You are on page 1of 101

-> Bruk høyrepilen på tastaturet for å bla

KULL: ASTRID HØYVIK


Festskrift for den seniore

Helge Arild
februar 2008 og framåt Bolstad
Ein skigard varar ikkje evig, veit du

Det har vore ei stor glede å arbeide med dette festskriftet til ære for deg – no som du skal bli pensjonist. Det er nesten så vi har
blitt kjend med deg på ny – den unge Helge Arild Bolstad i Oslo, profeten i Dag og Tid, språkmannen, tenkaren, poeten, venen og
medmennesket Helge Arild. Noko visste vi frå før – men langt i frå alt. Vi som er målsmenn for «dei unge» i Fiskaren (sjølv om vi
har passert dei 30 med særs god margin) har mykje å læra av ein pressemann av ditt kaliber. Vi tar med oss alt vi kan på vegen
vidare – utan vår alles Bols. Så håpar vi du dukkar opp her i lokala frå tid til annan – kanskje med en kvass kommentar eller to
under armen …
Takk for alle orda dine Bols – du inspirerar!
Helsing Ann Eileen og Ketil
Bontelabo, 8. februar 2008
Idé, redaksjon, sideutforming, sats og innbinding for dette festskriftet: Ann Eileen Ditlevsen Nygård og Ketil Svendsen
Vi takkar alle dei flotte bidragsytarane og ein særs velviljug avisleiing ved Nils Torsvik!
3

Innhald
Helge Arild Bolstad Eit biletspråk av fin fajanse
(teikning i kull, Astrid Høyvik) 1 (Knut Arne Høyvik) 45
Møte Turrare og fattigare (Peter Gullestad) 47
(Songtekst, Helge Arild Bolstad) 5
Med hjarta på rette staden
Poetisk observatør (Harald Stanghelle) 7 (Johannes Nakken og Jarle Hansen) 49
Helge Arild Bolstad Ein framand fugl (Egil Ulateig) 51
(teikning, Elsa Eikaas) 9
Den nesten gløymde pionéren
Han som tok imot oss (portrett, Helge Arild Bolstad) 55
(Olav Kobbeltveit) 11
I 60 på Aker brygge
Nynorsk Pressekontor var starten (portrett, Helge Arild Bolstad) 61
(Bjarne Myrstad) 15
Ein villsau frå Austevoll
Attest frå NPK (faksimile) 17 (portrett, Helge Arild Bolstad) 69

Amatørtevling (faksimile frå Dagbladet) 18 I vidde som Østfold


(kommentar, Helge Arild Bolstad) 76
En tenker fyller år (Øyvind Thorsen) 19
Ein éin- og avspora idé
Som Lenda frå land (kommentar, Helge Arild Bolstad) 78
(kommentar, Helge Arild Bolstad) 21
Til Reidar Stöfring
Til lukke med helsa (tale ved båren, Helge Arild Bolstad) 80
(kommentar, Helge Arild Bolstad) 23
Kjære fräulein Liebermann
Det skitne spelet (kommentar, Helge Arild Bolstad) 81
(kommentar, Helge Arild Bolstad) 25
Vakne or svevnen
Ein Erasmus Montanus frå Eidsvold (songtekst, Helge Arild Bolstad) 83
(kommentar, Helge Arild Bolstad) 29
Blomar og blod
Møtet med Bolstad-teksten (songtekst, Helge Arild Bolstad) 84
(Lars Aarønes) 31
Då magedansen kom til Jølster
Så er dagen komen (dikt, Helge Arild Bolstad) 85
(Helga Kleiva Pedersen) 35
Ein bohem pensjonerer seg
Fiskarens ven (Nils Torsvik) 39 (portrett, Kjersti Sandvik) 87
Ikke helvete heller (Bjørn Tore Forberg) 41 Ikkje punktum, men ; 93
5

Møte

Det bryt ei båre mot bratte berget, Dei veit at lukka er ofte leiken
det driv ein dis over doggvått land. og ikkje alltid å lite på,
Det stig eit ljos opp bak topp og tindar. men kjærler frå seg dei tunge tankar
Det går eit par langs ei naken strand. og kjenner motet i bringa gå.

Dei såg kvarandre for første gongen Han går åleine, og saknar varmen
og dansa saman den siste dans. fra kroppen hennar då ho var nær.
No går dei tause, så smått, og tenkjer Ho ligg attende og veit så veldig
at han er hennar og ho er hans. at han er borte og ho er her.

Dei held to hender så ømt i taket Det bryt ei lengt imot tru og tvike.
og ser kvarandre og angar vår. Det driv ein draum over bø og bol.
Det første møtet er ungt som dagen Det veks ei von ut or mjåe natta.
og ny er sæla dei båe får. Det stig ei bøn opp mot morgonsol.

Det går ein ungdom i heile verda


med same lengten, frå pol til pol,
med same vona i hildringsstunda,
med same bøn under same sol.

Av Helge Arild Bolstad


Tonesatt av Aftenlandet
på «Morgon i mai», 1998
7

Poetisk observatør
Helge Arild Bolstad er daling. Vi som kom dei fleste. Helge var heimekjent både i
frå bygdene kring dette kommunesentret miljøet kring Det norske Teatret, i
var lett mistruiske til dalinger, rappkjefta, kunstnarkrinsar og mellom mange av
sjølvtrygge og bygdebyarrogante som dei landets fremste politikarar.
ofte kunne vera. Det sto ein eigen respekt kring han.
Med Helge var det annleis. Han var og Både avdi han skreiv så godt og avdi han
er tilbakehalden, lyttande og søkjande, men ikkje kunne plasserast i ein politisk eller
med ei glitrande observasjonsevne, eit personleg bås. Helge er eit klokt og
poetisk sinn og ein strålande penn. samansett menneske. Difor hadde han i sine
Vi møtte kvarandre ved eit av desse Oslo-år kontaktar og vener både hos høg
slumpetreffa som i ettertid viser seg å vera og låg. Det var som om dei fleste raskt ana
så viktige for livsvegen. Ikkje heime i at Helge ikkje var den som gjekk i takt med
Vaksdal kommune, men på Tostrup- resten av medieflokken. Han går sine eigne
kjellaren, der eg hamna med same bordet vegar, denne urbane bygdeguten.
som Dag og Tid-redaktør Bolstad: «Vil du Helge Arild Bolstad var ein framifrå
ha eit vikariat i Dag og Tid,» spurde Helge, redaktør. Ikkje avdi han er ein stor
som var på veg til å senda ein av dei to organisator eller elska budsjettarbeid, men
journalistane sine til militær pliktteneste. avdi han ser små og store sider ved ei sak
Det ville eg meir enn gjerne. Slik fekk eg eller ein person som ingen andre ser. Slik
jobb i Oslo. Men Helge var mykje meir enn inspirerte han oss som var hans undersåttar.
ein sjef. Han vart ein god ven, og for meg Han inspirerte oss der og då, men like
også ein døropnar til like fargerike som viktig er det nok at Helges måte å tenkja
viktige miljø i hovudstaden. journalistikk på har fylgd fleire av oss heilt
Det var til Nynorsk Pressekontor der fram til i dag.
styreleiar Herbjørn Sørebø og redaktør Det er då også desse trekka som gjer han
Aani Rysstad heldt hus. til den særmerkte og framifrå journalisten
Og det var til skjenkestover som han er. Helge finn mest alltid noko unikt i
Handverkaren og alt nemnde Tostrup- sakene og ikkje minst i dei menneska han
kjellaren der Dag og Tid-redaktøren kjende skriv om.
8

Når dette vert kombinert med at han har


ein av landets beste pennar, ja, så vert det
flott journalistikk av det.
Den vil vi nok sjå meir til. Kanskje også
i andre former, som når den stilsikre og
kjenslevare observatøren skriv poesi av eit
slag som er til å få frysningar på ryggen av.
Avdi han set ord på situasjonar og kjensler
vi visste var der, men som vi ikkje sjølv
makta forma til ord.
Slikt er berre dei unt som ser skarpast og
klårast. Og det gjer Helge Arild Bolstad.

Harald Stanghelle,
politisk redaktør i Aftenposten

Det sto ein eigen respekt kring

han. Både avdi han skreiv så

godt og avdi han ikkje kunne

plasserast i ein politisk eller

personleg bås.
STREK: ELSA EIKAAS
11

Han som tok imot oss


Då vi kom til hovudstaden – som unge og kabaret. Helge har kulturelle kontaktar i så
urøynde – var det Helge Arild Bolstad som mange leirar, og Jakob Sande var
tok imot oss. Han hadde alt vore der ei barnelærdom. Ein strålande suksess vart
stund, og lært seg kodane. det, med ei saftig blanding av solosong,
Det hadde sine sider å koma til frodige duettar og kor. Eg kan ta feil, men
hovudstaden på 70-talet. Vi kjende oss ikkje rettare eg minnest var salen i kok etter
tidvis både heimlause og frendelause, og var siste nummeret.
på leit etter einkvan som kunne visa oss veg Ein annan gong tok Helge initiativet til
inn i uføret. ei meir tverrkulturell samling i regi av
Då var det Helge Arild Bolstad dukka Hordalaget. Han henta så ulike
opp, eg trur det var i Tostrupkjellaren. Der entertainarar som Egil Ulateig og Lars-
nykomlingane famla seg fram til baren, Jacob Krogh til scenen i Nordahl
kunne Helge Arild sitja roleg og venta til Brunsgate. Ulateig las dikt frå
kelnaren kom til bordet og tok opp Gudbrandsdalen – eigne og etter karar som
bestilling. Eg lærde mykje av Helge Arild Tor Jonsson og Olav Aukrust. Så inntok
første kvelden i Tostrup. Kanskje fordi eg Herbjørn Sørebø podiet, og då var det
var lærenem. Men også fordi Helge hadde «forfattaren sjølv som las». Sjølv framførte
glede av å visa oss heimfødingar korleis eg «Flaumen går» av alvdølen Ivar
livet arta seg i storbyen. Mortensson-Egnund i duett med den same
Så viste det seg at Helge hadde Krogh frå Sør-Odal, og det vart etterpå sagt
kjenningar i nesten kvar ei krå. Ikkje berre at det var ei framføring prega av stor kraft
på Tostrup, men like gjerne i Hordalaget. og innleving. Med Kroghs eigne ord kan eg
Han inviterte oss med på treff blant utflytte slå fast at «applausen ingen ende ville ta».
hordalendingar, og etter ei tid fekk han oss Men altså – tiltaket var initiert av den
med som faste songarar i Hordakoret – mangslungne Helge Arild Bolstad. Lars-
under kunnig leiing av ein gåverik gut ifrå Jacob Krogh, stadig busett i Kongsvinger,
Arna. Og sanneleg hadde ikkje Helge ein helsar venen som er blitt nyslegen
finger med i spelet då Hordakoret kom på pensjonist.
den tanken å setja oppå ein Jakob Sande- Ein gong kom eg i skade for å bryta
12

armen på Helge. Det skjedde i Teatergata 1,


hos Daniel Liseth, i det som vart omtala
som «Varmestove for menn». Eg meiner å
hugsa at slagsmålet galdt ei kvinne som vi
begge kjende godhug for, og då hende det at
det kunne gå i det harde. Men vi vart snøgt
forsonte, og saka vart endeleg oppgjort over
eit glas i Tostrupkjellaren.
Dette berre som ei lita helsing til Helge
når han no skal pensjonera seg. Mange
kjenner Helge som pressemann. Men Helge
har hatt eit rikt kulturelt liv ved sida av
pressearbeidet. Det kunne Hordalaget i
Oslo – og alle vi som kjende Helge – i ein
periode dra store vekslar på.

Olav Kobbeltveit,
politisk kommentator i BT
Der nykomlingane famla seg

fram til baren, kunne Helge

Arild sitja roleg og venta til

kelnaren kom til bordet og tok

opp bestilling.
15

Nynorsk Pressekontor var starten


Den første tanken eg fekk då spørsmålet og få oss kald drykk. Men fjernskrivaren
kom frå Nils Torsvik om å skrive noko i fanst, og kvar dag laga Helge og eg korte
samband med at Helge pensjonerer seg, var nyhendemeldingar på nynorsk som gjekk ut
dette: Eg var då med den gongen Helge over NTB-nettet. Det var det første
starta i arbeidslivet! I mellom ligg altså eit nynorskstoffet NTB sende ut.
heilt yrkesliv. Du verda så fort det har gått. Helge og eg arbeidde også i lag i den
Helge og eg tok våre første, famlande nynorske vekeavisa Dag og Tid og i seinare
steg på journalistvegen i det nyskipa år har vi arbeidd ut frå ulike ståstader i
Nynorsk Pressekontor. Helge starta der i formidlinga av stoff om fiskeri og havbruk.
mai 1970, eg kom i oktober 1971. Her fekk Det var likevel denne første tida i lag
vi den journalistiske grunnopplæringa vår som kom for meg no. Alt den gongen viste
av redaktør Aani Rysstad. Det var ein god Helge særeigne skrivekvalitetar og han var
skule hos ein framståande journalistisk fast husdiktar i Hordalaget i Oslo. Seinare
læremeister som sette det å vere har Helge utvikla skrivekunsten og vorte
etterretteleg i alt arbeid på førsteplassen. ein av dei fremste stilistane i norsk presse.
Aani vart vår nære og gode ven like til han Helge, du er ein god ven som ikkje
gjekk ut av tida i 2000. sviktar. Vi har hatt alvor i lag og mykje
Nei, det kjennest ikkje lenge sidan Helge moro. Når du no vert frikar på kaia håpar
og eg møttest i 1971. Men tenkjer vi på eg at vi kan sjå meir til kvarandre. Og så går
teknologien, så er det ei æve sidan. Det var eg ut frå at du enno har svært mykje
steinalderen. Rettetast på skrivemaskina uskrive.
hadde vi ikkje høyrt om. Telefax heller Bjarne Myrstad,
ikkje. Kvar dag sveiva vi opp sakene våre på informasjonssjef i Fiskeridepartementet
den gamle svertemaskina hos Noregs
Ungdomslag to trapper ned, vi skreiv på
Seinare har Helge utvikla
konvoluttar for hand til dei 60–70 avisene
som abonnerte på stoffet vårt så krampen skrivekunsten og vorte ein av dei
sleit i armen, og vi sleikte frimerke til vi
vart så tørre i munnen at vi måtte på kafé fremste stilistane i norsk presse.
Vi sleikte frimerke til vi

vart så tørre i munnen at vi

måtte på kafé og få oss kald

drykk.
19

En tenker fyller år
[Saksa or festskrift frå då Helge fylde 50] medlemmer av Hordalaget og undertegnede
fra Vestfold, og aldri har jeg sett så mange
Allerede som ung, var Helge en utpreget harde osteskorper og hordalendinger som
intellektuell. Blant annet hadde han lett for da. Huset gikk under navnet «Lille
å sovne, på dagtid. Om natta derimot var Hordalaget», og det var på den tiden jeg
det verre. oppfant slagordet «Hordaland for
Det er vel et drøyt stykke å påstå at en hordene!» Men de ble boende.
som kommer fra Dale, hadde lakenskrekk. Om Helge ellers er det å si at han var
Men putevár var han i hvert fall. Aller best tynn og snill. Han var så snill at om han
sov han i store lokaler med mye folk og hadde hatt den, ville han gitt bort sin siste
høy musikk, for da hadde han høytaleren å 5-øring. Men i stedet måtte han, som
lene hodet mot. kulturpersoner flest den gang, låne den. Ja,
Andre intellektuelle trekk var at han det var noe hamsunsk sultaktig over ham,
sjelden sa noe, eller muligens sa han det så tilsatt en dæsj bøndestudentar, og vi andre
lavt at vi ikke hørte det, og når det var mente han kom til å nå langt og nå er han
heftige diskusjoner, falt han helt ut. Det var da også 50.
som om strømmen hadde gått. Vi har ikke sett Helge på lenge nå, men
På grunn av denne sin sobre lavmælthet det går ikke lenge mellom hver gang vi
gikk Helge for å være klok og tenker på ham.
kunnskapsrik, og dessuten skrev han leiarar For oss er han akkurat som han var for
i Dag og Tid på en tid da vi andre i bransjen 20 år siden, og han har vel neppe pussa
ikke var kommet lengre enn til å skrive brillene heller siden sist. For vårt indre øye
notiser om trekkfugler. Riktig nok leste vi innbiller vi oss at han er blitt en slags
aldri de leiarane, for vi syntes det var bestyrer på et stort bygdetun og står i
givende nok å ha ham i vår midte, men vadmel og tar i mot turister med det fjerne
nettopp derfor var det en almen oppfatning smilet sitt, det som han alltid brukte like før
at de var svært gode. han skulle til å sovne.
Ja, vi hadde han i vår midte i en periode; Antagelig skriver han også i avisa, og
vi leide hus på Grefsen i Oslo sammen, tre dikter sanger som til og med er sangbare
20

etter at brudeparet har gått og lagt seg. Eller


kanskje holder han på med en svær
romansyklus, som skal bli filmet etter hans
død.
Og dersom han er blitt så alvorlig, da får
han simpelthen bare tilgi oss disse velmente
minner fra en rar og litt surrete tid. Og vi
vil gjerne blidgjøre den gamle med den
påstand, at det kommer ikke bedre folk fra
bygdene nu til dags. Ja, ikke fra Bergen
engang, antagelig.
Gratulerer med dagen, Helge.
Jeg håper du har det godt!

Fra din gamle venn Øyvind


(Thorsen, altså).

[Og Øyvind skyter til, per telefon og i


skrivende stund, at vi må viderebringe På grunn av denne sin sobre
varme hilsener til pensjonisten Bols.]
lavmælthet gikk Helge for å

være klok og kunnskapsrik, og

dessuten skrev han leiarar i Dag

og Tid på en tid da vi andre

[skrev] notiser om trekkfugler.


