TAARIFA YA KAMATI NA.

4 YA BUNGE MAALUM KUHUSU SURA YA KWANZA NA SURA YA SITA YA RASIMU YA KATIBA YA JAMHURI YA MUUNGANO WA TANZANIA ________________________

1.0 UTANGULIZI

Mheshimiw Mwe!"e#i$i% kwa mujibu wa Kanuni ya 32 ya Kanuni za Bunge Maalum za Mwaka 2014, Kamati Namba 4 ilipokea kutoka kwako Sura ya Kwanza na Sura ya Sita ya a!imu ya Katiba ya "am#uri ya Muungano wa $anzania kwa ajili ya kuzija%ili na kutoa mapen%ekezo& Kamati yangu ilipokea Sura #izo mnamo tare#e 31 Mwezi wa Ma'#i, 2014& Mheshimiw Mwe!"e#i$i% kwa mu%a wa !iku mbili, yaani tare#e 1 na 2 (prili, 2014, katika ukumbi Na& 13) uliopo katika jengo la *azina, +o%oma, kamati yangu ilizija%ili na kuzipigia kura ,bara zote 1zilizopo kwenye Sura zilizotajwa, kati ya tare#e 3 na tare#e 4 (prili, 2014&

Mheshimiw Mwe!"e#i$i% katika kuzija%ili Sura mbili ulizozileta kwetu, Kamati ilizija%ili kwa ku'#ambua ,bara moja #a%i nyingine& *atimaye, Kamati imean%aa taari.a ambayo inazingatia maoni ya /ajumbe walio wengi na maoni ya /ajumbe walio wa'#a'#e& *i0yo ba!i, naomba kuwa!ili!#a taari.a #ii kwa mujibu wa kanuni ya 12 213 ya Kanuni za Bunge Maalum la Katiba, 2014& Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

1

ki.ungu '#a 21 223 '#a S#eria ya Maba%iliko ya Katiba, !ura ya 43 kiki!omwa pamoja na Kanuni ya 14 213 ya Kanuni za Bunge Maalum za mwaka 2014, zimeaini!#a utaratibu wa ku.ikia maamuzi katika mija%ala ya Kamati& *i0yo ba!i, Kamati imezingatia matakwa #aya ya !#eria na Kanuni katika maamuzi yake kama itaka0yoonye!#wa katiba kila ibara&

&.0 YALIYOJITOKEZA KWENYE MAJA'ILIANO &.1 M (!i " W )*m+e W ,i( We!-i

&.1.1

M (!i #w U)*m, ! S + +* . K*/e!0e#e. M 1e#e+esh(

Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Kabla !ijaanza kuwa!ili!#a $aari.a ya maoni ya /ajumbe walio wengi naomba kwa ru#u!a yako niwatambue kwa majina wajumbe waliotoa maoni #ayo56 M#e& 7#ri!top#er 8lonyoike 8le6Sen%eka, M#e& +kt& Sira 9bwa Mamboya, M#e& +kt& *ami!i (n%rea Kigwangalla, M#e& Mo#ame% *ami!i Mi!anga, M#e& :o!bert Begumi!a Blan%e!, M#e& Salama (bou% $alib, M#e& Bure ;a#aran, M#e& *onorat#a Mbun%a 7#itan%a, M#e& Mwatoum K#ami! 8t#man, M#e& Ma!#a0u <a#ya, M#e& S#aban Suleman Muyombo, M#e& (mina (b%ulka%ir (li, M#e& :oo%lu'k "o!ep# 8le6Me%eye, M#e& Ma'#ano 8t#man Sai%, M#e& S#awana Buk#eti *a!!an, M#e& +kt& $erezya =& >uoga *u0i!a, M#e& amo Matala Makani, M#e& Salome +au%i M#e& M'#& ?ak#aria K#ami! S#omar, M#e& M#e& @ng& +kt& :etru%e =angalile Serukamba,M#e& wakatare, M#e&

Mwambu, M#e& ;akia *am%ani Meg#ji, M#e& Men%ra% >utengano Kigola,

o!emary Ka!imbi Kirigini, M#e& =eter "o!ep#

iziki Sai% >uli%a, M#e& "o!ep#at Sinkamba Kan%ege, M#e& +kt& ?e!tu!

Bulugu >imbu, M#e& @ugen @li!#ininga Mwaipo!a& Mheshimiw Mwe!"e#i$i%
2

ipoti ya $ume n%iyo kipimo '#a utekelezaji wa kazi iliyopewa katika m'#akato mzima wa kuan%aa mapen%ekezo ya Katiba mpya na ambao n%iyo m!ingi wa a!imu iliyopo mbele yetu kwa ajili ya kuongoza mja%ala wa Katiba& *i0yo ba!i mapitio ya ripoti ya $ume ya.uatayo yanatoa majibu kwa wa!omaji juu ya kukamilika na ku.aa kwa mapen%ekezo yaliyomo kwa ajili ya utekelezaji& Katika ukura!a wa 1A wa ripoti yake, $ume inakiri kwamba jukumu lake kuu lilikuwa ni kuratibu na kuku!anya maoni ya wanan'#i ku#u!u maba%iliko ya Katiba ya "am#uri ya Muungano wa $anzania& $ume pia, katika ukura!a wa 14 wa ripoti yake inakiri juu ya mi!ingi mikuu ya kitai.a na maa%ili ya jamii kama ili0yoaini!#wa katika !#eria& Kamati yangu imeipitia taari.a ya $ume na kubaini na #atimaye kupen%ekeza mambo ka%#aa kama taari.a #ii ya kamati itaka0yoeleza& Mheshimiw Mwe!"e#i$i% muun%o wa muungano ni mojawapo ya mi!ingi mikuu ya kitai.a inayoku!u%iwa '#ini ya !#eria ya maba%iliko ya Katiba B ki.ungu '#a -223& Ki.ungu '#a - 233 kinaelekeza uku!anyaji wa maoni kutoka kwa wanan'#i kwa ajili tu ya kuen%eleza na kubore!#a Muun%o wa Muungano& Mheshimiw Mwe!"e#i$i, Mja%ala unaoen%elea, kwa ujumla wake umetekwa nyara kwa a!ilimia karibu 100 na !uala la Muun%o wa Muungano& Suala #ili #aliepukiki kwa !ababu mambo yote yanayobakia n%ani ya Katiba yanategemea aina ya Muun%o wa Muungano tutakaoamua& 2i&3 Kiten%awili '#a kama ;anzibar ni n'#i ama !i n'#iC

$uki'#ambua maba%iliko ya 10 ya Katiba ya ;anzibar ya Mwaka 1-44 tunabaini ya.uatayo5

3

6

*oja ya kuwa na n'#i mbili D kwamba mmaba%iliko ya 10 ya Katiba ya ;anzibar yamezaa n'#i ya ;anzibar& ;anzibar kabla ya maba%iliko ya 10 ya Katiba yake ilijitamka kama ni E!e#emu ya "am#uri ya Muungano wa $anzania, na !a!a imetangaza kuwa yenyewe ni En'#i&F Kwa mujibu wa $ume, #ii ni kwen%a kinyume na Katiba ya "am#uri ya Muungano

6

9punguzaji wa Mamlaka ya Bunge la Muungano& Katika ,bara ya 132 ;anzibar inaweka mipaka ya kuwa !#eria za Bunge la Muungano kabla ya kutumika ;anzibar ipelekwe kupata ;anzibar i%#aa ya Baraza la /awakili!#i kupata ri%#aa ya kutumika

6

9punguzaji wa mamlaka ya ai! B kwenye kuigawa n'#i katika mikoa na wilaya na ba%ala yake Katiba ya ;anzibar kwenye maba%iliko yake inayapeleka mamlaka #ayo kwa ai! wa ;anzibar

6

9punguzaji wa mamlaka ya Ma#akama ya 10 ya Katiba imeizuia ma#akama ya ;anzibar&

u.aa B Katiba ya "M$ ya mwaka 1-AA

imetoa mamlaka ya ku!ikiliza ru.aa n'#i nzima& ;anzibar katika maba%iliko yake ya u.aa ku!ikiliza ru.aa kutoka ma#akama za Ka%#i, ma!#auri ya *aki za Bina%amu na ma!#auri yanayo#u!u kuita.!iri Katiba ya

Baada ya kuainisha na kufafanua hoja hizo nne, Tume katika Taarifa yake ya mwisho inahitimisha kama ifuatavyo:

4

“ Waasisi walituachia Bunge lenye madaraka nchi nzima. Sasa ni lazima lipate idhini ya Baraza la Wawakilishi. Waasisi waliacha Rais akiwa na madaraka kamili. Madaraka hayo yamepunguzwa bila kufuata utaratibu wa Katiba. Waasisi walituachia Mahakama ya Rufani yenye madaraka kamili. Madaraka haya yamepunguzwa. Waasisi waliunganisha nchi mbili ikawa nchi mo a. Sasa tunazo nchi mbili! "ume iliona ni #igumu kwa $anzibar kurudi kwa hiyari kwenye hali ya awali% yaani kurudisha mambo yote yaliyotolewa kwenye orodha ya Muungano% kurudisha madaraka ya rais na kufuta kipengere cha nchi mbili kwenye Katiba yake. "ume iliona kwamba pamo a na mambo haya kufanywa kinyume na Katiba ya Muungano hali ibaki hi#yo hi#yo. &akini kwa kufanya hi#yo basi malalamiko ya "anzania Bara nayo yasipuuzwe. 'i#yo "ume nayo ikapendekeza Serikali ya "anganyika iundwe.(

Mheshimiw Mwe!"e#i$i% #i0i n%i0yo $ume ilijenga #oja zake ku#alali!#a muun%o wa Serikali $atu inaoen%elea kuupigia '#apuoG >akini, wali'#oki!a#au $ume ni kuwa5

2i.3

Ku#u!u #oja ya kwanza, ;anzibar imetangaza kuwa yenyewe ni N'#i& Naomba Nimnukuu =ro.& ,!!a S#i0ji katika ma%a aliyoiwa!ili!#a tare#e 30 Ma'#i 2014, akizungumza na 0ijana wa!omi wa 0yuo 0ikuu, inayojulikana kama U4HAMBUZI WA MABA'ILIKO YA 10 YA KATIBA YA ZANZIBAR YA MWAKA 15647 JE% 8SASA TUNAZO N4HI MBILI9:

*apa mwanazuoni #uyu nguli wa mambo ya Katiba ali.a.anua kama i.uata0yo5

5

“Kabla ya kuingia kwenye ibara yenyewe ya Mabadiliko ya 10, kwanza tuelewe dhana ya nchi, dola na serikali na jinsi ilivyotumika katika katiba zetu. Nchi maana yake ni eneo la ardhi yenye mi aka ambayo inatambulika! na eneo hilo lina utambulisho wake. "ola maana yake ni chombo au mamlaka ya utawala ambayo inatawala eneo maalum lenye mi aka yake. #aani mi aka ya utawala wa dola ni mi aka ya jurisdiction au mamlaka yake. $yombo vitatu, yaani chombo cha utendaji %ambacho huitwa serikali&, chombo cha utungaji sheria %tunakiita 'unge& na chombo cha kutoa haki %tunakiita Mahakama& ndivyo kwa amoja vinaunda dola. Mara nyingi sana katika lugha nye esi tunachanganya dhana ya dola na serikali. (erikali ni chombo kimoja tu katika vyombo vitatu vinavyokamilisha dola. Ni muhimu sana kuto)autisha serikali na dola. Kwa m)ano, huko *anzibar kabla ya kuundwa kwa serikali ya umoja wa kitai)a, ++M ndicho kilikuwa chama tawala. Kwa hivyo, tunasema ilikuwa serikali ya ++M, lakini dola ni ya *anzibar. Kama, kwa m)ano, +,- wangeshika madaraka, serikali ingekuwa serikali ya +,-, lakini dola ingebaki kuwa dola ya *anzibar. (asa mara nyingi katika msamiati wa kawaida maneno serikali na dola yanachanganywa. .li kujua ta)siri yake sahihi hatunabudi tuangalie maneno haya katika muktadha %conte/t& wake.0

HA;A NITAFAFANUA KUTOKA KI4HWANI<<< Mheshimiw Mwe!"e#i$i% m.umo wa utawala wa n'#i ni m!ingi mu#imu katika uan%i!#i wa Katiba ya n'#i yoyote ile %unianiH na kwa kuwa m.umo wa utawala wa n'#i yetu ni wa Serikali ya "am#uri ya Muungano wa N'#i moja, Serikali mbili, uwepo wa
6

muungano na muun%o wake 0imekuwa miongoni mwa #oja kubwa zinazoja%iliwa na baa%#i ya wa%au wa mja%ala wa Katiba kwa kipaumbele& Baa%#i ya #oja zinazotolewa ni #izi zi.uatazo5 1& Kwamba, muungano wetu #aukupatikana kwa ri%#aa ya wanan'#i na kwamba ulitokana na uta!#i tu wa 0iongozi wakuu wa n'#i mbili za "am#uri ya $anganyika na "am#uri ya /atu wa ;anzibar, wakati #uo, yaani Mwalimu "uliu! Kambarage Nyerere na S#eik# (bei% (mani Karume B #i0yo !io wa ki%emokra!ia, 2& Kwamba, muungano uliopo #auna ngu0u ya ki!#eria na kwamba uwepo wake #aukuwa#i kupata kuungwa mkono na !#eria yoyote ile, na 3& Kwamba, muungano #uu una kero nyingi na za mu%a mre.u na #azitatuliki& Mheshimiw Mwe!"e#i$i% #oja #izi zimekuwa zikijibiwa kama i.uata0yo na #apa napen%a kutoa m!i!itizo tu kwamba, ku#u!u #oja ya kwanza, !i kweli kwamba muungano wetu #aukuwa na ri%#aa ya wanan'#i kama ina0yo%aiwa na baa%#i ya watu& 9kweli ni kwamba 0iongozi wa kitai.a wakati #uo walipata ri%#aa ya wanan'#i kwa utaratibu ulio.aa kwa wakati ule, kabla ya ku.ikia mari%#iano wao wawili& Kwa 0igezoI0ipimo 0ya leo, utaratibu uliotumika wakati ule ambapo i%a%i ya watu ilikuwa n%ogo ukilingani!#a na leo, i%a%i na 0iwango 0ya uelewa 0ilikuwa 0i%ogo ukilingani!#a na leo #ii, mi.umo ya mawa!iliano na 0iwango 0ya kiteknolojia ikiwemo ma!uala ya mawa!iliano ya #abari 0ilikuwa 0i%ogo
7

ukilingani!#a na leo n&k& *i0yo ba!i, umu#imu wa maamuzi ya ki%emokra!ia !i MUHIMU ZAI'I LEO KULIKO HATA Mw # 15=4& *ali #ii ina!i!itiza matumizi zai%i ya njia za ki%emokra!ia zitakazo#u!i!#a mamlaka ya wanan'#i katika kuamua #atma ya n'#i yao kuwa ni mu#imu zai%i leo kuliko mwaka 1-14&

Mheshimiw mwe!"e#i$i% ku#u!u #oja ya tatu, ni kwamba unapokuwa na kero, kamwe #utatui kero #izo kwa kuongeza kero nyingine ambazo zaweza kuwa nyingi zai%i, kubwa zai%i na ngumu zai%i kutatuliwa& Kero za muungano katika muun%o wa !erikali mbili uliopo, nyingi zimetatuliwa lakini nyingine ka%#aa, kubwa na n%ogo, zimeoro%#e!#wa katika ibara ya 21- ya $ume maalum '#ini ya ibara ya 10- ya a!imu ya katiba mpya na ambayo a!imu& 9wepo wa mapen%ekezo ya imeweka wazi utaratibu ma#!u!i wa kuzi!#ug#ulikia na kuzitatua kwa kuweka kuun%a $ume ya u#u!iano na uwepo wa maan%alizi ya kutatua kero za Muungano, '#ini ya ibara ya 110 2%&3 ya ra!imu ya katiba mpya una%#i#iri!#a kuwa #ata muun%o wa !erikali tatu unaopen%ekezwa na $ume kwenye Katiba mpya !iyo muarobaini wa kero za muungano& Na #ii ina%#i#iri!#a tu kwamba kero zinatarajiwa, na !i kitu '#a ajabu kwenye mai!#a& We!-i w w >h !-i )i # $i# # m $i " !-* w me(!e,e !i +(1 #*+ #i ! m**!0( w se1i# ,i m+i,i *,i($*?i#ish h / ,e( hii mi # @0 ! #*$ ?*$ s*,*h* " #e1( . m**!- !( #*,i#( #*A mi msi$* m/" $*si(*)* #w #*? !" m ) 1i+i(.
8

Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Katiba ya "am#uri ya Muungano wa $anzania ya mwaka 1-AA, ibara ya 4 ina!omeka, kwa u.upi!#o B ).* +,- .amhuri ya Muungano wa "anzania ni /chi inayofuata misingi ya demokrasia na haki ya ki amii% na kwa hiyo 0 +a- wananchi ndio msingi wa mamlaka yote% na serikali itapata madaraka na mamlaka yake yote kutoka kwa wananchi kwa mu ibu wa katiba hii1. Se#emu ya ,bara ya !ita ya a!imu ya Katiba inayoja%iliwa ina!omekaH6 2.“.amhuri ya Muungano ni nchi inayofuata misingi ya demokrasia inayozingatia haki ya ki amii% na kwa hiyo3 +a- wananchi ndio msingi wa mamlaka yote% na Serikali itapata madaraka na mamlaka yake kutoka kwa wananchi ambao kwa umo a na u umla wao wanaimiliki na kuipatia Katiba hii uhalali1 Ni %#a#iri kwamba, %emokra!ia katika kutekeleza na kuru#u!u utekelezaji wa mamlaka ya wanan'#i #u!u!an katika mambo makubwa na mazito kama m.umo wa utawala wa n'#i, ni jambo linalotiliwa mkazo na Katiba iliyopo na 0ile 0ile na a!imu ya Katiba inayoja%iliwa&

9

Kwa kuzingatia ukweli #uo, !#eria ya Maba%iliko ya Katiba, Sura ya 43 toleo la Mwaka 2014, ki.ungu '#a - kikaipa majukumu $ume ya Maba%iliko ya Katiba ambayo yameaini!#wa kuwa, jukumu kubwa na la kwanza la $ume lilikuwa ni kuratibu na kuku!anya Maoni ya /anan'#i ku#u!u maba%iliko ya Katiba& S#eria inaweka wazi katika ki.ungu '#a - 223 juu ya mi!ingi mikuu ya kitai.a na maa%ili ya jamii ya ku#i.a%#i na ku%umi!#a mambo ka%#aa ambayo mojawapo kwa ujumla wake ni m.umo wa kiutawala wa kijam#uri& Kwa kuzingatia ukweli kwamba mi!ingi ya kitai.a #aipa!wi ku'#ezewa, !#eria iliweka bayana ukweli kwamba mi!ingi i!i'#ezewe na ikitokea kuna umu#imu unaotokana na matakwa ya wanan'#i ba!i wanan'#i wapewe .ur!a #iyo ya kutoa maoni yao kwa ma%#umuni ya kuen%elea kubore!#a ma!uala #ayo ambayo ni m!ingi wa $ai.a letu, kama ina0yo!omeka kwenye ki.ungu '#a - 233 '#a S#eria ya Maba%iliko ya Katiba, Sura ya 43 ya Mwaka 20145 B5 2C.- Kwa madhumuni ya kifungu kidogo cha +4- na kwa ambo lolote muhimu kwa "aifa% "ume itatoa fursa kwa wananchi kutoa maoni yao kwa uhuru kwa lengo la kuendelea kuboresha masuala hayo.(

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

katika n'#i inayo#e!#imu na ku!imamia mi!ingi ya ki%emokra!ia kama #ii ya kwetu, jambo la muun%o wa muungano ni jambo linaloingia moja kwa moja
10

miongoni mwa mambo yanayopa!wa kupata u#alali wake kutoka kwa wanan'#i kupitia mja%ala mpana wa kitai.a na kura ya maoni 2 >$s (? /(/*, 1 s(Ae1ei-!$"3, na #ata ki%ogo !i !uala la kuja%iliwa na ku.anyiwa maamuzi na watu wa'#a'#e kwa kutumia bu!ara na #ekima zao&

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

Mi!ingi mikuu ya ki%emokra!ia #aitoi .ur!a #ata ki%ogo kwa '#ombo '#a ki!#eria kama $ume ya Maba%iliko ya Katiba kujipa mamlaka ya!iyokuwepo kwenye S#eria, m.ano #aya mamlaka makubwa ya kuba%ili 8m**!0( w m**!- !(9 ambayo $ume iliamua kujinyakulia kutoka mikononi mwa wanan'#i% na n%iyo maana #ata !#eria ya maba%iliko ya Katiba, !ura ya 43, #aikutoa mwanya #uo& Ku.anya #i0yo ni kuon%oa u#alali wa uamuzi #uo, na ni kwen%a kinyume na mi!ingi ya ki%emokra!ia ambayo !iku zote $ai.a letu limekuwa likiilin%a, kui#e!#imu na kui!imamia&

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

S#eria ya Maba%iliko ya Katiba, Sura ya 43, ki.ungu '#a - 22&3, kinatoa maelekezo kwa $ume juu ya mambo ambayo yalipa!wa ku#i.a%#iwa na ku%umi!#wa, miongoni mwa mambo #ayo ni pamoja na,

11

2a&3 2b&3 2'&3 2%&3 2e&3

Kuwepo kwa "am#uri ya MuunganoH 9wepo wa Serikali, Bunge na Ma#akamaH M.umo wa kiutawala wa kijam#uriH 9wepo wa Serikali ya Mapin%uzi ya ;anzibarH 9moja wa kitai.a, amani na utuli0u&

Mapen%ekezo ya $ume kwenye

a!imu yanaba%ili!#a muun%o wa Muungano

na #ayakuzingatia S#eria na kanuni mbali mbali za ki%emokra!ia katika ku.anya #i0yo& Kiten%o '#a kuba%ili muun%o wa muungano ni kwen%a kinyume na maelekezo ya ki.ungu #iki '#a !#eria kwa kuwa wamejikita kwenye kuu!ambarati!#a muun%o wa "am#uri, na kwa ba#ati mbaya !ana muun%o wanaoupen%ekeza #autekelezeki na unalenga katika kuu0unja M**!- !( *,i(/( w N>hi M() % Se1i# ,i M+i,i, na kuanzi!#a m.umo mpya wa Shi1i#ish( we!"e N>hi M+i,i% Se1i# ,i T $*% kwa kuwa kabla #aujaun%a m.umo wa !#iriki!#o ingepa!wa kuureje!#a uwepo wa "am#uri ya $anganyika kwanza na ku.anya #i0yo ingekuwa ni kuu0unja muungano #uu uliopo !a!a& /engi wa wajumbe wa kamati namba nne, wanaamini kwamba, $ume ilita.!iri 0ibaya ma!#arti ya !#eria #ii ama iliamua kwa mak!u%i kabi!a kwa !ababu wanazozijua 0izuri wajumbe wa $ume wenyewe, kupin%i!#a maana #ali!i ya kili'#oan%ikwa kwenye ki.ungu #iki&

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

12

$ume ilitumwa kwen%a kuku!anya maoni kwa ajili ya kuan%ika katiba ya "am#uri ya Muungano wa $anzania yenye Muun%o wa N'#i Moja, na Serikali Mbili, na !i kutengeneza N'#i mpya yenye muun%o mpya wa muungano, na ambayo ni S#iriki!#o linaloun%wa na "am#uri ya $anganyika na "am#uri ya /atu wa ;anzibar& Ku.anya #i0yo ni kwen%a kinyume na *ati ya Makubaliano ya Muungano ya Mwaka 1-14 2yaani (rti'le! o. 9nion o. $anganyika an% ;anzibar, 1-143 ambapo "am#uri ya $anganyika ilikubali, toka wakati ule, ku#ami!#ia mambo yake yote kwenye Serikali ya "am#uri ya Muungano, na "am#uri ya /atu wa ;anzibar iliamua kuka!imu baa%#i ya mambo yake& Kuianzi!#a leo "am#uri ya $anganyika ni kiten%o '#a kukiuka ma!#arti ya makubaliano yale ya mwaka 1-14&

2ii.3

H() " Uh , ,i w M**!- !( Kishe1i

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

kuna baa%#i ya watu wana#oji kama *ati ya Muungano iliyo!ainiwa na Mwalimu Nyerere na S#eik# Karume, !iku ya tare#e 22 (prili 1-14 kama ni #alali kwenye ma'#o ya S#eria ama la& Na kuna wengine wana#oji kama #ati #iyo ilianzi!#a m.umo wa S#iriki!#o ama wa Muungano wa N'#i Moja 2U!i$ 1" ?(1m3 ama ni m.umo ulio katikati, yaani E'#otaraF, ambao baa%a ya mu%a .ulani utapelekea kuwa m.umo wa N'#i Moja 2unitary .orm3& *oja #izi zinaibuliwa na watu wanaotaka kuamini!#a umma kuwa m.umo #uu unampunja ;anzibar&
13

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

mnamo mwaka 1-43, tare#e 24 "ulai 2zai%i ya miaka 14 toka Muungano3, N%g& /ol.gang +oura%o, aliyekuwa Mwana!#eria Mkuu wa Serikali ya ;anzibar kipin%i '#a ku!ainiwa kwa *ati ya Muungano aliam!#a #i!ia za ajabu miongoni mwa wana!#eria ku#u!u jambo #ili pale, alipokuwa akiwa!ili!#a ma%a kwenye !emina iliyoan%aliwa na $anganyika >aw So'iety kuja%ili mapen%ekezo ya maba%iliko ya Katiba, alipo!ema kuwa *akukuwa#i kuwa na S#eria iliyot#ibiti!#a Muungano kwenye 0itabu 0ya S#eria za ;anzibar& *ati ya Muungano inatamka wazi kuwa ni lazima ipatiwe it#ibati na Bunge la $anganyika na Baraza la Mapin%uzi la ;anzibar&

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

ni mtu mwenye '#uki bina.!i, ama nia o0u ya kupoto!#a ukweli wa #i!toria ya $ai.a letu anayeweza ku!ema #i0i& Kwani miaka zai%i ya 14 ilikuwa imei!#apita na #akukuwa#i kuwa na mtu #ata mmoja aliyewa#i kutilia !#aka jambo #ili a'#ilia mbali +oura%o aliyejua .ika kuwa #akuwa aki!ema ukweli& ,liwa!#tua na kuwa!#angaza wengi kuon kuwa n%ugu #uyu, ambaye alikuwa na jukumu la kutunza kumbukumbu #izi nyeti za ki!#eria, #akuweza kuliona #ili mapema na kurekebi!#a&

14

*i!toria ya upoto!#aji #aikui!#ia na +oura%o, imeen%elea #ata leo na wa!omi wengine #umu #umu n%ani wanataka ku'#ukua kigezo '#a kauli #ii ya N%g& +oura%o kama m!ingi wa kubomoa $ai.a& Na wanaen%elea kupoto!#a #ata mitazamo ya wa!omi mbalimbali, na #ata ya waa!i!i wa $ai.a #ili kwa kuwanukuu nu!u nu!u, ama kwa kupoto!#a maana& *atuwezi kuwaa'#a wa.anye #i0yo& $utawaambia ukweli tu& Maana malengo yao #ayakuji.i'#a, yako wazi na ni %#a#iri !i mazuri&

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

tunam!oma =ro.& ,!!a S#i0ji ambaye anaweka !awa jambo #ili, katika kitabu '#ake '#a “"anzania3 "he &egal 5oundations of the 6nion% kilichochapishwa Mwaka ,778 na 9ar es salaam 6ni#ersity :ress( kwamba, *ati za Muungano zilipata it#ibati ya ki!#eria kule ;anzibar, na anatutoa !#aka kwa !ababu za ki!omi kuwa kutoku'#api!#wa kwa S#eria #akutoi #itimi!#o kuwa haikupata ithibati.

Na #apa '#ini ninamnukuu =ro.& ,!!a S#i0ji, kama ali0yonukuliwa na +kt& *arri!on Mwakyembe kwenye kitabu '#ake '#a T !. !i 9s 6$h 4(!s$i$*$i(! , Amme!0me!$ !0 I$s Im/,i> $i(!s, ambaye ana!ema5

“…for he argues non-publication of a law ratifying the Union in the Zanzibar Government Gazette, could not be taken as conclusive evidence
15

of non-ratification !e also regards as material the facts recorded in the !ansard of "pril #$ % &# 'ay, &()* that on "pril #+, &()* a ceremony of e,changing the instruments of ratification attended by -residents .arume and /yerere took place in the /ational "ssembly0 that five leading members of the 1evolutionary 2ouncil 3124, .arume himself, !anga, 5abu, 'oyo and 6akil, were on the same day sworn in as 'embers of the /ational "ssembly0 and the fact that the validity of the "rticles of Union per se has at no point been challenged 7

$a.!iri i!iyo ra!mi ya maneno #aya ni5

JK&kwa kuwa anajenga #oja kwamba kutoku'#api!#wa kwa !#eria ambayo inat#ibiti!#a Muungano kwenye gazeti la Serikali la ;anzibar, #aiwezi ku'#ukuliwa kama u!#a#i%i wa #itimi!#o kwamba #aikupata it#ibati& =ia ana'#ukulia kama u!#a#i%i, reko%i za Kumbukumbu ra!mi za Bunge la (prili 2) B Mei 12, 1-14, kwamba !iku ya (prili 2A, 1-14 kuli.anyika !#ere#e ya kuba%ili!#ana nyaraka za it#ibati zilizo#u%#uriwa na Marai! Karume na Nyerere n%ani ya BungeH na kwamba 0iongozi watano wa Baraza la Mapin%uzi, yaani Karume mwenyewe, *anga, Babu, Moyo na /akil, walikuwepo na !iku #iyo #iyo waliapi!#wa kuwa /abunge wa Bunge la "am#uriH na kwamba u#alali wa *ati ya Muungano #ata %akika moja #aukupingwa wala kutiliwa !#aka&L

16

Naye +r& *arri!on Mwakyembe, katika kitabu '#ake The T !. !i 9s 6$h 4(!s$i$*$i(! , Amme!0me!$ !0 I$s Im/,i> $i(!sD akimnukuu =ro.& ,!!a S#i0ji anatoa #itimi!#o kwamba, ninamnukuu5

“8hiv9i:s analysis and deep in;uiry into the matter was indeed an important effort to shed more light on the whole ;uestion of the union, despite the fact that it missed certain important facts which came to light later through the work of the /yalali commission <he commission of which =ourado was 'ember, was satisfied that the 1evolutionary 2ouncil did meet to ratify the "rtciles of the Union on the basis of personal accounts of two former members of the 1evolitionary 2ouncil, "bdulrahman 5abu and .hamis "meir 7

$a.!iri i!iyo ra!mi ya maneno #aya ni5

M9'#ambuzi wa S#i0ji wa kina kwenye !uala #ili kwa #akika ulikuwa ni jiti#a%a za kuta.uta mwangaza juu ya !uala zima la Muungano, ingawa kiukweli u'#ambuzi #uo uliko!a u!#a#i%i .ulani .ulani, ambao ulipata mwangaza baa%aye kupitia $ume ya Nyalali& $ume ambayo +oura%o alikuwa Mjumbe, ilijiri%#i!#a kwamba Baraza la Mapin%uzi lilikutana kut#ibiti!#a *ati ya Muungano kwa mi!ingi ya maneno ya wajumbe wawili wa zamani wa Baraza la Mapin%uzi, (b%ulra#man Babu na K#ami! (meir&L

17

*itimi!#o linalo.anana na #ili pia linapatikana kwenye makala ya ki!omi iliyoan%ikwa na m!omi mwingine nguli aliye#e!#imika n'#ini na %uniani kote na ambaye aliwa#i kuwa mwana'#ama wa 7#ama 7#a /anan'#i, 79?, =ro.& *aroub 8t#man, Mwaka 1-A3, inayojulikana kama BT !. !i 7 The Wi$he1i!- Aw " (? $he U!i(!% 4h1. Mi>he,se! I!s$i$*$e% Be1-e!.E

“therefore, the leadership in Zanzibar, as well as the organs of the Government, may be said to have ratified the "rticles by ac;uiescence 7

$a.!iri i!iyo ra!mi ya maneno #aya inamaani!#a5

Jkwa #iyo, uongozi n%ani ya ;anzibar, pamoja na 0yombo 0ya !erikali, 0inaweza ku!emwa kuwa 0ilit#ibiti!#a *ati za Muungano kwa kukubaliL

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

wa!omi wengine waliobobea katika ma!uala ya katiba wame#oji EukweliF wa N%g& /ol.gang +oura%o, aliyekuwa Mwana!#eria Mkuu wa Serikali ya ;anzibar wakati *ati ya Muungano iki!ainiwa& /a!omi wengi wana!ema5 +oura%o ni mtu aliyejua wazi kabi!a kwamba *ati ya Muungano iliki%#i 0igezo 0yote 0ya ki!#eria 0ya makubaliano lakini ina!#angaza kuona kwamba yeye
18

#uyo #uyo, ambaye alikuwa na jukumu la ku#akiki!#a matakwa yote ya ki!#eria juu ya *ati ya Muungano yana.ikiwa, miaka 14 baa%aye anatunga kitabu akitamka kuwa *ati ya Muungano #aikuwa#i ku'#api!#wa kwenye gazeti la Serikali kule ;anzibar& Kwa !ababu, #alikuwa jukumu la S#eik# (bei% Karume ku#akiki!#a matakwa ya ki!#eria yana.ikiwa, bali ni la Mwana!#eria Mkuu wa Serikali, N%g& +oura%o, kama #ili la ku'#api!#a *ati #ii kwenye gazeti la !erikali&

=ro.& *aroub 8t#man ananukuliwa kwenye makala yake ya uta.iti niliyoitaja #apo juu aki!ema kuwa '#uki bina.!i ya N%g& /ol.gang +oura%o %#i%i ya Muungano ilitokana na kutengwa kwake na S#eik# (bei% Karume wakati wa mja%ala uliopelekea ku!ainiwa kwa *ati ya Muungano na ba%ala yake, wakati Mwalimu "uliu! Nyerere aki!#auriwa na Mwana!#eria Mkuu wa $anganyika wakati #uo N%g& olan% Brown, S#eik# (bei% Karume alialika Mwana!#eria kutoka 9gan%a aliyejulikana kama =ro.& +ani /a%a%a Nabu%ere, ambaye ni miongoni mwa wana!#eria maaru.u %uniani& =ro.& *aroub 8t#man anaen%elea ku!ema kwamba, S#eik# (bei% Karume ali.anya #i0yo kwa !ababu alitilia ma!#aka u#alali wa Mwana!#eria Mkuu wa ;anzibar wa wakati #uo, N%g& +oura%o kwa 0ile alitokana na utawala wa ;N=I;=== 2;anzibar Nationali!t =artyI;anzibar an% =emba =eopleF! =arty3& ,na!emekana N%g& +oura%o alipewa likizo ya wiki moja na S#eik# (bei% Karume& (naan%ika =ro.& *aroub 8t#man katika makala yake&

:azeti la 8The M(!i$(19 la 9gan%a la tare#e 20, No0emba 2011, kwenye ki'#wa '#ake '#a #abari 8N +*0e1e U!i$e0 T !- !"i# % Z !.i+ 19
19

linamnukuu =ro.& *aroub 8t#man akimtambuli!#a =ro.& +ani /a%a%a Nabu%ere kama mtu aliyepewa kazi na S#eik# Karume kuwa m!#auri wake wakati wa maja%iliano yaliyopelekea kuan%ikwa kwa *ati za Muungano& >ina!ema #i0i, na ninanukuu5 “-rof !aroub e,plained that, unknown to most people, when former <anzanian leader >ulius .ambarage /yerere was negotiating the union with the president of Zanzibar, "beid "mani .arume, in &()* only two other people were present in the room where the talks were being held 'r, 1oland 5rown, provided legal counsel on the side of /yerere, and /abudere for president .arume <hese two lawyers, a white man from 5ritain for /yerere, a black man from Uganda, provided legal guidance to the two fallen presidents on the legal technicalities and 9argon of the union document ?n later commentaries corroborating this, on the @articles of the Union:, -rof !aroub writes that when the union discussions were at an advanced stage, /yerere is said to have called in his "ttorney General at the time and asked him to draft a Union "greement without anybody knowing ?n the case of Zanzibar, the "ttorney-General, 6olf =ourado, is said to have been sent on a one-week @leave: and instead, a Ugandan lawyer, =an /abudere 3according to his own account4, was brought in to advise .arume on the draft submitted by <anganyika 5oth 5rown and /abudere were present in the .arume-/yerere discussions 7 Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

20

#i0yo #*m!*#** Mw ! she1i M#** w Z !.i+ 1 w w # $i h*(% N0-. W(,?- !- '(*1 0(% )** " # *,i ! m$ . m( w #e )** " *h , ,i w M**!- !( si h() "e!"e *.i$( w(w($e #w w #e *! #*w *h , ,i w m$ . m( $hi1iw ! ! ? si " #e # $i# his$(1i " ) m+( hi,i.

