetr me t cilin pengon shkaktarjen e pasojs (psh dikush tjetrir n ushqim I qet doz vdekjeprurse t helmit, mirpo menjeher I jep edhe kunderhelm apo e drgon n spital) Nuk do t konsiderohet se ekziston heqja dor vullnetare nga kryerja e veprs penal po q se kryesi ka ndrmarr t gjitha masat me qllim q t parandaloj shkaktarjen e pasojs, mirpo prkundr ksaj pasoja sht shkaktuar (psh pasi ia jep helmin dhe e drgon n spital prsonin q e ka helmuar mirpo kundr ksaj shkaktohet pasoja e vdekjes ). Heqja dor vullnetare konsiderohet nse personi me vullnetin e tij t lir abstenon nga perfundimi I veprs penale. Bashkveprimi Vepra penale mund t kryher me veprimin e nj personi apo t shum personave. N ratet kur n kryerjen e veprs penale marrin pjes dy apo m shum persona kjo n t drejtn penale quhet bashkpunim. Me termin bashkpunim nnkuptojm pjesmarrjen e dy apo m shume personave n kryerjen e veprs penale kurse me bashkpuntort nnkuptojm do person I cili me veprimin apo mosveprimin e tij ka marr pjes n realizimin e veprs. Kur vepra penale kryhet nga shum persona sht shum e rrezikshme se n rastet kur kryhet vetm nga nj person Pr tu konsideruar n t drejtn penale se ekziston bashkpunimi nuk mjafton q n kryerjen e veprs penale t marrin pejs shum persona, ngase sht e mundur. Situate q n kryerjen e veprs penale t marrin pjes dy apo m shum persona edhe megjithat te ekzistoj bashkpunimi. Pr tu konsideruar se ekziston bashkpunimi n t drejtn penale midis pjesmarrsve duhet t shprehet
35

lidhja e caktuar objektive dhe subjektive. Lidhja objektive- qndron n at se secilli bashkpuntor duhet t ndrrmarr ndonj veprim me t cilin I kontribuon kryerjes s veprs penale. Lidhja subjektive qndron n at se t gjith bashkpuntort duht t jen t vetdijshm se n ktyerjen e veprs penale t caktuar do t marrin pejs do t veprojn s bashku n mntyra t ndryshme. Format e bashkpunimit Forma e bashkpunimit si edhe llojet e bashkpuntorve jan prcaktuar n nenin 22-26 t ligjit penal. Legjislacioni yn penal njeh kto katr lloje t bashkpunimit: 1.Bashkkryerjen 2.Shtytjen 3.Ndihmn dhe 4.Organizimin e shoqats kriminele N shkencn e s drejts penale format e bashkpunimit ndahen n bashkpunim n kuptimin e gjer dhe n kuptimin e ngusht. 1. N bashkpunimin n kuptimin e gjer- bejn pjes t gjitha llojet e bashkpunimit q njihen n t drejtn penale. 2. Ndrsa n bashkpunimin n kuptimin e ngusht bjn pjes vetm shtytja, ndihma dhe organizimi I shoqats kriminale. Bashkkryerja Sipas nenit 22 t ligjit penal bashkkryerja ekziston nse dy apo m shum persona duke marr pjes n veprimin e kryerjes apo n ndonj mnyr tjetr, s bashku kryejn vepr penale. Bashkkryerja nuk konsiderohet se ekziston vetm n rastet edhe tjetri merr pjes n veprimin e veprs penale. Bashkkryerja e domosdoshme Veprat penale t cilat pr shkak t natyrs s tyre mund t kryen vetm ns n veprimin e kryerjes kan marr pjes shume persona bashkkryerja e till quhet bashkkryerja e domosdoshme. Nga bashkkryerja e domosdoshme duhet dalluar bashkkryerjen faktive. Bashkkryerja faktike ekziston n rastet kur dy apo m shum persona s bashku rezlizojn pasojn e veprs penale, por q me at rast nuk kan vepruar me vetdijen e as q e kan dshiruar apo pranuar pasojn q sht shkaktuar.
36

