You are on page 1of 228

A h la k F elsefesi / A lexis B ertra n d H ayra n i A ltnta

A ka Y ayn la n / 336 F elsefe / 14

ISB N 975-338-340-1

A K A B A SIM Y A Y IM PA Z A R L A M A A..

K apak/ E m in B ebek M iza n p a j/A ka D izgi nitesi M m in e Yeilba B ask: B a er M atbaas 356 88 88 2. Bask / A nkara 2001

G enel Y netm en / H seyin H sn Y azc Y ayn Y netm eni / A hm et T lek

A ka B asm Yaym P azarlam a A.. Tuna cad. 8/1 0 6420 K zlay - A nkara Tel: (312) 432 17 98 - 433 86 51 F ax : 432 28 52

nternet: w w w .akcag.com .tr E -m a il: a u n a lm is@ akcag.com .tr

AHLAK FELSEFES
Alexis Bertrand

eviren Salih Zeki

S a d eletiren Prof. Dr. H ayrani Altnta

Dzeltilm i ve G zden Geirilm i 2. Bask

KNC BASKI N NSZ

Daha nce, eski Trk harfleri ile yaplm Trke eviri sinden faydalanlarak yaplan sadeletirmede eviriye sadk kalnmt. Btn aramalarmza ramen eserin Franszcasn bulamamtk. Bu kere, eserin Franszca asln bulduk. Daha nce, anla lmas biraz zor olan eviri ifadelerini, Franszca asl ile kar latrarak dzeltip anlalr hale getirmeye altk. mid ediyo ruz ki, bu ikinci bask eviri kokusunu biraz uzaklatrd. u hususu da ifade etmek yerinde olur ki, evirenin tasarruflarna gene riayet ettik. Bir boluu doldurduuna inandmz bu eserin niver sitelerimiz rencilerine ve Trk okuyucularna hayrlara vesile olmasn temenni ediyoruz.

Ankara, 2001

NDEK LER BRNC KISIM TEORK AH LK BRNC BLM TANIM VE A IK L AM A LA R Ahlk lminin Tarifi ve B lm lenm esi.................................... 1 1. Ahlklar Deyiminin Farkl Anlamlar.............................. 3 2. Ahlk lmi Psikolojiden Ayrdr ..........................................5 Ahlk lminin n e m i..................... ..............................................6 1. Salt Felsef Bir Ahlk lminin Gereklilii..........................8 2. Salt Akl Olan Bir Ahlkn Hkm ve T esiri................. 12 Ahlk lminin M eto du ................................................................ 14 1. Ahlkta D eneycilik................................................................ 14 2. Tmdengelimli Ahlk l m i .................................................. 15 3. Formel Bir Ahlk lm i.......................................................... 16 Ahlkn Blmlenmesi: Teorik Ahlk ve Pratik A hlk.....18 1. Teorik Ahlkn B lm lenm esi........................................... 18 2. Pratik Ahlkn Blmlenmesi............................................. 19

A.

B.

C.

D.

KNC BLM DAVRANI KANUNLARI AHLK SORUM LULUK A. Vicdan ve Ahlk D u y g u .......................................................... 21 1. Vicdan........................................................................................21 2. Ahlkn Gelimesi ve Vicdann Olgunlamas............... 25 3. Akln da resi............................................................................27 4. Vicdann Oluum Teorisinin Eletirisi............................. 29 5. Vicdandan Kaynaklanan Hkm ve D uygular............... 31 B. Ahlk Kanununun Belirgin Sfatlar...................................... 33 1. deal Kural ve Gerek Ykm llk...................................33

2. Ahlk Kanununun Genellii................................................34 3. Ahlk Kanunu Zorlamakszm Mecbur K la r...................37 C. Erdem ve Yaptrmlar................................................................ 39 1. Erdem (Fazilet)....................................................................... 39 2. Hikmet, Adlet, ecaat, f f e t ...............................................40 3. Erdemde Alkanlk ve Niyet...............................................42 4. Ahlk Kanununun Yaptrm lar..........................................43 D. Eylemlerimizin Sebepleri: Ahlk H rriy et..........................48 1. Davranlarmzn Gerekircilii..........................................48 2. Tabi Gdler ve Alkanlklar........................................... 50 Eilimler ve htiraslar.......................................................... 52 3. Veraset ve Taklit.....................................................................56 NC BLM A H L K H R R Y E T A. Ahlk H rriyet............................................................................59 1. Hrriyet Kelimesinin eitli Anlamlar............................59 2. rade ve A r z u ...........................................................................60 rad Eylemin Durumlar.......................................................63 3. nsan radesi veya Hrriyet.................................................. 68 4. lhiyatlar ve Metafzikilerin Hrriyetle lgili Determinist Delilleri..............................................................71 5. Psikologlarn ve Bilginlerin Hrriyetle lgili Determinist D elilleri..............................................................72 6. Hrriyetin Akl Mekaniklii................................................73 DRDNC BLM B R E Y S E L L K VE AHS A H L K Bireysellik ve ahs A hlk..............................................................79 A. Kiiliin Gelimesi......................................................................80 1. Miza ve Seciye......................................................................82 2. Ahlk d e a l.............................................................................84

BENC BLM AHLK EKOLLER A. Fayda (Menfaat A hlk).............................................................85 1. Lezzet (Krene Ekol).............................................................86 2. Lezzetlerin Seimi Ekol: Epikrclk............................87 Lezzetlerin Aritmetii: J. B entham............................... ....90 3. Tam Faydaclk (Stuart M ili)...............................................93 4. Faydaclkm Evrimcilikle (Evolsyonizm) likisi......96 5. Faydac A hlkm Deerlendirilmesi..................................98 B. Duygucu (Sentimentalist) A h lk ........................................... 100 1. Duygudalk (Sempati): Adam Smith rnei............... 102 2. efkat (Schopenhauer rnei)..........................................105 3. Diergamlk: (Auguste Comte rn e i)..........................107 4. Duygucu Ahlka Ait Sonular..........................................110 C. Grev A hlk.............................................................................. 112 1. ekl Ahlk (Kant M o d e li)............................................. ..113 2. ekl Ahlkln Deerlendirilm esi............................. 116 3. En stn yi ve O lgunluk.................................................. 120 4. Olgunluk ile Mutluluun A yniy eti..................................123 K N C K IS IM P R A T K A H L K BRNC BLM AHS (K S E L ) A H L K VE A L E A H L K I A. ahs (Kiisel) A h l k ............................................................... 127 1. Pratik Ahlkn Nitelii ve Blmlenmesi...................... 127 2. Bedene Ait Kiisel Grevler.............................................130 3. n tih a r.....................................................................................133 4. Ruha Ait Kiisel G re v le r.................................................135 5. Hayvanlara Kar G revler................................................142

B. Aile A h lk ..................................................................................143 1. A i l e .......................................................................................... 143 2. Aile Tekili (Evlilik)................................................ ...........144 3. Anne, Baba ve ocuklar.................................................... 147 4. Erkek ve Kz Kardeler.......................................................149 5. Efendiler ve Hizmetiler.................................................... 150 KNC BLM S O S Y A L A H L K V E M E D E N (VATAN) A H L K A. Toplum ve D e v le t .....................................................................153 1. Hukuk T eorisi....................................................................... 157 2. Adlet G r e v i ....................................................................... 164 3. yilik Yapma (hsan) Grevi............................................. 171 4. Adlet ile yilik Arasndaki lik i.................................... 173 B. Meden A hlk............................................................................. 174 1. Hkmet ekilleri: Mutlak Hkmet-Asiller H k m e ti............................................................................... 174 NC BLM VATAN VE TA B DN A. Vatan ve V atanperverlik......................................................... 201 1. Vatan F ikri............................................................................. 201 2. Hemehirlilik (Kozmopolitlik).........................................202 3. Harp ve Devletler H ukuku.................................................204 4. nsanla Kar Grevler.................................................... 205 B. Tabi D i n ..................................................................................... 208 1. Kendimiz, nsanlk ve Tabiat Hakknda Sahip Olduumuz Bilgi Bizi A llah Bilmeye Ulatrr............................... 208 2. A llahn Varlnn D elilleri............................................. 211 3. Din A h l k ............................................................................. 215 4. Ruhun B ekas........................................................................ 217 D Z N ................................................................................................219

B irinci Ksm : TEO R K A H L K

BRNC BLM TANIM VE A IK L A M A LA R

A- Ahlk lminin Tarifi ve Blmlenmesi: Ahlk ilmi, tarifler ilmidir. Ahlk kelimesi bize, bu ilmin konusunun ne olduunu gsterir. Gerekte, ahlk ilmi demek, siyer ilmi, detler ilmi demektir. Adetler, bizim, yaama ve alma hususundaki srekli davranlarmzdan kaynaklanrlar. Bu ynden, ahlk ilmi, insan hayatnn dzenlenmesi ve idaresi ilmidir. Bir baka ynden de ahlk bilimi, insan iradesinin kul lanlmas sanatdr. Bu ilim, bizde bir kanaatin meydana kma sn gerektirir. O da, kendimizi idare ve detlerimizi de sevk ve yrtebilme kanaatidir. Buna uygun olarak, ahlk ilmi, hrri yetim izi iyi kullanma ilmi veyahut grev ilmi olarak tanmla nabilir. Grev, sradan bir hayrn ilenilmesinden ibarettir. Bu nun meydana gelmesine de fazilet (erdem) ad verilir. Buna bal olarak da, ahlk ilmi, hayr ilmi (iyilik ilmi) veya fazi let ilmi olarak tanmlandnda da ayn ey ifade edilmi olu nur. Ahlk, ilim olduu kadar da bir sanattr. deta iyi o lm a sanatdr. Grev teorisine en fazla vakf olan bir kimsenin, mutlaka insanlarn en faziletlisi (erdemlisi) olmas gerekmez. hallere, salt lm gr asndan bakmak ve haklarnda

Alexis Berrand

bir hkm vermek iin, srekli uramak, baz tehlikeler ortaya karr diyerek i bitirilebilir ve sonulandrlabilir. Bu ifadeye u da eklenir: Sanat, kolaylkla yapmackla dn ebilir. Bu ekilde, hkm veren ve vicdanlar idare etmeyi kartran bir kimse, bazan da niyetleri idareye ynelmi olur. Faziletten, her trl niyetleri, -eer cesaret edip de syle yecek olsam- sadelik, sam im iyet veya saflk zelliini kald racak olan bir dnce titizliinin ktye kullanlmas, ne ahlk ilmine ne de ahlk sanatna bir eksiklik getirmez. nk bu, onlara yklenemez. zellikle ahlkta, tam bir gven ve temiz bir kalbe ihtiya vardr. nk ahlkta hatalar, ounlukla su olutururlar. Stuart Mili, tler eklinde aklanmasndan ve kurallar eklinde ifade edilmesinden faydalanarak, ahlka, ilim nvanm uygun grmemektedir. Mili, em ir kip iyle ifade edi len bir fikir, ilimden ayr olarak gznnde bulundurulan bir sanatn belirgin niteliidir", der. Ona gre, t ve kurallarla szl olarak aklanan ve konusu zerinde gr ve hkm verilip, aklanamayan herey bir sanattr.' Buna gre, ahlkn bir ilim olmamas gerekir. nk, Miliin diliyle sylemek ge rekirse, ahlkn, isteini daima emir kipiyle bildirmesi gze arpacak bir derecede aktr. Ayrca, uras da dikkat ekicidir ki, biraraya toplanm hikmetli cmleler, ok gzel bir ekilde seilmi, birbirlerine ok iyi bir tarzda balanm ve itiraz kabul etmez durumda olan ahlk tler eklinde de olsalar, yine de hi bir ekilde, bir ahlk ilminin konusunu tekil edemezler. nk, bunlar, hayr a l a (en yksek iyi) teorisine olan ilgi ve mnasebetleriyle ilim sfatn kazanrlar. Bu halde, hikmetli szler veya tler, gerek iradeye kar emretsinler ve gerekse akl tarafndan konulmu gerekler gibi ifade edilsinler, bunun hi bir ehemmiyeti olamaz. Ahlk tler, em ir olmadan nce birer hakikattirler. Bu hakikate bitiik olan emir sfat, onun ne lm olma zelliini ne de ispat deerini deitirmez.

1 Stuart Mili; Logique, VI. Ksm, XII. Blm.

Ahlk Felsefesi

-r ....

Mesel, adlet hkmeder, hakkaniyet emreder, vazife is ter tarzndaki ifadeler, ahlk asndan dorudurlar. nk, teori, ilk nce, adletin ilkelerini, hakkaniyetin tarifini, grevin teorisini, emirlerini, mahiyetini gznnde bulundurmakszn gerekten bilimsel aklama zerine kurulur. uras da dikkat ekicidir ki, e m ir kelimesi pek ok manalar ihtiva eder. Ba zen, mutlak olarak, uyarmak ve ihtar etmek anlamna, bazen dzen, intizam, manasna gelir. te, adlet, bize yapm asn istediim iz eyi yapm aktan ibarettir eklindeki ilm gerein ahlk tercmesi aadaki gibidir. Size yaplm asn arzu ettiiniz eyi siz de bakalarna y a pnz. lm olarak ortaya konan bir hakikate, emir sfat eklemek, bu hakikati deitirmek deil belki tamamlamaktr. Eer t, bir ahlk kural ise bunun sebebi de mutlaka lmdir. Bu halde, ahlkn ilim zerine kurulu bir sanat olmas lazm gelir. Bu ekildeki ilim, sanatn ruhu veya, uygun grlr ise, bnye ve cesedinden ibaret olur. 1) Ahlklar Deyiminin Farkl Anlamlar: Stuart Mili in elikili ifadesine, grnte bir gereklik veren ey, ahlklar kelimesinin iki farkl anlamnn olmasdr. ncelikle, Edebiyatta, Theophraste, La Bruyer gibi yazarlar vardr ki, bunlar hi bir zaman bir eylem ve davran felsefesi yazmay hatrlarna bile getirmemi olduklar halde, ahlklar olarak adlandrlmlardr. Bu ahlklar, bizim grlerimize, topluma, insann hal ve gidiatnn gerek -ve ifade uygun ise- deta canl bir levhasn ortaya koymakla yetinmilerdir. Bunlar, bulunduklar asrn kendilerine vermi olduu eyi, eksiksiz ve fazlasz iade etmilerdir. kinci olarak, Prevest Paradol, Genel olarak kabul edildii gibi, Fransz ahlk lar ad verilen kk bir edebiyatlar zmresi vardr ki, insan kalbini gzlem ve tasvir konusunda, memleketimizin

D!,,,.

Alexis Bertrand

dehalarn, parlak bir ekilde temsil ederler demitir.2 Bu ekildeki bir deerlendirme, phesiz faziletin gzelliini ve rezilliin irkinliini tasvir eden bir ahlk olmasndan kay naklanmtr. Fakat, yle ahlklar da vardr ki, bunlarn en az dndkleri ey, ahlktan dem vurmaktr. Bununla birlikte, Eflatun ve Kant gibi grevin gerek teorisyenlerini, detleri ve ahlk belirleme hususunda cidden ok mahir olan detleri tasvir eden kimselerden ok dikkatli bir ekilde ayrmak gerekir. Fakat, bundan da, ahlk, can skc bir ilim dir gibi bir sonu karlmaldr. La Fontain, Eflatunu, en byk latife ed ic i olarak nitelendirmemi miydi? Gerek te, Eflatun, hakiki ahlk teorisyenlerinden birisiydi. Fakat, ben, teorisyenler tabirini zellikle kullanyorum. Burada, ne bir menfeat vermek, ne aklandrmak, hatta ne de ahlk gzelle tirmek szkonusu deildir. Belki istenilen ey, retmektir. Bu hususta, vazife veya grev o kadar zordur ki, en cahil insan bile, kendini daima insanlarn en mnevveri olarak kabul eder. Malbranche, pek hakl olarak demitir ki: A h lk tabirler ok gen el olduklarndan dolay, en ak saylanlar bile, p ek kapal ve kark kalmtr. Herkes, me sel, sevmek, korkm ak, ereflendirm ek ile efkat, tevazu, c mertlik, gururlanm a, kskanlk, izzeti efs gibi tabirlerin anlam larn bilirim zanneder. Eer, bu ifadeler ile btn er dem lere ve rezilliklere verilen isimlerin hepsine birer ak kavram tayin edilm em i olsa, -kald ki bunlar iin ihtiya var dr- bu m efhum lar ile ahlktan sz etmek, en dolambal ve en arzal bir yolu takip etm ek kadar m iikil olr. iinkii, bu tabirleri yeterince ta rif etm ek iin, ilk nce, ahlk ilminin prensip ve kanunlarn aka anlam ak ve hatta m arifeti beer denilen eyde adet lim olm ak g erek ir.,yi

2 Fransz Ahlklar, thaf. 3 Malbranche, Traite de Morale, I., 2. Blm, s. 3.

Ahlk Felsefesi

te ahlk ilminin esasnn ve en yce noktasnn psikoloji ilmi olduu bundan daha ak bir ekilde ifade edilemez. 2) Ahlk lmi Psikolojiden Ayrdr: Ahlk ilmi, Psikoloji ile kartrlmamaldr. Psikoloji, bize, insan olduu gibi bildirir. Ahlk ilmi ise nasl olmas gerekti ini gsterir. Ahlk kurallar, et ve kemikten olumu olan size ve bana hitap eder. Yoksa, sadece, akl bir zellie sahip, hayal ve mevhum bir insana deil. Bununla birlikte, gereklik sahasna girmek, beer kuv vetleri lmek ve bu kanunlarn snrlarn belirlemek gerekir. Ahlk ilmi, ne bir melei ve ne de bir hayvan muhatap alr. Fakat uras da aktr ki, olay da daima gerei aklayamaz. nk, olaylarn ou, geree uzaktr. Ahlk ilmi, ne sadece, ahlkn tabiatnn hikm eti ne de i tabiatmzn etkilenmi gzlem idir. Ahlklar ile psikologlar arasndaki fark, bahvanlar ile botanikiler arasndaki fark gibidir. yle ki, bir bitki uzman, snflandrma ve dzenlemesinde bitkilerin yararlarna pek az yer verir. Bahvan ise, aksine, bu bitkileri yararlarna gre semeyi bir vazife sayar. Zararl ve kk bir fidan olduu iin bir bitkiyi yok eder ve yararl olduundan tr bir baka bitki yi de slah eder ve oaltr. Sonu olarak, ilme dayanarak bir grevi gaye edinir ise de bu nokta sadece ilim deildir. te, ahlk ilmi iinde zmlenecek iki mesele vardr. nce, ahlk olan, ideal bir gaye belirleyip, sonra da bu ideal gayeyi gerek letirmek iin gerekli olan aralar semektir. Ancak, zellikle psikolojinin yardmyla zlebilecek olan bu ikinci meseleyi unutmak, Aristofann Kular Memleketi veya Cam penallann Gne ehri iin kanun koymak, kurunu hedefe isabet ettirmemek, sonu olarak ahlkn etkisini nceden yok etmek demek olur. Bundan baka, psikolojinin ahlk ilmiyle o kadar az mna-

Alexis Bertrand

sebeti vardr ki, deta, psikolojiye ahlk d yani ahlka yabancdr, denilebilir. Hatta, kt kullanm ile gerekten ah lk d da olabilir. nk, insan, olaylar gre gre, bunlar hakl ve meru gibi telakki etmeye balar. Bylece, tarih kader cilie benzer bir benliki kaderiyecilik anlayyla, meydana gelen her eyin, olmas gerekli olan bir ey olduunu hayal etmeye balar. Bu ekilde, insanda, bir eyi aklamak, o eyi tasdik ve izah etmek de, o eyi mazur gstermek kanaati ortaya kar. Bu nokta zerine en ok dikkatli olan psikologlarn pek ak itiraflar vardr. Nitekim, Maine de Biran rezaletlerden karlm teorik bilgiler, bu ktlklerin irkinlii ile ya knlk kuramayarak, sz edilen irkinlii daha hafif gsterirlerder. te bu ekilde, en korkun hayaletlerin d niteliklerini mahede ve tarif eden tabiatlar, bunlarn gsterdii dehet ve nefreti hatrlarna bile getirmezler. Bir adamn kendi iinde ortaya kan hayr ve er ile zellikle megul olma alkanl ahlkszlk m olacak? Kendi tecrbeme gre, bunu sylemeye cesaret edemem. nsan kendi zel hallerini grmek ve takdir etmekle beraber bunlar zerine yeniden etki edebilmek iin bir hedef edinmeli ve kendisinden baka ve daha yksek dayanak noktas bulmaldr. Bir tank olma an veya insann kendi iinde yapt kef ile nefsini memnun ettii zaman hereyin sylenilmesi gerekti ine kanaat etmelidir.4 B) Ahlk lminin nemi Ahlk, felsefenin en yksek gayesidir. Grev Felsefe s i n i n tarifinde, grevin ehemmiyeti ile gerekliliinin delili birdir. Burada, bu hususu destekleyecek olan iki deerlendir meyi aklayacaz. Bu grlerden birincisi, ztlklardan, g rlerin ve ekollerin deimelerinden karlmtr. Bilinmekte4 Maine de Biran, Sa Vie et ses Pensees, s. 318.

Ahlk Felsefesi

dir ki, grler, zaman ve mekan ile deiirler. Bir cinayet veya bir su, ancak baz hududlar dnda veya bir zaman tarihinden itibaren cinayet ve su olmaya balar. te, ahlk grleri dik katle incelemek ve akln kontrolne vermek bundan dolay ge reklidir. Bundan baka, felsef ekoller ile din metinlerden ka rlm olan ahlk kurallar, biri dierine eliik bulunabilirler. te, bundan dolay da, bu ekollerin delil ve senetlerini incele mek ve akla uygun grneni ve sosyal gelime ile en ziyade uyumlu olann semek gerekir. kinci gr, ahs tecrbenin yetersizliinden karlmtr. Bu gr, bir i olduktan ve ounlukla tamiri mmkn olma yan bir hata veya kusur ilenildikten sonra bizi bilgi sahibi eder. te, eer genlikte bilse ve ihtiyarlkta muktedir olsa idi dar b meselinin manas budur. Fakat, genlik sadece mr ile, veya mrden nce gelen bir teori ile bilinebilen bir eyi, ahlk me seleler zerinde dnmemi ise, nasl bilebilir? Dier varlklar, birtakm kanunlara tabi olduklarndan bunlarn kendilerini bu kanunlara tabi tutmaktan baka are yoktur. Yalnz insan -ki kendi kaderini kendi izer- kendisi iin bir hayat gayesini varl a getirebilir. Mukadderatnn srrn derinletirebilir. Fakat, bunu bir kere dnmek yeterli deildir. Aksine, insan, davra nlarnda, sabit, azim sahibi olmal, kendine hkmetme ve le min dzenini deitirme hususunda kendi arzularn deitirme ye almak iin, daima bir ynteme gre bu ideal gayeyi d nmesi ve akl yormas gerekir. Descartes, bilgilerini yeniden bina etmek istedii zaman, ahlkn gereine o kadar inanmt ki, akl, kendisini hkmlerinde pheli olmaya mecbur ettii zaman, davranlarnda, pheli kalmak iin gerekli olan baz geici kurallar ortaya koymakla ie balamt.3 Tek bir kelime ile, Descartes, bize ahlkn gerekliliini kesinlikle gstermekte dir. Zira, ahlk olmaynca insan hayat musibetlerin en fenas olan ve bizden hem haysiyeti hem de mutluluu kaldran karar szla ve det bir nevi stmaya der.
5 Discour de La Methode, 3. Ksm.

Alexis Bertrand

Cicero Hangi insandr ki, bir ahlk kural meydana koymakszn kendisine feylosof nvann vermeye cesaret eder?6 demitir. En mutlak ve mcerred derecede ilm olan ekoller bile, ahlk denilen bu en yksek gayeye ulamaktadrlar. Auguste Comte, eserini bir ahlk kitabyla bitirmek istiyordu ki, bunun balangcn tekil eden almalar, otuzbe senelik de vaml bir almann hazrlklarmdand. Herbert Spencer, Felse fe Szlne ahlk ile son vermi ve hazrlad bu eserin ilk blmlerinin, son ksm iin bir eit hazrlklardan ibaret oldu unu da sylemekten ekinmemitir. te Comte ve Spencerin birbirlerini dorulayan bu tankl bize gsteriyor ki, ilimler ve zellikle sanayi ile uralan ve her eyden nce madd ilerle meye nem verilen bir asrda bile, dengeleri kurabilmek iin ahlka kesinlikle ihtiya vardr. Spencer, ahlk emirlerin kutsal kaynaklarnda sahip olmalar gereken hkm ve kuvveti bugn kaybettiklerini ekler. Bununla birlikte, ahlkn, ruh sahadan madd ynlere ekilmesi onun ne kadar gerekli olduunu gste riyor. zetle, din hislerin k ile ilm zihniyetin olgunlama ve terakkisi gibi asrmzn iki nemli sebebi, irfan ile uyuan ahenkdar bir vicdann korunup saklanmasn gerekli gster mektedirler. 1) Salt Felsef Bir Ahlk lminin Gereklilii: Salt felsef bir ahlk ilminin gerekliliine itiraz edenler, bu hususta, eit delil ortaya koyabilirler. 1- Ya, hepimizin doutan, ahlklardan olduumuzu, vicdan ve ahlk duygunun fiil ve davranlarmz iin gerekli grldke kendiliinden olgunlap gelitiini iddia ederler. 2- Ya da, fert, vicdannn hatasz olmadn ve ou hal lerde yetersiz bulunduunu tasdik eder. Saptrldmz zaman'' Des Devoirs, I. Kitap, 2. Blm.

Ahlk Felsefesi

D o n , ^ iw

v"

lar, bizi doru yola ulatracak ve kabul edilmeyecek bir kusur da bulunduumuz zaman, bizi terbiyeye davet edecek hatta sulayacak, nsan kanunlarn ve sosyal etkilerin bulunduunu sylerler. 3-Yahut, salt felsef ahlkn, hi hkm ve nfuzu olama yacan ve bize vazifemizi bildireceklerin, bunu, beeriyetin stnde, mir, mfik ve intikam alc, bir yaratc adna syle yeceklerini, zetle, her eit ahlkn, aslnda, birtakm metinlere bal olacan ve ilhama dayanacan iddia ederler. imdi bu akl yrtme eklini aklayalm. 1Vicdan , yani hayr ile errin (iyi ile kt) tabi olarak ayrt edilmesinin her fertte doutan var olduunda phe yok tur. Grmeden mahrum bir kimseye, n kaynann, duyma dan mahrum bir kimseye de sesin kaynann retilmedii gibi, bu temyizden mahrum bulunan bir kimseye de ahlk retilemez. Gerekte, kr, n ne olduu hakknda az bir matematik bilgiye sahiptir. Kendisine krmz rengin ne olduu sorusu sorulacak olsa bunu trampetin sesine benzetir. J. J. Rousseau, ok hararetli bir ekilde, tabiata bir eit hataszlk isnad etmi ve vicdan bir ilahi etken gibi kabl etmi ise de, daha sonra da bu mbalaasn kolayca dzeltmi ve ayn vicdan, yanlzln ve barln en sevgilisi gibi nitelen dirmitir. Gerekte, J.J. Rousseau, lemin (halkn) dediko dular ona (vicdana) dehet verir, hele batl inanlar onun can dmandrlar. Bunlarn karsnda duramaz, ya kaar ya da susar; bunlarn amata dolu sesleri onun sesini bo arlar ve kendisini ifade etmesine engel olurlar. Banazlk onu taklid ile onun namna cinayeti emretmeye bile msaa de eder der ki, bundan daha doru bir ey olamaz. htimaldir k'i, vicdan, tabi insana kfi gelir. Fakat, unu da derhal ekle melidir ki, tabi insan Rousseaunun mtehayyilesinden baka bir

10

Alexis Bertrand

yerde hi bir zaman vcud bulmamtr. Tek hakiki insan ti ma insandr. Toplumsal yapda ise, Vicdan Vehbi ad verilen A lla h n verdii vicdan, kt rneklerle deimelere uramakta ve saf sata ile de tabiat deiiklii gstermektedir. Nitekim, yle durum ve artlar vardr ki, zellikle buhran ve ihtilal kar klklarnda insann vazifesini bilmesi, ifa eylemesi kadar mkil olur derler ki, bu da ok dorudur. Farz edelim ki, yanl dnceler ve safsata olmad bir dnemde, ahlk gerek siz olsun. Bunu kabul edelim, fakat, dnyaya gelmemizle det teneffs ettiimiz o yanl dncelerden ve hayata geldikten sonra bizi gzleyen safsata ve mugalata (demogoji)dan bizi kim kurtaracak? Bu safsata, bize hariten gelmese bile iimizden haykrr. Menfeatlerimiz ve ihtiraslarmzn etkisiyle iimizde ortaya kar. Herbirimizin iinde, yle kt bir lem ve Provensyaln Escobarmdan7 daha yetenekli bir hilekr vardr ki, vicdann emirlerini kendine gre tefsir eder ve bunlar ken dine gre yorumlayarak gya bu emirlere uyduunu da isbata alr. Bunun, fazilete kar yegane hrmeti riyadan ibarettir. Kendimizi savunmak iin, ihmal edilmeye hi gelmeyen uygu lama ve tehlikeleri mi bekleyeceiz? Bu, det, Hibir Fransz, kanunu bilmiyor olarak kabul edilemez. zorunlu varsaymn ahlka aktarmak demek olur. Yalnz, bunu renmek zahmetini eken kimse bilmemezlik etmez. Hibir kimse, hukuk bilir ol maya mecbur deilse de, herkes ahlklardan olduunu hisse der. te, bu, bilhassa bizim, insan olmak haysiyetiyle sahip olduumuz bir yetenek veya ilhamdu'.

7 M terim: bscobar. spanya cizvit ruhbanndan ve mehur yazarlarndandr. Eth sene kiliselerde vaaz ve nasihat ettikten sonra Papa 11. nosan tarafn dan mrailikle itham edilmitir. Mehur Matematiki Pascal, Montalt mstear ismiyle gya tarallardan bir dostuna hitaben yazm olduu Pronisyal adl eserde Escobarm ahlk ve evsafn pek iddetle tenkit ettiinden Escobarn nnn devamna sebep olmutur. Bugn Fransz lisannda Escobar tabiri murailere alem olmutur.

Ahlk Felsefesi

11

2phesiz, sosyal hayat bir dereceye kadar vicdann yar dmcs ve vekilidir. Hatta, bizim dsturlarmzda yazl olan kanunlar, vicdann verileri ve ilhamlarnn, sosyal lisana akta rlm ekillerinden baka bir ey deildir. Eflatun der ki: Eer hipermetrop olan kimselere okumak iin kk harflerle yazlm mektuplar verilse ve bu kimselere baka yerde bu mektuplarn byk harfler ile yazlm mektuplar olduklar sylense... phesiz, bunlar, ilk nce, byk harflerle yazl olanlarn okurlar. Sonra, bunun ayn olup olmadklarna mracaat iin kk harflerle yazlm olanlarna bakarlar. Adlet de, hem bir insanda, hem de bir sosyal toplumda tesadf olunan ey deil midir? Fakat, toplum, fertten ok byktr. Bununla birlikte, burada, adlet, daha byk harflerle yazlm bulunur ve kolaylkla ayrd edilir. znt vericidir ki, bu uyuma ancak hayal bir gayede mevcut tur. Bu sebeple, Eflatun Cumhuriyeti tabiri, bir vehim (ku runtu) cumhuriyeti deilse bile hayal bir cumhuriyetin e an lamls olarak kalmtr. Gerekte, sosyal kanunlarn byk bir ksm ahlka yabancdr. Hemen hergn deitirilip yrrlkten kaldrlan kanunlar, nasl olur da birer dstur olarak, tam ve mkemmel kabul olunabilir? Acaba, Eflatunun muallimi Sokrat, forumda dzenlenen ve deitirilen kanunlar ile, vic dan mahkemesinde rtl bulunan kanunun ekime ve hcu munun kurban olmad m? Aristo, kanunda ak olan esareti hakl bir ey gstermek zere alt zaman, bu rtl kanun ile rtl olmayan kanunun elikisini ortaya karmyor m uy du? unu da ilave edelim ki, ferd grevler denilen bir snf g revler vardr ki, bunlar hi bir yasama usulnn konusunu tekil etmezler. Bu grevlerde en samimi olan ahlkllk, yani niyet bile beer kanunlardan tamamen zgr halde bulunur. Bu ka nunlar, vicdan, yani iyi ve kty (hayr ve erri) meydana getirmek yle dursun, kendileri vicdandan doarlar ve vicda nn esas bilgilerini yorumlamaya, tmel akln konusunu tekil

12

Alexis Bertrand

eden ilerin gerekliliini bir para noksanla ifadeye alrlar. Montesquieu, kanunlar mevcut olmadan nce adaletin kendisi vard. der. Bu halde, mspet kanunlarn emredip yasakladkla rndan baka hakl ve haksz bir ey yoktur. Dier bir ifadeyle, bir daireyi izmeden nce yar aplarn hepsi eit deildi. 3- K anunlara bal olmayan ahlk, dinlere de p e k bal olmaz. nanl kimselerde var olan iman, ahlk iin pek kymetli bir dayanaktr. Bu nokta, asla phe gtrmez. uras unutul mamal ki, dnyada bir deil, bir ok din vardr. man da bir ilh ltuftur. Halbuki, ahlk, bir akl rn ve akl gibi umumi dir. Din ahlkn ayn zamanda bir felsef ahlk olduunda da phe yoktur. 2) Salt Akl Olan Bir Ahlkn Hkm ve Tesiri: ounlukla, akl ahlk , gya saygnlk ve manev etkiden yoksun bulunmasndan dolay itiraza uramtr. Bir ilim ola rak oluturulmak istense, ancak, bir ekol yerine geer. B tn meslekler gibi dnken ve deiken bulunur denilir. Bu itirazn kapsad yalnz bir blm gerekler vardr ki, onlar kabul etmek gerekir. Ahlk, bir ilim olmas haysiyetiyle dier ilimlerin ortak sfatlarn haizdir. Yani, ilerlemeye msait olup hergn gerekler ve yeni uygulamalar ile geniletilmesi gerekir. Fakat, felsef meselelere stn ve hakim olarak bu ekollerin az ok ahs ve enfusi olan sfatlarndan uzaktr. FIi bir kimse, ahlkn stnlk ve ebediyet ayrcalkl zelliini, Ciceronun Laktanos tarafndan tesbit edilen aa daki fkrasndan daha mkemmel bir tarzda gzler nne serememitir. Tabiata uygun ebed, deimez ve akl- selim de diimiz bir gerek kanun vardr ki, bunun emirleri, insan greve davet eder; yasaklar da ktlkten korur. Gerek emretsin ve gerekse yasaklasn, syledii szler, iyiler ya nnda ehemmiyetsiz olmad gibi, ktler zerinde de etki lidir. Bu kanun, dier bir kanunla ne yalanlanabilir ne de

Ahlk Felsefesi

13

ksmen ortadan kaldrlabilir. Ne meclis, ne de millet, bizi bu kanuna itaatten alkoyamaz. Onun yeni bir tercmana veya yeni bir vastaya ihtiyac yoktur. Bu kanun, R om ada baka A tin a da baka olmad gibi, yarn da bugnknden baka olamaz. Her yerde ve her zaman ebed ve deimez olarak grevini yapar. Kinatn hkim i olan Cenab- Hak, bu kanuna vcut vermi ve onu ebed klmtr ve insan bir mecburiyet szkonusu olmakszn bu kanunu ihll edemez. Byle bir ahlk ilminin nfuz ve tesirine gelince, bu tesir, zellikle, lm niteliinden doar. Hakiki bir ilim, hi bir zaman kendi kendini yalanlamaz. Bir eyi iyi yapmak iin, iyi dn mek yetmezse de asl art oluturur. Salt felsefi olan ahlkn da, kahraman ve kurbanlar vardr. Bununla birlikte, byle bir ahlk, mutlak iradesi, akl yerine geen akn hakim bir zatn adna emretmediinden dolay kuvvetsiz ve tesirsiz olur, de mek gibi adi bir itirazda bulunmamaldr. Pascal , byk bir iddetle A kl bize mirden daha em re dici bir durum da emreder. nk, insan emre itaat etmez ise asi olur. Fakat akla uym az ise ahm ak olur demitir. Hi bir milletin, hrszla, yalancla ve sahtekrla msaade etme mesi sebebiyle, ahlk kurallar , deim ezler ve kanun kuvvetini haizdirler. Bu sebepten dolay, ahlak kanunlar pek ok insan tarafndan kabul edilmitir. Samimi bir niyete sahip, nsan glere daima etki eden, onlar ynlendiren, ruhumuzda ve dav ranlarmzda kendisini gstermek iin faaliyet gsteren bir ahlkn, kendisini tamamlayacak fikirlere sahip olmas gereini kim dnmez? phesiz, iek veya meyveden uzak kalnamaz. Fakat bunlarn kemale ermeleri iin aacn kkne ehemmiyet vermek lazmdr. Bir ahlk ilmi ile meslek ahlk arasnda hi bir ben zerlik yoktur. Dncenin, ahlk kurallara, felsef ilkelere balanma ekli ahlk kurallardan daha nemlidir. Bir rnek verelim: Hayat hakkmdaki dnceniz ktmser olsun, o zaman

14

Alexis Bertrand

Schopenhaur ile beraber, bizi bir yalanc mid ile harcam ve bize daima iddetle muamele eden irkin bir tabiata inanan biri olmu olursunuz. Benim bu konudaki fikrim iyimser olsun; ben de Leibniz ile beraber, Adili mutlak, Rahman, Rahim, Kadiri mutlak bir yaratcnn vcudu zerine kurulu bir mutluluun olduuna inanrm. Voltaire ile beraber de, Bir gn her ey iyi olacak, nk, nimet veren ve intikam alan bir Allah vardr, derim. Acaba beni ktmser klan benim ahs tecrbem ve sizi ktmser klan da sizin ahs tecrbeniz midir? ounlukla, ktmser olanlar, dnya ve hayattan en az i kayet hakk olan kimselerdir. Biz, olaylar hakknda baz dn celerimizle, iyiliin ve ktln genelliine hkmederiz. Hal buki, Auguste C om teun arzusu zerine, kalbin fikre, ve Kantn istei zere de, pratik akim teorik akla stnl lazmdr. zetle, ahlk etkileri, ruh olandan soyutlamak, ahlkn yok olmas sonucunu ortaya karmak demektir. Bu, det bir insann, evinin temellerini evvelce yaplm olduu zeminde brakarak, binasn baka yere nakletmeyi istemesi gibidir. C) Ahlk lminin Metodu: 1) Ahlkta Deneycilik: Buraya kadar aklanan hususlardan anlalyor ki, ahlk tecrbenin bir sonucu deildir. Bilakis, akim eseridir. nk, devaml ekilde, ahlk, gerei, olaya kar tutmamaktadr. te, zellikle burada, deneycilik ekol pek geerli deildir. Proudhon, Ben, bir inan ve bir meslek telkin etmiyorum. Gzlem, tanm ve karlatrma yapyorum. Bu lemin ah lk ilmi, Jpiter ile balatld bir zamanda, benim bu ilim den u ekilde sz ediim, eserimin en byk zelliini tekil eder. Bunun erefi ise, tabi ki, felsefeye aittir. O da, salim bir akln erefi demektir, demitir. Bu ifadede, gerein bir pay olduu gibi, yanlsamann da bir pay vardr. Gerek uradadr ki, ahlk ilmine Jpiter ile balanmaz. Gzlem ile karlatrmann ahlkta nemli hizmet

Ahlk Felsefesi

15

leri vardr. Yanlsamann pay ise, gzlem ile karlatrmann yeterli olmasna inanmaktan ibarettir. nk, bu halde, olayn geree uygun dmesi veyahut bir hak kurmas icap eder. Da ha sonra, Poudhon, Ahlk ilmi ve detler vardr. nk, bu ilim, bir taraftan, esas bilgileri, formellii ile ortaya kabi lecek itirazlara cevaplar ve kyaslanabilecek hkmleri var olan zel bir yetenek zerine istinad ederken, dier taraftan, btn tmevarmlar ve sembolleriyle beraber gnlk tecr belere dayanr , demitir. zetlenecek olursa, ahlk ilminin btn zel yollar, gnlk tecrbenin tmevarm ve sembolle riyle vicdan dediimiz zel yetiye ular ki, bu da, bize, en az, bu ilmin ana kavramndan ikisini hazrlar. Ana kavramlardan biri, iyi ve kty ayrdetmek, dieri, tabir caizse, ahlktan dem vuran umud fakiri konumundaki sorumluluktur. Kendini mec bur grmeksizin mkellef hissetmek tamamen ahlk bir olay dr. Geri, bu, tecrbe ile ortaya karsa da tabiatyla, tecrbe nin snrlarn aar, nk gelecee hkmeder. Sorumluluk, detlerin tabi hikmetini, hal ve gidiatn metafizik hikmetine dntrr. 2) Tmdengelimli Ahlk lmi: Tmdengelimin ahlktaki katks nedir? Bilinmektedir ki, tmdengelimli akl yrtme, ahlkta nemli bir yere sahiptir. Eer, ahlk kanunu varsa, uurumuza girince bunu aklyorsak, geri kalann karmak iin, yaayan bu kanunu hareket noktas kabul etmemiz gerekir. Bu kanun, ahlkn, kantlanmasna gerek olmayan bir zellii veya ilkesi dir. Bu kanundan dolay, sonular, yalnz ahlk kurallar deil, bilakis mutlak emirler hkmndedirler. Bu kanun, tecrbe ze rine kurulu ve tmevarmla ortaya km dier kanunlar ile snrsz bir ekilde onlarn sahalarna girebilir; bu yn, ahlk ilminin sermayesinin artmasn ve karmalarn oaltarak, ona tecriib bir ekil baheder. Fakat, unu da dikkatten uzak tut mamaldr ki, her trl kanun bu ykmllkten kaynaklanr.

16

Alexis Bertrancl

deal ile olayn birbirlerine uygun bulunduu bir hali ihtiva eden ilim, detlerin ruhudur. Buna bal olarak, Spinozanm kusuru, ahlk maddeleri, hatlar ve yzeyler gibi kabul etmesinde deil, ahlk olan iki eyi, yani, sorumluluk ile niyeti bir tarafa brakarak, Yaratc nn, Vcudu Barinin soyut tarifiyle ie balamasndadr. Spinoza, kalb yerine geometriyi koymu ve insan da hareket eden geometrik d a va (ar) olarak veya kendi kendine hal lolunan bir zorunlu kaide ekline, ve ruhu da bedene mana veren bir zat yerine koymu bulunuyor. Bir kanunun bizi so rumlu kldn hissetmek, soyutlamalar dnda ilk adm at maktr. nk, kanun soyutsa da, sorumluluk, somut olguya dner. Sorumlu olmak demek, bir eylem ile sorumlu olmak demektir ki, bu fiil, yerine getirilmi bir olay haline geince, tecrbenin etkisi altna girer ve soyut bir fikir olmaktan kar. Eylemi fikre balayan ey niyettir. Fikir akldir, eylem fizikdir. Yalnz, niyet ahlkdir. Maddeden hi bir dnce karamazs nz. Dnceden de bir iyilik teebbs karamazsnz. Ne kanunun teklifini, ne de bu sorumluluu ortaya karan niyetin ahlklln hissetmeyen bir kimse, hakiki bir ahlk krle miibteladr. Bu adam, mkemmel bir matematiki, mkemmel bir hikmetbilir olursa da pek fena ahlklardan olur. Adet bir kr, renklerden nasl sz ederse, o da kalbin ilerinden ylece bahseder. 3) Formel Bir Ahlk lmi: K artn Formel Ahlk: Ahlk, A llahn varl (Yaratc) kavramndan karmak, yahut Proudhonun dedii gibi, Jpiter namnda bir Tanr ile ie balamak, sorumluluk fikrini bulabilme vesilelerini yok etmek demek olur. nk, Allah, her nevi sorumluluktan mnezzehtir. Sorumluluk fikri, salt beer bir fikirdir. te, byk ahlklar dan olan Kant, bu yn pek mkemmel bir ekilde anlamtr. Kantn mesleine gre, bizi Allaha itaate ynelten ey ahlk

Ahlk Felsefesi

17

tr. zlerek sylemeliyiz ki, Kant da, ahlk sadece sorumluluk fikri zerine bina etmekle, ahlk yntemleri bozar. Kanta gre, bir eylem, Allah tarafndan emrolundu mu, o eylemde bir iyilik ve gzellik vardr. Halbuki, O eylem iyi olduundan dolay em redilm itir demek gerekir. Gerekte, Ben hr olduumdan dolay eylemlerimden sorumlu oluyo ru m demek doru deildir. Belki, Eylemimden sorumlu oldu um iin hr bulunuyorum demek gerekir. Hi bir zaman, bu iyidir, bu ii yapmalym, dememeli, fakat Bu em redilm itir , yleyse hayrldr, demelidir. Dier bir ifadeyle kanun, formelliiyle ve emredici niteliiyle emreder. Yoksa m adde siyle, bizi, yaplmasyla sorumlu kld iyi ile deil. K antm bu formellii, phesiz, mutlak bir ekilde, kesin bir tmdengelimci ekol tekil eder. deal olan bu gerek ahl kn, insana uygulanabilir olduunu nasl isbat etmelidir? So yuttan somuta nasl gemelidir? Bu matematiksel ahlk, tecr benin bize bildirdii insana nasl tatbik etmelidir? Bu ahlk, sadece mmkn olan bir hrriyetten, srf ekli olan bir ykm llkten alp, hayatn devam etmesinden tr ortaya kan greve nasl nakletmelidir? Spinoza, ahlk kanununun sorumluluk zelliini tanmaz. Bir imparatorluk dahilinde, dier bir imparatorluk kurmamak iin insann hrriyetini de inkr eder. Kant, insan hrriyetini inkr etmiyorsa da, olabilirlik dnyasndan karr. Sonra, baz mantk hileler ile gkten yeryzne indirmeye baarl olabilir. zetle, bizim ahlkmz, Spinozann ahlk gibi, zellikle tmdengelimli ve K antm ahlk gibi, kesin bir ekilde akl olacaksa da, Spinozann varsaymlarna ve Kantn soyutlama larna ortak olmaktan saknan bir ahlak olacaktr. Bunun iin de, ahlk, ne Yaratcnm tarifi gibi bir tarif ten, ne de kesin bir kanun emri gibi soyut bir kanundan kar mayacaz. Aksine, hrce, sorumluluk denilen kurulmu bir olaydan karacaz. Bizim, bugn, alma ve ilerlememiz,

20

Alexis Bertrand

grevlerini, insan toplumundan kaynaklanan grevleri, sonu olarak, hkmetlerin farkl ekillerinden ve birbirleriyle olan ilikilerinden kaynaklanan grevleri ierecektir. Bununla bir likte, btn ahlk kitabm, aadaki ekilde zetleyebiliriz. Bu ekil, yukardaki saylan blmlerden baka, tabi ekoln, dav ranla ilgili meseleleri de ierir. Ahlk: Grev ve Grevler lmi A- Teorik veya Nazar 1- Fiillerimizin kanunu: Ykmllk teorisi 2- Fillerimizin sebebleri; hrriyet teorisi 3- Fiillerimizin gayesi; olgunluk teorisi B- Pratik veya Tatbik 1- Kii veya aileye ait grevler 2- Topluma ve hkmete ait grevler 3- Vatan ve insanla ait grevler-Tabi Din

KNC BLM DAVRANILARIM IZIN KANUNU AHLK YK M L L K

A- Vicdan ve Ahlk Duygu 1) Vicdan: Eer bir eylemin ahlk deerini ayrt edecek doal bir ka biliyete sahip olmasaydk, ahlk ilmi de hi bir zaman mmkn olmazd. Halbuki, bir eylemin, ahlk olup olmamasn ortaya karan zellik, bu olgunun geree uygun olup olmadn ayrdetmeksizin, ona aklk veren uura ait deildir. yiyi kt den ayrma yeteneinin zel bir ad vardr, o da vicdandr. Hal buki,sadece, bilin, bir ahit, vicdan ise bir hakimdir. Gerek, isel ac ve gerekse ahlk lezzet, insanlk erefimizin yksel mesi ve alalmasnn takdiri, sadece ama sadece vicdandan kay naklanr. Vicdan, bizim mkemmellik ve noksanlmzn, bir eit isel duygusudur. Fakat, vicdann tabiatna dair hi bir phe brakmamak iin, vicdan akl ile ynlendirmeliyiz. Akl: salim bir duygu veya ortak bir duygu (Hiss salim ve Hissi mterek) ad altnda, genellikle doru ve yanla hkmettii gibi, vicdan ad altnda da, yine, genellikle iyi ve ktye dair aklama yapar. te, vicdan veya Pratik a k l (Amel akl) denilen ey birdir. J. J. Rousseau ile beraber, vicdan, doal bir igd veya lh bir igddr demek, vicdann deerini indirgemektir, yoksa vicdan abartarak vmek deildir. nk, vicdan, akldan baka bir ey olmadndan dolay, ilk nce, akl, insann doal igds gibi kabul etmek gerekir. Zaten,

22

Alexis Bertrand

doal igd de, hayvann akl demek olduundan, det, ocukcasma haksz ve ktye kullanlm ifadelerde bulunul mu olur. Fenelon; nsan, ne takdir etmek istedii eyi y celtmeye ve ne de aalamak istedii eyi aalamaya ba arl olamaz. nk, gerein ve adletin sonsuz olan bu snrna mdahele edemez diyerek, vicdan hayret verici bir ekilde tanmlanm ve nitelendirmitir. Gerek kendisinde, gerekse dierlerinde, gzelletirmek ve aalamak gereken bir eyi, doal olarak gzelletirme ve aa lamaya gc yetmeyen bir insan iin, halk dilinde, bu adam da duygu yoktur denilir. Bu his, insandan bsbtn silinemezse de, rezillik alkanlyla ve kt rneklerin zararl etkileriyle grleerek, nezaketini yok eder. Vicdann iki hizmeti vardr: Kanunu hem idrak eder, hem de uygular. Birinci durumda, vic dana, hataszdr, denilebilir. kinci halde, hataya debilir, ihti ras ve fayda dncesini ne srer, her eit safsataya tbidir. Leibniz, Yeni Deerlendirmeler adl eserinde, Eer, geometri, ahlk kadar, bizim yararlarmza ve mevcut ihtiraslarmza karlk verseydi, Oklides ve Archim edesin delillerine kar onu da inkr ve ihll ederdik demitir. Dorusunu sylemek gerekirse, A hlk duygusu herkeste vardr. nsanda olmayan ey, ahlk kudrettir. Ahlk kudret demek, hem insandaki kesin kanaati varla getiren irade kuv veti , hem de kendi zel kanaatine gre eylem yapmak konu sunda kuvvetlerin kararlldr. Vicdann zel etkisi, salt bir hkm olmaktan ok, bir eit kyastr. Verdii gaye hkm, bir eit akl yrtmenin sonucudur ki, bu akl yrtme aadaki gibi aklanabilir.nce, iyilik yapmak ve ktlklerden kanmak gerekir. kinci olarak, u i iyilik zerine emredilmitir veya kt olduundan dolay yasaklanmtr. nc olarak da, bu ii yapmal veya bu iten saknmaldr. imdi bu kyasn nermesini inceleyelim.

Ahlk Felsefesi

23

1- Byk nerme, hi problem ortaya koymaz. Zaten ge reklidir kelimesinde hkm onun iindedir. nk gereklidir, demek, insan iin bir grev vardr demektir. te, byk nerme, bu hkm akladka, vicdan, mutlak bir ekilde hata kabul etmez. Vicdan, bize, her ne olursa olsun borlu olduun eyi yap, mutlak emrini verince artk arma imkn yoktur. te bu anlamdadr ki, Vicdan, hibir zaman, ne phede, ne de dallette kalmaz denilir. Evet, vicdan, temyiz istei ol mayan bir mahkemedir. 2- Kk nerme, daima, zlmesi kolay olmayan birta km glklere ve ekimelere sebeb olur. Herhangi bir zel ii, ykmllerin eylemleri grubuna girdirmek, det bu ii yargla yp, karlatrmak demektir. Bu yarglama ve karlatrmada hata ortaya kabilir. Bu hata, yarglamann gecikmeye taham ml ne kadar ise, o kadar kolaylkla gerekleir. Bununla bir likte, karar derhal almak gerekir. Bu aamada, gr vermemek de, yine bir karar vermek demektir. imdi, bu noktada, vicdan, hataszdr denilebilir mi? in sonunda, grev ile birlemi ru hun vcut bulmasyla ortaya kan, vicdann, bir eit aydn lanmas demek olan ilhamna gvenmekte hi bir tehlike yok tur, diye iddia edilebilir mi? Bu, hem son derecede arlkla ktmser, hem de huzursuz ve banaz olmak demektir. Bylece, banazca bir iin, bir kah ramanlk gibi mtalaa edildiinin farknda olmakszn, hakl gsterilmesine kadar gidilir. Fakat, bu hal, vicdann ilhamlarn inkr etmek demek, de il, belki aadaki ekoln hkmne itiraz etmek demektir. Gerek dairesine girmek iin, yasallk, dairesinden klabilir kuraln retmek, siyasette olduu kadar ahlkta da bilinir. Bunda, kesin olan bir ey vardr ki, o da vicdan iin, gerek ile yasallm ikisinin de bir olmasdr. nk, vicdan, hem kanunu idrak, hem de tatbik eyler. Fakat uras da kabul edilmelidir ki, baz pheli haller, dier bir ifadeyle, yle vic dan haller vardr ki, bu hallerde kalbin ilhamna gvenmek ve

24

Alexis Bertrand

gereinden fazla bir dikkatle sonulandrmak tehlikelidir. Eer, vicdan, bir ynden hatasz olsa idi, bir yce ahlk kurmak iin zaman harcamak, yararsz olurdu. Vicdan, inan gzellii ile kartrlyor. nan gzellii demek, niyet itenlii demektir. Hi bir zaman tam bir zr tekil etmez. Belki, aldandmz zaman, bizim iin kabul grecek bir zr oluturur. Hi kimse, kanunu bilmiyor olarak kabul edilemez. Bunu kabul edelim. Fakat, hi bir kimse de, btn hukuk ilmine ve kanunlara sahip olmakla iftihar edemez szn de ilave edelim. ncekiler, er dem bile bir ilimdir, derlerdi. nk, erdemli olabilmek iin de bir sanat vardr. Zira, namuslu adam olmak sanatn ren mek gerekir. Bu sanatn, dier sanatlar gibi, kendisine zel ka nunlar vardr. Bu kanunlardan birincisi, ortaya kacak durum larda, vicdan, hz ve gven ile yarglamaya altrmaktr. De mek ki, bizler, ahlk meselelerin pek az bir ksmn biliyoruz. nk, hayat, hergn, hemen zlme artn tayan en kark ve g meseleleri ortaya karyor. 3Ahlk karlatrmann (kyasn) sonucuna gelince, bu da, yle zannedildii kadar gereklilik ve yakin ile ilk dereceden ncllerle karlamaz. Vicdan tarafndan iyi olduuna hkme dilen bir eylemin yerine getirilmesi gereksin; bu bile, hi bir ekilde kesin deildir. Fakat, dar grevler ve geni grevler vardr. Eer ben, bana verilen emaneti tam tamna iade etmekle ykmlysem, geni anlamda, sadakat ve mertlik ile grevli olurum. Hepimiz, mertlie ve ycelie arlm olalm. Bu phesizdir. Ama, bu, Rabbin evinde ok yer vardr deme durumudur. Fakirlere yardm bir vazifedir. Fakat, btn malla rn satmak ve fakirlere vermek, istisnasz btn insanlar iin bir grev midir? Hemcinsini kurtarmak iin kendisini lme atmak bir grevdir. te yandan, bir dier kimse de, bunu kahramanlk olarak deerlendirerek, hayatn tereddtsz feda eder. Bylece, fedakrln bilinen snrn aar. Bundan baka, yerine getirilen bir grevde, kendisini bu grevi ifaya ynelten etkeni ayrdetmek herkesin yapabilecei bir i deildir.

Ahlk Felsefesi

25

Teorik olarak, bazen bir zevk sebebiyle, bazen bir gaye ve menfeat beklentisiyle, bazen grev duygusuyla, yani kanuna ballk ve saygyla eylem gerekletiriyoruz demek kolaydr. Fakat, uygulamada, eylemlerin sebeblerinin aka ayrlmas ve mutlak ekilde belirginletirilmesi pek nadirdir. nsan, bir ii yaparken, grevini, zevkini ve karn bilebilir. Fakat, hangi vicdan, bu ite, menfeatin nerede bittiini ve grevin nerede baladn kesin olarak belirleyecek kadar etkilidir? te, ahlklarn srekli bir ekilde tavsiye ettikleri vic dann muhasebesi, zellikle bu nokta zerine dndrlmeli ve yalnzca, madd fiil zerine snrlandrlmamaldr. Buna bal olarak, unu sonu olarak karabiliriz ki, ahl k kyasta, yalnz byk nerme kesinlik belirtir. Kk ner melerde, birtakm problemler ortaya kar, ama bunlarn iin den klamaz demek doru olmad gibi, bunlar bilmemek de tehlikelidir. Bu ise, ahlkta ykselme ve vicdanda olgun lama vardr demektir. 2) Ahlkn Gelimesi ve Vicdann Olgunlamas A h l|k ilminin, her eit itirazdan korunmu olan veya ol mas gereken gelimelerini, zm kabul etmez bir mesele gibi grnen ahlklln artmasndan ayrmak gerekir. Acaba, ba balarmzdan daha deerli miyiz? Hi kimse bunu dorulamaz. Ahlkllk, "n iyette iyilik ve benlii tem izlem ek abasnda merkezileir. Halbuki, niyet ile aba, ne salkl llebilen, ne de kesin bir istatistike tabi tutulur eylerdendir. Bugnk bir Avrupal, yamyam olmasndan dolay ne kadar meziyet sahibi olabilir? Ortaan vahi ve gaddar bir ferdinin ahlkll ile, bugn genel kurallar yasaklandndan dolay, dardan hiciv, vahet ve zulm gstermeyen fakat, rezilliklerini bir gsteri rts altnda saklayan bir adamzn ahlkll ayndr. Sanayinin gelimesi naslsa, ahlkn gelimesi de ayndr. Sa nat dehal ile, ahlk kymet, ahs olup, nakledilmeleri mmkn olmayan eylerdir.

26

Alexis Bertrand

Bir zamann ya da milletin ahlklln takdir edebilmek iin, bunlara fikirler ve hatta fiiller ile deil, bilakis kalb ve si nelerini aarak gizli gayelerine ulamak ve ruhlarnn iyilie kar olan kudretlerini salkl bir biimde lerek hkmetmek lazmdr. Bu konuda sylenebilecek ey, genel vicdann, gitgide aydnlanmakta olmasdr. yle ki, bundan dolay, kiisel ahl kn kymeti artmyorsa da, genel detlerde, bir dzelme ve ol gunlama ortaya kyor. Bunu itiraf etmemek iin insan kr ve ktmser olmaldr. Zayflara kar acma ve efkatin, kalblerin derinliinde sakl bulunduunu ve bunlarn kumullarmza ve alkanlklarmza girmi olduunu sylemeye hakkmz vardr. Eski Yunan Sofistleri doann iyisini, kanunun iyisinden stn tutarlard. Bunlar, vicdan, bir eit, kanun kurumu ekli ne koyarlard. Bu kurumun, hakimiyetini, tam bir cesaretle tart rlard. Gorgias bir komedide, Zayflar, kuvvetlilerin, ko layca elde ettikleri deersiz ereflilik boyunduruklarnn krld zaman, kendilerini korumak iin ne gibi hilelere bavurduklarn grr ve onlara glerler, der. Gene o, Bu anlamlar sarsan ve ykan, bizim kitapla rmz, manev etkilerimizi, sihir ve bylerimizi, doaya kar olan yasalarmz ayaklar altnda ineyen bir adam ortaya ksn ve bizim kendisini bir tutsak gibi dnd mz o adam, hkim gibi, hereyin stne ksn, ite o za man, doann kanun oluturmasna gre, adletin parlaklk sat grlr, der.8 Sofistlerin tamamyla ztt olan Sokratesin ekol, Montesquieunn gelecekteki tarifine tamamen uygunluk gste rerek, sonsuz ve deimez ak kanunlarn varln kabul etmekte idi.

8 Eflatun, Gorgias (Calliclesin Hitabesi).

Ahlk Felsefesi

27

3) Akln daresi Bununla birlikte, Sokrates, tm insanlk kanunlarnn kay na olan tabiat kanununun Allah tarafndan insanlarn kalblerine ilham edilmi olduuna inanmt. Gkten inen ve kaynanda geici ve nsan hi bir ey bulunmayan yce kanunlar, ne bugnn, ne de nceki gnn eseri olmayan ve ne vakit ortaya ktklar hi bir kimse tarafndan bilineme yecek, fakat, hi bir zaman da unutulmayacak olan kanun lar! Ebed ve ezel bir yaratcnn eseri olan deimez ka nunlar diye hitap ediyordu. te, grlyor ki, vicdan iin iki teori vardr: Biri, vicdan, sosyal kanunlar ile kartran ve bizde yerlemi olan eylerin bize verdikleri inanlardan baka bir ey olmadn ileri sren teoridir. Dieri ise, vicdan, deimez, ebed ve mutlak bir ka nun eklinde gsteren teoridir. Bu teoriye gre, vicdan, det bir iinin yapt eyde brakt damga gibi, Yaratc tarafn dan en yksek bir iaret olarak, kalblerimize nakedilmi lh bir niandr. Bu iki teori arasna, evrimcilerin gr konulabi lir. Onlara gre,vicdan ne kanunlar ve kurumlarla aklanan sosyal bir inan ne de mutlak emirleri aka ortaya koyan isel bir sestir. Vicdan, yava ve dereceli bir evrimden kay naklanr ki, bunun temel devreleri, aadaki ekilde tarif olu nabilir. 1ster zihn, ister ahlk olsun, insan hayatnn kklerini hayvan hayatna daldrr. Toplum halinde yaayan hayvanlar ilkel ahlka sahiptirler. nk, bu hayvanlar, ortak bir kar iin hareket ederler. Bakasn sevmek duygusuyla, btn cinsle rinin hayatlarna itirak etmek iin kendilerini unuturlar. te, doal ve hayvan olan bu cins sevgisine bir de dnce ile haf zay ilave ettiiniz de insann anlad ahlklln ortaya kt n grrsnz.9
9 Bkz. H. Spencer, Adlet, 1. Blm, Hayvan Ahlk, 2. Blm, nsanalt Adlet.