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

kwa mtu ! "es(m m # , ! Ai$ +* m+ ,im+ ,i A" #i$

, m* #*h*s*

s* , hi,i +i, !i m+ " #w A"(A"($e Ai,e $ (!0( sh # )** " *h , ,i w M**!- !( we$* w #i/e#ee. "am#uri ya $anganyika na "am#uri ya /atu wa ;anzibar ziliingia makubaliano na #ati zake zika!ainiwa na Marai! wawili wa n'#i #izo bila !#aka& Na pia !#eria za kut#ibiti!#a #ati #iyo ya makubaliano zilit#ibiti!#wa na n'#i zote mbili& Ni mtu mjinga tu atatia !#aka juu ya #ili&

2iii.3

M**!0( w M**!- !( We$* !i Shi1i#ish( m , :

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

kuna baa%#i ya wa!emaji kwenye muun%o wa muungano wetu wanawanukuu wa!omi mbalimbali, akiwemo =ro.& ,!!a S#i0ji, nje ya u#ali!ia 2out o. 'onteNt3,
21

na lengo lao ni kujenga #oja kuwa eti muun%o wa muungano wetu ni wa S#riki!#o na #i0yo tunapa!wa kukubaliana na mapen%ekezo ya $ume& /ajumbe walio wengi wanakataa maelezo #ayo kwa ku!ema kuwa Muungano wa $anzania ni wa kipekee, ni $unu ya $ai.a letu na tunapa!wa kuilin%a na wala !i lazima tuba%ili!#e muun%o #uo kwa kuwa #au.anani na miun%o ya !#iriki!#o kama ina0yo!omeka kwenye 0itabu, ili mra%i tu muun%o wetu umetu.iki!#a #apa miaka )0 toka uanze&

,li kuweka !awa m!imamo wa =ro.& S#i0ji kwenye jambo #ili, namnukuu kwa ukamili.u wake #apa, kama ali0yonukuliwa na +r& *arri!on Mwakyembe, aki!ema, katika kitabu nili'#okitaja #apo juu, kuwa, na ninamnukuu5

“…the originally intended federal structure has been correctly implemented !e argues that the union of <anganyika and Zanzibar was founded on @strong and time-honoured principles of federalism : !e emphasizes that there is no single form of a federal constitution or government ?n practice, different forms of constitutions are inevitably some form of modification of an ideal type that may be generated in an academic laboratory <he <anzanian e,ample is one such modification 7

*aya maneno yanata.!irika kwa Ki!wa#ili kuwa5 JKmuun%o wa S#iriki!#o ulioku!u%iwa ulitekelezwa ipa!a0yo& (najenga #oja yake kwamba, Muungano wa $anganyika na ;anzibar ulianzi!#wa kwenye Emi!ingi ya kanuni
22

zilizo#e!#imika kwa mu%a mre.u za ma!#irikiano&F (na!ema, #akuna m.umo mmoja wa aina ya S#iriki!#o la Katiba ama la Serikali& Katika uten%aji, aina to.auti za Katiba zinatokana na ubuni.u unaotokana na aina za ma!#iriki!#o yanayojulikana kutoka kwenye maabara za kitaaluma& M.ano wa $anzania ni mmojawapo kati ya miun%o #iyo iliyobuniwa kutoka miun%o iliyozoeleka&L

=ro.& Karpen, 9& katika makala yake ya ki!omi BFe0e1 ,ism7 A! Im/(1$ !$ I!s$1*me!$ ?(1 ;1(Ai0i!- ;,*1 ,ism i! $he New 'em(>1 $i> S(*$h A?1i> % 1554E ana!ema na ninamnukuu5

“…many federations as federative constitutions e,ist ?n other words, every people adopts or does not adopt that form of federalism which best meets the needs, wishes and hopes of the people 7

$a.!iri yake ya Ki!wa#ili ambayo !iyo ra!mi ni5

JKma!#iriki!#o mengi kama ili0yo katiba za ma!#iriki!#o& Kwa maneno mengine, kila watu wana'#ukua ama #awa'#ukui aina .ulani ya m.umo wa ma!#iriki!#o ambao unaki%#i ma#itaji, matakwa na matumaini ya watu waoL

2iA.3

Asi,i ! U, .im w M /e!0e#e.( " M**!0( w Ki/e#ee w M**!- !( T*,i(! (
23

Mheshimiw Mwe!"e#i$i% wajumbe walio wengi katika kamati yetu wana!#angazwa na $ume na baa%#i ya wanaoja%ili kunukuu mapen%ekezo ya $ume mbalimbali bila kuzingatia #oja za waa!i!i wa Muungano wenyewe& Katika jambo #ili, Mwalimu Nyerere #akunyamaza& (li!ema& Na naomba #apa nimnukuu ali'#oki!ema ili kitu!ai%ie kuelewa zai%i nini #a!wa ilikuwa a!ili ya kuamua ku'#agua m.umo wa N'#i moja, Serikali Mbili, tunaou.uata5

“<anganyika na Zanzibar zilipoamua kuungana na kuwa /chi 'o9a, tungeweza kufuata mmo9awapo wa mifumo hiyo ya kawaida Aakini tulishindwa kufanya hivyo kwa sababu ya udogo wa Zanzibar na ukubwa wa <anganyika Zanzibar ilikuwa ina watu laki tatu 3BCC,CCC4 na <anganyika ilikuwa ina watu milioni kumi na mbili 3&#,CCC,CCC4 'uungano wa 8erikali 'o9a ungefanya ionekane kama <anganyika imeimeza Zanzibar <ulikuwa tunapigania Uhuru na Umo9a0 hatukutaka tudhaniwe, hata kwa makosa, kwamba tunaanzisha ubeberu mpyaD .wa hiyo mimi nilipinga mfumo wa 8erikali 'o9a 8hirikisho la 8erikali <atu lingekuwa ni gharama kubwa mno kwa <anganyika Zanzibar ingeendesha 8erikali yake na kuchangia gharama za kuendesha 8erikali ya 8hirikisho0 na <anganyika ingefanya hivyo hivyo Aakini ni dhahiri kwamba mchango wa <anganyika ndio hasa ungeendesha 8erikali ya 8hirikisho .wa hiyo <anganyika ingeendesha 8erikali yake ya watu &#,CCC,CCC, na pia ndiyo ingetoa sehemu kubwa ya kuendesha 8erikali
24

ya shirikisho la watu &#,BCC,CCC /i watu wanaofikiri kwa ndimi zao wanaodhani kuwa gharama ya 8erikali yoyote kati ya hizo ingekuwa ndogo Gharama ya 8erikali ya <anganyika isingekuwa ndogo, 3waulizeni wazanzibari4, na wala ya 8erikali ya shirikisho isingekuwa ndogo, hata bila gharama za mambo yasiyo ya 8hirikisho /a gharama zote hizo kwa kweli zingebebwa na <anganyika

"naendelea kusema baba wa <aifa, kwenye kitabu chake hicho hichoE “.wa hiyo ilitupasa tu9iulize kwa nini tunataka kuibebesha <anganyika gharama zote hizo0 na hasa kwa nini tunataka 8erikali ya <anganyikaF !ivi tuna hofu ya kwamba <anganyika, bila kuwa na 8erikali yake, itaonekana kuwa imemezwa na ZanzibarF !ofu yetu ni kwamba tukiwa na 8erikali 'o9a <anganyika itaonekana kuwa imeimeza Zanzibar 5asi na tutafute muundo ambao utaiondolea Zanzibar hofu hii ya kumezwa, bila kuibebesha <anganyika mzigo wa kuendesha 8erikali mbili zenye uzito unaolingana

!ivyo ndivyo tulivyofanya, na hiyo ndiyo asili ya 'uungano wa 8erikali 'bili 5adala ya kutungua mfumo uliopo kama wapumbavu, tulitazama hali halisi yetu ilivyokuwa, na tukabuni mfumo utakaotufaa zaidi 7

Mheshimiw Mwe!"e#i$i% M?*m( w M**!- !( we$* si"( w #*!*#** /(/($e / ,e% !i w #*+*!i% !i w #we$* we!"eweF

25

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

katika kujenga #oja ya Serikali tatu, baa%#i ya watu wanawanukuu wa!omi na watu mbali mbali ma!#u#uri, akiwemo Baba wa $ai.aH mara nyingi wakiwanukuu watu #ao kimako!a 2yaani 8(*$ (? >(!$eG$9 kabi!a3 ama nu!u nu!u& Naomba #apa nimnukuu Baba wa $ai.a, Mwl& "uliu! Kambarage Nyerere, katika kitabu '#ake '#a U(!-(.i We$* ! H $im " T !. !i % akitueleza ni namna gani wali.ikia uamuzi wa kuwa na muun%o #uu tulionao, ambao wajumbe walio wengi wanapen%ekeza tuubaki!#e5

“<ungali na 8erikali 'bili, lakini tuna 8erikali mo9a tu ya muungano /i nani hawezi kuona kwamba hapo ha9a ya kubadili muundo wa sasa wa 'uungano wa 8erikali 'bili itakapodhihirika, historia ya /chi yetu na mwelekeo wa 2hama chetu vitatuongoza kwenye muundo wa 8erikali mo9aF .itu kimo9a ambacho hatuwezi kutazamia ni kwamba siku mo9a /chi mo9a hii itakuwa /chi 'bili, kwa uongozi wa 22' Aakini hiyo ndiyo shabaha ya kuwa na 8erikali ya <anganyika /a hata kama wa inga na wapumba#u hawatambui hivyo, bado hayo ndiyo yatakayokuwa matokeo ya u9inga waoE ukifufua "anganyika% utaua "anzania.7

Kuna baa%#i ya watu wana%iriki ku!ema kuwa Mwalimu "uliu! Kambarage Nyerere kama angekuwepo #apa leo #ii, ba!i ange!#auri tuba%ili muun%o wa muungano wetu kwa kwen%a na nyakati #izi& Kwanza, wa!imuwekee maneno
26

m%omoni, wamua'#e apumzike kwa amani& =ili, alikwi!#a tangulia lakini alia'#a wo!ia wake, #apo juu una!omeka, na ana!ema tena katika kitabu '#ake '#a T !. !i F T !. !i F

“8ababu zile zile zitakazoua <anzania zitaua <anganyika <anzania haiwezi kwenda na wakati na <anganyika isiende na wakati huo huo pia 7

(nazi%i pia ku!ema katika S#airi lake linalo!omeka kwenye kitabu '#ake '#a $anzaniaG $anzaniaG Na #apa naomba kunukuu5

“/asi twaiga warusi !ata katika maasi <uivun9e vun9e =ola <urudie makabila7

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

kuna baa%#i ya watu wana!a#au kuwa, ilikuwa ni Serikali makini ya 7#ama $awala, 7#ama 7#a Mapin%uzi, ambayo pamoja na watu wa'#a'#e, takriban a!ilimia 20 tu, kutaka tuingie kwenye m.umo wa 0yama 0ingi 0ya !ia!a,
27

iliamua kuwa kwa kuwa jambo #ili #alina ma%#ara ba!i tulikubali na tuli.uate ili kuwari%#i!#a wa'#a'#e& *ii ina%#i#iri!#a jambo moja tu kuwa, 77M inawapen%a na kuwat#amini wanan'#i wote, na #a!a inawa!ikiliza !ana walio wa'#a'#e, mara nyingine kuliko #ata ku.uata maoni ya walio wengi& Kuna mambo unaweza kuya.uata kwa kuwa!ikiliza wa'#a'#e, lakini kama una %#amana ya kuilin%a n'#i na $unu zake na kuna watu wa'#a'#e wanataka kuzi%#arau, kuzibeza na kuzi!ambarati!#a, ni %#a#iri !#a#iri #autokubali& Moja ya mambo ya aina #ii ni #ili la Muungano, walio wa'#a'#e !a.ari #ii #awana nia nzuri, wanaku!u%ia kuu0unja Muungano tena nje ya taratibu, na #atuwezi kuwapa jambo #ili, eti kwa kuwa#urumia tu kwa kuwa wao ni wa'#a'#e&

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

Kiten%o '#a tume kujikita kwenye kuan%ika katiba ya !#iriki!#o la n'#i mbili ni ku0unja !#eria ya maba%iliko ya katiba ambayo iliiun%a tume yenyewe& Kama muun%o wa muungano ni jambo lililojitokeza !ana kwenye kipin%i '#a uku!anyaji maoni na tume kubaini #ilo, ba!i ingepa!wa kuru%i kwa aliyewatuma kazi #iyo, mwenzake ai! wa "am#uri ya Muungano wa $anzania na ai! wa ;anzibar, ili kuomba maelekezo mengine ku#u!u jambo

#ilo, ambapo kama ingeonekana kuna #aja ya kuli!#ug#ulikia, pengine Marai! wange!#auriana na kuamua kuanzi!#a m'#akato wa kuanzi!#a tume nyingine maalum kwa ajili tu ya kuku!anya maoni ya wanan'#i ku#u!u muun%o wa Muungano wanaoutaka na kuiti!#a kura ya maoni ya n'#i nzima ili kupata uamuzi wa wanan'#i juu ya muun%o wa Muungano& Na baa%a ya m'#akato #uu n%ipo tume #ii ya maba%iliko ya katiba !a!a ingepata u#alali wa kuan%aa
28

ra!imu yenye muun%o wa Muungano ambao umeamuliwa na wanan'#i kwa kura, na lab%a kama #uu wa !#iriki!#o n%iyo ungekuwa umepen%ekezwa ba!i kungekuwa #akuna ubi!#i tena kwenye jambo #ili&

2A.3

H() " M (!i " M**!0( w M**!- !( w Se1i# ,i T $* si " W ! !>hiF

Mheshimiw Mwe!"e#i$i% si #we,i #w m+ m (!i " ,i"(m( # $i# R sim* " K $i+ !i m (!i " w ! !>hi we!-i w T !. !i # m i! A"(semw ! + 2 .3 0hi " w $*. N)i . Kis " !si . K*#*s !"i M (!i " W ! !>hi K*$(?* $ We,e0i w Ki$ #wim* Mheshimiw Mwe!"e#i$i% $ume ya maba%iliko ya Katiba iliku!anya maoni ya wanan'#i kupitia mikutano ya #a%#ara kama njia kuu, na njia nyinginezo zikijumui!#a barua, magazeti, barua pepe, ujumbe m.upi wa maneno 2!m!3, to0uti ya $ume na mitan%ao ya kijamii #u!u!an M.a'ebookO& /akati jumla ya watu wote walio#u%#uria mikutano ya #a%#ara iliyoiti!#wa na $ume ni 1%C=@%CCH ambayo ni si,imi isi"(.i0i CI $* ya watanzania wote wanao.ikia milioni 44&- ka%ri ya !en!a ya $ai.a ya /atu na Makazi ya mwaka 2012H waliopata na.a!i ya kutoa maoni kupitia mikutano #iyo ni C&C%001 $* ambao ni a!ilimia &C.HI $* ya walio#u%#uria mikutano ya #a%#ara na jumla ya wanan'#i C@1%==4 n%io
29

walipata .ur!a ya kutoa maoni yao kwa njia zote zilizotumika katika #atua ya awali na #ii ni si,imi 0.H6I $* ya watanzania wote& *ata #i0yo njia za mitan%ao ya EinternetF na ujumbe m.upi zinaweza kujenga mazingira ya mtu mmoja kutuma maoni yake mara nyingi, kwa kujiru%ia ru%ia& Kwenye ripoti ya $ume, #akuna maelezo kuwa ni namna gani $ume iliweza kuya'#uja maoni #aya na kuzuia jambo #ili& =ia watoa maoni kwa njia #ii ni kun%i la watu wa'#a'#e tu wenye %araja .ulani naIau uelewa na uwezekano wa kuzi.ikia na kuzitumia njia #izi& Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

wajumbe wengi wa kamati namba 4 wameen%elea kupitia na ku'#ambua takwimu za watoa maoni kwenye $ume na kubaini kuwa kati ya maoni yote laki !aba !abini na mbili el.u mia mbili kumi na moja 2AA2,2113, ni maoni el.u t#emanini na mia moja kumi na ti!a 240,11-3 tu, takriban a!ilimia kumi 2103 tu ya maoni yote n%iyo yaliyozungumzia EMuungano&F (!ilimia 10 ya maoni !i i%a%i n%ogo ya kubeza lakini !i kubwa kia!i '#a kuto!#a kujenga u#alali wa ku!ema 8h " !i m (!i " w ,i( we!-i9 ama 8h " !i m (!i " w ! !>hi.9 Na pia h i$(shi #**-e*. m) 0 , m.im w #* !0i# # $i+ m/" " !>hi "e$* #*w !i w #*) 0i,i m**!0( w se1i# ,i # ! #w m+ !0i"( hi$ )i #*+w . i0i , w ! !>hi% #w m+ i0h se1i# ,i m+i,i m $ $* !i ) m+( , #*? ! #*/(! #we!"e m >h( " w $ !. !i F

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

30

m'#akato wa kuan%ika Katiba ya $ai.a lolote lile una mi!ingi yake mikuu, mmojawapo ukiwa, uwepo wa 8! $i(! , >(!Ae1s $i(!9 2mazungumzo ya kitai.a3H wajumbe walio wengi wanaona kama jambo la m**!0( w m**!- !( #alijazungumzwa !ana kia!i '#a kuto!#a kutu!ukuma ku.anya maba%iliko yake& 9kitazama maoni ya wanan'#i kwenye takwimu za tume utat#ibiti!#a #ili&

M (!i " w ! !>hi . i0i " , #i si$ $isi!i ! m+i,i 2< =5&%0003 2 m+ "( !i $ #1i+ ! si,imi 503 " ,i#*w !i )** " m m+( me!-i!e " ! "(w h*s* w $ !. !i # $i# m ish " ( " #i, si#*% # m Ai,e sh*-h*,i . #i*>h*mi% h #i . #i1 i ! h*0*m !"i!-i!e m+ ,im+ ,i . #i) mii ! si m**!0( w m**!- !(.

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

wajumbe walio wengi wameona m'#akato #uu ni wa mu#imu !ana kwa wanan'#i wa "am#uri ya Muungano wa $anzania kwa 0ile unatoa .ur!a ya kuan%ika upya !#eria mama ya n'#i yetu na kujenga matumaini ya kuleta mai!#a bora zai%i kwa watanzania katika !iku za mbele, na kwamba #ata ki%ogo !i m'#akato wa kulibomoa $ai.a letu kwa kutazama zai%i mapungu.u ma%ogo ma%ogo na kuyageuza n%iyo !ababu kuu& (i%#a, wanan'#i tuupokee m'#akato #uu na kuukumbatia kama ni wa kuta.uta !ulu#u za mapungu.u yetu katika $ai.a na kuyapatia u.umbuzi wa ku%umu ili tuwe imara zai%i ke!#o tunakoelekea kuliko jana tulipotoka&
31

(kizungumzia uzalen%o na m!#ikamano wa kitai.a, Mwalimu "uliu! Kambarage Nyerere, katika kitabu '#ake '#a T !. !i F T !. !i F (na!ema5

“Serikali ya "anzania% Bunge la "anzania!..#ikishirikiana kuiua na kuizika "anzania% adui wa "anzania atafanya kazi gani; 8wali hili nilikuwa nikiliuliza kuhusu viongozi wa Urusi 6atu hawa wanafanya mambo ambayo ni dhahiri kwamba yatavun9a nchi yao, 2?" ya marekani wanaiachia kazi ganiF7

*apa Mwalimu Nyerere alikuwa akitabiri ku0unjika kwa Muungano wa "am#uri za Ki!o!#ali!ti za Ki!o0iet 2yaani 9nion o. So0iet So'iali!t epubli'!3 29SS 3, na ambayo ili0unjika& Se#emu nyingi tumemnukuu Baba wa $ai.a, ba!i tumnukuu kwa utimili.u wake na tum!ome kwa ukamili.u wake, ili yale aliyoyatabiri kwa 9SS ba!i ya!ije yakatukuta na !i!i&

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

kama tume ingekuwa ime'#ukua njia ya ku.anya kazi yake kwa kutumia mi!ingi ya mi.umo ya ki!ayan!i ya uta.iti inayokubalika na uta.iti ukaone!#a na kut#ibiti!#a kwamba watanzania wengi wanataka maba%iliko kwenye muun%o wa muungano lab%a #apo kungekuwa walau kuna #oja ya m!ingi ya ku.anya #i0yoH lakini kwa ba#ati mbaya njia ya uta.iti iliyotumiwa na tume kuku!anya
32

maoni #aina ma!#iko ya kitakwimu ya kujenga u#alali wa ki!ayan!i wa ku.anya #i0yo& Njia ya ki!ayan!i ambayo ingepa!wa kuzingatiwa ili ku!ema kwa u#alali na uzito kabi!a kwamba, 8w ,i( we!-i w me$ # !i!i9% ni ile ya kuku!anya maoni kwa kuzingatia i%a%i ya watoa maoni 2" !i J* !$i$ $iAe 1ese 1>h me$h(0(,(-"3 na !i #ii iliyotumiwa na tume, ambayo inazingatia zai%i maoni tu ya watoa maoni 2" !i J* ,i$ $iAe 1ese 1>h me$h(0(,(-"3& Njia inayozingatia i%a%i ya watoa maoni ina mi!ingi yake mikuu, ambayo kwenye uta.iti #uu wa tume #aiku.uatwaH kama 0ile, kuwa na i%a%i kuu ya watoa maoni 2s m/,i!?1 me3, ku.anya #i!abati za kupata i%a%i ya '#ini zai%i ya watu ambao ni lazima wa.ikiwe 2mi!im*m s m/,e si.e3 na watoa maoni #awa ni lazima wawe na !ura ya uwakili!#i !awia 21e/1ese!$ $iAe s m/,i!-3 ili maoni yawe na maana na uzito ki!ayan!i na, mwi!#o, ina #i!abati zake za kut#ibiti!#a ukweli na u#alali wa kitakwimu wa #itimi!#o la kina'#oonekana kwenye matokeo ya uta.iti 2si-!i?i> !>e $es$i!-3&

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

Kwa aina ya njia iliyo'#aguliwa na tume kuku!anya maoni ya wanan'#i, inakuwa 0igumu ku!ema kwa ngu0u za kitakwimu, kuwa watu wengi kwa kia!i .ulani na kwa uwakili!#i mkubwa kia!i gani wametaka muun%o upi& Kwa maana #iyo ba!i mapen%ekezo ya tume ya kwamba muun%o wa muungano wa !#iriki!#o la !erikali tatu wanaoupen%ekeza unatokana na 8m (!i " w ! !>hi w ,i( we!-i9 ni upoto!#aji mkubwa na #ayaungwi mkono na takwimu walizoku!anya wao wenyewe, bali zai%i yanat#ibiti!#a uta!#i wa ki.ikra na kimaono wa wajumbe wa tume ya maba%iliko ya katiba&
33

Mheshimiw Mwe!"e#i$i% ni maoni ya wajumbe walio wengi katika Kamati namba 4 kwamba #ali #ii ni u!#a#i%i to!#a kuwa wanan'#i walitumia mamlaka yao ya kikatiba kut#ibiti!#a kwamba wana#itaji maba%iliko ya katiba ili kubore!#a u'#umi, ku!#ug#ulikia '#angamoto zao za kimaen%eleo zikiwemo #u%uma za kijamii kama a.ya, elimu, maji n&k na kwamba ma!uala ya Muungano na #a!a muun%o wa muungano !io kipaumbele kwao kwa !a!a&

2+.3 M + 1 . W $

"

M + 0i,i#( "

K $i+

!

N" 1 #

M+ ,im+ ,i .

, m* W sh *1i K*$( m+ $ !ishw

Mheshimiw Mwe!"e#i$i% m!ingi wa maja%iliano katika Bunge maalum ni ipoti ya $ume ambayo

mojawapo ya 0iambati!#o 0yake ni a!imu ya Katiba& S#eria ya maba%iliko ya katiba imeweka wazi mambo ya m!ingi yanayopa!wa kuwepo n%ani ya ipoti ya $ume kwa ma%#umuni ya kuweze!#a mja%ala wenye tija katika Bunge Maalum katika ki.ungu '#a 1- '#a !#eria kama i.uata0yo5 15.K 213 Kw msi!-i w m ) 0i,i !( ! *>h m+*.i *,i(? !"w #w #*.i!- $i Ai?*!-* A" 1H ! 16% T*me i$ $ " 1ish 1i/($i i$ # "(#*w ! 7 2 3 m*h$ s 1i w m (!i " w ! !>hi #w #i, h 0i0* " 1e)e D
34

2+3 m /e!0e#e.( " T*me #w #i, h 0i0* " 1e)e D 2>3 1i/($i . w $ , m* w e,e#e.i m+ ( T*me i,iw $*mi D 203 1 sim* " K $i+ D ! 2e3 $ 1i? !"i!-i!e "("($e m*him*

2&3 R sim* " K $i+ i$ #*w !i #i m+ $ish( #we!"e 1i/($i " T*me Mheshimiw Mwe!"e#i$i% kutokuwemo na kutotumiwa kwa maoni ya mabaraza ya Katiba A-1 na u'#ambuzi wake katika ipoti ya $ume, li'#a ya ripoti #iyo kuoro%#e!#wa na kutolewa kama kiambati!#o ni ukiukwaji wa ki.ungu #iki '#a !#eria&

Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Katika !e#emu ya nne ya !#eria ya maba%iliko ya Katiba, ki.ungu '#a 1A, $ume ilipewa utaratibu wa ku.anya kazi ili i!ijiun%ie utaratibu wake bila kuzingatia matakwa ya !#eria lakini pia kwa ma%#umuni ya utekelezaji bora wa kazi waliyopewa kwa ma!la#i ya $ai.a zima& Ki.ungu '#a 1A '#a !#eria kinatamka wazi na ninanukuu B ,< +,-. 0 "ume itatekeleza ma ukumu yake kwa mu ibu wa sheria hii na hadidu za Re ea

35

+4- Kwa madhumuni ya utekeleza i wa kifungu kidogo cha +,-% "ume itafanya kazi zifuatazo3 +a- kuandaa na kuendesha program za kuelimisha madhumuni na ma ukumu ya "ume1 +b- kuitisha na kusimamia mikutano au mabaraza katika sehemu na nyakati mbalimbali kama itaka#yoamua1 +c- kutathmini na kuchambua kwa kutofautisha maoni ya wananchi yanayokubaliana na yale yasiyokubaliana1 na +d- kutayarisha na kuwasilisha ripoti kwa kuzingatia hadidu za re ea Mheshimiw Mwe!"e#i$i, ki.ungu '#a 1A 243 '#a !#eria kimetoa pia .ur!a kwa $ume, ya kupitia na ku'#ambua mi'#ango, mawazo, maoni, taari.a na mapen%ekezo yaliyoku!anywa na ku.anyiwa tat#mini !iku za nyuma ikiwemo nyaraka, ma'#api!#o na !#eria mbalimbali kama zili0yooro%#e!#wa& Mheshimiw Mwe!"e#i$i, S#eria ya Maba%iliko ya Katiba, Sura ya 43 ya Mwaka 2014, katika ki.ungu '#a 14 imeagiza kuwepo kwa mabaraza ya katiba na majukumu yake kama i.uata0yo B
36

uu ya

,) +,.- Kutakuwa na mabaraza ya kutoa maoni uu ya Katiba. +4- Mabaraza yatatoa maoni uu ya Rasimu ya Katiba na ku adili na kutoa maoni kwa kupitia mikutano itakayoitishwa na "ume +=- Mabaraza ya Katiba yataundwa na "ume kwa muda maalum kwa kuzingatia mgawanyiko wa ki iografia Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Kw + h $i m+ " - !i w ,i.i>h m+* m #w m #s*0i% $ 1i? " T*me h ie,e.i !i ! m! $ #wim* . M + 1 . h " ! !i ! m! - !i

w ,i" $*mi m (!i " m + 1 . h " .

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

wengi wa wa'#angiaji katika kamati yangu wali!#angazwa na tume kutojumui!#a taari.a zilizotokana na Mabaraza ya Maba%iliko ya Katiba ambayo yalianzi!#wa na yali.anya kazi zake kwa mujibu wa S#eria ya Maba%iliko ya Katiba, Sura ya 43, ki.ungu '#a 14& Mabaraza #aya yalipitia ra!imu ya kwanza ya Katiba na kuibore!#a na kwa mujibu wa ki.ungu '#a 14 2)3 na 213 '#a !#eria #iyo, $ume ya Maba%iliko ya Katiba ilipa!wa kutengeneza taari.a iliyobore!#wa kutokana na maoni ya Mabaraza ya Katiba, jambo ambalo $ume #aikuli.anya, pengine kwa mak!u%i kwa ku'#elea kuwa maoni ya
37

Mabaraza #ayo, ambayo yalitumia mu%a na g#arama kubwa, na ambayo kwa kia!i kikubwa yalikuwa yanaun%wa na wajumbe walio wengi wakitokea 7#ama $awala, 77M, ambao maoni yao kwa kia!i kikubwa yalilenga kulin%a makubaliano ya Muungano yaliyowekwa na waa!i!i wa $ai.a #ili, Mw ,im* J*,i*s K m+ 1 -e N"e1e1e na Shei#h A+ei0 Am !i K 1*me, ambao pia ni waa!i!i wa 0yama 0ili0yozaa '#ama #i'#o&

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

kutojumui!#a maoni ya Mabaraza ya Katiba kwenye taari.a za $ume kunaa'#a ma!wali mengi zai%i ya majibu5 #i0i ni kweli #akukuwa na maoni ya maana kabi!a yaliyotokana na Mabaraza ya Katiba ya Ki$ wi, " !i 21HH3 kwa wanan'#i w ,i(>h -*,iw maoni #aya yalilenga kuiba%ili sisi 2=143C (ma yale ya #ih , ,i #*w w #i,ish

wenzaoC *ili, kwa namna ya kipekee lina%#i#iri!#a jambo moja tu kwamba, a!imu ya Kwanza ya Katiba kwa kia!i kikubwa !ana, jambo ambalo liliwa.anya baa%#i ya wajumbe wa Kamati yangu kuamini kwamba $ume #aikulitaka na kwamba $ume ilikwi!#ajenga uamuzi ambao waliona #aupa!wi kuba%ili!#wa kwa 0yo0yote 0ile na maoni yanayotokana na Mabaraza #aya&

2+.3

M?*m( w Se1i# ,i T $* H *$e#e,e.e#iF

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%
38

maoni ya walio wengi katika Kamati namba 4 yana!i!itiza kwamba m.umo unaopen%ekezwa na a!imu #au.ai kutumiwa kwa kuwa uta!ababi!#a g#arama kubwa za uen%e!#aji wa n'#i na #autekelezeki& Katika !ura ya 14, ,bara ya 231 ya a!imu ya Katiba, $ume inapen%ekeza g#arama za uen%e!#aji wa Serikali ya muungano zitokane na mapato ya Serikali ya.uatayo5 2a3 9!#uru wa bi%#aa 2b3 Mapato ya!iyo ya ko%i yatokanayo na $aa!i!i za Muungano 2'3 M'#ango kutoka kwa n'#i wa!#irika 2%3 Mikopo kutoka n%ani na nje ya "am#uri ya Muungano 2e3 Mapato Mengineyo Mheshimiw Mwe!"e#i$i, miongoni mwa 0yanzo #i0yo #apo juu, u!#uru wa bi%#aa n%io '#anzo kina'#oonekana kuwa '#a u#akika na kikubwa n%io maana kikaoro%#e!#wa kikiwa '#a kwanza& *ata #i0yo '#anzo #i'#o n%i'#o kina'#otegemewa na zinazoitwa n'#i wa!#irika katika a!imu& *ata mapato ya!iyo ya ko%i kutoka $aa!i!i zi!izo za muungano nayo ni ki%ogo lakini pia yana'#angia ingawaje kwa u'#a'#e bajeti za n'#i wa!#irika& $ume #aijaeleza ni nini mba%ala wa 0yanzo #i0i katika bajeti za n'#i wa!#irika pin%i watakaponyangFanywa na Serikali ya muungano na ikiwa zitakubali na 0itakuwa en%ele0u& Mheshimiw Mwe!"e#i$i,

39

$ume #aikuweza kuwa.a.anulia wa!omaji na watumiaji wa ripoti yake kwamba '#anzo '#a mikopo kutoka n%ani na nje ya "am#uri ya Muungano kinawezaje kuwa '#anzo '#a kuaminika na en%ele0u wakati Serikali ya muungano itakuwa inalazimi!#a ku!imama bila kuwa na miguuC Serikali ya muungano ya !#iriki!#o inayopen%ekezwa na $ume, #aitakuwa na uwezo wa kukope!#eka kwa kuwa #aitakuwa na ra!limali wala ngu0u ya ki!#eria ya ku!imama kama mkopaji kwa kuko!a %#amana& Suala la Mapato mengineyo ni la kuba#ati!#a na kamwe #aliwezi kutegemewa kama '#anzo '#a mapato katika #atua #ii bila u.a.anuzi #ata ki%ogo& Mheshimiw Mwe!"e#i$i, katika kuja%ili kutekelezeka kwa mpango wa kuku!anya mapato kwa njia zinazopen%ekezwa, /ajumbe walio wengi wanatumia bajeti kuu ya Serikali ya muungano kama ili0yokuwa katika mwaka wa .e%#a wa 2012I13 ambapo Bajeti ya Matumizi ya Serikali ya !#iriki!#o inayopen%ekezwa 2kwa ku#u!i!#a /izara zinazopen%ekezwa kuwa '#ini ya Serikali ya !#iriki!#o3, ili#itaji jumla ya !#ilingi $rilioni 14&24- wakati '#anzo '#a mapato kikuu kina'#open%ekezwa amba'#o ni u!#uru wa bi%#aa kiliweza kuku!anya kia!i '#a !#ilingi $rilioni 1&3 ambayo ni kia!i ki%ogo !ana& Kama 0ile #iyo #aito!#i, i!#ara #iyo kubwa ya kuwepo kwa naki!i ya bajeti #aizingatii uwezekano mkubwa !ana wa ma#itaji zai%i ya .e%#a yatakayotokana na ma#itaji ya .e%#a kwa ajili ya $ume nane zinazopen%ekezwa katika a!imu& 9gumu wa kibajeti na uongezekaji wa g#arama unaongezeka pia ikiwa kutazingatiwa uwezekano wa kutokea kwa ma#itaji ya matumizi ya %#arura yanayotokana na majanga kama 0ita, ukame uliokit#iri, ma.uriko n&k& ambayo #ayajajumui!#wa katika maki!io #apo juu&
40

Mheshimiw Mwe!"e#i$i% wanaopinga #oja ya kuongezeka kwa g#arama wana!#auriwa kupima juu ya uwezekano wa n'#i moja baina ya wa!#irika wakati wowote kua'#a ku'#angia g#arama kwa !ababu yoyote ile na pia ukweli juu ya uwezo unaoto.autiana katika ku'#angia& Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Katika ripoti yake $ume #ai.a.anui Mmapato mengineO ya Serikali ya !#iriki!#o ni yapi& *ata #i0yo, maoni ya walio wengi yanabaini!#a kwamba mapato #ayo #ayawezi kutokana na 0yanzo 0ingine zai%i ya 0i.uata0yo56 - Kuongeza aina na 0iwango 0ya u!#uru mbalimbali, #atua ambayo ita!ababi!#a kukiukwa kwa !#eria za kimatai.a zinazo#u!u ko%i mbalimbali katika n'#i - 8ngezeko la 0iwango 0ya u!#uru 0ina.anya ulipaji ko%i wa #iari kuwa mgumu na #i0yo ku!ababi!#a ugumu wa u!imamiaji wa utekelezaji - Maeneo mengine yanayoweza kutegemewa ni pamoja na =(<@ 2ko%i ya ajira3, ambayo #uwezi kuiongeza kwa ku'#elea kuwakamua zai%i wa.anyakazi, ko%i ya ongezeko la t#amani 2P($3, in'ome taN 2ko%i ya mapato3, na ko%i ya Makampuni 2'orporate $aN3& Pyanzo #i0i n%i0yo tegemeo la n'#i wa!#irika Mheshimiw Mwe!"e#i$i%
41

mambo mengine mu#imu ya kuzingatiwa katika kuamua juu ya m.umo wa Serikali ni pamoja na #atari!#o la n'#i wa!#irika kukataa kugawana ra!ilimali na ma%eni kwa mujibu wa !ura ya 1A ya a!imuH @n%apo mmoja wa Serikali wa!#irika atakuwa na !era au u!#irika na taa!i!i ambayo itaat#iri m!#irika mwenzake kiu'#umi au kijamii& >akini kama #iyo #aito!#i, #a!ara au ma%#ara ya zia%a yanayoweza kutokana na m.umo wa Serikali ya !#iriki!#o la Serikali tatu unaopen%ekezwa na a!imu ni pamoja naH  @n%apo Katiba na Sera za Serikali wa!#irika zita%ai na ku#ama!i!#a uzalen%o wa n'#i zao $unu za $ai.a kama zili0yoaini!#wa katika Sura ya kwanza , ,bara ya ) ya Katiba, #u!u!an 9zalen%o na 9moja wa Kitai.a 0ita#atari!#wa  Kujengeka na kuimarika kwa #i!ia za 9$anganyika na 9zanzibari miongoni mwa /anan'#i B #ali ambayo itaon%oa amani, utuli0u na m!#ikamano uliopo kwa miaka mingi  Kuongezeka kwa g#arama za uen%e!#aji katika n'#i wa!#irika kutakakotokana na uanzi!#waji wa Mabunge ya n'#i #izo& Mheshimiw Mwe!"e#i$i% hi,i , >h !- m($( " -h 1 m . #*e!0esh se1i# ,i $ $* ,imee,e.w

Ai.*1i s ! ! m>h*mi !-*,i ! w #im $ i? % m+ "e /i !i Mwe!"e#i$i w 4h m 4h W ! !>hi% 4UF% ;1(?. I+1 him H 1*! Li/*m+ % # $i#
42

!0i#( , #e #w K $i+ H $im

)i,i " m 0 i,i"($(,ew #*s i0i m) 0 , " R sim* " Ki0em(#1 si % . m+ /( ,i>h m+* % #i #isi

#we!"e Ki$*( >h " T !. !i

m w .( " Mw ,im* N"e1e1e #we!"e #i$ +* >h #e >h U(!-(.i We$* ! #*h*s* -h 1 m #*e!0esh M**!- !(% ! !i! (m+ !im!*#**7 “Sensa ya mwaka 48,4 inaonesha kuwa $anzibar ina watu ,%=8=%>27 na "anzania Bara watu ?=%24>%=>?. 'uu ni uwiano wa watu wawili $anzibar kwa watu 2< "anzania Bara. :ato la "aifa la "anzania Bara mwaka 48,, linakadiriwa kuwa shilingi trilioni =<.4 na :ato la "aifa la $anzibar ni shilingi trioni ,.4. :ato la "aifa la "anganyika ni mara =,.= ya pato la "aifa la $anzibar. Mapato yote ya Serikali ya $anzibar mwaka wa fedha wa 48,,@,4 yalikuwa shilingi bilioni 448 wakati mapato ya Serikali ya .amhuri ya Muungano yalikuwa shilingi trilioni <.4 sawa na mara == ya mapato ya $anzibar. 'o a ya Mwalimu kuwa gharama za serikali ya tatu itabebwa na serikali ya "anzania bara bado ina uzito. Kuna tatizo la msingi la Muungano wa nchi mbili% mo a ikiwa ndogo sana ukilinganisha na ya pili. Sehemu kubwa ya Muungano inabidi ibebwe na nchi kubwa.( H " !0i"( m !e!( " ;1(?. I+1 him H 1*! Li/*m+ % ms(mi m+ "e !i $(? *$i s ! ! "*,e mwi!-i!e% M)*m+e w B*!-e M m0 * w UKAWA% m+ "e #w + h $i m+ " s ! w >h >he m! m( m )i1 " s
43

,*m , K $i+ ! #i? ? !* m (!i "

m() # s(1( 1(+( . *si#* m! m( si#* "

A,h mis " $ 1ehe 10 A/1i,i &014% ,i$*mi m*0 mwi!-i s ! w B*!-e hi,i M ,*m% $e! #w m+wem+we . h ,i " )** s ! % #*,i# ! !0i#( , #e mwe!"ewe.

*i0yo ba!i, wengi wa wa'#angiaji kutoka kun%i la walio wengi, waliona !i kwamba tu muun%o wa Muungano wa Serikali tatu #autekelezeki bali pia #akuna #oja nzito zinazo!#awi!#i #aja ya uwepo wake& Na zai%i ya #apo, uhalali wa mapen%ekezo ya tume unako!ekana #is " !si, kama ukizingatia njia ya kita.iti waliyotumia, unako!ekana #ishe1i , kwa kuwa kwenye S#eria ya Maba%iliko ya Katiba, Sura ya 43, Ki.ungu '#a -, iliyo#u!u #a%i%u za rejea #akukuwa na maelekezo yaliyoipa tume jukumu la ai%#a kwen%a kuun%a upya muun%o wa muungano to.auti na ule unao!emwa kwenye #ati za makubaliano ya muungano 2arti'le! o. union3, ama kui.u.ua "am#uri ya $anganyika, na pia u#alali unako!ekana #i0em(#1 si kwa njia ya m.umo wa ku.anya maamuzi nyeti ya jambo zito la kitai.a kwa kuzingatia kanuni za maamuzi #uru ya wengi, yaani 8/(/*, 1 s(Ae1ei-!$".9

2Ai.3

H() " Se1i# ,i T $* H i) w hi K*w ! Uh , ,i U! ($(# ! ! M /e!0e#e.( " T*me Z($e Zi,i.($ !-*,i ! H $ Hii " W 1i(+ F

44

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

kuna #oja ya $ume na Kamati mbali mbali zilizowa#i kupen%ekeza muun%o wa Serikali $atu kama ni !ababu ya kujengea #oja mapen%ekezo ya $ume ya "aji /arioba ya muun%o wa Serikali $atu& *oja #izi #azina ma!#iko, kwanza, ni kwa !ababu watu #awa #awazingatii ukweli kwamba #ata $ume zilizotangulia zili.anya mako!a yale yale ambayo $ume ya "aji /arioba imeya.anyaH yaani mako!a ya ki!ayan!i katika matumizi ya tawimu za watoa maoni& Maana wote wamekuwa wakipata matokeo to.auti lakini '#a ku!#angaza wanaibuka na mapen%ekezo to.auti na matokeo wanayoyapata&

9kitumia i%a%i ya $ume zilizo.ikia *itimi!#o la Serikali tatu #aito!#i kuwa #oja ya ma!#iko kupen%ekeza M.umo wa Serikali $atu, na ni upoto!#aji wa kiwango '#a juuH kwani ta.iti zote za $ume #izi ni kama Euta.iti mmojaF uliotumia taratibu zi!izozingatia wele%i wa ma!uala ya takwimu na uta.iti kutokea #atua za awali, #atua ya #itimi!#o mpaka kwenye #atua ya mapen%ekezo&

Katika #ali ambapo takwimu zina!ema 0ingine, na mapen%ekezo ya $ume yanakuwa mengine, ni %#a#iri kumekuwa na mtin%o wa $ume kutumia 0ibaya na.a!i wanazopewa na "am#uri ku!#ug#ulikia mambo ka%#aa, maana mwi!#o wa !iku wanakuja na mapen%ekezo ya!iyotokana na wanan'#i bali na .ikra na mapenzi yao bina.!i&

45

Kwa m.ano, katika watu 32,2A- kutoka $anzania Bara walio#ojiwa na $ume ku#u!u M!imamo wa Serikali $atu, ni 4) tu waliotaka Serikali $atu na kwa 9pan%e wa ;anzibar, ni watu wanne tu kati ya 3,000 walio#ojiwa& Kwa maneno mengine walikuwa a!ilimia 0&13 tu 2 ipoti ya $ume ya Nyalali3& Kama matokeo ya uta.iti yalikuwa n%iyo #ayo, mapen%ekezo ya "aji Nyalali kuwa tuba%ili m.umo wetu wa Serikali mbili, na kwen%a wa Serikali tatu, yalitokea wapiC

Kama kuta.uta u#alali wa kuleta mwen%elezo wa mapen%ekezo ya $ume ya Nyalali ya Muun%o wa Serikali 3, $ume ya "aji Ki!anga, iliyopewa kazi na ai! Benjamin Mkapa kuku!anya maoni ku#u!u ma!uala 14 ya kwenye Katiba yaliyokuwemo kwenye $amko la Serikali ku#u!u Kura ya Maoni Na& 1 ya 1--4 2:o0ernment /#ite =aper No& 1, 1--43, iliamua kuwa#oji Ewajumbe maaru.u kwa .arag#a&F /ata.iti wa mambo #aya walibaini kuwa wajumbe #ao ni pamoja na /ajumbe wa $ume ya "aji Nyalali na lengo lilikuwa ni kuta.uta u#alali wa kuja na mapen%ekezo ya Serikali $atu yanayo.anana na $ume ile ya Nyalali& /ajumbe #ao, Ewalio#ojiwa kwa .arag#aF ni pamoja na *ayati "aji Nyalali, Balozi "uma Mwapa'#u, Bw& /ol.gang +oura%o, na M#e!#imiwa =an%u (meir Ki.i'#o&

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

Kumekuwa na mwen%elezo wa $ume #izi ku%#arau mawazo ya wajumbe wa $ume waliopinga m!imamo wa kupen%ekeza Serikali 3 ama ku%#arau
46

mapen%ekezo yaliyotaka kubaki na muun%o wa Serikali mbili& Kwenye $ume ya "aji Ki!anga, kama ili0yokuwa kwa ile $ume ya "aji Nyalali, mat#alan, kati ya wajumbe 11, walikuwepo watatu ambao walione!#a kutori%#ika kwao na kutupiliwa mbali kwa maoni ya wanan'#i walio%ai tubaki na muun%o wa Serikali mbili bila !ababu za m!ingi 2 ipoti ya $ume ya "aji Ki!anga, 9k 433&

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

Kwenye $ume ya "aji Ki!anga, takwimu zinaone!#a kuwa wengi wa watoa maoni, takriban a!ilimia -0, walipen%elea tubaki na muun%o wa Serikali mbili, waliopen%elea m.umo wa Serikali tatu walikuwa a!ilimia 4&32 tu, wakati waliopen%elea muun%o wa Serikali moja walikuwa a!ilimia 1&)4& !wali kuntu ni kwamba, ni nani aliwapa #ata mamlaka ki%ogo tu $ume ya "aji Ki!anga kuja na mapen%ekezo ya kuba%ili muun%o wa Serikali kutoka #uu wa Mbili na kwen%a wa $atuC

Katika kitabu '#ao '#a W ! $ ESAURO% &014%

,*m 100 w $ ?*$ K $i+ B(1 T !. !i %

=ro.& $& Maliyamkono na wenzake wana#oji kama #uu

mwen%elezo wa kuta.uta namna ya kujenga #oja ya Serikali tatu kwa kulazimi!#ia #aukurit#iwa na $ume ya /ariobaC /ana!ema, na ninanukuu5

“.inachoshangaza ni kwamba, kuna uwezekano wa kuwa na mwendelezo wa mbinu za kupata maoni toka 1ipoti ya <ume ya /yalali ya &((#, ripoti ya <ume
47

ya .isanga ya &(((, na hatimaye 1asimu ya .atiba ya 6arioba ya #C&B .wa upande mwingine, wa9umbe wote wa <ume ya /yalali ambao baadaye ndio waliokuwa sehemu ya watu mashuhuri walioho9iwa na <ume ya .isanga .ama hii ndiyo sababu iliyoshawishi maoni ya <ume ya .isanga ni 9ambo la kufanyiwa utafiti mwingine Aakini pia kuna uwezekano wa kuwa na mwendelezo wa 1ipoti ya .isanga nah ii 1asimu ya 6arioba 7

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

,mebainika kuwa, wajumbe watatu wa $ume ya "aji /arioba walikuwemo pia kwenye $ume ya "aji Ki!anga& /ajumbe #ao ni pamoja na "aji "o!ep# Sin%e /arioba mwenyewe, Mzee "o!ep# Butiku na Sai% @l6Maamry& *ii #ai!#angazi jin!i mapen%ekezo ya 9wepo wa Serikali $atu yali0yo.ikiwa&

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

Mapen%ekezo ya muun%o wa Serikali $atu !iku zote yamekuwa ni maoni ya baa%#i ya wajumbe wa $ume, tena wakijiru%ia ru%ia& Na kwa namna yoyote ile !i maoni ya wanan'#i& Kwa maana #iyo, wajumbe walio wengi wa Kamati namba Nne wanaamini kwamba, maoni #ayo yatabaki kuwa na maana ile ile tu, kwamba ni Emaoni ya wajumbe wa $ume&F

48

2Aii.3

J )i J(se/h Si!0e W 1i(+ A! , .imi# $*F

si M**mi! w

Se1i# ,i T $*F

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

*ata #i0yo, kuna watu wanaba%ilika ba%ilika !ana mpaka mtu unapata tabu kuelewa wana!ema nini ama wana!imamia nini kwa wakati gani&

