You are on page 1of 136

MICHEL FOUCAULT

M iche] Foucault 1926da Poitiersde dom utur. 1 9 4 6 da Fransann en nem li eitim kuram larndan cole Normale Suprieuree kabul edilir. Felsefe ve psi koloji okur. 1950de girdii Fransz K om nist Partisin den 1 9 5 2 de ayrlr. B ir sre hastanelerde p sikolog olarak alr. 1953te Althusserin yerine cole Nomalede felsefe asistan olur ve psikoloji eitim ine devam eder. Paris Psiko loji Enstitsnden psikopatoloji ve deneysel psikoloji diplom alar alr. M arksist bir bak asyla yazd ilk kitab Maladie mentale et personnalitden (1954, Akl Hastal ve Kiilik) sonra G eorges D u m zilin tavsiyesiyle sve U ppsaladaki M aison de Francea direktr olur. B urada Histoire de la folie lge classique ( K la sik ada Deliliin Tarihi) zerine almaya koyulur. Deliliin Tarihini tam am layp C lerm o n t-Ferran d niversitesinde psikoloji dersleri verm eye balar. A r dndan C lerm o n t-F erran dda felsefe blm nn bana geer. Ayn yl Gilles D ele u z e le tanr. B ir yl sonra G eorges Bataillen kurm u olduu Critique dergisinin yayn kuruluna girer ve Naissance de la clinique (Kliniin Douu) adl kitabn yaymlar. 1966da ilk basks bir ayda tkenen ve byk tartmalara neden olan Les mots et les choses (Kelimeler vefieyler) kar. 1 9 6 9 da F ou caultnun Kelimeler ve fieyler de kulland yntem i aklam a denem esi olan L Archologie du savoir (Bilginin Arkeolojisi) yaymlanr. 1970te Fransann en prestijli k u ra m larndan C ollge de Franceta kendisi iin kurulan D n ce Sistem leri T arihi krssne seilir. B unu n ardndan G rou pe Inform ation sur les Prisons (G.I.P. H apishaneler zerin e Enform asyon G rubu) adl oluum un kurucularndan biri olur. G erek bu grup gerek adalet, tp, psikiyatri ve cinsellikle ilgili bir dizi m cadele evresinde yeni bir politik etkinlik biim inin n cln yapar. G eleneksel parti politikalarnn dna kan bu etkinlik biim i yeni bir eylem ve entelektel anlayn da beraberinde getirm itir. 19 7 3 te Sartre ve M aurice C lavelle birlikte Libration gazetesinin kuruluuna katlr. 19 7 5 te Surveiller et punir: Naissance de la prison (Gzetleme ve Cezalandrma: Hapishatenin Douu) yaymlanr, iktidar ilikileri, teknikleri, stratejileri ve taktiklerinin; yani m odern Bat toplum larnda znellii ku rm a biim lerinin analizini yapt bu kitap ola anst bir ilgi grr. 19 7 6 da Histoire de la sexualit (Cinselliin Tarih) balkl ve alt cilt olmasn planlad dizinin ilk kitab L a volont de sa>oir (Bilme stenci) kar. zgrlem enin yerine altern atif olarak kendini yaratmay ve arzunun zgrlem esi yerine zevki younlatrm ay n e karan bak asn bu son ki tabnn ardndan gelitirir. Alt yl sonra yaymlanan Cinselliin Tarihi'rn ikinci ve nc ciltlerine kadar geen sre iinde nde gelen Fransz entelektel leriyle birlikte Ispanyadan Polonyaya eidi baskc rejim lere kar yrtlen uluslararas kampanyalara katlr. B tn bu sre iinde irili ufakl birok kitap, m akale ve syleisi yaynnlamr. S z konusu m akale ve syleilerinin yan sra dnyam n eitli lkelerinde verdii dersler 1994te drt cilt olarak ve Dits et crits (Sylenmi ve Yazlmlar) bal altnda bir araya getirilip kitaplatrdn [Dits et critid e n yapdan kapsand bir sem e SemeYazlar (I Entelektelin Siyasi levi, II zne ve ktidar; III Biiyk Kapatlma, IVktidarn z, VFelsefe Sahne si, VI Sonsuza Giden D il) adyla Ayrnt Yaynlar tarafndan yaymland.]

Ayrnt: 459 nceleme Dizisi: 202 Doruyu Sylemek Michel Foucault Kitabn zgiin Ad Fearles Speeeh ngilizceden eviren Kerem Eksen Yayma Hazrlayan Ferda Keskin Dzelti Mehmet Celep Scm iotext(e)/2001 basmndan evrilmitir, Semiotext(c)/2001 Bu kitabn Trke yaym haklar Ayrnt Yaynlarna aittir. Kapak Fotoraf Michel Foucault, Jean-Pal Sartre ve arkadalar bir protesto eyleminde... Kapak Dzeni Arslan Kahraman
D iz g i

Esin Tapan
Bask

Kayhan Matbaaclk San. ve Tic. Ltd. ti. Davutpaa Cad. Gven San. Sit. C Blok No.:244Topkap/stanbul Tel.: (0212) 612 31 85 Sertifika No.: 12156 1 Birinci Basm 2005 kinci Basm 2010 nc Basm 2012 Bask Adedi 2000 ISBN 978-975-539-452-4 Sertifika No.: 10704

A Y R IN TI YAYINLARI Hobyar Mah. Cemal Nadir Sok. No.: 3 Caalolu stanbul Tel.: (0212) 512 15 00 Faks: (0212) 512 15 11 www.ayrintiyayinlari.com.tr & info@ayrintiyayinlari.com.tr

Michel Foucault

Doruyu Sylemek

NCELEM E DZS
Y E L P O L T K A /J. Partin -of M A R K S, F R E U D V E G N L K HAYATIN E L E T R S / U. Bmrn * K A D IN LIK T A H A K K M VE D R E N S A N A T J.A R I//.C . Scotl SA L I IN G A SP I//. lllicl S E V G N N U L G E L /A Finkielkr,mr -ot K M L K VE F A R K L IL IK /H / Comolly A N T P O l.T K A D A P O L T K A /C . .\M><h -ot Y E N H R S O L Z E R N E T A R T I M A L A R ///. \\'<iwri<>lt ** D E M O K R A S V E K A P T A L Z M /S . Bmvlcs-H. Gilis * O L U M S A L L IK , R O N VE DAYAN I M A /R . Rorly O T O M O B L N E K O L O JS //? Prcml-(J. Martin -ot P M E , G ID IK L A N M A V E SIK IL M A Z E R N E //!. Phillips * M K N S IZ IN P O L T K A SI/ jf.,V/. Besilin ** G E N L E R N HAYAT BLG S E L K T A B I/R . | & / * ' E K O L O JK B R T O P L U M A D O R U /A /. Boohhin * D E O L O |/7 : B(le.v * D Z E N VE K A LK IN M A K ISK A C IN D A T R K Y E //I . Insd A M E R K A /J lindrillard - * P O S T M O D E R N Z M VE T K E T M K L T R /,U . Peallersoe -ot E R K E K A K IL /G . Lloyd B A R B A R I.IK /A /. Hcry * K A M U SA L N SA N IN K /R . Sen,un -ot P O P L E R K L T R L E R //) . Koiv -ot B E LLE N Y T R E N T O P L U M /K ./jo -iy -ot G L M E //-/. Hegsm * LM E K A R I H A Y A T/iV O. Brom, SV L TAATSZ K / D a . V: Cofr * A H L K Z E R N E T A R T I M A L A R //. NiiikiI T K E T M T O P U M U //. Bandrillanl E D E B IY A T V E K T L K /G . Baaillc * L M C L H A S TALIK U M U T S U Z L U K /S . Kierkriml O R T A K B R E Y L E R O L M A Y A N L A R IN O R T A K U I//1 . Ligis ot V A K T L D R M E K //? Fryenthtd -ot VATAN A K I/A f. l'iroli * KM K M E K N L A R I/D . Marley. K. Rohis - * D O S T L U K Z E R N E /S . l.yml -ot K SE L L K L E R ///. UPolhme K A D IN L A R N E D E N Y A Z D IK L A R I H E R M E K T U B U G N D E R M E Z L E R ? //). Lealr D O K U N M A /G . sifovki T R A F ED LE M E Y E N C E M A A T /A /. Ulaelal F L R T Z E R N E / A Phillip -ot F ELSE FEY Y A A M A K /R . Billluifm * * P O LT K K A M ER A /,V /. R y.m -il Kelliler C U M H U R Y E T L K //? Pelli -ot P O S T M O D E R N TEO R /.S'. Bes-D. K elher-of M A R K S Z M VE A lll. K /A Lnkes V A H E T K A V R A M A K //./? Reencsna -ot SO SY O L O JK D N M E K /Z . B,n,m -ot P O S T M O D E R N E T K /Z . Ihuum * T O P L U M S A L C N S Y E T V t K T D A R / R .IK Cannell -ot O K K L T R l. Y U R T T A L IK /H . Kyliclta K A R ID E V R M V E S Y A N ///. M,inme * K U S U R S U Z C N A Y E T //. Baudillard * T O P L U M U N M c D O N A l D L A T IR 1L M A SI/G . Rincr -of K U S U R S U Z N H L ST /K ..-I. Pearson H O G R Z E R N E /.V f. Hhher 2 I.Y Z Y II. A N A R Z M /D < t:/ M i s & J. lifl im i -ot M A R X 'IN Z G R L K E T I/C . a . Bankeri -ot M E D Y A V E G A Z E T E C L K T E ET K S O R U N L A R / l)cr.:A. Behey & R. Cladmck HAYATIN D E E R //. H anis -of P O S T M O D E R N Z M N Y A N IL S A M A L A R I/T Btgletot D N Y A Y I D E T R M E K Z E R N E /A /. U vy -ot K Z N A 'SI/B . Saders -ot TA H A Y Y L G U C : N Y E N D E N D N M E K /D r .: C . Robinson & J. Rnndcll T U T K U L U S O S Y O L O J//!. Gtne & A. !\cltalfe -of E D E P SZ L K , A N A R VE G E R E K L K /G . Sarlnvll * K E N T S Z K EN T .F .M E /A /. Baokcli -of Y N T E M E K A R I//? Peyerabed H A K K A T O Y U N L A R I//. Farreste -ot T O P L U M L A R N A SIL A N IM S A R ?//? ( .omerton L M E H A K K I/S . Incei>lt -ot A N A R Z M N B U G N /D -.: Has-Juen De ten -ot M E L A N K O L K A D IN D 1 R /D . Binken -ot SY A H 'A N T A R 1-11//. Bandrillanl -ot M O D E R N Z M , EV R E N S E L L K V E U R E Y /'. Bcnlabib K L T R E L E M P E R Y A L Z M //.Tomlinsan * G Z N V C D A N I /R . Sem * K R E S E L L E M E /Z . Hannm * E T E G R / A Piepcr * D U Y G U T E S T O P L U M /S . Mestari( ED E B Y A T O L A R A K H A Y A T//I. Nel.miM M A J/K . Kvlint M E K N L A R I T K E T M E K // Urry * YAAM A S A N A T I/G . Samvll * A R Z U A I//. Kovd * K O L O N Y A L Z M P O S T K O L O N Y A L IZ M //I. IMinim K R E T E K Y A U A N /. I. M / v Z A M A N Z E R N E /.V Elias * T A R H N Y A P IS K M //1. Mmslini' F R E U D SA V A LA R I//. Poncaer T E Y E A D IM /A /. Ulueho PO STYAP1SALC1 A N A R Z M N SY A SET F E L S E F E S //.' May A T E Z M /K . U Pohlrrin AK L K L E R /<). P. Kenbng PO STM O D E R N L K VE H O N U T S U Z L U K L A R I/^ , auman * L M L L K . L M S Z L K VE D E R HAYAT S T R A T E JL E R /;? . B,n, T O P L U M V E B I.N D I1/K . Lele/I,kis * B Y S B O Z U L M U D N Y A Y I B Y L E M E IC /G . Rizer K A H K A H A N IN Z A F E R /ii. Smders E D E B Y A T IN Y A R A TILII/T DnpmtP A R .A LA N M I H A Y A T/Z. linini,m K L T R E L B E L L E K //. .-Issn,m M A R K S Z M VE DL F E L S E F E S / V . N. Vohjinou M A R X '1 N H A Y A L E T L E R //. Oerrih - * r E R D E M PEN D E/zJ-A iif/m y- * * D E V .E T N Y E N D E N R E T M /J. Srves A D A SO SY A L B L M L E R F E L S E F E S / . P,y KAR N AVALDAN R O M A N A /A l. H,Muin PY ASA/J. O'Netli * * A N N E : M E L E K M ,Y O SM A M K /E M \M M o n * K U T S A L N S A N /C . .I-.m/v B LN A L T IN D A D E V L E T / . Ltm n nt-* Y A A D I IM IZ S E F A L E T //!. Gre o t YAAM A SA N A T I FELSEFES/.-l. Se lim ,s -ot K O R K U K L T R //; FreJi -ot E T M D E E T K //if f a j'n D U Y G U S A L Y A A N T I/D . Upton ^ E L E T R E L T F .O R /K . tkss -ot A K T V S T N EL K T A B I/K . Sl,m> ot K A R A K T E R A IN M A S1/H . See -ot M O D E R N L K V E M P H E M L K /Z . Banman -t N IE T Z S C H E : B R A H L K K A R IT IN IN ET ^/? Bcrkomz -ot K L T R . K M LK VE SY A SET /jV ii/ Tok A Y D IN L A N M I A N A R /A /. Kimlin,t M O DA VE G N D E M L E R /D . Cmnc -ot BLM E T /D . Resik -ot C E H E N N E M N T A R H /A K . Turna -ot Z G R L K L E K A L K IN M A //!. .SV K R E S E L L E M E V E K L T R //. Tomlinson -ot SY A SA L K T SA D IN A B C 'si/fi. Ilulnel -of E R K E N K E N K A R A N L IK /K .R .> i/tv M ARXVE M A H D U M L A R I//. DerriL -ot A D A L E T T U T K U S U /R .C .Sobmn -ot HA( K E R E T //? lim,men -ot K L T R Y O R U M L A R I/ Tcrry ChIetoH -ot HAYVAN Z G R L E M E S //? S'vr M O D E R N L N S O SY O L O JS//? HH er -ot D O R U Y U S Y L E M E K /A /. Poanl -ot SA Y G I / R . Senmll -ot K U R B A N S A ! S U N U / .U Baaran -ot F O U C A U L T N U N Z G R L K SF .R V E N //. Mi Bern,iner -ot D E L E U Z E & G U A T T A R I//? Gnodclihl -ot K T D A R IN P SK Y A A M l/J. Binler -ot K O L A T A N IN G E R E K T A R H /".D . C o e & .M .P . Coe -ot D E V R M N Z A M A N I M . Nivri G E Z E G E N G E S E I. T O P Y A T A R H M . M andan -ot G . K L T R . K M L K //. Chambers -ot A T E V E S Z /C ..H . R am m z -ot M L L E T L E R V E M L L Y E T L K /C ./. Hobsbmm -ot H O M O L U D E N S /J. Iluizim!< -ot M O D E R N D N C E D E K T L K /S . Nema -ot L M V E Z A M A N /E . Unins -of G R N R D N Y A N IN E /K . Silm m an -ot B A K U N IN 'D E N t.A C A N A/.S, Meuma -ot O R T A A DA E N T E L E K T E L L E R /J. Lc G aff HAYAL K IR IK L I I//.; Craib -ot H A K K A T V E H A K K A T L L IK /B . m iian s -ot R U H U N Y E N H A S'A L IK l.A R I//. Kristm -ot R K E T //. Bakan -ot A L T K L T R /C .Jm fc s B R A LE C N A Y E T /A /. Fmuaul Y E N K A P T A L Z M N KLTR/RV/n/ Smnet -ot D N N G E L E CEC;/S<iHfMs;(> A bala -ot ZANAATKR/Z?ir/m/ Setcll -ot M E L E Z L E VG/AiV/if/ Borse -ot SE R M A Y E VE DL/Christan M arazzi -ot SAVA O Y U N L A R I/R c'vr Slall -ot B R D E A O L A R A K K O M N Z M /^ id i Badio & Stavoj iie lt -ot N H L Z M /B ri/o Diken -ot M A D D E SZ /A n d re G orz * B L G N N A R K E O L O JS /M . I'ouc.l -ot T K E T M T O P L U M U , N E V R O T K K L T R vc D V K U L B /H . vn O gr -ot A N T K A PTA LZ M // '!)1 Gilhcn ^ A L IM A K SA LI A Z A R A R U D IR /.-l/m V llelumd^Mony -ot B E R A -

-f

HUK/ liuhinl Senett

indekiler

Editrn n s z .................................................................................................... 7 . P A R R H E S IA S Z C ................................................................................ 9 A. Szc n A n la m ..............................................................................................9 B. Szc n E v r im i.............................................................................................17 . E U R I P I D E S T E P A R R H E S I A .................................................................... 22 - Fenikeli K adnlar [M 4 1 1 - 4 0 9 ]...............................................................23 - H ippolytos [M 4 2 8 ] .................................................................................... 25 - Bakkhalar [M 4 0 7 - 4 0 6 ]............................................................................. 26

- Elektra [M 4 1 5 ]................................................................................. 27
- ton [M 4 1 8 - 4 1 7 ]...........................................................................................29

O restes [M 4 0 8 ]............................................................................................ 46 Parrhesiay Soru n sallatrm ak ......................................................................57 III. D E M O K R A T K K U R U M L A R I N K R Z N D E P A R R H E S 1 A ..61 IV. K E N D L K K A Y G IS I V E P A R R H E S I A .................................................. 71 Sokratik Parrhesia............................................................................................... 71 Parrhesia P r a ti i................................................................................................ 84

SO N U SAPTAMALAR r ................................................................... 131


K ay n ak a.................................................................................................................136 D iz in ......................................................................................................................... 141

Michel Foucault

Editrn nsz

.h dersin bant kaytlarndan derlendi. D ersler Foucaultnun Sy lem ve H akikat adn tayan ve Antik Y un an daki parrhesia ya da "hakikati sylem e konusundaki drstlk m efhum unun incelen m esine ayrlan sem inerlerinin parasyd. Foucault bu m etni yazm, dzeltm i ya da m etnin herhangi bir ksmm dzenlem i olm ad iin, m etin onun onayndan gem em i l.ildedir ve onun kendi ders notlarm yanstmaz. Burada yazlanlar videce onun dinleyicilerinden birinin notlardr. H er ne kadar bu metin esas itibaryla derslerin bire bir yazm olsa da, tekrar niteliin deki cm leler ve cm lecikler atld, sorulara verilen cevaplar m iim -

u metin, M ichel F oucaultnun 1983 sonbahar dnem inde Berkeleydeki C alifonia niversitesinde ngilizce olarak verdii

Doruyu Sylemek

kn olan yerlerde m etne dahil edildi, baz Y unan m etinlerinin daha kolay okunabilen evirileri kon du ve birok cm le elden geirildi. T m bunlarn yaplmasndaki asl am a daha rahat okunabilecek not lar elde etm ekti. Derslerin blm lenii, blm balklar, dipnotlar ve dipnotlarda sz edilen metinleri ieren bibliyografya da sonradan ek lendi. K itabn editr, Foucaultnun derslerini takip etm esini salayan Jo h n C arv alh oya ok ey borludur. Ayrca editr, F ou cau ltnun ele ald klasik Y unan m etinleriyle ilgili birok konuda tavsiyelerde bu lunan D ougal B lythe de m innet borludur. E ditr son olarak, F o ucaultnun referanslarnn bir ksm nn bulunm asndaki yardmlarn dan dolay Jacquelyn T ay lo ra da teekkr eder. Jo sep h Pearson N orthw estern niversitesi, Felsefe B lm

Michel Foucault

I Parrhesia S z c 1

A. S Z C N

A N L A M I2

arrhesia szc Y unan edebiyatnda ilk kez E uripid este [M 484-407] karmza kar ve M V. yzyln sonundan itibaren

Antik Y unan edebiyatnda srekli olarak kullanlr. Szc e ayrca M S IV. yzyl sonunda ve V. yzyl boyunca yazlan patristik m etin lerde rnein Jean C h ryso stom ede [M S 345-407] onlarca defa rastlanr.
1. tik ders 10 Kasm 1983te verilmitir. 2. B kz. H . Liddell& R . Scott, Parrhesia m addesi, A Greek-English Lexicon, 1344; Pierre M iquel, Parrhesia m addesi, Dictionnaire de Spiritualit, cilt 12, kolon 2 6 0 -2 61; Heinrich Schlier, parrhesia, parrhesiaxom ai , Theological Dir/imary of the New Testament, cilt 5, 871H86.

Doruyu Sylemek

Szc n hali vardr: isim biim i parrhesia; fiil biim i parrhesiazomai (ya da daha gzel bir deyii e parrhesiazesthaf); bir de pek sk kullanlm ayan ve klasik m etinlerde karmza km ayan parrhesiastes szc. S zcn bu sonuncu biim ini sadece Y u n an -R o m a d nem inde bulm ak m m kndr, rnein Plutarkhosta ya da Lukian osta. L ukian osun D irilm i ller ya da B alk 3 adl bir diya logunda, karakterlerden biri Parrhesiades adn da tar. Parrhesia ngilizceye genellikle free sp eecb [zgr konum aj (Franszcaya franc-parler [akszliilk], A lm acaya da Freimthigkeit [akszllk]) eklinde evrilir. Parrhesiazomai ya da parrhesiazesthai, parrhesia kullanm ak anlam na gelir. Panhesiastes ise parrhesia kul lanan, yani hakikati syleyen kiiyi tarif eder. B ugn k sem inerin ilk blm nde parrhesia szcnn anlam ve bu anlamn Y unan ve R o m a kltrndeki geliim i hakknda ge nel bir zet sunm ak istiyorum.
AtkszliHk

e u soruyla balayalm: Parrhesia szcnn genel anlam ne dir? E tim o lo jik olarak, parrhesiazesthai ki part (her ey) ve rhema (sylenen) szcklerinin birleim inden oluur her eyi sylem ek anlam na gelir. Parrhesia kullanan kii, yani parrhesiastes, aklndaki her eyi syleyen kiidir:1H ibir eyi saklamaz, kalbini ve zihnini konu m a yoluyla bakalarna aar. Parrhesiada. konum acnn zihninde olanlarn tam ve kesin bir dkm n verm esi, bylece dinleyicilerin konum acnn ne dndn anlayabilmesi beklenir. O halde parr hesia szc, konum acyla syledii ey arasndaki bir ilikiye g n derm e yapar. Zira parrhesia da, konum ac syledii eyin kendi fikri olduunu kesin ve ak bir ekilde belirtir. Ve bunu dndklerini
3. Lkianos, T h e D ead C oe to Life, or T h e Fisheran [Dirilm i ller ya da Balk ] , ev . A .M . H am on , The Works ofLcian iinde, cilt 3 , 1-81. 4. Foucault, bir rencinin sorusuna cevaben, Y unan top 1um unda kadnlarn rolnn ge ri planda braklm olmasnn onlar (ve onlarla beraber yabanclar, kleleri ve ocuklar) genelde parrhesia kullanmndan m ahrum braktn belirtmitir. D ersler boyunca eril za mirin you n olarak kullanlmasnn nedeni budr. [Trkede eril diil ayrm olm ad iin bu durum eviriye yansmam tr. ..]

10

Michel Foucault

gizleyecek herhangi bir retorik biim kullanmadan yapar. Parrhesiastes, retorik yerine bulabildii en dolaysz szck ve ifade biim lerini kullanr. R etorik , konum acya dinleyicilerin zihinleri zerinde (retorikinin syledii ey konusundaki kendi fikrinden bamsz olarak) hkim iyet kurm asna yardm c olacak teknik aralar salar. O ysa parrhesia'da, parhesiastes dier insanlarn zihinleri zerinde faaliyet yr trken gerekten neye inandn m m kn olduunca dolaysz bi im de gsterir. E er konuan zne (yani szcelem i dile getiren zne [the subject o f enunciatio]) ile szcelenm i olann [enounced] gram atik znesi arasnda bir ayrma gidersek, szcelenenin [enunciandum ] de bir z nesinin bulunduunu syleyebiliriz, ki bu da konum acnn inan ya da kanlarna tekabl eder. Parrhesiadz konum ac kendisinin hem nerm enin znesi, hem de szcelenenin znesi olduunu yani gn derm e yapt kannn znesi olduunu vurgular. B ylece parrhesia tarz nerm enin zgl sz etkinlii u form u alr: B en unu ve bunu dnen kiiyim . Burada Jo h n Searlen sz edim i (ya da A ustinin edim sel szcelem [perform ative utterance] ) deyii yerine sz etkinlii deyiini kullanyor, bylelikle parrhesia tarz ifade ve beraberinde getirdii taahhtler ile bir insann syledii eyle girdii olaan taahht ilikileri arasnda bir aynn getirm eyi am alyorum . Zira greceim iz zere, parrhesia'da sz konusu olan taahht, belirli bir toplumsal konum a, konum acyla dinleyiciler arasndaki bir stat farkllna, parrhesiastes'in kendisi iin tehlike arz eden, dolaysyla da belli bir risk ieren bir ey sylem esine v b .ne baldr.
Hakikat.

ki tr parrhesiay birbirinden ayrm am z gerekir. Bunlarn birin cisi, szcn boboazlk szcne yakn anlamda kullanld ve kiinin zihnindeki birtakm eyleri ya da her eyi niteliksel bir aynn gzetm eksizin syledii durum u betim leyen aalayc anlama denk der. B u aalayc anlam a rnein Platonda,3 herkesin dier yurttalara hitap etm e ve her trl eyi -h atta site iin en aptalca ya
5. Platon, Devlet, 577b. Ayrca bkz. Phaedrs 240e ve Yasalar 649b, 671b.

II

Doruyu Syletek

da en tehlikeli saylan eyleri de sylem e hakkna sahip olduu k t dem okratik ynetim biim inin betim lendii ksm larda rastlamak m m kndr. B u aalayc anlama Hristiyan literatrde daha sk rastlanr. B u trden bir k t parrhesia, bu m etinlerde bir disiplin unsuru ya da T a n n nn tefekkrnn zorunlu koulu olan sessizliin kart olarak kullanlr/ K albin ve zihnin her hareketini yanstan bir szel etkinlik olarak parrhesia, bu olum suz anlamyla, aka T arm n tefekkrne engel tekil eder. N e var ki parrhesia klasik m etinlerde ou zam an bu aalayc anlam dan ziyade olum lu bir anlama sahiptir. Parrhesiazesthai hakika ti sylem ek anlamna gelir. Peki parrhesiast.es doru olduunu dn d eyi m i syler yoksa gerekten doru olan eyi mi? B en ce parrhesiastes doru olan eyi syler; zira o eyin doru olduunu bilir ve o eyin doru olduunu bilmesi, o eyin gerekten de doru olm asn dan kaynaklanr. Parrhesiastes sadece drst olm akla ve dncesinin ne olduunu sylem ekle kalm az; ay zam anda onun dncesi ha kikattir. O doru olduunu bildii eyi syler. O halde parrhesia'nn ikinci zellii, inan ile hakikat arasnda her zam an tam bir rtiim e olm asdr. Y unan parrhesia dncesini modern (D escartes) kant anlay yla karlatrmak ilgin olabilir. Zira D escartcsa gre inan ile ha kikat arasndaki rtiim e belli bir (zihinsel) kantn deneyim lenm esiyle elde edilir. Oysa Y unanlarda, inan ile hakikat arasndaki rtm e (zihinsel) bir deneyim dahilinde olumaz, bir szel etkinlik, yani parrhesia dahilinde oluur. G rnen o ki Eski Y u n an daki bu anla m yla parrhesia, m odern epistem olojik erevem ize uymaz. Ayrca unu da belirtm eliyim : Antik Y unan kltrne ait hibir m etinde, parrhesiastesin hakikate sahip olm a konusunda herhangi bil phe tad izlenimi verdiine rastlamadm. Z aten D escartes so run ile parrhesia tutum u arasndaki fark da tam olarak budur. Zira Descartes, phe edilm eyecek biim de ak ve seik kant elde etm e dii srece inand eyin gerekten doru olduundan em in deil dir. O ysa Y unan parrhesia dncesinde hakikatin elde edilmesi ko6. B kz. G . J . M . Bartelink, Q u elqu es observations sur parrhesia dans la littrature palo-j chrtienne , Graecitas et latinitas Chrislianomm primaeva iinde, E k 111, 44-55 [Aalayc anlamyla parrhesia]. 1

_ !2 _

Michel Foucault

nusnda herhangi bir sorun varm gibi grnm ez; zira hakikatin el de edilmesi, birtakm ahlki niteliklere sahip olunm as yoluyla garan ti altna alnm olur. B ir insan birtakm ahlki niteliklere sahipse, bu onun hakikate eriebilm e im kn olduunun ispatdr (ve tersi durum da geerlidir). Parrhesia oyun u parrhesiastes in birinci olarak hakika ti bilm ek, ikinci olarak da bylesi bir hakikati bakalarna aktarmak iin gereken ahlki niteliklere sahip bir insan olduunu varsayar.7 Eer parrhesiastes in drstl konusunda herhangi bir ispat varsa,, bu cesaretten bakas olam az. B ir konum acnn tehlikeli - o unluun inandklarndan farkl bir ey sylem esi, o kiinin parrfeiiastes olduunun gl bir iaretidir. B ir kiinin hakikat anlatcs olup olm adn nasl bilebileceim iz sorusunu sorduum uzda, iki soru sorm u oluruz. Birincisi, belli bir kiinin hakikat anlatcs oldu unu nasl bilebiliriz; kincisi, parrhesiastes olduu iddia edilen kii, m.md eyin gerekte hakikat olduundan nasl em in olabilir. B i ni iti som yani birinin parrhesiastes olduunu kabul etm e konusund.ki soruY u an -R o m a toplum unda son derece nem li bir soruy' 'u ve greceim iz zere Plutarkhos, G alenos ve dierleri tarafndan lka ortaya atlm ve tartlmt. kinci olarak sorduum uz p(H i soru ise, kanm ca Y unanlarn yabanc olduu, m od em dnem e / f,i bir sorudur.
Tehlike

Ilr insan ancak hakikati sylem enin risk ya da tehlike arz ettii tulumlarda parrhesia kullanyor saylr ve parrhesiastes olarak kabul ,"n 11 ryi hak eder. rnein, Y unanlar asndan bakarsak, bir gram er j'.ictiKni ders verdii rencilere hakikati syleyebilir ve bunu ya, ki'i de rettiklerinin doru olduu konusunda phe duymaz. ^m ,k an ile hakikat arasndaki bu rtm eye ram en bir parrleIII' / h n ta ltnun rportaj, O n the G enealogy o f Ethics: An O v erview o f W ork in mniftn", 11. L. Dreyfus & P. R ab in o w , Michel Foucault, 252. h im j i i Ii burada ve m etnin kalan ksm nda hakikati syleyen k ii" anlamnda truthll irnn kullanyor. A ncak hem ifadenin akclm salam ak, hem de Ingilizcede i "M ory-teller (hikye anlancs) terimiyle olan yaknlm korum ak iin, uygun l l v li'idc hakikat anlatcs terimini tercih ettik, (.n.)
.

13

Doruyu Sylemek

siastes deildir o. te yandan, bir filo z o f bir hkm dara, bir tirana hitap etse ve ona tiranhm n rahatsz edici ve naho olduunu, zira tiranln adaletle badam adm sylerse, filozof hakikati sylemi olur, hakikati sylediine inanr, buna ilaveten bir de risk alr (n k tiran ona kar fkelenebilir, onu cezalandrabilir, onu srgne gnderebilir, onu ldrebilir). N itek im Platoun Siracusah D ion y sios karsndaki durum u tam da budur. Platonun Y edinci M ektupuda ve Plutarkhosun D ionun Hayat eserinde bu konuya yap lan son derece ilgin gnderm eler vardr. U m arn daha sonra bu m etinler zerine alma frsat buluruz. G rdn z gibi parrhesiastes risk alan bir insandr. Elbette ki bu risk her zam an bir lm riski deildir. rnein bir arkadann yan l bir i yaptm grr ve ona hata yaptn syleyerek fkesini uyandrm a riskini gze alrsan, bir parrhesiastes gibi davranm olur sun. B yle bir durum da hayatm riske atm olmazsn; ancak uyarla rnla onu krabilirsin ve dostluunuz bundan dolay zarar grebilir. E er siyasi bir tartmada bir hatip, dnceleri ounluun dn celerine aykr olduu ya da dnceleri bir siyasi skandala yol aabi lecei iin poplerliini kaybetm e riskiyle kar karya kalyorsa patrhesia kullanyor demektir. O halde parrhesia tehlike karsndaki cesa retle ilintilidir ve belli bir tehlikeye ram en hakikati sylem e cesare tine sahip olunm asn talep eder. V e hakikati sylem ek, en u bii m iyle, yaam ve lm oyun u nun bir paras saylr. Parrhesiastes hakikati sylerken risk almak zorunda olduu iin, kral ya da tiran genellikle parrhesia kullanamaz; zira hibir ey riske atm saylmaz. H ayatnn tehlikeye atld bir parrhesia oyununu kabul ettiin zaman, kendi kendinle zgl bir ilikiye girmi olursun: Hakikatin sylenm em i halde kald bir hayatn gvencesi altnda kalmaktansa, hakikti sylem ek uruna lm gze alm olursun. T abii ki lm tehdidi tek inden gelir; dolaysyla da teki ile belli bir ili kinin kurulm u olmas gerekir. A ncak parrhesiastes ncelikle kendi siyle zgl bir iliki kurm ay semitir: Kendisine kar sahtekrlk yapan bir canl varlk deil, bir hakikat anlatcs olm ay kendisi iin daha uygun grm tr.
14

Michel Foucault

Eletiri

E er bir m ahkem e esnasnda aleyhinde kullanlabilecek bir ey sylersen, drst olm ana, sylediin eyin doru olduuna inanm a na ve bu ekilde konuarak kendini tehlikeye attna inanm ana ra m en parrhesia kullanm am olabilirsin. Z ira parrhesia da. tehlike da im a sylenen hakikatin dinleyiciyi incitebilecek ya da fkelendirebilecek nitelikte olm asndan kaynaklanr. B u nedenle parrhesia daima hakikati syleyen ile dinleyici arasndaki bir oyu n dur. Sz konusu parrhesia, rnein dinleyicinin belli bir ekilde davranmas gerektii ya da dncelerinin, edim lerinin vb. yanl olduu eklinde bir uya r olabilir. Konum acnn, kendisi zerinde g kullanabilecek ve yaptklarndan dolay onu sansrleyebilecek ya da cezalandrabilecek birine hitap ettii durum larda, parrhesia, konuan kiinin yapt bir edim in itirafi olabilir. Y an i grdnz gibi parrhesia'nn ilevi bir bakasna hakikati ispat etm ek deil, eletiri sum aktr. V e bu eletiri dinleyiciye ya da konum acnn kendisine yneliktir. Sen bunu ya pyor ve unu dnyorsun. A ncak bunu yapm am al ve unu d nm em elisin. u ekilde davranyorsun; ama aslnda u ekilde davranman gerekir. B en bunu yaptm ve bunda hatalydm . Parr hesia bir bakasna ya da kiinin kendisine ynelik bir eletiri biim i dir. Ancak bu eletiri daim a konum acnn ya da itirafnn dinleyi ciye oranla aa konum da bulunduu bir durum da gerekleir. Parrlesiastes daima hitap ettii kim seden daha gsz konum dadr. Parr hesia bir anlam da aadan gelip yukar ynelir. B u nedenle bir Yunan, bir ocuu eletiren bir retm en ya da bir babann parrhesia kullandn sylem eyecektir. A ncak bir filo z o f bir tiran eletirdiin de, bir vatanda ounluu eletirdiinde ya da bir renci retm e nini eletirdiinde parrhesia kullanlm olabir. Ancak bu herkesin parrhesia kullanabilecei anlam na gelm ez. Z i. her ne kadar Euripidesin bir hizm etinin parrhesia kulland bir metni olsa da,* parrhesia kullanm ounlukla parrhesiastesin kendi '.oyktn ve statsn biliyor olm asn gerektirir; yani bir insan unrhesiastes olarak hakikati sylem ek istiyorsa ncelikle bir erkek vaH lripidcs, Bakkhalar, 666 vd.

15

Doruyu Sylemek

tanda olmaldr. N itekim , panhesia kullanamayan bir kii, sitenin si yasi yaamnn paras olam ad ya da panhesia oyu n u nu oynaya m ad lde panhesiadan m ahrum dur. Kiinin m eclise, yani ekklesiaya hitap ettii dem okratik parrhesia da, konum acnn vatanda olm as gerekir; gerekte kiinin, kendisine konum a ayrcalm ve ren o zgl kiisel, ahlki ve toplumsal niteliklere sahip olmas, va tandalar arasnda en iyilerden biri olmas gerekir. A ncak panhesiast.es, ounluu tehdit eden bir hakikati aa kard zaman, zgrce konum a ayrcaln riske atm olur. Zira Atinal liderlerin, srf ounluun kar koyduu bir ey nerdikleri iin, hatta gl etkileri nedeniyle meclisin zgrln snrlandr d klan dnld iin srgne gnderildikleri olduka iyi bilinen bir hukuki durum dur. Bu ekilde meclis hakikate kar korunm u olurdu. te bu, dem okratik parrhesia mn kurum sal temelidir. B u trn, bir danmann hkm dara drst ve yardm c nitelikli tavsi yelerde bulunduu m onarik parrhesia trnden ayrlmas gerekir.
der

Panhesiamn son zellii udur: Panhesiada hakikati sylem ek bir deu olarak grlr. rnein hakikati kabul edem eyenlere hakikati syleyen ve srgne, gnderilen ya da bir ekilde cezalandrlan hatip sessiz kalm ak konusunda ctejjrdr. K im se onu konum aya zorlamaz; ancak o, bunu yapm ann bir dev olduunu hisseder. te yandan, bir kii hakikati sylem ek zorunda ise (rnein ikence tahdidi altn daysa), bu durum da onun konum as panhesia tarz bir konuma ol maz. Y arglar tarafndan suunu itiraf etm eye zorlanan bir maktul panhesia kullanmaz. A ncak eer ahlki zorunluluk sonucu suunu bir bakasna itiraf ederse, o zam an panhesia edim inde bulunm u olur. B ir dostu ya da hkm dan eletirm ek, hatasn anlam ayan bir dosta yardm etm enin bir dev olduu ya da kraln hkm darln dzelt m ek iin ona yardm etm enin siteye kar bir d ev olduu lde bir panhesia edim idir. Y ukarda bahsettiklerimizi toparlayacak olursak: Panhesia, konu macnn drstlk yoluyla hakikatle belli bir iliki kurduu, tehlike
16

Michel Foucault

yoluyla kendi hayatyla belli bir iliki kurduu, eletiri yoluyla kendi si ya da teki insanlarla belli bir iliki kurduu (zeletiri ya da teki insanlarn eletirisi), zgrlk ve dev yoluyla da ahlki kuralla zgl bir iliki kurduu bir szel etkinlik trdr. D aha kesin bir ifadeyle, parrlesia, konum acnn hakikatle olan kiisel ilikisini ifade ettii, ha kikati anlatma eylemini baka insanlara (ve aym zam anda da kendisi ne) yardm edip onlarn durum unu dzeltm e am acm tayan bir dev gibi grd ve bu nedenle hayatm riske att bir szel etkin liktir. Parrlesia' da konum ac zgrln kullanr ve kandrma ye rine drstl, sahtelik ya da sessizlik yerine hakikati, hayat ve em niyet yerine lm , yaltaklanma yerine eletiriyi, kendi karm ko ruma ve ahlki kaytszlk yerine ahlki devi tercih eder. G enel bir bakla, M V. yzyl ile M S V. yzyl arasndaki Y unan m etinleri nin byk bir ksmnda parrlesia szcnn olum lu anlam budur.

B . S Z C N E V R M

B u sem inerde yapm ak istediim , parrhesia'nn btn boyutlarn ve zelliklerini inceleyip zm lem ekten ziyade, antika kltrn de (M V. yzyldan itibaren), H ristiyanln balangcna kadarki dnem de parrlesia oyununun evrim inin kim i vehelerini gsterm ek ve vurgulam aktr. K anaatim ce bu evrimi bak asndan hareket le zm leyebiliriz.
Retorik

B u bak alanm ilki parrhesia'nn retorikle olan ilikisiyle (ki bu Euripideste bile sorun arz eden bir ilikidir) ilintilidir. SokratesiPlatoncu gelenekte parrlesia ile retorik kesin bir kartlk arz eder; ve bu kartlk, rnein parrlesia szcnn kullanld Gorgias'ta be lirgin ekilde grlm ektedir.* Sreklilie sahip uzun konum a bir re torik ya da sofistlik aracyken, soru ve cevaplardan oluan diyalog parrlesia'nm tipik biim idir; bir baka deyile diyalog parrlesia oyuPlaton, Gotgias, 461e, 4 87a-e, 491e.

