You are on page 1of 16

Wiskunde in de muziek

Marjolein Grijpstra en Max Schuiling VWO 6

1 .

................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. 7 DE MONOCHORD ............................................................................................................................... 8 TABEL VAN PIK .............................................................. 2 INLEIDING ......... 9 KWINTENCIRKEL ................................................................................................................... 6 PYTHAGORAS VAN SAMOS ................................................................... 5 GELUIDSINTENSITEIT...................................................................................................................................................................................................... 9 TABEL VAN BENSON ................................................................................................................. 3 PLAN VAN AANPAK ................................................................................................................................................................................................................................................... 14 BRONVERMELDING ..................................................................................................................................................... 12 CONCLUSIE ....................................................................................... 5 GELUIDSNIVEAU .................................................................. 11 GEBRUIK VAN DE KWINTENCIRKEL ........ 15 2 .............................................................................................................................................................................................................................................................................. 11 JEAN BAPTISTE JOSEPH FOURIER ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 7 HET LEVEN VAN PYTHAGORAS .................................. 11 EIGENSCHAPPEN .................................................................................. 4 WAT IS GELUID? ......................................................................................................... 5 DECIBELSCHAAL................................................................................... 13 LOGBOEK .................. 7 DE PYTHAGOREÏSCHE TOONLADDER..................................................................Inhoudsopgave INHOUDSOPGAVE ...................................................................................................................... 7 MUZIEK ............................................................................

des te egoïstischer. Op geven moment(data onbekend. Des te geciviliseerder de mens werd. Geluid is altijd een vorm van herkenning geweest. 3 . Sinds dat moment is muziek steeds belangrijker geworden als entertainment. Muziek werd voor het eerst gebruikt in rituelen aan goden. Later werden geluidsgolven berekend. Het hielp observeren tijdens de jacht tijdens de era van de holbewoners.000 voor christus en 3. of het voor het jagen op mammoeten werd gebruikt of als de treinconducteur fluit omdat de trein vertrekt. altijd of vaak in combinatie met dans.Inleiding Geluid is altijd al een belangrijk fenomeen geweest voor de mens. tussen 200. muziek kan in deze tijd ook niet meer weggedacht worden uit culturen. Pas rond 600 voor christus werd muziek wiskundig benaderd en werd het mogelijk om muziekstukken te bewaren. In dit werkstuk gaan we hier verder op in. het werd belangrijk voor rituelen en later toen de mens geluiden ging door middel van instrumenten werd het meer een entertainmiddel.500 voor christus(eerste geschreven teksten). Toch denken wij bij geluid eerder aan muziek. verschilt per cultuur) dat de leider van een grote groep mensen zichzelf vergeleek met goden en vond dat hij geamuseerd moest worden door middel van muziek en dans.

Om te beginnen gaan we vertellen wat geluid nou precies is en hoe je het kan waarnemen. Daarna gaan we in op de ontdekkingen van Pythagoras en Fourier wat betreft wiskunde in de muziek en hoe het voor ons vandaag de dag nog van invloed is wat ze hebben ontdekt. 4 .Plan van aanpak Wij. Marjolein Grijpstra en Max Schuiling. gaan ons praktische opdracht houden over wiskunde in de muziek. Dit willen wij als volgt aanpakken.