M#e!#imiwa "aji "o!ep# Sin%e /arioba, ambaye alikuwa Mwenyekiti wa $ume ya Maba%iliko ya Katiba iliyoleta mbele ya Bunge lako tuku.u, a!imu ya Katiba ya "am#uri ya Muungano wa $anzania akitoa maoni yake bina.!i mbele ya waan%i!#i wa #abari wa gazeti la aia Mwema ambalo lili'#api!#wa $are#e 21 Mwezi 8ktoba 2011 iliyokuwa na ki'#wa '#a #abari5 BT*si0 !- !" !e% #*$ # Se1i# ,i $ $* !i #*A*!) M**!- !(.E (li!ema kama i.uata0yo, naomba nimnukuu5

“<usipokuwa makini kwa maneno yanayozungumzwa sasa tutavun9a 'uungano 'uungano huu una misingi yake na upo kwa manufaa ya wananchi <ufafanue manufaa hayo ni nini kwa mwananchi wa kawaida 6akati wote kwa mwananchi wa kawaida, kumekuwa hakuna matatizo ya 'uungano 'atatizo yanatoka kwenye midomo ya viongozi 8hughuli za wananchi wa kawaida haziangalii orodha ya mambo ya 'uungano, bali haki yao kama raia 6ana9iona ni raia katika shughuli zao za kibiashara
49

ay nyingine 'wananchi wa kawaida anaona anayo haki ya kufanya biashara mahali popote 6ananchi wamezoea hivyo 'siwafikishe mahali waka9iona kuwa kwenda Zanzibar au ku9a 5ara inabidi wafuate taratibu za kwenda .enya au Uganda

<unayo matatizo ya madaraka, kwamba unazo 8erikali mbili kwa hiyo yale yaliyomo kwenye orodha ya 'uungano ni kuonyesha 8erikali hii ina madaraka gani 6anagombania madaraka .ama suala ni mafuta au mengine tuzungumze ?nategemea mnavyokubaliana, tusi9e kuongeza au kupunguza kwenye orodha ya mambo ambayo yataku9a kuwatenganisha wananchi .ama kwa mfano, kuna watu wanafikiri kuimarisha 'uungano ni kuwa na serikali tatu, unaimarisha9eF 8asa, kama kiini ni ugomvi wa madaraka kati ya serikali ya 'uungano na 8erikali ya Zanzibar, hivi ukileta serikali tatu, ugomvi huu hautakuwepoF Ukileta serikali ya <anganyika, yenyewe haitadai madarakaF 'wisho wataomba madaraka hadi 8erikali ya 'uungano isiwe na chochote !ivi 8erikali ya <anganyika kwa mfano ikawapo, ikataka iwe na wimbo wake wa <aifa, bendera yake, nembo yake, kasha ikadai ifanye biashara ya n9e, unafikiri tutakuwa tumefika wapiF /i kwamba tutakuwa tunaondoa 'uungano na kurudisha <anganyika na Zanzibar Aakini kama wananchi wanataka hivyo, sawa Aakini tukivun9a 'uungano madhara yake ni makubwa sana kwa pande zote mbili 'imi naamini wale wanaotaka serikali tatu wana9ua nia yao ni kuvun9a 'uungano na huu ndiyo ukweli Ukianzisha 8erikali tatu, maana yake unavun9a 'uungano 7

50

Mheshimiw

Mwe!"e#i$i% M#e!#imiwa "aji "o!ep# Sin%e /arioba, akiwa a!imu ya Katiba

Mwenyekiti wa $ume ya Maba%iliko ya Katiba ameleta

n%ani ya Bunge lako tuku.u akipen%ekeza muun%o wa Serikali tatu& Kamati yangu inaamini kwamba, #ayo yalikuwa mawazo ya $ume na kamwe !i mawazo ya "aji /arioba& Maana yeye anaamini muun%o wa Serikali tatu ni !a.ari ya kuelekea ku0unja Muungano&

2Aiii.3

M

,im Sei? 2N

W . !.i+ 1i w si($ #

Se1i# ,i M+i,i3 si

W **mi! w M**!0( w M**!- !( w Se1i# ,i T $*LYe"e !i M# $ + $*F

Mheshimiw Mwe!"e#i$i% tuna!oma kwenye kitabu '#a The ; 1$!e1shi/D M**!- !( w T !- !"i# ! Z !.i+ 17 Mi # C0 " 'h(1*+ % kili'#opigwa '#apa kwa Ki!wa#ili na (mana =ubli!#er! Mwaka 1--), kili'#oan%ikwa na (l#aj (bou% "umbe Mwinyi, ai! wa awamu ya pili ya ;anzibar na Mwenyekiti wa Baraza la Mapin%uzi, ambapo anaelezea #i!toria ya Muungano wetu na kile kina'#o!emwa kama Eku'#a.uka kwa #ali ya #ewa ;anzibarF, kili'#opelekea kuon%olewa kwake ma%arakani kwa ko!a la Eu#ainiF& 9kizama n%ani ya #i!toria #ii, #uwezi kua'#a kumtaja Makamu wa kwanza wa ai! wa Serikali ya Mapin%uzi ya ;anzibar na Katibu Mkuu wa 7#ama 7#a /anan'#i, 79? , Maalim Sei. S#ari. *ama% na u!#iriki wake kwenye ku#akiki!#a muun%o wa Muungano wa N'#i Moja, Serikali Mbili #au'#ezewi, jambo ambalo lili!ababi!#a (l#aj (bou% "umbe Mwinyi ku0uliwa ma%araka yake yote kwa ko!a zito la u#aini B ambalo kim!ingi ilikuwa ni ku%ai maba%iliko ya Muun%o wa Muungano, kwa maana ya kuleta S#iriki!#o la
51

Serikali $atu& >akini, '#a ku!#angaza, kabla jua #alija'#wa, Maalim Sei. #uyo #uyo amekuwa kinara wa ku%ai Serikali tatu, ama ule Muun%o wa S#iriki!#o la Mkataba&

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

Kwa kuwa utaratibu mua.aka wa kuku!anya maoni ya wanan'#i ambao ni kupiga kura ya maoni #auwezi ku.anyika katika mu%a m.upi uliopoH na kwa kuwa kuna #aja ya kupatikana kwa Katiba mpya katika $ai.a letu, itakayozingatia ma!uala ya kiu'#umi na kijamii miongoni mwa wanan'#i wa $anzania wa kawai%a ni maoni ya walio wengi katika Kamati yangu kwamba, bu!ara na #ekima 0itawale zai%i katika kutimiza kiu ya wanan'#i kupata K($,B( M=<( B8 ( na !io B8 ( K($,B(&

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

/ajumbe wa Kamati Namba Nne wanaelezea #o.u ya kuwa na wana!ia!a wenye nia o0u ya ku0unja Muungano kwa ma!la#i ya ki!ia!a& /ana!ia!a wenye nia #ii wapo ;anzibar na pia wapo $anzania Bara, na #awa nia yao ni kuam!#a #a!ira na '#uki kwa wazanzibari %#i%i ya watanganyika, na wengine wapo $anzania bara, ambao pia nia yao ni kuam!#a #i!ia za watanganyika ku#u!u Euraia wa utanganyika&F /atu #awa !iku zote #uwa ni '#ui na paka, ila !a.ari #ii wame.unga n%oa ya %#arura kwa !ababu za ki!ia!a& Na ni kwa nia
52

moja tuH kui0unja n'#i yetu& $ume ya "aji Nyalali ililiona #ili na ika!ema, na ninanukuu5

“<ume iligundua kuwa hofu kubwa waliyokuwa nayo watetezi wa mfumo wa chama kimo9a ilikuwa 9uu ya mfumo wa vyama vingi ni tishio lake kwa 'uungano na, hasa, hofu ya ya mgawanyiko wa kisiasa ndani ya Zanzibar kwa misingi ya vyama vya siasa na wapiga kura, na kuzifanya Zanzibar na <anzania 5ara kuwa katika tishio la usalama na ulinzi kutoka kwa maadui wan 9e 7

/a!iwa!i wa $ume ya "aji Nyalali uli%#i#iri pale baa%#i ya wana!ia!a kama akina M#e& "uma +uni *aji uki'#ukulia m.ano wa kauli yake aliyoitoa mwaka 1--), pale alipo!imama kwenye Mkutano wa Ku.unga Kampeni za 7#ama 7#a /anan'#i, 79?, kwenye 0iwanja 0ya Kiban%a Maiti, kule ;anzibar, ambapo ali!ema kwamba ke!#o yake n%iyo ilikuwa mwi!#o wa utawala wa mtu mweu!iG Jakimaani!#a anareje!#a utawala wa ki!ultani&L "apokuwa leo #ii #umu Bungeni anapiga '#apuo la ku%#oo.i!#a Muungano, #ali inayopelekea kutu.anya tuamini kuwa pengine kuna nia iliyoji.i'#a& >eo anatu%anganya kuwa !ultan ataru%i 0ipi miaka )0 baa%a ya u#uruC Ni nani atakayemuamini mtu mwenye n%imi mbili 2?(1#e0 $(!-*e3 kama #uyuC *i0i ana!a#au yeye mwenyewe pale Kiban%a Maiti aliwaa#i%i wazanzibari kuwa itakuwa n%iyo mwi!#o wa utawala wa mtu mweu!iC Na leo ana!ema nini #umu n%aniC Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

53

Katika kutekeleza #ayo, Kamati yangu kupitia maoni ya walio wengi inazingatia mu%a uliotumika katika kuan%aa a!imu iliyopo, ?e%#a za wanan'#i zilizotumika, 9mu#imu wa katiba mpya ki!ia!a, kijamii na kiu'#umi ikiwemo u'#umi wa tai.a na u'#umi wa mwanan'#i mmoja mmoja na !uala la maen%eleo ya mwanan'#i na maen%eleo ya n'#i kwa ujumla& Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Kamati yangu kupitia maoni ya walio wengi inaona kuwa m.umo wa utawala wa n'#i n%iyo m!ingi wa uan%i!#i wa Katiba mpya inayoja%iliwa na kwa kuzingatia nia njema iliyokuwepo ya m'#akato wa katiba na yaliyojitokeza #a%i #atua #ii ni maoni ya walio wengi katika Kamati namba nne kwamba m'#akato wa kuan%ikwa kwa Katiba mpya uen%elee kwa kuzingatia m.umo wa utawala wa n'#i uliopo ambao ni wa "am#uri ya Muungano wa n'#i Moja, Serikali Mbili& (i%#a, Katiba mpya itilie mkazo utekelezaji wa #atua za kutatua kero kubwa na n%ogo za muungano ambazo #azijatatuliwa katika kipin%i '#a mpito& Mheshimiw Mwe!"e#i$i% /ajumbe walio wengi walikuwa na maoni ya.uatayo ku#u!u Sura ya Kwanza, Se#emu ya Kwanza ya Augha na <unu za <aifa& a!imu ya Katiba inayo#u!u >ina, 'ipaka, "lama,

2i3

Ku#u!u >ina la >amhuri ya 'uungano wa <anzania, a!imu

ya Katiba inapen%ekeza kwamba "am#uri ya Muungano iwe N'#i na S#iriki!#o& Baa%a ya kuija%ili ,bara #iyo ilipiga kura, /ajumbe
54

walio wengi wanapen%ekeza kwamba, ,bara #iyo ibore!#we kwa kuan%ikwa upya na i!omeke kama i.uata0yo56

1 213 J mh*1i " M**!- !( w T !. !i !i N>hi m() "e!"e m m, # # mi,i m+ "( ime$(# ! ! M**!- !( w N>hi m+i,i . i,i"(#*w J mh*1i " T !- !"i# " ! i,i"(#*w J mh*1i " W $* w Z !.i+ 1% m+ .( # +, " H $i " m #*+ ,i !( M**!- !( " mw # 15=4% .i,i#*w N>hi h*1*.

2&3 J mh*1i " M**!- !( w T !. !i !i N>hi " #i0em(#1 si i! "(?* $ m?*m( w A" m Ai!-i A" si s % #*)i$e-eme % *$ w , w she1i % h #i . +i! 0 m* !

i! "(heshim* misi!-i "

isi"(?*!- m ! ! 0i!i "("($e. ,bara n%ogo ya 233 inapen%ekezwa ibaki kama ili0yo kwenye a!imu& Mheshimiw Mwe!"e#i$i% !ababu za mapen%ekezo #ayo ni m!ingi uliowekwa kwenye Makubaliano ya Muungano ya Mwaka 1-14& Makubaliano ya Muungano ambayo n%iyo m!ingi wa Katiba #ii, yameweka m!ingi wa Serikali mbili, #i0yo ba!i makubaliano #ayo #ayawezi kuwa m!ingi wa kuanzi!#wa kwa S#iriki!#o la Serikali tatu&
55

Mheshimiw Mwe!"e#i$i% mapen%ekezo ku#u!u ,bara ya 1 ya a!imu ya Katiba yalipigiwa kura ya n%iyo na /ajumbe 22 toka $anzania Bara, ambao ni t#elut#i mbili ya /ajumbe wote toka $anzania Bara na /ajumbe - kutoka $anzania ;anzibar ambao ni '#ini ya t#elut#i mbili& Kwa matokeo #ayo, uamuzi #auku.ikiwa ku#u!u ,bara #ii&

2ii3 Ku#u!u Gneo la >amhuri ya >amhuri 'uungano, ambalo limeelezwa i.uata0yo56 kwenye ,bara ya 2, /ajumbe walio wnegi wanapen%ekeza kwamba ,bara #iyo ibore!#we na i!omeke kama

&.

E!e( , J mh*1i " M**!- !( w T !. !i T !. !i mi$( B 1 ! ! e!e( ,($e , me!-i!e ,i! )*m*ish sehem* . #e .($e . m e!e(

!i e!e( ,($e , Z !.i+ 1 ! + h 1i%

m .iw %

" $ # "((!-e.w .

Mheshimiw

Mwe!"e#i$i% !ababu za mapen%ekezo

#ayo ni kwamba, $anzania Bara na $anzania ;anzibar zimezungukwa na ba#ari, maziwa na mito, #i0yo ni 0yema 0ia!#iria 0yote 0ya mipaka 0ikatajwa kwenye Katiba&
56

Mheshimiw ,bara ya 2 ya

Mwe!"e#i$i% mapen%ekezo ku#u!u a!imu ya Katiba yalipigiwa kura ya

n%iyo na /ajumbe 20 toka $anzania Bara, ambao ni '#ini ya t#elut#i mbili ya /ajumbe wote toka $anzania BaraH na /ajumbe - kutoka $anzania ;anzibar ambao ni '#ini ya t#elut#i mbili& Kwa matokeo #ayo, uamuzi #auku.ikiwa ku#u!u ,bara #ii&

2iii3 Ku#u!u "lama na 8ikukuu za .itaifa, ambazo zimeaini!#wa kwenye ,bara ya 3, /ajumbe walio wengi wanapen%ekeza kwamba ,bara #iyo i.anyiwe marekebi!#o katika ,bara n%ogo ya 2232%3 ili i!omeke kama i.uata00yo5

Si#*#** ! m 0himish( me!-i!e " $ ? !"i# # m i$ # A"( i!ishw #w m*)i+* w she1i .

Mheshimiw Mwe!"e#i$i% !ababu za mapen%ekezo #aya ni kwamba maa%#imi!#o na !ikukuu za kitai.a zinaweza kuongezeka kwa ka%ri itaka0yo#itajika& Sikukuu na Maa%#imi!#o #ayo yatajwe kwenye !#eria ili iwe ra#i!i ku.anya maba%iliko pale itakapo#itajika kuliko kuwemo kwenye Katiba ambayo utaratibu wa kuirekebi!#a ni mre.u na mgumu&
57

2i03 Mheshimiw Mwe!"e#i$i% mapen%ekezo ku#u!u ,bara ya 3 ya a!imu ya Katiba yalipigiwa kura ya n%iyo na /ajumbe 22 toka $anzania Bara, ambao ni t#elut#i mbili ya /ajumbe wote toka $anzania BaraH na /ajumbe - kutoka $anzania ;anzibar ambao ni '#ini ya t#elut#i mbili& Kwa matokeo #ayo, uamuzi #auku.ikiwa ku#u!u ,bara #ii&

203 Ku#u!u Augha ya <aifa na Augha za "lama zilizobaini!#wa katika ,bara ya 4, /ajumbe walio wengi wanapen%ekeza kwamba, ,bara n%ogo ya 213 na 233 zibaki kama zili0yo& (i%#a, /ajumbe walio wengi wanapen%ekeza kwamba, ,bara n%ogo ya 223 ian%ikwe upya na i!omeke kama i.uata0yo56 &. Bi, " #* $hi1i m sh 1$i " I+ 1 !0(-( " 213% ,*-h " Kii!-e1e. * ,*-h !"i!-i!e "("($e " Kim T i? i! we. #*$*mi# #*w ,*-h " m w si,i !( " Kise1i# ,i / ,e i$ # /(hi$ )i# . Mheshimiw Mwe!"e#i$i% !ababu za mapen%ekezo #ayo ni kuru#u!u matumizi ya lug#a nyingine za kimatai.a katika mawa!iliano ya ki!erikali pale itakapo#itajika&

20i3 Mheshimiw Mwe!"e#i$i% mapen%ekezo ku#u!u ,bara ya 4 ya a!imu ya Katiba yalipiti!#wa kwa kura ya n%iyo na
58

/ajumbe 22 toka $anzania Bara, ambao ni t#elut#i mbili ya /ajumbe wote toka $anzania BaraH na /ajumbe 10 kutoka $anzania ;anzibar ambao ni '#ini ya t#elut#i mbili& Kwa matokeo #ayo, uamuzi #auku.ikiwa ku#u!u ,bara #ii&

20ii3 Ku#u!u <unu za <aifa ambazo zimebaini!#wa katika ,bara ya ), Kamati inapen%ekeza kwamba aya 2g3 ian%ikwe upya na i!omeke kama i.uata0yo5

2-3 L*-h " Kisw hi,i

(i%#a Kamati inapen%ekeza aya zi.uatazo ziongezwe5

2h3 H #i ! *s w w +i! 0 m*D 2i3 Am !iD 2)3 U$ m 0*!i w T i? D ! 2#3 Us w w )i!si .

Mheshimiw Mwe!"e#i$i% !ababu ya mapen%ekezo #ayo ni kukienzi Ki!wa#ili kwa kuki.anya kuwa miongoni mwa $unu za $ai.a, ku#e!#imu #aki na u!awa wa bina%amu
59

ku#i.a%#i utama%uni wa $ai.a, kutambua na kut#amini u!awa wa kijin!ia& (mani ambayo tumekuwa nayo toka u#uru pia ni 0yema ikajumui!#wa kuwa miongoni mwa $unu za $ai.a

20iii3 Mheshimiw Mwe!"e#i$i% mapen%ekezo ku#u!u ,bara ya ) ya a!imu ya Katiba yalipiti!#wa kwa mujibu wa Kanuni kwa kura ya n%iyo na /ajumbe 2A toka $anzania Bara, ambao ni zai%i ya t#elut#i mbili ya /ajumbe wote toka $anzania BaraH na /ajumbe 14 kutoka $anzania ;anzibar ambao ni zai%i ya t#elut#i mbili

2iN3 Mheshimiw

Mwe!"e#i$i% Kamati ilija%ili kwa kina

Se#emu ya =ili ya Sura ya Kwanza inayo#u!u 'amlaka ya 6ananchi, utii na !ifadhi ya .atiba kama i.uata0yo5

K*h*s* i! /e!0e#e.

m m, # #we!"e

" I+ 1

W ! !>hi " =%

m+ "( K m $i

" me+ i!ishw

#w m+ % m m, #

h "( " + #i # m

" ,iA"( !0i#w #we!"e R sim*.

2N3 Mheshimiw Mwe!"e#i$i% mapen%ekezo ku#u!u ,bara ya 1 ya a!imu ya Katiba yalipiti!#wa kwa kura ya n%iyo na /ajumbe
60

24 toka $anzania Bara ambao ni zai%i ya t#elut#i mbili ya /ajumbe wote toka $anzania BaraH na /ajumbe 11 kutoka $anzania ;anzibar, ambao ni zai%i ya t#elut#i mbili&

2Ni3 Mheshimiw Mwe!"e#i$i% ku#u!u watu na Serikali ambayo yamebaini!#wa kwenye ,bara ya A maoni ya /ajumbe walio wengi yanapen%ekeza kwamba, ,bara n%ogo ya 213 ian%ikwe upya na i!omeke kama i.uata0yo56 H 213 M m, # # $i# . #e% i$ .i!- $i " N>hi ! .m " A"(m+( A" #e% sh*-h*,i *m() w

*e!0esh )i !

*$e#e,e. )i w #*#*.

#i$ i? ! #*0*mish heshim " T i? . Mheshimiw Mwe!"e#i$i% !ababu ya mapen%ekezo #ayo ni kwamba Serikali n%iyo inatekeleza !#ug#uli na !i muun%o wa Serikali&

2Nii3 Mheshimiw Mwe!"e#i$i% mapen%ekezo ku#u!u ,bara ya A ya a!imu ya Katiba yalipigiwa kura ya n%iyo na /ajumbe 24 toka $anzania Bara, ambao ni zai%i ya t#elut#i mbili ya /ajumbe wote toka $anzania Bara,na /ajumbe 4 kutoka $anzania ;anzibar, ambao ni '#ini ya t#elut#i mbili& Kwa matokeo #ayo, uamuzi #auku.ikiwa ku#u!u ,bara #ii&

61

2Niii3 Mheshimiw Katiba&

Mwe!"e#i$i% ku#u!u ,bara ya 4, /ajumbe

walio wengi wanapen%ekeza ibaki kama ili0yo kwenye a!imu ya

2Ni03 Mheshimiw Mwe!"e#i$i, /ajumbe 21 kutoka $anzania Bara, ambao ni '#ini ya t#elut#i mbili ya /ajumbe wote kutoka $anzania Bara na /ajumbe 4 kutoka $anzania ;anzibar, ambao ni '#ini ya t#elut#i mbili, wanapen%ekeza kwamba ,bara ya 4 ya a!imu ya Katiba inayo#u!u ukuu na utii wa Katiba ibaki kama ili0yoan%ikwa kwenye a!imu& Kwa matokeo #ayo, uamuzi #auku.ikiwa ku#u!u ,bara #ii&

2N03 Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Kamati ilija%ili kwa kina ,bara ya - ya a!imu inayohusu !ifadhi ya Utawala wa .atiba& Baa%a ya mja%ala wa kina, Kamati iliri%#ia mapen%ekezo yaliyomo kwenye a!imu na inapen%ekeza yabaki kama yali0yo&

2N0i3 Mheshimiw Mwe!"e#i$i% mapen%ekezo ku#u!u ,bara ya ya a!imu ya Katiba yalipiti!#wa kwa kura ya n%iyo na /ajumbe 24 toka $anzania Bara, ambao ni zai%i ya t#elut#i mbili ya /ajumbe wote toka $anzania BaraH na /ajumbe 11 kutoka $anzania ;anzibar ambao ni zai%i t#elut#i mbili&

SURA YA SITA
62

2N0ii3

Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Kamati ilija%ili kwa kina

Sura ya Sita ya a!imu ya Katiba inayo#u!u Muun%o wa >amhuri ya 'uungano wa <anzania inayopen%ekeza Muun%o wa Serikali tatu& Baa%a ya Maja%iliano /ajumbe walio wengi wanapen%ekeza kwamba ,bara ya 10, ian%ikwe upya na i!omeke kama i.uata0yo56

=0 213 J mh*1i " m+i,i m+ .( !i7K

M**!- !( w

T !. !i

i$ #*w ! M**!0( w M**!- !( w Se1i# ,i

(a) Se1i# ,i

"

J mh*1i

"

M**!- !( w T !. !i D !

(b) Se1i# ,i " M /i!0*.i Z !.i+ 1

2&3 # $i#

Sh*-h*,i .($e . J mh*1i "

m m, #

"

N>hi

M**!- !( w

T !. !i %

.i$ $e#e,e.w ! #*sim miw ! 7K (a) M"(m+( Aiwi,i A"e!"e m m, # " *$e!0 )iD

63

(b) M"(m+( Aiwi,i A"e!"e m m, # " #*$*!she1i ! #*sim mi *$e#e,e. )i w sh*-h*,i . Umm D !

(c) M"(m+( Aiwi,i A"e!"e m m, # " *$( )i h #i&

2C3

M"(m+( A"e!"e m m, # " *$e!0 )i

Ai$ #*w !i7K

2 3 Se1i# ,i

"

J mh*1i

"

M**!- !( w T !. !i D !

2+3 Se1i# ,i " M /i!0*.i Z !.i+ 1.

243

M"(m+( Aiwi,i A"e!"e m m, #

"

#*$*!- she1i ! #*sim mi *$e#e,e. )i w sh*-h*,i . *mm Ai$ #*w !i7 2 3 B*!-e , J mh*1i " M**!- !( w T !. !i D !

64

2+3 B 1 . , W w #i,ishi

2@3

M"(m+( A"e!"e m m, #

"

*$( )i

h #i Ai$ #*w !i7

2 3 M h # m " J mh*1i " M**!- !( w T !. !i D !

2+3 M h # m " Z !.i+ 1 2=3 Ki, >h(m+( #i,i>h($ )w #we!"e

I+ 1 !0(-( " 2C3% 243 ! " 2@3 " I+ 1 hii% #i$ *!0w ! #*$e#e,e. m )*#*m* " #e #w #*?* $ m sh 1$i " K $i+ hii ! K $i+ " Z !.i+ 1 #w # 01i i$ # A"(#*w .

Mheshimiw Mwe!"e#i$i% !ababu za mapen%ekezo ya marekebi!#o #ayo ni kama zi.uatazo56

2a3

*ati ya Makubaliano ya Muungano n%io "am#uri ya

m!ingi mkuu wa muun%o& *ati #iyo imeweka muun%o wa Serikali mbili, ambapo
65

/atu wa ;anzibar ilikubali ku#ami!#ia !e#emu ya mamlaka yake kwenye Serikali ya Muungano na "am#uri ya $anganyika ilikubali ku#ami!#ia mambo yake yote kwenye Serikali ya MuunganoH

2b3

Kuan%ikwa

upya

kwa 0izuri

,bara

#ii

kunaweze!#a

kuaini!#wa

0yombo

0itaka0yotekeleza mamlaka katika "am#uri ya Muungano wa $anzaniaH na

2'3

Kuaini!#a 0izuri mgawanyo wa mamlaka

wa 0yombo 0ya utekelezaji wa !#ug#uli za Serikali&

2N0iii3

Mheshimiw

Mwe!"e#i$i%

mapen%ekezo

ku#u!u

,bara ya 10 ya

a!imu ya Katiba yalipigiwa kura ya n%iyo na

/ajumbe 22 toka $anzania Bara, ambao ni t#elut#i mbili ya /ajumbe wote toka $anzania BaraH na /ajumbe 4 kutoka $anzania ;anzibar, ambao ni '#ini ya t#elut#i mbili ya /ajumbe wote kutoka ;anzibar& Kwa matokeo #ayo, uamuzi #auku.ikiwa ku#u!u ,bara #ii&

2NiN3 Mheshimiw Mwe!"e#i$i% ku#u!u ,bara ya 11213 na 223 ya a!imu inayo#u!u Pyombo 0ya 9ten%aji 0ya "am#uri ya
66

Muungano, /ajumbe walio wengi wanapen%ekeza kuwa ,bara #ii i.utwe kwa kuwa mau%#ui yake yana.anana na mau%#ui yaliyomo katika ,bara ya 10&

2NN3 Mheshimiw Mwe!"e#i$i% mapen%ekezo ku#u!u ,bara ya 11 ya a!imu ya Katiba yalipigiwa kura ya n%iyo na /ajumbe 22 toka $anzania Bara ambao ni t#elut#i mbili ya /ajumbe wote toka $anzania BaraH na /ajumbe 4 kutoka $anzania ;anzibar, ambao ni '#ini ya t#elut#i mbili ya /ajumbe wote kutoka ;anzibar& Kwa matokeo #ayo, uamuzi #auku.ikiwa ku#u!u ,bara #ii&

2NNi3 Mheshimiw

Mwe!"e#i$i%

/ajumbe

walio

wengi

wanapen%ekeza ,bara ya 12 inayo#u!u mamlaka ya !erikali ya Muungano irekebi!#we kwa kuian%ikwa upya na ku!omeka kama i.uata0yo56 Maelezo ya pembeni 2Marginal Note!3 ya!omeke0 'amlaka ya 8erikali ya >amhuri ya 'uungano wa <anzania kwa 'ambo ya 'uungano =&213 Se1i# ,i " J mh*1i " M**!- !(

i$ #*w ! M m, # " *$e#e,e. )i # $i# J mh*1i " M**!- !( #w m m+( "($e " ,i"((1(0heshw #*w m m+( " M**!- !(% ! /i #w m m+( "($e " si"( " B 1 .
67

M**!- !( " ! "(h*s* T !. !i

2&3 Bi, Se1i# ,i

" "

#* $hi1i m sh 1$i " J mh*1i "

I+ 1

hii% #w

M**!- !(% #*$e#e,e. " #w

m #*+ ,i !( m ,*m + i! " #e ! Se1i# ,i " M /i!0*.i Z !.i+ 1% i! we. ,(,($e ,i,i,( >hi!i " M /i!0*.i " m #*+ ,i !( h "(. m m, # Z !.i+ 1 ) m+( w Se1i# ,i " m*)i+*

Mheshimiw

Mwe!"e#i$i% !ababu za mapen%ekezo

#ayo ni kama zi.uata0yo56

2a3

Mambo yaliyo '#ini ya mamlaka ya

Serikali ya ;anzibar yatekelezwe na Serikali ya Mapin%uzi ;anzibar bila ya kuingiliwa na Serikali ya "am#uri ya MuunganoH na

2b3

Kuipa Serikali ya "am#uri ya Muungano

mamlaka ya kutekeleza ma!uala ya maen%eleo yanayoi#u!u ;anzibar kwa lengo la kuleta uwiano wa maen%eleo kwa pan%e mbili za Muungano&

2NNii3

Mheshimiw

Mwe!"e#i$i% mapen%ekezo ku#u!u

,bara ya 12 ya

a!imu ya Katiba yalipigiwa kura ya n%iyo na
68

/ajumbe 22 toka $anzania Bara, ambao ni t#elut#i mbili ya /ajumbe wote toka $anzania BaraH na /ajumbe 4 kutoka $anzania ;anzibar, ambao ni '#ini ya t#elut#i mbili ya /ajumbe wote kutoka ;anzibar& Kwa matokeo #ayo, uamuzi #auku.ikiwa ku#u!u ,bara #ii&

2NNiii3

Mheshimiw Mwe!"e#i$i% ,bara ya 13 ya ra!imu ya

Katiba ya "am#uri ya Muungano wa $anzania ina#u!u 'ambo ya 'uungano& Baa%a ya maja%ilianoH Kamati inapen%ekeza kwamba, ,bara #iyo ibaki kama ili0yoan%ikwa kwenye a!imu&

2NNi03

Mheshimiw

Mwe!"e#i$i% mapen%ekezo ku#u!u

,bara ya 13 ya

a!imu ya Katiba yalipiti!#wa kwa kura ya n%iyo

na /ajumbe 2- toka $anzania Bara, ambao ni ;ai%i ya t#elut#i mbili ya /ajumbe wote toka $anzania Bara,na /ajumbe 1) kutoka $anzania ;anzibar ambao ni zai%i ya t#elut#i mbili ya /ajumbe wote kutoka ;anzibar&

2NN03

Mheshimiw

Mwe!"e#i$i% ,bara ya 14 ya

a!imu

ina#u!u 'amlaka za /chi 6ashirika& Baa%a ya mja%ala wa kina, /ajumbe walio wengi wanapen%ekeza kwamba ,bara #ii ian%ikwe upya na ku!omeka kama i.uata0yo56

69

Maelezo 'uungano

ya

=embeni

2Marginal

Note!3

ya!omekeH

'amlaka ya 8erikali ya 'uungano kwa mambo yasiyo ya

=4213 Se1i# ,i " J mh*1i " M**!- !( i$ #*w ! m m, #

2 3 Kw m m+( "($e " si"( " M**!- !( " ! "(h*s* T !. !i B 1 D !

2+3 Kw m m+( "($e " si"( " M**!- !( " ,i"(#*+ ,i# #*$e#e,e.w ! Se1i# ,i " J mh*1i " M ,*m ! M**!- !( #w Se1i# ,i " M #*+ ,i !( M /i!0*.i "

Z !.i+ 1 #w m*)i+* w m sh 1$i " I+ 1 " =& 2&3.

Sababu ya mapen%ekezo #aya ni kuweka m!i!itizo wa mapatano ya Muungano&

2NN0i3

Mheshimiw

Mwe!"e#i$i% mapen%ekezo ku#u!u

,bara ya 14 ya

a!imu ya Katiba yalipigiwa kura ya n%iyo na
70

/ajumbe 22 toka $anzania Bara, ambao ni t#elut#i mbili ya /ajumbe wote toka $anzania BaraH na /ajumbe 4 kutoka $anzania ;anzibar, ambao ni '#ini ya t#elut#i mbili ya /ajumbe wote kutoka ;anzibar& Kwa matokeo #ayo, uamuzi #auku.ikiwa ku#u!u ,bara #ii&

2NN0ii3 ina#u!u

Mheshimiw mamlaka ya

Mwe!"e#i$i% ,bara ya 1) ya N'#i /a!#irika&

a!imu ya

Baa%a

maja%iliano,/ajumbe walio wengi wanapen%ekeza kwamba, ,bara #iyo ian%ikwe upya na i!omeke kama i.uata0yo56

Maelezo ya =embeni 2Margina Note!3 ya!omekeH

'amlaka ya 8erikali ya 'apinduzi Zanzibar kwa mambo yasiyo ya 'uungano

=@213 K $i+

Bi,

#* $hi1i mi/ #

i,i"(we#w

!

hii% Se1i# ,i " M**!- !( !

M /i!0*.i " # $i#

Z !.i+ 1

i$ #*w ! m m, # ! h #i .($e )** " m m+( " si"( " *$e#e,e. )i w m m, # h "(7

71

2 3 I$ #*w #* !.ish )*m*i"

!

*we.(

!

*h*1* w ! * #i# !0

m h*si !( !

*shi1i#i !(

* $ sisi "("($e "

#im T i? D !

2+3 W # $i w " #e >hi!i " M**!- !( *h*si !( Kim $ i? J mh*1i " *shi1i#i !( i$ # A"(hi$ )i# . ! * I+ 1 #w

#*$e#e,e.

m )*#*m* #*(m+

hii% i! we. )i,i " * ! #w

*shi1i#i !( #*$(# Se1i# ,i " J mh*1i " #*? !i#ish T sisi Se1i# ,i " " J*m*i" #i# !0 M**!- !( h*(

i! we.

#*$( ! m!

2&3 B*!-e

,i$ $*!-

she1i

i$ # "( i!ish %

/ m() ! m m+( me!-i!e% *$ 1 $i+* w ! m! " *$e#e,e. )i +(1 w m sh 1$i " I+ 1 hii. Mheshimiw Mwe!"e#i$i% !ababu ya mapen%ekezo #ayo ni kuweka utaratibu mzuri zai%i wa kutekeleza mambo ya Muungano kwa pan%e zote mbili za Muungano bila ya kuwa na manungFuniko&

72

2NN0iii3

Mheshimiw

Mwe!"e#i$i% mapen%ekezo ku#u!u

,bara ya 1) ya

a!imu ya Katiba yalipigiwa kura ya n%iyo na

/ajumbe 22 toka $anzania Bara, ambao ni t#elut#i mbili ya /ajumbe wote toka $anzania BaraH na /ajumbe 4 kutoka $anzania ;anzibar, ambao ni '#ini ya t#elut#i mbili ya /ajumbe wote kutoka ;anzibar& Kwa matokeo #ayo, uamuzi #auku.ikiwa ku#u!u ,bara #ii&

2NNiN3

Mheshimiw

Mwe!"e#i$i% ,bara ya 11 ya

a!imu ina#u!u ma#u!iano kati ya n'#i wa!#irika& Baa%a ya maja%iliano, /ajumbe walio wengi wanapen%ekeza kwamba ,bara #iyo ian%ikwe upya kama i.uata0yo5 Maelezo ya pembeni 2Marginal Note!3 ya!omekeH 'ahusiano kati ya 8erikali ya >amhuri ya 'uungano wa <anzania na 8erikali ya 'apinduzi Zanzibar ==213 K $i# #*$e#e,e. misi!-i " m )*#*m* " #e #*shi1i#i ! !

# $i# m e!e( m+ ,im+ ,i% Se1i# ,i " M /i!0*.i Z !.i+ 1 i$ .i!- $i #*sh *1i ! ! Se1i# ,i " J mh*1i " M**!- !( #w ,e!-( , #*#*. ! #*,i!0 m s, hi " T i? ! M e!0e,e( " W ! !>hi7

2&3 U$e!0 )i w
73

Se1i# ,i

* >h(m+( >h(>h($e

>h Se1i# ,i% *$ $e#e,e.w #w #*.i!- $i Um()

w J mh*1i " M**!- !(% !i % *m*him* ! " T i? .

.m

" #*#*. *m() w T i? ! #*0*mish heshim

Mheshimiw Mwe!"e#i$i% !ababu za mapen%ekezo #ayo ni ku%umi!#a umoja na m!#ikamano wa /anan'#i kwa kuzingatia muun%o unaopen%ekezwa, ambao ni wa Serikali mbili&

2NNN3

Mheshimiw

Mwe!"e#i$i% mapen%ekezo ku#u!u

,bara ya 11 ya

a!imu ya Katiba yalipigiwa kura ya n%iyo na

/ajumbe 22 toka $anzania Bara ambao ni t#elut#i mbili ya /ajumbe wote toka $anzania Bara,na /ajumbe 4 kutoka $anzania ;anzibar, ambao ni '#ini ya t#elut#i mbili ya /ajumbe wote kutoka ;anzibar& Kwa matokeo #ayo, uamuzi #auku.ikiwa ku#u!u ,bara #ii&

2NNNi3

Mheshimiw Mwe!"e#i$i% ,bara ya 1A ya a!imu ya Baa%a ya maja%iliano,

Katiba ina#u!u Mawaziri /akaazi&

/ajumbe walio wengi wanapen%ekeza kwamba, ,bara #iyo i.utwe&

Mheshimiw Mwe!"e#i$i% !ababu za mapen%ekezo #ayo ni kuweze!#a a!imu ya Katiba kuubeba muun%o wa
74

Serikali mbili unaopen%ekezwa na /ajumbe walio wengi& M.umo wa Serikali mbili #autakuwa na Mawaziri /akaazi&

2NNNii3

Mheshimiw

Mwe!"e#i$i% mapen%ekezo ku#u!u

,bara ya 1A ya

a!imu ya Katiba yalipigiwa kura ya n%iyo na

/ajumbe 22 toka $anzania Bara, ambao ni t#elut#i mbili ya /ajumbe wote toka $anzania BaraH na /ajumbe 4 kutoka $anzania ;anzibar, ambao ni '#ini ya t#elut#i mbili ya /ajumbe wote kutoka ;anzibar& Kwa matokeo #ayo, uamuzi #auku.ikiwa ku#u!u ,bara #ii&

2NNNiii3

Mheshimiw

Mwe!"e#i$i% ,bara ya 14 ya

a!imu

ina#u!u mamlaka ya /anan'#i& Baa%a ya maja%iliano, /ajumbe walio wengi wanapen%ekeza kwamba ,bara #iyo ian%ikwe upya na i!omeke kama i.uata0yo56

Maelezo

ya pembeni

2Marginal

Note!3

ya!omeke0

'amlaka ya 6ananchi =6213 Se1i# ,i " J mh*1i " M**!- !( !

Se1i# ,i " M /i!0*.i Z !.i+ 1 .i$ / $ m m, # " #e #*$(# #w W ! !>hi #*/i$i *>h -*.i w #i0em(#1 si *$ # (e!0eshw ! #*sim miw ! A"(m+( Ai$ # A"(/ew m m, # ! K $i+ hii ! K $i+ " Z !.i+ 1 #w # 01i i$ # A"(#*w .
75

2&3 Se1i# ,i " Se1i# ,i hii * "

J mh*1i " "

M**!- !( ! Z !.i+ 1 # $i#

M /i!0*.i "

#*$e#e,e. m m, # " (% #w m*)i+* w K $i+ K $i+ Z !.i+ 1% .i$ w )i+i# #*s$ wish m m, # " W ! !>hi #w #*- $* m 0 1 # #w Se1i# ,i . Mi$ #w m*)i+* w she1i . Mheshimiw Mwe!"e#i$i% !ababu za mapen%ekezo #aya ni kuweka m!ingi wa mamlaka ya Serikali kuwa ni u'#aguzi wa ki%emokra!ia na kuweka utaratibu wa ku#akiki!#a kwamba, Serikali zote mbili zinagatua ma%araka kwa /anan'#i kwa mujibu wa !#eria& .i$ # .( !.ishw

2NNNi03

Mheshimiw

Mwe!"e#i$i% mapen%ekezo ku#u!u

,bara ya 14 ya

a!imu ya Katiba yalipigiwa kura ya n%iyo na

/ajumbe 22 toka $anzania Bara ambao ni t#elut#i mbili ya /ajumbe wote toka $anzania Bara,na /ajumbe 4 kutoka $anzania ;anzibar ambao ni '#ini ya t#elut#i mbili ya /ajumbe wote kutoka ;anzibar& Kwa matokeo #ayo, uamuzi #auku.ikiwa ku#u!u ,bara #ii&

2NNN03

Mheshimiw

Mwe!"e#i$i, ku#u!u ,bara ya 1-

inayo#u!u wajibu wa kulin%a Muungano, /ajumbe walio wengi wanapen%ekeza kwamba, ,bara #iyo irekebi!#we na ku!omeka kama i.uata0yoH
76

Maelezo ya pembeni 2Marginal Note!3H 6a9ibu wa .ulinda 'uungano

=5213

Bi,

"

#* $hi1i m sh 1$i "

K $i+

hii% Mi(!-(.i W #** we!"e m m, # " *$e!0 )i # $i# J mh*1i " M**!- !( w ,i($ )w # $i# I+ 1 !0(-( " 2C3 w $ w )i+i# % #i, mm() w ( # $i# #*$e#e,e. K $i+ #*w m 0 1 # hii ! ! ,i!0 % w ,i"(/ew " ! im 1ish #w ! m*)i+* w #*h #i#ish K $i+ Z !.i+ 1%

#*0*mish M**!- !(.

2&3 Kw w ,i($ )w #*shi# hii. #**0*mish

m 0h*m*!i " # $i# m 0 1 # I+ 1

m sh 1$i "

I+ 1 " !