17

Doruyu Sylemek

nunun oynanm asnda temel tekniklerden biridir. Parrlesia ile retorik arasndaki kartlk Pli ae dm i ta da grlr. B il diiniz gibi bu diyalogdaki asl m esele konum a ile yaz arasndaki kartln doas deil, hakikati syleyen logos ile bylesi bir hakikat anlatclna m uktedir olm ayan logos arasndaki farktr. Parrlesia ile retorik arasnda bulunan ve M O IV. yzylda P latonu yazlarnda son derece keskin bir hal alan bu kartlk, felsefe geleneinde yz yllar boyunca etkisini srdrecektir. rnein Sen ecada, kiileraras konum alarn -tab ii konum ac retorik aralarna ve sslem elere du yulan ihtiyatan vazgeebilirse drst konum a ve hakikati sylem e iin en iyi vasta olduu fikrine rastlamak m m kndr. V e M S II. yzylda bile retorik ile felsefe arasndaki kltrel kartlk son dere ce ak ve nemlidir. te yandan m paratorluk dnem inin balarnda yaam kimi retorikilerin eserlerinde parrlesia nm retorik alamna dahil edildiine dair birtakm iaretler bulm ak m m kndr. rnein Quintillianusun Institutio Oratoria snda"' (IX . Kitap, II. B l m ), yazar baz retorik biim lerinin dinleyicilerin duygulann younlatrm ak iin zel olarak uyarlandm anlatr ve bu tr teknik biim lere exclamatio (nlem ) adm verir. B u nlem lerle balantl olan ve Quintillianusa gre taklit ya da sanatl bir tasann yoluyla yaplmayan d o al bir nlem tr de vardr. Seneca bu doal nlem trne zgr kon um a [libra orationeJ adm verir ve bu trn C om ifciu s tarafn dan ehliyet [licentia], Y unanlar tarafndan da parrlesia eklinde evrildiini syler. O halde parrlesia, retorikte kullanlan biim ler den biridir ve u zellie sahiptir: T am am en doal olduu iin hi bir biim e sahip deildir. Parrlesia, dinleyicilerin duygularn youn latran retorik biim lerinin sfr derecesidir.
Siyaset

Parrlesia'n m evriminin ikinci nem li vehesi siyaset alanyla ilin tilidir." Euripidesin oyunlarnda ve M IV. yzyla ait m etinlerde
10. Q uintillanus, The Institutio Oratoria o f Quntillian, cilt 3, 3 8 9-439. 11. Bkz. Pierre M iquel, parrhesia , Dictionnaire de Spiritualit, cilt 12, kolon 260-261;

18

Michel Foucault

kullanld haliyle parrhesia Atina dem okrasisinin asli zelliklerinden birisidir. T abii ki Atina anayasasnda parrhesia mn sahip olduu rol daha ayrntl biim de aratrm anuz gerekiyor. A ncak genel olarak, parrhesia n iyi vatandaa zg etik ve kiisel bir tutum un yan sra, demokrasi iin bir rehber niteliinde olduunu syleyebiliriz. Atina demokrasisi son derece ak bir biim de, insanlarn demokratia, isegoria (eit konum a hakk), isonomia (tm vatandalarn iktidarn kulla nmnda eit katlm) ve parrhesia m n tadn karacaklar bir ynetim biimi (politeia) eklinde tanmlanmtr. Kam usal nitelikli konum a nn koulu olan parrhesia, vatanda saylan bireyler arasnda ve bir ara ya gelip bir meclis oluturan vatandalar arasmda kullanlr. Buna ila veten, parrhesia'mn ortaya kt yer agora dr. H elenistik dnem de, H eleik m onarilerin ykseliiyle beraber bu siyasi anlam deiir. B u kez parrhesia hkm dar ile danmanlar y. da maiyeti arasndaki ilikide m erkezi kon um kazanr. D evletin monarik ynetim biim inde, danmann devi krala karar srelede yardm c olm ak ve onun grevi ktye kullanmasn engelle mek zere parrhesia kullanm aktr. Parrhesia hem kral, hem de kraln ynetim indeki halk iin gerekli ve yararldr. H km darn kendisi parrhesiastes deildir; am a iyi yneticinin zelliklerinden biri, parrhe sia oyununu oynayabilm esidir. O halde iyi bir kral gerek bir parrhe\iistes'in kendisine syledii her eyi kabul eder. Kararlarna ynelik eletirileri dinlem ek onun iin can skc olsa bile... B ir hkm dar, drst danmanlarn gz ard eder ya da sylediklerinden dolay onl.m cezalandrrsa, bir tiran olduunu gsterm i olur. B irok Y unan .11 ilinin izdii hkm dar portreleri, hkm darn danmanlarna ,sl davrandn da hesaba katar. V e bu portrelerde, bu davrann kraln parriesiastes i dinlem e becerisinin bir gstergesi olduu ortaya

k.r.
M onarik parrhesia oyunundaki bir nc oyuncu kategorisi de essiz ounluktan oluur: kralla danmanlar arasndaki deitokuI ilk IVterson, Z u r D edeutungsgeschichte von Parrhesia , Reinhold Seeberg Festschrift, Bd. I , .H U2H8; G iuseppe Sc.arpat, Parrhesia. Storia del temiine c delle sue traduzioni in Latino, 29 i d . I Icinrich Sclier, parrhesia, parrhesiaxom ai , Theological Dictionary of the New Testa ment, l ilt 5, 871-873.

19

Doruyu Sylemek

larda bulunm ayan ama danmann krala hizm et ederken gnderm e de bulunduu ya da onlar adna sz hakk kulland halk. M onarik ynetim de parrhesiam n belirdii yer artk agora deil, kraln saraydr.
Felsefe

N ihayet parrhesia m evrim i, bir yaama sanat ( tekime ton biou) olarak grlen felsefe alanyla olan ilikisi boyunca izilebilir. Platonun yazlarnda Sokrates parrhesiast.es rolnde grlr. Parr hesia szc Platonda defalarca gem esine ram en, dnr parrhesiastes szcn ki bu szcn Y unanca kelim e haznesinin bir paras olm as daha sonralardr- hi kullanmaz. D i er yandan Sok ratesin rol tipik bir ekilde parrhesiastes roldr; zira o srekli ola rak sokaktaki A tinaklann karsna kar ve Savunma'da ~ belirtildii gibi onlar bilgelik, hakikat ve ruh m kem m eliyeti konusunda dik katli olm aya davet ederek hakikate ynlendirir. A yn ekilde Byk Alkibiades diyalogunda da Sokrates parrhesiastes rolndedir. Zira A lkibiadesin dostlan ve sevgilileri bir iltimas kapabilm ek iin onu vg lere boarken, Sokrates onu baka bir fikre ynelterek fkesini uyandm a riskini gze alr: B u fikre gre Alkibiades Atm allar arasnda birinci gelip A tinay ynetm e hakkn kazanm a ve Pers kralndan daha gl olm a hedefine ulam adan ve dikkatini A tinann idaresi ne yneltm eden nce, kendine dikkat etmeyi renm elidir. Felsefi parrhesia, bylece kendine dikkat etm e (epimeleia heautou) temasyla ilintilendirilmi olur.1 3 Epikurosulan dnem ine gelindiinde, parrhesiam n kendine dikkat etm e dncesiyle olan yaknl daha da artm, parrhesia'nn kendisi ruhun terbiyesi iin gereken bir tinsel rehberlik teklinesi olarak ele alnmtr. rnein Philodem os [M 110-35] (ki Lucretius [M 99-55] ile beraber M I. yzyldaki en kayda deer E p ikurosu yazarlardan biri olm utur) parrhesia zerine bir kitap yazm
1.2. Platon, Savunma , 29d-e. 13. Bkz. M ichel Foucault, Le Souci de soi, 58 vd. [ K endilik K aygs , Cinselliin Tarihi iinde, ev.: Hlya U u r T an n ver, A ynn t Y ay., 2003, s. 336 vd.]

20_j

Michel Foucault

\Periparrhesia],u kitapta Epikurosu cemaat iinde insanlarn birbirle rine hocalk yapabilm eleri ve yardm edebilm eleri iin gereken tek nik tem rinlerden bahsetmitir. Bu parrhesia tekniklerinin rnein Epiktetos, Seeca ve dier Stoac filozoflarda nasl gelitirildiini iler ide inceleyeceiz.

14. Philodem os, Peri Parrhesia, yay. haz. A. Olivieri. Leipzig, 1914.

Doruyu Sylemek

II E u r i p i d e s te P a r r h e s i a 1 5

ugn parrhesianm Y unan edebiyatndaki ilk rneklerini zm

leyerek ie balamak istiyorum . zel olarak da Euripidesin alt tragedyasnda szcn nasl kullanldn inceleyeceim . B u tra gedyalar Fenikeli Kadnlar, Hippolitos, Bakkhalar, Elektra, ton ve Orestes olacak. B u oyunlarn ilk drdnde parrhesia nem li bir kon u ya da motif

oluturm az. A ncak szck, genellikle anlamn kavram am z konu sunda yardm c olacak belirli bir balam da kullanlr. S o n iki oyunda ton ve Oresteste - ise parrhesia son derece nem li bir role sahiptir. H atta ben ton un batan sona parrhesia sorununa ayrldn dn yorum ; zira bu oyun kim hakikati sylem e hakkna sahiptir, kim bunu bir d ev olarak grr ve kim kendinde bunu yapacak cesareti
15. ikinci ders: 31 Ekim 1983.

Michel Foucault

bulur? sorularnn izini srer. / 0/7daki bu parrhesia sorunu tanrlar ile insanlar arasndaki ilikiler balanm da ortaya konur. Orestes te ki bu oyun on yl sonra yazlmtr ve Euripidesin son oyunlarndan biri d ir- panhesia'nm rol ayn derecede belirgin deildir. G ene de oyun, Atmallarn o dnem de ortaya attklar siyasi meselelerle dorudan balanth olmas nedeniyle dikkati eken bir parrhesia sahnesi ierir. Bu parrhesia sahnesinde, insanlara ait kurum lar balam nda belirdii ekliyle parrhesia m eselesine dair bir deiim sz konusudur. D aha ak bir ifadeyle, parrhesia hem siyasi, hem de felsefi bir m esele ola rak grlm ektedir. O halde bugn ilk olarak parrhesianm saydm ilk drt oyunda ki kullanmlar hakknda bir eyler sylem eye ve bylece szcn anlamna biraz daha k tutm ay deneyeceim . D aha sonra ise insan larn hakikat anlatcs roln yani tanrlarn artk sdenem edikleri bir rolsahiplendikleri o en nem li parrhesia oyununun, yani ton'un btncl bir zm lem esine girieceim .

F E N K E L K A D I N L A R [M 4 1 1 - 4 0 9 ]

n ce Fenikeli Kadnlar oyununu ele alaln. B u oyunun ana tem a s O edipsun iki olu Eteokles ile Polyneikes arasndaki kavgadr. H atrlayacanz zere, O ed ip u sun lm nden sonra, oullan Eteokles ve Polyneikes, babalannn miras keskin elik ile ble cekleri ynndeki kehanetinin gereklem esini engellem ek iin bir anlama yaparak T h e b aiyi yldan yla dnm l olarak ynetm eye ve ilk yl (byk karde olan) E teoklesin baa gem esine karar verir ler. A ncak Eteokles hkm darlnn ilk yl sona erdiinde taht b rakmay ve iktidan kardei Polyneikese devretm eyi reddeder. B u nedenle oyunda Eteokles tiranl, Polyneikes ki srgnde yaa maktadrise dem okratik rejim i temsil etm ektedir. Babasnn tahtn daki paym geri almak isteyen Polyneikes, E teoklesi defetm ek ve Thebai kentini ele gein n ek zere bir A rgos ordusuyla geri dner, lokaste Polyneikes ile E teoklesin anneleri, O ed ip u sun kans ve annesi iki olunu atekes yapp bulumaya ikna eder. Polyneikes
_ 2 3 _ ,

Doruyu Sylemek

bulum aya geldiinde okaste on a T h eb aiden srgn edildii d nem de yaad skntlar sorar. Srgnde olm ak gerekten de zor m u ? diye sorar okaste. Ve Polyneikes H er eyden daha zo r diye cevap verir. V e okaste srgnn neden bu kadar zor olduunu sor duunda, Polyneikes bunun nedeninin insann parrhesianm tadn karamamas olduunu syler:
O K A S T E : H er eyden o k b ilm ek istediim udur: Siirg hayat na sldr? B y k bir sefalet inidir? P O L Y N E K E S : En b y ... Sylen diin den de kt. O K A S T E : N e adan kt? B ir srgnn kalbini en o k yaralayan ey nedir? P O L Y N E K E S : E n kts n edir bilir inisin? zg rce kon um a hakkn dan m ah rum dur insan, [en men megiston, ouk ekhei parrhesia] O K A S T E : nsann zihninden geen leri sylem ekten m en edilm esi... B u bir klenin yaam na benziyor. P O L Y N E K E S : nsan ynetenlerin aptallna dayanm ak zorunda kal yor. O K A S T E : D elilerle deliliklerinde bulum ak... B u insan hasta eder. P O L Y N E K E S : nsan kendi yaran uruna doasna kar geliyor ve k le o lu y o r b y le c e .1 6

B u birka satrda grdnz gibi parrhesia ncelikle Polyneikesin toplum sal statsne baldr. nk eer sitenin nizam i vatandalanndan deilseniz, srgndeyseniz, parrhesiay kullanam azs nz. B u olduka aktr. A n cak burada baka bir ey daha sylen m ektedir: E e r zgr kon um a hakkna sahip deilseniz, iktidarn hibir trn kullanm anz m m kn deildir ve bu nedenle bir k leyle ayn statye sahip olursunuz. D ahas, eer vatandalar parrhe siayi kullanam azlarsa, hkm darn iktidarna kar koyam azlar. Ve eletiri hakk olm azsa, bir hkm dar tarafndan, kullanlan iktidann snr olm az. Bylesi bir snrsz iktidar, okaste tarafndan delilerle deliliklerinde bulum ak eklinde nitelenir. Zira snrsz iktidar de lilikle dorudan balantldr. ktidann kullanan insan, ancak onu eletirm ek ve bylece iktidarna ve emirlerine bir snr koym ak ze re parrhesia kullanan biri varsa bilge olabilir.
I(, luripiles, I r ik r li Kadnlar, satr 3 8 6 -3 9 4 .

24

Michel Foucault

H P P O L Y T O S [M 4 2 8 |

Euripidesten alntlamak istediim ikinci pasaj Hippolytos tan. Bildiiniz gibi oyun Phaedramn H ippolytosa duyduu akla ilgili dir. V e parrhesia ile ilgili olan pasaj Phaedran itirafndan, Phaedrann oyunun ilk ksm nda dadsna H ippolytos iin duyduu ak (ama onun adn sylem eden) itiraf ettii ksm dan hem en sonra yer alr. A ncak parrhesia bu itirafla deil, bam baka bir eyle ilgilidir. Phaedra, H ippolytos iin duyduu ak itiraf ettikten hemen sonra, zina yaparak kendi aileleri, kocalan ve ocuklan iin utan kayna olan kral ailesine m ensup asil kadnlardan bahseder. V e Phaedra ayn eyi yapm ak istem ediini zira oullarnn A tinada, anneleriyle gurur du yarak yaamalann ve parrhesia 'y uygulam alann istediini syler. V e bir insann ailesindeki bir lekenin farknda olm asnn, onu bir kle ye evireceini belirtir:
P H A E D R A : Asla kocam n ve o cu k lan m m on urun a leke srm bir kadn olarak bilm eyecekler beni. O ullarm n geri d n p o erefli Ati n ada yaam alarn, balarm dik tutmalarn ve annelerinin ad sayesinde onurlu bir yaam sren z g r insanlar gibi zihinlerinden geeni dile dkm elerini [eletheroi tarrhesia thallontes] istiyorum . E n cesur ruhlu insa n kle yapacak tek bir ey vardr, o da anne ya da babasnn yapt utan verici bir eyin srrn haiz olm aktr.1 7

B u m etinde bir kez daha parrhesia yoksunluuyla klelik arasnda bir balant olduunu grrz. n k ailendeki bir onursuz davra nn farknda olduun iin konuam yorsan, kle olm usun dem ek tir. Bun un yan sra, vatandalk da tek bana zgr konum a hakk n elde etm ek ve gvence altna almak iin yeterli gibi grn m e m ektedir. nsann bir sitenin halkna zgrce hitap edebilm esi iin onurun yan sra kendisi ve ailesi hakknda iyi bir ne sahip olm as gerekir. B u anlamda parrhesia, asil bir doum dan ve sayg gren bir nden kaynaklanan hem ahlki, hem de toplum sal niteliklerin bu lunmasn gerektirir.

17. Euripides, Hippolytos, satr 420 -4 2 5 .

Doruyu Sylemek

B A K K H A L A R [M 4 0 7 -4 0 6 ]

Bakkhalar da szcn karmza kt ok ksa bir pasaj, bir ge i an vardr. Pentheusun hizm etilerinden biri kraln srtmac \boskos] ve habercisi [allegos| - M ain ad lar toplum da yarattklar kar gaa ile dzensizlikten ve yapt klan fantastik eylem lerden bahseder. Ancak sizin de bildiiniz gibi eski gelenee gre iyi haber getiren ha berciler getirdikleri haber iin dllendirilirken, kt haber getiren ler cezalandrlrd. Bu nedenle kraln hizmetisi de Pentheusa o zc haberleri verm ek konusunda isteksizdir. Kral m gazabndan korktuu iin de, ona parrhesia kullanp bildii her eyi sylem esinin m m kn olup olm adn sorar. V e Pentheus, hakikati syledii s rece bann derde girm eyeceine dair ona sz verir:
S I I R T M A : O kutsal Bakkhalan grdm , plak ve lgn bir halde, bir ok misali ehrin kaplarndan dar akp gittiler. N iy etim , efendim , size yaptklar tu h af ve kork un eylerden - h e r trl m ucizen in tesin deki o ey lerd en - bahsetm ekti. A ncak nce unu ren m ek isterim : A caba orada olup bitenler hakknda zgrce konuabilir m iy im \panhcdia plmulo]; yoksa szcklere bir nizam intizam m vereyim ? Fevrilii nizden, fkenizden ve snrsz g ce sahip krallnzdan korkuyorum . P E N T H E U S : B en den kork m an a gerek yok. Sy lem en gereken neyse syle. fk en in m asum lara kar kabarm as yanltr. u B akkha trenle riyle ilgili hikyen ne kadar dehetli olursa, kadnlarm z k t yola sap tran o adam a vereceim ceza da o denli ar olacaktr.1 K

B u satrlar ilgintir; nk parrhesiastes in, yani hakikati syleyen kiinin tam am en zgr bir insan olm ad, kraln bir hizmetkr ol duu bir durum u anlatr. H izm etkr, kraln parrhesia oyununa gire cek ve ona aka konum a iznini verecek bilgelie sahip olmamas durum unda parrhesia kullanam ayacak olan bir kiidir. E e r kral ken dine hkim olmay becerem ez, tutkularna tabi olur ve haberci kar snda ileden karsa hakikati duym ayacak ve site iin kt bir y netici olacaktr. Ancak Pentheus, bilge bir kral olarak, hizmetisiyle parrhesia szlem esi adn verebileceim iz bir anlama yapar.
18. Euripides, Bakkhalar, satr 664-676.

Aciche! Foucault

im di Y u an -R o m a dnyasnda yaam hkm darlarn siyasi hayatlarnda grece nem kazanm olan parrhesia s z le m e sin in ne olduuna deinelim . H km dar, yani hakikatten m ahrum olan kii, hakikate sahip olan ancak iktidardan m ahrum olan kiiye yle der: E e r bana hakikati sylersen, o hakikat 11 e olursa olsun cezalandrl m ayacaksn; adaletsizliklerden sorum lu olan kiiler cezalandrlacak, adaletsizliklerden bahseden kii deil. Bu parrhesia szlem esi fikri, sitenin en iyi ve en drst vatandana bah edilen zel bir ayrcalk olarak parrhesia fikriyle ilintilidir. Tabii ki Pentheus ile haberci ara sndaki parrhesia szlem esi sadece ahlki bir zorunluluktur; zira her hangi bir kurum sal tem ele dayanmaz. H aberci, kraln hizmetisi ola rak hl son derece savunm aszdr ve her eye ram en konuarak risk alr. Ancak cesur olm akla beraber gzkara deildir ve syleyecekle rinin sonulan hakknda tem kinlidir. Szlem e , onun konuarak ald riski azaltmay amalar.

E L E K T R A [M 415]

Elektra'da parrhesia szc Elektra ile annesi Klytem nestra ara sndaki karlamada karmza kar. Size bu nl hikyeyi hatrlat m am a gerek yok; ancak sadece oyunda szcn belirdii andan he m en nce O restesin tiran A egisthosu yani K lytem nestrann sev gilisi ve (Klytemnestra ile beraber) A gam em n on un (yani K lytem nestranm kocasnn ve O restes ile Elektrann babasnn) katili olan kiiyildrm olduunu belirtm eliyim . A ncak Klytem nestra belir m eden hem en nce O restes A egisthosun cesediyle beraber saklanr. Dolaysyla da Klytem nestra sahneye girdiinde olup bitenlerden bi haberdir, yani A egisthosun ldrldn bilm ez. V e girii son de rece gzel ve ihtiamldr; nk etrafi T ro y ada yakalanan ve imdi hepsi ona klelik yapan en gzel bakirelerle evrili bir kraliyet ara basna binmitir. V e annesi geldii srada orada bulunan Elektra da, babasnn lm iin intikam alm a zam annn geldiini gizlem ek iin bir kle gibi davranr. Elektra aym zam anda Klytem nestray aala m ak ve ona iledii suu hatrlatmak iin oradadr. Bu dram atik sah
27

Doruyu Sylemek

ne yerini ikisi arasndaki bir karlamaya brakr. B ir tartma balar ve biz her ikisi de aym derecede uzn (krk satr) iki paralel konu m a okuruz. Konum alarn ilki Klytem nestra, kincisi de Elektra tara fndan yaplr. Klytem nestramn konum as Lexo de , yani K o n u acam s zyle balar [1. 1013J. Ve Klytem nestra, kz phigen eiam n kurban edilm esinin cezas olarak A gam em n o u ldrdn itiraf ederek hakikati anlatmaya balar. Bu konum a sonrasnda Elektra legoiman , yani ben de konuacan [1.1060] eklindeki sim etrik for m lle sze balayarak cevap verir. Ancak bu sim etriye ram en, iki konum a arasnda ak bir fark vardr. nk Klytem nestra, konu masnn sonunda Elektraya dorudan hitap ederek, Baban ldr m ekte hatal olduum u ispatlamak iin panhesia m kullan der.
K L Y T E M N E S T R A : ...O n u ldrdm . n m d e ak olan yegne y o lu takip ettim , yardm iin dm anlarnn kapsn aldm . N e yapabilir dim sanki? B abann dostlarndan h ibiri onu ldiim em kon usun da ba na yardm etm ek istem edi. E e r bana itiraz etm eye m eraklysan, durm a yap. z g rce konu [kantithes panlesia]. Babann l m n n haksz ol d uun u ispat e t.r;

V e K o ro un konumasndan sonra Elektra, Son szlerini unut m a anne. Sana kar panlesia kullanm a hakkn verdin bana der.
E L E K T R A : A nne, az nce sylediin i unutm a. D n celerim i korkm a dan syleyebileceim e sz verdin [didonsa pros se noi pctrhesnv].2"

V e Klytem nestra yle cevap verir: yle dedim kzm ve bunu inanarak syledim [1.1057]. A ncak Elektra hl ihtiyatl ve dikkat lidir. n k annesinin, szlerini dinledikten sonra ona zarar verifl^ verm eyeceini merak etm ektedir:
E L E K T R A : n ce dinleyip sonra m cezalandracaksn beni? K L Y T E M N E S T R A : H ayr hayr. Kalbin neyi sylem ek istiyorsa onu sylem ek te zgrsn.
19. Euripides, Elektra, ev. Philip V ellacott, satr 1046-1050. 20. A .g.e., 1055-1056.

Michel Foucault

E L E K T R A : Sy ley ecein i o halde. B aly oru m .2 1

V e Elektra drste konum aya balayarak annesii yaptklarn dan dolay sular. B u iki konum a arasmda konum aclarn statsyle ilgili bir baka asimetri vardr. Klytem nestra bir kraliedir ve A gam em n on u ldr m olmasn savunm ak iin pcrrhesia kullanmasna ya da bunu talep etm esine gerek yoktur. A ncak bu sahnede kle konum unda bulunan, kle roln oynayan, babasnn evinde ve babasnn korum as altn da yaama ans olm ayan ve annesine tpk bir hizmetinin kralieye hitap ettii gibi hitap eden Elektra parrlesia hakkna muhtatr. B ylece Klytem nestra ile Elektra arasnda bir baka parrlesia sz lemesi yaplr: T pk Bakkhalar da Pentheusu habercisine sz ver dii gibi, Klytem nestra da drstlnden dolay Elektray cezalan drmayacana sz verir. A ncak Elektra da parrlesia tepetakla edilir. N e var ki bunu yapan, kralie olm a sfatyla halihazrda Elektray ce zalandrma hakkn elinde bulunduran Klytem nestra deil, Elektrann kendisidir. Elektra annesinden drst konum as karlnda cezalandrlm ayacana sz verm esini ister, Klytem nestra ise yapaca itiraftan dolay bizzat kendisinin cezalandrlacan bilm eden sz verir. Zira bu olaylarn hem en ardndan, yaklak birka dakika son ra ocuklar O restes ve Elektra tarafndan ldrlecektir. B ylece mrhesia anlamas tepetakla edilmi olur. Parrlesia ayrcal bah edile taraf zarar grm ez; ancak parrlesia hakkn bah eden taraf hem de bizatihi aa kon um da yer alarak parrlesia talebinde bulunm u olan kii tarafndanldrlr. Parrlesia anlamas, Klytenm estra iin her eyi tepetakla eden bir tuzak halini alr.

O N [M 4 1 8 -4 1 7 ]

im di bir parrlesia oyunu olan ona dnyoruz. O yunun m itolojik erevesi Atinann kurulu efsanesini ierir.
1 1. A.g.e., 1058- 1060.

. 29 .

Doruyu Sylemek

B ir Attika sylenm e gre Erektheus A tinann ilk kraldr. T o p rak 111 olu olarak dom utur ve ldnde T o p rak a geri dner. Erekthe us bylece Atmallarn gurur duyduklar zelliklerini, yani otokton olularn, yani szcn som ut anlamyla Atina toprandan d o duklar olgusunu kiiletirir.32 M 4 1 8 de, yani oyunun yazld d nem de bu tr m itolojik gnderm elerin siyasi anlam vard. nk Euripides seyircilerine Atmallarn Atina toprann yerlisi olduklar n hatrlatmak istiyordu; aynca Euripides, (Erektheusun kz K reusann kocas ve Pythiadan geldii iin A tinann yabancs olan) Ksuthos karakteri araclyla seyircilerine Atmallarn evlilik ba y o luyla Peleponesos halkna, zellikle de adn K suth os ile K reusan oullarndan biri olan A kh aeostan alan - A khaiaya bal ol duklarna iaret etm ek istemitir. Zira Euripidesin Atina soyktii11 e dair yapt pan-H elenik izah, o n u A pollon ile K reu san (ya ni A tinann eski kral Erektheusun kznn) olu olarak ele alr. Kreusa daha sonra Ksuthos ile evlenir (Ksuthos ise E u b o alara kar ver dikleri savata Atmallarn m ttefikidir [satr 58-62J). B u evlilikten D oros ve A khaeos adl iki oullan olur [1.1590]. on o halknn, D oros D orlarn, Akhaeos ise Akhalarn kurucusu olarak saylr. B y lece Y unan soyunun btn atalannn Atinadaki kraliyet ailesinden geldii sylenm i olur.2 3 Eu ripidesin K reusann A pollon ile ilikisine gnderm e yapnas ve oyunun m ekn olarak D e lp h o ideki A pollon tapnam semi olm asndaki am a, Atina ile D elp h oi tapm ann pan-H elenik tanr s A pollon arasndaki yakn ilikiyi gsterm ektir. Z ira oyunun oy nand dnem de Atina Spartaya kar bir pan -H elen ik koalisyon kum aya alyordu. D elph oi rahipleri byk lde Sparta 11111 ta rafn tuttuklar ii Atina ile D elp h oi arasnda husum et sz kon u suydu. A ncak A tinay H elen dnyasnn liderliine ykselterek iyi bir konum a getim ek isteyen Euripides, iki kent arasndaki karlk l ebeveynlik ilikisine vurgu yapm ak istedi. O halde bu m itolojik
2 2 . 13kz. Platon, Mmeksems 237b. 23. A. S. O w en , lottun siyasi anlanu hakknda yle yazyor: O yun un anac Atina nparatorluunun bir arada olmas iin gerekeler sunmak ve Peleponnesos'in D oryen dev letlerinin uzak gem iinin, onlarn A tin ayla olan ittifakm doruladn hissetmelerini salam akt [ G iri blm , Euripides, ton. O xford: Clarendon Press, 1957; xxii].

Michel Foucault

soyktkler, bir ynyle, Atinal liderlerin bir Atina m paratorlu u nun m m kn olduuna dair inanlannm srd bir dnem de A tinann em peryalist siyasetini hakl karm ak am acyla konu edil miti. B e n oyunun siyasi ve m itolojik vehelerine deil, hakikatin a a karlmasnn m eknnn D elp h o iden A tinaya kaymas tem as na odaklanacam . Bildiiniz gibi D elp h o ideki kehanet m abedi E s ki Y u an da insanlarn gidip Pytliam n szleri araclyla tanrlar dan hakikati dinledikleri yerdi. Ancak bu oyunda hakikate dair ke hanetlerin ak biim de D elp h oiden A tinaya kaydn grrz. Artk Atina hakikatin grn d yerdir. V e bu kaym ann bir para s olarak, hakikat artk (D elp h oide olduu gibi) insanlar iin tanrlar tarafndan aa karlmaz, Atina tarz parrhesic yoluyla insanlar tara fndan insanlar iin aa karlr. Euripidesi on oyunu A tinann otokto niteliine m ethiyeler diizen ve Atinann ou dier Y unan site-devletiyle olan kan ba n olulayan bir oyundur. Ancak oyun ncelikle hakikati sylem e nin D elph oiden Atinaya, A pollondan Atina vatandana geiinin hikyesidir. te bu nedenle ben oyunun parrhesia' hikyesi olduu nu dnyorum. O yun, gerek anlamda bir parrhesia oyunudur. im di oyunun bir taslan verm ek istiyorum :
S E S S Z L K D elphoi A pollon H A K K A T A tin a (Athena) E rckth eus K reusa on K A N D IR M A Y aban c devleder K suth os

G receim iz zere A pollon oyun boyunca sessiz kalr. Ksuthos ise hem tanr tarafndan kandrlr, hem de kandrr. B iz bunun yan sra Kreusa ile on un nasl A po llon un sessizliine zt decek ekil de hakikati sylediklerini ele alacak, bunun nedeninin sadece ken dilerini parrhesia ile donatan Atina toprana bal olm alar olduu nu greceiz.

31

Doruyu Sylemek

Hermes'in Prolot

ncelikle H erm esin oyun balam adan nce oynanan prologun da anlatlan olay akndan ksaca bahsedeceim . Erektheusu dier ocuklarnn (Kekrops, O rithyia ve Prokrisin) lm nden sonra K reusa Atina hanedannn hayatta kalan tek ocuu olur. Kreusa gen kzlnda bir gn U zu n K ayalar yaknla rnda sar iekler toplarken A pollon kendisine tecavz eder ya da onu batan karr. Peki bu bir tecavz m dr yoksa batan karna m dr? Y unan lar iin aradaki ayrm bizim iin olduu gibi hayati deildir. Aktr ki bir insan bir kadna, bir kza ya da bir olana tecavz ettiinde fi ziksel iddet kullanr; oysa bir insan bir dierini batan kardnda szlerini, konum a becerisini, yksek statsn vb. kullanr. Y unan lar iin insann bir baka insan batan karm ak am acyla psikolojik, toplum sal ya da entelektel becerilerini kullanmasyla fiziksel iddet kullanmas nem li bir fark arz etm ez. Hatta hukuki adan bakld nda batan karma tecavzden daha byk bir su olarak grlr. n k bir insan tecavze m aruz kaldnda, kendi iradesi dnda bir ey olm utur; ancak bir insan batan karldnda, bu durum batan kan kiinin belli bir anda kars ya da kocasna, ebeveynlerine ya da ailesine sadakatsizlik etm eyi setiinin kant olur. Batan karma da ha ziyade bir ein ya da ailenin iktidarna yaplan bir saldn saylr; zi ra batan karlan kii einin, ebeveynlerinin ya da ailesinin istekle rine kar gelm eyi semi olu r.2 '1 N e olursa olsun, K reusa A polloun tecavzne uramasnn ya da onun tarafndan batan kanlm asm n sonucunda hamile kalr. V e d ou m yapm ak zereyken A p o llon un kendisine gsterdii yere, ya ni Atina akropolisiin aasndaki -A tia kentinin m erkezinin alt ksm nda kalan Pallas D a nm yaknndaki- bir m aaraya gider. O rada yalnz bana olunu dourana kadar saklanr [1. 949]. A ncak
24. K. J. D o v er yle yazar: V atanda statsne sahip bir kadn batan karmak ona tet .viiz clm ektc daha byk bir sutu. Bunun nedeni sadece tecavzn nceden tasarlan m am olmas d efi!, balan karm ann kadnn m uhabbetinin ve sadakatinin ele geirilm e sini ile vermesiydi; nemli olan kadnn duygularna deil, ona sahip olan adama yaplar s.Mmnm d o e m iy d " |"Cl.ssi al (reuk Attitudes to Sexual B eh av io r, 62].

32

Michel Foucault

Kreusa, babas Erektheusun ocuun farkna varmasn istem edii ii (zira olanlardan dolay utan duymaktadr) onu ortalk yerde, vahi hayvanlarn arasnda brakr. O zam an A pollon ocuu, ocu un beiini ve giysilerim D elphoi T ap n ana getirm esi iin karde i H em esi gnderir. o c u k tapnakta tanrnn hizm etkr olarak ye titirilir ve yetim m uam elesi grr. nk D elp h o ide kim se (A pol lonun kendisi hari) onun kim olduunu ya da nereden geldiini bilmez. Buna lo un kendisi de dahildir. B u nedenle o, izdiim emada D elphoi ile Atina, A pollon ile K reusa arasnda grnr. Z ir. o A pollon ile K reusanm oludur ve A tinada doup D elp h oide yaamtr. A tinada ise, K reusa ocuunun akbetini bilm em ekte, lp l mediini m erak etm ektedir. D aha sonra Kreusa, yabanc olm as ne deniyle Atina otoktonluunun srekliliini byk lde karm ak latracak bir yabancyla, K suthos ile evlenir; - k i Kreusa iin K sutlostan bir vrisi olm asnn bu denli nem li olm asnn nedeni de bu yabanclktr. A ncak evlendikten sonra K suthos ile K reusamn bir frl ocuu olm az. O yunun sonunda A pollon onlara D oros ile A klaeusun doacana sz verecektir. A ncak oyunun banda, A ti nann hanedan srekliliini salam ak iin um utsuzca ocuk istem e lerine ram en ocuksuzdurlar. B u nedenle A po llon a ocu k sahibi olup olmayacaklarn sorm ak zere beraberce D elp h o iye gelirler. Ve oyun byle balar.
Apollonun Sessizlii

Ancak tabii ki K reusa ile K suth osun A pollon a soracaklar soru ayn soru deildir. K su th osun sorusu son derece ak ve basittir: "I li ocuum olm ad. K reusa ile bir ocu u m olabilir m i? K reusa ise baka bir soru sorar. K suthos ile ocuu olup olm ayacam bil mek zorundadr. A ncak ayn zam anda unu da sorm ak istemektedir: "A pollon, benim senden bir ocu u m oldu. O n un hayatta olup ol madn bilm ek istiyorum . O lum uza ne oldu A pollon ? A polloun tapm a, yani D elp lo ideki kehanet m abedi, tannlam 11

hakikati danm aya gelen lm llere hakikati syledikleri yerdi.

_33__

Doruyu Sylemek

Ksuthos ile Kreusa tapnan kapsna birlikte gelirler ve tabii ki ilk karlatklar insan on -y a n i A p o llon un hizmetkr, K reu sann ise olu olur. A ncak doal olarak ne Kreusa olunu, ne de on anne sini tanr. Birbirlerine yabancdrlar; tpk Soph oklesi Kral Oedipusunun banda O edipus ile okasteye olduu gibi. B u noktada O edipu sun da annesinin isteine ram en lm den kurtulduunu hatrlayalm. V e onun da gerek annesi ile babasn ta nyam adm ... /oun konusu bir lde O edipus'u n konusuna ben zer. A ncak bu iki oyundaki hakikat dinamikleri birbirlerinin tama m en tersidir. Zira Kral Oedipus'ta A pollon olacaklar geree uygun biim iyle nceden haber vererek batan itibaren hakikati sylemi olur. V e insanlar, tannm n nceden haber verdii kaderden kamaya alarak srekli hakikat karsnda gizlenir ya da onu grm em eye a lrlar. A ncak sonunda, A p o llon un onlara gnderdii iaretler saye sinde, O edipu s ile okaste kendilerine ramen hakikati kefederler. Bu oyunda ise insanlar hakikati kefetm eye alrlar: on kim oldu unu ve nereden geldiini renm ek, Kreusa ise olunun kaderini bilm ek ister. A ncak burada hakikati bilinli olarak saklayan A pollon dur. O edipusu hakikat sorunu, lm llerin nasl olup da tanr nn dile getirdii ve kendilerinin grm ek istem edii hakikat m kendi krlklerine ram en greceklerini gstererek zlr. oncu hakikat sorunu ise, insanlarn, bilm eye son derece istekli olduklar hakikati A po llon un sessizliine ram en nasl kefedeceklerini gste rerek zm lenir. Tanrnn sessizlii temas btn on boyunca hkim dir. T em a tra gedyann banda, Kresa on ile karlatnda belirir. Kreusa ba na gelenler nedeniyle hl utan iindedir ve on ile sanki kehanet m abedine bir dostu iin bir ey danmava gelm i gibi konuur. D aha sonra ona hikyesinin bir ksm m sakl sz kon usu dostunun bam dan gem i gibi anlatr ve o n a A pollonun dostunun sorusuna cevap verip verm eyecei konusunda ne dndn sorar. T anr nn iyi bir hizmetkr olan on, ona A pollonun cevap verm eyecei ni syler. Zira eer K reusam n dostunun syledii eyi yapmsa, kendisi de byk utan iinde kalacaktr:

,_34_

Michel Foucault

O N : A pollon bir gizem olarak kalnasm istedii eyi ak eder m i hi? K R E U S A : O n u n kehanederi btn Y unanlara ak deil m idir ki? O N : H ayr. O n u n on uru da bahis ko n u su du r bu ite. D uygularna say g duymalsn. K R E U S A : Peki ya kurbannn duygular? B t n bunlar kurban da et kilem iyor m u? O N : K im se sana bu k o n u d a bir kehanette bulunm ayacak. D iy elim ki A p ollon un tapnanda on un byle kt bir ey yapt kantland; o za m an A pollon , seninle kon uan khinden intikam alm a hakkn bulacak tr kendinde. Sevgili bayan, bu m eseleyi daha fazla kurcalam ayn. A p o llo n u kendi h uzurunda sulam ak doru olm az. E e r gn ls z bir tanr y kurbanlar karlnda konum aya ya da kularn nasl utuun a bakp im arlar verm eye zorlarsak b y k lgnlk olur bu. T an n lan n iradesine kar gelerek peinde k o tu u m u z am alar, bu am alara ulatm zda pek hayrl olm az bizim iin .3'1

B ylece oyunun banda o A pollon un neden hakikati syle m eyeceini sylem i olur. V e sonuta A po llon un kendisi K resa11111 sorularna asla yant verm ez. Saklanan bir tanrdr bu. Daha anlaml ve arpc olan ey ise, oyunun eitli karakterleri her eyi sylediinde ve hakikat herkes tarafndan renildiinde meydana gelen olaydr. Zira herkes, (oyundaki dram atik olaylarn bakaralcteri olm asna ram en) varl oyun boyunca grnr hale gelm eyen A pollon un ortaya km asn bekler. Antik Y unan traged yasnda temel tanrsal figr tekil eden tannun en sonda ortaya k mas geleneksel bir zellikti. A ncak bu oyunun sonunda A pollon parldayan tanrortaya km az. O n un yerine m esajm iletm ek ze re Athena gelir. V e tapm an kaplar kapal olduu iin, tanra I >elphoi T ap n am n atsnda belirir. N ed en geldiini aklarken yle der:
A T H E N A : H e m burada, hem de A tinada, adm verd iim o kentte dostun um senin. B e n A th en aym ! A p o llo n da geliy oru m alelacele. S e nin n n e kendisinin km asnn doru olm ayacam dnd, tabii olan b iten hakknda aka dile getirilen bir sulam a olm ad m d d et e; bu yzden u m esaj iletm em i istedi sana: o n , b u senin annen, A p o l lon ise baban. Sen K su th o sun olu deilsin. A n cak A p ollon seni on a
, S Eripides, on, ev. Philip V elacott, satr 365-378.

. 35 .

Doruyu Sylemek

verdi ki, hretli bir ailenin vrisi olabilesin. A p ollon , bu am ac ortaya ktnda sizi birbirinizin ellerinde lm ekten kurtaracak b ir yol dn d. O n u n niyeti hakikati bir sre daha gizli tutm ak, sonra da A tin ada K reusa m n senin annen, senin de onun A p o lio n dan o lu olduunu aklam akt.2 ft

Y ani her eyin aa kt bu son anda bile A pollon ortaya k m aya ve hakikati sylem eye cesaret edem ez. O gizlenir, onun yeri ne Athena konuur. U nutm ayalm ki A pollon lm llere hakikati sylem ekle ykm l olan kehanet tanrsdr. A ncak o, suundan d o lay utan duyduu iin bu rol oynayam ayacak haldedir. Burada, on da, sessizlik ve su, tanr A po llon un tarafnda birbirine balanr. Kral Oedips'ta, sessizlik ile su lm llerin tarafnda birbirine bala nyordu. on un ana m otifi tanrnn sessizliine kar insann yrtt hakikat m cadelesidir: nsanlar kendi balarna hakikati kefetm e yi ve sylem eyi baarmaldrlar. A pollon hakikati sylem ez, gayet iyi bildii olaylar ak etmez, lm lleri sessizliiyle kandrr ya da on lara katksz yalanlar syler, kendi adna konuacak cesarete sahip de ildir ve yaptnn stn rtm ek iin iktidarn, zgrln ve stnln kullanr. A pollon anti-parrhesiastestir. T anrnn sessizliine kar verilen bu m cadelede on ile Kreusa nde gelen iki parrhesia figrdr. A ncak onlar parrhesiastes roln ayn ekilde oynamazlar. n k Atina toprandan dom u bir er kek olarak on parrhesiay kullanm a hakkna sahiptir. K reusa ise parrhesiastes roln dncelerini itiraf eden bir kadn olarak oynar. im di bu iki parrhesiastes roln inceleyip aralarndaki farka dikkat ek m ek istiyorum .
onun Rol

n ce o n a bakalm. o n un parrhesiastes rol oyun un balarnda ion ile K suthos arasnda geen o upuzun sahnede aka grlr. Ksuthos ile Kreusa danm ak zere kehanet m abedine geldiklerinde, Ksuthos, koca ve erkek olduu iin tapnaa nce girer. A pollona sonsuu sorar, Apollon da ona tapmaktan dar ktnda karsna
A
.i c., If v l IS i.H .

. 36 .

Michel Foucault

kacak ilk insann onun olu olduunu syler. T abii ki K su th osun ilk karsna kan kii on dur; zira A pollonun hizmetkr olduu iin srekli olarak tapnan kapsnda durm aktadr. Burada kullan lan Y unanca ifadeye dikkat etmeliyiz; nk bu ifade oyunun Fran szca ya da ngilizce basmlarnda tam anlamyla evrilm em itir. Y u nanca szler yledir:
p a i emon pephukenai.

Pephukenai szcnn kullanl, oun doal olarak K su th osun olu olduunu gsterir:
O N : A p ollon un kehaneti neydi? K S U T H O S : B an a tapnaktan ktm da kim inle karlarsam, on un ... O N : K im in le karlarsan... Pekl ... N e olm u ona? K S U T H O S : B e n im olm d u r o {Paidetnon pephukenai]. O N : D outan olun m u; yoksa bir hediye m i? K S U T H O S : H ediye. A ncak doutan bana aittir ayn zam anda [Dron, onta d ex ctnou].2 7

G rdnz gibi A pollon, dncesizce soru soranlara yapt gi bi kapal ve belirsiz kehanet szleri sylem ez. Tanrnn sz katksz bir yalandr. nk on K suth osun doal ya da doutan ocu u deildir. B u durum da A pollon anlalmas g bir hakikat anlatc s deildir. B ir yalancdr. V e A pollon tarafndan kandrlan Ksuthos, onun, yani karlat ilk kiinin gerekten de kendi doal ocuu olduuna itenlikle inanr. Bunun ardndan oyunun ilk parrhesia sahnesi gelir. Sahneyi blm de ele almak m m kndr. lk blm [II. 517-527] on ile Ksuthos arasndaki yanl anlama ile ilgilidir. Ksuthos tapnaktan kar, o n u grr ve A po llon un -vab nda onun kendi olu olduuna inanr. Sevinle yanna ^idip onu pm ek [philema, I. 519] ister. on - k i K suth osun kim ol duunu ve kendisini neden pm ek istediini bilm em ektedir K sut hosun davrann yanl anlar ve (bir adam tarafndan plm ek iste nen her Y unan erkek ocu u nun yapaca gibi) K suth osun onunla
'./ A.g.e., 533-536.

Doruyu Sylemek

sevim ek istediini zanneder. Y orum cularn ou, eer on un Ksuth osun davramlanna atfettii cinsel yorum u kabul etm e konusunda gnlllerse, bunun zam an zam an E uripidesin tragedyalarnda kar latmz trden bir kom ik sahne olduunu dnrler. Son u ta on K suth osa yle der: E er beni taciz etm eyi srdrrsen, se ni bir okla gsnden vuracam . Bu sahne, O ed ip u sun Thebai Kral L aiosun kendi babas olduunu bilm edii Kral Oedipus oyun u nu artrr. O edipus da kralla yaad karlamann doasn yan l anlar, kavga kar ve Laios, O edipus tarafndan ldrlr. Ancak o n da yle bir tersyz olm a durum u vardr: Atina Kral Ksuthos on un kendi olu olmadm bilm ez, on ise K suth osu onun baba s olduunu dndn bilm ez. Bylece, A po llon un yalanlan so nucunda kendim izi bir kadrm acalar lem inde buluruz. Sahnenin ikinci ksm [II. 528-562] o n un K su th osa duyduu gvensizlikle ilintilidir. Ksuthos o n a yle der: Sakin ol. Seni p m ek istem em in nedeni baban olm am dr. A ncak on, babasnn kim olduunu bulmann cokusunu yaamak yerine, K su th osa. ilk olarak u soruyu sorar: A nnem kim o halde? [I. 539]. Bilm ediim iz bi nedenden dolay o n un esas derdi annesinin kim liini renmektir. A ncak daha sonra K suth osa unu sorar: Ben nasl senin olun ola bilirim ki? V e Ksuthos yantlar: Nasl olduunu bilm iyorum ; bu soruyu A pollon a som an gerekir [1. 543: ouk o id aap lero d eh ton theon\. O zaman on, Franszca versiyonda tam am en yanl evrilmi son derece ilgin bir cm le syler. Cm lenin Y u n acas udur [I. 544]:
phere logon apsometh'allou.

Franszca versiyonunda bu cm le yle evrilm itir: H aydi gel, baka bir eyden bahsedelim . D aha don bir karlk u olabilir: H aydi baka bir konum a biim i deneyelim . Y ani o n un nasl olup da onun olu olabilecei sorusuna cevap olarak, Ksuthos bu so runun cevabn bilm ediini, A po llon un ona bu kadarn sylediini, ifade eder. V e sonuta on ona hakikati sylem e konusunda daha v e rimli bir baka konum a biim i denem elerini nerir:
38

Michel Foucault

O N : B en nasl olur da senin olabilirim ? K S U T H O S : B e n deil, A p ollon biliyor cevab. O N : (Bir sre sessiz kaldktan sonra) B aka yoldan gitm eyi deneyelim [I.

5441.
K S U T H O S : Evet, bu bize daha ok yardm c olacaktr.as

Tanrnn kehanet szlerini bir kenara brakan K suthos ve Io, son-cevap alveriine dayal bir sorgulam aya giriirler. Sorgulayc k o numundaki on, K su th osa yani babas olduu iddiasndaki kiiye kiminle, ne zaman ve nasl ocuk yapm a im kn bulabildiini, ken disinin nasl olup da onun olu olabileceini sorar. Ve Ksuthos ona u cevab verir: Sannm D elphoili bir kzla ilikim olm utu. N e za man? Kreusa ile evlenm eden n ce. N erede? D elp h o ide olabilir. Nasl? D ionysosu m eale festivalini kutlarken sarho olduum bir gn. Ve tabii ki, oun d oum un un izah olarak sergilenen btn b dnce ak saf palavradan ibarettir; ama onlar bu sorgulam a yntemini ciddiye alrlar ve kendi olanaklaryla ve A pollonun ya lanlar tarafndan ynlendirilm i haldehakikati kefetm eye alrlar. H sorgulam a sonrasnda, on biraz da isteksiz vc heyecansz bir e kilde K su th osun hipotezini kabul eder ve kendisini K suth osun o lu olarak grm eye balar. Ksuthos ile on arasndaki parrhesia sahne sinin nc ksm, oun siyasi gelecei ve A tinaya K suth osun o lu ve vrisi olarak gelm esi durum unda yaayabilecei olas talihsizlik lerle ilgilidir [II. 563-675J. Zira K suthos, o u kendi olu olduu. ikna ettikten sonra onu Atinaya, bir kraln olu olarak zengin ve gl olaca yere gtrm eye sz verir. A ncak on bu ihtimal kar snda pek heyecanlanm az; nk A tinaya K suth osun (yani Atina topraklarna yabanc birinin) ve bilinm eyen bir annenin olu olarak geleceini bilir. V e Atina kanunlarna g e insan, her ikisi de A ti nada dom u ebeveynlerin ocuu deilse norm al bir Atina vatan da olamaz. Bu nedenle on K suth osa bir yabanc ve bir pi, yani bir hi olarak grleceini syler. B u kayg ilk bakta konudan sap ma gibi grnen, ancak Euripidesin Atina siyasi yaamna dair ele tirel bir betim lem esini gsteren uzun bir alma yol aar. Sz kon u . K. Huripides, Ion. e v . R o n ald Frederick W illetts, 5 4 2 -544.

_ ^ _

Doruyu Sylemek

su alm hem dem okrasiyi, hem de bir m onarkm siyasi yaamn ko nu alr. on bir demokraside ayr vatanda kategorisi olduunu syler [II. 596-603]: (1) o dnem kullanlan terimiyle adumtoi eklinde ad landrlanlar: N e gce, ne de servete sahip olan ve kendilerinden s tn durum daki herkesten nefret eden Atina vatandalar; (2) khrestoi olanlar: G lerini kullanabilecek durum da olan, ancak bilge [soploi] olduklar iin sessiz [.n^os/] kalan ve sitenin siyasi ileriyle ilgilenm e yenler [kon speudousiu eis ta pragmata]; ve nihayet (3) gce sahip olan ve kamusal siyasi yaama katlabilm ek iin szlerini ve akllann kul lanan tamnn insanlar. A tinaya gitm esi durum unda bu grubun gsterecei tepkileri tahmin eden on, birinci gruptaki admatoi'leri kendisinden nefret edeceklerini; ikinci gruptaki bilgelerin Atinann ilk vatandalarndan biri olarak grlm eyi arzu eden gen adama g leceklerini; sonuncu gruptaki siyasetilerin de yeni rakiplerini kska nacaklarn ve ondan kurtulm aya alacaklarn syler. Bu nedenle dem okratik bir A tinaya gelm ek, on iin pek sevindirici bir seenek deildir. D em okratik yaamn bu tasvirinden sonra on, ocuksuz bir vey anneyle yaanacak aile hayatnn olum suz ynlerinden bahseder ve bu annenin onun Atina tahtnn vrisi olmasn kabul edem eyecei ni syler [II. 608-620]. A ncak sonrasnda on siyasi manzaraya dner ve m onark yaamna dair tasvirini sunar:
O N : Kral olm aya gelince, gerein den fazla deerli g r l r bu i. Kra liyet, ho bir g rn m n ardndaki frtnal bir yaam gizler. Saat ba ldrlm e korkusuyla, arkandaki katili kollayarak^iaam ak... C en n et bu m udu r? H atta iyi talih bu m u d u r? B ana sradan b ir adam n m u d u lu u nu verin, sarayn katillerle doldu rm aya baylan ve l m korkusu yzn den drst insanlardan nefret eden bir kralnkini deil. B an a zengin ol m ann zevkinin her eyin tesin de olduun u syleyebilirsiniz. A ncak skandallarla evrili halde, paraya iki elle sarlarak kayg iinde yaam ak li cazip gelm ez bana.2 9

A tinadaki dem okratik yaam ve m onarklk yaam na dair bu iki


29. Eripiles, lott. ev. Philip Vellacott, 621-632.

40

Michel Foucault

tasvir, bu sahne iinde olduka ilgisiz grnr; zira on un meselesi Atinaya utan ya da endie iinde gelm em ek iin annesinin kim ol duunu bulmaktr. B u iki tasvirin buraya konm as iin bir neden bulmak durum undayz. O yun devam eder ve Ksuthos on a A ti nadaki yaam konusunda kayglanmam asn syler ve geici bir s re iin misafir gibi davranp K suth osun olu olduu olgu sunu ak etm em esini nerir. D aha sonralar, uygun bir zaman bulduunda Ksuthos onu mirass yapm ay teklif eder; ancak im dilik K reusaya hibir ey sylenm eyecektir. on A tinaya Erektheusun ikinci hane dan ailesinin gerek vrisi olarak gelm ek istem ektedir; oysa K su t hosun teklifi -eh re gelm i bir ziyareti gibi davranm ak o n un asl isteini karlamaz. O halde sahne bir lgnln rn gibi grnr ve hibir anlam ifade etm ez. A ncak gene de on K suth osun teklifi ni kabul eder; fakat annesinin kim olduunu bilm eden yaamann olanaksz olacan syler:
O N : E vet, gid eceim . A n cak gen e de talihim in bir ucu kayor elim den. A nnem i b ulam adm m dd ete hayatm yaanm aya dem ez.'1 "

Peki on iin annesini bulm adan yaamak neden m m kn deil dir? yle devam eder:
O N : E e r izin verirsen, ann em in A tinal olm as iin dua ediyorum ki onun sayesinde ko n um a [parrhesia] hakkna sahip olabileyim . n k bir yabanc, soyu karm am bir ehre geldii zam an, ad vatanda olsa bile az bir kle olarak kalr. K on u m a [parrhesia] hakk y ok tu r on u n .3 1

G rdnz gibi on annesinin kim olduunu bilm ek, bylece onun Atina toprandan gelip gelm ediini ren m ek arzusundadr. nk ancak o zaman parrhesia ya sahip olacaktr. V e A tinaya ya banc olarak gelen birinin kelim e anlamyla ve m eru anlam da va tanda olarak saylsa daparrhesia'dan faydalanam ayacam syler. O halde o n un K suth osun A tinaya dnm e ikram m kabul ettii anda parrhesia'ya yapt bu gnderm eyle son bulan ve sapm a niteliine sa hipmi gibi grnen bu eletirel dem okrasi ve m onari tasvirlerinin
10. Euripides, lot. ev . R o n a ld Frederick W illetts, 6 6 8-670. M. A .g.e., 670-675.

41

Doruyu Sylemek

anlam nedir? K sutlosun nerdii m lak koullar gz nnde bu lundurulduunda, som daha da ilginlem ektedir. o n un sunduu sapma niteliindeki dem okrasi ve m onari (ya da tiranlk) tasvirlerinin parrhesia tarz konum ann tipik rnekleri oldu unu grm ek zor deildir. Z ira neredeyse aym trden eletirilerin daha sonralar Platon ya da K sen op h on un m etinlerinde Sokratesin azndan ktn grm ek m m kndr. B en zer eletiriler daha son ra sokrates tarafndan da yneltilecektir. O halde Ion tarafndan su nulan dem okratik ve m onarik yaama dair eletirel tasvirler, V. yz yl sonu ve IV. yzyl banda Atina siyasi yaamnda parrhesia uygu layan kiilerin anayasal niteliinin parasdr. on bu trden bir parrhesiastes tir, yani demos ya da krala yaamlarnn kt yanlarnn ger ekte neler olduunu anlatacak kadar cesur olan, bu nedenle de de mokrasi ya da monari iin son derece deerli olan bir insandr. on parrhesia yapabilen bir insandr ve byle olduunu, hem bu kk, sapm a niteliindeki siyasi eletirilerde, hem de daha sonra, parrhesia ya ihtiyac olduu iin annesinin Atial olup olm adn bilm ek istediini sylediinde gsterm i olur. Zira her ne kadar karakterinin doas gerei parrhesiastes olsa da, annesi Atinal deilse sahip olduu bu doal parrhesiay yasal ve kurum sal anlamda kullanamayacaktr. O halde parrhesia hakk tm Atina vatandalarna eit biim de verilmez, sadece aileleri ve doum lar sayesinde zel bir saygnla sahip olan lara tannr. Ve on grn d kadaryla doas gerei parrhesiastes olan, ancak ayn zam anda zgr konum a hakkndan m ahrum olan bir insandr. Peki neden bu parrhesiastes figr parrhesia hakk^dan m ahrum b raklmtr? nk tanr A pollon -g rev i lm llere hakikati syle m ek olan kehanet tanrs kendi hatalarn ak edecek ve bir parrhe siastes gibi davranacak cesarete sahip deildir. o n un, doasyla uyum iinde olabilm ek ve A tinada parrhesiastes roln oynayabilm ek iin kendisinde eksik olan am a kendisine oyundaki dier parrhesia figr, yani annesi Kreusa tarafndan verilecek olan bir eye daha ihtiyac vardr. Ve Kresa hakikati sylem eyi ve bylece olunu zgrleti rerek on doal jHirrhesiasun kullanmasn salamay baaracaktr.

J2 _

Michel Foucault

Kreusatn Rol

Kretsann oyundaki parrhesia rol o n unkinden bir hayli farkl dr. Kreusa, bir kadn olarak, parrhesia y krala A tinadaki siyasi yaam hakkndaki hakikati sylem ek iin deil, yaptklar nedeniyle A pollonu kam uoyu nezdinde itham etm ek iin kullanacaktr. Kreusa K o ro dan A pollon un sadece K suth osa bir ocuk verdi ini rendiinde, arad ocuu bulam am akla kalm ayp, A tinaya dnd zaman kendi evinde, ehre yabanc olm asna ram en kral K suth osun vrisi olacak bir vey oulla karlaacan fark eder. Ve bu iki nedenden dolay sadece kocasna deil, ondan nce A polloa kar fke duyar. n k A pollon un tecavzne uradktan ve o lunu ona kaptrdktan sonra, bu kez de kendisinin sorduu sorular cevapsz kalrken K su th osa tanr tarafndan bir ocuk bal edildii ni renm ek onun iin sabrn zorlayacak bir durum dur. Acs, um utsuzluu ve fkesi A po llon a kar ynelttii sulamayla birlikte aa kar ve K reusa hakikati sylem eye karar verir. B ylece haki kat tanrnn adaletsizliine ve yalanlarna duyulan duygusal bir tepki olarak belirir. Sophoklesin Kral Oedipusunda lm ller A pollon un kehanet szlerini inanlabilir grnm edikleri iin kabul etmezler. Ama yine ile tanrnn nceden syledii kaderden kam ak iin gsterdikleri a baya ramen tanrnn szlerinin doruluunu teslim etm ek zorunda kalrlar. Euripidesin /onunda ise, lm ller, A p o llon un yalan sy ledii ve sessiz kald, yani onlan kandrd bir durum da hakikate ynelirler. A pollon un yalanlarnn sonucunda, Kreusa on un K sut hosun doal olu olduuna inanr. A ncak doru olduunu sand eye verdii duygusal tepki nedeniyle sonuta hakikati aa kanr. K rcusann esas parrhesia sahnesi, iirsel yaplan ve kullanlan parrlesia trleri itibanyla birbirinden farkllk gsteren iki blm den olu ur. Birinci blu uzun, gzel bir konum a -A p p o lo n a kar bir ti rat iken, ikinci b l m bir stikhomythia*dr, yani Kreusa ile hizm et isi arasnda geen ve dnm l olarak birbirinin ard sra sylenen repliklerden oluan bir diyalogdur. n ce tirada bakalm . K reusa bu blm n banda yannda ailenin

uJ-,

Doruyu Sylemek

gvenilir bir hizmetisi olan (ve K reusanm konum as boyunca ses siz kalacak olan) yal bir adamla belirir. K reusann A p o llon a yn e lik tirad, konum acnn bir bakasn ilenen bir su, bir hata ya da bir adaletsizlik nedeniyle itham ettii trden bir panhesia dr. V e bu itham, itham edilen itham edenden daha gl olduu lde bir parrhesia rneidir. nk sz konusu ithamdan dolay itham edile nin dierinden bunun acsn karm a tehlikesi vardr. B ylece K reusann parrhesid s ilk nce g itibaryla altnda olduu ve bir ba mllk ilikisiyle bal olduu bir varla yaplan um um a ak bir sulama biim ini alr. Kreusa ithamn bu savunmasz konum dayken yapar:
K R E U S A : Ah kalbini! Sessiz kalm ak ne m m kn ? A n cak nasl bahse debilirim o gizli aktan; btn bu utantan kendim i nasl kurtarabilirim ? im di hangi engel kacak n m e? im di kim b en im rakibim olacak er dem m cadelem de? K o cam bana ihanet etm edi m i? E vim den oldum , ocuklarm dan oldum ; iin sonuna erem eden um utlarm tkendi. O lay lar gizleyip, elem getiren o d o u m u gizleyip ileri yolun a koym a um ut lann tkendi, bitti. H ayr! H ayr! Z e u sun yldzl m esken i zerine, s tm zde h km sren tanrann zerine, T riton is G liinn kutsal k ys zerine yem in ederim ki, bunu daha fazla saklam ayacam : Y k m den kurtulduum da g n l m daha ferah olacak. G zlerim den yalar akyor ve ruhum hasta, insanlarn ve taunlarn oyununa gelm i: O nlar, kadnlan aldatan o nankrleri bir b ir gstereceim herkese. Sen i, cansz, kaba boynuzlardan kan M usa arklannn o gzelim sesi ni yedi sesli lirinden kartan seni, L e to nun olun u, bu g n nda it ham e d iy o m m . Sen o altn gibi parlayan salarnla geldin, ben pelerini m e salarnn altn yla parlayan iekler toplarken. A nn em yardm etsin diye alarken, o g sz bileklerim den tfttun beni, bir maaraya g t r p yataa yatrdn utan duym adan; bir tann ve b e n im sevgilim olarak, hi utanm adan b oy un edin A froditi iradesine. Sefalet iinde bir o c u k do u rd u m sana ve ann em den korkup beni zorla yatrdn o yataa soktum onu da. Ah! im di kayp, kulara y em olm u sanki olu m uz; ah, kayp! A ncak sen lirini alyor, zafer arklar sylyorsun. D u y beni, ey arzn m erk ezin deki tahtndan ve tapnandan kehanetle rini anlatan olu L e to nun. Szlerim i fsldayacam ku laklanna: sen k t bir sevgilisin; kocam a b ir b orcun olm am asna ram en , on un evine bir oul gnd erdin. A n cak b enim ve evet, senin, ey ta kalpli, senin olun kayp, kulara y e m olm u, annesinin giydirdii giysiler bir kede bra

44

Michel Foucault

klm. D elo s nefret ediyor senden. D elo s ve o narin yaprakl hurm a aa cnn dibinde yetien k rpe defne fidan, L e to nun, altna yatp da seni, Z e u sun m eyvesi o kutsal o cu u do u rd u u o fidan nefret ediyor sen den.'1 "

Bu tiratla ilgili olarak u noktay vurgulam ak isterim: (1) G r dnz gibi K reu sanm itham A po llon a yneltilm i um um a ak bir bedduadr ve A p o llo n da L eto nun olu eklinde bahsedilmesi, A pollonun pi olduu, Leto ile Z eu sun olu olduu dncesini aktarma am acm tar. (2) Ayrca altn parlaklna sahip k tanrs A pollon ile gen bir kz ona tecavz etm ek amacyla bir maarann karanlna srkleyen ve L eto nun yani bir gece tanrasnn o lu olan A pollon arasnda ak bir m etaforik kartlk vardr. (3) V e yedi telli lirini alan A p o llon un m zii ile (A pollonun kurban ola rak yardm iin alayan ve o haykran bedduasyla tanrnn dillendir m eyecei hakikati sylem ek zorunda olan) K reusanm alam a ve ba rlar arasnda bir kontrast vardr. n k ithamlarn D elploi T apnan kapal durum daki, kap ilan nnde yapar. Kreusa hakikati sylerken, tanrsal ses skut eder. K reusann parrhesia sahnesinin ikinci blm bu tiradn hem en ardndan, kadnn tm sylediklerini duyan yal hizmetisi ve bek isi, on ile K suthos arasndaki stikom itik diyaloa tam am en sim etrik olan bir sorgulam aya giritiinde balar. A yn ekilde K reusamn hiz metisi de ona hikyeyi anlatmasn syler, bu arada kendisi de bu olaylarn ne zaman, nerede, nasl vb. m eydana geldiini sorar. Bu dei tokuta iki ey kayda deerdir. Birincisi, soru cevap for m undaki bu sorgulam a, khinlerin hakikati aklam a tarzmn tam tersidir. A pollonun kehaneti genellikle belirsiz ve karanlktr, hibir /am an belli bir soru km esine dorudan cevap verm ez ve bir sorgul.ma biim ini almaz; oysa soru cevap yntem i karardk olan aydn la karr. kinci olarak, K reusam n parrhesic konum as artk A pol lona yneltilmi bir itham , yani bir kadnn tecavzcsne yneltti i bir itham deildir. K on um a bu ksm da K reu samn kendi hatala rn, zaaflarm, kabahatlerini (ocuu akta brakmak) vb. aklad bir kendi kendini itham biim ini alr. V e K reu sann bandan geen
K. A.g.e., 859-922.

. 45 .

Doruyu Sylemek

olaylar itiraf edii, Phaedranm H ip p oly tosa olan akn itiraf etm e sine benzer. Zira o da tpk Phaedra gibi her eyi sylem e konusun da ayn isteksizlii gsterir ve hikyesinin dorudan itiraf etm ek iste m edii ksmlarm hizm etisinin dile getirmesini salar. B un u yap m ak iin de E uripidesin Hippolytosundan ya da R a c ie in Plaedftisndan aina olduum uz bir tr dolayl itiraf sylem i kullanr. N e olursa olsun, bence K reusann hakikati sylem e tarz, (siyasi nin zdd olarak) kiisel parrhesia nn bir m ei olarak grlebilir. on un parrhesias akszl siyasi parrhesia biim ini alrken, Kreusan parrhesias kendisinden daha gl birine kar yneltilen akszl bir itham ve kendisi hakkndaki hakikatin itiraf biim ini alr. O yunun sonunda tm hakikatin aa kmasn salayan ey, iki parrhesia figrnn, on ile K reusam n birlemesidir. Zira K reusann parrhesia sahnesinden sonra, taundan baka kimse K reu samn A pollondan olan ocuunun o olduunu bilm em ektedir. A yn ekilde on da annesinin Kreusa olduunu ve kendisinin K suth osun oj ol m adm bilm emektedir. A ncak bu iki parrhesia konumasn birletir m ek ne yazk ki incelem eye zamanmzn olm ad birtakm baka blm leri gerektirir. rnein K reusamn -hl on un K suthosun doal olu olduuna inanarak ou ldrm eye kalkt ve onun bu plan rendii zaman K reusay ldiim eye kalkt O edipus du rum unun zel bir tersyz edilii olan bir blm sz konusudur. izdiim iz bu em adan hareketle, A tinann soyundan gelen ha kikatler dizisinin (Erektheus-K reusa-on) oyunun sonunda tamam landn syleyebiliriz. O yunun sonunda Ksuthos da A pollon tara fndan kandrlr; zira o n un kendi olu qlduuna inanm ay srd rerek A tinaya geri dner. V e A pollon oyunun hibir yerinde grn m ez, srekli olarak sessiz kalr.

O R E S T E S [M 4 0 8 ]

Parrhesia szcnn son bir kullanln M 4 0 8 de, yani Euripidesin lm nden birka yl nce, A tinada dem okratik rejim ze33. nc ders: 7 Kasm 1983.

. 46 .

Michel Foucault

fine saysz tartmann yrtld bir siyasi kriz dnem inde yaz lan ya da en azndan oynanan O m fes oyununda bulm ak m m kn dr. B u m etin ilgintir, nk Euripideste parrhesia szcnn aa layc anlamda kullanld tek pasaj buradadr. Szck 905. satrda geer ve cahilce akszlliik eklinde evrilir. O yunda szcn getii m etin, A rgostaki kraliyet sarayna gelip Elektraya O restesi Pelasgostaki m ahkem esinde neler olduunu anlatan bir habercinin anlatsnn bir parasdr. Ekktra oyunundan bilebileceiniz zere, Orestes ile Elektra anneleri Klytem nestray ldrm ler ve bu ne denle anne katli sulamasyla m ahkem eye kmlardr. Alntlamay istediim anlat yledir:
H A B E R C : B t n vatandalar geldiin de, bir ulak kalkp yle dedi: K im m ahkem ede sz alp O restesin anne katlinden dolay ldrlm e si gerekip gerekm ediin i sylem ek ister? B u n u n zerine T ro y a Savanda babanzn yanda olan T alth ybios kalkt. H er zam an iktidardakilere kle gibi itaat eden bu adam , A gam ern n on u gklere kanp karde ine sou k laflar ettii, m ethiyeyle tenkidi birbirine katt m ulak bir kon um a yapt; ana babann ihtiya duym ayaca b ir yasa att ortaya; ve her bir cm lede gzlerin e girm ek iin A eg isth o su dosdan n a baklar yneltti. B y led ir ulaklar: B tn soylar kazanan tarafa gem eyi ren mitir; yn etim de g c olan herkesin dostudurlar. Son ra Prens D io m e des konutu. O n lar sizi ve kardeinizi l m e m ah k m etm em eleri, onun yerine inanl o lm ak adna size yasak getirm eleri gerektii k o n u sunda uyard. B azs bar arlarla destekledi onu, bazs kar kt. Son ra dili srekli ileyen bir zem beree benzeyen , hayaszlk devi bir ka ytl vatanda kalkt ayaa; aslen A rgoslu deildi kendisi. T itre k bir m u m na benziyordu. Y aygaradan ve cahilce akszlliikten [parrhesia] m edet um an, ancak dinleyicilerinin ban belaya sokacak kadar ikna edici konuan biriydi... Sizin O restesle b eraber talanarak ldrlm eniz gerektiim syledi; ancak sizin lm n z savunurken kulland szler kendisine ait deildi, T y n d a re o stan apartlmt. B ir bakas kalkp kar geldi ona. G zellikten nasibini p e k az alm am a cesur bir adam d bu. Sok ak ta ya da pazaryeride p ek sk rastlanacak tr den biri deildi, bir el iisiydi, topran tek b elk em ii... T artm ada lakl km ak iin kapm ay g ze alan kusursuz bir ilke adam , drst bir insand.

47

Doruyu Sylemek

A g am e m n o n un olu O restesin, yoldan km , tanrsz ve detlere le ke sren bir kadm ldrerek babasnn intikam n alm aya cesaret ettii iin talarla onurlandnbnas gerektiin i syledi. n k , dedi, gvenle gerid e braklan eler evde kalanlarca batan karlr ve cesur insanlar boynuzlanrsa, hibir erkek evini terk edip silahlarm kuanarak savaa gitm ez. Szleri o drst yarglara anlaml geldi ve baka konum a o l m ad .'4

G rdn z gibi, buradaki anlat A tinadaki m ahkem e prosedr lerine yaplan gnderm e ile balar: btn vatandalar topland za m an bir ulak kalkar ve Tis krksei legein-K im konum ak ister? di ye barr [1. 885]. Zira A tinadaki eit konum a hakk (isegoria) bu nu gerektirir. D aha sonra her biri Y unan m itolojisinden, H oerosun dnyasndan alnma iki konum ac konuur. Bunlarn ilki Troyallara kar savata A gam em n on un yandalarndan olan -d ah a kesin bir ifadeyle onun ula olanT althybiostur. T alth ybiosu esiz cesareti, gzpeklii, saval, fiziksel gc ve hitabet kudretiyle bilinen en nl Y unan kahramanlarndan biri, D iom ed es takip eder. H aberci T althybiosu tam olarak zgr saylam ayacak, kendisin den daha gl olanlara bam l biri gibi gsterir. Y unanca m etin onun lpo tois dunamenoisin on . . yani m uktedirin iktidar altn da ( iktidardakilere itaat ed en ) [1.889] bir insan olduunu syler. E uripidesin bu tr insanlar, yani ulaklar eletirdii iki metin daha vardr. Troyal Kadnlar oyununda, ayn Talthybios T ro y a kentinin Y unan ordularnca ele geirilm esinden sonra ortaya kar ve Kassandraya A gam em n on un kapatm as olacan syler. Kassadra ula n haberlerine, dmanlarnn evine ykm g e r e c e i ndeyisiyle cevap verir. V e bildiiniz gibi Kassandrann kehanetleri daim a d o rudur. A ncak Talthybios onun ndeyilerine inanm az. B ir ulak ola rak sadece efendisi A gam en m o n un ona sylediklerini tekrarlad ve neyin doru olduunu bilm edii iin (zira Kassandran szlerinde ki hakikati fark edecek beceriye sahip deildir) Kassandrann deli ol duunu dnr: ou gar artias ekheis phreas akln yerinde deil senin ( doru aklnda deilsin sen ). Ve Kassandra buna yle ce vap verir:
34. litripidcs, Orestes. ev. Plilip Vellacott, 884-931.

Michel Foucault

K A S S A N D R A : H izm et i ! B u hizm etiyi duydun m u? B ir ulak o. U laklar nedir ki her yerde nefret edilen yaratklardan yn etim lerin ve krallarn uak ve h izm etilerin d en - baka? A n n em in O d ysseus un evine gittiini syledin: A p o llo n ise onun burada lecein i sylem iti; bu ke hanet ne olacak o zaman?'1 5

V e sonuta Kassandrann annesi H ekuba T ro y ada lr. E uripidesin Yalvarmlar oyununda da (T h ebaide gelen) isimsiz bir ulak ile Theseus (ki kral olm aktan ziyade, A tinann ilk vatanda dr) arasnda yaanan bir tartma vardr [II. 399-463]. U lak ieri girdiinde, A tinann kral kim ? diye sorar. Theseus ona ehirde tymmos olm adm , bu yzden Atina kraln bulam ayacan syler:
T H E S E U S : ...B uras bir insann iradesi altm da deildir, zg r bir ehir dir. Burada kral, h er yl dnm l olarak g rev yapan halktr. Servete zel bir iktidar verm eyiz biz; yoksul insann sesi eit otoriteye sah iptir.v >

Bu konum a hangi ynetim trnn -m onarin in mi yoksa de mokrasinin m i en iyisi olduuna dair bir tartmay da beraberinde getirir. U lak m onari rejim ini ver ve ayaktakm unn kaprislerine ta bi olduu iin dem okrasiyi eletirir. Theseus ise, verdii yantta, ka nunlarn yazh olduu, yoksullarn ve zenginlerin eit haklara sahip olduu ve herkesin ekklesia da konum a hakknn bulunduu Atina demokrasisini ver:
T H E S E U S : zg rl k u soruda yatar: K im in site iin yapacak iyi bir nerisi var? K o n u m a k isteyen hret kazanr; istem eyen sessiz kalr. D aha byk eitlik n erede bulun ur ki?37

Bu durum da T leseu s un gznde konum a zgrl, tiranlm temsilcisi ulaa kar ne srd dem okratik eitlik ile eanlamldr. zgrlk hakikati sylem e zgrlnde yatyorsa, Talthybios O restesin m ahkem esinde dorudan ve drst bir ekilde konua maz; zira zgr deil, kendisinden daha gl olanlarn tebaas du
.5. Euripides, The Women o f Troy. ev . Philip Vellacott, 4 2 4 -4 2 9 ( Troyal Kadnlar, ev. Sem a Sandalc, stanbul: A rkeoloji ve Sanat Yay., 2002) Mk Euripides, The Suppliant Women. ev. Philip V ellacot, 405-408. S. A.g.e., 438-442.

49

Doruyu Sylemek

rum undadr. B un un sonucunda da ikircikli konuarak [legein dikhomutha] ayn anda iki anlama gelen bir sylem biim i tutturur. B y lece onun A gam en nona vgler dzdn (zira A gam em notun uladr) ancak ayn anda A gam en n on un olu O restesi (eylemleri ni onaylam ad iin) itham ettiini grrz. H er iki tarafn da g cnden korkan, bu nedenle de herkesi m em nun etm eye alan Talthybios ikiyzl konuur; ancak A egisthosun dostlan iktidara geldii ve O restesin lm n istedikleri iin (Elektra dan hatrlaya cak olursanz A egisthos da O restes tarafndan ldrlyordu) sonun da Talthybios O restesi itham eder. B u olum suz m itolojik karakterin ardndan olum lu bir karakter kar sahneye: D ioedes. D ioedes hem yapt cesaret isteyen iler, hem de asil hitabet kudreti, yani konum a yetenei ve bilgelii ne deniyle nl bir Y unan savasdr. T althybiostan farkl olarak D iom edes bamszdr; ne dnyorsa syler ve siyasi bir m otivasyon dan kaynaklanm ayan ll bir zm nerir. Bu zm , intikam alma am al bir m isillem e deildir. Dinsel tem ellere dayanarak, inanl olm ak adna , O restes ve Elektrann cinayete verilen gele neksel dinsel ceza uyarnca Klytem nestra ve A egisthosun ldkleri lkeden srlmelerini, bylece lkenin tem izlenm esini nerir. A n cak D io m ed esi dnceleri, verdii ll ve akla yakn hkm e ram en m eclisi bler. K im ileri ona katlr, kim ileri kar kar. Sonrasnda kendilerini takdim eden iki k o n u ^ a c daha girer devreye. Adlar sylenm ez, H o m ero sun m itolojik dnyasna ait kahramanlar deildirler; ancak m esaj getiren habercinin verdii ke sin tariften, onlarn iki toplum sal rnek olduunu anlayabiliriz. l ki (kt konum ac T alth ybiosu simetriidir) dem okrasi iin son derece zararl bir konum acdr. O n un zelliklerini dikkatle belirle m em iz iyi olacaktr. B u konum acnn ilk zellii dilinin srekli ileyen bir zem be ree benzem esidir. B u deyi, Y u n an cadaki athuroglossosun evirisi olarak kullanlr. Athuroglossos, gldsa (dil) ve thura (kap) szcklerin den gelir; yani szcn tan anlam dili olan fakat kaps olm ayan bir insandr. O halde szck azn kapam aktan aciz bir insana gnder me yapar.
50

Michel Foucault

Az, dileri ve dudaklar insan sessiz kald zam an kapanan bir kap olarak betim leyen m etafora A ntik Y unan edebiyatnda ska rastlanr. rnein M VI. yzylda T h eogn is Atlar nda ok fazla geveze insan olduunu syler: yle ok dil var ki kaplan kolayca alp kapanan Herbir eyi, hatta kendilerini ilgilendirmeyenleri dahi stne vazife alan. En gzeli kaplar ardnda brakmak Kt haberleri. Ve sadece iyileri brakmak dar.3 * M S II. yzylda Plutarkhos da Konukanlk zerin e [Peri adoleskhias] adl denem esinde dilerin bir tr it ya da kap vazifesi g r dn syler ve unu ekler: D il itaat edip kendini snrlamazsa, onu kanayana kadar srarak lszln kontrol edebiliriz. '1 9 B u athuroglossos ya da athurostomia (azm da kap olm ayan kii) ol ma m efhum u, sessiz sakin duram ayan ve aklna gelen her eyi syle meye yatkn m izaca sahip snr bilm ez gevezeler iin kullandr. Plu tarkhos bu tr insanlarn konukanlm sularnn A kdenize akn engelleyecek bir kaps ya da kapa olm ayan K aradenize benzetir: ...kapsz ambarlarn ya da backsz keselerin sahiplerine bir hayrnn dokunmayacam dnp, buna ramen azlarna kilit ya da kap tak mayanlar, Karadenizin az gibi biteviye bir akntya geit verenler, s ze [logos] en deersiz ey muamelesi yaparlar. Bu yzden de, her tr ko numann konusu olan inanlarla ileri olmaz onlarn.4 0 Grdnz gibi, authuroglossos'un iki zellii unlardr: (1) D ili niz srekli ileyen bir zem berek gibiyse, konum anz gerektiren durumlar sessiz kalm anz gerekenlerden ya da sylenm esi gerekenle ri sylenm eden kalmas gerekenlerden ya da konum ann gerektii ortam ve durumlar sessiz kalm anm gerektii ortam ve durumlardan .lyrt edemezsiniz. B u nedenle T heognis boboaz insanlarn iyi ya da kt haberleri ne zam an vermeleri gerektiini ya da kendi ilerini ba n. Theognis,
Elegien. e v . D orothea W ender, 421 -4 2 4 . IW Plutarkhos, C on cern in g Talkativeness , ev.: W . C . H elm bold, 503c.

1 (1 .
. 51 ,

Doruyu Sylemek

kalanm nkinden nasl ayracaklarn bilmediklerini syler. Zira bu kim seler bakalarn ilgilendiren meselelere dncesizce burunlarm sokarlar. (2) Plutarkhosun belirttii gibi, autluroglossos olduun za man logos'un ve hakikate erimek iin bir vasta olan aklc konum a nn deerini gz ard edersin. Bu nedenle authuroglossos, parrlesia nn aalayc anlamyla neredeyse eanlaml ve parrlesia'nn olumlu anla mnn tamamen kartdr (zira parrlesia'y autluroglossosun boboaz lna dm eden kullanabilm ek bir bilgelik gstergesidir). O halde parrlesiastes karakterinin zm esi gereken sorunlardan biri, sylenm e si gerekenin sylenm emesi gerekenden ayrt edilmesidir. nk aa daki rnekte de greceim iz gibi, herkes byle bir aynn yapamaz. Plutarkhos, ocuklan Eitim i zerine | Peri paidon agoges\ aci li risalesinde Theokritos adl bir sofistin anekdotunu authuroglossosa ve lsz konum ann yol at talihsizliklere rnek olarak verir. M akedonyallann krah A ntigoos, T h eokritosa bir haberci gnde rerek sarayna gelmesini ve kendisiyle tartmasn ister. V e bir ekil de, gnderilen haberci kraln ba as Eutropian olur. Kral A tigonos savata bir gzn kaybetm itir, bu nedenle tek gzldr. E u t ropiandan A tigonosu ziyaret etmesi gerektiini renm ek T h eok ritosu hi honut etmez; bu nedenle aya B en i K y k lop larma i i yedirm ek istediini gayet iyi biliyorum " diyerek kraln irkin lem esini ve E utropianm iini alaya alr. A buna u cevab verir: O halde ban kaybedeceksin sen. B u sorum suz konum ann [atlrostomia] ve deliliinin cezasn ekeceksin. 4 2 V e Eutropian T h eok ritosun dediklerini krala ilettiinde, kral adanlalm gnderip T h eokritosu ldiirtr. D iogen es rneinde greceim iz zere, gerekten ince ruha ve cesarete sahip bir filo zo f bir krala kar parrlesia kullana bilir. A ncak T h eo k rito sun durum unda drstlk parrlesia deil athurostomia hali ni alr; zira kraln irkinliinden ya da ann m esleinden sz etm e nin felsefi anlamda kayda deer bir anlam yoktur. O halde authurog lossos ya da athurostomia, O restesin m ahkem esine dair anlatdaki nc konum acnn ilk zelliidir.
41. Plutarkhos, T h e Education o fC h ild re n . ev.: F. C . Babbitt, 11c. 42. A.g.e.

52

Michel Foucault

K onum acnn ikinci zellii iskhuon thrasei , yani bir hayasz lk d evi [I. 903] olm asdr. skho szc, yarta bir insan dier leri nnde galip getirecek gc, genellikle de fiziksel gc tarif eder. Yani bu konum ac gldr; ancak thrasei halde gldr; bir baka deyile akl, retorik becerisi ya da hakikati dile getirm e ye teneinden dolay deil, sadece ve sadece kibirli olduu iin gl dr. Sadece cesur kibri nedeniyle gldr o. Konum acnn nc zellii udur: Kendisi kaytl vatan d a tr ; ancak A rgoslu deil dir. A rgosun yerlisi deildir, baka bir yerden gelmi ve ehre yerlemitir. Enagkasmenos deyii [I. 904], va tandal bir ehrin yelerine zorlamayla ya da onur krc yollarla dayatlan bir kiiyi anlatr [ve titrek bir m u m eklinde evri lir]B u konum acnn drdnc zellii ise thorubo te pisnos , yani yaygaradan m edet um an deyiiyle verilir. Konum ac thorubosa, ya ni gl bir sesle, lkla, yaygarayla ya da velveleyle karlan grl tye gvenir. Askerlerin savata cesaret kazanm ak ya da dman kor kutmak iin barmalarna ya da insanlarn barp ard kalabalk bir meclisin harala grelesie Y u n an cada thorubos ad verilirdi. Ksa cas nc konum ac dncelerini rahata yanstabilecei bir k o numa yapabileceinden deil, yksek ve gr sesi sayesinde dinleyi cilerinden duygusal bir tepki alabileceinden em indir. B ylece ses ile sesin ekklesia zerinde yaratt duygusal etki arasndaki bu dorudan iliki, dnceleri rahata yanstan bir konum ann aklc anlamyla kartlk arz eder. n c (olumsuz) konum acnn son zellii ise kamathei parrhesia y a , yani cahilce akszlle parrhesia] gven mesidir. Kamathei parrhesia deyii authroglossos deyiinin siyasi b o yut katlm halidir. A ncak bu konum ac, vatandalara dayatlm bir kimse olmakla beraber, Atina anayasas tarafndan gvence altna al nan resmi bir sivil hak olan parrhesia ya sahiptir. A ncak onun parrhev/rtsm aalayc ya da olum suz anlamyla parrhesia yapan ey, mathes/Vten, yani bilgiden, ilimden ya da bilgelikten m ahrum oluudur. Parrhesianm, olum lu siyasi etkilere sahip olabilm ek iin iyi bir eitim le, entelektel ya da ahlki ekillenmeyle, paideia ya da mathesis ile ala kal olmas gerekir. Parrhesia ancak o zaman thombos tan ya da salt g53

Doruyu Sylemek

hipleri hizm etilerine em irler verm eye ve eitli durum larda neler yaplmas gerektiiyle ilgili kararlar almaya alkndrlar. Dolaysyla bu kiiler sadece iyi askerler deil, ayn zam anda da iyi liderlerdir. B u nedenle de ekklesujya hitap ettiklerinde thombos kullanmazlar; syle dikleri sz nem li, akla yakn ve faydah saylabilecek trdendir. Bunlara ilaveten, sonuncu konum ac ahlaken drst bir insandr. A dam kusursuz bir ilke adam , drst bir insandr [I. 922]. Auturgos hakknda syleyebileceim iz son nokta u: Bir nceki konum ac Elektra ve O restesin talanarak ldrlm esini istemiken, bu toprak sahibi sadece O restesin beraatm istem ekle kalmaz, onun, yaptklarndan dolay talarla onurlandrlmas gerektiini syler. Auturgosm bu sznn nem ini anlamak iin, Atinal dinleyiciler ki Peleponnesos Savann tam ortasnda yaamaktadrlarasndan O restesin m ahkem esinde sz konusu olann sava ve bar meelesi olduunu fark etm em iz gerekir: Acaba O restese dair karar, savata olduu gibi husum etlerin devam etm esine yol aacak saldrgan bir karar nu olacaktr yoksa ban m tesis edecektir? Autourgosun bera at teklifi bara ynelik bir istei simgeler. Ancak adam ayn zam an da O restesin Klytem nestray ldrd iin talandnlm as gerekti ini syler; zira gvenle geride braklan eler evde kalanlarca ba tan karlr ve cesur insanlar boynuzlanrsa, hibir erkek evini terk edip silahlarn kuanarak savaa gitm ez [II. 92 5 -929]. A ganem onun T roya Savandan eve dner dflfcnez A egisthos tarafndan ldrldn, o evinden uzakta dmana kar sava verirken K lytem nestramn A egisthos ile zina yaptn unutm am alyz. Artk bu sahnenin tarihsel ve siyasi balam m tam olarak anlaya biliriz. O yunun yapm yl 408, yani Atina ile Sparta arasnda Peleponnesos Savanda yaanan rekabetin halihazrda son derece keskin olduu bir zamandr. B u iki ehir, aradaki ksa atekes dnem leri sa ylmazsa, tam 23 uzun yldr sava halindedirler. Atina, 4 1 3 teki bir dizi ac ve ykc yenilgiden som a, 408 ylnda deniz gcnn bir ks m m yeniden kurmay baam utr. A ncak karada durum pek parlak deildir ve A tina Sparta istilasna ak durum dadr. G en e de Sparta A tinaya birok ban teklifi gtrm tr ve bu nedenle sava srdr m e ya da ban yapm a m eselesi ateli bir ekilde tartlmaktadr.
56

Michel Foucault

A tinada dem okratik cephe gayet ak iktisadi nedenlerden dola y sava yatlsyd. C ep h e tccarlar, dkkn sahipleri, iadamlar ve Atinann em peryalist yaylmna taraftar olanlar tarafndan desteklen m ekteydi. M uhafazakr aristokrasi cephesi ise ban yanlsyd; zira Spartayla bar iinde bir arada yaamann yam sra belli alardan Sparta anayasasna daha yakn bir Atina anayasas isteyen toprak sa hiplerinden ve dier insanlarden destek gryordu. D em okrasi cephesinin lideri A tinann yerlisi olm ayan, ancak vatanda olarak kaytl bir yabanc olan K leop h on du. Y etenekli ve etkili bir konum ac olan K leophon, hayattayken adalar tarafn dan ok kt bir biim de resm edilmitir ( rnein onun asker olacak cesarete sahip olm ad, grne gre dier erkeklerle girdii cinsel ilikilerde edilgen konum da bulunduu vb. sylenmitir). G rd nz gibi olum suz panhesiastes konum undaki nc konum acnn tm zellikleri K leo p h o n a atfedilebilir. M uhafazakr cephenin lideri ise lml bir oligari tesis eden VI. yzyl Atina anayasasna dn yaplmasn isteyen T heram enesti. O nun teklifine gre, balca sivil ve siyasi haklar toprak sahiplerine verilmeliydi. B ylece autourgosun, yani olum lu panhesiastes1 in zel liklerinin T h eram en esinkilere denk dt sylenebilir.'1 6 Ksacas O restesin m ahkem esinin aka ilgili olduu m eseleler den biri, o dnem de dem okratik ve m uhafazakr cepheler tarafndan tartlan, A tinam n Sparta ile savaa devam etm eyi m i yoksa ban yapmay m tercih edecei sorunuydu.

P A R R H E S A 'Y l S O R U N S A L L A T I R M A K

Orestoten on yl nce, yaklak 418 ylnda yazlan E uripidesin


46. Foucault nun em asna gre, konum aclarn sras yle gsterilebilir: Parrhesia O L U M SU Z A N LA M D A O LU M LU AN LA M D A D iom edes Talthybios amathes panhesiastes autourgos [Theranenes] [Kleophon]

M itolojik figrler: Siyasi-toplum sal tipler: Kastedilen siyasi figrler:

Doruyu Sylemek

on adl oyununda, parrhesia sadece olum lu bir deere sahipmi gibi gsterilmitir. V e grd m z gibi burada parrhesia hem kiinin aklndakleri sylem e zgrlyd, hem de A tinann ilk vatandala rna verilen ve on un da istifade etm ek istedii bir ayrcalkt. Parrhesiast.cs hakikati sylerdi nk iyi bir vatandat, iyi bir aileden geliyordu, siteyle, kanunlarla ve hakikatle saygn bir iliki kurm utu, on asndan sorun, kendisinde doal olarak bulunan parrhesiastes ro ln stlenebilm esi iin doum u hakkdaki hakikatin aa karl m asnn gerekm esiydi. A ncak Apollo kendisine dair hakikati ak lamak istem edii iin, K reusa parrhesia'sn kullanarak kamuya ak bir itham da bulunur ve onun doum unu anlatr. B ylece on un parrhesia's Atina topranda, tanrlarla lm ller arasndaki oyunda kurulm u ve tem ellenm i olur. Dolaysyla bu ilk parrhesia anlayn da, parrhesiastesm kendi bana sorunsallatrlmas sz konusu de ildir. Orestes'te ise parrhesia m kendi iinde, olundu ve olum suz kul lanmlarna dair bir blnm e vardr ve parrhesia sorunu sadece insan larn parrhesiastes rolleri balanrmda gndem e gelir. Parrhesia mn i levine dair bu krizin iki tem el vehesi vardr. Bunlarn ilki K im ler parrhesia kullanma hakkna sahiptir? soru suyla ilintilidir. Parrhesiay bir sivil hak olarak gr p her vatandan istedii zaman meclis n nde konuabileceini m i dnmeliyiz? Y oksa parrhesia hakk, sadece top\m sal statleri ve kiisel erdem leri ne gre belirlenecek belli vatandalara m verilm elidir? H erkese parr hesia kullanm a hakk veren eitliki bir sistemle, sitenin karlar g zetilerek (toplumsal konum lan ve kiisel nitelikleri nedeniyle) parrhe sia kullanabilecek yetiye sahip olalann vatandalar arasndan seil m esi zorunluluu arasnda bir eliki vardr. V e bu eliki parrlesia n bir sorunsal olarak ortaya kmasna yol aar. Zira isonomia dan (kanunlar karsnda tm vatandalarn eitlii) ve isegoria'dan (herkese kendi fikirlerini sylem e konusunda verilen yasal hak) fark l olarak, parrhesia kurumsal terimlerle ak biim de tam mlanmam tr. rnein parrhesiastesi sylediklerinden dolay m aruz kalabilecei olas m isillem elere ya da cezalara kar koruyacak bir kanun yoktur. D olaysyla da nonos [yasa] ile aletheia [hakikat] arasndaki iliki syle

58

Michel Foucault

bir som ya yol aar: H akikatle iliki kuran birine yasal bir biim ver m ek nasl m m kn olabilir? Geerli akl yrtm eye dair biim sel ya salar vardr ancak kim in hakikati syleyebileceini belirleyen toplumsal, siyasi ya da kurum sal yasalar yoktur. Parrhcsianm ileviyle ilgili krizin ikinci vehesi parrlesia'1 n mathesis'le, yani bilgi ve eitim le olan ilikisiyle alakaldr. B un u n anla m, artk parrhesiam n tek bana hakikati aa karmaya yeterli ol madnn dnlm esidir. Artk parrlesiastesin hakikatle olan iliki si katksz drstlkle ya da salt cesaretle kurulm az; nk bu iliki artk eitim ya da daha genel bir deyile bir tr kiisel terbiye gerek tirir. Ancak hangi trden bir kiisel terbiyenin ya da eitimin gerek li olduu bir baka sorundur (ve bu sorun sofistlik sorunuyla ayn d nemde ortaya km tr). Orestes te gerekli grlen mathesis'in, S o k ratesi ya da Platocu anlaytaki nathesis deil, bir autourgos un yaa m boyunca kazanaca deneyim olmas daha m uhtem eldir. Sanrm artk parrlesia ile ilgili krizin bir hakikat meselesi olduu nu grm eye balayabiliriz. Zira sorun, herkesin kendi fikrini syle me konusunda eit hakka sahip olduu kurum sal bir sistemin snrla r iinde kimin hakikati syleyebileceini anlama sorunudur. D e mokrasi kendi bana kim in hakikati sylem ek iin gereken zel ni teliklere sahip olduunu (ve bylece hakikati sylem e hakkn elin de bulundurduunu) belirleyem ez. Ve szel bir etkinlik olarak, k o numada salt drstlk olarak parrlesia da hakikati aa karm ak i yeterli deildir; zira sonu olum suz parrhesia ya da cahilce akszlliik olabilir. D em okrasi hakkm daki bir sorgulam a ile hakikat lakkmdaki bir sorgulamann kesitii kavakta ortaya kan parrhesia krizi, V. yzyl Atinasnda zgrlk, iktidar, dem okrasi, eitim ve hakikat arasnda ki o zamana kadar sorunsal nitelii tamayan ilikilerin sorunsallatrl masna yol aar. D aha nce szn ettiim iz, tanrnn sessizliine ra men parrhesia ya eriebilme sorununu geride brakr, parrhesianm sorans.ltatmlmasna, yani parrlesia'nm kendisinin sorunsal nitelik kazanp blnmeye urad bir durum a ulamz. Sylem ek istediim ey ak bir kavram olarak parrhesianm bu kuz annda ortaya kt ve Y unanlarn daha nce konum a zgr
59

Doruyu Sylemek

l ya da zgrce konum ann deeri konusunda tutarl bir dn ceye sahip olm adklar deil. Sylem ek istediim ey, szel etkinlik, eitim , zgrlk, iktidar ve m evcut siyasi kurum lar arasndaki iliki nin, A tinada konum a zgrlnn kavrannda bir krize iaret edecek ekilde sorunsallatrlddr. Ve bu sorunsallatrma, bu ili kiler zerine dnm enin ve sorular sorm ann yeni bir yolunun bu lunmasn talep eder. Bu noktay vurgulam am n en azndan yle bir yntebilim sel nedeni var: Ben fikirler tarihi [history o f ideas] ile dnce tarihi [history o f th ou gh t| arasnda bir ayrma gitm ek istiyorum . o u za m an bir fikirler tarihisi belli bir kavramn hangi anda ortaya kt n belirlem eye alr ve bu an genellikle yeni bir szcn beliriiyle saptanr. A ncak benim bir dnce tarihisi olarak yapm aya al tm ey bundan biraz farkl. B en belli ekillerde davranan, belli tr alkanlklara sahip, belli tr pratikleri srdren ve belli tr kurulula ra ilerlik kazandran insanlar iin kurum lanl, pratiklerin, alkanlklann ve davranlann nasl soran haline geldiini zm lem eye al yorum. Fikirler tarihi bir kavram doum undan balayp geirdii geliim boyunca takip eder ve onu, bulunduu balam oluturan di er dncelerin yaratm olduu ortama yerletirerek zm ler. D nce tarihi ise sorgusuz sualsiz kabul edilen, aina grlen ve ses siz kalan, tartmalann dnda braklan vH^ir sorunsal tekil etm e yen bir deneyim alannn ya da pratikler km esinin nasl olup da bir sorun haline geldiini, konum a ve tartmalara yol atn, yeni tep kileri kkrttn ve daha n ce sessiz kalm olan davranlarda, al kanlklarda, pratiklerde ya da kurum larda bir krize yol atn zm ler. B u ekilde anlald haliyle dnce tarihi insanlann dikkaderini belli bir konuya yneltm e ve u ya da bu k on uda - rn e in delilik, su, seks, kendileri ya hakikat konusunda endie sahibi ol m a biim lerinin tarihidir.

Michel Foucault

III Demokratik Kurumlarm K r i z i n d e P arr hes ia 4 7

ugn son derste szn ettiim iz konuyu, parrhesia ve M IV. yzylda dem okratik kuram larn geirdii krizle ilgili konuyu tamamlamak istiyorum ; daha sonra ise parrhesiamn bir baka biim i ne, yani kiisel ilikileri (yani insann kendisiyle ve bakalaryla iliki

lerini) kapsayan alandaki parrhesiaya ya da parrhesia ve kendilik kay gs konusuna bakm ak istiyorum. O lum suz anlamyla parrhesiay\ kullanan konum aclara ynelik ak eletiri, Pelepom esos Savandan sonraki Y unan siyasi dn cesinde yaygn bir hal ald ve parrhesiam n dem okratik kuram larla olan ilikisi zerine bir tartma ba g ste rd i/ Soru n kabaca uydu:
17. D rdnc Ders: 14 K asm 1983. 48. B kz. R o b e rt J . Jo n e r , Aspects o f Athenian Demoracy, 1933 (B l m IV:

61

Doruyu Sylemek

D em okrasinin tem elinde, demosun, yani halkn g kulland ve herkesin hukuk nnde eit olduu bir politeia, yani ynetim biim i vardr. A ncak byle bir ynetim biim i en kts de dahil olm ak zere her trl parrhesia biim ine eit yer ayrmakla sulanr. Parrhe sia hakk en kt vatandaa dahi tannd iin, kt, ahlksz ya da cahil konum aclarn etkilerinin artmas, vatandalk sisteminin tirala dnm esine ya da ehrin baka yollarla tehlikeye sokulm asna yol aabilir. B u nedenle parrhesia dem okrasinin kendisi iin de tehli keli olabilir. B u sorun bize tutarl ve tandk gelebilir; ancak Y unan lar iin bu sorun, yani parrhesia ya da konum a zgrl ile de m okrasi arasndaki zorunlu kartlk, dem okrasi, logos, zgrlk ve hakikat arasnda var olduu hissedilen tehlikeli ilikiler zerine uzun ve ateli bir tartmaya yol amtr. Bizim bu tartmann bir tarafn dier tarafndan ok daha iyi bi lebildiim iz olgusunu hesaba katm ay unutm am alyz. B u durum un gayet basit bir nedeni var: o dnem de yazlm ve gnm ze ulam olan metinlerin byk ounluu ya aristokrasi cephesiyle gl ve ya zayf balar olan ya da en azndan dem okratik veya radikal anlam da dem okratik kuram lara gven duymayan yazarlara aittir. Ve ben imdi incelediim iz soruna rnek oluturmas iin bu metinlerin ba zlarn alntlamak istiyorum. B u metinlerin ilki, m u h te m e le f^ . yzyln ikinci yansnda ya zlm olan, dem okratik A tina anayasasna ynelik ultra-m uhafazakr ve ultra-aristokrat bir talamadr. B u talama uzunca bir sre K sen oph o n a atfedilmitir. A ncak u anda uzm anlar bu atfn d o ra olm ad konusunda hemfikirler; ve hatta A nglosakson klasikiler, bu sahte K sen oph on iin, bu isimsiz talamac iin gzel bir de takma ad bul m ular ve ona Eski O ligark adn vermiler. B u m etin V . yzyl so nunda A tinada son derece etkin olan aristokratik evrelerden ya da siyasi kulplerden birinde yazlm olmal. B u evreler M 4 1 1 de, Peleponesos Sava esnasnda yaplan dem okrasi kart devrimde son derece etkili olmulardr. B u talama Yunanlarn bir hayli aina olduu bir form a, bir para Freedom o f Speech ); A. H . M . Jo n es, T h e Athenian D em ocracy and its C ritics , Athenian Democracy, 1957: 4 1 -7 2 ; G iuseppc Scarpat, Parrhesia, 3 8 -57.

62

Michel Foucault

doksal vg ya da m ethiye form una sahiptir. Yazarn Atina d em o k ratik kuram larnn ve siyasi hayatnn en belirgin zaaflar, kusurlar, hatalar, baarszlklar v b .ne odaklanan bir Atial dem okrat old u u izlenim i yaratlr; ve yazar bu zaaflar son derece olum lu sonular douran zelliklerm iesine ver. M etin herhangi bir gerek edebi deere sahip deildir; zira yazar kvrak bir zekya sahip olm aktan zi yade saldrgandr. A ncak Atina dem okratik kuram larna yneltilen birok eletirinin tem elinde yatan ana sav bu m etinde karmza kar ve bence bu tr radikal aristokrat tutum asndan kayda deer dir. Sz konusu aristokrat tez udur: Demos, yani halk, en kalabalk kesimdir. E n kalabalk kesim olduu iin de, denos ayn zamanda en sradan ve hatta en kt vatandalardan oluur. O halde denos en iyi vatandalardan oluuyor olamaz. Ve bu nedenle denos iin en iyi olan ey polis iin, yani site iin en iyi olan ey olam az. 'Eski O ligark , bu genel argm an arka plana yerletirerek A tinann dem okratik kurumlarm ironik bir dille eletirir. V e ayn uzunluktaki baka pasajlar da da konum a zgrln karikatrize eder:
im di bir insan yaplacak en doru eyin herkese ayn lde kon um a ya da kurulda sz hakkna sahip olm a hakk tannm am as, bu hakkn sa dece e zeki ve en iyi insanlara tannm as old u u n u syleyebilir. A ncak onlar, bu konuda da sradan insanlarn konum alarna izin vererek d o ru karan verm ilerdir. Z ira eer sadece aristokradan n konum a ve tart m aya katlm a hakk olsayd, o zaman bu ancak kendileri ve em salleri iin iyi olurdu, proleterler iin deil. O ysa im di herhangi biri ortaya atlp konuabilecek, kendisi ve denkleri iin neyin iyi olduun u tam olarak syley ebilec ektir. yle bir soru sorulabilir: Bylesi bir insan kendisi ve halk iin neyin iyi olduun u nasl anlayabilir? yle ki, kitleler b u adam n cehaletinin, sradanlm n ve sem patisin in kendileri iin sekin bir insann ahlkndan, bilgeliinden v e atipatisinden daha faydal oldu u n u anlarlar. D o ru , byle bir toplum sal dzene sahip bir to p lu m u n m k em m eliy ete erim e si m m k n deildir; am a dem okrasi en iyi bu ekilde korunabilir. n k ideal bir y n etim biim in e sahip olan bir devlette, insanlar k le k o n um unda olm ak istem ez, zg r ve iktidarda olm ay tercih ederler; y netim biim in in k t olup olm ad kon usuysa on lan p ek ilgilendirm ez.

Doruyu Sylemek

n k sizin ideal olm adm dn d n z y n etim biim i, halkn ik tidarda ve zgr olm asnn koulu olabilir. n k eer ideal yn etim biim in in peinde koarsan, ncelikle kanun larn en m aharetli insanlar tarafndan yapldn greceksin ; stelik aris tokrasi devlet ileri kon usun da gr alveriinde bulunacak ve serke kim selerin kurulda sz hakk sahibi olm alarna, konum alarna ya da halk m eclisine katlm alarna son verecektir. A ncak halk, bu gzel reform larn son ucun da klelie batacaktr.4 0

im di ise ok daha lml bir konum u savunan bir m etne gem ek istiyorum . Bu m etin IV. yzyln ortalarnda sokrates tarafndan ya zlmtr. sokrates parrhesia kavram na ve dem okraside zgr konu ma sorununa defalarca deinir. Yazar, M 355 ylnda yazd b yk konum as Bar zerin e de [Peri eireres\, A tina yurttalarnn akl banda ve iyi eitim li kiilere danp kendi zel ileriyle- ilgili tavsiyeler alma tarzlaryla, kam usal meselelerle ve siyasi etkinliklerle m egul olduklar zam anki tavsiye alma tarzlarn karlatrr:
...ken di zel ilerinle ilgili tavsiye alman sz kon usu olduun da zekca senden stn insanlarn peine dersin; am a devlet ileri zerine dn dn zam an bu tr insanlara kar gvensiz ve h on utsuz bir tutum ta knr ve onlar yerine bu platform da n n e gelen hatiplerin en ahlks zyla arkada olursun; ve sarholarn ayklardan, aklszlarn bilgelerden ve halkn parasn saa sola datanlariH tam usal hizm etlerini kendi ce binden karlayanlardan daha iyi birer halk dostu oldu u n u sylersin. y le ki bizler, bu tr akl hocalarndan faydalanan b ir devletin daha iyi m ertebelere geleceini dnen insanlarn bulunm asn pekl hayretle karlayabiliriz.5
49. P sedo-K senophon, The Constitution o f thc Athenians (Atmallarn Anayasas], ev.: H artvig Frisch, s. 6-9. i 50. sokrates, O n thc Peace [Bar stn e] , ev.: G eorge N orlin , s. 113. Dem osthenes de Th ird Phillipic [M 341] m etninde benzer ekilde yle der: Baka konular sz ko-l nusu olduunda Atina daki herkese konum a zgrl [parrhesia] tanmann o kadar ge-j rekli olduunu dnyorsunuz ki, yabanclarn ve klelerin bu ayrcalktan faydalanma- sna dahi m saade ediyorsunuz ve aranzda, aklndakileri sylem e konusunda baka sitele rin yurttalarndan daha byk bir zgrle sahip hizm etilere rastlamak m m kn hale: geliyor; ne var ki siz kendi m uhakem elerinizde bunu tam amen ortadan kaldrm haldesi niz. B u n u n sonucunda ise, m ecliste sadece ve sadece k eyif veren konum alar dinliyorsu nuz ve bu nedenle, kendinizden duyduunuz honutluk iyiden iyiye destekleniyor; ancak takip ettiiniz siyaset ve pratik, sizi oktan vahim tehlikelere m aruz brakm oluyor." [ev. J. H. Vince, s. 3-4]

Michel Foucault

A ncak Atinallar sadece en ahlksz konum aclar dinlem ekle kal mazlar; onlar gerek anlam da iyi konum aclar dinlem eye bile istek li deillerdir; zira bu konum aclar seslerini duyurm a olanaklarndan bile yoksun brakrlar:
G rd m kadaryla sizler, size hitap eden konum aclar eit saygyla dinlem iyorsunuz; kim ilerine dikkat kesiliyor, dierlerine gelince ise ses lerini duym aya bile zahm et etm iyorsunuz. V e sizin bunu yapm anz hi de artc deil; nk gem ite, sizin isteklerinizi destekleyenler ddaki tm hatipleri krsden indirm e alkanln edindiniz.5 1

Ve bence bu nem li bir noktadr. nk sizin de grdnz gibi iyi ve kt hatip arasndaki fark birinin iyi, dierinin ise kt tavsiyelerde bulunm as deildir. A radaki fark udur: H alk nezdinde kabul gren ahlksz hatipler sadece insanlarn duym ay arzuladklar eyleri sylerler. B u nedenle sokrates bu tr konum aclara poh pohu [kolakes] adm verir. B un a karlk drst hatip ise denos'a kar koym a becerisine ve cesaretine sahiptir. O , yurttalarn iradele rini sitenin karlarna en iyi hizm et edecek ekilde dntrm eye almasn gerektirecek eletirel ve pedagojik bir rol oynamaktadr. nsanlarn iradeleri ile sitenin karlar arasndaki bu kartlk, sokratesin Atinadaki dem okratik kuram lara ynelttii eletiri asndan U'mel niteliktedir. V e sokrates, denos'un iradesini papaan misali tekrarlamayan kim senin sesini duyurm a ans olm ad iin d em o k rasinin hkm srdn -k i dem okrasi ona gre iyi bir eyd ir- anr.lc geriye kalan az sayda dinleyici sahibi parrlesiastesin ya da sz n saknmayan konum acnn pervasz hatipler ya da kom ik air i n olduunu syler:
...Sizin dncelerinize kar km ann tehlikeli olduun u ve zgr bir ynetim e sahip olm am za ram en kon um a zg rl nn [parrhesia] bulunm adn biliyorum . T a b ii bu m ecliste konuup sizin refahnz iin kayg duym ayan pervasz hatiplerin ve tiyatroda seslerini duyuran k o m e di airlerinin tadm kard konum a zgrl n saym azsak.2
*>I sokrates, O n the P eace , s. 3. V! sokrates, O n the P eace , ev.: G eorge N orlin , s. 14. W erner Ja eg e r k om ik parrhe<hi zerine unlar syler: K o m ed i, dem okrasi tarafndan, bizzat kendi an zgrlk le in panzehri olarak retiliyordu. K om edi yoluyla dem okrasi kendi arlklamn ste-

Doruyu Sylemek

halde dem okrasinin olduu yerde parrhesia, olum lu ve eletir

anlanuyla parrhesia bulunm az. sokrates, A reopagitikos m etninde [M 355] benzer biim de gerek dem okrasi ile eletirel panhesia arasndaki uyum azla dair bu genel fikri dile getiren bir dizi ayrm izer. Zira sokrates burada es ki Solon ve Kleisthenes anayasalarn karlatrarak Atina siyasi yaa m n anlatr ve eski ynetim biim lerini Atina'ya dem okrasi [demokratia], zgrlk [eleulheria], m utluluk [cdainonia] ve kanunlar nn de eitlik [isotomia] getirdii iin ver. Ancak ona gre eski dem ok rasinin btn bu olum lu zellikleri, zamann Atia dem okrasisi tara fndan saptrlmtr. D em okrasi kendi kendine hkim olm a eksiklii | akolasia] halini alm, zgrlk kanunsuzluk \pamomia\ olm u, m ut luluk insann dilediini yapm a zgrlyle \exousia ton panta poiei] e tutulm u, kanunlar karsnda zgrlk ise parrhesia'yu dnm tr.5 ' B u m etinde parrhesia sadece olum suz ve aalayc bir anlama sahiptir. G rdn z gibi sokrateste dem okrasinin srekli olarak olum lu bir ekilde deerlendirilm esi sz konusudur; ancak bu deer lendirm eyle beraber hem dem okrasinin, hem de (olum lu anlamyla) parrhesiann tadm karmann m m kn olm ad iddias da ortaya konur. stelik, demos\m duygular, dnceleri ve istekleri karsn da duyulan ve Eski O ligarkn taram asnda daha sert bir biim de kar m za km olan gvensizlik, burada da sz konusudur. ncelem ek istediim bir nc m etin ise Platoun Devletinde Sokratesin dem okrasinin nasl doup gelitiini anlatt ksmdr [8. Kitap, 557a-bJ. Sokrates A deim atosa yle der:
Y ok su llar kazand zam an, son u dem okrasi olur. O n lar kar ceph eden birka kiiyi ldrr, bakalarm uzaklatrr, kalanlara da yurttalk hak k ve yn etim e eit katlm a hakk verirler. M em u rlar ise kuraya gre abi

sinden geliyor, o vn kayna konum a zgrln, yani parrhesiay, zgiir bir siyasi sistem de dahi tabii olarak grlen znelere kadar yayyordu. K om ed i Atina'nn sansr m ekanizm ayyd. [Paideia, cilt 1, ev.: Gilbert H ighet; 364-365] 53. sokrates, A reopagiticus , ev.: G eo rge N orlin . s. 20. 54. Platon, Repubtic, ev.: F. M . C o m fo rd , 8. Kitap, 557a. Devlet, ev.: Sabahattin Ey bolu, M . Ali C im coz, Trkiye Bankas K ltr Y aynlan, 1999]

Michel Foucault

Sonrasnda Sokrates u soruyu sorar: B u yeni rejim in zellii ne dir? Ve dem okrasiyle ynetilen insanlar hakknda yle der:
H e r eyden n ce zg rd r onlar. Serbestlik ve zg r konum a [parrhe.srt] her yerde geerlidir; herkes e isterse yapm ak konusunda zgrdr. H al byleyken, her bir kii kendi hayat tarzm ken di hazlann g zetecek ekilde d z e n le r/5

B u m etinde ilgin olan ey, Platonun parrhesuty, en kt vatan dalar da dahil olm ak zere herkese site yaamn etkilem e hakkm verdii iin sulamas deildir. Platona gre parrhesia'mn birincil tehlikesi ynetim e dair kt kararlara yol amas ya da cahil veya r veti bir liderin iktidara gelip tiran olmasna im kn verm esi deildir. I )em okraside serbestliin ve zgr konum ann esas tehlikesi, herke sin kendi yaama biim ine, kendi yaam tarzna ya da Platonun de yiiyle katadkenP. ton /ncn/ suna sahip olm as durum unda ortaya kar. Zira byle bir durum da site iin ortak bir logos ya da bir birlik im k n yoktur. B ir insann davran biim iyle bir sitenin ynetim biim i ansnda, insann yetilerinin hiyerarik dzeni ile polis'in anayasal d zeni arasnda benzerlik ilikisi bulunduu eklindeki Platocu ilkeyi takip edersek, sitedeki herkesin istedii gibi davranmas ve her bir ki inin kendi dncelerini, kendi iradesini ya da isteklerini gzetm esi durumunda sitede keyfince davranan yurtta says kadar anayasann vc kk oton om sitenin ortaya kacan grrz. Bununla birlik le, Platonu n parrhesia'y sadece insann istedii her eyi sylem e z grl olarak deil, insann ne istiyorsa yapmas zgrlyle ba lantl olarak da ele aldn grrz. Sz konusu olan, insann hibir snrlamaya m aruz kalm adan kendi yaam tarzn sem e zgrln de kapsayan bir anari biim idir. Sonuta parrhesia ran Y unan kltrndeki siyasi sorunsallatrlma hiimi hakknda sylenebilecek daha birok ey var. A ncak ben bu sorunsallatrmann IV. yzylda sahip olduu iki ana vehesini gzIcmleyebileceimizi dnyorum . ncelikle, Platonun m etninde de aka grld gibi, bu d nemde konum a zgrl sorunu kiinin varolu tarz ve yaam bi>5. A .g.e., 557b.

Doruyu Sylemek

ii tercihleriyle giderek daha yakndan ilikili hale gelir. Lagos'un kullanmna dair zgrlk giderek bios tercihi konusundaki zgrl e dnr. B u n u n sonucu olarak da parrhesia, olum lu ve eletirel anlam sz konusu olduunda, giderek artan bir biim de kiisel bir tutum , kiisel bir nitelik, sitenin siyasi yaam iin faydal bir erdem haline gelir; olum suz ya da aalayc anlam daki parrhesia ise site iin bir tehlike olarak grlr. rnein D em ostheneste parrhesia'ya yaplan ok sayda gnder m eye rastlamak m m k n d r.'1A ncak burada parrhesia genellikle ku rumsal bir haktan ok kiisel bir nitelik olarak konu edilir. D em osthenes parrhesia iin gereken kurumsal gvencelerin peine dp bunlar tartmaya am az; bunun yerine yurttalk vasfna sahip bir insan olarak kendisinin parrhesia kullanacam zira sitedeki kt p o litikalar hakkndaki hakikati cesurca sylem ek zorunda olduunu s rarla vurgular. Ve bunu yaparak byk bir risk aldn belirtir. n k m eclisteki Atmallarn eletirileri kabul ete konusundaki istek sizlikleri gz nne alndnda, konum ak onun iin tehlikeli bir hal alacaktr. kinci olarak, parrhesia'n sorunsallatrlmasnda bir baka d n m gzlem lem em iz m m kndr: Parrhesia giderek artan bir bi im de baka bir siyasi kurum eidiyk^ yani monariyle balantl ha le gelir. Artk konum a zgrl krala kar kullanlmaldr. A ncak tabii ki, bylesi bir m onari ortamnda parrhesia gerek kraln (yani parrhesia kullanmm kabul ya da reddetm eyi tercih edecek kiinin), gerekse kraln danm anlarnn kiisel zelliklerine giderek daha ba m l hale gelir. Artk parrhesia -d em okratik bir sitede olduu gibi kurum sal bir hak ya da ayrcalk deil, kiisel bir tutum , bir bios ter cihidir. Bu dnm A ristoteleste gayet belirgindir. Parrhesia szc Aristoteles tarafndan o k az kullanlr; szck sadece drt ya da be yerde karmza kar.''7 A ncak bu pasajlarda parrhesia kavram nn herhangi bir siyasi kurum la olan ilikisi balam nda siyasi zm le
tti. It|/ I icoM cc*. ( inlioih |K o n u m alar]: 4, 5 1 ; 6 , 3 1 ; 9 , 3 ; 5 8 ,6 8 ; Fr. 2 1 . 'W IH./ A nlirli H , /'f/. N i. [N ik o a k lo s'a Erik], 1 1 2 4 b 2 9 , 1 1 6 5 a2 9 ; Politics [P o litik a], I tl M il'., Urlhorl, |M cim l |. I tH l'K.O; K lc l. Al. 1 4 3 2 M 8 .

Michel Foucault

m eye tabi tutulmas sz konusu deildir. Szck ya m onariyle ilin tili olarak ya da etik ve ahlki karakterin kiisel bir zellii olarak kullanlr. Aristoteles, Atinahlarm Devleti m etninde Peisistratosun tiranlk ynetim inde olum lu ve eletirel parrlesiamn kullanmna dair bir r nek verir. Bildiiniz gibi, Aristoteles Peisistratosu, Atina iin son de rece verimli bir hkm dar, insancl ve cm ert bir tiran olarak grr. Ve filozof, Peisistratosun tm rnlere yzde on orannda vergi ge tirdikten sonra k k bir toprak sahibiyle karlamasn anlatr:
[Peisistratos] sk sk krsal blgelere bizzat ziyarette bulunarak eitli y releri tefti eder ve kiiler arasndaki tartmalara hakem lik ederdi ki bu yrelerin sakinleri iftliklerini ihm al edip ehre gelm esinler. R iv ay ete gre bu yolculuklardan birinde Peisistratos, daha sonralar vergiden m u a f iftilik ad verilecek olan eyi yapan, yani k k m iktarda rn yetitiren H y m ettos adnda bir adam la bir m acera yaar. Talarla kapl bir toprak parasnda yeri kazarak alan bir adam grr ve akna d n e rek hizm etisini gnderip adam n o toprak parasndan ne elde ettiini sordurur. Ar ve ac der adam , ve Peisistratos da onda birlik payn ancak bundan alr. A d am soruyu sorann kim olduun u bilm eden k o num utur; ancak Peisistratos onun drste konum asndan [parrlesia] ve alkanlndan dolay o kadar m em n un olur ki, ona m uafiyet bah eder.**

B ylece burada parrlesia monari balam nda kullanlm olur. Szck ayn zam anda Aristotelesin Nikomakhosa Etik eserinde de kullanlr [Kitap IV, 1124b28j. Burada szck siyasi bir uygula mann ya da kurum un tanmlanm asnda deil, yce gnll adamn, yani negalopsychosun zelliklerinin sralanmas esnasnda kullanlr. Yce gnll adam n dier zelliklerinin bir ksm parrlesia karakte riyle ve tutum uyla az ok balantldr. rn ein rnegalopsychos cesur dur ancak tehlikeyi etrafta arayp bulacak kadar sevm ez, yani philokindunos deildir. O n u n cesareti aklcdr [1124b7-9J. Aletheiay do.vrtya, yani hakikati kanya tercih eder. Pohpohular sevm ez. V e di er insanlara yukardan bakt [ kataplronein] iin, akszl ve d
58. Aristoteles, Constilution o f A thens, ev.: F. G . K enyon, 16. [Atmallarn Deuleti, ev.: Sud Y akup Baydur, yay. haz.Egem en Berkz. C um huriyet, 1998.]

69

Doruyu Sylemek

riist tr [1124b28J. Parrhesiay hakikati sylem ek iin kullanr; zira dierlerinin hatalarm grm e becerisine sahiptir: Dierleriyle arasn daki farkn, yani kendi stnlnn ayrdna varmtr. G rdn z gibi A ristotelese gre parrhcsia ya ahlki ve etik bir niteliktir ya da m onarka yneltildii haliyle zgr dnceyle ilinti lidir. Parrhesianm bu kiisel ve ahlki zellikleri giderek daha fazla dile getirilir.

Michel Foucault

IV K e n d i l i k K a y g s ve P a r r h e s i a

S O K R A T K P A R R H E S A

Tabii ki daha n ce incelediim iz siyasi parrhesia ile bu yeni parrhesia biimi arasnda nem li benzerlikler ve paralellikler vardr. A ncak bu benzerliklere ram en, Sokrates figryle dorudan balantl bir dizi zgl nitelik, bu yeni Sokratik parrhesia ya tem el zelliklerini ve ay nn noktalarn kazandm r. Bize bir parrhesiastes figr olarak Sokrates hakknda fikir verm e si amacyla Platoun Lakles (ya da C esaret st n e [Peri andreias] metnini setim . B u n u n birok nedeni var. ncelikle bu Platoncu di
71

im di sokrates, Platon ve A ristotelesten nce ortaya km ve gelimi olan yeni bir parrhesia biim ini zm lem ek istiyorum .

Doruyu Sylemek

yalog, yani Lakhes, her ne kadar ksa da olsa, iinde parrhesia szc kez [178a5, 179cl, 189al] geer. V e bu da, Platonun szc ne kadar seyrek kulland gz nnde tutulursa, bir hayli fazladr. lgin olan bir baka nokta, diyaloun banda farkl katlmclarn kendi parrhesia lan ile nitelendirilm eleridir. Katlm clardan ikisi olan Lysim akhos ile M elesias, akllarndan geenleri zgrce syleyecek lerini belirtir ve parrhesia kullanarak, hayatlarnda ok nem li, onur verici ya da zel hibir ey baarmadklarn itiraf ederler. Ve bu ki iler bu itiraf baka iki yal yurttaa, (her ikisi de byk n sahibi iki general olan) Lakhes ve N isiasa yaparlarken, onlarn da aklk ve drstlkle konuacaklarn m it ederler. Zira bu iki dinleyici, d rst davranacak ve gerekte ne dndklerini saklamayacak kadar yal, etkili ve onur sahibi kimselerdir. Ancak bu pasaj [178a5] aln tlamak istediim esas pasaj deildir; nk burada parrhesia gndelik anlamyla kullanlmakta, dolaysyla da bir Sokratik parrhesiaya rnek tekil etm em ektedir. T am am en kuramsal bir adan baktmzda, bu diyaloun bir ba arszlk olduunu syleyebiliriz. Zira konuanlarn hibiri cesaretin metnin konusu budur aklc, doru ve tatminkr bir tanmn ver meyi baaramaz. Ancak bizzat Sokratesin bile byle bir tanm verm e yi baaramamasna ram en, diyaloun sonunca Nisias, Lakhes, Lysi m akhos ve Melesias, Sokratesin, oullan iin en iyi retm en olaca konusunda birleirler. V e Lysim akhos Sokratesten byle bir rol stlenmesini ister. S okra tes bunu kabul eder ve herkesin hem kendi si, hem oullan iin kayg duymas gerektiini syler [201 b4J. te burada, bir ksmnzn bildii zere, benim pek sevdiim bir kavram kullanr: epimeleia heautou , yani kendilik kaygs kavram. B en ce burada, diyalog boyunca parrhesiac Sokrates figrnden kendilik kaygs sorununa doru giden belirgin bir hareket sz konusudur. A ncak m etinden alntlam ak istediim pasajlan okum adan nce, diyaloun bandaki durum u hatrlamamz gerekir. Ancak Lakhes son derece karmak ve girift olduu iin, bunu sadece ksaca ve em atik ol.rak yapacam. ki yal .da, l ysim akhos ve Melesias, oullanna vem eleri ge reken ifiimn nasl olm as gerektii konusunda dnm ektedirler.
72

Michel Foucault

H er ikisi de saygn Atinal ailelere m ensuptur; Lysim akhos adil Aristeidesin oludur, M elesias ise baba T h ukydidesi oludur. A n cak babalarnn kendi zamanlarnda nl olmalarna ram en, Lysi m akhos ve M elesias kendi yaanlan boyunca zel nem e sahip ya da onur vesilesi hibir ey yapmamlar, ne nem li askeri seferlere katl m, ne de kayda deer siyasi roller stlenmilerdir. V e onlar bunu kam uoyu nezdinde itiraf etm ek zere parrlesia kullanrlar. Ayrca kendilerine u soruyu sormulardr: Bylesi iyi bir getos tan, bylesi iyi bir soydan, bylesi asil bir aileden gelm i olmalarna ram en, na sl olup da ikisinin birden dier insanlardan fark olm amtr? Kendi deneyimlerinin de aka gsterdii zere, iyi bir soydan geliyor ol mak ve soylu bir Atina hanesinin yesi olm ak, bir insana site yaa mnda dikkat ekici bir konum ya da rol sahibi olm a kabiliyetini ve dirayetini kazandrm az. Lysim akhos ve M elesias baka bir eyin, ya ni eitim in de gerekli olduunu fark ederler. Peki ne tr bir eitim dir bu? Lakhesin getii zamann V . yzyl sonlan olduunu ve o dnem de ok sayda insann ki bunlarn o u kendilerini Sofist eklinde tanm larlar- gen insanlara iyi bir ei tim vem e iddiasn tadklann dnecek olursak, burada birok Platoncu diyalogda karmza kan bir sorunsaln sz konusu oldu unu grrz. O dnem de ortaya atlan teknikler, ounlukla eiti min eitli boyutlarm , szgelim i retorii (bir m ahkem e jrisine ya da siyasi meclise hitap etm eyi renm e), sofistlik tekniklerini, kimi za man da askeri eitim ve idman kapsyordu. A tinada dnem in tem el tartma kotulanndan biri de, Spartal zrhl askerlere oranla ok ge ri durum da bulunan piyadeleri eitm enin en iyi yolunun ne oldu uydu. V e bu diyalogun genel balam n tekil eden eitim le ilgili btn siyasi, toplum sal ve kurum sal m eseleler parrlesia sorunuyla ilintilidir. Siyaset alannda, siyasi kurum lar ve kararlar konusundaki hakikati syleyebilecek bir parrhesiastese ihtiya olduunu ve m ese lenin byle bir hakikat anlatcsnn dier insanlardan nasl ayrt edi lecei olduunu gm tk. Aym sorun, basit biim iyle eitim ala nnda tekrar ortaya kar. Zira yle bir soru sz konusudur: Eer kendin iyi bir eitim gm em isen, iyi bir eitim in nelerden olutu una nasl karar verebilirsin? E er insanlar eitilecekse, hakikati ii73

Doruyu Sylemek

in ehli bir retm enden renm elidirler. Peki ama hakikat anlatc s vasfna sahip iyi retm enleri kt ve nem siz olanlarndan nasl ayrt edebiliriz? Lysim akhos ve M elesias, bu konuda karara varabilm elerine yar dm etmeleri iin N isias ve L akhesten, Stesilaus (kendisi Y unanca adyla hoplomachia, yani ar silahlarla dvm e sanat retm eni ol duunu iddia eden bir adam dr) tarafndan yaplan bir gsteriye ta nklk etm elerini isterler. B u retm en, bir atlet, teknisyen, oyuncu ve sanatdr. Y ani bu adam , silah kullanma konusunda son derece becerikli olm akla beraber, becerisini dmana kar savamak iin de il, sadece ve sadece halka ak gsteriler yapm ak ve gen insanlara hocalk ederek para kazanm ak iin kullanr. Adam bir anlamda sava sanat alannda bilgili bir sofisttir. Ancak adamn bu halka ak gste ride gzler nne serdii becerileri grdkten sonra, ne Lysim akhos ne de M elesias bu tr dvm e becerisinin iyi eitim in bir paras olup olam ayacana karar verem ez. Bun un zerine dnem lerinin iki tannm kiisine, Nisias ile Lakhese dnerek onlarn tavsiyelerini al m ak isterler [I7 8 a - 1 8 ld j. N isias sava alanlarnda ok sayda zafer kazanm deneyim li bir general ve nem li bir siyasi liderdir. Lakhes de, Atina siyasi yaam n da ayn nem de bir rol oynam am akla birlikte saygn bir generaldir. H er ikisi de Stesilausun gsterisi hakkdaki fikirlerini sylerler ve ikisinin bu askeri becerinin deeri konusunda tam am en anlamazlk iinde olduklar ortaya kar. Nisias bu askeri teknisyenin iyi oldu unu ve onun becerisinin genlere iyi bir askeri eitim salayabile ceini dnr [181 e - 182 d ]. Lakhes bu fikre kar kar ve Y unanis tandaki en iyi askerler olan Spartahlann byle retm enlere asla ba vurmadklarn syler. Ayrca Stesilausun bir asker olm adn, n k sava alannda hibir zafer kazanm adn dnm ektedir [182d184c], B u anlamazlk yoluyla hibir zel nitelie sahip olmayan s radan yurttalarn en iyi eitim trnn hangisi olduuna ve kimin: renm eye deecek becerileri retebilecek dzeyde olduunu ka rar verem ediklerini, stne stlk N isias ve Lakhes gibi uzun sre as keri ve siyasi deneyim kazannn kimselerin de ortak bir karara vara madklarn grm oluruz.
74

Michel Foucault

N e var ki N isias ve Lakhes sonunda hretlerine, Atina ehriyle ilgili m eselelerdeki kilit rollerine, yalarna, deneyim lerine ve benze ri unsurlara ram en, bir sredir orada bulunan Sokratese bavur malar ve onun fikrini renm eleri gerektii konusunda hem fikir olurlar. V e Sokratesin onlara eitim in ruha ynelik bir itinayla ilgi li olduunu hatrlatmas zerine [185d], Nisias ruhunun Sokrates ta rafndan snanm asna , yani Sokratik parrlesia oyununu oynamasna neden izin vereceini aklar. V e N isiasm bu aklamas, bence bir parrhesiastes olarak Sokratesin bir portresidir:
N S A S : Sok ratesle yakn ilikisi olan ve yz yze konuan herhangi bi rinin tartma esnasnda konum aya bir hayli farkl bir tem adan bala m olm akla beraber srklenip gidecein i ve bu gidii durduram ayp sonunda kendisine, gnlerini nasl geirdiin e ve o zam ana kadar yaa d hayata dair izahat verm ek zorunda kalacan; b u raddeye bir kez geldikten sonra da Sok ratesin bildii bt n usulleri esasl ve layna uy gun ekilde den em eden karsndakini brakm ayacam bilm em en beni bir hayli artt. A rtk ben altm kendisine, bu nedenle de insann on dan byle m uam ele grm eye m ah k m olduun u, stne stlk kendi min de ayn m uam eleye mutlaka m aruz kalacam biliyorum . n k Lysim akhos, bu adam la kon um aktan zevk alyor ve gem iteki ya da im diki herhangi bir hatal davranm zn bize hatrlatlm asnda hibir zarar g rm y o ru m . E er kii sz nd e duruyor ve S o lo n un dedii gibi yaad m d d ete ren m e istei ve abas iinde oluyor, aklselim e erim ek iin yalanm ay b eklem ek istem iyorsa, hayatnn kalan ksm iin daha dikkatli dnm elidir. B u nedenle benim iin Sokrates tarafn dan den en ip snanm ann ne tuhaf, ne de naho bir tarafi vardr. S o n u ta pekl biliyordum ki eer Sokrates bandan itibaren burada olsayd, tartm am z ocuk lar hakknda deil ken dim iz hakknda olacakt. O hal de brak da Sok ratesle onun sevdii tarzda bir tartmaya girm eye benim tarafmdan bir itiraz gelm eyeceini tekrar e d e y im /*

N isiasm konum as Sokratesin parrlesia oyununu snaan n gznden tarif eder. Ancak szgelim i m ecliste denos a hitap eden unhesiastesten farkl olarak, burada kiisel ve yz yze iliki talep (ilen bir parrhesia oyunu sz konusudur. B u nedenle alntnn balan g c yledir: Sokratesle yakn ilikisi olan ve yz yze konuan
Platon, Laches, ev.: W . R . M. Lanb, I8 7 e -I8 8 c .

75

Doruyu Sylemek

herhangi birinin... f 187 e]. Sokratesin muhatab onunla ilikiye ge m eli, onun parrhesia oyununu oynayabilm ek iin kendisiyle bir ya knlk kurm aldr. lk nem li nokta budur. kinci olarak, Sokratesle kurulan bu ilikide, dinleyici Sokrates tarafndan ynlendirilm ektedir. A ncak Sokratik dinleyicinin edilgen lii, meclisteki bir dinleyicinin edilgenliiyle trde deildir. Siyasi parrhesia oyunundaki bir dinleyicinin edilgenlii, onun dinledii e ye ikna edilm esinden kaynaklanr. Burada ise, dinleyici, Sokratik lo gos tarafndan kendisine, gnlerini nasl geirdiine ve o zamana ka dar yaad hayata dair izahat verm eye (didonai logon) ynlendirilir [ 187e 188a]. Ancak bizler bu tr metinleri H ristiyan kltrnn gzlkleriyle okum aya eilimli olduum uz iin Sokratik oyunun bu tanmn, kiinin Sokratesin sylem i tarafndan ynlendirilerek ha yat hakknda otobiyografik bir izahat verm ek ya da hatalarn itiraf etm ek zorunda kald bir pratik olarak yorum layabiliriz. Ancak by le bir yorum metnin gerek anlamn gzden karm am za neden olur. nk bu pasaj Sokratesin sorgulam a yntem iyle - rn e in Savunma, Byi'tk Alkibiades ya da Gorgias gibi kiinin Sokratik logos ta rafndan ynlendirilm esinin kendisi hakknda izahat verm eye yol at fikrinin bulunduu metinlerh- karlatrdmzda, burada sz konusu olann itirafa ynelik bir otobiyografi olm adn grrz. Platonun ya da K sen op h on u Sokrates portresi izdikleri m etinle rin hibirinde onun vicdann sorgulanm asn ya da gnahlarn itiraf edilmesini talep ettiine rastlamayz. Burada hayatn ya da biosun hakknda bir izahat verm ek dem ek, hayatnda vuku bulm u tarihsel olaylarn anlatsn sunm ak deil, kullanabildiin aklc sylem le, ya ni logos ile yaam tarzn arasnda bir ilikinin bulunduunu ispat et m ektir. Sokratesin aratrd ey, logosun bir kim senin yaam tarz n nasl biim lendirdiidir; zira onun ilgisini eken, bu ikisi arasnda uyum lu bir iliki olup olm adn kefetm ektir. rn ein ayn diyalo gun ileriki ksmlarnda [ 190d 194b] Sokrates Lakhese cesaretinin nedenini sorduunda, istedii ey Lakhesin Peleponnesos Savandaki baarlarnn anlats deildir. O nun istedii, Lakhesin, cesa retine aklc ve anlalabilir bir biim kazandran logos'u aa kar may denem esidir. O halde Sokratesin rol, kiinin kendi hayat

Michel Foucault

hakknda aklc bir izahat verm esini talep etmektir. B u rol, m etinde basanos ya da bir kiinin yaan ile bu yaam anlalabilir klan ilke ya da logos arasndaki uyum derecesini len denekta teriminin kullanmyla nitelenir: Sokratesin bildii b tn usulleri esasl ve layna uygun ekilde denem eden [ trin an basaniose tata eu te kai kalos apanta] karsndakini brakmayacan bilm e m en beni hayli artt [188a]. Y un an cadaki basanos szc de nekta anlamna gelir. B ir altmn gerek olup olm adnn anlal mas iin sz konusu altn bu siyah taa dedirilir, denem eye tabi tutulan altnn tata brakt ize baklarak sonuca varlr. Sokratesin basanos rol de, ayn ekilde ona kendisiyle iliki kuran ve denem e ye tabi tutulan kiilerin /m alaryla logos'lan arasndaki ilikinin gerek doasn belirlem e ansn v erir/1 0 Alntnn ikinci ksmnda Nisias, Sokratesin sorgulam asnn so nucunda insann hayatnn geri kalann nasl yaayaca konusunda kayg duym aya istekli olacan ve m m kn olan en iyi ekilde yaa m ak isteyeceini syler; ve bu isteklilik, ya ka olursa olsun, kiinin kendisini anlam asna ve eitm esine ynelik bir abaya dnr. Lakhesin hem en sonraki konum as, Sokratesin parrhesia oyun u nu Sokratesin denekta olarak oynad rol incelem i bir kiinin gznden tarif eder. n k im di ortaya Sokratesin kendisinin, din leyicisinin hayatnda logos ile bios arasndaki ilikiyi snayacak iyi bir basanos olup olm adndan nasl em in olacam z sorunu kar.
L A K H E S : Tartm alar sz kon usu old u u n d a tek bir zihnim vardr b e nim N isias, daha dorusu bir deil iki zih n im vardr. n k sen ben im tartmalar o k sevdiim i ancak ayn zam anda da tartm alardan nefret
60. Platon Gorgias m etninde yle der: Sokrates: R u h u m altndan olsayd Kallikles, aln n ayrt etm ek iin kullanlan talan bulunca sevinm ez niydin? Onlardan birini ruhuma srtvem ek iten bile olm azd; bylece ta, ruhum un iyi olduunu gsterirdi, ben de an lardm; artk baka bir eyle denem eyi dnm eden rahata ererdim. Kallikles: N e dem ek istiyorsun Sokrates? Skrates: Syleyeyim : istediim o ta sende buldum sanyorum . Kallikles: N asl? Sokrates: n k , benim ruhum un dourduu herhangi bir dnceyle birlik olursan, doruyu gerekten buldun dem ektir. D n yoru m da, ruhunun iyi olup olm adn: an lamak isteyen bir adam da bulunmas gerekli olan zellik sende var: bilgi, iyi niyet ve aykszllk [parrhesia].' [Platon, Gorgias, ev.: M elih C ev d et Arday]

77

Doryu Sylemek

ettiim i dnebilirsin. Z ira ben erdem ya da b ilgeliin herhangi bir bi im i zerine tartan, gerekten argm annn hakkn veren bir adam a kulak verd iim de m thi zevk duyan n; konum acyla konum asn bir likte ele alr, birbirleriyle nasl bir uyum arz ettiklerini gzlem lerim . B yle bir insan benim m zik al szcn den anladn eye denk ge lir: K en dini en uygun arm oniye g re akort etm itir, bir lirinkine ya da baka bir elendirici enstm annkine gre deil. H ayatnda, szleriyle yaptklar arasnda gerek bir ah enk kurabilm itir; ne onya, ne Frigya, ne de Lidya odundadr bu ahenk. T e k H elen arm onisi olan D o r odundadr. B y le bir insan, syledikleriyle neelendirir beni, yle ki her kes o anda beni tartma biri gibi grr; yle byk bir zevk alrn sylediklerinden. A ncak aksi karakterdeki bir insan bana ac verir ve ne kadar iyi kon uuyor gibi grn rse, o kadar ac duyarm . B u n u n son u cunda da, byle bir durum da tartm adan nefret eden biri gibi grl rm . Sok ratesin szleriyle ilgili bir deneyim im olm ad bugn e kadar; ancak sanyorum daha n ce onun davranlarm d en em eye tabi tutm u ve kendisinin zgrce sylenecek asil szleri dile getirebileceini g r m tm . Y ani eer kendisinin bylesi bir yetenei varsa, istei kabuliim dr. Bylesi bir adam tarafndan sorgulan acam iin m em nun o lu ru m ve bir eyler ren eceim iin huzursuzluk d u y m am .6 1

G rdn z gibi, bu konum a, Sokm tese baka insanlarn hayat larnn basanosu olm a roln stlenm e hakkn veren grnr kriter lerin ve kiisel niteliklerin belirlenm esiyle ilgili soruya ksmen cevap verir. Lakles'in banda verilen bilgiler sayesinde, diyalogun getii dnem de Sokratesin pek tannm adm , nl bir yurtta olarak g rlm ediini, Nisias ve Lakhesten daha gen olduunu ve askeri id man konusunda zel bir uzm anla sahip olm adn tabii Lakhesin general rtbesiyle katld D elium Savanda gsterdii byk cesa ret62 hari renm i bulunuyoruz. O halde neden iki nl ve nis peten yal general Sokratesin sorgulamasna boyun esin? Felsefi ya da siyasi tartmalara pek fazla ilgi duym ayan ve diyalog boyunca (N isiasn aksine) eylemleri szcklere tercih eden Lakhes cevab ve rir: nk Sokratesin syledikleriyle yaptklar arasnda, szleriyle (logoi) eylemleri (erga) arasnda uyum lu bir iliki vardr. Bu nedenle hem Sokrates kendi hayat hakknda izahat verm e becerisine sahip61. Platon, Laches, ev.: W . R . M . Lanb, 188c-189a. 62. B kz. Platon, Synpositm, 2 2 a -b ; Laches, 181b, 18% .

Michel Foucault

tir, hem de syledikleriyle yaptklar arasnda en ufak bir farkllk bu lunmad iin byle bir izahat zaten onun davranlarnda gzlen mektedir. O bir nousikos aner"dir. Y un an kltrnde ve P latonun birok baka diyalogunda, nousikos aner kendini M u salara adam, yani yksek ilim ler ile ilgilenen kltrl bir insan anlatr. Bu deyi, logos ile biosu 11 arm onik bir akort tutturduu bir tr on tolojik uyum arz eden insanlara gnderm e yapar. V e bu arm onik iliki ayn zam an da D o r m odunda bir arm oniye sahiptir. Bildiiniz gibi drt eit Y unan arm onisi vard:6 3 Platonun fazla arbal olduu iin sevm edii Lidya m odu; gene Platonun tutku larla balatlandrd Frigya m odu; fazla yum uak ve efem ine bir karaktere sahip olan onya m odu; ve kiiyi cesarete sevk eden D o r modu. Sokratesin yaam nda sz ile eylem arasndaki uyum D o r 1110 dundad* ve D e liu m da gsterm i olduu cesarette ifade bulur. S o k ratesi bir sofistten ayran ey bu akorttur: Sofist cesaret zerine son derece ho ve gzel sylevler verebilir; ancak kendisi cesur deildir. Bu akort sayesindedir ki Lakhes, Sokrates hakknda unu syleyebil mektedir: K endisinin zgrce sylenecek asil szleri \ logon kai pases parrhesias| dile getirebileceini grm t m . Sokrates aklc, etik adan deerli, ho ve gzel sylevler verebilecek yeterlilie sahiptir; ancak sofistten farkl olarak, parrhesia kullanabilir ve zgrce kon u abilir; zira bir yandan syledikleriyle dndkleri, bir yandan da dndkleriyle yaptklar ayn akorttadr. B y lece Sokrates, gerek anlamda zgr ve cesur olabildii iin bir parrhesia figr ilevi g rebilir. T pk siyaset alanndaki rnekte olduu gibi, Sokratesin parrhesia figr de konuurken hakikati aa karr, yaanmda ve kon um a snda cesurdur ve dinleyicisinin dncelerine eletirel bir tarzda kar lk verebilir. A ncak Sokratik parrhesia birok ynden siyasi parrhesia'dan ayrlr. B u tr parrhesia, panhesiastesin demos'la ya da kralla olan ilikisinde deil, iki insan arasndaki kiisel ilikide ortaya kar. Buna ilaveten, siyasi parrhesiaa logos, hakikat ve cesaret arasnda bu lunduunu saptadm z ilikilerin yan sra, Sokratesle beraber yeni
63. B kz. Platon, Republic [Devlet], III, 3 9 8 c-399e; Aristoteles, Politics [Politika], V III, 7.

Doruyu Sylemek

bir e ortaya kar: bios. Bios Sokratik parrhesia' nn odak noktasdr. Sokratesin ya da filozofun tarafndan bakldnda, bios-logos ilikisi, hem Sokratesin parrhesia roln tem ellendiren, hem de onun basa l os ya da denekta olarak srdrd ilev iin grnr bir kriter tekil eden D oryen bir arm onidedir. Sokratesin m uhatabnn tarafn dan bakldnda ise, bios-logos ilikisi, m uhatap hayat hakknda bir izahat verdiinde ve Sokratesle girdii temas sayesinde kendi uyu m u snandnda aa km olur. Sokrates, hakikatle olan ilikisi itibaryla muhatabnda aa karlmas gereken tm niteliklere sahip olduu iin, m uhatabn m evcudiyetinin hakikatle olan ilikisini sna yabilecek dunundadr. O halde bu Sokratik parrlesia etkinliinin am ac, m uhatab, logos'la, erdem le, cesaretle ve hakikatle D oryen bir arm oni uyarnca akort edilebilen bir yaam (bios) tarzn sem eye sevk etmektir. Euripidesin ton oyununda, parrhesiam tanrlar ile lm ller ara sndaki ilikilerde ortaya kan ve logos, hakikat ve genos (doum ) ara snda vuku bulan bir oyun olarak sorunsallatrldn grm tk, o un panhesiastes rol A tinadan gelen m itik bir soyaac zerinde tem elleniyordu: Parrhesia, A tinann iyi soydan gelen yurttann sivil hakkyd. Siyasi kurum lar alarm da, parrhesiam sorunsallatrlmas, logos, hakikat ve nonos (yasa) arasnda vuku bulan bir oyunu da ie riyordu. Ve parrhesiastes, sitenin kurtuluunu ya da zenginliini g vence altna alacak hakikatlerin aa karlmas iin gerekliydi. B u balam da parrhesia cesur bir hatibin ve siyasi liderin ya da kraln da nmannn kiisel niteliiydi. im di ise, Sokrates ile birlikte parrhe sia nn sorunsallatrlmas, iki insan arasndaki kiisel retm e ilikisi alannda, logos, hakikat ve bios (yaam) arasnda oynanan bir oyun bi im ini alr. Ve parrhesia sylem inin aa kard hakikat, bir insa nn yaamna dair hakikattir, yani bir insann hakikatle olan ilikisi dir. M esele kiinin mathesis yoluyla hakikati bilm ek zorunda olan bi ri olarak kendini nasl kurduu ve hakikatle kurulan bu ilikinin, ki inin yaannda ne trden on tolojik ve etik ifadeler bulduudur. B u balam da parrhesia da, hakikatle olan uyum lu ilikisi itibaryla bir de nekta ilevi gren basanos un ontolojik zellii haline gelir. O hal de Sokratesin denekta roln stlenerek gerekletirdii apraz
80

Michel Foucault

sorgulam alarn am ac, tekinin m evcudiyetinin hakikatle olan zel ilikisini snamaktr. Euripidesin on oyununda, parrhesia A p o llon un sessizliiyle kar karya getirilmi durum dayd; siyaset alannda ise parrhesia denos'un iradesiyle ya da ounluun veya m onarkn isteklerini p o h pohlayan kimselerle kar karya getirilmiti. B u nc Sokratikfelsefi tarzdaki oyunda ise, parrhesia sofistlerin kendini bilm ezliiyle ve yanl retileriyle kar karya getirilmitir. Sokratesin basanos olarak stlendii rol, Lakhes'te son derece ak biim de grnr; ancak baka Platon m etinlerinde - rn e in Sauunmrtda bu rol Sokratese D elp h oidcki kehanet tanrs A pollon tara fndan,"4 yani ondaki sessiz kalm tann tarafndan verilmi bir grev olarak takdim edilir. V e tpk A pollon un khinlerinin, onlara ba vurm ak isteyen herkese ak olmalar gibi, Sokrates de isteyen her kese kendini bir sorgulayc olarak sunm utur/0 Ayrca D elp h o ideki khinler o kadar anlalmaz ve karanlktlar ki, insanlar ne tr bir so ru sorduklarn ve kehanet sznn hayatiannda nasl bir anlam ka zanacam bilm edikleri srece onlar anlayamazlard. Ayn ekilde, Sokratesin konum as da insann kendi durum uyla ilgili cehaletinin stesinden gelm esini gerekli klar. A ncak tabii ki bu ikisi arasnda b yk farklar vardr. rnein kehanet banza ne geleceini sylyor du; oysa Sokratik parrhesia ne olduunuzu -y a n i gelecekteki olaylar la olan ilikinizi deil, hakikatle olan o gnk ilikinizi- aa kar may am alyordu. Bunlar sylerken saydm z bu farkl parrhesia biim leri arasnda herhangi bir belirgin zamandizimsel ilerlem e bulunduunu iddia et m iyorum . Euripides M 4 0 7 de ld, Sokrates ise M 3 9 9 da l m e m ahkm edildi. A ntik kltrde fikirlerin ve temalarn sreklilii daha fazla dile getirilir. Ayrca bize o dnem den kalan belgelerin sa ys bir hayli snrldr. Y an i kesin bir zam andizim i yoktur. E u rip ideste grd m z parrhesia biim leri ok uzun bir gelenee yol a mamtr. V e H elenistik m onariler byyp gelitike, siyasi parrhe sia giderek artan bir ekilde m onark ile danmanlar arasndaki kii64. Bkz. Platon, Apology [Savunm a], 21a-23b, 33c. 65. A .g.e., 33b.

81

Doruyu Sylemek

sel bir iliki biim ini alm, bylece Sokratik biim e giderek yakla mtr. D evlet adam lnn kraliyete ynelik sanatna ve kraln ahlki eitim ine giderek daha ok vurgu yaplmtr. V e Sokratik parrhesia tarz, Kinikler ve dier Sokratik okullar sayesinde uzun bir gelenee sahip olm utur. Dolaysyla bu tr parrhesia ortaya ktnda, ara larndaki tarihsel ayrmlar neredeyse zamadatr; ancak nn ta rihsel kaderi ayn deildir. Platoda ve Platoun bize aktard biim iyle Sokrateste baat sorunlardan biri, logos, hakikat ve nomos ieren siyasi parrhesiayi, lo gos, hakikat ve bios ieren etik parrhesia ile akacak hale getirm enin yollarm belirlem ektir. Felsefi hakikatin ve ahlki erdem in nomos y o luyla siteyle ilikilendirilmesi nasl m m kn olur? B u m esele Savun ma, Krifon, Devlet ve Yasalarda karmza kar. rnein Platon, Ya salardaki son derece ilgin bir pasajda, iyi yasalarla ynetilen bir si tede bile yurttalara hangi ahlki tutum u taknmalar gerektiini sy leyecek parrhesia kullanan bir insana ihtiya olacam syler.'6 Platon, yasalarn bekisi ile, yasalarn nasl uygulandn gzetlem ekle deil Sokrates gibi sitenin iyilii hakknda konuup etik ve felsefi bir bak asndan hareketle tavsiyeler verm ekle ykm l olan parrhesiastes arasnda bir ayrm koyar. V e bildiini kadaryla bu, Platonun m etin lerinde, parrhesia kullanan bir kimsenin yasalar konusunda alan bir tr siyasi fgiir olarak kabul edildii tek pasajdr. Sokrates kaynakl geleneklerden biri olan K inik gelenekte nomos ile bios arasndaki sorunlu iliki, kesin bir kartlk halini alacaktr. Z i ra bu gelenekte K inik filo zo f parrhesiastes roln alabilecek tek insan olarak grlr. Ve D iogenes rneinde de greceim iz gibi, bu kii herhangi bir siyasi kurum a ve nomos'a kar srekli olarak olum suz ve eletirel bir tutum taknmaldr.

66. Platon yle yazar: ...urada burada yaplacak deiiklikler de devlete hyiik bir yarar ya da zarar getirm ez; am a iin nem li yan, insanlar ikna etmenin zor olm as: B u daha ok tanrnn ii, keke b buyruklarn ondan gelmesi m m kn olsayd; oysa imdi, korkarm, gz kara birine ihtiyacmz var: konum a zgrlne her eyin stnde deer vererek devlet ve yurttalar iin uygun bulduu eyleri sylecek biri, bozulm u ruhlar arasnda devlet dzenine tm yle yakan ve uyan buyuracak, en biiyiik tutkulara hayr diyebi lecek biri; byle birine hi kim se yardm c olm az, kendi aklyla ba baa, yalnzdr." [Yasalar, ev.: Candan entuna, Saffet Babiir, 8. Kitap, 835c]

82

Michel Foucault

Son bulum am zda Platonun Lakhes'indc baz pasajlar incele mi, Sokratesle birlikte daha nce grd m z biim lerden son de rece farkl bir parrhesiam n, felsefi panhesia nm belirdiini grm tk.'7 Lakhes te be ana oyuncu etrafnda dnen bir oyun sz kon u suydu. Bunlarn ikisi, Lysim akhos ve M elesias, kendi ocuklarn na sl eiteceklerini bilm edikleri iin parrhesiastes roln oynamay baa ramam soylu hanelere m ensup asil Atina yurttalaryd. Bu yurtta lar, kendileri de parrhesiastes roln oynam ay becerem eyen bir ge nerale ve siyasetiye, Lakhes ile N isiasa m racaat etmilerdi. Lakhes ile Nisias da yardm istem ek zere diyalogun gerek parrhesia figr ne, Sokatese m racaat etm ek zorunda kalmlard. Bu gei hare ketlerinde, parrhesiastes rolnn bu rol daha nce stlenmi olan .sil Atial siyasi liderlerden filozofa, yani Sokratese doru kayd na tank oluruz. Lakhes'i balang noktas alarak, Y u an -R o m a kl trnde bu yeni parrhesia trnn douunu ve geliimini gzlem le yebiliriz. B u yeni parrhesia mn zellikleri u ekilde tanmlanabilir: lk olarak, bu parrhesia felsefidir ve yzyllar boyunca filozoflar ta rafndan uygulanacaktr. N itekim Y u an -R o m a kltrnde ortaya kan felsefi etkinliin byk bir ksm birtakm parrhesia oyunlarnn oynanmasn gerektiriyordu. Son derece em atik konuacak olursak, im felsefi roln, parrhesia etkinliinin birbiriyle balantl trn ierdiini syleyebileceim izi dnyorum . (1) Filozof, dnya, d ofta vb. hakkndaki kim i hakikatleri kefetm ek ve retm ek zorunda olduu lde, episteik bir role sahip oluyordu. (2) Siteye, yasala., siyasi kurulara vb. dair bir duru almak ilaveten siyasi bir rol gerektiriyordu. (3) V e parrhesia etkinlii ayrca hakikatle insann ya dn tarz arasndaki ya da hakikatle kendilik etii ve estetii arasnda ki ilikilerin doasm gelitirmeye abalyordu. Y u n an -R o n a klt'inn felsefi etkinlik alannda ortaya kt biim iyle parrhesia, dikli olarak bir kavram ya da tema deil, bireylerin kendileriyle olan zel ilikilerini ekillendirm eyi deneyen bir pratik ti. V e bence bizim kendi ahlki znelliim iz, en azndan ksm en, bu pratiklerde kkleni bulur. D aha kesin bir ifadeyle, bence parrhesiastes'i tanmlayan belirleyici kriter onun soyunda, yurttalnda ya da entelektel ben'/ Beinci ders: 21 K asm 1983.

83_

Doruyu Sylemek

Gerilerinde deil, logos'u ile bios'u arasndaki uyuda bulunacaktr. kinci olarak, bu yeni parrlesia n hedefi m eclisi ikna etm ek de il, bir insan kendisi ve bakalar iin kayg duym aya ikna etmektir; bu da o insann hayatini deitirmesi anlamna gelir. Kiinin hayatn deitirip dnm esi [conversion] temas, M IV. yzyldan H risti yanln balangcna kadarki dnem de byk n em kazanmtr. Bu tema felsefi parrlesia pratikleri asndan byk n em tar. T abii ki dnm , parrlesia kullanan bir hatibin, evresindeki yurttalara uyanmalarn, daha nce kabul ettiklerini reddetm elerini ya da daha nce reddettiklerini kabul etmelerini syledii zaman yol amaya a lt fikir deiikliinden tam am en farkl bir ey deildir. Ancak fel sefi pratikte kiinin fikrini deitirm e m efhum u daha genel ve geni bir anlam kazanr; zira artk m esele kiinin inan ya da kanlarn de itirm ek deil, yaam tarzn, dierleriyle olan ilikisini ve kendisiy le olan ilikisini deitirm ektir. n c olarak, bu yeni parrlesia pratikleri kendilik ile hakikat arasnda karmak bir balantlar km esinin olum asna yol aar. Z i ra sz konusu olan sadece bu pratiklerin bireyi kendine dair bilgiyle donatm a iddiasna sahip olm as deil,\>u kendine dair bilginin de ha kikate ve daha fazla bilgiye eriim ans salam a iddiasnda bulunm a sdr. Kiinin hakikati bilebilm ek iin kendisine dair hakikati bilm e si gerekliliinin yol at dng, IV. yzyldan itibaren parrlesia uy gulamasnn bir zellii olm u; Bat dncesinin - rn e in Descartes ve K an tn sorunsal nitelikli bilm ecelerinden biri halini almtr. B u felsefi parrlesia hakknda altn izm ek istediim son nokta da, bunun daha nce kullanlm olan ikna edici sylem tekniklerinden bir hayli farkl tekniklere bavurmasdr; ayrca bu parrlesia artk zel olarak agora ile ya da kraln saray ile balantl deildir ve artk eit li yerlerde kullanlabilir.

P A R R H E S A P R A T

Bu oturum da ve haftaya yani son sem iner toplantmzdafelse fi parrhcsia'y pratikler asndan zm lem ek istiyorum. Parrlesia
84

Michel Foucault

pratii derken iki eyi kastediyorum : Birinci olarak, belirli insan ilikileri (ki bunlardan bu akam bahsedeceim ) balam nda parrheiiVnn kullanlmas; ikinci olarak da bu ilikilerde kullanlan prosedr ve teknikler (bu da son oturum um uzun konusu olacak).
nsan likilerinde

Zam ann kstl oluu ve sunum un berraklna yardm c olm as amacyla, bu yeni felsefi parrhesia kullanmnn ierim ledii tr in san ilikisini birbirinden ayrmak istiyorum . T abii ki bu sadece genel bir emadr; nk birok ara biim de m evcuttur. lk olarak, parrhesia bir etkinlik olarak vuku bulmas kk insan gruplan ya da cem aat yaam erevesinde olur. kinci olarak, parrhesia kam usal yaam erevesinde gelien insan ilikilerinde gr lr. V e sonuncu olarak, parrhesia bireysel v e kiisel ilikiler balam n da decyim lenir. D aha kesin bir ifadeyle, cem aat yaamnn bir e si olarak parrhesia ya Epikurosular tarafndan byk nem atfedilir di; bir kamu etkinlii ya da kam u gsterisi olarak parrhesia h em K i nizm, hem de K in izm ile Stoacln bir kanm olan felsefe tarz iin nemli bir eydi; ve kiisel ilikilerin bir esi olarak parrhesia ge rek Stoaclkta gerek Plutarkhos gibi yazarlarda rastlanan trden ge nellemi ya da yaygnlam Stoaclkta daha sk karmza kar.
Cemaat Yaam

H er ne kadar Epikurosular, dostlua verdikleri nem nedeniyle cemaat yaamn dnem in dier filozoflarndan daha fazla vurgulam olsalar da, eitli evrelere ve aristokrat kulplere ahlki ve siyasi da nmanlk yapan kim i Stoac ya da Stoac-K inik filozoflara rastlamak m m kndr. rn ein M usonius R u fu s, N e ro n un kuzeni R u b ellius Plautus ve evresinin tinsel danm anyd; Stoac-K inik filo zo f Dem etrius ise T hrasea Paetus etrafnda oluan liberal bir aristokrasi kart grubun danm anyd/' R o m al bir senatr olan Thrasea Pa etus, N e ro n un hkm darl dnem inde senato tarafndan lm e
68. Bkz. Michel Foucault, Le Soud de soi, 67-68; C ora E. Lutz, Musonius Rufus, 14.

85

Doruyu Sylemek

m ahkm edilince intihar etmiti. Ve D em etrius, bir anlamda bu in tiharn ynetmeni olm utu. Ksacas Epikurosulann cemaat yaam nn yan sra baka ara biim ler de m evcuttu. B ir baka son derece il gin rnek de Epiktetos idi. Epiktetos, aka ve drste konuma pratiini ok nem seyen bir Stoacyd. E pik tetosun Arrianus tara fndan kayda geirilen Konumalarinin bize ulaan drt cildi sayesin de onun ynettii okul hakknda baz eyler bilm em iz m m kn. r nein Epiktetosun okulunun N ik o p o liste, rencilerin gerek ce m aat yaamna katlabilmelerini m m kn klacak kalc bir yapda bulunduunu biliyoruz.,,l> Burada halka ak dersler ve eitim oturum lar dzenleniyor, bu toplantlara halk davet ediliyor ve insanlar za man zaman hocalarnn alaylarna ve satamalarna maruz kalmakla bir likte sorular sorabiliyorlard. A ynca Epiktetosun sn f nnde rencileriyle halka ak konum alar dzenlediini, bunun yan sra zel konsltasyonlar ve grm eler yaptn biliyoruz. O nun okulu filo zo f ya da ahlk danm am olm ak isteyenler iin bir tr cole nor male* konum undayd. Ancak size felsefi parrhesianm tr ilikide etkinlik kazandm sylediim de, setiim biim lerin sadece^'ol gsterici rnekler oldu unun unutulmamas gerekir; gerek pratikler tabii ki bu anlattm dan ok daha karmak ve birbirlerine balyd. O halde ilkin cem aat yaamnda parrhesia pratiiyle ilgili olarak Epikurosu gruplar rneine bakalm. N e yazk ki Epikurosu cem a atler hakkdaki, zellikle bu cem aatlerdeki parrhesia pratikleri lakkndaki bilgim iz son derece snrl ve zaten bu konudaki sunum u m un ksa oluunun nedeni de bu. olacak. A ncak elim izde Philodem os (ki kendisi Kitiolu Z e n o n un derslerini kayda geirmitir) tarafn dan yazlm Peri parrhesias [Drst K on um a zerinej balkh bir metin m evcuttur.7 1 M etnin tam am elim izde yok. M evcut el yazm a lar H erkulaneum da X I X . yzyln sonlarna doru kefedilmi olan Epikuros ktphanesi ykntlarmla bulunm utur. Elim izdeki m etin para para ve olduka karanlktr; ve itiraf etm em gerekirse talyan
6 9 , lik z . U, L . 1 lijm as, Askesis: Notes on Epictetus Educational System.

* Haile normale: Fransa'da zel snavla girilen prestijli niversiteler, (.n.)


7(1 l liln lcm os, Ieri / urlu'sis (s. 110), yay. haz. A . O liv ie ri, 1 9 1 4 .

Michel Foucault

uzm an M arcello G igan tenin birtakm yorum lan olm asayd, bu b lk prk Y unanca m etinden pek fazla bir ey anlam ayacaktm .7 1 Bu risaleye dair altn izm ek istediim nokralar unlar: lk olarak, Philodem os parrhesiay sadece bir nitelik, erdem ya da kiisel tutum olarak deil, hem tp sanatyla, hem de gemi kullanma sanatyla karlatnlabilecek bir tekime olarak grr.72 Bildiiniz gibi tp ile denizcilik arasndaki karlatma Y un an kltrnde gelenek sel bir yere sahiptir. A ncak pcmhesia ya yaplan bu gnderm eyi bir ta rafa braksak bile, tp ile denizcilik arasndaki karlatrma u iki ne denden dolay ilgintir: (1) Kaptann denizcilik tekline sinin doktorun tp teklmesme ben zer olm asnn nedeni, her ikisinde de gerekli teorik bilginin faydal hale gelebilm esi iin ayn zamanda pratik alkanln da gerekli ol masdr. Buna ilaveten, bu tekniklerin ilerlik kazanabilmesi iin, ki inin sadece sanatn genel kural ve ilkelerini deil, her zaman verili bir koula zg nitelik tayan zel verileri de gz nnde bulundur mas gerekir. Kiinin, zel koullarn yan sra Y unanlann kairos ya da kritik an dedii eyi de dikkate almas gerekir.7 '1 Kairos sonuca ulatran ya da can alc an veya frsat kavram epistem olojik, ahlki ve teknik nedenlerden dolay Y unan dncesinde hep nem li bir rol oynamtr.71Burada ilgin olan, P hilodem os imdi parrhesia y ge mi kullanma ve tpla ilintilendirdii iin, parrhesiam tekil rnekler, zel durum lar ve kairosun ya da sonuca ulatran ann seim iyle ilgi li bir teknik olarak da grlm esidir.,s M odern kelim e haznemizi k u l
71. Bkz. M arcello G igante, Plilodem e: Sur la liberte de parole ; M otivi paideuciti nell opea filodem ea sulla libert di parola ; ve Philosophia M edicans in F ilodem o. 72. G igante yle yazar: A ristoteleste tp ya da denizcilik sanat gibi tekhnai stokhastikos'hv dierlerinden ayran zellikler, Z en o n 'd a ve P hilodem osta parrhesiay tanmlayan zelliklerle ayndrlar [ Philodem e: S u r la liberte de parole, 206]. 73. Aristoteles Nikomakhosa Elik'te yle yazar: ...eylem ler ve yararl olanlar konusunda ise hibir ey sabit deildir sala yararl eyler konusunda olduu gibi. G enel olan k o nusunda tem ellendirm e byle olluna gre, tekler konusundaki temellendirm e ok da ha az kesinlik tar; n k o, ne bir sanat ne de bir talimat konusudur; tpta ve kaptanlk ta olduu gibi, eylem de bulunanlar hep durum a bakm al. (Aristoteles, Nikomakhosa Etik, ev.: Saffet Babr) 74. Bkz. M ich el Foucault, L Usage des plasirs, 6 8 -70. [ H azlann K ullanm , Cinselliin Tarihi iinde, ev.: H lya U u r Tanrver, Ayrnt Y ay ., 2003] 75. D em okritosn 2 2 6 numaral fragman da parrhesiay) kairos ile badatrr: K onu m a zgrl, zgrln belirtisidir; ancak buradaki tehlike, doru zaman bulm akla ilgili

. 87 .

Doruyu Sylemek

lanacak olursak, denizciliin, tbbn ve parrhesia pratiinin birer kli nik teknik olduunu syleyebiliriz. (2) Yunanlarn tp ile denizcilii sk sk ilintilendinni olm asnn bir dier nedeni, her iki teknikte de istenen sonucun elde edilebil mesi iin bir kiinin (kaptan ya da doktor) kararlan almak, em ir ve talimatlar verm ek, g ve otorite kullanmak zorunda olmas, bu ara da dierlerinin de m rettebat, hasta, personel ona itaat etm eleri nin gerekm esidir. Bu nedenle hem denizcilik, hem de tp siyasetle ilintilidir. Zira siyasette de frsatn, en iyi ann seim i hayati n em dedir. Ayrca siyasette de birinin dierlerinden daha byk uzmanlk sahibi olm as, dolaysyla da dierlerinin itaat etm ek zorunda olduk lar em irler verm e hakkna sahip olmas sz kon usudur.7 6 O halde si yasette, insanlar ynetm e sanat olarak kabul edilen devlet adam l nn tem elinde yatan vazgeilm ez teknikler m evcuttur. T p , denizcilik ve siyaset arasndaki bu eski yaknlktan sz et m em in sebebi, tinsel rehberlik ad verdiim iz parrhesia teknikleri nin ilave edilm esiyle, H elenistik dnem boyunca birbirleriyle ba lantl klinik tekhaiden oluan bir btnn ortaya knu olmasdr. T abii ki gem i kullanm a ya da denizcilik tekimesi esas olarak m etaforik bir anlama sahiptir. A ncak Y u n an -R o m a kltrnn tp, siya set ve parrhesia pratiinden oluan klinik etkinlik arasnda var ol duuna inand eitli ilikilerin zm lenm esi byk nem ta maktadr. Birka yzyl sonra, N azianzuslu G regorius [M S 329-389] tinsel rehberlie tekniklerin teknii ars artium , tekline teklm on adn verecektir. Bu ifade kayda deerdir; zira daha nce devlet adam l ya da siyasi tekline, kraliyet sanat tarafndan tekline teklin on olarak grlm tr. Ancak A vrupada, M S IV. yzyl ile X V II. yz yl arasnda tekline tekhnon deyii genellikle en nem li klinik tek nik olarak tinsel rehberlie denk gelmitir. Parrhesianm bu ekilde tpla, gem i kullanmayla ve siyasetle ilikili bir tekime olarak nitelen mesi, parrhesianm felsefi bir pratie dnm esinin bir iaretidir. D o k torun hastalara hkm etm esi sanatndan ve kraln siteye ve tebaasna hkm etm esi sanatndan, filozofun kendini ynetm e sanatna ve dier
lir-K . Frccnun evirisi. Bkz. H erm ann D iels, Die Fragmente der Vorsokratiker, Cilt 1, 190. 76. Aristoteles, Politika, I324b29.

Michel Foucault

insanlar iin bir tr tinsel rehber olarak ilerlik kazanmasna doru bir kayma gerekleir. Ph ilodem osun metninin bir baka zellii, metnin Epikurosu cemaatlerin yapsna dair ierdii gnderm elerle ilgilidir; ancak Philodem os uzm anlan bu tr cemaatlerin kesin biim i, karm akl ve hiyerarik rgtlenm esi konusunda fikir birliine vam am lardr. D eW itt, m evcut hiyerarinin olduka salam ve kam ak olduunu dnrken, G igante ok daha basit olduunu dnr.77 G r n d kadaryla Epikurosu okullarda ve gnplarda en az iki tr ret m en ve retm e biim i vardr. B ir yanda, bir retm enin bir grup renciye hitap ettii s n f retim i vard. D i er yanda da bir retm enin cemaat yelerine tav siyeler ve reeteler sunduu, kiisel grm e biim ini alan bir re tim vard. Alt dzeydeki retm enler sadece snflarda derse giriyor, st dzeydeki retm enler ise hem snflarda ders yapyor, hem de kiisel grm eler tertipliyorlard. B ylece genel retim ile kiisel renim ya da rehberlik arasnda bir aynn olum utu. B u ayn te orik ve pratik konular arasnda olduu trden ieriksel bir farklla iaret etm ez; bunun tem el nedeni de Epikurosular iin fizik, koz m oloji ve doal hukuk konusundaki alm alan hep etik bir anlam iermesidir. Bu tarzlar arasnda, etik teori ile pratik uygulam alan kar karya koyan bir retim tarz fark da sz konusu deildir. A ra daki fark daha ziyade retm en ile m rit ya da renci arasndaki pe dagojik ilikideki aynnda otaya kar. Sokratik durum da, m uhataba kendisi hakkm daki hakikati ve bios' unun logos' la olan ilikisini kefet me olanan veren bir prosedr vard; bu prosedr, ayt zam anda o kiiye (dnya, fikirler, ruhun doas vb. konularda) baka hakikatle re erime olanam verirdi. O ysa Epikurosu okullarla birlikte, sta dn rencisine kendisi hakkm daki hakikati kefetm e konusunda yardm ettii bir predagojik rehberlik ilikisi sz konusu olm aya ba lad. Buna ilaveten, bir kiinin kon utuu ve bir grubun onu dinle
77. Bkz. N o rm an D eW itt. O rganization and Procedure in Epicurean G roup s, Epicurean Coutubemium ve Hpicurus and his Philosophy [5. Blm : T h e N e w Sch ool in Athens]; M arcello G igante, Filodcm o sulla libert di parola ve M otivi paideuciti nelT opera filodem ea sulla libert di parola.

89

Doruyu Sylemek

dii k o lektif iliki yoluyla ekillenen bir yetkeci retim biim i vard. Bu iki retim trnn varoluu Bat kltrnn kalc bir zellii halini ald. V e unu biliyoruz ki Epikurosu okullarda dier leri iin tinsel rehber rol oynayanlar, dier retm en grubundan daha deerli grlyordu. Philodem os zerinde tartmamz Epikurosularm girdii ve bi zim grup halinde karlkl itira f adn verebileceim iz bir pratikten bahsetm eden bitirm ek istem em . Baz paralarn gsterdiine gre cem aat yelerinin her birinin srayla kendi dncelerini, hatalarn, yanl davranlarn vb. aklad grup oturum lar ya da toplantlar vard. Bu toplantlar hakknda ok az ey biliyoruz; ancak Philodeos, bu pratikten bahsederken ok ilgin bir tabir kullanr ve bu pra tii insanlarn birbirleri sayesinde kendilerini kurtarmalar io diallelon sozesthai" eklinde tanm lar.7 *' Sozesthai, yani kendini kurtar ma szc Epikurosu gelenekte iyi, gzel ve mutlu bir hayata eri m ek anlamn tar. Szck herhangi bir te dnya ya da tanrsal h km dncesine gnderm e yapm az. Kiinin kendini kurtarmasnda Epikurosu cem aate [Baheye] ye dier insanlara temel bir rol d er. Bu kiiler kiinin kendisi hakkndaki halakati kefetmesini sala yan ve mutlu bir yaama erimesine yardm eden son derece gerekli faillerdir. Epikurosu gruplarda dostlua yaplan byk vurgu da bundan kaynaklanr.
Kamusal Yaam

im di Kinik filozoflar rneinden hareketle kam usal yaamdaki parrlesia pratiine gem ek istiyorum . Epikurosu cem aatler sz ko nusu olduunda, yaam tarzlar hakknda ok az ey biliriz; ancak e itli metinlerde anlatld haliyle retileri hakknda pelli bir fikre sahibizdir. Kiniklerde ise durum bunun tam am en tersidir: Kinik re ti hakknda ok az ey biliriz; hatta bu isimle anlan belirli bir re tinin var olup olm adndan bile em in deiliz. A ncak K inik yaam tarz hakknda ok sayda tanklktan haberdarz. V e bu durum un a rtc hibir taraf yoktur zira K inik filozoflar dier filozoflar gibi ki
78. Philodem os, Peri parrhcsias, 36. fragm an. 17; bkz. Foucak, Le sona de soi, 67.

Michel Foucault

taplar yazm olsalar bile, belli bir yaam tarzn sem e ve pratie ge irm e konusuna ok daha ilgiliydiler. Kinizm in kkeniyle ilgili tarihsel bir sorun udur: M O I. yzyl ve sonrasnda yaam olan kiniklerin byk ounluu Kinik felse fesinin babas olarak ya D iogen esi ya da Antisthenesi grm ler ve Kinizm in bu kurucular zerinden Sokratesin retileriyle iliki kur m ulardr.79 N e var ki, Farrand Sayrea gre,M K inik m ezhep, ancak M II. yzylda, yani Sokratesin lm nden iki yzyl sonra orta ya kmtr. K inik m ezheplerin ykseliine dair yaplan geleneksel izaha ki bu izaha baka birok olgunun aklanmasnda da sk sk bavurulm uturbiraz pheci yaklaabiliriz. Buna gre K inizm A n tik Y u n am siyasi yaplarnn k sonucunda ortaya km ne gatif bir saldrgan bireycilik biim idir. D aha ilgin bir izah ise Sayre tarafndan verilir. Sayre, Kiniklerin Y unanlarn felsefe sahnesinde belirilerini M akedon m paratorluunun giderek yaylan fetihlerinin bir sonucu olarak grr. D aha ayrntl bir ifadeyle, Sayre eitli H int felsefelerinin - zellik le de gim nosofisder gibi H int m ezheplerinin manastr tarz ileke retilerinin Y unanlar iin daha tandk hale geldiine dikkati eker. Kinizm in kkenlerine dair hangi noktalan saptayabileceim izi bir yana brakrsak, Kiniklerin M I. yzyldan M S IV. yzyla kadar son derece kalabalk ve etkili olduklannn kesin olduunu syleyebi liriz. Bu balam da, Kiniklerden hi holanmayan Lukianos M S 165te yle yazmtr: K ent imdi haarattan, zellikle de D iogenes, Antisthenes ve K ratesin ilkelerini bas bas baran o insanlardan ge ilm iyor. 8 1 G erekten de o kendinden m enkul K inikler sayca o kadar okturlar ki, m parator Julianus da, klasik Y unan kltrn canlandrma giriim leri esnasnda bu insanlara ynelik bir talama yazm, onlarn cehaletiyle ve kabalyla alay etn, onla im para torlua ve Y u an -R o m a kltrne ynelik bir tehlike olarak gr m tr.8 2Ju lian u sun Kiniklere bu kadar sert m uam elede bulunm as, onlarn erken d nem H ristiyanlanyla olan benzerliklerinden kay79. 80. 81. 82. Bkz. D iogenes Laertios, VI, 2. Bkz. Farrand Sayre, Diogenes o f Sinope, A Study o f G reek Cynicism . Lukianos, T h e R un aw ays [Firarileri , ev.: A. M . H arm on, 116. Bkz. Julianus, T o the U n educated Cynics [Eitim siz K iniklere]

_ 9 _

Doruyu Sylemek

naklanr. V e m uhtem elen bu benzerliklerin bir ksm yzeysel an trmalarn tesindedir. rnein Peregrinus (M S II. yzylda yaam olan tannm bir Kinik), zellikle onun lm n H eraklesin (yani H erkiiln) lm nn kahramans bir tekrar olarak grenler tarafn dan bir tr aziz olarak kabul ediliyordu. Peregrinus, lm karsnda ki Kinik kaytszln [adiaphoria] gsterm ek iin, M S 167deki olim piyatlardan hem en sonra kendini yakarak intihar etmitir. Bu olaya tank olm u olan Lukianos, olayn hicivli ve alayc bir tasvirini yap m tr.8 3 Julianus ayn zam anda Kiniklerin eski Y u n an -R o m a klt rn temsil edem em elerinden dolay hayal krklna uramtr; zi ra kendisi Hristiyanlk ile rekabete girebilecek popler bir felsefi ha reketin m evcut olacan um mutur. Kiniklerin bir kiinin yaam biim ine atfettikleri yksek deer, onlarn teorik felsefeye ilgi gsterm edikleri anlam na gelmez, daha ziyade bir insann yaama biim inin -tpk Sokratik gelenekte de grd m z gibi onun hakikatle olan ilikisinin iaretisi olduu ynndeki dncelerini yanstr. A ncak onlarn bu Sokratik fikirden kardklar sonu, kabullendikleri hakikatleri herkesin anlayabilece i ekilde duyurabilm eleri iin, retilerinin son derece kamusal, g rnr, gsterili, kkrtc ve zaman zaman da skadala yol aacak tarzda bir yaam tarzn ierm esi gerektiidir. B u nedenle Kinikler yaptklar retim de rneklere ve rneklere bal aklamalara ba vurmulardr. K endi hayatlarnn temel hakikatlerin bir armas olm a sn ve dierlerinin takip edecei bir rehber ya da rnek ilevini gr mesini istemilerdir. Ancak felsefenin K inikler tarafndan bir yaama sanat olarak vurgulanm asnda Y unan felsefesine yabanc grnen hibir taraf yoktur. Y ani Sayren K inik retisi ve pratii zerinde ki H int felsefesi etkisi hipotezini kabul etsek bile, gene de Kinik tu tum unun, en basit biim iyle, kiinin yaam biim iyle hakikat bilgisi arasndaki ilikiye dair Y unan kavraynn son derece radikal bir b i imi olduunu kabul etm ek durum undayz. B ir insann hakikatle kurduu ilikiden baka bir ey olm ad ve hakikatle kum lan bu ili leinin kiinin hayatnda bir ekil alaca ya da biim lenecei ynnH.< lk/. I kuuoK, " I lu* l'.iNMig o f Peregrinus [Peregrinusun l m ]

92

Michel Foucault

deki K inik dnce, tam am en Y un an tarz bir dncedir. Platoncu, A ristotelesi ve Stoac geleneklerde, filozoflar esas ola rak bir retiye, m etne ya da en azmdan felsefelerine dair birtakm teorik ilkelere gnderm e yapmlardr. Epikurosu gelenekte, E p ik u rosun takipileri hem bir retiye, hem de her bir Epikurosunun taklit etm eye alt rnek olan E p ik u rosun ahsna gnderm e ya parlar. Epikuros hem retinin tem ellerini atmtr, hem de onun kiiletirilmi halidir. A ncak kinik gelenee gelindiinde, felsefe iin yaplan esas gnderm eler m etin ya da retilere deil, rnek yaam lara yneliktir. Kiisel rnekler baka felsefe okullarnda da nem liy di; ancak K inik hareketinde (ki bu harekette belirli m etinler, yerle ik ve tannabilir nitelikte retiler yoktur) gnderm eler bir yaam biim i olarak K inizm in kaynaklan olarak grlen kim i gerek ya da mitik ahsiyetlere yneliktir. Bu tr ahsiyetler K inik dnm ve yorumlar iin balang noktas tekil ediyordu. G n d en e yaplan itik karakterler arasnda Herakles [H ercules], O dysseus [Ulyssesj ve D iogenes bulunuyordu. D iogenes gerek ve tarihsel bir figrd; an cak hayat o kadar efsanevi bir nitelik kazand ki, tarihsel hayatna anekdotlar, skadallar vb. eklendike bir m ite dnt. O n u n gerek hayat hakknda pek fazla bir ey bilm iyoruz; ancak onun bir felsefi kahraman haline gelm i olduu kesindir. Platon, Aristoteles, K itionlu Z en o vb. kiiler felsefi yazarlar ve otoritelerdi rnein; ancak kahraman saylmazlard. Epikuros hem bir felsef yazard, hem de ta kipileri tarafndan bir tr kahram an olarak grlrd. A ncak D i ogenes her eyden nce kahramans bir figrd. B ir filozofun yaa mnn rnek ve kahramans olmas dncesi, K inizm ile H ristiyan lk arasndaki ilikinin anlalmas ve K in ik parrhesian n kam usal bir etkinlik olarak anlalmas asndan nem lidir. Bu da bizi K in ik parrhesiaya gtrr.8'1Kinikler tarafndan kulla nlan tem el parrhesia ilkesi unlardr: (1) Eletirel vaazlar; (2) skandala yol aacak davranlar ve (3) benim kkrtc d iyalog adn verdiim ey. n ce K iniklerin eletirel vaazlan ele alalm. Vaaz bir srekli sylev trdr. V e bildiiniz gibi Antik Y unan flozoflann byk
84. Bkz. G iuseppe Scarpat, Parrhesia, 6 2-69 [La parrhesia cinica]

93

Doruyu Sylemek

bir blm -zellikle de S toaclar- sk sk retilerini anlattklar uzun konum alar yaparlard. A ncak bu konum aclar genellikle nis peten kk bir dinleyici kitlesi karsnda konuurlard. Buna kar lk Kinikler bu tr elitist talam aclktan hi holanm am ve geni kidelere hitap etm eyi tercih etmilerdir. K inikler szgelim i tiyatro larda, insanlarn ziyafet iin toplandklar yerlerde, dinsel bulumalar da, atletizm yarmalarnda vb. konum ay seviyorlard. Zam an za man bir tiyatro izleyicisi topluluunun ortasnda ayaa kalkar ve bir konum a yaparlard. Bu tr kamusal vaazlar onlarn icad deildi, zi ra benzeri pratiklere dair kantlara daha M V. yzylda rastlamak m m kndr. rnein Platoncu diyaloglarda grd m z sofistlerin bazlar belli oranda vaaz pratiine de girerlerdi. A ncak Kinik vaaz kendine has niteliklere sahiptir ve kiinin yaam tarzna dair felsefi te malarn popler hale gelm esini, yani felsefe sekinlerinin dnda ka lan kesimlerin de dikkatinin uyanmasn salad iin tarihsel adan kayda deerdir. B u adan bakldnda zgrlk konusundaki K inik vaazlar, konforun reddi, siyasi kuram lara ve m evcut ahlki kurallara ynelik Kinik eletiri vb. ayn zamarftia kimi Hristiyan temalarnn gelim esine de yol amtr. A ncak Hristiyanla geen kimseler sa dece Kiniklerinkiyle benzerlikler tayan temalar hakknda konu makla kalm am, ay zamanda vaaz pratiini de srdrmlerdir. Vaaz halihazrda bizim toplum um uzda uygulanan balca hakika ti sylem e biim lerinden birisidir ve hakikatin sadece toplum un en iyi yelerine ya da zel bir gruba deil herkese sylenm esi vc re tilmesi gerektii dncesini ierir. te yandan K inik vaaznda p ozitif retiye ok seyrek rastlanr. Y ani bu vaazlarda iyinin ya da ktnn dorudan ortaya konmas sz konusu deildir. K inikler daha ziyade herhangi bir davran ya da hayat tarzn deerlendirecek tem el kriter olarak zgrle (elentile ria) ve kendi kendine yetm eye (anlarheia) gnderm e yaparlar. K in ik ler iin insan m utluluunun temel koulu, kiinin sahip olm ak iste dii ya da yapm aya karar verdii eyin kiinin kendisinden baka hi bir eye bal olm ad utfkeicj, yani kendi kendine yetm e ya da ba mszlk durum udur. B u n u n sonucunda Kinikler olabilecek en ra dikal tutuu benim sedikleri iin tamamen doal bir yaam tarzn
94

Michel Foucault

tercih etmilerdir. D o al bir yaamn ise kltrn, toplum un, m ed e niyetin, kamlarn vb. devreye soktuu her trl bamll ortadan kaldrmas bekleniyordu. B u n u n sonucunda Kiniklerin vaazlarnn byk bir blm nn toplumsal, kuram lara, hukuk kurallarnn key filiine ve bu tr k u ram ve kanunlara bam l olan herhangi bir ya am carzna ynelm i olduu grlr. Ksacas onlarn vaazlar, kii nin zgrln ve bamszln engelleyen her trl toplum sal kurum a karyd. Kinik pnrhesia ayn zamanda k o lek tif alkanlklar, kanlar, ter biye standartlarn, kurumsal kurallar v b .i sorgulam a konusu hali ne getiren skandal niteliinde davran ve tutumlara da bavuruyor du. Bunn iin eitli usuller kullanlyordu. Bunlardan biri rollerin tersyz edilm esiydi ve bunun bir rneini D iogenes ile skender ara sndaki nl karlamann anlatld D io C h rysostom a ait D rd n c K onum ada grm em iz m m kn. Kiniklerin sk sk szn etti i bu karlama, skenderin saraynn sahip olduu m ahrem iyet iinde deil, sokakta, ak havada yaanr. Karlama gerekletiin de kral ayaa kalkar, D iogenes ise fsna dnp oturur. D iogenes gnelenebilm ek iin skendere glge etm em esini em reder. Gne nn D iogenes e ulaabilmesi iin skendere kenara ekilm esi em rinin verilmi olm as, filozofun gnele olan dorudan ve doal ili kisinin olum lanm asdr. V e bu yolla, soyu tanrlardan gelen kraln gnei temsil ettii dncesi zerine kurulu nitik soyaacyla bir tr kontrast yaratlm olur. K inikler bunun yan sra bir kural, kuraln kabul edildii bir alan dan alp geerli olm ad bir alana aktarma eklindeki teknii de kul lanm, bylece kuraln ne kadar keyfi olduunu gsterm eyi am ala mlardr. Bir keresinde, sthnia Festivalindeki adetizm ve atlk yarlar esnasnda, akszl saptamalaryla herkesi rahatsz etm ekte olan D iogenes, sanki atletizm dalnda yaplan yarlardan birini ka zanm gibi am yaprakl bir tac alp bana takmtr. V e yarglar onun bu hareketinden dolay son derece m em nun olm ulardr; zira nihayet onu cezalandrm ak, dlamak ve ondan kurtulm ak iin iyi bir frsat yakaladklarn dnmlerdir. A ncak o, gre, kou ve disk .tma gibi konularda zafer kazanan atletlere oranla ok daha byk
95

Doruyu Sylemek

bir zafer kazandn ve yoksulluu, srgn, arzulann ve kendi k tlklerini yendiini, bu yzden bana ta taktn syler.*1V e son rasnda, oyunlar esnasnda, iki atn birbirleriyle kavga edip tepitikle rini ve bunu biri kaana kadar srdrdklerini grm tr. Bunun zerine D iogen es atlarn yanna gitm i ve birinci gelen atn bana bir ta koym utur.' Bu iki sim etrik kaydrmann sonucu u iki sorudur: sthmia oyunlarnda birini tala dllendirdiinizde gerekte ne yap m oluyorsunuz? E er tacn verilm esinin sebebi ahlki bir zafer ise, o zaman D iogenes de bir ta takmay hak etm ektedir. Y o k , eer m e sele sadece fiziki g stnl ise, o halde atn tala dllendirilm emesi iin hibir sebep yoktur. Skandal yaratan boyutlaryla K inik parrlesia, ay zamanda birbi riyle eliik ve mesafeli grnen iki davran kuraln bir araya getir m e pratiine de bavurm utur. rnein bedensel ihtiyalar m esele siyle ilgili olarak... Y em ek yiyorsun. Y em ek yem ekte skandala yol aacak bir ey yok; o halde halka ak yerlerde yem ek yiyebilirsin (geri Y unanlar iin bu pek bariz bir doru deildir ve D iogenes za m an zam an agorada yem ek yem ekle ithauuadilm itir). D iogenes agorada yem ek yedii iin, ay m eknda m astrbasyon yapm asnn nnde bir engel bulunm adn dnm tr; zira her iki durum da da bedensel ihtiyalarn tatmin etm ektedir (ve stne stlk D io g e nes elini kanuna srterek al giderm enin de ayn derecede kolay olm asn isterdi ).8 7 D orusu Kiniklerin utanmazl (aaideia), skan dala yol aan pratik ve tekniklerin bir paras olarak kullandklarm belirtm em gerekiyor. Bildiiniz gibi kinik szc kpeksi ( kynikoi) anlamna ge len Y unanca szckten tretilm itir ve D iogeese de K p ek ad verilirdi. N itekim D iogen esin yaad dnem de kendisiyle ilgili ya plan tek gnderm eye A ristotelesin Retorik adl m etninde rastlanr8 8 ve Aristoteles burada D io g en esin adn bile anm ayp sadece K 85. k z. D io Chrysostom , T h e N inth or Isthmia D iscorse [D okuzuncu Sylev ya da sthmia Sylevi], 1 0 -3. 86. A .g.e., 22. 87. Bkz. D iogenes Laertios, V I, 46, 69 [nl Filozoflarn Yaamlar ve retileri, ev.: Candan entuna, Y K Y , 2003]; Plutarkhos, Stoic Self-Contradictions [Stoac elikiler], 1044b. 88. Aristoteles, Retorik [3, 10, 1411 a24]: K p ek , tavernalara A ttika'm n dua odalar der.

^_26_

Michel Foucault

p e k hitabn kullanr. Y unanistann genellikle elit kesim e m ensup soylu filozoflar hem en her zaman iin K inikleri grm ezden gelm i lerdir. Kinikler ayrca bir baka parrhesia tekniine, yani kkrtc diya lo g a bavurmulardr. B u tr diyalogun - k i kaynan Sokratesi parrhesia da bulm aktadr daha ayrntl bir rnei olarak Bursah D io C hrysostom un [M S 40-110] Krallk zerine D rdnc D iyalo u ndan bir pasaj setim . D io C h rysostom un kim olduunu herkes biliyor u? K endisi M S I. yzyln ikinci yarsnda yaanu son derece ilgin bir adamdr. K k Asyadaki B u rsada, kent yaam nda nc rol oynam zengin bir R om al ailenin ocuu olarak dnyaya gelmitir. D io nu ailesi, R o m a m paratorluuna bir sr yazar, subay, general, hatta im para tor kazandrm olan varlkl tara ileri gelenlerinin tipik bir rneiy di. Kendisi R o m a ya geldiinde m uhtem elen profesyonel bir retorikiydi; ancak bu konu biraz tartmal. Am erikal bir uzman olan C . P. Jo n e sun, D io Chrysostom hakknda, D io nun zamannda R o m a m paratorluunda yaam bir entelektelin sosyal yaamn anlatt son derece ilgin bir kitab vardr."9 D io C hrysostom R o m a da Sto ac filozof M tsonius R u fis ile tant ve m uhtem elen onun kanaly la genelde ahsi tiranlk iktidarma kar gelen kim i liberal evrelere katld. Sonrasnda grlerinden holanm ayan D om nitian tarafn dan srgne gnderildi ve bylece birka yl boyunca K iniklerin k yafet ve tutumlarn benim sedii bir gezgin hayatna balad. Son u n da, D onitiann ldrlm esini takiben R o m a ya dnm esine izin verilince yeni bir kariyere balad. Eski serveti kendisine iade edildi ve zengin ve nl bir hoca oldu. A ncak bir sreliine K iniklerin ya am tarzn, tutum larn, alkanlklarm ve felsefi grlerini benim sedi. Bununla birlikte, D io C hrysostom un safkan bir kinik olm a dn unutm am alyz ve belki de sahip olduu entelektel tem el gz nne alndnda, onun Kinik parrhesia oyununu tarif etm e biim i nin, onu dnem in birok Kinik pratiinden ziyade Sokratesi gele nee yaklatrdn syleyebiliriz.
89. Bkz. C hristopher P. Jo n e s, Tlte Roman World o f Dio Chrysostom.

97

Doruyu Sylemek

D io C h rysostom un D rdnc Sylevide K iik parrhesia'mn eidini de bulabileceim izi dnyorum . Sylevin sonu bir tr va azdr ve bu ksm larda D iogen esin skandal yaratan davranna gn derm eler ve D iogen esin skender ile olan kkrtc diyalogunu can landran rnekler vardr. Sylevin konusu, D iogenes ile Byk s kender arasnda gerekte K orithosta vuku bulm u olan o nl kar lamadr. Sylev D io nun bu bulum ayla ilgili dnceleriyle balar [1-14]; sonrasnda D iogenes ile skenderin konum alarnn doasm betim leyen kurgusal bir diyalog gelir [15-81]; ve sylev, tr sah te ve aldatc yaam tarz zerine D iogenes tarafndan kurgusal bir ekilde anlatlan uzun ve kesintisiz bir tartmayla sona erer [82139], Sylevin en banda, D io , D iogenes ile skenderin bulumalarn eider arasndaki bir karlama olarak betim leyenleri eletirir. Bu d nceye gre karlama, biri liderlik vasflan ve askeri zaferleriyle, dieri ise zgr ve kendine yeten yaam tarznn yan sra sk ve d o alc ahlki erdem leri ile tannan iki kii arasnda yaanmtr. D io in sanlarn skenderi sadece gl bir kral almasna ram en D iogenes gibi zavall bir adam kaale ald iin vm elerini istemez. skenderin aslnda kendini D iogen esin altnda grd ve biraz da onun nn kskand konusunda srar eder; zira dnyay fethetm ek isteyen s kenderden farkl olarak, D iogdnes istediini yapabilm ek iin hibir eye ihtiya duym am aktadr:
[skender]in, gitm ek istedii yere gitm esi ve istedii eyi almas iin M akedonyalI zrhllara, Thessalyah svarilere, Trakyallara, Paonallara ve birok bakalarna ihtiyac vard; oysa D io ge n e s, ister gece olsun, is ter g ndz, gitm ek istedii yere yalnz bana ve son derece gvenli bir ekilde gitm itir. B u n u n yan sra skender, projelerinden herhangi biri ni gerekletirebilm ek iin byk m iktarda altna ve g m e ihtiya duym utur; stne stlk. M akedonyalIlar ve d ier Y un anlar uysalla trabilm ek iin gzel szler ve hediyeler yoluyla onlarn yneticilerine ve halklarna defalarca yaranm ak zorunda kalm tr; oysa D io gen es yal taklanm ak suretiyle kim seyi kandrm am , herkese doruy u sylem i ve tek bir drahm iye sahip olm am asna ram en diledii gib i davranm ay ba arm, nne ko yd u u ilerin hibirinde baarszla uram am , e iy: ve ntl olduun u dn d hayat yaayan tek insan olm u ve ken

Michel Foucault

di yoksulluunu ne skenderin tahtyla, ne de M edlerin ya da Perslerin servetiyle deim eye raz olm utur.90

O halde D io g e n e sin burada bir hakikat stad olarak grn d aktr ve bu adan bakldnda skender hem onun altndadr, hem de bu konum unun farkndadr. A ncak her ne kadar skender birta km kt ynlere ve karakter zaaflarna sahip olsa da kt bir kral de ildir ve D io g en esin parrhesia oyununu oynam ay seer:
D iogen es orada otururken kral kageldi ve on u selam lad, beriki ise onu bir aslamnki gibi kork un bir bakla yoklad ve ona biraz kenara ekil m esini syledi; zira D io gen es o srada gneleniyordu. B u n u n zerine skender adam n cesurca davranm asna ve kendisini g rd n d e deh e te kaplm ayarak soukkan lln korum asna m enuun oldu. Z ira cesur kiinin cesuru sevm esi bir anlam da doaldr; oysa dlekler cesurlan p heyle szer ve dm anlar gibi grp onlardan nefret ederlerken, alak lar ho karlayp severler. B u nedenle birinci gruba gre hakikat ve akszlliik {parhesia] dnyadaki en gzel eyk en ,9 1 dier g n p yaltak lanmay ve dzenbazl yceltir. kinci gruptakiler girdikleri ilikilerde karsndakinin g n l n ho tutm aya abalayanlara byk bir istekle k u lak verirlerken, birinci gruptakiler hakikati n em seyenleri kaale alrlar.

Balang aam asndaki bu K inik parrhesia oyunu belli alardan Sokratik diyalogdan hi de farkl saylamaz; zira ortada bir soru ce vap alverii sz konusudur. A ncak en azndan iki nem li fark var dr. Birincisi, K inik parrhesia oyununda sorular sormaya eilim li olan kii skender, cevaplar veren ise filo z o f D iogen estir; bu da Sokratik diyalogun tam tersidir. kincisi, Sokrates m uhatabnn cehaletiyle oy narken, D iogen es skenderin gururunu incitm e abasndadr. rn e in konum ann en banda D iogenes skenderin pi olduunu be lirtir [18] ve ona, kral olm a iddiasndaki bir kiinin, bir oyunda galip gelip kafasna ta takan ve kral olduunu ilan eden bir ocuktan pek
')0. D io C hrysostom , Fourth D iscourse on K ingship [Krallk zerine D rdnc K onum a] , e v .:J. W . C o h o o n , 8-10. Jl. D iogenes Laertios yle diyor: D nyadaki en gzel eyin ne olduu sorulduunda | Diogenes] konum a zg rl [parrhesia] cevabn verm itir [VI, 69], 92. D io C hrysostom , Fourth D iscorse on K ingship [Krallk zerine D rdnc Sylev] , 14-15.

99

Doruyu Sylemek

de farkl olm adm syler [47-49J. T abii ki skender btn bu duy duklarndan pek haz etm ez. Ancak D io g en esin oyunu budur: m u hatabnn gururunu h ed ef almak ve onu iddia ettii ey olm adm fark etm eye zorlam ak; ki bu kiinin bildiini iddia ettii ey kon u sunda cahil olduunu gsterm eye ynelik Sokratesi giriim den bir hayli farkldr. Sokratik diyaloglarda, kimi zam an bildiini iddia etti i eyi bilm ediini fark eden kiinin gururunun zedelendiini gre bilirsiniz. rnein KallikUs cehaletinin farkna varmas salandn da, gururunun zedelendii gerekesiyle tartmadan vazgeer. A ncak bu Sokratik ironinin esas hedefinin bir tr yan etkisidir. Sokratik iro ninin am ac kiiye kendi cehaleti konusunda cahil olduunu gster mektir. D iogen esin durum unda ise esas h ed ef gururdur; cehalet/bil gi oyunu ise bir yan etkidir. M uhatabn gururuna ynelik bu saldrlardan, m uhatabn ilk p an l es ia szlem esinin snrna ulatn, yani oyunu oynam ay kabul et tiini ve tartmaya girm eyi setiini grrz. skender D iogenes ile tartmaya, onun kstahln ve hakaretlerini kabul etm eye gnll dr ancak bunun da bir snr vardr. V e skender D io g en esin haka retine maruz kaldm hissettii her seferde fkelenir ve ortana terk etm eye, hatta D io gen ese zalim ce davranmaya yaklar. G rdnz gibi K inik parrhesia oyunu tam da parrhesia szlem esinin snrlarnda oynanr. Bu oyun snr ihlaliyle srekli kom u haldedir; zira parrhesiastes ok fazla hakaretam iz saptama yapm olabilir. te tartmaya girm e konusundaki parrhesia c uzlamann snrnda oynanan bu oyunun bir rnei:
...[D iogenes] krala kraliyet nian bile tam adn syled i... N asl bir nianm b u ? diye sordu skender. K rallar anlarn niann takarlar di y e cevap verdi D io gen es. Arlar arasnda da doa tarafndan seilen bir kral olduun u duym adn m hi? A n cak bu kral sizin gibi soyunu H e raklese kadar g tren insanlarn soya ekim dedikleri ey sayesinde baa ge lm e z. Peki neym i o nian? diye sordu skender. iftiler anlatr ken duym adn m h i? diye sordu dieri. nesi olm ayan tek andr o zira kim seye kar silah kullanm as gerekm ez. Z ira o nian stnde dur duka, h ibir ar onun kral olm a hakkn tehdit etm ez v e onunla kavga ya tutum az. A ncak bana yle geliyor ki sen sadece b t n silahlarn ze rinde dolam akla kalm ayp o ekilde uyuyorsun. B ilm iy or m usun k i...

100

Michel Foucault

diye devam etti, ...bir insann silah tamas kork tuun un iaretidir? V e korkan bir insan kral olm a konusunda asla bir kleninkiden daha b yk ansa sahip o lam az. 1 '1

D iogen esin akl yrtm esi yledir: E e r silah tayorsan, korku yorsun dem ektir. K orkan bir kim se kral olam az. O halde, skender silah tadna gre gerek bir kral olam az. V e tabii ki skender bu m antktan pek honut kalmaz. D io yle devam eder: B u szler zerine skender mzran savurmamn kysndan d n d . T abii ki bu hareket parrhesia oyununun kesintiye uramas ve ihlal edilmesi olacakt. D iy alog bu noktaya geldiinde, D io g en esin skenderi tek rar oyuna ekebilm ek iin takip edebilecei iki yol vardr. Bunlardan biri udur. D iogen es yle der: Pekl. Senin kplere bindiini ve ayrca zgr olduunu biliyorum . Beni ldrm ek iin gereken ola naklara ve hukuki yaptrm hakkna sahipsin. Peki ama benden haki kati duyacak cesareti gsterecek misin yoksa beni ldrm ek zorun luluunu hissedecek kadar dlek m isin? V e rnein D iogenes diya logun bir yerinde skendere hakaret ettikten hem en sonra yle der:
B sylediklerim den dolay fkelenebilir, hoplayp srayabilir... b e n im dnyann en rezil insan olduum u dnebilir, dnya lem in g z n n de bana kara alabilir ve h oun a gidecekse, mzranla b en i delik deik edebilirsin; zira sana hakikati sy ley ecek tek insan benim ve onu baka kim seden renem eyeceksin . Z ira herkes drstlkte b en d en g e ri kalr, k lelik te ise beni ge e r. M

B y lece D iogen es skenderi isteyerek kzdrr ve sonrasnda yle der: stersen beni ldr; am a bunu yaparsan kim se sana haki kati sylem eyecek . Burada bir alveri sz konusudur; D io g e n e sin ortaya koyduu yeni bir snr ieren yeni bir parrhesia szlem esi kar ortaya: ya beni ldrrsn ya da hakikati renirsin. M uh atab nn hakikat adna bylesi cesurca antajclk yapm as, skender zerinde olum lu etkide bulunur: O zaman skender adann cesa reti ve korkusuzluu karsnda hayrete d t. [76J B y lece sken der oyunda kalm aya karar verir ve yeni bir uzlam a salanm olur.
93. A .g.e., 61-64. 94. A.g.e., 58-59.

. 101 .

Doruyu Sylemek

D iogen esin skenderi oyuna geri arm ak iin kulland bir di er ara ise az nceki tehditten daha nceliklidir: D iogen es hileye de bavurur. B u hile Sokra tik ironiden farkhdr; nk bildiiniz gibi Sokratik ironide Sokrates sanki m uhatab kadar cahilmi gibi davra nr, bylece m uhatab cehaletini ak etm ekten dolay utan duym az ve Sokratesin sorularna cevap verir. Sokratik ironinin temel ilkesi en azndan budur. D io gen esin hilesi ise bundan biraz farkldr; zira o, muhatab alverii durdurm ak zereyken karsndakinin vg olarak alglayaca bir ey syler. rnein, D iogenes skenderi pi olarak adlandrdktan sonra - k i bu skender tarafndan pek de ho karlanm am tr- ona yle der:
...P h ilippusun senin baban deil de bir ejderha ya da A m m on ya da bir tanr ya da bir y an -tan n ya da bir vahi hayvan old u u n u syleyenler O lym piahlar deil m idir? B y le bir durum da pek tabii ki sen bir pi sa ylacaksn. B u n u n zerine skender g l m sedi, daha n ce olm ad ka dar m em n un oldu ve D io g e n e sin, terbiyesiz olm ak yle dursun, insan larn en kibar ve iltifat ettflSVi gerekten bilen bir kii olduun u dn d. ,s

Sokratik diyalog cahil bir kafadan cehaletin farkm dahna gide aprak ve dolam bal bir yol izerken, Kinik diyalog daha ziyade byk fke sramalar ve barl sknet anlarna (ki bu barl al veriler de m uhatap ii yeni tuzaklardr) sahip bir dv, bir m uha rebe ya da sava gibidir. D rdnc Sylevde, D io C hrysostom sal drganlk ile tatll kartrmaya ynelik bu stratejinin ardnda yatan m ant aklar; D iogenes skendere sorar:
O m alu m Libya sylenini duym adn n u ? J' V e kral duym adn sy ledi. B u n u n zerine D io ge n e s o syleni byk bir zevk ve cezbe ile an latt; zira n pk ocuklara bir aplak indirdikten sonra onlar rahatlatmak ve ho tutm ak iin bir hikye anlatan stanneleri gibi, skenderin key fini yerine getirm ek istiyorduk7
95. A ,>,e,, 18-20. % , Ukz, D io C hrysostom , T h e Fifth D iscourse: A Libyan M yth [Beinci K onum a: Bi I l>y. M itil" 97. I >io Clryo.uom , "T lc Horth Discourse on Kingship [Krallk zerine D rd n c S yl('v |" 7 A 7-1

102

Michel Foucault

V e biraz ileride D io unu ekler:


D io gen es [skenderin] ok heyecanlandn ve um utlanarak bir hayli cotuunu g r n ce, onunla oynad ve gururundan ve an e re f aln dan kurtulup biraz olsun aylabilm esi iin onu hrpalad. Z ira onun ay n eye bir an sevinip bir an zldn ve ruhunun, tpk g n d n m nde ayn buluttan hem yam ur h em de gne geldii zam an ha vann dt hal gibi tedirgin olduun u fark etti.w

N c var ki D io g en e sin cazibesi sadece oyunu srdrm ek ve ba ka saldrgan konum alarn yaplabilmesi iin hazrlk yapm aktr. Bu nedenle, D iogenes, skenderi p i soyaac konusundaki saptam a laryla ho tuttuktan ve skenderin Z e u su olu olm a ihtimalini ele aldktan sonra daha da ileri gider: skendere, Z e u sun bir ocuk sa hibi olduunda ona tanrsal soydan geldiine dair iaretler k oyd uu nu syler. Elbette ki skender de bylesi iaretlere sahip olduunu dnm ektedir. skender sonrasnda D io g e n e se bir insann nasl iyi bir kral olabileceini sorar. Ve D io g en esin cevab kralln tam am en ahlki bir tasviridir:
N asl ki kim se kt bir iyi adam olam az, ayn ekilde kim se k t bir kral olam az; zira kral insanlar arasnda en iyisidir nk en cesur, adil ve insancl olan kii odur. V e o ne bir zorluun altnda kalr ne de itaha yenik der. Peki araba srem eyen birinin arabac olabileceini, d m e ni nasl kullanacan bilm eyen birinin kaptan olabileceini ya da insan lar nasl iyiletireceini bilm eyen birinin d o k to r olabileceini m i d nyorsun? H ayr, m m kn deildir b u ; b t n Y unan lar ve barbarlar on un byle o ld u u n u ilan edip, on u, ssz adaya dm ocuklarn fark edilm eleri iin boyunlarna aslan kolyelere benzeyen talara ve ssl deneklere bosa da, m m k n deildir bu. O halde nasl ki bir insan kaptanlar gibi davranm adan kaptanlk yapam azsa, kim se kralca davran m adan kral olam az."

Burada, devlet adam l ile denizcilik arasndaki daha nce de dikkati ektiim iz analojiyi grrz. skender, Z eu sun o lu ola rak, tannsal bir soydan geldiini gsteren iaret ya da belirtiler tad98. A.g.e., 77-78. 99. A.g.e., 24-25.

. 103 .

Doruyu Sylemek

n dnm ektedir. A ncak D iogen es skendere gerek anlamda krals bir karakterin zel statye, soya, gce v b .e bal olm adn gsterir. Aslnda gerek bir kral olm ann tek yolu, kral gibi davran maktr. V e skender ona bu krallk sanatn nasl renebileceini sorduunda, D iogen es ona bunun renilem eyeceini zira bir insa nn doutan soylu olduunu syler [26-31 j. Burada oyun, tpk bir Sokratik diyalogda olduu gibi, sken d erin bilgisizliinin farkna varm ad bir noktaya varr. skender bunun yerine, dnd ey olm adn yani kral soyundan gelen ve tanrsal statsnn gstergesi olan iaretler tayan ya da gcnn stnl sayesinde bulunduu konum a gelen vb. bir kral olm ad n kefeder. G eldii noktada D iogen es ona gerek bir kral olm ann tek yolunun K inik filozofla ayn tr ethos'u benim sem esi olduunu syler. Ve konum ann bu noktasnda skender iin syleyecek hi bir ey kalmamtr. Sokratik diyalogda bazen Sokratesi sorgulad kii ne diyecei ni bilem ez hale gelir, S o k r a t e s ^ z i t if bir sav ileri srerek konum a y srdrr, sonra da diyalog sona erer. D io C h rysostom a ait bu m e tinde D iogenes sreklilik arz eden bir konum aya balar; ancak onun konum as p o zitif bir sava dair hakikati sunm az, krals karaktere ba l tr kusurlu yaam biim inin tasvirini verm ekle yetinir. Bunla rn birincisi zengin olm aya, kincisi bedensel hazza, nciis de hrete ve siyasi gce vakfedilmitir. V e bu yaam biim i da iriloncs ya da ruh tarafndan kiiletirilir. Daimon kavram Y unan kltrnde poplerdi ve ayn zamanda rnein Plutarkhosta felsefi bir kavram halini alnt. Hristiyan lk ileciliindeki kt dainonese kar verilen m cadelenin nclle ri K inik gelenekte bulunur. Aklm a gelm iken, dmon kavram Dicti onnaire de Spiritualitdeki drt drtlk bir m addede ayrntlaryla i lenm itir.1 0 0 D iogenes, skenderin hayat boyunca savamas gereken ve s rekli bir ruhsal m cadelenin (yani combat spirituel in) hedefi olan daimonesin tarifini verir. T ab ii ki bu ifade D io nun m etninde yer almaz; nk burada sz konusu olan zgl ve nem li bir ierik de100. Bkz. Franois V andenbroucke, D m o n , Dictionnaire de Spiritualit.

. 104 .

Michel Foucault

il, kiiye kendine kar ruhsal bir sava am a olanam veren bir parrhesia pratii fikridir. V e bana yle geliyor ki skender ile D iogen es arasndaki iddetli karlamada iki tr iktidar arasnda cereyan eden bir m cadeleyi gzlem leyebiliriz: siyasi iktidar ve hakikatin iktidar. B u m cadelede, parrhesiases srekli bir tehlikeyi kabullenir ve bu tehlikeyle yzleir: D iogenes, sylevin bandan sonuna kadar kendini skenderin ikti darna maruz brakr. Ve iktidarla girilen bu parrhesic m cadelesinin tem el sonucu m uhatab yeni bir hakikate ya da yeni bir kendine da ir frkmdalk dzeyine ulatrmak deildir; m uhatab bu parrlesia m cadelesini iselletirmeye yani kendi iinde kendi hatalaryla m cadele etm eye ve tpk D iogen esin onunla olduu gibi onun da ken disiyle birlikte olm asna yneltm ektir.
Kiisel likiler""

im di parrlesia oyununu kiisel ilikiler erevesinde zm le m ek zere, Plutarkhos ve G alenostan, m uhtem el teknik sorunlar gsterecek baz rnekler aktaracam. Plutarkhosun tam am en parrlesia sorununa ayrlm bir m etni var dr. Plutarkhos parrlesia sorununun kim i vehelerinden bahsederek u soruya cevap verm eye alr: G erek bir parrhesiastes' ya da haki kat anlatcsn fark etm enin yolu nedir? Ve bir de ilkine benzeyen u som ya: B ir parrlesiastesi bir pohpohudan ayrmann yolu nedir? Plutarkhosun Moral ia kitabndan alman bu metnin bal, B ir P o h pohuyu B ir D osttan Ayrt Etm enin Y o lla n d r.1 0 2 Bence bu denem edeki birka noktann altm izm em iz gereki yor. Birincisi, neden kiisel yaam m zda parrhesiastes, yani hakikat anlatcs roln stlenen bir dostum uzun olm asna ihtiya duyarz? Plutarkhosun verdii gereke, genellikle kendim ize ynelik hkim iliki biim inden, yani plilautia ya da kendini sevm e ilikisinden hareket eder. B u kendini sevm e ilikisi, bizim iin, ne olduum uz hakkndaki srekli bir yanlsamann zem ini olur:
101. Bcinci ve sonuncu ders: 30 Kasm 1983. 102. Plutarkhos, H o w to T ell a Flatterer from a Friend [Bir Pohpohuyu B ir Dosttan Ayrt Etm enin Y o llan ] , ev.: F. C . Babbitt. Moralia, cilt 1, 261-395.

105

Doruyu Sylemek

B u kendini sevm e durum un dan dolaydr ki herkes kendisinin en n em li ve en byk poh po h u su du r; bu nedenle de bir bakasnn gelip onun gururun u ve arzulann gzlem leyip onaylam asn rahata kabullenir. Z i ra biraz utan verici bir ekilde poh pohular seven birisi olarak tanm lanan kim se, aslnda fena halde kendini seven bir kim sedir. B u kii ken dine d n k m erh am et dolu duygularndan dolay kendisinin her tr iyi nitelikle donatlm olm asn arzular ve kendisini byle tasavvur eder; ancak her ne kadar bu tiir eylere yn elik arzu doal saylabilse de, kii nin bu niteliklere sahip olurken duyduu gu rur tehlikelidir ve dikkatle engellenm elidir. im di, eer H akikat tanrsal bir eyse ve P laton un de dii gibi btn tanrlar iin ve btn insanlar iin iyi olan eyler in kaynaysa [Yasalar, 730c], o halde poh p o h u her halkrda tanrlarn ve zellikle de Pythiah tanrnn [A pollon m -.n .] dm andr. n k poh p o h u , her bir insanda kendine ynelik bir yanlsam aya ve hem ken disine, hem de kendisini ilgilendiren iyi ve k ty e dair bir cehalete yol aarak, her zam an iin kendini bil dsturuna kar bir ko n u m alr."1 3

Bizlcr kendi kendim izin pohpohularyzdr ve kendim izle olan bu dorudan ilikiyi koparm ak, kendim izi kendi philautiamz&n kurtarm ak iin bir parrhesiastes'e ihtiyacmz vardr. Ancak bir parrhesiastesi fark etmek ve kabul etmek zordur. Bunun sebebi sadece gerek bir parrhesiast.es'i bir pohpohudan ayrt etm e nin zor olmas deil, kendi philattia'mzdan dolay bir panhesiastes'i fark etm eye pek merakl olm am am zdr. Yani bu m etinde sz kon u su olan ey, kendim izi kendi philattia'zdan kurtarabilm em iz iin ihtiya duyduum uz gerek parrhesiast.es ile bir tragedya oyuncusu ciddiyetiyle dost roln oynayan [50e| pohpohuyu birbirinden ayrt etm em izi salayacak kesin kriteri belirlem e m eselesidir.1 '1 '1Ve bu
J 03. A.g.e. 49a-b. 104. Plutarkhos, pohpohunun gerek doasn kamufle edebilm ek iin kulland strate jilerle ilgili olarak yle yazar: Kulland hileler arasnda en ilkesiz olan udur: Genel.ka nya ve inanca gre akszlltin [parrhesial zellikle dostluun dili olduunu (tpk zel bir l olan bir hayvannki gibi), dier yandan da bu akszllk eksikliinin hi de dosta ve asilce olm adn fark ederek, bunun da taklit yeteneinden kam asna izin ver m ez, tpk tad yiyeceklerin i bayc etkisini gidem ek iin ac esanslar ve keskin kokular kullanan zeki alar gibi, pohpohular da gerek ya da fayda salayc olm ayan ama bir an lam da kalarn atarken gz krpan ve gdklam aktan baka bir ey yapm ayan bir aksz llk kullanrlar. O halde bu nedenlerden dolay, tpk altlarndaki renklere ve nesnelere uyum salayabilmeleri iin doann kendilerine renk deitirme becerisini verdii hayvan lar iin sz konusu olduu gibi, insan kefetm ek kolay deildir. V e pohpohu ya

106

Michel Foucault

da bizim gerek parrhesiastes' & ynelik bir tr gstergebilim e sahip olm am z gerektirir. Phtarkhos, gerek bir parrhesiastes'i nasl fark edebileceim ize da ir soruyu cevaplam ak iin iki tem el kriter nerir. ncelikle gerek bir hakikat anlatcsnn syledikleriyle davran biim i arasnda bir uyum sz konusudur. V e burada Lakhes'teki Sokratesi uyum tekrar karmza kar. Bu diyalogda Lakhes cesaret hakkndaki hakikati syleyen biri olarak Sokratese gvenebildiim ; zira Sokratesin D e liu m da gerekten cesur davrandm ve bylece syledikleriyle yap tklar arasnda iyi bir uyum yakaladn syler. B ir ikinci kriter de udur: G erek parrhesiastes in, gerek dostun, seim leri, kanlan ve dnceleri hakkndaki sreklilii, devam ll, istikrarll ve deim ezlii:
...onun zevklerinin birrnekliini ve srekliliini gzlem lem em iz, z g r dom u bir adam a ve dostluk ile sam im iyete deer veren bir kiiye yaraacak ekilde ayn eylerden zevk alp alm adna, ayn eyleri v p vm ediin e ve yaam n tek bir m o d ele g re ynetip ynlendirm eyi tercih edip etm ed iin e bakm am z gerekir; zira bir dost byle davranr. O ysa po h p o h u , iin de rahat edebilecei kalc bir karakter k o n u m u ol m ad, kendisinin deil bakasnn setii bir yaam srdrd, baka larna uym ak iin kendin i farkl kalplara sok tu u iin basit deildir, bir deildir; fakat deik en dir ve birin iin de oktur, bir kaptan dierine boaltlan su gibi srekli bir yerden dierine hareket eder ve kaba uya bilm ek iin eklini deitirir.

T abii bu m etinle ilgili daha birok baka ilgin nokta var. A ncak ben iki ana tem aya dikkati ekm ek istiyorum . Bunlarn birincisi ken dini kandrma tem as ve bunun philautia ki bu yepyeni bir ey deil dir ile olan balantsdr. A ncak m etinde greceiniz zere, Plutarkhosun anlatt kendini sevm enin bir sonucu olarak ortaya kan kendini kandrm a anlay, kiinin kendine dair bilgisinin eksik olultm ak ve ardna snm ak iin benzerliklere bavurduu iin, bizim yapm am z gereken; Platonun deyiiyle o kendisindeki eksiklikleri kapatm ak amacyla yzn tuhaf renkler ve ekillerle boyarken [Phaidros, 2 3 9 d J , onu snd her eyden m ahrum brakp plak koym ak zere farkllklar kullanmaktr (51c-d). 105. Plutarkhos. H o w to T ell a Flatterer from a Friend [Bir P ohpohuyu B ir D osttan Ayrt Etm enin Y o lla n ] , 52a-b.

Doruyu Sylemek

unun farknda olmamas durum undan ki bu Sokratesi stesinden gelm eye alt bir durum du aka farkldr. Plutarkhosun anla y, sadece bizim bir ey bilm ediim izi grm ekten aciz olduum uzu deil, tam olarak kim olduum uzu bilm ekten de aciz olduum uzu vurgular. V e bence bu kendini kandrm a temas H elenistik kltrde giderek daha byk nem kazanr. Plutarkhosun dnem inde bu gerekten kayda deer bir eydir. Vurgulam ak istediim bir ikinci tem a ise zihnin istikrarlldr. Bu da yeni bir ey deildir; ancak ge Stoaclkta istikrarllk dn cesi byk nem kazanr. Ve bu iki tema arasnda yani kendini kandrma temas ile zihnin deim ezlii ve sreklilii [entelekheia] te mas arasndaak bir iliki vardr. Zira kendini kandrm a halini or tadan kaldrma ile zilinin srekliliini salama ve srdrm e, birbiri ne bal iki etik ahlki etkinliktir. Kim ya da ne olduunu bilmeni engelleyen kendini kandrm a haliyle seni bir dnceden, duygudan ya da kandan dierine ge>feye zorlayan o dnce, duygu ve kan deiim leri, bu balantnn ispatdr. n k eer ne olduunu tam olarak ayrt etm e becerisini gsterirsen, o zaman ayn noktaya bal kalabilecek, hibir ey tarafndan yerinden oynatlamayacaks de mektir. Eer herhangi bir uyarc, duygu, tutku vb. tarafndan yerin den oynatlrsan, o zaman kendine yakn durmay becereneyerek baka bir eye bam l hale gelir, baka ilgilere ynelir ve bunun so nucunda tam olarak kendine sahip olm ay baaramazsn. Bu iki e -y an i kendin hakknda kendini kandrm ak ve dnya daki ya da dncelerindeki deiikliklerin tesirinde kalmak H ris tiyan geleneinde hem gelim i, hem de n em kazanmtr. Erken Hristiyan tinselliinde Satan sk sk hem kendini kandrmann (ki bunun kart kendinden feragattir), hem de zihnin hareketliliinin -y an i T an rnn temaasnn frmitasinin [salamlnn] kart olarak ruhun istikrarszlnn ya da deikenliinin faili olarak temsil edi lir. Kiinin zihninin T a n n ya balanmas ncelikle kiinin herhangi bir kendini kandrm a durum unu oltadan kaldrmak am acyla ken dinden feragat etm esidir.1 0 6 V e bu ayn zam anda etik ve ontolojik bir
Mlf. I'oc.ull u pasajda Hristiyan hakikat m ecburiyeti balam nda Hristiyan tarz ken-

108

Michel Focault

istikrarllk yakalam ann da yoludur. Bu nedenle bence Plutark h osun m etninde yani onun parrhesic ile pohpohuluk arasndaki ilikiye dair z m lem esin d e- H ristiyan gelenei iin de nem ka zanacak baz eler bulm am z m m kndr. im di II. yzyln sonunda yaam nl doktor G alenosun [M S 130-200] bir m etninden ksaca sz etm ek istiyorum . B u m etinde de ayn sorunu grebiliriz: G erek bir parrhesiastesi ayrt etm ek nasl m m kn olabilir? G alenos bu soruyu R u h u n Tutkularnn T ehisi ve T edavisi adl m etninde ortaya atar. B u m etinde Galeos bir in sann kendini duygularndan kurtarabilm esi iin bir parrlesiastes e ih tiya duyduunu; zira tpk Plutarkhosun da bir yzyl n ce belirt tii gibi, philautia'mn, yani kendini sevm enin, kendini kandrmann kkeninde yattn belirtir:
...bakalarnn hatalarm grrz; ancak, ken dim izinkiler sz konusu o l duunda k r oluruz. H er insan bunun d o ru olduunu kabul eder ve
dinden feragat etm e dncesini tartr: "P ek i bizim Hristiyan toplum lanm zda bir dev olarak hakikat hakknda ne diyebiliriz? H erkesin bildii gibi, Hristiyanlk bir itiraftr. Du nun anlam Hristiyanln son derece zel bir din tarzna -uygulayclarna hakikat m ec buriyeti getiren o d in lere- dahil olduudur. Hristiyanlkta bu trden ok sayda zorunlu luk vardr. rnein bir dogm a tekil eden bir grup nerm eyi hakikat olarak benim sem e zorunluluu, birtakm kitaplar kalc hakikat kaynaklan olarak kabul etm e zorunluluu ve birtakm otoritelerin hakikatle ilgili konulardaki kararlann kabul etme zorunluluu gibi. Ancak Hristiyanlk bir baka hakikat zonnlluu biim ini de gerektirir. Hristiyanlk di ninin m ensubu herkes, kim olduunu, iinde neler olup bittiini, ilemi olabilecei su lan, nndeki ayartlma ihtimallerini kefetm e deviyle kar karyadr. Ayrca herkes bunlar bakalarna sylem ek ve bylece kendisi hakknda tanklk edilmesini salam ak zonndadr. B u iki zorunluluk grubu -in an la, kitapla, dogm ayla ilgili olanlar ve kendilikle, ruhla ve kalple ilgili olanlar- birbirine baldr. B ir Hristiyan, eer kendini kefetm ek istiyorsa, inancn na ihtiya duyar. Ayn ekilde, onun hakikate olan eriin ruhun ann dnlm asndan bam sz olarak tahayyl edilem ez. unun altm izm ek gerekir ki Hristiyan ken dilik keti kendilii bir yanlsama olarak ortaya karmaz. B u k e if hi de belirsiz saylama yacak bir iin yaplmasna yol aar. Bu iin iki ledef vardr. lk olarak, zillinde oluan her trl yanlsamay, ayartlmay ve ifali tem izlem e ve kendi iim izde neler olup bittiini kefetm e ii vardr. kinci olarak ise kii bu kendilie olan her trl ballndan kurtul mal ve bunu kendilik bir yanlsama olduu iin deil, fena halde gerek olduu iin yap maldr. K en dim iz hakkndaki hakikati kefettiim iz lde kendim izden feragat etneyizdir; ve kendim izden feragat etm ek istediim iz lde, kendim ize dair geree k tut ma ihtiyac hissederiz. te Hristiyan kendilik tekniklerinin kalbinde yatan hakikat form lasyonu ve gereklikten feragat sarmal diyebileceim iz ey bu du r. [ Sexuality and S o li tud e", London Review o f Books, 21 M ays-3 Haziran 1981, 5].

, 109 .

Doruyu Sylemek

stelik Platon bunun gerekesini de sunar [ Yasalar , 731e]. Platon k in sann, ak nesnesi sz konusu olduun da k r olduunu syler. O halde eer herkes en o k kendisini seviyorsa, insan kendisi sz kon usu oldu unda krdr... R u h u n herkesin bildii tutkular vardr: fke, gazap, korku, keder, ha set ve iddetli ehvet. B en ce bir eyi sevm ek ya da bir eyden nefret et m e k sz konusu old u u zam anki ar iddet de b ir tutkudur; bence l l olm ak en iyisidir sz dorud ur; zira hibir lsz eylem iyi de ildir. O halde eer bir insan tutkulara sahip oldu u n u bilm ezse, nasl olup da onlardan kurtulabilir? Ancak sylediim iz gibi, kendim izi an sevdiim izden dolay onlar bilm em iz m m k n deildir. H e r ne kadar bu deyi kendini yarglam ana olanak verm eyecek olsa da, sevgi ya da nefret beslem ediin baka insanlar hakknda yargda bulun m an a izin v e recektir. N e zam an kentte kim seyi poh poh lam ad iin vlen bir kim seden bahsedildiini duyarsan, o adam la gr ve kendi deneyim lerine dayanarak onun syledikleri gibi biri olup olm adna dair bir yargda bulun. E er bir insan gl ve zengin kim selere adyla hitap etm iyorsa, onlar ziyaret etm iyorsa, onlarla ^ e m e k yem iyorsa, disiplinli bir yaam sryorsa, o adam n doruyu sylem esini bekleyebilirsin; ayn zam anda onun ne tr bir insan olduu konusun da daha derin bir bilgi sahibi ol m aya al (ki bu onunla uzun sre grtn de gerekleir). E er b y le bir insan bulursan onu evine ar ve onunla bir gn boyun ca zel olarak konu; ondan , yukarda sraladm z tutkulardan hangilerini sen de grdn dosdoru sylem esini rica et. B u hizm etten dolay ken disine m innettar olduun u ve onu, seni bedensel bir hastalktan kurtar m, hatta daha b y k bir i baarm bir kurtarc gibi g rd n sy le. B ahsettiim tutkulann herhangi birinden etkilendiini grd anda bunu sana syleyeceine dair sz al ondan.

lgin olan, b m etne gre parrhesiastesin yani kendini kandr m a durum undan kurtulm ak isteyen herkesin ihtiyac olan ey in - bir dost ya da tandn biri olm asnn art koulm am asdr. Ve bence bu, Galenos ile Plutarkhos arasndaki ok ciddi bir farktr. Plutarkhosta, Senecada ve Sokratesten gelen btn bir gelenekte, parrhesiastes hep bir dost olm ak durum undadr. Ve dostluk ilikisi her zaman iin parrlesia oyununun tem elini oluturm aktadr. B en im bildiim kadaryla ilk defa G alenos ile beraber panhesiastesin artk bir dost olmas ge107. l.letos, T lc Diagnosis and C u re o f the S o u ls Passions , ev.: Paul W. H akins; M

_LL

Michel Foucault

rekm ez. H atta G alen osu bize sylediine gre, parrhesiastesin ta m am en tarafsz olabilm esi iin tanmadn biri olmas ok daha iyi dir. Sana kendin hakknda drst tavsiyelerde bulunan iyi bir haki kat anlatcs, senden nefret etm edii gibi, seni sevm ez de. yi parrlesiastes, daha ncesinde zel bir ilikinin olm ad bir insandr. Ancak tabii ki onu rastgele seem ezsin. O nun, senin hatalarn aa karabilecek biri olup olm adn anlayabilm en iin birtakm kriterleri kontrol etm en gerekir. Ve bunun iin de onun hakknda bir eyler duym u olm an gerekir. yi bir ne m i sahiptir? Y eteri ka dar yal mdr? Yeteri kadar zengin m idir? Parrhesiastes roln oyna yan bir kiinin en azndan senin kadar ya da senden daha zengin ol mas ok nem lidir. n k eer o yoksulsa ve sen zenginsen, o za man onun bir p ohpoh u olmas ihtimali daha yksek olacaktr; zira byle davranm ak onun karm adr."1 1 1 T abii Kinikler, zengin olan ve servetle olum lu ilikisi olan birinin gerek anlamda bilge olam ayacan syleyeceklerdir; dolaysyla y le birini parrhesiastes olarak sem eye dem ez. G alenosun senden da ha zengin birini senin hakikat anlatcn olarak sem en gerektii fik ri, bir K inie gln gelecektir. te yandan bu m etinde hakikat anlatcsnn bir doktor olm as nn m ecburi grlm em esi de ilgintir. n k G aleosun kendisi, doktor olm asna, sk sk bakalarnn ar tutkularn tedavi etm e sine ve genellikle de bunu baarmasna ram en, parrhesiastes in bir doktor olmasn ya da tutkularn tedavi etm e becerisine sahip olm asm talep etm ez. B t n gereken, onun senin hakkm dak hakikati syleyebilecek durum da olmasdr. A ncak hakikat anlatcsnn yeteri kadar yal, zengin ve iyi n sa hibi olduunu bilm ek yeterli deildir. O kiinin ayn zam anda test edilmesi gerekir. V e Galenos, potansiyel parrhesiasteslenn test edilm e si iin bir program nerir. rnein onun bu rol iin yeteri kadar sert olacana em in olabilm ek iin ona kendisi hakknda sorular sorm an gerekir. Parrhesiastes aday seni tebrik ettii ya da sana kar yeteri ka dar sert olmad zam an phelenm en gerekir. Galenos R u h u n Tutkularnn T ehisi ve T edavisi m etninde
108. A.g.e., 32-36; bkz. M ichel Foucault, Le souci de soi [Kendilik Kaygs], 65-69, 72.

, 111 .

Doruyu Sylemek

parrhesiast.es in rol zerinde ayrntl bir deerlendirm e yapm az; sa dece kendisi bakalar karsnda bu rol oynadnda ne trden tav siyeler verdiine dair birka rnek sralar. Sonu olarak, yukarda an la tklarmz zedem ek gerekirse, bu m etinde parrhesia ile dostluk arasndaki ilikinin artk geerli olm ad ve potansiyel parrhesiastes in m davim lerinden ya da m terilerinden bir tr denem e ya da s nav talep ettii sylenebilir. Plutarklos ve G aleosun metinleri hakknda bu kadar ksa k o nutuum iin zr diliyorum ; zaten bu m etinler okunm as zor ol mayan, sadece bulunmas zor olan m etinlerdir.
Snama Teknikleri Hakknda n Saptama

im di milattan sonraki ilk iki yzyln felsefi ve ahlki literatrn de bulunabilecek eitli parrhesi&>yunu tekniklerine dnm ek istiyo rum. Tabii ki bu dnem in yazlarnda bulunan btn nemli pratik leri sralayp tartmay planlam yorum . Balangta n saptama ,yapm ak istiyorum . lk olarak, bu tekniklerin parrhesia'nn klasik Y u n an tarz almlanmda olduu gibi bir kim senin bakalarna hakikati syleyebilm ek iin yeterince cesur olm as gerektii dncesi tarafndan ekillenen hakikat oyununa oranla ilgin ve nem li bir deiiklik arz ettiklerini dnyorum . Zira burada bu tr parrhesia oyunundan, kiinin ken disi hakkndaki hakikati aa karma cesaretini gsterdii farkl bir hakikat oyununa gei sz konusudur. kinci olarak, bu yeni parrhesia oyunu ki burada sorun kendin hakkndaki hakikatle yzlem ektir- Yunanlarn askesis adn verdik leri eyi gerektirm ektedir. H er ne kadar bizim asceticism [ilecilik] szcm z Y u an cadaki askesis szcnden tremise de (zira szcn anlam eitli Hristiyan pratikleriyle ilintilen dike deiir), Y unanlar iin szck ascetic [ileci] anlamna gelm ez; herhangi bir pratik terbiyeyi ya da altrmay ifade eden geni bir anlama sahiptir. rnein herhangi bir sanatn ya da tekniin mathesis ve askesis yani teorik bilgi ve pratik terbiye- yoluyla renilm esi gerektiini syle112

Michel Foucault

m ek bir hayli yaygnd. V e mesela M usonius R ufus yaama sanatnn, yani tekline ton biounun dier sanatlar gibi olduunu, yani insann sa dece teorik retiler yoluyla renem eyecei bir sanat olduunu sylediinde, geleneksel bir retiyi tekrar etm ektedir. B u tekline ton biou, bu yaama sanat, pratik ve terbiye, yani askesis gerektirir .lw A n cak Y unan askesis anlay H ristiyan ileci anlaylarndan en azndan iki ynden ayrlr: (1) Hristiyan ileciliinin nihai am ac ya da hede fi kendinden feragat iken, Y u n an -R o m a felsefelerinin ahlki askes is inin am ac kiinin kendisiyle zel bir iliki bir kendine sahip ol m a ve kendi zerinde egem en olm a ilikisikurmasnn salanm asyd; (2) Hristiyan ilecilii ana tema olarak dnyadan kopuu alrken, Y u n an -R o m a felsefelerinin askesis pratikleri genellikle bireyin dn yayla etik ve aklc bir ekilde yzlem esine yardm c olacak hazrl yapmasyla ve gerekli ahlki donanm a sahip olmasyla ilgilidir. nc olarak, bu askesis pratikleri ok sayda farkl zel altr malar yaplmasn gerektiriyordu; ancak bunlar hibir zaman kesin bir biim de kataloglanm , zm lenm i ya da tasvir edilmi deildi. Bunlarn bazlar tartlm ve eletirilmiti; ancak ou gayet iyi bi liniyordu. o u insan onlar bildii iin de, genellikle uygulanm a bi imleri konusunda kesin bir teori olm akszn kullanlyorlard. V e ni tekim , gnm zde Y un an ya da Latin yazarlarn baz zel konular (rnein zaman, lm , dnya, yaam, zorunluluk vb.) balanm da bu tr altrmalar tarttklar pasajlar okuduum uzda, ounlukla on lar hakknda hatal bir fikir ediniriz. Z ira bu konular genellikle sade ce ruhsal altrmalar iin birer em a ya da matris olarak ilev grr ler. Aslnda ge A ntikada yazlm etikle ilgili m etinlerin byk bir ksm etiin tem elleri zerine bir teori ortaya atma derdinde de ildir. B u m etinler genellikle kiinin, kendi davranlar iin kalc bir matris oluturm ak amacyla okum as, tekrar okum as, zerinde d nm esi ve renm esi gereken birtakm reeteleri ve altrmalar ieren pratie ynelik kitaplardr.
109. Bkz. M usonius R u fu s, O n Training [Talim zerin e] [Peri asses], 53-57; E p ik tetos, O n T rainin g , The Discourses as Reported by Arrian (III, 12); M ichel Foucault, The Care of the S elf (C hapter II: T h e Culture o f the Self) [Kendilik Kaygs, B l m II: K endilik Kltr]; Foucaultn un rportaj, O n the G enealogy o f E th ics, passim; P. H adot, Exer cises spirituels et philosophie antique.

Domyu Sylemek

im di kiinin kendisi hakkndaki hakikati sorgulam ak ve bu ha kikati bir bakasna sylem ek zorunda olduu altrma trlerine dnm ek istiyorum . B u tr altrmalardan bahsettiim iz zaman, genellikle vicdan sorgulam as n ieren pratikleri gndem e getiririz. A ncak bence b tn bu farkl altrmalar nitelendirm ek iin vicdan sorgulanas n paketleyici bir terim gibi kullanmann yanltc ve an basitletirici bir yan var. nk Y u n a-R on a geleneine ait bu pratiklerde kul lanlan ve uygulanan farkl hakikat oyunlarn son derece kesin bir e kilde tanmlam ak durum undayz. im di vicdan sorgulam alar or tak adyla tarif edilen bu hakikat oyunlarn zm leyerek, (1) baz altrmalarn dierlerinden ne kadar farkl olduunu, (2) bu farkl altrmalarda zihnin, duygularn, davranlarn vb. hangi veheleri nin ele alndn ve (3) aralarndaki tm farkllklara ram en, bu al trmalarn hakikatle kendilik arasnda Hristiyan geleneinde grd m zden ok daha farkl bir ilikf^P iaret ettiini gsterm ek istiyo rum .
Yalnz Bana Kendini Sorgulama

zm lem ek istediim ilk m etin Senecann De Zrasmdan ( f ke zerine] alnnutr:


B tn duyulannz taham m ll olm aya ynelik olarak eitilm elidir. Z i hin onlar zayflatm aktan bir vazgese, doalar gerei acya uzun taham m lleri olduu grlecektir. Z ih in , her gn kendisi hakknda hesap ver m eye davet edilm elidir. Sextiu sun byle bir alkanl vard ve gn bi tip de gece dinlencesine ekildiin de, ruhuna u sorular sorard: B u gn hangi kt alkanlklar iyiletirdin? H an gi hataya direndin? H angi bakm lardan daha iyisin artk? fk e, h er gn hkim karsna kaca n anladnda din ecek ve dizginlenebilir hale gelecektir. B t n gn en k k ayrntsna kadar elekten geilm ek ten daha gzel bir ey olabilir m i? V e bu kendini sorgulam a sonrasndaki uyku ne tatl olur... R u h kendini vd kten ya da payladktan, kendiliin b u gizli sorgulaycs ve cletineni kendi karakteriyle ilgili izahat verdikten sonra, ne rahat, ne derin ve ne katksz bir uyku uyunur! B e n bu ayrcalktan istifade ed e nin ve lc (.'ihj kendi m ahkem em de kendim le ilgili bir dava aann.

Michel Foucault

Iklar g z m n n n d en gittiinde vc uzun zam andr bu alkanlm n bilincinde olan karn sessizletiinde, bt n g n m g zd en geirir, tm yaptklarm n ve sylediklerim in izini srerim . K en dim den hibir eyi saklam am , hibir eyi grm ezd en gelm em . K e n dim le bu ekilde hobe etm ek dururken, n eden hatalarm olduklarn dan k k g sterey im ki? B u n u b ir daha yapm am aya dikkat et; seni bu seferlik affediyorum . u tartm ada fazla saldrganca konutun; bundan sonra cahil insanlarla ilidl olm a; h ibir zam an ren m em i olanlar, ren m ek istem eyenlerdir. O adam yapm an gereken den daha b y k akszllkle azarladn ve bunun sonucun da on u dzeltm ekten ok ona saldrm oldun. G elecekte sadece sylediklerinin d o ru olm asna deil, k o n utuun kim sen in bu doruya kadanabilecek olm asna da dik kat et. yi bir insan azan m em nuniyetle karlar; en kt insan ise azara kzd lde daha da ktleir. nl)

B irok kaynaktan rendiim iz zere, bu tr altrma Pythagoras gelenekte de gnlk bir gereklilik ya da en azndan gnlk bir alkanlkt.1 1 1 Pythagoraslar uyum adan nce bu tr sorgulam alar yapm ak ve gn boyunca iledikleri hatalar hatrlamak zorundaydlar. Bu tr hatalar Pythagoras okullarn son derece sk kurallarnn ih lal edildii davranlardan oluurdu. Ve bu sorgulam ann en azndan Pythagoras okullardaki amac, ruhu tem izlem ekti. Bylesi bir te m izlenm e zorunlu grlrd; zira Pythagoraslar uykuyu, ruhun ryalar yoluyla tanrlarla temasa geebilecei bir varolu durum u ola rak grrlerdi. V e tabii ki, bir kimse, hem gzel ryalar grebilm ek, hem de iyi tanrlarla tem asa geebilm ek iin ruhunu m m kn oldu unca tem iz tutm alyd. Senecann bu m etninde, bu Pythagoras gelenein onun tarif ettii bu altrmalarda devam ettiini grebili riz (tpk H ristiyanlar tarafndan kullanlan benzer pratiklerde oldu u gibi). U ykuyu ve ryalar tanrsal olan renm enin m uhtem el bir yolu olarak kullanm a dncesine P latonun Devlet'inde de [IX . K i tap, 571e-572b] rastlayabiliriz. Seneca bize bu altrma yoluyla iyi ve tatl bir uyku uyuyabildiim izi syler: ...kendini sorgulam a so m a sndaki uyku ne tad olur... ne rahat, ne derin ve ne katksz bir uy ku uyunur. V e Sen ecann kendisinden rendiim ize gre, onun
110. Seneca, O n A n ger [ fke zerine] , ev.: Jo h n W . Basore; 338-341. 111. Bkz. M ichel Fcncault, Le Sori de soi, 77.

115

Doruyu Sylemek

hocas S o tio n dan ald ilk eiti ksmen Pythagoras bir eitim dir. Ancak Seeca bu pratii Pythagoras detlere deil, M I. yz yln sonunda R o m a da Stoacln savunucusu olarak yaam bulu nan Q uintus Sextiusa dayandrr. Ve yle grn yor ki bu altrma, tam am en Pythagoras kkenlerine ram en, Epikurosular, Stoaclar, Kinikler gibi birok felsefi m ezhep ve okul tarafndan kullanlm ve vlm tr. rnein E pik tetosta da bu tr altrmalara gnderm e ler vardr. Ve Sen ecan kendini sorgulam a yntem inin yzyllar boyunca Hristiyan gelenekte kullanlacak olan ileci pratik trlerine benzediini inkr etm ek bouna olacaktr. A ncak m etne daha yakn dan bakarsak, bitakm ilgin farkllklar bulacam z dnyo ru m ."2 ncelikle Sen ecann kendine ynelik tutum u meselesi vardr. Seeca bu altrmada ne tr bir ilem gerekletirm ektedir? K en di siyle ilikili olarak kulland ve uygulad pratik matris nedir? lk bakta bu, Hristiyan gnah karm a uygulamasna yakn bir adli pratik gibi grnr: D nceler vardr, bu dnceler itiraf edilir, sulanan biri (Seeca) sz konusudur, bir sulayc ya da savc (ki o da Seecadr) sz konusudur, bir hkim vardr (o da Senecadr) ve grnd kadaryla sonunda bir hkm verilir. B t n sahne adli bir havada yaanyor gibi grnr ve Seeca tipik yarg ifadeleri kullanr ( hkim karsna km ak , kendi m ahkem em de kendim le ilgili da va aam vb.). A ncak daha yakndan bakldnda, m ahkem eden ya da adli prosedrden farkl bir eyin sz konusu olduu grlr. r nein Seeca kendisinin sorgulaycs [speculator sui) olduunu sy ler. Buradaki speculator szc, sorgulayc ya da m fetti anla m na gelir. Bunun tipik rnei bir gem ideki yk ya da bir evi ina eden iilerin yapt ii tefti eden kiidir. Seeca ayn ekilde totum diem meum serti tor der, yani gnm n tamamn sorgular, tefti ede rim . Buradaki orator fiili hukukun deil, i ynetim inin sz daar cna aittir. Seeca daha ileride yle der: factaque ac dicta mea retnetior tm yaptklarmn ve sylediklerim in izini srer ve bunlar anlatnn. Remitiri fiili defter tutma konusunda kullanlan teknik bir terim dir ve hesaplarda herhangi bir hata olup olm adm kontrol et112. A.g.e., 77 vd.

J-UL

Michel Foucault

e anlamn tar. B u anlamda Seeca tam olarak kendisi zerinde hkm veren bir yarg deildir. O daha ziyade ii bittikten ya da yllk iler tam am landktan sonra hesaplan kontrol eden, mallarnn stok kaydn tutan ve ilerin doru yaplp yaplmadna bakan bir ynetici gibidir. Burada yaanan, adli olm aktan ziyade ynetsel bir sahnedir. Ayrca Seecann izini srd ve bu sorgulam a srecindeki r nekler olarak sayd hatalara baktm zda, bunlarn gnah adn verebileceim iz hatalar olm adm grebiliriz. Seneca rnein ok fazla im ek, dolandrclk yapm ak ya da bir bakas hakknda kt hisler beslem ek gibi N e ro un yakn evresine dahil olm as nedeniy le pekl tank olduu hatalar konusunda itirafta bulunm az. O ken disini daha farkl eyler iin sular. Birini eletirmi; ancak bu ekilde o kiiye yardm edecei yerde onu incitmitir. Y a da kendisini, zaten kendisini anlam aktan aciz olan insanlardan tiksindii iin eletirir. Bu ekilde davranarak hatalar [errores\ iler Seneca; ancak bu hatalar yalnzca amalarla aralar arasnda bir ayarlama yaplmasn gerektiren verimsiz eylemlerdir. Kendisini, eylem inin am acn akimda tutm ad , yaplan eletiri meseleleri dzeltm eyecekse sulamann anlamsz olduunu grm edii iin vb. eletirir. Kusurlu olduu nokta davra nlarndaki pratik bir hatayla ilintilidir; zira bildii davran ilkeleriy le gerekte yapt ey arasnda etkili bir aklc iliki kuram am tr. Senecaun hatalar bir kanunun ya da kuraln ihlal edilmesi deildir. Bu hatalar daha ziyade onun davran kurallaryla (yani zaten kabul ettii, tand ve bildii kurallarla) belirli bir durum daki davrann badatrma abasnn baarsz ya da verimsiz olduu durum lar ifa de eder. Seneca bunun yan sra kendi hatalarn birer gnah gibi grp tepki vermez. K endisini cezalandrmaz; gnah karma gibi bir ey sz konusu deildir. O nun hatalarnn izini srm ekteki amac, bir kez pekitirildikten sonra yeni durum larda ilev grebilecek pratik dav ran kurallarn yeniden etkin hale getirm ektir. B u nedenle kendisi ne yle der: B ir daha bunu yapm am aya dikkat et , cahil insanlar la ilidl olm a , gelecekte sadece sylediklerinin doru olm asna deil, konutuun kim senin bu doruya katlanabilecek olm asna da
117

Doruyu Sylemek

dikkat et vb. Seneca sorum luluunu ya da sululuk duygusunu zm lem ez; bu onun iin kendisini bu hatalardan arndrma meselesi deildir. O daha ziyade eitli kural ve ilkeleri yeniden etkin hale ge tirip onlar yei davranlar iin daha canl, kalc ve etkili klmasn salayacak bir tr ynetimsel incelem eye giriir.
Kendi Kendini Tehis Etme

Tartm ak istediim ikinci m etin Seecann De tranqillitate ani mi sinden [ R u h u n D inginlii zerin e ] alnmadr. De tmquillitafe animi, daha nce karlatmz bir tema zerine, yani zihnin dei mezlii ve istikran temas zerine yazlm ok sayda m etinden biri dir. Ksaca sylersek, Latincedeki tranqillitas szc Y u n an cadaki euthumia szcnn evirisidir ve ruhun ya da zihnin sabitlii anla mna gelir. Byle bir durumda zihin dsal olaylardan bamszlar ve ay zamanda iinde istemsiz bir harekete yol aabilecek her trl i sel heyecan ya da alkalanmadan kurtulur. Dolaysyla bu szck sabit lik, kendi zerinde egem enlik ve bamszlk anlamna gelir. A ncak tranquillitas ayn zam anda kaynan ve ilkesini bu kendi zerindeki egem enlikte ya da kendiliin kendine sahip olm asnda bulan belli bir k e y if verici dinginlie de denk der. De tranquillitate animinin banda, A nnaeus Serenus, Senecada kendisiyle istiarede bulunm asn ister. Serenus Sen ecann ayn aile ye m ensup gen bir dostudur ve siyasi kariyerine N e r o un gece bekisi olarak balamtr. H em Seneca, hem de Serenus iin, felse feyle siyasi kariyer arasnda bir uyum suzluk yoktur; zira felsefi bir ya am siyasi bir yaamn alternatifi olm aktan ibaret deildir. D aha ziya de, felsefe, kamusal etkinlie ynelik ahlki bir ereve salayabil m ek iin siyasi bir yaama elik etm elidir. Balangta bir Epikurosu olan Serenus, daha sonralar Stoacla dnm tr. A ncak Stoac ol duktan sonra dahi kendini rahatsz hissetmitir; zira kendisini gelitir meyi becerem edii, bir km az sokaa girdii ve hibir ilerleme kaydedem edii izlenim ine kaplmtr. Burada unu da belirtm ekte fay da var: Eski S to aya gre m esela Kitionlu Z en o n a grebir kiinin Stoa felsefesinin retilerine vak f olduktan sonra daha fazla ilerlem e
.. 1 8 ,

Michel Foucault

sine gerek yoktu; zira bu ekilde bir Stoac olm ay baarm olurdu. Burada ilgin olan, ilerlem e dncesinin Stoacln evrim indeki yeni bir gelim e olarak ortaya kmasdr. Serens Stoac retiyi ve onun pratik kurallarm bilir; ancak gene de tranquillitastan m ahrum dur. Ve bu rahatszlk duygusuyla Seecaya dnp ondan yardm is ter. T abii ki bizler Serenusun durum unun bu tarifinin onun gerek tarihsel durum unu yansttndan em in olam ayz; sadece m akul bir ekilde Senecamn bu metni yazdndan em in olabiliriz. A ncak m et nin Serenusa yazlm olan ve onun ahlki tavsiye talebini de ieren bir m ektup olduu kabul edilir. Ve bu m etin kendini sorgulam ann bir trne ynelik bir m odel ya da rnek olarak gsterir. Serenus, bu istiareyi talep ettii anda ne olduunu ya da neleri baardn incelem ektedir:
S E R E N U S : K en dim i incclcdiim zam an, Scn cca, baz ktlklerim in , zerlerine elim i ko yab ileceim kadar ortalkta ve akta o ld u u n a, baz larnn daha gizli olup bir kede pusuya yatm olduun u, bazlarnn her zaman m evcu t olm ayp aralklarla tekrar ortaya ktn aka g r dm ; ve unu belirtm eliyim ki bu sonuncular, frsat ktnda insann stne atlayan ve insana ne savataki gibi hazr olm a, ne de ban taki gi bi sngleri in dirm e firsatm veren gezgin dm anlar gibi olduklar iin ak farkla en belallardrlar. G ene de ken dim i en sk iinde b u ldu u m durum da -n e d e n seni bir dok tor gibi g r p hakikati id ra f etm ey ey im k i? - nefret ettiim ya da korktuum eylerden ne gerek anlam da kurtulabilm i oluy orum , ne de onlara kle olu y oru m ; iine d tm du ru m en kts olm asa da, i kyet edip huysuzluk ediyorum ; yani ne hastaym , ne de sa lk l."1

G rd n z gibi, Serenusun talebi kendi ruhsal durum unun tbbi1 bir konsltasyonudur. Zira kendisi neden seni bir d oktor gi bi grp hakikati itiraf etm eyeyim k i ; ne hastaym, ne de salkl gibi eyler syler. B u ifadeler, ahlki rahatszlkla fiziksel hastalk ara sndaki o nl m etaforik zdelem eye baldr. V e burada altn iz m eye deer bir baka nokta, Serenusun hastalndan kurtulabilm e si iin ncelikle Sen ecaya hakikati itiraf etm ek [vemm fatear] du113. Seneca, O n Tranquillity o f M ind , e v .:Jo h n Basore, I. 1-3. [Ruh Dinginlii ze rine, ev.: Sem ia D em iri, Y ap K redi Y aynlan, 1999.]

119

Doruyu Sylemek

rum unda oluudur. T?eki Serenusun itiraf etm ek zorunda olduu bu hakikatler nelerdir? G receim iz zere Serenus ne gizli hatalar, ne utan verici arzu lar ne de benzeri eyleri aa vurur. B u bir Hristiyan gnah kar ma ilem inden tam am en farkl bir eydir. Ve bu itira f iki ksma ay rlabilir. lk olarak Serenusun kendine dair son derece genel bir su num u vardr; ikinci olarak ise onun yaamndaki farkl etkinlik alan larna ynelik tutum unun sunum u vardr. Serenusun kendi durum u hakkndaki genel sunum u udur;
Btn erdem lerin balangta zay f olduun u, salam lk ve gcn za manla gelitiini sylem ene gerek yok hi. B en ayn zam anda gsteri yapm aya alan erdem lerin, yani iyi bir kon um a, hitabet kudreti saye sinde kazanlacak ne ^ b a k a la r n n bizim hakkm zdaki hkm leriyle ilgili her eye sahip olm ak iin, m cadele eden erdem lerin zam anla g lendiklerinin farkndaym . G erek g salayan erdem ler de, hoa git m ek uruna bizi bir tr gzboyayclyla kandranlar da, zam an iinde gerek renklerini kazanabilm ek iin uzun yllar b eklem eye m ecb urdur lar; ancak birok eye sabitlik kazandran alkanln, benim b hatam n da daha derinlere k k salmasna yol am asndan fena halde kork uyorum . H e m kt, hem de iyi eylerde, uzun sreli iliki aka yol aar. ki ayr ey arasnda duran ve ne doruya, ne de yanla eilim gsteren bu zihin zayflnn doasn bir seferde tek para olarak gsterem em ; sana bam a gelenleri syleyeceim , sen de hastalm a bir isim bulacak1 1 + sn.

Serenus bize kendisine dair sergileyecei hakikatin, kendisine s knt veren hastal betileyici nitelikte olduunu syler. B u genel saptamalardan ve daha sonra anlataca belirtilerden, onun hastal nn artk ilerlem ediini, sadece yalpalayp sallanan bir gem inin g vertesinde durmaktan kaynaklanan bir deniz tutulmasna benzedii ni grebiliriz. Serenus bu halde, eriilmez durum daki karay seyrede rek denizin ortasnda kalm aktan ok korkm aktadr. Serenusun an latt temalarn dzenlenii, denizde kalmaya yaplan dolayl ve ile ride greceim iz ak m etaforik gnderm elerle birlikte, ahlk ve si yaset felsefesinde tp ile gem i kullanma ya da denizcilik arasnda ya
114. Seneca, O n Tranquillity o fM in d , I. 3-4.

Michel Foucault

plan daha nce grd m z geleneksel artrmay ierir. Burada da ayn e kar karmza: Ahlki ve siyasi bir sorun, tbba ya plan gnderm e ve gem i kullanmaya yaplan gnderm e. Serenus, ka ray gren bir gem i gibi hakikati elde etm e yolundadr. A ncak tam olarak kendine sahip olam ad ve kendim kontrol edem edii iin, ilerleyem edii hissine kaplr. B u n u n nedeni belki zayf oluu, belki de gzerghnn iyi bir gzergh olm aydr. B u bocalam asnn ne denini tam olarak bilm em ektedir; ancak rahatszln sallanm a dan baka bir harekete yol amayan bir tr srekli tereddt olarak nite ler. Gem i ilerleyem ez nk sallanyordur. O halde Serenusun so runu udur: B u tereddtl sallanma hareketini ki sebebi zihninin is tikrarszl ve oynakldr kendisini kyya, salam karaya gtre cek devam l bir izgisel hareketle nasl deitirebilir? B u bir dinam ik ler sorunudur ancak iki psiik kuvvet arasndaki bilind elikinin Freudcu dinam iklerinden farkldr. Burada zihnin hakikate, salam la, zem ine doru ilerleyiini engelleyen tereddtl bir sallanma ha reketi sz konusudur. V e imdi bu m etaforik nitelikli dinam ik ebe kenin Serenusun kendisi hakkndaki tasvirini nasl dzenlediini grm ek iin u uzun alntya bakalm:
(1) tiraf etm eliyim ki tutum luluk akyla yan p tutum aktaym ; insanlar grsn diye yaplm bir sediri, sandktan karlm ya da parlak g r n sn diye zerine arlklar ve m erdaneler aslm bir giysiyi deil, basit ve ucuz olan, saklarken ve zerinde tarken insana sknt verm eyen bir giysiyi severim ; b e n im sevdiim y em ekler bir kleler srs tarafndan hazrlanm olanlar deildir, sevdiim y em ekleri ne giinler ncesinden sipari etm eye, ne de birok kiinin elbirliiyle hazrlamaya gerek vardr, bulunm as kolay ve b ol olsunlar yeter; bu y em ekler abartl ya da m asraf gerektirecek y em ek ler deildir, hibir yerde on lan n eksildii hissedil m ez, ne keseye, ne de beden e y k getirir onlar, ne de girdikleri yerden km aya yazgldrlar; benim sevdiim h izm eti, evde d om u, eitim i ve zel becerisi olm ayan kledir; ku llan dm gm , babam n bizim oralarn rn olan ve yapan ustann im zasn falan tamayan tepsisidir, m asan ise zerindeki trl iaretten dolay dikkat ekm ez ya da o n u da ha nce kullanm nl sahipleri nedeniyle kentte n salm az, kullanl bir m asadr v e m isafirler gzlerini uzun u zu n ona dikm ezler ya da on u elde etine isteiyle yanp tutum azlar. A n cak sonra, ken dim e bu stan-

, 121 ,

Doruyu Sylemek

dardan saptam am n hem en akabinde g rd m eyler g z m kam a trr. U aklar iin alm kimi okullarn m kem m elliin i, altnla d on a tlm ve bir resm i trendeki liderlerden daha k giydirilm i kleleri, p rl prl parlayan hizm eti ordularn, insanlarn deerli talarn stnde y rd, btn servetin drt bir yana salm olduu, atlarn bile pa rl parl parlad ve btn ahalinin itaatkr bir edayla bir miras kalnt sna hizm et ettii evleri grrm ve zihnim [atittus] kam ar. Peki ya len esnasnda bile konuklarn etrafnda akan berrak m berrak sulara, yapldklar evi hak eden o ziyafetlere ne dem eli? K en dim i uzun sre eli skla teslim ettikten sonra, im di btn bu lks yaam lar ihtiam lar nn bolluuyla etrafm sardlar ve drt bir yanm da yanklandlar. Etra fmdaki grn t biraz zayflad im di; nk kalbim i ona evirm ek g z lerimi evirm ekten daha kolay geliyor. Daha kt olm asa da daha z gn bir insan olarak dfflyorun evim e ve sahip olduum deersiz eya lar arasnda eskisi gibi bam dik yryem iyorum ; iim de gizli sakl bir sz ile beraber dier yaam n daha iyi olabilecei y n n d e bir phe his sediyorum . Bunlarn hibiri beni deitirm iyor belki; am a beni rahatsz etm eyi srdryorlar. (2) H ocalarm n kom utlarna boyun em eye ve kam u hayatna girm eye karar veriyorum ; tekrar grev bana gem eyi ve konsiilliik yapm ay de nem ek istiyorum ; ancak beni buna eken ey eflatun rengi kaftanlar ya da refakati denekleri deil, btn dost ve akrabalarnm yan sra b tn hem erilerim e ve hatta insanla faydal olm a arzusu oluyor. H azr ve kararl bir ekilde Z e n o u, K Jean tlesi ve K h ry sip pos u takip ediy o rum ; geri bu kiilerin hibiri kam u hayatna katlm adlar ama dierleri ni buna tevik etm e abasndan da vazgem ediler. V e sonra, ne zam an bir ey oklara kar koym aya hi de alkn olm ayan kafam bozsa, ne za m an bana uygun gelm eyen bir ey olsa (ki insanlarn hayatlarnda byle eyler ok olur), ne zam an iler tam olarak yolunda gitm ese ya da ne za man fazla kym etli saylam ayacak eyler zam anm n by k ksmn igal etm eye balasa, inzivaya ekilirim , tpk yorgun srlerin yapt gibi hzla eve dn erim . Y aam m kendi duvarlarm n iine hapsetm eye ka rar veririm : Bylesi bir kayp karlnda die dok u n u r bir ey verm e yecek k im se derim , benden bir giin m ii bile alm asn; zihnim kendi kendisine sabidensin, kendi kendini yetitirsin, kendini dardaki eyler le, bakalarnn onayna m uhta hibir eyle m egul etm esin; halk ya da tek tek insanlar ilgilendiren her eyden uzak bir sakinlii sevsin . A n cak zihnim [animus] by k cesaret hikyelerini duyup da uyannca, o soylu rnekler m ahm uzlara yklenince, kent m eydanna k om ak ve ora-

Michel Foucault

daki biriyle kon um ak isterim ; bakalarna yardm etm ek, b y lece onla ra katkda b ulun am asam da bunun iin abalam ak isterim ; ya da m ey danda dolaanlar arasnda baarlarndan dolay iinm e talihsizliini yaa yanlarn haysiyetini snam ak isterim. (3) V e edebi alm alarm da, dikkatim i kon uya odaklam am n daha iyi olduun u dnyor, konuurken de buna ncelik verip k o n u n u n g e reken kelim eleri salayacana g ven m ey e, bylece zerinde fazla al lm am bir slubun konum am nereye isterse oraya ynlendirm esin e izin verm eye dikkat ediyorum . yle diy oru m kendi kendim e: Y zyl lar b oyun ca baki kalacak bir ey yazm aya ne gerek var? Senden son raki lerin senin hakknda sessiz kalm larna raz olup abalamay brakam az msn artk? Sen lm ek zere d od u n ; sessiz bir cenaze ok daha zah m etsizdir! O halde zam an geirm ek iin, kendine ynelik basit eyler yaz, yaym latm ay am aladn eyler deil; sadece yaad gn iin a lanlarn daha az em ee ihtiyac olm utur h ep . Sonra gen e zihnim [im im] dncelerinin bykl ile ayaklanr, kelim elerle by k iler ba arma tutkusuna kaplr ve daha yksek am alarla, daha yksek ifade bi imleri bulm ay arzular ve tem ann vakarna uyum salayabilecek bir s lup yaratr; o zam an, koyd uum kural ve snrlayc ilkeyi unutan ben, artk bana ait olm ayan szlerle, daha b yk yksekliklere doru srk lenirim. D aha uzun ayrntlara girm eden sylem ek gerekirse, b u iyi niyet zayfl nn eliinde yayorum hep. Aslnda yava yava zem in im i yitirm ek ten ya da beni daha da kayglandran b ir eyden, hep dm enin snrn daki biri gibi asl kalm aktan ve belki de hissettiim den daha kt bir durum da o lduum dan ko rk uyo rum ; n k kendim izle ilgili zel k o n u larda h oum uza gidecek bir gre sahip oluruz ve tarafllk h er zam an iin yarg verm em ize m ani olur. B ana yle geliyor ki birok insan, za ten bilgelie erim i olduklar zannyla yaam asalard, kim i karakter zel likleri lakkndaki gerekleri gizleeselerdi ve baka kim i zelliklerini grm ezd en gelm eselerdi, bilgelie eriebilirlerdi. n k bakalarnn p oh p o h u lu u n u n bize kendi p o h p o h u lu u m u zd an daha fazla zarar verdiini varsaym am z iin hibir neden yoktur. K im kendin e hakikati sylem eye cret edebilir ki? K im , etraf akak dalkavuklar srsyle evrili bile olsa, kendi kendisinin en b y k poh po h usu olm aktan kur tulabilir? O halde sana yalvaryorum , eer bendeki bu dalgalanm ay dur duracak b ir ilacn varsa, ltfen beni sana ruh dinginliim i borlu olm a ya layk gr. B iliyo rum , bendeki b u zihin huzursuzluklar tehlikeli sayl123

Doruyu Sylemek

m az vc frtna koparacak g te deil; ikyeti old u u m eyi uygun bir m etaforla sylem em gerekirse, beni rahatsz eden ey bir frtna deil, deniz tutm asdr. yleyse beni bu beladan her neyse o - kurtar ve ra hata karay g rm ek iin didinen bu insana yardm elini u zat.m

lk bakta, Serenusun uzu betim lem esi, sevdii ve sevm edii eylere dair grece nem siz ayrntlarn, babasnn ar tepsileri gibi nem siz eylerin, ne tr yem ekten holandnn vb. bir araya top land bir konum adr. Ve bu betim lem e ayn zamanda son derece dzensiz bir ayrntlar yn gibi grnr. Ancak grnrdeki bu dzensizliin ardnda, metnin gerek dzenini rahata ayrt edebilir siniz. Sylevin temel blm vardr. Birinci blm , yani alntnn girii ksm, Serenusun zenginim le, mal m lkle, ev yaamyla ve zel hayatyla ilgilidir. kinci blm - hocalarnm kom utlarna boyun em eye... karar verdim cm lesiyle balar Serenusun kamusal ya amyla ve siyasi kariyeriyle ilgilidir. Ve nc ksmda -b u ksm da ve edebi alm alarm da... diye balar- Sereus edebi etkinliin den, kullanmay tercih ettii sluptan vb. bahseder. Ancak biz bura da lm le lm szlk arasndaki ilikinin ya da insanlarn anlarnn ldkten sonra da yaamas meselesinin sz konusu olduunu fark edebiliriz. Yani bu paragraflarda ele alnan tema unlardr: (1) zel hayat ya da ev yaam; (2) kamusal hayat; (3) lm szlk ya da lm sonras yaam. lk blm de Serenus neyi yapm aya istekli olduunu ve ne yap maktan holandn anlatr. Bylece neyin nem siz olduunu ve ne ye kar kaytsz olduunu da gsterm i olur. V e btn bu tasvirler Serem sn olum lu imajn ya da karakterini gsterir. E v yaamnda fazla m addi ihtiyac yoktur, nk lks yaam tarzna bam l deil dir. kinci paragrafta hrslanl esiri olm adn syler. B yk bir siya si kariyerin deil, bakalarna hizm et edebilm enin peindedir. Ve nc paragrafta yksek dzeyli retoriin cazibesine kaplmadn, onun yerine ie yarar konum alara nem verdiini anlatr. Sere nusun bu ekilde tercihlerine ve zgrlne dair bir bilano kar dn ve sonucun hi de kt olm adm grebiliriz. Hatta bir hay
115. Seneca, O n Tranquillity o f M in d , I. 4-17.

. 124 .

Michel Foucault

li olum ludur bu bilano. Serenus doal olana, gerekli olana, (kendi sinin ya da dostlarnn) iine yarayacak olana baldr, bunun haricin dekilere ise kaytszdr. Bu alana (yani zel hayat, kam usal hayat ve lm den sonraki hayat) baklrsa, toplam da, Serenusun fena bir adam olm ad sylenebilir. V e verdii dkm ayn zamanda onun incelem esinin kesin konusunun u olduunu da gsterir: B en im iin nem li olan ve benim kaytsz kaldm eyler nelerdir? Ve o gerek ten nem li olan eyleri nem li sayar. Ancak bu paragrafn her biri de iki ksm a ayrlmtr. Serenus n em atfettii ya da kaytsz kald eyleri sraladktan sonra bir ge i an yaanr ve kendisine itiraz etm eye, zihni yalpalamaya balar. Bu gei anlan onun anitms szcn kullanmasyla belirlenir. Seres, daha nce szn ettiim iz konuyla ilgili olarak, iyi seim ler yapmasna ve nem siz eyleri gz ard edebilm esine ram en zih ninin, yani animsunun istem d bir ekilde hareket ettiini hisset tiini syler. V e sonu olarak, her ne kadar tersi bir ynde davran maya tam olarak eilim li olmasa da, daha nce nemsiz bulduu ey ler kendisini uyandnr ve gzlerini kam atnr. O nun dncesine gre bu istemsiz hisler, cnimus\u n tam am en dingin ve sabit olm a dnn belirtileridir ve bu durum onu bir istiare talep etm eye sevk eder. Serenus Stoacln teorik ilkelerini ve pratik kurallanm bilir, genellikle bu kurallar hayata geim eyi becerir; ancak gene de bu kurallan onun davranlan, duygulan ve dnceleri iin kahc bir matris olutunadn hisseder. Serenusun istikrarszl szgelim i A ugustinusta olduu gibi iledii gnah lardan ya da zamana tabi bir varlk olm asndan kaynaklanmaz. stikrarszln nedeni eylem le rini ve dncelerini kendisi iin sem i olduu etik yapyla uyum lu hale gerilm eyi baaram am olm asdr. B ir anlamda Serenus iyi bir kaptandr, gem isini nasl kullanacan iyi bilir ve ufukta frtna g rnm em ektedir, ne var ki kendine m utlak ekilde egem en olmasyla m m kn olacak tranqHlitas,a. ve fm itasa sahip olm adndan deni zin ortasnda kalakalnntr ve karaya eriem em ektedir. Ve Sen ecann bu kendini incelem e denem esine ve ahlki talebe verdii cevap, zih nin bu sabitliinin doasnn kefidir.

125

Doruyu Sylemek

Kendini Test. Etme

I B u kendini incelem e altrmalarnda sz konusu olan hakikat oyunlarndaki kimi farkllklar gsteren bir nc m etin ise Epiktetosun Konumalarndm alnmtr. B en ce bu m etinde daha nceki lerden bir hayli farkl bir nc altrma tr bulm am z m m kn dr. Epiktetosta, bir ksm hem Sextiusu gece incelem elerine, hem de Serenusun kendine dnk aratrmasna benzeyen birok kendini incelem e teknii ve pratii vardr. A ncak bir incelem e biim i var ki, bence son derece Epiktetosa zgdr ve tm temsillerimizin srekli olarak snanmas biim ini alr. B u teknik de sabitlik talebine baldr; nk zihne ynelik srekli temsil ak dnldnde, Epiktetosu sorunu kontrol edebilecei temsilleri kontrol edem eyecei temsillerden, istemsiz duygulara, hislere, davranlara vb. yol aan ve dolaysyla zihninden kap dar edilmesi gereken tem sillerden nasl ayrt edileceinin bilinmesidir. Epiktetosun getirdii zm , btn temsillerimizi srekli olarak denetlem em izi zorunlu klar ve yazar bu tavr iki m etafora bavurarak aklar: Kim liini kontrol etm edii kim seyi evinden ya da sarayndan ieri almayan gece bekisi ya da kap bekisi m etaforu ile bir m adeni parann zerinin okunm as zor olduu zaman parann gerek olup olm adn kontrol eden, paray inceleyen, tartan, metalini ve kabartmasn test eden sarra f -y a da Yunanlarn deyiiyle argromaibos etaforudur:
n c kon u ise onay v e m e durum laryla ilintilidir; bu kon u m akul ve cezbedici eylerle ilgilidir. n k Sok ratesin bize incelem eye tabi tu tulm am bir hayatn yaanm am as gerektiini sylediini hatrlam al, in celem eye tabi tutulm ayan bir duyu izlenim ini kabul etm em eli ve yle dem eliyiz: B e k le biraz, kim old u u n u ve nereden geldiini g rm em e izin ver (tpk gece bekisinin bana parolay sy le dem esi gibi). D o a sana, kabul edilebilecek tm duyu izlenim lerinin b iliyor olm as gere ken parolalar syledi m i? " 6

B u iki m etafora erken dnem Hristiyanlk m etinlerinde de rast lam ak m m kndr. rnein Johannes Cassianus [M S 360-435], ke-r ilerinden tpk bir kap bekisi ya da sarraf gibi temsillerini incele116. Epiktetos, The Discourses as Reported by Arrian, ev.: W. A. O ldfather, 111, 12.

. 126 .

Michel Foucault

yip test etm elerini istem itir.1 1 7 Hristiyan tarz kendini incelem e yntem inde, temsillerin incelenm esinin am ac zellikle m asum gibi grnen bir kln altnda eytann saklanp saklanm adn anlam ak tr. nk bir Hristiyan, m asum gibi grn en eyin kapanm a ksl m am ak ve eytann sahte paralarn engellem ek iin, dncelerinin ve duyu izlenim lerinin nereden geldiini ve bir temsilin grnrde ki deeriyle gerek deeri arasnda aslnda nasl bir ilikinin sz k o nusu olduunu belirlem ek durum undadr. A ncak Epiktetos iin so run, izlenimin kaynann ne olduunu (yani T anr m yoksa eytan m olduunu) anlayp onun bir ey gizleyip gizlem ediini belirlem ek deildir; onun am ac daha ziyade izlenim in kiinin kendisine bal bir ey temsil edip etm ediini, yani kiinin iradesinin eriim alannda olup olm adn anlamaktr. Buradaki am a eytann yol at yanl samalardan kurtulm ak deil, kendi kendinin hkim i olabilm eyi g vence altna alabilmektir. Epiktetos tem sillerim ize olan gvensizliim izi glendirm ek iin iki tr altrma nerir: Bu altrmalarn biri dorudan doruya S o fistlerden alnmtr. Sofist okullarnn klasik oyununda, renciler den biri bir soru sorard, bir baka renci de bu soruya sofistik bir tuzaa yakalanm adan cevap verm ekle ykm l olurdu. B u tr sofis tik oyunun basit bir rnei udur: Soru: A zn iinden bir araba geebilir ini? C evap: Evet. Sen az nce araba szcn telaffuz ettin ve araba azndan geti. Epiktetos bu tr altrmalar kiiye yardm salamadklar iin eletirir ve ahlki idm an amal bir baka altrma nerir. B u oyun da da iki partner vardr. Partnerlerden biri bir olgu ya da bir olay di le getirir, dieri ise m m kn olduu kadar abuk bir ekilde bu ol gunun ya da olayn iyi m i yoksa kt m , yani kontrolm z dahi linde m i yoksa haricinde mi olduunu syleyerek cevap verir. B u altrmay szgelim i u m etinde grebiliriz:
Sofist tarz sorgulam ay ren m eye altm z iin, kendim izi h er gn duyu izlenim lerim izi tanm aya altnnanuz gerekir; zira onlar da b izim
117. Bkz. M ichel Foucault, Sexuality and S olitud e , 6.

127

Doruyu Sylemek

zerim izde sorgulam a yaparlar. Falanca kiinin olu lm tr. C ev ap : Bu olay ahlki am alarn dahil olduu alann dnda kalr, yani kt bir ey deildir. Babas falanca kiiyi m irasndan m ahrum brakm tr; bu kon uda ne dnrsn? Bu olay ahlki am alarn dahil oldu u alann dnda kalr, yani kt bir ey d eildir. Sezai* onu m ahkm etmitir. B u olay ahlki am alarn dahil olduu alann dnda kalr, yani kt bir ey d eildir. T m bunlardan dolay b y k bir znt ierisindedir. B u olay ahlki am alarn dahil olduu alann iindedir, yani kt bir eydir. E e r bu alkanl kazanrsak, ilerlem e kaydederiz; nk sade ce inandrc bir duyu izlenim i aldm z eylere onay v e ririz.ni

Epiktetos, ay am aca ynelik olan ancak biim i itibaryla daha sonra Hristiyan geleneinde kullanlm altrmalara daha yakn g rnen bir altrmay taf eder. Bu altrmada kii ehrin sokaklarn da yrr ve kendi kendisine zihnine gelen bir temsilin kendi irade sine tabi olup olm adn sorar. Ee: bu temsil ahlki amacn ve ira denin alannda bulunm uyorsa, reddedilm elidir:
afak skerken evinden k, kim i g r r ya da duyarsan duy, onu incele ve sana bir soru sorulm uasna cevap ver. N e g rd n ? Yakkl bir adam ve kadn m ? K uraln uygula. Ahlki am a alannn dnda m ka lyor, iinde m i? D nda. U zakla ondan. N e grdn ? o c u u n u n l m zerine zntye kaplm bir adam m ? Kuraln uygula. l m ah lki am a alannn dnda kalr. U zakla ondan. B ir konslle mi karla tn? Kuraln uygula. K on slliik nasl bir eydir? Ahlki am a alannn d nda m dr yoksa iinde m i? D nda. O n dan da uzakla, testi geem edi o da; at gitsin, seni ilgilendirm ez o. E e r bunu yapm ay srdrebilirsek ve afaktan g nbatm na dek kafam zda bu ilkeyle bu altrmaya devam edersek, tanrlar akna, gerekten bir eyleri baarm o lu ru z !"9

G rdnz gibi, Epiktetos bizden, irademizin egem enliine ta bi olmayan hibir eyin zorla girem eyecei bir temsiller dnyas oluturm am z ister. B ir kez daha, kiinin kendisi zerindeki ege m enlii, bu tr kendini incelem enin dzenleyici ilkesi olur. M arcus A ureliusa ait iki m etni daha zm lem ek istiyordum ; ancak saat ge olduu iin bunu yapacak zam ann kalm ad. B u ne118. Epiktetos, The Discourses as Reportcd by A m an , III, 8. 119. A.g.e., 3. Bkz. M ichel Foucault, Le Soci de soi, 7 9 -81; Focalt ile rportaj: O n the G enealogy o f Ethics , 249.

128

Michel Foucault

deIe im di vardm sonulardan bahsetm ek istiyorum. K endini incelem e konusundaki bu metinleri okum aktaki ve ara larndaki farklarn altn izm ekteki am acn, ncelikle size hoca ile renci arasndaki pcrrhesia pratiklerinde fark edilir bir deiim ol duunu gsterm ekti. D aha nceleri, parrhesia ruhsal rehberlik bala m nda ortaya ktnda, hoca, renci konusundaki hakikati aa karan kiiydi. Bu altrmalarda hoca hl grem edii hatalarnn far kna varmas amacyla rencisiyle beraber drst konum adan fayda lanr (Seneca Serenusa, Epiktetos da rencelerine ynelik olarak parrhesia kullanr); ancak artk parrhesia kullanm giderek artan bir bi im de renciye yklenm ekte, onun kendisine kar devi olarak g rlmektedir. B u noktada renciyle ilgili hakikat sadece hocann parr hesia konumasyla ya da hoca ile renci ya da m uhatap arasndaki di yalog yoluyla aa karlmaz. renci hakkndaki hakikat, onun kendi kendisiyle kurduu kiisel bir ilikiden doar: ve hakikat imdi ya (Senecamn ilk rneinde grdm z gibi) kendisi ya da (Sene camn ikinci rneinde grdm z gibi) bakas nnde aa ka rlr. V e renci ay ekilde kendisini de test etm ek ve (Epiktetosun verdii rneklerde grdm z gibi) kendisi zerindeki hkimiyeti salamay baanp baaramadn kontrol etm ek durumundadr. ikinci olarak, bu kendini anlama yn ndeki kiisel ilikiyi sade ce genel gnothi seauton , yani kendini bil ilkesinden hareketle zm lem ek yeterli deildir. T abii ki bu bir anlamda bu ilkeden karsanabilir; ancak bu noktada durm am z m m kn deildir. Z ira kii nin kendisiyle olan ilikileri, ruhsal altrma biim ini alan belirli tek niklerle i iedir. V e bu ruhsal altrmalarn bir ksm eylemlerle, bir ksm ruhun denge durumlaryla, dier bir ksm temsillerin akyla vb. ilgilidir. n c nokta. B tn bu birbirinden farkl altrmalarda, sz k o nusu olan ey bir srrm hafriyat yoluyla ruhun derinliklerinden bulu nup aa karlmas deildir. Burada sz konusu olan, kendiliin hakikatle ya da baz aklc ilkelerle olan ilikisidir. Senecanm akam lan yaplmasn nerdii kendini incelem e altrmasna sevk eden so ruyu hatrlayn: G ayet iyi bildiim fakat zam an zaman uym ak ya da uygulam ak istem ediim bu davran ilkelerini ben m i ortaya attm?
129

Doruyu Sylemek

B ir baka soru da uydu: Bana tandk gelen, onayladm ve ou za m an pratie geirdiim bu ilkelere bal kalabilecek durum da m ym ? n k Serenusun sorusu buydu. Y a da E pik tetosun az nce tarttn altrmalarda ortaya att soruyu dnelim : Kendisini bana benim sediim aklc kurallarla uyum lu gibi gsteren herhangi bir tr temsile tepki verebiliyor m uyum ? Burada altn izm em iz ge reken nokta u: E er bu altrmalarda kendiliin hakikati, kendiliin hakikatle olan ilikisinden baka bir ey deilse; o zaman bu hakikat salt teorik olamaz. Kendiliin hakikati bir yandan dnya, insan yaanu, zorunluluk, m utluluk, zgrlk vb. hakkdaki genel ifadelerde tem el bulan bir dizi aklc ilkeyi, dier yandan da davrana ynelik pratik kurallar ierir. Ve bu farkl altrmalarda som lan soru u m e seleye yneliktir: B u aklc ilkelerle yeterince tank myz? B u ilke ler zihnimizde, gndelik davranlarmza ynelik birer pratik kurala dnecek kadar iyi bir biim de yerlemi m idir? V e hafiza sorunu bu tekniklerin kalbinde yer alr; ancak ne yaptm z, ne dnd m z ya da ne hissettiimizi kendim ize hatrlatma ynnde bir gi riim olarak... B u giriim yoluyla aklc ilkelerim izi yeniden hareke te geirebilir, bylece onlar yaam m zda m m kn olduunca kal c ve etkin hale getirebiliriz. Bu altrmalar, kendilik estetii ad n verebileceim iz eyin paralandr. Zira bir insan kendi nezdinde, bir hkm de bulunan bir yargcn konum una ya da rolne soyun mak zorunda deildir. nsan kendisine kar, zaman zaman almay brakp ne yaptn kontrol eden, kendisine sanatnn kurallarn ha trlatan ve bu kuralla o zamana kadar yapm ay baard eylerle karlatran bir teknisyen, zanaat ya da sanat roln de taknabi lir. alm ay brakp bir adm gerileyen, daha mesafeli bir perspek tiften bakp sanatn ilkeleriyle yapt eyi inceleyen sanat m etaforu, Plutarkhosun fkenin K o n trol [Peri aorgesias] adl denem e sinde bulunabilir.1 2 ,1
120. Plutarkhos yle yazar: Bana ressamlarn kulland u yntem gayet iyi gibi geliyor: O nlar rnlerini bitirm eden nce zaman zam an dikkatle incelerler. B u n u yaparlar, nk baklarn geri ekerek ve eserlerini sk sk kontrol ederek yeni bir yargya varabilirler. Byle bir yarg, kesintisiz bir tefekkrn yol aaca ainaln gizleyecei trden en ufak bir farkll bile yakalayabilecek durum dadr. [O n the C on trol o f A n ger , ev.: W . C . H elbold, 452f-453a]

. 130 .

Michel Foucault

S o n u Saptam alar

i m d i bu sem iner zerine birka ey syleyeceim . k noktas. B eim niyetim hakikat sorunuyla deil, hakikat anlatcs ya da bir etkinlik olarak hakikat anlatm ile ilgilenm ekti. Y an i dem ek istediim , benim iin m esele Yunanlarn ya da R o m a llarn ya da baka bililerinin bir nerm enin doru ya da yanl oldu unu anlamalarn salayacak isel ya da dsal kriterleri zm lem ek deildi. B en im iin sz konusu olan, daha ziyade belirli bir etkinlik ya da rol olarak hakikat anlatmn ele almakt. A ncak hakikat anlat csnn bir toplum daki rolne dair bu genel soru erevesinde dahi, zm lem eyi ynlendirm enin birka olas yolu vard. rn ein Y u nan toplum undaki, H ristiyan toplum lanndaki, Hristiyan olm ayan
131

Doruyu Sylemek

toplulardaki hakikat anlatclanmn rollerini ve statlerini bir ha kikat anlatcs olarak peygam berin roln, bir hakikat anlatcs ola rak khinin roln, airin, uzm ann, vaizin vb. rollerini karlatra bilirdim . A ncak benim niyetim farkl toplum larda hakikat anlatcla rnn edinebilecei olas farkl rollerin sosyolojik bir tasvirini yapm ak deildi. B eim zm lem ek istediim ey, hakikat anlatcsnn rol nn Y unan felsefesinde ne kadar farkl ekillerde sorunsallatrldyd. Ve size gsterm ek istediim ey, Y unan felsefesinin, hakikat so rununu doru nerm eler ve salam akl yrtm elerle ilgili kriterler asndan deerlendirdii gibi, bir etkinlik olarak hakikat anlatm asndan da ortaya koyduuydu. Bu felsefe u trden som lar ortaya atmtr: Kim hakikfrfi syleyebilecek durum dadr? B ir kimsenin kendisini hakikat anlatcs olarak tantmasn ve byle grlm esini salayacak ahlki, etik vc ruhsal koullar nelerdir? H angi konularda hakikati sylem ek nem lidir? (Dnya konusunda u? D o a konu sunda m? Site konusunda m? Davran konusunda u? nsan kon u sunda m?) H akikati sylem enin sonulan nelerdir? Bu eylemin site asndan, sitenin yneticileri asndan, kii asndan beklenen olum lu etkileri nelerdir? Ve nihayet: H akikati sylem e etkinlii ile iktidan uygulanm as arasndaki iliki nedir? H akikat anlatm iktida rn kullanmyla kesitirileli m idir yoksa bu etkinlikler birbirinden tam am en bam sz grlm eli ve ayn tutulmaldr? Bu etkinlikler birbirinden ayrlabilir mi yoksa birbirine ihtiya m duyar? B ir etkin lik olarak hakikat anlatm konusundaki bu drt soru kim hakikati syleyebilir, hangi konudaki hakikat sylenebilir, bunun sonular ne olur ve iktidarla olan ilikisi nedirV . yzyln sonuna doru Sokra tes etrafnda zellikle de onun Sofistlerle siyaset, retorik ve etik k o nusunda yaad karlamalar yoluyla ekillenen felsefi sorunlar olarak ortaya kmtr. V e hem Sokrates ncesi felsefenin sonunu, hem de bugn hl benim sem eyi srdrdm z trden felsefenin balangcn nitele yen bu hakikati sorunsallatm a biim inin iki boyutunun, iki temel vehesinin olduunu dnyorum . B u n lan n biri, bir nerm enin doru olup olm adn belirlem ede kullanlan akl yrtm e srecinin doru olduunu gvence altna almakla (ya da bizim hakikate erime

Michel Foucault

becerimizle) ilgilidir. D ier boyut ise u soruyla ilgilidir: H akikati sylem enin, hakikati bilm enin, hakikati syleyen insanlarn bulun masnn ve bu kiilerin nasl ayrt edileceinin bilinmesinin insan ve toplum asndan n em i nedir? B ir nerm enin doru olduunu g vence altna almann nasl belirleneceiyle ilgili olan boyut, Bat fel sefesinde benim hakikatin analitii adn vereceim gelenein k keninde yatm aktadr. H akikati sylem enin nem iyle, kim in hakika ti syleyebileceini bilm ekle ve neden hakikati sylem em iz gerekti ini bilm ekle ilgili olan dier boyut ise, eletirel eklinde adland rabileceim iz Bat geleneinde kklerini bulur. Ve bu noktada be nim bu sem inerdeki hedeflerim den birini, yani Bat felsefesinde ele tirel tutum un soyaacn karma am acn fark edebilirsiniz. B u sem i nerin genel nesnel am ac buydu. Y ntem bilim sel adan, u tem ann altn izm ek isterim. Belki fark etmisinizdir, bu sem inerde sorunsallatrma szcn ska kul landm ve size bu szcn anlamyla ilgili bir aklam ada bulunm a dm. Size ksaca, benim almalarmn byk ounluunda z m lemeye altn eyin gem ite yaam insanlann davranlar (ki bu toplumsal tarih alanna girer) ya da tem sil deerleri itibaryla fikirler olm adn syledim . Balangtan itibaren yapm aya altm ey, sorunsallatrma srecini, yani belli eylerin (davranlarn, olgula rn, srelerin) nasl ve neden sorun haline geldiklerini zm lem ek ti.1 2 1 rnein neden belli bir tarihsel anda belli davran biim leri delilik eklinde nitelenir ve snflandrlrken, baka benzer biim ler tam am en yok saylyordu; ay soru su ya da sua eilim lilik ya da cinsellik iin de geerli olabilir. Baz insanlar bu tr zm lem eyi bir tr tarihsel idealizm ek linde yorum ladlar ancak ben byle bir zm lem enin tam am en farkl olduunu dnyorum . n k ben deliliin, suun ya da cinselliin sorunsallatrlmasn incelediim i sylediim de, bylesi olgularn gerekliini inkr ediyor deilim . T am tersine, belli bir anda ortaya kan toplum sal dzenlem enin hedefinin tan da dnya daki gerek varlklar olduunu gsterm eye altm. B en im sordu121. Bkz. M ichel Foucault, L LJsage dcs plaisirs, 16-19. [ Hazlann K ullanm , Cinselliin Tarihi iinde, ev.: H lya U u r Tanrver, Ayrnt Y ay ., 2003.]

133,

Doruyu Sylemek

tm som udur: D nyadaki farkl eyler neden ve nasl bir araya gel diler, nitelendiler^ zm lendiler ve szgelim i akl hastalklar m u am elesine tabi tutuldular? Belli bir sorunsallatrma iin uygun eler nelerdir? V e ben izofreni diye nitelenen eyin dnyadaki gerek bir eye denk dtn sylem eyecek olsam bile, bunun idealizm le bir ilgisi yoktur. nk ben sorunsallatrlan ey ile so runsallatrma sreci arasnda bir ilikinin bulunduunu dnyo rum . Sorunsallatrma, gerek bir som ut durum a verilen bir ce vap tr. Bunun yan sra benim belli bir som nsallatnuaya dair yaptm zm lem enin, sanki bir yerlerden kagelen spontane bir sre sz konusuym u gibi herlaagi bir tarihsel balam a sahip olm adn ne sren bir baka hatal yorum daha vardr. O ysa ben, gerekte, szge limi X V III. yzyln sonunda hastalklar ya da fiziksel rahatszlklarla ilgili olarak ortaya kan yeni sorunsallatrmann eitli pratiklerdeki deiim lerle, rahatszlklara ynelik yeni bir toplumsal tepkinin geli m esiyle ya da belli srelerin ortaya kard kimi tehditlerle vb. dorudan ilintili olduunu gsterm eye altm. A ncak bence belirli bir sorunsallatrmann tarihsel bir balam n ya da durum un bir etki si ya da sonucu olm adn, belirli bireyler tarafndan verilen bir ce vap olduunu (bireylerin verdii bu ayn cevab birok m etinde bul sak ve belli bir noktada bu cevap anonim hale gelecek kadar genel bir nitelik kazansa bile durum budur) anlam am z gerekir. rnein, parrhesianm belli bir anda nasl sorusallatnld ko nusunda, u som lara verilebilecek belirli Sokratesi-Platoncu cevap lanl bulunduunu grebiliriz: Birinin parrhesiastes olduunu nasl ayrt edebiliriz? B ir parrhesiastese sahip olm ann site asndan nem i nedir? yi bir parrhesiastesin eitim i nasl olm aldr? B u som lara Sokratesin ya da P latonun verdii cevaplar vardr. B un lar herhangi bir k o lek tif bilinaltndan kaynaklanan k o lektif cevaplar deildir. V e bir cevabn belli bir durum un temsili ya da sonucu olm am as, onun hi bir ey cevaplam ad, salt bir ryadan ya da yaratm -kartdan ibaret olduu anlamna gelm ez. B ir sorunsallatrma her zaman iin bir tr yaratmdr; ancak belli bir durum sz konusu olduunda bylesi bir sorunsallatnnam n m utlaka ortaya kaca ynnde bir 134

Michel Foucault

karsaa yapabileceiniz bir yaratn deildir sz konusu olan. Belli bir sorunsallatrma sz konusu olduunda ancak bu tr bir cevabn neden dnyann kimi som ut ve belirli vehelerine karlk olarak or taya ktn anlamanz m m kndr. Sorunsallatrma srecinde d nce ile gereklik arasnda bir iliki vardr. V e benim, belli bir du ruma verilen bir cevabn -dncenin zgn, belirli ve tekil cevab nn tarihi olarak belirli bir sorunsallatnnanm zm lem esinin ya plabileceini dnm em in nedeni budur. V e benim, parrhesia'nn eitli sorunsallatrlma biim lerinde zm lem eye altm ey, hakikat ile gereklik arasndaki bu trden zgl ilikidir.

Hayatnn byk bir blmn Bat'da zne kavramnn hangi sylemsel ve pratik srelerle kurulduunu aratrmaya vakfetmi olan Michel Foucault, bu amala eserlerinde delilik, sua eilimlilik, hastalk gibi kategorilerin zne oluumunda ne gibi tarihsel ve toplumsal roller oynadn aratrmtr. Dnr, Cinselliin Tarihne ynelik olarak alt son yllarnda ilgisini modernite ncesi dneme yneltmi, Antik Yunan ve Latin metinlerine dnerek modern zne dncesinin izini srmeye girimitir. Kendi deyiiyle bir dnce tarihisi olarak her zamanki titiz almasn srdren Foucault, dur durak bilmeden sz konusu dnemlerde yazlm metinleri incelemi, bu metinlerde zne ve kendilikle ilgili hangi meselelerin n plana ktn, hangi sorulann zaman iinde gndemden dtn ve hangi kavramsal erevelerin kurulup daldn aratrmtr. Doruyu Sylemek, Foucault'nun bu son dneminden son derece canl bir rnek sunuyor bize. Dnrn California niversitesi'nde 1983 ylnda verdii seminerlerin notlarndan oluan b metin, Foucault'nun dnce tarihiyle nasl ba etmeye altn gzler nne seren bir alma. Antik Yunan ve Latin stoaclarna uzanan bu servende Foucault, son derece nemli grd bir kavram, drst konuma (parrhesia) kavramn merkeze koyuyor, kavramn geirdii deiimi gzler nne seriyor. Drst konuma kavramnn aratrld bu dersler, bizi ayn zamanda Foucault'y daha ilk almalarndan itibaren megul eden hakikat ve hakikat-zne ilikisi meselelerine gtryor: Eski Yunan ve Roma da hakikati dile getirmek ne demekti? Doruyu sylemenin toplumsal balam nasl bir dnm gsterdi? Apollon figrnn merkezde olduu bir hakikat oyunundan, Sokrates figrnn merkezde olduu bir baka hakikat oyununa, yani felsefeye geilmesi ne anlama geliyordu? Bu dnemde insann hakikatle kurduu iliki, kendisiyle kurduu ilikiyi nasl biimlendirdi? Bir yaam biimi olarak felsefe burada nasl bir rol oynad? Tm bunlar, Foucault'nun bu kitapta bulacanz alt derste son derece ak bir dille cevabn arad sorulardan bazlardr. Doruyu Sylemek, hem Foucault'yla tanmak, hem tarih zerine almann yaratc bir biimini grmek, hem de bir filozof ve tarihinin dnce tarihinde yapt heyecan verici yolculua elik etmek isteyenler iin vazgeilmez bir kitap.