Veprat penale te t cilat sht e domosdoshme bashkkryerja ndahen n dy grupe: 1.Vepra penale konvergjente 2.Vepra penale divergjente 1. Vepra penale konvergjente- jan ato vepra penale t cilat mund t kryhen vetm me pjesmarrjen e shum personave, me rast veprimi I t gjith bashkkryesve ka pr qllim realizimin e qllimit t njejt (psh vepra penale e pjesmarrsve n kryengritjen e armatosur. 2. Vepra penale devergjente konsiderohen ato vepra penale pr kryerjen e s cilave gjithashtu sht e domosdoshme pjesmarrja e shum personave mirpo te kto vepra intersat e pjesmarrsve jan t kundrta (psh si vepr penale t ktilla jan pjesmarrja n rrahje, luajtja bixhoz). Kryesi indirekt Me termin kryes indirekt nnkuptojm rastet kur nj person shfrytzon tjetrin si mjet pr ta realizuar qllimin e vet kriminal, pr ta kryer veprn penale. Kryes indirekt konsiderohet personi I cili qeveris procesin e kryerjes s veprs penale nga ana e personit tjetr. Nuk konsiderohet kryes indirekt rasti kur nj person prdor tjetrin si mjet mekanik pr kryerjen e veprs penale psh nse personi A e shtyn personin B dhe personi B I shkakton lndim t leht apo t rnd personi C n kt rast personi A konsiderohet kryesi I drejtprdrejt I ksaj vepre penale. Shtytja sht njra ndr format e bashkpunimit n kuptimin e ngusht. Shtytja- prkufizohet ndrrmarje e veprimeve t atilla me t cilat te personi tjetr me dashje shkaktohet ose formohet vendimi pr t kryer vepr penale. Shtytja mund t kryhet n rastet kur ndaj nj personi I cili nuk ka ndrmen t kryej vepr penale me veprime t caktuara ndikohet q t formoj vendimin t kryej vepr penale. Ndrsa forma e dyt e shtytjes kryhet n rastet kur personi tjrtr ka ndrmend t kryej vepr penale por ai akoma nuk ka vendosur definitivisht. Shtytja mund t ndrmeret nga nj apo m shum persona. Shtytja mund t kryhet vetem me dashje. Ndihma Ndihma sht ndrrmarje e veprimeve me te cilat nj person me dashje ndihmon tjetrin t kryej vepr penale (psh shfrytezimi me mjete). Ndihmsi nuk merr pjes n veprimet e kryerjes s veprs penale por vetm ndihmon konsiderohen q ajo t kryhet.
37

Si ndihm n kryerjen e veprs penale konsiderohen dhenia e kshillave ose udhzimeve se sit kryhet vepra penale, vnia n disponim kryesit mjetet pr kryerjen e veprs penale. Nga dispozita e nenit 24 alinea 2 shihet se ndihma mund t jet dy llojesh: ndihma fizike dhe psikike. Si ndihme fizike mund t konsiderohet vnia apo dhnia n disponim kryesit mjetet pr kryerjen e veprs penale dhe mnjanimi I pengesave pr kryerjen e veprs penale. Si ndihm fizike mund t konsiderohen t gjitha ato veprime t tjera me t cilat objektivisht ndihmohet personi tjetr q t kryej vepr penale (psh brja roje gjat kohs s kryerjes s veprs penale). Si ndihm psikike- mund t konsiderohet dhnia e kshillave apo udhzimeve si t kryhet vepra penale dhe premtimi se do t fshehet vepra penale (psh perpilimi I planit pr t kryer veper penale). Nse nj person ndihmon tjetrin n shum mnyra pr t kryer nj vepr penale psh I jep kshilla, pastaj ia jep mjetin dhe e mson si duhet ta prdor konsiderohet se ka kryer nj vepr penale t ndihms, kurse n rastet kur nj person me nj veprim u ndihmon dy a m shum personave q ta kryejn veprn penale ather do t ekzistoj bashkimi ideal e ndihms. Ndihma m s shpeshti kryhet n mnyr t drejtprdrejt. Ndihma e pasuksesshme Ndihma e pasuksesshme do t ekzistoj ather nse personit q I sht dhn ndihma nuk e ka kryer veprn penale ose nuk ka tentuar ta kryej psh: personi A veprn penale t vrasjes e kryen me pushk e jo me helmin q iu ka dhn ndihmsi. Ndihma e pasuksesshme do t konsiderohet se ekziston edhe ather kur me rastin e kryerjes s veprs penale kryesi I vepres nuk I ka shfrytezuar veprimet e ndihmsit. Organizimi i shoqats kriminale Me O.SH.K nnkuptojm krijimin ose shfrytezimin e orgaznizats binds me qllim t kryerjes s veprs penale. Kushtet pr ekzistimin e O.SH.K pr tu konsideruar se ekziston shoqata kriminele si form e vacant e bashkpunimit sht e nevojshme q t prmbushen disa kushte: 1. Kushti I par sht q nj person t formoj nj shoqat apo ta shfrytzoj shoqatn ekzistuese me qllim t kryerjes s veprs penale. Personi I cili krijon apo shfrytzon ndonj shoqat me qlim t kryerjes s veprs penal quhet organizator I shoqats kriminele. 2. Kushti I dyt q duhet t plotsohet pr ty konsideruar se ekziston organizimi I shoqats kriminele sht q t ekzistoj plani krininal. 3. Kushti I tret sht q nga ajo shoqat t jet kryer s paku nj vepr penale apo t jet tentuar pr nj vepr penale q shth parapar me planin kriminel.
38