21

Som Lenda frå Land


[Frå Bols si hand: kommentar i Fiskaren] irrasjonelt i forhold til vårt eige beste. Dette
er soga vår så full av prov på at det ikkje
Lenda frå Land døydde fordi ho ikkje evna burde overraske nokon om vi, trass alle
å snu då ho gjekk seg skôrfast. Og er det åtvaringar, held blindt fram med å sage over
noko vi menneske har til liks med hesten, så den grøne greina i alle fall vi i vestverda sit
er det å handle irrasjonelt i forhold til vårt på sidelangs på kloden, slik Al Gore påstår.
eige beste. Presidentkandidat, hev vore, Al I etterkant av filmen vert det påstått at
Gore har fått laga seg ein film med den Gore og regissøren David Guggenheim tek
norske tittel Ei ubehageleg sanning. Tema litt for lett på den sanninga dei promoterer
for filmen er at ein utbreidd misbruk av gjennom filmen. Den internasjonale
natur og ressursar i dag fører med seg forskinga er ikkje så alldeles samstemt i det
mangt vondt i verda, som stormvêr, flaumar synet at t.d. klimaendingane så å seie en
tørke, tuberkulose, SARS, virus og så vidare suite er skapte av oss menneske gjennom ei
og vidare. Men denne sanninga er, ifølgje støtt aukande rovdrift på ressursar. Når det
Gore, så ufjelg å leve med at vi menneske t.d. gjeld dei endringar vi ser i klima her og
let att augo for dette vi veit, eller i alle fall der på jorda, finst det alternative
burde ha kunnskap nok om. Av ekspertar forklaringar av betydelege forskarar. Det
vert vi gong på gong fortalde at vi ikkje kan står likevel fast at eit stort fleirtal av dei
halde fram som vi gjer, og like ofte handlar ekspertar som samlar seg om slik forsking,
både vi og våre føresette på styringsplanet langt på veg gjev oss menneske skulda for
stikk i strid med det ekspertisen hevdar. Og både issmelting og nye og uventa vêrdrag.
sånn er vi som blindebukkar kvar dag ein Seinast i går kom nye alarmerande
ny dag nærare den katastrofe ein intenst meldingar frå instituttet NASA i USA.
predikerande Gore har sett seg føre å varsle Satelittbilete tekne denne veka syner eit hol
med ei generøs blanding av alvor og skjemt. i isen nord for Alaska som er større enn
Lenda frå Land døydde fordi ho ikkje Hedmark fylke! Eit slikt hol er ikkje blitt
evna å snu då ho – i diktet til Vinje – gjekk registrert før i dette området, og no smeltar
seg skôrfast. Og er det noko vi menneske jamvel heilårsisen i Arktisk i eit heilt anna
har til liks med hesten, så er det å handle og større tempo enn før. Det er ikkje for
22

seint å berge Arktis, men det krev ein på. Det vert elles mest litt flaut når ein
reduksjon i utsleppa av klimagassar dei norsk stats- og miljøvernminister hyllar
neste ti åra, seier James Hansen ved NASA Gore, filmen og bodskapen hans medan
Goddardinstituttet. Han vert rekna som regjeringa kommuniserer større drift av olje
den fremste klimaforskaren i USA, er som eit sesam til det norske folk. Og
komen på kant med Bush-administrasjonen sameleis litt komisk å sjå Al Gore stige inn i
og er venteleg ein av dei fremste den eine bensindrivne bilen etter den andre
premissleverandørane for det krosstoget Al av pen amerikansk standard på veg mellom
Gore i dag frontar verda over. Viss vi ikkje foredraga sine.
umiddelbart snur og tek til å innskreinke Ein hest kan ikkje snu på eiga hand. Han
vårt store søl av klimagassar, vil vi få ei har ikkje den evna. Den evna har vi
klimaendring som de facto vil skape ei heilt menneske. Det står på viljen. Men den er
anna verd, slær Hansen brutalt fast i ein skrøpeleg. Medan isen smeltar støtt meir og
kommentar til dei nye funna. Ei ubehageleg snøggare i støtt varmare vêr, kjem krava om
sanning, det óg, meiner mange, medan å få bygge i strandsonen like bastante som
andre promoterer si sanning, som forskaren før frå folk og kommunar. Prektige nye
Egil Sakshaug ved NTNU. Han meiner at vegar vert for millionvis av kroner kvart år
straumane i verdshava like gjerne kan bygde langs havkanten. Heller ikkje slike
forklare dei endringar vi no ser skje. For 71 praktiske førebuingar er vi – konfrontert
prosent av overflata på jorda vår er trass alt med den ubehagelege sanning – i stand til å
dekka med vatn der dei øvste tusen metrane ta.
er i jamleg kontakt med overflata. Då seier Helge Arild Bolstad
det seg sjølv at det som skjer i havet, har alt er journalist
å seie for det som skjer på land, anten det ved Fiskaren sitt kontor i Bergen.
gjeld temperaturar eller nedbør. Meiner
altså han. Men også Sakshaug slår fast at vi i Er det noko vi menneske har til
første omgang vil gå varmare tider i møte,
og same kva ein då vel å tru er årsaka kan liks med hesten, så er det å
det vel vere smart å innrette seg også her litt
meir etter føre-var-prinsippet enn det ein handle irrasjonelt i forhold til
amerikansk president og ein norsk
oljeminister i dag ser ut til å vere innsteld vårt eige beste.
23

Til lukke med helsa


[Frå Bols si hand: kommentar i Fiskaren] funne ut at fagleg leiar for klinikken er
medlem i den losje av frie murarar som
Fiskeriminister Svein Ludvigsen finn det Svein Ludvigsen har meldt seg ut av. Det
naturleg å kaste glans over kosmetiske same er dagleg leiar i det selskapet som eig
klinikkar i Tromsø. Det gjer han sjølsagt gården som huser operasjonssalane som
heilt rett i. Synet som møter han, er nok med nål og tråd no satsar på å finpusse folk
langt penere enn det på sjøbotnen i Oslo i og rundt Tromsø.
hamn. Artikkelen i Nordlys kvalifiserer
Det er snart ikkje grenser for kva tunge naturlegvis til det gule kort for redaktøren.
løft ein fiskeriminister må ta for landet. Svein Ludvigsen fortel sjøl til
Måndag må for eksempel Svein Ludvigsen journalisten at han ikkje kjenner desse
vere til kvelds att i Tromsø for å opne legane i losjen. Så kor spekulativ går det an
offisielt ein privat kosmetisk klinikk i byen. til å bli? No er det av naturlege årsaker
Departementet stadfestar at dette er eit av sjølsagt ikkje høglys dag på dei kantar av
dei mange gjeremål den travle minister har landet i november, og då ser ein kanskje
teke på seg neste veke. Seansen er booka inn skrømta snarare enn vanleg er. Men det
på det offisielle program som kvar veke vert burde avisfolk vel vane med mørke tider ha
sett opp for ein fiskeriminister i landet. Det ana, og teke omsyn til.
viser kor alvorleg Ludvigsen ser på denne Dessutan har vel ingen nordmann meldt
kveldsøkta i Tromsø. At gjerninga ligg eit seg så støyande ut or ein frimurarorden,
lite stykke utanfor det som strengt tatt er enn det statsråd Ludvigsen har gjort. Svein
hans fagområde, må vi for den gode sak Ludvigsen har naturleg nok ei difor heilt
tåle. anna og meir plausibel forklaring på
Det kan vel elles tenkjast at både ein engasjementet sitt i den gode sak i Tromsø.
fiskeriminister og, for den del, ein fuskande – Klinikken vil avhjelpe helsekøane våre.
fiskar eller fleire kan få god bruk for lyfte Dette er eit kjempetilbod, fortel han
andletet når den tid kjem. oppglødd til den mistenksame trykksak i
Det er avisa Nordlys som har sugd fettet Tromsø.
or saka. Avisa har spadd vekk silikonen og Det skulle no berre elles mangle at det
24

ikkje er ei oppgåve for ein fiskeriminister å opp og framsa det atypiske spørsmål då
kaste glans over også denne delen av norsk panelet av maktmenn la fram
vekstnæring. Helseminister Dagfinn kvartalrekneskapen sin i denne
Høybråten kan sjølsagt ikkje åleine sjå seg milliardindustrien. Den arroganse
tid til å ære den kosmetiske kirurgi med sitt journalisten frå TV2 vart møtt med, var av
nærver kvar gong nye legar dreg seg ut or alt anna enn kosmetisk karakter. Det var
det mindre lukrative helsestell i landet. Det sinne som styrde svara, – og vissa om
er ikkje sikkert han vil heller. vunnen sak.
På TV2 onsdag vart vi elles igjen minnte Helsa fekk inga helsing, slik som i
på kor ille det står til på eit område som Tromsø måndag. Mennesket veit sitt beste.
står statsråden frå Sommarøy noko nærare Så lenge prisen er rett.
enn hårfeste og kvinnebryst.
Store mengder PCB ligg att på sjøbotnen Helge Arild Bolstad
i norske hamner etter at firma Bayer i er journalist
Leverkusen, via smått anande ved Fiskaren sitt kontor i Bergen.
målingsfabrikkar, forsynte norske båteigarar
med giftstoffet i mange år. Det er ingen
grunn til å tru at skolerte kjemikarar både
hjå Bayer og andre ikkje visste at dei på
kynisk måte sette alt liv i havet i fåre, og
gjorde store fiskemengder ikkje etandes for
folk. Det nye no er ein ny norsk Eit område som står statsråden
analysemåte som gjer det råd å finne ut kva
for ein enkelt fabrikk som er ansvarleg for frå Sommarøy noko nærare enn
den gifta som vert graven opp or fjordane
våre. Oslo kommune vurderer difor å gå til hårfeste og kvinnebryst.
sak mot industrigiganten i tyske
Leverkusen som ansvarleg for ei ureining
som gjer Sellafield så langt beskjeden.
Det er dessverre grunn til å meine at
dette er fåfengt gjerning. Journalist Ingunn
Kyrkjebø stod åleine og beundringsverdig
25

Det skitne spelet


[Frå Bols si hand: kommentar i Fiskaren] absurd og makaber om vi legg den varierte
ordbruken i desse konfliktane her og der til
Medan USA nektar å bruke blekk på grunn.
Kyotoavtalen, skriv landet protestar mot Det vert på sett og vis viktigare for USA
norsk kvalfangst med gaffel. å stogge den norske kvalfangsten enn å få
Det er ikkje vitet som manglar. Alt er sett ein strek over den nedslakting av sivile
ved det same når IWC har møte, og seansen menneske som kvar dag skjer med
i London er difor berre ein repetisjon av dei aksellererande kynisme i Midtausten.
referat aviser som Fiskaren har hatt i eit x Krutet vart oppfunne i Kina for fleire
antall sommarar no. hundre år sidan.
Alliert med land som i beste fall kan sjå President George W. Bush har difor
kvalane springe som eit fata morgana, held ikkje funne det opp. Men Bush er slett ikkje
også det nye regimet i Kvitehuset i dum, og han er heller ikkje åleine i Det
Washington fram kritikken sin mot norsk kvite hus i Washington. Når USA difor
kvalfangst i ord og vendingar som burde held fast ved den energiske ordbruken sin
vere eit folkemord verdig. – Norges planar mot kommersiell kvalfangst på ein slags
vil svekke forholdet mellom dei to landa generell basis og i år forsterkar kritikken, er
våre, seier den amerikanske representanten i det difor fristande å sjå dette i den obskure
kvalfangskommisjonen til storavisa New samanheng USA sitt nei til Kyotoavtalen er
York Times. ein del av.
Dette er i diplomatisk samanheng så pass I den seriøse del av den globale
sterkt sagt at det ville ha fått busta til å reise miljørørsla har USA tapt så mykje andlet at
seg på fleire enn Sharon i Israel om det vart kraniet stikk nake fram.
hevda som trugsmål dit. Men kring om i verda finst óg mindre
No trur vel ingen at administrasjonen i seriøse miljø- og vernegrupper som t.d.
Det kvite hus meiner ein overtalleg bestand Greenpeace.
av kval her nord på kloden har større krav Med desse på ryggen meiner USA truleg
på vern enn palestinske (og jødiske) liv. at dei kan berge sitt miljøalibi ved å kveste
Men konklusjonen kan bli nettopp så renomméet til små land som Island og
26

Norge, i ein opinion som pengesterke Men akkurat dette avslører kor langt
vernelag har manipulert til demokratiet USA er viljug til å gå for å
propagandakonsumentar gjennom veldig kvitvaske eigen prestisje ved hjelp av dei
mange år. skitnaste triks.
USA vert på det viset eit slags førande Det avslører óg at eit fleirtal i IWC trass
land mot den miljøkriminalitet som vert all forsking i verda framleis greier å
planlagt drive i Reykjavik, Tokyo og Oslo. skjemme seg sjølv ut ein gong i året.
Kor langt USA og rævediltarane New Vert utestenginga av Island ståande, må
Zealand, Storbritannia og Sverige(!) er Norge gå.
viljuge til å gå i bakstrevet sitt, fekk vi Tøvet er lenge nok verna.
demonstrert på møtet i London.
Island drog seg ut or IWC i 1992 fordi Helge Arild Bolstad
frendane våre der meinte at IWC ikkje er journalist
lenger held seg til den konvensjonen den ved Fiskaren sitt kontor i Bergen.
internasjonale kvalfangstkommisjonen sjølv
hadde skapt seg.
I år ville islendinganer inn att i
kommisjonen. Men med 18 mot 16 røyster
vart dei nekta dette. Ein suveren stat vart i
staden skjenka status som observatør på Det avslører óg at eit fleirtal i
møtet!
No vil ikkje styresmaktene i Reykjavik IWC trass all forsking i verda
finne seg i dette vedtaket. Dei vil handle
som fullverdige medlemar, seier framleis greier å skjemme seg
kvalkommisær Stefan Ásmundsson til
NTB. sjølv ut ein gong i året.
Det bør dei gjere med den vilkårslause
norske støtte.
IWC kan sjølsagt ikkje ha mynde til å
nekte Island eit fullverdig medlemsskap i
organisasjonen. Det er rett og slett i strid
med internasjonal lov
FOTO: O. APNESETH
29

Ein Erasmus Montanus frå Eidsvold


[Frå Bols si hand: kommentar i Fiskaren] ikkje avslører anna viktig enn det
åndssnobberiet mannen sjøl har med som
Den juniore redaktør i bladet Norsk ballast til sin dont i livet. Sjøl trur nok den
Fiskerinæring er dei seinare åra blitt råka av økonomiutdanna redaktør at dette også er
ei slags manisk førestelling om at avisa eit intelligent åtak på Fiskaren.
Fiskaren er invadert av ei gruppe For når denne avisa i år har hatt nokre
revolusjonære fantastar. Som journalistar intervju med den fiskeripolitiske talskvinne
skal vi ha som fordekt strategi å ville velte i SV, må årsaka vere at avisa er infisert av
om på det som som finst av samfunnsliv den same marxisme lett som Elvik er,
langs kysten. Og i kampen mot all denne resonnerer Tande jr. med ein slags Erasmus
fælsla har så denne fiskerinæringas Don Montanus-logikk: Ein stein kan ikkje fly,
Quijote frå Eidsvold teke i bruk sine såkalla mor Nille kan ikkje fly og ergo er mor
blå sider til å spreie ein smule sarkasme Nille ein stein.
over avisa i Bergen, og det skal vi vanlegvis La meg berre minne redaktøren om at
tåle. Men humor er ei vanskeleg sak i eit det faktisk finst mange med mindre formell
land der stort alvor jamt over er synonymt utdanning som har gjort større verk for
med den seriøse debatt. Det er, for å seie det Norge enn det avisfolk både her og der
varsamt, difor ikkje støtt like morosamt å nokon gong vil gjere: Henrik Ibsen, Einar
lese dei formuleringar som kjem ut or andre Gerhardsen, Alf Prøysen, Trygve Bratteli
enden av ein PC i bladhuset ved Mjøsa. Og og Kjell Inge Røkke, for å nemne berre ei
direkte plumt og dumt vert det når handfull. På den andre sida finst det ei
redaktøren gjev seg til å flire over den rekkje cand. oecon ar og andre kanditatar
bakgrunn ei ung kvinne har med seg inn til som berre dei siste åra har praktisert så stor
Stortinget i Oslo. Åsa Elvik har uforstand at dei har rasert både bankstell og
yrkeserfaring som slåttetaus og assistent på næringsliv i Norge.
gamlehjem, og har studert sosialantropologi
og psykologi, og einaste fiskeritilknytinga Helge Arild Bolstad
hennar er at ho kjem frå Bø i Vesterålen, er journalist
skriv ein redaktør som med dette skjemtet ved Fiskaren sitt kontor i Bergen.
Men humor er ei vanskeleg

sak i eit land der stort alvor

jamt over er synonymt med

den seriøse debatt.