28

Alexis Bertrand

2Gerekte, kendini koruma duygusu, refah ve mutluluk arzusu, ncelikle, bencil ve kiiye zg olmakla beraber, kendi cinslerimizin yardmlarna muhta olduumuzu da bize retir. nsann, insan iin, hem bir melek, ayn zamanda, hem yrtc bir hayvan olduunu gsterir. Koruma igds ise fedakarlk dncesine kadar ykselebilir. Soyaekim, hemcinslerimizin iyilii, bizim iyiliimize faydal deil, hatta lzm olan bir art tr, eklindeki kanaati, ruhlarmza gitgide daha iddetli bir ekilde yerletirmektedir. Fakat, grnte menfeatimizin szkonusu olmad grlse bile, fedakrlklarmzda da, takip ettiimiz ey yine kiisel bir menfeattir. Zira, vicdan, yava yava, lezzet intihalarndan ve kar tecrbelerinden kaynakla nr. Vicdann emirleri, neslin tecrbelerinin birikimi ve bu tec rbelerin verasetle yerlemesi sayesinde, ykmllk ekli ve genel bir grnm kazanr. nsan ahlklln anlatacak bir rnek verelim. Bu rnei, Dr. Letournaudan aktaryoruz. Tabiat, Avustralya da, hayvan gruplar iin, p e k kstl davranmtr. Hayvandan mahrum olan bu ktann zavall y e r lileri iin, Emu denilen bir eit K a zv a rn eti, gayet nefis bir yiyecek ve hele hele kebab p ek nadir bir yem ek olduundan Avusturalya ehirlerinde zel bir ayrcala sahip olan ihtiyar lara braklmtr. Genlerin bu kutsal etten yem eleri yasaktr. Adet, ahlka tecavz saylr. A vu stra lya y a zg bu yasak, zel bir ahlkllk m eydana getirmitir. nkii, Avustralya yerlileri p ek az dnrler. Beden ok z a y f ve aln ya ra la n ise p ek yakc olduundan, bazen bir gen adam bulunduu kabilenin adrlarndan uzaklara giderek orada, gizlice, E m u kanunu nun tersine hareket eder. Fakat, dier birok memlekette olduu gibi, bu gencin ihtiyac bir kere giderildi mi, doal eilimli ahlk uyanr. O anda, sulu vicdannda, bir sesin kendisine seslenerek Sen Emu yedin diye ykseldiini zanneder. P i m anlk zdrabyla azap ekerek gelir ve bir tarafa ekilip ses sizce oturur. ounlukla, kendisi suunu itira f etmemi olsa dahi, lyk olduu cezaya rza gsteriyorm u gibi olan tavr ve hali suunu ortaya karmaya yeter. 1 0
10 La Sociologie d apres lEtnographie, s. 433.

Ahlk Felsefesi

29

Sosyal gc ayn olmasalar bile, iyinin ve grevin, hakl ve makul gibi kabul edilen, yani ortak saadet ve ferd mutluluu elde etmeye yeterli grlen bu sosyal gten baka bir ey olmadklar da ite bu ekilde aklanabilir. nsanlk, milletlerin mcadele birliiyle, ortak bir ahlk ideale doru ilerlemektedir. ncelikle, ilintisel olan fikir ar trmalarnn zorunlu olacaklarn ve grevin genel ve zorunlu bir kanun eklini kazanacan grrsnz ki, bu da, yaratc tarafndan verilmemi ama kazanlm bulunan ahlk kurumumuzdan baka bir ey deildir. 4) Vicdann Oluum Teorisinin Eletirisi te, phe olmayan uygun bir teori: Eer, hayat kavgas nn sonucunun, topluma uymayan, asi fertleri ortadan kaldrmak ve bu ekilde, sosyal hayata en fazla uyanlarn yani ahlklie en fazla kabiliyetli bulunanlarn ortaya kmalarn salamak olduu dikkate alnrsa, bu doktrin itiraz kabul etmez grnr. Bununla birlikte, bu doktrin iki faraziye zerine kurulur. 1- nsann hayvan kaynakl olduu, 2- Esas olan bencilliin, esasa ait olmayan diergamla dnmesi teorisi. Varsayml bu ikili sebebe ramen biliyoruz ki, bu teori, hakikatin geni bir payn kapsar. Gerekte, ahlkllk, olgunluk derecesinde ortaya kmaz. Pek ok hususta, ahlkllk medeni yetin bir eit baars hkmndedir. Auguste Comte, Yaa yanlar idare eden llerdir demekte haksz deildir. ller, bizim fikir ve temayllerimizde daima hayattadrlar; bu hususta, bizim mirasmz kesilmez bir ekilde artmaktadr. Toplumsal yap, iyi dzenlenmise, fertlerini, bir ok erdemli fiillerden azade klar. nk, adletin, efkatin, byk bir hissesi zaten toplumun teebbsyle ifa edilmi bulunur. Hatta, bir ahlk blm vardr ki, buna, bir kahraman ve ya bir azizin teebbs ile, itibar mevkiine gelmi veyahut icad

30

Alexis Bertrand

edilmitir, denilebilir. nk, bu teebbsten balamak zere, bu detin, genellikle bilinen ve kabul edilen grevden hari bir grev olduu hi kimsenin hatrna gelmemitir. Fakat, gelime hi bir eyi izah etmez. nk, nceden bir ey var olmaynca hi bir ey gelimez. Kendisiyle remek, ilim hayatnda kabul edilmedii gibi, ahlk ilminde de kabul gr mez. Ortaya kan mkemmel vicdandan nce, gizli bir vicdan vardr. Yukardaki rnei yine ele alalm. Acaba, gen Avust ralyalIya, yallara hrmet etmeyi ve o sosyal duruma itaat et meyi kim retti? Bize, cevap olarak, Bu sonradan kazanl mtr denilecektir. Bu halde, siz, ahlkll, sadece kendili inden deil, fakat, bilinsiz bir anlama eidi gibi telakki ediyorsunuz. Ahlklln kaynan, zamann gecesinde ve igdlerin karanlnda gizlemek iin, bundan daha iyi bir are bulunmaz. Fakat, bu, cehlet sna ad verilecek bir eyden ibarettir. det, vicdann kaynann ok basit olduunu syle mekle birdir ki, biz de bunu kabul ederiz. ok eski zamanlar da, kt ahlak bile grmemi, dnr insanlar gelmilerdir, demek yersiz bir dorulama olduu gibi, bunun tesinde, ger ee de terstir. nk, tekamlclerden hi kimse, iyiyi kt den, meruyu gayrimerudan (yasal yasal olmayandan) kesin bir ekilde ayrt edebilecek, gizli bir srrn olduunu isbat ede mez. nsanln, hayvan kaynana gelince, bu da, tetkiki pek uzun srecek bir dier varsaymdr. Yalnz, unu, zetleyelim ki, vicdan demek akl demektir. nsann konuan hayvan olduunu belirten eski tarifin aksi isbat edilmedike, bu konuda bir ey isbat edilmi olmaz. Akim bizatihi oluumunu akla yklemek kadar byk bir sr olmaz. nk, bu, det bilinen bir eyi bilinmesi mmkn olmayan bir ey ile aklamak demek olur. Her zaman ve her yerde, byk ahlklar, det ve gelenekten sarf nazar etmek ve fayda ile ihtiraslar da kanuna tabi klmak ekliyle bir eit ah lka ulamlardr ki, Manoularn, Konfyslerin,

Ahlk Felsefesi

31

Sokrateslerin, Kantlarn birbirlerine eit ve uygun olan bu tesbitlerine isterseniz Tekml Kanunu deyiniz, isterseniz baka bir isim veriniz. Herhalde, bu ifadeniz, bizim, Vicdann ykselen inkiaf veya ahlk terakki eklinde adlandraca mz eyden baka bir eyi ifade etmez. 5) Vicdandan Kaynaklanan Hkm ve Duygular Yukardaki tenkitlere kar, yine gerek olarak kalan bir ey vardr ki, o da Tekml (Gelime) teorisinin bize u fikri en stn derecede vermi olmasdr.: Akim, bizim btn fiillerimizin ve zellikle de grnrde en az dnlen fiillerimiz zerinde bir hakimiyetinin olmas iin, ncelikle kendisinin, iyilik ve faziletin yksek bir ls ve rnei olmas gerekir. te, ahlkn bu ekilde akp gitmesini ve gelimesini terbi ye salamaktadr. Talim ve terbiyenin bu yarar sayesindedir ki, akl yukarda belirtilen hali kazanmaktadr. Bununla birlikte, insanda, vicdandan daha bireysel ve daha dorusu, daha ahs hi bir ey yoktur. Bu konuda bir kanaat oluturmak iin, vic dann verdii hkmleri ve bundan kaynaklanan duygular in celemek yeterlidir. ncelikle, meziyet ve m eziyetsizlie hkmeden vicdandr. Meziyet, erdemli ilerin bizde meydana getirdii ahlk kyme tin artmas demektir. Meziyetsizlik ise, ahlk kymetimizin aaya inmesidir. dl ve ceza fikirleri sonra gelir ve ondan kaynaklanr. Biz, iyi hareket ettiimiz zaman dl talep etme yiz. Yalnz, ahlk kymetimizin artnn, dln birincisi ve en kymetlisi olduuna hkmederiz. Bu manadan olarak, vicdan, det, bir eit ceza ls ve hi bir kyaslamann yerine konulmayaca bir isel alandr. Vicdan, bir eref duygusu, haysiyet ve vakardr. Niyeti yalnz o temyiz eder. Bir fiilin me ziyetini meydana getiren de niyettir.u artla ki, niyet kelimesi en ak anlamnda kullanlm olsun. Niyet demek, sadece istee

32

Alexis Bertrcnd

ulamak olan hedefi dnmek demek deildir. Bilhassa, bu hedefe ulamak iin ahs gayret demektir. Niyet, dardaki bir fiilin ifasn talep ve temenni deil, bunun i tahakkukudur, yani ite gereklemesidir. Spinoza, Lezzet, aa mertebede bir kemalden daha yksek bir kemale gemek; elem, byk bir kemalden k k bir kemale inmektir demekle, lezzet ve elemi ok derin bir ekilde tanmlamtr. Bu tanmlarn, ahlk lezzetlere, yani hazlara ve ahlk elemlere, yani zdraba tatbik edilmi ekille rinden doru hi bir ey yoktur. Izdrap, bizim dklk duy gumuz deil midir? Ahlk haz da, ahlk kymetimizin artmas diye tarif olunamaz m? Bir insan, felaketi gerektiren bir ie girimise buna teessf eder, zlr. Eer, bu kimse, namuslu ise, bunda baar kazanm olsa da yine de bir zdrap duyar. Ayn ekilde, bir oyunda kaybettiiniz zaman, sizin iin ho olmaz. Fakat, hile ile kazannz, o zaman duygularnz sadece bir znt olmayacak zdrap olacaktr. airlerin, zdrab tanm ve nitelendirmeleri pek oktur; bunlara mracaatla iktifa edebi lir. zetle, vicdanda, hkm ve duygu birlikte bulunur. Ahlk duygular zihne aittirler ve hkm kuatrlar. Gzelletirme ve aalamaya gelince, bunlar, srf zihn fiillerden deil, belki, hayranlk ve tiksinmeden ibarettir. Fakat, asl ahlk duygu, hrm ettir. Bu mukaddes keli menin anlamn Kanttan iyi hi bir kimse anlamamtr. Kant der ki, ahlk fiiller, nce, bize, kendilerini byk bir sevgi ve memnuniyetle derhal kabul ettirecek baz znel yetenek ve bir ka kazan tarafndan tavsiye edilmi olmaya ve ikinci olarak da, bir eilim sonucu olarak ilham edilmi bulunmaya muhta deillerdir. Fakat, bu fiilleri gerekletiren seimimizi, derhal hrmete lyk bir hale koyarlar. Bu hrmeti, ortaya karmak iin, (vlmeye gerek olmakszn) emreden de akldr. Aksi takdirde, grev fikrine ters olurdu. te, insanlarn fikrinde, kymet takdiri diye anlan ey, bu zelliin takdiridir. Bu, di erlerinin o kadar stndedir ki, her eit benzetme ve karla

Ahlk Felsefesi

33

trma onun kutsallna vurulmu bir darbe olur. Akll bir yara tn, bu kymet hakkndaki takdirini ifade edecek en uygun tabir, hrm et kelimesidir.1 1 Hrmet hakkndaki bu teoriyi tamamlamak iin, Molieree gre, faziletli ruhlara, rezillik veren iddetli fkeyi hatrlamak gerekir. Yukarda geen maddelerden u ortaya kar: Vicdan bizde itikad oluturur. Bunlar ileride ele almak zere, burada sa dece saymakla yetineceiz. 1- Herkes iin zaruri ve mecburi bir ahlk kanunu vardr. 2- nsan bu kanuna itaat edip etmemekte hrdr. 3- Bundan dolaydr ki, her insan kendi fiillerinden so rumludur. te, ilk nce ele alnacak ey, ahlk kanunu ile bunun be lirgin sfatlardr. nk, bu kanun varolmasayd, hrriyet, kii sel, (sbjektif) ve heveskrane bir ey olur, sorumluluk, sofistler tarafndan aklanan bir vehimden ibaret bulunurdu. Fiiller, ne ykml ve ne de hr olmayan kimselere dayandrlamaz. B) Ahlk Kanununun Belirgin Sfatlar 1) deal Kural ve Gerek Ykmllk Bizim aradmz kanun, ideal ve soyut bir kanundur. n k, bu kanun akldir. Gerek olan ey, ykmllktr, yani, kelimenin btn kuvvetine gre, eylemi yapan kiiyi kanuna balayan irtibattr. Kant, ayn meseleyi incelediinde, G rev, ey muazzez ye ulvi kelime, sanki yze glen ve hoa giden hi bir eye malik deilsin. nsan iradesini harekete geirmek iin, dehet ve nefreti tahrik edebilecek tehditler atmazsn. nsann ruhuna kadar nfuz eden bir itaate veya hrmete zorlayan bir kanunu teklif etmekten baka bir ey
1 1 Kant, Fondements de la metaphysique des moeurs.

34

Alexis Bertrand

yapmakszn emre boyun edirmek istersin. Bizim btn eilimlerimiz, gizliden gizliye bu kanunun aleyhinde olduk lar halde susmay seerler. Sana lyk olan kaynak nedir? Temayllerinin her eidiyle birlemeyi gururla reddeden asil kk, insanlarn bizzat kendilerine bahettikleri deerin gerekli artnn oraya yerletirilmesi lazm gelen o asil kk nerede bulmal? demitir.1 2 Kant, ahlk kanununun, yalnz bana yeteceine inanrd. Kanta gre, bu kanun, meydana getirilecek bir iyilik adna tavsiye de bulunmaz, belki mecburi bir ekilde emreder ki, bu da, bir kesin emir, yani, kaytsz ve artsz bir emirdir. imdi, K antm ortaya koyduu meseleyi, biz de kendimize syleyelim. imdilik, bizi, yapmakla mkellef kld iyinin, ne mahiyetini ve ne de zmeye mecbur eyledii hrriyet meselesini, nazar itibare almakszn ahlk kanunun nelerden ibaret olduunu ken dimize soralm. 2) Ahlk Kanununun Genellii ncelikle, biz, bu kanunu evrensel olarak alglyoruz. Me den ve siyas kanunlarn bir zamana ve bir memlekete zel olmalar, milletlerin farkl grevlere sahip bulunmalarnn ve kurumlarm deiikliinin tabi bir sonucudur. Fakat, ahlk ka nunu, her zamann ve her memleketin insanlarna hitabeder. Yoksa bilindii ve yrrle girdii anda ortaya km deil dir. Kant, Ben, daima, yle bir ekilde hareket etmeliyim ki, benim hkm verme prensibim genel bir kanun olsun, demekle, ahlk kanunun dsturunu vermede det aldanr.Madem ki, kanunu tehis iin, bize ok iyi bir alamet gste riyor, bu aldanmas balanabilir. Ve yle ilave eder: G revleri yerine getirdiimiz her an kendimizde meydana ge len durumlara dikkat edelim. Gerekte, biz kendi kuralm z, bir genel kanun ekline koymak istemiyoruz, nk, bu, imknszdr. Daha ok, bu kidenin aksinin bir genel kanun
1 2 Critique de la raison pratique, ev.: Barni, s. 269.

Ahlk Felsefesi

35

olmak zere kalmasn arzu ediyoruz. Yalnz, kendimizin veya eilimlerimizin lehinde bir istisna yapabilmek hrriye tini koruyoruz. 1 Ahlk kanununun genellii aleyhinde aklanabilecek itira z, red etmek deilse bile, kefetmek kolaydr. nk, bir kanu nun genellii demek, o kanunun deimezlii demektir. Bu halde, genel olduu iddia edilen bir kanundan daha deimez ne vardr? Pascaln, M ontaignenin itirazlaryla beraber, her asrn hayatlar (Vitalist) tarafndan da aklanan maddeleri ihtiva eden u cmleleri pek mehurdur. Kutbun derece ykselmesi btn kanunlar ve d zenleri altst eder. Bir meridyen hakikate hakimdir. Birka sene geince btn kanunlar deiirler. Hukukun kendine mahsus zamanlar vardr. Zhalin Aslan Burcuna girmesi bize filan cinayetin kaynan haber verir. Adaletin, bir cil ve veya latifesi olarak bir nehir taar. Pirene dalarnn bir tarafnda hakikat olan, br tarafta delalet olur.14 (M ter cim: Bu szlerden gaye, kanunlarn zaman ve mekanla deitir diini bilim dili ile ifade etmektir.) te, bu szlerin tm dorudur. Fakat, ahlk kanunu hak knda deil, beeri kanunlar hakknda dorudur. Gerekte, Pascal, unu da ilave eder ki, hrszlk, yasak evlilik, ebeveyn ve ocuk ldrmek gibi kt fiillerin de, erdemli iler arasnda yer aldklar grlmtr. Pascalm btn bu pheciliine, bir defa mmkn olabilen bir imtiyaz vermek iin unu farzedelim. Bugn bir fazilet olarak deilse.de mbah olarak tannm bireylerin, birgn, daha temiz bir beer vicdan tarafndan g nah ya da cinayet addedilmesi mmkndr. Bizim evvelce k a bul ve teslim ettiimiz eyden, yani, Vicdan, bir kerede btn ieriklerini ortaya koyamaz. Ahlk, beeri olan her ey gibi tedricen terakki eder sznden baka bundan ne sonu kar labilir?
1 3 Fondements de la metaphysique des moeurs, ev.: Barni, s. 26. 1 4 Pascal, Havet yay. 3. makale, s. 8.

36

Alexis Bertrand

Vahi topluluklar iin ahlkllk yoktur; ilerlemi milletler alannda zt detler vardr deniliyor. Halbuki, bu iddialarn ikisi de, arla vardrldmdan dolay yanltr. Byle denilecei yerde, Henz ocukluk halinde bulunan mil letler nezdinde ahlk da balang halindedir. lerlemi milletler sahasnda ise ahlk gitgide uygunluk gstermektedir demek gerekir. Yoksa Montaigne gibi, ahlk da metafizikdir mi diye ceiz? Pekl byle olsun. Fakat, ahlklar, ahlkn temelini imdi mnakaa ettikleri gibi, sonsuza kadar da edeceklerdir. Bunlarn verdikleri ahlk kurallar, hiss ynden, dierlerinin ayndrlar. te bu mnakaalar, ahlk olmaktan ziyade metafzikdirler. Bunlardan -yalnz bir rnek olmak zereMalbranchm, Cenab- Hakkm deimez bir emri zerine ku rulmu olan ahlk kanunlarn, ister Kantm mstakil vicdan tarafndan kaynaklanan mutlak emrine isterse Benthamm lez zetlerin iddet, safiyet ve okluu zerine kurulu bulunan bir eit Lezzetler hesabna uygun olarak, veyahut isterse Auguste C om teun bize dierleri iin yaamay emreden bir insanlk teorisi zerine ina etmi olalm, vazifenin gerekle mesi ve aklanmas, bu mesleklerin herbirinde ayn ekilde bulunmazsa da, grevin hkmleri, birbirleriyle atmaz, ama birbirine olaanst bir ekilde uygunluk gsterirler. te, ahlk, bu mesleklerin tmnn esasn oluturur ki, bu da bizim aramzdaki ayrl ortadan kaldrmaya yardm eder. Ahlkn, bir Oklidesi veya bir Archimedesi, ne kadar redde dilmez deliller ortaya koyarsa koysunlar ve Spinoza ne derse desin, ihtiraslar ve tabi ynelimler, hi bir zaman cisimler, yzeyler, ve izgiler gibi muamele grmezler. Ahlk tarihinin bize gsterdii manzara, ne bir kanunun dier bir kanunla m cadelesi, ne de bir vazifenin dier bir vazife ile atma manza ras deil, aksine, kanun ile vazifenin, ihtiraslara, tabi gdlere ve faydalara kar at ve daima da amakta olaca bir muha rebe manzarasdr. Bu atmalar ve muhaberelerde, akl daima (hi olmazsa teorik olarak) hakl kmaktadr Ahlkn genellii,

Ahlk Felsefesi

37

hukuk asndan zaten varolan bir eydir. Bu genellik, istenerek hakikat leminde varlk bulur. Eer bu genellik, bize, bunca detler ve eitli gelenekler arasnda ok kark grnyorsa, o da, bizim, bunu, hem yanklanm hem de krk bir halde gr mekte olduumuzdandr. Fakat, bu nlar meydana geli noktalarna kadar takip edecek olursak daima ayn k merkezine ularz. 3) Ahlk Kanunu Zorlamakszn Mecbur Klar Genellik, ahlk kanunun d ve dtan gelen bir sfatdr. Tabiat ve z ise, kendisini, beer iradesine, itaat zorunluluu olan (m ecburi ) olarak gstermesidir. Fizik kanunlar, itaat etti ren bir kuvvete sahiptirler ve dayanmaya g yedrilmeyecek bir ekilde zorunlulu olarak uymay ierirler. nk, bunlar, fizik leminde hkm sren gereklilii bildirirler ve sadece akl ve hrriyetten yoksun bulunan varla dnktr. Ahlk kanunu ise, hr ve akl sahibi varla ynelik olduundan, hibir eyin da yanamayaca hain ve vahi bir kuvvete sahip deildirler. Ak sine, emir ve uyarlar, aleyhlerine hareket edildii halde dahi, yine etki eden bir nfuz ve hakimiyeti haizdir. te, fiilen varo lan bu etki ve hakimiyet, Kantn Kesin Emir dedii eydir. Bu, hem emredicidir; nk fiil olarak emreder ve zorunlu klar; hem de kesindir, nk, mutlak emirleri ne istisna ne de art kabul eder. Mesel bize, Arzu ederseniz yalandan sakn nz ki, sizin sznze itimad edilsin denilmez. Fakat, sadece, yalan sylemeyin denilir. Bir tccarn, mterilerini aldat mamas, ticaretini muntazam ve dzenli bir hrszlk haline ge tirmemesi, birbirinden farkl iki hikmet kuralndan ortaya kar ki, bunun biri art, dieri ahlkdir. art olan kaide, mteri lerinizi muhafaza etmek isterseniz, aldatmaynzdr. Fakat, bu kuralda, art ortadan kaldrlrsa, tabiatyla, tccar da, mte rilerimi gzetmektense kolaylkla zengin olmay daha fazla tercih ederim diyebilir. Tacirin bu hesabnn doru olmas veya olmamas artk onun bilecei itir. Dier yarg cmlesi, srf

38

Alexis Bertrand

ahlkdir; art kabul etmez. Nitekim, bir tccara, namuslu olu nuz denilir. Hangi ekilde olursa olsun, doruluu kaybetmesi durumunda, tccar halknn gznde, daima, gerek ve bilinen gramlar yerine sahte kilolar koyan biri olur. Ahlk kanunun bu hkim sfat ve emrinin gereklilii hak knda biraz daha ileri gitmek istenirse, Hr bir varln hrri yetine tecavz etmeksizin teklif olunan bir ahlk gereklilii vardr, demek de yeterli olmaz. Ksaca, ykmllk (mecburi yet) aklanamaz olarak kalr. Kantm dier bir teorisine, yani ahs ahlkn korunmasna bavurmak gerekir. Bu halde, ol mas gereken emir, aadaki ekilde ifade edilir: yle hareket et ki, gerek kendi ahsnda, gerek dierinin ahsnda insanla bir gaye gibi davranm olasn ve hibir zaman insanl bir vesile ve vasta gibi kullanm olmaya>.15 sn. Eer, bize, ahlk ahs , yani insan seciyesi bizzat gaye olan insaniyet, niin, mutlak bir ekilde kutsal ve hrmete l yktr diye sorulacak olursa, itiraf etmelidir ki, bu son niine hi bir cevap veremeyiz. Malbranch der ki, bir hayvan, bir tatan daha fazla, fakat insandan daha az hrmete lyktr. nk, hayvann taa nisbetle sahip olduu kemal oran, tan hayvana oranla sahip olduundan daha fazladr. Aksine, insana oranla hayvan, hay vana oranla insandan daha az bir kemal mertebesindedir. Fakat, baz filozoflarla beraber, kendimize bir eref ve haysiyet hissi vermedike veya kemalin vastasz hissedilmesini kabul etm e dike, bu kem al orannn tarifinin, matematiin konusunu tekil eden llerin orannn tarifi gibi kolay olmadn bilmek gerekir. Bununla birlikte, bu oranlardr ki, bizim takdi rimizi ve bu takdirin gerektirdii bir eit ak dzenlerler. Bu oranlar, bizim adlet ve ihsan hususundaki grevlerimizi tayin
1 5 Fondements de la m etaphysique, s. 69.

Ahlk Felsefesi

39

ve snrlardrlar. Dorusunu sylemek gerekirse, insann ahsi yeti, o derece saygya lyktr ki, bu konuda verilen rnekler, ortak bir kyasn yokluundan dolay, gerekten ok uzaktr lar. unu demekten memnun oluruz ki, her birimiz, yaayan ahlk kanun olmak haysiyetiyle, sonsuz bir ahlk kymet ka zanm oluyoruz. Ahlk kanunun deimezliini ieren genellik ve y kmlln tesis eyleyen hakimiyet gibi iki zelliine, bunlardan karan vzuh ve imkn gibi, dier iki zellii de ilave etmek fazladan grlr: Vazife kanununun ak olmas, gereklidir. nk, bu kanun, cahil ve lim, herkese hitap et mektedir. Uygulanabilir olmas da zorunludur. nk, emirleri, btn insanlarn iin kesin ve zorunludur. te, bu son iki zel lik grecelidir. Ahlk kanunu, tetkik etmeyi, dnmeyi arzu etmeyen bir kimse iin, hi bir zaman, ak deildir. Ayn ekil de, iradesinin kudret ve istidadn gelitirmek iin gerekli cesa rete sahip olmayan bir kimseye gre de uygulanabilir deildir. C) Erdem ve Yaptrmlar 1) Erdem (Fazilet): imdi, bir ahlk kanununun sfatlarnn nelerden ibaret ol duunu biliyoruz. Muhtelif ahlk meseleler hakknda hkm vermek iin, bir lye sahip bulunuyoruz. Ne fayda ki, byle bir mnakaa ile vicdann aratrlmasna ait meseleleri sona erdinnek mmkn deildir. Hayrn (iyinin) bir niyete bayrak olan icras, ahlk yerine getiren kimse nezdinde zel bir yetenek dourur ki, buna erdem denilir. Eer, ahlk kanunu, tecrbe sahasnda kalsa, fazilet ve reziletin de bu konudaki yaptrmlar olmasa veya dier bir ifa deyle, ahlk kanuna itaat temin edilmemi olsa, yani, kendisini ihlal edenlere kar kanunun emredici hakimiyetini hissettirme e mahsus olan m kfat ve cezalar mevcut olmasa idi, ahlk kanunu da hkmsz olurdu.

40

Alexis Bertrand

Eski filozoflarn, bilhassa Zenoncularm bu noktada varisi olan Ciceronun aklad erdem ler kuram , gayet dikkat ekici bir sentez toplam erevesinde, btn ahlk ihtiva ettiinden dolay ok nemlidir. Bu kuram, her biri, ruhta bir yere ve bir fazilete sahip olan ksmn varln bildiren Efla tundan itibaren balar. nce, saf zihin, yani, akl, yeri ba, fazileti, ilim" veya hikm et idi. kincisi, en yksek dzenin arzusu (istek), yeri gs, fazileti de ecaat veya ruh ycelii" idi. ncsii, aa mertebeden olan arzu, yeri karn blgesi, fazileti de, iffet ve itidal idi. Eflatun, insan, emrinde bir aslan ile su ylan bulunan bir akla benzetiyordu. Yaamak iin bu ylan doyurmak ve rahat yaamak iin de, kontrol altna almak ve bunun iin de, arslan ona musallat etmek gerek di yordu. Eflatun, Dzenli, yani, akln emir ve uyarlarna bal bulunan bir ruhta, bu ksm arasnda mkemmel bir uyum mevcuttur. diye ekliyordu. Eflatun, akll bir kim seyi bir musikiinasa benzetiyor ve bylece perdenin bir lemesinden ortaya kan sese de tam ahenk diyordu. Gerek fertlerde gerekse hkmetlerde olsun bu o h z n g tadlet ismi verilmelidir. Fakat, Eflatun, iin sonunda, btn erdemleri ilim veya hikmete mahsus klar. yilik ilemek iin, bu iyilii her ynyle ve aklkla bilmenin yeterli olduuna kanaat getirmi tir. Hibir kimse, kendi isteiyle kt olmaz. Bizim irade miz, bizim iyiliim izden baka bir ey arzu etmez. Bir adama bizim iyiliimizin, daima ve zorunlu olarak iyilik (hayr) olduunu isbat ediniz -ki bu, ilmin yapaca bir itir- o za man bu adam kendisi iin kt olan eyde iyiliini aramak tan ebediyyen vazgeer diyordu. Ahlk terbiye etmek, fikri aydnlatmak demektir. Cenab- Hakk, hatadan mnezzehtir. nk, onun, bizi kuatan ilmi, ideal ve mkemmeldir. 2) Hikmet, Adlet, ecaat, ffet: Bu son teori, byk mnakaalara sebeb olmutur. imdi lik, bu teorinin, idealden, yani, kusursuz, yanlmaz bu sebeple de Alim (hereyi bilen) olan mkemmel varlktan, hak olan

A hlk F elsefesi
D p ; ........ .

41

(gerekleeni) olu sahasna (varla) tadn sylemekle iktifa edeceiz. Fezaili Asliye (Temel Erdemler) denilen drt erdem nazariyesi, Eflatunun dncelerini takip etmeyen kim seler iin bile itirazdan uzak kalr. Hakikaten, davranlara daha fazla nem veren ve ciddi bir Romal olan Cicero, faziletin btn m eziyeti am elden ibarettir diyerek sze balar ve der ki: H ikm et , hakikatin bilinm esi zerine younlar. Eer hakikat, -ki pek iffetkrdr- gzlere arz endam eylese, silin
m ez bir ak m e yd an a getirirdi. Fakat, hakikate kar bizi sevk eden bu tabi ve ulvi eilimin iki ar hali vardr ki, b unlardan k o r u n m a k lzm dr. B unun biri, hakiki olm ayan bir eyi hakiki z a n n e tm e k ve bunu dnm eksizin uygunluk ve rza g sterm ek, dieri, ok zor, karanlk ve gerekli o lm a yan m eselelerle ok fazla u r a m a k tr .

Eflatuna gre, hem kiisel hem de sosyal bir erdem olan adalet, Ciceroya gre, yalnz sosyal bir erdemdir. Adlet, her kese borlu olduumuz eyi iade etmektir. Adletin ilk kanunu, hi bir kimseye zarar vermemekten ibarettir. nsan, mmkn olduu kadar hemcinslerine yardm etmelidir. te, bu suretledir ki, adlet ikmal edilmi olur. Cicero, son derecede bir adletin, son derece bir adletsizlik olduunu da ifade eder. Kendi hak knn sonuna kadar gitmek ve bu hakk kemali iddetle talep eylemek, ekseriye, o hakkn gemek demektir. Bir insan, sade ce yapt adletsizliklerle adletsiz olmaz, fakat nlemeye muktedir olduu halde, yaplmasn hogrd kt eylerden dolay da, adletsiz olur. ecaat, bazen ruh kuvveti ' veya yce gnlllk adyla anlr. Zenon taraftarlarnn dedikleri gibi, hakkaniyet iin m cadele etmek fazilettir. Kuvvetli ve byk bir ruh, balca iki almetle belli olur; Birincisi, nsan, gzel ve namuslu olan bir eyden bakasn ne iyi grmeli, ne tercih etmeli, ne de temenni eylemelidir. Gerek hemcinsine, gerek ihtirasna ve gerekse de ikbaline kendini malup etmemelidir. kanaati zerine kurul mu harici eyleri kk grmedir. kincisi, bu duygularla duy-

42

Alexis Bertrand

gulanm olarak, byk ve hereyden nce faydal, fakat uygu lamas zor ve zahmetli, hayatna veyahut insanlk hayatna bal olan birtakm yararlar tehdit eden tehlikelerle dolu olan ileri yapmasdr. ffet , yle bir fazilettir ki, kendine ve gerek dierlerine sayg ve kutsall kapsar. Nefsin karkln dengeleyerek ve onu sakin klarak, her eyde, belli bir snr muhafaza etmektir. Hak ve hayat ss olan bu snr, Edebtir. Ciceronun dedii gibi, gzellik ve zerafet, vcud iin ne kadar iyi bir ey ise, edep de ruha gre yle bir zinettir. Bu yle bir fazilettir ki, ken disinde kahramanca hi bir ey olmad halde, ona sahip olan kimsenin hr ve iyi domu bir insan olduunu itiraf ettirir ve adlet kadar toplumsal yapnn gl bir ba hkmnde oldu unu onaylatr. 3) Erdemde Alkanlk ve Niyet Her ne kadar, amzn bilginleri, daha salkl olmas a sndan, vazifeleri, gayelere gre blmlemeyi tercih ederlerse de, faziletin bu gzel teorisini ahlk ilminde korumak gerekir. Bu teoriyi tamamlamak iin,eski filozoflardan, zellikle Aris to dan, hlk alkanlk, yeni filozoflardan, zellikle, Kantdan N iyet veyahut yi istek teorisini iktibas etmek yeterlidir. Aristo, Bir krlang ile bahar olmaz demiti. Bir erdemli davran da, btn erdemlerden ibaret deildir. Burada, alkanlk, yani, ahlk kanununa uygun iler yapmak iin kaza nlm bir yetenek gereklidir. lk bata, alkanlk, abay azalt t iin, meziyete zarar verir gibi grnr. Halbuki, hi de yle deildir. Alkanlk, zellikle bir abay biriktirme ve isel in san icad eden irade demektir. Stoaclar, alkanln, erdemde, ok yksek bir rol olduuna inanyorlard. Bu yzden, ok derin bir gerein ar eklinden baka bir ey olmayan iki garip eyi iddia ediyorlard. Sadece hikmete sahip olan hr dr. Bir aa, nasl tabi olarak meyvesini retiyorsa, hik mete sahip olan biri de, kendine erdemli iler yaptracak bir

Ahlk Felsefesi

43

ekilde kuvvetlerine hkimdir. Gerekten hikmetli dav ranan olgun bir kimse, Jpiterden stndr. nk, Jpi ter, tabiat itibariyle hikmetlidir. Halbuki, hikmetli davra nan olgun bir kimse, iradesinin abasyla buria ulamtr" diye eklerlerdi. Kant, fiillerin ahlk kymetinin niyetten ibaret olduunu ve lemde gerekten iyiyi istem ek den baka bir hayr olmad n aklar. Tabidir ki, gnmzn en byk Stoacs hkmnde olan bu zat, bundan, ne, gaye, aralar hakl klar, ne de, insann, fiillerini hakl gstermek iin, methe lyk ve kahramanca, bir hedefe ynelmesi yeterlidir demek istemez. Aksine, kanuna, ilgili bir sebeple veya ahlkla ilgisi olmayan bir eyin gd syle deil, saygyla itaat etmek gerekir demek istemitir. ok drst ve grnte ok ahlk olan byle bir hayat, hakikatte, gayri ahlk olduundan dolay deil, ahlk dnda olmasndan dolay ahlka yabancdr. Grev dncesi, fiilden, objektif olarak kanuna uygun olmasn,, isel (sbjektif) olarak da, davran kuralndan bu kanuna hrmetin iradeyi belirleyen tek ilke olmasn ister. te, greve uygun olarak yaplan bir iin, bilinci ile, vazife ola rak ' yani kanuna sayg ile yaplan bir fiilin bilinci arasnda mevcut olan fark ve ihtilaf da bunun zerine kurulur. Birincisini tekil eden yasal olm a , iradenin yalnz eilimlerle belirlenmi olmas halinde bile mmkn olacaktr. Fakat, kincisi olan a h lkllk ise, davranlarmza, ahlk kymet veren yegane ey dir. O, fiilin, grevden dolay, yani, sadece, ahlk kanuna itaat amacyla yaplm olduunu farzeder.1 6 4) Ahlk Kanununun Yaptrmlar: Kant, yukardaki cmlesiyle, bize, ahlk kanununa boyun emenin eitli ekilde olduunu bildiriyor. imdi bu farkl ekilleri tahlil edelim. ncelikle, kanuna, dl ve ceza korku
1 6 Kant, Critique de la raison pratique, s. 260.

44

Alexis Bertrand

suyla boyun eilir. Nitekim, bir hayvan da, bu ekilde terbiye edilir, daha dorusu altrlr. Tabidir ki, bu hayvann, kafasna indirilen sopa darbeleriyle, saknlmas istenen fiiller arasnda bir ortaklk gerekleir. te, insan da byle, hayvan tarznda fiil iledii zaman, davran, kanuna uygun olabilir ise de ahlka uygun olmaz. kinci olarak, insan bir davran mkfat mi diyle yapacak olursa, o da, bundan daha iyi olmaz. nk, elde edilecek mkfatla ilgili olan bir niyet, bizzat ahlk kanuna yz evirir. Daima, menfaatten baka bir ey takip etmeyen bir kim se iin, netice, aralar hakl klar. Hatta, Kant, kuralsz bir has sasiyetin bu eit itepilerine gnderen veya aran adn bile uygun grmez, hareket ettirici kuvvetlerdir , der. nc olarak, kanuna itaatin gerek manas, makina gibi, irade siz bir meruiyet veya dtan bir rza tarznda deil, bilakis, ahlkiyet veya kanuna zorunlu sayg prensibi zerine kurulmu bir uygunluk veyahut kanunda varl kabul olunan bir g ile ve bu gcn ahlk fail iin ekillendirdii ykmllk eklinde anlalmaldr. Acaba, bunun mns, Her menfeatten soyutlanma o dere ce ileri itilmelidir ki, dl ve ceza dncesi, ahlk davranta bulunan kimseye mutlak bir ekilde yabanc kalmaldr" m demektir? Bizzat, Kant bile, iin bu derecesine kadar gitmez. O, bugnk hayatmzda birbirinden fazlasyla ayrlm olan erdem ile saadetin ayniyetinin kurulmas iin, gelecek bir hayatn zo runlu olduunu bildirir. Hi bir kimse, erdemin menfaatten so yutlanmas hakknda, Joinvillein szn ettii kadn kadar, takdire ayan ve hayret uyandran ifadelerle sylememitir. Joinville, bu sz, o kadna saint Louis A kkada iken, am dan Sudana gndermi olduu sefirlerinden birine syletmitir: Sokakta ok ihtiyar bir kadna tesadf etti. Bu kad nn sa elinde, ate dolu bir anak, sol elinde, ii su dolu bir srahi vard. Rahip Yves, bu kadar birbirine zt unsurlar ne yapacan kadna sorduu zaman, kadn u cevab ver di: Ate ile cenneti yakmak, su ile de cehennemi sndr mek isterim. Ta ki, hi bir ey kalmasn.

Ahlk Felsefesi

45

Rahip Yves, kadna, bunu sylemekten gayesinin ne oldu unu sordu. Kadn, nk, bu lemde, hi bir kimse cennete gitmek iin iyilik yapmasn, hi bir kimse de cehennem kor kusuyla gnah ilemekten ekinmesin. Fakat, tam ve m kemmel bir ak ilh ile bunu yapsn, dedi.1 7 te, burada, ilh ak yerine kanuna hrmet diyecek olur sanz, Kantn mesleini elde etmi olursunuz. Erdem ile mut luluun ayniyetini arzu etmeksizin kanunu talep etmenin, hakiki bir fasit kyas olacan nazar dikkate almak kfi deildir. Bu iki snr kartrmayan bir kanun, insandan baka akll bir var ln kanunudur. nk, insan, bir ba ile bir kalbe sahiptir ki, bu da, akl ile vicdan (duygu) demektir. Bu halde, ahlk kanunun, tabi ve sosyal yaptrm neler dir? Baka bir tabirle, bu kanunun yaplmasndan veya y a p a mamasndan kaynaklanan dl ve ceza neler olacaktr? Birinci tabi yaptrm, vicdann yaptrm, yani, yerine geti rilen grevden ortaya kan holanma hali ve yaplm kusurlar takip eden pim anlklardr. Eer, bu meyyide kfi ise ba kalarn aramamaldr. Fakat, acaba, bu yeterli midir? Hi bir ekilde yeterli de ildir. Pimanlk, hi bir zaman, cinayete uygun deildir. Zira, pimanlk, herkesin hassaslk derecesine gre deiir. Nitekim, pek mehur olduu zere, yle elastiki vicdanlar vardr ki, gayet byk bir cinayet, bunlarn nazarlarnda, hafif bir kabahattir. Ve yle mahup ve endieli vicdanlar vardr ki, kusurlarn det dev aynasnda grrler. Bundan baka, pimanlk, yani, iteki azap, cinayet alkanlyla korkaklk kazandrr. Bir de, insan kabahat ileye ileye btn vicdan azabn kaybedebilir. Bu halde, iindeki azap, failin sorumluluu ile hi uygun olmaz. kinci tabi yaptrm, erdem ve reziletlerimizin meydana getirdii sonulardan ibarettir. Arlklar, (en azda ve en okda
1 7 Joinville, Histoire de saint Louis.

46

Alexis Bertrand

arlk) hastalklar getirirler. Rezilete den, bir insan lmez; fakat kendini ldrr. leride greceimiz zere, Bentham bu mlhaza zerine det bir ahlk hesap kurmutur. det, iti dalin (dengeli olmann), sarholua stn olduunu isbat etmi tir. uras inkr edilemez ki, salkl vcutlar olan sarholara ve bir ann hatasyla shhatini sonsuza kadar kaybedenlere tesa df etmek de g bir ey deildir. Tabiat, ok sk bir bor ve rense de, beklemeyi pekala bilir: Tabiat, kanunlara kar vukua gelen her tecavz gayet gzel bir ekilde zapt eder ve gnn birinde tefecilere mahsus bir eit faizle katlanm hesab bize arzeder derler. Bu, tamamen doru deildir. Ta biat, yalnz tabi kanunlarn bozulmasndan dolay iddetle inti kam alr. Ahlkllk ile niyete hi bir ehemmiyet vermez. nc olarak, cemiyete gelince, o da ceza verirse de dl vermez. Bir de, cemiyet ne ceza verir? Dorusu sylenecek olursa, cemiyet ceza da vermez, belki, kendini mdafaa eder. Bunun neticesi olarak, erdemler ve ktlkler cemiyeti kaytsz hale getirirler. Cemiyetin, zellikle nazari itibare ald ey, byk ksmnn ahlk ile ok uzak ilikisi bulunan ve kendi kanunlarna kar olan cezadr. Mesel, bir kaak, eer ele geecek olursa bir suludur. Asi evlad, gayri sadk bir dost, dostuna hainlik eden bir kimse, asla kanunlarn takibatna u ramaz. ahs olup en ok knanm ktlkler, sosyal meyyi denin veya hi olmazsa, kanun eklinde ve mahkemelerimizde ileyen hkmlerin dnda kalrlar. Zaten, kanun, bir eit adr ki, mahir olanlar bunun aralklarndan kolaylkla geebilirler. Byle mahir kimseler, gya kanunlara riayet ettiklerini isbat iin, kanunu tevil ve tefsir ederler; ve kanun kitaplarnn kenar larna en gayri meru akdi ilitirmeyi det edinirler. Zaten, her ceza kanunnamesinin, bir tarihesi olduu ve bir ok deiik liklere tbi bulunduunu kim bilmez? Bundan bir asr nce, ikenceye dar olmas lazm gelen bir kimse, bugn cinayet mahkemesinde hazr olanlarn alklar arasnda beraat kazanr. Drdnc olarak, acaba, kanunlarn bolad bir eyi,

Ahlk Felsefesi

47

genel fikir veya efkr umumiye dediimiz ey ikmal eder, denilebilir mi? Bu, garip bir ktmserlik olur. Bir mahkeme, kendi vazifesi iin hazrlanm ve grlecek olan davalar tetkik etmi kimselerden meydana gelir. Halbuki, genel kanaat denilen mahkeme, ounlukla bir grnn glgesine gvene rek sz syleyen ve kanunlar mecmuasnn en sbjektifi ve en renklisi olan ahs mecmualar zerine hkm veren ahmaklktan meydana gelir. Kanunlar, kamu vicdanna telkin olunur ve eer kamu vicdan satn alnamaz ise yanltlr; en gzel erdemler, daima, gizli olanlardr, bundan dolay, kamu vicdannda ok ehemmiyetsiz grnrler. Halbuki, en aikr olan ktlkler, ya herhangi bir kpeklikle yaylr veya bir zerafet eklinde ortaya karak balanr ve takdire lyk olurlar. Eflatun, adlet ile ktl tasvir ettii zaman garip gibi grnen u szleri syler: Kt olan kimse, daima galip olur ve vlerek yksee karlr. Adil ise, darp ve ikenceye maruz kalr, zincirlenir ve gzelliklerine set ekildikten sonra, nihayet armha da gerilir. 1 8 Eflatun, bu ters muame lenin genel olduunu iddia etmezse de, bu halin istisnai olduu nu da sylemez. te, hayatn bu acnacak durumu iin, ancak iki aklama vardr: Birincisi, dnd eytana: Byle bir musibet ve zdrap yn ihdas etmek iin, adamn o mukaddes olan skununu bozmaya nasl cesaret ettim? sorusunu ynelten Schopenhauerun aklamasdr.1 9 kincisi, erdem ve mutluluk arasnda bir ahengin varln kefetmek iin, u anda var olan tezad derinletiren ve ruhun ebediyetine dair, o Fedon (Phedon) adndaki (lmsz) eseri yazan Eflatunun aklama sdr. Ne gariptir ki, en byk phecilerden olan Voltaire bile, bu konuda, Eflatun gibi, Mfik ve intikam alan bir Allah var dr neticesinde karar klmtr.

1 8 Cumhuriyet, 2. Kitap. 1 9 Pensees et fragments, ev.: J. Bourdeau, s. 77.

48

Alexis Bertrand

D) Eylemlerimizin Sebepleri: Ahlk Hrriyet 1) Davranlarmzn Gerekircilii Kaza ve kader, kendiliinden olu, hrriyet: Ahlk ka nunu, yle, kolay bir ekilde grlecek ey deildir. Bu kanu nun, dncelerimizin merkezinden kmas ve bizim faaliyeti mizi dzenlemesi lzmdr. Faaliyet de, sadece bir meleke de ildir, belki ruhun z ve asl ieriidir. Halbuki, faaliyet, sonsuz derecede eitli ekiller kazanr. Bu faaliyetler, bir ksm tabi olan ve davranlarmzn bir ks m da sonradan elde edilen itepiler organizmas haline gelir ve hepsi birden, ahlkn konusunu tekil ederler. te, ahlk kanu nu, bunun eklinden ibarettir. Biz, bazen tabi gdler ve al kanlklar tesiriyle bazen de eilimler ve ihtiraslarn tahrikiyle, bazen de atalarmzdan bize intikal etmi olan yeteneklerle dav ranlarda bulunmuyor muyuz? Davran ve eylemlerimizde hrriyetin payn aratrmadan nce, kaza ve kaderin, veya be lirleyiciliin, gerekirciliin (determinizmin) payn bilmek icap eder. Hatta, hrriyete lzumundan fazla nem vermenin, hrri yetin ruhu olan ahlk iin kt sonular verebileceini unut mamak gerekir. nk, bu halde, yle bir rahatlk iinde uyu mu olurduk ki, hrslarn ve alkanlklarn yalanc gvenini ve sonulara skca sardklar bin trl balar, det bir hkmet darbesi ile krmaya muktedir olduumuza kni olur, Auguste Comte gibi, Ben, kainat gibi, nefsimin de hakimiyim diyecek kadar kendimizi kuvvetli zannederdik. phesiz, bu nefs haki miyeti, ancak alma ile kazanlr. nk, kainatn gerekircili i, tesir alann, bizim zel hayatmza kadar geniletir. Btn ahlk, yalnz bir kelimede toplanabilir: O da, azad olmak veya daha dorusu, H rriyeti kazanm aktr . Fakat, nefs, hrri yeti bilmek iin ncelikle zincirlere bal olduunu hissetmeli ve sonra tabiat ve cemiyetin, bu zincirin birbirine taklm olan halkalarn birletirmek iin kullandklar balar itina ile z melidir.

Ahlk Felsefesi

49

Bizim faaliyetimiz esas ekilde belirir: Faaliyet, bizim yardmmza ihtiya grtermiyor ve irademizin hi bir tesiri yok ise bu faaliyet kader olur. Mesel, denizde boulmakta olan bir kimsenin, tabi bir ynlendirmeyle, kendisini kurtarmaya al an dier bir kimseyi beraberce boulma tehlikesine vardrmas bu eit bir faaliyettir. Eer, bu faaliyet, nce, bizim irademizle gereklemez, hatta arzumuza muhalif iken, daha sonra, iradenizin alma syla sevk ve idare veya zapt edebilir ise kendiliinden olur. Gerekte, biz, bir eyi uygun grmemekte hr isek de, bir eyi hissedip etmemekte hr deilizdir. nk, biz, hislerimizi ister istemez gsteririz. ten ynlendirilmemize ve alkanlklarm za galip gelmeye ve dier eyler zerine evirmeyi renme dike bu igdler ve alkanlklarn oyunca olmaktan kendi mizi kurtaramayz. Faaliyetimize, ne bir i kuvvetin ne de d kuvvetin tesiri olmakszn karar veriyorsak, bu faaliyetimiz, hrce olur. te, kendisini anlamakszm, bizi, baz defa bir karara sevk eden bu i kuvvet, ya saiklerin etkisidir veya bize ulalacak bir maksat gsteren ve buna ulamak iin vesile hazrlayan zihin tarafndan tedarik edilmi eylem sebepleridir. Veyahut da, hareket ettirici lerdir, bunlar da igdlerin bizim duygularmzdan doan itepilerden baka bir ey deildir. Bylece, grev, bir sebep, bir zevk (lezzet) de bir siktir. imdi, bir hayvan zerinde giden bir svari dnnz. Bir kimse iin, hal ortaya kabilir: Ya, hayvan gemi azya alr, svari de zapta muktedir olamaz. te bu hal, kader faaliyetinin timsalidir. Yahut, hayvan, kendi kendine ileriye atlr, fakat, svari idare eder veya onu durdurur, bu da, kendiliinden bir faaliyetin rneidir. Veyahut da, hayvan, gem ve mahmuza boyun eer ve sahibine kendisini o kadar terk eder ki, det svarinin iradesiyle bir vcud tekil ediyor gibi grnr. te, bu faaliyet, hr faaliyetin rneidir.

50

Alexis Bertrand

2) Tabi Gdler ve Alkanlklar Eylem ve davranlarmzn, igd ve kazanlm alkan lklardan doduuna phe yoktur. Tabi yneli, bir hayvan, kendisinin ve trnn korunmas iin, gerekli fiilleri yapmaya iten bir i drtdr. Gerekte, tabi gd, zellikle hayvanda mahede olunursa de, insanda zeka ile kark olduundan ok byk bir hizmeti grlr. Ne insan ve ne de hayvan korunma ve reme igds olmakszn varolamayacaktr. Mesel, yanl bir adm atarak dengeyi kaybetmeniz halinde ani bir hareket, arlk merkezinden geen dikey hatt dayanma noktasna geri getirir. Acaba, bu esnada, mekaniin bu kanunu hatra gelir mi? Asla! Fakat, o kanun tabi gd ile uygulanr. Ayn ekilde, gze akacktan bir yumruk vuruluyor gibi olsa, tabi bir g dyle gzkapaklar kapanr. Tabi gd bu tr hareketle insan korur. Tabi gd tek ekildedir ve deimez. Arlar ve karn calar ayn ekilde yuva yaparlar. Halbuki, zek, sonsuzluk iin yaplmtr, kesilmez, devaml geliir. Hayvana bir ey retil mez, o terbiye edilir. nsan ise pek ok icadlar ve makineler yapmtr. Ahlk asndan igdy zelletiren ey, rettii eylem lerin bizce kabul edilebilir olmasdr. Fizyoloji uzmanlarnn yansyan olaylar veya yansyan etkiler'''' dedikleri eyleri dikkate alalm. Bir organ zerinde meydana gelen bir izlenim, son noktaya kadar yaylr. Bir sinir hcresi iinde harekete d nr. Bu hareket, merkezden etrafa doru yaylarak sinir ha reketi eklinde ortaya kar. Bylece, duyarlln hareketlilie dn sz konusudur. Bu tarz bir hareketten nasl sorumlu oluruz? Tabi igd, birbirinin yansmas olan baz eylemler den meydana gelmi birleik bir sistemdir. Baz igdler vardr ki, rs alkanlklar gibi grnrler. Byle bir durumda da, bu alkanlklar, bizim olmayan bir iradeye irca edilirler ki, bundan dolay sorumlu olamayz. gdlerden doan baz kt fiillerin kayna, kt igdlere sahip olmakla aklanrsa da, bundan dolay o adamn mazur olduu iddia olunamaz; olunursa, bu adamn, faziletli olmak iin dierlerinden daha ok zorluklara katland tasdik edilmi olur. Akl ile hrriyet, tabi gdlerin

A hlk F elsefesi

51

bize zalimce mal edecekleri kt sonulardan mmkn mertebe korunmak iin baholunmulardr. Alkanla gelince, doal yneli (evki tabi), insana, Yaratc tarafndan verilmi bir alkanla benzedii gibi, al kanlk da kazanlm bir doal ynelitir." Alkanlk, eylemle rin tekraryla kuvvetlenen ve byyen belli hareketleri tekrar lama eilimidir. Alkanln hassasiyeti krelttiini ve zihni kuvvetlendirdiini sylemitik; fakat, bu kanunu daha genel bir dstur ekline koymak icap eder. Alkanlk, bizde hareketsiz olan her eyi hafifletirken ak sine, faal halde olan her eyi de kuvvetlendirir. Alkanln etkisi altnda yaptmz davranlarn kaza ve kadere balan mas, ahlklar hataya drmemelidir. Biz, gerekte bu fiiller sebebiyle alkanlmzdan bir dereceye kadar mesulz. nk, bu alkanlklar, bizde ortaya ktklar derecede kalmamlar ve bizim irademizin ihtimam ve ihmaliyle kuvvet kazanmlardr. Gerekte, el, atm olduu bir tan artk hakimi deilse de, bunu atmak bizim ihtiyarmza baldr. Genellikle, alkanlk, ikinci tabiat hkmndedir denilir, ama, bu ikinci tabiat, ou hallerde bizim icadmzdr. Bununla birlikte, ahlklarn, alkanlk aleyhinde bulun mamalar icap eder. nk, alkanlk, Aristonun dedii gibi, yi alkanlk (tiyad hayr) eklinde tarif olunabilen faziletin ruhudur. Daha sonra gelen eylemlerle kuvvetlenmi ve tamamlanm erdemin ilk fiiliyle doan bu alkanlk olmasay d, grevin yaplmas, daima, gcmz aan, daima yenilenen ayn gayret ve ikdama muhta bulunurdu. Bu da, bizim gc mzn stnde bir ey olurdu. Alkanla, artrlm irade veya biriktirilmi aba demek, doru olur: Alkanlk, insann stn lk vasfm indiren bir ey deil, aksine stnln gerek lsdr denilebilir. Hakikaten erdemli olan bir kimse, det, kuun tt, bitkinin iek gibi, bir aba yapmakszn erdemli eylemler meydana getiren kimsedir. nk, nceki eylemler o

52

A lexis Bertrand

kimsenin vcudunu terbiye etmiler ve ruhu tesir altna alm lardr. Pein fikir ve alkanln nsan ileri ynetmesinden akl bouna tiksinecektir. nk, onlar sevk ve idare iin akim kendisi pein fikir ve alkanlk olmaldr.
E ilim ler ve htiraslar: gd hayvanlar arasnda dei tii gibi, alkanlk da bir kiiden dier bir kiiye deiir. g d ile alkanlk, bizi, bu iki zellie sahip olan varlklarda baz eylerden holanma, bazlarndan da nefret etme gibi doal eilimlerin bulunduunu kabul ettirir. Eilimleri, lezzet ve elemle aklamak ok doru deildir. Aksine, lezzet veya elemi eilimlerle aklamak lzmdr. Eer, biz, ilk nce faaliyetimi zin kati eilimlerine sahip bulunmasaydk, ok hissiz ve ok kaytsz olurduk. Gerekte, elem, yasaklanm bir eilim olduu gibi, lezzet de tatmin edilmi bir eilimdir. Auguste Comte, eilimlere ok hakl bir ad vermitir. Evet, eilimler, birer duygusal hareket ettiricidirler. Aristonun dedii gibi, eyle min tamamlaycs olan lezzet, eilime, onu kuvvetlendirmek iin eklenir, fakat kk bakmndan eilimden doar ve ondan trer.

Eilimlerimizin hepsi bencil veya diergamdrlar, fakat, gerekte egoizme veya kendini sevme ile diergamlk veya dierini sevme birbiriyle karm bulunurlar. Spencerin sapta d gibi, pek ok bencil ve diergam duygular vardr. Kesin olarak unu syleyelim ki, sadece psikolojiye ait olan bu tahlil de, bencil tabiri, ahlklarn bu kelimeye verdikleri olumsuz mnda anlalmamaldr. Mesel, Rochefoucaulda gre, ne hirler, denizlerde son bulduklar gibi, erdemlerin tm de, ken dini sevmekte son bulur. Halbuki, bu nefs sevgisi, dzensiz yani ar bir bencilliktir. Gerekte, bencillik, diergamlk kadar merudur. Hatta, kendini sevmeyen bir kimsenin bakasn sevmesi anlalamaz. Dierlerini kendi gibi sevmek, dierleri tarafndan kendisine yaplmas arzu edilmeyen fenalklar, ba kalarna yapmamak, ebediyyen doru kalacak olan prensipler dendir. nk, bu prensip, hem psikolojiye hem ahlk ilmine uygundurlar. Eilimler ok eitli surette snflandrlmlar, hatta bunlara eitli isimler verilmitir. yleki, bunlarn, vcu

A hlk F elsefesi

53

da ait olanlarna istekler ve i h t i y a l a r ruha ait olanlarna gre, eilim ler ve d u y g u l a r ahslara dnk olanlarna, et kilenm eler ve tepkiler adlar uygun grlmtr. Fakat, bu ifadelerde, ilm olarak, kati bir ey aranmamaldr. Bununla birlikte, uras da aikrdr ki, alk ve susuzluk gibi ihtiyala rmzdan kaynaklanan isteklere, hissetmeler ve etkilenmeler demek doru olmaz. htiyalarn belirgin nitelikleri, devr ol malar, yani giderildiklerinden bir mddet sonra da dzenli ve bir kanuna uygun ekilde ortaya kabilmeleridir. Yine duygula rn, vcudun birer blgesinde toplanmas sebebiyle, duygulan ma ve duyum farkldr. Mesel, ben kesilmi olan parmamla bile bir elimin gcn belirleyebilirim. Fakat, bir dostumun vefatndan dolay iine dtm kederi, vcudumun hi bir yerine yerletiremem. Ayn ekilde, hemcinslerime olan eilim bir duygulanma ve tabi bir eilimse de, bir ocuu, annesine, bir kimseyi, dostuna balayan duygulanmay, ifade iin, m u habbet kelimesini tercih ederim. Comte, baa veya fikre mukabil olarak, kalb namn ver dii eilimlerin ve drtlerin hepsini pek ince bir ekilde tahlil etmitir. Comte, ilk nce bencillik ile diergaml ayrm ve bencillii meydana getiren yedi eit ahs drtnn ve diergaml ayran eit sosyal drtnn varln ortaya karmtr. C om tea gre, ahlkn eseri, ahs drty sosyal drtye tabi klmak ve insaniyeti hayvanata hakim klmaktan ibarettir. zetle, bu dnyada, kendisi iin deil, dierleri iin yaamaktan ibarettir.20

A ) System e de po!itique positive, 3. Blm .

54

Alexis Bertrand

Kalp: Duygulandrc Hareket Ettiriciler veya Drtler

Korunma gds 1. Beslenme gds Menfaat i Bencillik 2. oalma gds 3. Annesel gd Olgunlama gds 4. Bozma veya Asker gd 5. Yapma veya Teknik gd Hrs 6. Cisman veya Gurur: Hkmetme htiyac 7. Ruhan veya vnme: Takdir htiyac 8. lgililik (bark olma, ak) 9. htiram (hrmet, takdir, gzelletirme) 10. Hayr veya genel sevgi, beraber yaama

Yedi Kiisel Eilim

1 T

zel Diergamlk; sosyal Eilim


T

Genel

Auguste Comte, zellikle estetik ve dolayl olarak zihn olan drtleri, hangi snfa dahil etmek gerekeceini bilememi anlayabilmek demek olduundan, bu eit drtler, hem gzel, hem de zihndirler. Fakat, C om teun eilimlere ait olan bu gr , tehlikesiz deildir. nk, Comte, fikrin kalbe bal olmas lzm geldiini telkin etmekte ve kendi tabirince, kaderimiz sevgiyle davranmak ve davranta bulunurken dnmekten

A hlk F elsefesi

55

ibaret olduunu bildirmektir. Bu ekildeki bir dncede haki katin bir pay vardr. Gerekte, saf fikir, eer bir bakma kalb ile biraz tahrik edilmemi olsa, hayret edilecek derecede faydasz bir ey olurdu. Bizzat, igdler de irademiz zerine etki etmek iin itepilere dnmelidirler. Kant, ne derse desin, kanuna yalnz hrmet iin deil, fakat sevgiyle boyun emelidir. n k, fikir saltanat srerse de kalb hkmeder. htiraslar, son derece iddetlenmi eilimlerden baka bir ey deildirler. Bundan dolay da, gaddarca ve tek bana bir nitelik kazanrlar. htiraslar, byle zararl olmalarndan dolay dr ki, ahlka aykr ve tehlikeli olurlar. Grnte, i hayatn iddetini arttrrlarsa da, gerekte, bu hayat sakatlarlar ve bizi deitirirler. Bununla birlikte, ihtiraslara reddedilmi ve kt bir gzle bakmamaldr. Bilakis, bunlardan istifade etmeli ve ihti raslar dzene sokmaldr. Yelkensiz bir gemi, ilk kan frtna da batabilir, ihtirastan mahrum olan bir adam, aac yalnz k tn brakacak derecede budayan feylesof gibi davranr. Bundan mahrum olmak, La Fontainenin dedii gibi, kalpleri mizden nemli bir kuvveti, yani elastikiyeti karmak demektir. htiras, mutlaka ruhun bir hastal veya bir ihtilali demek deildir. Fakat, ahlklarn ihtiraslardan saknmakta haklar vardr. nk, ihtiraslarn ou bozulmu bir hayal gcyle vcut bulurlar. Kendilerinden bir trl ayrlmayan ve baka bir ey zerinde karar klamayan bir dnceyle kuvvet kazanrlar. Bunlar, alkanln kuvvetiyle, aresi bulunmayacak bir ekil de, daima, i uyumu yok etmeye ve iradenin kuvvet ve kudreti ni hie indirmeye aba gsterirler. Sarholuk ve elenceye ar dknlk gibi alak ihtiraslar, vatan ve gzellik sevgisi gibi yksek ihtiraslardan byk bir itina ile ayrmalyz. Geri, temel ihtiraslar, yani salim ihtiraslar varsa da, mutlak ekilde zararsz olanlar da yoktur. Mesel, biri, insanl sever, fakat ocuklar n hastahanelere atar, dieri btn kalbini leme hasreder, fakat ykml olduu en kk bir grevi ihmal eder. Vatan sevgisi,

56

Alexis Bertrand

bir eit ovenizmle, dindarlk hissi de, taassubla sonula nr. te, Saint Augustinin u sz, zellikle ihtiraslar hususun da gereklemektedir:
En iyi bir eyin kt bir ekilde kullanlm as, kt kullanm n en fenasdr. 3) V eraset ve Taklit:

Davranlarmz zerinde gerekleen etkinin byk bir ksmnn veraset yoluyla geldii kabul edilmelidir. ncekiler, kendilerinden sonrakilere birtakm yetenekler naklederler. Bu yetenekler, bir nesil boyunca uzayp giderler. Veraset, gerek baba veya anneden evlada intikal gibi dorudan, gerek yanlar na genileyerek dorudan olmayan bir ekilde olsun veyahut bir veya birka batn atlayarak torunlar ile torunlarn torunlarnda gerekleecek ekilde (ataya ait) olsun, pek kesin istatistikler zerine kurulu bir kanun hkmndedirler. Bununla birlikte, istatistikten sorumluluun inkrna gidilerek, garip bir surette, bu kanunun etkilerinde mbalaa ediliyor: Cani olarak domu insanlar olduu, det, ecdaddan gelen hakiki yrtc bir hayvan gibi tasvir ettikleri birinin mmessili cani bir rnek bulunduu ispat edilmek isteniyor. te, Lom brosoya gre, mthi bir kaza ve kaderle, cinayete tahsis edilmi olan bu insanlarn, doal niteliklerinin nelerden ibaret olacan zetle belirtelim. Bunla rn insanla ait mhim ve hakikaten ayrcalkl olan nitelikleri unlardr: Kemiklerinin bykl, salarnn ok ve kvrck olmalar, sakallarnn azl, ciltlerinin ekseriye esmer olmalar, balarnn sivri, gzlerinin ekik ve kafalarnn kk olmas, az dilerinin lzumundan ziyade gelimi olmalar, alnlarnm bask ve arkaya eik bulunmalar, kulaklarnn byk ve det birer kulp grntsn vermeleri, kadn ve erkekler arasnda benzerlik bulunmas ve akl zaafa rbtela olmalardr. Bu lmetler, otopsiden karlacak sonulara eklenince, Avrupal caninin, tarih ncesi insanlara yaklat grlr. Bununla bir likte, kaderin bu deiik ekli, Lombrosonun ilminden daha fazla bilgileri toplayan hi bir ilim tarafndan kabul edilme mektedir.