Bashkimi i veprave penale Ekziston ather kur personi me nj apo m shum veprime kryen dy apo m shum vepra penale pr t cilat n t njejtn koh zhvillohet procedura penale dhe pr t gjith veprat e kryera shqiptohet nj dnim unik. Pr tu konsideruar se ekziston bashkimi I veprs penale duhet t prmbushen kto kushte kryesore: a. q t jen kryer dy apo m shum vepra penale b. q kto vepra t jen kryer nga I njejti person c. pr kto vepra kryesi t mos ket qen I dnuar me pare. Nga dispozita e legjislacionit penal del se njihen dy lloje kryesore t bashkimit : 1.Bashkimi edeal 2.Bashkimi real 1. Bashkimi ideal i veprave penale Ekziston n rastet kur personi me nj veprim kryen dy a m shum vepra penale pr t cilat gjykohet n t njejtn koh (psh n nj t shkrepur arme nj person e privon nga jeta kurse tjetrir I shkakton plag t rnda). Lidhur me bashkimin ideal n teorin e s drejts jan paraqitur dy koncepcione: 1. sipas koncepcionit t par me nj veprim mund t kryhet vetm nj vepr penale pa marr parasysh numrin e pasojave q jan shkaktuar- ndrsa 2. sipas koncepcionit t dyt n rastet kur m nj veprim jan shkaktuar shum pasoja ather duhet konsideruar se jan kryer shum vepra penale. 2. Bashkimi real I veprave penale Ekziston n rastet kur nj persion me shum veprime kryen shum vepra penale pr t cilat n t njejtn koh me t njejtn procedur penale gjykohet dhe I shqiptohet nj dnim unik pr t gjith veprat penale. Bashkimi real I veprave pernale ekziston pr shembull nse nj person me nj veprim kryen vepr penale t plagosjes, kurse me veprimin tjetr veprn penale t vjedhjes. Pr ekzistoimin e bashkimit real sht e domosdoshme q t jen kryer s paku dy vepra penale me veprime t ndara me veprime te posame dhe nse prej asnjrs prej ktyre veprave kryesi t mos jet dnuar m par. Bashkimi real konsiderohet se ekziston edhe ather kur nj vepr penale kryhet kurse tjetra mbetet n tentativ. Bashkimi real ndahet n: 1.Bashkimi real homogjen
39

2.Bashkimi real heterogjen 1. Bashkimi real homogjen ekziston n rastet kur personi me shum veprime kryen shum vepra penale t nje llojta 2. Bashkimi real heterogjen ekziston n rastet kur personi me shum veprime kryen shum vepra penale t llojeve t ndryshme. Bashkimi faktik I veprave penale Ekziston ather kur me nj apo m shum veprime jan kryer shum vepra penale mirpo n aspektin e s drejts penale nuk konsiderohen se jan kryer shum vepra penale por vetem nj vepr. N t drejtn penale njihen dy lloje t bashkimit fiktiv: 1.Bashkimi fiktiv ideal 2.Bashkimi fiktiv real 1. Bashkimi fiktiv ideal Ekziston n rastet kur personi me nj veprim realizon tiparet e dy apo m shum veprave penale mirpo n t drejtn penale konsiderohet se sht kryer vetm nj vepr e jo shum vepra penale. Bashkimi fiktiv ideal I veprs penale ekziston n rastet kur n mes t figyrave t veprs penale shprehet mardhnia e : 1.Specialitetit 2.Supsidiaritetit 3Konsumcionit 1. Mardhnia e specialitetit ekziston n raste kur nj vepr penale parashihet n dy norma, n dy nene, n at mnyr q n nj norm sht parapar n form t prgjithshme ndrsa n normn tjetr sht parapar n form speciale. 2. Mardhenia e supsidiaritetit- ekziston n rastet kur nj vepr penale si faz paraprake e veprs penale t dyt. 3. Mardhnia ekonsumcionit ekziston kur vepra penale e mparshme konsumohet, prfshihet me vpr tjetr penale. 2. Bashkimi fiktiv real I veprs penale ekziston ather kur me shum veprime realizohen elementet e shum figurave t veprs penale, mirpo sipas ligjit penal konsiderohet se sht kryer vetm nj vepr penale.
40