!0(-( " 213 #i, mm() w /( w Mi(!-(.i W #** !0(-( " $ / 2C3% # +, #**$e$e " #e%

M**!- !( #w

m*)i+* w

K $i+

2C3 Mi(!-(.i W #** w ! (h*si# ! m sh 1$i " I+ 1 hii !i7K

77

2 3 R is w J mh*1i " M**!- !(D 2+3 M # m* w R is w J mh*1i " M**!- !(D 2>3 R is w Z !.i+ 1D ! 203 W .i1i M#** w J mh*1i " M**!- !(.

Mheshimiw Mwe!"e#i$i% !ababu ya mapen%ekezo #ayo ni kuweka m!ingi kwamba Piongozi wa "am#uri ya Muungano na Piongozi wa Serikali ya Mapin%uzi ;anzibar wawajibike kuulin%a Muungano kwa mujibu wa Katiba ya "am#uri ya Muungano na Katiba ya ;anzibar& Sababu nyingine ya mapen%ekezo #aya ni kuaini!#a 0iongozi wa juu&

2NNN0i3

Mheshimiw

Mwe!"e#i$i% mapen%ekezo ku#u!u

,bara ya 1- ya

a!imu ya Katiba yalipigiwa kura ya n%iyo na

/ajumbe 22 toka $anzania Bara, ambao ni t#elut#i mbili ya /ajumbe wote toka $anzania BaraH na /ajumbe 4 kutoka $anzania ;anzibar, ambao ni '#ini ya t#elut#i mbili ya /ajumbe wote kutoka ;anzibar& Kwa matokeo #ayo, uamuzi #auku.ikiwa ku#u!u ,bara #ii& Mheshimiw Mwe!"e#i$i% baa%a ya ku!ema #ayo, !a!a nawa!ili!#a maoni ya wajumbe walio wengi katika kamati namba nne na marekebi!#o yanayopen%ekezwa ya.anyike kwenye ra!imu ibara kwa ibara kama i.uata0yo5
78

&.&

M (!i " W )*m+e W >h >he7

M#e!#imiwa Mwenyekiti, baa%a ya maelezo #aya naomba niwa!ili!#e maoni ya /ajumbe walio wa'#a'#e kama yali0yoan%ikwa kwa mujibu wa kanuni ya 32 243 ya Kanuni za Bunge Maalum za mwaka 2014& /ajumbe /a'#a'#e waliowa!ili!#a maoni #aya ni #awa wa.uatao56 M#e& $un%u (& M& >i!!u, M#e& =ro.& Kilikoyela K& Ka#igi, M#e& iziki 8mar "uma, M#e& (li 8mar "uma, M#e& *appine!! S& Sengi, M#e& M'#& 7#ri!top#er Mtikila, M#e& Kajubi +& Mukajanga, M#e& Sale# Na!!or "uma, M#e& Kombo K#ami! Kombo, M#e& Mbaruku Salim (li, M#e& Me!#a'k "& 8pulukwa, M#e& Mariam S& M!aba#a, M#e& M#onga Sai% u#wanya, M#e& K#ali.a Suleiman K#ali.a, M#e& Salum Selemani (li& U$ !-*,i.i Mheshimiw Mwe!"e#i$i, Si!i wajumbe tulio wa'#a'#e katika Kamati Namba Nne tunaomba kuwa!ili!#a #oja na !ababu za maoni yetu kwa mambo ambayo #atukua.ikiana na wajumbe walio wengi ku#u!u Sura ya Kwanza na Sura ya Sita ya a!imu ya Katiba ya "am#uri ya Muungano wa $anzania 2E a!imuF3& Sura #izi mbili n%izo m!ingi ambao a!imu yote imejengwa juu yao& /akati Sura ya Kwanza inagu!a !uala la muun%o wa Muungano katika ibara moja tu kati ya ibara ti!a, Sura yote ya Sita ina#u!u EMuun%o wa "am#uri ya Muungano&F Suala la Muungano na #a!a Muun%o wake limetawala mja%ala wa ki!ia!a na kikatiba wa $anzania kwa zai%i ya miaka t#elat#ini& Suala #ili pia limetawala m'#akato wa Katiba Mpya tangu ulipoanza miaka mitatu iliyopita& Kama ali0yo!ema Mwenyekiti wa $ume ya Maba%iliko ya Katiba "o!ep# Sin%e /arioba wakati wa kuwa!ili!#a ipoti ya $ume yake kwa ai! wa "am#uri ya Muungano na ai! wa ;anzibar tare#e 30 +i!emba, 20135 “'o9a ya mambo ambayo yame9adiliwa sana na kwa hisia kali tangu 1asimu ya awali ilipotolewa ni 'uungano wa <anzania >ambo kubwa limekuwa 9uu ya muundo wa 'uungano 7& Na kwa u!#a#i%i wa uwa!ili!#aji wa $aari.a za
1

Hotuba ya Mwenyekiti wa Tume ya Mabadiliko ya Katiba, Mhe. Joseph S. Warioba, Wakati wa Kukabidhi Ripoti ya Tume kwa Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Mhe. kt. Jakaya

79

Kamati mbali mbali za Bunge lako tuku.u, Mmuun%o wa MuunganoO, kama una0yo!ema waraka wa !iri wa *alma!#auri Kuu ya 7#ama '#a Mapin%uzi wa mwezi ?ebruari mwaka #uu, “ndiyo moyo wa 1asimu na ndiyo unaoamua ibara nyingine zikae vipi 7# Mheshimiw Mwe!"e#i$i, Mja%ala wa Kamati Namba Nne ku#u!u Sura za Kwanza na Sita za a!imu unat#ibiti!#a pia umu#imu wa !uala la muun%o wa Muungano katika mja%ala mzima wa a!imu& Kama maoni ya wajumbe walio wengi wa Kamati yetu yana0yoonye!#a, Kamati Namba Nne ili!#in%wa ku.anya uamuzi kwa kiwango kina'#otakiwa na ki.ungu '#a 21223 '#a S#eria ya Maba%iliko ya Katiba 3 na kanuni ya 14213 ya Kanuni za Bunge Maalum, ku#u!u ibara za 1, 2, 3, 4, A na 4 za Sura ya KwanzaH na ibara za 10, 11, 12, 14, 1), 11, 1A, 14 na 1- za a!imu& SURA YA KWANZA Sura ya Kwanza ya a!imu ina#u!u E"am#uri ya Muungano wa $anzania&F Se#emu ya Kwanza ya Sura #iyo inazungumzia Ejina, mipaka, alama, lug#a na tunu za $ai.a&F ,bara ya 1 inaitambuli!#a "am#uri ya Muungano wa $anzaniaH ibara ya 2 inatangaza Eeneo la "am#uri ya Muungano wa $anzaniaFH na ibara ya 3 inaweka utaratibu wa Ealama na !ikukuu za $ai.a&F Pile 0ile ibara ya 4 inaweka utaratibu wa lug#a ya $ai.a na lug#a za alama, wakati ibara ya ) ina#u!u Etunu za $ai.a&F Kwa upan%e wake, Se#emu ya =ili ya Sura ya Kwanza inaweka ma!#arti ya Emamlaka ya wanan'#i, utii na #i.a%#i ya Katiba& ,bara ya 1 ya Se#emu #iyo inatoa u.a.anuzi wa Emamlaka ya wanan'#iFH ibara ya A ina.a.anua u#u!iano kati ya Ewatu na SerikaliFH ibara ya 4 ina!#uruti!#a Eukuu na utii wa KatibaFH na ibara ya - na ya mwi!#o inaweka E#i.a%#i ya utawala wa Katiba&F

Mrisho Kikwete na Rais wa !anzibar, Mhe. kt. "li Mohamed Shein , 30 Desemba, 2013, Dar es Salaam. Imenukuliwa kutoka Bara a la !atiba "an ibar, Katiba Tuitakayo# Muhtasari wa Rasimu ya $ili na Mapendekezo, #anuari, 2014.
2

3

Sura $a 83 $a S%eria a &an ania.

80

IBARA YA 1 Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Kama maelezo yake ya pembeni 2marginal note3 yana0yoonye!#a, ibara ya 1 inaitambuli!#a E"am#uri ya Muungano wa $anzania&F ,bara ya 1213 inatamka kwamba “>amhuri ya 'uungano wa <anzania ni 8hirikisho lenye mamlaka kamili ambayo imetokana na 'uungano wa nchi mbili za >amhuri ya <anganyika na >amhuri ya 6atu wa Zanzibar ambazo kabla ya !ati za 'akubaliano ya 'uungano ya mwaka &()* zilikuwa nchi huru 7 Kwa upan%e wake, ibara ya 1223 ina.a.anua kwamba "am#uri ya Muungano wa $anzania “ni 8hirikisho la kidemokrasia linalofuata mfumo wa vyama vingi vya siasa, usawa wa binadamu, ku9itegemea, utawala wa sheria, kuheshimu haki za binadamu na lisilofungamana na dini 7 Mwi!#o, ibara ya 1233 inatukumbu!#a kwamba “!ati ya 'akubaliano ya 'uungano ndio msingi mkuu wa >amhuri ya 'uungano wa <anzania na .atiba hii, kwa kadri itakavyorekebishwa, itakuwa ni mwendelezo wa 'akubaliano hayo 7 Mheshimiw Mwe!"e#i$i, /ajumbe walio wa'#a'#e wa Kamati Namba Nne wanapen%ekeza maba%iliko ya jina la n'#i yetu kutoka jina la !a!a la E"am#uri ya Muungano wa $anzaniaF kuwa jina jipya la ES#iriki!#o la "am#uri za $anganyika na ;anzibar&F (i%#a, wajumbe #ao wanapen%ekeza kua'#a kutajwa kwa *ati ya Makubaliano ya Muungano ya mwaka 1-14 katika ibara ya 1213 na 233 ya a!imu& Ba%ala yake, inapen%ekezwa kwamba Katiba #ii n%iyo iwe m!ingi wa S#iriki!#o la "am#uri za $anganyika na ;anzibar& Kwa mapen%ekezo #aya, ibara ya 1213 ita!omeka kama i.uata0yo5 “8hirikisho la >amhuri za <anganyika na Zanzibar ni 8hirikisho ambalo limetokana na 'uungano wa nchi mbili za >amhuri ya <anganyika na >amhuri ya 6atu wa Zanzibar 7 Kwa mantiki #iyo, ibara ya 1223 ita!omeka5 “8hirikisho la >amhuri za <anganyika na Zanzibar ni 8hirikisho la kidemokrasia linalofuata mfumo wa vyama vingi vya siasa, usawa wa binadamu, ku9itegemea, utawala wa sheria, kuheshimu haki za binadamu na lisilofungamana na dini 7 (i%#a, ibara ya 1233
81

ita!omeka5 “.atiba hii ndio msingi mkuu wa 8hirikisho la >amhuri za <anganyika na Zanzibar 7 ;i.uatazo ni #oja na !ababu za mapen%ekezo #aya& S'ARAKAS'B AU M66/CD/BC Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Katika nu!u karne ya u#ai wake, n'#i yetu imeitwa E"am#uri ya Muungano wa $anzania&F *ata #i0yo, katika kipin%i '#ote #i'#o, Katiba na S#eria za n'#i yetu #azijawa#i ku.a.anua kwa uwazi aina au #aiba ya EMuunganoF #uu& Matokeo ya kuko!ekana kwa u.a.anuzi #uu ni kwamba katika nu!u karne #iyo, kumekuwa na mja%ala mkubwa wa kikatiba, ki!ia!a na kitaaluma ku#u!u !uala la kama "am#uri ya Muungano ni %ola ya muungano 2a unitary state3, au ni %ola ya !#iriki!#o 2a federal state3& Majibu ya !wali #ili yamekuwa na at#ari za moja kwa utambuli!#o, #aki, ma!la#i na wajibu wa /a!#irika wa Muungano #uo, yaani $anganyika na ;anzibar, na #a!a kwa wanan'#i wa n'#i #izi mbili& Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Kuko!ekana kwa u.a.anuzi wa aina ya muungano wetu #aujawa !uala la mija%ala ya ki!ia!a na kikatiba peke yake, bali kumekuwa ni '#anzo '#a migogoro mikubwa ya ki!ia!a baina ya Serikali ya "am#uri ya Muungano na Serikali ya Mapin%uzi ;anzibar& Migogoro #ii ilianza tangu mwanzo kabi!a wa Muungano wakati wa !akata la kuwa na ubalozi wa iliyokuwa 9jerumani Mag#aribi kwa upan%e wa $anganyika na ubalozi wa iliyokuwa 9jerumani Ma!#ariki kwa upan%e wa ;anzibar& (i%#a, kati ya mwaka 1-1461-1A ulizuka mgogoro mkubwa ku#u!iana na uwakili!#i wa ;anzibar katika iliyokuwa Bo%i ya Sara.u ya (.rika Ma!#ariki na uanzi!#waji wa Benki Kuu ya $anzaniaH kuungani!#wa kwa 0yama 0ya (S= na $(N9 na kuun%wa kwa 77M mwaka 1-AA, na katika mja%ala wa marekebi!#o ya Katiba wa mwaka na baa%ae Eku'#a.uka kwa #ali ya #ewa ya ki!ia!a ;anzibarF mwaka 1-43I1-44& Baa%ae mwaka 1-44 ulitokea mgogoro mkubwa uliopelekea kungFolewa ma%arakani kwa /aziri Kiongozi wa Serikali ya Mapin%uzi ;anzibar Maalim Sei. S#ari.. *ama% na baa%ae ku.ukuzwa katika 77MH wakati wa #arakati za ku%ai kura ya maoni ku#u!iana na Muungano mwaka 1-4-I1--0H wakati wa
82

mja%ala wa kuanzi!#wa kwa m.umo wa 0yama 0ingi 0ya !ia!a mwaka 1--1H wakati wa !akata la ;anzibar kujiunga na 9moja wa N'#i za Kii!lamu 2Hrganization of ?slamic 2ountries 6 8,73 mwaka 1--3H wakati wa mja%ala wa :6)) na ma%ai ya kuanzi!#wa kwa Serikali ya $anganyika n%ani ya Muungano mwaka 1--4, na 9'#aguzi Mkuu wa 1--) #uko ;anzibar& Milenia Mpya ilipoanza ilianza na mgogoro ku#u!u matokeo ya 9'#aguzi Mkuu wa mwaka 2000 uliopelekea mauaji ya "anuari 2001 #uko ;anzibar& Mgogoro #uo uli.uatiwa na mgogoro juu ya !uala la ugun%uzi wa ma.uta 0i!iwani ;anzibarH #arakati za kuanzi!#wa kwa S#iriki!#o la (.rika Ma!#ariki na #i0i karibuni kupiti!#wa kwa Marekebi!#o ya Kumi ya Katiba ya ;anzibar ya 1-44 mwaka 2010& ;ai%i ya migogoro #ii, Serikali ya "am#uri ya Muungano na ile ya Mapin%uzi ;anzibar zimeun%a tume na kamati nyingi ili kupata %awa ya EKero za Muungano&F Kwa m.ano, katika kipin%i ki.upi '#a miaka 12 kuanzia mwaka 1--2 #a%i 2004, Serikali ya Mapin%uzi ;anzibar peke yake iliun%a tume na kamati 13 ku'#unguza matatizo ya Muungano na at#ari zake kwa ;anzibar& Kwa upan%e wa Serikali ya "am#uri ya Muungano, #a%i kuun%wa kwa $ume ya Maba%iliko ya Katiba, Serikali #iyo tayari ili!#aun%a tume na kamati nane ku!#ug#ulikia matatizo #ayo #ayo& *ata #i0yo, li'#a ya jiti#a%a zote #izo, EKero za MuunganoF #azijapatiwa u.umbuzi wa ku%umu& Mheshimiw Mwe!"e#i$i% $angu miaka ya mwanzo ya "am#uri ya Muungano kulikuwa na mitazamo miwili to.auti miongoni mwa waa!i!i na 0iongozi wakuu wa "am#uri ya Muungano& Mitazamo #ii to.auti inat#ibiti!#wa na kauli ya Mwalimu "uliu! K& Nyerere, mwa!i!i na ai! wa Kwanza wa "am#uri ya Muungano katika Mkutano Maalum wa *alma!#auri Kuu ya 77M ulio.anyika +o%oma kati ya tare#e 24630 "anuari, 1-445 “ 'uungano wa <anzania ukiangalia kwa 9icho la Zanzibar ni wa shirikisho lakini ukiangalia kutoka upande wa <anzania 5ara ni 8erikali mo9a 7*

4

Imenukuliwa kutoka %ango Kitita la Randama ya Rasimu ya Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, &ume $a 'aba(iliko $a !atiba, )ebruari, 2014, uk. 4

83

Mwalimu alikuwa akimjibu Makamu Mwenyekiti wa 77M, Makamu wa ai! na ai! wa ;anzibar wakati #uo, (l#aj (bou% "umbe Mwinyi aliye!ema kwamba Muungano wa $anzania umeun%a S#iriki!#o 2 Iederation3 na !io Serikali moja 2Unitary 8tate3& Mja%ala #uo ulipelekea Eku'#a.uka kwa #ali ya #ewa ya ki!ia!a ;anzibarF na kungFolewa ma%arakani kwa "umbe, /aziri Kiongozi wake ama%#ani *aji ?aki na Mwana!#eria Mkuu Ba!#ir Kwaw Swanzy& (i%#a, /ol.gang +oura%o, aliyekuwa Mwana!#eria Mkuu wa ;anzibar wakati *ati ya Muungano ina!ainiwa, na mko!oaji mkubwa wa Muungano #uo, aliwekwa kizuizini kwa kuunga mkono #oja za ai! (bou% "umbe& Mheshimiw Mwe!"e#i$i, Miaka kumi baa%a ya Eku'#a.uka kwa #ali ya #ewa ya ki!ia!a ;anzibarF "am#uri ya Muungano ilikabiliwa na mgogoro mwingine tena wa kikatiba na ki!ia!a, mara #ii ukitokana na ;anzibar kujiunga na 8,7& Kiten%o #i'#o kilizua ta.rani kubwa ya ki!ia!a pale Bunge la "am#uri ya Muungano lilipopiti!#a (zimio la kutaka kuanzi!#wa kwa Serikali ya $anganyika n%ani ya Muungano mwezi (go!ti, 1--3& (zimio #ilo liliungwa mkono na Serikali ya "am#uri ya Muungano, kiten%o kili'#om.anya Mwalimu Nyerere kuingilia kati na kuzima jaribio #ilo& Baa%ae Mwalimu alian%ika kitabu ali'#okiita Uongozi 6etu na !atima ya <anzania kili'#o'#api!#wa mwaka 1--4& Katika kitabu '#ake, Mwalimu anarejea mkanganyiko ambao umekuwepo ku#u!u aina ya Muungano #uu kwa maneno ya.uatayo5 “/chi zinapoungana na kuwa nchi mo a mifumo ya kawaida ya miundo ya Katiba ni miwili3 Kwa mfumo wa kwanza kila nchi itafuta serikali yake% na nchi mpya inayozaliwa itakuwa ni nchi mo a yenye serikali mo a. Katika mfumo wa pili kila nchi ita i#ua madaraka fulani ambayo yatashikwa na serikali ya shirikisho% na itakuwa na serikali ambayo itakuwa na mamlaka uu ya mambo yaliyobaki. Mambo yatakayoshikwa na serikali ya shirikisho ni yale ambayo yakibaki katika mamlaka ya nchi zilizoungana% basi kwa kweli nchi hizo zitakuwa hazikuungana kuwa nchi mo a% bali zinaendelea kuwa nchi mbili zenye ushirikiano mkubwa katika mambo fulani fulani
84

Shirikisho halisi la nchi mbili litakuwa ni nchi mo a yenye serikali tatu% Serikali ya shirikisho na serikali mbili za zile nchi mbili za awali zilizoungana kuzaa nchi mpya mo a.(@ Mheshimiw Mwe!"e#i$i, Mwaka ambao Mwalimu Nyerere ali'#api!#a Uongozi 6etu na !atima ya <anzania, Makamu Mwenyekiti wake wa 77M na Makamu ai! wake #a%i "anuari 1-44, (l#aj (bou% "umbe, aliyekuwa pia /aziri wa (.ya wa ;anzibar wakati Muungano unazaliwa na baa%ae ai! wa =ili wa ;anzibar, naye ali'#api!#a <he -artnershipE 'uungano wa <anganyika na ZanzibarE 'iaka BC ya =horuba&) Katika kitabu #i'#o, (l#aj "umbe anat#ibiti!#a kwamba “?bara za 'kataba wa 'uungano ziliweka bayana mfumo ambao serikali kuu na serikali shiriki katika 'uungano kuwa na nguvu zinazoendeana, yaani, mfumo wa shirikisho ambao kuna mgawiko wa mahakama, baraza la kutunga sheria na urais baina ya serikali kuu na serikali mbili au zaidi, na kila serikali ikiwa na nguvu kamili ndani ya mamlaka yake 7+ Mheshimiw Mwe!"e#i$i, (ina ya %ola iliyotokana na *ati ya Makubaliano ya Muungano #aikuwa#angai!#a waa!i!i wa Muungano ama 0iongozi wake wakuu peke yao& *ata n%ani ya makori%o ya mamlaka, mja%ala juu ya !uala #ili umekuwa mkubwa na umeun%iwa $ume na Kamati mbali mbali za kuli'#unguza& Kwa m.ano, #ata kabla ya ku'#api!#wa kwa Uongozi 6etu na !atima ya <anzania na <he -artner-ship, tare#e 1 (prili, 1--2, ai! wa ;anzibar na Mwenyekiti wa Baraza la Mapin%uzi ;anzibar, +k& Salmin (mour aliun%a .amati ya 5araza la 'apinduzi ya .u9enga !o9a >uu ya 'asuala ya 'uungano wa <anzania , maaru.u kama Kamati ya (mina Salum (li kutokana na jina la Mwenyekiti wake& M#e!#imiwa (li "uma S#amu#una, ambaye ni mjumbe wa Bunge #ili Maalum, alikuwa Katibu wa Kamati #iyo&

5

Imenukuliwa kutoka kwen$e %ango Kitita la Randama..., uk. 135. &a*siri $a !iswa%ili $a kitabu %iki ili+%a,is%wa na -mana .ublis%ers, Dar es Salaam, mwaka 1995. Ibi(., uk. 24.

6

7

85

=amoja na mambo mengine, Kamati ya (mina Salum (li ilili'#unguza !uala la aina ya Muungano uliozaliwa na *ati ya Makubaliano ya Muungano& "ibu la Kamati #iyo lilikubaliana na nu!u ya #oja ya Mwalimu Nyerere na nu!u ya #oja ya (l#aj (bou% "umbe5 “ 'uungano wa <anzania, haidhuru unaitwa @Union:, lakini uko kati na kati baina ya @Union: na 8hirikisho .uwepo kwa 8erikali ya 'uungano yenye madaraka makubwa ni kielelezo cha sura ya @Union: 8ura hii inazidi kutiliwa nguvu na kile kitendo cha <anganyika kuvua madaraka yake yote na kuyaingiza katika 8erikali ya 'uungano .wa upande mwengine kuwepo kwa 8erikali ya 'apinduzi ya Zanzibar yenye madaraka kamili Zanzibar 9uu ya mambo yote yasiyokuwa ya 'uungano, ni kielelezo dhahiri cha sura ya 8hirikisho .wa hivyo, 'uungano huu ni wa aina yake 7J MTAZAMO WA KITAALUMA Mheshimiw Mwe!"e#i$i% *ati ya Makubaliano ya Muungano wa "am#uri ya $anganyika na "am#uri ya /atu wa ;anzibar imeja%iliwa !ana na kwa miaka mingi katika ulingo wa kitaaluma& Mja%ala #uu ume#u!u, kwa kia!i kikubwa, aina na muun%o wa Muungano #uu& Katika kitabu '#ake <anzaniaE <he Aegal Ioundations of the Union, kili'#o'#api!#wa kwa mara ya kwanza mwezi "anuari, 1--0, =ro.e!a ,!!a S#i0ji ali!ema, baa%a ya u'#ambuzi wa kina wa *ati ya Muungano, kwamba Makubaliano ya Muungano yalitengeneza katiba ya !#iriki!#o& Kwa mujibu wa =ro.e!a S#i0ji, katiba za !#iriki!#o zina !i.a kuu zi.uatazo ambazo ali!ema zipo katika *ati ya Muungano5a& Kuna mgawanyo wa wazi wa ma%araka kati ya !erikali kuu na !erikali za !e#emu za muungano ambayo yapo katika ngazi mojaH b& Mamlaka ya !erikali kuu yaliyowekewa mipaka ya wazi wakati mamlaka yaliyobaki yako mikononi mwa !erikali za !e#emu za muunganoH '& Serikali zote, yaani !erikali kuu na !erikali za !e#emu za muungano zinagu!a mai!#a ya wanan'#i wao moja kwa moja to.auti na !erikali ya
8

!amati 'aalum $a Bara a la 'a,in(u i "an ibar, Muhtasari Mkuu wa Taari&a ya Kamati ya %'M ya Ku(enga Ho(a Juu ya Masuala ya Muungano wa Tanzania , a$a $a 36, uk. 12.
9

&ume ,ia ime ita/a si*a %i i kuwa n(io si*a a msin0i a n+%i ina$o*uata m*umo wa s%irikis%o. -n0alia %ango Kitita la Randama..., uk. 617.

86

mkataba 2confederation3 ambako !erikali za !e#emu n%izo zinazogu!a mai!#a ya wanan'#i moja kwa moja&10 Kwa maneno ya =ro.e!a S#i0ji, kwa kuyaangalia Makubaliano ya Muungano kutoka upan%e wa ;anzibar na $anganyika na kwa ujumla wao, “ msingi wa shirikisho ndio wenye nguvu na 'akubaliano ya 'uungano yanaweza kutafsiriwa kwa usahihi kama katiba ya shirikisho 7&& Kwingineko katika kitabu #i'#o, =ro.e!a S#i0ji ali%ai kwamba5 “Kwa #yo#yote #ile% ni wazi kwamba Makubaliano ya Muungano sio katiba ya muungano 3unitary constitution4 7&# Mheshimiw Mwe!"e#i$i% M!imamo wa =ro.e!a S#i0ji ku#u!u Makubaliano ya Muungano kuwa ni katiba ya !#iriki!#o ume!#ikiliwa kwa miaka mingi na wa!omi wengine wa Muungano #uu& *i0yo, kwa m.ano, katika kitabu '#ao '#a <anzania <reaty -ractice kili'#o'#api!#wa mwaka 1-A3, @arl @& Seaton na S&$& Maliti walikubali kwamba Makubaliano ya Muungano yaliun%a katiba ya !#iriki!#o na !io katiba ya muungano& Miaka kumi baa%ae, /ol.gang +oura%o, aliyekuwa Mwana!#eria Mkuu wa ;anzibar wakati *ati ya Muungano ina!ainiwa, naye ali%ai kwamba Makubaliano ya Muungano #ayakutengeneza %ola la muungano bali yalitengeneza E!#iriki!#o la kweli&F13 M!omi mwingine na mjumbe wa Bunge #ili Maalum, +kt& *arri!on :& Mwakyembe, katika kitabu '#ake <anzania:s Gighth 2onstitutional "mendment and its ?mplications on 2onstitutionalism, =emocracy and the Union Kuestion, ali'#oan%ika kwa ajili ya S#a#a%a yake ya 9zami0u ya 7#uo Kikuu '#a *amburg, ujerumani, ame!ema kwamba m!imamo wa +oura%o kwamba kiu#ali!ia *ati ya Makubaliano ya Muungano ilitengeneza muun%o wa !erikali tatu lakini utekelezaji wake umekuwa to.auti&14
10

Tanzania# The 'egal )oundations o& the *nion , Se+on( 23,an(e( 2(ition, uk. 35. Ibi(., uk. 37 Ibi(., uk. 34

11

12

13

4&%e 5onsoli(ation o* t%e 6nion7 - Basi+ 8e1-,,raisal.9 'akala %ii iliwasilis%wa katika Semina ili$oan(aliwa na 5%ama +%a 'awakili &an0an$ika tare%e 27129 #ulai, 1983, na baa(ae ku+%a,is%wa katika kitabu kili+%o%aririwa na 'a,ro*esa 5%ris '. .eter na :aroub ;t%man, !anzibar and the *nion +uestion, kili+%o+%a,is%wa na !ituo +%a :u(uma a !is%eria +%a "an ibar mwaka 2006.

87

Mheshimiw Mwe!"e#i$i, /a!omi wengine ambao wameitaja Katiba ya $anzania kama katiba ya !#iriki!#o na wala !io ya muungano ni =ro.e!a B&=& Sri0a!ta0a katika makala yake ya mwaka 1-44 @<he 2onstitution of the United 1epublic of <anzania &(++E 8ome 8alient Ieatures, 8ome 1iddles: 1), na =ro.e!a =alamagamba "&(&M& Kabu%i, katika ?nternational Aaw G,amination of the Union of <anganyika and ZanzibarE " Iederal or Unitary 8tateF , ambayo ni matokeo ya uta.iti aliouwa!ili!#a mwaka 1-41 kwa ajili ya S#a#a%a yake ya 9zamili ya Kiti0o '#a S#eria '#a 7#uo Kikuu '#a +ar e! Salaam& Mwaka 200- <he Aegal Ioundations of the Union kili'#api!#wa kwa mara ya pili, mara #ii kikiwa na 9tangulizi wa =ro.e!a <a!# :#ai, Mkuu wa Kiti0o '#a S#eria '#a 7#uo Kikuu '#a +ar e! Salaam wa kwanza kutoka (.rika Ma!#ariki na Mwenyekiti wa $ume ya Maba%iliko ya Katiba ya Kenya iliyozaa Katiba Mpya ya Kenya ya mwaka 2010& Kwenye 9tangulizi wake =ro.e!a :#ai ana!ema kwamba li'#a ya $anzania kutokuwepo katika oro%#a za ma!#iriki!#o zilizoan%aliwa na wa!omi au na "ukwaa la Kimatai.a la Ma!#iriki!#o 2?nternational Iorum of Iederations3H na li'#a ya Katiba ya $anzania kutokutumia neno E!#iriki!#oF, ba%o $anzania ni !#iriki!#o& “"anzania inakidhi #igezo #ingi #ya rasmi #ya shirikisho3 mahusiano kati ya sehemu zake tofauti yamewekwa katika katiba% ambayo ni sheria kuu% na hayawezi kubadilishwa katika ushirikisho wao bila kuungwa mkono na idadi mahsusi ya wabunge wa kutoka $anzibar na Bara ... wakipiga kura tofauti tofauti. Katiba inaweza kufanyiwa mare eo na mahakama. Kuna aina mbili za serikali +serikali kuu na serikali za sehemu za shirikisho-% kila mo a ikiwa na mamlaka yaliyoainishwa wazi. Kuna mabunge ya shirikisho na ya sehemu yake ... na sheria za shirikisho na za sehemu yake zikitumika katika nchi.(,2 MTAZAMO WA TUME
14

6k. 184 ,astern "&ri-an 'aw Re.iew /0120301245, 731137 The 'egal )oundations ... ibi(., uk. 3i13ii.

15

16

88

Mheshimiw Mwe!"e#i$i% $ume ya Maba%iliko ya Katiba 2E$umeF3 imetoa maelezo mare.u ku#u!u ma%#umuni, lengo na !ababu za mapen%ekezo ya ibara ya 1 ya a!imu& =amoja na mengine, kwa mujibu wa $ume, “ lengo la ibara hii ni kuainisha aina na hadhi ya >amhuri ya 'uungano wa <anzania kuwa ni 'uungano wa 8hirikisho lenye 'amlaka .amili 38overeign Iederal 8tate4 !atua hii ina lengo la kuimarisha 'uungano kwa kuipa 'amlaka ya .idola >amhuri ya 'uungano na kubainisha utambulisho, uwezo na mamlaka ya /chi 6ashirika katika 'uungano 7&+ Malengo mengine ambayo $ume imeyataja malengo mengine kuwa ni “ kuainisha mfumo wa utawala wa >amhuri ya 'uungano na kupanua misingi muhimu ya nchi 7H na kuonye!#a kuwa “!ati ya 'uungano ya &()* ndio chimbuko la 'uungano wa <anzania na kuipa hadhi ya kikatiba !ati hiyo kwa 3kuiingiza4 ndani ya .atiba kama ibara inayosimama yenyewe 714 $ume imetaja !ababu za mapen%ekezo #aya kuwa ni kutekeleza matakwa ya ki.ungu '#a -2232a3 '#a 8heria ya 'abadiliko ya .atiba, 8ura ya JB, yaliyoitaka $ume “ kuongozwa na misingi mikuu ya kitaifa na maadili ya 9amii ya kuhifadhi na kudumisha kuwepo kwa >amhuri ya 'uungano 7&( (i%#a, kwa mujibu wa $ume, mapen%ekezo #aya yata#i.a%#i a!ili, ta!wira na #a%#i ya "am#uri ya Muungano katika jumuiya ya kimatai.a kama ina0yotakiwa na 'kataba wa 'ontevideo .uhusu !aki na 6a9ibu wa /chi wa mwaka 1-33, ambao unatambua n'#i yenye muun%o wa !#iriki!#o kuwa ni %ola katika !#eria za kimatai.a&20 $ume imetambua ukweli wa ki#i!toria kwamba kumekuwepo mja%ala wa miaka mingi miongoni mwa /atanzania “kuhusu aina ya 'uungano uliopo <anzania iwapo ni shirikisho au la 7#& Kwa !ababu #iyo, pen%ekezo #ili
17

uk. 1 Ibi(., uk. 213 Ibi(., uk. 1 Ibi(., uk. 2 Ibi(., uk. 2

18

19

20

21

89

litaon%oa “utata wa aina na muundo wa 'uungano ambao umesababisha kuvun9wa kwa .atiba ya >amhuri ya 'uungano na 8erikali zote mbili mara kadhaa 722 $ume iliri%#ika kwamba "am#uri ya Muungano ni S#iriki!#o& Kwa maneno yake5 “8hirikisho hili linatokana na muungano wa hiari wa <anganyika na Zanzibar ambazo zilikuwa >amhuri zenye mamlaka kamili kabla ya kuungana tarehe #) "prili &()* 7#B $ume ina.a.anua kwamba, kwa kawai%a n'#i ambazo zimeingia katika muungano zinaweza ku'#ukua moja kati ya !ura tatu5 i& ii& iii& Muungano wa Serikali Moja 2Unitary 8tate3H Muungano wa S#iriki!#o 2Iederation3H na Muungano wa Mkataba 22onfederation3&

Kwa mujibu wa $ume, “ mfumo wa shirikisho unakuwepo pale ambapo nchi mbili au zaidi zimeungana na hazikuunda serikali mo9a .wa maana hiyo shirikisho linamaanisha mfumo wa utawala wa nchi wenye sifa zifuatazoE & .unakuwa na ngazi mbili za serikali zonazotawala eneo mo9a la nchi na raia wale wale0 mo9a ikisimamia mambo ya muungano 3shirikisho4 na nyingine mambo yasiyo ya muungano 3yasiyo ya shirikisho40 # .ila ngazi ya serikali, yaani ile ya shirikisho na ile ya nchi washirika inakuwa na mamlaka kamili na maeneo ya utenda9i na uhakikisho wa kikatiba wa uhuru wa kutoingiliana baina ya serikali hizo katika maeneo waliyo na madaraka nayo bila ya kushauriana 0 B .atika muundo huu, serikali ya muungano ndiyo yenye mamlaka 9uu ya masuala yote yaliyokubaliwa kuwa ya muungano 3shirikisho4 8erikali za nchi washirika zinakuwa na mamlaka ya kikatiba ya kushughulikia mambo yasiyo ya muungano katika maeneo yao ya utawala0 na

22

Ibi(., uk. 1 Ban0o !itita la 8an(ama ... uk. 5

23

90

4& .atika muungano wa shirikisho mamlaka kuu ya kidola 3s(Ae1ei-! /(we1s !0 ?*!>$i(!s4 yapo chini ya serikali ya shirikisho 3muungano4 7#* Mheshimiw Mwe!"e#i$i, =amoja na ku!#in%wa ku.iki!#a i%a%i ya kura inayotakiwa na ki.ungu '#a 21223 '#a S#eria na kanuni ya 14213, /ajumbe walio wengi B karibu wote wana'#ama wa 77M B wamepen%ekeza ku.utwa kwa ibara ya 1213 na 223 ya a!imu& Ba%ala yake, wajumbe #ao wanapen%ekeza ibara mpya ya 1213 i!omeke kama i.uata0yo5 “>amhuri ya 'uungano wa <anzania ni nchi yenye mamlaka kamili ambayo imetokana na 'uungano wa nchi mbili za >amhuri ya <anganyika na >amhuri ya 6atu wa Zanzibar, ambazo kabla ya !ati ya 'akubaliano ya mwaka &()* zilikuwa nchi huru 7#$ $o.auti pekee ya mapen%ekezo #aya na mapen%ekezo ya ibara ya 1213 ya a!imu ni neno ES#iriki!#o&F *ii ina maana kwamba, li'#a ya u!#a#i%i mkubwa wa kitaalamu tuliouonye!#a #apa, wajumbe walio wengi wa Kamati Namba Nne wanaamini kwamba "am#uri ya Muungano !io S#iriki!#o& Kwa mapen%ekezo #aya, wajumbe na wana'#ama #awa wa 77M wanapen%ekeza kuen%eleza status ;uo, yaani !into.a#amu ya kama Muungano #uu ulitengeneza %ola ya ki6S#iriki!#o au %ola ya ki6Muungano, ambayo imeugubika Muungano kwa nu!u karne ya u#ai wake& Mapen%ekezo #aya yataen%eleza pia migogoro ya kikatiba na ya ki!ia!a ambayo imekuwa ni !e#emu ya u#ai wa Muungano #uu katika kipin%i #i'#o #a%i kubatizwa jina la EKero za Muungano&F Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Kwa kuzingatia u'#ambuzi #uu, ni wazi kwamba kuen%elea kutumia jina la E"am#uri ya Muungano wa $anzaniaF kunaen%eleza #i!ia poto.u kwamba Makubaliano ya Muungano yalianzi!#a %ola ya muungano 2unitary state3 na !io %ola ya !#iriki!#o 2federal state3& (i%#a, ku.anya #i0yo ni kuen%eleza migogoro ya ki!ia!a na ya kikatiba ambayo, kama tuli0yoone!#a, imetokana na kuko!ekana kwa u.a.anuzi juu ya aina ya muungano uliotokana na *ati ya
24

Ibi(., uk. 517

25

Mapendekezo ya Wa(umbe wa Kamati 6a. 7 ya %unge Maalum Kuhusu Marekebisho ya Sura ya Kwanza ya Rasimu ya Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania.

91

Makubaliano ya Muungano& *ii, kwa maoni yetu, #aiwezi kuwa %awa ya matatizo ya Muungano #uu& Kwa !ababu #iyo, ili kuweka wazi aina ya muungano uliozaliwa na *ati ya Makubaliano ya MuunganoH ili kuon%oa #i!ia poto.u kwamba Makubaliano #ayo yalizaa %ola ya muungano, ili kupata u.umbuzi wa ku%umu wa EKero za MuunganoF, tunapen%ekeza kwamba maneno E"am#uri ya Muungano wa $anzaniaF yaliyoko katika ibara ya 1 na ya 2 na katika ibara nyingine zote za a!imu ya.utwe, na ba%ala yake maneno ES#iriki!#o la "am#uri za $anganyika na ;anzibarF yaingizwe katika ibara #u!ika& Mapen%ekezo yetu yana manu.aa makubwa ya.uatayo& Kwanza, yanaweka wazi kwamba muungano #uu ni wa %ola ya ki6S#iriki!#o na wala !io %ola ya ki6 Muungano& =ili, mapen%ekezo #aya yanaweka bayana ukweli kwamba ni n'#i mbili #uru, yaani "am#uri ya $anganyika na "am#uri ya /atu wa ;anzibar n%izo zilizoungana& 9zoe.u wa n'#i nyingine zilizoungana unaonye!#a kwamba jina la muungano #uweka bayana kwamba zilizoungana ni n'#i zai%i ya moja& Mi.ano ya wazi ya jambo #ili ni majina ya Marekani 2 United 8tates of "merica3H 9ingereza 2United .ingdom of Great 5ritain and /orthern ?reland3, na 9moja wa ?alme za Kiarabu 2United "rab Gmirates3& (i%#a, 9ru!i ya zamani ilijulikana kama 2Union of 8oviet 8ocialist 1epublics3 na <ugo!la0ia ya zamani ilikuwa inaitwa Iederal 8ocialist 1epublics of Lugoslavia& @Q,$ E<"/G"/L?."F @N$@ E<"/Z"/?"FG Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Kuna !ababu nyingine ya kua'#a kutumia jina la E"am#uri ya Muungano wa $anzania&F Sababu #iyo ni utata wa ki!#eria na kikatiba ambao umegubika jina la E$anzaniaF tangu lilipoanza kutumiwa nu!u karne iliyopita& ,li ku.a#amu 0yema jambo #ili ni 0izuri kuanzia na E*ati ya Kuzaliwa ya MuunganoF, yaani *ati ya Makubaliano ya Muungano& Kwa mau%#ui yake, *ati #iyo inaonye!#a wazi kwamba jina la "am#uri mpya iliyoun%wa kwa mujibu wake ni E"am#uri ya Muungano wa $anganyika na ;anzibar&F

92

"ina #ili lilit#ibiti!#wa na 8heria ya .uthibitisha 'apatano ya 'uungano wa <anganyika na Zanzibar,#) iliyotungwa na Bunge la "am#uri ya $anganyika, !iku tatu tu baa%a ya *ati ya Muungano ku!ainiwa5 “>amhuri ya <anganyika na >amhuri ya 6atu wa Zanzibar zitakuwa, kuanzia 8iku ya 'uungano na milele baada ya hapo, zimeungana kuwa >amhuri mo9a yenye mamlaka kamili itakayoitwa >amhuri ya 'uungano wa <anganyika na Zanzibar 72A S#eria #iyo ilitungwa na Bunge Maalum, !io na Bunge la kawai%a, na kwa !ababu #iyo ina #aiba ya katiba& N%io maana tangu mwaka 1-1) kwenye Katiba ya Mu%a, na #a%i !a!a kwenye Katiba ya "am#uri ya Muungano, S#eria #iyo ni Nyongeza kwenye Katiba ya "am#uri ya Muungano na #aiwezi kuba%ili!#wa bila kuungwa mkono na t#elut#i mbili ya wabunge wote wa Bunge la "am#uri ya Muungano wakikaa kama wajumbe wa Bunge Maalum& 24 *a%i !a!a, miaka #am!ini baa%ae, S#eria #iyo #aijawa#i kuba%ili!#wa kwa mujibu wa ma!#arti #ayo yaliyowekwa na Katiba& *ata #i0yo, mnamo tare#e 3 +i!emba, 1-14, Bunge la "am#uri ya Muungano wa $anganyika na ;anzibar B likiwa limekaa kama Bunge la kawai%a 6 lilitunga 8heria ya .utangaza >ina la >amhuri ya 'uungano, ya mwaka &()*, yaani, <he United 1epublic 3=eclaration of /ame4 "ct, &()* &2- S#eria #iyo iliba%ili!#a ma!#arti ya ki.ungu '#a 4 '#a 8heria ya .uthibitisha 'apatano ya 'uungano amba'#o kilitangaza jina la "am#uri ya Muungano kuwa ni E"am#uri ya Muungano wa $anganyika na ;anzibar&F Ki.ungu '#a 2213 '#a S#eria #iyo mpya kilitamka kwamba5 “5ila ku9ali masharti ya kifungu cha * cha 8heria za 'uungano wa <anganyika na Zanzibar, inatangazwa kwamba kuanzia sasa >amhuri ya 'uungano wa <anganyika na Zanzibar ita9ulikana kama >amhuri ya 'uungano wa <anzania na sheria zilizopo za <anganyika na Zanzibar zitatafsiriwa hivyo hivyo 7 Maba%iliko #aya ya jina la "am#uri ya Muungano ni m.ano mwingine wa

26

Sheria 6a. 88 ya mwaka 0197, Sura ya ::;. Ibi(., ki*un0u +%a 4. Ibara $a 98<1=<a= $a !atiba $a #am%uri $a 'uun0ano wa &an ania, 1977. Sheria 6a. 90 ya 0197. S%eria %ii ili,ata ri(%aa $a 8ais >$erere tare%e 10 Disemba, 1964.