31

Møtet med Bolstad-teksten


Eg arbeidde i Dag og Tid. Det gjorde også ikkje dei beste delane heller. Helge Arild
Helge Arild Bolstad. Eg kom dit ein gong trur eg ikkje var der i det heile teke. Kven
tidleg på 1980-talet. Den vesle nynorskavisa som hadde slutta og kven som hadde kome
gav plass og skriverom for ein fersking frå til når Smuget blei fast vasshol, det hugsar
Journalisthøgskolen. eg dårlig. Derimot hugsar eg at
Det var noko med Dag og Tid. Dei som konklusjonen utover fredagskveldane som
skreiv var der meir som tekst enn som regel var at vi skulle revolusjonere verda
fysiske framtoningar. Det var ikkje store med vår innsikt og vår journalistikk. Berre
lokala vi hadde. Folk var likevel ikkje heilt folket vakna ville ting skje.
til å få auge på, ikkje heilt der. Store bunkar Eg trur Helge Arild meinte at folk var
av dei ymsaste papir vitna om at her var liv. vakne allereie. Han skreiv langt. Han skreiv
Men når, og korleis? Helge Arild var ein av mykje. Helge Arild Bolstad produserte
fleire (vi var altså ikkje så mange, totalt sett) lytefrie leiarartiklar, innsiktsfulle
som først kom til syne for meg etter lang bakgrunnssaker, portrett, han produserte
tid. Kanskje gjekk det eit heilt år? Iallfall dei spesielle Dag og Tid-nyhenda som her
meir enn ei veke. Så eg blei kjent med han starta si ferd mot storavisene: Ein månad
gjennom tekstane før eg blei var karen. etter kunne det som stod i Dag og Tid brått
Det var slik ein gjorde seg kjent med vere riksstoff. Men ingen anste liksom på
folk i dette miljøet. Gjennom teksten. Vel det med det same. Og så var det noko med
var det von om utagerande åtferd frå fleire sjølve måten han skreiv på. Dei var så lette å
av redaksjonsmedlemmene. Ikkje minst når lese, Bolstad-tekstane. Avisa hadde sin faste
vi hamna på Smuget kvar fredag. Ikkje det spaltist Herbjørn Sørebø, som også skreiv
Smuget vi kjenner i dag, med store glas lett og godt. Men det var meir klo i Helge
nedst i Rosenkrantz gate. Det var den Arilds produksjon.
gongen eit komplett innestengt lokale i Når Herbjørn kom innom med
Kirkegata. Det var endå meir lufttomt enn manusflaka sine, då stoppa arbeidet vårt.
redaksjonslokalet vi kom frå. Men over NRK var på den tida vårt – det norske folks
tretten halvlitrar blir du stort sett kjent med – einaste etermedium. Dette faktumet hadde
berre delar av andre personar, og kanskje vi respekt for, og Røysta var like klangfull
32

og krevjande som på fjernsyn. Sørebø Korleis skal du til dømes måle Helge
kravde eit publikum. Det fekk han. Vi lytta, Arild Bolstads vestlandsfaktor? Han og
nikka og lo, langt inn i lunsjen. Ragnar Hovland er ikkje så ulike der. Dei
Eg kan ikkje hugse at Helge Arild gøymer noko underfundig innimellom
nokon gong tok ordet på same viset. Han bokstavane sine. Synleg? Ja. Målbart? Nei.
tok det iallfall ikkje frå nokon. Han tok Kven skreiv han for? Lesarane, ja. Men
heller sine eigne ord og sette dei på papir, med spesiell tanke på kven av dei? Det
etter kvart på dataskjerm. Grøn skrift på måtte vere eit frå før velinformert
svart bakgrunn. To floppydiskar. Ei slik menneske, som sette pris på at avsendaren
svart og sårbar lefse som skulle boote skreiv personleg utan å vere privat.
datamaskina, den andre til å lagre på. Alt Det er feil å skryte av folk, og særleg av
utført på ein skjerm som ikkje er større enn flinke nynorskingar, og kanskje særleg av
den mange mobiltelefonar har i dag. Helge Arild, for eg innbiller meg at han
Maskina var ein portabel Compaq, type eigentleg likar stille lesarmerksemd best.
slepbar. Mykje nytt på ein gong for den Det skal han vite at han har hatt. Her og no
som knapt hadde rørt eit kulehovud. Men må han tole litt meir.
Helge Arild Bolstad knydde ikkje over Og liksen? Har eg målt slik, etter å ha
teknologien. Kanskje sveitta og stressa han gått gjennom diverse kommentarar, portrett
også mindre enn somme av oss andre, og og anna frå hans stødige hand: Han ligg
kom seg unna den vonde kjensla det er å sjå jamt over 45.
halve dagens arbeid forsvinne sporlaust ut i Liksskalaen er slik at tekstar med under
det digitale tomrommet, fordi du ikkje 25 poeng er særs lette, barnebokstoff altså.
hadde fått hyppig og systematisk lagring Dei mellom 26 og 35 tilhøyrar den lettare
inn i fingertuppane. romansjangeren. Middels er frå 36 til 45, og
Eg tenkte eg skulle likse nokre tekstar om lag slik som dei fleste av oss skriv. Frå
frå denne mannen. Det har eg også gjort. Å 46 opp til 55 er det tungt fagstoff,
likse vil seie å måle teksten, som du måler kronikkar og slikt som rår, medan berre
fisk i kilo og hektoliter. Men som alle revisorar og utvalde juristar maktar å nå ein
Fiskarens lesarar veit, er det ikkje slik du liks på over 56. Helge Arild har altså mange
måler kvalitet. Der har fiskarfaget også lange ord, mange samansette ord og mange
presise instrument, meir enn vi i komma, sjølv om han er temmeleg flink til å
skrivarfaget har. sette punktum også. Dermed er han sjølve
33

provet på at det ein og annan gong finst


skribentar som er uvanleg lette å lese, same
kva mekanikken seier. Akkurat som humla,
ho flyg fint sjøl om vitskapen seier nei.
Så hald fram du, Helge Arild. Du treng
ikkje å slutte å skrive fordi om du sluttar i
jobben.

Lars Aarønæs (fødd 1958) arbeidde som


frilansar og fast vikar i nynorskavisa Dag
og Tid i tidsrommet 1981-1998)

PS. Denne teksten har ein liks på 28,3

Korleis skal du til dømes måle

Helge Arild Bolstads

vestlandsfaktor? Han og Ragnar

Hovland er ikkje så ulike der.

Dei gøymer noko underfundig

innimellom bokstavane sine.

Synleg? Ja. Målbart? Nei.


Dei var så lette å lese,

Bolstad-tekstane. Avisa

hadde sin faste spaltist

Herbjørn Sørebø, som også

skreiv lett og godt. Men det

var meir klo i Helge Arilds

produksjon.
35

Så er dagen komen
Gode Helge Arild. Så er dagen komen. Du dugande pressemannen. Det same gjorde
legg ned pennen etter mange år i Fiskaren. Kåre Valebrokk ved eit høve.
Men som det skrivande og tenkjande Sjølv vil eg peike på innsatsen din i
mennesket du er, vonar eg det ikkje er for samband med striden då selfangstinspektør
godt. Det vil visseleg finnast oppgåver å ta Lindberg var i mediabiletet. Likeins dei
fatt på etter at den offentlege arbeidsdagen flotte intervjua med vanlege reisande på
er slutt for ein som deg. Det var no elles hurtigruta då du og di kjære Elsa tok jula
reine slumpelukka at du fann deg ein plass i ombord langs kysten mot nord. Artiklar
Fiskaren. Ein vakker vårdag, slik eg som klistra seg til minnet.
minnest det, gjekk eg som vanleg innom Så ha takk for rike og gode dagar
kjernen på Bryggen på mi vandring inn til igjennom storm og stille i Fiskaren. Og ver
sentrum til eit møte, eller kva det no var. velkomen i Seniorklubben i Bergen
Der sat du ved eit bord ute og nørde deg Presseforening til sosialt samvær med gamle
med eit glas øl i fineveret. Så slo eg sjølvsagt pressekolleger ein gong i månaden. Der kan
til og spurde om du kunne tenke deg vi saman dyrke vår interesse for kultur og
Fiskaren som arbeidsplass. Eg hadde kjent hente kunnskap om mangt og mykje. Eg
deg gjennom pennen din i fleire år i avisa lovar å halde deg orientert om møtedagar.
Dag og Tid og i BA, der du jamvel hadde Nett no arbeider vi for å få oppretta eit
intervjua meg ein gong. presse/mediamuseum i Bergen.
I 1987 var det hardt press på Så vil eg til slutt ynskje deg vel møtt i
arbeidsmarknaden når det gjaldt pensjonisttilvære. Nytt dagane med du kan.
journalister, med utviding i NRK sine
lokalredaksjonar, TV 2 og lokalradioar med Venleg helsing Helga Kleiva Pedersen
meir, som trong folk. Eg var difor glad for
kontakta mi med bergenspressa desse åra,
når det gjaldt å skaffe journalister til avisa.
I Fiskaren vekte du oppsikt med pennen
din. Eg hugsar redaktør Odland spurde
meg kvar eg hadde fått tak i den gjeve og
I Fiskaren vekte du oppsikt

med pennen din. Eg hugsar

redaktør Odland spurde meg

kvar eg hadde fått tak i den

gjeve og dugande presse-

mannen. Det same gjorde Kåre

Valebrokk ved eit høve.


39

Fiskarens ven
At Bols skulle ende opp i Fiskaren som båtane i leia som ikke ville vike for dei
skrivande fiskerijournalist var kanskje ikkje store.
det mest opplagte. I Fiskaren er me særs I ein setning kan alt seiast, slik Bols
lukkelege over at han valgte å kome til oss i gjorde i denne refsen av arrogansen;
1987 og å verte verande hos oss til no i «For denne skribenten er ei slik
2008, noko me og er ganske visse på at utvatning av ærleg sjømannskap først og
fiskarane som les oss er samde med oss i. fremst trist å vere vitne til, – for andre og
Å summere hans tid hos oss opp i nokre nærare den omkomne fiskaren er det
linjer er ikkje enkelt. Det kallar på store sjølvsag djupt sårande, og må opplevast
ord, som kan skildre han som den glitrande som eit strødd salt i det såret eit sakn etter
skribent og det reflekterte menneske han er, far eller ven alltid er».
men også om hans sarte penn med omsut Men også når han bruker skjemt mot
for sine objekter. fiskarhøvdingane som vil erklære krig mot
Han får fram sider ved dei han intervjuer russarane for manglande kontroll i
og omtaler som viser at han ikkje berre Barentshavet, som denne; «Dette er ei
forstår deira situasjon, men og bryr seg om særmelding til Reidar Nilsen og årsmøtet i
det dei vil formidle. Nordland Fylkes Fiskarlag: Å spøke for
Best er han når han skriv sine skræmt folk har sjeldan ført godt med seg. –
kommentarer som i ord og vendingar set Glødd opp av leiar Reidar Nilsen i
synspunkter i eit lys som både får oss til å Fiskarlaget vil fiskarane i Nordland gå til
drage på smilebandet og gjev oss krig mot det russiske rike.
refleksjonar. Her kan han både vere sart og Kanskje bør vi teste ut stridsevna vår
ha snert. ved Island først, no når basen er lagd ned i
Alltid i forsvar for dei svakaste, der hans Keflavik?».
engasjement alltid har lege. Som då han Bols har vore ein journalist som både
refsa den arrogante styremannen på skipet har løfta oss i det språklege og utvida vårt
som rente ned ein sjark der fiskaren innhald. Hans gode portretter,
omkom, etter at styremannen i retten ga gjennomtenkte betraktningar og snertne
uttrykk for irritasjon over alle dei små kommantarar, vil verte sakna. Det same vil
40

hans store arbeidskapasitet verte, alle


notisane, sakene han fanga opp i
forskingsblada, kuriosa og kommentarer
han fekk med seg frå andre aviser, og ikkje å
gløyme dei gode historiane han fanga opp i
«Plukkfisk»-spalta. Og da kan denne
historia stå som døme på det mangfaldet
den gode mann frå innlandsbygda Dale har
tilført oss, der han har pendla med tog til og
frå kyst- og fiskerihovudstaden Bergen i dei
fleste av dei meir enn 20 åra han har vore i
Fiskaren;

Ein saltfiskfæskar i nord hadde vunne


fem millioner i Lotto, og den aldrande
sjøens mann vart intervjua av den lokale
radioen om hendinga, som med eit leiande
spørsmål spurte den gamle mannen:
– Du tenkjer vel på å slutte som fæskar no
då, Torkjell? Fiskaren såg undrande på
radiomannen, og så kom det: – Å nei, du. Æ
vil no fortsetje fæsket – så lenge pengane
held. Alltid i forsvar for dei svakaste,

Takk for innsatsen, Bols, og lukka til i der hans engasjement alltid har
tilværet som pensjonist.
lege.
Nils Torsvik,
redaktør i Fiskaren
41

Ikke helvete heller


Bols pensjonist – ikke helvete heller … oppmerksomhet, har ikke gitt rom for så
Dette skrevet bare for å få med noe av den mye personlig kontakt.
bannskapen som flommer over i ei hver Noe har jeg jo hørt om dine tidligere
nordnorsk sjel, akkurat som skummet på en meritter, ikke minst fra redaktørskapet i
god seidel med øl, den gode formen for Dag og Tid og noe har jeg fått med meg fra
bannskap som tilhører enhver nordnorsk dine dikt. Med denne avstanden er det
kjærlighetserklæring: Du mor, du mor, hu kanskje det språklige uttrykket ditt som
hælvetes mor, som Arthur Arntzen gjør sterkest inntrykk. En som har måttet
uttrykker det. klare seg med et vaklende halvdansk som
Jeg har fått det ærerike oppdrag skrive skriveform, føler seg uvilkårlig
en hilsen fra redaksjonsklubben når du nå utilstrekkelig i forhold til din nynorsk som
takker av med AFP. Det som i alle fall er virker å ha satt sjøbein for enhver brottsjø
sikkert, er at en slik hilsning til deg, fra som måtte ramme. Når et slikt språk pares
redaksjonsklubben, må være breddfull både med innsikt og refleksjon gjennom ei skarp
av kjærlighetserklæringer, lovord og og uredd penn, ja da har vi Bols.
regulært skryt, i tillegg til et betydelig Den første tida jeg var i Fiskaren regjerte
monn av ydmykhet. Du er kort og godt en du på desk. Jeg minnes ett av oppslagene
mester i ditt fag og i tillegg en kunstner, som resulterte i all hurlumheien rundt
arbeidshest og en kjernegod kollega. superstatsråd Terje Rød Larsen – som til
Her kunne jeg kanskje like godt ha satt slutt måtte gå av. Så husker jeg selvsagt alle
punktum. Til tross for at jeg har jobbet i lag oppslagene som førte til at rasende
med deg i over 12 år, føler jeg at jeg ikke er fiskebåtredere frasa seg alt eierskap i den
den som kjenner deg best. uregjerlige Fiskaren. Dette førte til at vi
Jeg har selvsagt lest mye av det du har havnet i Kåre Valebrokks konsern … og nå
skrevet av glimrende portretter, fusjoneres vil til storavis. Joda, det har
kommentarer, intervjuer og artikler over et skjedd en del. Så minnes jeg noen gode
vidt spekter. Men avstanden mellom samtaler fra Fedje, Øygarden og andre byer
Tromsø og Bergen, og en avisproduksjon på kysten i randen av faglige eller
som krever alles betydelige avisstrategiske trefninger, eller på Børs
42

Kafé. For eksempel den gangen du overtalte være skrivende journalist. Tvert om hevder
meg til for første gang å prøve meg på mange av de som leser deg, at penna de later
saudahau. Bestillinga ble kansellert fordi til å blomstre som aldri før. Og det i tillegg
kokken kuttet et par fingre. Det ble til de faste postene.
pinnekjøtt i stedet. Men det er praten med Alle journalister vet at faste poster
en god kollega jeg husker og setter pris på. krever sin tid, og kanskje vel så det.
Jeg husker også de gode Så takk også for de faste postene.
språkgjennomgangene du hadde med oss Men det kom ingen betydelig aksjon. Jeg
over Fiskarens desentraliserte morramøte. spurte meg for, men de som jobber
Ukentlig foretok du systematiske nærmere deg påstår at du har vært fast
stikkprøver, og du kunne i blant være bestemt på å gå av nå. Du har forsåvidt sagt
imponerende streng. Spesielt husker jeg da det sjøl, og i tillegg sagt at du gleder deg til
du gikk gjennom lederartikkelen til å gå av. Og da tror vi deg og ønsker det all
redaktør Nils og uttalte: mulig lykke til med videre oppdrag. Du er
– Nils, han kan jo ikke skriva norsk … fortsatt en ung mann med en av de aller
Hva er dette, tenkte jeg ved telefonen i skarpeste pennene.
Tromsø. Så helt kvitt deg er vi heldigvis ikke.
Det var dette med den uredde.
Jeg har kanskje glemt de faste postene. Bjørn Tore Forberg
Skjønt vi nok kommer til å merke dem når På vegne av dine gode kamerater
du ikke lenger er i Fiskaren, eller fusjonerte i Fiskarens redaksjonsklubb
Fiskeribladet Fiskaren som du akkurat går
glipp av. Det var kanskje nettopp de faste
postene, som bonus i tillegg til alt det – Nils, han kan jo ikke skriva
andre, jeg tenkte på da jeg valgte inngangen
på denne hyllesten: norsk …
– Ikke helvete heller. Vi trenger Bols
med på laget, kanskje mer enn noen gang. Hva er dette, tenkte jeg ved
I hele fjor har jeg ventet på aksjonen
som skulle kreve at du for all del må telefonen i Tromsø.
fortsette til du er 67. Det har ikke vært noe
som helst som har tydet på at du er lei av å Det var dette med den uredde.
45

Eit biletspråk av fin fajanse


Eg må innrømme – det er litt trist Ein trufast berar av språk og kultur
At «Bolsen» skal slutte og bli pensjonist Må aldri i verda bli gøymd bak ein mur
Ein sikker penn om kyst og hav Og gynge i stolen med løn frå staten
Skal hente si løn på disken hjå NAV Nei – Bolsen må framleis skrive for maten

Det var ikkje alltid vi jubla i kor Han ryddar kontoret på Bontelabo
Når Bolsen var laus med sin metafor Vi unner han fri – ei veke og to
Men las det gjorde vi alle som ein Men då må han kome ut i frå buret
Frå Fiskarlagsleiar til læresvein Og setje seg til ved tastaturet.

Vi fekk nok tidvis litt sur kritikk Vi opnar gjerne ei spalte for Bols
Om kvoter i spel og feil taktikk Tema er fritt – frå kvoter til kols
Men forma i skrift med Aasensk penn For næringas beste penn og skribent
Så kvidde vi oss for å ta igjen. Må ikkje sitje i stolen på vent.