Kushtet q duhet t prmbushn pr ekzistimin e veprs s vazhduar penale jan: 1.q t jen kryer shum vepra penale 2. q vepra penale t kryera t jen t njejta 3. q I njejti person ti ket kryer t gjitha ato vepra penale 4. q t gjitha ato vepra penale t jen kryer ndaj t njejtit person 5. q t gjitha veprat penale t jen kryer brenda nj periudhe t caktuar kohore. Veprat penale kolektive Me veprat penale kolektive nenkuptojm kryerjen e shume veprave penale t njejta apo t llojit t njejt nga disa persona t cilat n t drejtn penale konsiderohen si nj vepr penale. N pajtim me parimin e legaliteit vepra penale kolektive mund t prcaktohet vetm me ligj. N teorin e s drejts penale njihen tri forma t veprimeve penale kolektive e ato jan: 1. Vepra penale kolektive n form t zejs 2. Vepra penale kolektive e profesionit 3. Vepra penale kolektive nga shprehja Nocioni I prgjegjsis penale Prgjegjsia penale sht kusht q medomos duhet t plotsohet pr tu konsideruar nj vepr si vepr penale dhe pr t mundur kryesit t saj ti shqiptohet sanksioni penal. Nj person konsiderohet penalisht I prgjegjshm nse n kohn e kryerjes s vepres penale ka qen I prgjegjshm dhe I fajshm. Elementet e prgjegjsis penale Prgjegjsia penale prbhet nga keto dy elemente: 1.Nga vetit e caktuara psikike t kryesit nga prgjegjsia 2.Nga qndrimi apo mardhnia e kryesit ndaj veprs q e ka kryer nga fajsia. Prgjegjsia penal n t drejtn penale prbhet prej prgjegjsis dhe fajsis. Poqse nj person nuk sht I prgjegjshm nuk sht I aft q t kuptoj rndsin e veprs dhe ti kontrolloj sjelljet e veta, ather nuk mund t konsiderohet I fajshm. N alinen e par te nenit 11 t ligjit penal sht prcaktuar nocioni I prgjegjsis penale, ku n t thuhet : sht penalisht I prgjegjshm kryesi q sht I prgjegjshm dhe q e ka kryer veprn penale me dashje apo nga pakujdesia. Pr tu kunsideruar nj person penalisht I paprgjegjshm dhe q mund t shqiptohet dnimi ai duhet q n kohn momentin e kryerjes s veprs penale t ket qen I prgjegjshm dhe I fajshm.
41

Prgjegjshmria Pr tu konsideruar nj person penalisht I prgjegjshm dhe pr t munudur t ndshkohet pr veprn e kryer ai duhet t jet I prgjegjshm. N t drejtn penale nj person konsiderohet I prgjegjshm ather kur posedon ato aftsi intelektuale q I bjn t mundshme t mendoj t gjykoj t vendos dhe ti kontrolloj sjelljet dhe veprimet e veta. Prgjegjsia prbhet prej dy elementesh: 1.Elemtentit intelektual 2.Elementit t dshirs vullnetit 1. Elementi intelektual ekziston ather kur kryesi I veprs penale sht I aft q t kuptoj rndsin e veprs s vet, 2. Elementi I dshirs ekziston ather kur personi ka aftsi psikike q t vendos dhe ti kontrolloj sjelljet e veta. Paprgjegjshmria Kryesi I veprs penale I cili nuk posedon aftsin pr t kuptuar rndsin e veprs dhe aftsin pr t kontrolluar sjelljet e veta konosderohet I paprgjegjshm . Sipas ligjit penal neni 19 alinea 1nuk sht I prgjegjshm kryesi I cili n kohn e kryerjes s veprs penale nuk ka mundur ti kontrolloj sjelljet e veta pr shkak t smundjes psikike. Ligji penal parasheh tri lloje t smundjeve psikike q mund ta bjn nj person t paprgjegjshm e ato jan : 1.Smundja psikike kronike (e prhershme) 2.Smundja psikike e prkohshme 3.Zhvillimi mendor I met apo demanatia Sa I prkt smundjes s tret Demenatia sht gjendje e ngecjes s zhvillimit mendor e cila sht shkaktuar nga grimosja e sisitemit qendror nervor apo nga kushtet e posame sociale n t cilat ka jetuar nj person. Faji Faji sht nj ndr determinantt themelore q ben t mundshme dhe e arsyeton shqiptimin e dnimit kryesit t veprs penale. Lidhur me parimin Nullum crimen nulla poena sine culpa (Nuk ka vepr penale dhe nuk ka dnim pr faj). Fajsia sht prgjegjsia personale e kryesit pr veprn e vet.
42

Nj person konsiderohet se vepren penale e ka kryer me faj n rastet kur ka ditur se me veprimin e tij do t shkaktoj pasoj t ndaluar q n ligj sht e parapar si vepr penale. Mardhnia apo relacioni psikik I kryesit ndaj veprs n t drejtn penale quhet fajsi. Lidhur me veprimin e veprs penale faji ekziston ather kur personi sht I vetdijshm dhe dshiron ndrmarrjen e veprimit apo kur sht I vetdijshm dhe dshiron q t mos e ndrrmer veprimin e caktuar. Lidhur me pasoj konsiderohet se nj person sht I fajshm n rastet kur sht I vetdijshm dhe dshiron q t shkaktohet pasoja e ndaluar n botn e jashtme. Faji bn t mundshme q t dnohet kryesi I veprs penale ndrsa nse mungon fajsia kryesi I veprs penale nuk mund t dnihet. Teorit mbi fajin N shkencn e s drejts penale njihen tri teori: 1.Teoria psikologjike 2.Teoria Normative 3.Teoria psikologjike normative 1. Sipas teoris psikologjike faji sht relacion psikik I kryesit ndaj veprs s vet dhe pasojs s asaj vepre e cila shprehet me dashje dhe nga pakujdesia. Sipas teoris psikike nj person konsiderohet I fajshm kur psiqikisht sht I aft t bj dallimin midis veprs s mir n nj an dhe veprs s keqe n ann tjetr. 2. Sipas teoris normative nj person konsiderohet se e ka kryer veprn me faj n rastet kur jan shprehur elementet e prmenduar t teoris psikologjike dhe t teoris normative. Me ligjin penal neni 13 dhe 14 faji ka dy forma Dashjen (Dolus) dhe Pakujdesin (Culpa) N rastet kur vepra penale kryhet me dashje kryesi gjithher konsiderohet penalisht prgjegjs. Pakujdesia- sht forma m e leht e fajita dhe pr veprn penale t kryera nga pakujdesia kryesi dnohet vetm n rastet kur me ligj shprehimisht parashihet se do t dnohet edhe pr veprn e kryer nga pakujdesia. Dashja N shkencn e s drejts penale dhe n praktikn gjyqsore dashja konsiderohet forma m e rnd, m e shpesht e fajit me t ciln kryen veprat penale. Sipas nenit 13 t ligjit penale vepra penale sht kryer me dashje kur kryesi ka qen I vetdijshm pr veprn e vet dhe ka dashur q ta kryej. Legjislacioni yn penal njeh dy lloje dashjes: 1.Dashje direkte 2.Dashe eventuale
43