A hlk F elsefesi

57

nsanlk zerinde, en az veraset kadar etki eden dier bir ey de, sosyal gelimedir. Biz, asla, sadece kendimiz iin, iyi veya kt deiliz. nk, her fert yaad ahlk evreden bir tepki alr. Adet, bir eit ahlk yaylma vardr ki, taklid ve intiar kanunuyla, merkezde meydana gelen sarsntlar evreye kadar yaylr. Adet, Hipokratm insan bedeni iin syledii sz, toplum bedeni iin de sylenebilir. Bu vcut iin, her ey, hem bozucu ve hem birletiricidir. Mesel, bir cinayet, heye canl ayrntlar ile gazetelerde yaymlanm olsun. Derhal bu gazetenin okuyucularn hayalgc iddetli bir ekilde sarsnt geirirler. Adet mekanik, yani bir taklidle bu cinayeti ayrntla ryla tekrar meydana getirebilir. stemeksizin vcuda getirdii acayiblikleri grnce insan hayrete der. Halbuki bu bir garibliktir. Hipnotizma telkinleri her gn ve her an gerekleir. nsan hareketli bir makinedir ki, takliti hayal o makineyi hare ket haline geirebilir. Hi bir kimse, sz ve davranlarnn so nularnn nerelere kadar varacan bilemez. te, madd deter minizm ekol, tabi igdler, alkanlklar, eilimler, ihtiraslar veraset ve benzerlerini, rk ve evrenin etkileriyle toplayarak Moleschottm kalemiyle u neticeyi kartr: zetle, bir adam, ata ve ecdadyla, validesinin bulunduu mekn, zaman, teneffs eyledii hava ve iittii ve grd ses ve n ve bal bu lunduu yaama ekli ve hatta, giydii elbisenin bir sonucudur. Bu adamn iradesi, tmden, bu sebeplerin zorunlu bir neticesi dir. radeler, bir tabiat kanununa baldr ki, bu kanuna, uzayda, eitli hal ve hareket eklinde ve yeryznde eitli hallarde rastlanr. Bu, tpk, bitkide grdmz durumlar gibidir. Bu nunla birlikte, den bir ta yerekimine nasl bal ise, bir in sann da ahlken bir kadere byle tabi ve bal olduuna inan mas da mmkndr. Evet, insann hayat, sadece, olduu yerde byyen bir bitkinin hayatna benzer olmadna, ister istemez inanmas da bir vakadr. Bu vaka, bir hakikat midir? Yoksa genel bir kuruntu mudur? te, bu da, pozitivizm ekolne gz yummak veya bu ekoln nemini kltmemek artyla itirak ettikten sonra tarafmzdan tetkik edilecek bir meseledir.

58

Alexis B errand

Acaba, bizim, bu kat determinizm ebekesinin tesini ve berisini paralamaa yeterli bir gcmz veya eit bir kuvveti miz var m? Veya bu yolda bir giriim yeteneine sahip deil miyiz? Bizim irademiz yok mu? Bu irademiz serbest deil mi? Eer, serbest deilse yaayan biz deiliz demektir. Aksine, bu, bizde yaayan tabiattr ve biz, onun kudret ve kuvvetinin nn de boyun emek zorunda oluruz.

NC BLM
A H L K H R R Y ET

A- A h lk Hrriyet: 1) H rriyet kelim esinin eitli anlam lar

Hem hakk, hem grevi, hem meziyeti, hem meziyetsizlii, sonu olarak, sorumluluu kurabilmek iin gerekli olan Ahlk Hrriyetden gayenin ne olduunu aratralm. Mesel, ben, balanmam olduum zaman hrm; fakat, hcresinde hapis olan balanmad halde hr deildir., burada szkonusu olan hrriyet, beden hrriyeti deildir. Aksi takdirde, hem kendi igdsne bal olan hayvana, hem bulunduu yerde kendi kendine yetien bir bitkiye de hr demek icap eder. yle ise, ahlk hrriyet, ne basit bir bask kayb ve ne de, sadece, basit bir niyet ve istek demek deildir. Acaba, bu, sebepsiz bir eye karar vermek iktidar veya filozoflarn dedikleri gibi, K aytsz lk hrriyeti midir? Asla! Hi bir kimse, insann, baz kere, sebepsiz ve gereksiz bir eyi yapmaya karar verdiini, yani bir eyi tazmim ettiini ispata muvaffak olamaz. Mesel, ben, gez mek iin ayaa kalkyorum ve ilk nce sol ayam atyorum. Ayn ekilde, satn aldm bir eyin bedelini vereceim; kese min iindeki paralardan yalnz bir eyrek alyorum. phesiz, bunlarn hepsi, dnlm ve uurlu sebepler olmakszn ger ekleiyorlar, fakat, benim haberim olmakszn kesin bir ekilde beni belirleyen ve bunlar yapmaa sevk eden uursuz sebepler olmakszn meydana gelmezler. Bundan baka, kaytszlk hrriyeti -eer var ise-

60

Alexis B ertrand

Descartesin dedii gibi, Hrriyetin en aa mertebesi olma ldr. nk, bu hrriyet, ancak, benim kaytszla dtm, yani hr olup olmamann bence ehemmiyeti olmad zaman tesirli olur. Kaytszlk hrriyeti, Buridanm eeiyle temsil edilir ki, bu eek bir kutu yulaf ile bir kova su arasnda bulun duu halde alk ve susuzluktan lr. nk, gya, susuzluu alna eit olduundan, ne su imek ne de yem yemek iin hi bir sebep yoktur. M. Thiers, H r bir millet, bir ii y apm a dan nce, o ii d e n g e le y e n d ir der. Hr bir insan iin de durum byledir. Buna bal olarak, hrriyeti, iki taraf kesen bir bak gibi, keyf bir ekilde hevesle eylem yapan bir kuvvet mnsn da deerlendirmemelidir. Bilakis, hrriyet, bsbtn bunun zdddr. Beni bir eye karar verdiren veya kendilerine gre benim karar verdiim igdler ve sebepler hakknda, ne kadar fazla bilgim olursa, ben de, kendimi, o kadar, fazla hr hissede rim. Zira, hrriyetin en yksek mertebesi, en mnevver olan akldadr. Czi irade dediimiz insan iradesini, ykmllk yokluu veya sebeplere kar bir eit kaytszlk saymak, onu hie indirmek veya kuruntuya dayanan bir hale getirmek de mektir. Biz, hr olduumuzu bilmek iin, ilk nce, isteimize bal eylemi, ondan nce gelen ve onu hazrlayan tartmay, denge leme (aklla lp, bime)yi analiz etmemiz lzmdr.
2) rade ve Arzu

Her eyden nce, arzuyu iradeden ayrmak gerekir. Arzu i zerinde dnmez. O maksadna doru det atlr. Bizim ah smzdan, kendi kendine, birdenbire kar, hayat bulur, nihayet gerekleir. Arzunun btn bu aamalarnda bizim hi bir etki miz yoktur. Zamanmzda, insan, zayfa diler; fakat, snrszca arzu eder. Arzu bir eit tahrik eseridir. Grmeden ve dengesiz atl tr, bir aba deildir. Ben, mmkn olmayan bir eyi arzu ede bilirim; fakat, bunu talep edemem. Mesel, daima yaamak arzu

A hlk F elsefesi

61

ederim. Fakat, ben daima yaamak talep ederim dersem lisan ktye kullanm olurum. iddetli bir irade veya sadece zayf bir irade ile de talep etmek, benim zihnimce dnlen ve pek ok iyiliin meydana gelmesi de mmkn grnen bir hedefe doru, gerekleen bir gayrettir. Eer, arzuyu iradeden ayran byk ve derin farktan phe ediliyorsa, bu pheyi defetmek iin, insann kendine dnmesi ve arzular frenleyecek ve onlara mukabele edecek bir i kuvvetin var olup olmadn kendisin den sormas lazmdr. Eer, bu kuvvet var ve arzuya galebe alyorsa, tabiatyla, arzu yine baka bir ey demek olur. Arzu larn birbirleriyle savamas, iradenin arzuya kar olan mca delesine hi benzemez. nk, iki arzu, birbirini sona erdirebilir veya her ikisi de beraberce bulunabilir. Fakat, bunun hangisi olursa olsun, ben, daima, bu arzularn kayna olurum; yoksa, etki eden sebebi olmam. Ahlk asndan sylenecek olursa, ben, kalbimin iindeki en ihtirasl bir arzunun kararsz ve kay gl olan zayf irademe eit olmadn hissederim. nk, bu zayf irade, bizzat benim olan bir eydir. Adet bir aba balan gcdr. Halbuki, dieri benim dmdadr. Beni sarsntya ura tan, yaralayan, kendine eken ve nihayet, beni kendimden ka rp kendisi iinde vurmaa kadar giden bir bakasnn bir eyidir. Uyutma (Hipnotizma), iradenin kudretine kar talep ve cevap vermek, demektir. O, zellikle bu hususta bize bir eit ayrt etme ls olabilir. Gerekte, uyutma iini yapan kimse, kendisinde deney yaplan ahs zerinde ve uyku halinde bir eilim veya bir arzu telkin eder. Bu arzu, det, kendi kendine meydana geliyormu gibi olur. te, bu uzun veya ksa mddetli bir telkindir. Bu iki kimseden biri, etki altnda kalr, dieri ise bu etkiyi yapar. Biri, onu yapar, dieri talep eder. Biri sorumlu, dieri sorumlu deildir. Farzediniz ki, ben, arzu ile iradenin ayn ey olduunu kabul edeyim. Bu halde, uyumaya raz olmu kimseyi bu deneyi yapandan nasl ayrabilirim? Hakikatte, bu kimselerin birinde ve dierinde ruh ayn halde midir? Byle olsa idi, emrediyorum ve boyun eiyorum tabirlerinin m nlar ayn olmas lazm gelirdi. Deneyi yapan, zerinde deney

62

A lexis B ertrand

yaplan kimseye talep ettiriyor diyebilir miyim? Dersem ne kadar mnsz sz olur. Biz, bir arzuyu uyandrabiliriz; fakat, bir adamn ahs, dier bir ahsa dnmedike bir irade icad edilemez. Byle olmasayd, uykudaki arzuyu uyandrmaya tel kin dememek gerekirdi. Belki, deneyi yapan, bu ahs kullan yor, idare ediyor ve ona sahip oluyor demek ve deneyi yapan det bir ilh veya bir eytan addetmek lazm gelirdi. rade, kendisine girilmesi ve intikal edilmesi mmkn olmayan bir unsurdur. nk, irade bizim zmzdr. Zira, ben istiyorum demek, ben varm demektir. te, bylece, iradenin ok esasl ve ok yksek olan nemi ortaya kar. imdi, bu iki tarifi karlatralm. Herzen, iradeyi, Baskn gelen igdnn stnl sebe biyle, yaplmas lzm gelen eylem veya bir eylemler zincirin den meydana gelmi hkim gd bilincidir veya dier bir ifa deyle irade, davrann gereklemesi hususundaki eilimin bilincinden ibarettir2 1 diye tarif eder. Bu tarif dorudur. Ben, uyutulmay kabul eden ahsm; uyutan veya deneyi yapan kii deki hayallerin urak yeriyim. Maine de Biran de, istemek, ruhun, basit, saf ve ani bir eylemidir. Zihn ve aktif bir g onda ve onunla darda ve ieride ortaya kar22 demitir. Eer, bu tarif doru ise, ben arballm ve yceliimi kazanm olurum. Ben, eylemle rime nazaran, Aristonun ilk hareket ettiricisine benzer bir ne den olurum. Dier bir ifadeyle, ben, bir ey deil; fakat, ben, bir adam olurum ve bir tbi (itaat eden kii) olmam. Yukardaki soru, bu defa, u ekilde olur: Gya, ile hi de alkadar deil miim gibi, mehul kipi ile, beynimde o istiyor" mu demeli miyim? Veyahut, imdiye kadar btn insanlarn deimeyen bir ekildeki alkanlklarna uygun olarak, sadece, Ben istiyo rum" mu demeliyim?

2 1 H erzen, Physiologie de la volonte, s. 127. 22 M aine de Biran, A nthropologie, s. 48.

Ahlk Felsefesi

63

rad eylem in durum lar: rad eylem, yani istemek, ben istiyorum demek, kesin olarak analiz edilemez. nk, De Bi ra n m dedii gibi, o, basit ve ani bir eylemdir. Fakat, ondan nce gelen, onunla beraber olan ve onu takip eden durumlardan onu kurtarmak lzmdr. radeye ilikin olarak ortaya konulan itirazlarn byk ksm, iradenin yanl tahlilinden kaynaklanr. Varsaynz ki, hrriyet, irade ve arzunun i halinde belirmesin den nce gelen unsur yerine veya bu unsuru takip eyleyen m u amele yerine konulsun. Birinci halde ben, iki ncll bir kyas kadar hr olamam. kinci halde, benim hrriyetim, en ok or ganlarmn iyi haline bal olur. Bir fellilik hali bu hrriyeti ya tehir edebilir veya tamamen ortadan kaldrabilir. a) stemek: stemek demek, bir eyi istemek demektir. Her

istem yani iradenin her zel eylemi, ulalmas istenen bir hedefin, vcuda getirilecek bir gayenin dnlmesini gerekti rir. Hatta, bizim irademizin uygulanma ve yaplmasndaki etken nedenle birlikte gaye nedeni dncesi hasl olur. Bunu biraz aklayalm. Ben, d lemde, hakiki hi bir ne deni idrak edemem, fakat, olaylarn akn gzlerim. Mesel, ocuklarn oynadklar bilye denilen yuvarlaklardan biri dieri ne arpar, ona bir hareket verir. Fakat, ben, bu hareketin birinci yuvarlaktan kincisinin nasl getiini grrm, yalnz iki hare ketin birbirini takip ettiini mahede ederim. Aksine, ben, irad bir hareket yapabilmek iin, kendi vcudum zerine etki ettiim zaman, ncelikle, bir art arda gelii, benim hareket etme husu sundaki irademi takip eden bir hareketi mahede ederim. Fa kat, ayn zamanda, neden olan irade ile onun eseri olan hareketi birbirine balayan abay yani kaslara ait g ban da hisse derim. te, tekrar eder ve deriz ki, bu g veya aba etken ne denin bir tipidir. Bu halde, iradeyi, tesir eden neden olarak idrak ederim. Yine o iradedir ki, bende gaye nedeni fikrini ortaya karr ve ben de, daha sonra, benzetme yoluyla, onu benim dmda olan varlklara naklederim. Ben, kendime det, bir hedef gsterir, btn gayret ve abam bu hedefe doru ynel ti-

64

A lexis Bertrand

rim. te, bu hedeftir ki, o aba ve almay, psikolojik olarak ortaya karr. Tpk, gaye fikrinin, mantk yoluyla, bu gayenin ierdii aralar ve vesileler fikrini uyandrmas gibi. Buna bal olarak, gaye nedenine, "etken nedenin tesir sebebidir", denile bilir. nk, o btn abalarmz dzenler. Gaye nedeni olma sayd, bu abalarmz birbirinden ayr ve dzensiz olurlar, hi bir eye muktedir olamazlard. Her kim ki, bir gayeye ulamak ister, bu gayeye ulamak iin gereken aralar da seer, haki kati, akl selimin bir kaidesidir. Derin bir anlam ierir. Mesel, benim bir hareketi istemem, organlarmn btn derinliinin, bunun meydana gelmesi iin lazm gelen hareketi yapmalarna yeterlidir. Dorusu sylenecek olursa, bu hareket, asl istenilen eyler deildir. Belki, benzer bir ekilde istenilmitir. Fakat, herhalde, benim asl irademden kaynaklanmlardr. imdi anla lyor ki, irade, btn bir gayeler zincirini ve vesilelerini ha zrlar. O ekilde ki, bunlarn herbiri, alt tarafta bulunanlara nisbeten bir gaye, st tarafta bulunanlara nisbeten bir vesile olur. Bundan dolay, ahlkn en byk meselesi, bizim davran ve eylemlerimizin yksek gayesi veya ncekilerin dedikleri gibi, en yksek iyilik meselesidir. Gayenin, vastalar hakl gstermesi ve hatta bu gayenin u vastalar mutlaka gerektir mesi yle dursun, gaye seildii ve kararlatrd halde dahi, zihnin bu konuda teklif edecei vastalar seme hakk iradeye aittir. Bu seme, hi bir zaman, tabir caizse, bir oyunda ekilen kada da benzemez.
b) M zakere: te zellikle vesilelerin seimindendir ki, m zakere maddesi, yani, gdler ve hareket ettiricilerin d nerek tetkiki szkonusudur. Fakat, karardan nce gelen M z a k e r e c i bu ekil altnda anlamamaldr. Bu mzakere, det, kyas gibi, bir netice ile son bulur. Mzakereyi g ve hatta bazen feci bir hale koyan veya ekseriye zihinde bir frtna m ey dana getiren ey, grev ve sebepler veya gdler, zevk ve lezzet gibi, tahrik ediciler arasnda ar derecede bir farkn bulunma sdr.

A hlk Felsefesi

65

Dardan bakldnda, bunlar arasnda, ortak bir l de yoktur. Tahrik eden (drten), baz defa, srf zihn olan etkenlere oranla, daha yksek bir dereceden olabilir. Nitekim, tahrik eden (drten), vakar ve namus olunca durum byledir. Baz defa, tahrik edici, aa ve itiraf edilemez bir derecede de bulunabilir. Nitekim, tahrik eden (drt) hayvan bir ihtirastan baka bir ey olmad zaman byle olur. Bununla birlikte, biz uygulamada, bunlara ortak bir l bulmaa mecbur oluruz. Bunun iin, bil meksizin Adam Smith'in meslekine balanyoruz, tarafsz ve etkisiz bir gzlemciye mracaat ediyor ve onun grn talep ediyoruz: Saf bir fikir, iradeye etkili bir ekilde tesir edebilir mi? Bir sebep veya drtnn etkili olmas iin, zorunlu olarak, hareket ettiriciye dnmesi gerekli deil midir? Bunlar, o kadar ar konulardr ki, grne gre halledilmesi de mmkn deildir. Zaten, Kant, Biz, kan u n a, -hi bir tahrik edicinin etkisi olmakszn- hrm etim izden dolay boyun em ee m e c b u r u z der. Ancak, bu tarifin tabi bir sonucu olarak, insan, kendi ken dine, yle bir soru sormaya mecbur olur. Acaba, sadece fazilet olarak adlandrlan yani, iinde kendine ynelmi hi bir ey bulunmayan bir eylem, yeryznde ilenilmi midir? Eylemle rin derecelerinde de ayn probleme tesadf olunur. Srf akl, duygularn ve hayal gcnn mutlak etkilerinden bir ekilde hr olan bir fiil veya eylem mmkn olmad gibi, madd olmayan ve hayalden de uzak bir fikir veya dnce de mmkn deildir. Biz, melek olmadmz gibi, hayvan da deiliz. radeyi glen dirmek iin, arzuyu ldrmek, kuruntulu bir ey ve ayn zaman da elikiyi ieren bir giriimdir. rade, arzularmz dzenle meli, onlar yksek bir gayeye doru fikren yneltmeli, yakn latrmal ve arzularnz yoketmekten uzak olmaldr. Geminin almas iin, sadece dmen yetmez, rzgarn veya buharn kuvveti de lazmdr. te grlyor ki, hrriyeti, mzakereye dahil etmek gerekmez. Halbuki, hrriyet, bu esnada eylemi yapmaya da balar. Pascalm, irade, itimadn balca aletidir; Bununla birlikte, eylemden nce gelen mzakerenin de mhim bir yaydr demi, buna, rade, itimad douramaz, ilere, bir

66

A lexis B ertrand

veya bir ka adan bakmamz sebebiyle onlar, bize, hakl veya haksz grnrler szn de ilave etmitir. Pascal, rade, grmesini arzu etmedii eyin niteliklerini dikkate almamas iin dnceye yasak koyar. Bu ekilde, dnce, bir ey hak knda, iradeyle det pazarlk eder; ve bu ey de sevdii yne bakarak ve grdne gre de, bu ey hakknda hkm verir demitir.

c) Karar: Mzakereyi ilm bir sonu gibi belirlemek , et kin ve etkili olan zmler ve tasarlar ortaya karr. te, karar verme veya bir ii zme demek, bir ey yapmak demektir, yoksa davranta bulunmak ekinmekten iyidir, dierinden ziyade bu ii yapmak daha iyidir , eklinde teorik olarak hkm vermek demek deildir, belki, eyleme gitmek doru bir aba ile azimli olmaktr. Ben, bir ii ilemeden nce, gvendiim kim selerden baz tler isterim. te, bu, mzakerenin tasarsdr. Bu tasar, benim, kendi zihnime ve kendi aklma bahettiim gvene dayaldr. Fakat, eylem yapma yerine, daima, karlkl konuan kimsenin bir mecnun olacan da pekala bilirim. n k, ben, kendimin de eylem yapmak iin domu olduumu hissederim. Eer, bilgi , benim fikrimi tamamen aydnlatmamsa, dierine geerim ve uuruma, yani, benim iin olmas en yakn ve en emin gibi grnen gre gre hareket ederim. Descartesin dedii gibi, in, geciktirilmeye tahamml yok tur. Kendini bir eylemden alkoymak, yine bir eit eylem yapmaktr. nk, verdiimiz karardan ekindiimiz veya bu karar baka bir zamana braktmz anda da, hal ve durumlar yani sonradan ortaya kan eyler, yine, bizim hesabmza, bir eylem gerekletirirler. Biz de, bunlarla ynlendirilmi ve det kendimizden tam bulunuruz. Gerekten, mert bir kimse, bir birini douran vesvese ve tereddtler ile kendini balamaz. Byle bir kimse, en uygun grd hareketi yapar; ve Ne olur sa olsun yapman gerekeni yap ahlk kuralna uyar. Byle, kararsz ve sinirli nitelik sahipleri iin Descartesm aadaki ahlk cmlesini tavsiye etmekten iyi bir ey olamaz: Yapmaya gcmz yeten eylemlerde mmkn mertebe azim ve sebat sahibi olmak ve bir kere karar verdikten sonra -pek ziyade te

A hlk F elsefesi

67

min edilmi olsalar dahi- pheli olan grlere mracaat et memek lazmdr.23 Descartes, bunu aklayarak Bundan baka, ormanda yolunu kaybeden yolcuyu da taklit etmelidir. Bu sey yah, her yola sapmaz, nk, her yne (saa, sola) sapacak olsa yolunu kaybeder. Aksine, kendinin uygun grd bir yn seer ve bu yn deitirmeksizin izler. Gerekte, bu yolla arzu ettii yola gitmezse de sonuta bir yere ular ki, bu yerde bu lunmak, herhalde, orman ortasnda kalmaktan daha iyidir der. Gerekte, phe ve zanlar ounlukla ortadan kaldran ve ay dnlatan, eylemdir. te grlyor ki, tasarlama yani, kararla trma, mzakereden farkldr. Mzakere ekseriyetle neticesiz ve ksr olur, halbuki, karar ak bir eylem ve dnceden eyleme geildiini gsteren faydal bir zmdr. nk, iyi bir ey yapmak iin, iyi bir karar vermek yeterlidir. te, biz, bu ekil de, vicdan m uhasebesi denilen hrriyetin kaynana ularz. Zira, istemee ve karar vermee beni kim mecbur edebilir? Descartes, yine hakl bir ekilde der ki, rade bir eyden ibaret olduu ve blnmesi mmkn olmadndan, bu eyi bozmak szn ondan dier bir eyi karmak, mmkn olamayacak bir ekil olarak grnmektedir.
d) Niyet: Karar takip eden asl ey eylem veya ifadr. Fa

kat, tartlm ve istenmi bir eylemin gerekletirilmesi, daima benim elimde deildir. nk, benim eylemim, gs gerilmesi mmkn olmayan zorluklarla engellenmi olabilir. Mesel, bir eyi tam yapmaya hazrlandm bir srada fel olabilirim. Bun dan dolay, o eylemin de felli veya eksik olmas lazm gelmez, iyi niyet gibi, o da, tam olarak kalr. Buradaki iyi niyetten mak sadm, ok kararl, ok kesin bir niyet, det bir isel keif gibi, ruhun tamamiyle iyiye ynelik bir duygu dnm ve nihayet, sabit ve kararl bir iradenin niyetidir. Bu niyet, hi bir zaman meyvesiz ve sonusuz olmaz. Ruhta varlk kazanarak d dn yada sadece semboln ve tecellisini arar. Stoallar, bir do ramac tahtay ve bir kundurac da kseleyi nasl iler ise, fazi letli insan da ruhunu yle iler derlerdi. stek, her eyden ok,
2 3 D iscours de la m ethode, 3. Blm .

68

A lexis Bertrancl

ruhun kuvvetlerini elde tutma ve hi bir zaman yok olmayacak bir hedefe yneltme fiili olduundan kuvvetli bir teebbstr. stemek, nefsinde btn kuvvetini toplamak ve younlatrmak, arzu etmek ise, bu kuvvetleri nefsinden hari olan eylere zmleme demektir. Yalnz istemekledir ki, nefs, insann kendi siyle ittifak eder ve bu ittifak, hayatn eref ve haysiyetini tekil eder. Bir insan hakknda, yalnz olaylarn gelimesine gre hk meden, yanl hkmetmi olur. Halbuki, kiisel vicdan, bu hkm deitirir ve dorular. nsan vicdan da, nihayet insanlk vicdan ile tefti edilir. nsanlk vicdan, d baarlara balan maz ve maluplara felaket diye barmaz. Zaten, gl bir irade, pek nadiren malup olur. Her ne denilirse denilsin, o gl irade, daima mukadderatnn yapcsdr.
3) nsan radesi veya Hrriyet:

radenin mahiyetine dair, yukarda yaplan incelemeler, lykyla anlalacak olursa, hrriyetin mantk delilinden yz evirmek gerekir. sbat olunan, hrriyet, hrriyet deildir. Ger ekte, isbat etmek, bir neticeyi zorunlu bir mantk ba ile bir prensibe balamak demektir. Bylece, delille isbat edilmi bir hrriyet , zorunlu olarak, szkonusu nermelere bal bir hrri yet olur. Bundan daha ak bir eliki olamaz. Ben, size, hrri yet dediim ve esasen, kendisinden baka bir eye tabi olmayan bir kuvvetin mevcut olduunu isabet eyleyeceim, sonra, o kuvvet ve hrriyeti, dier bir eyin gerekli sonucu gibi ortaya karacam. te, Bousset der ki: Fikri henz bozulm am
bir adam n, hr olduuna dair bir delile ihtiyac yoktur. nk, bu a dam , kendini hr hisseder. Gerekte, g r d nden daha ak olarak hissetm ezse de, bir eyi lm ek veya sem ek isterse bunun iin kendinde yetenek olduunu hisseder. Hrriyet, isbat edilmedii gibi, tarif de edilemez. Bu

soyut benin, tamamlad eyleme badr. Bu, yle bir badr ki, kendisine mahsus olarak, kendisine asla benzemeyen bir ekilde yenilenmeyen soyut bir eylemde bir hareket ettirici gibi tannr.

A hlk F elsefesi

69

ounlukla, isteklendirmeler, tehditler, merhametler, sz vermeler, anlamalar hep hrriyetin delilleridir derler. Asla! Bunlar, bizim ve bakalarnn hrriyetinin ahitlerinden baka bir ey deillerdir. Bundan baka, bu ahitler, dier ekilde de tefsir olunabilirler. Eer, ben, sizi tevik veya tehdit ediyorsam, sizin zekanza gvenmekten ok, iradenize olan inancm tesi riyle ediyorum. Ben, bir ehri basan selden veya av zerine atlm vahi hayvandan merhamet istemem. nk, benim bu ekildeki bir merhamet isteim hi bir zaman anlalmaz. Bu isteimin hi bir tesiri de olmaz. Fakat, size rica ederim, nk, sizin fikirlerinizin ynn deitirmeyi ve iradenizi bir ekilde sonusuz brakmay mid edebilirim. nsan trnn, czi ira deye olan gveni bir gerektir. Milyonlarca sene, gnein dn yann etrafnda dndne inanmas da byle bir gerektir. Halbuki, bu, genel bir yanlma idi. Bunun iin, denir ki, doru dan doruya kii bilincinin ahitliine mracaat etmek lazmdr. Lisanlarn tmnde, hrce yaplan ey ile mukadder olan eyi ve fazilet ile rezileti, birbirinden ayrmak iin birer kelime varsa da, bunlar, delilden saylmazlar. Belki, tanklktan ibarettirler. phesiz, bu genel tanklk, Benim bu noktada kendi cinsimle beraber olduumu gsterir. Fakat, kendi cinsime, benim hr olup olmadm sormakta da, akim kabul etmedii bir ey vardr. Hrriyeti, ykm lln konusu gibi saymaktan ibaret olan ahlk delil, phesiz, bundan daha kuvvetlidir. Kant, Sen
yle yapacaksn; bu halde bunu ya p m ay a m uktedirsin. H rsn. nk vazife, iktidar gerektirir diyor. Fakat, fi

kirlerin doal dzenini bu ekilde altst etmek neye yarar? Eer, iktidarm bana bildirme hususunda, benim vicdanma g venim yoksa, grevimi bana bildirme hususunda ona nasl bir gven gsterebilirim? Aksine, ben, kendimi hr bildiim iin sorumlu olduumu itiraf ederim. Ben, soyut bir kanundan, yine soyut bir hrriyetten baka bir ey karamayacam. Ben ideal de hr olacam, (veya Kantm dedii gibi numende) ama ger ekte, yani gnlk hayatn olaylarnda zorlanm bulunurum.

70

Alexis B ertrand

Kantn, ahlk ihtiyalar iin, bir eit byleyici sihirle gkten yere indirdii bu soyut hrriyetin benim hrriyetim olduunu bana kim isbat edebilir? Eer, hrriyet, ruhan, yani zamandan nce veya zamann dnda ise ve ben de, iyi veya kt yaratlmsam bir daha bun dan kaamam. nk, benim kaderimin sonsuza dek sabit ol mas gerekir. Ben, iyi veya kt olan seimimden ve eylemle rimin toplam yapsndan sorumlu olabilirim. Fakat, eylemleri min herbirinden ayr ayr sorumlu olamam. Ama denilecek ki, her an seimimi serbeste tayin edebilirim. Hayr! Ruhan bir eylem, ilk dereceden bir eylem demek deildir. Belki, u anda gerekleen bir eylemdir ve ahlk hayatmn bir eit srekli icad ve yaratldr. Pekl, bu uzun sonu karmadan ne ka zanlr? Eski feylesoflar, insann iradesi meselesini, det, labi rent ekline koymulard. Biz de, kendimizi, bu labirentte, hapis brakmak istemeyiz. tirazlar mnakaa edelim. Pek ak olan, Aka sylyorum ki, ben hrm eklindeki ok ak tasdiki birtakm karanlklarla kuatarak ie balamayalm. Fakat, siz, aksini iddia ediyorsunuz, yle ise, kar koy malarnzn kymetini dnelim. lk nce, ben, fazla bir ey istemiyorum, yalnz una rza gsteriniz ki, ben, uuru bozul mu deilim. Ben, btn insanlkla beraber, kendimin, hr ol duumu tasdik ediyorum ve her lisanda mevcut bir kelime kul lanyorum. Ayn ekilde, bana, dolaysyla unu da bahetmi oluyorsunuz ki, bende, hrriyet dncesi ve arzusu da vardr. Demek ki, siz, beni, sapklktan kurtarmak istiyorsunuz. phe siz, benim dncemin ve arzumun varlna inanyorsunuz. imdi, bu dnce ve bu arzu, varsn, sizin gzlerinizde, isel grn basit yanlmalar ve uyanm bir adamn ryas gibi grnsnler. Bunlar yine kabul ediniz.

A hlk F elsefesi

71

4) lhiyatlar ve M etafizikilerin Hrriyetle lgili D eterm inist Delilleri: ncelikle lhiyatlar: Bazlar, Hr olmadmzn ka nt udur: Ezel ilim sahibi olan Cenab- Hak, eylemlerimizi nceden bilir. Onlar, det mukadderat levhasnda yazlmlar dr. Bu mukadderat levhasn deitirmek ve ezel olan lh ilmi, haa yalanlamak m istiyorsunuz? derler. Vaktiyle, o kadar ekime ve tartmaya zemin tekil etmi olan bu itiraz (veya kar koyma), ok yetersizdir. Bizim kendimize ynelik bilgimiz, yani nefsimiz hakkndaki bilgimiz, bizi, Allah bil meye kadar ykseltmekte deil midir? u halde, nasl oluyor da, Psikolojinin sonularn, lh ilmin sonularyla savunmak istiyorsunuz? Bunlara cevap verenler derler ki, Cenab- Hak bir eyi olumasndan nce grm ez ; fakat daim surette grr. nk, onun iin gemi yoktur. Herey ezel ve ebed olan bir zaman hali dahilindedir. Cenab- Hak, bizim eylemlerimizi bir gerek olmakszn bilir. nk, btn eylemleri daima ol duklar gibi bilmektedir.

Metafizikiler, insana ait iradeyi inkr ederler, onlar da, tpk ilhiyatlar gibi, savunmada bulunurlar. Bunlar, yalnz, Cenab- Hak kavramm deil, hrriyeti bizden alp kaldran btn dnceleri ve insan mefhumunu ilke edinirler. Metafi zikilerin btn karmlar unu sylemekten ibarettir: H r
riyetin m evcut olm adna birinci delil, kendi m esleim in (m etafizik) olagelen ve doru olm asd r. Spinoza'dan da bu ekilde gelir: H erey m atem atiksel bir bak asndan ce reyan ediyor. Bir teorem , prensiplerden kt gibi, nitelik ler yani zellikler de, m addeden ortaya kar. ekiller tpk teorem in gerekli iddiann sonucu gibi, niteliklerden gelir. nsann ruhu, lh dncenin bir paras, varl da C enab- H a k k n varlnn bir iaretidir. O halde bu sonsuz dili arkta (yani lem de), hrriyet eylem i iin en ufak bir yer bile yoktur. H rriyetlerine sahip olduklarna in a n a n la ra, acm aktan baka, elim den bir ey gelm ez. nk, b u n

72

Alexis Bertrand

lar, u y ank olduklar halde r ya grm ektedirler demitir. Onlarn, bu ekildeki kuruntular, kendi kararlarnn bilincine sahip olmalarndan ileri gelmekte, yoksa bu karar kabul ettiren gdlerin bilincine sahip olmalarndan deil. Gya, bizim hr olduumuza dair olan kanaatimiz, ne iin eylem yaptmz bilmedike sabit oluyormu. Bizim dneceimiz, anlayabile ceimiz tek lem, srf matematik olan bir lem imi. Sylenildi ine gre, Spinoza, Cenab- Hak fikriyle kendinden gemi bir filozof idi. Ayn derece shhatle denilebilir ki, kendisini soyut layarak kendinden gemi ve insana kalp yerine geometriyi koymu bir matematikiydi.

in dorusu, zamanmzdaki tehlike, ne ilhiyatlarn mesleklerinde ne de metafizikilerin teorilerinde deildir. n k, bu gibi konularda, Spinozann szlerini delil getirirlerse de hi bir zaman onun kitabn okumazlar. Ezel olan lh ilme dair eski ekimeye gelince, bunlar imdi ne okuyan ne tanyan vardr. Zamanmzda, insann sahip olduu iradeye kar olanlar, psikologlarla fen bilginlerinden ibarettir.
5) P sikologlarn ve Bilginlerin Hrriyetle lgili D eterm inist Delilleri:

Psikologlar, saatinin bir saat makinesinin paralarn ayrmas gibi, insan denilen makineyi de, byle para paraya ayrrlar. Bunlarn ikisi de, makinenin (saat ve insan makinesinin) hareketini durdurmakla ie balarlar. Gerekte, saati, saatin zembereinde karar klar ise de, psikoloji uzman, ounlukla, bundan kanacak kadar da kendisini usta ve yetenekli sanr. nk, Ruh bir terazidir ve gdler de bu terazinin lleridir. Bir terazi, ar olan ller tarafna eildii gibi, irade de en kuvvetli olan gdler tarafna ynelir, der. Pekala, en kuvvetli gd dediimiz eyler nelerdir? Be lediyenin mfettileri olduu gibi, gdnn de byle kontrol

A hlk Felsefesi

73

memurlar var mdr? Hayr. u halde, siz, iyilik yapldktan sonra buna hkmediyorsunuz. Beni bir ey yapmaya karar verdiren gd en kuvvetli diyorsunuz. Sizin btn tahliliniz, u ekilde garip bir delille sonulanr: Bana karar verdiren gd, karar verdirir. Buras itiraz kabul etmez. Fakat grmyor m u sunuz ki, bu gdler dediiniz ey, ounlukla benim kendim den baka bir ey deildir. Gerekli olan gleri onlara ben veri yorum ve ben, grevi lezzetin stne karyor ve onu hakim kldryorum. Halbuki, balangta, lezzet, greve stn geli yordu. Bundan baka, ben, nceleri hatrma gelmemi olan yeni gdleri ekip davet edebiliyorum. Ben, sizin ok yanl benzetmenize gre, onlar da terazinin kefesine ilave ediyorum. Gerekte, bu benzetmeniz yanltr. nk, etken olan ruhu veya M ontaignenin bir tabirine gre, dalgal ve eitli olan insan nasl oluyor da, hareketsiz ve kat bir teraziye ve btn sal bu hareketsiz katlndan doan byle bir alete benzeti yorsunuz? Ben, gdlere uyarak bir eye karar veririm. te, bu teoride, hakikatin hissesi bundan ibarettir. Ben, gdler ile karar vermi olurum. te, bu da, srf hayaldir. yle sanyorsunuz ki, gdler, det gkten iniyorlar. Halbuki, onlar benim iimden douyor, geliiyor, oalyor ve nihayet yok oluyorlar, veya yeni kuvvetler kazanyorlar. Bunun hepsi, benim i hayatmdan ibarettir. O i hayatn temel etkeni de benim.
6) H rriyetin A k l M ekaniklii:

Psikologlarn balca zrleri, nce, genel olarak hrriyetin belirlenimcilik (determinizm) ekolnde, bir bilin zellii ola rak grlmemesindedir. kinci olarak, hrriyet, yani isel ka nunlar yetenei, bir eit akl mekanizma ortaya karr. Bu mekanizma, hrriyetin kullanlmasn kolaylatrrsa da, ok derin bir dikkatle baklacak olursa, gerek tabiat hakknda, insan aldatmaya da msaittir. B ir adamn, eylem olarak varla getirdii bir i, o ada mn hrriyetinin deil, bilakis, beden gcnn deimi bir eklidir. Bunda tam bir eitlik vardr. B ir de deitirme ve

74

Alexis Bertrand

koruma ku d re tikanunu, mellifin sand gibi kuvvetler deil, kudretler hakknda geerlidir. Ama, bu bir konu imi, bir gerek deilmi; varsn olsun, ilim gelitike bundan daha ziyade haki kate yaklaan bir konu bulursak onu kabul eyler ve bunu terk ederiz. Hatta yazarn aksini anlamaa m uktedir olmad klid konusunu bile terk ederek daha ok geree yakn olann ka bulde tereddt etmeyiz. Eya ve tabi ilerden bahseden hangi ilim vardr ki, byle deneysel gereklerin soyut ekillerinden ibaret olan konular zerine kurulmu olmasn? Eer byle ol masa idi, dnyada ilim olmazd. zet olarak, insan hrriyeti denilen ey, o insann bizzat yapabilecei iin toplam miktaryla takdir olunabilir mi? yle olursa bunun beden gcnden hi fa rk olamaz ve phesiz bu halde irade denilen ey de, tabi gler arasna dahil olur. Yok bir insann hrriyeti kendisinin yapabilecei bir iin miktaryla takdir edilemezse, onu tabi gler arasna koymaya imkn veren bilim yoktur. lm i ktye kullanan birka kiinin grn btn bilginlere isnat etmek ve zellikle de m atem a tikilere kar sz det: E fendiler siz dsturlarnz ile m e gul o lu n u z dem ee getirmek, bu kitabn konusuyla uygun ol masa gerektir. imdi hrriyeti, eylemler, fikirler, hayaller eklinde gste ren u mekaniklii tarif etmeyi tecrbe edelim. Psikologlar d n m ek , kendini sylem ekten men et m ek tir derler. Daha genel olarak, her fikir, yalnz, uygulama ile ifade edilmeye deil, hareket eklinde vcut bulmaya da alr. Dnmek; kendini eylemden alkoymak, balayacak olan bir eylemi daima geriye atmak demektir. iddetli hayalle rin byl etkisini kim bilmez? Bu hayallerdir ki, bizi det eyleme yneltir ve zorlarlar. Bizim durma veya ekinme iktida rmz, bu hayalleri tamamen hududunda tutarlar ise de beraber ce srklenmemiz sebebiyle, yzmz, iimizde beliren ferah l rtemez ve deneyli bir gzlemcinin baklarna mutlaka
* evirenin notu.

A hlk F elsefesi

75

taklr. Campenellamn hapisteki hali bilinir. Hakimlerin fikirle rine nfuz eylemek iin, bunlarn tavr ve hareketlerini ve hatta simalarn bile taklid etmeye almt. te, tabiatn, ahlka uygunluu da byledir. Denilebilir ki, bir fikir, bir organ hereketine ve bir organ hereketi de bir fikre dnebilir. Chevreul, Siyah rakkaslar ve dnen masalar namyla yazm olduu, insana ok merak verici bir eserde bunu isbat etmitir. Evet, masalar dnerler: nk, masalar, takdir olunamayan -ve det bir fikrin zorlam as denilebilecek olan- gerek bask ile bilin d bir ekilde dndrlrler. Bir ucu elde tutulan bir rakkas da, siyah tahta zerine bir daire izer. nk, bu rakkas bilinsiz bir arzunun tahrikine uyar. zetle, her fikir, organsal olarak varolmaya alr. Fakat, bizim dncelerimizin hepsi, eit ekilde varol mazlar. Bunlarn arasnda, bir eit hayat mcadelesi, det bir varolma kavgas vardr. Hayvann pek az dncesi olur. Yuva hayaliyle sihirlenmi olan ku, yalnz yuvasn yapar. Bundan baka bir hayale sahip olmadndan, yuvadan baka bir ey yapmaya muktedir olamaz. Nitekim, Kastor denilen hayvan da, yalnz su cereyanlarna kar sedler inasna hazrdr. Fakat, insan byle deildir. Kendisini rahatsz eden bir fikre veya bir hayale, zihninin sayesinde bir engel kor veya bu birinci dnceyi yok eden dier bir dnceyi onun yerine koyar; veyahut da, henz balang halinde bulunan hayal telkin ede bilir. te, bu suretle, tabi gerekircilik (determinizm) yerine, greli ve tedrici gerekircilik geer. Bu da, bizim hrriyetimizin eseridir. Bir adamn gitgide kendine hakim olmasn istiyor musunuz? Onun fikrini verimli klnz ve onu talim, terbiye ve tenvir (aydnlatnz) ediniz ki, ilk belirlemeciliin tahrik ve telkinlerine kar durabilecek bir ok fikir ve hayallere sahip olabilsin. Gaye ve dnceleri deitirebilsin, daha yksek he def ve gayeler seebilsin. Kuvvetli gdler ve yklenilmesi mmkn olmayan sebepleri eksin ve hazr edebilsin. Fakat, bu halde de, yine hr deildir. Yalnz, kendini hr klyor demek tir. te, bu ekilde, bir dncenin vcut bulmasn engelleye-

76

A lexis Bertrand

cek veya meydana gelmesine yardm edecek bir yetenek ortaya kar. gdyle gerekleen eylemleri, hr olan eylemler izler. Fakat, bu son eylemler cidden hrcedir. nk, biz bu eylemle rin meydana gelmelerini kymetlendiriyor ve kolaylatryoruz. Yoksa, gizli bir g ile yle vastasz ve haa K un ... (Ol) lh dsturuyla birden varla getirmiyoruz. Ama denilecek ki, bu da, bize iyi bir terbiye ve tahsil veren ve kendi gayelerine hiz met eden bir ok gd ve sebep hazrlayan insan cemiyeti tara fndan icad edilmi bir eit yksek gereklilikten ibaret deil midir? Hayr! Psittacisme (papaanlk), daima, sonusuz bir meslektir. Dnyada bizim ruhumuz ile hakikaten birlemi olan dnceden baka, verimli ve bol bir ey yoktur. Hrriyet G c sadece zihin verimliliiyle orantldr. Hrriyet, temelde, derin derin dnmedir. Hrriyet, Eflatunun hakl olarak bildi i ekilde, tepede ilimle birleir. nceden inceye dnme yetenei olmayan hi bir kimse, hr deildir. Dier bir ifadeyle, kendisi iin vcuda getirilecek gaye sebepleri olmak zere, ortaya koyduu fikir ve dnce lerden soyutlayamayan bir kimse de, hr saylamaz. Kendisin de, ahlk d tahrikler hkm srd bir srada, ahlk dn celeri kendisini tahrik etmee muktedir olamayan bir kimse de hr deildir. Hrriyet, ruh kuvvetleri, baz allade fikirler do rultusunda yekdierine yaknlatrarak, dzenleme ve aralarn bulma sanatdr. te, hrriyetin, kendi kendine icad ettii mekaniklik bun dan ibarettir. Eflatun, steyerek hi kim se kt olm a z de mekte ok hakldr. nk, ktler, yaptklarn bilmezler: Bunlar, iyinin ilmine vakf ve sahip deillerdir. Eer, vakf olsalard, kendileri iin yapmak istedikleri iyiliklerin, ahlk iyi ile birlemi olduunu ok ak ekilde grrlerdi. Bunlar, al danrlar. nk bu gibiler, karsnda her eit kararsz ve bo hayallerin salam kalamayaca bir iyi fikrine sahip deillerdir. te, iki bin senedir, Eflatuna, Romal air Ovidein u beyiti ile mukabele ediliyor.

A hlk F elsefesi

77

Ben g rd m d e n ve hissettiim den daha iyi bir ey ya p m y o r u m , ben nefret ettiim den daha ktsn y a p y o r u m .

phesiz, Eflatun, gzlemiyle, akli selimin bu gereine balanmtr. Eflatun, Leibnizin tarifine gre, bizim, ekseriye, Eyalarn taneleri yerine, tabirlerin saplarn topladmz bilmiyor deildi. Birok zihinde, iyi ilmi bo bir szden ibaret kalr. Eflatunun iadesine karar vermek istedii ey, zellikle gerek bilimdi: Eflatun, bylece o yksek ilmi ve mesleini korumu oluyordu. Bu meslein en nemli ahlk kaidesi un lardan ibarettir: E rdem , gerek bilimin ayndr. Bir insan slah etmek iin, irfan nuruyla aydnlatm ak , ahlk sahibi klmak iin de, etin bir talim ve terbiye vermek yeterlidir. radenin her hatas, zihnin bir sapmas olduu gibi, her ktlk de, fke ve gazaptan ok, merhamet ve efkate lyk bir cehaletdir. imdileri ise, ounlukla, iyinin tabi gdsne, ruhun ka ranlk kuvvetlerine, kllkte yetien bilinsiz bir suflie mra caat etmek det olmutur. Gya, kiisel melekelerimizin birini veya dierini tercih etmek, iyi bir eymi gibi, iradeyi zekya ve teorik akl, pratik akla tabi klan bu ahlk mezhebi, sadece, mehuller zerine kurulmu deil, ayn zamanda irfan nuruyla yaylmas lazm gelen hakiki ahlk mesleine de terstir. Bunun sebebi, lisandaki kt kullanmadr. Bu kt kullanmann netice si olarak, lim veya hakm, nvan, hem hiretin rneklerini tasnif eden hiret ilmi uzmanna, hem insan kaderi zerine fikir yrten feylesofa verilmektedir. lmi geniletip kaderini ykseltelim; sonunda gryoruz ki, ilim, ahlkn en gl ve metin bir dayanadr. Eer, Rabelais'nin mehur hayal romannn kahramanna sylettii, Vicdansz ilim, ruhun harabesidir sz doru ise, Eflatun ile beraber vicdansz ilim, eksik bir ilim, felli ve m arur, kr ve yalanc bir ilim dir szn tasdik etmek bundan daha do rudur.

78

Alexis Bertrand

Matematiin drt ilemini bilmenin veya kimyann ger eklerini tanmann, tavrlar ve detleri nasl slah edeceini ve ahlklie ne ekilde hizmet yapacan sormak kadar mnsz bir ey ve bnce bir itiraz olamaz. Bu hal, daima, gerek bilim ile, bunun gze grlmeyen ksmlarn tekil eden eitli duyumlarm birbiriyle kartrlmasnn bir neticesidir. Bu eitli duyumlar, iki ynl bir alettir ki, iyilie hizmet ettii kadar fenala da yardm eder. Fakat, ilim, Aristonun anlad ekil de, tabiatta kademe kademe ilerleyen ve herbiri, alt tarafta bu lunanlar zetleyen ve st tarafta bulunanlar da hazrlayan bir kiiler zincirini ihtiva eder. Bu ilim, kiilerin herbirine gerek yerini gsterir ve tayin eder. nk, ilim, bunlarn gerek tabi atlarn bilir ve belirgin sfat, akletmekden ibaret olan insann, gerek yerinden inmeyi arzu etmesine katlanmaz. zetle, ahlk hrriyete, Pascaln, iyi dnmee ala lm cmlesiyle bir son vermelidir. Hrriyet, insann nefsi ze rine olan dncesi ile balar. Bu da, hr olmann en yksek mertebesidir. Nihayet, insan trnn, btn eya ve ileri zeri ne olan tefekkr demek olan akletme ile son bulur. Genel ve yksek fikirlerin kayna olan akl , felsef bir ruhda ak (mahabbet) ve efkat eklini kazanr. Pascal demitir ki, Aka, akl ismini v e rm e m i olm akla ok ktlk etmiler ve hi
bir esasa d a y an m a d halde, bu iki eyi birbirine kart gsterm ilerdir. H albuki ak ile akl ayn eyden ibarettir.

DRDNC BLM B R E Y S E L L K VE AHS A H L K Bizde, zihin yorma, derin derin dnme ve hrriyetin ilk basamanda Ahlk ahsiyet denilen ey balar. Jouffroy, nsan kiilii "nin meydana geliini u ekilde tanmlamtr. Bir insanda kiilii ortaya karan ve tabi yeteneklerine m elekeler eklini veren ayn eydir. Bu ey, hrriyet , daha iyi bir ifadeyle kiisel yetenektir. nk, varlklara kendi kendini idare etme ayrc sfatn veren, bu yce yetenektir. Ona ne ad verilirse verilsin, bunun hi bir ehemmiyeti yoktur. Btn bu eyler, birlikte artarlar veya eksilirler. Bamsz olan bu yetenek veya kabiliyet, bir insanda ne kadar olgunlarsa, o kimse, o kadar iyi bir kiilie sahip olur ve yetenekleri de, o derecede, meleke (yeti) eklini kazanr. Madem ki, bizim, kendi zerimizde, dier bir ifadeyle, bizde olan tabi kuvvetler ze rinde, hayvanlardan ok bir emrediciliimiz olduuna gre, hayvandan daha ok kiilie sahip olmamz ve yeteneklerimizin onlarnkinden daha fazla yeti olmaya yakn olmas tabidir. Bir insan, kendi nefsine ne kadar ok hakim olur ve eitli yetilerini dzenleme ve idare etmeye gl olursa, o kadar ok insan ve o kadar az da ey olur. Bir insann tabi eilimleri, kendine ne kadar tabi bulunurlarsa, o kadar, yeti ismine lyk olurlar. te, bireysellik denilen ey, milliyet, ya, endam, sima, miza gibi, bir insan dier insanlardan ayran btn zel unsurlardan m ey dana gelir24. ahsiyet ise, esasen bir idare kabiliyeti ve ynete cei tabi yeteneklere ve organlara iradenin hakim olma zelli idir. ahsiyet demek, insann vcudu demek deil onun beni, (egosu) demektir.

1 4Jouffroy,

M elanges P hilosophiques, s. 248.

80

Alexis Bertrand

Bununla birlikte, kark bir ekilde duyumlanan hayat iz lenimleri bilincimize dahil olan asl vcudumuzun kavranmas da, ben in bilinciyle karm bulunur. Bundan dolay, Taine ile beraber, Kendimi olumlu olarak ekillendirmek iin, ge miteki, gelecekteki ve imdiki olaylar ve durumlardan baka bir ey bulamyorum. Ben, duyumlar, hayaller, dnceler, kavramalar, hatrlamalar, heyecanlanmalar ve istemeler gibi, birbirine bal ve vcudumun ve dier vcutlarn baz deiik likleri gerektiren ve birbirini izleyen durumlar ve olaylar zinci rinden baka bir ey deilim mi diyeceiz?25 Eer, byle ol sayd, yan ilerlemesine veya hastalk ile meydana gelen dei ikliklere ramen, bizi asla terk etmeyen, o birlik ve aynilik duygusu nasl gerekleirdi? Eer, ben, yine de, gerekleen olaylarn birbiri ardndan gelmesinden baka bir ey deilsem, bu olaylar bende meydana geliyorlar veya bu eyler benim dir demek ne kadar yanl olur? Btn bu eyleri, benim ah sma, yani, B en (Ego) ile ifade olunan ve daima ayn kalan eye veya aba ve arzumuzda ortaya kan o etken unsura ve ynlendiriciye dayandrmak metafizik bir kuruntudan ibaret olsa dahi, bunun bir psikolojik zorunluluk olarak kalmas la zmdr. Msy Taine yukardaki szlerini bir kelime ile izah ettiini sanyor: Bu, darya karlk olan benim iimdir diyor. Eer, bu i , bo bir yetenekten ibaretse, hi de ho bir ey de ildir. A) Kiiliin Gelimesi: Bu bireysel ve daima kendine uygun olduu iddia olunan kiilik deiiyor ve hatta artyor. Kiilik, bir i gr yanlg sndan baka bir ey deildir denilebilir. Bu hususta, biraz anlalmak gerekir ki, ilk nce, hipnozda, ayn insan, art arda birbirine kart kiilik kazanyor. Bu telkinler sonucunda kendi nin bir kei, kk bir kz veya bir papaz veyahut bir asker kumandan, zetle her istenilen ey olduuna inanyor. kincisi Dr. Azam, Felida isminde bir kadn tanmlar. Bu kadn, birbi rinden ok farkl nitelik ve ehre gsteren iki zt hayat geirir.
2S Taine De P Intelligence, 1. Bask, s. 207.

A hlk F elsefesi

81

ncs baz hastalklarn, daha nceki hatralar tamamen yok ettii ve bu hastala mbtela olan kimselerin talim ve ter biyesine yeniden balamak gerektii sylenir. Acaba, bunlarn tm uyuyan kimsenin beninin veya nbetlee gelenin halle riyle tarif olunan bu hastalarn, benlerinin deitiini ve det, bir halden baka bir hale getiini isbat eder mi? Byle olsa idi, bu yeni ruh g akledilmez bir ey olurdu. Ben birleik, yani toplanm bir eydir. Dier bir ifadeyle, beri", nefsin iten ge len duyumlaryla vcudun idrakinin kark bir vicdan halinde birlemesinden meydana gelmi bir eydir. u halde, byle bir toplanmlkta snrlarn biri deimez kald halde, bu toplan m eyin sabit kalmas ve dier haddin (telkinat veya hastala dar, deien vcut) bir baka hale girmesi nasl anlalabilir? zetle, bedenin duyumu, basit, ani, derin veya yzeysel gi bi kayna eitli deiimlere urar, belki de, dier hisler gibi, san (hallusinasyon)lar olabilir. Nitekim, bir hasta kendini cam veya tereya zanneder. Duvarlara temastan veya atee yakla maktan korkar. Gz ile baklan ey arasna renkli bir cam veya prizma veyahut bir mercek konulduu zaman, insanda, grme nasl devaml olur ise, bu hallerde de ben (ego) ylece devaml bulunur. imdi, hakikaten bir rnek tekil eden Felidaya dnelim: Bu kadnn, birbirinden farkl, birbirine det yabanc, iki hayat geirdii syleniyor; Bunun birincisi, ilk hali, dieri ikinci hali dir. Bu hayatn birinden dierine, daima, asabi bir buhran ann dan sonra geiyor. O, bu hususta zerre kadar bir bilince sahip deilmi. kinci durum, her defasnda ok ksa bir mddet de vam ediyor ve nihayet ilk hale eit ve hatta daha srekli oluyor. O ekilde ki, bu ikinci durum Felidanm hakiki seciyesini, ger ek kimliini ekillendiriyor gibi grnyor. Fakat, bunlarn, hi biri, her iki kiiliin ayniyeti aleyhinde bir delil olamaz: Bir gzlemci, Felidanm ikinci halde, birinci halde hatrlayaca eyleri bir deftere yazdn ilan etmekle kendi aleyhine bir delil ortaya koymu olur. Eer, Felidanm ahsiyeti, tamamen dei iyorsa bu defteri kullanmay nasl hatrlayabilir? Hafza, yal nz, kiiliin kesin ayniliini deil, bu ayniliin bilinliliini de

82

Alexis Bertrand

gerektirir. Gerekte, sarholuk da hafzay kartrr ve bozarsa da, sarho olan kimse yine kendine dner. nk, sarho ken disi olm aktan , hi bir zaman uzaklamamtr. Acaba, bir ku, bir balk, bir arslan veya bunlardan birisi olduunuz bir rya, sizi kiiliiniz hususunda bir pheye drr m?
1) M iz a ve Seciye:

Gnlk dilde, ahlk kiilii ifade eden tabir, Seciyedir. Seciye sahibi bir kimse, irade gcne sahip, kendi nefsine ha kim olandr. Tavr ve hareketinde, kadim Zenon taraftarlarnn hikmetin (erdemin) esas zellii olarak kabul ettikleri kararll a ve glle sahip bulunan kimsedir. nsanlarn zellii, bir seciyeye sahip olmaktr denilir. Fakat, herhalde insanlarda ortak miza denilen bir ey vardr ki, bu da, doal bnyeleri nin neticeleri olarak, herkesin kendine mahsus olan zel ekildir. Eski, tp mizacnda, kan, safra, sevda (Karasevda) ve balgamn organlarda uygunluuna gre, farkl mizalarn mey dana geldiine inanlr, ahs yetenek de, yine bununla aklanrd. Bugn, bu gibi fikirlerden uzaklalm ise de, mizalar kuram az ok deitirilmi bir halde, halk dilinde ve hatta ilim dilinde bile devam etmektedir. Kant, nsanlk lmi adl ese rinde, ahlklar olmas sebebiyle, eski doktorlarn bu teorisini bize nakletmitir. Kant, kanl veya sinirli mizaca sahip olan lardan iddetli ve h a fif olma zellii ile farkl olan kuruntulu (m elankolik) ve sonra sinirli ve ar mizac yani, etken olarak yine hafiflik ve iddet ile belirgin bulunanlar pek gzel tanm lam ve nitelendirmitir. Sinirli olan bir kimse, aadaki zel likler ile kolayca ayrt edilir. Kanl tip insan , hr ve mit dolu dur. Grr grmez her eye byk bir ehemmiyet verir; daha sonra, bunlarn zerinde dnmez. Bol bol sz verir; fakat szn tutmaz. nk, nce szn tutabileceini veya tutama yacan dnmez. Yardm etmeyi sever, fakat, fena bir mte ridir. nk, geri vermek iin daima zaman ister. yi bir arka datr. nk, daima en ve akraktr. Hi bir eye nem ver mez, herkesi sever. Genel olarak, fena bir adam da deildir. Fakat, slah g bir gnahkrdr. ok piman olur; fakat, ken-

A h l k F elsefesi

83

diine hzn ve zdrab vermeyen bu pimanl abuk unutur. , kendisini yorar, daima bir eyle meguldr. Ancak, bu me guliyeti oyuncak eidi eyler iledir. nk, kendisi iin lzm olan ey, i deiikliidir. Bir ite devam ve sebat etmek onun iin nemli deildir. zetle, K anta gre, kanl, canl tip, en akrak ve hayr seven fakat, her eyde yzeysel olandr. Hznl (M elankolik) tip, kendisine temas eden hereye byk bir ehemmiyet verir. Her eyde bir endie bulur. Kanl, canl tip, her ie, daima, baarma midiyle balad halde, me lankolik tip balad bir ite daima bir zorluk grr. Melanko lik ok derin dnr. Halbuki, kanl, canl ve sinirli tip ok yzeysel dnr. Melankolik, bir ey iin pek glkle sz verir. nk, szn tutmay arzu eder ve bir eyi v adetmeden, nce bu eyi yapabilip yapamayacan bilmek ister. en akrak olan kanl, canl tipe esasen tesir etmeyen eyler, bir melankoli i zer. Melankolik ok az insan sever. nk, kendisini se vinten mahrum eden bir kimse, dierleri iin bu sevinci ok glkle arzu eder. zetle, melankolik, derin dnceli, anla lmas zor; kederli ve kendinden endie eden bir tiptir. K anta gre, sert tabiatl daima bir ey dnr, hrsl ve agzldr, bu mizata olan bir insan, saman atei gibi derhal parlar, fakat ok gemeden sner ve dierlerinin boyun eme siyle kendisi de yumuar. Bir kimseye kar hiddetlense bile nefret etmez. Hatta, bu kimse kendisine ne kadar kolaylkla boyun eerse o kimseyi o kadar ok sever. ok kolaylkla faali yete girer, bu faaliyeti uzun sre devam eder. nk, bir i yapmakszn duramaz. Fakat bir eyde kararl deildir. En stn gelen meguliyeti, an ve hret kazanma yolundaki agzll dr. Genel meselelerle uramay ve kendisinin vldn iitmeyi pek sever. Hele, kibar davranlarn debdebe ve tanta nas pek houna gider. Bunun iin, isteyerek acizleri korur ve bu yolda cmertlik gsterir. Fakat, bunu, vicdann basks ile deil, belki, kibir ve azameti iin yapar. nk, dierlerini ne kadar sevmezse, kendini de o kadar sever. nsan kazanma husu sunda agzldr, ama candandr. Merasimlere ok dkndr. Topluluk iinde ok byklk taslar, vakur ve hatta biraz ha

84

Alexis Bertrand

indir. Fakat, kendisinin tahrik ve alayna katlanan bir yac ile kolayca uzlar. zetle, sert huylu olanlar, herkesten daha az mutlu olurlar. nk hayatta en ok muhalefetle karlaan bunlardr. A r canl kimse heyecandan uzaktr. ll, fakat ok d rsttr. Huyunun kendisine biraz akl verdii bir arcanl, gya kendine mahsus kurallar ve yntemle sahip bir insan gibi hare ket eder grnr. Halbuki, bu tarz hareketini salt igdsne borludur. Huyunun gerei olarak, akl ve hikmetle idare eder. yle ki, halk dilinde, bu gibilere F eylesof' ad verilir. Ekseriye bu huyda olan bir kimseye hilekar ve dessas gibi muamele olu nur. nk, zerine atlan her mermi det bir yk torbas ze rine dyormu gibi etrafa srar. Arcanl kimse, kadnlara tahamml eder. Herkesin arzusuna hizmet eder grnmekle beraber, kadnlara hakim olma hususunda mhirdir. nk, drst olan iradesini bunlarn iradeleriyle telif etmeyi pekl bilir.
2) A h l k deal

Miza kesin olarak tabiat tarafndan veriliyor, yukarda ta rif olunan determinist tesirlerin hepsini de zetler. Dier taraf tan, bir kanunun, ykmllk ve genellik gibi, iki esas zellii ile malum olduunu biliyoruz. Nihayet, determinizm ekolnn stnde, ahs ahlkn ya pcs zgr iradenin etki alann kefettik. te, bunlarn tm, bir binann inas iin hazrlanm talardan ibarettirler. imdi, bunlar ile teorik ahlk binasn ina ve tamamlamak lazmdr. Eer ahlk ideal, en yksek iyilik, yani, insan hayatnn btn zelliklerini kapsayan yksek bir gaye yoksa, ahlkn soyut lemde, hrriyetin de imknlar leminde kalmas lazm gelir. Bu nc tetkik, esas bir inceleme olaca gibi, ahlk ilmi de tamamen bu incelemedeki uygunlua baldr. Halbuki, beer tabiat iin, pek ok gayeler teklif edilmitir. Buna bal olarak, bu gayelerin tmn incelemek ve ncelikli olarak, tmn yasal saymak ve nihayet, ahlk kanununun, nitelik ve zellikle rine ve hrriyetimizin tabiatna mracaatla bunlar arasndan birini semek lzmdr.