Men Bolsen var vaken og såg sitt kart Enn så lenge ta det med ro
Om vindmølleparkar og seismisk fart Sov til middag og les på do
Då kvesste han pennen til kommentar Nyt din fridom i lange drag
Han rista makta og krevde svar Og plannlegg berre frå dag til dag

Hans skrift er prega av eleganse Vyrdsamt Knut Arne Høyvik,


Eit biletspråk av fin fajanse informasjonsansvarleg
Han kan be folk om å dra til H… i Norges Fiskarlag
På slikt eit vis at dei gler seg òg

Og skulle han ringe oss om ei sak


Om sjarkekvotar og olje som lak
Så var vi trygge på eit vis
For Bolsen siterte heilt presis
Han kan be folk om å dra til H…

På slikt eit vis at dei gler seg òg


47

Turrare og fattigare
Helge Arild Bolstad har bestemt seg for å avisflora. Eg veit til dømes at vitseboka
verte pensjonist – i allefall frå avisa «Plukkfisk» som Helge Arild i si tid
«Fiskaren» som han gjennom mange år har redigerte står katalogisert som faglitteratur i
produsert mangfaldige spaltekilometer i. bokhylla til kommunikasjonssjefen i
Helge Arild er både den sinte, indignerte, Fiskeridirektoratet.
friske journalisten og den vittige, stilsikre, Men det er ikkje berre vitsar og
erfarne avismannen. Spennvidda er stor og fiskerisaker som kjem frå Helge Arild sin
det har vore ei glede å lese saker signert penn. Han er også poet og
«Bolsen». songtekstforfattar. Det er vel gjerne den
Det er mangt som sikkert kan seiast når delen av vår litterære verd som han no vil
markante fiskerijournalistar trer tilbake, bruke meir tid på.
men Helge Arild skal ikkje skuldast for å På vegne av meg sjølv og resten av
vere av den sensasjonshungrige og tabloide fiskeribyråkratiet vil eg få lov til å takke for
sorten. Tvert om har eg opplevd han som eit godt samarbeid og ynskje Helge Arild
ein sannferdig og seriøs journalist, men Bolstad lukke til som pensjonist.
stundom også ein irriterande journalist –
slik journalistar jo gjerne ynskjer å vere. Peter Gullestad
Sånn umiddelbart vil difor tanken på at Fiskeridirektør
Helge Arild Bolstad no blir pensjonist føre
til at norsk fiskeripresse blir både turrare og
fattigare – og Fiskaren misser ein nestor Eg [har] opplevd han som ein
som yngre journalistar kan lære mykje av.
Helga Arild vert nok for mange oppfatta sannferdig og seriøs journalist,
som vitseredaktøren som morar folk på
kysten med muntre stubbar. Med mi men stundom også ein
avgrensa kjennskap til vitsespalter vil eg
likevel tru at standarden på vitsane på siste irriterande journalist
sida i Fiskaren ligg godt over
gjennomsnittet for vitsespaltar elles i norsk
At Helge Arild Bolstad no

blir pensjonist føre til at

norsk fiskeripresse blir både

turrare og fattigare
49

Med hjarta på rette staden


Mange i Noreg likar godt den engelske er også viktig å få fram dei positive nyhende
fjernsynsserien Heartbeat. På norsk har sjølv om dei ikkje skulle kvalifisera dei store
denne serien fått namnet «Med hjarta på overskriftene. Det er få som meistrar det å
rette staden». Dersom ein med få ord skal kunna skildra folk sitt kvardagsliv så godt
karakterisera Helge Arild Bolstad som som Helge Arild Bolstad. Ein kjedeleg og
journalist så må det nettopp vera at han er grå kvardag kan vera grunnlag for ein god
ein person med hjarta på rette staden. Det historie når Helge Arild Bolstad får trekkja
gjeld både i forhold til den næring han har fram lyspunkta. Og her nermar me oss det
hatt som lodd å skriva om, dei personane andre mest framtredande karaktertrekket
som utgjer denne næringa og det som me ved Helge Arild Bolstad, ein glitrande god
kan kalla kystkultur generelt. penn. Sjølv innfødde bergensarar tykkjer
Journalistar har ei stort samfunnsansvar i nynorsk er vakkert når det kjem fra Helge
forhold til å fylgja med kva som skjer i Arild Bolstad sin penn. Sjølv om Helge
samfunnet vårt og å påpeika det som ikkje er Arild Bolstad no vert pensjonist i høve til si
som det skal vera. Den nye generasjon stilling i Fiskaren så ser me ikkje føre oss at
journalistar synest ikkje å vera nøgde berre han skal gå over i stabilt sidelege. Me reknar
med å få fram saka og sett søkjelys på den. I med at han fortsatt vil ha god sving på
tillegg skal nokon stillast til ansvar. Aller pennen og ser fram til det som måtte koma
helst skal nokon ta sin hatt og gå som fylgje frå den kanten. Me ynsjer han ein aktiv
av det som vert skrive. Då har ein verkeleg pensjonisttilverelse.
fått eit trofé å vera stolt av.
Helge Arild Bolstad har sjølvsagt Johannes Nakken og Jarle Hansen,
gjennom eit langt virke som journalist måtta Norges Sildesalgslag
teke opp saker som den som kom i søkelyset
ikkje har likt. Me har likevel aldri kunna
observera nokon ondsinna undertone. Det
har meir vore i tråd med utsagnet om «den
man elskar den tugter man». Kritisk
journalistikk er som alt sagt viktig. Men det
Det er få som meistrar det å

kunna skildra folk sitt

kvardagsliv så godt
51

Ein framand fugl


Farvel til eit arbeidsliv i strevsam teneste i tokter i einsame luftlag. Landingane kunne
den viktigaste av våre statsmakter. Ja, det vil vera brutale. Dette hende i dei fjerne 70-åra,
seia at da eg vanka i den lett anarkistiske, og eg trur at vi ikkje visste kva det skulle bli
bohemske og ofte fordrukne krinsen i og til med oss; berre noko meir, men kva?
kring Dag og Tid, for ikkje å forgløyme Helge Arild var eit naturtalent som
Nynorsk Pressekontor, ville vel nokre journalist. Eg har snakka med meir enn eit
heilage pietistar frå vestlandske fjellhyller intervjuobjekt, som framleis ikkje fattar kor
knapt nok ha nytta det ofte misbrukte han i det heile teke fekk noko på trykk. Ein
omgrepet Arbeid om det vi fylte dagane gong sovna han under intervjuet, og
med. Nettene var noko anna; nettene kunne objektet rekna det som mislukka. Men det
vera strevsame, men aller mest morgonane. stod eit langt intervju på prent, signert
Jau, om det ikkje nett var arbeid i borgarleg Helge Arild Bolstad, og objektet var oppi
forstand, var det ofte eit slit som tok på, under om kor noggrant han hadde attgjeve
sjølv for kroppen og sjela til unge menn frå orda, og enda meir meiningane hans, eller
fjord- og fjellbygder. var det hennar? Det er vemodig å skrive
Ingen bygutar blanda seg med oss, ja, desse orda, sjølv om det på langt nær er ein
dersom ein ikkje reknar Lars-Jacob Krogh nekrolog, og eg vonar at du arbeider vidare
for urban da. Det var sagt at han heldt til i med dikta og songane dine, gode ven. Men
Kongsvinger, men det stadige nærværet det kjem aldri meir i norsk pressehistorie ei
hans i Oslo sentrum underbygde ikkje dette tid for slike ansvarslause menneske som oss,
ryktet.. Eg har ofte i ettertid undra meg i den tida. Og eg kan så godt som garantere
over at Dag og Tid i perioder kom ut, til at det aldri kjem att ei slik fri sjel som
glede for nokre nynorskfolk og rurale Helge Arild Bolstad.
åndssnobbar, og til irritasjon for kanskje
fleire. Det kan dei takka fyrst og fremst Egil Ulateig,
Helge Arild Bolstad for. Eg vil kalle han eit sauebonde, journalist og forfatter
slags mirakel i nynorsk presse, ein tagal
mann som både høyrde til iblant oss, og var
ein framand fugl, som ofte la ut på vide
Eg vil kalle han eit slags mirakel i

nynorsk presse, ein tagal mann som

både høyrde til iblant oss, og var ein

framand fugl, som ofte la ut på vide

tokter i einsame luftlag.


55

Den nesten gløymde pionéren


[Frå Bols si hand: portrett i Fiskaren] Schleswig Holstein at han er meir sorgsam
enn bitter.
I 1943 heng ein 27 år gamal nordmann – Nei, eg har ikkje brydd meg så mykje
medvitslaus etter beina og slær hovudet om dette dei seinare åra. Det er så lite du – i
gong på gong mot ein flykropp i stor fart ettertid – kan gjere med ein litt van lagnad.
over Skottland. To dagar seinare kjem han Og det var mykje moro undervegs.
til seg sjølv. Då drikk han kaffe med ein Humøret har Arne Ratchje passa på som
prest i London. Namnet er Arne Ratchje. den skatt eit godt lune er i motgang. Han er
meir merkt fysisk enn psykisk av
Ein katastrofe har råka heimen til Ruth og opplevingar som ville ha knasa menneske
Arne Ratchje den dagen Fiskaren er innom. med mindre vilje som lus under trampande
Hannkatten Jobis er borte. No skal jo støvlar. Gangen er rett nok ustø. Med to
krabaten ha ni liv, og 83 åringen frå hender rundt pennen kan han på gode dagar
Hestvika søraust på Hitra er difor meir skrive ned namnet sitt. Minnet fêr og kjem.
trippande uroleg enn direkte bekymra. Høyrsla får no hjelp frå eit digitalt apparat
Dette veit Ratchje nemleg noko om. som omskapar svake lydar til ord han med
Politimannen som vart første formann i det møye forstår.
norske oppdrettarlaget, har sjølv brukt opp – Dei ville invalidisere meg då freden
eit par-tre slike liv under mannsferda mot kom, forklarar han. – Men då nekta eg
alders dom. Attåt dette har han brukt år av plent!
livet sitt til å slåst mot den uforstand Lensmannsbetjent Arne Ratchje lånte
pionerar gjerne møter når dei går fortare ein fiskebåt då inntrengjarane kom i 1940
fram enn det flokkane rundt finn fornuftig. og gjorde det uråd å vere ein heiderleg
Tilskott han var lova, vart gjeld. Merda han norsk lovmann også på Hitra. Han utstyrte
laga, fekk anna folks namn. I ei bok om båten med kvalkanon og anna nødvendig
føregangsmennene i norsk oppdrettsnæring, utstyr og dreiv litt kvalfangst utanfor
er han nemnd med eit snes ord berre. Av Frøya. Men han vart snart ein mann
pengar tente han lite. Men likevel påstår etterretninga inne i Trondheim fekk stor lit
mannen med røter attende til dansktyske til. Han fekk difor ordre om å gå til
56

England med folk som måtte vekk, men tekne i ein rassia. Oppdraget laut brytast av.
desse møtte ikkje opp. Dei var arresterte Etter avtale med Shetland skulle båten
avreisedagen, og gjennom kontaktane sine søkkjast. Men det måtte altså no skje i
fekk Ratche kunnskap om at Gestapo sat nærleiken av ei større tysk forlegning. Det
med opplysningar som knytte hans namn til var august og slagskugge og Ratchje køyrde
det illegale arbeidet. I ein fart fekk Arne båten nattes tid med full fart mot ein
Ratche tak i eit par andre vener – ein bergvegg. Men båten var bygd av solid eik
kystlos og ein styrmann – og saman rømde og furu og var like heil og uskadd. Då det
desse hals over hovud til Skottland med tok til å lysne, var situasjonen mildt sagt
skøyta. Der vart han snart kontakta av ein ugrei – med tyskarar over alt rundt dei.
Lord i Secret Service som fortalde Ratchje treiv ein maskinpistol med
nordmannen at dei nett då hadde utvikla lyddempar og skaut hol i båten. – Det var
nokre nye mini-ubåtar. Ville Ratche føre to nok den einaste allierte båten som vart
av desse ubåtane på skøyta si til Norge? senka på den måten, meiner han med ein
Det både ville og kunne han gjere, god flir.
meinte 26-åringen, og han var eit bel etter Dei sov stuptrøytte ute på øya Stora
på veg attende til heimlandet saman med to neste natta. Om morgonen vart dei vekte av
ubåt-pilotar og ein telegrafist. Målet var eit ein heil skuleklasse på bærtur!
sabotasjeoppdrag i Trondheim. – Å få ungane til å teie med det dei
Men så langt kom dei aldri. Då dei hadde sett, såg vi på som uråd. Vi flytta oss
skulle gå inn Ramsøyfjorden stod skuta difor vidare til Aunøya og låg ei veke der
brått baug i baug med ein tysk vaktbåt, men og observerte til vi – via omvegar – vart
kom seg uborda vidare, drog nordafor henta attende til Shetland med
Frøya og innover til trondheimsleia den shetlandsbussen Hitra og vidare til
vegen. Skottland.
– Vi skulle møte ein frakteskippar her – Vi hadde då vore i ny stor fåre,
ved Hestvika som frakta fisk til Trondheim. forklarer Ratchje om den hastige returen.
Denne fiskebåten vart aldri kontrollert, og Tyskarane hadde oppdaga same slags
det var meininga at han skulle ta lasta vidare britiske mini-ubåtar på Møre, og hadde fått
inn mot byen. Men då vi nærma oss Hitra, kunnskap om at det fanst slike også her i
kom meldinga frå Shetland om at både traktene. Difor måtte vi attende – snarast
denne skipparen og mange andre no var råd.
57

Då dei vende attende til Storbritannia Rikstrygdeverket erklærte meg etter krigen
rapporterte Ratchje elles dei to pilotane for som krigsinvalid, men det ville eg slett ikkje
feigskap. Medan dei låg i løynd ved Hitra vere med på, seier den offisielt invalide som
hadde det ankra opp ein større tysk konvoi etter krigen held fram i arbeidet sitt som
like ved. Han hadde bede pilotane om å gå lensmannsdreng på Hitra – og eit bel
til åtak med ubåtane sine, men dei fann på tiltakssjef!
all slags orsakingar for å la vere. Anten var Den ivrige innlandsfiskar og lovens
det for mykje morild i sjøen, eller så tulla mann frå Hestvika på Hitra var i 1958 på
dei det bort med at batteria var for veike. tur til Danmark då han fekk den første
Dei to vart degraderte. kjennskapen til det danske dambruk.
No vart Arne Ratchje innrullert i Ratche fekk kjøpe med seg to spann med
legendariske kompani Linge, og vart befrukta aure-rogn heim til Norge, og
utdanna som sprengstoffekspert, sabotør og plasserte denne i det klekkeriet
fallskjermjegar. Då dei skulle gjere siste fiskerikonsulenten Victor Olsen hadde på
prøvehoppet frå fly gjekk det så alldeles Lundamo. Oppi nokre kummer han hadde
gale. Sersjant Ratchje var den siste som fått laga seg same vinteren, sleppte han
skulle hoppe av ei rekkje på 44 mann, og yngelen. Fôret var kval-lever malt i vanleg
minnest lite frå bykset. kjøtkvern og silt gjennom ein duk før det
– Eg var som vanleg litt for snar i vart gjeve som mat til dei små individa i
kroppen, fortel han. – Då eg kasta meg ut, oppvekstkummene.
vart eg difor hengjande fast med føtene i Rettleiingstenesta hadde på si side fått
snorene til dei som hadde hoppa før meg. den idéen at aureyngelen måtte tilvennast
Folk fortel at eg vart hengjande slik ei god opphaldet i sjø med med tilførsle av
stund og slå hovudet gong på gong mot innpumpa sjøvatn i kummene. Arne Ratche
flykroppen. Mannskapen ombord fekk til protesterte så smått. Han meinte å ha
sist drege meg opp att. Sjølv hugsar eg observert at settefisken vart smoltifisert
ingen ting, men eg skal i ørska ha sagt at eg utan sjøvatntilsetjing, og slike pumper kosta
kjende meg klar til nytt hopp, og slik vart pengar.
det. Eg kom til sans og samling att to dagar – Eg møtte tilfeldigvis fylkesmann den
seinare. Då sat eg og drakk kaffe med ein gongen Skrindo, seinare arbeidsminister,
prest. Frå det hoppet fekk eg dei skadene eg som lova å gje meg eit tilskott på 50.000
har slite med i alle år seinare. kroner til eit arbeid han fatta stor interesse
58

for – og eg sette i gang. Men i staden for eit denne verksemda. Men interessa for
tilskott, kom det eit tilbod om lån på vel oppdrett stod ved lag. I1966 starta han opp
17.000 kroner frå det nye Distriktenes med nytt anlegg som han i 1971 selde til
Utbyggingsfond. Vilkåret var at det måtte brørne Sivert og Ove Grøntved då dei var
stillast garanti av kommunen, at eg måtte komne i gang med Havlaks, og sjølv gjekk
stille som sjølskyldnarkausjonist og at det han inn i eit nytt samarbeid med to andre
skulle vere eit prøveanlegg for heile fylket! aktørar som med kvart skulle bli det langt
Ein vonbroten oppdrettar registrerte for større og viktigare Atlantic
første gong at eit ord ikkje støtt er eit ord i Salmon/Regnbuen Fiskeanlegg.
møte med det norske byråkratiet, men 6. Og tente for første gong pengar på
august 1962 var i alle fall tida komen for å oppdrett.
sleppe dei første settefiskane frå – Som eigar og dagleg leiar kunne eg no
oppvekstkummene på land og ut i tjønna. ta ut løn for det arbeidet eg gjorde. Det
Fordi dei etter alt å døme unødvendige dreide seg om kring 60.000 kroner kvart år!
bensinpumpene hadde stogga om natta, var Nei, det låg liksom ikkje i korta at denne
mykje av settefisken krepert. Men i alle fall føregangsmannen skulle tene pengar på
kring 3000 fisk vart sette i sjøen og symde strevet sitt ved havkanten.
snart med godt mot rundt bak inngjerdinga Arne Ratchje hadde midt på 60-talet fått
i utløpet. hjelp frå grannane Johan Udsetø og
Men dei praktiske erfaringane skulle Hjalmar Næss til å konstruere eit åttekanta
snart syne seg å bli langt større enn den fôringsbasseng som skulle plasserast
økonomiske vinsten desse første åra. Eit frittflytande i sjøen. Interesse var ikkje stor
samarbeid med bonden Dagfinn Strøm enda i byrjinga for denne nyvinninga, men då
då eit jagarfly kutta høgtspennlina slik at brørne Grøntvedt seinare fekk låne
heile Hitra vart utan straum. Pumpene som teikningane og elles fekk nødvendig hjelp til
skulle hente sjøvatn inn i kara og bassenget å bruke denne merda, kom det fart i
stogga, og eit naudaggregat dei hadde skaffa omsetnaden av også slike merder. Eit smule
seg, verka slett ikkje som lova. All fisken irritasjonsmoment for oppfinnaren i
døydde. Hestvika var imidlertid at han sjølv ingen
Etter pålag 5 års strev der det eine ting fekk att for det han hadde laga til av
praktiske og økonomiske problemet følgde godt nytt for næringa. I staden måtte han
etter det andre, valde Arne Ratche å avslutte sjå på at hans merd no vart teken i bruk
59

både her i landet og, med kvart, i utlandet Den første Ratchje kom frå Sleswig
også som den støtt meir vidgjetne Holstein til Bergen for 200 år sidan. Han
Grøntvedtmæra. vart snikkar på Bryggen. Oldefar til Arne
– Ja, vedgår han, det var litt rart å sjå den flytta til Hitra som handelsmann. Faren var
merda eg hadde konstruert, bli brukt også i lensmann i bygda – og det var arven etter
Skottland. Med ein annan manns namn. far sin Arne Ratchje tok opp då han etter
Men pytt, i dag bryr det meg ikkje... ungdomsskole og handelsskole i
I 1976 reiste Arne Ratchje så like til Trondheim, la vegen til Oslo og
Japan for å studere åleoppdrett med sikte på politiskolen der.
å hente idéen derfrå attende til Noreg. Det – I dag er vi berre to Ratchje r att i
innsåg han ville bli for dyr ein prosess for landet. Bror min – krigsinvalid han óg – og
norske forhold. Men der møtte han ein eg. Vi har ikkje vore flinke til å øksle oss i
italiensk godseigar med ein landeigedom på slekta. Ei kusine døydde som
3.700 dekar under alpane, vingard, mangemillionær i USA, barnlaus ho óg. Ho
fiskeanlegg for aure og eiga kyrkje med testamenterte formuen til kyrkja og fekk
plass til 250 menneske. både fred og godt ettermæle på dei kantar
– Det var ei overveldande oppleving, av kloden.
fortel Ratche – men denne turen til nord i Ettermælet til Arne Ratche er kanskje
Italia, skulle også bli byrjinga på slutten for først og fremst krigsmedaljen for
oppdrettaren Arne Ratchje. Under fortenstfull innsats – signert kong Haakon
opphaldet i Italia vart han alvorleg sjuk. den sjuande av Norge. Den første
Etter ei dramatisk reise via Venezia, Milano, formannen i det laget bøndene på
Frankfurt og København fekk han krekt seg skipingsmøtet i Sykkylven våren 1970 ville
heim til sjukehus der det vart konstatert kalle Norsk Dambruk , er elles på sett og
hjernehinneverk. Tap av minne og nedsett vis blitt den gløymde pioner her heime.
arbeidsevne gjorde at han drog seg attende Men når Norske Fiskeoppdretteres
som eigar i Atlantic Salmon/Regnbuen Forening no samlar seg til jubileumsmøte i
Fiskeanlegg. I dag har han takka ja til den Trondheim, er mannen som dei tre første
krigsinvalidepensjonen han hadde rett på åra leidde og gav namn til laget, gledeleg
etter opphaldet på dei britiske øyane under nok invitert, og vi vil tru at det no også
krigen, og har det, seier han, godt saman endeleg vil drysse æres ord over mannen.
med Ruth som han gifta seg med i 1946. Det har han ikkje, seier han, spekulert så
60

mykje over. Han vonar berre at konsulent, – Det gjorde ikkje du?
hev vore, Lars Bull Berg i Det kongelige – Nei. Men særleg vel situert vart eg
Selskab for Norges Vel er beden med og vil aldri. Snarare tvert om.
få dei godord den mannen har krav på. – Plagar det deg?
Ikkje noko anna menneske har norsk – Ikkje i dag. Eg har ein god pensjon frå
oppdrettsnæring så mykje å takke som krigstida – faktisk 100.000 kroner meir enn
denne Bull Berg, meiner Arne Ratchje – og statspensjonen. Og kona har ei bra trygd
då har 83-åringen slett ikkje gløymd som lærar, seier Arne Ratchje då vi ringer
veterinær Håstein og professor Møller, to mannen attende eit par dagar seinare og
av dei andre hjelpesmennene som i ei takkar for praten. – Og så er her jo så
vanskeleg pionertid og framover var med på mangt anna å gle seg over i alderdomen.
å setje fagmerka sine på arbeidet, og som – F. eks. kva?
mot dei veldig mange odds utvikla næringa – At katten kom heim att!
til det ho er i dag.
– Er det ikkje litt merkeleg at akkurat du
står attende som den på mange måtar
gløymde føregangsmannen i norsk
oppdrettsnæring? I ei stor bok om
veteranane er du så vidt nemnd.
– Tja. Eg har vel vore litt for mykje sjuk Ho testamenterte formuen til
heile tida til å markere meg godt nok i eit
selskap av taleføre menn. Eg var jo heller kyrkja og fekk både fred og
ikkje blant dei som lukkast best
økonomisk. Då Fiskeoppdretternes Salgslag godt ettermæle på dei kantar
blei etablert, vart eg rett nok ei tid invitert
til alle slags møte. Eg fekk tilbod om fri av kloden.
reise og fritt opphald og tusen kroner kvar
dag i tapt arbeidsforteneste. Dette var
meiningslaust mykje, tykte eg, den gongen,
– og eg sa vel frå om det også litt for høgt.
Det er ikkje godt å bli for stor på det,
meinte eg. Men så gjekk dei jo konkurs, óg.
61

I 60 på Aker brygge
[Frå Bols si hand: portrett i Fiskaren] fiskeslag som finst. Det er, seier han, ikkje
utført noko estimat av bestanden, men det
– Vi tek sjølvsagt fisk, seier Asbjørn Ekse er påvist mykje isgalt mellom anna på 650-
bestemt. – Skal vi prøve eit måltid iskaldt? 800 meters djupn i Norskehavet.
– Bør det ikkje, prøver vi, vere i alle fall Det førekjem då óg til dels store
litt lunka? mengder av isgalt som bifangst på norske
– Eg sa ikkje iskaldt, smiler grosseraren fiskefartøy, og med den teknologien vi har i
og legg fram ein enno ikkje ferdigprenta dag for prosessering og fangst, meiner
matsetel – diger og altså fersk som ein større ekspertar enn jamvel Ekse, at det vil
kaffeskrei på sjølve Skrova. vere råd å utvikle eit kommersielt fiske etter
– Eg sa isgalt! arten dersom marknaden vert lagd til rette.
Fiskekjøtet er lyst og velsmakande og kan
Og slik alldeles ubudd sit vi snart, som faktisk minne om dei godt betalte skaldyr.
nokre av dei første i riket, og legg i oss eit I kjellarglaset heime i bonde- og
utsøkt måltid steikt kjøt av det slaget fisk laksebygda Evanger i Hordaland låg bunker
havsens fangstmenn har sett på meir som av gummierte merkelappar påprenta W.
ein tilnærma pest og ei plage enn matnyttig Køltzow, Oslo. Berre Oslo. Inga nærare
bifangst. adresse. Dette imponerte ungguten. Oslo
Saman med Møreforskning har pioneren var ein svær by, visste han. Mykje større
på Aker brygge (og Furuset) utvikla ein enn jamvel Voss. Denne Køltzow måtte
gastronomisk orgasme av ein kvitfisk som vere ein storing av ein kar – som alle i Oslo
Vårherre i ei kanskje surbitter stund har kjende!.
vanskapt med så spiss snute og så lang hale Pappa Ekse fiska laks i Vosso og leverte
at han må opplevast som sjølve skrømtet til Køltzow. Difor desse merkelappane i
blant blåkveite og andre medskapningar kjellaren.
som sym rundt på dei større djup i farvatna Ein og ein vart laksar, ofte opp mot 20
vest for Noreg. kilo og over, lagde på trebrett og pakka inn
Fiskegrossisten Asbjørn Ekse meiner i lauv for å halde på veta. Då Asbjørn Ekse
dette må vere eit av dei mest undervurderte ein mannsalder seinare møtte
62

forretningsmannen Wilhelm Køltzow til etter krigen gjerne mellom jernbane,


samtale om arbeid, gjekk mannen enno telegraf eller post. Asbjørn Ekse tok
rundt med dei same lappane i brystlomma. postskolen og sat, som han sjølv seier, med
På lageret kunne Ekse kjenne, så å seie, att eigen diktafon og svara på nøye og misnøye
trebuskene frå liene heime. Ringen var på med det kongelege postverk fram til 1963.
ein måte slutta for sonen åt Då var den pianissimo spenning postverket
jernbanemannen og laksefiskaren frå no måtte ha å tilby ein ambisiøs ung mann,
Voss kommune. Han var på sett og vis forlengst oppbrukt. Han hamna i det
komen heim. Og i grossistfirmaet W. franske datafirmaet Bull AS, fekk reise til
Kølzow A/S vart han verande – som tilsett Frankrike ei tid og lære seg fransk, og tok
og seinare eigar. Dei siste ti åra har han vore seinare Marknadsføringsskolen i Oslo på
majoritetseigar, saman med Pan Fish i fritida. På skolen var ein steson av ein no
Ålesund. I dag runder mannen som i snart aldrande Wilhelm Køltzow rektor. Det var
tretti år i tale, skrift og handling har sett sitt denne som sette Asbjørn Ekse i kontakt
personlege preg på norsk omsetnad av fisk med ein grossist som stod utan viljuge
og skaldyr, sine 60 første år. I firmaet vert arvingar til sjefsstolen, og sidan 1970 har
dette markert utan stort styr med at ein evangermannen, busett i Rælingen, først
svigerson tek steget opp frå driftssjef til mindre og så meir og meir, styrt det firmaet
dagleg leiar. som Wilhelm Køltzow – ætta frå aust i
Kva Asbjørn Ekse sjølv skal gjere? Europa – grunnla berre 16 år gamal i 1916.
– Eg tek til meg tittelen arbeidande Året etter fekk også Asbjørn Ekse sine
styreformann. Og så gjer eg det eg før og første laksar frå Vossavassdraget – frå ein
støtt har gjort, seier han. bror og ein onkel. Med lappar merkt
– Framleis og i mange år enno. Ein Køltzow. Utan andresse.
livsstil er vond å vende. I dag er det slutt på laksen i Vosso. Berre
I ingen av dei stjerner som den gongen Vårherre og, muligens, Rieber Mohn veit
spegla seg i vatnet på Evanger stod det no om storlaksen nokon gong kjem att i det
skrive at ein ung Ekse med røter høgst til freda vassdraget. Asbjørn Ekse er lei seg og
fjells i Eksingedalen, skulle hamne som fortvila av både profesjonelle og
sterkt profilert og, må vi tru, vel ståande sentimentale årsaker. Laksen er ein
fiskehandlar i hovudstaden. For ein ung fantastisk fisk, meiner han. Det er ein fisk
mann på dei kantar stod yrkesvalet rett som har tålt ufatteleg mykje juling opp
63

gjennom åra. Og sjølv om laksen i dag er innlandsmarknaden altfor ofte vert skjøta
billegare enn mange andre fiskeslag på med harelabbens mildmjuke poter.
marknadar verda rundt, har den ein nimbus – Eksportutvalet har, ære vere dei for
og eit velleta rykte ingen artsfrende kan det, etter kvart kome til at dei også må
måle seg mot. Økonomisk kan lansere fiskeoppskrifter retta mot
forretningsmannen imidlertid leve bra utan marknaden her heime. Men eg saknar veldig
villaksen. sterkt den nære fysiske kontakten den i
Som den første i hovudstaden tok han farta støtt farande direktør Holst i
alt i 1971 til å selje oppdrettslaks. I fire år opplysningsutvalget skapte mellom
var han, kanskje ikkje rart, åleine om å selje handelsmann og kunde.
ein fisk ingen då ville ha. Ekse vedgår at Asbjørn Ekse og firma W. Køltzow har
starten vart tregare enn godt var for hjartet etter ikkje heilt fattig evne freista å erstatte
til ein mann som kvar dag overlever av ei noko av tapet ved å gje ut eigne blad og
kassadagbok i det håpefulle pluss. Men han skrifter som vert distribuerte over disk på
gav aldri opp trua på oppdrettsfisken som ei Aker brygge.
framtidsretta vare. Og framtida gav han Men han saknar samarbeidet. Det som
smått om senn og seinare veldig fort rett. kjenneteikner innlandsomsetnaden av fisk,
Asbjørn Ekse har engasjert seg sterkt i er mange og små bedrifter. Det er ingen
organisasjonslivet. Han har hatt ulike verv i som har folk mange nok til å utgjere eit
det som den gongen heitte Norges nødvendig korps av til dømes
Ferskfiskomsetnings Landsforening og har demonstrasjonspersonale i rekkja av viktige
vore styremedlem i Norske sentra ein laurdag mellom ti og fjorten. 70
Sjømatbedrifters Landsforening. Største til 75 prosent av alle middagskjøp skjer
vonbrotet opplevde han då spontant i butikken, viser alle granskingar.
Opplysningsutvalet for fisk brått og brutalt Det fortel kor viktig det vil vere for norsk
vart avretta og erstatta med Eksportutvalet fiskerinæring å ha fagfolk på plass kring om
for fisk. Med alle piggar langt ute kjempa i butikkane. Når desse no manglar, taper
Ekse ein fånyttes kamp mot å plassere dette næringa altfor lett i konkurransen med
utvalet i oslofjerne Tromsø. I dag ser han at pizza fra Møre og salte supper frå Toro.
dette utvalet er på veg mot å gjere nyttig Av eksportørane i dag er det berre Lerøy
arbeid også for seg og sine på vår sida av i Bergen som også har tatt
riksgrensa, men framleis meiner han at innlandsmarknaden på noko alvor, meiner
64

Ekse. Den gongen opplysningsutvalet og Departementet har Asbjørn Ekse kalla


marknadsrådet for laks enno var gåande den vesle fiskebaren som også har plass i
oppe, fekk distributørane dele utgiftene sine lokalet. Den observante gjest skjønar straks
til stands og markeringar. Dette var ei kvifor.
praktisk marknadsføring som ikkje berre Det ville vel vere eit svik mot estetikken
kom oss grossistar og butikkane til gode, å påstå at eit snes grått dressa menneske
men heile næringa, meiner Ekse. Han ser pyntar opp veggen. Men her heng i alle fall
sjølv kvar dag kor viktig den butikken og landets fiskeristatsrådar frå Reidar Carlsen
fiskebaren grossistfirmaet W Køltzow no til Peter Angelsen i glas og påkosta råme. Ja,
driv på elegante Aker brygge, er for firmaet jamvel Gunnhild Øyangen sitt tre veker
totalt sett. lange innsmett er hugsa over statsrådbordet.
Det er, seier han, ein utpost der vi kvar Bordet ved sida av heiter forværelset , og på
dag møter forbrukarane. Her får vi tilnærma barkrakkar ein halv meter over
naudsynte tilbakemeldingar på det vi gjer alle oss andre sit fiskerioppsynet og briskar
og står for. seg med sikt til alle kantar.
Det er ikkje berre eit utstillingsvindauge Med adresse her på brygga er det ikkje
for produkta våre, men óg ein akkurat småkårsfolket i hovudstaden som
kommunikasjonssentral. Veldig viktig for må reknast til stamgjestane. Her kjem ein
oss har vore å ha den nødvendige Kjell Inge Røkke gjerne innom for å hente
kunnskapen bak disken. Frå vi tok til med med seg ei varm kake eller tre på veg frå det
eigen butikk, har vi hatt kring 90 eine aksjesalet til det neste. Eller ein Bjørn
kokkelærlingar tilsette her hjå oss. Vi har óg Rune Gjeldsten som i lett stressa fart
heilt medvite tilsett ferdig utdanna kokkar i slurpar i seg ei suppe med brød mellom to
denne utovervende delen av verksemda vår. bortforklaringar på TV.
Når folk kjøper fisk i butikken, skal dei óg Småkårsfolket her, som andre stader i
kunne få dei aller beste råd om korleis den landet, må nøye seg med fårekjøt og kål. I
sjømaten dei kjøper, skal lagast til ved ein nasjon med meir hav enn land er fisken
omnen heime. no blitt så dyr at sjølv katten skjønar
Kvar einaste dag skal kunden vite at det alvoret og legg utan eit mjau om matvanane
står ein kokkekyndig person bak disken sine. Asbjørn Ekse vedgår gjerne at god fisk
som kan spørjast når ukunna kanskje har ikkje lenger er mat for mons. Men han vil
meldt seg.. ikkje vere med på at det er han og felagane
65

hans i dei mange handelsledd som skal ha smaksopplevingar som fisk og skaldyr.
største skulda. – Det er både urettvist og Dessutan er det svært greitt å lage til.
dumt, seier han, når prisen på fin filét i ein Ekse roser dei norske kokkane som gjer
butikk på Hammersborg vert samanlikna det så glupt i utlandet med sjømat som basis
med pris til fiskar. Ei meir naturleg for eit vellukka måltid.
samanlikning ville ha vore den runde – Når dette vert kjent her heime, veks óg
småtorsken til 29 kroner per kilo. Men etterspurnaden, seier han.
denne vil ingen ha. Grosseraren på Aker brygge (og
– Norsk fiskerinæring er ekstremt Furuset) opplevde dette veldig sterkt då ein
eksportorientert, minner Ekse oss på. ung kokk frå Sunnfjord vann seg heim
– Fiskehandlarane her heime medalje med den før så prestisjefrie seien.
konkurrerer heile tida med ein godt Då skulle også dei finare fruer frå Oslo
betalande utanlandsk marknad. Kampen om mest vest så brått ha sei.
råstoffet er blitt skjerpa. Dette er ein trend – Så har då også Oslo det beste
som heilt opplagt vil halde fram – med dei fisketilbodet i landet, slær Ekse fast. Han er
konsekvensar det vil få for fiskeprisane også ikkje viljug til å gjere det ringaste unntak
her heime. Vi som sel fisk og skaldyr i for meir havnære byar som Tromsø,
Noreg må no melde oss endå sterkare på i Ålesund og Bergen.
kapplaupet om å skaffe kundane våre dei – Det er marknaden som avgjer
beste varene. At vi er nær fiskeria våre, kvaliteten på fisken – ikkje nærleiken til
betyr ikkje nødvendigvis at vi har første båten, seier han. – Dei fleste restaurantar i
retten til å velge. Oslo har i dag meir fisk enn kjøt på
Den beste fisken går til den som betalar menyen. Også det etniske mangfaldet som
best. God kvalitet og låg pris er eit har prega hovudstaden dei siste tjue åra har
samfenge som høyrer soga til også i Noreg. vore med på å auke interessa for sjømat.
Det må forbrukaren no berre venne seg til, Det skal finnast 100 etniske restaurantar her
meiner Ekse, som med stadig større blå tall i byen.
i boka nøgd kan konstatere at forbrukaren Med desse er nye og eksotiske fiskeslag
har gjort nettopp det. Bruken av sjømat er også blitt ein del av kvardagen for vanlege
jamt aukande i Noreg. nordmenn. Vi importerer no tunfisk,
Så kan neppe noko anna matvare gje eit sverdfisk og jamvel st. petersfisk som aldri
,menneske så mange og varierte før her i firmaet hjå oss.
66

Det seier seg sjølv at ein slik mathug må


gå utover noko. At han først og fremst vil
råke sex-livet var nytt for oss. Men slik er
det, skal vi tru Asbjørn Ekse.
Framtidsforskarar har no funne ut at maten
med stunder vil overta den rolle det
kjønnslege samvær har hatt som
høgdepunkt i livet. Pornoindustrien vil så å
seie falle smått om senn i fisk – og gje
norske sjømatprodusentar i vidaste forstand Det ville vel vere eit svik mot
ei ny og stoltare reisning.
estetikken å påstå at eit snes

grått dressa menneske pyntar opp

veggen. Men her heng i alle fall

landets fiskeristatsrådar frå

Reidar Carlsen til Peter

Angelsen i glas og påkosta råme.

Ja, jamvel Gunnhild Øyangen

sitt tre veker lange innsmett er

hugsa over statsrådbordet.


69

Ein villsau frå Austevoll


[Frå Bols si hand: portrett i Fiskaren] slikt slag. Det var lag der folk flest hadde
lutar som sette næringa i gang. Han har
– Eg har då skaffa fram eit par hundre heller ikkje problem med å dokumentere
arbeidsplassar etter at eg kom heim att frå opphopinga av arbeidsplassar som folk
Stortinget. fleire stader i Sunnhordland i dag har å velje
– Det var då svært … i. Som sjef for DOF Industrier har den no
– Ja, ikkje åleine altså! abdiserte politikar med skyttelens travelheit
pendla frå og til eit kontor på Storebø for å
Magnus Stangeland har aldri hatt for vane å røkte veksten. Siste skota på næringsgreina
hente fram skjeppa dei gongane han har er to verft som Stangeland og
kveikt lyset. Den høgt og, ikkje minst, medarbeidarane hans såg seg syn med å
frittalande stortingsmann, har vore, frå berge – det på Halsnøy og eit på Fitjar. – På
Austevoll i Sunnhordland har støtt snakka i Fitjar var det 12 arbeidsplassar då vi tok
store og større bokstavar, ispedd eit og anna over.
ropeteiknet – og når han no innlemmer I dag er det mellom sytti og åtti,
grannar og gode vener i den velstandsvekst forklarar han, faktisk utan å øse seg opp –
øyriket har merka kanskje meir enn andre i som om slikt er noko sjølvsagt på dei
landet, må vel det vere eit akutt tilfelle av kantar av kloden.
post-parlamentarisk smålåtenskap. Det er i dag rundt 700 menneske som
Men nei, seier Magnus og ber om å bli arbeidar innanfor det Stangeland kallar
trudd: Han har alltid vore ein samarbeidets DOF-systemet – eit konsern av ulike
mann. – Det er ikkje så rart, meiner han. verksemder som Magnus, vi hadde nær sagt
Austevoll er tufta på dugnad – bygd opp av sjølvsagt, var med på å etablere før han drog
menneske som visste å hjelpe kvarandre, om på tinget, den gongen også austevollingane
det var sjukdom i heimen, eller om det hadde oppdaga at det fanst anna enn fisk i
berre var eit siste lite lass høy som måtte havet – og med stort mot sette i gang
bergast frå ein regnskur på veg frå vest. Han Austevoll Supply og District Offshore for å
minner oss på dei første spe forsøk med hente i land sin del av rikdomen frå oljen
oppdrett i kommunen som i dag er leiande i District Offshore var meint å vere eit
70

slags kystaksjeselskap der folk så langt nord studier i pedagogisk rettleiing på en liste
som til Sunnmøre vart trekte med. Men over meritter som nødvendigvis måtte føre
korkje på Herøy eller i Måløy hadde dei mannen inn i skolen som både lærar og
dagars aksjonærer ein nødvendig ballast av rektor i heimbygda gjennom ti år – til
is i magen, det vart vanskeleg å hente inn ny veljarane i det gamle venstrelandet ytst mot
risikovillig kapital og ei tid såg det retteleg havet i 1976 fann på at dei ville ha unge
stygt ut. Stangeland frå det forlengst omskolerte
Men når nauda er størst, er hjelpa som bondepartiet som ordførar på full tid. Til
regel nærast og i Austevoll fanst Alf Stortinget vart Magnus Stangeland vald
Møgster med sønene Helge og Ole. Og som representant frå 1985 til han sa takk for seg
ei anna Marte Svenkerud tok dei alle sju , i fjor haust – ei hending som gjorde at
vart storaksjonærer, posisjonerte seg larmen frå partigruppa over natta gjekk ned
sentralt i verksemdene, henta først inn ein med eit stort antall desibels styrke.
bror Stangeland (Oddvar) og seinare ein – Å vere litt stor i kjeften var eit bevisst
annan (Magnus) – då den karen hadde fått val frå mi side då eg kom på Stortinget. Du
nok av livet i Karl Johansgate 22. – I dag kan ikkje snakke med sordin dersom du
kan familien Møgster lene seg trygt attende skal synast i samfunnsdebatten. Ein
og sjå at den smule risiko det er å få noko politikar må skape debatt om det han vil og
til også i Austevoll, er vel verdt å ta. meiner er rett.
Bruttoomsetnaden var i fjor 1,2 milliarder Det er ordskiftet som får sakene til å
kroner. rulle, meiner mannen som innrømmer at
Knusktørre fakta, sprita litt opp, fortel han fekk meir å svare for enn godt var, då
at den administrerende ved DOF Industrier han ein gong let seg intervjue om det
er 57 år ung, son av fiskar Nils Johan daglege fiskarliv nørdst i landet. – Men,
Stangeland og Borghild Stenevik. Gifta seg seier han, eg vart misforstått av både pressa
med lærar Kari Berner-Terkelsen gjorde han og andre som fann grunn til å forsvare
same året som han tok eksamen ved yrket nord for Tromsø. – Eg har sjølvsagt
lærarskolen i 1966 med matematikk som aldri sagt at fiskarane i Finnmark er late. Eg
fremste fag. peika berre på at det er ulike kulturar i nord
To år seinare kjende han seg sprek nok og i sør – og at denne kulturskilnaden
til å ta eit grunnfag i gymnastikk, og sjå óg kunne vere ei årsak til at ikkje alt gjekk så
om ikkje mannen har både handelsskole og bra for næringa i landsluten. Mitt poeng var
71

at næringa nordpå hadde meir ein styrke, men også desse seks fekk til slutt
foredlingskultur enn ein fiskarkultur. papira sine. Tredje året sette dei ansvarlege i
Medan fiskarane på Vestlandet tidleg gjekk Fiskeridepartementet foten forsiktig ned –
ut på havet for å finne fisken der han var – men Stangeland og kolaboratørane i
også nord til Barentshavet, såg du sjeldan kommunehuset stod på sitt. Dei var budde
eller aldri at fiskarar frå Finnmark tok i på å gå til rettssak mot staten dersom dei
bruk t.d. felta i Nordsjøen. ikkje óg fekk dei seks siste konsesjonane på
Berre ein gong held også Magnus plass, og departementet bøygde av. Det
Stangeland heilt kjeft. I dag – 22 år seinare – måtte berre ikkje snakkast om, og
fortel han utan blygsel om den rolla han austevollingane – med ordførar Magnus
spela då halve bygda søkte om å få Stangeland i brodden – heldt klokeleg kjeft
konsesjon for oppdrett av laks. Det var vel om avtalen både året ut og i alle år seinare.
knapt den holme eller vik i kommunen som Lenger vest kjem du ikkje her i landet,
i 1977 ikkje fekk telefon frå ordføraren med fortel Magnus Stangeland. Vi står utanfor
ei slags befaling om å søkje dei gullkanta barndomsheimen hans på den vesle øya
papira som skulle gje bygda aukande Stolmen.
velstand. Neste granne vestover snakkar engelsk. I
Då fristen var ute låg det 48 søknadar frå båtnaustet ligg stabla sildekassar frå
Austevoll på bordet hjå dei arme Aberdeen og andre relikvier frå
tildelarane. I Fiskerdepartementet fekk dei internasjonal skipsfart – alt saman vrakgods
det Stangeland karakteriserer som heilt som er funne langs stranda og teke vare på
hetta. Telefonen hjå ordføraren gjekk varm. som prov på det vestaveret som meir enn
Ambisjonane var både for mange og for ein gong har tømd pollen for vatn, og vaska
store – og etter litt snakk fram og tilbake både bergsidene og husveggane reine for
vart dei ansvarlege både her og der samde skit og jord.
om at søknadane laut slåast saman – men På vegen ut hit har vi passert den nye
ikkje meir enn at dei sat att med 18 søkjarar Stolmenbrua som i nokre veker no har gjort
frå ein og same kommunen. På juridisk livet ein smule lettare for dei – etter sentral
korrekt vis vart det semje om at desse målestokk – nokså få sjelene som framleis
konsesjonane måtte delast ut med seks om trassar Vårherres argaste vêrlag og klamrar
året. Første året gjekk greitt. Andre året seg til lyng og einer i eit landskap som
tiltok den departementale murringa i kanskje gjev ei dvergbjørk ly i den
72

gudsjelovtida då dagane og nettene er milde. kva gode kommunikasjonar har å seie for
Riksmedia har då heller ikkje gløymt å velferda vår. Det vert lettare å skape nye
fortelje at samferdslepolitikaren Stangeland arbeidsplassar. Og folketalet veks. Dessutan
sat sentralt på tinget då brua til ein kostnad betalar vi det meste av gildet sjølve. Berre
per hovud nokre, særleg austpå, finn i 30 prosent av utgiiftene til Stolmen bru
største laget, vart vedteken bygd. Dette kom frå staten. Resten tok kommune og
irriterer mannen, fordi han meiner ei slik fylke på si kappe.
gyting av vondord, botnar i ei temmeleg Magnus Stangeland vart fiskar 15 år
avslørande kunnskapsløyse. -Etter tolv år i gamal. Skikken var slik på Austevoll som i
Oslo har eg sett ei heilt anna sanning. Du så mange andre bygdelag langs kysten. Ein
treng ikkje argumentere for ein veg austpå. ung mann skulle bli konfirmert, ta til å
Dei kjem av seg sjølve. Bak kvart vedtak røykje og gå med hatt. Så var valet anten to
om ein vegstubb i Nord-Norge eller her på år til sjøs på fjernare vatn eller ei første økt
Vestlandet ligg det ein krafttak av hardaste ombord i fiskebåten. For Magnus var valet
slaget. lett, han vart med far sin på fiske ved Island
Kritikken er urettvis og – i om vinteren og i fraktefart langs kysten når
nasjonaløkonomisk samanheng – dum. Dei sommaren kom.
verdiane som vert skapte her i landet, vert Når det seinare vart ein noko utvida
stort sett skapte ute i distrikta, ikkje minst skolegang i forhold til venene, var det mora
langs kysten. Energien landet brukar, vert å takke. – Ho masa mykje om at eg måtte få
omgjort frå vind og vatn i små og ofte lite meg ei utdanning, minnest Magnus. På den
framkomelege bygder vest- og nord i tida var dette meir sjeldsynt enn vanleg i
Noreg. bygda.
Då må ingen undrast over at også dei Det største ein ung austevolling av
som skapar velstanden vår, vil ha litt att for mannekjønnet kunne bli, var skippar eller
strevet i form av eit noko enklare liv. bas. -Det var langt meir gåverike gutar enn
Dessutan kan vegar og bruer vere eit vilkår eg i klassen, memorerer han. – Nokre år
for at verdiveksten kan halde fram i eit seinare stod dei gjerne ombord i eigen eller
samfunn som elles kan stå i fare for å miste andres båt. Det finst mange professorale
den viktigaste ressursen vi har; nemleg dei hovud på dekk og i styrhus ombord i
folka som bur og arbeider i utkantane av norske fiskebåtar. Etter kvart som den
landet vårt. Vi har sett klart her i Austevoll teknologiske utviklinga ombord har skote
73

fart, er jo også dette blitt heilt nødvendig. levebrødet frå dei. Saka vekte naturleg nok
Ruteplanen viser at snøggbåten brukar ti ein del oppsikt og vart pensla breidt utover
minuttar lengre tid frå Huftarøy til Bergen sidene også i norske aviser.
enn vice versa. Onde eller, som ein ser det, – Eg likte det dårleg, vedgår Stangeland.
gode tunger vil ha det til at det er Magnus – Nettopp fordi eg var stortingsmann, vart
Stangeland som har fått istand også det mitt namn trekt inn i saka som det sentrale.
kunststykket. Han ville gjere det meir Det gjorde ikkje saka betre at artikkelen var
attraktivt å reise til Hufthamar ferjekai enn full av påstandar langt til sides for sanninga.
bort og inn til byen. Om meininga var å Vi arbeidde i landet slik styresmaktene i
halde på ungdomen, skal han ha lukkast Chile ville vi skulle gjere. Påstandane vart
godt – alle fall når det gjeld gutane. Jentene då også bastant korrigerte og til dels avviste
er nok framleis noko mindre solidariske, og i eit motsvar til Greenpeace. Men det ligg
eit feminint underskot på øyene plagar ikkje på nettet, seier den uthengte luteigar,
mannen. som straks etter bedyrer at dette aldri
Dei har ikkje vore flinke nok til å skape skapte problem for han i partiet på noko
arbeidsplassar i heimbygda til dei unge plan.
kvinnene som vender heim att med dusk og – Partiet stolte på meg, ikkje på
svart huve. Vi er nok litt for einsidig knytte Greenpeace.
opp mot fiske og anna sjørelatert verksemd, Partiet stolte óg på Magnus Stangeland i
meiner han. spørsmålet om norsk medlemskap i EU –
Heilt ute av fisket er Stangeland jamvel om det i gangar og korridorer gjekk
forresten ikkje – noko som har gjeve han dei fælaste rykte om at stortingsmannen frå
ein heller ærelaus plass på det såkalla nettet. Austevoll var ein slags uhelbredeleg skap-
Slår nokon opp namnet Magnus Stangeland europear
på Internet, er det ikkje Det ville i så fall kanskje ikkje vere så
samferdslepolitikaren som smiler mot deg, rart – i alle fall ikkje om mannen hadde ein
men rovfiskaren. brennande hug til ny tillit blant dei heime
Det var salig Greenpeace som for eit par som hadde slege seg opp til seks siffra
år sidan oppdaga at stortingsrepresentanten inntekt frå norsk laks. Stangeland vedgår
for det distriktsvenlege Senterpartiet i imidlertid ingen skjulte lyster i retning
Noreg, var medeigar i ein båt ikkje akkurat Brussel.
velståande kystfiskarar i Chile meinte tok – Eg korkje har vore eller er vorten
74

tilhengar av norsk medlemskap i EU. Eg som treng slike. La oss halde fram med det.
var derimot ein svoren tilhengar av å få til Ja, la oss berre bli endå flinkare til å gjere
ein avtale og leve med denne, slik vi fekk det vi no er flinke til.
den gjennom EØS. Eg ser mange meiner at Magnus Stangeland har i dag trekt seg
vi no har knytt oss så tett til EU, at vi like heilt ut av politikken. Nokre organisasjonar
godt kan gå med i samskipnaden. Men eg som Redningsselskapet har han omsut for –
ser no likevel ein svært viktig politisk og ein styreplass der ser han på som så
skilnad. I dag er vi herre nok i eige hus til å viktig at han vil bruke ein del av den ledige
ta farvel dersom integreringa går altfor arbeidskrafta si til å skape ei tryggare
langt. ferdsle langs kysten for både lystbåtfolket
Eg forstår sjølvsagt dei oppdrettarane og den maritime næring.
som opplever ein aukande proteksjonisme Altfor mange liv går unødvendig tapt.
frå einskilde land i EU, som eit trugsmål. Redningsselskapet må i sterkare grad enn
Eg kan likevel ikkje få meg til å leggje før, satse tid og pengar på
avgjerande vekt på det. Viktigare for meg er holdningsskapande arbeid blant alle delar av
ressurssppørsmålet. Retten til å forvalte og båtfolket, meiner han. Umusikalsk gjort ,
disponere ressursane våre er og blir årsaka seier han om regjeringa Bondevik sitt
til mitt bastante nei, seier Stangeland til forslag om å ta vekk verftsstøtten. Han
Fiskaren. meiner regjeringa burde ha sett at eit slikt
Han vedgår at han heller ikkje fullt ut framlegg ville måtte møte kraftig motstand
skjønar alt dette maset om at vi må inn for å langs kysten – rett og slett fordi det var
kunne foredle og skape arbeidsplassar her uklokt. Men elles har han bestemt seg for å
heime. Vi er eit lite folk. Kvar skal vi skaffe halde mest mogleg kjeft i politiske
arbeidskraft frå til all denne foredlinga spørsmål.
enkelte har så store tankar om? Vi har noko – Eg skal sjølvsagt aldri samannlikne
fiskeindustri her i Austevoll, men for å få meg med ein mann som Willoch. Men eg
denne industrien til å gå rundt, lyt vi såg sjølv på Stortinget korleis leiande folk i
importere arbeidskraft frå søta bror. Det Høgre bala med å ha ein sjuande far
har aldri vore noko skam å gjere det som vi hengande i horn på veggen.
er best til. 12 år på Stortinget var nok, meinte han i
Råvareproduksjonen vår skaper fjor vinter og takka nei til attval. Mange
grunnlag for gode arbeidsplassar i eit EU ting hadde han fått gjort som han ville,
75

men, pussig nok, tenkjer han i dag kanskje


meir på dei bitre nederlaga. Det aller
bitraste var Gardermoen lufthamn.
Gardermoen har ført til den største og mest
omsynlause folkeforflyttinga i moderne tid
i Noreg, meiner han – og tenkjer då både på
tilsette og reisande som nå må leggje
omvegen om flatbygdene på Romeriket for
å kome seg vidare rundt i landet og verda.
Akkurat det nederlaget har eg vondt for å
svelgje.
– Hadde du og dine lidd nederlag i saka
om storflyplass med ein annan statsråd enn
Kjell Opseth på taburetten?
– Nei. Då ville resultatet blitt eit heilt Etter tolv år i Oslo har eg sett ei
anna. Opseth er ein likandes kar – men ein
uvanleg hard negl. heilt anna sanning. Du treng
– Kva gjer at ein administrerande
direktør i ei større industribedrift framleis ikkje argumentere for ein veg
kjenner seg sterkt knytt til Senterpartiet?
– Sjå der, seier Stangeland, og peikar mot austpå. Dei kjem av seg sjølve.
ein beitande masse i synsranda:
– Eg held meg med ville sauer. Bak kvart vedtak om ein
Utemjande, dei óg.
vegstubb i Nord-Norge eller her

på Vestlandet ligg det ein

krafttak av hardaste slaget.


76

I vidde som Østfold


[Frå Bols si hand: kommentar i Fiskaren] Statsråd Åslaug Haga har, sant nok,
ikkje predikert slike havparkar for vindkraft
Når vår nye oljeminister snakkar om som det einaste salege for landet. Men kring
fornybar energi, skal ein norsk fiskar med tema fornybar energi er ho hardt pressa frå
stor merksemd lytte. For her kan det snart både miljø- og industriside. Her har Natur
bli snakk om ein skog av master, av skrog og Ungdom funne seg godt selskap hjå
ein mur , som diktaren sa etter slaget ved skipnaden Norsk Industri og leiaren der,
Svolder. Vindparkar til havs, er det nye Stein Lier Hansen. For vindmøller til havs
hocus-pocus i norsk energiforsyning. er nettopp det han peikar på som det
Det skal ha skore seg mellom miljørørsla fornybare satsingsfelt, slik den bergenske
og partileiar Kristin Halvorsen i SV. Dette sparringpartnar Holmås gjer gjennom eit
har regjeringskollega Åslaug Haga hatt breidt oppslag i avisa Dagbladet. Så når vår
forstand til å utnytte til sin fordel. På strak nye oljeminister snakkar om fornybar
arm inviterte den nye olje- og energi, bør ein norsk fiskar med stor
energiminister frå Sp landets miljøandlet til merksemd lytte. Det kan bli både dyrt,
seg og sine i eit forsøk på å skape ein slags trongt, vanskeleg og farleg på fiskefelt i
idèdugnad, der Hagas første bidrag m.a var Nordsjøen den dagen vindkrafta derfrå skal
ein idè om vindparkar til havs som supplere den oljen og gassen som sanneleg
representanten Heikki Holmås frå SV har gjort det brysamt nok frå før å vere
hadde lansert i stort format nokre dagar før. fiskar.
Og då kan me nok berre vente på den dag For det er slett ikkje småtteri Holmås
då statsminister Jens Stoltenberg óg (og SV?) ser føre seg. Møllene skal strekkje
proklamerer eit slikt mølleverk til havs som seg 150 meter over havyta, og sjølve
sitt partis nye kongstanke for landet. hovudet skal ha ein diameter på opptil 90
Det kollegiale samkvem kring meter. Energiforskarar meiner det det skal
kongsbordet vitnar ikkje akkurat om den vere muleg å plassere over 3000 slike
eventyrlege idyll me kjem i hug frå det havmøller til havs på eit 50 gonger 80
Soria Moria slott som for eit par år sidan kilometer stort område, og at desse i så fall
var mal og mønster for det nye norske hus. kan produsere 7000 TWh kvart år. Dette
77

tilsvarar i så fall sju gonger den vasskraft- parkar til havs som, om dei skal ha den
produksjonen som er i Norge i dag, om ein utforska effekt, vil oppta eit så stort stykke
ser det den vegen. Ser ein derimot på kva hav at det bokstavleg tala er uråd å sjå det
areal dette vil oppta for fiskeri og annan føre seg her frå land. Den amerikanske
sjøverts trafikk, vil ein 4000 klimaforskaren Jesse Ausubel har, ifølgje
kvadratkilometer vindpark bli på storleik Newscientist, peika på at m.a. vindkraft er
med Østfold fylke (4183), eller ti gonger så med på å valdta naturen , fordi slik
stor som Jan Mayen, for dei som er kjende energiproduksjon krev ein massiv
der. Og då har dei hovud som har forska infrastruktur med stål, metall, røyr, kablar,
fram dette, neppe rekna med dei betong og kommunikasjonar. Viss målet er
sikringssonar som sjølvsagt vert heilt å minimisere klimaskadene, er den beste
turvande på eit havstykke der det attåt løysinga auka effektivitet, naturgass med
dagleg fiske går føre seg ein omfattande CO2-fangst og atomkraft, skriv han.
person- og nyttetransport som får nye fårer Her heime er professor Egil Lillestøl i
å forholde seg til dei netter og dagar uvêret Bergen nett tildelt Forskningsrådet sin
spinn ekstra kroner inn til norske formidlingspris. Han er ein ivrig talsmann
kraftselskap. Forskarane ivrar for prosjektet for det radioaktive grunnstoffet thorium i
også fordi ein slik norskutvikla teknologi kraftverk, fordi dette ikkje gjev frå seg eit
kan bli ei suksessrik eksportvare. Ja, det strålingsfarleg kjernefysisk avfall. Thorium
skulle i så fall ta seg ekstra godt ut for finst i vårt land i rikt mon. Men på dette
miljøet; at danskar og britar kjem på den feltet talar den prisløna formidlar framleis
same idè og plassere sine monster av for dauve øyre.
vindparkar i det matfatet me deler med
desse. Helge Arild Bolstad
Det er beint fram rart korleis ein slik er journalist
sådd idè så tankelaust får spre seg også ved Fiskaren sitt kontor i Bergen.
blant presumtivt vituge folk. Frå å vere eit
hugskott ut i lause lufta eine dagen, vert
begrepet vindparkar til havs så å seie
programfesta av ein statsråd via media den
neste. Ingen bryr seg om å spørje t.d.
sjøfarande folk kva slike meiner om nokre
78

Ein éin- og avspora idé


[Frå Bols si hand: kommentar i Fiskaren] som det lysande eksempel i det mørke som
ein støtt meir nedsota klode i dag er tulla
Viss alle nordmenn flyttar inn i høghus inn i.
sørover frå Grorud, har me for vår del Tor Fredrik Rasmussen heiter
rydda opp i dei klimatiske utfordringar professoren i samfunnsgeografi. Han må
Norge står overfor. Det høyrest for galt ut nemnast med namn. Rasmussen får elles
til å vere sant i jamvel vårt rare land. Men selskap av professor Rune Sørensen ved BI,
ein professor frå Oslo ser ut til å meine i Oslo det óg. Så er dei to som kan dele på
dette i fullt alvor. tøvet.
Aftenposten har i ein serie artiklar retta Kanskje av mangel på meir fornuftige
søkjelyset mot korleis me her i landet kan oppgåver, har dei to professorane leika seg
få vårt forbruk av klimavandaliserande med tal frå Statistisk Sentralbyrå. Tala viser
tiltak under ein meir anstendig kontroll. at klimautsleppa i Oslo i 2004 var berre 2,5
I ein av desse artiklane har dei henta tonn per innbyggar. I kommunar med meir
fram ein ætling av bondesonen Rasmus enn 50.000 innbyggarar var utsleppa eitt
Berg, - hjå Holberg betre kjend som tonn meir per innbyggar, medan dei i
Erasmus Montanus. Ein stein kan ikkje bygdelag utover landet har funne eit snitt
flyga, ergo er mor Nille ein stein , sa som på 12,3 tonn i desse mindre kommunane.
kjent denne studerande i København, og No skulle ein jo tru at dei samla utsleppa
med sin logikk har så denne personasjen i slike geografisk avgrensa område var minst
gjennom eit par hundre år mora menneske i like interessante å rekne seg fram til. Men
teatersalar både i vårt land og i det danske. slik reknekunst er fråverande i det
Klimaproblemet kjem av transport. talmaterialet som dei to har funne grunn til
Kollektivtrafikken på bygdene er ikkje godt å publisere i ei framstelling som i all sin
nok utbygd. Ergo er distriktspolitikken toskeskap også er så tendensiøs at ein kan
miljøfiendtleg , slær den brave professor bli freista til å tru at desse to vitskapsfolka
med litt andre ord fast i sitt svar på korleis først og fremst har ein politisk agenda for
Norge kan bli så reint for CO2, NOx og det dei hevdar er forsking.
anna uttyske at vårt land kan bli ståande Som kjent for folk flest, er både
79

prosessindustri og anna industriell verk- biobrensel. Men heller ikkje med den beste
semd av noko omfang plassert utover landet vilje kan eit par professorar i Oslo få
i ofte små samfunn. Det same er landbruk skogen til å spasere inn til byen av seg sjølv.
og fiskeri. Verksemder som kjem både Så kanskje ser dei føre seg ei framtid der
oslofolk og anna byfolk til gode, vert i den folk frå Oslo, Drammen eller Kragerø
professorale reknekunst belasta desse små sjølve dreg med sag på skogen, og elles held
kommunane. Professorane kunne såleis denne i så pass hevd at det vert trevyrke
meir korrekt konkludert med at ein i vårt nok til slik brensel også for dei generasjonar
land burde leggje ned det meste av som kjem?
næringsverksemd, for å få utsleppa ned. Idèen dei to forfektar er både èin- og
Same tendensiøse framstelling ser me når avspora. For det er er forbruket vårt som
det gjeld biltrafikken. Utslepp frå trailarar først og fremst og meir og meir utfordrar
på veg med nødvendige gode for oslofolk klimaet.
og anna byfolk, vert utlikna på dei små Me kan, rett nok spare noko på å reise
kommunar bilane må passere på veg frå kollektivt til dagleg, eller flytte til mindre
produksjon til forbruk. Ja, jamvel byfolk på husvære, slik folk i det urbane Norge har
veg til hytta i SUV-ane sine, må bygdefolket best høve til. Men vert desse pengane
svare sin store del for, har Nationen funne brukte på flyreiser til eksempelvis Kreta,
ut. Derimot er flytrafikken ikkje teken med har denne utslepps-spinninga i løpet av året
i reknestykket. Det finst nemleg statistikk gått meir enn opp i vinninga, forklarar ein
som viser at byfolk reiser langt meir med annan professor på BI, Jørgen Randers.
fly enn folk utover landet. Ein artikkel i Det finst til alt hell ymse med også slik
Nationen fortel at oslofolk reiser mest tre status i landet.
gonger så ofte med fly til utlandet som det
dei gjer nord i Trøndelag. Helge Arild Bolstad
Så alt dette rekna med, er det slett ikkje er journalist
rart at folk utover på bygdene, med kreativ ved Fiskaren sitt kontor i Bergen.
matematikk, kan framstellast som dei verste
miljøsvin per hovud i landet.
Rasmussen og Sørensen ser føre seg ei
sentralisering med små og store bysamfunn
i Norge også for å kunne satse meir på
80

Til Reidar Stöfring

Strengane tagna i fela


då bogen vart brått slegen vekk.
Eit hjarte har slutta å spela.
Ha takk for dei slåttar vi fekk.

Ha takk for dei blåe tonar


som tvinga oss alle med
i sorgmuntre vibrasjonar
då stunda baud opp til det.

Ha takk for det rytmiske drivet


som lokka oss med på leik Helge Arild Bolstad
i jublande ja til livet
om viljen var aldri så veik.

Ha takk for den omsut og varme


som låg i kvar tone vâr.
Ha takk for din rettkjende harme
Mot liding uskuldige bar.

Strengane tagna i fela


då bogen vart brått slegen vekk.
Eit hjarte har slutta å spela,
men slåttane varer og rekk.
81

Kjære fräulein Liebermann


[Frå Bols si hand: kommentar i Fiskaren] Det var beint fram forbausande å sjå den
grundige kunnskap ei ung jente nord i
Kjære fräulein Liebermann, Tyskland har om kval og kvalfangst.
Herbertstrasse, Sterkast inntrykk gjorde det, når du så klart
St. Pauli, sa meg kor klokt tenkjande dette dyret er.
Hamburg. Då skjønar eg óg lettare at kvalen kan gå
seg så fast opp mot land når det ikkje er
Eg vart svært heppen då eg i går tok imot mat nok i havet. Det er vel ei bøn om
brevet ditt, dagsett 30. mai i år. Sjølv er eg kokfisk.
ein snart gamal nordmann som trudde eg Du har eit poeng der. Vi dumme
visste det meste om all den faenskapen som nordmenn skjønar ikkje slikt. Vi har visst
går føre seg i verda. På TV her heime kan vi trudd at vi bør gjere med kvalen, som både
kvar kveld sjå krig, svolt og anna naud råke de tyske og vi norske gjer med elgen når
slekta vår i land kloden over. No skjønar eg beitet vert smått, bestanden for stor og
at det skjer langt verre ting nær strendene dyret kan pinast av svolt. Skyte det ned –
her i Noreg. Eg er veldig glad for at du sa og så tene noko meir pengar som set oss
frå til nettopp meg om dette, og på ein slik endå litt betre i stand til å hjelpe óg dei
personleg måte. At eg må dele dei djupe borna som vert sette i læger for å døy av
tankane med ein halv million andre mangel på mykje. Vi kan då ikkje sjå på at
nordmenn, skal du slett ikkje ta så ille opp. folk døyr – for å spare eit dyr. Har vi tenkt.
Eg skjønar at du, fräulein, har skrive berre I fleire tusen år.
dette eine brevet til ein mann du personleg - Ja, fräulein, eg veit godt at de har ein
visste var veldig villfaren. Den milde og noko annan tradisjon i ditt land. Men då
forsonande tonen i brevet ditt rørde meg nokre av dine landsmenn vitja landet vårt
difor sterkt. Eg låg, skal eg seie deg, lenge for meir enn 50 år sidan, var det nettopp
den natta svevnlaus og tenkte på kva det fisken og dyra i havet som berga oss frå den
meir lytefrie folk på dine kantar, i dag må verste nauda. Saman, sjølvsagt, med den
bale med av blodtørste norske villmenn. tyske eksporten av norske kvinner og menn
Du imponerer meg, fräulein, voldsomt. til kulturlandet sør for Flensburg. Den
82

gjorde at det vart nokre færre her oppe å desse der du er. Det er godt då – for deg og
dele den knappe maten med. Vi forstod dine – at dei aldri vil drepe kval.
berre ikkje den gode tanken bak – den Så dyr som portoen no er blitt.
gongen. Hels din ven Greenpeace.
Vi dumme nordmenn. Vyrdsamt Helge.
Du skriv til meg at vi må slutte med
kvalfangsten i respekt for dei internasjonale Helge Arild Bolstad
semjer. er journalist ved Fiskaren
Vi er eit dårleg døme for andre land, sitt kontor i Bergen.
skriv du óg. Ja, vi har mangt å svare for her Dato: 04. 06. 1999
nord i Noreg, forstår eg no. Men, fräulein,
eg var før ikkje klar over at den pinefulle
leiken med oksar i ein kant av EU-riket
ditt, var eit så direkte resultat av denne
norske kvalfangsten. Dei hadde visst sett fyr på eit
Ikkje har eg heller, fräulein, visst at det
britiske adelsskapet var så mentalt smitta av asylmottak.
kvalfangsten, då dei i si tid tok til å sprenge
revar med hund og hest og bøsse. Eg skjønar at det vert fleire og
Det er, skjønar du, så mykje meir du veit
om alt slikt enn det vi heimfødingar gjer her fleire av desse der du er.
nord.
Eg har jo aldri tenkt på at alle dei kyrne Det er godt då – for deg og dine
i EU-landa som dreg magane etter seg langs
bakken, må leve livet slik fordi bøndene i – at dei aldri vil drepe kval.
ditt grannelag har fått søla til vetet sitt på
Reine og Skrova og Røst. Så dyr som portoen no er blitt.
Frå Berlin såg eg her om dagen bilete av
marsjerande menn utan hår. Men jakkene
og støvlane var store. Dei hadde visst sett
fyr på eit asylmottak.
Eg skjønar at det vert fleire og fleire av
83

Vakne or svevnen

Vakne or svevnen, Vakne or svevnen,


sjå dine augo, kjenne din varme,
høyre din lått. føle di ro.
Alt eg har fått Alt eg forstod
er så godt. då du lo.
Nærast i verda Nærast i dagen,
kjærast i livet kjærast i timen
er gleda vi saman har ått. er venskapen mellom oss to.

Vakne or svevnen,
møte din neve,
leike eit bel.
Alt eg får del
i er vel.
Nærast i tida,
kjærast i stunda
er kroppar i sanselaust spel.

Av Helge Arild Bolstad


Tonesatt av Aftenlandet
på «Morgon i mai», 1998
84

Blomar og blod

Du spelar musikk på mi harpe Blomar og blod, blomar og blod,


og gjer mine ord til dikt, vi leikar med liding og skakar med ro.
og eg syng ein song om kjærleik, Kjærleik skal såast og kjærleik skal gro
om voner og lengt og slikt. i senger av blomar og blod.
Og songen tek av i crescendo
til tvika i hugen fêr: Du skjenkar meg vin ut av kalken
– Eg elskar deg, elskar deg, elskar deg ikkje, og gjev meg Messias’ brød,
eg elskar deg ikkje, eg gjer! og eg står som berget Peter
så trufast til morgonrød,
Blomar og blod, blomar og blod, og sansar det kroppane lova
vi leikar med liding og skakar med ro. til rusen or minnet fêr:
Kjærleik skal såast og kjærleik skal gro – Eg elskar deg, elskar deg, elskar deg ikkje,
i senger av blomar og blod. eg elskar deg ikkje, eg gjer!

Du rekkjer meg handa om kvelden Blomar og blod, blomar og blod,


eg bed meg på sanseflukt, vi leikar med liding og skakar med ro.
og gjev meg den våte varme Kjærleik skal såast og kjærleik skal gro
som trollar bort tôl og tukt. i senger av blomar og blod.
Så høyrer eg klokkene kime
og dagen or svevnen fêr: Av Helge Arild Bolstad
– Eg elskar deg, elskar deg, elskar deg ikkje, Tonesatt av Aftenlandet
eg elskar deg ikkje, eg gjer! på «Morgon i mai», 1998
85

Då magedansen kom til Jølster


Det breidde seg uro
kring tunet hjå Else
ein dag det vart kjent
at ei danserinne
stod der i hagen
– med beina i ro –
og dansa med magen!
Og det i ei bygd Men inne i stova
der valsen vart helsa ved peisen hjå Elsa
med fyord og jammer Vårherre dei takkar
som fare for frelsa for vinen og dansen
og sjela og kroppen som nyar opp helsa
og sjølvaste helsa. i aldrande frakkar.
Nei, dette var toppen! Tjo hei, ropar Peren
og slær seg på hælen
Sjå dei går innat, så katten vert fælen
jamra ein kone og rømer på loftet.
og peika på Astrup Sjå for ei hofte,
og Ludvig med fela. slær Ludvigen fast
No skal han vel spela med fela mot kroppen
for nakne kroppen. Nei, dette var toppen!
Nei, dette er toppen!
Og så denne Peren Helge Arild Bolstad
av finaste slekta!
No er han vel hekta
og gløymer å fekta
mot Belsebubs laden
og styggaste gjeren.
Frels han frå skaden!
87

Ein bohem pensjonerer seg


Helge Arild Bolstad, Fiskaren sine lokale før klokka i sju om
fødd 22. januar 1946 morgonen. Når me andre kjem, har han
på Dale i Hordaland. levert ei lang remse notisar, andre faste
postar, og er i full gang med nye artiklar.
1970 – Journalist Nynorsk Pressekontor. Bols er ikkje berre journalist mellom
1974 – Redaktør Setesdølen, Bygland. klokka åtte og fire. Kommentarane kladdar
1975 – Redaktør Dag og Tid, Oslo. han ofte kvelds- og nattetid.
1985 – Frilansjournalist. – Ein stad eg i alle fall ikkje kan skrive
1986 – Journalist Bergensavisen. kommentar, er på kontoret.
1987 – Journalist Fiskaren, Bergen. Det Bols heller ikkje kan, er å skrive
reiserekningar, eller overtid.
– Eg kan gjera det sjølv, sa Bols då eg spurte – Eg har eit syndrom som gjeld dette
om å få lage eit portrettintervju til avisa på med skjema. Eg får det berre ikkje gjort.
den siste arbeidsdagen hans. Heime har eg ein helt plastpose med
Det kunne han heilt sikkert, mykje betre kvitteringar Nils skulle ha attestert.
òg, enn underteikna, men når Bols ein gong – Kva skjer med dei når du sluttar?
har bestemt seg for å slutte i Fiskaren, får – Nei, eg veit ikkje. Eg brenn dei vel
han finne seg i at andre tar over oppgåver opp, kanskje?
han elles hadde vore sjølvskriven til å Er det rart at avisleiinga og me kollegaer
utføre. er leie for at han nå vil gjere det slutt med
Me møtes på Wesselstuen i Bergen ein oss?
regntung onsdag ettermiddag. Bols helsar – Ein skal gi seg medan ein er på toppen,
på ein og annan kollega frå langt større seier Bols. – Er det ikkje det idrettsfolk
redaksjonar. Nokre av dei er for lengst over gjer?
sin mest produktive alder og fyller På topp har han vore lenge. Det har
arbeidsdagane med å skrive notisar frå Fiskaren sine lesarar fått merke, særleg
andre aviser. Bols skriv òg notisar. Før me gjennom alle dei portrettintervjua og
andre har rukke å stå opp om morgonen sit kommentarane han har skrive for avisa.
han allereie på toget frå Dale og er på plass i – Det var den beste tida mi i Fiskaren da
88

eg fekk skrive eit portrett i veka. Me hadde kontor. Eit halvt årsverk. Valet var ikkje
fått nye eigarar og det skulle mellom anna vanskeleg. Bols slutta med jusstudia etter
satsast på kultur. Men det tok ikkje mange knappe eit år, og sidan er det
åra før portrettintervjua blei sett på som ein journalistikken han har livnært seg på.
dyr luksus me ikkje lenger kunne sjå oss – Der var det ein redaktør som heitte
råd til. Dessverre. I staden blei dei erstatta Aani Rysstad. Ein setesdøl som etter ei
med det meir tabloide «Navn i uken». Eit stund sendte meg til heimbygda si for å vere
journalistisk misfoster ei avis som Fiskaren redaktør for det nystarta bladet Setesdølen.
burde halde seg for god til å presentere som På den tida, i 1974, budde det cirka 2900
åndsverk. Å spørje eit menneske kva fisk menneske i dei fire kommunane avisa dekte.
han vil vere, er slik eg ser det, reine litterære Etter eitt år med unge Helge Arild Bolstad
toskeskap. Sjølv om humor i dag er ein som redaktør hadde Setesdølen eit opplag
mangelvare i norsk presse, bør den vere på litt over 3000.
tilnærma intelligent, skal han ha plass. Frå Nynorsk Pressekontor blei han
At Bols skulle jobbe 21 år i ei fiskeriavis, hanka inn til vekeavisa Dag og Tid. Her
var ikkje sjølvsagt. Heime på Dale var han fylgde nesten ti gode år, og mange gode
meir interessert i dikta til André Bjerke og venskap han har halde på seinare. Her
Arnulf Øverland enn å springa etter laksen i vanka han saman med NRK-veteranane
Daleelva. Heller ikkje bestefaren sin 27,9 Lars Jacob Krohg, Bjørn Hansen og
kilo tung laks var stor nok til å konkurrera Herbjørn Sørebø. Med fast plass i
ut forfattarar som Agnar Mykle og Knut Stortingets presselosje lærte han eit og anna
Hamsun. Bols reiste til hovudstaden for å om journalistikk frå desse folka, som ikkje
bli student. Tok forberedande prøver og har med teft å gjere. Bols blei òg tilbudd
skreiv seg inn på det juridiske fakultet. Men andre jobbar. Både i Dagbladet og NRK,
den unge studenten fann seg heller ikkje men takka nei.
heilt til rette blant medstudentar med – Eg har alltid trivs mykje betre som
adresser i Holmenkollåsen og Vindern, og gullfisk i ei lita bolle, enn hai på det store
med langt finare etternamn enn han sjølv. hav. Ein blir meir synleg i ei bolle.
For å spe på studielånet, jobba han med å Det spørs vel òg om Dagbladet ville
laste og losse båtar på brygga, og her trefte tillete at han skreiv nynorsk. Fobien mot
han folk han kom godt overeins med. Han nynorsk er sterk i desse elles så tolerante
fekk tilbod om jobb i Nynorsk Presse- miljøa. Men om han ikkje har søkt
89

prestisjetunge jobbar, legg Bols mykje ære i – Nei, ho forsvann for oss begge.
det han leverer frå seg. Han er oppteken av Men som oftast var det Bols som
rytmen i språket og tenkjer at orda er som forsvann frå damene. Etter ei stund ville dei
notar i musikken. Målet er å gjere ein tekst disiplinera han og oppdra han litt, og då
betre enn utgangspunktet. Kan hende gjeld stakk han, kan andre fortelje.
det òg når intervjuobjektet ikkje er så – Eg har aldri lagt skjul på at eg lever litt
spanande. Det går rykte om at unge Bolstad bohemsk. Saman med likesinna. For meg
skal ha sovna under eit intervju ein gong. har det vore viktig komme og gå når det
Likevel var det som kom på trykk så passar meg.
framifrå at ikkje minst den som blei Derfor har kan hende heller aldri
intervjua vart forundra. familielivet lokka, og vener sine havarerte
– Jo, det stemmer visst det. Det var ekteskap auka ikkje akkurat trua på at det
Helge Rabben, mangeårig Italia- var noko han sjølv ville gå inn i. Likevel er
korrespondent for Dagbladet, eg intervjua. det ei dame Bols ikkje har klart å la
Nå trur eg ikkje det gjaldt han, men det er forsvinne. Ei kunstnarvenninne frå Jølster
ikkje alltid intervjuobjekta har like mykje er alt han vil seie om henne. Men det var ho
interessant å fortelje heller, og då kan ein som fekk han tilbake frå Oslo til Bergen.
vel lett sovne av litt. – Ja. Det var nok det. Ho skulle studere
Bols ser seg om, trommar litt med kunsthistorie og eg blei med.
fingrane på bordet. Seinare flytta ho til heimbygda Jølster,
– Du har visst snakka med mange du? og det har blitt mange turar mellom Dale
– Ja. og Jølster.
Mellom anna var det ein som kom i – Me har eit svært godt venskapeleg
skade for å brekke armen på deg ein gong? forhold. Når eg pensjonerer meg blir eg
I eit slagsmål om ei dame? nok verande der i periodar. Eg har fått
Bols ler. innreia ei skrivestove der oppe, kor eg kan
– Olav Kobbeltveit, ja, tidlegare politisk sitte, sjå ut vindauge og kanskje få til å
redaktør i Bergens Tidende. Det stemmer skrive noko.
det. Etter verk i tre dagar måtte eg ta ein tur Dei andre røystene på Wesselstuen har
på legevakta. Det er første og siste gang eg auka i volum. Eg legg merke til at nokre av
har brote noko. dei har ein svært familiær tone med
– Kva med dama? serveringsdamene. Og her sit eg, med Bols,
90

min kollega i nesten ti år og drikk øl. Det meg oppi handa og sa at eg hadde redda
har vi ikkje gjort ofte. Faktisk har eg tenkt livet hennar. Ho hadde tenkt å ta livet sitt,
på det i det siste, kor lite eg eigentleg men så hadde ho høyrt den songen og det
kjenner denne mannen eg har sett nesten hadde redda henne. Like etter forsvann ho,
dagleg i så mange år. og eg anar framleis ikkje kven ho var, eller
– Du er ikkje av dei som slepp folk lett korleis ho visste kven eg var. Det er klart at
innpå deg? sånt noko gjer inntrykk. Antakeleg hadde
– Nei, du har nok rett i det. denne unge jenta kjærleikssorg, så oppdaga
– Samstundes når eg les det du skriv, ho at ho ikkje var åleine i verda med slike
ikkje minst i dikta dine, får eg ikkje kjensler. Det er ganske sterkt når nokon
inntrykk av at du held tilbake. Tvert om. seier du har redda livet deira med det du
Då gir du av deg sjølv. har skrive. Ord betyr noko.
Bols ser framleis alle andre stader enn på Denne unge jenta er ikkje den einaste
meg. Trommar litt på bordflata. som har fått merke verknaden av orda til
– Du meiner at eg opnar meg meir i det Bols. Han er den sjølvskrivne talar enten
eg skriv? det er ein kollega som fyller 60 år, eller ein
– Ja. ven som har gått bort. «Reidar, Reidar,
– Ja. Det kan stemme det. Kvifor måtte du ha det så travelt – denne
Den vesle pausen er akkurat passe kort gongen òg. Vi var så mange som ville sjå
til at eg ikkje rekk å gripe ordet for å deg. Helse på. Du gav oss så dårleg tid», las
snakke om noko anna. For første gong Bols med høg, stø, røyst ved båra til venen
under intervjuet ser Bols meg i augo og Reidar Mathistad. Folk som var til stades i
held blikket. gravferda hugsar ennå, meir enn 12 år
– Eg skal fortelje deg noko. Du veit eg seinare, kor gripne dei var over desse orda.
har skrive tekstar til visegruppa Aften- Men kven er det som har gjort inntrykk på
landet. Der er det ein song som heiter Bols?
Blomar og blod. Ein gong eg sat på kafé her – Mange av dei eg har intervjua. Mellom
i Bergen, kom det ei vilt framande ung jente anna ein eg nyleg skreiv minneord om,
bort til meg og spurde om eg var Helge Simon Øvretveit. Han hadde vore i same
Arild Bolstad. Om det var eg som hadde fangeleir i Tyskland, som Arnulf Øverland.
skrive den songen Blomar og blod. Eg svara Å få møta ein person som har opplevd at
ja. Då sette ho seg ved sidan av meg. Takka Arnulf Øverland sit i underkøya og kladdar
91

dikt på dopapir. Det tykkjer eg er stort. ein del signal om at mange no er redde for
Ein annan mann, Earl Hyman, som at tyngdepunktet i norsk
mange vil hugse som bestefar Cosby, møtte fiskerijournalistikk vil bli flytta nordover
Bols ved fleire høve. og ta farge av ein redaktør plassert i
– Ein gong var på teaterbåten Innvik, Tromsø. Så sterkt som staben nordover i
kor Hyman spelte teater på nynorsk. Han landet vil bli i den nye avisa, burde
hadde ikkje desse fobiane mot nynorsken redaktøren utan større gnissingar mellom
mange nordmenn har. Det var om hausten nord og sør kunne bli plassert her i Bergen
og det var begynt å bli litt mørkt ute. Me for å signalisere at den nye avisa også skal
sto ute på dekk i Gudvangen. Der er det ha omtanke for dei næringsfolk som finst
som kjent fjell på begge sider og Hyman slo vest, sør og aust i landet. Og ein ting til:
ut med handa og sa: «Italia er skapt av Fobien mot nynorsken eg synes å sjå i
menneske. Norge er skapt av Gud». Fiskeribladet. Jamvel pressemeldingar frå
Bols kikkar på klokka. Han må nå eit departementet kan i Harstad bli omsette frå
tog heim til Dale. Vil det seie at intervjuet nynorsk til det dansknorske målet mange
er over? Men det var jo meir eg ville snakke nordmenn framleis held seg med. Dette bør
med han om. Den nye avisa, til dømes, dei ansvarlege ha i tankane når eg no sluttar
korleis ser du på denne fusjonen av dei to og andre kjem til i ei avis som skal tale heile
fiskeriavisene? kysten si sak. Mange tingarar vil reagere
– Med stor velvilje. I utgangspunktet. sterkt dersom ein ny avisskipnad vert heilt
Men dei må gjere noko med namnet. fri for det tale- og skriftspråk dei brukar til
Fiskeribladet Fiskaren er like vinglete som dagleg.
ein halt fiskar på eit dekk med slo. Kvifor Bols har reist seg og tredd hua godt
ikkje ta steget ut og kalle den nye avisa nedover øyrene. Han har blitt intervjua for
Kyst og næring? Det er eit kort, godt og andre gong i sitt liv, den første var då han
rytmisk namn. Bols har fleire bekymringar slutta i Dag og Tid, og me har begge to
for den nye avisa. På vegne av lesarane han kome gjennom det utan at nokon av oss har
har kontakt med. sovna.
– Eg er redd den ekstra satsinga på Ein bohem har pensjonert seg. For å få
begrepet «nordområdet» uroar mange tid til å vere meir bohem.
trufaste tingarar Fiskaren har frå Trøndelag
og søraustover. Frå mine kjelder har eg fått Av Kjersti Sandvik
Eg har alltid trivs mykje betre

som gullfisk i ei lita bolle, enn

hai på det store hav.

Ein blir meir synleg i ei bolle.


93

Ikkje punktum, men ;


[Bols si siste kommentar i Fiskaren] næringane finst nokre av dei mest
tenkjande, taleføre og inspirerande
Etter 21 år i Fiskaren er det emosjonelt menneske i landet. Det er menneske som
vanskeleg å setje punktum. Så derfor let eg framleis i dag baserer sin teoretiske viten på
dette brevet til lesarane ende med eit erfaring og praktisk kunnskap. For medan
semikolon, – eit pusterom som betyr at statsskuta meir og meir vert styrd av
kontakten må få halde fram. På eine eller menneske med pålag same erfaring frå
andre viset. Det trur eg óg eg vil få høve til. norsk næringsliv som ein narkoman
I dag vert mykje tid brukt til å rydde direktørson frå Montebello Terasse, er våre
kontoret mitt her på Bontelabo i Bergen. fiskebåtar framleis folka med menn – og
Siste faste arbeidsdagen min var, når korrekt nokre kvinner – som har lærd seg yrket og
skal vere, i går. Men etter 21 år som livet å kjenne gjennom arbeid og ofte slit.
journalist i Fiskaren er det vanskeleg å setje Ja, dette er, slik eg ser det, faktisk
punktum. Så mange kjensler og minne grunnlaget for den suksess den marine
pressar på og gjer sjauen i dag tyngre enn næring i Norge er. At «direktørsønene» i
trudd då eg i fjor gjorde det valet å la Oslo sjeldan har evna å innsjå dette
hovudet få meske seg med andre tankar økonomiske fundamantet i landet, har ikkje
etter fylde 62 år. stogga korkje fiskarane eller pionerane i
Først og fremst går tankane nett i dag til norsk oppdrett frå å jobba vidare med sitt,
dei mange menneske arbeidet i avisa har diskutere seg imellom, endre syn når tida
gjeve meg høve til å møte, anten personleg var inne for slikt skifte og vere i den
eller gjennom reflekterte innlegg i avisa. Så forkant av ei utvikling som er turvande for
mange nye kjenningar har eg skaffa meg all suksess.
desse åra, at eg helst skulle ha handhelsa på 21 år er inga lang tid om me tenkjer oss
dei alle på ein dag som denne, både dei her i attende. Det er 14 år sidan dei olympiske
avishuset som har kome og gått og dei leikar ved Mjøsa og 17 år sidan muren fall i
mange ute i det store vi som på kvart sitt vis Berlin, – hendingar som dei fleste av oss
kan innlemmast i det som heiter norsk også i dag har eit nært forhold til. Men tida
fiskeri- og havbruksnæring. I desse mi i Fiskaren følest lengre enn ho er, fordi
94

den teknologiske utvikling har aksellerert så burde vere ein del av norsk distrikts-
kraftig sidan 1987, både internt i avisa og i politikk. I dag ser ei sjølvforsterkande
norsk fiskerinæring i vid tyding. Så mangt utvikling ut til å ha gravlagd alt slikt
nytt og spennande har skjedd. tankegods i Norge. Det kan ein óg gjere
Då eg vart henta til avisa sat ein stab sine tankar om etter 21 år i Fiskaren.
staute menn i Noregs Sildesalslag og skreiv Og så er kvinnene blitt meir synlege.
ned for hand kvar einaste fangst som blei Fiskarkvinnelaget med si omsut for miljø
meld inn til kontoret. Mykje av tida i og tryggleik har rett nok hatt sine
redaksjonen gjekk med til å skrive inn desse rekrutteringvanskar i eit meir moderne
mengdene av tal på maskinar og diskettar Norge. Men det er kome sterke kvinner inn
som i dag har fått sin museale plass i norsk i leiande roller, særleg då på land og kanskje
teknologisk historie. I dag rullar både mest innanfor oppdrett. Mange andre
denne informasjonen og mangt anna inn i trendar kunne òg ha vore nemnde på ein
kolonner i avisa, – ei opphoping av tal og dag som denne. For etter 21 år i Fiskaren er
bokstavar så å seie urørd av det emosjonelt vanskeleg å setje punktum.
menneskehender. Den tid var Fiskaren ei Så derfor let eg dette brevet ende med eit
avis så tett knytte til sine eigarar i næringa semikolon, – teiknet som seier «på
at denne journalisten no og då kjende seg i gjensyn».
pinlegaste laget ufri. For eigarmakta vart i
meste laget brukt, også til å påverke dei Helge Arild Bolstad
meiningar og synspunkt som Fiskaren var journalist
skulle ha i den løpande debatt i landet. ved Fiskaren sitt kontor i Bergen.
Struktureringa har skote støtt større fart,
– på godt, men óg på litt vondt, vil eg
meine. For 21 år sidan var det tre salslag i
pelagisk sektor. I dag er det eitt. Alle slags på gjensyn
lag og salslag er blitt færre og har nok med
dét fått større slagkraft. Men det blir frå dag
til dag óg færre fiskarar – også under den
minister som rår med eit anna utgangspunkt
;
i dag. For 21 år sidan fanst det framleis ein
rest av den tenking at fiskeripolitikken
FOTO: HELGE HANSEN