1.Dashja direkte (Dolus Direktus) Ekziston ather kkur kryesi sht I vetdijshm se me veprimin apo mosveprimin e vet do t kryej vepr t dmshme Pr tu konsideruar se personi e ka kryer veprn penale me dashje direkte sht e domosdoshme q ai t jet I vetdijshm pr veprn e vet dhe ta ket dshiruar kryerjen e saj. 2.Dashja eventuale Ekziston ather kur kryesi ka qen I vetdijshm se pr shkak t veprimit apo mosveprimit mund t shkaktohet pasoja e ndaluar mirpo me vetdije sht pajtuar q ajo t shkaktohet. Dashja eventuale sht e prbr prej dy elementeve: 1.Elementi intelektual 2.Elementi I dshirs 1. Elementi intelektual- ekziston ather kur kryesi sht I vetdijshm, supozon se nga veprimi I tij mund t shkaktohet pasoja e ndaluar. 2. Elementi I dshirs - t dashja eventuale shprehet kur kryesi veprn I jep plqimin apo lejen q t shkaktohet pasoja e ndaluar.

Llojet e posame t dashjes Legjislacioi penal njeh dy lloje t dashjes: 1.Dashjen direkte 2.Dashjen eventuale Krahas ktyre dy llojeve t dashjes s shkencs s drejts penale njihen edhe disa lloje t posame t dashjes: 1. Dashja e caktuar shprehet n rastet kur kryesi I ka parapar pasojat dhe tiparet e tjera t figurs s caktuar t veprs penale. 2. Dashja e prgjithshme (Dolus Generalis) shprehet n rastet kur kryesi e kryen veprn me nj dashje t pacaktuar. 3. Dashja alternative shprehet n rastet kur kryesi me veprimin e tij parasheh mundsin e realizimit t dy a m shum pasojave, parasheh mundsin se do t kryej dy a m shum vepra penale. 4. Dashja e paramenduar shprehet n rastet kur mendimi apo vendimi pr t kryer veprn penale lund mjaft koh para se t kryhet ajo. 5. Dashje papritmas shprehet n rastet kur kryesi vendos t kryej veprn penale papritmas n momentin.
44

Pakujdesia (Culpa) Pakujdesia sht form e dyt e fajsis dhe pr nga intensiteti I prgjegjsis penale sht form m e leht e fajsis. Pakujdesia ekziston ather kur kryesi nuk dshiron pasojn e shkaktuar (pasoja shkaktohet kundr vullnetit t tij). N t drejtn penale konsiderohet se nje prson e ka kryer veprn penale nga pakujdesia n rastet kur nuk I ka respektuar krkesat e shoqris q n veprimitarin e tij apo sjelljet e tija t jet I kujdesshm. N t drejtn penale pakujdesia prcaktohet sipas kriterir: objektiv dhe subjektiv 1. Sipas kriterit objektiv konsiderohet se nj person kryen vepr penale nga pakujdesia n rastet kur nuk I respekton krkesat e shoqris q t jet n ms t duhur I kujdesshm. 2. Sipas kriterit subjektiv konsiderohet se nj person kryen vepr penale nga pakujdesia n rastet kur nuk I ka respektuar krkesat e shoqris q t jet I pakujdesshm edhe pse sipas aftsis mendore dhe fizike ka mundur t ishte I kujdesshm dhe kshtu t mos shkaktoj pasojn e dmshme. Pakujdesia me vetdije -Luxuria Sipas nenit 14 t ligjit penal ekziston ather kur kryesi ka qen I vetdijshm se pr shkak t veprimit mund t shkaktohet pasoja e ndaluar mirpo leht mendon se do t mundet me e paramendu apo ajo nuk do t shkaktohet. Pakujdesia me vetdije prbhet prej dy elementeve: 1.Prej vetdijs mbi mundsin e shkaktuarjes s pasojs 2.Prej shpress apo bindjes se do t mund ta parandaloj shkakttimin e pasojs. 1. Vetdija mbi mundsin e shkaktuarjes s pasojs- konsiderohet se personi ka vepruar me pakujdesi me vetdije kur ka qen I vetdijshm se me ndrmarrjen e veprimit mund t shkaktohet pasoja e ndaluar mund t kryhet vepra penale. 2. Shpresa apo bindja e kryesit se do t mund ta pengoj shkaktuarjen e pasojs: po ta dinte me siguri se nga veprimi I tij do t shkaktohet pasoja, ai nuk do t ndrmerrte at veprim. Pakujdesia pa vetdije Ekziston ather kur kryesi nuk ka qen I vetdijshm se mund t shkaktohet pasoja e ndaluar. Pakujdesia pa vetdij ekziston ather kur personi e kryen veprn penale t ciln jo vetm q nuk ka dashur ta kryej, por t ciln fare nuk ka menduar. N literaturn e s drejts penale njihet shkallzimi I pakujdesis me vetdij: 1.Pakujdesi t rnda (Culpa Lata)
45