27

28

29

93

utama%uni wa ukiukaji !#eria 2culture of illegality3 ambao umegubika Muungano #uu tangu !iku ya kwanza ya kuzaliwa kwake5 2a3 Kwa mujibu wa aya ya 2i03 ya *ati ya Makubaliano ya Muungano, Bunge la "am#uri ya Muungano #alikuwa na mamlaka ya kuba%ili!#a jina la "am#uri ya Muungano wa $anganyika na ;anzibarH Kwa kuwa S#eria ya Kut#ibiti!#a Mapatano ya Muungano ilitungwa na Bunge Maalum, na kwa #iyo ina #aiba ya Katiba, S#eria ya Kutangaza "ina la "am#uri ya Muungano B ambayo ni !#eria ya kawai%a B ni batili kwa 0ile na kwa kia!i ina0yokinzana na S#eria ya Kut#ibiti!#a Mapatano ya MuunganoH "ina la E"am#uri ya Muungano wa $anzaniaF lilianza kutumiwa #ata kabla ya 8heria ya .utangaza >ina la >amhuri ya 'uungano kutungwa5 2i3 Ki.ungu '#a 2223 '#a S#eria #iyo kina!ema kwamba “kuta9wa kwa .amhuri ya Muungano kama .amhuri ya Muungano wa "anzania katika kipindi chochote kati ya tarehe ishirini na nane ya Bktoba% ,72? na kuanza kutumika kwa Sheria hii kutachukuliwa kuwa ni kuta wa kihalali na muafaka na uhalali wa tendo lolote hautaho iwa kwa sababu tu ya matumizi ya + ina hilo- badala ya lile la .amhuri ya Muungano wa "anganyika na $anzibar.( *ii ina%#i#iri!#a kwamba jina la E"am#uri ya Muungano wa $anzaniaF lilianza kutumika tare#e 24 8ktoba, 1-14, bila ya u#alali wowote wa ki!#eria30H $are#e 2 No0emba, 1-14, yaani mwezi mmoja kabla ya 8heria ya .utangaza >ina la >amhuri ya 'uungano kutungwa, 9balozi wa Ku%umu wa "am#uri ya $anganyika katika 9moja wa Matai.a mjini New <ork, Marekani, ulimtumia Katibu Mkuu wa 9moja wa Matai.a waraka wa ki%iploma!ia 2note verbale3 ukimjuli!#a kwamba “.amhuri

2b3

2'3

2ii3

30

-n0alia ,ia ki*un0u +%a 3<2= +%a S%eria %i$o.

94

ya Muungano wa "anganyika na $anzibar% kuanzia sasa% ita ulikana kama .amhuri ya Muungano wa "anzania.( /araka #uo #aukuwa na jina, '#eo wala !a#i#i ya 8.i!a wa 9balozi wa Ku%umu aliyeutuma lakini uligongwa mu#uri wenye nembo ya tai.a iliyoan%ikwa E"am#uri ya $anganyika&F Ki.ungu '#a 12 '#a 8heria ya /embo za <aifa, yaani /ational Gmblems "ct, 8ura ya &C ya 8heria za <anzania , kinaelekeza kwamba “popote nembo ya taifa inapotumiwa katika waraka au kitu chochote, matumizi hayo yatahalalishwa au kuthibitishwa na sahihi ya mtunza9i wa nembo hiyo 7 Kwa 0ile note verbale iliyomjuli!#a Katibu Mkuu wa 9moja wa Matai.a juu ya maba%iliko ya jina la "am#uri ya Muungano wa $anganyika na ;anzibar na kuwa "am#uri ya Muungano wa $anzania iliwekewa nembo ya tai.a ya $anganyika bila ku!ainiwa na mtunzaji wa nembo #iyo, ni wazi kwamba note verbale #iyo #aikuwa na u#alali wowote& Mheshimiw Mwe!"e#i$i, Kwa !ababu ya mazingira ya ki!ia!a ya utawala wa kiimla wa '#ama kimoja, kwa miaka mingi ilikuwa 0igumu ku#oji u#alali wa matumizi ya jina la E"am#uri ya Muungano wa $anzania&F *ata #i0yo, wapo watu wa'#a'#e ambao wame#oji u#alali wa jina #ili& *i0yo, kwa m.ano, mare#emu :eorge >iun%i, aliyekuwa M!ajili wa Pyama 0ya Sia!a wa kwanza mara baa%a ya kuru%i!#wa kwa m.umo wa 0yama 0ya !ia!a n'#ini aliwa#i ku!ema ya.uatayo katika Kongamano la Pyama 0ya Sia!a lililo.anyika katika *otel ya :ol%en $ulip, +ar e! Salaam, kati ya tare#e 12614 +i!emba, 20025 “:rior to the enactment of the Anterim Eonstitution of ,72>% another constitutional problem appears to ha#e been created by the change of name of the 6nited Republic of "anganyika and $anzibar to the 6nited Republic of "anzania% with effect from ,,th 9ecember ,72?.... "his change of name calls for scrutiny% because on the face of it the measure appears to ha#e put into Fuestion the constitutional status +in terms of national so#ereignty- of both the territories formerly constituting the Republic of "anganyika and $anzibar respecti#ely.(
95

Kwa maneno mengine5 “.abla ya kutungwa kwa .atiba ya 'pito ya &()$, tatizo lingine la kikatiba linaelekea lilitengenezwa na mabadiliko ya 9ina la >amhuri ya 'uungano wa <anganyika na Zanzibar kwenda >amhuri ya 'uungano wa <anzania, kuanzia tarehe && =isemba, &()* 'abadiliko haya ya 9ina yanahita9i kuchunguzwa kwa sababu, kwa 9uu 9uu tu hatua hii inaonekana iliho9i hadhi ya kikatiba 3kwa maana ya uhuru wa kitaifa4 wa maeneo ambayo yali9umuisha >amhuri za <anganyika na Zanzibar 7B& Mheshimiw Mwe!"e#i$i, Ni wazi, kwa mi!ingi #ii ya ki!#eria, jina la E"am#uri ya Muungano wa $anzaniaF ni batili ki!#eria, li'#a ya ukweli kwamba limetumika kwa nu!u karne& Kwa maoni yetu, kama kweli tunaamini B kama ina0yopen%ekeza $ume 6 kwamba Em!ingi mkuuF wa "am#uri ya Muungano ni *ati ya Makubaliano ya Muungano, wakati ume.ika wa kuya#e!#imu Makubaliano ya Muungano kwa kuru%i!#a matumizi ya jina lililotumiwa katika Makubaliano #ayo, yaani "am#uri ya Muungano wa $anganyika na ;anzibar& EHATI YA MAKUBALIANO YA MUUNGANO9 Mheshimiw Mwe!"e#i$i, $are#e 22 (prili, 1-14 ai! wa "am#uri ya $anganyika, Mwalimu "uliu! K& Nyerere, na ai! wa "am#uri ya /atu wa ;anzibar, S#eik# (be%i (mani Karume walitia !aini !ati ya 'akubaliano ya 'uungano kati ya >amhuri ya <anganyika na >amhuri ya 6atu wa Zanzibar& *ati #iyo n%iyo inayotajwa katika ibara ya 1213 na 233 ya a!imu& /akati wa mja%ala wa Sura ya Kwanza na ya Sita, wajumbe wa Kamati Namba Nne B kama ili0yokuwa kwa wajumbe wa Kamati nyingine za Bunge lako tuku.u B waliletewa nakala ya 8heria ya .uthibitisha 'apatano ya 'uungano, 8heria /a ## ya &()*, yaani <he Union of <anganyika and Zanzibar "ct, 8ura ya $$+ ya 8heria za <anzania & Nakala ya S#eria #iyo ilitolewa baa%a ya baa%#i ya wajumbe wa Bunge Maalum kuomba
31

Imenukuliwa kutoka #uma Duni :a/i, 6yerere na Siasa za Muungano !anzibar# Mapinduzi Kayapindua 0197, uk. 36.

96

kupatiwa nakala #ali!i ya *ati ya Makubaliano ya Muungano iliyo!ainiwa na Mwalimu Nyerere na S#eik# Karume& ,japokuwa nakala ya S#eria ya Kut#ibiti!#a Mapatano ya Muungano waliyogawiwa wajumbe imeambatani!#a !ati ya 'akubaliano ya 'uungano kati ya >amhuri ya <anganyika na >amhuri ya 6atu wa Zanzibar kama Nyongeza ya S#eria #iyo, #i'#o !i'#o wali'#oomba wajumbe wa Bunge Maalum& Nakala ya S#eria ya Kut#ibiti!#a Mapatano ya Muungano !io, na #aiwezi kuwa, mba%ala wa nakala #ali!i ya *ati ya Makubaliano ya Muungano& *ii ni kwa !ababu, Nyongeza ya S#eria waliyogawiwa wajumbe B ambayo ina%aiwa kuwa n%io *ati ya Makubaliano ya Muungano 6 #aina !aini za Mwalimu Nyerere na S#eik# Karume& Ni 0igumu, kwa #iyo, kut#ibiti!#a kama kweli kile kina'#o%aiwa kuwa ni *ati ya Makubaliano ya Muungano n%i'#o #i'#o wali'#okubaliana waa!i!i #ao wa Muungano kwa kutia !aini zao& Mheshimiw Mwe!"e#i$i, Suala la ku!#in%wa kupatikana kwa nakala #ali!i ya *ati ya Makubaliano ya Muungano !io jambo %ogo& Suala #ili n%io u.unguo wa kuelewa mgogoro mkubwa wa kikatiba na ki!ia!a ambao umeugubika Muungano katika nu!u karne ya mai!#a yake& *ii ni kwa !ababu, katika kipin%i '#ote #i'#o, kumekuwa na mgogoro mkubwa ku#u!u kitu gani #a!a Mwalimu Nyerere na S#eik# Karume walikubaliana kwa niaba ya n'#i zao& Bila kupatikana kwa nakala #ali!i ya *ati, u#alali mzima wa Muungano wenyewe, na wa mambo yote yaliyo.anyika kwa jina la Muungano kwa takriban nu!u karne, unakuwa kwenye ma!#aka makubwa& Mheshimiw Mwe!"e#i$i, Siku moja baa%a ya "am#uri ya Muungano wa $anganyika na ;anzibar kuzaliwa, yaani tare#e 2A (prili 1-14, Mwana!#eria Mkuu na Naibu Katibu Mkuu wa 9moja wa Matai.a, Bw& 7&(& Sta0ropoulo! alimwan%ikia Katibu Mkuu wa 9moja wa Matai.a, Bw& 9 $#ant, waraka wa kio.i!i ulio#u!u E9ana'#ama Katika 9moja wa Matai.a wa "am#uri ya Muungano wa $anganyika na ;anzibar&F Kwa mujibu wa Bw& Sta0ropoulo!, waraka wake ulitokana na taari.a za 0yombo 0ya #abari zilizoonye!#a kwamba $anganyika na ;anzibar, @ambazo kabla zilikuwa wanachama tofauti wa Umo9a wa
97

'ataifa:, zilikuwa zimeungana na kuun%a %ola moja yenye uwakili!#i wa pamoja n'#i za nje& Kwa 0ile Serikali za "am#uri ya $anganyika na Serikali ya "am#uri ya /atu wa ;anzibar zilikuwa #azijapeleka taari.a ra!mi 9moja wa Matai.a juu ya Muungano wa n'#i zao, Bw& Sta0ropoulo! alipen%ekeza kwamba “mwakilishi wa <anganyika ataarifiwe 9uu ya ha9a ya kupata tamko rasmi kutoka kwa 8erikali ya >amhuri ya 'uungano kuhusu kuanzishwa kwa >amhuri hiyo na hati mpya za utambulisho wa mwakilishi mmo9a kutoka >amhuri 3ya 'uungano4 3?takuwa vizuri vile vile kwa mwakilishi husika kutupatia nakala ya makubaliano yaliyopelekea 'uungano huo 47 ,japokuwa tare#e 1 Mei, 1-14, /izara ya Mambo ya Nje ya "am#uri ya Muungano wa $anganyika na ;anzibar ilipeleka taari.a ya maan%i!#i iliyo%ai kuambatani!#a nakala ya *ati ya Makubaliano ya Muungano, kuna ma!#aka ya m!ingi kama kweli *ati #iyo ilipelekwa 9moja wa Matai.a& *ii ni kwa !ababu, tare#e 14 Mei, 1-14, yaani wiki moja baa%ae na takriban wiki tatu baa%a ya Muungano, Bw& Sta0ropoulo! alimwan%ikia =eputy 2hief de 2abinet wa 9moja wa Matai.a Bw& "o!e olz6Bennett kumwelekeza apeleke ujumbe wa !imu ya maan%i!#i kwa Serikali ya "am#uri ya Muungano, ku#u!u ma!#arti ya ku!ajili *ati ya Makubaliano ya Muungano katika Sekretarieti ya 9moja wa Matai.a kama ina0yotakiwa na ibara ya 102 ya Mkataba wa 9moja wa Matai.a& “ 8erikali inayosa9ili inatakiwa kuwasilisha kwa 8ekretarieti nakala mo9a ya 'akubaliano iliyothibitishwa kwamba ni nakala ya kweli na kamili nakala mbili za ziada na taarifa inayohusu tarehe na namna ya kutiliwa nguvu 'akubaliano hayo 7B#

Mheshimiw Mwe!"e#i$i, Sa!a kuna ut#ibiti!#o kwamba Serikali ya "am#uri ya Muungano #aijawa#i kuwa!ili!#a *ati ya Makubaliano ya Muungano katika Sekretarieti ya 9moja wa Matai.a& $are#e 2) Ma'#i 200-, (.i!a *abari za Ki!#eria kwenye Kitengo '#a Mikataba ya Kimatai.a katika 8.i!i inayo!#ug#ulikia ma!uala ya ki!#eria
32

'awasiliano %a$a $ana,atikana katika kitabu +%a :arit% ?%assan$, Kwaheri *koloni, Kwaheri *huru# !anzibar na Mapinduzi ya "&rabia , kili+%o+%a,is%wa n+%ini 'arekani mwaka 2010, kurasa 4141420.

98

ya 9moja wa Matai.a Bw& (n%rei Kolomoet!, alimtaari.u mta.iti mmoja kwa maan%i!#i kwamba5 “!akuna ushahidi wowote kwamba !ati ya 'akubaliano ya 'uungano ilisa9iliwa kwenye 8ekretarieti ya Umo9a wa 'ataifa .ama ingesa9iliwa, kungelikuwa na hati ya usa9ili iliyoambatanishwa /imeangalia, hakuna kitu hicho 7 Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Kwa miaka yote #am!ini ya Muungano, nakala ya *ati ya Makubaliano ya Muungano #aijawa#i kuonye!#wa #a%#arani& (i%#a, #ata ilipo%aiwa ma#akamani katika Ma#akama Kuu ya ;anzibar, Mwana!#eria Mkuu wa Serikali ya Mapin%uzi ;anzibar, ,%%i =an%u *a!!an, ali!ema katika barua yake ya tare#e 22 "uni, 200) kwamba5 “Hfisi yangu haikuweka kumbu kumbu ya nakala ya mkataba wa asili 3original4 wa 'uungano wa <anganyika na Zanzibar hapo tarehe #) "prili, &()* 7BB Kwa u!#a#i%i #uu kutoka Makao Makuu ya 9moja wa Matai.a, na wa 8.i!i ya Mwana!#eria Mkuu wa ;anzibar, #akuna !#aka tena kwamba *ati ya Makubaliano inayozungumzwa katika ibara 1213 na 233 ya a!imu #aijawa#i kuwepo& *ii n%io ku!ema kwamba #akuna ajuaye ni kitu gani #a!a Mwalimu Nyerere na S#eik# Karume wali!aini !iku #iyo ya tare#e 22 (prili, 1-14& $una Muungano ambao #akuna ajuaye mambo yaliyokubaliwa kwa !ababu #akuna *ati ya Kuzaliwa kwake& (l#aj (bou% "umbe #akuko!ea5 ni E%#ambiF kuitaja *ati ya Makubaliano ya Muungano kwa !ababu #aipo na #aijawa#i kuwepo ma#ali popote& Si!i wote tume.anywa wa#anga wa uongo #uu kwa nu!u karne ya mai!#a ya Muungano #uuG

UTEKELEZAJI WA 8MAKUBALIANO YA MUUNGANO9 Mheshimiw Mwe!"e#i$i, *ata kama tukikubali, in arguendo, kwamba kile kili'#opo kwenye S#eria ya Kut#ibiti!#a Mapatano ya Muungano n%io *ati yenyewe ya Makubaliano ya Muungano, ba%o kuna #oja kubwa na ya m!ingi kwamba *ati #iyo #aiwezi
33

8e*. @.DA760ABol. CCCIBA66 $a tare%e 22 #uni, 2005, !u%. 4!6.-&ID- >-!-@- E- :-&I E'!-&-B- D- '66>?->; D- &->?->EI!- >- "->"IB-8.9

99

kuwa m!ingi wa S#iriki!#o la "am#uri za $anganyika na ;anzibar tunalolipen%ekeza& *ii ni kwa !ababu, katika miaka #am!ini tangu ku!ainiwa kwa *ati ya Makubaliano ya Muungano na kuzaliwa kwa Muungano, Makubaliano #ayo yame'#aka'#uliwa na ku0unjwa karibu kila ma#ali na kwa kipin%i '#ote '#a kuwepo kwa "am#uri ya Muungano& Kabla #atujaanika u'#aka'#uaji #uu, ni mu#imu tuyarejelee ma!#arti yaliyomo kwenye #iyo inayoitwa *ati ya Makubaliano ya Muungano& (ya ya 2i3 ya *ati ya Makubaliano inatamka kwamba “>amhuri ya <anganyika na >amhuri ya 6atu wa Zanzibar zitaungana na kuwa >amhuri mo9a huru 7 (ya ya 2ii3 inaweka Kipin%i '#a Mpito '#a kuanzia tare#e ya kuanza kwa Muungano #a%i tare#e ya Bunge Maalum kukutana na kupiti!#a Katiba kwa ajili ya "am#uri ya Muungano& Katika kipin%i #i'#o “ >amhuri ya 'uungano itaongozwa kwa mu9ibu wa masharti ya aya za 3iii4 hadi 3vi4 za !ati ya 'akubaliano 7 Ma!#arti #ayo ni kuwa katika kipin%i #i'#o '#a mpito, "am#uri ya Muungano itaongozwa na Katiba ya $anganyika ambayo itarekebi!#wa ili kuweze!#a kuwepo kwa bunge na !erikali ya na kwa ajili ya ;anzibar ambayo itaun%wa kwa mujibu wa !#eria za ;anzibar na yenye mamlaka kamili n%ani ya ;anzibar kwa mambo yote i!ipokuwa kwa mambo ambayo yametengwa kwa ajili ya Bunge na Serikali ya "am#uri ya Muungano&34 (i%#a, kutakuwa na Makamu wawili wa ai! ambapo mmoja wao 2ambaye kwa kawai%a ni mkazi wa ;anzibar3 atakuwa Mkuu wa Serikali ya na kwa ajili ya ;anzibar na atakuwa m!ai%izi mkuu wa ai! wa "am#uri ya Muungano katika utekelezaji wa majukumu yake ku#u!u ;anzibar&3) Pile 0ile, kutakuwa na uwakili!#i wa ;anzibar katika Bunge la "am#uri ya Muungano 31H na mambo mengine yatakayo#itajika ili kuipa uwezo "am#uri ya Muungano na *ati za Muungano&3A

34

-$a $a <iii=<a= -$a $a <iii=<b= -$a $a <iii=<+= -$a $a <iii=<(=

35

36

37

100

Ma!#arti mengine ni kuwapo kwa oro%#a ya Mambo ya Muungano ambayo Bunge na Serikali ya "am#uri ya Muungano zilipewa mamlaka kamili kwa "am#uri ya Muungano yote nje ya mamlaka yake kamili kwa mambo ya!iyokuwa ya Muungano ya na kwa ajili ya $anganyika&34 Mambo ya Muungano ni pamoja na Katiba na Serikali ya "am#uri ya MuunganoH mambo ya njeH ulinziH poli!iH mamlaka ya #ali ya #atariH uraiaH u#amiajiH bia!#ara ya nje na mikopoH utumi!#i wa umma wa "am#uri ya MuunganoH ko%i ya mapato, ko%i ya ma!#irika na u!#uru wa .oro%#a na wa bi%#aaH na ban%ari, u!a.iri wa anga, po!ta na !imu& Ma!#arti mengine ni kwamba !#eria zilizokuwepo $anganyika na ;anzibar kabla ya Muungano zitaen%elea kutumika Ekatika n'#i zaoF #a%i #apo zitakaporekebi!#wa ili kutilia ngu0u Muungano na *ati za MuunganoH au !#eria mpya zitakapotungwa na mamlaka #u!ika au kutolewa kwa amri ya ai! wa "am#uri ya Muungano kwa ajili ya utekelezaji wa Mambo ya Muungano kwa upan%e wa ;anzibar& Ma!#arti ya mwi!#o ni kutangazwa kwa Mwalimu "uliu! K& Nyerere kuwa ai! wa kwanza wa "am#uri ya Muungano 3-, na S#eik# (bei% Karume kuwa Makamu wa ai! kutoka ;anzibar&40

Mheshimiw Mwe!"e#i$i, Kwa mujibu wa aya ya 20ii3 ya *ati ya Muungano, ai! wa "am#uri ya Muungano alipa!wa, kwa makubaliano na Makamu wa Kwanza wa ai!, kuteua $ume kwa ajili ya kuan%aa Katiba ya "am#uri ya Muungano41H na kuiti!#a Bunge Maalum lenye wawakili!#i kutoka $anganyika na kutoka ;anzibar na kwa i%a%i watakayoamua kwa lengo la kuja%ili na kupiti!#a Katiba ya "am#uri ya Muungano&42 Bunge #ilo Maalum lilitakiwa kuiti!#wa n%ani ya kipin%i '#a mwaka mmoja kuanzia tare#e ya kuzaliwa Muungano, yaani tare#e
38

-$a $a <iF= -$a $a <Fi=<a= -$a $a <Fi=<b= -$a $a <Fii=<a= -$a $a <Fii=<b=

39

40

41

42

101

21 (prili, 1-14&43 *iki n%i'#o kilikuwa kipin%i '#a mpito kina'#otajwa katika aya ya 2ii3 ya *ati ya Makubaliano& (ya ya 20iii3 na ya mwi!#o ya *ati ya Makubaliano ililazimu *ati ya Makubaliano ya Muungano kut#ibiti!#wa kwa Bunge la $anganyika na Baraza la Mapin%uzi na Baraza la Mawaziri la ;anzibar kutunga !#eria za kuri%#ia *ati ya Makubaliano na kuanzi!#wa kwa Serikali ya "am#uri ya Muungano na ya ;anzibar kwa mujibu wa *ati ya Makubaliano& HISTORIA YA U4HAKA4HUAJI Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Sa!a tunaomba tut#ibiti!#e #oja yetu kwamba miaka #am!ini ya kina'#o%aiwa kuwa *ati ya Makubaliano ya Muungano na ya Muungano ni nu!u karne ya u'#aka'#uaji na ya n'#i yetu kui!#i kwa uongo na ujanja ujanja5 1& /akati Bunge la $anganyika liliiti!#wa kwa %#arura tare#e 2) (prili, 1-14 ili kupiti!#a !#eria ya kut#ibiti!#a *ati ya Makubaliano ya Muungano, na lilipiti!#a 8heria ya .uthibitisha 'apatano ya 'uungano wa <anganyika na Zanzibar, upo u!#a#i%i wa kuto!#a kwamba Baraza la Mapin%uzi na Baraza la Mawaziri la ;anzibar #alijawa#i kutunga !#eria yoyote ya kut#ibiti!#a *ati ya Makubaliano ya Muungano kwa kipin%i '#ote '#a mai!#a ya Muungano #uu5 2a3 Kuna waraka unaoitwa $#e ('t! o. 9nion o. $anganyika an% ;anzibar, yaani S#eria za Muungano wa $anganyika na ;anzibar zilizo'#api!#wa katika :azeti la Serikali ya "am#uri ya Muungano la tare#e 1 Mei, 1-14& /araka #uo una%ai kwamba MS#eria ya Kut#ibiti!#a Makubaliano ya Muungano Kati ya "am#uri ya $anganyika na "am#uri ya /atu wa ;anzibar &&&O ilipiti!#wa na Baraza la Mapin%uzi ;anzibar kwa ku!#irikiana na Baraza la Mawaziri !iku ya tare#e 2) (prili, 1-14& /araka uli!ainiwa na Kaimu Mwana!#eria Mkuu wa $anganyika, =& & Nine! ?i.oot& Ku#u!u waraka #uu, =ro.e!a ,!!a :& S#i0ji amet#ibiti!#a, katika kitabu '#ake -an "fricanism or -ragmatismF Aessons of
102

2b3
43

-$a $a <Fii=<b=

<anganyika % Zanzibar Union, kwamba kile kina'#oitwa S#eria ya Kut#ibiti!#a Makubaliano ya Muungano wa $anganyika na ;anzibar ya mwaka 1-14 “ iliandaliwa na kuandikwa na maafisa wa sheria wa <anganyika wakiwa <anganyika !ii ni kwa sababu ya ukweli wa kisiasa uliokuwapo wakati huo ambapo 5araza la 'apinduzi kwa u9umla wake halikuukubali 'uungano !akuna shaka kwamba 'uungano @ulilazimishwa : !ivyo, maafisa wa kisheria wa kigeni wa 8erikali ya <anganyika 3waliokuwa pia marafiki wa /yerere4 walitumia mbinu ya kisheria ya kuchapisha 8heria ya .uthibitisha 'uungano wa <anganyika na Zanzibar, &()*, 3inayodaiwa kutungwa na 5araza la 'apinduzi Zanzibar4 waliyoitengeneza wao, katika Gazeti rasmi la 8erikali ya >amhuri ya 'uungano chini ya saini ya 3.aimu 'wanasheria 'kuu wa <anganyika4 - 1 /ines Iifoot 7 2'3 (liyekuwa Katibu wa Baraza la Mapin%uzi na Katibu wa Baraza la Mwaziri wa Serikali ya "am#uri ya /atu wa ;anzibar kati ya tare#e 14 "anuari na "uni 1-14, Salim Sai% a!#i% ametamka ya.uatayo kwa kiapo '#a tare#e 22 (prili 20015 2i3 Kwamba #akuwa#i “ kupokea maagizo kutoka kwa 1ais wa Zanzibar kwa a9ili ya kuitisha kikao cha ku9adili na kupitisha mkataba wa kuunganisha >amhuri ya 6atu wa Zanzibar na >amhuri ya <anganyika 7 Kwamba “suala la kuunganisha >amhuri ya 6atu wa Zanzibar na >amhuri ya <anganyika halikuwahi ku9adiliwa na kikao chochote cha 5araza la 'apinduzi na 5araza la 'awaziri la 8erikali ya Zanzibar au ku9adiliwa na taasisi yoyote ya 8erikali ya Zanzibar 7 Kwamba anakumbuka “ kupokea maagizo kutoka kwa 1ais wa Zanzibar kuwa anataka kuufanya 'uungano na >amhuri ya 6atu wa Zanzibar na >amhuri ya <anganyika na baadae alinionyesha mapendekezo ya rasimu ya

2ii3

2iii3

103

'uungano kati ya >amhuri ya 36atu wa4 Zanzibar na >amhuri ya <anganyika 7 2i03 Kwamba “ rasimu hiyo ililetwa na 'awaziri kutoka 8erikali ya >amhuri ya <anganyika na kukabidhiwa 1ais ikiwa tayari imeshaandikwa kuunganishwa >amhuri hizi mbili 7 Kwamba baa%a ya kuonye!#wa mapen%ekezo #ayo ya Muungano, “ niliagizwa na 1ais wa Zanzibar nisimwonyeshe mtu yoyote na wala asipewe 'wanasheria wa 8erikali ya Zanzibar 7 Kwamba “ sikupata maagizo yoyote kutoka kwa 1ais ili kuwa9ulisha viongozi wa 5araza la 'apinduzi 9uu ya kuitisha kikao au ku9a kushuhudia makubaliano ya kuunganisha nchi ya Zanzibar yakitiwa sahihi 7

203

20i3

20ii3 Kwamba, kwa !ababu #iyo, “ hakuna shughuli yoyote au kikao kilichofanyika kwa a9ili ya kutia saini mkataba wa 'uungano kwa mu9ibu wa decree /a $ ya mwaka &()* ya 8erikali ya >amhuri ya 6atu wa Zanzibar 7 20iii3 Bw& a!#i% anaelezea utaratibu wa ki!#eria uliotakiwa ku.uatwa5 “ .wa mu9ibu wa -residential =ecree ya &()*, kila 9ambo lilitakiwa ku9adiliwa na kikao cha 5araza la 'apinduzi na kuarifiwa 'wanasheria 'kuu atayarishe presidential decree kwa mu9ibu wa utaratibu na baadae sisi tusaini nikiwa mimi .atibu wa 5araza la 'apinduzi na 5araza la 'awaziri Zanzibar na asaini 1ais wa >amhuri ya 6atu wa Zanzibar na baadae kutolewa katika official gazette 3gazeti rasmi la serikali4 huo ndio ulikuwa utaratibu 7 2iN3 Kwamba kwa !ababu utaratibu #uo ulikiukwa, “ kitendo cha kuunganisha >amhuri ya 6atu wa Zanzibar na >amhuri ya <anganyika hakikupata 5araka za 5araza la 'apinduzi
104

na kuthibitishwa na kikao halali cha 5araza la 'awaziri la Zanzibar 7 2%3 Katika kitabu '#ake <he -artner-ship, (l#aj (bou% "umbe ame!ema ya.uatayo ku#u!u ku!ainiwa kwa Makubaliano ya Muungano5 2i3 “?likuwa ni asubuhi ya "prili ##, &()* pale >ulius .ambarage /yerere alipowasili Zanzibar 1ais huyo wa >amhuri ya <anganyika aliku9a na nakala ya mapendekezo ya 'kataba uliotayarishwa <anganyika na ulioandikwa kwa lugha ya .iingereza 6araka huo uliwakilisha 9umla ya makubaliano ambayo yalifikiwa siku hiyo hiyo baina ya 1ais wa >amhuri ya <anganyika, >ulius /yerere na 1ais wa >amhuri ya 6atu wa Zanzibar, "bedi "mani .arume 'akubaliano hayo kwanza kabisa yalitiwa sahihi katika ?kulu ya Zanzibar na hapo baadae kuwa ndio 'kataba wa 'uungano, &()* 7 (i%#a, “mimi nilikuwa '9umbe wa 5araza la 'apinduzi, kwa wakati mmo9a au mwengine, kwa cheo kimo9a au chengine kutokea kuanzishwa kwa 5araza hilo hapo >anuari &()* hadi mwaka &(J* na nimeshindwa katika kumbukumbu zangu kupata ushahidi wa kufanyika kikao cha 5araza la 'apinduzi kama ni Zanzibar au =ar es 8alaam ili kuthibitisha 'kataba wa 'uungano 7

2ii3

Kwa #iyo, Makubaliano ya Muungano yalipata ri%#aa ya upan%e mmoja tu, yaani /atanganyika kwa kupitia Bunge lao, wakati /azanzibari kwa kupitia Bunge lao, yaani Baraza la Mapin%uzi, #awakuwa#i kutoa ri%#aa yao kwa Muungano #uu& Ni wazi, kwa #iyo, kwamba 6 kwa !ababu #iyo 6 "am#uri ya Muungano ilizaliwa bila u#alali wowote wa ki!#eria& Kwa maneno ya =ro.e!a S#i0ji, “!akuna shaka kwamba 'uungano @ulilazimishwa :7 2e3 Katika kitabu '#ake kiitwa'#o $C Lears of ?ndependenceE " 2oncise -olitical !istory of <anzania, kili'#o'#api!#wa "anuari ya mwaka #uu 2014, Mzee =iu! M!ekwa, Makamu Mwenyekiti
105

m!taa.u wa 77M na Katibu Mten%aji wake wa kwanza ame!ema ya.uatayo ku#u!u mambo yaliyo.anyika baa%a ya Makubaliano ya Muungano ku!ainiwa5 2i3 $are#e 21 (prili, 1-14, yaani Siku ya Muungano, ai! Nyerere alitunga =re!i%ential +e'ree 2(mri ya ai!3 iliyoitwa <he <ransitional -rovisions =ecree, &()*, yaani, "mri ya 'asharti ya 'pito ya mwaka &()*, iliyo'#api!#wa katika Gazeti la 8erikali la !iku #iyo&** “"mri hiyo iliwabadilisha watu waliokuwa watumishi wa 8erikali ya >amhuri ya <anganyika na kuwafanya watumishi wa 8erikali ya >amhuri ya 'uungano *$ 'ahakama .uu ya <anganyika iligeuzwa kuwa 'ahakama .uu ya >amhuri ya 'uungano*)0 na nembo ya taifa ya >amhuri ya <anganyika iligeuzwa kuwa nembo ya taifa ya >amhuri ya 'uungano 7*+ $are#e #iyo #iyo, ai! Nyerere alitunga (mri nyingine ya ai! iliyoitwa <he ?nterim 2onstitution =ecree, &()*, yaani, "mri ya .atiba ya 'uda ya mwaka &()*&44 “"mri hii iliitangaza .atiba ya <anganyika kuwa ndiyo .atiba ya 'uda ya >amhuri ya 'uungano *( .ifungu cha * cha "mri hii ndicho kilichoipatia 8erikali ya 'uungano ma9ukumu kuhusu mambo yote ya 'uungano katika >amhuri ya 'uungano yote na vile vile kwa mambo yasiyokuwa ya 'uungano kwa upande wa <anganyika 7 $are#e 1) "uni 1-14 Mwalimu Nyerere alitunga (mri nyingine tena iliyoitwa <he <ransitional -rovisions 3/o #4 =ecree, &()*, yaani, "mri ya 'asharti ya 'pito 3/a #4 ya

2ii3

2iii3

44

Tangazo la Serikali 6a. 87: la tare%e 1 'ei, 1964. !i*un0u +%a 3<1= !i*un0u +%a 6<1= !i*un0u +%a 10 Tangazo la Serikali 6a. 879 la tarehe 0 Mei, 0197. !i*un0u +%a 2

45

46

47

48

49

106

mwaka &()*& (mri #ii ilielekeza kwamba ma#ali popote ambapo !#eria zilizopo zimetaja jina la E$anganyikaF ba!i jina #ilo li.utwe na ba%ala yake jina la E"am#uri ya MuunganoF liwekwe& Pile 0ile, (mri #iyo ilielekeza, ma#ali popote ambapo ESerikali ya $anganyikaF imetajwa, au kwenye jambo au kitu '#o'#ote amba'#o kwa namna yoyote kinamilikiwa au kina#u!i!#wa na Serikali #iyo, ba!i ita'#ukuliwa kuwa ni Serikali ya "am#uri ya Muungano n%iyo iliyotajwa& 2i03 Kwa maneno ya Mzee M!ekwa mwenyewe5 “<anganyika was thus decreed out of e,istence <he cumulative effect of these legislative measures was that the political entity which was <anganyika, was decreed totally out of e,istence <hat is the reason why even the name of the geographical unit formerly known as <anganyika, had to be changed to <anzania 'ainland 7 $a.!iri ya maneno #aya ni kwamba “uhai wa <anganyika ulitolewa kwa n9ia hiyo ya amri "thari za 9umla za "mri hizi ni kwamba eneo la kisiasa ambalo ndio ilikuwa <anganyika lilitolewa uhai wake mo9a kwa mo9a kwa amri !ii ndiyo sababu hata 9ina la eneo la ki9iografia lililo9ulikana zamani kama <anganyika ilibidi libadilishwe na kuwa <anzania 5ara 7

2& Piten%o 0ya kui0ika "am#uri ya $anganyika jo#o la Muungano na kuigeuza kuwa n%io "am#uri ya Muungano #akikuwa na u#alali wowote kwa mujibu wa Makubaliano ya Muungano5 2a3 (ya ya 203 ya *ati ya Makubaliano ya Muungano ilitamka wazi kwamba “sheria zilizopo za <anganyika na za Zanzibar zitaendelea kutiliwa nguvu katika maeneo yao 7 Kwa maana #iyo5 2i3 ai! Nyerere #akuwa na mamlaka yoyote kwa mujibu wa Makubaliano ya Muungano wala '#ini ya Katiba na S#eria za $anganyika ya kugeuza !#eria zote za "am#uri ya
107

$anganyika kuwa !#eria za "am#uri ya Muungano #ata kwa mambo ya!iyokuwa ya MuunganoH 2ii3 ai! Nyerere #akuwa na mamlaka yoyote kwa mujibu wa Makubaliano ya Muungano wala kwa mujibu wa Katiba na S#eria za $anganyika ya kuwageuza watumi!#i wote wa "am#uri ya $anganyika kuwa watumi!#i wa "am#uri ya Muungano #ata kwa mambo ya!iyokuwa ya MuunganoH ai! Nyerere #akuwa na mamlaka yoyote kwa mujibu wa Makubaliano ya Muungano au kwa mujibu wa Katiba na S#eria za $anganyika ya kugeuza Ma#akama Kuu ya $anganyika kuwa Ma#akama Kuu ya "am#uri ya MuunganoH ai! Nyerere #akuwa na mamlaka yoyote kwa mujibu wa Makubaliano ya Muungano au kwa mujibu wa Katiba na S#eria za $anganyika ya kugeuza Nembo ya $ai.a ya "am#uri ya $anganyika kuwa Nembo ya $ai.a ya "am#uri ya Muungano& Nembo za $ai.a, yaani EBibi na BwanaF inayotumika #a%i leo #ii ni Nembo ya $ai.a ya "am#uri ya $anganyikaG ai! Nyerere #akuwa na mamlaka yoyote kwa mujibu wa Makubaliano ya Muungano au kwa mujibu wa Katiba na S#eria za $anganyika ya ku.uta matumizi ya jina la $anganyika katika !#eria zote za "am#uri ya $anganyika au katika mambo au 0itu 0yote 0ili0yokuwa 0inamilikiwa ama ku#u!i!#wa na "am#uri ya $anganyika #ata kwa mambo ya!iyokuwa ya Muungano ya $anganyikaH ai! Nyerere #akuwa na mamlaka yoyote kwa mujibu wa Makubaliano ya Muungano au kwa mujibu wa Katiba na S#eria za $anganyika ya Ekutoa u#ai wa n'#i ya $anganyika kwa njia ya (mri ya ai!F au kwa njia nyingine yoyote ya ki!#eria na kuigeuza kuwa "am#uri ya Muungano&
108

2iii3

2i03

203

20i3

MAMBO YA MUUNGANO NA KUMEZWA KWA ZANZIBAR Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Kama tuli0yokwi!#aone!#a, kwa mujibu wa aya ya 2i03 ya Makubaliano ya Muungano na ki.ungu '#a )213 '#a S#eria ya Kut#ibiti!#a Mapatano ya Muungano, Mambo ya Muungano yaliyokubaliwa kwenye Makubaliano ya Muungano yalikuwa kumi na moja& *aya ni mambo yaliyoko katika 0ipengele 0ya 1 #a%i 11 0ya Nyongeza ya Kwanza ya Katiba ya !a!a ya "am#uri ya Muungano& *ata #i0yo, kati ya mwaka 1-14 an% 1-A3 mambo mengine !ita B yanayoonekana katika 0ipengele 12 #a%i 11 0ya Nyongeza ya Kwanza B yaliongezwa katika oro%#a ya Mambo ya Muungano& *i0yo ba!i, mwaka 1-1) ma!uala ya .e%#a, !ara.u na benki yaliongezwaH mwaka 1-1A le!eni ya 0iwan%a na takwimu, elimu ya juu na mambo yaliyokuwa katika Nyongeza ya Q ya Mkataba wa "umuiya ya (.rika Ma!#ariki yaliongezwaH mwaka 1-14 yaliongezwa mambo ya malia!ili ya ma.uta, petroli na ge!i a!iliaH na mwaka 1-A3 mambo yanayo#u!u Baraza la Miti#ani la $ai.a yaliongezwa& (i%#a, Maba%iliko ya $ano ya Katiba ya mwaka 1-44 yaligawa kipengele '#a Nyongeza ya Q ya Mkataba wa "umuiya ya (.rika Ma!#ariki na kutengeneza 0ipengele 0inne 0ina0yojitegemea katika oro%#a ya Mambo ya Muungano, yaani u!a.iri na u!a.iri!#aji wa anga, uta.iti, utabiri wa #ali ya #ewa na takwimu& Pile 0ile, Maba%iliko #ayo yaliongeza kitu kipya katika oro%#a ya Mambo ya Muungano5 Ma#akama ya u.ani ya $anzania& (i%#a, kipengele '#a 3, yaani ulinzi, kili.anyiwa marekebi!#o na kuwa Eulinzi na u!alama&F Na mwaka 1--2 Euan%iki!#waji wa 0yama 0ya !ia!aF nao uliongezwa katika oro%#a ya Mambo ya Muungano& Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Mambo yote yaliyoongezwa katika oro%#a ya Mambo ya Muungano baa%a ya mwaka 1-14 yalikuwa nje ya Makubaliano ya Muungano na nje ya S#eria ya Mapatano ya Muungano na kwa #iyo yalikuwa batili& *ii ni kwa !ababu S#eria ya Mapatano ya Muungano B na !io Katiba za Mu%a za 1-14 au 1-1) au ya !a!a 6 n%io S#eria Mama iliyozaa Muungano na kuweka mgawanyo wa ma%araka
109

kati ya mamlaka za "am#uri ya Muungano na mamlaka za ;anzibar& S#eria ya Mapatano ya Muungano ilitungwa na Bunge la Katiba to.auti na !#eria za kawai%a& (i%#a, .atiba ya 'uda, &()$ iliyotawala $anzania #a%i 1-AA iliiweka S#eria ya Mapatano ya Muungano kama Nyongeza ya =ili katika Katiba na kuweka ma!#arti kwamba S#eria #iyo #aiwezi kurekebi!#wa bila marekebi!#o #ayo kuungwa mkono na t#elut#i mbili ya /abunge wote wa $anganyika na wale wa ;anzibar& Pile 0ile, Katiba ya !a!a ya Muungano inataja kwamba moja ya S#eria ambazo maba%iliko yake ya#itaji kuungwa mkono na t#elut#i mbili ya /abunge wote ni M8ura ya $$+ 3<oleo la &()$4, 8heria ya .uthibitisha 'apatano ya 'uungano wa <anganyika na Zanzibar ya mwaka &()* O)0 ;ai%i ya #ayo, kwa mujibu wa Katiba #iyo, 8ro%#a ya Mambo ya Muungano #aiwezi ku.anyiwa Emaba%iliko yoyoteF bila kuungwa mkono na t#elut#i mbili ya wabunge wote kutoka $anganyika na t#elut#i mbili ya wabunge wote kutoka ;anzibar&)1 9ta.iti wetu umet#ibiti!#a kwamba #akuna nyongeza ya Mambo ya Muungano #ata moja iliyopiti!#wa na Bunge la "am#uri ya Muungano kwa kutumia utaratibu wa kupigiwa kura ya kuungwa mkono na t#elut#i mbili ya wabunge wote wa $anganyika na i%a%i #iyo #iyo ya wabunge wa kutoka ;anzibar& Ki.ungu '#a ) '#a S#eria ya Muungano, amba'#o n%i'#o '#enye mi!ingi mikuu ya Muungano #akijawa#i kurekebi!#wa tangu S#eria yenyewe ilipotungwa mwaka 1-14& Ba%ala yake, Bunge limekuwa na tabia ya kukwepa kuigu!a kabi!a S#eria ya Muungano na ba%ala yake limekuwa liki.anya marekebi!#o ya oro%#a ya Mambo ya Muungano iliyowekwa kwa mara ya kwanza katika Katiba za Mu%a za mwaka 1-14 na 1-1) kwa kuongeza 0ipengele katika oro%#a #iyo& Mheshimiw Mwe!"e#i$i% >engo la marekebi!#o #aya limekuwa mara zote ni kuinyangFanya ;anzibar mamlaka yake '#ini ya Makubaliano ya Muungano na S#eria ya Kut#ibiti!#a Mapatano ya Muungano& N%io maana katika 'apendekezo ya !almashauri
50

Ibara $a 98<1=<a= ikisomwa ,amo/a na >$on0e a $a .ili, ;ro(%a $a !wan a. Ibara $a 98<1=<b= ikisomwa ,amo/a na >$on0e a $a .ili, ;ro(%a $a .ili.