BENC BLM
AHLK EKOLLER

A) F a y d a (M enfaat) A hlk

gruba ayrlm ahlk sistemleri: Eylemlerin genel nedeni vardr. Bunlarn birincisi lezzet (zevk)tir. htiras ve eilimlerimizin dorudan doruya tatmin edilmesidir. kincisi, menfaat, yani, hepsi az zahmet veren, bi zim en ok holandmz, hayatmzn eitli dnemlerindeki hesap ile belirlenmi karlardr. Sonular itibariyle, bize, esef ve zdrap veren zevklerden vazgeeriz. ncs, hayr veya grev, yani bir kanuna itaat bir lknn gerekletirilmesi, akl tarafndan kavranm ve mecbur gibi deerlendirilmi ideal bir gayenin meydana gelmesidir. O halde, ahlk ekoller, lezzet ahlk, menfaat ahlk, grev ahlk adyla ksma ayrlabilir. Lezzet ahlk, tarifi gerei, ahlkn kayb demektir. Madem ki, lezzetlerin seilmesi ve hesab vardr, o halde, ahlk etken, menfaatini derhal elde edecei holanma ve tatmin olma ile deiir. Dier taraftan, lezzet tabiri de, pheli bir tabirdir. nk, bu kelime, en kt duygulardan tutunuz da, en ince duygulara kadar hepsini ifade edebilir. te, birtakm ahlklar vardr ki, bunlar, hemcinslerimizin ekicilik ve iyi dostluklarna lyk olmamz ve onlarn mutluluklar yerine kendi mutlulukla rmz koymamz sylerler. Gene onlar, iyi hakkndaki zihn duyumlarmz ve greve kar olan tabi eilimlerimiz tatmin olacak ekilde hareket etmemizi tavsiye ederler. te, bu ahlk-

86

Alexi.s Bertrand

lan, ne bize, Sadece lezzetleri araynz ve menfaatlerinizi hesap ediniz diyen ahlklarla, ne de aklmz tarafndan telkin edilen emri yerine getirmemizi ve kanuna sayg gsterip itaat etmemizi emreden ahlklarla kartrlmamaldr. Bundan anlalyor ki, ahlk grup vardr. nce, bizim eylemlerimizin kurallarn az bir derecede, fakat hesab edilmi bir ekilde, m enfaatte arayanlar ; ikinci olarak, akim bize teklif edebilecei kuraldan daha emin ve daha tatmin edici ahlk bir histe veya duyum da bir kaide bulabileceklerine inananlar, ve nihayet, ahlkn, menfaat aklamalar ve duyum tahriklerinin stnde olmasn gzeten ve eylemlerimizin salt amacnn sonu olan bir iyiyi -ki, eskiler en stn iyi derlerdi- tarif edenlerdir. Bu, yle bir iyidir ki, onun varolmas, hem kiisel tabiatmzn olgunluunu, hem aklmzn arad ahengi kesin olarak salar.
1) L ezzet (K rene Ekol):

Bir lezzet ahlk vardr demek, pek de doru deildir. Lezzet, kendisi, isteklendirici ve akc bir ey olduundan, bir hayat kural veremez. Aristip Hikmete sahip olan kimse, lez zetler, yani zevkler arasnda, i hrriyetini korumal ve bu lez zetin sahibi olmal, mahkumu olmamaldr diyerek, bu kaybe dilmi kurala bir are dnmt. Fakat, bu dzeltici kural ok hayal bir eydir. nk, lezzetin kendisinde, zevkleri takdir edebilmek iin emin bir kural yoktur. te, bundan dolaydr ki, Aristip, hrszlk, mukaddesata hrmetsizlik, hatta zinann bile baz hallerde gnah olmad sonucunu karmtr. Btn ahl kn inkr demek olan bu ahlk meslei, hayat alaltmak ve ondan nefret etmek gibi, kanlmas mmkn olmayan baz sonular ileri srmektir. Bu ahlkn taraftarlarndan biri olan Hegesias, intihar o kadar gzel vmt ki, det lm hatibi nvanyla anl yordu. Plutarquem aklamasna gre, Flegesias bunu o kadar ikna edici bir surette sylemiti ki, dinleyicilerden birka ken dilerini ldrmlerdi. Bu hakiki ehvaniye (hedonizm) ta

A hlk F elsefesi

87

raftan, hi kimsenin mutlu olamayacan sylyordu. nk, ona gre, insan vcudu pek ok ihtiras ve hastalklar ile dolu dur. Bundan doan elem ve zdraplar bir eit yaylma ile ruha geerler. Bundan baka, baht, bizim dnce ve mitlerimizi boa karr. yleki, hayat ile lm, eit olarak istenilebilecek bir ey olurlar. Bilge kii iin, bunun ikisi de birdir. Bu adam, yle bir soru sormay da ihmal etmiyordu: Hakikaten bu dn yada ho veya ho olmayan bir ey var mdr? Daimi deiiklik zevki yok eder, tokluk itahszl dourur. Bunlarn hepsi he sap edildii zaman, hayat yaamak zahmetine demez diyordu. ok mantk olarak, kabul olunan prensipten karlan bu so nular, ehvaniye (hedonizm) meslei aleyhinde en iyi delil leri tekil ederler. nk, daha yksek prensiplere mracaata ihtiya brakmakszn mantken kendi kendini bozar, rtr, ve hatta yok eder. Gerekte ktmserlik, mitsizlik ve intihar bu ekoln doal sonularndan saylrlar.
2) Lezzetlerin Seim i Ekol: E pikrclk:

Hayatn hedefinin, lezzetin aratrlmas olduu esasen ka bul edilmi olsa da, yine de bir seim kural tesbit etmek ve lezzetler arasnda bir seim ilkesi koymak lazmdr. Epikr, ite, bu kural veya ilkeyi, kefettiini zannetti. Epikre gre, kirene ekolnn kusuru, hareket halindeki (yani bizim organlarmzn ve vcudumuzun hareketinden doan durumlarda) lezzetler ile durgunluk halindeki lezzetleri (yani her eit elem ve zdraptan uzak olan) ve ruhun lezzetlerini ve bundan doan sakinlii ayrmakszn kabul etmemeleridir. Bu ekilde, Hegesiasn me hur kaygszl , Epikrn gam szlna dnr. Gamszlk , hayat hafife almak deildir. Aksine, gamszlk, elemin yokluu mutluluun meydana gelmesi iin basit bir art olmaktan te, mutluluun ayns olduuna dair makul bir kanaattir. Bu du rumda "gamszlk" en byk zevk olmaktadr. Halbuki, insann, kendini yaar ve dnr hissetmesi ne byk bir mutluluktur. Dierlerinin hrs ve arzularn ekmeyelim; lezzetlerin eitlili

88

Alexis B ertrand

ini ve yok olmasn buna ilave ederek, esas bu lezzeti kartr maktan ekinelim. nk, bu eitlilik namesi, okumak istedi imiz arky bozar. Ve makama soukluk der. eit ihtiya olduu gibi, eit lezzet vardr. nk, lezzet, bir ihtiyacn ortaya kmas demektir. Zorunlu ve tabi ihtiyalar , yemek ve imek gibi eylerdir. Tabi ve zorunlu ol mayanlar, seilmi nefis eyler yemek ve pahal elbiseler giy mek gibi eylerdir. Hem tabi ve hem de zorunlu olmayan ihti yalar , zenginlik ve mutluluun kr arzusundan ibarettir. Bun larn birincilerini tatmin edelim, bundan kolay bir ey de yok tur. Epikr, biraz ekmek ve suyla Jpiter ile bahtiyarlk davas na kadar kmt. nk, gnde 30 para ile ihtiyacn giderirdi. Bu miktar biraz geince ok zlr ve kederli grnrd. Di er iki eit ihtiyalara, zellikle de sonuncu ihtiyalara gelince, bunlar yasaklayalm. Hatta, bu ihtiyalar kknden koparalm. Grlyor ki, bu meslek, Epikrn dncelerinde, sert bir reti tekil ediyordu. Seneca pek hakl olarak demitir ki, Epikr, kadn elbisesi altnda bir kahramand. Ne nemi var! Esas olarak, insann da, dier hayvanlar gibi, doar domaz, ehveti sevdiini ve bunu en stn iyi gibi aradn kabul eder. Bu iyi, atein yakc ve k arm beyaz ve baln tatl olduu gibi hissedilir, fakat isbat olunamaz der. Onun grleri de, Aristipin grleri gibi, ayn sonulara ular. Ben, Epikiir, K arnn lezzeti, her eit iyinin ilkesi ve esasn tekil e d e r dediinden dolay sorgulamayacam. nk, bu cmlenin anlam phesiz udur: Bir insan bilge olmak iin ilk nce yaamaldr. imdi de gryoruz ki, Epikr ehevi lezzetleri engellemek istiyor. Bununla birlikte, bu konu da, ona yaplacak itiraz, kendi ilkeleri dahilinde kalmak zere, yle zetlenebilir: Bu zayfla tutulmu ve talihin kendine getireceklerinden uzak kalm dnyada det, az yer tutmak iin kendini kltm, fikrini kendi zerine younlatrm ve ya amak iin artk cesareti kalmam ihtiyarlk ahlkdr. Epikr,

A hlk F elsefesi

89

felsefesini rettii zamanlarda, bahesinin kaps zerinde u szn yazl olduu grlrd. Ey misafir! Sen burada mutlu yaayabilirsin. Burada en stn iyi ehvettir. Bu meskende mi safirperver ve gerekten insan, zarif bir evsahibi bulacaksn ki, seni zel bir ekilde karlayacak ve sana istediin kadar saf su verecektir. Ve, sana, iyi muamele grdn m? diye soracaktr. Bu baheler, al tahrik etmek iin deil; aksine onu durgun latrmak iin ve iki ile susuzluu artrmak iin deil, hi bir kymeti olmayan tabi bir ila ile onu tedavi etmek iin al mlardr. te, benim iinde yaadm ve ihtiyarladm ehvet byle bir ehvettir. Hi bir zaman, ahlk, bunun kadar az ehvan ve hznl bir manzara kazanmamtr. Fakat, bu sonular, nsan, hayvan gibi, lezzeti arar ve elemden nefret eder; bu da, eylemlerimizin tek doal kaidesidir, ilkesiyle nasl badatrlabilir? Acaba, bu olumsuz lezzet midir ki, itaatkar olan insan kendi gdlerine ekiyor? Siz, lezzetler arasndan istediinizi seiyorsunuz. Bunda haklsnz. Fakat, bu seimde, temel olarak kabul ettii niz kural nedir? nk, herkes, lezzeti nerede bulursa oradan alacana _gre, bu seim kural, lezzetin kendisinden karla maz. u halde ne oldu? Epikrn nefsi krmasna kar, H orasm dedii gibi, "Epikrn szlerinin canavarlar meyda na kt." rencilerinin en iyileri, onun tlerine uygun ola rak, halkn ileriyle ilgilerini kestiler. Epikr, insann tutkula rn gereinden fazla tahrik ettii iin deil, aksine, insan kalbi ni boalttndan dolay sorgulamak gerekir. nk, Epikr, ihtiraslar gemlemek ve idare etmek iin bir kural koymad. Nihayet, lezzet adna, vgsnde ok ar gittii ve meslei iin bir eref kabul ettii dostluun da zararna olarak, hayat mz, ihtiyarla zg bir bencillie dntrdnden dolay sorgulanmaldr. nk, dostluk da, iki veya birok kimseye zg bir ben cillikten baka bir ey deildir. Epikr yle der: Bilge kii, ne hkim ne de milletin reisidir. Eer, hal ve mevkisi gerektirirse

90

Alexis B errand

lkenin bakanna kulluk da yapar. Bilge kii, halkn gnlk ilerinden kesin bir ekilde uzak kalr. O, hemehrileri arasnda det bir yabanc gibi hayatn geirir. imdi, btn yeryzn, byle, Epikr taraftarlaryla doldurunuz; toplumsal hayatn derhal yavallk kazandn ve nihayet durduunu grrsnz. Byle bir durumda, yeryz bir manastra dnr. Orada, ar tk, tek mit ve teselli olarak, insan lme mracaat ettiren i sknts hkm srer. Bu, mitsiz bir lmdr. nk, Epi krn tanrlar hi bir vakit fnileri dnmezler.
Lezzetlerin Aritmetii: J. Bentlam:

Epikrn dncelerinde lezzet ahlk, bir menfeat ahlk, daha dorusu bir bencillik ahlk olur. Btn nehirlerin denizde kaybolduklar gibi, btn erdemler de, nefis sevgisinde yok olurlar. u da dorudur ki, Epikr, hemen hemen btn erdem leri tlemekten de geri kalmamtr. Tanrlarn korkusundan ve tabi olaylarn bir cahil zerinde oluturduu dehetten kur tulmak iin, hikm eti ; hrslarn delicesine kullananlara ve kt rneklerin olumsuz etkilerine kar durabilmek iin ecaati ; lezzetler sahasnda elemler ile satn alnmayanlarn ve hi bir zntye sebep olmayanlarn semek iin, iffet ve itidali ; ka nunlarn ie karmalarndan kurtulmak, hem cinselleriyle bar ve esenlik zere yaamak iin de, adaleti tavsiye etmitir. te grlyor ki, bu meslek de bile, erdem bir eit hesaptan iba rettir. Fakat, bu ahlk hesap, biraz karanlk ve kukuludur. Bentham, bunu, daha ok aklamtr: Deontoloji veya grev ler, ilmi, B entham m elinde Saysal lezzet (lezzetlerin aritme tii) eklini almtr. Bentham m ad, zlmez bir ekilde karc mesleine yani menfaatin aratrlmas ekolne baldr. imdi, ilk nce, Bentham ile beraber, baz tanmlar ak layalm26: Her lezzet, ilk anda bir iyiliktir. Tpk, her zahmetin veya elemin bir fenalk olmas, bu sebeple kanlmas gerektii

26 D eontoloji, 1. C., s. 73.

A hlk F elsefesi

91

gibi, iyi olan da aramak gerekir. te, bu meslekde, her lezzete veya lezzetin sebebine iyi ( hayr ) ve her zahmet ve eleme veya elem sebebine kt (er) denilir. Bir holuk (lezzet) meydana getiren her fiil, neticesi ne olursa olsun iyi (hayrl)dir. Menfaat veya kar, insan, bir k tlkten korumak veya bir iyilik yapabilmek iin, bir eyin sahip olduu zelliktir. Her fert, kendisi iin, elem veya lezzet olan bir eyi, herkesten daha iyi takdir ettii gibi, bu hususta tek sz sahibidir. te, grlyor ki, bu nerilerin hepsi, btn itibariyle, ahlk alt st eden eylerdir. Bentham m karar cmlesi, mehur Telem Manastrnn kapsnda yazl istediini yap ibaresinin ayndr. Halbuki, hi de byle deildir. nk, byle olmad n, grev hesab bize isbat edecektir. Her lezzet , kendisi, soyut olarak, nazar itibare alnd za man bir iyi, dier lezzetlere oranla daha az iyi veya daha ok iyi ise, o zaman daha aada veya daha yukarda bir kymete sahip olur. Elem ve lezzetlerin kymeti, iddet, mddet, yaknlk, kesinlik ve genilikleriyle takdir olunur. Bunlarn iddet, md det, yaknlk ve kesinlikleri kiilere baldr. Genilikleri ise, bu elem veya lezzetin etkisinde bulunan kiilerin adedine bal dr.27 te, size aritmetiin ok nemli baz kurallar. Bununla birlikte, bundan fazlas da var. Lezzetlerin saymnda, bunlarn okluunu, yaylm asn veya saflm da hesaba katmak gerekir. Yaygn bir lezzet, ayn cinsten dier lezzetlerle srp gi dendir. oka bir elem ise, ayn cinsten elemler ile devam edendir. Saf bir lezzet, elem meydana getirme ihtimali olmayan bir lezzet; saf bir elem de, bir lezzet meydana getirme ihtimali bulunmayan bir elemdir.28 te, bu farklarn hepsi hesaba dahil edildii zaman anlarz ki, insan hayatnn ideali lezzetlerin en

27 Ayn eser, s. 77. 28 T raites de legislation ivile et penale, 1. C., s. 58.

92

A lexis Bertrand

by ve eziyetlerin en aasdr; veyahut Benthamn dedii gibi, mutluluun en yksek seviyeye ulamasndan ibarettir. unu da ilave edelim ki, her bireyin menfeati, hi bir ekilde, dier bireylerin faydasna ters deildir. Aksine, bireyin mutlu luu ile cinsin mutluluu arasnda, eserin sebebine, paralarn btne olan bir mnasebeti vardr. Her birey, mmkn olan byk bir mutlulua ulamazsa, topluluk mmkn olan merte bede byk bir mutlulua nasl ulaabilir? Genel mutluluun toplam, bireylerin mutluluundan baka, neden meydana gele bilir? Toplumu (geneli) mutlu etmek iin, en iyi yol, kendi mutluluunu salamaktr. hsan (iyilik) denilen ey, insann kendisinden balarsa da yine kendisinde son bulur. zel bir rnek olmak zere, sarholuk ile ly mukayese edelim. Daha nce gsterilen fazla veya eksik nitelikleri iaret lerine yaklatrmak ve istenilen sonucu retmek iin bir toplama yapmak yeterlidir. Sarholuk iddet Sre Kesinlik Yaknlk 30+ 10 + 10 + 20 Saflk 20 Genilik okluk 20 - 10=20

Orta Olma Hali 20+ 10 + 10 + 20 + 30 + 20 +30=140

te orta olma hali, sarholua oranla 140 70 nisbetinde stndr. 20 u halde, orta olma halini (itidali) semekte kim tereddt edebilir? Mehur Fontenelle, hapse gtrlen bir caniyi grp, te hesabn yanl yapm bir adam diyerek Benthamm bu saysal lezzetlerini anlatmak istemitir.

A hlk Felsefesi

93

Bentham yle der:


H er defa, bu akl hesaba yeniden balam aya lzum yoktur. Bu yntem ile yaknlk kurunca bundan doan sa lk fikri kazanlnca, iyi ile ktnn toplam birbiriyle ok k olay karlatrlr. Bu srada yaplan akl yrtm elerin derecesi det g r n m e z olur. nsan bilm eksizin hesap y apm b u lu n u r. Fakat, her bir zellie verilen bu olumlu

veya olumsuz say rneklerinin garip ekli, keyf bir ey olarak grnmektedir. Herkes nefsi iin ac veya sevin hasl edecek eyi takdirde yetkili biricik hakim olduu ifade edilecek olsa, Bentham buna cevap veremez. Bu durumda, ahlk kanununun ykm llk ve genellik zellii nerede kalr? Ykmlle eit birka t ile bir hesap kural veriliyor ve btn genellie eit olarak da ll, insafl ve ince dnen bir insann zel zevki gsteriliyor. Hi bir vakit, ihtirasn iddetinin, srenin azlna ramen, tarif edilen kararl veya kararsz bir lnn belirtti inden fazla bir lezzet veremeyecei kantlanamaz. nk, bunlara ayrlan rnekler tamamen sbjektiftirler. Burada, hesabn birinde varolan soyut sfatlara ve hemcinslie benzer hi bir ey yoktur. det metre ile lira toplanyor. Top lam doru ise de, bunun dncesi imknszdr. Grevi hesap ile yapmak ii batan savmak demektir; krler olsun ki, in sanlk, hi bir zaman, Bentham m dedii kadar hesapl olma mtr. Eer, grev, hesaplarndan iyi ise, bu da, zellikle, hesa b idare eden kuraldan stn bir kural ile hesap olunduundandr. Ancak, bu hesap, aklanmakszn uygulanmaktadr.
3) T am Faydaclk: (Stuart Mili)

B entham m hatas kat kattr. nce, karn deimez ve dzgn bir ahlk kural meydana getirebileceini sanmtr. Halbuki, kar , bizi birletirecei yerde aksine, bler; ahslara ve yerlere gre de deiir. nk, kar (menfeat) bizden ok bizim paralarmzdan doar. Lezzetler arasnda hesap ynte mine temel olabilecek ekilde -yalnz saysal- anlamazln var olabildiini sanmtr. Halbuki, lezzetler arasndaki farklar

94

Alexis B ertrand

zellikle keyfidirler. Bunlarn say olarak takdiri imknszdr. Stuart Mili, lezzetlerin, tr olarak birbirlerinden farkllk gs terdiklerini ve bunlarn takdirinin sadece say meselesi deil, aksine nitelik meselesi olduunu pekala grmtr. Mili, der ki,
"ki lezzet var saynz. Bunlarn her ikisini tecrbe eden kim selerin hepsi veya birou -hi bir ahlk zorunluluk du yumundan kaynaklanm bir aklamaya bal olmakszn- bu iki lezzetten birini dierine tercih edecek olurlarsa, bu lezze tin dierinden daha ok tercih edilecek nitelikte olm asn dandr.29 Gerekte, emin olma ile mutluluk hayatn birbirinden ayrmak gerekir. Stuart Mili yle der: H alinden mteki bir Sokrates, halinden m e m n u n olduunu aklayan ve m rn gnl enlii ile geirm ee alm bir adam dan daha iyi dir. Eski safsataclar, nsan, hereyin lsdr derlerdi. Aristo, E rdem li in sa n , her eyin kym etini takdir eden y e gne h k im d ir demitir. Stuart Mill'in fikri de bu yndedir.

nk, erdemli insan, erdemin deneyine sahiptir. Halbuki, tec rbe, ktlkler iinde mahvolan bir mahluk iin mmkn de ildir. Stuart M ille, lezzetler arasnda, nasl byle bir asalet sil silesi kurulabilir, diye sorulacak olsa, Yiice yetilerden doan lezzetler de ycedirler diye cevap verir. Daha nce, bilgili ve yetkili kimselerin deneylerine dayanarak vermi olduu stn olma kural zerine kurulu deneyinden uzaklat grlr. Mili, bu dorulamay terk eylemekte hakldr. nk, bu noktada, tecrbe ekline itiraz edilebilir. Mesel, biri samimiyeti ve fera gati tercih eder. htirasl ve ehvetine dkn olan bir insan, hislerin lezzetleri ve delicesine ihtiraslarn verdii hazlar kfi derecede bilmediinden ve bu hususta deneyi olmadndan dolay buna itiraz eder. Dier biri de, bedeni terbiyeyi bo ver mi bir hayat geirmi olur; kat kat tecrbesine ramen ona da: eytan ihtiyarlaynca mnzevi olurmu atasz ile karlk
29 L utilitarism e, 2. Bask, s. 12.

A hlk F elsefesi

95

verir. Yetiler, ok asil veya az asil olan yetiler diye ayrlrsa, ahlk grevi iin, bundan bakasna gerek kalmaz. phesiz, bu ekilde fayda ahlk tamamlanm olur. Fakat, lezzetin esa sndan aktarlmam olan dncelerle tamamlanarak bitirilmi olur. Demek ki, meslekten dar klr. Onun yerine, uygun grlen unsurlar ahlka sokulur. Lezzetlerin nitelii denilen ey, btn insanlarn iyi dedii lezzetten farkl olan bir eydir. u halde, bu dereceye kadar kar ve genel menfeati, zel bir gaye kadar dikkate alan bir faydaclk ekolnn, ahlk ve gre vin verdii ayn kurallar ortaya koymasna armamaldr. Aralarnda ortadan kaldrlmas mmkn olmayan bir fark kalr ki, o da gerek ykmll kuramamas ve bir eyi emretmeksizin, yalnz, tle yetinmesidir. Bu meslein kurallar, emirler eklinde deildir. Bu, lezzetleri aritm etik ynden aklayan bir ilim deil, fakat bir lezzet estetiidir. Bundan baka, gerek Bentham, gerek Stuart Mili iin, zel menfaatten genel menfaate gemek kolay bir ey olamaz. Siz, hangi kanun veya ilke adna, benim ak ve seik olan menfeatimi biroklarnn yararna feda ettireceksiniz? Ekseriye bu iki menfaat arasnda, ekime ve hatta tezat yok mudur? phesiz, Marc-Aurele ile beraber Kovana yararl olan, arya da yararl olur, dersiniz. Halbuki, ahlk ve vazifede ok an laml olan bu cmlenin, menfaat ahlknda hi bir manas yok tur. Veya varsa bile, bu mana, savunulmas imknsz bir garip lik tekil eder. Acaba, nbet yerini korumak iin len bir asker, zel menfeatinin genel menfeate birleik olduunu itirazsz kabul eder mi? Bir adam, kendi menfaatini feda ettirmee mecbur ettirmek iin, menfaatten daha yksek bir prensip ve bir esas gerekmez mi? ki menfaat arasnda ekseriye bir denge veya uyum varsa da, bu uyum, gze arpacak derecede birbirine uy mama halini tar. ktisadi ve ahlak dayanma phesiz bir kanundur. Fakat, uygulamada, o kadar kural d olanlar vardr ki, biz, bu durumlar kendi lehimize yorumlamak isteriz. Elbet

96

Alexis B ertrand

te, bu hal, bencilliin diergamla dnmesidir ki, bu da, btn romanlarda rastlanan terimlerin en acayip bir eklidir.
4) Faydacln Evrim cilikle (Evolsyonizm ) likisi:

(Herbert Spencer): Yukarda ifade edilen hususlardan do lay, Spencer, faydaclk grne daha yksek ve daha yeni bir ekil vermee almtr. Spencer yle demitir: u bilinm e
lidir ki, en yksek m utluluk ilkesi kadar deiken bir ey yoktur. Her zam an ve her lkede, her snftan topluluklar arasnda, bu ilke hakknd a, eitli fikirler ortaya k o n m u tur. M esel, serseri bir ingene, aile ocan katlanlmas m m k n olm ayan bir ortam olarak deerlendirir; bir svi reli ise, aileden m ah ru m kalacak olursa mutsuz olur. ler lem e ve refah, A n g lo -S ak son milleti iin en gerekli eydir; Eskim o ise, det, iren bir fakirlik ve aalk iinde b ah tiyardr. nk, onun iin, ihtiya yoktur. inli ise, byk gsteri ve m erasim d en haz d u ya r. 0

te, Spencer, bunlar sayarak, bizim mutluluk hakkndaki dnce ve aratrmalarmzn ok eitli olduklarn kolaylkla ispat eder. Bir ifti veya bir kylnn dncesi ile, bir filozo fun hayalleri, birbiriyle karlatrlacak olursa, bunlarn mimar tarzlarnn da, birbirinden ok farkl olduunu syler. Spencer bununla ne yapmak istiyor? Ahlkta ama fikrim , yani detin bir gayeye uygulanmas ilkesini, kendisince, kfi grlmeyen menfaat ve mutluluk fikri yerine koyabileceini ileri sryor. Halbuki, bu gaye nedir? Bu ama, bizim faaliye timizin genel gelim eye, yardm dileiyle bir uurlanma, yani, det ve alkanlklarmzn, bu gelimenin kesiksiz icad edip yeniledii artlara, istekli ve bilinli bir uyumudur. Bir gn gelecektir ki, bu uyum salama hali, tamama erecek ve o zaman ahlk gidi, tabi gidi olacaktr. Stuart Mili, bu grte, faydaclk ekolne kar bir sata ma grr. Spencer ise, bunu red ederek, kendisinin, tamamen
30 Social Statics, s. 13.

A hlk F elsefesi

97

faydaclk taraftar olduunu iddia eder. Halbuki, bu iki ekol arasndaki fark, ok ince olduundan, meydana karlmas da o kadar zordur. Mevcut olan gr ayrl bundan ibaret gibi grnyor: Stuart M ille gre, bir eylem veya mel iyidir ; n k, o eylem, insanlar iin istenilen bir amaca, yani mutlulua hizmet eder. Halbuki, Spencere gre, bir eylem iyidir ; nk, bu eylem, amaca hizmet etmesi sebebiyle mutlulua yardm eder. Amaca gelince, o da, kendisi izlenen eydir. Spencer, 1871 senesi Nisan'mda yazd bir mektupta, aka, M utluluu ortaya karan veya felketi zorunlu ola
rak m e y d a n a getiren faaliyet ekillerinin nelerden ibaret olduklarn, hayat k a nunla rnd an ve varlklarn artlarn dan karm ak ahlkn grevidir. te, ahlk ilminin, bu e kilde m ey dana koyaca sonular, bizim detlerim iz iin kanun h k m n e gem elidirler. Bundan doan mutluluk veya zdraba bakm akszn bu kanunlara ba la nm ak gere kir. Salt ahlkn, ham hayallerin karm na dm em esi iin, m enfaatin basksna da ihtiyac vardr. nk, m e n fa ati ilerlem eye ynlendirecek olan tek hareket ettirici salt ahlktr demitir.

Spencer, Bir gayeye ynelik olm ak ahlk dem ek tir dediinden dolay, biz, kendisi ile ayn dnceyi paylayoruz. Fakat, bensiz olarak ve bana ramen meydana gelen bir geli me, nasl olur da, benim iin bir ykmllk dourur ve bir engel tekil etmez? lerlemeye ortak olmak benim grevimdir. Bunu kabul edelim. Fakat, doal grevden ekilme, hayatta malup olanlardan veya feda edilenlerden (tabi seim ) birinin ben olmam gerektirirse, ben, bu hayat mcadelesinde, nasl davranta bulunabilirim? Ama gelim e, kendisine boyun eenleri ileriye sevk eder ve direnenleri yok eder, diyeceksiniz. Fakat, bununla, siz, Zenon taraftarlarnn bir szn tekrar et mi olmaz msnz? Bu sz, gerekte, gzel olmakla beraber, her eyde, iyi denilen, basiretli, endieden uzak, bir nedenin var olduunu ve bu nedenin, dili arklar arasna rastlayan her eyi

98

A lexis Bertrancl

ten bir makinadan ibaret bulunmadn da bize anlatmakta dr. M enfaat veya karn, salt ahlka ihtiyac olsun ve salt ahlkn ekseni de, ama fikrinden ibaret bulunsun . te bizim Spencer ile beraber kabul edeceimiz ey budur. Fakat, Spencer, insann amacn, salt ahlkn uygulama alandr diye ileri srd halde, bu amacn kendi tarafndan kfi derecede tanmlanmam ve nitelendirilmemi bulunmas, bizim iin, kabul edilip dorulanacak eylerden deildir. Gelime kuram, her eyi aklyorsa da kendini aklamyor.
5) Faydac A hlkn Deerlendirilmesi:

Yukardan beri incelediimiz eitli ahlk ekoller, genel likle, lezzetin yanl zmlenmesi zerine kurulmulardr. Bu ekoln, grevi, kurmaya yetersiz olduklarn aklamak iin, bu zmlemeyi, biraz belirgin hale getirmek yeterlidir. Gerekte, lezzet, kendisinde var olan ve yine kendisiyle aklanan bir ey deildir. Bu, bir ba ve daha dorusu bir olutur ki, var olmayan ve daima var olma yolunda olan bir ey demektir. Aristonun dedii gibi, lezzet, eylemi tam am la yandr. Dier bir ifadeyle, lezzet, bir etkinlik varsayar ve ierir. Kendisi de, bu etkinliin hiss bir grnmnden ibarettir. Aristonun tabirince, genlik, sevdii, mutlu ve kutlu birisine katld gibi, lezzet de eyleme katlr. Mesel, beden terbiye, zihn faaliyet, bunlarn herbiri bir lezzet oluturur. Fakat, bu lezzeti retmek, bedenin veya zihnin terbiyesinden hari ola rak nazara alnacak olursa, ay yerine glgesi tutulmu olur. Adet, bir adamn glgesine bakarak resmini yapmaya kalk m olunur. Gerekte, Epikr bir prensip olmak zere, hayvan ile ocuun doar domaz lezzeti aradklarn ileri sryorsa da, ortak duyum (hissi m terek ) ortadan kaldrd bir gerei, tecrbe etmi ve hakikatte de aldanm oluyor: Hayvan ile o cuun doar domaz aradklar ey, lezzet deildir. nk, bunlar, henz, lezzetin ne olduunu bilmezler. Aksine, bu hal, gnlde kendiliinden bulunan ve bilmek istedikleri eyin ge-

A hlk F elsefesi

99

mesidir. Eer, faaliyetleri serbeste geliecek olursa phesiz, lezzet de vardr. Fakat, etkinlikleri durdurulacak veya bir engele rastlayacak olursa bundan da elem duyulacaktr. Lezzet ile, elem, iptida olaylar deil, fakat, daha sonra meydana gelen ve tremi olgulardr. Burada, esas olarak iptida olan ey, bizim kendiliinden oluumuz (spontaneite), eilimlerimizdir. Tabi, bundan sonra, bu lezzeti ortaya karan faaliyetimizi unutarak yalnz lezzet ararz. Bu ayrma, bizden kaynaklanr. Tabiatn bir eseri deildir. Eer, lezzet bir iek ise, faaliyet de, bu iei tayan ve onun gdalandrlmasna hizmet eden sucudur. te, esas hata, bundan ibarettir. Bir dairede, merkez yerine, buna ok yakn bir noktann alnmas veya bir ann alannda bir derecenin binde biri kadar hata edilmesi halinde, daire em beri, sonsuz ekilde genileyince, binlerce fersah hatann ortaya kmas gerekli olur. Bu hata, lezzet ahlknn btn ekillerinin tarih geliimini biimlendirir. Yani, ilk hareket noktasnda yaplan bir hata, sonsuz olarak, oalp gider. Byle bir durum da, lezzet gibi, geici ve sabit olmayan bir olaydan nasl olurda sabit ve srekli bir kural elde edilir? Bir olayn uurumuzda, ortaya kard glge bir olaydan, nasl olur da bir ykmllk karlabilir? "kar (menfaat) ahlk, sonuta, ahlk ve grev gibi, ayn kurallara indirgenebilir", demek, hayreti gerektirmese de incelenmesi gereken bir husustur. lk hatann kkl sebebiyle, bu ekollerin birinde, lez zetin durgun ve hareketli olmasnn tanm, dierinde, say ek lini alan daimi bir e bulunur. Bir bakasnda, lezzetlerin soy luluu ve erefli olmalarnn ayrm sz konusudur. Bir dierin de ise, mutluluun ama ile ayn olduu kabul edilir. Bunda, ahlk ve greve doru bir yneli grlr. Bylece, eitli grlerin, deierek dorulanmalar gz lenir. Bunlarn hepsi, gerek ykmlln, birbirine yaklaan biimlerinden baka bir ey deildir. Cicero, N am u slu ca yaplan her ey faydaldr, buna

100

Alexis B ertrand

karlk, faydal olan her ey de nam u slu d u r (ahlkdir)

hkmn kantlamaya almt. Bu hkm reddetmek yerine, tamamlamaa almak gerekir. nsann yksek karlar, gre vin byk bir dikkatle yerine getirilmesinde yatar. Emprizm ekol, bunu, kesin ve inandrc bir delille kantlamadan, sade ce, tasdikle yetiniyor. Halbuki, tam bir aklkla kantlamak iin, ilk defa, lezzetten nce eylemi koymas gerekir. Ayn e kilde, sorunun sonunda da, mutluluktan nce grevi koymas arttr. Zaten, lezzetin aslna uygun olmayan bir tanmdan ba lannca doru olmayan bir kavrama ulamak da kanlmas mmkn olmayan bir durumdur. Daha sonra da grlecei gibi, mutluluu, lezzetlerin en yksei diye tanmlamak kadar y zeysel bir ey yoktur.
B) D u y g u c u (Sentim entalist) A hlk

ngiliz filozoflarndan Shaftesbury, Fazilete Dair A ra trmalar * adl eserinde unu ileri srer: Gz, eyada siyah ve beyazl nasl ayryorsa, insanda da, eylemlerinin iyi ve kt olduunu kavramaya yarayan bir zellik vardr. Hutcheson, bu ekol genileterek, iyinin, doal bir ilhamndan veya igd snden kan bir ahlk duygunun'' var olduunu ileri srd. Alm anyada, Jacobi de, duygunun Kantm soyut kuramndan stn olduunu ve bizi, iyinin aratrlmas ve izlenmesine y nelttiini ileri srd. Nihayet, J. J. Rousseaunun belagat sayesinde, bu ekol, en byk parlaklm kazand. Rousseauya gre, vicdan, lah ve yanlmaz bir gddr. Anlk (mdrike) ise, kuralsz ve kanun suz bir melekedir. Hatta, E lham dlillah, bu korkun felsefe
m ak in asm d a n kurtulduk. Biz im di, bilgin olm akszn insan olabiliyoruz; hayatm z ahlk ilminin renilm esi iin bo yere ha rca m a k tan kurtulduk. Bu ekilde, nsan grlerin geni labirentinde en az bir aba ile daha gvenli bir klavu za sahip oluyoruz. Fakat, bu klavuzun var olm as yeterli deildir. Onu ta ny abilm ek ve takipetm ek gerekir. Bu kla

A hlk F elsefesi

101

vuz, her kalbe kar halini bildirdii halde, onu iitenler neden bu kadar azdrlar? nk, o, bize, doasnn lisanyla sylyor. H albuki, herey bize, bu lisan, un u ttu ru yo r 3 1

demitir. Rousseau, burada, bize, kendi srrn bildiriyor. Ayn za manda, duygucu ahlkn zayf noktasn da gsteriyor. nk,
D uygu, ancak, tabiatn yetitirdii ada m da kusursuzdur. H albuki, byle bir adan m evcut deildir. nk, biz, h e pim iz toplum tarafndan, az ok, terbiye ediliyor ve dzelti liyoruz. T abi ahlkn zelliini yeniden bulm ak ve bununla yeniden yaam ay a ba la m ak ve nihayet, birdenbire birta km zahm etli aratrm alara k o yu lm a k gerekir. Ka kere, k endim de hissettiim soukluk, yani ilgisizlikten dolay ar atrm am dan bktm, usandm . Ka defa, usan ve znt, zehirlerini, dncelerim zerine akttlar ve onlar d a y a nlm az hale koydular...!

Benim kuru, hissiz kalbim, daima, bktrc, gerek aka kar kaytsz gayretten baka bir ey vermiyordu. Ben, kendi kendine, olmayan bir eyi arayarak niin kendime azap ediyo rum? diyordum. Ahlk iyi, bir vehimden (kuruntudan) ibaret tir. D ny ada duygularn lezzetinden baka iyi bir ey y o k tur diyor. te, ahlk duygu ekolnn zorluklar bundan daha iyi gsterilemez. nce hi bir ey tabiat halinin kuruntusal bir dnce, Tabiat insannn da, akll bir mahluk olduunu isbat etmez. kinci olarak, duygulara mracaatla ahlkn zor mesele lerini halletmeye kalkmak, ahlklarn grevlerini sadeletir mek deil, aksine, daha ok karkla sevketmektir. nk, bundan sonra, kark ve deiken duygularmz arasnda, en stn derecede ahlk olanlarn ve tabiatn kalblerimize hitap eden sesi gibi kabul edilip yorumlananlarn ayrmak gerekir.

31 J. J. R ousseau, Em il, 4. Kitap.

10 2

Alexis Bertrcnd

nc olarak, bu duygular bulunmu ve bilinmi farz edildii halde de, salt duygusal olan btn olaylarn sakncasna sahip tir. O da, bktrc olmas, faydasz bulunmas ve insana mit sizlik ve geveklik vermesidir. Byle bir duygulanmann, bir kural veya prensip olarak nasl kullanlaca bir soru olarak karmzda bulunur. Drdnc olarak, eer erdemli (faziletli) olmak iin, o bil diimiz eski yalnzla mracaat etmek, sosyal evreden ken dimizi soyutlamak, veya Voltairenin nktesinde dedii zere, drt ayakla yrmek lzm ise, sosyal ahlk, byle bir ahlkn neresinde bir menfaat veya yarar bulabilir? Biz de, ktmser olmaktan kendimizi nasl koruyabiliriz? Bu, ancak, hemcinsle rimizi, bizimle beraber, tekrar, ormanlarda yaamaya inandr makla mmkn olabilir. te, Rousseau, bu zorluu grmemek istemi ve bunun zt tesirini kiisel deneylerinde grm ve ok acl durumlarla karlamtr.
1) D u y g u d a lk (Sempati): A d a m Sm ith rnei

Biraz kapal olan ahlk duygu tabiriyle yetinildike, gerekten, kapal ve bilinsiz bir ahlkn kurulmas hayret edi lecek bir ey deildir. te, bunun iindir ki, hislerimiz arasnda, ahlkl olmann btn ihtiyalarna uygun gelecek, bu hususta bize kural salamaya yardm edebilecek bir duyguculuu se mekle, duygucu ahlka, daha ak ve daha kesin bir ekil ver meyi tecrbe etmilerdir. Adam Smith, bu hususta duygudalk (Sym pathie ), yani, bizde, dierlerinin lezzet ve elemini hissettiren, dier tabirle, glenlerle gldren, alayanlarla alatan, zetle, bizi, hemcins lerimizle beraber duygulandran lh eilimi semitir. Adam Smith, tabiatmzn srdolu bu hallerini kamil bir psikoloji m tehasss olarak bize tanmlar ve yle nitelendirir: D u yg u d a
lk, bizi, zdrap eken bir kim senin d urum una koyar. Biz, kendim izin de ayn zdrab ektiimizi hissederiz, ve ken dimizi onun yerine k o ya r ve det o nunla tek vcut oluruz.

Ahlk F elsefesi

10 3

te, bu ekilde, biz, onun hisleri hakknda bir fikir elde eder, bu duygularla duygulanrz. G erekte, bizim d u y g u la rm z daha h afif olurlarsa da onun duygularna benzerler. Bu kim sede, bir ac m ey d a n a gelince, bize de etki eder. Biz, onun d u yduu acy sadece d n lm ek le de hissederiz. nk, onun her hali, yaad her eit elem veya felket, bizde bir azap duyg usu m ey d a n a getirir, ayn ekilde, sra dan o lm ay an bir elem veya bu elem in hayali de bizde hayal g c m z n deneyine ve gerekten heyecanlandrlm ve tahrik edilm i olan eyleri hayal edebilm em izin kuvvet d e recesine gre, daha z a y f veya daha iddetli bir ekilde bizde de ayn d u y gu yu m e y d a n a getirir:32

Adam Smithin bu konuda ortaya koyduu eitli rnekleri ve bu duygulanma hakknda yapm olduu ok gzel analizi, burada tekrar etmek pek uzun sreceinden, biz, yalnz, uyur gezerlik ve hipnotizmaya ait deneylerin, bu analizi pek garip bir ekilde doruladn ve bu hususta yaplacak baka bir ey olmadn sylemekle yetineceiz. Bu konuda esas olan ey, Adam Smithin bundan karmak istedii ve yukarda belirtilen genel ahlk ilkesidir.
yle hareket edelim ki, hem cinslerim izin duy gudal n (sem patisini) harekete geirm i olalm ve onlarn kart duygularn (antipatilerini) eletirecek eylerden saknalm.

Fakat, biz, ilerimizin her biri iin, hemcinslerimiz ile konuup gremediimizden, bir tarafsz gzlemci varsayar ve daima, bu gzlemcinin duygudalna lyk olmak dncesiyle onun huzurunda yaadmz hayal ederiz. Adam Sm ithin, Duygusal Ahlk Kuramn evirmi ve yorumlar yapm olan Condorcet markizesi, bizim duygudal mz meydana getiren sebepler ile bunlarn bal bulunduklar artlara ynelik baz aklamalar yapmtr.
32 Adam Sm ith, T heorie des sentim ents m oraux, 1. Blm.

104

Alexis Bertrand

Bizim duygudalmz, nce, duygularn ve olaylarn ge ni levhasn belirli bir hzla kuatan hayal gcmze, ikinci olarak, bu levhalarla, az veya ok etki altnda kalan ve bunlara devaml olarak dikkat eden ve gzleyen duygusallk gcmze, nc olarak da, bu duygudaln konusu zerinde eitli derecelerdeki derin dncelerim ize baldr.1 1 Acaba, u birka satrda, vgs yaplm olan dnceleri tamamen reddeden bir ey yok mudur? Eer, biz, bir eylemin kayna olan hayal gcmze bal olarak, iyi veya kt oldu una karar veriyor ve stnlk vasf olmasna veya olmamasna gre deien bir takdirde bulunuyorsak, ahlk da, kararl ve genel olan ne kalr? Gerekte, bununla, holanma ve ac, ahlk ok iyi bir ekilde aklanyorsa da, iyi ve kt (hayr ve er) ye, stnlk vasfna sahip olmaya veya olmamaya, kiisel ve keyf olarak karar verilir. Bizim duygudalmz (sempatimiz), ounlukla kt bir yne ynelmi bulunur. Zarif bir ekilde, incelikle yaplm bir ktl, hogrr, balar ve erdemden uzaklarz. Adam Smith, eylemlerimizin bir tarafsz gzlemci sini hayal etmekle, mesleini glendirmi zannediyorsa da, gerekte, bu meslei berbat ediyor. nk, bu tarafsz gzlem cinin, etki altnda kalmamas ve bu durumda her eit duygu dala ve kart duygulanmaya (sempati ve antipatiye) yabanc olmas gerekir. Halbuki, bu gzlemci, det, kiilemi grev kanunundan, yani, bizim eylemlerimizin ahlkl veya ahlksz olduuna son bir analizle hkmeden, vicdan veya akldan baka bir ey deildir. ounlukla, insan, kendi sempati ve antipatisini lecei veya bir ilke olarak kabul edecei yerde, yoketme gereini se er. Adam Smith, bu meslei ile, yalnz duyguculuun stnde ve ona hakim dier bir dnceye mracaat etmek gerektiini gstermeye ve isbata alr.

3> L ettress sur la sym patie, 3. M ektup.

A hlk Felsefesi

105

1) efkat (S c h o p e n h a u e r rnei)

Adam Smith, ar bir iyimserlie derek duygusal tabia tmzn esas itibariyle hayrl ve ahlkl olduunu retiyor. Schopenhauer ise, aksine ktmserdir; fakat, yine kiisel ol maktan kurtulamayan baz hkmlerle ayn sonuca ular: Duy gudaln belirli ve snrl bir ekli olan efkat gereklidir. Bu efkat, onun ortaya koyduu meslek ahlknn esasn meydana getirir. Bu durumda, Schopenhauer da, ayn itirazlarla karlayor demektir. Fakat, o, metafzik bir esas gstererek bu meslei kuvvetlendirdiini sanyor. nk bu teoride, her trl okluk salt bir grntr. Bu lemin btn fertleri, yani, birlikte ve arkas arkasna var olanlar, adete ne kadar sonsuz olurlarsa olsunlar, ayn varlktan ibarettirler. Bu varlk, bu kiilerin herbirinde ve her yerde, aynen ve hakikaten vardr ve hereyde ortaya kar der. te, bundan anlalyor ki, bencillik, mahvedilmesi gere ken metafiziksel bir kuruntudur. Schopenhauerun kendine mahsus olan bu panteist ekolne gre, bizim hemcinslerimiz, bizlerden ibarettir. nk, ona gre, zaman ve mekan hep ha yal eylerdir. Bu ise, bir ahlk ekoln kurulmas iin ok kii sel ve ok keyf bir esastr. Yaratlmlarn, temel ayniyetleri, bunlarn zaman ve mekan iindeki karlarnn birbirlerine ta mamen kart olmasna engel deildir. nk, biz, ancak, za man ve mekan iinde eylemde bulunabiliriz. Bununla birlikte, Schopenhauer, kendi ekolnden baka olan ahlk ekolleri, hal deneyi adn verdii tek bir misalle yeterli derecede reddettiine ve hkmsz kldna inanm gibi grnyor. Varsaynz, diyor, bir delikanl, bir gen kza ak olmu olsun ve tercih edilen bir rakipten kurtulmak aresini de dnsn; bu delikanl, ya lh irade fikri veya bekledii ceza veyahut hirette grecei hkm gibi, din sebeplerle, kt bir niyetten engellenmi bulunur. Veyahut Kant ile beraber,

106

Alexis Bertrand

Dndm ki, eer, ben, rakibimi ldrrsem, benim bu hare ketimin ekillendirdii ahlk kural, btn akl sahiplerine uy gulanmas m mkn olan bir kural olmayacaktr. nk, ben, kendim bir ama gzetmeksizin, rakibime yalnz bir vasta gibi muamele etmi olacam diyerek kt niyetten uzaklar. Ve yahut Fichte ile beraber isteini u ekilde ifade eder: Bir ada mn hayat, ahlk kanununun gereklemesine gtren zel bir vastadr. Ahlk kanununun gereklemesine kaytsz kalamam, yle ise, aln yazs bu kanuna hizmet etmek ve yardmda bu lunmaktan ibaret olan, bir varl yokedemem Veyahut W o lla s t o n a uyarak, Dndm, byle bir davran, doru olmayan bir hkmn tercmesi olacak. Onun iin, bundan vaz getim. Veya, Hutchesona uyarak, ahlk hissin izlenimleri tpk dier izlenimler gibi, gelecekteki her eit yorumdan yok sundurlar, bu sebeple, beni, bu davranta bulunmaktan alkoy dular. Veyahut Adam Sm ith 'e uyarak: Hissettim ki, benim bu eylemim gzlemci bir tarafn sempatisini ekmeyecek. Ben de vazgetim. Veyahut W ollf ile beraber: Ben, bu ekilde, kendi olgunluuma hizmet etmediim gibi, dierinin olgunluuna da hizmet etmeyeceimi anladm. Onun iin bu iten vazgetim der.34 Schopenhauera gre, olaylar, eitli ekollerin grlerine uygun olarak belirtilen bu zet bilgilerden daha basit bir ekilde cereyan eder. Misal olarak, szkonusu ettii delikanlya, Bu nun iin hazrlklara gelince, bir an kendi ihtirasm deil, raki bimi dndm; ve o zaman, iin hem benim iin, hem de onun iin, neden ibaret olduunu pek ak bir ekilde grdm. te, bu anda, beni bir merhamet, bir efkat kuatt. Bu efkate kar koyamadm ve istediim eyi de yapamadm dedirtir. Schopenhauer, lzumundan fazla bir kolaylkla baarya ulam oluyor. O, yokluun varlktan ve lmn hayattan daha iyi olduunu ilan eder. Gayelerin gayesi olarak, nermelerin
34 Le fondem ent de la m orale, B urdeau evirisi, s. 146.

A hlk F elsefesi

107

gerektirdii gibi intihar deil, ama yaama arzusunun yokluu sonucunu veren ktmser bir grte ular ki, bundan daha mantksz bir ey olamaz. Ktmser olan bir kimse, kendini sevmez; kendi grne kart olarak dierini sever, kendine kar her eit sevgiyi haram etmekle, dierlerinin sevgisini de olamaz kldn grmez. Hatta, panteizm ekolndeki esasa gre, btn varlklarn aynilii hakkndaki nermeler, metafizi e uygun olsalar bile gremez. te, bunun iindir ki, kiisel intihar, her eit ahlk kural, faydasz klan bir eylemdir. Hartmann tarafndan varln intihar eklinde deitiril mitir. Varln intihar (intihar kevni) kurala kar bir hayaldir. Bunda, ilerleme, genel hrriyetin ana art olarak gsterilmi, insanln kurtuluu ve baars genel bir intihara bal kln mtr.35 Ktmserlerin de bir ahlk vardr; fakat ktmserlik, ahlkl olmann inkr demektir.
3) D iergam lk: (A uguste C om te rnei)

Olguculuk (pozitivizm ) ekolnn bu konudaki kararlar bsbtn bakadr. Garip bir ekilde dierlerine stndr. Auguste Comte, btn ahlk grlerini, birtakm kurallarla zetlemitir. Bu kurallarn, sadece belirtilmesi bile, bizi, uzun uzadya bu ekol aklama ve yorumlamadan vazgeirebilir. lke iin sevgi, gaye iin ilerleme, esas olarak ahenk, btn lem iin yaamak', bakas iin yaamak. Bunlar, kurallarn esasn belirtirler. Auguste Comte, kalbin fikir zerine ve sevginin de dn ceye bir uygunluu olduunu tasdik etmektedir. Com tea gre, eylemlerimizin hepsinde, insanln menfeatini dikkate almamz gerekir. Bakas iin vazgeme, bencillie galip gelmelidir. nsanclla sevgi gstermeli ve kendini unutmaldr. Bunlar, bir zellii meydana getirir ki, Auguste Comte, buna, diergam lk adn vermitir. Hatta, Comte, insanca davran
35 Bkz. La philosophie de l inconscient, 2. C., 14. Blm.

108

A lexis Bertrand

mann ( vicdanhln ) lm szln, yani, bekasn da kabul ederse de, bu lm szle veya bekaya, ahlkn bir eit ana yaptrmn m e yd a na getiren salt sbjektif bir lmszlk g zyle bakar. Bu yaptrm, C o m te un gerek rencisi Laffitte, B akasnn v cu du nd a yaam ak ve bakasnda tekrar yaamay arzu etm ekle, her insan, keyf ve sbjektif olm ayan sabit almyazsm bu lm u olur eklinde ifade ettii eydir. te, bir insan iin, gem i ve gelecek arasnda yaplm hal ve hareketten, zorunlu olarak btn faaliyetlerini sosyal bir yn verm ek ek lindeki genel grevi m ey dana gelir. C o m te a gre, hayatta olanlar idare edenler, bu cihana veda edenlerdir (Dirileri idare edenler llerdir). Bunlar, insanln imdiki temsilcilerinde, kendi fikir ve fiillerinden kalan eyler ile tekrar yaarlar. C om te, grevi serbest bir organ tarafndan yaplan hiz m ettir diye tarif etmitir. Ulvi olan bu ahlk, gerekten salam bir esasa dayansayd, hayran olunacak bir ey olurdu. Fakat, hizmet fikrinden grev dncesine nasl gemelidir? Hayatn sosyal kesimleri iinde b enim bir m evkim var, ben de diergam lk yoluyla, insaniyetin ilerleme ve gelimesine yardm ediyorum. te, o lguculuk (pozitivist) ekolnn, harika bir e kilde ortaya k o y d u u ey budur. Fakat niin ben, bakas adna hakk m d an vazgeeyim ve k endim e zg m utlulu u insan top lum unun m utluluunda ara ym ? te cevapsz ve zm s z kalan soru da budur. Duygulara m racaat etmek, ahsa ait olan m enfeate zoraki bir ekilde k a ytsz kalm ak ve g o nun insanlkta erimesini istemek, bu soruya cevap verm ek deildir. Bu, bir eit nsan panteizmdir. Bu ise, bir inantr, ahlk deildir. A uguste Com te, cevabn hazrlamt ve zihninde bir fikir tayordu. Com te, gelecein m utlaka bir ruh kuvvetini ortaya karacana inanyordu. Bu ruhan kuvvet, herkese ilevini bildirecek ve bilimsel bir kesinlikle emri ve iradesine altna alacakt. 1826'da yazd "M anevi ktidar zerine D eerlendir

A hlk F elsefesi

109

m eler"inde, N e kii, ne de o nun cinsi, takip edecekleri fiil ve hareketlerle srekli incelem e yaparak, hayat, yararsz ve usan drc bir faaliyetle y o k etmee yetkili deillerdir diyordu. Com te, hep bunlarn tutkunu idi. 1812'den beri yazd u hususlar hatrlatmaktan holanyordu: A stronom i, Fizik, K im ya ve hatta Fizyoloji ilminde bile, vicdan hrriyeti yoktur. u m a nada ki, herkes bu ilimlerde uzm an olanlar tarafndan ortaya ko nm u ve kabul olmu prensiplere gvensizlik gstermeyi, sam a bir ey olarak kabul eder. Com te bu hususu hatrlatyor du .36 te, bu ahlk m esleinin srr: Kii akimn derin bir incelem esinden sonra hareretle k a bul edilmi bir ahlk deil, fakat, bir bilginler heyeti tarafndan ortaya konulan ve btn insanlar tarafndan da en yksek bir gvenle kabul edilmesi lzm gelen bir "ilmihal ahlk." Sr bundan ibarettir. Bu, det inansz bir dindarlksa da, srlardan da uzak deildir. B undan baka, C o m te a gre, bu ruhan k u v vet tarafndan idare altna alm an ve insanlara uygulam as e m rolunan bu ahlk, ok gzel ve ok sa f imi. Burasnn bize gerei yok! Herhalde, bizim gururlu aczimizin inceleme ve m nakaay a hakl olduu bir ahlk deildir. u halde, yemini bile insan kendi n am usu veya dini zerine deil, bu bilginler heyetinin sz zerine etmesi gerekir. C o m te un kendisinin de gizledii bu sonular, bize, bu ahlk k o nusun da derin bilgiler veriyor. Ahlk, d uygulanm a zerine kurulm ak ve bir kalb em ri haline getirilmek isteniyor. Bu ahlk, retilecei yerde, t ile alanm aya ve inandraca yerde sustu rm aya kadar ii gtryor. Adet, birka bilginin ilm gcne (otoritesine) bavuruluyor. Gya, ilim, bunlara bir ahlk yanlm azlk bahediyorm u. Bu yolla ok gemeden, pozitivizm ekolnn doal olarak kabul ettii o tek ruh ku v v e tin oturm asn abuklatrm ak iin, cism bir kudrete ve ruhan olm ayan m a h k e m e y e m racaat olunacaktr. Bu konuda hi de
36 Cours de philosophie positive, 46. Ders.

110

A lexis Berrand

ar gitm iyoruz. A uguste C o m te un hayat hikayesi bize gste riyor ki, onun iddetlenebilen sorum suzluu, gerekten ve ihti mal ki mantken, bu ar sonulara ulayor (Bunun iin, ar N ik o la y a M e k tu p adl esere baklsn). Bu ekilde, grnte, her eit metafizik h k m d en vazgeerek ve fakat metafizik yerine, nce, zgn bir ekilde, ilm otoriteyi ve sonra, ruhan veya cism an kudreti koyarak bir ahlk kurmak, kantlar ki, bu hususta, sadece uzm anla m racaat yeterli olmad gibi, za rardan uzak deildir. Hatta ok tehlikelidir. nsan hrriyeti, birtakm sonular gerektirir. nk, duy guculuun bir kural nn olm am as, bizi dta bir kanun aratrmasna sevk eder ki, bu kanun, K a n tm im de hrriyeti dedii eyi yok ederek ahlk grevi bile ortadan kaldrr. C o m te un ortaya koyd u u ahlk ekolnn son hkm , H r varlk \ Hr kal veya serbest ol deil, aksine H r m ahluk, insan trnn m utluluu iin kendi hrriyetinden vazge. Benim hatasz olan szm kantlar ki, senin m u tluluun sana fazlasyla verilecektir den ibarettir. 4) D u y g u c u A h l k a A it Sonular: B uraya kadar yeterli derecede isbat edip gsterdik ki, d u y gu, bize bir y k m l l k ve evrensellik salamaz. u halde, bu aratrmay sonulandrm ak iin, du yg uy u psikolojik adan analiz ederek, esas m ahiyetine ve tabiatna bir sebep bulm ak gerekir. D aha nce de, dediim iz gibi, lezzet, eylemin tam am lay csdr. Y oksa bir balang olay deildir. D uygu da byledir. O, daima, hiss bir grn m olduu bir hk m veya bir d n ceyi varsayar. Tpk, iki sesin ayrt edilme zelliinin, ahenkli notalarn esas sesle uygunluk m eyd an a getirmesinden sonu land gibi, d uygu da, zevkle dncenin uygunlamalarnn sonucudur. A naliz yaparken bu dnceyi atlamak veya hatr lamamak, analizin ieriini dikkate alm amak demektir. Hatta denilebilir ki, duygu kark bir dncedir. Bazen ak bir d nce ile ayrk bulunur; bazen bu ak dnce ne geerek onun yerini alr. Sempatide, efkatte ve bakasn sevm ede d o

A hlk F elsefesi

111

laysyla anlalan bir h km vardr. Bu tpk, eyann m esafe sini idrak eden grm e eylem inde olduu gibidir. Her ne kadar, bu idrak vastasz ve sezgisel olsa da durum ayndr. Spinoza, m utluluk, aa m ertebeden bir olgunluktan yksek m e r tebede bir olgunlua gei, keder de, yksek m ertebede bir olgunluktan aa m ertebede bir olgunlua geiten ibaret tir , demiti. D em ek ki, mutluluk ve kederin altnda, genel ola rak da, her eit d uy gulanm ann altnda, st kapal bir dnce ve nisbeten uur d bir fikir iiedir. nk, duygusal ve h e yecanl haller, kendi lehlerine, her zam an hazr olan, fakat g rn m ey en fikrin de aleyhine olarak, uuru emer, kendi ilerine ekerler. M utluluk, lezzetlerin toplam ndan ve birbirini izlem elerinden ibaret deildir ; fakat olgun lu u m u zu n his sidir. O lg u n lu u m u z bizce hissedilm i ve tadlm bir ol gunluktur. Dier bir deyile, u u r u m u z tarafndan k av ra nan ve fikrim iz tarafndan da analiz olunan olg u n lu u m u z d u r diyeceiz. Byle bir durum da, ahlkl o lm ann esasn, fikirleri veya bilgileri rten duygu larda deil, aksine dnce ve bilgilerde aram ak gerekir. Bundan daha fazlas da vardr. Son mertebede, dncesini aklam ak zere davet olunan ve m enfaat ile duygu tarafndan m esele hakknd a basite bilgilendirilen akl, A ris t o nun dedii gibi, insann, kendine zg davran hangisidir, hususunu tayinde dikkatli olmaldr. Gerekte, bir varlk, dier varlklarla beraber sahip olduu eyle deil, zellikle, kendine zg eylerle ayrcalk kazanr. Lezzet, her faaliyet ile birarada olabilecei gibi, duygu da, her dnce veya fikirle beraber bulunabilir. Fakat, bizim konum alarm zd a olduu gibi, d n celerim izde de, bir derecelenm e zinciri vardr. Aristo, insana zg eylemin, akletm e eylemi oldu un u kantlarken zahm et ekmemitir. nsann zellii, eylem halinde bir akldan iba rettir. te, biz, bu ekilde, ne lezzeti, ne de du yg uy u bozm u olmayz. N orm al bir halde, glgenin cismi takip etmesi veya k ve snn alevi takip etmesi gibi, lezzet ve duygu da fikrin faaliyetini yle takip ederler.