2.Pakujdesi t leht (Culpa Levis) 3.Pakujdesi shum t leht (Culpa Levissima) Prgjegjsia pr veprn penale t kryera nga pakujdesia Kur vepra penale kryhet nga pakujdesia kryesi nuk dnohet por dnohet vetm ather kur me ligj shprehimisht sht parapar se kryesi do t dnohet edhe pr rastet kur veprn e kryen nga pakujdesia. Sipas legjislacionit ton penal pr pakujdesi dnohen kryesit e veprs penale kundr shndetit t njeriut, kundr siguris s prgjithshme t njerzve dhe t pasuris n komunikacionin publik etj. Lajthimi Error Lajthimi don t thot kur nj person ka prfitirim t gabuar, jo t drejt pr ndonj rrethan. Legjislacioni yn penal njeh dy lloje t lajthimit: 1.Lajthimi n fakt (rregullohet me nenin 16) 2.Lajthimi juridike (me nenin 17) 1. Lajthimi n fakt (Real) Sipas nenit 19 t ligjit penal konsiderohet se ekziston lajthimi ne fakt n rastet kur kryesi n kohn e kryerjes s veprs penale nuk ka qen I vetdijshm pr ndonj nga tiparet e saja t caktuara me ligj apo kur gabimishti mendon se ekzistojn rrethanat sipas t cilave, po t ekzistonin ato ajo vetpr do lejohej. Lajthimi n fakt njeh dy lloje: a.Lajthimi n fakt n kuptimin e ngjusht b.Lajthimi n fakt n kuptimin e gjer a.Lajthimi n kuptimin e ngusht ekziston ather kur kryesi ka prfitirim t gabuar apo kur nuk di pr ndonj rrethan, tipare e cila me ligj sht prcaktuar sei elemenet konstituiv I veprs penale. Psh kur mund t konsiderohet se vepra penale sht kryer n lajthimin n fakt n kuptimin e ngusht: personi merr sendin e huaj duke menduar se sht e tij. Mjekut I przihen rrezulatet e dy t smurve. Lajthimi juridik (Error Juris) Prkufizohet si lajthim mbi ndalushmrin e veprs. Kryesi I veprs konsiderohet se gjendet n lajthim juridik n rastet kur nuk di se vepra e tij sht e ndaluar. Lajthimi juridik ndahet n dy forma: 1.Forma e par shprehet n rastete kur kryesi nuk di se vepra e tij sht e kunderligjshme. 2.Forma e dyt ekziston n rastet kur kryesi gabimisht mendon se ekziston ndonj rrethan e cila prjashton kundrligjshmrin dhe veprn e bn t lejueshme.
46

Sanksionet penale N t drejtn penale masat t cilat zbatohen ndaj kryesve t veprs penale quhen saknsione penale. Masat t cilat jan parapar net drejtn penale dhe ndrrmerren nga jurispodenca penale ndaj kryesit t veprs penale duhet t ken te vetmin qllim : mbrojtjen e do individi dhe t shoqris n prgjithsi nga kriminaliteti. Sanksionet penale jan masa t dhunshme penalo-juridike t cilat I shqipton gjyqi n procedurn me ligj ndaj kryesit t veprs penale me qllim t mbrojtjes s shoqris dhe individit nga kriminaliteti. Karakteristikat themelore t sanksioneve penale Sanksionet penale kan kto karakteristika: 1. Me an t saknsioneve penale shoqrisa mbron nga kriminaliteti vlerat m t rndsishme t individit dhe t bashksis shoqrore. 2. Sanksionet penale mund tu shqiptohen vetm kryesve t veprs penale. 3. Ndaj kryesve t veprs penale mund t shqiptohet vetm ai sanksion penal I cili sht I parapar me ligj n momentin e kryesve s veprs penale. 4. Sanksionet penale mund ti shqiptojn vetm gjyqet n baz t procedurs s prcaktuar me ligj. 5. Me an t sanksioneve penale kryesve t veprave penale u merren apo u kufizohen lirtit dhe t drejtat e tyre. Llojet e sanksioneve penale n prgjithsi N t drejtn penale t siteve bashkkohore njihen kto pes lloje t sanksioneve penale: 1.Dnimet 2.Masat siguruese 3.Masat edukative 4.Dnimi me kusht 5.Vrejtja gjyqsore Dnimi me kusht dhe vrejtja gjyqsore u shqiptohet personave q kryejn veprn penale t lehta dhe t cilt jan personalisht t prgjegjshm. 1. Dnimet shqiptohen ndaj personave madhor dhe t cilt jan penalisht t prgjegjshm pr vepren penale t kryer. 2. Dnimi me kusht dhe vrejtja gjyqsore- me kto dy lloje t saknsioneve penale kryesve t veprave penale u trhiqet vrejtja. 3. Masat siguruese jan sanksione plotsuese ngase m s shpeshti shqiptohen krahat dnimit. 4. Masat edukuese jan t parapara pr personat e mitur t cilt n momentin e kryerjes s veprs penale kan qen n moshn prej 14-18 vjeare, por mund t shqiptohen edhe ndaj personave madhor gjer n moshn 21 vjeare.
47