51

110

.uu ya 22' .uhusu 'arekebisho ya .atiba ya >amhuri ya 'uungano na .atiba ya 8erikali ya 'apinduzi Zanzibar yaliyotolewa tare#e 2A "anuari, 1-43, 77M ilitamka kwamba M msingi wa kuwa na orodha ya mambo ya muungano katika .atiba ni kuonyesha mamlaka ya 8erikali ya Zanzibar ambayo yalikabidhiwa kwa 8erikali ya 'uungano0 na msingi wa kuongeza mambo zaidi katika orodha ya mambo ya muungano, kama ambavyo imefanyika mara kwa mara, ni kuhamisha mamlaka zaidi ya 8erikali ya Zanzibar kwenda kwa 8erikali ya 'uungano O =ro.e!a S#i0ji ana!ema 6 katika <he Aegal Ioundations of the Union 6 kwamba Bunge la "am#uri ya Muungano #alikupewa mamlaka ya kuongeza Mambo ya Muungano bali lilipewa mamlaka ya kutunga !#eria zinazo#u!u Mambo ya Muungano kama yali0yo.a.anuliwa katika S#eria ya Muungano& Kwa maana #iyo, nyongeza zote zilizo.anyika katika oro%#a ya Mambo ya Muungano tangu mwaka 1-14 zilikiuka Makubaliano ya Muungano na S#eria ya Muungano na ni batili& N%io maana, kwa mu%a mre.u, /azanzibari wamelalamikia ma!uala #aya, #a!a #a!a ma!uala ya .e%#a, !ara.u na ma.uta na ge!i a!ilia& Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Piten%o #i0i 0ya kukiuka Makubaliano ya Muungano 0ilipata Baraka za kikatiba mwaka 1-44 wakati ibara mpya ya 14243 ya Katiba ya !a!a ya Muungano ilipotungwa5 “.atiba yoyote iliyotungwa na 5unge kuhusu 9ambo lolote haitatumika <anzania Zanzibar ila kwa mu9ibu wa masharti yafuatayoE 3a4 8heria hiyo iwe imetamka wazi kwamba itatumika <anzania 5ara na vile vile <anzania Zanzibar au iwe inafuta inabadilisha, kurekebisha au kufuta 8heria inayotumika <anzania Zanzibar0 au 8heria hiyo iwe inabadilisha au kurekebisha au kufuta sheria iliyokuwa inatumika tangu zamani <anzania 5ara ambayo ilikuwa inatumika pia <anzania Zanzibar kwa mu9ibu wa 'apatano ya 'uungano wa <anganyika na Zanzibar ya mwaka &()*, au kwa mu9ibu wa 8heria yoyote ambayo ilitamka wazi kwamba itatumika <anzania 5ara na vile vile <anzania Zanzibar 7

2b3

111

,bara #ii ya Katiba ililipa Bunge la "am#uri ya Muungano mamlaka ya kutunga E!#eria yoyoteF ku#u!u Ejambo loloteF, #ata kama !io la Muungano na !#eria #iyo itatumika $anzania ;anzibarG ,bara #ii inakiuka moja kwa moja ma!#arti ya aya ya iii2a3 ya Makubaliano ya Muungano ambayo ili!ema wazi kwamba Bunge la ;anzibar “ litakuwa na mamlaka kamili ndani ya Zanzibar kwa mambo yale ambayo haya9awekwa chini ya mamlaka ya 5unge na 8erikali ya >amhuri ya 'uungano 7 (i%#a, ibara #iyo inakinzana na ibara n%ogo ya 223 ya ibara ya 14 inayotamka kwamba “mamlaka yoyote ya kutunga sheria katika <anzania Zanzibar 9uu ya mambo yote yasiyo mambo ya 'uungano yatakuwa mikononi mwa 5araza la 6awakilishi 7 Mheshimiw Mwe!"e#i$i, Piten%o 0ya kupuuza Makubaliano ya Muungano na S#eria ya Muungano iliyori%#ia Makubaliano 0ili.ikia kilele '#ake tare#e 21 No0emba, 2000 pale Ma#akama ya u.ani ya $anzania ilipotamka B katika ke!i ya 8erikali ya 'apinduzi Zanzibar dhidi ya 'achano .hamis "li na 6enzake &+ B kwamba ;anzibar !io n'#i na wala !io %ola& Bali, kwa mujibu wa Ma#akama ya u.ani, “hakuna ubishi wa aina yoyote kwamba >amhuri ya 'uungano ni nchi mo9a na dola mo9a 7 Kama tuli0yokwi!#a kuonye!#a, !uala la Ma#akama ya u.ani ya $anzania yenyewe kuwa !uala la Muungano liliingizwa kwenye oro%#a ya Mambo ya Muungano kinyemela na kinyume na Makubaliano ya Muungano na S#eria ya Muungano& "ibu la /azanzibari juu ya ukiukwaji wa mu%a mre.u wa Makubaliano ya Muungano na S#eria ya Muungano iliyori%#ia Makubaliano #ayo lilikuwa ni kupiti!#a S#eria ya Maba%iliko ya Kumi ya Katiba ya ;anzibar mwaka 2010& N4HI MOJA AU N4HI MBILI: Mheshimiw Mwe!"e#i$i% $are#e 13 (go!ti, 2010, wakati Bunge la "am#uri ya Muungano likiwa lime0unjwa kwa ajili ya maan%alizi ya 9'#aguzi Mkuu wa 2010, Baraza la /awakili!#i la ;anzibar lilipiti!#a S#eria ya Maba%iliko ya Kumi ya Katiba ya ;anzibar, 1-44& Maba%iliko #aya yaliweka m!ingi wa kikatiba wa Serikali ya 9moja wa Kitai.a ya ;anzibar inayo!#iriki!#a 77M na 7#ama '#a /anan'#i
112

279?3& Kwa !ababu #iyo, S#eria ya Maba%iliko ya Katiba imepigiwa upatu kama Katiba ya Mua.aka na, kwa kia!i .ulani, #ii ni kweli& *ata #i0yo, S#eria ya Maba%iliko ya Katiba imekwen%a mbali zai%i& S#eria #ii !io tu ime#oji u#alali wa oro%#a ya Mambo ya Muungano ya tangu mwaka 1-14 na nyongeza zake zilizo.uata, bali pia ime#oji pia mi!ingi mu#imu ya S#eria ya Muungano iliyori%#ia Makubaliano ya Muungano& Kwa mtazamo #uu, Katiba ya !a!a ya ;anzibar inaelekea kuwa ni tangazo la u#uru wa ;anzibar zai%i kuliko waraka wa mua.aka kati ya 0yama 0iwili 0ili0yokuwa ma#a!imu& Mheshimiw Mwe!"e#i$i% (ya ya 2i3 ya Makubaliano ya Muungano na ki.ungu '#a 4 '#a S#eria ya Muungano 0ilitangaza muungano wa "am#uri ya $anganyika na "am#uri ya /atu wa ;anzibar na kuun%wa kwa “>amhuri mo9a huru itakayoitwa >amhuri ya 'uungano wa <anganyika na Zanzibar 7 Makubaliano ya Muungano #ayakuua n'#i wa!#irika wa Muungano #uu& *ii inat#ibiti!#wa !io tu na ma!#arti ya Makubaliano ya Muungano yanayoa!#iria kuen%elea kutumika kwa !#eria za $anganyika na ;anzibar Ekatika maeneo yaoF tu, bali 0i.ungu 0ya Katiba zilizo.uatia Makubaliano ya Muungano& *i0yo ba!i, #ata baa%a ya maba%iliko ya jina kwen%a "am#uri ya Muungano wa $anzania, Katiba na !#eria mbali mbali zilien%elea kutumia jina la $anganyika na ;anzibar& Kwa m.ano, 8heria ya .uongeza 'uda wa .uitisha 5unge la .atiba, &()$)2, iliyo!ainiwa na ai! Nyerere tare#e 24 Ma'#i, 1-1), inataja, katika 0i.ungu 0yote 0itatu, ES#eria za Muungano wa $anganyika na ;anzibar&F (i%#a, 8heria ya .utangaza .atiba ya 'uda ya <anzania ya tare#e 11 "ulai, 1-1))3, ilitangaza kwamba E$anzania ni "am#uri *uru ya MuunganoF )4H kwamba eneo lake ni “ eneo lote la <anganyika na Zanzibar 7)) na kwamba '#ama kimoja '#a !ia!a “ kwa <anganyika kitakuwa <anganyika "frican
52

S%eria >a. 18 $a mwaka 1965. S%eria >a. 43 $a mwaka 1965 Ibara $a 1 Ibara $a 2<1=

53

54

55

113

/ational Union 3<"/U4 7)1 Kwa wakati wote wa u#ai wake, Katiba ya Mu%a #aikuwa#i kutamka kuwa $anzania ni n'#i moja& Kwa upan%e wake, li'#a ya kuanza kutumia jina la $anzania Bara na $anzania Pi!iwani kwa mara ya kwanza)A, $oleo la Kwanza la Katiba ya !a!a ya Muungano lilitamka kwamba $anzania ni E"am#uri ya Muungano&F)4 *apa pia #apakuwa na tamko la En'#i moja&F Mheshimiw Mwe!"e#i$i, Maneno ya ibara ya 1 ya Katiba ya !a!a ya Muungano kwamba “<anzania ni nchi mo9a na ni >amhuri ya 'uungano7 yaliingia katika kamu!i ya kikatiba na ki!ia!a ya n'#i #ii ku.uatia Eku'#a.uka kwa #ali ya ki!ia!a ya ;anzibarF na kungFolewa ma%arakani kwa ai! (bou% "umbe& Ku.uatia #ali #iyo, Katiba ya "am#uri ya Muungano ili.anyiwa marekebi!#o makubwa )- ambayo, pamoja na mengine, yalitangaza kuwa “<anzania ni nchi mo9a na ni >amhuri ya 'uungano 710 Kwa !ababu ya upinzani mkubwa wa /azanzibari, Marekebi!#o #ayo ya Katiba yalion%oa pia maneno E$anzania Pi!iwaniF na kuweka E$anzania ;anzibarF ba%ala yake& Maneno E$anzania BaraF yalibaki kama yali0yowekwa mwaka 1-AA& Kwa maana #iyo, %#ana ya $anzania kama n'#i moja #aijatokana na Makubaliano ya Muungano bali ilitokana na !ia!a za Muungano, yaani m0utano kati ya 0iongozi wa $anganyika wakiwa wame0alia jo#o la "am#uri ya Muungano na 0iongozi wa ;anzibar waliotaka u#uru zai%i kwa n'#i yao& =ili, %#ana #iyo #aina umri mkubwa !ana kuliko ina0yo%#aniwa, kwani iliingia kwenye Katiba mwaka 1-44, miaka t#elat#ini iliyopita, na miaka i!#irini baa%a ya Muungano&
56

Ibara $a 3<2= Ibara $a 2<1= $a Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, 01;;, Toleo la 01;; . Ibara $a 1

57

58

59

Sheria ya Marekebisho ya Tano ya Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, 01;;, 6a. 0: ya 0127.
60

Ibara $a 1. 'aba(iliko %a$o ,ia $alila imis%a maba(iliko katika !atiba ',$a $a "an ibar ili$otun0wa mwaka %uo amba,o ibara $ake $a 1 ilitamka kwamba 4"an ibar ni se%emu $a #am%uri $a 'uun0ano.9

114

$atu, Makubaliano ya Muungano #ayakuua $anganyika, li'#a ya maba%iliko mengi ya kikatiba na ya ki!#eria ya tangu !iku za mwanzo kabi!a za Muungano& Bali kili'#oion%oa $anganyika katika lug#a ya kikatiba na ki!#eria ni Katiba ya !a!a ya Muungano pale ilipoa'#a kutumia neno $anganyika na ba%ala yake ikaingiza neno E$anzania BaraF mwaka 1-AA& Sa!a maba%iliko #aya ya Katiba ya Muungano yame#ojiwa na maneno ya ibara ya 2 ya Katiba mpya ya ;anzibar yanayotamka kwamba “Zanzibar ni miongoni mwa nchi mbili zinazounda >amhuri ya 'uungano wa <anzania 7 Kwa maneno #aya, ;anzibar imeturu%i!#a ra!mi kwenye Makubaliano ya Muungano kwamba "am#uri ya Muungano #aikuzaliwa kutokana na ki.o '#a n'#i mbili zilizoungana, bali n'#i #izo zimeen%elea kuwepo& Kwa maana #iyo, Katiba ya ;anzibar ni tangazo la u#uru wa $anganyika 0ile 0ile, kwani kwa miaka #am!ini $anganyika imeji.i'#a nyuma ya pazia la $anzania& ,bara ya 2223 ya Katiba ya Muungano inampa ai! wa "am#uri ya Muungano B kwa ku!#auriana kwanza na ai! wa ;anzibar 6 mamlaka ya kuigawa $anzania ;anzibar katika mikoa, wilaya au maeneo mengineyo& Pile 0ile, ibara ya 11233 ya Katiba ya Muungano inampa ai! wa ;anzibar mamlaka ya kuteua /akuu wa Mikoa katika $anzania ;anzibar Ebaa%a ya ku!#auriana na ai!&F Ma!uala ya mgawanyo wa n'#i katika mikoa na mamlaka za mikoa #iyo !io, na #ayajawa#i kuwa, Mambo ya Muungano kwa mujibu wa S#eria ya Muungano& Pile 0ile #ayapo katika oro%#a ya Mambo ya Muungano& Ni wazi kwa #iyo, kwamba ibara za 2223 na 11233 za Katiba ya Muungano zilikuwa zinakiuka matakwa ya S#eria ya Muungano na kwa #iyo ni batili& Sa!a wazanzibari Ewamejitangazia u#uruF kwa kutangaza B katika ibara ya 2( ya Katiba mpya ya ;anzibar B kwamba M 1ais 3wa Zanzibar4 aweza kuigawa Zanzibar katika mikoa, wilaya na maeneo mengineyo kwa kufuata utaratibu uliowekwa na sheria iliyotungwa na 5araza la 6awakilishi O (i%#a, kwa ibara ya 11213, ai! wa ;anzibar #awajibiki tena ku!#auriana na ai! wa Muungano pale anapo.anya uteuzi wa wakuu wa mikoa ya ;anzibar& /akati ambapo S#eria ya Muungano ilikuwa imetambua na ku#i.a%#i mamlaka ya ai! wa ;anzibar kama mkuu wa %ola ya ;anzibar, Ma#akama ya u.ani ya $anzania B katika .esi ya 'achano .hamis "li na 6enzake B iliti!#ia moja
115

kwa moja m!ingi #uo kwa kutamka kwamba ;anzibar !io n'#i na wala !io %ola na kwa #iyo #aiwezi kuti!#iwa na ko!a la u#aini& Sa!a ibara ya 21213 ya Katiba mpya ;anzibar Eimeru%i!#aF %ola ya ;anzibar kwa kutamka kwamba Mkutakuwa na 1ais wa Zanzibar ambaye atakuwa 'kuu wa /chi ya Zanzibar, .iongozi 'kuu wa 8erikali ya 'apinduzi na 'wenyekiti wa 5araza la 'apinduzi O (i%#a, kwa kutambua kwamba EMa#akama ya u.ani ya "am#uri ya MuunganoF !io moja ya Mambo ya Muungano kwa mujibu wa S#eria ya Muungano, Katiba ya !a!a ya ;anzibar imetamka kwamba katika ke!i zinazo#u!u Ekinga za #aki za lazima, wajibu na u#uru wa mtu bina.!iF, uamuzi wa majaji watatu wa Ma#akama Kuu ya ;anzibar M utakuwa ni wa mwisho na hautokatiwa rufaa kwenye 'ahakama ya 1ufaa ya <anzania O Ki.ungu '#a )2132a32iii3 na 2i03 '#a S#eria ya Muungano kinataja EulinziF na Epoli!iF kama !e#emu ya mambo kumi na moja ya Muungano& Na #i0yo n%i0yo ina0yo!ema aya ya 2i032'3 na 2%3 ya Makubaliano ya Muungano& ,japokuwa EulinziF uli'#aka'#uliwa baa%ae kwa kuongezwa maneno Ena u!alamaF, ba%o ni !a#i#i ku!ema kwamba ma!uala ya ulinzi na poli!i ni ma!uala #alali ambayo S#eria ya Muungano iliyaka!imu kwa Serikali ya Muungano& Na kwa !ababu #iyo, ni !a#i#i kwa Katiba ya Muungano kutamka B kama ina0yo.anya katika ibara ya 33223 6 kwamba “1ais 3wa >amhuri ya 'uungano4 atakuwa 'kuu wa /chi, .iongozi wa 8erikali na "miri >eshi 'kuu 7 *ata #i0yo, katika kile kina'#oonekana kama #ojaji kubwa ya m!ingi #uu wa Makubaliano ya Muungano na S#eria ya Muungano, ibara ya 121 ya Katiba ya !a!a ya ;anzibar imeun%a maje!#i ya ;anzibar inayoyaita E,%ara Maalum&F Maje!#i #aya, kwa mujibu wa ibara ya 121223 ni "e!#i la Kujenga 9'#umi 2"K93H Kiko!i Maalum '#a Kuzuia Magen%o 2KMKM3H 7#uo '#a Ma.unzo 2'#a wa#ali.u3, na ,%ara Maalum nyingine yoyote ambayo ai! wa ;anzibar anaweza kuianzi!#a Eikiwa ataona ina.aa&&&&F Kut#ibiti!#a kwamba ,%ara Maalum ni maje!#i, ibara ya 121243 inakataza watumi!#i wa ,%ara Maalum E&&& kuji!#ug#uli!#a na mambo ya !ia!a&&&&F Makatazo #aya #ayato.autiani na makatazo ya wanaje!#i kujiunga na 0yama 0ya !ia!a yaliyoko katika ibara ya 14A233 ya Katiba ya Muungano&
116

Sio tu kwamba Katiba mpya ya ;anzibar inaanzi!#a maje!#i bali pia inam.anya ai! wa ;anzibar kuwa (miri "e!#i Mkuu wa maje!#i #ayo& Kwa mujibu wa ibara ya 123213 ya Katiba #iyo, M1ais atakuwa .amanda 'kuu wa ?dara 'aalum na atakuwa na uwezo wa kufanya chochote kile anachohisi, kwa maslahi ya <aifa 3la Zanzibar4, kinafaa O Kwa maoni yetu, #akuna to.auti yoyote ya m!ingi kati ya maneno E(miri "e!#i MkuuF na EKaman%a MkuuF bali, kwa kia!i kikubwa, ni mpangilio wa maneno #ayo tu& (i%#a, kwa mujibu wa ibara ya 123223, mamlaka ya ai! wa ;anzibar '#ini ya ibara n%ogo ya 213 yanaingiza M uwezo wa kutoa amri ya kufanya shughuli yoyote inayohusiana na ?dara hiyo kwa manufaa ya <aifa O Kwa maoni yetu, #aya ni mamlaka ya kutangaza au kuen%e!#a 0ita ambayo, kwa mujibu wa ibara ya 44213 ya Katiba ya Muungano, ni mamlaka pekee ya ai! wa "am#uri ya Muungano& Ki.ungu '#a )2132b3 '#a S#eria ya Muungano kilitamka kwamba muun%o wa Serikali ya ;anzibar utakuwa kama utaka0yoamuliwa na !#eria za ;anzibar pekee& Na #i0yo n%i0yo ili0yokubaliwa katika aya ya 2iii32a3 ya Makubaliano ya Muungano& *ata #i0yo, li'#a ya muun%o wa Serikali ya ;anzibar kutokuwepo katika oro%#a ya Mambo ya Muungano, Katiba ya Muungano imetenga Sura ya Nne nzima kuzungumzia ESerikali ya Mapin%uzi ya ;anzibar, Baraza la Mapin%uzi la ;anzibar na Baraza la /awakili!#i la ;anzibar&F Kwa mujibu wa =ro.e!a S#i0ji katika <he Aegal Ioundations of the Union, Sura ya Nne ya Katiba ya Muungano M haina ulazima wowote na ni kuingilia, bila kualikwa, kwenye mambo ambayo yako ndani ya mamlaka pekee ya Zanzibar O N%io maana Katiba mpya ya ;anzibar B kwa u!a#i#i kabi!a 6 ime.anya maba%iliko katika muun%o wa Serikali ya Mapin%uzi ;anzibar bila ya kuzingatia matakwa ya Sura ya Nne ya Katiba ya Muungano& Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Katiba mpya ya ;anzibar !io tu kwamba Eimetangaza u#uruF wa ;anzibar kwa ku#oji mi!ingi mu#imu ya Makubaliano ya Muungano, S#eria ya Muungano na Katiba ya Muungano, bali pia ime#akiki!#a kwamba u#uru #uo utalin%wa %#i%i ya ti!#io lolote la Serikali ya Muungano& *ii ime.anywa kwa kuweka utaratibu wa kuwepo kura ya maoni ya wanan'#i wa ;anzibar ku#u!u maba%iliko ya
117

0i.ungu ka%#aa 0ya Katiba ya ;anzibar& Kwa mujibu wa ibara ya 40(213 ya Katiba #iyo, M 5araza la 6awakilishi halitaweza kufanya mabadiliko ya .atiba kuhusiana na sharti lolote lililomo katika kifungu chochote kilichoainishwa katika ki9ifungu cha 3#4 cha kifungu hiki, mpaka kwanza mabadiliko hayo yakubaliwe na wananchi kwa kura ya maoni O Pi.ungu 0ina0yo#itaji kura ya maoni ni 0i.ungu 0yote 0ya Se#emu ya Kwanza ya Sura ya Kwanza inayo#u!u ;anzibar kama n'#i naIau %olaH ki.ungu '#a kina'#o#u!u Serikali na watu wa ;anzibarH 0i.ungu 0yote 0ya Sura ya $atu inayo#u!u kinga ya #aki za lazima, wajibu na u#uru wa mtu bina.!iH na ki.ungu '#a 21 kina'#o#u!u ai! wa ;anzibar na mamlaka yake& Pi.ungu 0ingine ni pamoja na ki.ungu '#a 24 kina'#o#u!u mu%a wa urai!H Se#emu ya =ili na ya $atu ya Sura ya Nne zinazo#u!u Makamu wawili wa ai!, Baraza la Mawaziri na Baraza la Mapin%uziH ki.ungu '#a 40( kina'#o#i.a%#i #aki ya kura ya maoniH na 0i.ungu 0ya 121 na 123 0ina0yo#u!u ,%ara Maalum na mambo yanayo#u!iana nayo& Kuweka ma!#arti ya kura ya maoni ku#u!u maba%iliko ya 0i.ungu tajwa 0ya Katiba mpya ya ;anzibar kuna at#ari ya moja kwa moja kwa u#ai wa Muungano wetu& *ii ni kwa !ababu #ata 0i.ungu amba0yo tumeonye!#a kwamba 0inakiuka mi!ingi mikuu ya Makubaliano ya Muungano na S#eria ya Muungano #a0iwezi kuba%ili!#wa bila kura ya maoni ya /azanzibari& Kwa maneno mengine, kwa mujibu wa Katiba ya !a!a ya ;anzibar, ma!uala ya kama $anzania ni n'#i moja au la, maje!#i ya ulinzi, poli!i, n&k& ambayo yamekuwa Mambo ya Muungano kwa mujibu wa Makubaliano ya Muungano na S#eria ya Muungano !io Mambo ya Muungano tena #a%i #apo wanan'#i wa ;anzibar watakapoamua B kwa kura ya maoni B kuyaru%i!#a kwa mamlaka ya Muungano& *uku ni kutangaza u#uru wa ;anzibar bila kutaja neno u#uruG Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Kwa mtazamo wa Katiba ya !a!a ya ;anzibar, #akuna tena En'#i mojaF inayozungumzwa katika Katiba ya !a!a ya Muungano bali tuna En'#i mbiliF zinazozungumzwa katika Makubaliano ya Muungano& Kwa mtazamo #uo #uo, ma!uala ya ulinzi na u!alama, poli!i, n&k& !io tena Mambo ya Muungano kwa !ababu !a!a kila n'#i ina maje!#i yake na kila moja ina (miri "e!#i Mkuu
118

wake& (i%#a, tuna marai! wawili, wakuu wa n'#i wawili na 0iongozi wa !erikali wawili& Maba%iliko #aya ya kikatiba yana%#i#iri!#wa wazi na taratibu za kiiti.aki wakati wa S#ere#e za Mapin%uzi ;anzibar ambako !iku #izi ai! wa ;anzibar n%iye anayekagua gwari%e ra!mi la 0iko!i 0ya ulinzi na u!alama, kupigiwa mizinga i!#irini na moja na anakuwa wa mwi!#o kuingia, na wa mwi!#o kutoka, uwanjani #uku ai! wa "am#uri ya Muungano akiwa wa pili kiiti.aki& Kwa upan%e mwingine, kwa mtazamo wa Katiba ya !a!a ya ;anzibar, ai! wa Muungano #ana tena mamlaka ya kugawa mikoa na wilaya kwa upan%e wa ;anzibar, na wala #awezi kum!#auri tena ai! wa ;anzibar anapoteua /akuu wa Mikoa wa $anzania ;anzibar& (i%#a, Ma#akama ya u.ani ya $anzania B li'#a ya kuwa moja ya Mambo ya Muungano kwa mujibu wa Katiba ya Muungano 6 #aina tena mamlaka ya ku!ikiliza na kuamua ru.aa zinazo#u!u #aki za m!ingi na u#uru wa mtu bina.!i zinazotoka ;anzibar& <ote #aya #ayapo na #ayajawa#i kuwapo katika Makubaliano ya Muungano na S#eria ya Muungano&

MUUNGANO USIO WA USAWA $angu mwanzo Muungano wa $anganyika na ;anzibar #aukuwa Muungano wa u!awa& *uu ni Muungano ulioipa $anganyika B ikiwa ime0alia koti la "am#uri ya Muungano 6 mamlaka ya kuingilia u#uru na mamlaka ya ;anzibar& *ii inat#ibiti!#wa na *ati ya Makubaliano ya Muungano yenyewe& Kwanza, kwa kutamka kwamba katika kipin%i '#a mpito “.atiba ya >amhuri ya 'uungano itakuwa ni .atiba ya <anganyika 7, ni wazi kwamba M!#irika wa Muungano aliyekuwa na ngu0u katika Muungano #uu ni $anganyika& =ili, kwa kuweka oro%#a ya mambo 11 ya Muungano, ni wazi kwamba ;anzibar ilinyangFanywa mamlaka juu ya ma!uala #ayo na mamlaka #ayo yali#ami!#iwa kwa $anganyika ikiwa ime0aa koti la "am#uri ya Muungano& Kwa maana #iyo, ;anzibar ilinyangFanywa mamlaka yake juu ya ma!uala ya n'#i za nje, ulinzi, poli!i, mamlaka ya #ali ya #atari, uraia, u#amiaji, bia!#ara ya nje na mikopo na ma!uala mbali mbali ya ko%i& *ati ya Makubaliano ya Muungano yenyewe ina!ema wazi kwamba “5unge na 8erikali 3ya >amhuri ya
119

'uungano4 litakuwa na mamlaka kamili kwenye mambo hayo kwa >amhuri ya 'uungano na, kwa nyongeza, mamlaka kamili kwa a9ili ya mambo mengine yote ya na kwa a9ili ya <anganyika 7 $atu, kwa kutangaza kwamba rai! wa kwanza wa "am#uri ya Muungano atakuwa Mwalimu Nyerere na Makamu wa kwanza wa ai! atakuwa S#eik# (bei% KarumeH na kwa kutangaza kwamba Makamu wa Kwanza wa ai! atakuwa n%iye m!ai%izi mkuu wa ai! wa "am#uri ya Muungano katika utekelezaji wa majukumu yake ya kiuten%aji ku#u!u ;anzibar, ni wazi kwamba *ati ya Makubaliano ya Muungano na.a!i ya '#ini 2subordinate position3 ya ;anzibar katika Muungano& Nne, kwa kuzi.anya alama za utai.a 2national emblems3 za $anganyika kuwa n%io alama za tai.a za "am#uri ya Muungano, kuna6emphasize superior position ya $anganyika n%ani ya Muungano na subaltern position ya ;anzibar katika Muungano #uu& 9kweli #uo #uo una#u!u ma!uala ya kuzi.anya taa!i!i na watumi!#i wa Serikali ya $anganyika kuwa n%io taa!i!i na watumi!#i wa "am#uri ya Muungano& Kama Maalim Sei. S#ari.. *ama% ana0yomalizia Maoni yake kwa $ume ya Maba%iliko ya Katiba tare#e 13 "anuari, 20135 “'fumo 3wa 'uungano4 uliopo sasa hauinufaishi Zanzibar na hivyo haukubaliki kwa 6azanzibari .oti la 'uungano kama lilivyo sasa linabana sana 6akati umefika tushone koti 9ipya kwa mu9ibu wa mahita9i ya zama hizi 7)& Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Baa%a ya nu!u karne ya ukiukaji wa *ati ya Makubaliano ya Muungano, na kwa #ali ya !a!a ya ki!ia!a na kikatiba ya ;anzibar, ni wazi *ati ya Makubaliano ya Muungano #aiwezi kuwa m!ingi wa S#iriki!#o la "am#uri za $anganyika na ;anzibar tunayoipen%ekeza& (i%#a, Katiba Mpya #aiwezi kuwa ni mwen%elezo wa *ati ya Makubaliano ya Muungano ambayo, kama amba0yo tumeonye!#a, #aijawa#i ku#e!#imiwa katika miaka #am!ini tangu ku!ainiwa kwake& Kwa maoni ya wajumbe walio wa'#a'#e wa Kamati Namba Nne, wakati ume.ika wa kujenga ma#u!iano kati ya n'#i #izi mbili katika m!ingi ulio imara
61

120

zai%i na wa u!awa zai%i& N%io maana tunapen%ekeza kwamba Katiba Mpya n%iyo iwe m!ingi wa S#iriki!#o la "am#uri za $anganyika na ;anzibar& I+ 1 " & Mheshimiw Mwe!"e#i$i, ,bara ya 2 ya a!imu ina.a.anua eneo la "am#uri ya Muungano wa $anzania& M@neo la "am#uri ya Muungano wa $anzania ni eneo lote la $anganyika likijumui!#a !e#emu yake ya ba#ari na eneo lote la ;anzibar likijumui!#a !e#emu yake ya ba#ari&O /ajumbe walio wa'#a'#e wa Kamati Namba Nne wanapen%ekeza ibara #iyo i.utwe yote na kuan%ikwa upya kama i.uata0yo5 “Gneo la 8hirikisho la >amhuri za <anganyika na Zanzibar ni eneo lote la <anganyika liki9umuisha sehemu yake ya bahari, maziwa na mito, pamo9a na eneo lake la anga0 na eneo lote la Zanzibar ikiwa ni pamo9a na visiwa vidogo vinvyozunguka Misiwa vya Ungu9a na -emba na eneo lake la bahari pamo9a na eneo lake la anga 7 M#e!#imiwa Mwenyekiti, Mapen%ekezo #aya ya wajumbe walio wa'#a'#e katika Kamati Namba Nne yana!#awi!#i kutambuliwa na ku.a.anuliwa kwa mipaka ya n'#i #izi mbili /a!#irika wa Muungano& *ii ita!ai%ia kuepu!#a migogoro inayoweza kujitokeza #a!a #a!a ku#u!u ra!ilmali zinazopatikana ba#arini kama 0ile ma.uta, ge!i a!ilia na ra!ilmali u0u0i& (i%#a, kwa !ababu ya kuwepo kwa migogoro ya mipaka katika maeneo ya maji kama ule kati ya "am#uri ya Muungano na Malawi, wajumbe walio wa'#a'#e wa Kamati Namba Nne wana.ikiri kwamba ni mu#imu kwa S#eria kuu ya n'#i kutamka na ku.a.anua mipaka yetu& Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Katiba ya "am#uri ya Muungano wa $anzania, 1-AA, ime.a.anua eneo la "am#uri ya Muungano kama i.uata0yo5 “Gneo la >amhuri ya 'uungano ni eneo lote la <anzania 5ara na eneo lote la <anzania Zanzibar, na ni pamo9a na sehemu yake ya bahari ambayo <anzania inapakana nayo 7 12 (i%#a, ibara ya 1 ya Katiba ya ;anzibar, 1-44, ina.a.anua E;anzibar na mipaka yakeF kama
62

Ibara $a 2<1=

121

i.uata0yo5 “Zanzibar ni nchi ambayo eneo la mipaka yake ni eneo lote la Misiwa vya Ungu9a na -emba pamo9a na Misiwa vidogo vilivyoizunguka na bahari yake ambayo kabla ya 'uungano wa <anganyika na Zanzibar ikiitwa >amhuri ya 6atu wa Zanzibar 7 /ajumbe walio wa'#a'#e wa Kamati Namba Nne wanatambua ukweli kwamba u.a.anuzi wa mipaka ya "am#uri ya Muungano uliopo katika Katiba ya !a!a ya "am#uri ya Muungano ni m.inyu !ana na #auto!#elezi ma#itaji ya !a!a ya kiu'#umi na ki!ia!a& Kwanza, li'#a ya "am#uri ya Muungano kupakana na maziwa kama 0ile Pi'toria, $anganyika na Nya!a ambayo tunaya'#angia na n'#i jirani za Kenya, 9gan%a, Burun%i, "am#uri ya Ki%emokra!ia ya Kongo, ;ambia, Malawi na M!umbijiH na Mto u0uma tunaou'#angia na M!umbiji, maelezo #aya ya Katiba ya !a!a #ayatambui uwepo wa maeneo #ayo& =ili, Katiba ya !a!a ya "am#uri ya Muungano #aito.auti!#i kati ya eneo la ba#ari la $anganyika na eneo la ba#ari la ;anzibar& *ii ni #atari kwani inaweza kuwa '#anzo '#a migogoro ya mipaka kati ya n'#i #izi mbili #a!a kwa 0ile ma!uala ya ra!ilimali a!ilia zilizoko ba#arini zimeon%olewa kinyemela katika oro%#a ya mambo ya Muungano ama yanapen%ekezwa na a!imu kuon%olewa katika oro%#a #iyo& $atu, Katiba ya !a!a ya "am#uri ya Muungano na #ata ya ;anzibar #azitambui milki ya "am#uri ya Muungano au ya ;anzibar juu ya anga la "am#uri ya Muungano au la ;anzibar& (nga ni ra!ilmali mu#imu #a!a katika ma!uala ya u!a.iri wa anga, na mawa!iliano ya !imu na re%io& Mapen%ekezo #aya ya wajumbe walio wa'#a'#e ku#u!u eneo la n'#i yetu yatatua matatizo yaliyotajwa #apa& IBARA YA C Mheshimiw Mwe!"e#i$i% ,bara ya 3 ya a!imu ina#u!u E(lama na Sikukuu za $ai.a&F ,bara ya 3213 inapen%ekeza (lama za $ai.a kuwa ni Ben%era ya $ai.a, /imbo wa $ai.a na Nembo ya $ai.a kama zitaka0yoaini!#wa katika !#eria #u!ika za n'#i& Kwa upan%e wake, ibara ya 3223 inapen%ekeza Sikukuu za Kitai.a kuwa ni “8iku ya Uhuru wa <anganyika itakayoadhimishwa tarehe ( =isemba0 8iku ya
122

'apinduzi ya Zanzibar itakayoadhimishwa tarehe &# >anuari0 8iku ya 'uungano wa <anganyika na Zanzibar itakayoadhimishwa tarehe #) "prili0 na 8ikukuu nyingine zitakazoainishwa na sheria za nchi 7 Kwa mujibu wa ibara 3233, kila Sikukuu ya Kitai.a itakuwa ni !iku ya mapumziko& Mheshimiw Mwe!"e#i$i% (lama za $ai.a ni !uala mu#imu !ana kwa utambuli!#o wa #i!toria na utama%uni wa n'#i yoyote& Kwa !ababu mbali mbali za ki#i!toria tulizozielezea kwa kire.u katika maoni yetu ku#u!u ibara 1 ya a!imu, !uala la alama za tai.a za "am#uri ya Muungano limejaa utata mtupu& Kwa upan%e mmoja, alama za tai.a ambazo zimeen%elea kutumika katika kipin%i '#ote '#a miaka #am!ini ya Muungano ni (lama za $ai.a la $anganyika ambazo zili.anywa kuwa za "am#uri ya Muungano pale $anganyika ilipo0ikwa jo#o la "am#uri ya Muungano kati ya tare#e 21 (prili na 1) "uni, 1-14& M.ano mzuri ni wa Nembo ya $ai.a, maaru.u kama EBibi na Bwana&F (lama #iyo ya $ai.a iliwekwa na 8heria ya /embo ya <aifa, 8ura ya $C* ya 8heria za <anganyika, yaani <he -ublic 8eal "ct, 2hapter $C* of the Aaws , ya mwaka 1-12 na ilianza kutumika Siku ya "am#uri, yaani tare#e - +i!emba 1-12& *ata #i0yo, ku.uatia kuzaliwa kwa Muungano, (lama #iyo ya $ai.a la $anganyika iligeuzwa na kuwa Nembo ya $ai.a ya "am#uri ya Muungano kwa kutumia (mri ya Ma!#arti ya Mpito ya Mwalimu Nyerere ya tare#e 21 (prili, 1-14& Kwa upan%e mwingine, matumizi ya (lama nyingine za $ai.a ni kielelezo kingine '#a utama%uni wa ukiukaji !#eria ambao umejengeka katika nu!u karne ya Muungano& Suala #ili lina#u!u Ben%era ya $ai.a na /imbo wa $ai.a& Kwanza, wakati Ben%era ya !a!a ya $ai.a ilianza kutumika ku.uatia ku!#u!#wa kwa Ben%era za $ai.a za $anganyika na "am#uri ya /atu wa ;anzibar katika 9moja wa Matai.a, baa%a ya maelekezo ya Mwana!#eria Mkuu wa 9moja wa Matai.a Sta0ropoulo! ya tare#e 13 Mei, 1-14, Bunge la "am#uri ya Muungano #alikutunga !#eria yoyote ya kuweze!#a uwepo wa (lama #ii mu#imu ya $ai.a #a%i tare#e A Mei, 1-A1, zai%i ya miaka !aba baa%a ya kuzaliwa MuunganoG =ili, baa%a ya kutungwa kwake na ikiwa na lengo la ku.i'#a ukweli kwamba Ben%era ya $ai.a ilikuwa imetumika kwa zai%i ya miaka !aba bila u#alali
123

wowote wa ki!#eria, 8heria ya 5endera ya <aifa na /embo ya <aifa ,13 yaani <he /ational Ilag and 2oat of "rms "ct, ilitamka kwamba Ben%era ya $ai.a imeanza kutumika tangu tare#e 21 (prili 1-14,14 yapata miaka !aba kabla !#eria yenyewe #aijatungwaG $atu, li'#a ya ukweli kwamba EBibi na BwanaF ilianza kutumika tangu tare#e +i!emba, 1-12, na li'#a ya Mwalimu Nyerere kuigeuza Nembo #iyo ya $anganyika kuwa ya "am#uri ya Muungano kwa (mri yake ya tare#e 21 (prili, 1-14, ki.ungu '#a 4 '#a 8heria ya 5endera ya <aifa na /embo ya <aifa kili!#uruti!#a kwamba EBibi na BwanaF nayo itakuwa Nembo ya $ai.a ya "am#uri ya Muungano kuanzia tare#e 21 (prili, 1-14& Nne, /imbo wa $ai.a unaotumiwa !a!a, yaani EMungu ,bariki (.rikaF, ni /imbo wa $ai.a wa $anganyika ambao uli.anywa kuwa /imbo wa $ai.a wa "am#uri ya Muungano bila ya m!ingi wowote wa ki!#eria& *ii ni kwa !ababu, 8heria ya "lama za <aifa #aitambui /imbo wa $ai.a kama mojawapo ya (lama za $ai.a& (i%#a, "mri ya 'asharti ya 'pito ya Mwalimu Nyerere iliyo#alali!#a Nembo ya $ai.a ya $anganyika kutumika kama Nembo ya $ai.a ya "am#uri ya Muungano #aiku#u!u /imbo wa $ai.a& Kwa n'#i na !erikali ambayo imeji%ai kwa EupekeeF wake katika mambo mengi, ku!#in%wa kutambua #ata /imbo wake $ai.a ni kiten%o '#a .e%#e#a kubwa !ana kwa n'#i yetu na wale ambao wameitawala tangu u#uru& N'#i nyingine za ki6(.rika zimetupita mbali katika kuenzi (lama zao za $ai.a kwa kuzitambua kikatiba& *i0yo, kwa m.ano, ibara ya -213 na 223 na /yongeza ya -ili ya Katiba ya Kenya, 2010, ime.a.anua (lama za $ai.a za Kenya pamoja na kuweka maneno ya /imbo wa $ai.a wa n'#i #iyo& Pi0yo #i0yo, ibara ya 4 na /yongeza ya /ne ya Katiba ya ;imbabwe, 2013, nayo imeweka (lama za $ai.a za ;imbabwe pamoja na maneno na muziki wa /imbo wa $ai.a wa n'#i #iyo& Si!i, tunaoji%ai kuwa m.ano wa kuigwa na n'#i nyingine %uniani, #atujaitaja Ben%era yetu ya $ai.a ma#ali popote katika Katiba na S#eria zetuG Mheshimiw Mwe!"e#i$i%