Dit is zo afgesproken omdat deze waarde ongeveer de intensiteit is bij de gehoordrempel. Daarom staat het beter bekend als: Het geluidsniveau wordt uitgedrukt in decibel. Dit spectrum gaat van 20 Hz tot 20 kHz. De toppen en dalen van de sinusgolf die de oscilloscoop weergeeft zijn de drukmaxima en minima. Zo moet het door materie kunnen voortplanten door middel van drukverschillen(zoals lucht. stadsgeluid Sporthal. ander huishoudapparaten Normaal gesprek. mobiele telefoon Regen Rustige kamer. sirene. kans op beschadiging 85 dB 80 dB 75 dB Matig 70 dB 60 dB 50 dB 40 dB Stil 30 dB 20 dB 10 dB Geluid Vuurwapen. windstille dag in een rustig bos 5 . kans op beschadiging 110 dB 105 dB 100 dB 90 dB Heel luid. Voordat een schokgolf(geluidsgolf) hoorbaar voor de mens is. voorbijrazende trein Elektrisch scheerapparaat. stofzuiger. In een vacuüm is geen of te weinig materie aanwezig om een geluidsgolf mogelijk te maken). haardroger. moet het aan bepaalde eisen voldoen. mug Gefluister. iPod op het hoogste volume. kettingzaag Disco. Deze trillingen laten het trommelvlies trillen. straaljager. kantoor. discotheek Rockconcert. luide passage in een klassiek concert Festival Disco. De referentiewaarde is internationaal afgesproken als: 1 pW/m2=10-12 W/m2. hierdoor kunnen de organen in het oor de trilling omzetten naar signalen. Dit leidt tot de volgende formule: Deze formule geeft echter zeer kleine getallen. Decibelschaal Decibels Pijnlijk. popconcert Zware vrachtwagen. drukke klas.Wat is geluid? Geluid is een hoorbare schokgolf. schadelijk 170 dB 140 dB 130 dB 120 dB Hinderlijk. ontploffend vuurwerk Startend vliegtuig op 50m afstand. houseparty Metro. wekker. Daarnaast moet de trilling in het hoorbare spectrum van de mens vallen. grasmaaier. water of metaal. een tikkende klok Leeszaal in een bibliotheek Vallend blad. Om geluid te meten wordt een microfoon gebruikt. festival. bioscoop Disco. Geluidsniveau Het geluidsniveau(L) is een logaritmische verhouding van de absolute waarde van de geluidsintensiteit(I) met als referentiewaarde I0. hard geschreeuw Drukke verkeersweg.

In dit geval betekent het dat er per 3 decibel een verdubbeling is van het volume. De decibelschaal is een logaritmische schaal. Het geluidsniveau varieert zich in een natuurlijke omgeving tussen de 30 en 120 deciBel. Het eindresultaat is niet veel groter ten opzichte van de grootste geluidsbron. Het volume neemt dus exponentieel toe bij de verhoging van het aantal decibels. Als er meerdere geluidsbronnen zijn zal het geluid zich logaritmisch versterken. mits de andere geluidsbron(nen) bekend zijn: 6 . Geluidsintensiteit De geluidsintensiteit is evenredig met het kwadraat van de geluidsdruk(p). in combinatie met de massadichtheid van lucht(ρ=ca. Bijvoorbeeld: het is veilig om 4 uur naar geluiden van 88 decibel te luisteren. 1.18 kg/m³) en de geluidssnelheid(c=ca. Het eindresultaat wordt berekent door middel van: Ook kan je vanuit het eindresultaat een van de eerste bronnen berekenen. Dat betekent dus ook dat je half zo lang zonder risico naar een geluid kan luisteren wat 3 decibel harder is. terwijl het bij geluiden van 91 decibel maar 2 uur veilig is om naar te luisteren. Alle geluiden onder de 75 decibel zijn niet schadelijk voor het gehoor en als je langer dan 8 uur naar geluiden van 85 decibel luistert. zoals ik net al zei is de eenheid van het geluidsniveau decibel. 340 m/s) kunnen we I dan uitrekenen met behulp van p: W/m².Dit is een decibelschaal. bereik je de veiligheidsgrens. in het voorbeeld worden 62 en 73 deciBel gebruikt.

was een kwint te horen. gaat hij terug naar Samos en sticht daar een school. heeft hij onder andere de monochord ontwikkeld. De hoogte van de toon had te maken van het gewicht van de hamer. Na deze bevinding spande Pythagoras 4 identieke snaren en hing aan iedere snaar een gewicht. In Egypte heeft Pythagoras geometrie en astronomie bestudeerd. Na 22 jaar komt er voor Pythagoras een einde aan zijn verblijf in Egypte. Tussen deze 2 snaren gold een verhouding van 2:1.  De akousmatici leefden overdag in de leefgemeenschap.  De Filosoferenden. Op Babylon ontwikkelt Pythagoras zich onder andere op het gebied van muziek. maar ’s avonds leefden zij daarbuiten en hielden zich dan minder aan de wetten van Pythagoras. Pythagoras ontdekte dat de toon van de snaar met het gewicht van 12 eenheden precies een octaaf hoger klonk dan de snaar met een gewicht van 6 eenheden. De monochord werd door Pythagoras gebruikt om verhoudingen tussen de intervallen te vinden. Op Croton krijgt Pythagoras veel volgers die opgesplitst werden in twee groepen: De filosoferenden of de mathematica en de akousmatici. Ze leefden volgens de regels van Pythagoras en in zijn leefgemeenschap. 8. verhouding 4:3. Na een aantal jaar verlaat Pythagoras Samos weer op naar Croton te gaan. Als Pythagoras 56 jaar oud is. Muziek Toen Pythagoras tijdens een wandeling langs een smederij liep. Pythagoras wordt door Thales naar Egypte gestuurd. Pythagoras is 100 jaar oud geworden. Op 18 jarige leeftijd verlaat Pythagoras Samos en gaat dan naar het eiland Milete. zorgde ervoor dat zijn zoon onder andere een opleiding kreeg van Pherecydes. Hij wordt gevangen genomen door Cabysus II en wordt door hem meegenomen naar Babylon. De volgende intervallen ontdekte 7 . ook wel mathematische genoemd. De monochord De monochord is een instrument dat bestaat uit 1 snaar en een verplaatsbare kam die langs een schaalverdeling kan worden geschoven. 9 en 12 eenheden. Hier ontmoet hij Thales van Milete en Pythagoras gaat bij hem in de leer. Toen Pythagoras dit ontdekt had. verhouding 3:2 en tussen de snaar met 9 eenheden en de snaar van 12 eenheden was een kwart te horen.Pythagoras van Samos Het leven van Pythagoras In het jaar 580 voor Christis werd op Samos Pythagoras geboren. Deze gewichten hadden respectievelijk een gewicht van 6. waren de mensen die het dichtst bij Pythagoras leefden. waar hij uiteindelijk 22 jaar zal blijven. Tussen de snaren met een gewicht van 8 en 12 eenheden. Mnesarchus. kwam hij erachter dat hamers verschillende klanken maakten wanneer zij op het aanbeeld sloegen. De vader van Pythagoras. Bij een constante spanning van de snaar is de toonhoogte recht evenredig met de snaarlengte.

bijvoorbeeld als de verhouding net niet 3:2 is. Maar hoe kan je met deze tabel nou andere verhoudingen uitreken? Als voorbeeld ga ik de verhouding tussen d:c uitrekenen. Dat betekent dus dat de toon die je hoort. Dit doe je omdat d’een octaaf hoger is dan d. Ik maak hierbij gebruik van de informatie die ik heb uit de pythagoreïsche toonladder. deze toonladder krijg je door 7 kwinten te stapelen. de kwint. een boventoon is van de grondtoon. De kwint. komt de boventoon niet overeen met de grondtoon en is het dus vals. Deze verhouding is 9/4. kreeg je een interval met de verhouding 3:2. Als de verhoudingen in de intervallen. De Pythagoreïsche toonladder Bij bepaalde verhoudingen op de snaar hoorde Pythagoras dat de tonen zuiver waren. krijg je het octaaf.Pythagoras met behulp van de monochord: door te kam te verschuiven en de snaar in 2 gelijke delen te verdelen. Bij een verdeling van 7 gelijke stukken en de kam op 3/7e deel krijg je de kwart. is de frequentie twee keer zo hoog als de frequentie van de originele frequentie. dus d/c. de verhouding van een octaaf. bijvoorbeeld c1-g1-d2-a2-e3. het kwart en de octaaf werden de basis voor de muziek. dus eigenlijk de verhouding tussen 2 opgestapelde kwinten. De uitkomst hiervan is de verhouding 81:64 en is dus de verhouding van de terts. Maar de verhouding die we willen weten. Dit wordt door ons ervaren als dezelfde toon. dat de verhouding d/c gelijk is aan 9/8. Je kunt een toonsysteem maken door kwinten te stapelen. waarom zijn deze tonen samen zuiver en niet vals? Bij de octaaf is het het makkelijkst om het te zien. en dan bij e3 2 octaven naar beneden te gaan naar e1. dat de verhouding van het interval wat we secunde noemen. Ik heb eerst de verhouding uitgerekend tussen d’ en c. Hij berekende ze over de kwinten heen. moet de uitkomst van de vorige berekening vermenigvuldigen met 1/2. Met andere woorden de verhouding van een secunde. is die van een secunde. verhouding 4:3. Zo vond hij bijvoorbeeld de verhouding van de terts door 4 kwinten op te stapelen. 8 . Wat dus maakt. De overige intervallen ontdekte Pythagoras met behulp van de kwint. Dit is de pythagoreïsche toonladder. Op deze manier kom je er dus achter. Om deze verhouding te krijgen. Met de hulp van deze intervallen kon Pythagoras de pythagoreïsche toonladder ontwikkelen. Nu rest de vraag. waardoor wij dit als ze samen worden gespeeld mooi vinden klinken. Als de snaar verdeeld werd in 5 gelijke delen en de kam op 2/5e deel te plaatsen. verhouding 1:2. Door dit te doen kwam Pythagoras op de volgende formule: ((3:2)^4)/4. dus 9/8 is. Als je een noot met een octaaf verhoogt.

Tabel van Benson Hoe ver omhoog of omlaag we gaan met het stapelen van kwinten. Vanaf C omhoog: Vanaf C omlaag: In deze tabel staan alle noten die ook op een piano zitten. een halve nooit hoger dan een f. Benson heeft de tabel van Pik verder uitgebreid zodat er een toon in staat die wij op een piano beschouwen als dezelfde toon. Alle verhoudingen zijn ten opzichte van c. We gaan nu onderzoeken of de verhouding tussen Gis en As echt 1:1 is. Op deze manier kom je erachter. In de tabel van Pik staat dus een toonladder waar we de kwart. Als je de f dan weer een octaaf hoger neemt. zodat in het octaaf van de grondtoon C liggen. staat een toonladder met de bijbehorende pythagoreïsche verhoudingen. wordt de verhouding dus: = x = . Dit komt omdat in de bij de 7e kwintenstapeling de toon geen f is maar een fis. Alle tonen in deze tabel zijn getranponeerd. het kwint en het octaaf van Pythagoras terugvinden.Tabel van Pik In onderstaande tabel. we zullen nooit een gelijke toon gaan vinden. hetzelfde is als een kwart omhoog. namelijk: As en Gis. zoals wel zou moeten zijn als de tonen echt gelijk zijn. De verhouding tussen c:f is dus ( ) = . is wel een F. de tabel van Pik. 9 . In de tabel van Bensen wordt dit aangetoond. Maar de toon voor de C op een kwint afstand. Op deze manier kom je erachter dat een kwint omlaag. De verhoudingen die in de tabel van Pik staan. dat bij de verhouding er iets vreemds gebeurt. zijn nu na te rekenen op de manier die ik hierboven ook al heb laten zien.

Door de Pythagoreeërs werd al gerealiseerd dat de twaalfde gestapelde kwint 7 octaven lager niet helemaal gelijk is aan de begintoon.0136 1. ( ) ( ) Een piano waarbij het octaaf bestaat uit 12 halve tonen kan dus nooit helemaal goed gestemd worden. = Om dit te berekenen moet de breuk eerst herscheven worden.We gaan dus het volgende aantonen. liggen 7 halve tonen. wordt er bij een piano toch voor deze stemming gekozen. is dus niet helemaal gelijk aan de verhouding van de kwint die Pythagoras heeft ontdekt. De verhouding hiervan is daarom dus: De verhouding van een kwint op de piano. Gis en As zijn dus niet exact gelijk. de zogenoemde ‘echte kwint’. Op de piano zijn halve tonen ook echt halve tonen. De verhouding van de pythagoreïsche komma is de verhouding die net is berekend. = x = = = 1. Dit komt omdat het transponeren makkelijker is met deze stemming. op een piano. In onderstaande berekening is c’een octaaf hoger dan c. Tussen c en g. Ondanks deze valse kwinten. Een piano heeft eigenlijk altij valse kwinten. Door dit kleine verschil noemen wij tegenwoordig de ‘echte kwint’ een reine kwint. Dit wordt ge pythagoreïsche komma genoemd. 10 . Een octaaf op de piano wordt daardoor gestemd in de verhouding 2:1. het octaaf is dus opgedeeld in 12 gelijke stukken.

In 1728 werd de kwintencirkel voor het eerst gebruikt door Johann David Heinichen. As. D. Als je een compositie hebt kan je. Bes. een Duitse componist. Omgekeerd kan je zien hoeveel mollen een compositie krijgt. As. Cis. 11 . een compositie krijgt. verschillen maar een halve noot in toonhoogte. Als je tegen de klok in gaat. B. Fis. Bijvoorbeeld: Een compositie met de grondtoon C.  Bij een mol wordt de toon met een halve toon verlaagd. A. als je met de klok mee gaat.  Bij een kruis wordt de toon met een halve toon verhoogd. C. F. komt er steeds een kruis bij of gaat er een mol af. zou deze cirkel ook een kwartencirkel kunnen heten omdat dan de opeenvolgende tonen dan steeds een kwart lager worden. De reeks met Beses. Es. E. E. D. komt er steeds een mol bij of gaat er een kruis af. De kwinten cirkel is een hulpmiddel om octaven te vergelijken en om te kunnen kijken wat er gebeurt als er kwinten worden gestapeld. Des. Bes. De toonsoorten die het nauwst aan elkaar verwant zijn. Ges.  Als je op de cirkel tegen de klok in gaat. B. F. As. krijgt de compositie een kruis. Es. Es. Twee daarvan zijn:  Als je met de klok mee gaat op de cirkel. door het aantal mollen of kruisen zien in welke toonsoort een compositie geschreven is. G. G. F. Eigenschappen De kwintencirkel heeft een aantal eigenschappen. geeft na een enharmonische verwisseling de reeks: A.Kwintencirkel Hiernaast staat de kwintencirkel. Bes. B. bij een bepaalde grondtoon. Cis. zijn de tonen die een kwint uit elkaar liggen. G. Dat is een reeks waarin de opeenvolgende tonen een kwint uit elkaar liggen. krijg je de kwintencirkel. C. Deze 2 toonsoorten hebben dan namelijk 6 van de 7 tonen met elkaar gemeen en de tonen die ze niet met elkaar gemeen hebben. C. G. Cis. Fis. Ces. Gebruik van de kwintencirkel De kwintencirkel kan gebruikt worden om erachter te komen hoeveel kruizen of mollen. F. As. krijgt geen mollen en ook geen kruizen. Deze gemeenschappelijkheid leidt tot de kwintenreeks. Bij een compositie in D krijgt de compositie 2 kruisen enzovoort. Fes. Deze heet zo omdat. A. Es. Een compositie met als grondtoon F krijgt bijvoorbeeld 1 mol. in Der Generalbass in der Composition. Fis. de volgende toon steeds een kwint hoger is. C. E. In deze reeks is een cyclische herhaling ontstaan en als je deze reeks dan zou rondleggen. Bes. Wordt dezelfde compositie geschreven met de grondtoon G. met behulp van de kwintencirkel.

De stelling van Fourier(voor Fourierreeksen) is: Coëfficiënten worden dan berekend met de formules: T is dan de gekozen periode in seconden In de muziek kan de Fourieranalyse gebruikt worden om de boventonen(de coëfficiënten) van muziekinstrumenten te bepalen. Daar werd hij secretaris van het Institut d’Egypte. sinus-cosinusfuncties en de complexe e-macht. In 1798 was hij een van de geleerden die met Napoleon naar Egypte gingen voor een militaire expeditie. omdat de Franse Revolutie alle kloosterorden afschafte. Deze bestaat uit grondtonen en boventonen. Als twee muziekinstrumenten een toon van dezelfde hoogte voortbrengen. vooral in de algebra. werd hij leraar in de wiskunde op hetzelfde college. Het verschil in de klank zit dan in de opbouw van de toon. Hier raakte hij bekend met wiskunde en bleek een groot talent te zijn. waaronder sinus. Hij richtte hier scholen op en zelfs een universiteit. Na de eerste en tweede val van Napoleon kreeg Fourier een baan als hoofd van het bureau voor de statistiek van Parijs. maar als kind in de steek gelaten. Na zijn dood werd zijn naam gegrift op de Eiffeltoren. Na de overgave van de Fransen aan de Britten ging Fourier terug naar Frankrijk. te bepalen. De zuivere.Jean Baptiste Joseph Fourier Jean-Baptiste Joseph Fourier werd geboren op 21 maart 1768 te Auxerre als kleermakerszoon. Napoleon benoemde Fourier tot prefect van de Isère waarna Fourier 13 jaar lang in Grenoble verbleef om het departement te bestuurde. gezamenlijke sinusvormige toon is dan de grondtoon. klinken ze toch verschillend. de (iets) minder zuivere boventonen die zorgen voor een andere klank zijn instrument specifiek. de sinusvorm van deze tonen is alleen van belang met de fourieranalyse. Deze techniek wordt gebruikt om de coëfficiënten van lineaire combinaties van standaardfuncties. Fourier bedacht de techniek: Fourieranalyse. Toen zijn droom om benedictijn te worden onmogelijk werd. Hij werd opgevangen door christelijken en studeerde aan het benedictijnencollege van Auxerre. Deze lineaire combinaties worden ook Fourierreeksen genoemd. 12 . De onzuiverheid van de boventonen is verwaarloosbaar.

terts. een piano heeft snaren die onder een bepaalde hoek gespannen zijn. Ook op basis van de muziektheorie heb ik heel veel geleerd. zijn. 13 . secunde. Waarom sommige noten samen wel mooi klinken en andere noten samen vals zijn. Dit alles hebben we aan Pythagoras te danken. want hoe is bepaald onder welke hoek de snaar gespannen moet worden en hoe dik te snaar is. heb zelf van dit PO heel veel geleerd. Ik weet nu eindelijk wat een kwint. Als ik bijvoorbeeld een piano neem. maar zou wel interessant zijn om verder te onderzoeken. Ik. Marjolein. ik had er nooit bij stilgestaan hoe alles nou precies tot stand gekomen is.Conclusie Door dit PO zijn we erachter gekomen dat de invloed van wiskunde in de muziek best wel groot is. snap ik eindelijk wat deze intervallen zijn en hoe ze tot stand gekomen zijn. maar tot nu toe heb ik daar nooit iets van gesnapt. We zijn bijvoorbeeld niet heel diep ingegaan op de invloed van wiskunde op de instrumenten. Hierdoor zou het schrijven van composities daardoor dus niet mogelijk zijn geweest. Door me er goed in te verdiepen. Wat we in dit PO beschreven hebben is nog maar een heel klein deel van alle wiskundige invloeden binnen de muziekwereld. Ook dit is een voorbeeld van een invloed van de wiskunde in de muziek. Ook hadden we zonder wiskunde geen toonsysteem gehad of hadden we in ieder geval niet gesnapt waarom de ene toon hoger is dan de andere en waarom sommige tonen samen vals klinken. met name over de intervallen. Voor mij is het altijd vanzelfsprekend geweest dat het toonsysteem bestaat en dacht ik er nooit bij na hoe het tot stand gekomen is. Voor mij was muziek voor dit PO niet meer dan gewoon muziek. kwart etc. Ik heb daar thuis altijd wel heel veel over gehoord omdat mijn moeder en mijn zus daar allebei heel erg mee bezig zijn. Dit hebben we niet meegenomen in ons verslag.

Logboek Wie Marjolein en Max Marjolein Marjolein en Max Marjolein en Max Marjolein Max Marjolein Marjolein Max Marjolein en Max Marjolein en Max Max Marjolein Max Max Marjolein Max Marjolein Marjolein Max Max Marjolein en Max Marjolein Max Marjolein Marjolein Totaal: Wat Onderwerp kiezen Informatie opzoeken Plan van aanpak schrijven Deelvragen formuleren Deelvragen uitwerken Deelvragen uitwerken Deelvragen uitwerken Deelvragen uitwerken Deelvragen uitwerken Deelvragen uitwerken Deelvragen uitwerken Deelvragen uitwerken Deelvragen uitwerken Deelvragen uitwerken Deelvragen uitwerken Deelvragen uitwerken Deelvragen uitwerken Deelvragen uitwerken Presentatie maken Presentatie maken Inleiding schrijven Presentatie Deelvragen uitwerken Deelvragen uitwerken Deelvragen uitwerken PO afronden Wanneer 20-09-2013 24-09-2013 16-10-2013 31-10-2013 14-11-2013 16-11-2013 20-11-2013 15-12-2013 17-12-2013 06-01-2014 13-02-2014 22-02-2014 23-02-2014 25-02-2014 01-03-2014 01-03-2014 06-03-2014 06-03-2014 09-03-2014 09-03-2014 10-03-2014 11-03-2014 12-03-2014 12-03-2014 13-03-2014 13-03-2014 Hoe lang 15 minuten 30 minuten 30 minuten 60 minuten 60 minuten 60 minuten 60 minuten 60 minuten 60 minuten 30 minuten 90 minuten 180 minuten 60 minuten 60 minuten 75 minuten 120 minuten 180 minuten 180 minuten 60 minuten 30 minuten 30 minuten 20 minuten 120 minuten 90 minuten 240 minuten 30 minuten 33 uur en 20 minuten 14 .

cm.be/gezond-leven/lichaam/oren/decibelschaal.wikipedia.arachnion.scribd.wikipedia.org/wiki/Fouriertransformatie 15 .Bronvermelding https://www.com/doc/17096355/Wiskunde-in-de-muziek-Pieter-Pletinckx http://nl.pdf http://nl.nl/wiskunde/geluid/wihp.jsp http://nl.org/wiki/Kwintencirkel http://www.