Dnimet Dnimi sht lljoi m I vjetr I sanksionit penal. N shkencn e s drejts penale nocioni njihen nocioni formal dhe material I dnimit. 1. Nocioni formal- prcaktohet dyke pasur parasysh elementet juridike t dnimit si jan prcaktueshmria e tij me ligj, organi I cili sht kompetent pr shqiptimin e tij procedura gjyqsore. 2. Nocioni material I dnimit prcaktohet duke pasur parasysh qllimet e tij. Sipas nocionit formalo-material dnimi prkufizohet si mas e dhunshme e parapar n ligj t ciln e shqipton gjyqi ndaj kryesit penalisht t prgjegjshm t veprs penale me qllim t mbrojtjes s vlerave t caktuara t qytetarve n trsi dhe I cili konsiston n marrjen e lirive dhe t drejtave t kryesit t veprs penale. Elementet dhe karakteristikat themelore t dnimit 1. Dnimi duhet t paraqes vlersimin negative moralo-etik 2. Dnimi duhet t ket qllimin e caktuar I cili dshirohet t arrihet me ekzekutimin e tij. 3. Dnimi duhet t jet I prcaktuar me ligj. 4. Dnimi mund t shqiptohet vetm ndaj kryesve t veprs penale q jan penalisht t prgjegjshm. 5. Dnimi mund t shqiptohet vetm gjyqi sipas procedurs s prcaktuar me ligj. Karakteristikat themelore t dnimit jan: 1. Dnimi duhet t jet personal. 2. Dnimi duhet t jet human. 3. Dnimi duhet t jet legjitim. 4.Dnimi duhet ti godas njsoj kryesit t veprs penale. 5.Dnimi duhet t jet proporcional me peshn e veprs penale dhe shkalln e prgjegjsis penale t kryesit. 6. Dnimi duhet t jet I ndar. 7. Dnimi duhet t jet I revokueshm. 8. Dnimi duhet t jet I prmirsueshm. Qllimi I dnimit N shqyrtimin e ksaj shtje jan shfaqur mendime dhe teori t ndryshme fiziologjike dhe juridike. T gjith kto mendime dhe teori mund t rradhiten n tri grupe themelore: 1.Teoria absolute 2.Teoria Relative 3.Teoria e przier apo ekletike.
48

1. Teoria relative sipas ksaj teorie qllimi I dnimit sht hakmarrja ndaj personit q kryen vepr penale. 2. Teoria relative sipas prfaqsuesve ktyre teorive dnimi nuk duhet t jet qllim n vete por mjet pr mbrojtjen e shoqris nga kriminaliteti. Teorit relative ndahen n dy nngrupe: 1.Teorit speciale 2.Teorite gjenerale 1. Sipas teorive speciale qllimi I dnimit sht q kryesin e veprs penale ta pengoj q n t ardhmen srish t mos kryej vepr penale. 2. Ndrsa sipas teirove gjenerale qllimi I dnimit sht q t ushtroj efekt friksues ndaj kryesve t mundshm t veprs penale dhe n kt mnyr ti zbraps nga kriminaliteti. 3. Teorit e prziera kto teori jan paraqitur duke I prvetusuar elementet positive t teoris absolute dhe relative. Sipas teoris s przier kryesi duhet t dnohet pr shkak se ka gabuar, ka kryer vepr t dmshme por ai duhet t dnihet edhe me qllim q n t ardhmn t mos kryej vepr t till. Dnimi me burg Konsiston n marrjen e liris s qarkullimit kryesit t veprs penale pr nj koh t caktuar. Dnimi me burg pr her t par sht parapar n Kodin penal t Francs t vitit 1971. Te ne gjer ne mesin e vitit 1977 jan ekzistuar dy lloje t d nimit me heqje te liris: 1.Dnimi me burg dhe 2.Dnimi me burg t rnd Kto dy lloje t dnimit dalloheshin vetm n praktikn e ekzekutimit u b unifikimi I tyre. Tani te ne njihen vetm nj lloj I ktij dnimi me burg. Dnimi me burg n t drejtn penale n fuqi Dnimi me burg n t drejtn ton penale sht I vetmi dnim me t cilin kryesit t veprs penale I merret liria. N ligjin penale sht prcaktuar minimumi dhe maksimumi I prgjithshm I kohzgjatjes s dnimit me burg. Minimumi I prgjithshm I dimit me burg sht 15 dit, ndrsa maksimumi I prgjithshm sht 15 vjet.
49

Sistemi I dnimit n t drejtn penale Me sistemi t dnimeve n t drejtn penale nnkuptojm llojet e dnimeve, mnyrn e prcaktimit t dnimeve nga ana e gjyqit. Llojet e dnimeve E drejta penale njeh tri lloje t dnimeve: 1.Dnimi me vdekje 2.Dnimi me burg 3.Dnimi me t holla do dnim paraqet marrje apo kufizik t t mirave t kryesit t veprs penale. Me dnimin me vdekje I merret jeta e njeriut, me dnim me burg liria e qarkullimit, me dnim me t holla I merret pasuria. Ndarja kryesore e dnimeve Dnimet ndahen n : 1.Dnimet kryesore 2.Dnimet sekondare 1. Dnimet kryesore jan ato t cilat ligji I parasheh se mund t shqiptohet si mas kryesore e ndshkimit.sipas legjislacionit penal dnimet kryesore jan dnime me vdekje dhe dnimi me burg 2. Dnimi sekondare jan ato lloje t dnimeve t cilat mund t shqiptohen vetm krahas dnimit kryesor. Dnimet poashtu ndahen n dnime: 1.Permanente, 2. Kohore 1. Dnimet Permanente jan ato t cilat kryesit e veprs penale I shqiptohen pr gjith jetn t cilat dnime ndryshe quhen edhe dnime t prjetshme. 2. Dnimet kohore jan ato dnime q shqiptohen pr nj koh t kufizuar. Dnimi me vdekje sht lloji m I rnd I dnimit n t gjitha legjislacionet q e njohin. Dnimi me vdekje sht lloji m I vjtetr I dnimit n historin e s drejts penale.
50

Ithtart t cilt angazhohen edhe m tutje t parashikohet edhe t ekzekutohet dnimi m vdekje I cekin kto argumete: 1. Vetm me an t dnimit me vdekje shoqria mund nga individt q kryejn vepra penale jashtzakonisht t rnda. 2. Dnimi me vdekje ushtron efekt t madh friksues. 3. Dnimi me vdekje sht sanksion m radiakl ndaj kryesve t paprmirsueshm t veprave panelae jashtzakonisht t rrezikshme. 4. Dnimi me vdekje e prkrah shtresa m e gjr e popullsis dhe e konsdiderojn garanci t siguris s tyre juridike. 5. Ekzekutimi I fsheht I dnimit me vdekje mnjanon rrezikun e paraqitjes s motiveve t ulta dhe ndjnjn e dhembshuris ndaj t ndshkuartit. Ndrsa kundrshtart e dnimit me vdekje t cilt emrohen si ablicionist cekin kto argumente: a. e drejta pr jet sht e drejt natyrore e njeriut, kt t drejt nuk ia ka dhn shteti dhe nuk ka t drejt tia marr. b. Dnimi me vdekje sht I padrejt jo human c. Dnimi me vdekje sht I paprmirsueshm d. Dnimi me vdekje sht I pandar dhe nuk lejon mundsin e matjes s tij n shkall m t ult. e. Dnimi me vdekje n mas t madhe ka doz t hakmarrjes s shoqris ndaj kryesve t veprs penale t rnda. f. Dnimi me vdekje sht n kundrshtim me qllimin e dnimit. g. Dnimi me vdekje nuk ndikon n zvoglimin e kriminalitetit. Mnyra dhe kushtet q duhet t prmbushen pr t mundur t shqiptohet dnimi me vdekje: 1. Dnimi me vdekje mund t parashihet si I vetmi sanksion. 2. Dnimi me vdekje mund t shqiptohet vetm pr rastet m t rnda pr t cilat sht parpar me ligj. 3. Dnimi me vdekje nuk mund ti shqiptohet kryesit t veprs penale q nuk ka mbushur 18 vjet. 4. personit madhor I cili n kohn e kryerjes s veprs penale nuk I ka mbushur 21 vjet. 5. Pr rastet e veprs penale pr t cilat sht parapar dnimi m vdekje, gjyqi sht I autorizuar t shqiptoj dnim me burg. 6. Dnimi me vdekje nuk mund t ekzekutohet para se t konstatohet se nuk sht abroguar apo nuk sht zvendsuar me aktin e amnestis apo faljes. 7. Dnimi me vdekje ekzekutohet me pushkatim, prania e publikut sht e prjashtuar.

51