63

Sheria 6a. 0: ya 01;0. S%eria %i$o ilian a kutumika tare%e 7 'ei, 1971. Ibi(., ki*un0u +%a 3

64

124

;ai%i ya kupen%ekeza nyongeza n%ogo kwenye ibara ya 3223, wajumbe walio wengi wa Kamati Namba Nne #awakuona tatizo lolote la mapen%ekezo ya ibara ya 3 ya a!imu& *ata #i0yo, mkanganyiko ambao tumeuonye!#a ku#u!u jambo #ili mu#imu unaonye!#a #aja kubwa ya kuwa na mwanzo mpya kikatiba katika ma!uala ya (lama za $ai.a& Kwa !ababu #iyo, wajumbe walio wa'#a'#e wanapen%ekeza kwamba ibara ya 3213 ya a!imu i.anyiwe marekebi!#o ili iweze ku!omeka i.uata0yo5 M3213 (lama za $ai.a zitakuwa ni5 2a3 2b3 2'3 Ben%era ya $ai.a ya S#iriki!#o na Ben%era za $ai.a za N'#i /a!#irika wa S#iriki!#oH /imbo wa $ai.a wa S#iriki!#o na Nyimbo za $ai.a za N'#i /a!#irika wa S#iriki!#oH Nembo ya $ai.a ya S#iriki!#o na Nembo za $ai.a za N'#i /a!#irika wa S#iriki!#o,

kama zitaka0yoaini!#wa katika !#eria #u!ika za n'#i&O Mheshimiw Mwe!"e#i$i% /ajumbe walio wa'#a'#e wa Kamati Namba Nne wanapen%ekeza pia marekebi!#o katika ibara ya 3223 ya a!imu& Kama ili0yo #i0i !a!a, ibara #iyo inaen%eleza upoto!#aji wa #i!toria ya "am#uri ya Muungano na ya n'#i wa!#irika wa Muungano& Kwanza, kupen%ekeza kuen%elea kua%#imi!#a Siku ya 9#uru wa $anganyika wakati $anganyika yenyewe #aitambuliwi kikatiba ni kuen%eleza una.iki wa kikatiba na wa ki!ia!a ambao umeen%elea kwa nu!u karne& Kama tai.a, #atuwezi kuen%elea kui!#i katika uongo kwa namna #ii& =ili, ;anzibar #aikupata u#uru wake Siku ya Mapin%uzi ya tare#e 12 "anuari, 1-14& ;anzibar ilipata u#uru wake !iku ya tare#e 10 +i!emba, 1-13, ikiwa na Serikali #alali iliyo'#aguliwa na wanan'#i kwenye u'#aguzi #uru na wa #aki kwa mujibu wa !#eria zilizokuwepo wakati #uo& 9#uru #uo ulitambuliwa na jumuiya ya kimatai.a pale ;anzibar ilipokubaliwa kujiunga kama mwana'#ama wa 112 wa 9moja wa Matai.a tare#e 11 +i!emba, 1-13&1) *ata S#eik# (be%i
65

-n0alia ,i+%a a u/umbe wa "an ibar siku $a "an ibar kukubaliwa rasmi kuwa mwana+%ama wa 6mo/a wa 'atai*a ulioon0o wa na Da iri 'kuu 'o%ame( S%amte :ama(i na Da iri wa 'ambo $a

125

Karume, aliyekuja ku!#ikilia uongozi wa ;anzibar ya baa%a ya Mapin%uzi na mwa!i!i wa Muungano, alitambua u#uru #uo wa ;anzibar& Katika #otuba yake ya kuukaribi!#a 9#uru wa +ola ya ;anzibar wa tare#e 10 +i!emba, 1-13, S#eik# Karume alitamka maneno ya.uatayo5 “Aeo mwezi &C =isemba, &()B, Z"/Z?5"1 imekuwa !uru !ii leo sisi watu wa visiwa hivi tumepata haki ya kuchukuwa mahala petu kuwa ni =ola sawa na nyengine katika umo9a wa /chi za =ola za 2ommonwealth .wa uchache, kuwa mwanachama katika umo9a huo, kuna maana kwamba nchi hii ni huru chini ya mpango wa 8irikali ambayo msingi wake ume9engwa 9uu ya kuendelea kwa ridhaa ya wananchi “?li kufikilia matara9io yetu hayo tunayo mo9a katika .atiba zenye msingi madhubuti iliyohusika na shuruti za haki za binadamu, haki za mambo ya siasa na uhuru wa dola yoyote nyengine /i wa9ibu wa watu wote wa dola yetu mpya, kila mmo9a katika sisi bila ya ku9ali fikra zetu za siasa au madaraka yetu kusaidia kweli kweli .atiba yetu iweze kufanya kazi -amo9a na manufaa, haki na uhuru ambayo yote hayo yamepatikana baada ya nchi kuwa huru 7 Mwezi mmoja baa%a ya kutamka maneno #ayo, ESirikali ambayo m!ingi wake umejengwa juu ya &&& ri%#aa ya wanan'#iF ilipin%uliwa kwa ngu0u, na S#eik# Karume aka.anywa kuwa ai! wa "am#uri ya /atu wa ;anzibar iliyotokana na Mapin%uzi #ayoG 9kweli #uu wa ki#i!toria, #ata kama utakuwa ni m'#ungu kwa baa%#i ya watu, una#itaji kutambuliwa ili kuiweze!#a n'#i yetu kuwa na mapatano na mwa.aka wa kitai.a& Na ma#ali pa kuanzia m'#akato wa mapatano ya kitai.a ni ku.i'#ua #i!toria #ii iliyo.i'#wa kwa nu!u karne kwa kui.anya Siku ya 9#uru wa ;anzibar kuwa Sikukuu ya Kitai.a !awa na Siku ya 9#uru wa $anganyika na Siku ya Mapin%uzi& Kwa !ababu #iyo, wajumbe walio wa'#a'#e wa Kamati Namba Nne wanapen%ekeza marekebi!#o ya.uatayo katika ibara ya 3223 ya a!imu5

>/e S%eik% -li 'u%sin Barwani na Balo i wa kwan a wa "an ibar 6mo/a wa 'atai*a 'aalim :ilal 'o%ame(, Kwaheri *koloni, Kwaheri *huru..., ibi(., uk. 4631465

126

2a3

Kwa ku.uta aya yote ya 2'3 na kuiba%ili!#a na aya mpya ya 2'3 itakayo!omeka ESiku ya 9#uru wa ;anzibar itakayoa%#imi!#wa tare#e 10 +i!emba&F

2b3 Kwa kuingiza aya mpya ya 2%3 itakayo!omeka ESiku ya S#iriki!#o la "am#uri za $anganyika na ;anzibar itakayoa%#imi!#wa katika tare#e ya kupiti!#wa Katiba Mpya ya S#iriki!#o la "am#uri za $anganyika na ;anzibar&F Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Mapen%ekezo #aya yanaion%oa Siku ya Muungano kama Sikukuu ya Kitai.a& Kwa !ababu ambazo tumezielezea kwa kire.u ku#u!iana na ibara ya 1 ya a!imu, ni wazi kwamba Muungano wa aina #ii #au!ta#ili kuen%elea kupewa enzi ya kuwa na Sikukuu yake ya Kitai.a& IBARA YA 4 Mheshimiw Mwe!"e#i$i% /ajumbe wa Kamati Namba Nne walikuwa na mja%ala mkali !ana ku#u!u mapen%ekezo ya ibara ya 4 ya a!imu& ,bara #iyo ina#u!u E>ug#a ya $ai.a na lug#a za alama&F ,bara ya 4213 inaki.anya Ki!wa#ili kuwa >ug#a ya $ai.a ambayo M&&& itatumika katika mawa!iliano ra!mi ya kitai.a na ki!erikali&O ,bara ya 4223 inaru#u!u matumizi ya lug#a ya Kiingereza au Elug#a nyingine yoyoteF kama M&&& lug#a ra!mi ya mawa!iliano ya ki!erikali pale itakapo#itajika&O Mwi!#o, ibara ya 4233 inaitaka Serikali kuweka M&&& mazingira yatakayoweze!#a kuwepo kwa mawa!iliano mba%ala zikiwemo lug#a za alama, maan%i!#i yaliyokuzwa na nukta nun%u kwenye !e#emu mu#imu za umma na katika 0yombo 0ya #abari 0ina0yotangaza #abari zake kitai.a kwa ajili ya watu wenye ma#itaji maalum&O Mheshimiw Mwe!"e#i$i% /ajumbe walio wa'#a'#e wa Kamati Namba marekebi!#o ya.uatayo katika ibara ya 4 ya a!imu& Nne wanapen%ekeza

“*3&4 Augha ya <aifa ya 8hirikisho itakuwa ni .iswahili na itatumika katika shughuli zote za umma na mawasiliano yote rasmi ya kitaifa na kiserikali
127

“*3#4 .iswahili kitakuwa ndio Augha ya 'ahakama za 8hirikisho na pia Augha ya 'abunge ya 8hirikisho na 8heria, 'uswada, 'aazimio na nyaraka nyingine za kibunge zitakuwa katika Augha ya .iswahili “*3B4 5ila ya kuathiri masharti ya ibara ndogo ya 3&4 na 3#4, lugha ya .iingereza au lugha nyingine yoyote inaweza kutumika kuwa lugha rasmi ya mawasiliano ya kiserikali pale itakapohita9ika “*3*4 'amlaka ya nchi3a4 zitakuza na kulinda uta9iri wa lugha za watu wa 8hirikisho la >amhuri0 na

3b4 zitakuza uendeleza9i na matumizi ya lugha za makabila na 9umuiya za 8hirikisho la >amhuri pamo9a na kuweka mazingira yatakayowezesha kuwepo kwa mawasiliano mbadala zikiwemo lugha za alama, maandishi yaliyokuzwa na nukta nundu kwenye sehemu muhimu za umma na katika vyombo vya habari vinavyotangaza habari zake kitaifa kwa a9ili ya watu wenye mahita9i maalum 7 Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Sababu za mapen%ekezo #aya ya wajumbe walio wa'#a'#e zinajionye!#a wazi& $anzania ni n'#i ya a!ili ya Ki!wa#ili& *ata #i0yo, na li'#a ya matamko ya wana!ia!a na watawala katika kipin%i '#ote '#a u#uru wa $anganyika na ;anzibar na tangu Muungano wa mwaka 1-14, Ki!wa#ili #akijawa#i kutambuliwa ra!mi kikatiba kama >ug#a ya $ai.a au #ata lug#a ra!mi ya !#ug#uli za ki!erikali& $o.auti pekee ni ;anzibar ambayo Katiba yake imetambua Ki!wa#ili kuwa lug#a ra!mi ya Baraza la /awakili!#i ;anzibar na lug#a ya !#eria za ;anzibar&11 *ata Kenya, ambayo Ki!wa#ili '#ake ni '#a kuungaunga, imetambua Ki!wa#ili kuwa >ug#a ya $ai.a ya "am#uri ya Kenya na moja ya lug#a mbili ra!mi za n'#i #iyo&1A Sababu ya pili ni #aja ya kuon%okana na utama%uni tuliourit#i kutoka kwa wakoloni ambao uli.anya Ki!wa#ili iwe na #a%#i ya '#ini kulingani!#a na Kiingereza katika !#ug#uli za ki!erikali, kima#akama na kibunge& *a%i !a!a
66

Ibara $a 87 $a Katiba ya !anzibar, 0127. Ibara $a 7<1= na <2= $a Katiba Mpya ya Kenya, 8<0<.

67

128

lug#a ra!mi ya Mu!wa%a na S#eria zinazotungwa na Bunge la "am#uri ya Muungano ni Kiingereza& *ata pale ambapo S#eria imeta.!iriwa kwen%a kwenye Ki!wa#ili, kama amba0yo imetokea mara kwa mara, !#eria za ta.!iri za !#eria zimeelekeza kwamba panapotokea mgongano wa ki!#eria kati ya lug#a #izo mbili, ba!i lug#a iliyotungiwa !#eria #iyo, yaani Kiingereza, n%iyo inayotiliwa ngu0u na ta.!iri ya Ki!wa#ili inatanguka& (i%#a, li'#a ya !#eria za n'#i kuweka bayana kwamba lug#a ya Ma#akama ni Ki!wa#ili au Kiingereza, !#eria #izo zime!i!itiza kwamba lug#a ya kumbukumbu za Ma#akama itakuwa ni Kiingereza& Katiba Mpya ni .ur!a mu#imu ya kupan%i!#a #a%#i lug#a yetu ya tai.a kwa kui.anya kuwa lug#a ya !#ug#uli zote za ki!erikali, kima#akama na kibunge& $atu, Katiba Mpya inatupa .ur!a mu#imu ya kutambua, kulin%a na kukuza lug#a zetu za a!ili na lug#a za alama& >ug#a ni !e#emu mu#imu ya utambuli!#o na utajiri wetu wa kiutama%uni& *ata #i0yo, tangu u#uru, lug#a za makabila yetu zimepigwa 0ita kuwa kuzitambua, kuzikuza na kuzien%eleza kutajenga ukabila na utengano wa kitai.a& (i%#a, %#ana poto.u imejengwa kwamba kukuza na kuen%eleza Ki!wa#ili n%io njia pekee ya kujenga umoja na utengamano wa kitai.a& Mwelekeo wa !a!a wa kikatiba katika n'#i za (.rika ni kutambua na kuen%eleza lug#a za watu wa (.rika kama !e#emu ya utu wetu, utambuli!#o wetu na utajiri wetu wa kiutama%uni& Kwa m.ano, Katiba za n'#i za :#ana, 14 Kenya1- na ;imbabweA0 zimetambua lug#a za a!ili za n'#i zao kama !e#emu ya utambuli!#o na utajiri wao wa kiutama%uni& Mheshimiw Mwe!"e#i$i%
68

Ibara $a 39<3= $a Katiba ya Jamhuri ya =hana, 0118. Ibi(., ibara $a 7<3=

69

70

Ibara $a 6 $a Katiba ya !imbabwe, 8<04. Ibara $a 6<1= inatambua lu0%a 16 a "imbabwe kuwa ni 4lu0%a ina otambuliwa rasmi9G na ibara $a 6<3=<a= inaeleke a (ola na taasisi na mas%irika $a serikali ku%akikis%a kwamba lu0%a ote ina otambuliwa rasmi inatumiwa kwa usawa. -i(%a, ibara $a 7<a= inaieleke a mamlaka $a n+%i %i$o ku%akikis%a kwamba !atiba $a "imbabwe inata*siriwa kwen$e lu0%a ote ili otambuliwa rasmi.

129

,bara za ), 1 na - za a!imu zilipiti!#wa na Kamati Namba Nne kwa kuungwa mkono na t#elut#i mbili za wajumbe wote wa Kamati kutoka $anzania Bara na t#elut#i mbili ya wajumbe wote wa kutoka ;anzibar kama ina0yotakiwa na ki.ungu '#a 21223 '#a S#eria na kanuni ya 14213 ya Kanuni& *i0yo, kwa mujibu wa kanuni ya 32233 ya Kanuni, maoni #aya #aya#u!u ibara #izo za a!imu& IBARA YA 6 Mheshimiw Mwe!"e#i$i% ,bara ya 4 ya a!imu ina#u!u E9kuu na utii wa KatibaF na ilizua mja%ala mkali !ana katika Kamati Namba Nne& /ajumbe walio wengi kwenye Kamati #awakupen%ekeza marekebi!#o yoyote katika ibara #iyo& *ata #i0yo, wajumbe #ao walipiga kura kupinga marekebi!#o yaliyopen%ekezwa na wajumbe walio wa'#a'#e& Mapen%ekezo #ayo ni kwamba ibara ya 4213 iongezewe maneno Ekwa ka%ri yataka0yo#u!ika na utekelezaji wa mambo ya Muungano&F >engo la marekebi!#o #aya ni ku#akiki!#a kwamba Katiba ya S#iriki!#o la "am#uri inakuwa na ukuu katika mambo yote yanayo#u!u S#iriki!#o, na Katiba za N'#i /a!#irika zinakuwa na ukuu katika ma!uala yote yanayo#u!u N'#i /a!#irika ambayo !io mambo ya S#iriki!#o& Mapen%ekezo #aya yatalin%a u6!#iriki!#o wa n'#i yetu na mamlaka ya N'#i /a!#irika katika ma!uala ya!iyo ya S#iriki!#o& Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Mapen%ekezo #aya #ayaongezi kitu '#o'#ote kipya katika kamu!i ya kikatiba ya n'#i yetu& *ii ni kwa !ababu, #ata ibara ya 142)3 ya Katiba ya !a!a ya Muungano inayo#u!u ukuu wa Katiba ya Muungano imeweka wazi kwamba ukuu #uo una#u!u mambo ya Muungano tu5 “5ila ya kuathiri kutumika kwa .atiba ya Zanzibar kuhusu mambo yote ya <anzania Zanzibar yasiyo mambo ya 'uungano, .atiba hii itakuwa na nguvu ya sheria katika >amhuri nzima ya 'uungano na endapo sheria nyingine yoyote itakiuka masharti yaliyomo katika .atiba hii, .atiba ndiyo itakuwa na nguvu, na sheria hiyo nyingine, kwa kiasi inachokiuka .atiba, itakuwa batili 7 9kuu #uu wa Katiba ya "am#uri ya Muungano katika mambo ya Muungano pekee unat#ibiti!#wa pia na ibara ya 4 ya Katiba ya ;anzibar inayo#u!u ukuu
130

wa Katiba ya ;anzibar5 “.atiba hii ni .atiba ya Zanzibar na itakuwa na nguvu za kisheria nchini kote na isipokuwa kutokana na kifungu cha JC ikiwa sheria yoyote inatofautiana na .atiba hii, basi .atiba hii ndiyo itayokuwa na nguvu na sheria hiyo itakuwa batili kwa kiwango kile ambacho kinahitilafiana 7 Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Kama amba0yo tumeeleza kwa kire.u ku#u!u ibara ya 1 ya a!imu, kwa miaka #am!ini ya Muungano wetu, Serikali ya "am#uri ya Muungano imenyakua mamlaka ya ;anzibar kwa mambo ambayo #ayakuwa mambo ya Muungano kwa mujibu wa *ati ya Makubaliano ya Muungano& *ilo lime.anyika kwa njia mbali mbali lakini kwa kia!i kikubwa kwa kuongeza oro%#a ya mambo ya Muungano kwenye Katiba au kwa kutunga !#eria za kawai%a na kuzi.anya kuwa !#eria za Muungano& @n%apo mapen%ekezo ya ibara ya 4 ya a!imu yataa'#wa yali0yo bila kurekebi!#wa, at#ari yake kubwa itakuwa ni ku.uta kabi!a #aiba ya u6!#iriki!#o 2.e%erali!m3 ambayo imekuwa !e#emu ya m.umo wetu wa kikatiba kwa nu!u karne& *akutakuwa tena na to.auti kati ya mambo ya !#iriki!#o na mambo ya!iyo ya !#iriki!#o yaliyoko '#ini ya mamlaka ya N'#i /a!#irika& (i%#a, itakuwa ni #alali kwa mamlaka za !#iriki!#o kuingilia mambo ya!iyo ya !#iriki!#o ya N'#i /a!#irika kwa ki!ingizio '#a ukuu wa Katiba ya S#iriki!#o& =en%ekezo #ili litakuwa na ma%#ara makubwa !ana kikatiba na ki!ia!a na litapelekea migogoro i!iyoi!#a baina ya N'#i /a!#irika na S#iriki!#o la "am#uri& /ajumbe walio wa'#a'#e wa Kamati Namba Nne wanaliomba Bunge lako tuku.u kukubali mapen%ekezo ya marekebi!#o ya ibara ya 4 ili kulin%a federal character ya n'#i yetu& SURA YA SITA IBARA YA =0 Mheshimiw Mwe!"e#i$i% a!imu ya Katiba Mpya inapen%ekeza maba%iliko makubwa katika muun%o wa "am#uri ya Muungano katika maeneo mawili& Kwanza, ibara ya 10213 ya a!imu inapen%ekeza M muundo wa shirikisho lenye serikali tatu ambazo ni
131

8erikali ya >amhuri ya 'uungano wa <anzania0 8erikali ya 'apinduzi ya Zanzibar0 na 8erikali ya <anzania 5ara O =ili, a!imu inapen%ekeza maba%iliko makubwa katika oro%#a ya Mambo ya Muungano& Kwa mujibu wa aya za 12213 na 13 za a!imu, Serikali ya "am#uri ya Muungano itakuwa na mamlaka ya utekelezaji kwa mambo yote yaliyooro%#e!#wa katika Nyongeza ya Katiba kuwa Mambo ya Muungano& Mambo ya Muungano yaliyooro%#e!#wa katika Nyongeza #iyo ni Katiba na mamlaka ya "am#uri ya Muungano wa $anzania, ulinzi na u!alama, uraia na u#amiaji na !ara.u na Benki Kuu& Mambo mengine ya Muungano ni mambo ya nje, u!ajili wa 0yama 0ya !ia!a na u!#uru wa bi%#aa na mapato ya!iyo ya ko%i yatokanayo na mambo ya Muungano& Kwa ujumla, a!imu inapen%ekeza kuwa na Mambo ya Muungano !aba& Kama amba0yo tumeonye!#a katika Sura ya Kwanza, !uala la Mambo ya Muungano limekuwa na utata mkubwa katika miaka #am!ini ya Muungano& Sa!a a!imu inapen%ekeza Mambo ya Muungano kuwa !aba, na kati ya #ayo ni Mambo matano tu B Katiba na mamlaka ya "am#uri ya Muungano, ulinzi na u!alama, uraia, u#amiaji na mambo ya nje 6 ambayo yalikuwepo kwenye oro%#a ya mwanzo ya Mambo ya Muungano& Na katika Mambo 11 yaliyoongezwa baa%a ya Muungano, ni mambo mawili tu B !ara.u na Benki Kuu na u!ajili wa 0yama 0ya !ia!a B ambayo yamebaki katika a!imu& Kwa ujumla, a!imu inapen%ekeza kuon%oa Mambo 11 yaliyopo katika oro%#a ya !a!a ya Mambo ya Muungano na kuongeza jambo moja jipya B u!#uru wa bi%#aa na mapato ya!iyo ya ko%i yatokanayo na mambo ya Muungano B katika oro%#a #iyo& Mapen%ekezo ya a!imu ku#u!u Mambo ya Muungano yanaa!#iria maba%iliko makubwa katika muun%o wa !a!a wa Muungano, na katika *ati za Makubaliano ya Muungano zilizo!ainiwa mwaka 1-14& Kama tuli0yoone!#a ku#u!u ibara ya 1 ya a!imu, mapen%ekezo #aya ya ibara ya 10 a!imu #ayawezi kuitwa EMwen%elezo wa *ati ya Makubaliano ya Muungano&F SHIRIKISHO LA SERIKALI TATU Mapen%ekezo ya muun%o wa !#iriki!#o lenye !erikali tatu na Mambo ya Muungano yamezua mja%ala mkubwa wa ki!ia!a na kitaaluma& Katika
132

m#a%#ara wake juu ya a!imu ya Kwanza, =ro.e!a S#i0ji ali#oji ma%ai ya aya ya 1233 ya a!imu& Kwa mujibu wa =ro.e!a S#i0ji, M !ati 3ya 'akubaliano ya 'uungano4 iliweka serikali mbili0 sasa iwe9e rasimu inayozungumzia serikali tatu iwe na msingi ambao uli9engeka kwenye serikali mbiliF .atiba iliyo9ikita kwenye serikali tatu haiwezi, kwa vyovyote vile, ikawa mwendelezo wa !ati 3za 'akubaliano ya 'uungano4 OA1 Kama lili0yo jina la m#a%#ara wake, #oja #ii ya =ro.e!a S#i0ji ina Eutatani!#iF mkubwa, kwani kumekuwa na mabi!#ano makubwa na ya ki#i!toria ku#u!u ta.!iri #ali!i ya Makubaliano ya Muungano juu ya muun%o wa Muungano& Katika kitabu '#ake -an "fricanism or -ragmatismF, =ro.e!a S#i0ji mwenyewe ame%ai kwamba ai! wa pili wa ;anzibar (bou% "umbe Mwinyi na wa!ai%izi wake wa karibu walingFolewa ma%arakani mwaka 1-44 kwa !ababu ya ku#oji, pamoja na mambo mengine, muun%o wa Muungano wa Serikali Mbili kwa ma%ai kwamba *ati za Makubaliano ya Muungano zilikuwa zimeweka utaratibu wa muun%o wa !#iriki!#o lenye Serikali $atu& Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Miaka kumi na !aba kabla ya ku'#api!#wa kitabu #i'#o, $ume ya Nyalali iliyoteuliwa na ai! (li *a!!an Mwinyi ku'#unguza kama $anzania ien%elee kuwa na '#ama kimoja '#a !ia!a au 0yama 0ingi ilipen%ekeza muun%o wa S#iriki!#o lenye Serikali tatu&A2 Mwaka mmoja baa%aye, mwa!i!i wa Muungano na ai! wake wa kwanza, Mwalimu Nyerere alian%ika ya.uatayo ku#u!u ma%ai ya ai! "umbe yaliyopelekea Eku'#a.uka kwa #ali ya #ewa ya ki!ia!aF ;anzibar5 M!uko nyuma baadhi ya viongozi wa Zanzibar wapinzani wa 'uungano wamewahi kudai tufanye referendum kwa Zanzibar kuhusu 'uungano <ukakataa kwa sababu safi kabisa OA3 Katika kitabu #i'#o #i'#o, Mwalimu Nyerere ali!ema ya.uatayo juu ya kili'#otokea kwenye Bunge la "am#uri ya Muungano mwaka 1--35
71

Issa ?. S%iF/i, *tatanishi na *kimya Katika Rasimu ya Katiba Mpya# Mhadhara wa Kuaga Kigoda -ha Mwalimu, Dar es Salaam, #uni, 2013.
72

Tanzania, Tume ya Rais ya M&umo wa >hama Kimo(a au ?yama ?ingi .ya Siasa Tanzania, ?itabu ?itatu, 1991.
73

'walimu #ulius !. >$erere, *ongozi Wetu na Hatima ya Tanzania , :arare, 1993.

133

M<arehe BC >ulai, &((B wakati mkutano wa bunge la ba9eti ukiendelea, zaidi ya wabunge $C kwa pamo9a walitoa taarifa ya kusudio la kuwasilisha ho9a 5ungeni ambayo inadai 3kwamba4 kuendelea na mfumo huu wa 'uungano usiowaridhisha wananchi wengi wa upande mmo9a ni kuhatarisha kuendelea kudumu kwa 'uungano !ivyo basi wabunge hawa wanaliomba 5unge liazimie kwamba 8erikali ilete 'uswada 5ungeni kabla ya Iebruari &((*, kurekebisha katiba ya >amhuri ya 'uungano ili kuwezesha uunda9i wa @8erikali ya <anganyika: ndani ya 'uungano <arehe #C "gosti, &((B wabunge wahusika waliwasilisha taarifa nyingine iliyokuwa inalitaka 5unge liazimie kwamba 8erikali iandae kura ya maoni ambayo itafanyika kabla ya B& =esemba, &((* ili kupata maoni ya wananchi wa <anzania 9uu ya kuundwa kwa “8erikali ya <anganyika7 ndani ya 'uundo wa 'uungano 7 (i%#a, miaka kumi kabla ya ku'#api!#wa kwa kitabu '#a =ro.e!a S#i0ji, $ume ya Ki!!anga iliyoteuliwa na ai! Benjamin Mkapa ku'#unguza ma!uala mbali mbali ya kikatiba, nayo ilipen%ekeza muun%o wa S#iriki!#o lenye Serikali tatu& MUUN'O WA SERIKALI MBILI UMESHIN'WAFFF Mapen%ekezo ya kuba%ili muun%o wa Muungano yaliyotolewa na $ume mbali mbali za kikatiba pamoja na a!imu yanat#ibiti!#a mambo mawili& Kwanza, Muungano umekuwa na migogoro i!iyoi!#a na ambayo #aijapatiwa u.umbuzi #a%i !a!a& "ambo la pili ni kwamba, baa%a ya karibu nu!u karne ya mai!#a yake, muun%o wa Muungano wenye Serikali mbili ume!#in%wa na #auwezi tena kutatua migogoro ya Muungano& Se#emu kubwa ya migogoro #iyo inatokana na #i!toria ya kuanzi!#wa kwake& Kama amba0yo wa!omi wa #i!toria ya Muungano wameonye!#a, Muungano #uu ulianzi!#wa kwa !ababu ya !#inikizo la matai.a makubwa ya Mag#aribi yaliyokuwa na #o.u kwamba Mapin%uzi ya ;anzibar yangeleta !ia!a za kijamaa katika pwani ya (.rika Ma!#ariki kwa !ababu, mara tu baa%a ya Mapin%uzi #ayo, "am#uri ya /atu wa ;anzibar ilitambuliwa na n'#i za kijamaa za wakati #uo& (i%#a, watawala wa n'#i za (.rika Ma!#ariki, na #a!a waa!i!i wa Muungano Mwalimu Nyerere na S#eik# (bei% (mani Karume, walikuwa na #o.u ya tawala zao kupin%uliwa kutokana na m.ano wa Mapin%uzi ya ;anzibar&
134

Sababu zote #izi zilipelekea Muungano ku.anywa kwa !iri kubwa, na kwa 0yo0yote 0ile, bila kupata ri%#aa ya wanan'#i wa $anganyika au ;anzibar au ya 0yombo 0yao 0ya uwakili!#i& Kama amba0yo tumekwi!#aone!#a katika maoni #aya, !io tu kwamba Baraza la Mapin%uzi lililokuwa linatawala ;anzibar wakati #uo lilikataa pen%ekezo la Muungano, bali pia #alikutunga !#eria ya kuri%#ia *ati za Makubaliano ya Muungano baa%a ya S#eik# Karume kuamua kuungani!#a ;anzibar na $anganyika bila ri%#aa ya Baraza la Mapin%uziG Kwa upan%e wake, Bunge la $anganyika liliiti!#wa kwa %#arura !iku tatu baa%a ya ku!ainiwa kwa *ati za Makubaliano ya Muungano na kutakiwa kupiti!#a 8heria ya 'uungano wa <anganyika na Zanzibar !iku #iyo #iyo kwa kutumia #ati ya %#aruraG S#eria #iyo ilipiti!#wa bila mja%ala wowote wa maana na ke!#o yake, tare#e 21 (prili, 1-14, Muungano wa $anganyika na ;anzibar ukazaliwa ra!miG Kwa #iyo, kama amba0yo =ro.e!a S#i0ji na wa!omi wengine wa Muungano wameonye!#a, Muungano ulizaliwa bila u#alali wa ki!#eria wala baraka za ki!ia!a za wanan'#i wa n'#i #izi mbili& Se#emu nyingine kubwa ya migogoro ya Muungano imetokana !io kwa !ababu ya namna uli0yozaliwa, bali na utekelezaji wa ma!#arti ya *ati za Makubaliano ya Muungano& *ii ni kwa !ababu, wakati Muungano umetukuzwa katika majukwaa ya ki!ia!a, umekuwa ukikiukwa kwa 0iten%o 6 #a!a #a!a na Serikali ya "am#uri ya Muungano 6 wakati wote wa #i!toria yake ya karibu miaka #am!ini& Kama tuli0yoone!#a, mbinu kubwa iliyotumiwa kukiuka ma!#arti ya *ati ya Makubaliano ya Muungano ilikuwa kuongeza Mambo ya Muungano kwenye oro%#a ya Mambo ya Muungano yaliyokuwa kwenye *ati za Makubaliano ya Muungano zilizo!ainiwa mwaka 1-14& EKERO ZA MUUNGANO9 AU 8MUUNGANO WA KERO9: Mheshimiw Mwe!"e#i$i% M.ano mwingine unaoonye!#a kwamba muun%o wa Muungano wa Serikali Mbili ume!#in%wa kutatua matatizo ya Muungano ni kile kina'#ojulikana katika kamu!i ya ki!ia!a ya n'#i yetu kama EKero za Muungano&F $angu kungFolewa ma%arakani kwa ai! "umbe mwaka 1-44, mja%ala wowote juu ya E*ati ya KuzaliwaF ya Muungano B kama "umbe ali0yoziita *ati za Makubaliano ya Muungano wakati akijitetea mbele ya Kikao Maalum '#a
135

*alma!#auri Kuu ya 77M B imekuwa, kwa maneno ya "umbe, E%#ambi&F Na tangu wakati #uo, migogoro inayo#u!u Mambo ya Muungano imea'#a kutaja E*ati za Makubaliano ya MuunganoF, ba%ala yake migogoro #iyo ime.i'#wa n%ani ya lug#a ya EKero za Muungano&F Kina'#oitwa Ekero za MuunganoF kiu#ali!ia ni migogoro juu ya Mambo mbali mbali ya Muungano kati ya Serikali ya "am#uri ya Muungano na Serikali ya Mapin%uzi ;anzibar& *ii ina%#i#iri!#wa na E*oja za MuunganoF zilizoja%iliwa katika 0ikao mbali mbali 0ili0yo.anywa kati ya Serikali zote mbili kati ya 8ktoba 2012 na Ma'#i 20135 #i!a za Serikali ya Mapin%uzi ;anzibar zilizokuwa katika Bo%i ya Sara.u ya (.rika Ma!#arikiH u!ajili wa 0yombo 0ya motoH malalamiko ya wa.anya bia!#ara wa ;anzibar kutozwa ko%i mara mbiliH mapen%ekezo ya $ume ya =amoja ya ?e%#aH mgawanyo wa mapatoH u!#iriki wa ;anzibar katika taa!i!i za njeH uta.utaji na u'#imbaji ma.uta na ge!i a!iliH ajira kwa watumi!#i wa ;anzibar katika taa!i!i za MuunganoH u0u0i kwenye ukan%a wa u'#umi wa ba#ari kuuH ongezeko la g#arama za umeme kutoka $(N@S78 kwen%a ;@78H na u!#iriki wa ;anzibar katika "umuiya ya (.rika Ma!#ariki& Katika E#ojaF #izi ni ongezeko la g#arama za umeme kati ya $(N@S78 na ;@78 pekee ambayo #aina u#u!iano wowote na ma!uala ya Muungano& Kwa upan%e mwingine, #i!a za Serikali ya Mapin%uzi ;anzibar katika Bo%i ya Sara.u ya (.rika Ma!#ariki, wa.anya bia!#ara wa ;anzibar kutozwa ko%i mara mbiliH mapen%ekezo ya $ume ya =amoja ya ?e%#a na mgawanyo wa mapato yana u#u!iano wa moja kwa moja na Emikopo na bia!#ara za n'#i za njeF, Eko%i ya mapato na u!#uru wa .oro%#aF, mambo yanayo#u!iana na E!ara.u na .e%#aF yaliyoko katika oro%#a ya Mambo ya Muungano ambayo ni Nyongeza ya Kwanza ya Katiba ya Muungano& (i%#a, u!#iriki wa ;anzibar katika taa!i!i za nje na katika "umuiya ya (.rika Ma!#ariki ni ma!uala yenye u#u!iano wa moja kwa moja na Emambo ya n'#i za njeF kwenye oro%#a ya Mambo ya Muungano& Pile 0ile, uta.utaji na u'#imbaji wa ma.uta na ge!i a!ili yana#u!iana na Emalia!ili ya ma.uta &&& na ge!i a!iliaF katika oro%#a ya Mambo ya MuunganoH wakati u0u0i katika 9kan%a wa 9'#umi wa Ba#ari Kuu yana#u!iana moja kwa moja na EKatiba ya $anzaniaF inayotangaza !e#emu ya ba#ari inayopakana na $anzania kuwa ni !e#emu ya eneo la "am#uri ya Muungano wa $anzania& Mwi!#o, E#ojaF ya ajira kwa
136

watumi!#i wa ;anzibar katika taa!i!i za Muungano iko katika Eutumi!#i katika Serikali ya "am#uri ya MuunganoF kwenye oro%#a ya Mambo ya Muungano& UTARATIBU WA UMESHIN'WAFFF KUTATUA MIGOGORO YA MUUNGANO

Mheshimiw Mwe!"e#i$i, $umeonye!#a jin!i amba0yo EKero za MuunganoF zimekuwa !e#emu ya #i!toria yote ya Muungano& Kwa mujibu wa Katiba ya Muungano, kero #izi zinazo#u!u ta.!iri ya ma!uala ya Muungano zilitakiwa kuamuliwa na Ma#akama Maalum ya Katiba iliyoun%wa '#ini ya ibara ya 12) ya Katiba& ,%a%i ya wajumbe wa Ma#akama #iyo #aijatajwa lakini ibara ya 12A213 inatamka kwamba wajumbe wake ni M nusu ya 9umla ya wa9umbe wote watakaoteuliwa na 8erikali ya >amhuri ya 'uungano na nusu nyingine watateuliwa na 8erikali ya 'apinduzi Zanzibar O Kwa mujibu wa ibara ya 124223 ya Katiba, aki%i ya kikao '#a Ma#akama #iyo ni wajumbe woteH na Mkila suala linalohita9i uamuzi litaamuliwa kwa kufuata kauli ya theluthi mbili ya wa9umbe kutoka <anzania 5ara na theluthi mbili ya wa9umbe kutoka <anzania Zanzibar O 2ibara ya 124233 Na kwa mujibu wa ibara ya 121233, uamuzi wa Ma#akama Maalum ya Katiba M utakuwa ndio wa mwisho 3na4 hakutakuwa na haki ya kukata rufaa popote O >i'#a ya Katiba ya Muungano kuweka utaratibu #uu wa kutatua migogoro ya ta.!iri ya Katiba ku#u!u ma!uala ya Muungano, Ma#akama Maalum ya Katiba #aijawa#i kuiti!#wa ku!ikiliza migogoro mingi ku#u!u ta.!iri ya Katiba ku#u!u ma!uala ya Muungano& "aribio pekee la kukiiti!#a '#ombo #iki '#a kikatiba kutatua migogoro #iyo lilizimwa mwaka 1-44 wakati aliyekuwa ai! wa ;anzibar (bou% "umbe, /aziri Kiongozi ama%#ani *aji ?aki na Mwana!#eria Mkuu Ba!#ir Kwaw Swanzy walipongFolewa ma%arakani kwa kile kili'#oitwa Eku'#a.uka kwa #ali ya #ewa ya ki!ia!aF ;anzibar& =ro.e!a S#i0ji yupo !a#i#i anapo!ema 6 katika -an "fricanism or -ragmatismF B kwamba Epengine Ma#akama #iyo #aikupa!wa ku.anya kaziFG Ba%ala ya kutatua matatizo ya Muungano kwa njia zilizowekwa kikatiba, Serikali ya Muungano na Serikali ya Mapin%uzi ;anzibar zimeanzi!#a taratibu za kira!imu zilizoko nje kabi!a ya m.umo wa kikatiba wa Muungano& N%io
137

maana <aarifa ya Utekeleza9i 5a9eti 'waka wa Iedha #C&#N&BE .ipindi cha C& >ulai hadi B& =esemba, #C&#, iliyowa!ili!#wa Bungeni tare#e 23 "anuari mwaka #uu inaelezea uratibu wa 0ikao 0itatu 0ya Sekretarieti ya Kamati ya =amoja ya Serikali ya "am#uri ya Muungano wa $anzania na Serikali ya Mapin%uzi ;anzibar, iliyoun%wa mwaka 2001 ili M kushughulikia changamoto zinazo9itokeza katika utekeleza9i wa 'ambo ya 'uungano O Pile 0ile, kwa mujibu wa <aarifa #iyo, 0ikao 0ya Kamati ya Makatibu /akuu wa Serikali ya "am#uri ya Muungano na wa Serikali ya Mapin%uzi ;anzibar na mawaziri wa Serikali #izo 0ili0yokaa kati ya tareje 20 +e!emba 2012 na 13 "anuari 2013 0ilikutana kuja%ili E*oja za Muungano&F *ai#itaji m!i!itizo ku!ema kwamba 0ikao #i0yo 0yote #a0itambuliwi kikatiba& Katika mazingira #aya, ni #alali kuuliza !wali kama pan%e zote mbili za Muungano zinataka kuen%elea na Muungano kabla #ata ya kuja%ili muun%o wake& MUUNGANO AU UHURU::: Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Katika m#a%#ara wake wa kuaga Kigo%a '#a Mwalimu, =ro.e!a S#i0ji ame#itimi!#a u'#ambuzi wake wa a!imu kwa ku!ema kwamba muun%o wa Muungano unaopen%ekezwa M ni tegemezi na ni dhaifu kwa sababu ume9engwa 9uu ya mchanga wa dhamira na nia nzuri badala ya msingi wa mawe ya nguvu za kikatiba zilizowekwa na wananchi wenyewe /i kama kwamba suala la 'uungano ni 3la4 u9irani mwema badala ya umo9a wa nchi OA4 Kwingineko katika m#a%#ara #uo, mwanazuoni #uyu maaru.u Eame%iriki ku!emaF kwamba Mmuundo wenyewe wa serikali tatu uliopendekezwa 3na 1asimu4 ni 'ompromi!e kati ya wale waliosimamia serikali mbili na wale waliopigania muungano wa mkataba, kwa maneno sahihi, kuuvun9a muungano OA) ,japokuwa #aja!ema wazi wazi, =ro.e!a S#i0ji anaonye!#a kupen%elea kwamba muun%o wa !a!a wa Muungano wa !erikali mbili ni bora zai%i na #auna bu%i kuen%elea& Kwa maneno yake, M 'ompromi!e inazaa uamuzi legelege 2ompromise 9uu ya muundo imezaa muundo wa muungano legelege .una
74

Ibi(., uk. Ibi(., uk. 35

75

138

maeneo mengi yatazaa migogoro ambayo hatimaye inaweza kuuvun9a 'uungano .ero za 'uungano zitaendelea, safari hii kutoka pande zote mbili OA1 Si !a#i#i kupuuza #oja na kauli za mwanazuoni #uyu maaru.u& *ata #i0yo, ni mu#imu ku#oji u#alali wake kwa kuangalia #i!toria #ali!i ya Muungano wetu& Kwanza kabi!a, kama amba0yo =ro.e!a S#i0ji mwenyewe ame%#i#iri!#a katika maan%i!#i yake ya zai%i ya miaka i!#irini, Muungano #uu #aujawa#i kuwa Muungano wa watu wa $anganyika na ;anzibar, bali ulikuwa na umeen%elea kuwa Muungano wa watawala kwa ma!la#i ya watawala wa n%ani ya n'#i yetu na wa n'#i za kibeberuG =ili, Muungano #uu wa watawala #aujawa#i ku#e!#imiwa na watawala wenyewe kwa miaka yote ya uwepo wake, kama amba0yo #i!toria ya Mambo ya Muungano na utaratibu wa kutatua migogoro yake ina0yot#ibiti!#a& $atu, kwa kuangalia mwelekeo wa !ia!a za !a!a za kikatiba za ;anzibar, ni wazi kwamba wanan'#i wa ;anzibar wanapen%elea u#uru kuliko kuen%elea na Muungano #uu& =ro.e!a S#i0ji anat#ibiti!#a #ili kwa kauli yake kwamba M6azanzibari kwa muda mrefu tu wamedai haki yao ya ku9iamulia mambo yao wenyewe OAA Nne, kwa !ababu ya kuwa Muungano wa watawala ba%ala ya kuwa Muungano wa wanan'#iH kwa !ababu ya kuto#e!#imiwa na watawala #aoH na kwa !ababu ya mwelekeo wa !ia!a za ;anzibar za !a!a, EKero za MuunganoF #aziwezi kutatuliwa kwa kutumia muun%o wa !a!a wa Serikali mbili& 2ompromise ya !erikali tatu, katika mazingira #aya, ni njia pekee iliyobaki ya kuwa na Muungano, #ata kama ni muun%o %#ai.u na legelege kama ana0yolalamika =ro.e!a S#i0jiG Nje ya !erikali tatu ni u#uru kamili wa E/a!#irika wa MuunganoF na kuzaliwa upya kwa "am#uri ya $anganyika na "am#uri ya /atu wa ;anzibar& BILA MUUNGANO KUWE;O NI MITA::: Katika #itimi!#o la m#a%#ara wake, =ro.e!a S#i0ji ametoa Epi'#a ya kiamaF 2doomsday scenario3 en%apo Muungano uta0unjika kwa !ababu ya kukubaliwa
76

;,. +it. Ibi(., uk.