112

Alexis Bertrand

C) G rev Ahlk:

Btn grev teorilerinin iki ana ekole indirgenmesi: M e n faat ahlk ve duygu ahlknn bu kadar eitli ve deiken prensiplerinden hibiri, grevi ku rm a ve ahlk kanununu ak lamada baar gsterem ediinden, biz de, vicdann ehadetine uygun olarak, ahlk k a nununa bavuran ve ona verilen btn nitelikleri aklar gibi grnen sistemler arasnda aratrmalar mz ya p m a ya devam edeceiz.
Gerekte, bu sistemler, birbirlerine nisbetle ok eitli ise ler de, hepsini aadaki iki esas tipe indirgemek mm kndr. Bilinmektedir ki, her eyde, m adde ile ekil dikkate alnr. Madde, birey, neden yaplm ise ondan ibarettir. Mesel, bir heykelde, m adde, m erm erden baka bir ey deildir. ekil ise, maddeye belirli bir sfat verm ek iin eklenen eydir. Nitekim, bir heykelde ekil, heykelin h e rk le benzerliidir. Eer, biz, bu fark ahlka aktaracak olursak, deriz ki, kanunun ekli, emir sfatdr. M addesi ise, vcuda getirilmesini bize emrettii ey den ibarettir. Biz, kabataslak olarak, det, mermerden yaplm bir halde d n y a y a geliriz. Dzenli bir heykel olm aya da mecbur oluruz. Biz, iten, nefis bir sanat eseri gibi, bir rnee uygun olarak y on tu lm a y a muhtacz. Bu halde, her grev ahlk u ikilemde bulunur. Ya kanun ekliyle emreder; bu kanun emri, olduundan dolay yaplmas gereklidir. Veyahut, kanunun maddesiyle yani, bizden gerekletirilmesini srarla istedii olgun rnekler adna emreder. ekl A hlkn veya ekilci ahlkn en m kem m el bir y o rumu, K an t ekolnde grlmtr. yilik ahlk veya davran ahlknn en m k em m el yo ru m u da, eskilerden Eflatun ekol ve son zam anlarda W ollf, Leibniz ile bunlarn grlerinden esin lenmi olanlar tarafndan verilmitir. phesiz, dier birtakm ahlk ekoller varsa da, bunlar, kaynaklar itibariyle, farkl ol duklarndan daha nce sylenen ekollerden birinin iine girer ler. Mesel, grev ilkesi iin lh iradeyi esas alan ilhiyatlar, ahlk u iki ekilden biri ile aklarlar:

Ahlk F elsefesi

113

a) Y a bu irade bam szdr ve kutsal kitaplarda yazld gibi, iyi olan bize emreder. Bu halde, ahlk salt din ve lh bir ahlk olur. b) V eyahu t bu irade akldir, yani, sonsuz derecede en y k sek lh akla baldr, fakat nsan akla benzer, o zaman, bunu insan tabiatnda aram ak lazmdr. Bu R abbani hikmetin ou, sonsuz derecede k k olan bir ksm, insanlara balanm bulunur. Bu R abban hikm etin eserini insan akim da aram ak gerekir. Bu halde de, ahlklarn grevi asla deimez. u k a dar ki, ahlk kanun un u koyan ve ona kefil olan, zellikle, yce ve akn A lla h tr. Ayn ekilde, bir ok fe y le sof da, insan h a yatnn en y ksek am acnn, ak, yaknlk veya ahenk (uyum) kurm a olduunu iddia eder. Fakat, bunu analiz ederken insanla rn, ancak, gerek amalarna ulatklar ve tabiatlarna uygun olgunluu kazandklar zam an bu ahengin h k m srebileceini eklerler. Bu halde de, ahenge zg olan ahlk, olgunlua ait bulunan ahlk ile karm olur. A ncak, ahenk fikri, daha az ak, daha az kararl bir fikirdir. nk, bu ahenk ya, tabi ahenk, yani ahlk, v eya ahlk d, hibir nitelie sahip olm ayan tabiat kanunlarnn b t n olabilir veya, M a le b ra n c h e m de im ez d z e n diye ta rif ettii ahenkten olabilir. zetle, grevi esas alan her felsefe, bu grevi ya bir kanun (emredilmiyaplmas gerekli-genel) ile veyahu t iyi (genel uyum a ulama amac-varlk k a zanacak bir olgunluk) ile aklar. Birincisi K a n tm ekilci ekoln, kincisi de E fla tu n un gerekilik e k o ln m eyd ana getirir. 1) e k l A h l k : (Kant m odeli) H er ahlk m esleinde, grev, iktidara bal olarak ortaya kar. nk, hi bir ey olam ayacak olana bal gsterilemez. Kant, phesiz, burada, deyim lerin srasn deitiremiyorsa da, ahlk iyi ile grevin sralarn yanstm aktan ibaret bir zel n i telik ortaya koyuyor. D aha akacas, biz, Bu, iyi bir eydir, bunu yapm anz lazm dr diyoruz. Kant, Bunu sizin yapm anz

114

A lexis Bertrand

lazmdr, bu iyi bir eydir denilmesini istiyor. D ier bir de yim le bu meslekte Bir fiil em redilm itir, nk iyidir ek linde deil, aksine bu davran iyidir, nk em redilm itir eklinde sylem ek gerekiyor. G rev olarak yaplan bir eylem, ahlk kymetini, zg klnd aratan karmaz. Belki, bu eylemi belirleyen ve gerektiren ahlk kuraldan karr. Bu ky met, eylem in m addesinin varolm asna bal deil; fakat, irade miz bu eylem in yaplmas konu sun da hangi kural veya prensibe uygun olarak giriimde bulunm usa, o kurala baldr. yle ise, ahlkllk, (ahlk kym et) ahlk kanuna boyun em ekten ibarettir. Bu, ahlk kanun da kesin bir emirdir. Yani, kaytsz ve artsz bir emirdir. Yoksa, artl bir emir deildir. M esel, ahlk kanun, sen yalcn sylem eyeceksindir. Fakat,

senin szne itim ad edilmesini arz eder isen yalan sylemek ten kendini m uhafaza et denmez. G erek bir iyi veya bir ol
gunluk dncesi yo ktur ki, kanun, bize, ona sahip olmay ve onu gerekletirm eyi emretmesin. K anun yalnz emreder. te, bizim bildiimiz ey bu ndan ibarettir. yi niyetden yani sade ce saygya dayanan, -hi bir m enfeat ve duygu lanm a sebebi olm akszn- kan un a bo y u n em ekten baka iyi bir ey yoktur. B u kesin emri nasl bileceiz? Bizim yaptm z davrann hikm et kuraln, akl sahiplerine zg genel bir kural olarak oturtabilirsek, o zam an bu emri bilm ek m m kn olur. M adem ki, ben, bir ka nunun uyg ulan m asn dan beklenen eyin mit ettirebilecei her eit fiili iradeden uzak bir yere attm. Bu durum da, eylem lerin kanunlarndan baka bir ey kalmam olur. Bu da, prensip yerine geer. Dier bir ifadeyle, ben o e kilde davranm aly m ki, benim bu davranta takip ettiim hik met kaidesi genel bir kanun o lsu n .31 Mesel, ben, yalan yere sz verm em eliyim . Gerekte, yalan yere sz vermek, falan veya filan hususta bana yararl olabilir. Fakat, bu, szn tutmaya karar verm eksizin sz verm ek ve yalan sylemek" kuraln ge
17 Fondement de la metaphysique des moeurs, s. 13.

A hlk F elsefesi

115

nelletirecek olursam, sosyal hayat iin varl zorunlu olan karlkl gven ne olur? M a d e m ki, iyi niyet, yery z nd e tek ve gerek ahlk k y metidir, o halde, en yce ve kaldrlmas m m k n olm ayan bir ey olmas gerekir. nk, iyi niyetin kendisi amatr. nsan ve akl sahibi her m ahluk, kendisi, bir ama olarak vardr. Yoksa, filan v ey a filan iradenin k ullanm a keyfi iin bir vesile deildir. nsan, gerek kendisine ve gerek dierlerine ait olan eylemlerin tm nde, daima, bir ama gibi deerlendirilmelidir. Dier bir deyimle, insan kiilii, insan olm a zellii v eya akla sahip var lk olm a zellii, salt bir kym ete sahip olmak demektir. Eer, her kymet, m utlak olmasa, bir art gerei bulunsayd, akl iin de eylem sel ve yce bir prensip bulunm azd. te, byle bir akl yrtp, h k m verme neticesindedir ki, kesin emrin aadaki ilkesi ortaya kmtr.

nsanlara o ekilde hareket et ki, hem kendin iin, hem de dierleri iin, daima, bir ama olsun ve sen bu ama uruna davranm olasn; ama, hi bir zaman, insan bir vesile gibi kullanm olmayasn.
e re f ve arballn sonsuz bir kymeti vardr. Buna u y m aksa kesin bir grevdir. radenin, dier iradeler iin bir ama olmas, yani, ne k en disinin stnde, akn bir zn d emrinden, ne de, bir eit i zorunluluk h k m n de bu lunan kendi dnce ve deerlendir m esinden karlmam, gerek kendi iradesi, gerekse dier ira deler iin kurallar koym as zelliine, Kant, irade hrriyeti adn vermitir. B undan da, dier yeni bir kural ortaya kmtr ki, o da undan ibarettir: yle bir davranta bulun ki, iraden,

kendisini, genel yasalar davran kurallaryla alar gibi kabul e tsin y Eer, irade, gerek lh bir em ir sebebiyle, gerekse akl
tarafndan dnlm olan stn bir iyilii gerekletirmek haysiyetiyle, bir eye ynelecek olursa, Kant, bu hale de, irade zerksizlii (h eteronom i) adn vermitir. Byle bir durumda,

116

A lexis Bertrand

irade, kanu na bal olursa da, kanun m ey dana getirmez. Ksaca, bir kanun, vicdan tarafndan yazlm adan veya alanm adan n ce, kii ahlknn esas gibi kabul edilen iradeden kaynaklanm a s lzmdr. K anunun genellii, bu halin zel bir iareti, zgr lkse esasdr. yi irade bunun eseri, kiilik de sonucudur. 2) ekl Ahlkln D eerlendirilm esi K a n tm ekilciliini deerlendirm ek, iin btn ahlk, be ana iddiaya indirgenebilir. 1- Ahlk kanunu kesin bir emirdir. 2- A hlk kanunu nu n doruluu, eylemsel kural yapm aya kesin karar vermekten ibarettir. 3- A hlk kanunu, kendisinin bir ama olmas sebebiyle, in san, kendi arballna veya karakterine saygya mecbur eder. 4- A hlk kanunu, hr iradenin eseridir. 5- Ahlk kanunu, her eit kar ve duygu karmasn red deder. imdi, bu be ana konuyu, ardarda deerlendirm eye alalm ve gerek kymetlerini tayine alalm. unu da ilave edelim ki, burada, bu ana konularn uygulanm as incelenmeyecek, yalnz, ilkeleri eletirilecektir. nsan faaliyetleri iin, hibir zaman, bundan daha s a f ve daha yksek bir ahlk teklif edilmemitir. Fakat, Kant, ahlk, her eit iyi (hayr) ve olgunluk (keml) dncesinin dnda, yalnz kanun kavram zerine kurdu u n dan, o kadar garip bir durum almtr ki, bazen, kendi kabul ettii ilkenin dna km aya ve bazen de din aklamalarda gerekten ar olm aya det m ecbur olmutur. 1Bir kanun, ileri srd hususu, herhangi bir ekilde, doru ve hakl gsterm eksizin sadece emirde bulunursa hi bir ekilde anlalamaz: Sen byle yapacak sn denildii zaman, acaba, bu y a p a c a k sm m arkasnda gerekten hi bir neden

A hlk F elsefesi

117

veya sebep yok m ud ur? B yle bir durum da, bu kanun, kuralla rn zorbal dem ek olur. Bu, bir kanun olmaktan ok, askere m ahsus bir em irden ibaret bulunur. Bizim ahlk varlklar ol m am z sebebiyle k an una itaatimiz, pasife bir boyun emek deil, akim kabul ettii bir uy gu n lu k olmaldr. Sylenildiine gre, Eski M srn S ebatid denilen l mnzevileri, emre u ym ak iin topraa saplanm kuru bir ubuu da sularlarm. Acaba, bu adam larn m eguliyetleri, daha aklc olsayd, daha tercih edilir olm az m yd? Bir Prusyal onba da, bu ekilde em rederm i ve kendisine daim a itaat ettirirmi. Bu da, bir inzi bat ve terbiye meselesidir. Y oksa bir ahlk meselesi deildir. zetle, bir kanun, d aim a aklc bir iradenin veya doal bir gerekliliin ifadesinden baka bir ey deildir. K a n tm ekilci dncesinde ise bu na benzer hi bir ey yoktur. Ahlk kanunu, det, yer ile gk arasnda uan soyut bir ey gibi kalmaktadr. 2D oru su sylenecek olursa bize tek lif olunan lt, ka nunu bu labilm ek iin fazlasyla yeterli ise de gerekletirmek iin yetersizdir. Evet, bir insann, kendi eyleminin kuraln g e nelletirm esinden daha emin hi bir ey yoktur. nk, bu hal, dolaysyla kendi lehinde bir ayrm yapm aktan ibaret olan pek adi ve pek basit bir safsatay bir yana atar. Fakat, biz, burada, K a n t, det, ahit olunan bir su halinde yakalyoruz. nk, Kant, yalan sylem em elidir ilkesini isbat iin, bir karcdan ne fazla ne de eksik olarak sosyal yarar hatrlatr. Gya, ahlk, o kaba hakikatlerin yok edildii soyut bir leme tamam gibi grnyor. Biz, K a n t, ahlkn insanlar arasndaki m nasebete uygun bulunm asn ve hatta bu m nasebete imkn vermesini istemesinde haksz bulm uyoruz. Fakat ortaya k oy duu soyut ekilcilii atn gstermek istiyoruz. nk, bunlar, artk salt iradeden ibaret deillerdir. Belki, toplum un birbirivle m n a se bet iin ortaya k oy du u nsan iradelerden ibarettirler. Burada, kar veya menfeat, K a n tm dncelerine uygun dm eyen bir kavram olur. K a n tm kesin emri, det, bir art derecesine inmi bulunur.

118

Alexis B ertrand

3- Kant, ikinci defa m esleinin dna karak, menfeat ahlkndan deil, olgunluk (kemal) ahlkndan yararlanr. n k, insanolu kendisi bir gaye olarak kesin bir kym ete sahip tir diyor. Akl sahibi varlklarn hayal ettikleri ama, insanln yetenekli olduu o lgunluu vcuda getirmek deil midir? u halde, ahlk kanun, bize, hayal edilen bu ama ve olgunluk adna em retm ez mi? K a n tm fikrinde, ne hayal edilen ama, ne de olgunluk szkonusu olamazd. nk, ona gre, ahlk k a n u nu, ideal veya gerek olan k apsam yla deil, yalnz ekliyle itaata m ecbur ediyordu. Yine, tekrar ederiz ki, biz, bununla, K a n t sorgulam ak is temiyoruz. Bunu, kendi tarafndan, mesleinin noksann ak bir itiraf olm ak zere kaydediyoruz. B ununla birlikte, K a n tn mesleini tam am la m a k gerekir, yoksa, bu meslei reddetm ek hatra bile gelmez. nk, onu reddetm ek gerei reddetmek demektir. 4- yi irade (hayrl irade ) teorisi alklanacak bir teoridir. K a n ttan bu y ana kurulm u bir gerektir ki, ahlk, iyi iradeden ibarettir. Yani, d oru ve kararl bir niyetten baka hayrl bir ey yoktur. Fakat, kendine zg bir kym ete sahip olan bir tabi iyi de yo k m udur? yi irade bir tarafa braklacak olursa, ebleh ol m aktan akll bir adam olmak, fena eilimler sebebiyle aclar iinde olm aktan sa iyi gdler ile nitelikli b ulunm ak daha iyi deil midir? z g r olduu aklanan bu iradenin zgrl nasl anlalacaktr? M e e r ki, bu irade, kendi kendini, tatmin etmekten baka bir grev ile yk m l olmasn. Bu ise, asla anlalr bir ey deildir. D orusu sylenecek olursa bu irade, dier bir eyi, ke ndisinden daha iyi bir eyi istiyor. u halde, K a n tm tabirine gre, zgr deil ve zgr olm ayan olur. phesiz, insan, kendisinin daha fazla m kem m el ve daha az kararsz olm asn ister. D ier bir deyile, olgunlam ak iin, kendisini hayal ettii am aca ulatrm aya alr. Stoallar, H r olan yalnz hakim dir derlerdi. Fakat, hakmin, yani hikmetli

A hlk F elsefesi

119

kiinin, bu olgun hrriyetini elde edebilm ek iin eksik ve tasar lanm bir hrriyet gereklidir. Bunlar, hikmet sahiplerini (filo zoflar), ilahlarn stnde grrlerdi. nk, Jpiter tabiatn hkimiydi. Hakm , hikmetli kim se ise, iradesinin kullanlmas ve alm asyla bu hali kazanmtr. te, K ant da, Stoallar gibi, m antken ayn sonulara ula r. zg r iradenin, bam sz ve doal, hi bir ayrcaln tan m ak istem ediinden, K a n tm, dostlar ve yaknlar iin, fena gdler dilemesi g erekiyor ki, onlar, bu gdlere galib gelmeyi lzum lu grsnler. N e m anasz, ne garib bir eydir. nk, doas gerei hikm et sahibi olm ak ve hi bir stnle sahip olm am ak, daima, kymetli bir eydir. Bu, eyada, dikkate aln mas gereken greli ve tabi bir olgunluk olduunu itiraf etm ek demektir. 5Kant, ahlk kanuna sayg m esleinden her duygu ve il gili her sebebi dlayarak kendini bir baka aykr dnceye m a h k u m etmitir: Kant, yery zn de salt erdem bir davrann yaplp yaplm adn kendisine sormu, tabiatyla, bu soruya olu m suz cevap vermitir. Bu cevap, kendi meslek ahlknn, hakiki insanlar iin deil, akim varlklar ve soyutlam alar iin yaplm oldu un u itiraf etm ek deil midir? uras da dikkate deer ki, K a n tm ahlk lemi m evcut ol sayd, oturulmas im knsz ve lezzetsiz bir lem olurdu. Byle bir ahlk leminde, bir insann, yardm etmesi deil, dostlarn sevmesi, felaketzedelere yardm etmesi ve onlarn zorluklarn hafifletmesi deil, bilkis onlarn zdraplarna acmas ve b u n lara efkat etmesi bile yasak olurdu. A yn ekilde, erdemli ol m ak deilse bile, erdem de bir lezzet bulm ak yasak olurdu. M e h u r air Schiller, Vicdan Titizlii " balyla yazd bir hicviyede, bu ar gstermeleri ne gzel tasvir etmitir. Schiller, D ostlarm a m em n u n iyetle hizm et ediyorum . F a kat, bu hizmeti bir eilim e bal olarak ya py orum ve bylece erdem li olm adndan dolay zdrap d u y u y o r u m demi-

120

Alexis Bertrand

tir. Neticede, Senin yapacak bir eyin var, o da, bu eilimi b o m ay a almalsn ve bu durum da grevin sana emrettii eyi nefretle y a p m a lsn h k m ne varmtr. Bu itirazlarla beraber, K a n tn aklad tarzda bir ekil ahlk (formel ahlk) yanl bir eydir, diye hkmetmiyoruz. Aksine, bu teori ok dorudur; yalnz eksiktir, diyoruz. nk, Kant, ahlka metafiziin dahil edilmesini yasaklad ve bunu tenkidle (kritik) deitirdii iin, det, insann kendisini deil, iskeletini ve daha dorusu, geom etrik eklini dikkate almtr. T abir caiz ise, K a n tm ahlk mekanii, gizli bir dina m izm i farz ettiren ve gerektiren bir ahlktr. Bu dinamizm, m a kinesini harekete geirir, am a onu grm ek istemez. K a n tn ahlk anatom isine bir fizyolojik ahlk da eklemelidir. Kinayesiz olarak sylem ek lazm gelirse, soyut bir kanun altnda daima bu k anunun varolu sebebini ve bize sadece davran teklif eden iyiyi ve olgunluu aramak gerekir. nsan tamamen, yani, btn ruhuyla, eylem de bulunan ve dnen bir varlk olarak d eerlendirm ek lazmdr. Yoksa, insana benzer bir varlk hayal edip daha sonra onu insan diye deerlendirmemelidir. 3) En stn yi ve O lgunluk Leibniz demitir ki, Doal iyi iradeyle birleince a h l k iyi olur. te, bizim ahlk m esleim izin esas bundan ibarettir. Bir doal iyi vardr ki, esasen, bizim doamzn ol gu nluundan baka bir ey deildir. Bizim grevimiz, bu ol gunluu gitgide daha ok m eydana karm ak iin bizi ykm l klan kanundur. O halde, o olgunluk da ahlk iyi eklini kaza nr. imdi, bizim i olgunluum uz acaba neden ibarettir? diye sorulacak olursa, Leibniz, bunu, R uhu ycelten eydir, ey lem de b u lu n m a k da onun iindedir. nk, bu kuvvet, ne kadar ok olursa insann z de o kadar yksek, o kadar hr olur. Bu olgunluk, birlikte okluu iermesi sebebiyle bir ayrcala sahiptir. Bu da, ruh kuvvetlerin ahengi d e m ektir. B uyum dan, iyilik ve gzellik; gzellikten de m u

A hlk Felsefesi

121

habbet doar diye cevap verir. M alebranche, buna benzer bir


fikri, daha aka ifade ederek der ki: Bir hayvan, tatan d a ha ok am a insandan daha az gzellik tar. nk, hayvan ile ta arasndaki o lg unluk oran, ta ile hayvan arasndaki olgunluk oranndan daha ok ve hayvan ile insan arasndaki olgunluk oran insan ile h a yvan arasndaki olgunluk o ra nndan daha aadr. Bu olgu n lu k ilikilerini gren bir kimse, onun b eenm e ve d eerlendirm esini dzenleyecek olan gerekleri de grr. S on u olarak da, bu beenm enin gerektirdii sevgi eidini de grm olur. Fakat, bir h a y van, insa ndan daha ok takdir eden veya bir tan daha ok gzellik tadn zanneden bir kim se yanlla dm d em ek tir. 38

Gerek kendi, gerek bakas iin, ulalmas mmkn ola bilen en yksek olgunluk derecesini istem ek , ite, y k m l l
n derin sebebi bundan ibarettir. G erek kendisi, gerek bakas iin, daha aa m ertebeden bir olgunluu tercih etmek, akld, sam a bir eydir. Bundaki zorluksa, olgunluk orann birbirin den ayrdedebilm ekte bulunur. H utcheson ile, kendimizde, bir liyakat erefi varsaym adka, psikolojik bir zm e mracaat etmekten ve vicdann cevap verm esini istemekten baka are yoktur. nk, burada, sz edilen genel olgunluk deil, belki, bizim zel ve nsan olgunluum uzdur. Aristo, insan hayatndan istenilen eyin m utlak iyilik (salt iyilik) olduu eklindeki ak lam asndan dolay E fla tu n a serzenite bulunmutur. Aristo der ki: Bir m aran go zu n , sanat ya p a b ilm ek iin iyinin kendisini seyretm esi, neye yarar?" phesiz, ahlkn son h km kural olarak, E flatu n un, Cenab H a k k taklid ediniz sz de sylenebilir. Fakat, bu taklidi snrlamak ve bunu yaplabilir klm ak arttr. Bunun iin, nsan lah bir

olgunluu yapabilm ekten aciz olduundan, kendisi iin mm kn olan nsan olgunluu yaparak lah eserle yetinm elidir
demek lzmdr.

1 8Trailc

de morale, 1. Blm, s. XIII.

122

Alexis B ertrand

Bu o lgunluk fikri, iki d nceye dayanr. nce, bir insan, ne kad ar faaliyete, ne kadar m eleke ve kudrete sahip olursa, o kadar da olgun lu a sahip olur. kinci olarak, bir adamn faali yeti, m elekesi, kudret ve yetenei arasnda ne kadar ok uyum bulunursa, o adam, o kadar m k em m el olur. Bizim olg un lu u muz, asl nsan olan akla bal btn melekelerim izin uyum lu bir g elim esinden ibaret olmaldr. Bu meslei, daha ok hissedilir ve ak klmak iin, E fla tu n a gre, ruhu analiz edelim. Eflatun, insanda bir saf akl vardr ki, nce bata toplanm , sonra, gste, yiitlik k a y na olarak karar klm ve nihayet, karnda ihtiraslarn kklerini m e yd an a getirm itir diyordu. M ecaz yoluyla sy lemek gerekirse, bu eyi, birarada bulunan bir insan, bir as lana, bir de su ylanna benzetilebilir. nsan, yaam ak iin, su ylann m e m n u n etmeli ve mutlu y aam ak iin de onu emrine almaldr. te, insann grevi, su ylann idare altna almak iin, arslan k ullanm aktan ibarettir. Ruhun yiitlik blm (Arslan) ile adi ihtiraslar ne kadar em ir altna alnr ve kendi bana kalan yiitlik de, fkeyle son bulacandan o da ne kadar akln idaresinde bulunursa, insan da, o kadar ok, olgun ve m utlu olur. imdi, Eflatuncularn bu analizi yerine, zamanm z psikoloji uzm anlarnn, b undan daha ayrntl, fakat, farkl ol m ayan analizini yerletiriniz. G elecekteki sonuca ularsnz. Stoallarm dedikleri gibi, ruhda insan idare eden bir yn var dr. Fakat bir eyi idare etmek, o eyi silip atmak dem ek deil dir. Biz alt m elekeleri em rim ize alrsak da onlarn hi birini feda etmeyiz. nk, insan o lgunlua erdirm ek bahanesiyle det sakatlam oluruz. M aine de Biran der ki: eit hayat vardr. H ayvansal hayat veya ha yv an duy gular hayat; insan ha yat veya bilinli gayret ve irad h a y a t , fik ir hayat veya gei ci u nsurlarndan bam sz ebed bir nesne zerinde sabit lemi fikir h a yatdr. Fakat, olgunluk, M aine de B ira n m baz kere im a etm ek istedii gibi, bu hayattan ilk ikisini, iincsnn m enfaatine uygun olarak yok etmekten ibaret deildir. nk, bu hal, zahidlerin veya m utasavvflarn

A hlk F elsefesi

123

m esleine dner. O lgunluk, belki, ikisini ncsne y akla trmaktr. Eer, hayatn birlii, m erkeze ko nu olmayp da ev rede bulun acak olur ve m esel bencil olan bir kimse, hereyi kendi m enfeatine ve d uy gu culardan olan bir kim se de duygulara gtrrse, bizi m eyd ana getiren unsurlar arasndaki oranlarla ilgili bu ztlk ve deim e, en iddetli ekilde, hayvanla m adan baka bir eyi sonulandrm olmaz. Ya hayvanlam ak

veya m kem m el olmak, ite, insan iin mmkn olan iki k bundan ibarettir.
Zaten, bencilce bir olgunluktan sz edilemez. nk, bu olgunluk, yalnz kendisi iin arzu olunan bir olgunluktur. K y m etinden hi bir ey k ay b etm em ek ve kymeti artrmak iin bakalarna fedakrlkta bu lunm ak, en iyi olana, yani, olgun olana zg bir haldir. N itekim , zihin olgunluu byledir. n k, bu olgunluk, bir insanda eliki m eydana getirmeksizin, dierlerine de, hr bir ekilde datlabilir. Nasl ki, bir m eale nin na zarar v erm eksizin bu m ealeden dier yirmi meale yklabildii gibi. A h lk iyi, kiiden bir baka kiiye geerken artar. Leibniz der ki, Bakalarnn kt olm asndan zevk almak, olgunluun yo k lu u n u n iaretidir. O, olgunluk, mutluluk ve bakalarn sevm e arasnda bir edeerlilik bulm utur. Bu edeerlilik, ba kasna kar grevim izin bizim kendim ize kar olan grevim ize u yg u n lu u n u gerektirir. H er ikisi de, herkes iin y km llk olm as gereken bir gerek iyinin yani olgunluun aratrlm a sna yneltir. G erekte Leibniz der ki: Sevm ek, dierinin m utluluun dan haz alm ak veyahut bir bakasnn mutluluunu kendi m utluluunun yerin e koym ak dem ektir ."39 4) O lgu n lu k ile M u tlu lu u n A yniyeti Biz, grevi, olgunlukla aklayarak, K ant ahlknn yksek deerini kabul ediyoruz. Bu, bir baka gaye iin vasta deil,
39 Rechtsphilosophisches, Leibzig 1885, s. 54.

124

Alexis Bertrand

ama kendisinde bir gaye olarak deerlendirilmi ahlk ahsiyet teorisidir. Biz, ehvan ahlk (hedonist) ile mutluluk ahlknn (eudemonist) taraftarlarna, kendi mesleklerinde doru olan her eyi, yani, insann mutluluk iin domu olduunu ve mutlulu u aramasnn da mutlak manada yasal olduunu meselesini brakyoruz. Ancak, burada, szkonusu olan mutluluk acaba nasl bir mutluluktur? Kendisine iyi muamele edilen bir esirin haysiyetsiz olan mutluluu mu? Yoksa, yalnz yaayan bir o cuun uursuz mutluluu mu? Veyahut kendisini imparator zanneden ve bu fikir ile bahtiyar olan bir mecnunun mutluluu mu? phesiz, bunlarn hibiri deil. Bir insana lyk olan mutluluu istiyoruz. Bundan baka her eit mutluluu, aa derecede ve insana lyk olmayan bir halde gryoruz. Descartes, En stn iyi, erdem in ya plm asnda n veya dier
bir ifadeyle, elde edilm esi iradem ize bal olan btn ol gu n lu k lara sahip olm ak tan ibarettir 40 demekle ne gzel

sylemitir. Bahtiyarlk (Felicite), bu elde etmeyi takip eden uh memnuniyetidir. E 11 byk mutluluk, en stn iyiyi meydana getirmezse de, nce en stn iyinin varln varsayar ve gerekli grr. nk, en stn iyi, phesiz, bizim, btn eylemleri mizde kendimizi ykml klacamz eydi. Bundan doan ruh holuluu, bizi, bu en stn iyiyi aratrmaya sevkeder. Bu, bizim gayemizdir.41 te, mutluluk, ya Bentham m iddia ettii gibi, mmkiin olan en byk lezzetler toplam , yani, lezzetlerin en son snr deil, belki, mmkn mertebe en iyi olma halinin en derin duygulanma eklidir. u halde, Msy P. Janet, ile unu sonu olarak karabili riz: "Bu meslek, bir eit akl mutluluk mesleidir. nk, -btn filozoflarn mesleine uygun olarak- en stn iyiyi, mutlulua dahil etmektedir. Fakat bu meslek, mutluluk k iteri olarak, kiisel duyarll kabul etmemektedir. Aksine, mutluluu, insann hakiki tabiat zerine kurmaktadr. Bu tabiat da, ancak,
40 E rdnann yay., s. 118. 41 D escartes, C ousin yayn, I. C., s. 221.

A hlk F elsefesi

akl ile bilinebilir. zetle, bu meslek, mutluluu lezzet ile takdir etmez. Aksine, lezzeti mutlulukla ler. O ekildeki lezzetler, bizim mutluluumuza ortak olduklar derecelere uygun olarak bir kymet ifade ederler. Bu mutluluun esas da olgunlu^umuzdadr. 6 Teorik ahlk binasnn tamamlanmas iin, bu teorinin daha nce aklanan ahlk kanununun niteliine ne kadar uygun gel diim incelemek okuyucular iin g bir ey deildir. lk nce, insann en nemli bir nitelii olan ve insanln temsilcilerinin hepsinde geliip bym bir ekilde rastlanan akl gibi, ahlk kanun da evrenseldir. kinci olarak, ahlk kanunu yaplmas zorunludur. nk, bu kanun, bizim kendi tabiat ve mahiyetimizi tekil eder. Tabi atna ve mahiyetine uygun yaamaya kendisini ykml zan netmeyen bir varlk, tam manasyla, bozulmu bir varlktr. Olgunluk kanunundan baka hi bir kanun, onun zerinde bir hkm ve nfuza sahip olamaz. O vaik, bu kanuna ister iste mez zorla uyar. Byle bir varlk iin, alalmak, hayvanlamak, insanlk eefine veda etmek, hibir sakncas olmayan bir du rum ve msaade edilmi bir hal olarak grnr. Ahlkn, byle bir adam iin, hi bir diyecei yoktur. nc olarak, evrensel ve zorunlu olan bu kanun, daima, uygulanabilir niteliktedir. Spinozamn dedii gibi, insanda bir igd vard ki, znde (varlnda) sebat etmeye abalatr ve ynlendirir. te, bu z artrmaya zorlayan kanun, temel ig dnn tamamlaycs ve aklla beraber onun sonucudur. Fakat, mmkn ve uygulanabilir demek, zorunlu olarak kolay olmak demek deildir. nsann olgunluk nisbetinde bir ok derece vardr. Spinoza, En stn iyiye ulam ak iin, benim gsterdi im yol, phesiz, biraz zahm etli grnecektir. Fakat, bu
4 0
' La m orale, s. 110.

126

A lexis Bertrand

yolun bulunab ilm esi yeterlidir. phesiz, ok nadir olarak elde edilen bir hedefi takip etm enin de g olacan itiraf ederim . nk, aksi halde, selam et bize bu kadar yakn olsa ve b y k bir alm aya m u h ta olm akszn elde edilmesi m m k n bulunsayd, btn lem tarafndan nasl olur da byle ihm al edilm i olurdu. Fakat, gzel olan her eyin, na dir olduu derecede elde edilmesi de z o r d u r demitir.43 unu da ilave edelim ki, en stn iyi, Spinoza tarafndan bir b aka adla anlr ki, bunu henz sylememitik. En stn iyinin ad, Cenab H a k ka kar, zihinsel (akl) aktr . Geri bu ekilde, Tabi D in denilen binann kapsna gelmi bulu nursak da, imdilik bu kapdan ieriye girmeyeceiz. D rdnc ve son olarak, olgunluk teorisinde ahlkn m eyyidesi, grev kanun un un doal bir tamamlaycsdr. nk, S p in o z a nn da dorulad gibi, mutluluk veya en byk mut luluk erdem in mkafaat deil, erdemin kendisidir. Teorik ola rak, olgunluk ile m utluluk arasnda tam bir uygunluk vardr. Gerekte, bu ayniyet uy gu lam ad a tam am lanm am gzkyorsa da de bu nu n da, insan tabiatnn olu eklinden geldii grld gibi, insan ku ram larndaki kusurlardan ileri geldii son bir analizle anlalmaktadr. Zorunlu olarak, her ahlk meslein de byle olmas gerekir. Bizim akladm z teoride hakm (hik

metli) kimse, her hal ve durumda kaderinin asl etkenidir. n k, bu kader, bir i iyilie baldr ki, lemde, hi bir ey, kim seyi bu i iyilikten (hayrdan) mahrum edemez.

43 Ethique, 5. Blm.

.
n

..T .
r

pa
.

C .
t - ,* m i i * .

C i l a r , o &v.,
(0 ;

vil

Th

D ;,i..... .

kinci Ksm: TEO R K A H L K

BRN C B L M A H S (K S E L ) A H L K V E A L E A H L K I

Bu blm de, kiisel ahlk, pratik ahlkn nitelikleri, b lmleri, b edenim ize ait kiisel grevler, intihar, ruha ait kiisel grevler, irade, zihin, duygulu olm a hali (hassasiyet), ha y v a natlara kar grevler; ikinci ksm nd a da, aile, ailenin kuruluu, evlenm e, anne, baba, ocuklar, kardeler, kzkardeler, ev sahi binin ve hizmetlilerin grevleri ele alnacaktr. A) ahs (Kiisel) A hlk: 1) Pratik ahlkn nitelii ve b lm lenm esi Pratik ahlk, teorik ahlkn kural ve kanunlarnn hem so nucu hem de bir eit uygulamasdr. Pratik ahlk bir sonutur. nk, m antk olarak, teorik ahlkn ieriini yayar ve geni letir. Pratik ahlk, teorik ahlkn bir tr uygulamasdr. nk, kiisel tabiatmz ve toplumsal grevimizi dikkate alarak teorik ahlkn gerekleri vastasyla, tavrlarmz ve hareketlerimizi dzenlem e hu susuna hizm et eder. Dorusu sylenecek olursa, ne pratik ne de uygulam al demek, bu ahlka tam am en uygun gelmez. Pratik ahlk, zel uur hallerini incelemeden bahsetm e zerine deil, bu halleri zm eye m ahsus bir yntem zerine kurulur. Pratik ahlk genel olarak kalmal ve davalar yannda zm lerini hazrlad m eselelere byk birer hisse

128

Alexis B ertrand

brakm am aldr. nk, bu halde, pratik ahlk, sonsuz teferruat ve tafsilat iinde kaybolur. A hlk mtehasss da, det, vic danlar m dr eklini alm bulunur. Hedefi ve maksadn k a y betmi olur. nk, bu maksat, insana, vazifesini d n d r mekten alko ym ak deil, aksine insana bir zevk ve iyilik vere rek vazifesi zerinde akl yrtm eyi retmektir. yleyse, pra tik ahlk, ilim olarak kalmaldr. nk, o, genel olann ilmi olarak kalr, bir baka ifade ile, pratik ahlk, ahlk kanunu, hrriyet, en stn iyi, teorileri zincirlem esine balanan ve det v eya davran kurallar kesin emir kipiyle ifade olunan ilkelerin sistematik tm dengelim i olarak kalacaktr. Bu tm dengelim ekli, pratik ahlkn en belirgin ve en temel niteliidir. nk, pratik ahlk inandrm ak iin, ikna yoluna sarlr. Yoksa, ne sualli cevapl bir hal ilmi gibidir, ne de A v r u p a daki dinsiz t dergileri gibi, sadece gzellik ve ak konum a asndan y e r lemi bir eydir. zetle, pratik ahlk, grevler bilimidir. Tpk, teorik ahlkn grev b ilin ir olmas gibi. Eer, grevin faili (znesi), yani, ahlk etken dikkate al nacak alnacak olursa, ncekilerin yaptklar gibi, ahlk da, iyinin uy gu lanm asnn ahlk etkene verdii nitelie gre b l mek icap eder. Dier bir ifadeyle, ahlk, hikm et veya ihtiyat , k u v v et veya yiitlik iffet (tem izlik) veya yum uak huyluluk , adlet gibi, eitli erdemlere ayrm ak gerekir. Fakat, bu b lm lem en in bir m ahzuru vardr ki, o da, B a c o n n ilimleri snflamasndaki m a h z urun un aynsdr.44 Gerekte, erdemler, ancak, birbirinden soyutlam a ile ayrt edilebilirler. Halbuki, ruh, btnyle, bu erdem lerin herbirinin m eydana gelmesine hizmet eder. Bu b l m lem enin eskiliine ve mertebelerinin hretine ramen, ancak, basit bir blm lem e olarak kabul olunabilir. te, C ic e r o nun, eski filozoflardan yapt eviride belirtildii ne gre, h ik m e t ad altnda, kiiler ve eyaya ait olan bilgi ile, doru dn eb ilm e (ihtiyat) ad altnda, gerek ahslar gerekse

44 1. Kitabn 1. Blmne bkz.

Ahlk F elsefesi

129

eyadan faydalanm adan ibaret bulunan eylem birbiriyle kart rlmtr. Ayn ekilde, yiitlik (ecaat), gereklik adna ab a layan e rd e m diye tarif edilmitir. Bu tarifinden dolay, bize basit ve daha aa seviyeye indirilem ez bir unsur gibi grl memitir. Bu ekilde tanm lanan erdem, kuvvet ile adlete u y gunluun karm ndan baka bir ey deildir. Adlet, hem, herkese, hak ettii eyi v erm ekten ibaret bir grev, hem bizi, bir baka kim seye yardm la sorumlu klan bir zendir. Hatta, hik met, bazen, erdem lerin bir eididir. E fla tu n a gre, bazen, b tn erdem lerden ibarettir. B unun iin Btn erdemler, hikmet, yani ilimden ibarettir , hi bir kimse, seerek kt olm az ek lindeki E fla tu n un kuraln hatrlamak gerekir. G revlerimizi konularna gre snflamak ve bunlarn blm lenm esinde deneysel snflama bilimlerini rnek almak, daha ok tercih edilmesi gereken yoldur. G revin konular ve ahlk etkenin bu konular ile olan m nasebeti nelerden ibarettirler? lk nce, insann, kendine kar, birtakm grevleri vardr ki, bu grevler, kiisel ahlk denilen eyi m e y d a n a getirirler. Benim, k endim e kar ykm l olm am , yani, kend im e bir ey borlu bu lu nm am biraz garip grnebilir. yle gelir ki, hr olunca, ben kendim e sahip olurum. Sahip olm a tanm na uygun olarak, benim olan eyi, iyi veya kt kullanm a hakkna sahip bulunurum . A dletsizlie rza gsteren kimse, adletsizlii gemi olur. Bu konudaki zorluu ortadan kaldrm ak kolaydr. Ben, kii olarak, bana kar birtakm g revlerle yk m l deilim. A hlk kii olan b e n t kar g rev lerle y k m ly m . nk, ben, bu ben 'de var olan insanlk niteliine sayg gsterm eye ve insaniyeti, kendi ahsmda aalam am aya m ecburum . Burada, bir dier kiinin karsnda olan bir kii vardr ki, o da ferttir. Ve bir de, nesne vardr ki, o da ahlk kiiliktir. Bu ikiye blnm e, dnm e eylemindeki bilinen ey ve bilen z n ikiye blnm esinden daha fazla acayip deildir. Her grev, zorunlu olarak, daima bir bor eklinde tasvir edilemez. B undan baka, ben, hemcinslerimle

130

Alexis Bertrand

ortak bir geree sahibim. Eer, bu geree sayg gstermekle y k m l oldu u m u kabul etm ezsem bakalarna nasl sayg ile grevli olabilirim? A m a denilecek ki, R obinson gibi kendi ada snda oturan, btn insanlardan soyutlanm bir insanda, iyi ile ktnn ayrdedilm esi, varolm a h ususunda hi bir sebep bula maz ve kendini aalamas m saade edilmi bir ey olurdu. En m k em m el bir soyutlam ada ve en derin bir yalnzlkta dahi, grev, kii ile beraberdir. nk, grev, bu kiinin zne kesin bir ekilde balanmtr. A dalet ile iyilik etm e (ihsan) yi ihtiva eden sosyal ahlktr, doru dan d o ru ya kiisel ahlk ile ilgilidir. nk, insan, top lum denilen bu geni vcud un bir esi demektir. zel ahlkn birtakm sonular vardr ki, bu sonular insann hareket halinde bulun du u snrl dairenin ok ilerisine kadar yaylr. Kendine kar grevini yerine getirmeme, toplum a kar grevini yerine getirm em e ve kendini olgunlatrm aksa, hemcinslerine iyi hiz met edecek bir hale gelm e demektir. Fakat, A ris to nun kantla d gibi, sosyal e, kiiden ok ailedir. Ailenin grevleri, sos ya l ahlkn bir b lm n m ey dana getirir. D ier taraftan, h km etsiz toplum olmad ve bir toplum un da hkmeti ile olan m nasebetinde devlet den baka bir ey bulunmaz. Bu sebep le, insan iin, birtakm grevler daha gerekir ki, bunlar da, m e deni ahlk denilen eyi m ey dana getirirler. zetle, biz, eit ahlktan baka, ahlk kanun un btn insan iradelerinin d zen leyicisi olan H ak T eala Hazretleriyle olan ilgilerini de inceleye ceiz. A h lk yaptrm larnn gerek kefili olmas nedeniyle, nim et veren ve intikam alan yaratcya kar, birtakm kulluk grevleri ile y km l b u lu n d u u m u z u da inceleyeceiz ki, bu da tabi dinin konu sun u m eyd ana getirecektir. 2) B edene Ait Kiisel G revler nsann, kendisine kar y km l olduu grevlere ait teo ri, iki prensip zerine kurulur. Birincisi, nsan e re f ve vekarn veya ahlk kiinin salt

A hlk F elsefesi

131

kymetinin prensibidir. kincisi, insann geliebilme yetenei prensibidir ki, bu da, iki esas nerm eye ayrlr. Birincisi, btn varlklar arasnda, insann deim e ve gelimeye en yetenekli olmasdr. nk, insan, bulu nd u u sosyal evreye gre bir terbiye kazanr. Ve det bu sosyal evre tarafndan bir ikinci defa, tabiri caiz grlsn, v cud a getirilmi bulunur. kincisi, kiisel ilerleme ve sosyal ilerlem enin son analizinde ortaya kacak olan ilerlemenin esas etkeninin hrriyet (zgrlk) o lm a sdr. Basit bir insann, kendisine kar olan grevi, u iki ekilde snflanr: B edene kar grevler; ruha kar grevler. nsann bnyesi ile ahlk birbirine o kadar baldr ki, bu b lm lem enin, grevlerin tanm lanm as ve saptanm asnda k o laylk salanm asndan baka bir faydas yoktur. Descartes, derin bir d ncenin sonunda: "Ruh, bedenin organlarnn yetenei ile mizacna, karakterine o kadar baldr ki, eer insanlarn hepsini im diye k adar g rndklerinden daha akll ve daha becerikli klabilecek bir are bulm ak m m k n olsayd, zm zan ned erim tpta aram ak lazm gelirdi"45, demitir. nk, b e denin korunm as, daima, ruhun korunm as demektir. D oktorlar da, karlk olarak, sal koru m ann en iyisi, hakkyla anla lm ve tam am tam am na takip edilmi bir ahlktan baka bir ey de ildir diyen ahlklar yalanlamazlar. Bize ncekilerden miras kalan dier bir ayrm daha vardr ki, o da, b tn grevlere yneliktir. G revler iki eittir. Birinci eit, saknm a grevleri v eya neg a tif grevler veyahut y a saklayc grevler' ve ikinci eit am el grevler ile olumlu veya gerekli grevler adyla anlrlar. nsann fizik ahsiyeti nin t m n ko ru m a ve faydasz yere salna zararl olabilecek h ereyden saknm a ve ko ru nm a grevi, birinci eit grevler, alanna girer. A yn ekilde, insann kendi melekelerini gelitir mesi, yani b eden kuvvetleriyle, zihn ve ahlk kuvvetle45 Metod zerine konuma, 6. Blm.

132

Alexis B ertrand

rini gelitirmesi de bir grevdir ki, bu da, ikinci eidin iinde bulunur. Eskiler, kiisel olgunlua ulamak iin iki yol b u lu ndu u nu aklarlard. Biri bedenin terbiyesi, dieri miizik idi. n c e kilere gre, bedenin terbiyesi, vcudu, gerek gzellik, gerekse kuvvet asndan saln en yksek noktasna ulatracak olan btn beden altrmalarla saln artlara gre korunmasndan ibaret idi. M usiki tabirinden de gzel sanatlar kastederlerdi. Bunun en nemlisi de iir idi. Hatta, Eflatun demitir ki, Hakm (hikm ete sahip olan) olan kii, bir m zisyendir. nk, bu kiinin ru huyla fiillerinde daim a bir ahenk hkm srer. Bu ahenk, erdem den baka bir ey deildir; o, ayn zam anda bir gzelliktir. E fla tu n un dedii gibi, demirin atete yumuad gibi, hain olan bir yiitlik de, iir, hafiften akmalar ve ahenk ile yum uaklk kazanr. Beden terbiyesi, aksine, insana gleri nin du yg usunu, gz peklik ve enerji verir. Eskilerin bu k o n u daki idealleri, kusursuz bir v cuda ve salam bir ruha sahip olmakt. Bugn, bizim de, en yce emelimiz bu olmaldr. T a bi K a n u n un yazar Volney, temizlii erdem ler arasnda sayd ndan dolay ok hafife alnmt.46 Halbuki, bu hafife alma, hi de hakl deildir. Eer, temizlik, adi bir eylem, yani, bede nimize kar y k m l oldu um uz grevlerin en basiti ve en adisi deilse, bunu bir salk art ve hatta bir insann kendisine veya dierlerine kar m ecbur olduu uym a ekli ve sayg ola rak tavsiye etmek kadar gln bir ey olamaz. Ayn ekilde, beden terbiyesi altrmalar, bundan elli sene nce yazlm bir ahlk kitabna alnm aya cesaret edilemezdi. Bugn, bir sal koru m a kitabnda bulunduu gibi, bir ahlk kitabnda da ele alnmaktadr. B unun sebebi, ok basit olup, undan ibarettir. Bir beden, ne kadar zayf, ne kadar hastalkl olursa, genel olarak, o kadar da, zor seimli ve o kadar fenala ve iddete eilimli bulunur. Salam ve kuvvetli bir beden, insan iin bir yk deil,

4f) Volney, La loi naturelle, 4. Blm.

Ahlk Felsefesi

133

ruh iin safra hkm ndedir. Ruh, b yle gzel bir aletle silahl olur veya gz ak bir hizm etiye sahip bulunursa, phesiz, yalnz ihtiraslardan deil, m add hayatn adi ihtiyalarndan bile kurtulur. Aksi takdirde, bu ihtiyalar ruhu aciz klar ve h k m altna alrlar. Gerekte, bedenin eitimi baz d urum larda vlecek bir ey ise de, doru olan bir ahlk ilmi bunu tlem ekten ekinir. Hayatn ve sa ln, byk bir dnce, fikir veya bir zihin ilemi iin feda etmek, kahram anln bir tr ise de kahram anlk salt bir grev deil, belki kurald bir grevdir. Pascal yle der: Y e m eyerek , im eyerek kendini m elek y a p m a k isteyen kimse, zorla hay va n eder. P ascaln k end i sinin mr, ok ksa ve skntlarla gemitir. Ne kadar yksek yeteneklerin yarar iin olursa olsun, eski filozoflar tarafndan tlenen ruh ile viicd arasndaki bu ahengi bozm ann ne d e rece tehlikeli bir ey o lduuna canl bir tanktr. 3) ntihar nsann bedenine kar ilk grevi, bu bedeni korumas, y a ni, intihardan saknmasdr. Gerekte, Kant, ok hakl olarak, tmel intihar, tikel intihardan ayrmtr. Tikel intihar sal yoked en arlklar ve sakatlam a veya organ kesm eden ibarettir. Buna karlk olan erdem ler de, ll huyluluk, kanaat ve kii ye sayg dem ek olan temizliktir. Bunun aksi, ktlk adyla bilinir. Asl intihara gelince, ahlk bilimi, bunu aada belirti len sebepten dolay aalk bir husus olarak niteler: 1nsan, grevle ykm l, yani hayatta olduka kiiliini bozmaz. nsan, her eit ykm llk ten uzak olabileceini, yani, eylemlerini her eit hu kuktan hari tutacak ekilde ser best hareket edebileceini varsaym asnda eliki vardr. Kendi ahsnda, ahlkllk zn yok etmek, kendisinde olduu kadar, btn lemde de ahlkll m ah vetm ek demektir. Dier bir ifadeyle, bu hal, insan, kendi ahsnda alaltmak ve kirletm ek

134

A lexis Bertrand

tedir. Bu da, g revden kam ak ve bir tr "ahlk yalnzlk d e mektir. 2- H angi insandr ki, kendini lem den tam am en soyutlam ve hem cinsleriyle olan her eit ahlk ban kesmi olsun? H em cinslerine kar yap a c a k hi bir grevi kalmam, hatta kendi zerine gelen felaketlere taham m l etme, sabr gsterme gibi rnek olacak davranlardan da uzak kalm olsun. ntihar, sosyal ahlkn olm am as ve m idsiz bir ktm serliin itiraf ve dorulanm as demektir. Bu hastalk, bulac olduundan do layl olarak dier bir ldrlm eyi ortaya karr. Bu da topluma kar, bir suikasttr. 3- G erekte, insann kendi hayatn yokedebilmesi iin, m add bir cesarete m uhta olduu da inkar edilemez. Fakat, intihar edenlerin ahlk perianlklarn ve i skntlarn aka g rm ek iin, geride braktklar tanklarn fikir ve grlerini gzden geirm ek yeteriidir.47 nsanda, hayattan kurtulm aktansa bu intiharclarn felaketlerine dayanm ak iin daha ok cesaret ve ylm am a vardr. Y aayabilm ek cesaretsizliine den bu zavalllarn sabit dnceleri, gya, hayatta tek gayenin, m u t luluk ve b a a rd a n ibaret olmasdr. K tm serlik, zam anm za zg, bir eit ahlk hastaldr. Bu hastalk, sz olarak deilse de, eylem olarak reddedilmitir. H er kim, lm eden nce iyi bir i ileyeyim diyecek olursa, intihar d ncesinden kurtulm u olur. nk, iyi bir i, daima, yaplm as gerekli deil, fakat, yaplabilm esi im kn dahilinde olandr. Biz burada, R o u s s e a u nun, intihar aleyhinde yazd o gzel m ektub u tekrar etmeyeceiz. Yazarn bu m ektuptaki k a naati cidden hayret vericidir. Stuart Mili ise, yirmi yam a d o ru, asrn hastal olan bu geveklik illetiyle illetli olduunu yle hikaye etmitir: Kendi kendine, varsay ki, hayatta arzu ve takip ettiin her ey m eyd ana gelsin. Btn varlklarda m e y dana gelm esini beklediin ve bu u urda harcadn fikir ve
47 Bkz. Briere de Boismont, Du suicide et de la folie suicide.

A hlk F elsefesi

135

kurum deiiklikleri imdi m e y d a n a gelmi olsun. Bundan d o lay, b y k sevin duyacak ve m utlu olacak msn? diye sordu um ve susturam adm iten gelen bir ses, bana aka hayr cevabm verdi. Adet, kendim i kayb e d e r gibi oldum. Hayatta, beni ayakta tutan her ey birdenbire y k lyordu , demitir. Stuart M ilP in bu buhrannn, gevek ktm serliin tedavi ekli ok basittir. M a rim o n te lin Hatralar'nda babasnn lmn hikaye ettii fkray ok ud uu zam an, bu sknt iinde, kendisi nin gen olduunu ve babalarn k ayb eden ocuklar iin baba yerine geeceini hatrlamas, kendisine, det, gerek gibi etki etmitir. Bu durum da, kendisine, yaplacak bir grev kal yordu ki, o da, bu geveklii uzaklatrmasyd. Bu geveklik, ar duygularn m e yd a na getirdii, hastalk halinin ard bir alaklktr. Bir psikiatr bu hale, kolaylkla, intihar cinneti derken, ahlk, intiharda, ar bir su olan adam ldrmeyle, kiinin hi bir ekilde sorum lu olmad, cinnetin, gerek p ay la rn ayrm ada tereddt etmektedir. ntiharda, hem doktorlar hem ahlklar gibi, bir leke gren halk bile, intihar eden birinin cesedi karsnda, sadece bedbaht (talihsiz) demekten kendi lerini alamazlar. 4) R u h a ait kiisel grevler: a) rade: R uh a ait grevler arasnda, ilk nce, irade, k a rakter ve ahlk gle ilgili olanlar zikredeceiz. nsan erd e m lerinin birincisinin, cesaret olmas gibi, erdemli olmak iin, tek ama da, iyi bir iradeye sahip olmaktr. Yani, iyiyi m eydana getirm ek iin, gl ve kararl bir iradeye sahip bulunmaktr. Descartes der ki: nsan, eylem lerinde kararl ve azimli olm al dr. Z am anm zd a, insann arzularnn ok geni olm asna ra m en o, bu arzular ok yetersiz bir ekilde yerine getirm ek iste mektedir. Hatta, ounlukla, insann gerek iradesi bile yoktur. Bunun yerine, z a y f bir iradesi vardr. radenin geveklii ve arzularnn taknl gibi, birbirine ters iki hal kadar insan kltc ve alaltc bir ey yoktur. nsan kt talihli klan,

136

Alexis B ertrand

bundan baka hi bir ey olamaz. Byle bir durumda, hayat idare eden insan deil, belki o insann hrslardr. S okratesin dedii gibi, byle bir insan, gerek dmann daim a yannda tar. nsann iradesine verdii ve btn m rnce devam eden bir terbiyede, olaylar, ounlukla, bir bakasndan alnan terbiye gibi tesirli olurlar. Richtere der ki: Terbiye hususunda babala rn grleriyle planlarn toplayp snflamay deneyiniz, bula caklarnz zetle undan ibaret olur: Birinci saat: G erek benim, gerek hocalarnn ocua reteceim iz ey, gl ve sa f bir ahlktr. kinci saat: Hayr, bu ey, kark bir ahlk, gerek bir m enfaat ahlkdr. nc saat: G rm y o r m usunuz, sizin babanz da byle yapyor. D rd n c saat: Siz ok kksnz, bu ise yalnz b yklere yakr. Beinci saat: Sizin iin en b yk i, hayatta m uvaffak olm ak, h km ette bir m evki kazanm aktr. Altnc saat: nsann kym etini m eydana karan eyler dnya ileri deil, belki, sonsuz olan hayrl ilerdir. Yedinci saat: A daletsizlie, olgun bir hazm ve skunla da ya n m ay reniniz. Sekizinci saat: zellikle zulm size h cu m edince cesur bir ekilde sav u n m a d a olunuz. D ok u z u n c u saat: K k dostum , o kadar grlt etme. O n u n cu saat: Senin gibi kk bir erkek ocuk byle hareketsiz d urm am aldr. O nbirinci saat: nsan, arkadana daha iyi itaat etm eli dir.

A hlk Felsefesi

137

O nikinci saat: nsan, her eyi kendi kendine ren m eli dir.48 te, yazar, ok gln ve garip bir ekilde iimizde ortaya kan kararszl bu ekilde tasvir etmitir. Bu, bir irade ve alkanlk k aosu du r ki, orada, rastlant ile arzu egemen olm ak tadrlar. Bu, det, tiyatro sahnesine, iki kolu altnda birer yn kat bulun du u halde giren m e h ur (Arlequin)'m hikayesine benzer. Sa kolunun altnda ne var? diye sorulunca emirler der. Sol kolunun altndakiler nedir? denilince de, emirlerin kart diye cevap verir. Bir ey y apm ak istemek, kendinde, ruhun kuvvetini artrmak, hnerden daha kuvvetli olan karakteri m eyd ana getirmektir. te bizim irademize kar ykm l oldu u m u z grevler b unlardan ibarettir. Bu grevleri hakkyla y a pabilm ek iin, insan kendisine bir hareket izgisi ve bir irade kural koym al ve zayflklarnn det bir cetvelini ve yapaca ilerin bir program n dzenlem elidir. zellikle, bunu hatrnda tutmaldr. K a n tm szn ettii iyi niyet yalnz niyetlerin iyiliinde deil, bunlarn birer allm davran olarak m e y d a na gelm elerindedir. P a sc a ln bir d n dinleyerek, balan gta, insan iyi kararlarn saklamaldr, nk, onlar rettike hi bir ey onlar ykam az. Szlerde ve tasarlarda gzden k a y bolurlar. b) Zihin: Biz, insanlardaki iradeyi iki esas kurala indirge yerek aklamtk. Birincisi, ruhun tabiatn m ey dana getiren gnldeki ni

yet veya abadr.


kincisi, akl verimlilikler, bu, bir dncenin gereklem e sini durduran bu hasm bir d nceye kar koym aya imkn verir. Bu dnce akln baklar altnda kendisini sabitletiren kuvvet gereince oluur. Zihin, iradenin tam olarak zgr o lm a s iin bir alettir.

48 Bkz. H. Spencer, L Education, 2. Blm.

138

Alexis Berrancl

E fla tu n un meslei, aalanmamtr. nk, erdem bir bilgidir. yi bir i ilemek iin iyi d nm ek yeterlidir. C ic e ro ya gre, eylem inde iinde var olan fazilet, dnm ekten ibarettir. D n m ek ise, eylem in balangc demektir. Zihnin k orunm as sadece zihn bir grevdir. Port Royal M ant adl kitap, Bilimleri elde edebilm ek iin, akl bir alet olarak kullanlr. Halbuki, bilimleri, akl olgunlatrm ak iin k ullanm aldr der. M alebran ch e da, nsanlarn hepsi astronomi bilgini veya k im yager olm ak ve btn mrlerini bir drbne bakm ak veya firma balam ak iin d ny a y a gelm em ilerdir demi ve bundan, Esas ilim, felsefe, daha ak bir manda insan ilmidir sonu cunu karmtr. D escartes ise, her insan iin, gerek akl ya, yani, bir insann btn hayatn ve geleceini belirleyecek olan b yk zihin buhrannn neden ibaret olacan anlatan mehur bir misali verir. G n n birinde, bilgilerini yeni esaslar zerine k urm ak iin btn grlerini bir tarafa brakmtr. Descartes, buna "ar phe " adn vermiti. H erkese byle bir ey tavsiye edilemez. nk, ruhen z a y f olanlar, bu buhrandan kurtula m azlar ve det phecilerden olurlar. Sabr ve dayanm a g cnden y oksun bulunan ruhlar ise, gerek veraset, gerek terbiye ile kazandklar b irtakm znel ve yanl zanlara kaplm bulu nurlar. Kant, kend in e yle bir soru sorar: "nsann kendine kar olan grevlerinin birincisi nedir?" Sonra onu yle zmler: "Bu, "kendini tan (ara, iine dn)", beden olgunluunu deil, fakat kalbini aratr , ahlk olgunluunu sor , bu senin grevin dir. R u hu n derinliklerine girme dem ek olan kendini sorgula man, bir hayli zor, am a kalbin derinliklerine inmek olduundan, her trl hikm etin (bilgeliin) ilkesidir. nk, bir varln, iradesinin gayesiyle uyum as olan bu hikmet, nce, iteki en gellerden (insann kt isteklerinden) kurtulmasn, sonra, ru-

* Bu konuda bilgi verilmiyor (sad.).

A hlk F elsefesi

139

hundan asla silinm eyen iyi bir irade ve istein zel ilkelerini aa karm ay gerekli klar."49 Burada, saknm a grevi, ya p m a grevinden daha m h im dir. n k yanla gitm ekten saknm ak, cehaletten saknmaktan daha mhim dir. H er eyden nce, bir insan, kendisiyle ve ba kalaryla samimi olmal, yalan ve riyadan uzak bulunmaldr. Sonra, her nerede sapma ve safsataya tesadf ederse, on la r, dierlerinden ayrmal ve bunlardan kanmaldr. Sapma, bir eit yokedici havadr. Biz, bu hava iinde yaam aya mecburuz, sapm a sala zararl bir evredir. B urada uzun m ddet bulunan insan zehirlenir. B a c o n a gre, drt eit yanl kan vardr: 1- Kabile veya Irk Sapm alar: Zihin, pek ok kk yzl bir aynaya benzer. D ikkat edilecek olursa, bu ayna, bize, ekil deitirmi ve bozulm u eyler gsterir. Gerekte, ok yanl olan pein fikirler vardr. Mesel, insann, her eyi, k e n disine dayan drm ay a ve kendini, kinatn merkezi saym aya olan eilimi bu cmledendir. Tpk, yldzlarn kendisi iin d n d k lerine ve k y aydklarna inanan M ontaigne'in kaz gibi. 2- M a a r a Sapm alar: Irk, snf, zaman ve m eknla ilgili pein yarglar -ki, bunlar terbiyem iz neticesi olarak kazanrztabiatmza pek ho geldiklerinden dolay, biz onlar det k e n dim izden ayr gremeyiz. Biz, det, bir m aara iinde yaarz (E flatun u n m aara temsili gibi). Bu m aarann duvarlarn lemin snr sanrz. te, M o n te sq u ie u nun, nsan Parisliyse nasl acem olabilir diye sordurmas bu eittendir. 3- Genel Yerler Sapm alar: Genel yerler, bizi sahte g zelliin ve kelim elerinin karklnn kurban ederler.Buna bal olarak, Rivarol, K o n u m a, insana, dncesinin gere ini saklam ak, deitirm ek iin verilm itir der. Bir kulpde veya bir seim salonunda, dinleyicileri ikna etmekten ok, inandrm ak istenir, kuvvetle vurm aktan ok, tam
49 Principles metaphysiques de la morale, s. 116.

140

Alexis Bertrand

vurulur. nk, nem li olan, gerein yararndan ok, kendi faydas veya bal oldu u tarafn menfaatidir. 4Seyretm e Sapm alar: Bacon, bununla unu demek is ter: lim ler ile filozoflar, dncelerini sahne zerinde temsil ettiren facia yazarlarna benzerler. Seyretm eye giden bizler ise, asl tiyatroda oy na n a n piyesin kym etine gre deil, aktrlerin gsterdikleri ustala gre, oy unu ya alklarz veya slk ile karlarz. te, b y le durum larda, d n lm ed en birtakm h u suslar vlr. M esel, biz, belli bir zam an, maddiyat veya ruhiyat v ey a m etafiziki ve olgucu veyah ud tenkiti veya tekam lc oluruz. n k, oy na n a n piyes, bir baar kazanm tr. Biz de, halkn alklar ve kendi alklarmzla det sarho olm uuzdur. Bacon, hatalarm z p utlatrdm z, onlar gerek A llah 'n yerine k o y d u u m u z u ve k alb lerim iz d e onlar iin kurban yerleri diktiimizi ifade eder. Eer, biz, kalbin ve fikrin arm asn istemiyorsak, unu, daima, hatrda tutmalyz. B u gibi sapm alarn hepsi, Nicol tara fndan pek gzel bir ekilde tasvir edilen, onur, kar ve ihtiras kargaasndan doar. Nicol der ki: nsanlar bir grten ok, dier bir g r e b a la y a n ey dikka tle incelenirse g rlr ki, bu ey, g erekte v a r olan bakn tesiri ve nedenle rin kuvveti deil, onur, k a r ve ihtirasn ilgi ve badr. Biz, bir eye, old u u gibi deil, bu ey g z m z d e grnd gibi h k m e d e riz 50. Halbuki, bizim g z m z d e , gerek ile kar , ayn eyden ibarettirler. Pek o k insan g r r z ki, bunlar, nefret ettikleri, bir hususta kendi isteklerine v e y a kendi karlarna kar grdkleri kimselerde, ne tabi ne de k a z a n lm hi bir iyi zellik gr mezler. Hatta, bu zelliklerin b u lu n d u u n u bilm ek ve kabul etm ek istemezler. Sadece, ge re in kefine hizm et eden fikir kuvvetine sahip olm ak yeterli deildir. nsan sapmalardan kurtaran fik ir hrriyetine de sahip o lm a a almak lzmdr.
M ) Logique dc Port-Royal, 3. K sm , 10. Blm.

A hlk Felsefesi

141

3) Duyarllk: V ictor C o u s in in dedii gibi, duyarlln da korunm as vardr. Bu heyecana, o m ukaddes atee yaratltan sahip olanlar, ne bahtiyar kim selerdir. Bu heyecan, dindarane bir ekilde korumaldr. Fakat, byle mutlu zellie sahip o lm a yan bir ruh da yoktur. Bu zellii gelitirmek ve onu takip et mek, ona zarar veren eyi ortadan kaldrm ak ve yava yava bu zelli! cn hazineler karmak lzmdr. nsan, kendisine du yar llk \ erem ezse de, sahip olduu duyarll oaltabilir. Bunun iin, o duyarlla kendini teslim etm ek ve bu teslime uygun halleri elde etmek ve bunun iin de, zihnini yardma davet et m ek arttr. Baar byle gerekleir. nk, bir insan, gzel ve iyi bir eyi ne kadar ok bilirse o kadar ok sever. Bu hususta, duyarllk zihinden bilgi alr, sonra, bu bilgileri zihne geri verir. Zihin ve kalb safsataya kar bir k oru n m a vastas bulurlar.5 1 A hlk, beeri hayatn hareket ettirici kuvveti olan ihtirasla r, Stoallar gibi m ah k u m etmez. Belki, bu ihtiraslar, dzenler ve akla tabi klarak ynetim ine alr. A hlkn tavsiye ettii iste in orta olmas hali , duyarll her eit isteklerden yoksun brakan nefsi krma deildir. Spinoza, "Hayat iin gerekli olan lar kullanm ak, lml, ho gdalar ile vcudu beslemek ve k u v vetlendirm ek, bitkilerin zellikleri ve kokularyla gzelletir m ek akll adam iidir. A yn ekilde, gzel elbiseler giymek, musiki dinlem ek ve hi bir kim seye zarar verm eyecek elence lerden istifade etm ek de akll bir insann yapaca itir d em i tir32. H albuki, Spinoza, pheli olanlardan deildir. nk, kendisi, kaytszlk ve nefsi krm a felsefesinin cisimlemi rnei idi. phesiz, kendini baz lezzetlerden m ahrum brak mann lezzetlerin kullanm nda orta yol bulm aktan daha kolay olduunu dnm tr.

51 V. Cousin, Du Vrai, du Beau ct du Bicn, 25. Ders. 32 Ethiquc, 3. Kitap.

142

Alexis B ertrand

5) H ay van lara kar grevler: H ay van lar da, bizim gibi, duyarlla sahiptirler. Bu d u rum, bizim onlara kar grevlerim izin bulunm asn gerektirir. Kant, bu grevleri kendim ize kar grevlerim izin basit bir ek line indirgemitir. Bu filozofa gre, h ayvanlara kar hakszlk ve kt m uameleyi -bir sebepden dolay- yasaklam am z gerekir. G erekte, biz, hayvanlara kt m uam ele edecek olursak kalbi mizi katlatrm ve vahice baz alkanlklar ortaya karm oluruz. Bu alkanlklarmz hem cinslerim iz ile olan m nase betim izde de az ok m uhafaza etm em iz tabidir. Bilinir ki, Descartes taraftarlar, hayvanlar srf birer m akineden, uursuz ve fikirsiz bir m ahluktan baka bir ey olarak kabul etmezlerdi. Hatta, bunlardan M alebranche, ki, insanlarn en yum ua idi, k peine ayayla arpar ve bundan dolay zlen F o ntenellee, souk bir tavrla, Bilmiyorsunuz ki, bu hissetmez ' cevabn verirdi. S ch op en hau er ise, Bu aklam aya kar bir ila ye ter: Bir h ayvana, hatta en kne dikkat ediniz ve sahip olduu bencillii grnz. H ayvanlarn da benleri hakknda bilinleri vardr. Eer, bir D escartes taraftar, bir kaplan peneleri arasnda bulunsayd, herkesten ok kaplann beni ile bensizlii arasnda bir fark bulunup bulunm adn renir idi , dem itir.5 Schopenhaur, bizim hayvanlara kar olan grevlerimizi, inkr m m k n olm ayan baz tabiat benzerlii zerine bina etm em iz taraftardr. Niin hayvanlarn zelliklerini de hem cinslerimizin duyarllklar gibi korum ayalm ? Bunlar, bizim aa m ertebeden olan kardelerimizdir. S cho p e n h a u ra gre, Eski Msrllar, ayn mezarlara insan m um yalaryla beraber apis, timsah,.... gibi hayvanlarn mum yalarn koyarlard. Fakat, A v r u p a da, sadk bir kpei, efendisinin yatt yere gmmek bir cinayet kabul edilmektedir. Halbuki, bazen o kpek bu me zar iin, hi bir insann gsterem eyecei derecede sadakat ve vefakarlk ortaya ko yar ve altnda yatan sahibini bekler."
53 Le fondement de la morale, s. 154.

A hlk Felsefesi

143

S chopenhaur'un insanlardan kam as, belki hayvanlara kar olan sevgisinin unsurlarndan biridir. Fakat, mbalaa bir tarafa braklnca, bu m eselede, ok iyi bir ekilde, ilhama m azhar olmutur. F ra n sa da, G ra m m o n t kanunu, hayvanlar kt m uam eleden korur. Fakat, hayvanlarn belli kanunlarn stnde kabul edilmeleri ve gerekten ahlk duygularla k o runmalar gerekir. nsan ile evcil h ayvanlar arasnda, bir hizmet alveriinde gerek bir ortaklk vardr. M a d e m ki, hayvanlarn ruhu da lezzet alp ac duyabiliyor , insan iin kaytsz ve sevgi siz bir deney konusu olm am aldr. Hayvanlarn, otopsi gibi kendilerine ok zdrap veren tecrbelere tabi tutulmalarna cevaz vardr. nk, insan hakknn hayvan hakkna stn gel mesi ve pek ok insann hayatn kurtaran ilmin gelimesi la zmdr. Fakat, bu deneylerin m eru olabilmeleri iin, hakiki, mutlak ve bilimsel bir z o runluluun snrlar iinde kalmalar arttr. Mesel, halka verilen bir dersi sslemek ve bilgilerini gsterm ek iin, byle bir deneyin yaplmas asla hakl gsteri lemez. Fakat, bir k e f veya aratrm ada bu lunulduu zam an elbette byle deildir. B ununla birlikte, bu halde de, hayvann zdrabm iddet ve sre asndan en aza indirmek gerekir. B) Aile Ahlk 1) Aile: nsan, kendisine kar olan grevlerini, ilk nce, ailede renir. Aile hayat, sosyal grevlerin ilk deneyidir. Yalnz bana yaayan bir kimse, gerekten soyutlanm bir kii demektir. Kendi odasnda sakin yaayan Robenson bile, kendisini hayallerine gre terbiye ettii bir aile ve toplum un hatrasn unutmamtr. 1795 senesi Fransa kanun koyucular, ok iyi anlamlardr ki, aile ile h k m et ve aile erdemleri ile ehir erdemleri arasnda gerek bir dayanm a vardr. Nitekim, bun la rn ortaya koyduklar kanuna gre, iyi evlat, iyi karde, iyi dost, iyi e olm ayan bir kimse, iyi bir vatanperver olamaz. te, aile

144

Alexis B ertrand

ahlk, bizi toplum ahlkna veya toplum sal ahlka ulatrr; fakat toplum sal ahlk ile birlemez. G erekte, aile, byk bir toplum iinde, kk bir toplum demektir. Ama, bundan, asl toplum un byk aile, kk to p lumun da, bu ailenin bir unsuru olduu eklinde bir sonu karm am aldr. Bir devletin idaresi, bir ailenin idaresi zerine kurulamaz; nk, devlette btn vatandalar kanun nnde eittirler. H albuki, aile yeleri arasndaki eitsizlik pek aktr. Bir tarafta, baba hakimiyeti ile itaat istei, dier tarafta, h k met iktidar ile vatandalarn itaati arasnda kurulabilecek hi bir benzerlik yoktur. Aristo, Vatanda hem idareye, hem itaate katlan k im se d ir demitir. Halbuki, ailede, ocuk idareye iti rak etmez. Eer, biz, aileyi, sosyal gelimenin ve varolan kanunlarnn m ey dana getirdii y nden dikkate alacak olursak, bir ailede drt eit iliki ve drt eit grevin varln grrz. 1- Elerin birbirlerine kar grevleri, 2- A nne ve babann ocuklarna kar grevleri, 3- ocuklarn anne babalarna kar grevleri, 4- ocuklarn birbirlerine kar grevleri, Fakat, ilk nce, bir eyi hatrlatmak gerekir. Burada, iyi dom u bir kalbte kendi kendine gelimi ve isbata muhta olm akszn kendini gsteren bu grevleri retmek szkonusu deildir. Bu konuda, yalnz bu grevler, ahlkn genel ilkelerine balanarak aklanacak ve aydnlatm a yaplacaktr. 2) Aile Tekili (Evlilik): Evlilik bir grev midir? Bunu, kaytsz ve artsz tasdik etmek biraz arlk olur. Fakat, uras da bir gerektir ki, srf benlik sebebiyle evlilikten kam an bir kimse de, btn grevle rini yerine getirmi saylamaz. Bu adam, za y f bir yrekle, ge limenin gayet kuvvetli bir vastasndan kanm ve kendisin

A hlk F elsefesi

145

deki yksek duygularn uyku halinde brakm olur. Eer, bir adam, samimi fikirler ve duygular, bir baka kimse ile ortakla a yaam ak ihtiyacn d uy m uyor, kendi ruhunda iyi olan eyleri, ocuklarna nakletm ek istemiyorsa, o insan, varolan en yce hisleri bencillii sebebiyle krelten biridir. Onun tabi eilimleri kangren olm u demektir. unu da eklem ekten ekinm eyiz ki, bu konudaki istatistik, gerekten, m thi bir hakikati m eydana karmaktadr. G erekte bugn, nfus ve doum art sayesin de, bir ka seneden beri, A lm a n y a da, her sene 1.800.000, Fran s a da 900.000 yani, yar yarya do um lar m eydana gelmektedir. Yirmi seneye v arm akszn Franszlarn bir senede silah altna davet edecekleri askerlere bedel, Alm anya, iki mislini silaha davet edecektir. F ra n s a daki d o u m azl, F ran sa y, d m anla rna kar silahsz kalm ak tehlikesiyle kar karya getirecektir. Byle bir buhran, bekar denilen bir ksm halk gldrecek ise de kalbli insanlar dndrecektir. phesiz, yle evlilikler vardr ki, hi de eski Yunanllarn nitelendirdikleri gibi, sem av mzikilerin ahengi deildir, tabi bir eilim evlilii de deildirler. Bunlar, iki kalbin deil, iki servetin birarada kullanlm asndan, det iki torbann birlem e sinden ibaret olan ve basit bir ifadeyle nedeni iin evlilik olarak adlandrlan evliliklerdir. Bunlar, baz defa, tabiatn arzu suna m u h a lif olarak, eilim yerine, cahilce deerlendirilm i bir birleme ve aklszlktan baka bir ey deildirler. Baka bir sebep olmakszn, sadece, batl bir hesaba dayanan evliliklerdir. zetle, tabi eilim e karlk, menfeati esas alan birlemelerdir. Hi bir zam an, insann hayal ettii gayelere uygun olmayan, e vlenm eden kan d nceye bile uygun dm eyen evliliklerdir. te bu evlilikler sebebiyledir ki, boanm a, A vrupa kanunlarna ilave edilmitir. Ciddi ve ngriil bir ahlk ilmi, evlilii, tek eli ve feshedilem ez olarak kabul eder. Evlilik, kadnn eref ve haysiyeti namna, bir defaya m ahsus olmal ve ocuklarn h u kuku adna da bozulm am aldr. Bunun sebepleri ise, ailenin kurulm asndan ortaya kacak

146

Alexis Bertrand

fikirden doar. A ilenin kurulm asndan maksat, cinsin oalm a sndan baka, k uvvet ve meleke itibariyle erkein aasnda, hu k u k itibariyle (henz m nakaas son bulm ay an ve phesiz bir ok zam an daha son bulm ayacak olan siyas hukuktan uzak olarak) erkee eit olan kadnn, h uku k u n u ve daha sonra, o cuklarn hu ku ku nu korum aktr. Eer, aile denilen bu messese, tehdit edilmi olursa, yani, kar ve kocadan birinin nam usunu pheye drecek bir halden baka bir durum da, evlilik bo anm a ile kolaylkla bozulabilir ve iptal olunursa kadnn hu ku ku ile ocuklarn hukuku him aye edilem ez olur. A u guste C om te, K adn, erkek tarafndan beslenm eli dir der. Gerekte, karlkl yardm lam a ortak bir grevse de, beden k uvvetler ve yksek melekeleri kadna stn olan koca iin bu yardm daha gereklidir. Kendi almasyla ailenin ihti yalarna gs germ ek grevi de her halde kocaya aittir. Bu halde, ekonom i yalnz bir erdem deil, hatta bir grev olur. Basiretle hareket etm eyen ve ertesi gnn veya hastaln veyahu t kuvvetinin azalacan d nm eksizin elindekini sarf eden bir adam, aile reisi olm aya lyk deildir. Bir dier grev vardr ki, aileden d oan btn grevlerin en birincisidir. O da sadkattir. Sadkat , evlenm e akdinin ana niteliinin bir gerei dir. E vlenm e akdi dem ek, ahitler huzurunda, taraflardan herbirinin, resm en btn ahsn dierine hasr ve ayrmasn taahhd etmesi demektir. te, bunun iindir ki, medeni kanun larn ounda, erkee, kadn koruma, kadna da, kocasna itaat em r edilmitir. Erkein hakim iyeti, koca ile kars arasndaki kuvvet anlam azlndan ok grev anlam azlndan doar. nk, aile hkm eti m add adan bozulmakszn, teorik olarak, k oca ile kars arasnda taksim edilemez. Gerekte, bir ailede, hep beraber verilen karara uygun olarak, erkek hkm srerse de, aileyi kadn idare eder. Yoksa, bunlardan birinin, giriim zelliini ve dierinin etki zelliini tayin ve takdir et mek m m kn deildir.

A hlk F elsefesi

147

3) A nne, B aba ve ocuklar: ocuklarn doum u, anne ve b aba iin, yeniden birtakm grevleri ortaya karr. A nne ve baba, bu ocuklar, kendilerine miras yetitirm ek iin deil, belki, terbiye etmek iin ykm ldrler. Bu terbiye kelimesi saysz maddeleri ierir. Jan Jacque Rousseau dem itir ki: Bir baba, ocuk v c u da getirir ve bunlar beslerse grevinin yalnz te birini yapm olur. nk, bir insan, nce, kendi cinsi iin in san lar yetitirm ee m ecburdur. kinci olarak, insanla verm ek iin ocuk yetitirm ee borludur. Devlete vatandalar y e titirm eye b o r lu d u r .54 te Baba hakim iyeti' denilen ey de, ayn zam anda, bir adlet ve bir efkat grevi olan bu vazife nin yerine getirilm esinden doar. Bu bir adlet grevidir; n k, d n y a y a insan eklinde bir varlk getirmek, sonra, onun insaniyeti ile ahlkllnn gelimesini nem sem em ek kadar nefret edilecek bir ey olamaz. Bu bir efkat grevidir; nk, bir ocuun aczi ve zayfl, m elekelerinin kvamszl, anne ve babann yardm n ister. H erbert Spencer, okullarda, ocuklara, bir aile babasnn grevlerinin bir y ntem iinde retilmesi taraftardr. Bizim ocuklarm zn hayat ve m em atlar, ahlk kymetleri ve ahlklarnn yok olm as, bizim kendilerine verdiim iz terbi ye ekline bal deil m id ir? diye sorar. Halbuki, bizim mekteplerim izde, ileride aile tekil edecek olan ocuklar iin, bu gibi eyler zerine hi de bilgi verilmem ektedir. u halde, bu gen insanlarn geleceklerini, o kr olan gelenee, bir fantaziyaya terk etmek, canavarcasm a yaplm bir ey deil midir? B una bir de st nineler ve daylarn o budalaca alam a laryla b y k annelerin tehlikeli tlerini ilave ediniz.55 A nne ve baba unu da u nu tm am aldr ki: Baba hakimiyeti mutlak deildir. Bir ocuk, istenildii gibi kullanlan bir ey deildir.
54 Emil Kitab. 55 L education, 1. Blm.

148

Alexis B ertrand

A ksine, geliip o lgunlam asna hizm et etmek, anne ve babas iin bir grev olan ahs\w. Dier tabirle, bir eit emanettir. A nne ve babann idaresinde, bu emanet gelimeli ve olgunlamaldr. te, anne ve babann, ocuk zerine hakimiyetini, emir ve idaresini hakl ve yasal klan, o b yk sorumluluk bundan doar. Baba hakimiyeti ve ocuk saygs azalyor denilir. G erekten, bu, bir adan dorudur. nk, imdi, aile idaresi nin, eskiden olduu gibi, zorba nitelii yok ve bir babann olu zerinde o mthi hayat ve lm hakk da bulunm uyor. Bu sz, sayg ve sevgi zerine kurulm u bulunan ve birbirinden u zak latraca yerde birbirini daha gvenli bir ekilde sevdirmee hizmet eden ahlk hakimiyet' hakknda doru deildir. o cuklara gelince, bunlarn grevleri, bir kelime ile zet lenebilir. Sayg ve sevgi ile ita a t etm ek : Bir ocuk, olgun yaa ulanca, bu itaat grevinin snrn tam am en tayin etmek zor olursa da, evlada ynelik sevgi ve riayet, bir ocuk y k m ll olarak tm yle baki kalr. D ny ad a hi bir ey, ocuu bu grevden saptramaz. Belki, bu grev zerine, artlar ve durum lara gre, dier grevler eklenir. Aktr ki, ihtiyarlk, hastalk, felket v e y a dier bir sebep, anne ve babay bakm a im knszlna drrse, ocuun, ilk senelerde, bunlardan grm olduu yardm m ukad des bir bor eklini kazanr. o cuun anne ve babasna kar olan saygsna, kran ve sevgisi ne de y ardm eklenir. Hatta, anne ve baba, uradklar felakete lyk bile olsalar ve btn dnya, bunlar ithamda hakl da olsa, ocuklar, b yle bir h k m d e bulunm aktan kendilerini yasaklamaldrlar. Evlat efkati, anne ve babann noksanlarn daim a bir perde ile rtmelidir. Onlarn iyilikleri ile iyilikseverliklerinin hatrasn m uhafaza etmelidir. Bu iyiliklerin birincisi olan hayat, tahmin edilmesi o kadar zor ve b yk bir kymete sahiptir ki, bu kymet, sonsuza kadar kredilmesini gerekli klar. Bir ok noktada, ok serbest hareket eden genel grler bile, bir ocu un babasna veya annesine lakayd kalmasn veyahud kendi huzurunda bunlarn hakarete uram alarna m saade etmesini namus lekesi sayar. Zaten, grevden baka his, bir igd

A hlk F elsefesi

149

vardr ki, ocua bunu ihtar eder. Bu his veya igd, det, ocuun dam arlarndaki kandan km a bir eydir. Fakat, bu igd, ve his daim a yetersizdir. nk, hayatn, ocuklar iin cm erte feda edip vaktinden nce m ahv eden bir babann, o unlukla, ok adi bir ekilde, kt muam elelere maruz kaldkla r grlmektedir. Sokrat, A nnesi, X antippe'e kar hiddet ve fkeye d en L a m p r o c le s e hitaben, Ey olum , eer akll isen v ali dene kar kt tecavznden dolay seni affetmesi iin C enab- H a k k a niyaz et. Eer, seni bir nankr gibi d eer lendirm em elerin i ve hayrlarn senden geri alm am alarn arzu edersen, senin anne ve baban iin yaptn hrm etsizli inden haberdar olan insanlarn da seni tahkir etm em eleri ne ve seni dosttan m a h r u m bra k m a m alarn a dikkat etm eli sin. nk, eer bu insanlar, senin anne ve babana kar n ankr olduunu d n ecek olurlarsa hi bir zam an senin bir iyilii bileceine in a n m ak istem ezler demitir. 6 4) E rkek ve Kz Kardeler: Erkek kardelerin birbirlerine kar olan ahlk grevlerini Silvio Pellico ya syletelim: nsanlara kar lh iyilik bili mini lykyla u yg u la m a k iin, ilk nce, bunu aile iinde ya p a ra k acemilii gid erm ek gerekir. Bu fikirde bir gzellik var. Biz, ayn annenin ocuklaryz. Eer, iyi karde olm ak isterseniz kendinizi bencillikten koruyunuz. yleki, erkek ve kz kardelerinizden birinin menfaati sizin iin kendi m enfaatiniz kadar kym etli olsun. Eer bunlardan biri, k a bahat yap acak olursa, bu zavallya efkatli davrannz. O n larn erdem leri varsa, bu erdem lerle honud olunuz. Ve onlar taklid ediniz. A ile ocann sam im iyeti; sizi kardelerinize kar daim a nazik olm ay unutturm asn. Kz kardelerinizin

36 Xenophon, Memorables, 2. Kitap.

150

Alexis B ertrand

kalplerinde kadnla m ahsus olan erdem lerin o ltif d u y g u sunu siz de b u lm a ya alnz. M a d em ki, yaratl, onlar, sizden daha hassas v cu d a getirmitir, onlar kederli z a m anlarda teselli iin daha uyank olunuz; kendilerine keder verm eyin iz. E rkek ve kz kardelerine kar kaba ve hoyrata d a v ranm ay alkanlk edenler, herkes iin, kt yrekli olarak kalrlar. Aile ii davranlar, akllca ve y u m u a k olursa, insan, asil olan bu sevgi ve takdiri dier sosyal ilikilere de na k led er. 5' unu da ilave edelim ki, kanun, aile evld arasnda b yk l ortadan kaldrr, salt eitlii kurarsa da, ahlk bu eitli in tasdikinde, en byk evlada daha fazla hak verir. nk, en b y k evlt, baz hallerde, ailenin reisi ve koruyucusu olur; nk, en b y k evldn, kendisi iin zel ve m anev bir k u v vet olarak kabul eder. Baz zel grevleri ona ykler. Byk erkek karde ve b y k kz kardeler, ailenin doal yardm clar dr. Bunlar, bazen baba ve anne yerine geerler. Bunlarn, iyili inden baka bir hakim iyetleri, incelik ve zariflikten baka g revleri yoktur. D a h a nce kaydedilen M arim ontel'in misalinde olduu gibi, bazen, reis, k endinden kk olan erkek ve kz kardelerin m enfaatine olarak, ailenin btn sorum luluunu tereddtsz zerine alr ve det bir eit yarm anne ve baba srasna geer. 5) E fendiler ve Hizmetiler: Eski zam anlarda, esirler bile, aileye bal idiler. Z am an mzda, hizm eti , ounluk la bir cret karlnda hizmet etmeyi zerine almtr. O, aileye yabanc bir kim se gibi deerlendiril mektedir. H izm etinin m enfaatlaryla ev sahibinin menfaatlarnn ortak hi bir yan yoktur. Hizmetilii byle kk gr m ek ve yaplacak hizmetleri daha ar ve daha zahmetli bir hale
57 Devoirs des hommes.

A hlk F elsefesi

151

koy m a k gerekten bir felakettir. Bu k onudaki kusur ise, hem ev sahiplerine hem hizmetilere aittir. nk, hizmetiler, o u n lukla grld zere, iinde yaadklar ocaa tam bir sam im i yetle sarlmamakta, ev sahipleri de bunlarn durumlarn, ta ham m l edilecek veya ho grn ecek bir hale getirm ek iin, hi bir ey yapm am aktadrlar. Acaba, bu hususta, ncekilerden daha aa bir derecede deil m iyiz? Eskiden Romallar, bir aileye dahil olan esiri, ailenin ocana yaklatryorlar ve bana m ukad des sudan bile dkyorlard. Bu merasimin, evlilik ve kabul m erasim i ile bir benzerlii vardr. phesiz, bunun m an a s, bu yeni gelen, bir gn evvel aileye yabanc grnen kim se nin b un d a n sonra aile yesi olacan ve ayn dini kabul ettiini im adan ibaretti. Esirler, ibadetlere itirak ederler ve bayram lar da dierlerinden ayrlmazlard. Aile oca, esiri himaye ederdi. M ab ud lara ibadet, efendisine ne derece gerekli idiyse, esire de gerekli idi. te, bundan dolay, esir, aile kabrine gm lrd. Bu zam an aram am z ve imdiki hizmetileri, eski esirler ile kar latrmamz her halde ho bir ey deildir. zetle, ahs ahlk ve aile ahlk, sosyal ahlk ile ta m a m lanm adka, ne ynlerini ne de gerek nemlerini k a zanam az lar. nk, kiisel onur ve aile ilikileri adna ayr ayr tle nen grevler, toplum ve insanlk adna yeniden emredilmi b u lunurlar. nk, kii ile aile, to plum ile insanln esas unsurla rndan baka bir ey deillerdir. Rousseau yesi b u lu n d u u m uz veya iinde yaadm z toplum tarafndan korunm u o ld u u m u z d a n fenalk y a p m a y a ynelik nefretimiz, fenala d m e k ko rk u m u zu n eit olm a m a s sebebiyle, yaratl, alkanlk ve akl y nnden hem en hem en, hem ehrilerim iz gibi, dier insanlar ile bu fenal k ullanm aya sevk edilmi oluyoruz. N ihayet, birer eylem e indirgenen bu halden de, delillerle kantlanm bir hak (hakk mstedil)in kurallar m e y d a n a gelir demitir. te, sosyal ahlk, bu ekilde, D elil lerle Kantlanm H u ku k (hukuku mstedille) diye de tarif olu nabilir.

K N C B L M S O S Y A L A H L K V E M E D E N (V A T A N ) A H L K

A- T o p lu m ve D evlet Aristo, devletin kaynann ailede olduunu gsterse de, Sokrat ve Eflatun gibi, devlet ile aileyi birbirine kartrmaz: B unu nla d e m e k ister ki: toplum un unsuru kii deildir. H er ne kadar, kii aileden karsa da, kiiyi yalnz bana dikkate alm ak bir eit soyutlamadr. B aba veya aile hkm eti, hi bir zaman, m untazam bir devlete rnek olamaz. Bir baba, ocuklarn, kendi mal ve kendi almas ile besler. Halbuki, bir kral, halknn nafakalarn elde edip onlara verm ek yle dursun, kendi yiyecek ve ieceini bile onlarn srtndan karr. M e h u r Rabelais'nin dedii gibi, Bir Kral, yle az bir eyle kanaat etm ez. '18 Devlet, yerli yerine konm u dzenli bir sosyal hayattr. H er toplum, bir hkm etin varln gerektirir. u halde, toplum u n devletten nce olmas gerekir. Bazlar, top lu m u n varlndan kaynaklanan ve sosyal ahlk biimlendiren grevleri, hkm etin kurulm asndan doan ve medeni (veya vatani) ahlk m eyd an a getiren grevlerden ayr makta hakldrlar. A ncak, bu ayrm ok ileriye g trm ek de faydaszdr. nk, toplum un varl tabi bir olaydr. A ris to nun dedii gibi, insan iyi geinm ey e yetenekli yani yarat ltan m edeni bir varlktr. T esad fn eseri deil, kurum sal ola rak m ed en olm ayan bir halde yaayan kimse, mutlaka, ya in sandan aada v ey a yksekte bir varlktr. Bir ocua, h e m

3 XJ.J. Rousseau, Contrat Social, 1. Kitap, 1. Blm.

154

Alexis Bertrand

cinslerinin beraberliini arattran ve btn insanlar toplum halinde y a a tm a y a sevk eden bu doal eilime, kendini sav un ma ve kuvvetlerini m edeniyetle oaltm ak ihtiyacn da ekleyi niz. O zam an, T o p lu m denilen evrensel olay yeterli derecede aklam olursunuz.

DevletG gelince, o nun da, oban ve avc kavimlerden sava ve bilgiyle dzenlenm i sanayi toplum larm a, din a d am larna dayal v eya zorba h km etlerden en serbest ve en dem ok ratik kuru m lara varncaya kadar, binlerce ekil ve suret kazan d ok aktr. B una bal olarak, devlet, gerekte, adlet ve ortak kar asndan tekil edilmi bir toplumdur. Devlet ku ru m la n , hak ve hkm asndan, hukuk ahengini , iktisad asndan da, yararlarn uyumasn salarlar.
Sosyal olay, teorik olarak ilkel bir anlam a ile aklamak gerekli midir? V ey a h u t bir toplumu, yaayan bedenlere benzer bir o rg an izm a gibi mi deerlendirm elidir? Bu mesele, salt teorik bir meseledir: Jan Jacque R ousseau bile, her toplum un kayna nda, ak ve kuralna u ygun bir szlem e veya bir artname m evcut olduu nu hi bir zam an iddia etmemitir. Zaten, R ousseau, devletlerin tarih k ay naklarndan deil, z tabiatla rndan sz etmi ve bunlarn asllarnm szlemeye benzer bir ey arz ettiini sylemitir. Bunu, tarih deliller ile reddetmek, m eselenin anlalm adn isbat etm ek demektir. nk, R o u s s e a u nun buradaki amac, insanlarn, anne ve babasz, gemiten, anan ed en yoksun, y k m llk ve vatan alakasndan uzak olarak, yirm ier yanda dnyaya geldiklerini ve bir sosyal hayat m e y d a n a getirm ek zere ilk defa olarak birbirleriyle m u am eleye giritiklerini varsaym ak ve kabul etm ek deildir. Bun dan te, R o u s se a u nun, kendi zam anndaki kuram larn noksan n daha ok m e y d a n a karm ak iin, arasra, dnm eden vd , bir "tabiat hali" vardr ki, bu da, bir Altn D evri olaca yerde, bir zindan v eya bir ceh en n e m olurdu. R ousseau, C e n e v r e de korunm u bir el yazm as eserinde,

A hlk F elsefesi

155

Bu tam istikll, bu kuralsz hrriyet, o eski gnahszla kat lnca, bizim en y ce m eleklerim izin gelim e ve ilerlemesine zararl olur ve btn m e y da n a getiren paralarn kaybedilm esi ba gibi, esasl bir noksanlk m e y d a n a getirirdi. Arz, aralarnda hi bir ba ve ortaklk o lm ayan insanlar ile doldurulm u b ulu nur, herkes, dierleri yannda, soyut bir halde kalarak, ken di sinden bakasn d nm ez olurdu. A nlm z gelimezdi. Biz de, duym akszn yaam olur ve yaam akszn lp giderdik. Ne kalplerim izde iyilik, ne de davranlarm zda ahlkllk olur du. R uhu n en ok zevk veren duygululu un u -ki ona gerek ak denir- hi bir zam an tantm aya m uvaffak o lam azdk d e mitir. te, ok hakl olarak yazlm olan bu sahife, insanlar dan kam ann bir ok arln gidermektedir. Bugn, sosyal szlem e , teorisine sosyal organizm teo risi ile karlk verilmektedir. Herbert Spencer, sosyal canllk ile hayvan canllk arasnda drt eit ana benzerliin varl n gsterdii gibi, drt ana fark da bulur. Fakat, bu ana farkla rn hepsinin dtan olduklarn ve gerektii durum da reddedilebileceklerini de ekler. S p e n c e r in sosyal canllk ve hayvan canllk arasnda bu ld u u benzerlikler unlardr. 1- Fer ikisi de, kk yn ve k m eler ile balar. Bunlarn kitleleri artar ve ilk ortaya ktklar zam an sahip olduklarndan belki yz defa daha b y k olabilirler. 2- Bunlarn bnyeleri, o derece basittir ki, det hi bir b n yeye sahip deiller zannedilir. Fakat gelime ve b ym e devam ettike b nyenin karkl artarak gider. 3- lk nce bu iki ksm arasnda, karlkl tabi olma, h e men hem en his olun am ayacak bir haldedir. Fakat, en sonda bu ballk o kadar artar ki, det birinin faaliyet ve hayat dierle rinin faaliyet ve hayat olm akszn m m k n olamaz. 4- V c udu n m r, bu v cudu tekil eden unsurlarn m rnden pek ok uzundur. B tnn canll, bu canll tekil eden unsurlarn yo klu un dan sonra da hayatta olur. Hatta kitle, bnye faaliyetince de artar. Bu benzerlik, hakikaten pek derin

156

Alexis B ertrand

dir ve b irtakm farklar da ortaya karr. Bu farklar da burada sylem ei ihmal etmeyelim. 1- T oplum larn dtan belli bir ekil ve zel biimleri y o k tur. Hatta, uras da dikkat ekicidir ki, bitkiler topluluu ile hayvanlar topluluunun en aa seviyesinde bu ekiller ok belirsiz bir haldedirler. 2- T oplum sal canllk, bir vcudun hayat sahibi gibi, de vaml bir kitle tekil etmez. 3- Bir vcud sahibinin hayatta olan son unsurlar, oranlar na uy gun olarak sabittirler. T oplum sal canllk eleri ise, yer deitirebilirler. nk, hem ehriler kendi ilerini grm ek iin istedikleri gibi gidip gelirler. unu da dikkatlerden uzak tutmaldr ki, byk ticaret merkezleri ve sanayide bir eit istikrar ve sebat vardr. 4- En m h im fark udur ki, hayvan vcu du nda d uy gulan ma ile nitelenen yalnz bir sinir doku vardr. Halbuki, toplum un her bir u z v u byle bir sinir d oku ya sahiptir. Fakat, amele snf lar ile pek ok aydnlanm olan snflar arasnda zihin yetenei ve d u yg uca pek b y k bir fark m evcut olduundan, bunlar ara sndaki eliki ilk nce z a n n olun du u nd an daha az grnr59. D evletin "organik tabiat teorisi " ile bir szlem eye dayal "kaynak teorisi" birbirine zt ve u yu m az iki teori midirler? adam z olan bir filo z o f m sy Fouillie, szlemeyi, toplu m un ilk m e yd a na geliine deil, belki, ideal hedefine yerletir mekle bu iki teorinin uyum asnn m m k n olduunu syle m ektedir.60 u halde, bu m anaya gre, toplum, szlem eye da yanan bir rgt olur; hrriyet ve akim tercman olarak btn zel szlemeleri k apsayan sosyal varolu artlarn da akllca kabul ettiini gsteren bu szleme, herkes tarafndan anlalr ve kabul olunur. B yle bir sosyal vicdann en gzel eseri, Fran szlarn nsan H aklan Beyannam esi\r. Gerekten, bu beyan
59 Th. Ribot zeti, La Psichologie anglaise contemporaine, s. 179. 60 Bkz. La Science so c ia le c o n t e m p o r a i n e .

A hlk Felsefesi

157

name, Fransz milletinin gerek varln ortaya koym am ise de, ideal ve akl varoluunu kurm utur. Akln, gelitirmek iin, tabiata ve slah etm ek iin de, ananelere katlmasdr ki, gerek szlemeyi m eydana getirir. Hegel, Tarih Felsefesinde, bu beyan nam e iin dem itir ki: G nein semalarda parlad ve gezegenlerin onun etrafnda dndkleri tarihinden beri, sosyal lemi, akla uy gun olarak yeniden kurm ak isteyecek bir insan grlmem iti. Gerekten, A naxgoras, ilk defa olarak, dnyay idare eden eyin fikir oldu u nu sylemiti. Fakat, imdi, insan, ilk defa olarak, fikrin insan toplum unu da idare etmesi lazm geleceini anlyor. te, bu husus, olaanst gnein douu kadar gzel bir eydir. 1) H u k u k Teorisi: En gerek sosyal ba, hak ve hukuktur. Kant, H ak, hrriyetin genel kan u n u n a uygun olarak, birinin iradesinin dierinin iradesiyle uygunluk kurabilm esi iin gereken artlarn hepsinden ibarettir , demitir. u tecrbe gereini de inkr etm em elidir ki, bir millet, hem ardarda gelen nesillerin dayanm a tarihini m eydana geti ren hem de yasalarnda ve tzklerinde yrrlkte olan bir iz brakan ananeler ve devir devir, geleneksel hukuku gzden g e iren ve onu, m antk hakka veya mutlak hakka dntren akl zerine kurulmutur. te, burada, szkonusu edilmesi gereken de, bu son k sm dr. nk, bu sosyal binay herkes tarafndan sayg gsterilen ve kabul edilen bir hale getirmektir. Bunu, akl ile vicdann sarslm az bir esas zerine ku rm ak iin, idealin, yava yava rk, zam an ve m ekan etkilerinden uzak olmas gerekir. Gerekte, ilerleme, akld detleri yokeder. B ugn var olm ayan birtakm sonradan olular ile ihtiyalarn ortaya kard, kt k ulla nmlar yok eder ve nihayet, bizi szlem e zerine dayanan bir idareye ulatrr.

158

A lexis B ertrand

Hak, ne kuvvet ne de m enfeat zerine kurulm am aldr ve kurulamaz. H a kkn ve sosyal felsefenin kayna, ahlk felsefe sinin esasn tekil eden akd ile hrriyetin. Burada, ardarda hakk kuvvete indirgeyen teorilerle, hakk menfeatte bulan v eya hakk, akl ve hrriyet ile ayn ey olarak kabul eden teorileri inceleyeceiz. 1H obbes, nsan insann k u r d u d u r dedi. B undan da, "herkesin herkese kar sava olan tabi hali d u r d u r m ak iin, kuvvetli bir zorbann dem ir eline ihtiya vardr", so nu cunu kard. Bylece, bu zorbann iradesi, hakkn son veya tek sebebi olmaktadr. K uvvet, ha k k a stn gelir eklindeki m ehur ilkesi b i linir. Bu ilkeyi kabul edenler, K uvvet baar kazandrd gibi, bu baary hakl da klar diyerek, akim bunu kabul ettiini gsterm ek isterler. Bunlar, Bu, yksek bir m e d e n iy e tin iaretidir, bu m edeniyet, setii stn rklara btn h u kuku verir; bu stn rklar dier rklar zorak bir ekilde idare ederler derler. Bu, det, kuvvete sayg ve ibadet o ld u u gibi, gerek b y k adam lar hakknda olsun, gerekse b yk rklar h a kknda olsun, bir baar vnc nd en baka bir ey d e ildir. M esel, Sezar, P o m p e iye galip geldi. D em ek ki, S ez a rn Pom pei zerinde bir hakk vard. S e z a rm gsterdii hal m edeniyetin stn de yd i diyeceiz. Bu ekol, yeni bir ey deildir. Jan Jacque Rousseau tara fndan olaanst bir ekilde reddedilmitir. R ousseau der ki, En kuvvetli olan, hi bir zam an, d aim a h kim kalacak kadar bir k uvvete sahip olam az. Kuvvet, fizik bir gtr. Byle, m add bir kuvvetten ne gibi bir ahlk hal m eyd ana gele bileceini bilm iyorum . K uvvete balanm ak, zorunlu bir ey lem se de irad bir eylem deildir. Bu, olsa olsa bir are eylemi olur. Bu du rum da da nasl grev olabilir?61 Kuvvetin bulunduu yer-

61 Contrat social, 1. Kitap, 3. Blm.

T K T ,TT T -? P
C ''" i .. .

r*
' ~-r

" j/^

i o. '

' . !?C
759

Ahlk Felsefesi

'i'

rv%

de yok olan bir hak, nasl bir haktr? Baarda, sabit ve devaml hi bir ey yoktur. B u g n n en kuvvetlisi, yarn yenilmi olarak bir y enenin zengisinde b ulunur ve hak, taraf deitirir, bir sava b u na karar verir. B y k adam lar (hkm darlar) veyahut b y k rklar, ileri srdkleri hakk, geree yakn gstermek iin, ounlukla kutsal bir taassup ile, gya rabban iradenin bir ilkesi gibi, tarih bir gelim e k a n u n u n a bavururlar: Kuvvetlere itaat ediniz denir. Gya, bun un anlam, kuvvete kar du rm ay nz olacaktr. Gerekte, bu, iyi bir prensip ise de gereksizdir. Her g, A lla h tan gelir. Burasn ben de itiraf ediyorum; fakat her hastalk da yine A lla h tan gelir. B unun iin, doktora ba vurm ak yasak mdr? Bir haydut, orm ann kesinde beni ans zn yakalyor. Bu hayduta, sadece istem eyerek de olsa para kesemi verm em gerekm iyor, onu bir tarafa saklasam bile, gene de, verm ek gerektii h u susund a isel bir zorunluluk tarm. nk, h aydutun elinde tuttuu tabanca bir gtr. Sonu olarak, unu aka ifade edelim ki, kuvvet ile hak, birbirine indirgenem eyecek iki ayr fikirdir. Bu iki fikir, birbiri nin ayndr denilir. Eskiden klelii hakl gsterm ek iin b a v u rulan alaka kantlar yenilenm i olur. 2Hakk, m enfaate v eya kara indirgem ek de m m kn deildir. Hak, kiisel bir kar m olacak? Byle bir durum da, H e lv e tiu sun teorisinde, hakkn kayna istek olacaktr. En id detli bir istek, en b y k bir hak verecek, iddetli ve azgn bir ihtiras da, btn hukuk u bahedecek! Veyahut Destult de T r a c y nin teorisinde olduu gibi, hakkn kayna, ihtiya ola cak; yani tabi ve devam l olan bir arzudan ibaret bulunacak! Doal olarak da, ayn kar km alar tekrar olunacaktr. nk, ilerleyen medeniyetle, tabi arzulara, daha az zararl ve daha az saldrgan o lm ayan hayal arzular eklenecektir. Bunlar da, bizi, yukardaki teoriye ulatracaklar, yani hak kuvvettir dedirte cektir. Btn ihtiraslara, olanca hz ve yardm verm ek ve ihti yalar snrsz ve hesapsz bir ekilde arttrmak, sonra, bunlar

160

A lexis B ertrand

tatmin iin, her trl vastalara m racaat etmek ve bunlar y a pabilm ek iin sofistlerin grlerine uygun olarak, hak ile batl arasnda, tabiata gre deil de, yalnz kanuna gre fark oldu u na inanm grnm ek; ite, bu meslekte ulalmas arzulanan sosyal, daha dorusu anti sosyal ideal bundan ibarettir. Stuart M i liin kiisel kar zerine deil, sosyal kar ze rine kurulu olan hukuk teorisi, geree daha ok yakndr. Mili, Biz, bir ey bu adamn h akkdr dediim iz zam an, unu sylem ek istiyoruz ki, bu adan, toplum dan o eyi, kendi tasarrufu dahilinde, gerek kuvvet ve gerek kanun ile g erek se terbiye ve gle korum asn ister. Eer, bu adam , top lu m un kendini korum asn istem ek iin, yeterli bir nvana sahipse, bu adam n o eyi kullanm a hakk vardr, diyoruz. Eer, bu insann hi bir hakka sahip olm adn kantlam ak istiyorsak, derhal, top lu m u n onu k o r u m a k iin hi bir ted birinin bulu n m a d n gsterebiliriz. Bir hakka sahip olm ak dem ek, top lu m u n , kullanm n bana salam aya m ecbur ol duu bir eye sahip olm ak dem ektir. im di, bana, toplum, niin bunu sa la m a ya m ecbur oluyor diye sorulursa genel yararda n baka iyi bir sebep g sterem em ." 02 Bu meslek, eksik bir meslektir. nk, Stuart Mili, korun may isteyebilm ek iin yeterli olan Unvanlarn nelerden ibaret olduklarn sylemiyor. Korum a, sonradan gerekletiine gre, bu iinvann, koru m ad an nce olmas gerekir. Bu iinvann ne dem ek oldu un u aklam ak gerekir. Bundan baka Mili, bozul m ayaca aklanm, hakka uy gun lu k gsterdii herkese bili nen bu zorunluluun veya ykm lln nereden kaynakland n da sylemiyor. Dem ek ki, sayg ve koruma, hakkn sonu lar oluyor. Bu durum da, bunlarn, hakkn kayna ve esas ol m am alar gerekiyor. unu da ilave edelim ki, bu m eslek tehlikeli de olabilir. Eer, insan top lum u iin, bir m asum u n yok olmas yararl ise,
62 Utilitarism.

A hlk F elsefesi

161

toplum , niin bu yce kar kan un u adna bu m asum u ikenceye koym asn? T op lu m niin zenginlerini servetlerinden mahrum etm ekten kendini alkoysun? Yararl olan bu iten toplum u sa kndracak bu sebepler ktisad olsa bile. 3N e kuvvet, ne de kar fikri, hakk aklayamaz. nk, L e ib n iz in dedii gibi, grev, ahlk bir zorunluluk olduu gibi, hak da, ahlk bir gtr, imtiyazdr. Bakasndan baz grevler istemek iin bir nvandr. Bu g, srf ahlkdir, yani, idealdir ve akldir. nk, hakka kar hak olmaz. Bu, gndelik bir tec rbedir ki, hakka ya kar klmtr, veyahut ahengi b o z u l mutur. Yoksa bir olay bu hakk iptal edemez; zam an da onu drem ez, fakat erteler. A m a ,b ozulm ad an ve zam an amna u ram adan kalrsa, olaylar, onu ortadan kaldrm ve dm gibi gsterirler. Bununla birlikte, k a nunlar tarafndan kefalet altna alman hak dncesini, ahlk tarafndan em rolunan iyi dncesiyle bir saymam aldr. H akkn etki dairesi, eylemlerin d dairesidir. A hlkn etki dairesi, iyi niyet ve iyi iradenin sahasdr. D e y lemlerin de birer ahlk kymeti olmaldr. Bu husus, m nakaa edilemez. Fakat, bu kym et, eylemlere, birtakm gdler tara fndan, yani d eylemlerin i eylem lerle birlem esinden dolay verilmitir. A ksine, bu eylemlerin, gdlere ve niyetlere bal olm akszn, kendilerinden gelen k an un ve yasal kymetleri vardr. Ben, bir anlam aya sayg gsteririm. Benim bu halim tam am en yasal ve hak ka yakndr. Varsn benim bu saygm, szm yerine getirm em e im knszlndan baka bir sebebe dayanm asn; veya damgal bir kat, pek ok vicdann yerine gem i olsun. Bu y nn hi de nem i yoktur. Eer, ne vicdan grevim ve ne de szm yerine getirm em iin bir iradem y o k sa, benim , bu davranm da, ahlk bir ey olamaz. Fakat, benim bu ekildeki hareketim yarg asndan doru olur ve kanun h km n e uygun bulunur. B un unla birlikte, bazen, bunu bile azaltm aya ve ahlk kanuna y aklatrm aya gerek vardr. Bir anlama ve szlem eye dardan gsterilen sayg, hak

162

A lexis Bertrand.

iin yeterli gelirse de, hak, bu saygy emredip gerektiremez. M eer ki, bu saygya hr bir ekilde rza gsterilmi olsun, yani bu sayg bir i eylem in ortaya km eserinden ibaret bulunsun. T o p lu m un varlndan kt ekilde tam bir anlaya sahip olm ak iin, ahlk g fikrine, kanun g fikrin i ve hatta m add m ecburiyet fikrini de eklemelidir. A hlk g olarak benim hakkm, hrriyetim den kaynaklanr. B enim hakkm, det, g revim in kardeidir. B ununla birlikte, ortak anneleri olan hrri yetten ayn gnde domulardr. te, bu sebepledir ki, benim hrriyetim gibi, h ak km da, doal ve ortadan kaldrlmas ve bunun dnlm esi m m k n olm ayan bir eydir. Fakat, b enim ahlk hrriyetim mutlak ise, kanun h rriye tim, ahlk ahslarn eitlii adna, hem ehrilerim in hrriyetin de baz kstlamalarla karlar. 1789 senesinde konulan Fransa kanunu demitir ki: Hrriyet, bakasna zarar verm eyecek olan her eyi yapabilm e gcnden ibarettir. Bu durum da,herkesin tabi haklarnn uygulam as, toplum un dier yelerine de, ayn haklardan istifade etmeyi salayacak olan hududtan baka bir eyle snrl deildir. Bu hudutlar, ancak, kanunla belirlenebi lir. te, kiilerin bu karlkl sayglar, bu hukuk eitlii, k a nunla tem inat altna alnm olan hrriyetlerin bu dengesi, g revlerin karlkl olmas ve haklarn istenebilirliidir. Nitekim , ben, hakk m a riayet edilmesini ve hakkm n hak davasn stne alanlarca gerektirilmesini (baz doal zorunlu kurallar gerei) bunun iin, toplum un yani m uhakim ler ile genel kuvvetlerin mdahelesini isteyebilirim. Hatta, ben, meru m dafaa hakkn ahsen de kullanabilirim. Bu hak, dier btn haklarn tamamlaycs demektir. Fakat, bu son areye dorudan doruya bavu rulacak haller ok nadirdir. Ben, kendi davamda, hem hkim, h em de iki taraftan biri olamam. nk, ou kere, benim bu ekilde ileri srlen bir hususta yetkili o lduum u bildirm em , benim zaafm sebebiyle, bam a, hakkmn yeniden iptal edilmesi gibi belay da davet eder. rnek olarak, delloyu ele alalm. Dello, aadaki sebeplerden dolay, hem genel hukuk adna, hem de ahlk adna doru olmayan irkin bir eydir.

A hlk F elsefesi

163

1- nce, dello edenlerden her biri, ayn zamanda, hem hakem , h em de taraflardan biridir. Adleti yerine getirmek iin, gereken tarafszlk ve hissizlik gibi zelliklere sahip deillerdir. 2- A alam ada bulu nan kimse, hakszlk y apm ak la kend i ni sulu kld gibi, dm ann ldrm ekle de suunun artm as na sebep olur. A alanan kimse de, kardakine nem siz bir sebepten dolay, toplum un en b y k katillere bile hLikmetmekde tereddt ettii idam cezas verdii iin, zellikle toplum a ait olan hakk gasp etmi olur. 3- Sosyal szlem eyi bo zar ve toplum u tabiat haline, yani, kuvvetin idaresi altna dndrr. yle ki, eer herkes, bu k im seyi taklid eder ve eer onun kuraln genelletirilmi olursa, herkesin herkese kar savamas bir alkanlk halini kazanr. 4- zellikle, ahlk asndan, erefi, erefe ilikin bir eyle deimi ve kendini, budalaca, kt bir inancn esiri klmtr. Fakat, yine gayesine ulaamaz. Ftakarete lyk idiyse, bu h aka ret kan ile tem izlenm i olmaz. Dm annz ldrm ek bile, sizin iin itibar ve nam us geri verm ey e yeterli deildir. Aalanan arballk ve haysiyet, silah cyle tekrar alnamaz. Dello hi bir zam an meru m d afaa deildir. Bizim, burada szn ettiimiz dello, bir dm ann kin ve inat ile izledii bir hedeften ibaret olan dellolardr. Sadece, gsteri kabilinden silah ekm e veya halk iin bir temsil ya da ilan trnden olan dellolar burada sz bile edilmeye demez. leride, insan haklarn ayrntlaryla inceleyeceiz. Buraya,

grev ile hakkn nisbetlerie dair bilinmesi gereken bir noktay


ekleyeceiz. H er grev, bir hakka karlktr. Mesel, ben, ha yatm k o rum a k greviyle m kellefim . Bu hayat savunm aya hakkm vardr. A yn ekilde, ben zekay olgunlatrm ak gre viyle de yk m ly m . K endim iin, vicdan hrriyetine, yani hr bir ekilde tetkik hakkna sahibim. B ununla birlikte, bu ko nuda dikkate alnacak ok ince bir fark vardr. A dlet grevleri, sonuta, uy gu n den grevleri dorularlar. Mesel, ben, bir

164

Ale.\is B ertrand

emaneti geri verm ek greviyle ykm lysem , bu emaneti bana brakan kim senin de, emanetin geri verilmesini istemeye hakk vardr. Fakat, ihsan grevleri iin ayn ey szkonusu deildir. M esel, uram olduu skklktan dolay, kendisine yardm etmekle y k m l o ld u um u bahane ederek, bir dilenci, elinde R ovelvor tabanca o lduu halde, benden sadaka isterse, bu garip dilenci, hi de bu h ak ka sahip saylmaz. yle ise, birtakm g revler vardr ki, dierlerinde bir hak dourmazlar. Nitekim, 1793 senesinde, F ra n sa da yaynlanan beyan nam e de, nsanla ra yardm m u kad des bir bortur. Toplum , felaketzede olan va tandalara, gerek i salam ak gerek alam ayacak bir halde olanlarna da yiyecek salam ak suretiyle bunlar doyurm aya m ecburdur denmitir. B undan daha doru bir ey yoktur. F a kat, aadaki iki nlem kaydn da, hatrda tutmak gerekir. Bu bor, toplum u n borcudur. Yoksa, sadece, bir ferdin borcu deil dir. yilik grevi, m uhta olan kim sede belirli ve kesin bir hak dourm az. te, bu ekilde hafifletilmek artyla V arolm a hakk , alm a h a k k hem ahlka tasdike deer, hem de toplum ca kabul edilebilir olur. Bunu ifade eden hkm cmlesi, herkes kendisi iin olm am al, herkes toplum iin, toplum da herkes iin o lm a ir d r . 2) A d let Grevi: Stoallar, adletin gerek ilkesini, aadaki birka kelime ile aklarlar. -Hi bir kim seye zarar verm em ek ve herkese borlu oldu u eyi iade etm ek-. Littre ise, adleti, m atem atiksel bir tarzda eitlik ve denk o lm a fikrine d ayandrm aya alr.63 D enk olma, bir zararn tam iri, eitlik de b unun k a n u n u d u r demektedir. Eer, ben, adletsizlik ettiysem niin eitlii tekrar kurm aya m ecbur oluy orum ? N eden bir zahm ete katlanyorum veya bir
63 Origine de lidee de justice (La Philosophie positive), Janvier, 1870.

A h l k Felsefesi

165

cezaya u ruy orum ? Burada, phesiz, sadece bir eitliin ger eklem esinden fazla bir ey vardr.

Sana yaplm asn istem ediin eyi dierine yapm a ve sana yaplm asn istediin eyi bakasna ya p ahlk kuralla
r, adlet ile iyilik y a p m a grevi arasndaki fark ok gzel bir ekilde ifade ederler. H i kim seye zarar verm em eli kural bir geri durm a grevidir. H erkese borlu olduu eyi geri verm eli ilkesi gerekli veya fiili bir grevdir. Cicero dem itir ki, ki eit hakszlk vardr. Biri do ru dan do ruy a yaplan, dieri yasaklanm as m m kn iken y apl m asna izin verilendir. Bir insan, hiddet veya dier bir ihtiras drtsyle, b aka birine haksz olarak hcum eder ve det, toplum sal yapdaki bu ortana el kaldrr. te, bu hakszla uray ann savunm asna katlan ve bu hakszl yasaklamas m m k n iken buna yardm etm eyen kimse, kendi vatann ve ebeveynini ve dostlarn terk eden kim seler gibi itham edilm eli dir.64 Spencer, hayvanlara ve hatta organl cisimlerin bnyelerine varncaya kadar, insanln altnda bir ahlkllk ve adlet izi kefetmitir. nk, bir eit yaygn adlet organ vardr ki, organlarla, bezlerle ve itihaya, yaptrlan eylemlere uygun bir gda verm ek tedir.65

A daletsizlik, bakalarnn hakknn iptali demektir. Biz, ne kadar h uku ka sahipsek adletsizliin de, o kadar eitli ekli vardr. Hatta, ncekilerin dedikleri gibi, son derecede bir adlet, son derecede bir hakszlktr. Dier bir ifadeyle, bir insann, btn haklarm kesin bir ekilde istemesi, baz hallerde kendi h uk uk un dan ileri gitmesi demektir. Adlet demek, sadece, m a n tk szlem eye ve verilen sze u ym ak deil, belki, bakasna iyilik etm ek ve hayr y apm ak demektir. A kln kabul ettii bir

64 Des Devoirs, 1. Kitap, s. 7. 65 Justice, 2. Blm.

166

Alexis Bertrand

adlet, ihsandan baka bir ey deildir. 1- Birinci adlet grevi, hayat boyunca, bakalarna ve onlarn kiisel gvenliklerine sayg ve onu gzetmedir. nk, adam ldrme bir cinayettir. Kabalk, kt muamele ve sayg szlk, ayn isim altnda hakszlktr. Ktle kar ktlk etmekten, gze gz, die di istemekten ibaret olan intikam, eski vahetin bir eklidir. Baz lkelerde ve korsikallarda geerli olan kan davas, hangi sebebe dayanrsa dayansn, adi bir insan katlinden baka bir ey deildir. Yumuaklk, merhamet ile ha karetin affedilmesi, phesiz, ihsan grevlerindendir. Ama ayn zamanda, adlet grevinden de saylrlar. u mnda ki, bize yaplan ktln, dmanmzda varsaydrtt bir fenaln derecesini tam anlamyla takdir edebilmek iin, kalbini yokla mak bize ait bir ey deildir. Balaynz, nk, ne yaptn bilmiyor. sz, yalnz yce bir kelam deil, gerein saf bir ifadesidir. nk, Eflatuna gre, Hi bir kimse, isteyerek,
seerek, yani, tam bir uur veya bilinle kt o lm az.

2- kinci adlet grevi, hemcinslerimizin hrriyetlerine sayg gsterm eyi emreder. Eski insanlar, saysz pek ok insan klelie mahkum etmekle son derecede hakszlk etmilerdir. Hatta, kleliin vgcs denilemezse de, herhalde teorisini koyan Aristo bile, klenin dier bir rkdan olduunu ve insan eklinden baka, hr bir insanla ortak bir eyi olmadn kabule mecbur olmu, hatta bundan baka, klelii, esaretin eseriyle hakl gstererek, bu rkn, az veya ok insanlk snfnn aas na dtn aklamtr. Gerekte, bugn, esir denilen insan lar yoksa da zenciler vardr, alaka bir ticaretin sermayesi ol maktadrlar. Biz, ounlukla, ncekiler gibi akl yrtr ve El ileri miz ve lksmzn zorlamalar, benzerlerimizi kle yapmamz gerektiriyor , deriz. Aristo, H r bir insan, bir kadn, bu kadar zor ve zahm etli ilerde altrm am aldr der. Montesquieu, gayet ince ve dta src bir alayla, bu gibi saf-

A hlk Felsefesi

167

satalarm hakkndan gelmitir. Eer eker kam iin kleler


kullanlm olsayd, eker ok pahalya gelirdi. Bu kleler batan ayaa siyah olan insanlardr. Bunlarn burunlar o kadar yassdr ki, insan yzlerine baknca hallerine a c m a m ak hi m m k n deildir. nsan, m utlak egem en olan C enab- H akkn byle sim siyah bir vcuda, bir ruh, hem de halim bir ruh bahetm i olm asna bir trl akl erdiremiy o r demitir.66

Dorusu sylenecek olursa, bugn, hi bir kimse, eskilerin klelik lehindeki kantlarn yenilemeye cesaret edemez. Fakat, bu kantlara inanlyormu gibi hareket edildikten sonra, bunun bir nemi kalr m? Bu konuda tartlacak bir ey yoksa da, slaha ve deitirilmeye muhta pek ok ey vardr. 3nc adlet grevi, bakalarnn vicdanna saygdr. Bu grev, sadece bir hogr (msamaha) deil, aksine, bizim katlmadmz grlere gerekten sayg gsterme demektir. Fransada, Kurucu Meclisin bir hatibi67 u szleri ifade et mitir: Ben, h o g r s z l k kelim esini telaffuz edebilir
diye d n m ek le tabiata kar bir hakszlkta b u lu n m u y o rum. Bu kelim e bizim lisanm zdan karlmtr. Ya da ta d fikrin yo k edilmi o lm asndan dolay, artk kullanl m ayan, o vahi ve eski kelim elerden biri olarak kalacaktr. Fakat efendiler, benim talep ettiim ey, hogr bile deil dir. Benim istediim ey, hrriy et tir. Fikirlerin ayrl bir cinayet olm ad srece gerek olarak kalacak. Hogr, tah am m l, balam a, acm a da, gerekten hakl olm ayan fikirlerdendir. H ogr, bu haksz kelime, ounlukla, rastlantnn ve terbiyenin bizden baka ekilde dnm eye y nlendirdii vatandalar, affa lyk sulular ve efkate yarar h em ehriler gibi gsterir. Hata, bir cinayet deildir. Fakat, onu aka syleyen gerek gibi deerlendirir. O
(1 () L esprit des lois, XV. Kitap, 4. Blm . 67 R abaut-Saint-E tienne, A rchives parlam entaires.

168

A lexis Bertrand

kimse iin, bu, bir gerektir, onu aka sylem eye m e c b u r dur. Hi bir insan, hi bir toplum , o k im seden bu hakk kal d r am az demitir. Hrriyet ekol, bundan daha gzel bir e

kilde savunulamaz. unu da unutmayalm ki, bu dava, bugn savunmaya muhta deilse de, bilimsel kan hrriyeti hl h cuma uramaktadr. Auguste Comte, bizzat hogrnn kurbandr. Vicdan hrriyetinin, aratrma hrriyetinin bir zamana mahsus olaca n; bir gnn geleceini, o gn herkesin, bunlar, yani lm ve siyas kanaatlerini, yanlmaz ruhan gten alacan ileri sr mtr. nk, Fizikte ve A stronom ide, vicdan hrriyeti
yoktur. Bu iki ilimde uzm an bilginler tarafndan kazanlan gerekleri, hi kim se tartm aya cesaret edem ez. A ratrm a serbestisi, sonuta, insan dncesinden kaldrlp atlacak tr demitir. Ak bir safsata ve aikar bir hakszlk. Acaba,

ahlk veya siyas bir gerek, bir matematik meselesinin mutlak aklyla ispat olunur mu? Yoksa, gelecekte, bir gn, balca meziyet ve erdemi, zihinleri salvermek ve kendi kendine d nmeyi retmekten ibaret olan ilim adna yeniden engizisyon takibi mi balayacak?

4Drdnc grev olarak, kendi mlk dahilinde de, ba kasna, hrmet etmeye mecburuz. Mlk edinme hrszlktr diyenler, phesiz, ksmen pheli olan ve kaynan oun lukla unutturan "zamann am" kuralndan baka bir ey hatra getirmezler. Sosyalistlere gelince, bunlar, mlkiyet hakkn kaldrma deil, bu hakk sadece hkmete vererek ve kiiler arasnda baka ekilde blerek altst etmek dncesindedirler. Hi bir hrszlk, teorisi, haydutluu, yankesicilii, nezaketsizlii hakl gstermeye baarl olamayacaktr. Her gasp, bir haksz lktr ki, dier birtakm hakszlklar arr. nk, ktlk, ktl artrr. Baknz, sosyal hukuk uzmanlarndan Sieyes, mlkiyeti ne ekilde hakl bulmutur. Hrriyet, ya ortak eyler veya zel eyler zerinde geerlidir. nsann mlkiyet hakk, haklarnn birincisidir. Bu ilk hakkndan, eylemlerinin ve al

A hlk F elsefesi

169

malarnn istendii ekilde kullanlmas (tasarruf etme) hakk kar. nk, eylem veya amel, yani alma, insann yetenekle rinin faydal kullanm demektir. O da, ahsmz ile eylemleri mize sahip olmamzdan ileri gelir. Dtaki eyaya sahip olma veya gerek mlkiyet, kiisel mlkiyetin bir devam veya ya ylmasdr. Teneffs ettiimiz hava, itiimiz su, yediimiz meyve, vcudumuzun istemli ve istemsiz bir alma ve eyle miyle, madd zmze dnrler. te, buna benzer, fakat, daha ok iradeye bal eylemlerle, hi bir kimsenin mal olma yan ve bana gerekli olan bir eyi de, gene bir alma ve ey lemle kazanr, sahip olurum. Benim bu almam, benim olduu gibi, o ey de benim olur. Bu alma ve eylemi hangi ey ze rinde yapmsam o ey, benim olduu gibi herkesin de olur. Fakat, ben, birinci olarak, o eyi kullanmak hakkna sahip ol dum. te, bu artlar, o eyin zellikle benim olmas iin yeterlidirler. Bulunduumuz sosyal hal ise, umumi bir szleme g cyle, bunu, bir de, kanun onayna yaklatrr. nk, mlk kelimesi, bizim btn dzenleme ve kanunlara bal toplumlarmzda verdiimiz anlam vermek iin, bu son davran var sayma ihtiyacndadr.6S Bu kuvvetli delil asla sarslmayacaktr. imdi, konunun nemine bal olarak bu sylediimiz eyleri zetleyelim. 1- Her trl mlkiyetin ve kullanmann ilk kayna hrri yettir. Her eit mlkiyetin birincisi de, insann kendi ahsnn ve yeteneklerinin mlkiyetidir. 2- Davranlar ve alma, insann, ayn ahs olup, vcu dundan dar karak grlen bir hale girmi yeteneklerinden baka bir ey deildir. 3- Bu yeteneklerin, zerinde eylem yapt ey, dtaki or tak mallardan ibaret ise de, bunu en nce igal edip ele geiren kimse, gerekten sahip olur veya hi deilse fiilen kullanr.

6 X Sieyes, Prelim inaire de la constitution.

170

A lexis Bertrand

4- Bu ey, kiisel almann ve eylemin, mhryle dam galanm olup, kiinin yeteneklerinin dikkat ve zenini tar. Bu madde, bu maddeye uygulanan yeteneklerin bir eit uzamasn dan ibaret olur. Szn ksas, artk o ey, benim malm olur. nk, onda benim olan bir ey vardr. 5- Kanunun onay da, bu kullanm bir mlk haline dn trr. K anunun onay , bu hakk var etmez. Belki, bu hakk do rular ve bozulamaz bir hale koyar. te, bu ekildedir ki, mlki yet hakkna kar saldr, bir adamn kiiliine kar saldr gibi olur. Avrupa kanunlarnda, mlkiyet hakk, Bir eyi elde etme ve en mutlak ekilde kullanma olarak tanmlanr. Bu ey, ka nunlar ve dzenlemelerle yasaklanm bir ite kullanlm olma sn tarzndaki tanm itibariyle, balama h a k k ' sonucunu verir ve veraset hakkm oluturur. Yasal olarak intikal eden veraset konusunda, biz Avrupallar, bir vasiyetname brakan kimsenin iradesine, daha nce kazand ve sermayeye dn trd alma ve ameline uyarz. uras da bilinmeli ki, idare ve kullanm hakk, bugnk gibi, kutsal ve ortadan kaldrlmas imknsz bir hak olarak tannmamt. Arazinin taksimi, arazi kanunlar ve borlarn imhas, birtakm sosyal kavgalarn al lm sonularmdand. Bununla birlikte, mlkiyet hakk, bun dan sonra da deiebilir. Fakat, kii hakk, kendi alma ve amelinin, hemen elde edilen veya biriktirerek sermaye eklinde, semeresine sahip olmak, hrriyet ve adlet zerine kuruludur. lave edelim ki, Sosyalist ekoller menfeat ve iktisad noktasn dan, daima, Aristo tarafndan Eflatuna kar sylenen bir delile cevap vermeye mecbur olacaklardr. Bir insann bizzat sahip olduu mallara oranla, ortak ve genel mallara kar pek az endie etmesi ve bunda hakiki bir fayda gzetmemesi insan tabiatnn gereklerindendir. 5Nihayet, ok iyi tanmlanmayan, bununla birlikte, yuka rda saylan grevler derecesinde kesin bulunan bir grev de,

A hlk Felsefesi

171

bakalarnn eref ve namusunu gzetmemiz ve onlarn hreti ne zarar verecek her eyi kendimize yasaklamamzdr. ftira, yerme ve arkasndan konuma, hrszlktan daha kt eylerdir. Gerekte, hret, servetten daha kymetlidir. Pascal demitir ki, Biz, insann ruhu hakknd a o kadar b
y k bir fikre sahibiz ki, b unda n dolay a alanm aya ta h am m l edem eyiz. nsanlarn takdir ve gzel bulm alarna ihtiya hissederiz, b unda n uzak olm ayz. nsanlarn btn m utluluu, bu takdir ve gzel b u lm a la r n d a d r .69 u halde,

bu takdir ve gzel bulmay bakas iin aalama ve ktleme ye dntrmek, zalimce bir hakszlkla kendini itham etmek olur. Bununla birlikte, baz kere, dikkatsizlik eseri olarak syle nilen bir kelime veya haince bir ima, onann imknsz bir ek siklik ortaya koymaya yeter. Aklanan bir sr, insan gln hale koyan bir aka, pek ok ey artrabilecek bir olan bir kinaye, eref ve haysiyete kar tecavz demektir. Diyojen de, E n ok hangi h a y v a n d a n k o r k u lu r ? diye sorduklar zaman,
V ahi hayvan sahasnda iftiracdan, evcil hayvan sa hasn da yaclk y a p a n d a n diye cevap vermitir. 3) yilik Y a p m a (hsan) Grevi:

Sokrat, Dostlarnza, mmkn olduu kadar, ok iyilikte bulununuz. Dmanlarnza mmkn mertebe az ktlk yap nz sz yerine, D m a n la r n z dahi olsa iyilik y a p n z nsan kuraln koymutur. Sokrat, u ekilde anlamt: Adlet, bakasna sevgi gstermek deilse eksik bir erdemdir. Fakat, hemcinslerine sevgi gstermek ne demektir? Leibniz, "Sevmek, kendi mutluluunu bakasnn mutluluunda bulmak ve baka snn mutluluunu kendi mutluluu saymaktr demitir. Sade ce, diergam lk ve iyilikseverlik ok yce bir ey olmamakla birlikte, yine de, tlenmesi gereken erdemlerdir. iyilik yapm a, geni ve belirsiz bir grevdir, adlet kadar
69 Pensees, H avet yay. 1. M akale.

172

Alexis Bertrancl

zorunlu ve yerine getirilmesi gereken bir grevdir. Bu grevin gzellii hrriyetindedir. Acaba, ben dinlenmemi, servetimi ve zetle bencilliimi, hemcinslerimin yararlar urunda, ne oranda feda edeceim? Bunu, bana, hi bir kural bildirmez. Burada, kalbin ilhamna bavurmak gereklidir. Kardelik, anlamsz bir kelime olarak kalmamaldr. Bu kelimeyi tanmlama yerine adlandrmak, hatta hissetmek daha kolaydr. Bizim hemcinslerimiz iin isteyeceimiz ey, kendimiz iin isteyeceimiz eyden, yani, ahlkn slahndan, olgunluun her eidinden ve bunlardan doan mutluluktan ibarettir. u halde, hemcinslerine en gzel iyilikler yerine, adi derecede iyi likler yapmak, iyilik yapma grevinde kusur etmek demek olur. Bu, hemcinslerine yardm etmek bahanesiyle det bozmak ve aalamak demektir. Bu da, hem adlet, hem de iyilik etmeye (ihsana) terstir. Bir fakire sadaka vermek iyi bir eydir. Fakat, bir zdrab teselli etmek ve zayflam bir iradeyi yceltmek daha iyi bir eydir. Hele bir fakire, hakaretle sadaka vermekten se ona bir i bularak yardm etmek daha iyi bir eydir. imdiki hayr kurumlan, bu noktay daha ok dikkate alyorlar. Bu ku rumlar, kiilerin hrriyetine, vakarlarna saldrmakszm ve ken dilerini aalamakszn yardm etmeye alyorlar. Gerekte, insanlarn eit olduuna ynelik derin bir his var olmadka hakiki kardelik olmaz. Doruyu sylemek gerekirse, iyilik yapma hakknda insana verilecek kurallar yoktur. Eer iyilii kalb ilham etmezse, bu eylem, iyilik adna bile lyk deildir. Eer, iyilik zayflara yardm datan bir elin hogrs ise, bunun iin kurallar da gereksizdir. te, ahlkta, kiisel buluun nitelii burada ken dini gsterir. Saint Vincent de Paul, sokaa braklm ocuklar toplamakla yeni bir ey icad etmitir. Her ne denilirse denilsin, eskiden, putperestler, zellikle Stoallar, mesleklerinin etkisi altnda, iyilik yapma greviyle ilgili ok yce fikirler ortaya koymulardr. Bunlar, nsan, insan iin kutsal bir eydir di yorlar ve yardmda bulunuyorlard. Eer, Stoallarm, hemcinsle-

Ahlk Felsefesi

173

rimizin felaketlerine acmakszm yardm etmeyi tavsiye etmele rinde bilmediim ac veya hain bir ey varsa, o da, efkat ve merhametin merte bir duygulanma deil, bilgeye lyk bulun mas sebebiyle, onlarn aadaki kural emretmelerine dayanr. Felakete urayanlarn gzyalarn akmadan kurutmak, yaban dan gelmi olanlara misafirperverlikte bulunmak ve muhta olanlara sadaka vermek lazmdr. Fakat, merhametli grnmek isteyen ve yardm ettii muhtalar ile temasa gemeye bile ge rek grmeyen kimseler gibi, aalarcasna sadaka vermek de il, tpk bir insann dier insana ortak mirastan verecei gibi vermek g e r e k ir 10 Bu ahlk kuraln faili olan, nl air Seneca ile Saint Paul arasnda, baz kere bir ilikinin mevcudiyeti varsaylm ve dnlmtr. Fakat, her iki ifadenin benzerliini aklamak iin bu varsayma gerek yoktur. nk, air Senecanm, aktan aa, fakirler iin, onlar da insanlardr ve nsan olan hi bir ey de kendilerine yabanc deildir demitir. Ancak, Saint Paul, iyilik yapmann vgsn, daha yce bir aamada ve daha etkili bir ekilde ifade etmitir. Saint Paul, Ben insanlarn ve
meleklerin btn lisanlarn kon u sam , fakat iyilik ve m e r ham etim olm asa, bo yere grlt yapan ve evreyi velvele ye salan bir andan baka bir ey o lm a m demitir. 4) A dalet ile yilik A rasndaki liki:

te, anlalyor ki, bu erdemin yaplmas tehlikesiz bir ey deildir. Saknlmas gereken balca ey, bakalarnn hrriye tine kar yanl bir yumuaklk ile yaplm ahlk d davra ntr. Eer, bakasn sevmek, bakasn sayma ile tamamlan mazsa istilac bir hal kazanabilir. Tembellii tevik, ok az ay dnlanm bir serbestilik ile basiretsizlii kolaylatrmak, ken disinin kabul etmedii bir kurtuluu bakasna tavsiye etme,

/ Seneque, De la ciem ence, 2. Kilap.

174

A lexis Bertrand

bylece stn bir kar olduuna inanma, ahlk iyiletirme bahanesiyle ahlk baskda bulunma, yaplm bir iyilikten do lay ksmen veya tamamen hrriyetten vazgeme ve sonu ola rak da mecbur olunann liyaktinden vazgeme, btn bunlar, gerekte adletin zararna iyilik yapmak, adleti yalanlamak ve onu bozmaktr. Bu kt kullanm ve bu zorbaln en son snr, gya bir zavallnn ruhunu kurtarmak bahanesiyle cesedini yakmaya gnderen engizisyon hakiminin veyahut, vatandalarna olan sevgisini ve gya umumun selametinin en yce kanun olduunu bahane eden terristin ve idam makinesinin ba altnda sel gibi kan aktan iddetli siyaset taraftarlarnn sapk cinayetleri dir. Dorusu, ruhlarn ve halkn iyilii iddias, zulm, gaddarl , insanlktan nefreti, dorulatmak ve hakl gstermek iin zel bir bahanedir. Fakat, yle fanatikler de vardr ki, bu nefret veri ci eylemleri yapmakla iyilik yapm olma zelliine sahip ol duklarn ve btn insanlarn iyiliine ne kadar bal olduklarn kantladklarna samimi bir ekilde inanrlar. Biz de, ok dar bir daire iinde ayn safsata ile aldatlm bulunuyoruz. Her zaman, iyilik bahanesiyle, bir ahs eya ve alet seviyesine indirmek iin, koruyucu roln benimsiyor, bu ite, gururumuzu okayan duygulu ve iyiliksever sfatn da kendimize lyk gryoruz. Kesin kural olarak unu da koymak gerekir ki, iyilik adlete bal olmaldr. Yoksa, derhal ikiyz llk ve doru yoldan sapmaya ynelmi olur.
B- M edeni A hlk 1- H k m e t ekilleri: M u tla k H k m et-A siller FIkmeti-Demokrasi:

Hkmet ekilleri iinde mutlak hkmet, asiller hkmeti ve demokrasi yer alr. Toplum ile hkmet arasndaki fark, tabi toplum ile medeni toplum arasndaki farka eittir. Yerkrenin birbirinin kart iki noktasnda doan iki kimse, birbirine tesa df etsin veya etmesin ortak tabiatlar dolaysyla doal toplu

A hlk F elsefesi

175

mun iine girerler. Fakat, medeni toplum, mterek bir hk mete sahip olduklar ve ortak bir iktidar tandklar, ykml lk ve haklara karlkl sayg duymakla zorunlu klan ortak kanunlara bal olduklar zaman gerekleir. te, bu medeni toplumun veya devletin olumasnda, birtakm hukuk ve yeni grevler ortaya kar ki, bunlar, hukuk ve grevler olarak, m e deni ahlk denilen eyi olutururlar. Bu yeni hukuk ve grevler, yneticilerle ynetilenler arasndaki ayrm ile, mutlakiyet, soy lular hkmeti ve demokrasi gibi farkl hkmet ekilleri ve icra, teri, kaza (yrtme, yasama, adl) gibi farkl devlet gleri zerine kurulur. Bu hukuk ve grevler, adlet ve ihsan (iyilik yapma) adndaki genel grevlerin hepsi deildir. Mese l, yalnz cumhuriyet ve demokratik topluluklarda bir vatanda n dorudan doruya veya vekilleri vastasyla kanun dzen lemesine veya vergi tarhna hakk vardr. Btn vatandalarn fikir ve oylarnn geerli olduu memleketlerde, bir vatanda, oy verme grevine sahiptir. Montesquieu, M u tlak iy et h k m eti yle bir h k m e t tir ki, onu, sadece bir kim se, sabit kan u n la r ile idare eder der ve mutlak hkmeti, despot hkmetten ayrr. Gerekte, mstebit (despot) hkmet de, mtistebid, yani despot biri idare ederse de, kanunsuz ve kuralsz olarak her eyi arzusuna gre ynlendirir ve idare eder. Mutlak hkmetin dsturu XIV. Luinin aadaki aklamas gibidir: Devlet demek, ben de mektir... Boussetnin dedii gibi, Krallar yarm ilah derecesindedirler. Adet, lh istiklale ortak olurlar. Boussetnin istedii gibi, ne mutlak kuvvete ve keyfi kudrete snr tayin etmek, ne de Montesquieu gibi mstebid (despot) kraldan ayr mak kolay bir ey deildir. Mutlak kudret, teori olarak ekil de oluur: 1Ya, tebasma oranla, kraln stnl zerine kurulur. Bir oban srsne oranla daha yce bir yaratlta olduu gibi, insan obanlar olan krallar da, kendi milletlerinden daha yk sek bir tabiattadrlar. te, Philonun anlattna gre, mparator

176

Alexis Bertrand

Kaligula, bu ekilde muhakeme ederek, bu benzerlikten, kralla rn adet mabud ve ahalinin de hayvan mesabesinde olduklar sonucunu karmtr. '7 | 2- Veya lh hukuk doktrini zerine kurulur. Bu retiye gre, gya kral, arz zerinde Cenab- Hakkm bir halifesidir. Onun iradesiyle seilmitir ve yalnz, arz zerinde halifesi bu lunduu mutlak g sahibi zata kar hesap vermeye mecburdur. 3- Veyahut sonu olarak, halk tarafndan nceki hizmetle rine binaen ve sonraki hizmetlerini bekleyerek seilmi bir s lale zerine kurulur. Bu ekil sahasnda, yalnz ilh hak doktrini, manta uygun saylr. Fakat, bugn mevcut fikirlere en ziyade kart grnen de yine bu retidir. Hkmdar slalesinin sonsuz mutluluunun takdiri, Hintlilerin ruhan hkmet fikirlerine benzer tasavvuf! bir dncedir. Hindlilere gre, uluhiyyet, gya Brahmanlar snfn, kendi azndan, suderaslar snfn da ayaktan yaratmm. Brahmanlarm hepsinin mahlkatm hakimi olmalar gya buradan kaynaklanyormu. Kraln, tebasmdan stn olmas meselesine gelince, bunun bir hakimiyet hakk tekil etmesi yle dursun, mevcudiyeti bile pheli olup, olaylar da bunun aksini dorular. te, grlyor ki, ilh hak teorisi, bir ynden, stnlk gsterirken, dier ynden de, halk delegeler fikri canlln koruyor. Hatta, 1483 senesi hatiplerinden Philippe Pot adnda biri demiti ki, Tarihin bize bildirdii ve babalarmzn bizlere rettii ekil de, eskiden, hakim millet, kendi gryle kanunlar yapt. En erdemli ve en uzman kimseleri iktidar mevkiine getirdi. Millet, burada adamlarn semede yalnz kendi menfaatlerini gzetirdi. Kral, halk iin yaratlmtr. Yoksa, halk kral iin yaratlmam tr. Her eyden nce urasn kabul etmeliyiz ki, devlet, milletin bir maldr. Onu krallara emanet eder. Bu mal, milletin rzas olmakszn zorla veya dier bir ekilde elde edenler, zalim ve
? 1 J.J. R ousseau, C ontrat social, 1. Kitap, 2. Blm.

A hlk Felsefesi

177

gasplardr. Bu durumda, bir kraln zel gc, halknn g znde, kendileri tarafndan verilmi bir eyse, bir kraln halka imtiyaz bahetmesi, hakiki bir istihza demek olur. Asiller hkm eti , esasen, iyi insanlarn hkmeti demek ise de, gerekte, asiller ve sekin snflarn hkmeti demektir. u halde, bu hkmet, mutlak hkmet gibi ayn kar dncelere hedef olur. nk, erdem kaltmsal bir ey olmad gibi, aslet de bir seme ii deildir ve ounlukla bir vergidir. En iyi in sanlar, nasl kendilerini gsterebilirler? Bunlarn, byle en iyi insan olduklarn kim bildirecek? Montesquieu, "millet, hakimi yetin bir ksmn kendilerine verecei kimseleri semekte hayret verici bir yetenee sahiptir. nk, millet, umum insanlara ayrlm olan mahallerde bir kraln saraynda rendiinden pek ok ey renir. stnlk niteliinin belirlenmesi hususunda, bir milletin sahip olduu doal yetenek hakknda phe olur sa Atinallar ile Romallarn gerekten saygya lyk seimlerine bakmak, bu pheyi gidermeye kafidir. nk, bu gzel seim tesadfe balanamaz , der.7' Halk Hkmeti yani milletin bizzat millet tarafndan idaresi (dem okrasi ), tabii hukuk ilkesine, kaytsz ve artsz, yani mut lak surette, uygun olan bir idare eklidir. nk, bir vatandaa, en ok hrriyet ve haysiyet veren tek hkmet bu hkmettir. Bu hkmette, vatanda hem boyun eer, hem emreder. Kuv vetini, gr serbestliiyle meydana getirir. Byle, hem idare etm ek, hem idare olunmak, yani, hem iktidara hem teslimiyete ortak olmak, bir vatanperver iin, kendi hukukuyla uygun birta km grevler verir. Montesquieu, mutlak veya despot bir h kmetin, beka ve devam iin, pek ok doruluk gerekmez der. nk, bu hkmetlerin birinde, kanunlarn iddeti, dierinde, hkmetin kudreti her eyi dzenler veya her eyi ierir. Fakat, bir demokraside, bunlardan baka, bir kaynaa gerek vardr ki, o da erdemdir. Montesquieunun siyas erdem adn verdii bu eyi tarifi ne gzeldir: Erdem, kanunlara ve vatana olan ak ve
1 1 De D esprit de Lois, 2. Kitap, 2. Blm .

178

A lexis Bertrand

sevgi diye tanmlanabilir. Bu ak, daima genel yararlarn, kiisel kara tercihini gerekli kldndan btn erdemlerin kaynadr. nk, btn erdemler, bu tercihten baka bir ey deildir. Bu ak, zellikle, demokrasi ile idare olunan memleketlerdedir. Buralarda, hkmet, vatanseverlerin ellerine verilmitir. nk, hkmet, dnyann btn dier eyleri gibidir, onu korumak iin sevmek lazmdr."73 Arazisi geni ve nfusu ok olan bir lkede, halkn, kendisi tarafndan emr ve idaresi madd adan mmkn deildir. Bu gibi bir lkede, halk, kendi vekilleriyle idare olunurlar. Fran sada, Mebuslar Meclisi ve ayan (Senato), kongre tarafndan (yani her iki meclisin birleimiyle) yedi sene sreyle seilen bir cumhurbakan vardr. Osm anlda ise, bir millet meclisi ile bir ayan meclisi ve hilafet makam ve saltanatta Osmanl slalesin den bir halife ve padiah hkmrand. Burada, bir millet meclisi ve ayann oluma ekillerine dair ayrnt verilmeyecek ve yalnz iki nemli mesele ele alnacaktr. Bu meselelerin birincisi, h kmet iin millete bavurma, kincisi, icra kuvveti ile adliye kuvvetinin ayrlmasdr. M illete bavurmak: Hkmet, halkn bir tamamlaycs gibi grlmekte ise de, bu gr gerek deil, belki, kuruntuya da yanan bir grtr. Bu konuda birinci sebep, halkn genel g rlerini kabul eden, nfusu ok ve dank bir lkede, her me sele iin seim heyetini armak ve faaliyet haline getirmek, stesinden gelinmeyecek derecede zorluklar davet etmesidir. Halbuki, bir milletin hayat, her an, byle tatil edilemez. Siya set, meydana gelen meseleleri, bir an nce zme kavuturma y gerektirir. Gelecek hakknda bilgi vermek veya bu meseleler de milleti aydnlatmak iin seim turlarn oaltarak millet hayat sekteye uratlamaz. Yaknda dzenlenecek olan ticaret anlamas, himaye ku ralna m yoksa deiim serbestliine gre mi dzenlenecektir? Milletin ounluu iktisat deildir. Byle bir meselenin konu73 Ayn yer.

A hlk Felsefesi

179

ulmasm, millet meclisi bile, eserleriyle bu konularda uzmanlk kazanm olan yelerden birka kimseye havale eder. Seme heyeti, tam bir bilme, yani btn milli ve milletleraras vesika lar inceleyerek karar verme meselesini, kendi vekillerine ha vale etmelidir. dare arac olmak zere, millete bavurmay yasaklayan ikinci sebep de, seim heyetine bir meselenin arzedilmesindeki imknszlktr. nk, byk bir lkenin idare ve siyaseti, evet veya hayr ile cevap verilen bir danma eklini veya bir d zeltme eklini kabul edemez. rnein, son defa, Fransada, kamuoyuna bavuruyu dikkate alalm. Meselenin grnrdeki sadelii altnda, gizli kalan ok kark hkm karmay mantk kurallarna gre inceleyelim. Problem, ilk nce, aadaki gibi, basit ve ok ak grnyor: mparatorluk idaresini, korumak istiyor musunuz, istemiyor musunuz? Halbuki bu bir soru deil, itiraf olunmayan ikilemdir. nk, dorulanmas mmkn de ildir. Saduyusu olan bir semen, kendi kendine, imparatorluk idaresi veyahut ... diye soracandan bu yahutun altnda, gizli olan taknlk, karklk, dzensizlik gibi eyler de hatra gele bilir. Hatta, bu ekil bir ifade, semene, adet, kendi bak a sn terkettirebilir. Semen, bundan, cumhuriyetin asiller cum huriyeti veya demokrasi olmasn, mutlakiyetin mutlak ve par lamenter olabilmesi gibi bir anlam karabilir. Fakat, dnce sine bir varlk verebilmek iin, elinde hi bir vasta yoktur. Bu halde, her iki taraftan aldanyor demektir. Bu, adet, mecburen ekilen bir oyun kadna benzer. yle bir ikilem ortaya koyu yor. Tavuklara hitaben a: Hangi sala ile yenilmek istersi niz? diye sormu, tavuklar da hi yenilmek istemediklerini syleyince a, sorunun dna kyorsunuz diye itiraz etmi. Bir eyin en iyisini, en basiti ile kartrmamaldr. Her eit olaylar dzeninde, karklk, yksek organizmalarn zelliidir. te, bundan dolaydr ki, despotizm, hkmetlerin hem en ba siti ve hem de en fenasdr.

180

Alexis B ertrand

2K uvvetler ayrl esas , anayasal hkmetlerin ayrlmaz ilkesidir. Bunun sebepleri, Montesquieu tarafndan ak bir ekilde ortaya konmutur. yle ki: Ayn kiide ve ayn hkim kurulda, kanun yapma kuvvetiyle uygulama kuvveti birleecek olursa hrriyetten eser kalmaz. nk, hkmdar veyahut ayan meclisinin (Senatonun) zalimce uygulamak iin gaddarane ka nunlar yapmasndan korkulur, Ayn ekilde, "hkim kuvvet, kanun yapma kuvveti ve uy gulama kuvvetinden ayrlacak olursa yine hrriyetten eser kal maz. nk, hkim kuvvet, kanunu yapma kuvvetine eklenecek olsayd, vatandalarn hrriyet ve hayatlar zerinde olan h kmet kuvveti kiisel olurdu. nk, hkim, ayn zamanda, kanunu uygulayan hkmnde olurdu. Aksine, hkim kuvvet, uygulama kuvvetine eklenecek olsayd, hkim, zlim gaddar ve zulmedici kuvvetini kazanabilirdi. Eer, seilmilerden, asiller den veya kiilerden bir kurul veya bir adam bu kuvveti, yani, kanun yapmak ve kararlar uygulamak ve kiiler arasndaki davalara ve cinayetlere hikm etmek kudretine sahip bulunsayd her ey mahvolurdu" demitir. Bundan baka, unu da eklemi tir. Bunun iin, kendilerini despot klmak isteyen hkmdarlar, nfuz ve hakimiyeti, toptan kendi sahalarnda birletirmekle ie balamlardr. nk, milletvekillii iin, resm adaylar koy mak, bozmak ve tehdid etmek suretiyle semenler zerine bask yapmak, milletvekillii hrriyetine veya basn hrriyetine id detli artlar ve tedbirler koymak, despotizmin muhtelif ekille rinden baka bir ey deildir.74 Parlamenter rejimin gerek ekli, btn vatandalarn, se imde gr vermenin bir grev olduunu, tarafszln en b yk ve meden bir erdem bulunduunu ve ekimser kalmann ve ihmalin de, baz kereler cinayete bedel olan byk kabahatlardan baka bir ey olmadn, iyice anlam olmalar n salar. Bundan baka, bu kuvvetten birinin, dier ikisini yuttuu gn, parlamenter rejim de, yani hukuk eitlik de, bu kuvvet tarafndan yutulmu olur.
74 A yn eser, 11. Kitap, 6. Blm.

A hlk Felsefesi

181

a)

1789 nsan Haklar B eya n n am esin in Balangc: 1791

senesinde yaymlanan nsan ve Vatanda Haklan Beyannamesi ve 1848de dzenlenen Genel Grler, Fransz hukukunun tek kaynadr. nsan Haklar Beyannamesine, Milli lmihal ve byk inklabn on makalesine, Hrriyet Tlsm adn veren hatipler, o zamann diliyle pek derin bir gerei ifade etmilerdir. 1Bu beyanname ile, 1789 senesinde, mantk hukuk, ge leneksel hukukun yerine geti. Geleneksel hukuk, eski ayrca lklarla eski hakszlklarn onay ve adet, kutsallatrm asndan baka bir ey deildi. Am erikada, 1774 senesinde kabul olunan Filedelfiya kongresinin hukuk beyannamesi, her mektepte, mu kaddes bir metin gibi, ders olarak verilmekte ve retilmektedir. Bununla birlikte, biz de, bu kitapta, her eyden nce, nsan Haklar Beyannamesini zikretmeye zen gstereceiz. Bu be yannamenin girii, gaye ve gerekliliini aka gstermektedir. Millet Meclisi eklinde teekkl eden Fransa toplumunun vekilleri, insan haklarnn bilinmemesi veya unutulmas veyahut da ihmal edilmesinin, genel bir felaket ve idarenin bozulmasnn tek sebebi olduunu dikkate alarak, insann, kutsal ve terkedilmesi imknsz olan tabi haklarn, resm bir beyanname ile ilan etmeye karar vermilerdir. T ki, bu beyanname, sosyal toplumun btn yelerinin hepsine, haklarn ve grevlerini daima hatrlatsn. Kanunu uygulama (icra) kuvveti ve kanun yapma kuvvetinin eylemleri, her eit siyas kurumun gayesiyle karlatrlsn ve daha ok sayg grsn.Vatandalarn, basit ve itiraz kabul edilemez ilkeler zerine kurulu bulunan ikayetleri, anayasann korunmasna ve herkesin saadetine ynelsin. Millet Meclisi, Flak Tealnn huzur ve himayesi altnda, gelecekteki insann ve vatandalarn haklarn tanr ve ilan eder demitir. Fakat, bu metin bir ok aklamaya muhtatr. Bu, bir haklar beyannamesidir. nk, bu haklar, balan gtan beri, her eit sosyal kurumda, tabiatmzn ve nsan arballmzn ayrlmaz bir parasdr. Gerekte, kanun ko

182

Alexis Bertrand

yucular, bu haklar icad edemezler. Belki, bunu onaylayp ak a sylemekle yetinirler. Bu beyanname, her yurtseverin akima hitap eder. Eflatun, her kanunun, kuvvet veya keyf eyler ze rine deil, akl zerine dayandn ve dnen kimselerce in celenip akl bir zaruret olduunu gstermek iin bir balang gerekesinin bulunmas zorunluluuna iaret eder. 1793 senesi kanunlar, bunu, ksa ve ok iyi bir niyetle aklamlardr, Millet, hrriyetin ve mutluluun temel kanunlarn, grevleri nin hakm kurallarn ve kanunun konulmasnda emredili ama cn daima gz nnde bulundursun. 2- nsan haklar, tabi olduklarndan, terk edilmeleri im knsz ve zaman amyla dmediklerinden dolay geneldirler. Bunlar, yalnz Franszlarn haklan deil, btn insanlarn hakla rdr. nsan, vakar ve erefinden, ancak, bir cinayetle vazgee bilir. Bu haklar, zamanla dmezler, Birka asr gasp edilmi olsalar bile yok edilemezler. J. de Maistre, ngiliz, Alman ve Ruslara tesadf ettiini ve hatta M ontesquieuyi okuduundan dolay Acemin dahi var olduunu bildiini, fakat hi bir yerde insana tesadf etmedii ni alayc bir ekilde hikaye etmitir. Eer, insan varsa, kendi sinin bundan haberi olmadndan, insan haklarnn ne olduu nu bilmiyor demitir. Byk din adamna, cennetteki Adem'in ngiliz mi, Alman m, Rus mu olduu sorulabilir. tiraz ilme aykrdr. nk, hi bir zaman, bir cerrah, vcutlarn parala d kimselerin eitli milletlerden olduundan dolay insan bilmediinden sz edemez. 3- Konvensiyonun ve kurucu meclisin aklamalar, Cenab Rabbi Mtelin, huzuru ve himayesi altnda olmutur. nk, bu aklamalar, akl ve hikmet adna yaplmtr. Fenelon, Akl, akl, benim aradm ilh sen deil misin? demiti. Halbuki, bu srf nsan bir haktr ki, insan vicdanndan karlmtr. Yoksa, burada ilan edilen hak, ruhan bir hak deildir. Akl, konuma ile sosyal badr ve akim en son kefili, kendisinde tad Allah dncesidir. Bu Allah dncesi, akln dier dncelerinin,

A hlk F elsefesi

183

det, ls gibidir. nk, eksik ve snrl olan eyler, Allah 'n sfatlar olan "mkemmel ve sonsz"a kyasla eksik ve snrl olarak deerlendirilir. Beyanname, her eit metafizik dnce den hari grnyorsa da, akl ve ruh ekollerinden iddetle et kilenmi olduunda phe yoktur. Bundan baka, Beyanname de, Rousseaunun fikrinin baz izleri ve tabiat halinin yanl yorumlanm bulank bir ans bulunabilir. Gelime ve ilerleme, haklar hususunda insana tam bir uur verdi. Bundan dolay, bu haklarn nceden bilinmi sonra da unutulmu olduu bir devri varsaymak da bir eliki olurdu. Fakat, burada, tarih bir tank lk mevcut deildir. Bunun iin, byk bir tarih yanllk da olmaz.75 1789 senesi kanun koyucusu, bize, tarih retmiyor. Fakat, tarihi, varla getiriyor. Altn devir, bizim arkamzda deil, nmzdedir. Flakikat bilindii anda gerek olmaya balad gibi, insan haklar da, beyannameden nce varolduklar iin, beyanname metninin itirazsz kabul olduunu grmek gereki-r. Bunda, kanun koyucularn dncelerinde aklkla var olma yan bir ey grmek, ilerlemeyi inkr etme hastaldr ve safsa tadan baka bir ey deildir.
b) B e y a n n a m e n in O n Yedi M addesi: Hrriyet, eitlik, hakimiyet, cezalandrma hakk, aratrma serbestisi, genel kuv vetler, vergi, mlkiyet hakk: 1nsanlar hr ve eit d oduklar gibi, yine bylece y a arlar. Sosyal farklar, ancak genel m enfaat ortaklndan baka bir ey zerine dayal olam az.

ncelikle, siyas hrriyetin ne olduunu anlamak gerekir. Bu hrriyet, her eyi yapabilme hak ve yetkisi, daha dorusu, izni demek olmadndan, bu anlaya kar ve hatta aykrdr. nk, hrriyet, bakasna zarar olmayan hereyi yapma ikti darndan ibarettir. Eitlie gelince, bundan da, kanun karsn daki eitlii anlamaldr. Yoksa, mehur ihtilalci Babeufun,
7 :1 Bkz. Ferneuil, Les principes de 1789, s. 22.

184

Alexis B ertrand

zorla kurmak istedii gerek eitlik deil. nk bu son eitlik, bir kuruntu ve hayalden ibarettir. Halbuki, nceki eitlik, kesin bir haktr. Geri, bu hakk yorumsuz ve aklamasz ilan etmek, tehlikeli ise de, buna sebep, yine bu hakk bozacak olan safsa talardr. Fakat, Kurucu Meclisin maksad, ok ak bir ekilde belirtilmitir. Kurucu Meclis, hrriyet ve eitlik haklarn yara layan her eit kurum ve kurallar itirazsz bir ekilde hkmsz klm ve kurum lan aadaki ekilde belirtmitir. Bundan sonra, ne soyluluk, ne prenslik, ne soy imtiyaz, ne rtbe imtiyaz, ne toprak sahiplii, ne himaye edilmi adlet, ne de hi bir nvan ile bundan kaynaklanan hret ve imtiyaz, ne valyelik, ne de asillik veya baz imtiyazlar gsteren bir nian, zel topluluk, ne de vazifeleri banda bulunan genel memurlarn stnlnden baka bir stnlk yoktur 76 demi tir. Hele bu son kayd ok nemlidir. Makam zinciri, her toplum iin gerekli ise de, Msy Tain, ne derse desin, eitliin, bunun iptali demek olmad da aktr.7' Auguste Comte, Medeniye tin srekli gelimesi, bizi, temelsiz bir eitlie yaklatrmaktan daha ok, aksine doal olarak beynimizdeki esas dnce ayr lklarn son derecede gelitirmeye hizmet eder der78, bunu kantlamaya alr, varsn kantlasn. Kanun nazarnda, eitlik, bilim karsnda veya servet hususundaki eitlik ile kartrla cak bir ey deildir. Sosyal gelime de, korkulacak bir ey de ildir. Fakat, 1793 senesi kanunu, neredeyse, nsanlarn hepsi tabiat itibariyle eittirler cmlesi ile tehlikeli bir arla var yordu.
2) Her toplum sal ya pnn am ac, insann tabi haklarn korum aktr. Bu haklar, hrriyet, mlkiyet, gven, zulm ve baskya kar d a y a n m a d a n ibarettir. Bir toplumun gayesi

iin, Haklar korumak, gven altnda tutmak ve doru snrla rn vermektir tanmndan daha doru bir tarif bulunamaz.
76 17 9 0 A nayasasnn B alangc. 77 La R evolution. 1. C.. 3. Blm . 78 Cors de phlosophie, 1. C., 4. Blm .

A hlk Felsefesi

185

1793 Beyannamesinde olduu gibi, Toplumun hedefi, ortak mutluluktur szn, ilke olarak kabul etmek, kesin bir ekilde yanl deilse de, son derece tehlikelidir. Ben, toplumdan, kendi mutluluumu istemem, fakat haklarmn korunmasn isterim. nk, herkes, mutluluu kendi tarzna gre deerlendirir. Mutluluu insanlara datmak sorumluluunu zerine alacak bir idare, bundan dolay, zalimce bir idare ekline gelebilir. Kiisel hrriyet, sosyal mutluluun asl artdr. ncelikle temin edil mesi ve korunmas gereken ey de hrriyettir. Tocqueville, ok beenilen bir ekilde, btn zamanlarda insanlar hrriyete bu kadar kuvvetle balayan ey, hrriyetin iyiliklerine bal olma yan cazibesi ve zel inceliidir. Cenab- Hakk'n ve kanunlarn hkimiyeti altnda, serbeste konuma, hareket etme ve nefes alma lezzetidir. Hrriyette, hrriyetten baka bir ey arayan kimse, klelie mahkum olmak zere yaratlmtr79 der. Hrri yetin arkasndan saylan haklar, hrriyetin sonucudur. Bunlar, daha sonra aklanacaktr. H k m e t dem ek, ne bir lutuf, ne
de bir v esayet d em ek deildir. H km et, herkese, kendi haklarn saladktan sonra, grevi, herkesi kendi iine b ra k m ak ve gc yeterse, bu ite, ona ya rdm da b u lu n m a k tr.

Devlet, felaketzedeler iin geni bir ekilde yardm hiz metleri yapar. Bu faaliyet, tasarruf ve iktisada bal bir basirete ve ilerisini dnerek davranmaya baldr.
3Her hakim iyetin asl kayna millettedir. Hi bir h e yet, hi bir kii, aktan milletten kay n a k lan m aya n bir ha kim iyeti kullanam az.

Bu, Auguste C om teun sand gibi, krallara ok grlen ilh hukuku, halka bahetmek deildir. Millet hakimiyeti, lh hukuktan ibaret, yani, Cenab- Hak tarafndan yeryzndeki yaratklara bahedilmi olan bir hakimiyet deil, beer aklnn
74 L ancicn regim e et la R evolution, 15. Blm .

186

Alexis B ertrand

verdii bir hakimiyettir. Rousseau, genel iradeyi, ok gzel bir ekilde tanmlar. Bu, her kiide anln bir eylemidir. Bir insann, hemcinsinden, hemcinsinin de kendisinden isteyecei ey zerinde, ihtiraslarn durgunluu annda, dnerek karar verir80. phesiz, ihtiraslara sahip olmak, bir hkmdara kolay gelen bir ey olmad gibi, hakim millete de kolay deildir. Fakat, birbirine eklenen ve karlkl olarak birbirini yok eden ihtiraslarn dengesi de ayn sonucu meydana getirebilir. Kiisel yararlar, birbirlerini sona erdireceinden, akl, daima galebe eder. Eer, hrriyetin ar yk, zayf olan omuzlara konmam ve bu bir ideal deilse, 1793 senesi kanun koyucusunun dedii gibi, hr milletlerin seimlerinde erdem ve yetenekten baka bir tercih sebebi yoktur. Bu, hi olmazsa, hayal olmayan bir ideal dir, ham olmayan bir lkdr. nk, bu lk, daima, gerek lemeye eilimlidir. Geri, bu lk, tamamen gereklemese de olgunluk bir snrdr, oraya ynelmelidir. Her eyde olduu gibi, siyasette de, gayeye ulamak iin sabrl ve metin olmak gereklidir. Fakat, hi bir zaman, bu gayeye ulamay iddia et memek lzmdr. Bununla birlikte, bu maddeyi 1793 senesi beyannamesinin daha ak olan aadaki beyanlar ile tamam lamak kural d deildir: M illetin bir ksm, btn milletin kuvvet ve kudretini kul lanamaz. Fakat, genel meclisin her ubesi, iradesini, en olgun bir zgrlkle ifade edebilme hakkna sahiptir. Bunu grerek, Hkim millet, bugn kabul ettii bir kanunu yarn kaldrabile ceinden, bunun, millet hakimiyeti esasnn, btn gelenekleri nin, hkmet ve kanunyetinin hkmsz olacana inanmamaldr. nk, bunun aksinin daha doru olmas gerekir.
4H rriyet, bakasna zarar v e r m e m ek artyla hereyi yapa bilm ektir. H er kiinin doal haklarn k u llana bilmesi, to p lu m u n dier yelerinin ayn haklara sahip o lm a sn salayan snrdan baka snrlarla snrlandrlam az. Bu snr ise, ancak k anunla belirlenir.
80 C enevre yazm as, s. 8.

A hlk F elsefesi

187

Bu madde, det, Boussetnin H a k k a kar h u k u k y o k tu r sznn ifade ettii anlamdr. Biz, daha nce, her kiinin hakk, dier btn kiilerin haklarnda son bulduunu akla mtk. te, bu ekilde, Proudhonun, nsanlar arasnda sayg ya lyk olan hrriyet eklinde tanmlad sosyal grev ortaya kar. Bundan anlalyor ki, Kurucu Meclis, grevler yerine, haklar ilan ettiinden dolay hata etmemitir. Toplumsal g revler, bir ok ynden hukukun gayesi demektir. unu da dik kate almaldr ki, bu Beyannamede kanun kelimesi hak kelime si, kadar anlm ve tekrar edilmitir. Meden ahlkta, kanun kelimesi, grev kelimesinin e an lamlsdr. Kanun koyucunun, yeryznde, ahlk ve erdemin uygulanmasn salamak greviyle ykml olmas dncesi, Eflatuna kadar varan bir yanllktan kaynaklanr. Bu, yokedici bir yanllktr ki, insanlar slah etmek bahanesiyle zerlerine zorbaca gitmek; bunlar ynlendirmek bahanesiyle de iradeleri ni tamamen krmaya ynlendirir. 1793 kanun koyucusu, haklar beyannamesini izleyen gn lerde, bir de grev beyannamesi yaymlam ve bu ekilde, ka nun koyucu sfatn terk ederek ahlklardan olmutur. Montesquiue ile beraber, Erdem, demokratl harekete gei rendir diyelim. Bundan daha iyi bir ey olamaz. Fakat, Montesquiue, unu da ihtar etmekten geri durmamtr: Burada, szn ettii erdem, siyas erdem yani vatan ve kanunlara olan sevgidir. te, grev beyannamesinin drdnc maddesinde, Hi bir kimse, iyi bir oul, iyi bir baba, iyi bir karde, iyi bir dost, iyi bir e, deilse iyi bir vatanda da deildir dendii gibi, beinci maddesinde "kanunlara samimiyetle ve det dindarane bir inanla ballk gstermeyen kimse de, bir iyilik adam deildir denilmitir. Gerekte, iyi niyet ynnden, bun dan daha iyi bir ey olamaz ise de, bunlar, birtakm ahlk ku rallarndan baka bir ey deildir. yi evlat, iyi baba olmak ge rekli ise, bu, gerek, sosyal yararn dorulad sebeplere dayal olmakla beraber, phesiz sosyal yarar tarafndan dolayl olarak

188

Alexis B ertrand

meydana getirilmitir. Hrriyetin ve kanun otoritesinin snrla rnn deerlendirilmesi dncesiyle, haklarn aklanmas, dolayl olarak, grevlerin aklanmasn ierebilir ki, o da, sade ce kanun koyucularn yetkili olabilecekleri bir eydir.
5- K anun, ancak, toplum sal yapya zararl olan eylem ler ve hareketleri yasaklayabilir. K anunun yasaklam ad hi bir ey yasa k lan am az. Hi bir kimse, kanunun em ret m edii bir eye zorlanam az.

Dier bir ifadeyle, bir kimsenin vicdan hkmleri, gayele ri ve ahlkll zerine de kanunun, hi bir ilem hakk yoktur. K anun, yalnz m a d d fiil cezalandrr. Kanunlik, ahlkllk tan daima ayrdr. Bu snr alnca, kanun, gaddarca zalimce bir ekil kazanm olur.
6- K anun, genel iradenin ifadesidir. V atandalarn h ep si, kendi vekilleri vastasyla k anunu n dzenlenm esine y ar dm etm e hakkna sahiptirler. K anun, gerek him aye etsin, gerek ceza versin, herkes iin bir olm aldr. V atandalarn hepsi, kanun nazarnda eit olduklarndan hi bir fark dik kate alnm akszn iktidar ve ehliyetlerine gre, her eit grev ve m a k a m la r ile genel hizm etlere kabul olunabilirler.

Kanunun hazrlanmasna ve dzenlenmesine yardm etti inden dolay, herkes, kanuna itaat etmekle, kendine boyun emi, sonu olarak da hr kalm olur. Ama, bu kanunlar ara snda, doru olmayanlar da bulunabilir, buna phe yok. Byle bir durumda, bir vatandan hakk, kt yaplm bu kanunlar slaha almaktr. Fakat, bu kanunlar kt de olsalar, mevcut olduka, bir vatandan grevi, onlara itaat etmek ve bal kal maktr. Eski Kriton beldesindeki kanunlarn hayret verici so mutluu ok mehurdur: Sokrat, haksz yere sulandrldn bildii halde, hapisten kmaktan ve kamaktan ekinmitir. nk, doru olmadna inanlan veya bilinen bir kanunu ihlal etmek, sosyal szlemenin snrn amak, memleketinin dzen ve kuramlarn alaltmak, kendi iradesine kar isyan ederek

A hlk F elsefesi

189

vatann hakimiyetini zayflatmak demektir. Bunun iindir ki, Sokrat, Kanunlarn deil, insanlarn adletsizliklerinin kurban olarak, adletsizlie kar adletsizlikten, ktle kar kt lkten, kendimi kurtarmay ve vatan yaralamaktansa lmeyi tercih ederim. nsann, hayatn korumak iin validesine el kal drmaya hakk yoktur demitir. Vatanda bir ocuk deildir. Onun da, kendini korumak iin bir silah vardr, o da seme grevidir veya semen kartdr. Seim, evrensel olduundan, 1793 senesi beyannamesinde olduu gibi, mthi ihtilal hakkn yazmaya artk gerek yoktur. Hkmet, millet haklarn kaldrd takdirde, ihtilal, her millet ve milletin her ksm iin, vazifelerin en nde geleni ve en gereklisidir. Bu byle olunca, milletin haklarnn kaldrld na kim hkmedecek ve ihtilalin bir hak olduu zaman kim tayin edecek? Bu mthi mesele, medeni vicdann dehetli bir halidir ki, mnakaa etmek ok cesaretli bir i olur. Btn in sanlarn, genel hizmetlere kabul demek de, memuriyetlerin pay edilmesi demek deildir. Herkesin, memuriyete son derecede hevesli olduu u zamanda, herkesin, seimde baarl olamam bir Ispartalnm aadaki szn hatrlamas cidden arzu olu nacak bir eydir.
V a ta n m d a , benden daha iyi, yz vatandan bu lu n m asn d an dolay pek ba h tiya rm . Ne fayda ki, hi kim

senin ansndan memnun olmamas, buna karlk, erdem ve yeteneklerinden memnun olmas insan tabiatnn gereklerinden dir.
7Hi bir kim se, kanu n u n tayin ettii durum larn d nda ve ta r if eyledii ekillerin haricinde ne sulanabilir, ne tutuklanabilir, ne de hapsedilebilir. K eyf em irler verenler veya karanlar v eyahut yaptranlar dllendirilm em elidirler. Fakat, kanun gereince, davet edilen veya yakalanan her vata nda k an u n a derhal boyun em eye m ecburdur. D irenm esi halinde kendisi sulu olur.

190

A lexis Bertrand

Bu maddenin birinci ksm, kiisel hrriyete hrmetin ilke sidir. Yaplan ilerin vatandalara zarar vermesini yasaklamak tan ibarettir. kinci ksm ise, zel intikamlara ve keyf muame lelere ok fazla meydan veren tutuklama emirlerinin mahkum edilmesidir. Yazar Michelet, htill Tarihi adl eserinin giriin de, "htillden nce, vekiller tarafndan, mdrlere ve pisko poslara ve zabta memur olan kimselere, ak tutuklama emri verilirdi. Sadece, Saint-Florentin, kendi hesabna, ellibin tutuk lama emri vermitir. nsann en kymetli hzinesi olan hrriyeti hakknda, bu kadar israf hi bir zaman yaplmamtr. Bu tu tuklama emirleri, ok gzel yararlanlan bir ticaret oluturuyor du. ocuklarn hapsettirmek isteyen babalara bile verilirdi. Eleri tarafndan serbest braklmayan gzel kadnlara da sat lrd demitir. Bu kanunsuz ve keyf emirleri uygulayanlarn cezalandrlmas bildiride yazlmtr. Voltairein, Herolt adnda bir polis komiserine syledii Efendi, sahte tutuklama yapan lar ne yaparlar? sorusuna Heroltun Efendi, asarlar cevab zerine yine Voltairein Sahte olmayanlar hakknda da byle yapsalar dedii mehurdur.
8- K anun, sadece, tam am en ve aka gerekli olan ce zalar ortaya koym aldr. Hi bir kim seye, suun olu m a sn dan nce konup aklanan k a nund a n bakasyla ceza v eril mez. 9- Herkes, sulu olduu belli oluncaya kadar m asum olarak kabul edildiinden bir kim senin tutuklanm as g e rekli g rld zam a n , o kim senin ahsn gvenlik altna alm ak iin gereken nlem lerden baka, yaplacak her eit zorlam a ve iddet, k anun olarak ve iddetle cezalandrl maldr.

Bu iki maddede, birbirinden ayrlmas gereken iki ey var dr: Bunun birincisi, zellikle bu maddelerin yazldklar zama na aittir. Bu da, her zaman iin dorudur. O da, bir kanunun kendisinden nceyi kapsayamamas, zellikle de, cezalarn, hkmden nce baz durumlarda, kiilere kar tecavz olduu hususundan ibaret olmas esasdr.

A hlk F elsefesi

191

kincisi, zellikle, cezalandrlmasnn sosyal hakk ile ili kilidir incelenmesi gerekir. Eer, nce de sylediimiz gibi, toplumun bir grevi, erdemi egemen klmak deilse ve hakimin iktidar da, uurun banda sona ererse, cezalandrma hakk deyimi uygun bir deyim deildir. Toplumsal izleme deyimi de, ok yanl bir dnceyi hatrlatr. Gerek, fakat biraz tasavvuf! olan tvbe ve kefaret dncesi, toplumsal hak eklini almama ldr. Eflatun, cezalandrmann mnsnn, sulu ile grevin ve iyiliin ebed kanununu uzlatrmaktan ibaret olduunu ileri srmt. Cezann, ruh zerinde etkisi, zincir ile atein beden zerindeki etkisi gibidir. Bir cerrah, kzgn bir demirle, bedeni nasl tedavi ederse, cezalar da, ruhu ylece tedavi ederler. Bu durumda, itham edilmi birinin, cezalandrlmay kabul etmek deil, det istirham etmesi gerekir. Eer, sulunun, dostu olu nuyorsa, yarglamada beraat ettirmek iin gzel konuma hasle tini acnacak bir sapma olacaktr. Bu, sulunun, det ahlken lmesini isteme ve ruhunu, madd karlar ve ktlklere feda etme demek olacaktr. Bu dnce, ok yce ise de, siyasette merhametsizce ya saklamak gerekir. nk, bu dnce, kanun koyucuyu h ilhla kadar karmak demek olur. Toplum ne intikam alr, ne de cezalandrr. Aksine, kendini savunur ve himaye eder. te bundan dolay, toplum bir suluya kar yalnz bir hakka sahiptir ki, o da, baka suluya zarar ver meyecek bir hale koymaktan ibarettir. Bu esaslara dayal olarak denilebilir ki, idam cezas, ncelikle, sadece hak edilince, ikinci olarak da, gerekli olunca yasaldr. rf ve detlerin yumuamas ve genel ahlkn iyilemesi sayesinde, idam cezasna artk gerek kalmad sabit olduu gn, toplum bunun iin yasal bir sa vunmada bulunamayacandan idam cezasnn kaldrmas gere kir. te, o gnden itibaren, yz defa bile hak edilmi olsa, bu cezay uygulamak bir cinayet olur. O zaman, idam cezas, ya bir intikam olacaktr; b da, gze gz, die di esasna dner. Ya da ahlk bir ceza olur. Halbuki, Eflatunun kefaret teorisinin, ha

192

A lexis Bertrand

yalden hakikate yani salt ahlktan meden ahlka tehlikesiz nakledilmediini daha nce grmtk. Teorik olarak, idam cezas meselesi, az ok zmlenecek bir kolayla sahip ise de, pratik olarak, tartlmasnda, akllarn serbest kald bir hal ve zlmesi daha zor bir mesele yoktur. Cezay, telafi edilemez ve kurtulu fidyesini imknsz klan, insan, insan zerinde ne mthi bir kudret benimsiyor. Bu problem, katil efendiler ba lasnlar balkl bir hicivle zmlendi, zannedildi. Toplum, katillerden t istemez. Bir elinde psikoloji, dier elinde ista tistik olan hakimlerden ister. Eer, hapsedilen bir katilden dola y on masumun hayatta kald, doutan canilerle, alkanlk larla cani olanlarn ya da tesadfen cani olanlarn byk ksmn ldrmekten alkoyan tek kuvvetin idam cezas olduu kantla nrsa, nasl olur da, toplum byle mthi, fakat, kurtarc bir hakk kullanmaktan sarf nazar edebilir. Belki balama hakk n kaldrmaldr. nk, her eyden nce, toplum, kendini, ma sumlara borludur. ncelikle kurbanlar sonra katilleri dnr. Baz lkeler, idam cezasn koymadlar. Bazlar da kaldrdktan sonra tekrar koydular. Filozof iin sadece bir temenni vardr. Bu temenni de, ahlk kymetin art ile idam cezasna ihtiya kal mamasdr.
10Hi bir kim se, din bile olsa, kiisel fikirlerinden dolay rahatsz edilm em elidir. u artlaki, fikirlerin da v u ru m u , kanunla dzenlenm i bulunan genel dzeni b o z masn.

Bu, vicdan hrriyeti prensibinin ifadesinden ibarettir ki, din hrriyeti de gerektirir. Eer, parlementonun (Fransa) evrak dosyasna bavurulacak olursa, bu maddenin incelenmesinde en mkemmel bir yorumuna rastlanr. Mesel, Eymar rahibi, bu maddenin u ekilde kabuln teklif etmitir: Kanun, hafif sular cezalandrmadndan, bu konuda, onun yerine geecek tek ey dindir. Toplumun, dzen iin, dini devaml klmas, korumas ve dine saygl ve bal kalmas gereklidir. Rahib efendinin tek kusuru vardr, o da, her anlama gelebilecek hafif

A hlk Felsefesi

193

sular ifadesini kullanmasdr. Aksi halde, hkmet vicdanlara uzanr, engizisyon canlanr. Mirabeau, aadaki szleriyle dinlerin serbestlii mesele sini en gereki bir ekilde savunmutur: Herkesi, toplumun dzenini ve skununu bozmaktan men etmek polisin grevidir. Bunun iin, polis sokaklarnza, meydanlarnza, evlerinizin etrafna, mabetlerinizin civarna bakar. Fakat, buralarda ne yap tnza karmaz. Btn kuvvet ve kudreti, sizin buralarda yap tnz eylerin vatandalarnza zarar vermesini engellemekten ibarettir.
11Fikir ve grlerin karlkl alverii, insann en kymetli olan haklarndan biridir. Her vatanda, serbeste sylem ek, sylediini y a z m a k ve yay n la m a k hakkna sa h ip tir. A ncak, kanunen belirlenm i olan hallerde, bu hrriyetin kt k u llanm nd an dolay cevap verm eye de m ecburdur.

Baz ifadelerin kapall ile beraber, bu maddede, daha nce de yaptmz gibi, yazld zaman zihinleri megul eden ve edecek olan genel meseleyi, her zaman iin, mektup srlar nn korunmasn ve basn hrriyeti bulmak mmkindir. zel haberlemeyi ele geirme, devlet menfeati bahanesiyle mek tuplar aarak iindekilere gz gezdirme, eski idare tarafndan kullanlan kt bir eydi. Hatta, Kurucu Meclis huzurunda, vicdan bir mesele ortaya kt. Cenevre sefiri Msy Castelneau tarafndan Kont Artoisa gnderilmi olan mektup lar, iindekiler sebebiyle alnp genel meclise gnderilmiti. Mesele, mill hrriyete dman olanlar tarafndan, yine millet hrriyetine dman olanlara yazlm olmasndan dolay pheli olan bu mektuplerin alp almamas idi. yelerden Duport,
H er ne olursa olsun m ektuplarn srlarn aa v u r m ak ve dzen bo z m a k kadar zararl bir hak y o k tu r diyerek

gerei aklamtr. Mirabeau da, burada, genel yararn bo bir bahane olduunu ve ruhun en gizli iletiimlerinin, zihnin en rastlantl olan zanlarn, sebepsiz meydana gelen bir hiddetin heyecanlarn yapldktan hemen sonra dzeltilen hatalarn, bir

194

Alexis B ertrand

nc kimse aleyhinde tanklk iin kullanlmamasn savunur. Meclisin ancak bir cinayetle elde edebildii ve hile ile ele ge irdii kapal ve pheli haberlemeleri kendi hkmlerine esas kabul edemeyeceini de aklar. Basn hrriyeti ilkesi daha zor bir ifadedir. Baka biri, kol ve yerine getiren olduu halde, kendisi ba ve mavir olan bir yazarn ahlk sorumluluunu kanunen nasl izah etmelidir. Dier taraftan, edebe aykr bir eser, ahlk olduundan dolay pek ok eylemden daha tehlikeli deil midir? nk, o, ahlk bozmaktadr. Miabeau demitir ki, Size iftira dolu bir m ektup y a z m ak iin bir yazhane, bir hicviye yay n la m a k iin bir m a t baa brakyorlar. Su yapld m, sizin de cezaya arptrl m anz gerek. H albuki, bu, snrlandrm a ve kayt altna al ma deil, y a sa k ve baskdr. Su cezalandrlr. Su ilemek istiyorlar diye insanlar hrriyetten m ahrum etm em elidir. Biri karak insanlar ldrmeye ynlendirdii ve ellerini yka d an, bir delinin, gazete ile yaplan propaganday fiil bir propagandaya dntrd zaman, ortak hak kanununu uygu lamakla ykml olan hakimin grevi ne kadar zor olur. Yayn hrriyeti elemek, kfr hrriyeti, iftira hrriyeti demek deildir. Dorusu, iftira ve kfr, hi bir zel affedilmilikten yararlanmamaldr. Bu konuda, son hkm verecek olan ey, ortak hak kn temel ilkesidir. Beau M archaisnin basn hakkndaki tanm ok mehurdur. Ben yazlarmda ne hkmetten, ne dinden, ne siyasetten, ne ahlktan, ne iktidar mevkiinde bulunan kiilerden, ne de itibarl mevkiide bulunan heyetlerden, ne operadan, gste ri yerlerinden sz etmedike, iki veya sansrn teftii altnda olsa bile hereyi serbeste yaynlayabilirim. Bu ilkelerle, asrn en gzel kitaplarndan biri olan Emil, kt bir adamn eliyle yaklmt ki, bu da, kitabn tannmasna asla zarar vermedi.
12nsan ve vatanda haklarnn korunm as, genel bir kuvvetin varlna m uhtatr. Bu kuvvet, kendilerine e m a

A hlk F elsefesi

195

net edilen kim selerin zel karlar iin deil, genelin y a rarlar iin kurulm utur.

Vatandalarn hayat, devaml ekilde Devletin korumas altndadr. Vatandalar, devletin savunulmas iin hayatlarn tehlikeye attklar zaman bile, ona borlu bulunduklar eyi geri veriyorlar demek olur. Kan vergisi (askerlik), bu gn, herkes iin ayrmsz bir yktr. Hibir ayrm olmakszn herkes, as kerlik hizmetini yapmakla ykmldr. O halde, ne baz kiileri koruyan zel askerler, ne menfeatlar lkenin karlarna aykr olan bir slale veya bir hkmdarn hizmetine ayrlm bir ordu olmaz. Ordu demek, btn bir memleketin silahl olan halk demektir. Ordu daimdir. nk, d tehlike, bizim lkemiz iin daima vardr. Ordu en ar fedakrlklar pahasna, bar zama nnda, harbe hazr olmaldr. Asker erdemler olan, yiitlik, ballk ve koruma, asker olan her vatandatan, sadece zama nndan ve zahmetinden bir fedakrlk istemez. Asker fedakr lk, bir grev olduu kadar, bir mutluluk olarak kabul edilme mi olursa, asker erdemler eksik ve etkisiz olurlar. unu da ilave edelim ki, asker, kaydsz ve artsz amirlerine boyun e meye mecburdur. nk, bir ordunun kuvvetini tekil eden ey, asker terbiyesidir. Bir vatanda, tartmalar klaya gtrmemelidir. Asker elbiseyi giydii anda, eyasn ve tartma ser bestliini klann kapsnda brakmaldr. Yiitlik, yalnz iyi kavga etmek deildir. Asker, hergn kavga etmez. Yiitlik, em irlere itirazsz itaat etmek demektir. Askerlik, ancak, byle yaplabilir. A skerlik hizm eti , bizi, vatan iin, baka bir adamn adam klar. Askerliin btn rtbelerinden istendii iin, bu itaatin aalanma ile hi bir ilgisi yoktur. nk, asker merte belerin btn dereceleri iin bu itaat gereklidir. Subaylarn st lerine itaati de bir rnek tekil eder.
13Genel kuvvetleri s r d r m e k ve dar m asraflar te min iin ortak bir verginin konulm as zorunludur. Bu vergi, va tan d a la r arasnda ve bunlarn hallerine gre, kanunen eit ekilde konulm as ve verilm esi gerekir.

196

Alexis Bertrancl

14V atan d a larn hepsinin do ruda n doruya veya v e killeri vastasyla, bu genel verginin gereini gerekletir m eye ve bunun serbeste kabuln, kullanm a eklini, ara trm a ve incelem e hakk vardr.

Vergi, iki sebepten dolay hakldr. Birincisi, genel bir kuvvetin gerei ile idari masraflardr. Daha nce grmtk ki, ordu, milletin ihtiyalarnn birincisidir. nk, hayat iin m cadele, milletlerin birbiri arasnda kanlmaz mnasebettir. Hazr ol cenge, bar istersen sz bunu destekler. Fakat, cengi, yani harbi nasl hakl saymaldr? Sava, hi bir zaman kendini hakl gstermez. Geri, o da, esirlere hrmet ve yaral lara yardm gibi, baz ahlk emirlere tabi ise de, yine, insan cinsinde, ahlkn, bir eit ara vermesi veya feragate uramas demektir. Devaml bar insanl sevenin bir hayalidir. Hrsz lk ve cinayet, eksik olmad gibi, ayn sebeplerden dolay, sava da daima eksik olmayacaktr. Geri, savunma savandan bakas hakl deilse de, bunun anlam da, saldrann daima, ..kendisine bir meru savunma mazereti bulmaya almas de mektir. Halbuki, sava ilnna sebep olan, daima saldran taraf deil, belki bilgili bir ekilde hilelerle sava kanlmaz bir hale getiren taraftr. kincisi, vatanda demek, vergi veren demektir. Vergiyi, sanki hayrl bir ba vermi gibi deerlendirerek hareket et memelidir. Vergiye, asla vatandalardan bir hrszlk gzyle bakmamaldr. Hi olmazsa, verginin, tasarruf hakkna kar, bir eit sigorta creti olduu anlalmaldr. Vergi uygun olmal dr. Yani, hkmet, byk bir servetin byk bir parasn al maldr. Teorik hukuk, her kiinin, kendi mali gcne ve genilii ne gre vergi vermesine dair mecburiyeti aklar. Bu da, mese leyi yeterli derecede aydnlatr. Fakat, iktisat ilminde tasarruf ve vergi meselelerinin, nemli bir yer tuttuunu syleyecek olur sak, ayn eyi ok tekrar etmemi oluruz. Vergiyi kabul ve tas-

Ahlk Felsefesi

197

dik etmek hakk, bunu taksim etmek ve kullan eklini dzen lemek hakkn da gerektirir. Voltaire, Persepolis ehrinde otuz maliye kral vardr ki, bunlar halktan milyonlar ektikleri halde, asl krala ufak bir ey verirlerdi demitir. Voltairein, maliye krallar dedii kimseler, iftlik mltezimleri idiler. Verginin tahsili adet kanl bir sava gibiydi.
15- T o p lu m u n , idaredeki her m e m u r d a n hesap sorm a hakk vardr. Grevin eski ad m em uriyet , hizmet idi. M emuri

yet ne kadar yce olursa grevler de o kadar ok olurdu. nk, toplumsal hayata ve zellikle, sosyal iktidara ortak olma, birta km artlara balyd ki, bu artlar, memuru, hizmet ettii top luma balyordu. Hatta, Auguste Comte bile, grevi, serbest bir organ tarafndan yaplan hizmet diye tarif etmitir. M em u run sorumluluu iki kattr. Bir ynden, kendisini hizmete alan hkmete hizmet vermeye mecburdur. Devaml alma, do ruluk ve baz buhran hallerinde fedakrlk ve hatta kendini feda etme bile gereklidir. Dier ynden, memuru olduu halka da hizmet borludur. Bu hizmet, onun tayin olmasnn sebebidir. Yoksa, bu hizmet memurun ahs iin var edilmemitir.
16- H aklarn kefaleti salanm a m , kuvvetlerinin a yr l belirlenm em i her toplulukta anayasa ve parlem ento yoktur.

Millet meclisinin yokluu, istibdat hkmetlerin en be lirgin sfatdr. Bir hkmdar, kendi iyi niyetiyle meclisin teki line imkn verebilir. Halbuki, hr bir memlekette millet meclisi byle tekil edilmez. Aksine, halkn hkim iradesi zerine tesis edilir. Bu millet meclisi, milletin haklarn, her trl fke ve kt kullanma kar korur. Montesquieu, yasama, yrtme ve adlet kuvvetlerinin hangi sebebe bal olarak birbirinden ay rlmas gerekeceini bildirmektedir. Mesel, bir ar ceza reisi, hukuk bir karar verecek, yoksa hizmet edecek deildir. Eer bu reis, icra (yrtme) gcnn yani hkmetin tesiri altnda kalr sa grev kaa olur. Herhangi bir grev iin davet edildii

198

Alexis B ertrand

halde, greve gelmeyen bir vatanda iin de durum ayndr. Bu vatanda, bu geici grevine gelince, hr iradesiyle hareket eder, bir bakan veya milletvekilinden emir alamaz. Byle bir emirde bulunacak bir yetkilinin de, grevini unutmu olmas lazmdr. Ayn kuvvetlerin, birbirlerinin grevlerine mdahele etmeleri, yetki am ve kargaa demektir. Bu kuvvetler arasnda denge ve uyumun lzumu kadar, mdahele ve fikir ayrl da o derece esef vericidir.
17M lk iyet hakk, saldrdan korunan kutsal bir hak o lduund a n, hi bir kim se, bundan m ah ru m edilemez. M e er ki, k an u n ekilde aklanan genel bir zaruret bunu g e rektirm i olsun. Byle bir durum da, m lkn bedeline ta m am en eit bir tazm inatn pein verilm esi arttr.

Bu madde, Fransada, mlkiyet hakknn esasn tekil et mitir, denilse yeri vardr. nk, ihtillden nce bu hak, zel likle devlete ait idi. Daha nce, her trl mlkiyet hakk, hkmdara aitti. Ni tekim, Bousset H km etleri ortadan kaldrnz, yeryznde
b u lunan btn m allar, hava ile k gibi insanlar arasnda ortak bir ey olur. Tabiatn bu ilkel hakkna gre, hi bir k im senin bir zel h u k u k u olam az ve herey herkes iin olur. M lkiy et hakk, h k m etten dom aktadr. Genellikle, her hak da, yine h k m e tte n gelm elidir demitir. Mutlak h

kmdarn altnda, binlerce dier hkmdarlar, senyrler vard ki, bunlar, hakimiyet hakkyla mlkiyeti temsil ediyorlard. nk, senyrsz arazi yok idi. Kk emlak sahipleri, ger ekte, kayd hayat artyla ve miras yoluyla buna sahip olan iftilerden baka bir ey deildiler. Bunlar, mlklerinin yllk bedelini, m uhtelif vergiler ile dyorlard. Bu iftilerin bazs, senyrlerin yalnz cefakr iileri deil, esaret ve zeametten doan kleleriydi. Mlkiyet hususunda deimeyen feodalite (zeamet) usulnde, mlk edinme hakk, hakimiyet ile anlamda idi. Gerekten, bir kyl, bir senyre ait olan mlkten faydala

Ahlk F elsefesi

199

nyorsa da, o mlk, istedii gibi kullanamyordu. Roma huku kunun zel tabirine gre, bu kimse, mlkn ne kt ne de iyi kullanma gidemiyordu. Hakimiyetin eski haklan, bu emlakin iyi korunmas ve asker hizmet iin alman iki kat bedeller de niyordu. Bu bedeller, btn fiil hakimiyeti ahsnda toplayan krala ve onun adna hakimiyete sahip olan ve gya kral ile tebas arasnda arac olan senyre veriliyordu. htill, mill ara zinin, senyr adndaki arac mlk sahipleri vastasyla hkm darn mlk olmas esasm ykmakla, kk mlk sahiplerine hakiki ve kanunla belirlenmi birer hak vererek mlkiyeti icad etti ve mlk senyrlerin elinden alarak kurtard. Sosyalizme gelince, o, ihtilalde, dank bir devlet halinde ortaya kt ve topraklarn paylalmas teklifini getirdi. Kiisel mlkiyeti devam ettiren bir sosyalizm vardr. Bu kabul edilebi lir. nsann alma semeresi malna ve yegane mal olan hrri yetine tecavz eden bir sosyalizm de vardr ki, bu reddedilir. te bu iki tarif arasnda snrsz sayda meslek de vardr. Bun lar, ancak, iktisad ilminin aktarlan gr ve aklamalar yar dmyla red olunabilirler. Komnizme gelince, bunun iin, Auguste Comte demitir ki, Komnizmin, zmek istedii meselenin zm eklinden baka hi bir reddiyeye tahamml yoktur. imdi 1793 senesi beyannamesinin ok nemli bir madde sini de belirtelim. Bu maddeye yukarki teorileri balamak mmkndr.
nsanlara yardm , yce bir bortur. T oplum , fakirlere, gerek i tedarik etmek, gerek alm ayacak halde onlara geim tem in etm ek suretiyle y a rd m d a bulunm aya hayatla rn devam ettirm eye m ecburdur.

Toplumun bu kutsal borcu, vatandalarn yararna bir yar dm hakk ve bir alma hakk tekil eder mi? Daha nce gr mtk ki, iyilik yapma grevi, karlkl veya birbiriyle ilikili haklar ortaya karmazd. Fakat, adlet grevi ile iyilik yapma

200

Alexis B ertrand

grevi arasndaki farkn gerek olmasna ramen, bu ayrl ktye kullanmak, sosyal bir toplum iin ok tehlikeli olur. nk, sosyal toplum demek, sadece adaletle ilgili bir topluluk veya ktisad bir grup deil, kiiler arasnda samimi bir uygun luun ve hakiki bir kardeliin olumasna eilimli, bir hayat demektir. phesiz, yaamak hakk, dier haklar gven altna alan bir haktr.
ren im , herkesin m uhta olduu bir eydir. Sosyal toplum , olanca kuvveti ile genel akln gelimesini k oru mal ve eitimi, btn vatandalarca elde edilmesi kolay bir hale ulatrlm aldr. unu da itiraf etmeli ki, Kurucu Meclis

halkn terbiyesini de ihmal etmemitir. nk, halkn tahsili, 1793 senesi beyannamesinde yazlm deilse bile darlaceze ile beraber Anayasann ilk blmnn bir maddesinin konusunu oluturmaktadr. Terkedilmi ocuklar eitmek, hasta ve sakat olan fakirle rin ihtiyalarn hafifletmek, kuvvetli, fakat, i bulamayan fa kirlere de i salamak zere bir genel yardm idaresi kurulmal ve dzenlenmelidir. Vatandalarn tm iin, ortak ve herkes iin bilinmesi ge rekli olan eyleri karlksz retmek zere, bir "genel eitim" tesis edilmelidir. te, 1789 bildirisinin maddeleri bunlardan ibarettir.

NC BLM
V A T A N V E T A B DN

A- Vatan ve V atan p erv erlik 1) V atan Fikri:

Mensup olduumuz topluma kar sorumlu bulunduumuz grevlerin basit ekilde yerine getirilmesinden kaynaklanan erdeme vatanperverlik ad verilir. Bu kelime, tredii vatan kelimesi gibi, ayn eyi ihtiva eder. Vatan sevgisi, doal igd ve alkanlk, yurt, dil, ortak an ve zafer, zdrap ve keder ve eitli konularda dayanma gibi bir ok esaslardan meydana gelir. Sevgi, ncelikle, bizim doduumuz ve babalarmzn alnlarnm terleriyle kazandklar topraa tabi olan bir ballk tr. Bu duygu, bizimle beraber doar ve bizimle beraber byr. airin dedii gibi, "srgn" cidden ok kt bir eydir ve insa nn memleketine hasreti, baz defa, o kadar byk bir mitsizlik ortaya koyar ki, onu, intihara kadar sevk eder. Bizi evreleyen eylerde bir ruh vardr ki, o, bizim asl ruhumuza katlr. Bu eyleri sevmeye bizi zorlar. Alkanlk ise, bu doal igdy destekler. Bizim kendi hemehrilerimiz arasnda ne kadar an lamazlk olursa olsun, hem mevkimizi, hem de kanunlarn himayesinde ulatmz faydalar ve iyilikleri korumak hissi, vatan gayet sevimli ve kymettar klmaktadr. Dil de, ayn ive ile konuan kimselere kar, bizi balayan ey, kuvvetli bir ba dr. Bir dil, gramercinin eseri deildir; mill mirastr. Asrlardan beri, istifade ettiimiz ortak bir icadmzdr. Babalarmzn ruh lar, onlarn sahip olduklar fikirler, kalplerini arptran hisler, imdi lisanmzn kelimelerinde titrer grnrler. Bir dile mah

202

Alexis B ertrand

sus olan ifade (ive), dier bir lisana aktarlmas ve evrilmesi, hemen hemen mmkn olmayan bir eydir. nk, bu ifade tarz, zel ve mill bir tefekkr eklini temsil eder. Bu ivesel ifadelere, ediplerimiz tarafmdankendi hayallerine uygun birer ekil verilmi, bylece milletin edebiyat da, zerinde yaad toprak gibi, herkesin bir mal, miras olmutur. Bir milletin ede biyat, fikirlerin vatan ve adet mahallidir. Renan, Bir Millet Nedir adl eserinde demitir ki, Bir millet, bir ruh gibidir. G erekte, bir d em ek olan iki ey v a r dr ki, bir ruhu tekil e d e ie r . Bu eylerin biri, gemite, dieri im didedir. Biri, gayet zengin miras olan ortak d nce ve idaredir. Dieri, beraberce yaam a ve ortaklaa ulatklar m irasa sahip olm akta devam etme arzusudur. nsan, birden bire vcut bulmaz. Tabiat, kiiler gibi, d e vam l bir gayret ve alm a, ballk ve fedakrln netice sidir. E cd a d a h r m e t de, bunlarn en yasal olandr. nk, bizi biz eden ecdadm zdr. K a h ram an ca bir mazi, byk adam lar, an ve eref, ite, mill bir fikrin kurulu b u lu n d u u toplum sal serm a ye bunlardr. Gem ite, ortak bir an ve erefe, imdi yine ortak bir istek ve em ele sahip olmak, yani eskiden yaptklaryla im di yap m a k ta olduklarn beraberce ya am ak , bir millet iin, gerekli olan eydir. Bu yolda y a p lan fedakrlklar ve ekilen eziyetler unutulm az. Ispartallarn Siz ne oldunuzsa biz o yu z , im di siz ne iseniz biz de o o la c a z arks sade olm akla beraber adet, her v a ta nn, lhsidir.
2) Hem elirlilik (Kozm opolitlik):

Bir sahte vatanperverlik vardr ki, kendi vatanna sevgiden ziyade, dier milletlere kar kin duyma ve kt dncelerden ibarettir. Heine, hemehrilerine Bir gn gelecektir ki, Anjou
dk tarafndan katledilm i olan C o n r a d in den dolay sizi sorgu la ya cak lar ve onun lm nn intikam n sizden ala caklar demiti. Hatalarn aksi ve cinayetin nesillere geme

A hlk Felsefesi

203

fikri, mill kini, vahi ve durdurulmas imknsz bir hale getirir. Milletler arasnda, derin bir bilgi ile btn tarih zerine kurul mu ve devam eden bir nefreti terketmek ne mmkn olur, ne de zamann geiiyle der. Bir de, ovenizm denilen sahte vatanperverlik daha vardr ki, eref ve haysiyete nisbeten gurur ne ise, hakiki vatanperverlie nisbeten ovenizm de odur. Bir insan, vatann dier milletlere kar, kibir ve azamet, kin ve fke, nefret ve hakaret izhar etmeksizin sevebilir. Kendi annesi ni iddetle sevmekle beraber, bakalarnn annelerini de vl meye lyk bulur. Fakat Vatanmz yoktur diyenlerin kozm o politlii ktlklerin en fenasdr. Bu hal, insanla sevgi deil, belki hakarettir. nk, vatan sevgisi, aile ile balarsa da, yine insanla kar olan sevginin ilkesi ve bir eit rnei demektir. Rousseau demitir ki, Biz, ok geni bir topluluu, zel bir
toplulua kyas ederek anlayabiliriz. K k cu m h u riyetle rin kurulm as, bizi, by n d n m e ye sevk eder. Biz, va tan p erver olduktan sonra insan olm aya balarz. te, vatana olan sevgilerini, insan trne olan sevgileriyle hakl ve yasal g sterm ek isteyenlerin, hi bir kim seyi sevm em ek iin, btn lemi sevm ekle vnen o kim seler hakknda ne d n m e k lazm geldii bununla oraya kar. !

Ben siyasetle itigal etmiyorum diyen kimse, sulu bir lkaydlk gsterdiini ispat eder. Acaba ne ile itigal ediyor. phesiz kendi ileriyle. Gya, kendi memleketinin ileri onun ileri deilmi. Kim ki, "benim vatanm yoktur, benim vatanm insanlktr" derse, cinayete benzer bir lakaydla mbtela oldu una dair delil getirmi olur. Gya, insanlk, muhtelif vatanlarn birlemesinden baka bir ey imi. Genelin iyilii, kiilerin fe nalklarndan ortaya kabilirmi. Halbuki, benim vatanmn hakarete uramasyla insanlk da yaralanm ve adet aalan m olur. yle ki, ykselmi vatanm aalanm ise, insanlk da, o kadar aalanm olur.

81 C enevre yazm as, s. 9.

204

A lexis B ertrand

3) H a rp ve Devletler Hukuku:

Vatansz, kozmopolit bir kimse, harp zamannda acaba ne yapar? phesiz, bir cinayete, hiyanete veya vatan yaralayacak cinayete e, bir grle hareket eder. Halbuki, harp, kanlmas mmkn olmayan musibettir. Bizim kalblerimiz, arzularmzla nasl tahrik ediliyorsa, milletler de, hrs ve tama ile, ylece tah rik edilmekten hi bir zaman kurtulamayacaklardr. Hatta, sa vunmaya ynelik savalardan baka, yasal bir ey yoktur de mekte bile, ocuksu bir ey vardr. nk, drst dnen bir kimse nazarnda, savunma savan, saldr savandan ayran ey, kendi arazisi iinde dman beklemek, ile dmann snr larna saldrmaktan ibaret deildir. Asl sulu, saldrgan olan ve sava kanlmas mmkn olmayan bir hale getiren kimsedir. Yoksa, artk, cevap vermeyecek bir hale geldikten sonra, ilk defa klc knndan karan kimse deildir. Genel olarak, sava, bir milletin reislerinin devaml almalarna ramen hallede meyecei bir zorluu kesip ayrmak iin, o milletin kuvvet kul lanmasdr. Demek ki, bir hkmetin, gerek hcum etmek, ge rek kendini savunmak iin, silaha bavurmaya mecbur olmas, o hkmet iin, bir iktidarszlk ve baarszla rnektir. Ger ekten saldrgan olan kimse, binlerce insan hayatnn kurban edilmi olmasndan dolay daima sorumludur. Gerekte olma yan bir sebepten tr, saldran kimse, beceriksizliinden ve saldrsn kendini silahla savunmaya indirgeyen ileri griisiizlkten sorumludur. Fakat, btn kt dnce ve kavgalarn nn diplomasi ile alabilmek, insan noksanlklar iin kolay olmayacak olaanst beceriklilie baldr. Bir zamanlar, savaa deersizlik ve bir namus lekesi gibi deerlendirmek, moda hkmne gemiti. Bu, sava, sulu bir hafiflikle tahrik edenler ve zayf kalple acele edenler iin syle nebilir. Fakat, sava, kendisi korkun bir eydir ve harp meyda nnda yerlere serilmi llerin okluunu ve vatan adna yaplan pek byk fedakrlklar gren insan, bu korkun manzaradan alp, kendisinin stne, yksee karr.

A hlk Felsefesi

205

Bundan baka, ileri silahla yapmay benimseyen bir mil let, ilerini siyas konular erevesinde mzakere etmedii ve karar vermedii iin, ordu da, gereken zamanda savunaca davann, hakka yakn olup olmamasyla ilgilenmez. Ahlkn, Bu bir adlet veya medeniyet meselesidir diyecei hususlar, mmkn olduu takdirde, nazik bir siyasetle halledilmelidir. Sancan bulunduu yer vatandr. Vatan, bir ite yanlm dahi olsa, ona hizmet etmek lzmdr. nk, vatann dmesi, onun bu hatasndan daha byk bir ktl getirir. Savan kendine zg ahlk kurallar vardr ki u cmle ile zetlenebilir: Sava en az snra indirgemek.
4) nsanla Kar Grevler:

Milletler, ayr ayr ve gerek birer ahlk ahstrlar. Bu milletlerin hepsi dikkate alnnca, nsaniyet denilen ey mey dana gelir. Milletlerin karlkl grevleri de, milletleraras haklar veya insan haklardr. Bu haklar, sava zamannda bile, bir kanun kuvvetini tarlar. Ayn ekilde, bar zamannda da, bunlara sayg gstermek gerekir. Milletlerin birbirine kar olan grevleri, kiilerin birbirlerine kar olan grevlerine benzer. Milletler, birbirlerine, ounlukla rekabet hayatnn ayaklar altnda inenen adlet ve efkati, gstermek zorundadrlar. Kuvvetlinin zulm ve merhametsizliinden korunmak iin, ak bir anlama veya gizli bir szleme olmasa, sonsuza kadar sre cek olan rekabet hayat, kk milletleri byk milletlerin is teklerine bal kalmaya mecbur ederdi. Yukarda da ifade edil dii gibi, bu ak veya gizli anlamalar da, yine keyfi idarelere meydan vermekte, bar anlamalarna tecavz edilmekte, btn bu anlamalara ramen, kuvvet yine hakka galip gelmektedir. yle ki, Avrupa devletleri, bugnk birlemelerine ramen, hl gizli bir rekabetin iindedirler. Kari Marx'a gre, zenginler ile fakirlerin snf kavgas, milletler tarihinin pek ackl bir sahnesidir. Gumplovieze gre, rklarn kavgas, insanlk tarihinin feci bir binasdr.

206

A lexis Bertrand

Gumploviez, Irklarn birbirleriyle olan mcadelelerinin yery z n d en kalkm am a s iin, gereken btn artlar daim a vardr. H en z belli olm ayan bir gelecekte, A v rupa ve A m e rika rklar arasnda bir m cadeleyi g rm eye hazr olm al dr. te, insaniyet, daim a, byle bir kavga halinde ye r y z nde yuvarlanp gitm ektedir. Sosyal sre ise, daima, yeni bir m ca dele iin, yeni rklar v cuda getirm ekten bir an geri k alm a m a k tad r. Gitgide daha fazla millet ve kavim karm lar beliriyor ve gittike ok byk teknik incelikle rin grld sava yntem leri ortaya kyor. Acaba, b tn bu eylerin sonu ne olacak? Balangc gibi kendisinin de k av ra n m as im knsz olan bu son, aklanam az d u r u m dad r.82 Eer biz de, yazar gibi, bitmez tkenmez olan bu kavgadan hi bir ilerleme meydana gelmediine inansaydk, bu garip ve ktmser bir sonucu aynen kabule mecbur olurduk. Her zaman yksek rklar olduu gibi, basit rklar da olacaktr. Ahlk ilmi, bize gsteriyor ki, yce rklardan doan hak, ne bir yoketme hakk, ne de bir esir alma hakkdr. Fakat, uygarlatrma hak ve grevidir. Bu durumda, halklarn ruhlarna sayg gstermeli, anlama dklar medeniyeti ve gnlk hayatlaryla uyumad iin red dettikleri kurumlan, onlara, zorla kabule yanamamaldr. Aksi takdirde, byk adamlara, haklarn hepsini vermi ve gya, bunlarn dehalarnn ayrcal olarak, her eit eylem ve hare ketlerini mazur ve yasal grm olmak gibi, bir kt kullanma meydan verilmi olur. Dorusu sylenecek olursa, bu hal, kuv vetin, ileri srlen hakkn dier bir ekil altnda dorulamak demektir. Bir Fransz sosyolou olan Auguste Comte, insanlk dini adyla bir ekol kurmutur. Burada, din tabirinin ktye kulla nlm olmasndan baka, sosyologun tasviri ok teselli verici dir. nk, Comte gre, hayatta olanlar idare edenler, hayatta olmayanlardr.

82 La lutte des races, s. 342.

A hlk F elsefesi

207

nsaniyet, gemi zamanlarn byk adamlaryla, zaman mzdaki temsilcilerinden meydana gelir. Biz, borlu olduumuz eyi, hi bir zaman, insanla, geri veremeyiz. nk, bu borlu olduumuz ey, ilerleme ve ahlktr. Bunlar da, bizde var olan en iyi eylerdir. Auguste C om tedan sonra gelen ve rencisi olan Laffitte der ki: nsanlk, gelecek nesilleri de bnyesinde bulundurur. nk, nceki nesiller, insanla katlmadan nce gelecek za manda bulunuyorlard. Bu gerek ifade, ayn zamanda, bir insa n, ahlk araclyla mukadderata balar. Her birinin, varln uzatma konusundaki zel ihtiyaca da uygundur. adalara gelince, birgn, bunlar da, atalarndan uzak olacaklarndan ve gelecekte ortaya kacak iyiletirme abalarna uyacaklarndan, bunlarn da, insanlktan saylm olduklarna phe yoktur. adalar bu fikirde, hem yce bir ama, hem de bir rnek bu lurlar. Fakat gemite, imdi ve gelecekte, gerekten var olacak olan hayat, btn insanlarn yararna uygun olan hayattr. Aile ler ile vatanlar da, ayn ierik ve ayn tabiattadrlar. Bunlarn hepsi, insanl meydana getirmek zere ortaya kmlar ve ona katlmlardr. nsanlk, genel iyiye zgr bir ekilde hizmet etmi veya hizmet etmekte ve edecek olan yaratlmlarn hep sini gsterir. Ancak, adalarmz ile torunlarmz bu toplulua g halinde katlm olduklarndan, ller, bugn onlarn yeg ne temsilcileridirler. Hipokrat'n insan vcudu hakknda syle dii: Ona her ey yararl, her ey uygun, her ey hizm etidir hkm cmlesi, insaniyet hakknda sylense daha uygun olur. Herhalde, Auguste C om teun 1842de syledii gibi: Asl insan denilen varlk, gerekte, sadece soyut bir kavramdr. nsa niyetten baka hakiki bir ey yoktur.83 Auguste Com teun bu ekol, lleri ve bilhassa bunlar arasnda medeniyete hizmet edenleri takdirle sonulanr. Bundan baka, gelimemi milletle re kar ellerini uzatmay ve bunlara iddet kullanmakszn iler lemenin faydalarndan ve ahlkllarn iyiliklerinden istifade ettirmeyi de gelimi milletler iin gerek bir grev olarak bildi rir. nsanlk kanunu, gitgide, hayat iin kavga eklinden ka
S3 Laffitle, De la m orale positive, s. 108.

208

A lexis B erir and

rak ilerleme iin birleme ve uyuma eklini kazanacaktr. nsa niyetin ilkesi, sevgi, temeli dzen ve amac da ilerlemedir. te, pozitivizm ekolnn kurucusu Auguste Com teun bu hikmetli cmlesi, kendisinin birok ar dnce ve hayallerini unutturmaya kafidir. Bu ekilde, insanlk fikri, bizi, tabiat ekol denilen mekte bin giriine ulatrr. Bundan sonraki, blmde de bu giriten ieriye dalmay deneyeceiz.
B) T abi Din 1) K endim iz, nsanlk ve Tabiat H akknda Salip O ld u u m u z Bilgi, Bizi A lla h B ilm eye Ulatrr.

nsanla ok saygl olan ve ilhl her eyde ikin bir vcud gibi deerlendiren, bir eit nsan panteizm (Pantheisme Humanitaire)den ibaret bulunan bir din, hi bir zaman, insan iin, yeni bir grevler takm ortaya koyamaz. Yaratcnn varl, insan ve tabiatdan hari, mutlak ve a kn bir vcud olarak tasdik edilmedike, Cenab- H akka kar grev olamaz. Bousset, kendini bilmek, insan, A lla h n bil gisine ( M arifetullaha ) ulatrr demitir. Buna, insan kiili ini bize ok iyi bir ekilde gsteren insanln bilgisini de eklemelidir. nsanolunun, gerekten, gzde temsilcileri, yani insanln byk rnekleri, Allahn varln daha iyi anlama mz iin, adet birer yol gsterici grevini yaparlar. Hatta, an lamak kelimesi bile, bu makama uygun deildir. Cenab- Hakk bilmek, tabiri daha dorudur. Tabi veya akl din, her eit va hiy, ilham ve Allah'n adleti teorisinin dnda olarak, akl ze rine kuruludur. Bu din, Leibnizden itibaren, isimlendirildii gibi, zellikle lh ilim denilen lhi adlet kuramn kabul etmeksizin, ilhlii aklamakla iftihar edemez. Belki, Allahn varln dorulamak ve herbiri snrsz ve sonsuz lh sfatlarn sonsuzluu yannda, bizim hissedebileceimiz miktarn, haa, tarif deil, belki nitelendirir.

T
C>ha> Ahlk Felsefesi 1:

K U ,T f

'

209

o ____
Bilim dinsiz ve Allahsz mdr? lmin dini var mdr, yok mudur? Eer, biz bu soruyu, kinatta bizim bildiimiz eyler olduu gibi, bilm ediimiz ve bilem eyeceim iz eylerin de oldu una inanan bir filozofa, veyahut, bizce, Allahn varln dorulamak mmkndr, fakat, lh kiilii aratrma ve lh sfatlar aklamaya g yetmez diye iddia eden bir filozofa sormu olsak, verecei cevap, Evet, din adn hakszca ele geiren baz batl nyarglar var ki, bunlar iin, bilim, bir hasm ve bir dmandr." Fakat bilim, bu batl nyarglar sndren bir din ile birlikte ve beraber hareket ederden ibarettir. Evet, bilim ounlukla dinsiz gibi grnr. Fakat, eya ve ilerin d grnlerinden ok, ilerisine nfuz eden bilim gerek dindar dr. Thomas Henry Huxley der ki, G erek bilim ile hakiki
din, yle ikiz iki kzkardee benzerler ki, bunlarn ikisini de yoketm eksizin birini dierinden ayrm ak m m kn d eil dir.

Din, bilimin olduu yerde hayat bulur ve yeerir. Kklerini bilimin zeminine daldrlm bulunur. Spencer de, Dinsiz, bi lim sahibi olan deil, bilime kar kaytsz kalandr demi tir.84 1Bilimsel gereklere kar, gzlerini kapamak, yaratln garipliine kar kaytsz kalmak ve sonra da, bir dinle din sahi bi olmak! Okunmayan bir eserinden dolay, yazarn iktidar ve stn niteliine hayran olmak ve eserinin sahifelerini amaks zn kendisi hakknda pek tumturakl vglerde bulunmak de mektir. Bilime olan sadakat, sessiz bir ibadettir. Yksek kymeti ve yceliine kar gizli bir krandr. Bu, bir kulluktur ki, lim olan kimsenin yalnz lisannda kalmaz; belki, kalbin, beenip aratrmasnn her kesine kadar nfuz eder. Bu derin bir say gdr ki, lim olan kimse, bunu, yalnz dil ile sylemekle yetinir. Belki, her an, zamannn hepsini btn fikirlerini ve zahmetleri ni ona hasretmek ve onun iin skntlara gs germekle bu saygsn ispat eder.
84 H. Spencer, De leducation. 2. Blm.

210

A lexis Bertrand

2- Alkanlk olduu zere, tabiat kanunlarnn, seyredil mesi de dindarlk hissini destekler. nk, bu seyir, biz de, tabiat kanunlarn yararl olduuna dair, bir duygulanma ortaya karr. Bu zellik, kanunlar kuran ve devam ettiren, akn bir varlktan habersiz olma gibi dnceleri de uzaklatrr. Bili min, evrenin sahibine verdii lh kiilik, yle, cahillerin san d gibi, haa, bir zorba, bir zalim kii deil, mutlak dil bir kiidir. Geri, O'nun sessiz sonsuzluunun derinlerine inme mmkn deildir. Fakat, O mutlak bilen kii, tabiatn kanunlar ile, lh detlerini bize yanstr.
Bizim bildiim iz eylerin hepsi, O 'nun R ab b a n i (A l lah a zg) hikm etinin bir zerresi ve A llahlna ait iradesi nin bir grntsd r.

3- nsan bilgisi, baz ynlerden ok aciz ve ok snrldr. te, bilimin bu snrllk ve yetersizliine dair ortaya kan de rin his de, dindarlk fikrini hatrlatr. Geri bilim, ananev tarih ve insan hakimiyeti karsnda, marur bir ekilde davra nr. Fakat, bakna, mutlak olan rten, o nfuz edilemez gizlilik perdesinin karsnda, ban t yerlere kadar indirir. Bu, ne yasal bir kibir ve gurur; ne samimi bir huu ve alak gnl llktr." "Gerek bir bilim adam, bu ada lyk olan bir lim, dier bir deyile, piramitlerin byklklerini hesap etmek, birleik eleri ayrtrmak, veya hayvan eitlerini snflamak ile ye tinmeyen ve belki aa dereceden olan bu gerekler yannda daha yksek gerekleri arayan ve yce bir gerei izleyen sa mimi ve inanm bilgin, tabiatn, hayatn ve dncenin gr nleri olan, o salt ve evrensel gcn, sadece, insan ilminin deil, btn nsan dncenin, ne derece stnde olduunu aka grebilen tek insandr.8 5

83 A yn yer.

A hlk F elsefesi

211

2) A lla h n varlnn delilleri:

te, asrmzda en ok ne kavuan evrimcilik ekolnn en saygdeer temsilcisi yukardaki ifadede bulunmutur. znt vericidir ki, ok fazla yaylm olan batl bir itikad, bu ekol, dindarlk fikrine kar gibi gstermektedir. Gya, bu ekol, lemin oluumunu, yani, yaratl tanmlamakszn aklyormu. Acaba, lemin eitli devirler arasnda yava yava meydana gelmesi, birdenbire olumasndan ve olgunluk orann bir anda kazanarak det belirli bir hale gelmesinden daha az m hayret vermektedir? Evrim teorisi, bizi, A llahn varln dorulamaya zorla yan en az iki kanunun kabuln gerektirmiyor mu? Bu kanunla rn birincisi, btn eyaya kaynak olan ve oluum ekli akla namayan bir ilk maddenin varldr. kincisi de, bu eyann temeline dikilmi ve onlarn sonsuz geliimini, idare etmeyi zerine alm bir kanunun varldr. Kesin ekilde sylemek gerekirse, Yaratc meselesi, bir geometri davas veya bir fizik kanunu gibi ispat olunmaz. Al lahn varl dncesi, her eyden nce, zihnin bir sezgisidir. Bu kavram, aksa da ispat edilmez. Bu konuda aklanan ka ntlar, gerekte, dnceyi uyandrmaya, itirazlar ve engelleri ortadan kaldrmaya hizmet eder. Bu engeller ise, baklarmz durduran, bize engel olan ve Descartesin tabirince, Bu ger eklik nurunun, karlatrlmas imknsz olmayan gzelliini seyretme ve onu hayretler iinde grme ve tapnmadan bizi mahrum etmek isteyen, manialardan baka bir ey deildir. unu da ilave edelim ki, A lla h n varlnn kantlarnn hepsi, teker teker yetersizdirler ve tamamlanmamlardr. Bu kantlarn toplanmalar ve bir hzme eklindeki birlemeleri, bir kuvvet meydana getirir. nsan, Cenab- H akka, byle bir kant ile de il, kendi rh ile ynelmelidir. Bir metafizik meydana getirmenin aksine, Cenab- Hakka kar ykml olduumuz grevlerin kurulmas gerektiinden,

212

A lexis B ertrand

zorunlu olarak, ksaca aklanmas gereken bilgiler konusunda, Kantm yapt snflamay takip edeceiz. 1- Evrenin olumas (kozmolojik delil) veya maddenin imknl zerine kurulmu olan kant, maddenin varl, gerek liliini tam az demekten ibarettir. Dier bir deyile, madde, olaandr, yani varolmas mmkndr; bunun iin de, varl zorunlu bir varln varolduunu dorulamak gereklidir. nk, belli bir anda, hi bir ey var deil idiyse, ebediyyen hi bir ey de var olamayacakt. unu da ilave etmelidir ki, madde, sonsuz da olsa, kendi varlnn yeterli nedeni ierdiini dnmek mmkn deildir. Bu durumda, nedenden nedene karak, gerekten yeterli bir nedene varlr ki, bu gaye nedeni bize hereyi aklar. Aristo, bu konuda, hareket noktas olarak, hareketin varln kabul eder. Aristoya ve btn eski filozoflara gre, hareket, hem tabi ha reketi veya mekanik hareketi, hem de, varlklarn, olgunlamak iin izledikleri -bizim gelime ve ilerleme dediimiz- eyi ieri yordu. Bundan sonra da, aadaki ekilde dnyordu: Her hareket, kendinden nceki bir baka hareketten doar. Bu nce gelen hareketin hi biri, kendisinde, bu hareketin nede nine sahip deildir. nk, her hareket, kendinden nce gelen hareketin eseri ve sonra gelen hareketin de nedenidir. Bu du rumda, mutlaka bir uilk hareket ettiricimde, karar klmak gerekir ki, bu ilk hareket ettirici, btn hareketlerin ilk nedenidir. Bu ilk hareket ettiricinin kesilmeden devam eden etkisi ise, hayat ve tabiatn ilerlemesini meydana getirir. Madem ki, madde, kendisi iin durgun ve etkisiz gibi kabul olunuyor, maddenin hareketi sonsuz da olsa, mutlaka yine bir neden ile aklanmas gerekir. Bir kum tabakas zerinde elin brakt izi, daima grmekle, bu iz aklanm olur mu? Bu izin, gerek bir elin eseri olduu hakknda akl yrtmeye ve bunu kantlayan bir aklamaya gerek kalmaz m? 2- lh hikmet veya gaye nedenleri, kant (psiko-teleolojik delil), evrende, bir dzen, zellikle, organlara sahip varlklarda

Ahlk F elsefesi

213

gaye nedenleri ve vesilelerin gayelere uymas vardr; her dzen, bir dzenleyicinin varln gerekli klar demekten ibarettir. Gerekte, bu ekilde bir akl yrtme, srf vehm olmaktan te, ktye kullanmlara da sebep olmaktadr. Tpk, bir vaizin gln gaye nedenleri hayal ederek, yaratcnn, inayetiyle, byk ehirlerden byk nehirleri geirdiini ifadesi gibi, kt ye kullanlm ise de, ktye kullanma yine bunlarn iyiye kul lanlmasna engel deildir. Voltairein dedii gibi, her saat bir saatinin varln gerektirir. Bundan baka, Voltaire unu da ilave eder: Eer gz, grmek iin var edilmemi ise, buna, gayeci hastal yani ahmak demek daha uygun olur. Voltairein bu son itiraz oku, her yerde gaye nedenlerini gr mekten ekinenlere yneltilmitir. Voltairein dncesi, hi bir yerde gaye nedenlerini tanmamak isteyenlere daha ok uygula nabilir grnyor. Gnmzde, bazen uursuzluk, yani kastsz, fakat tabiatnda gerek ve srarl bir intibak hatrlatlarak iin iinden syrlmak isteniyor. Fakat, tesadf hakknda sylenen eyler, uursuzluk hakknda da sylenebilir. Tesadf, bizim, cahilliimizi rttmz bir kelimeden baka bir ey deildir. u kadar ki, tabiat bu dzenle birlikte, bize, bir dzensizlik manzarasn da gsterdiinden, bu dzen sizliin rtl ve daha derin bir dzen olduunu ve frtna za manlarda su yzeyinin deimelerine kar uzak denizlerin de rinliklerinde skun ve intizamn hkm srdn ispat etmek zor grnr. Aksi takdirde, insanlarn, kamunun onay ile vcuda ge tirdii bu eski kant, ya ikincilik denilen ve olgunsuzluk ilkesi olan madde ile olgunluk nedeni olan Cenb- H aktan ibaret iki sonsuz ilke kabul eden ekole, veyahut, iki ilhlk ilke si kabul eden ve sonra da, bunlar, birbirini taklide ynelten ve nihayet, gerekte hibirinin lh bir ey olmadn itiraf eden M aniheizm e dnr. Bu durumda, evrenin dzeni iin, u ekilde bir aklama mmkndr demek olur. Bunun birincisi,

214

Alexis Bertrand

te s a d f, kincisi, bir kr zorunluluk, ncs de, hakm ve mutlak gl olan yce yaratc bir zat. 3- Varlk kant (ontolojik delil) veya metafizik kantlar, bir etkenin kendi eserine koyduu ve det damga gibi bizde varolan m k e m m e l ve so n su z dncelerini akl yrtmenin hareket noktas olarak, almaktan ibarettir. Bu dncelere, ne tabiatn bilgisi ne de nefsin veya ruhun bilgisi kaynak olabilir. nk, gerek bizim iimizde, gerek dmzda bulduumuz ey, gayri mkemmel ve sonsuz olmayandan baka bir ey deildir. Mesel, lem sonsuz olsa da, bilimsel adan sonlu ve snrl olarak dnlr. Zaten, nicelik asndan sonsuz, olgunluk ynnden sonsuz olandan farkldr. Olgunluk demek, olu ne deni demektir. Olgun olmayan vardr, en mkemmel olan var deildir, diye iddia etmekte eliki vardr. Biz, zel veya st kapal bir kyas ile dncemiz tarafndan ekillendirilen ol gunluk sayesinde, bir varlk hakknda da, en olgun deildir, diye bir dorulamada bulunabiliriz. Fakat, denilebilir ki, en olgun olann varl, ideal varlktan baka bir ey deildir. St. Anselme ve Descartes, buna cevaben derler ki, en olgun iin, ideal bir varl inkar etmekte eliki vardr. nk, bu hal, olgunluun birincisini, yani hakikat ve hayat gibi btn dierlerine imkn veren bir olgunluu inkr etmek demektir. Varolu hali, olgunluk fikrinin iinde vardr. Nitekim, adan ikisinin dik aya eitlii, gen dnce sinde vardr. Bundan baka, Leibniz unu da ilave eder, Ol gunluk son derecede olumlu bir dnce olduundan varolma imknna zarar verecek hi bir elikiyi kabul edemez. nk, her eliki bir olumsuzluu gerektirir. Cenb- Hak ise, hakkn da hi bir olgunluun inkr mmkn olmayan varlktr. 4- A hlk kant (veya A hlk kanun): Bu kanunu, insanlarn vicdanlarna tayan ve kaydeden, tabiatlarna yerletiren bir kanun koyucunun varln gerekli klmas esasna dayanr. Bu ilkeye gre, kanunu isteyen kanun koyucu, hem mfik, ayn

A hlk F elsefesi

215

zamanda, hem de intikam alc olmazsa (mn'im ve mntekim), byle bir kanun da, tamamlanmam ve noksan olur. Kant, yce yaratc kavramndan yce Allah dncesine geebilmek ve varln, imknndan, akl yrterek, karma hakkna sahip olup olmadn kendi kendine sormutu. K antm bu sorusu, teorik akl , kendine gvenebilir mi? Ve kendi hkmnn yasal olduunu ileri srebilir mi? demekti. Kant, p ratik akln , olular ve grnler leminin tesine gee bilmek iin lazm gelen, nfuz ve kuvvete sahip olduuna, son derecede inanyordu. Kant der ki, greve ve grevin gerektirdi i her eye, yani, insan hrriyetine ve yaratcya inanmak bir grevdir. te, bunun iindir ki, tanr tanmazlk, daima kiisel bir ey olarak kalmtr. Dinsiz bir millet olmad gibi, tabiatlardan M de Quatrefages adnda bir bilgin, insanlar, iki temel zellik ile hayvanlardan ayrmtr. Bunlardan biri, ahlkllk , yani, greve ballk, dieri, din sahibi olmak veya Cenab- H akka imandr. Varsn bir Fenelon, lh sfatlar ile insann din grevlerini aklamaya alsn. Leibniz de, Hristiyanln iki nemli ubesinin arasn nasl uzlatraca hususunda d ncelerini sylesin. Dier taraftan, Afrika zencileri, kahinleri ne; sihirbazlarna bavursunlar. Mabudlar huzurunda titresinler, hemcinslerini bunlara kurban etsinler. te, bunlarn hepsine din veya m ezhep ad verilir ve genel dilde, bunlar iin, ba ka bir isim de g bulunur. Fakat, bunlarn hepsi, sonsuz lh bykln, hak ve gerek olan yegane bir dinin bozulmu veya deitirilmi rneklerinden ibarettirler. te, bilimin bize telkin ettii din, yegane hak olan bu din-i mbindir.
3) Din Ahlk:

Bilimin ilerlemesi, hangi seviyeye ularsa Pascalm bir sz, daima, hakikat olarak kalacaktr:

ulasn,

Sonsuz sem ann sessizlii bana dehet verir. Burada, dehetten maksat, sonsuz bir byklk, sonsuz bir kudret karsnda, insan akimn ve duygusunun titremesidir.

216

Alexis Bertrand

Bizim, Cenab- H akka kar ilk grevimiz, yce yaratcy ta nmak, yani yaratcya ve lh sfatna inanmaktr. Eer, biz, Spinoza ile beraber, nsan adlet ile lh adlet arasnda hi bir benzerlik veya mnasebet olmadn syleyecek olursak, ad let, hikmet ve hayrn ahlk niteliine ait olan bilgilerimiz, bi zim ruhumuzda, hi bir kulluk duygusu uyandramaz. Bilhassa, bize, bir ahlk kanunu ilkesi olmak zere, Cenab- H akka kar ykml olduumuz grevleri bildiren ey, yce Allah hakkn da sahip olduumuz bilgi ve onu tanmadr. nsanlar iin, bir ka vatan olduu gibi birka da din var dr. Herkes, kendi dinini, dierlerinkine hakaret etmeksizin sevmelidir. Bu adlet ve efkat duygusu bir eit hogr deil, fakat, bakalarnn hayatna bir eit saygdr. Bizim ortak ol madmz bir dinin ayini, gerek bir kilisede, gerekse dier bir mabedde, bir sinagogda veya bir cmide yaplsn, grnm samimi bir saygy gerektiren, ruh bir halinin timsali gibi g rnmelidir. zetle din, insanlar blmemeli, belki birletirmelidir. Hangi dine inanrsanz inannz, veya inanmaynz, bunu d nmeniz veya dnebilmek iin, bir kalbe sahip olmanz yeterlidir. Btn varlklarn ncesiz kaynana ykselmek imkn szdr. Bu konudaki gszlmz itiraf etmemek de m m kn deildir. Bu gszlklerini dorulamayanlarsa, fikirlerin de, hrriyet ve hkm verme yetilerinde, kuvvetten eser olma yan, hr dnceli tabir olunan inansz kimselerdir. te, insan toplumunun felketlerinden biri de, dayanlmas imknsz olan bu inanszlk, cahilcesine bir bilgilik taslama dr. Buna tutulmu olan bir kimse, hi bir ey renemedii halde, hereyi bilir zanneder ve alayc bir tavrla, gya hereyi halleder. Bu kimse iin, bir zeka , ie sonu kazandrr gibi grnr. Biare, binlerce seneden beri insanln en byk tem silcilerini bile hayrete dren en byk meseleleri, bu gln haliyle halledip zmlediine inanr. Bir inanc, inan olmas itibariyle kk grmek, inancn bir hrriyet eseri olduunu ve

A hlk Felsefesi

217

en kesin bir ilimde bile, byle bir inan unsuru, yani, kantlan mas mmkn olmayan bir konu veya varsaym bulunduunu inkr etmek demektir. Bununla birlikte, ruhlarnz, daima, Cenab- H akkm var lndan ayrmaynz. Cenab- H ak km h var olmadn size ispat etseler dahi bu varlktan phe etmeyiniz.
4) R u h u n Bekas:

Ahlk kanunun bir konusu olmak zere ruhun devamll da matematiksel kesinliklerle kantlanamazsa da, kalblerin de rinliklerine balanm bir kanaat olmak zere kalr. nk, geici olduumuzu hissederiz ve ne zaman, seyri btn dikka timizi eken ve iinde kaybolduumuz bir dncede; gzellii bizi byleyen bir duyguda bulunursak derin derin dnmek iin, kendimizi zamann ve meknn dna km buluruz. Spinozann dedii gibi, kendimizi ebed bir ekle girmi san rz. zellikle, aklmz, bizim geleceimizin arz zerinde sona ereceini inkar eder. nk, akl, erdem ile mutluluk arasnda edeerlilii mutlaka ister. inde bulunduumuz yeryz art lar ise, buna asla dayankl deildir. Biz, erdem iin mkafaat talep etmeyiz. Belki, erdeme bask yapan zorluklar ve engeller den bamsz olarak, bizzat ondan faydalanmak hakkn arzu ederiz, in sa n . daima, sonsuzluk iin yaratlm bir varlk oldu unu hisseder. Bu varlk, cinsleri arasnda ne kadar ykselmi olursa, o kadar ok anlar ki, btn yetileri, almalar, gayeden mahrum kalmak ve hi bir zaman bu gayeye ulamamak iin insana verilmemitir. nsann, mutluluu hissetmek iin verilmi olan duygusall, zdrap dolu bir bir hayatla yetinemez. lim iin verilmi olan zekas da, baz ksmlarndan bakasn da kuatamaz. yilik iin yaratlm olan iradesi de, bu iyilii ok defa bu yolda kullanr. zetle, btn nsan yetiler, yok olma mak iin kar koyar ve adet isyan ederler. te, kim ruhun bekas hususunda, aadaki kant hakknda dnr, kafa yorarsa bunu tasdik eyler.

218

A lexis Bertrand

1- Ahlk kanunun yaptrmlarnn yetersizlii zerine ku rulu, erdem ile mutluluk arasnda bir ahenk kurulmasna ilikin gelecek bir hayatn gereklilii. 2- nsan hayatnda, ok nadir olarak, dnce itibariyle, sonsuz bir hayat srdrdmz zamanlarla kuvvet kazanan ruhun devamll hususunda tabi ve derin bir igd. 3- Hepsi sonsuzlua ynelmi yetilerimize, gelimelerini, tadklar ve akladklar memnuniyetlerini verebilmek ve ilerletmek iin, mevcut hayatn, inkr edilmesi mmkn olma yan yetersizlii. Evet, kim ki, akln bu nedenleri ve sebepleriyle, akln ken disinin bile bilmedii dier kalp sebeplerini dnrse, ruhun devamllna inand gibi, ruhun devaml olduuna dair inan cn, ahlkn yasal bir sonucu olduuna da inanr. Ayn zamanda, en byk mutluluun da, faziletin kendisinden daha az bir fazi let mkfat olduuna kanat getirir. Biz, bu konuda, ruhun tabiatna ilikin psikolojinin teorilerine bavurmaya gerek gr medik. nk, bu teoriler, ruhun devamllnn yalnz imknn ispat eder. Bunun gerekliinin ve gerekliliinin delilleri ise, ahlkn meselelerindendir. Gerekte, bu son maddeleri, pek zetle akladksa da, o da, byle bir mesele zerinde, her ey den nce, kiisel tefekkre arda bulunmaldr. Her lm alet, kesinlii sebebiyle, katiyetten mahrum olur. Erdemin yok ola mayacana inanmak da, erdemin bir ksmdr ki, Eflatunun dedii gibi, kendini tehlikeye atmay kabul eder. Kesin bir bilgi ve kant, erdemi ahs kardan soyutlad iin, erdemin esas stnln yok eder. Fakat, bir gn gelecek ki, her ey iyi olacak. te, erdemin btn midi ve dayana budur. Fakat, gelecek olan bu iyilik, henz gelmemitir. te, endiesi ve stnl de bdr. Bununla birlikte, ruhun bekas na inanma, bu iyiliin gelecekteki tasdikidir. Baka bir ifadeyle A llahn varlnn dorulanmasdr. Biz vazifemizi yapalm, tesini Allaha brakalm.

dizin
B entham , 36, 46, 90, 91, 92, 93, 9 5 ,1 2 4 bilin, 21, 73, 75 Bousset, 68, 175, 187, 198, 208

A
A dalet, 11, 27, 40, 41, 129, 130, 163, 164, 165, 171 A dam Sm ith, 65, 102, 103, 104, 105. 106 detler ilm i, 1 ahlk ilm i, 1,5,13,14, 21, 84, 133 A hlk H rriyet, 48, 59 ahlk iyi, 76, 113, 120 ahlk kanun, 19,39, 14, 118, 125 ahlk kym et, 25, 39, 43, 114 ahlk tler, 2 ahlk terakki, 31 lem , 10, 72, 107, 119, 126, 214 A ltn devir, 183 A nalitik, 18 A axgoras, 157 A nglo, Sakson, 96 A rchim edes, 22, 36 A ristip, 86, 88 A risto, 11, 42, 51, 52, 62, 78, 94, 98, 111, 121, 130, 144, 153, 166, 170, 212 A ristofan, 5 A stronom i, 109 A uguste, C om te, 8, 14, 29, 36, 48, 52, 53, 54, 107, 108, 109, 110, 146, 168, 184, 185, 197, 199, 206, 2 0 7 ,2 0 8

c
C am penalla, 5 C ehlet sna, 30 C hevreul, 75 C icero, 8, 1 2 ,4 0 ,4 1 ,4 2 , 99, 128, 1 38,165 cm ertlik, 4, 83

D
D escartes, 7, 60, 66, 124, 131, 135, 138, 142, 211, 214 D estult de Tracy, 159 determ inizm , 57, 58, 73, 75, 84 D iyojen, 171 D oal iyi, 120 doal yneli, 51 D r.L etournau, 28 D uport, 193 duygucu ahlk, 102 D uygucu A hlk, XI, 110 dzen, 3, 18, 188, 192, 193, 208

E
edeb. 42, 194 E flatun, 4, 11, 26, 40, 41, 47, 76, 77, 112, 113, 121, 122, 129, 132, 138, 139, 153, 166, 170, 182, 187, 191, 218 Eflatun C um huriyeti, 19 E m il, 101, 147, 194 em ir, 2, 3, 8, 12, 27, 34, 37, 38, 40, 112, 114, 115, 116, 122, 128, 137, 148, 190, 195, 198

B
Bacon, 128, 139, 140 banazlk, 23 bahtiyarlk, 88 Beau M archais, 194 bedbaht, 135

220
Em prizm , 100 En stn yi, 120 Epikr, 87, 88, 89, 90, 98 E pikrclk, 87 erdem , 1, 24, 39, 41, 44, 45, 47, 90, 119, 129, 138, 146, 177, 180, 1 8 6 ,1 8 7 , 1 8 9 ,2 1 7 ,2 1 8 Escobar, 10 E volsyonizm , 96 evrim cilik, 211

Alexis B ertrand
1 3 7 ,1 4 7 ,1 5 5 , 165, 209 heteronom i, 115 hikm et, 3 7 ,4 0 , 114, 119, 128, 138, 1 8 2 ,2 1 2 ,2 1 6 H ipnotizm a, 57, 61 H ipokrat, 57, 207 hissi m terek, 21, 98 H iss salim , 21 H obbes, 158 H um anitaire, 208 H utcheson, 100, 106, 121 H r varlk, 110 hrm et, 30, 3 2 ,4 5 ,5 4 ,5 5 , 168, 196,202 H rriyet, 59, 68, 7 6 ,7 8 , 162, 168, 1 8 3 ,1 8 6 H rriyet T lsm , 181

F
fayda, 18, 22, 28, 85, 95 fazilet, 1,35,39,51,65,69,138,218 fazilet ilm i, 1 Felicite, 124 Felida, 80, 81 Fenelon, 22, 182, 215 Fichte, 106 Fizik, 37, 109 fizyolojik ahlk, 120 Fontenelle, 92, 142 form el ahlk, 16, 120 Fouillie, 156

Ispartah, 189, 202 iffet, 40, 90, 128 ihsan, 38, 130, 164, 166, 175 nsan panteizm , 108, 208 intihar, 87, 107, 127, 134 irade, 22,42,51,60,61,62,63,65, 68,72,74,82,105,110,113, 115, 11 8,127, 135, 137, 13 9 ,1 8 6 irfan, 8, 77 itidal, 40, 46, 90, 92 yi istek, 42 iyi irade, 116, 118, 161 iyilik, 1,16,17,22,25,31,34,40, 45, 64,73,84,91,92,120,121, 128, 130, 149, 155, 165, 171, 172, 173, 174, 175, 187, 1 99,218 izzeti nefs, 4

G
G orgias, 26 grev ahlk, 85, 112 G um ploviez, 205, 206 G ne ehri, 5

H
Harp ve D evletler H ukuku, 204 H artm an, 107 hayr ilm i, 1 hayrl irade, 118 hayr a la, 2 Hegel, 157 H egesias, 86, 87 Heine, 202 H erbert Spencer, 8, 27, 52, 96,

J
Jan Jacque R ousseau, 9, 21, 100, 101, 102, 134, 147, 151, 153, 154, 158, 176, 183, 186, 203 Joinville, 44, 45

A hlk Felsefesi
Jpiter, 14, 16, 43, 88, 119

221
M arquise de C ondorcet, 103 M ebuslar M eclisi, 178 m eden ahlk, 187, 192 m ekaniklik, 76 m elankolik, 82, 83 m enfeat ahlk, 85, 90 m eziyet, 25, 31, 168 M ichelet, 190 m illet m eclisi, 178, 179, 197 M irabeau, 193, 194 M oleschott, 57 M oliere, 33 M ontaigne, 35, 36, 73, 139 M ontesquieu, 12, 26, 139, 166, 175, 177, 180, 182, 197 M sy T aine, 80 m utlak hkm et, 182, 183, 185 m utluluk, 18,28,47,94,96,97,111, 123,124,126,134,195,217, 218 m kellef, 15, 34

K
kalb, 16, 26, 53, 55, 72, 109, 141, 1 7 2 ,2 1 8 kaligula, 176 Kant, 4,14,16,17,31,32,33,34, 36, 37,38,42,43,44,45,55,65,69,82, 83,100,105,110,112,113, 115, 116,117,118,119,120,123, 133, 137, 138, 142, 1 5 7 ,2 1 2 ,2 1 5 kskanlk, 4 K onfys, 30 korkm ak, 4 kral, 153, 175, 176, 199 K rene E kol, XI, 86 kudret, 22,39,58,122,175,192,215 K urucu M eclis, 167, 182, 184, 187, 193, 200 K ular M em leketi, 5

L
La B ruyer, 3 La Fontain, 4, 55 L affitle, 207 L aktanos, 12 L eibniz, 14, 22, 77, 112, 120, 123, 161, 171, 208, 214, 215 lezzet, 18, 21, 28, 32, 49, 52, 54, 64, 73, 8 5 ,8 6 , 88, 89, 9 0 ,9 1 , 9 3 ,9 4 , 9 5 ,9 8 , 99, 102, 110, 111, 119, 125, 143 L om broso, 56

N
nefs sevgisi, 52 n egatif grevler, 131

O
O klides, 22, 36 olguculuk, 107, 108 olgunluk, 18,19,20, 29, 113, 114, 116,118,119,120,121,122,123, 125, 126, 186, 211, 213, 214 olum lu veya gerekli grevler, 131

P M
M aine de Biran, 6, 62, 122 M alebranche, 113, 121, 138, 142 M anou, 30 M arc-A urele, 95 m arifeti beer, 4 M arim ontel, 135, 150 Pascal, 10, 13, 35, 65, 78, 133, 137, 171. 215 Phedon, 47 Philon, 175 Plutarque, 86 pozitivizm , 57, 107, 109, 208 pratik ahlk, 18, 128

222 Prevest Paradol, 3 P ronisyal, 10 Proudhon, 14, 15, 16, 187 psikoloji, 5, 72, 102, 122, 192

Alexis Bertrand
efkat, 4, 78, 105, 106, 119, 147, 17 3 ,2 1 6 ekl A hlk, 1 13 ovenizm , 56, 203

R
Rabelais... 77. 153 R ahip Eym ar, 192 R ahip Y ves, 44, 45 Rcnan, 202 rezillik, 22, 33 R obinson, 130 R ochefoucauld, 52

T
taassub, 56 T ekm l Kanunu, 31 tem izlik, 128, 132 teorik ahlk, 18, 84, 127 te v a z u ,4 T heophraste, 3 Thom as H enry H uxley, 209 tikel intihar, 133 tm dengelim , 15, 128 tm el intihar, 133

S
Saint A ugustin, 56 Saint Paul, 173 S aint-F lorentin, 190 salt iyi, 121 sanat, 3, 24, 112, 121 Schiller, 1 19 Schopenhauer, 47, 105, 106, 142 Sebatid, 117 Senato, 178 S eneca, 88, 173 evki tabi, 51 sevm ek, 4,27,52,123,173,171,178 S haftesbury, 100 Sieyes, 168, 169 Silvio Pellico, 149 siyer ilm i, 1 sofistler, 33 Sokrates, 26, 27, 94, 136 Sosyalist, 170 Spinoza, 16, 17, 32, 36, 71, 72, 111, 125, 126, 141, 216, 217 St. A nselm e, 214 Stoa, 42,43,67,102, 190, 197, 213 Stuart M ili, 2, 3, 93, 94, 95, 96, 1 3 4 ,1 6 0

V
vatanperverlik, 201, 202 veraset hakk, 170 vicdan, 8, 9, 10. 11, 15, 21.23, 25, 27, 28, 30,31,45,67,68,81, 100, 104, 109, 116, 163, 168, 192 V icdan V ehbi, 10 V ictor Cousin, 141 V incent de Paul, 172 Vitalist, 35 Volney, 132

W
W ollaston, 106 W ollf, 106, 112

Y
yalnz kalm a, 34 yiitlik, 122, 128, 132, 195 yum uak huyluluk, 128

Z
Z enon, 41, 82, 97 zihinsel (akl) ak, 126 Z hal, 35

ecaat, 40, 41, 129