77

139

muun%o wa !#iriki!#o lenye !erikali tatu5 M'uungano ukivun9ika hakuna mwananchi atakayenusurika, awe wa <anganyika au wa Zanzibar OA4 Kwingineko katika #itimi!#o la m#a%#ara #uo, m!omi #uyu maaru.u anaen%eleza %#ana yake ya E!erikali tatu ni kiamaF5 M 8uala la 'uungano sio letu tu .una nchi za kibeberu zina maslahi makubwa ya rasilmali pamo9a na ya ki9eshi katika eneo letu, hasa 5ahari ya !indi <ukibeza mambo haya nyeti kwa sababu tu ya uchu wa madaraka ya viongozi wachache, tutawapeleka watu wetu kwenye hali mbaya OA- ,li kutilia ngu0u #oja yake kwamba ku0unjika kwa Muungano kutaleta 0ita, =ro.e!a S#i0ji ametumia mi.ano ya 0ita na migogoro ya mipaka iliyotokea baa%a 9ru!i ya Ki!o0ieti, S#iriki!#o la <ugo!la0ia na, katika (.rika, Su%an ku0unjika& *oja #ii ya =ro.e!a S#i0ji na mi.ano yake ina!ta#ili majibu& Kwanza, mi.ano aliyoitumia ni ya upan%e mmoja na ya kiitika%i zai%i& *ii ni kwa !ababu kuna mi.ano ya n'#i zilizo0unja muungano wao bila kuwepo 0ita au migogoro ya mipaka& "am#uri za 7ze'# na Slo0akia zilizotokana na ku0unjika kwa "am#uri ya zamani ya 7ze'#o!lo0akia ni m.ano mzuri& *aiyumkini kwamba =ro.e!a S#i0ji anau.a#amu m.ano #uu 0izuri& =ili, kuna n'#i nyingi ambazo zimepigana 0ita ya wenyewe kwa wenyewe kwa mu%a mre.u kwa !ababu ya kulazimi!#a muungano u!iokubaliwa na upan%e mmoja au mwingine katika umoja #uo& @t#iopia na @ritrea ni m.ano mmojawapo& Mwaka 1-)2 @t#iopia ili!aini makubaliano kati yake na Baraza Kuu la 9moja wa Matai.a yaliyoi.anya @ritrea !e#emu ya S#iriki!#o la @t#iopia na #i0yo kumaliza utawala wa 9ingereza katika koloni #ilo la zamani la ,talia& *ata #i0yo, tare#e 14 No0emba, 1-12, M.alme *aile Sela!!ie , wa @t#iopia ali0unja makubaliano #ayo kwa ngu0u na kui.anya @ritrea kuwa !e#emu ya *imaya yake& Pita 0ya ukombozi 0ili0yo!ababi!#wa na kiten%o #i'#o 0ili'#ukua karibu miaka t#elat#ini #a%i @t#iopia ilipo!#in%wa mwaka 1--1 na @ritrea kujipatia u#uru kamili&40 Pile 0ile =ro.e!a S#i0ji anau.a#amu m.ano #uu
78

Ibi(., uk. 36 Ibi(., uk. 37

79

80

:istoria $a Fita $a ukombo i wa 2ritrea imeele wa na 'i+%ela Dron0 katika kitabu +%ake @ idnAt it )or Bou# How the World *sed and "bused a Small "&ri-an 6ation , :ar,er .erennial, @on(on, 2005.

140

0izuri !ana, kwa !ababu alikuwa mmoja wa wanazuoni wengi waliounga mkono wa 7#ama '#a 9kombozi wa /atu wa @ritrea 2 Gritrean -eople:s Aiberation Iront 6 @=>?3, kili'#oongoza mapambano ya u#uru wa n'#i #iyo& Su%an ya zamani ni m.ano mwingine wa 0ita 0ili0yo!ababi!#wa na kulazimi!#a muungano u!iotakiwa na upan%e mmoja&41 Mnamo ?ebruari, 1-)3, 9ingereza na Mi!ri zilizokuwa zinatawala Su%an ya Ku!ini na ya Ka!kazini kama maeneo to.auti kwa utaratibu wa 2ondominium zilikubaliana kukabi%#i u#uru kwa !#iriki!#o la Su%an i.ikapo tare#e 1 "anuari, 1-)1& *ata #i0yo, kabla ya tare#e #iyo ku.ika, 0iongozi wa Su%an Ka!kazini walikiuka makubaliano ya kuun%a !erikali ya !#iriki!#o& Matokeo yake ni kwamba wanan'#i wa Su%an Ku!ini walia!i na kuanzi!#a kile kina'#ojulikana katika #i!toria kama Pita ya Kwanza ya /enyewe kwa /enyewe ya Su%an 2Iirst 8udanese 2ivil 6ar au "nyanya ? 1ebellion3& Pita #iyo ilianza (go!ti, 1-)) na ilimalizika kwa ku!ainiwa kwa Makubaliano ya (mani ya (%%i! (baba ya mwaka 1-A2& Makubaliano #ayo yaliru%i!#a m.umo wa S#iriki!#o ulioipa Su%an Ku!ini mamlaka makubwa ya utawala wa n%ani& Makubaliano ya (%%i! (baba #ayaku%umu mu%a mre.u kwa !ababu Serikali Kuu ya Su%an iliya#ujumu& Matokeo yake, mwaka 1-A4 Maa!i ya (nyanya ,, yalianza tena& Makubaliano ya (%%i! (baba yali0unjika kabi!a mwaka 1-43 na Pita ya =ili ya /enyewe kwa /enyewe ya Su%an 28econd 8udanese 2ivil 6ar3 ilianza mwaka 1-43 #a%i ilipoi!#a baa%a ya ku!ainiwa kwa Mkataba wa (mani wa Nairobi wa tare#e - "anuari, 200)& 7#ini ya Mkataba wa (mani wa Nairobi, Su%an Ku!ini ilijitawala kwa ma!uala ya n%ani kwa miaka !ita #a%i 2011 wanan'#i wa Su%an Ku!ini walipopiga kura ya maoni na kuamua kujitenga na Su%an ya Ka!kazini& $are#e - "ulai, 2011, "am#uri ya Su%an Ku!ini ilizaliwa kama n'#i #uru& Ni kweli kwamba ba%o kuna mgogoro wa mpaka kati ya "am#uri #iyo mpya na Su%an Ka!kazini& Ni kweli 0ile 0ile kwamba Su%an Ku!ini imekumbwa na 0ita 0ya wenyewe kwa wenyewe&
81

S+o,as S. .o00o, War and >on&li-t in Southern Sudan, 01::301;8 , 6niFersit$ o* 5ali*ornia, Santa Barbara, 1999G :i kias -sse*a, Mediation o& >i.il Wars, "pproa-hes and Strategies C The Sudan >on&li-t, DestFiew .ress, 5olora(o, 1987G 2(0ar ;9Ballan+e, The Se-ret War in the Sudan# 01::3 01;8, )aber H )aber, :am(en, 1977G an( 5e+il 2,rile, War and $ea-e in the Sudan, 01::301;8 , DaFi( H 5%arles, @on(on, 1974.

141

*ata #i0yo, migogoro #ii #ai#u!u !uala la muungano wa kulazimi!#a kama 0ita 0ya wenyewe kwa wenyewe 0ili0yo'#ukua miaka #am!ini kuanzia 1-)) #a%i 200)G *apana !#aka kwamba =ro.e!a S#i0ji anai.a#amu #i!toria #ii 0ema, kwani zama za ujana wake ali!oma katika 7#uo Kikuu '#a +ar e! Salaam pamoja na +k& "o#n :arang, mwa!i!i wa 7#amaI"e!#i la 9kombozi wa /atu wa Su%an 28udanese -eople:s Aiberation 'ovementN"rmy % 8-A'N"3& $atu, zipo n'#i ambazo zinaen%elea kuwa na 0ita kwa !ababu ya kulazimi!#a umoja ambao upan%e mmoja unaukataa& ,n%ia 2mgogoro wa "imbo la Ka!#mir3, *i!pania 2"imbo la Ba!Rue3 na (ngola 2"imbo la 7abin%a3 ni mi.ano mizuri& Ni 0igumu kuamini kwamba =ro.e!a S#i0ji #a.a#amu mi.ano ya n'#i #izi pia& Ni wazi, kwa #iyo, kwamba #oja !erikali tatu S ku0unja Muungano S 0ita na maangamizi ni #oja yenye lengo la kuti!#a wanan'#i ili wa!iweze kuja%ili ma!uala yote yanayo#u!u Muungano ikiwamo kua'#ana nao& Na nne, #oja ya =ro.e!a S#i0ji kwamba wanao%ai kuwe na Muungano wa !#iriki!#o lenye !erikali tatu ni E0iongozi wa'#a'#eF wenye Eu'#u wa ma%arakaF ni ya ku!ikiti!#a !ana& *ii ni !awa !awa na kuwaita ai! (bou% "umbe na wa!ai%izi wake, au wajumbe wa $ume ya Nyalali, au ya Ki!!anga au #ata ya !a!a ya /arioba, au /abunge wa :)), waro#o wa ma%araka kwa !ababu tu #awakukubaliana na m.umo wa !erikali mbili ambao S#i0ji mwenyewe amekiri mara nyingi ume!#in%wa kutatua matatizo na EKero za MuunganoFG SERIKALI TATU NI GHARAMA KUBWAFFF Mheshimiw Mwe!"e#i$i% $angu ku'#api!#wa kwa a!imu, kumejitokeza kauli kwamba kuwa na muun%o wa Muungano wenye !erikali tatu itakuwa ni g#arama kubwa kwa n'#i ma!kini kama ya kwetu& Piongozi na maka%a wa 77M wamei%aka #oja #ii ya g#arama za Muungano kama n%io turu.u yao ya kuen%elea na muun%o wa !a!a wa Muungano wa Serikali mbili& Katika Ufafanuzi wake, 77M ime%ai kwamba Mgharama za uendesha9i wa 8erikali zilizopo hivi sasa ni kubwa .uwepo kwa 8erikali ya tatu kutakuwa ni gharama ya ziada na hivyo kuwa mzigo mkubwa kwa wananchi O
142

Kwa upan%e wake, =ro.e!a S#i0ji amezungumzia !uala #ili kama i.uata0yo5 M.wa upande wa gharama, ni wazi kwamba kuendesha serikali ya muungano kutakuwa na gharama kubwa .azi inayofanywa na taasisi mo9a au idara mo9a katika muundo uliopo sasa itahita9i taasisi mbili .wa mfano, badala ya kuwa na <ume mo9a ya uchaguzi, sasa kutakuwa na tume mbili, mo9a ya 'uungano na nyingine ya 5ara 3Ukiongeza ya Zanzibar kutakuwa na <ume tatu za uchaguzi /a hivyo hivyo kuhusu tume nyingine Ukiangalia 9uu 9uu tu, licha ya taasisi na idara za kawaida katika serikali, kuna tume karibu nane na mabaraza mawili yenye wa9umbe wazito ambao bila shaka watakuwa na mishahara minono na marupurupu poa 6ananchi wamekwishaanza kuonyesha wasiwasi wao kwa kuwaongezea mzigo wa kubeba serikali kamili nyingine, zaidi ya hizi mbili tulizonazo O Mheshimiw Mwe!"e#i$i% *oja #ii ya g#arama za kuen%e!#a !erikali tatu ni red herring, yaani ina lengo la kuwatoa wanan'#i kwenye mja%ala wa m!ingi juu ya ku!#in%wa kwa muun%o wa !a!a wa Muungano kutatua EKero za MuunganoF, kwa kuwaamini!#a kwamba muun%o wa !a!a una g#arama na.uu zai%i kuliko muun%o wa !erikali tatu& Kwanza, kwa ka%ri ya u.a#amu wetu, #a%i !a!a #akuna mtu yeyote aliye.anya u'#ambuzi wa ulingani.u wa g#arama za kuen%e!#a !erikali B iwe moja, mbili au tatu B katika n'#i yetu& *ata Ufafanuzi wa 77M uko kimya juu ya jambo #ili& Kwa !ababu #iyo, #akuna u!#a#i%i wowote wa kut#ibiti!#a kwamba kuen%e!#a !erikali tatu ni g#ali zai%i kuliko kuen%e!#a !erikali mbili& Kwa 0yo0yote 0ile, kama !uala la g#arama za kuen%e!#ea !erikali n%io jambo mu#imu zai%i katika kuamua muun%o wa Muungano, kwa nini tu!iwe na !erikali moja tu, kuliko mbili za !a!a au tatu zinazopen%ekezwa na a!imuC =ili, na mu#imu zai%i, kama tuki'#ukua mapen%ekezo ya Mambo ya Muungano kama kigezo '#a kupima ukubwa wa !erikali B na kwa #iyo g#arama za kuien%e!#ea B ba!i g#arama za !erikali ya Muungano zinaweza kuwa n%ogo !ana& *ii ni kwa !ababu, #aiwezekani B kwa mambo !aba ya Muungano yanayopen%ekezwa na a!imu B kuwa na !erikali kubwa ya Muungano& Kwa Mambo #ayo ya Muungano, #akutakuwa na zai%i ya wizara nne za Serikali ya Muungano& *i0yo, kwa m.ano, kutakuwa na wizara ya katiba na !#eria itakayo!#ug#ulikia ma!uala ya Katiba na mamlaka ya "am#uri ya MuunganoH
143

wizara ya ulinzi itakayokuwa na majukumu ya ulinzi na u!alama wa "am#uri ya MuunganoH wizara ya .e%#a itakayo!#ug#ulikia ma!uala ya !ara.u na benki kuu, na u!#uru wa bi%#aa na mapato ya!iyo ya ko%i yatokanayo na Mambo ya MuunganoH na wizara ya mambo ya nje& Ma!uala yaliyobaki, yaani uraia na u#amiaji na u!ajili wa 0yama 0ya !ia!a #aya!ta#ili kuwa na wizara zinazojitegemea kwa #iyo yanaweza kuwekwa '#ini ya mojawapo ya wizara zilizotajwa #apo juu& ,bara ya -4223 ya a!imu inapen%ekeza ukomo wa ukubwa wa Baraza la Mawaziri la "am#uri ya Muungano kuwa mawaziri wa!iozi%i kumi na tano& Kwa upan%e mwingine, ibara ya -4233 inaelekeza kwamba M 8erikali ya >amhuri ya 'uungano itakuwa na 6izara kwa kuzingatia mamlaka ya 8erikali kwa mu9ibu wa .atiba hii O Sa!a kama mamlaka ya Serikali ya "am#uri ya Muungano yako kwenye mambo !aba ya Muungano kwa mujibu wa a!imu #ii, je, #ao mawaziri wa!iozi%i kumi na tano watatoka wapi na watatimiza majukumu ganiC Ni wazi kabi!a kwamba mapen%ekezo ya ibara ya -4223 yanakinzana na matakwa ya ibara za 12213 na 13 zinazo#u!u mamlaka ya Serikali ya "am#uri ya Muungano juu ya Mambo ya Muungano& Kwa mtazamo #uo #uo wa ibara ya -4233 na oro%#a ya Mambo ya Muungano kama kipimo '#a ukubwa wa Serikali ya Muungano, taa!i!i nyingine zinazopen%ekezwa na a!imu #aziwezi kuwa kubwa !ana na nyingine #azitakuwepo kabi!a& Kwa m.ano, Katibu Mkuu Kiongozi na Makatibu /akuu wanaopen%ekezwa katika ibara za 10) na 101 za a!imu #awawezi kuzi%i i%a%i ya /izara nne zilizotajwa #apo juu zitakazo!#ug#ulikia Mambo ya Muungano& Kwa maana #iyo, kwa kuzingatia i%a%i ya Makatibu /akuu wenyewe, Kamati Maalumu ya Makatibu /akuu inayoelezwa katika ibara ya 10AH na Sekretarieti ya Baraza la Mawaziri inayotajwa katika ibara ya 104, #azina maana wala umu#imu wowote kikatiba& (u tu'#ukue mapen%ekezo yanayo#u!u Bunge la "am#uri ya Muungano& Kwa mujibu wa ibara ya 10)243 ya a!imu, kila "imbo la 9'#aguzi litawakili!#wa na wabunge wawili kwa kuzingatia jin!ia zao& ,bara ya 1132232a3 inabaini!#a E"imbo la 9'#aguziF kuwa ni kila mkoa kwa upan%e wa $anzania Bara na wilaya kwa upan%e wa ;anzibar& (i%#a, kwa mujibu wa ibara ya 1132232b3, kutakuwa na wabunge watano wa kuteuliwa na ai! kuwakili!#a watu wenye
144

ulema0u& $uki'#ukua i%a%i ya mikoa i!#irini na tano ya $anzania Bara na wilaya 10 za ;anzibar kwa !a!a, Bunge la "am#uri ya Muungano litakuwa na wabunge A)& Kwa mapen%ekezo ya muun%o wa !erikali tatu, Bunge la ;anzibar litakuwa na /abunge #am!ini wa majimbo ya !a!a ya u'#aguziH wakati bunge la $anganyika litakuwa na wabunge 14- wa majimbo ya u'#aguzi ya !a!a& Kwa maana #iyo, muun%o wa Muungano wa !erikali tatu utakuwa na mabunge matatu yenye jumla ya wabunge 314& Kwa kulingani!#a, Bunge la "am#uri ya Muungano la !a!a lina i%a%i ya wabunge 23- wa majimbo ya u'#aguzi B 14- wa majimbo ya u'#aguzi ya $anzania Bara na #am!ini ya ;anzibar& Pile 0ile, kuna wabunge 102 wa Piti Maalumu, 10 wa kuteuliwa na ai! na watano wanaowakili!#a Baraza la wawakili!#i ;anzibar na Mwana!#eria Mkuu, kwa i%a%i ya jumla ya wabunge 3)A& Kwa upan%e wa Baraza la /awakili!#i ;anzibar, kuna wawakili!#i #am!ini wanaowakili!#a majimbo ya u'#aguzi, kumi wa kuteuliwa na ai! wa ;anzibar, i!#irini wa Piti Maalum na Mwana!#eria Mkuu wa ;anzibar, ku.anya jumla ya wawakili!#i t#emanini na moja& Kwa maana #iyo, kwa muun%o wa !a!a wa Muungano, mabunge mawili tuliyonayo yana i%a%i ya wabunge 434& ,%a%i #iyo ni kubwa kuliko i%a%i ya wabunge wa mabunge matatu yatakayokuwepo '#ini ya muun%o wa !erikali tatu kwa wabunge 124G Na !io Bunge ambalo linaweza kuwa na g#arama n%ogo kuliko g#arama za !a!a& $aa!i!i za Muungano zinazopen%ekezwa kama 0ile $ume ya 9#u!iano na 9ratibu wa Serikali 2ibara ya 10-3H $ume ya 9tumi!#i wa Ma#akama 2ibara ya 1403H na $ume ya 9tumi!#i wa 9mma 2ibara ya 1413 #aziwezi kuwa kubwa !ana kwa kuzingatia ukubwa wa Serikali ya "am#uri ya Muungano kwa mujibu wa a!imu& (i%#a, uwepo wa taa!i!i nyingine kama 0ile $ume ya Maa%ili ya 9ongozi na 9wajibikaji 2ibara ya 2003 na $ume ya *aki za Bina%amu 2ibara ya 2043 unakinzana na matakwa ya aya za 12213 na 13 za a!imu na kwa #iyo #aziwezi kug#arimiwa na Serikali ya "am#uri ya MuunganoG
145

Pile 0ile, majukumu ya utekelezaji wa Mambo mengine ya Muungano kama u'#aguzi na u!ajili wa 0yama 0ya !ia!a yanaweza kutekelezwa na taa!i!i #u!ika za /a!#irika wa Muungano kwa makubaliano na ma!#arti maalumu '#ini ya ibara ya 12233 ya a!imu& *ii nayo itapunguza g#arama za kuen%e!#a Serikali ya "am#uri ya Muungano& Ni wazi B kwa mtazamo #uu B kwamba g#arama za kuen%e!#ea muun%o wa !#iriki!#o lenye !erikali tatu zinaweza kuwa #ata n%ogo kuliko g#arama za kuen%e!#ea muun%o wa Muungano wa !erikali mbili za !a!a& FAI'A ZA MUUNGANO NI KWA WAZANZIBARI ;EKE YAO: Mheshimiw Mwe!"e#i$i% =en%ekezo la a!imu ku#u!u muun%o wa Serikali tatu limeleta #oja juu ya .ai%a za Muungano kwa kila upan%e wa /a!#irika wa Muungano& *i0yo, kwa m.ano, katika Ufafanuzi wake 77M ime%ai kwamba pen%ekezo #ili litaleta M urasimu na utata wa kisheria katika umiliki na uendesha9i wa shughuli za kiuchumi na ki9amii O 77M ina.a.anua zai%i juu ya jambo #ili5 M Urasimu wa kibiashara na umilika9i ardhi utaongezeka kwa sababu biashara, ardhi na umilika9i wa mali wa aina nyingine si mambo ya 'uungano O Kwingineko katika Ufafanuzi wake, 77M ina%#i#iri!#a kwamba m!imamo wake juu ya muun%o wa Serikali tatu unatokana na #o.u ya at#ari za muun%o #uo kwa ma!la#i ya kiu'#umi ya /azanzibari walioko, au wenye 0itega u'#umi, $anzania Bara& *i0yo ba!i, Mmuundo wa 8erikali mbili una urasimu mdogo wa kisheria na hivyo kutoa fursa nyingi za kiuchumi na ki9amii hususan kwa 6azanzibari ambao eneo lao la ardhi ni dogo wakati idadi ya wakaazi inaongezeka mwaka hadi mwaka O (i%#a, kwa mujibu wa 77M, Mmuundo uliopo unawawezesha 6azanzibari kumiliki ardhi na rasilmali nyingine zilizoko <anzania 5ara kama raia wa <anzania, ingawa9e ardhi na rasilimali nyingine za kiuchumi si masuala ya 'uungano O Mheshimiw Mwe!"e#i$i, ,najulikana kwamba, kwa mujibu wa !#eria za ;anzibar, /atanzania Bara #awana #aki ya kumiliki ar%#i ;anzibar, li'#a ya kuwa raia wa $anzania& (i%#a, li'#a ya kuwa raia wa $anzania, /atanzania Bara wanaoajiriwa katika
146

!ekta bina.!i ;anzibar wanatakiwa kutimiza ma!#arti ya 0ibali 0ya ajira !awa na raia yeyote wa n'#i za kigeni& <ote #aya ni nje ya ukweli kwamba /atanzania Bara #awawezi kuajiriwa katika taa!i!i yoyote ya Serikali ya Mapin%uzi ;anzibar, to.auti na /azanzibari ambao wanaajiriwa na taa!i!i za Serikali ya "am#uri ya Muungano #ata kwa mambo ya!iyokuwa ya Muungano& Pile 0ile, yote #aya ni nje ya ukweli kwamba wakati /azanzibari wanaweza kikatiba ku!#iriki !#ug#uli za ki!ia!a na kiutawala $anzania Bara #ata kwa mambo ya!iyokuwa ya Muungano, /atanzania Bara #awana uwezo #uo& *i0yo ba!i, kwa utaratibu #uu, /abunge wa ;anzibar katika Bunge la "am#uri ya Muungano wana!#iriki katika mija%ala ya mambo ya!iyo ya Muungano ya $anzania Bara, /azanzibari wana!#ikilia na.a!i za juu za ki!ia!a kama 0ile uwaziri katika wizara zi!izokuwa za Muungano na Baraza la /awakili!#i ;anzibar lina uwakili!#i maalum katika Bunge la "am#uri ya Muungano& /anan'#i wa $anzania Bara #awana #aki ya ku!#iriki katika mambo #aya kwa upan%e wa ;anzibar& Mheshimiw Mwe!"e#i$i% 9pinzani wa 77M %#i%i ya pen%ekezo la a!imu juu ya muun%o wa Serikali tatu una%#i#iri!#a u!#awi!#i mkubwa wa ;anzibar katika !ia!a za n%ani ya 77M, #a!a #a!a katika zama #izi za 0yama 0ingi na 0ita za makun%i mbali mbali n%ani ya '#ama #i'#o& $angu m.umo wa 0yama 0ingi 0ya !ia!a uliporu%i!#wa tena katika miaka ya mwanzo ya ti!ini, na #a!a kila wakati wa 9'#aguzi Mkuu, 77M ;anzibar imekuwa inategemea ngu0u za kije!#i na za ki.e%#a za $anzania Bara ili kuen%elea kutawala ;anzibar& 77M ;anzibar ina#o.ia muun%o wa Serikali tatu utapunguza ngu0u, au ari ya Serikali ya S#iriki!#o kuen%elea kutumia ngu0u za kije!#i na ra!ilmali za kiu'#umi ili kuen%elea kuiweka 77M ;anzibar ma%arakani& Katika mazingira #aya, mtu yeyote anayetaka kupiti!#wa kuwa mgombea urai! kwa kupitia 77M anakuwa ana#itaji kura za 77M ;anzibar ili ku!#in%a katika kinyangFanyiro #i'#o& Na ili mgombea #uyo apate kura mu#imu za 77M ;anzibar, ana#itaji kuen%elea kuunga mkono muun%o wa Muungano ulio!#in%wa wa Serikali mbili& Kwa kauli ya Mwalimu Nyerere katika kitabu '#ake Uongozi 6etu na !atima ya <anzaniaE
147

M8ababu mo9a kubwa iliyofanya viongozi wetu wasitake kuwaudhi @6azanzibari: ni umuhimu wa kura za Zanzibar katika kumteua mwanachama wa 22' kuwa 'gombea wa Urais wa >amhuri ya 'uungano .wa kiongozi yeyote anayeliona 9ambo hilo kuwa ni muhimu kupita mengine yote, kuwaudhi @6azanzibari: ni dhambi ambayo haina budi iepukwe kwa kila n9ia O Mheshimiw Mwe!"e#i$i% Kuna #o.u nyingine kubwa juu ya muun%o wa Serikali $atu5 u#ai wa 77M yenyewe& Mzee M!ekwa katika kitabu '#ake kwamba “chama tawala, <"/U, haikushirikishwa mo9a kwa mo9a katika ma9adiliano yaliyopelekea kuundwa kwa muungano wa kisiasa kati ya >amhuri ya <anganyika na >amhuri ya 6atu wa Zanzibar 7J# *ata #i0yo, ni wazi kwamba tangu mwaka 1-AA, mai!#a ya Muungano yameungani!#wa na mai!#a ya 77M kama mapa'#a wa Siam& $ume ya S#eik# $#abit Kombo iliyoungani!#a $(N9 na (S= na kuzaa 77M n%iyo iliyogeuzwa na Mwalimu Nyerere kuwa $ume ya Katiba iliyozaa Katiba ya !a!a ya Muungano& Katiba #iyo n%iyo iliyo.uta $anganyika katika Katiba na kuanzi!#a $anzania Bara& Katiba #iyo n%iyo iliyoon%oa %#ana ya n'#i mbili na kuanzi!#a %#ana mpya ya n'#i moja mwaka 1-44& Katiba #ii n%iyo iliyo.anya muun%o wa Muungano wa Serikali Mbili, ulioku!u%iwa kuwa muun%o wa mu%a tu wakati wa kipin%i '#a mpito '#a mwaka mmoja, kuwa muun%o wa ku%umu wa "am#uri ya Muungano& *izi n%io !ababu zinazoi.anya 77M kuen%elea kungFangFania muun%o wa !erikali mbili li'#a muun%o #uo ku!#in%wa kutatua EKero za Muungano&F Kwamba bila Muungano wa aina #ii 77M inaona maangamizi mbele kunat#ibiti!#wa na kauli ya Mwenyekiti m!taa.u wa 77M Benjamin Mkapa kwenye Mkutano Mkuu wa 77M, tare#e 2) "uni, 20015 “.ielelezo kikubwa cha Uhai wa 2hama chetu ni Uendelevu wa 'uungano wetu 'uungano wa >amhuri ya 'uungano wa >amhuri ya <anganyika na >amhuri ya 6atu wa Zanzibar, kuunda >amhuri ya 'uungano wa <anzania, uliasisiwa na vyama vya <"/U na "8-, ambavyo baadaye vikaamua kuungana na kuunda 2hama

82

50 Eears o* In(e,en(en+e ..., ibi(., uk. 58

148

cha 'apinduzi /i dhahiri basi kuwa ustawi wa 'uungano ni pima-9oto ya uhai wa 22' 7JB $unapen%a kumalizia u'#ambuzi wetu wa ibara ya 10 kwa kunukuu maneno ya +kt& Mwakyembe ku#u!u %awa ya matatizo ya kim.umo ya Muungano #uu& +kt& Mwakyembe ana!ema5 “" federal structure of three governments, as recommended by the /yalali 2ommission and supported by opposition parties and groups, appears to be the only logical option in the <anzanian situation Ior, it can provide the missing link in the present set up, of a clear division of competences between the constituent states and between the centre and the states 7J* <aani5 “'fumo wa shirikisho la serikali tatu, kama ilivyopendekezwa na <ume ya /yalali na kuungwa mkono na vyama na makundi ya upinzani unaonekana kuwa ndio n9ia pekee katika hali ya <anzania .wa sababu mfumo huo unaweza kutoa kile ambacho kimekosekana katika utaratibu wa sasa, yaani mgawanyo wa wazi wa mamlaka kati ya nchi washirika na kati ya muungano na washirika wake 7 I+ 1 " =1 Mheshimiw Mwe!"e#i$i% /ajumbe walio wa'#a'#e wa Kamati Namba Nne inakubaliana na mapen%ekezo ya ibara ya 11 ya a!imu& Ku#u!u ibara ya 12, wajumbe walio wa'#a'#e wanato.autiana na mapen%ekezo ya $ume katika ibara n%ogo ya 2335 “5ila ya kuathiri au kukiuka masharti ya ?bara hii, 8erikali ya >amhuri ya 'uungano, kwa makubaliano na masharti maalum baina yake na 8erikali ya Zanzibar au 8erikali ya <anganyika, inaweza kutekeleza 9ambo lolote lililo

83

Mkutano Mkuu wa >>M 8<<9# Hotuba ya Mwenyekiti ya KungAatuka na Kuaga , 5%imwa0a, Do(oma, 25 #uni, 2006. Imenukuliwa kutoka kwa Bakari, '., na -.-. 'akulilo, 4Between 5on*usion an( 5larit$7 8et%inkin0 t%e 6nion o* &an0an$ika an( "an ibar -*ter 50 Eears9, "&ri-an Re.iew, ?ol. 70, 6o. 0, 8<077 1134, uk. 14
84

&an ania9s 2i0%t% 5onstitutional -men(ment an( its Im,li+ations ..., ibi(., uk. 195

149

chini ya mamlaka ya 8erikali ya Zanzibar au 8erikali ya <anganyika kwa mu9ibu wa masharti ya makubaliano hayo 7 Kama amba0yo tumeonye!#a kwa kire.u, moja ya !ababu kubwa ya migogoro ambayo ime%umu kwa kipin%i '#ote '#a Muungano #uu imetokana na Serikali ya $anganyika ikiwa imeji.i'#a nyuma ya pazia la Serikali ya "am#uri ya Muungano kuingilia mambo ya!iyo ya Muungano ya ;anzibar kwa kuongeza oro%#a ya mambo ya Muungano& Kama tuli0yot#ibiti!#a, nyongeza #izi zote zili.anyika kinyume na *ati ya Makubaliano ya Muungano na ni batili& Kwa mapen%ekezo ya ibara ya 12233, Serikali ya S#iriki!#o itakuwa na mamlaka ya kuingilia mamlaka za N'#i /a!#irika, mara #ii ikiwa na mwa0uli wa Katiba& Kile amba'#o kime.anyika ki#aramia kwa nu!u karne, !a!a kinapen%ekezwa ku#alali!#wa na ibara ya 12233 ya a!imu& /ajumbe walio wa'#a'#e wame!#angazwa !ana na wajumbe walio wengi, #a!a wanaotoka ;anzibar, waliounga mkono mapen%ekezo #aya ambayo yata#aribu %#ana nzima ya mambo ya Muungano na mgawanyo wa mamlaka baina ya S#iriki!#o na N'#i /a!#irika& /ajumbe walio wa'#a'#e wanapen%ekeza ibara ya 12233 i.utwe& IBARA YA =C% =4% == NA =5 Mheshimiw Mwe!"e#i$i% /ajumbe walio wa'#a'#e wanakubaliana na mapen%ekezo ya ibara za 13, 14, 11 na 1- za a!imu& Ku#u!u ibara ya 1), wajumbe walio wa'#a'#e wanato.autiana na mapen%ekezo ya a!imu juu ya mamlaka ya n'#i wa!#irika kuanzi!#a ma#u!iano au u!#irikiano na jumuiya au taa!i!i yoyote ya kikan%a au kimatai.a kwa mambo yaliyo '#ini ya mamlaka yao& Sababu ya kuto.autiana na mapen%ekezo #aya ni kwamba #ayatekelezeki& Ma!uala ya u#u!iano au u!#irikiano na taa!i!i za kikan%a na kimatai.a yanatawaliwa na mikataba ya kimatai.a iliyoun%a taa!i!i #izo& 9ana'#ama katika taa!i!i #izo ni #aki pekee la n'#i #uru 2sovereign states3& N'#i zi!izokuwa na mamlaka kamili #azina #aki ya kujiunga na taa!i!i za kikan%a au kimatai.a& Kwa !ababu #iyo, mapen%ekezo ya ibara ya 1)223 na 233 ya a!imu #ayatekelezeki& Kwa !ababu #iyo, na kwa lengo la kuziweze!#a N'#i /a!#irika kunu.aika kwa u!awa na ma#u!iano ya kimatai.a, 0i.ungu #i0yo 0i.utwe na kiwekwe ki.ungu kipya kitaka'#o!omeka kama i.uata0yo5 “/chi 6ashirika zitakuwa na haki
150

sawa ya kushirikishwa katika kuanzisha na kuendeleza mahusiano katika ya >amhuri ya 8hirikisho na nchi za n9e, taasisi za kikanda au za kimataifa 7 C.0 HITIMISHO Mheshimiw Mwe!"e#i$i% kwa niaba ya Kamati Na& 4 ya Bunge Maalum, naomba ni'#ukue .ur!a #ii kuku!#ukuru wewe bina.!i pamoja na M#e& Samia Sulu#u *a!!an, Makamu Mwenyekiti wa Bunge Maalum kwa namna mna0yolien%e!#a Bunge #ili kwa ka!i na 0iwango& Maelekezo yenu na miongozo mbalimbali imeiweze!#a Kamati yetu kutekeleza majukumu yake ipa!a0yo&

Mheshimiw Mwe!"e#i$i% nitumie pia .ur!a #ii kum!#ukuru Bw& <a#aya K#ami! *ama%, Katibu wa Bunge MaalumH +kt& $#oma! +i%imu Ka!#ililla#, Naibu Katibu wa Bunge MaalumH /aten%aji wote wa Sekretarieti ya Bunge Maalum kwa #u%uma mbalimbali pale ilipo#itajika, #i0yo kuiweze!#a Kamati yangu kukamili!#a kazi yake kama ili0yojipangia&

Mheshimiw

Mwe!"e#i$i% naomba kwa namna ya pekee nim!#ukuru

M#e& +kt& Sira 9bwa Mwamboya, Makamu Mwenyekiti wa Kamati yanguH pamoja na /ajumbe wote wa Kamati #ii kwa imani na u!#irikiano wanaonipa wakati wa !#ug#uli za Kamati& *aikuwa ra#i!i kwa /ajumbe wenye itika%i, mawazo na mi!imamo to.auti kukubaliana katika jambo mojaH Kamati imetimiza wajibu kwa mujibu wa Kanuni& Naomba niwatambue /ajumbe #ao kama i.uata0yo5
151

1& M#e& 7#ri!top#er 8lonyoike 8le6Sen%eka 6 Mwenyekiti 2& M#e& +kt& Sira 9bwa Mamboya Mwenyekiti 3& M#e& +kt& *arri!on :eorge Mwakyembe 4& M#e& +kt& *ami!i (n%rea Kigwangalla )& M#e& =ro.& Kulikoyela K& Ka#igi 1& M#e& $un%u (ntip#a! Mug#wai >i!!u A& M#e& Mo#ame% *ami!i Mi!anga 4& M#e& (lly 8mar "uma -& M#e& iziki 8mar "uma 10&M#e& :o!bert Begumi!a Blan%e! 11&M#e& *appine! Sam!on Sengi 12&M#e& Salama (bou% $alib 13&M#e& Salum Seleman (lly 14&M#e& M'#& 7#ri!top#er Mtikila 1)&M#e& 7o!tantine Benjamin (kitan%a 11&M#e& Makame 8mar Makame 1A&M#e& Bure ;a#aran 14&M#e& *onorat#a Mbun%a 7#itan%a 1-&M#e& Mwatoum K#ami! 8t#man 20&M#e& Ma!#a0u <a#ya 21&M#e& S#aban Suleman Muyombo 22&M#e& Sale# Mo#amme% Sale# 23&M#e& Kajubi +io'le! Mukajanga 24&M#e& (mina (b%ulka%ir (li 2)&M#e& :oo%lu'k "o!ep# 8le6Me%eye 21&M#e& Ma'#ano 8t#man Sai%
152

6

Makamu

6 Mjumbe M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M

2A&M#e& Mo#ame%raza *a!!anali Mo#ame%ali 24&M#e& *aroun (li Suleiman 2-&M#e& S#awana Buk#eti *a!!an 30&M#e& Sale# Na!!or "uma 31&M#e& +kt& $erezya =& >uoga *u0i!a 32&M#e& ?ak#aria K#ami! S#omar 33&M#e& Kombo K#ami! Kombo 34&M#e& +kt& S#ukuru "umanne Kawambwa 3)&M#e& @ng& amo Matala Makani 31&M#e& Salome +au%i Mwambu 3A&M#e& ;akia *am%ani Meg#ji 34&M#e& Men%ra% >utengano Kigola 40&M#e& K#al.an *ilaly (e!#i 41&M#e& o!emary Ka!imbi Kirigini 42&M#e& Mbaruku Salim (li 43&M#e& =eter "o!ep# Serukamba 44&M#e& iziki Sai% >uli%a 4)&M#e& Me!#a'k "eremia# 8pulukwa 41&M#e& "o!ep#at Sinkamba Kan%ege 4A&M#e& Mariam Salum M!aba#a 44&M#e& M#onga Sai% u#wanya 4-&M#e& +kt& ?e!tu! Bulugu >imbu )0&M#e& K#ali.a Suleiman K#ali.a )1&M#e& @ugen @li!#ininga Mwaipo!a )2&M#e& $e%y Malulu
153

M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M M

3-&M#e& M'#& +kt& :etru%e =angalile wakatare M

Mheshimiw Mwe!"e#i$i%, mwi!#o lakini !i kwa umu#imu naomba niitambue Sekretarieti yangu ya Kamati namba 4, ambayo imekuwa ikii#u%umia na kui!#auri Kamati yangu pale inapo#itajikaH pamoja na kuan%aa taari.a #ii inayowa!ili!#wa leo mbele ya Bunge lako& /ajumbe #ao wa Sekretarieti ni #awa wa.uatao5 1& N%g& Balozi +kt& Mo#amme% 8& Maun%i 2& N%g& "u!tina Mwaja S#auri 3& N%g& (!ma (li Ka!!im 4& N%g& Matamu! (nangi!ye ?ungo )& N%g& "a'ob @& Sarungi 1& N%g& Step#ano Seba Mbutu A& N%g& (nna & MngFongFo!e 4& N%g& ,mel%a Mbanyi =amoja na taari.a #ii naambati!#a bangokitita la kamati namba 4 ku#u!u !ura ya kwanza na Sura ya Sita ya a!imu ya Katiba ya "am#uri ya Muungano wa $anzania& Mheshimiw Mwe!"e#i$i% kwa mujibu wa Kanuni ya 33243 ya Kanuni za Bunge Maalum za mwaka 2014 naomba kwamba, taarifa ya Kamati Namba 4 ya Bunge Maalum kuhusu 8ura ya kwanza na 8ura ya 8ita ya 1asimu ya .atiba sasa i9adiliwe na 5unge 'aalum /aomba kutoa !o9a

KKKKKKKKKKK&& 7#ri!top#er 8lonyoike 8le6Sen%eka 2Mb3
154

MWENYEKITI KAMATI N . 4 YA BUNGE MAALUM 11 (prili, 2014

155

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful