You are on page 1of 12

POLDERGEEST

NIEUWSBULLETIN
STICHTING REGIONALE ARCHEOLOGIE “GHEESTMANAMBOCHT”
ARCHEOLOGISCHE WERKGROEP KOP VAN NOORD-HOLLAND
Jaargang 5, nr. 8 april 2009

Ragers en Schagers “schragen” voortaan het archeologisch onderzoek in de Noord-


kop van Noord-Holland
Ger Kalverdijk

B ovenstaande “schragen”-aanhef en ook de “kop”


op het titelblad vragen om nadere uitleg. Stichting
Regionale Archeologie “Gheestmanambocht” (RAG) is
1. Stichting RAG kan mede gebruik maken van het
recent in gebruik genomen efficiënte onderkomen van
Frans Diederik c.s. in de Nieuwe Nes, Schoenmakers-
met de Archeologische Werkgroep Schagen (AWS) pad 1 te Schagen en nog meer profiteren van de raad en
vanaf januari 2009 een concreter samenwerkingsver- daad, waarin zijn Werkgroep al jaren een grote steun
band binnen de afdeling Archeologische Werkgroep voor ons was. Wederzijds zullen we elkaars opgravin-
Kop van Noord-Holland van de AWN aangegaan. Het gen, lezingen, excursies, exposities, websites e.d. meer
is niet de bedoeling die samenwerking juridisch vast te dan voorheen bezoeken en stimuleren.
leggen, omdat het vertrouwen wederzijds in de afgelo- 2. De Poldergeest zal voortaan onder dezelfde naam
pen jaren zodanig is gegroeid dat we daar geen behoefte ook het nieuws uit Schagen en omgeving bevatten, zo-
aan hebben. Daardoor blijven we statutair onafhankelijk dat niet alleen de achterban in het Geestmerambacht,
van elkaar opereren, maar regelmatig overleg van RAG maar ook de donateurs en leden uit voornamelijk de
met AWS zal het werk wederzijds gunstig kunnen be- Schager- en Niedorper Koggen ons mooie blad toege-
invloeden. Vooral door de gewaardeerde deelname van stuurd krijgen en kunnen smullen van de archeologische
Frans Diederik in ons bestuur (vanaf het eerste begin in maaltijden, die de Poldergeestredactie ook in de toe-
2002) is de kans op een verdere uitbouw van de sa- komst volgens beproefd recept wil bereiden en onge-
menwerking tussen Schagers en Ragers (dus Schragers) twijfeld smakelijk zal opdissen.
en andere Noordkoppers gunstig te noemen. 3. Gesteund door RAG bij het archeologisch veldonder-
zoek aan de zuidflank kunnen Frans en zijn mensen
We kunnen nu direct al elkaars sterke punten benutten meer aandacht geven aan het onderzoek elders in het
door het uitvoeren van de volgende afspraken, die we rayon van de afdeling Kop van Noord-Holland. Deze
hebben gemaakt: afdeling is een onderdeel van de AWN (Archeologische
Werkgroep Nederland) waar dan ook subsidie van
wordt verkregen.

Inhoud Poldergeest 8
Ragers en Schagers “schragen” voortaan het archeologisch onderzoek in de Noordkop van Noord-Holland................... 1
Terugblik op de tentoonstelling Natte Grond Onder De Voeten ......................................................................................... 2
Archeologisch onderzoek in Domeynen (Sint Pancras) ....................................................................................................... 5
Proefsleuven in het recreatiegebied Geestmerambacht (De Druppels) ............................................................................... 6
Rag(e)bollen: interview met Corry Boon ............................................................................................................................. 8
Website RAG........................................................................................................................................................................ 8
’t Huys ten Nuwendoren onder de loupe.............................................................................................................................. 9
Schoorl, Peecklaan, een onderzoek dat ik nooit had mogen doen........................................................................................ 9
De natuurhistorische geschiedenis van het Geestmerambacht.......................................................................................... 10
Boekbespreking: Stormenderland ..................................................................................................................................... 11
Kerken kijken in Broek op Langedijk op zaterdag 4 juli 2009.......................................................................................... 12
Het COOG-Boek Broek op Langedijk komt er aan!........................................................................................................... 12

-1-
4. De goede naam die de amateurarcheologen van de kampioenen Frans Diederik (AWS) en Wijb Ouweltjes
Archeologische Werkgroep Schagen en de RAG reeds (RAG) hebben geschreven over hun activiteiten in ruige
hebben gekregen bij de professionals en de opdrachtge- winterse omstandigheden. Op verschillende locaties
vers is niet alleen verkregen door het veldonderzoek en werden ze weliswaar af en toe getroost door de andere
de verslaggeving ervan, maar ook door de grote inzet bestuursleden, maar de deelname van meer leden van de
van onze mensen in het cultuurhistorisch en archeolo- RAG zou best wat groter kunnen zijn.
gisch overleg met de gemeenten en het recreatieschap. Groot nieuws brengt Jaap, die naast het beheer van de
Door onze samenwerking kunnen we voortaan meer penningen en de Poldergeest ook nog de website voor
ervaring en kennis uitwisselen, waardoor nog betere RAG tot stand bracht! Variatie in het nieuws brengt ook
adviezen gegeven kunnen worden in o.a. de monumen- Monique die Corrie Boon, ons trouwste lid uit Den
tencommissies van Schagen, Den Helder, Zijpe (Frans) Helder, heeft geRAGebold, d.w.z. geïnterviewd voor de
en Langedijk (Ger, plv. Monique) alsmede het Lange- rubriek met die naam. Met een boekbespreking, de aan-
dijker Platform Cultuur & Toerisme (Wijb, plv. Ger) en kondigingen van de Mammoet in Sint Pancras, de ker-
de Klankbordgroep Uitbreiding Geestmerambacht (Ger, kentocht in Langedijk èn het vijfde boek van Stichting
plv. Wijb en Monique). COOG is er in deze kleurige Poldergeest weer een mix
van verleden en heden ontstaan, die al onze lezers hope-
In deze Poldergeest vinden jullie de weerspiegeling van lijk zal boeien. Met dank aan de auteurs en vooral ook
onze samenwerking in de verslagen die onze veldwerk- onze Poldergeestkok Jaap!

Terugblik op de tentoonstelling Natte Grond Onder De Voeten

Ger Kalverdijk

V an 23 maart tot en met 31 oktober 2008 toonden


8 verenigingen, stichtingen en musea hun passie
in de oudste Broeker doorvaartgroenteveiling van
torie en Toerisme, kon deze tentoonstelling met ieders
eigen inbreng vrij snel vorm worden gegeven. Het was
een prachtkans om de zeer gevarieerde cultuurhistorische
Europa, misschien ter wereld (1912). De tentoonstel- activiteiten in de Langedijk samengevat te zien in een zeer
ling “Natte Grond Onder De Voeten” was een initia- verzorgde opstelling van voor ons op kosten van de Broe-
tief van o.a. directeur Ron Wolters van de Broeker ker Veiling gefabriceerde podiums, panelen, lessenaars,
Veiling. sokkels en vitrines.

Doordat enige maanden ervoor op aandringen van De naam van de tentoonstelling, “Natte Grond Onder De
wethouder Nugteren van de gemeente Langedijk Voeten”, verwijst naar de oude vaarpolder Geestmeram-
samenwerking tot stand was gekomen tussen de acht bacht, die met zijn vele sloten en vette klei onder de
historische verenigingen in het Platform Cultuurhis- klompen inderdaad een natte bedoening was. Na de entree
over de opklapbrug en het loket in de hal betrad de bezoe-
ker linksaf gaande een kleurige ruimte, die overal doel-
treffend door spotlights werd verlicht. Geflankeerd door
het water in de eerste hal van de doorvaartveiling was
achtereenvolgens onder meer het volgende waar te nemen:
· De naam “Natte grond onder de Voeten” werd heel
aardig gesymboliseerd door de laarzen in een nat prut-
je op het bord bij de ingang. De 8 exposanten werden
bij het begin (maar ook elders) in 3 talen op borden
aan het publiek voorgesteld.
· De grote expositie van de Broeker Veiling met de
geschiedenis en de werkwijze van het museum was
direct na binnenkomst prominent aanwezig. Gidsen
van het museum vertelden, vaak uit eigen ervaring,
staande vóór de zeer grote kaart van het oude Geest-
Afbeelding 1 De zeer grote kaart van het oude Geest- merambacht, hun verhaal over o.a. de Langedijker
merambacht (foto Jaap van Rossum) tuinderij. De grote maquette van de veilinggebouwen

-2-
en de door lichtjes aangestuurde beschrijving
eromheen was de moeite van het lezen waard.
· Het Natuurmuseum Westflinge was met een aan-
tal door Arie de Boer c.s. goedverzorgde infor-
matiepanelen aanwezig. Met regiofoto’s, land-
kaarten en enkele bodemmonsters dook men diep
in het geologisch verleden van het Geestmeram-
bacht. Een kleine greep uit hun rijke verzameling
gesteenten, mineralen, fossielen, schelpen en ko-
ralen sloot daar op aan.
· Stichting COOG (Coördinatie Onderzoek Oud
Geestmerambacht) nam met twee tegenover el-
kaar liggende stands een flink deel van de ruimte
in beslag. De prachtige kaart van Oudkarspel,
vervaardigd door de onvolprezen Marianne Teu- Afbeelding 3 Deel van de RAG-stand
nis, trok de meeste aandacht. Hierop waren alle (foto Charles Barten)

· Stichting RAG (Regionale Archeologie “Gheestman-


ambocht”) nam een kleinere, maar efficiënte ruimte
aan de rechterzijde in beslag. Drie thema’s kwamen
aan de orde:
1) een geologisch thema getiteld “De belangrijkste
grondsoorten in het Geestmerambacht”, toegelicht
door een duidelijke kaart in kleur van het Geestmer-
ambacht. Daarop was met een rode draad aangegeven
waar de dwarsdoorsnede van Krabbendam naar Sint-
Pancras loopt, die op een andere afbeelding te zien is.
2) een archeologisch thema: “Vondsten en vindplaat-
sen in schervenrijk Geestmerambacht”. Ongeveer 50
vondsten vnl. uit de Twuyverhoek, Twuyvermeer en
het Zomerdel lagen in een kleine vitrine, waarbij de
Afbeelding 2 Fragment van de kaart Oudkarspel toelichting is verzorgd door Frans Diederik. De be-
van Marianne Teunis (foto Jaap van Rossum) roemde bodemkaart van Ir. Du Burck gaf een tiental

veld- en waternamen vanaf 1832 verenigd en ge-


tekend met hulp van het specifiek door haar ont-
wikkelde Haza-systeem. Het vraag- en antwoord-
spel hierbij met klepjes dicht en open was een
leuke vondst. Twee boeken over Oudkarspel la-
gen ter informatie open op de lessenaars. In de
vitrine ernaast waren alle aardige herinneringen
aan het bijzondere COOG-werk te zien.

Aan de overzijde was als het ware de geboorte en


de levensloop van de vier COOG-boeken aan de
hand van foto’s en ander materiaal goed weerge-
geven. Terecht dat COOG’s oudste en trouwste
onderzoeker Jan Jonker als boegbeeld van het
zeilschip COOG was afgebeeld. Jacob Keizer en
Marianne Teunis verdienen veel dank voor de
grote inspanning die de inrichting van de COOG-
expositie van hen vergde.
Afbeelding 4 Bodemkaart van Ir. Du Burck op de RAG-
stand (foto Jaap van Rossum)

-3-
plekken aan waar RAG actief is geweest in de door Jan Yff was een klassiek kunstwerkje, evenals de
afgelopen 5 jaar van haar bestaan (zie ook de “luxe” handkar waarop zieken toen werden vervoerd.
Poldergeest 7). · Stichting Langedijk Waterrijk manifesteerde zich met
3) een cultuurhistorisch thema: “De waarde van mooie grote foto’s. van de georganiseerde activiteiten
het Kerk- en Dergmeercomplex”. Het bord dat zoals Koolsail, kloetwedstrijden enz. De doelstelling,
tussen de stands van COOG en RAG hing, ken- o.a. te komen tot een netwerk van vaarwegen, werd
merkt de betrokkenheid met het gemaaltje die in onderstreept door de bijzondere expositie van Nico
beide stichtingen is ontstaan. Vader. De aaibare Albinmotor wekt romantische her-
In een grote glazen cilinder op het podium van inneringen op aan de tijd dat de tuinders met de
RAG heeft Wijb Ouweltjes zijn op de Klokakker “rondkont” (motorschuit met ronde achterkant) naar
in het Oosterdel geboorde bodemmonster laags- de veilingen of “om de West” voeren.
gewijs opgebouwd (foto zie Poldergeest 7). De · De Vereniging Behoud Westfries Kostuum demon-
tijdsaanduiding vanaf ca. 800 v. Chr. geeft daar- streerde de handnijverheid in de periode 1890-1930.
bij de verschillende fases aan waarin het overwe- Een sfeervol ingericht kamertje uit
gend veenachtige gebied is ontstaan. Een lees- (over)grootmoeders tijd bracht warmte ondanks de
bankje, waarop men zittend de gebundelde in- onvermijdelijke vochtige kilheid van de doorvaartvei-
formatie over o.m. het Kerk- en Dergmeercom- ling. Veel ambitie hebben wij opgemerkt bij de de-
plex en de doelstellingen van de archeologies- monstrerende dames, die ook het spinnewiel weer lie-
tichting kon bekijken, maakte de stand van RAG ten snorren.
compleet. · Stichting Veldzorg Oosterdel toonde het beheer op
oorspronkelijke wijze van het Oosterdelgebied. Het
werkgebouw, dat gepland is en de ontwikkeling rond
het voormalige KW-terrein in Broek, werd helder toe-
gelicht met een maquette.
· Als laatste maar niet de minste nam Aris Bouwens
(van de overbekende Museumwinkeltjes en het bijbe-
horend café in Zuid-Scharwoude) ons mee naar de
oude tijden toen de kruidenier nog tijd voor de klanten
had. De glanzengele bakkerswagen van de familie kon
op deze tentoonstelling natuurlijk niet gemist worden.
Dank zij dat pronkstuk hoor je de wielen weer over de
klinkers in de Dorpsstraat ratelen. Wij allen kennen de
nostalgie die Aris in onvervalst Westfries in zijn mu-
seum aan zijn bezoekers doorgeeft.
· De televisie aan het einde van de route nodigde uit tot
het zien van de reportages, o.a. opgenomen in het
Kerk- en Dergmeergemaal, die zo voortvarend door
Afbeelding 5 De “aaibare”Albinmotor (Foto Charles Nico Vader op film waren gezet.
Barten)
De organisatie van de tentoonstelling “Natte Grond Onder
· Op royale borden toonde Stichting Langedijker De Voeten” kan een goed initiatief worden genoemd dat
Verleden op 6 schilderachtige uitvergrote foto’s structurele voortzetting verdient op een of meer vaste
hoe het schaarse verkeer en transport omstreeks plaatsen in de nieuwe uitbreiding van het Museum Broe-
1900 in de nog stille Dorpsstraat plaatsvond. De ker Veiling. Als geheel kunnen we tevreden zijn over het
bebouwing van de Langedijk ca. 1825 getekend mooie resultaat van de gedeelde grote inspanning.

Mededeling van de penningmeester


Ondergetekende heeft begin 2009 het penningmeesterschap van de Stichting RAG overgenomen van de in juli 2008
overleden Jan Barsingerhorn. Begunstigers van de Stichting RAG ontvangen bij deze Poldergeest een briefje, waarin
hen wordt gevraagd de financiële bijdrage voor 2009 te voldoen. Uit de overgedragen administratie is gebleken dat een
aantal begunstigers hun bijdrage over 2008 nog niet heeft voldaan. Ook dit staat in het briefje vermeld. Wij zien graag
vóór 1 juli deze bijdrage op betaalrekening 779146, Stg Reg Arch Gheestmanambocht, Alkmaar tegemoet.

Jaap van Rossum

-4-
Archeologisch onderzoek in de Domeynen (Sint Pancras)
Wijb Ouweltjes

O p de locatie de Domeynen in Sint Pancras is op 13


januari 2009 door het archeologisch bureau Hol-
landia Archeologen door middel van het graven van een
Verder naar het oosten is de afloop van de strandwal
nog min of meer intact en verschijnt er een oude cul-
tuurlaag op opgestoven duinzand, met een datering
proefsleuf onderzoek verricht. Op de Domeynen wordt tussen ca 900 tot 1200 NC. Sporen die verband houden
in de toekomst een zestal appartementen gebouwd. Het met de boerderij die volgens de kaart van 1820 hier
onderzoek is nodig geoordeeld op grond van het resul- heeft gestaan, zijn niet aanwijsbaar. De donkere klei-
taat van bureauonderzoek en een vijftal boringen op 5 achtige grond op deze plekken bevatten op de onder-
juni 2008. zochte diepte naast scherfmateriaal uit de 13e tot 14e
Het onderzoek is uitgevoerd onder leiding van Guus eeuw van onze jaartelling ook recent materiaal (o.a. een
van den Berg, senior archeoloog bij Hollandia. Hij werd verroeste veer en een scharnier), zoals op Afbeelding 7
daarbij geassisteerd door Sander Gerritsen en Jeroen is te zien. Dit komt uit enkele nog niet zo lang geleden
Vaars, eveneens gekwalificeerde archeologen. gemaakte kuilen. Echter er is ook aanwijzing voor het
De Domeynen vinden we ongeveer 150 meter in ooste- bestaan van een nauwelijks verstoorde, met plaggen
lijke richting naast de kerk van Sint Pancras, dicht bij opgebouwde waterput. Enkele daarbij gevonden scher-
het oude raadhuis. Het is de plek waar nog niet zo lang ven duiden op een gebruik in de 13e eeuw.
geleden een school heeft gestaan.
Omdat Sint Pancras door de ligging op een oude strand-
wal vermoedelijk al heel lang als een veilige woon-
plaats heeft gediend is de kans op archeologisch materi-
aal over het algemeen groot.
De diepte van de sleuf is ongeveer 1,35 m onder het
maaiveld. Onder dit niveau wordt verondersteld dat de
grond tijdens de bouw van de appartementen onver-
stoord blijft. Dit is bij de bouw van projecten een alge-
meen geldende eis.
De lengte (±40 meter), breedte (±3 meter) en de richting
(ongeveer diagonaal over het terrein) is bepaald door de
Stichting Cultureel Erfgoed.
De eerste 20 meter van de sleuf is gevuld met betrekke-
lijk kort geleden aangebracht grof rivierzand en houdt
vermoedelijk verband met de afbraak van de school.
Dieper graven leert dat deze laag ten minste tot 2 meter Afbeelding 7 De veer en de scharnier op de plek waar ze
zijn gevonden (foto Charles Barten)
onder het maaiveld reikt.
Het laatste, meest oostelijke, stuk is tot op een diepte
van ongeveer 2 meter onder het maaiveld tot op het
oorspronkelijke wadzand afgegraven. Met name het
onderste gedeelte van de in aanleg rond het begin van
onze jaartelling gevormde veenlaag bestaat uit in het
grondwater goed bewaard en daardoor duidelijk her-
kenbaar, bosachtig veen.

Alle tevoorschijn gekomen sporen, coupes en profielen


en grondsoorten zijn zorgvuldig getekend, gefotogra-
feerd en al het gevonden materiaal is verzameld om het
verslag van het onderzoek te onderbouwen.

Afbeelding 6 Overzicht oostelijke helft met de ‘recente’


kuilen. V.l.n.r. Wijb, Jeroen, Guus en de tekenaar Sander
(foto Charles Barten)

-5-
terrein. Mocht de verstoring niet de hele westelijke helft
van het terrein beslaan, dan worden deze proefsleuven
telkens 5 m verbreed tot de begrenzingen van de versto-
ring duidelijk vastgesteld kunnen worden.”
“Een opgraving zal zich in de eerste plaats moeten
concentreren op de aangetroffen nederzettingssporen
uit de late 12de tot vroege 14de eeuw. Dit ligt binnen het
directe bereik van de geplande verstoringen. Proefon-
dervindelijk is echter gebleken dat tijdens de bouw-
werkzaamheden, de onderliggende archeologische ni-
veaus dikwijls niet worden gespaard. Het is dan ook
aan te bevelen de planlocatie nader te onderzoeken op
de aanwezigheid van oudere bewoningsniveaus. Aange-
zien tijdens het proefsleufonderzoek geen directe aan-
wijzingen voor bewoning zijn aangetroffen kan, na do-
Afbeelding 8 Contouren van het waterputje met plaggen cumentatie van het laatmiddeleeuwse niveau, worden
(foto Charles Barten)
volstaan met de aanleg van proefsleuven over de niet
verstoorde delen van het terrein. Hierin worden een
Voor het niet gekwalificeerde hulpje bij dit project was
tweede en een derde vlak aangelegd op de top en aan
het een aangename en leerzame dag.
de basis van het veen. Mochten in deze proefsleuven
Inmiddels (januari 2009) is het rapport “Inventariserend
belangwekkende archeologische resten uit de prehisto-
veldonderzoek door middel van proefsleuven, Domey-
rie tot de late middeleeuwen worden aangetroffen, dan
nen, Sint Pancras (gemeente Langedijk)” van Hollandia
verdient het aanbeveling de begrenzingen hiervan op te
Archeologen (reeks 243) verschenen. Dit rapport is te
sporen door uitbreiding van de verdiepte vlakken.”
downloaden van de website van Hollandia (zie voor de
link hiernaar onze eigen RAG-website,
http://home.deds.nl/~rag/, tabblad Projecten). Dit rap-
port komt tot de volgende aanbevelingen:
“De proefsleuf vertoonde in de oostelijke helft van het
terrein een goed geconserveerd bodemarchief dat be-
houdenswaardig is gebleken. Het hoogstgelegen arche-
ologische niveau uit de late middeleeuwen bevindt zich
dermate dicht onder het huidig maaiveld (circa 50 cm)
dat elke ingreep in de bodem zal leiden tot erosie van
de archeologische waarden. Het verdient aanbeveling
het bodemarchief in de oostelijke helft van het terrein
ex-situ te behouden door middel van een archeologi-
sche opgraving.
Aangezien de begrenzingen van de grote verstoring in
de westelijke helft van het terrein niet zijn vastgesteld
binnen de proefsleuf, dienen deze te worden opgezocht Afbeelding 9 Een stukje tekenwerk (foto Charles Barten)
door middel van proefsleuven langs de randen van het

Proefsleuven in het recreatiegebied Geestmerambacht (De Druppels)


Wijb Ouweltjes

V óór de uitbreiding van het recreatiegebied Geest-


merambacht met het gebied ‘De Druppels’ is het
in het kader van het verdrag van Malta noodzakelijk
bacht is er door de heer Schermer uit Schoorl en de heer
Westra uit Warmenhuizen veel scherfmateriaal uit de
IJzertijd en de vroeg Romeinse tijd opgeraapt, maar ook
inventariserend archeologisch onderzoek te doen. Het Merovingisch en Karolingisch (400- 800 N.C.) aarde-
gebied is op de z.g. ARCHIS-kaart aangemerkt als ar- werk. Zeer waarschijnlijk is het gebied gedurende deze
cheologisch waardevol gebied. Vóór, maar ook tijdens gehele periode bewoond geweest.
de verkaveling van dit gedeelte van het Geestmeram-

-6-
Het onderzoek duurde van 13 oktober tot 19 november Huisplattegronden zijn voorlopig niet gevonden. Sloot-
2008 en werd uitgevoerd door ADC Archeoprojecten te patronen van vóór de verkaveling en drainagesleuven
Amersfoort. Het onderzoek werd geleid door Marie van na de verkaveling werden dikwijls aangetroffen. In
Catherine Houkes. Zij werd daarbij geassisteerd door een enkel geval is van het tevoren vastgestelde tracé
Sentine Kodde en Sandra Zandboer, allen gekwalifi- afgeweken omdat de sleuf precies in de lengterichting
ceerde archeologen. Het graafwerk met de dragline is van een oude, tamelijk brede, vaarsloot bleek te lopen.
vakkundig gedaan door Arjen Plat. Op één plek werd een vrij grote brandplaats aangetrof-
fen. Het is nog onduidelijk of dit een stookplaats was
uit vroeger tijden of één van recentere datum.

Afbeelding 10 Op de plaats van de ‘brandplek’ bekijken


Monique en Ger de ‘gevonden voorwerpen’.
Afbeelding 12 In dit profiel is nog een dun laagje van het
Er is, zoals in het Plan van Eisen is bepaald, in totaal oorspronkelijke veen te herkennen, bedekt door het klei-
1750 meter proefsleuf, ca 80 cm diep, gegraven. Daar- pakket dat door de overstromingen in de Middeleeuwen is
bij is op enkele plaatsen inderdaad een verhoogde con- afgezet.
centratie aan scherfmateriaal tevoorschijn gekomen,
hoofdzakelijk uit de IJzertijd en de vroeg Romeinse Al het gevonden materiaal is zorgvuldig verzameld en
periode. Grote stukken of zelfs hele potten zijn niet er is vastgelegd waar het is gevonden. Gedurende het
gevonden. Veel van het materiaal is, wellicht tijdens de onderzoek zijn op veel plekken profielschetsen ge-
verkaveling, verplaatst en niet echt meer ‘in situ’ aan- maakt, de ‘geschaafde’ vlakken zijn ingetekend en ge-
wezig. fotografeerd.
Van de resultaten van het onderzoek verschijnt t.z.t. een
rapport.

Wordt begunstiger van de RAG


Bent u geïnteresseerd in de archeologie en de cul-
tuurhistorie in het gebied Geestmerambacht en
Schagen en omgeving? Wordt dan begunstiger van
de Stichting Regionale Archeologie Gheestmanam-
bocht en ontvang twee maal per jaar het nieuwsbul-
letin Poldergeest! Dit kost u maar € 5,-- per jaar.
Stort dit bedrag op betaalrekening 779146 t.n.v. Stg
Reg Arch Gheestmanambocht te Alkmaar. Iets ho-
ger bedrag mag natuurlijk ook. Vermeld bij inter-
Afbeelding 11 Voorbeeld van een ‘verstoring’ in het vlak. netbankieren a.u.b. ook even uw adres.
In zulke verstoringen worden soms scherven gevonden.

-7-
Rag(e)bollen: interview met Corry Boon
Monique Zwetsloot

V orig jaar hebben in deze rubriek twee kersverse


bestuursleden van de Stichting RAG zich aan de
lezer voorgesteld: Monique Zwetsloot en Jaap van Ros-
sum. Nu laten we een bijzonder lid van onze club aan
het woord, namelijk Corry Boon, bijzonder, omdat zij
zelf niet in het “Gheestmanambocht” woont, maar wel
in ons gebied is geïnteresseerd:
“Mijn lievelingsvakken op de lagere school en de
MULO waren al geschiedenis en aardrijkskunde. Mijn
belangstelling voor het verleden is versterkt toen ik ziek
was en een kennis ontdekt heeft dat mijn betovergroot-
moeder Agatha van Foreest was. Via een boek over de
regenten van Hoorn kreeg ik meer inzicht in de familie
Van Foreest.
Nu ben ik lid van ongeveer 6 historische verenigingen
en 6 clubs “Vrienden van”, zoals Vrienden van het Re-
gionaal Archief Alkmaar en het Westfries Museum. Ik
vind het leuk op de hoogte te zijn van de verschillende
activiteiten via de krantjes en ga er ook heen als dat
kan. Daarnaast heeft onderwaterarcheologie mijn bij-
zondere belangstelling. Dit komt door de vondsten bij
Texel.
Ik woon in Den Helder maar heb de eerste vier jaar van
mijn leven -tijdens de oorlog- in Schoorl gewoond. Ik
ben gelukkig alweer jaren gezond en heb nu alle ener-
gie. Ondertussen ken ik veel mensen in Noord-Holland
met dezelfde interesses. In maart 2006 ben ik lid ge-
worden van RAG en toen tegelijk van COOG.
Een kennis van mij heeft bijgaand logo ontworpen.
Mijn hobby is wielrennen geweest, ja ook wedstrijden!,
dus daarom is het rond. Wie meer wil weten over de
andere symbolen erin of andere dingen moet het mij Afbeelding 13 Corry Boon en het voor haar ontworpen
maar vragen” (mail naar rag@deds.nl). logo (foto Jaap van Rossum)

Website RAG

U w lijfblad Poldergeest heeft nu ook een digitale tegenhanger: “Poldergeest on line”, de website van de
Stichting RAG, die te vinden is op http://home.deds.nl/~rag/. Deze website heeft 7 hoofdstukken boor-
devol informatie over archeologie en cultuurhistorie in het Geestmerambacht en omgeving. Ook de agenda
kunt u er vinden. De site zal steeds als daar aanleiding voor is, worden geüpdatet. Het is dus zeker de moeite
waard om er regelmatig een kijkje te nemen. Zet hem dus bij uw favorieten! Suggesties voor aanvullingen en
verbeteringen zijn vanzelfsprekend altijd van harte welkom.

-8-
’t Huys ten Nuwendoren onder de loupe
Frans Diederik

H et zal niemand ontgaan zijn dat er vorig jaar waar-


nemingen zijn gedaan bij de Nuwendoren. Ar-
cheologisch Bureau Hollandia heeft een aantal sleuven
gooid. Opmerkelijk was de vondst van een negentiende-
eeuws stukje aardewerk in de grachtvulling – was het
kasteel dan al eerder ontdekt? – dat echter later in ver-
getrokken door de grachten rondom. band werd gebracht met het storten van puin door
Hierbij werden enkele interessante zaken aangetroffen. Renaud.
De brede muren van het kasteel zijn gefundeerd op een Grappig was de vondst van een laag grond met daarin
aantal lagen liggend rondhout, dat gelet op de leeftijd Romeins-inheemse scherven die rond 100 n. Chr. date-
ervan goed geconserveerd was (zie afbeelding 1 in Pol- ren; het gaat hier om resten van een burgerlijke neder-
dergeest 7). Goed geconserveerd betekent dat het er zetting uit die periode. De Geestmerambacht en het
ogenschijnlijk goed uitziet, maar dat het voor 90% uit westelijk deel van de Schagerkogge zitten er vol mee,
water bestaat en dat er geen enkele kracht meer in zit. maar het blijft een leuke vondst!
Dit hout is bemonsterd en zal waarschijnlijk een exact Wat er verder met het kasteel gaat gebeuren hangt af
jaar van kappen van de bomen opleveren en daarmee van de aanbevelingen die Hollandia aan de provincie
ook een vrij zeker jaar van het begin van de bouw! zal doen (of inmiddels gedaan heeft). De bedoeling is in
De grachten waren veel breder dan men aanvankelijk ieder geval wel, dat er op een oud tracé van een ver-
had vermoed, maar ook heel ondiep! Aan het eind van dwenen dijk een nieuw pad wordt aangelegd, zodat
de veertiende eeuw is het kasteel afgebroken en is er fietsers en voetgangers vanaf de Westfriesedijk recht-
allerlei puin in de gracht terecht gekomen; dit was in de streeks naar de kasteelruïnes kunnen komen. De muren
profielen goed te zien. Ook was goed waarneembaar dat zullen worden opgeknapt en mogelijk is er nog geld
Renaud in de jaren ’60 veel puin dat was weggegraven, voor de uitzichttoren die in de oorspronkelijke plannen
buiten de muren, bovenop de grachtvulling had neerge- voor veel lof EN veel kritiek heeft gezorgd.

Schoorl, Peecklaan, een onderzoek dat ik nooit had mogen doen

Frans Diederik

S oms gaat het in de archeologie goed fout; zo werd in


Bergen/Schoorl een bouwplan goedgekeurd op ba-
sis van een oud bestemmingsplan, op een plek die een
Het ging om de bouw van tien woningen met daaronder
diepe kelders en de haast van de projectontwikkelaar
was groot.
zeer hoge archeologische verwachting had. Eind december werd een bezoek gebracht aan de eerste
De gemeente Bergen kwam daar achter toen de vergun- bouwput, waar inmiddels de eerste kelder was gestort.
ning verleend was en heeft een archeologisch bureau Onmiddellijk viel een dikke donkere laag op, op een
gevraagd op de plek van de eerste bouwput waarnemin- diepte van ruim twee meter! Even schaven en peuteren
gen te doen, om zo de eventuele waarde van het terrein leverde materiaal uit de Vroege Middeleeuwen op!
en de aan te richten schade door de bouw te laten be- Enkele dagen later werd de eerstvolgende bouwput
oordelen. aangelegd in de aanwezigheid van de Archeologische
Het bureau kwam niet verder dan de eerste decimeters Werkgroep uit Schagen. De bovenkant van de donkere
diep en constateerde dat er zeer vele sporen uit de late laag leverde mooie sporen op van een laatste keer ploe-
Middeleeuwen aanwezig waren en dat de bouw zeker gen, toen de oude akker al bedekt was door een flinke
archeologisch begeleid zou moeten worden. Maar om- laag zand. De donkere laag zelf was vrijwel structuur-
dat er geen geld was gereserveerd voor onderzoek, wa- loos, maar de onderzijde leverde een mooi patroon op
ren dat leuke aanbevelingen, die niet konden worden van kruislings lopende ploegsporen. Onder deze akker-
uitgevoerd door een erkend bureau. laag liep nog een sloot of natuurlijk water met een vul-
Een rondje ‘bellen’ door de verantwoordelijke ambte- ling die uit stro of riet bestond. De oudste scherven uit
naar, leverde een toezegging van ondergetekende op, deze put dateerden uit de periode tussen 400 en 500 na
om voor een zeker bedrag aan te vergoeden onkosten, Chr.!!!
de bouw zou kunnen worden begeleid. Alle volgende putten waren akkers geweest en hadden
een laag geploegde grond die varieerde van 20 cm tot
ruim een halve meter dik.

-9-
De jongste scherf die werd gevonden dateert van rond Verbazend is het dan, dat de sporen in de huidige bo-
1000, toen de akker definitief onder het stuifzand ver- vengrond direct al weer uit de dertiende eeuw dateren.
dween. Blijkbaar hadden de Schoorlsen zich weten te handha-
ven, ondanks de ‘Sahara-achtige’ omstandigheden ge-
durende lange tijd!

De natuurhistorische geschiedenis van het Geestmerambacht


Arie de Boer
en Schokland. In dit materiaal werd ook dierlijk botma-
I n het Regionaal Natuurmuseum Westflinge is tussen
1 maart en 1 november 2009 de tentoonstelling De
Mammoet van Langedijk te bekijken (iedere zondag
teriaal uit het Pleistoceen gevonden, zoals kiezen van
Mammoet, een hoornpit van Bison priscus en verder
van het Steppenpaard en Rendier. Een overeenkomst in
van 13.30 tot 16.30 uur). In onderstaand artikel geeft tijd (laat Pleistoceen/vroeg Holoceen) met de vondst in
Arie de Boer van Westflinge enige interessante achter- het Geestmerambacht is aanwezig door de determinatie
grondinformatie over deze tentoonstelling. van de fossiele botten.
De laatste fase van de IJstijd (ca. 12.000 – 10.000
jaar geleden)
Verondersteld kan worden dat de oerstroom van de
Overijsselse Vecht niet alleen onder Alkmaar liep, maar
ook onder Langedijk en het zuidelijke deel van het
Geestmerambacht. Deze veronderstelling is gebaseerd
op de volgende gegevens:
In het voorjaar 2008 werd aan Westflinge een groot
stuk dierlijk botmateriaal geschonken. Dit bot was in
1975 gevonden door Dick Tol uit Sint Pancras in het
spuitzand van de Veert. Het had al die tijd bij zijn ou-
ders op zolder gelegen.
Wij van Westflinge hebben onze relatie bij museum
Naturalis, afdeling Pleistocene dieren, benaderd voor
een determinatie. Na korte tijd ontvingen wij bericht en Afbeelding 14 Mammoet van het Geestmerambacht
een uitleg.
Het stuk bot is een hielbeen (Astragalus) van een De periode na de IJstijd (midden Holoceen en ca
Mammoet en wordt als laat Pleistoceen/vroeg Holoceen 5000 jaar geleden)
gedateerd. Een meegeleverde lijst van vondsten in Door de verzanding van het zeegat van Bergen in de
Noord-Holland laat bovendien zien dat botmateriaal midden Holocene periode zijn scholen vissen ingesloten
van Mammoet boven de lijn Zaandam (Twiske / Be- geraakt. De fossiele resten zijn in het spuitzand gevon-
verwijk) nog niet eerder bekend was (een klein pri- den tijdens de verkavelingswerkzaamheden in Broek op
meurtje dus voor onze regio). Langedijk en op de huidige parkeerterreinen naast het
Nadere informatie bij het archief in Alkmaar over het recreatiemeer. De fossiele botten zijn in die periode in
zand zuigen in het Geestmerambacht leverde een aantal het voormalige universitaire instituut in Leiden (de
foto’s op van de hopperzuiger in het steeds groter en voorloper van Naturalis) gedetermineerd als Kabeljauw
dieper wordende meer. In de periode rond 1975 werd in en Bruinvis.
het zuidelijke deel tot een diepte van ruim 20 meter
opgezogen en werd het zand via een aanjaagstation naar De tentoonstelling
Alkmaar-Noord en ten westen van Sint Pancras ver- Wij van Westflinge hopen met de tentoonstelling aan te
plaatst. Het is in dit zand dat het botstuk gevonden is. tonen dat de geschiedenis van het Geestmerambacht en
Hoewel de oerstroom van de Vecht onder het IJssel- Langedijk teruggaat tot ca. 10.000 jaar geleden. Boven-
meer bij Urk / Schokland in diverse artikelen ter sprake dien hopen wij met de tentoonstelling over de Natuur-
komt, willen wij er een extra opmerking over maken. kundige geschiedenis of fysische geografie van onze
Het spuitzand, dat ook omstreeks de jaren 70 in Lely- streek een steentje bij te dragen aan de cultuurhistori-
stad werd gebruikt voor de ontwikkeling van de stad, sche waarde van de gemeente Langedijk.
werd opgezogen uit het IJsselmeer ter hoogte van Urk

- 10 -
Boekbespreking: Stormenderland

Jaap van Rossum

Z o langzamerhand heeft bijna iedere zichzelf respec-


terende stad, regio of organisatie wel een ‘canon’
met daarin de belangrijkste hoogtepunten van zijn ge-
schreven wordt over de eerste droogmakerij in het
Noorderkwartier. Op de website wordt met enige stel-
ligheid vastgesteld dat de Achtermeer, een voormalig
schiedenis. Het Hoogheemraadschap Hollands Noor- meertje ten zuiden van Alkmaar, drooggemaakt in
derkwartier (HHNK) wilde bij deze trend niet achter- 1533, de eerste droogmakerij is, een visie die ook elders
blijven en publiceerde op haar website de “Canon wa- lange tijd als onomstotelijk en vaststaand feit gold. In
terstaatsgeschiedenis” of wel de ‘Natte’ historie van het het boekje Stormenderland wordt deze stelligheid ech-
Noorderkwartier in 30 hoofdmomenten. Dit zijn mo- ter enigszins genuanceerd. We lezen hier dat toen de
menten uit de periode 700 t/m 2008. twee broers Jan Jansz. en Willem Jansz. zich bij het
Wat duidelijk wordt in deze canon is dat het Geestme- stadsbestuur van Alkmaar meldden met het verzoek het
rambacht en de aangrenzende regio’s in de vroegste 37 ha groter Achtermeer (een ‘cleyn waterken’) te mo-
waterschapsgeschiedenis duidelijk in beeld komen. gen droogmaken, het stadsbestuur geen verbazing toon-
Voorbeelden zijn de aanleg van de Zanddijk bij Bak- de over dit plan. Dit wordt in Stormenderland gezien als
kum (de eerste gedocumenteerde waterkerende dijk uit een aanwijzing dat het droogmaken van een klein meer-
ca. 1105), het sluiten van de ring van de Omringdijk tje al eerder was vertoond. Professor G.J. Borger heeft
(1249/1250), waarbij bisschop Jacob van Zuden een eerder in het Historisch Geografisch Tijdschrift 22
belangrijke rol speelde in het organiseren van het on- (2004, blz. 37- 49) geconcludeerd dat de Achtermeer
derhoud van deze dijk (lees meer over de bisschop in de niet noodzakelijkerwijs de oudste droogmakerij is, maar
vorige Poldergeest), de eerste windwatermolen in Alk- wel de eerste die gedocumenteerd is. Het zou volgens
maar (1407/1408), de Sint-Elizabethsvloed, waarbij de hem heel goed mogelijk zijn dat (elders in de regio) al
duinen bij Petten doorbraken (1421), de eerste bedij- eerder ervaring opgedaan is met het droogmaken van
king bij Schagen (Burghorn, 1456), de bedijking van de meertjes.
Zijpe (1552-1597), het instorten van kerktoren van Eg- Trouwe lezers van Poldergeest weten dat er aanwijzin-
mond aan Zee door de niet aflatende kusterosie (1741), gen zijn dat een van die vroegst drooggemaakte meer-
het eerste permanente stoomgemaal in het Noorder- tjes de Dergmeer en de Kerkmeer bij Oudkarspel kun-
kwartier, die de Anna Paulownapolder moest droog nen zijn geweest. Ger Kalverdijk noemt in Poldergeest
houden (1846) enzovoort. 5 De Dergmeer als voorbeeld van een meertje dat mo-
Onlangs verscheen ook een boekje over de canon met gelijk al in 1525 droog gemaakt was.
de titel “Stormenderland, Canon waterstaatsgeschiede- Terug naar Stormenderland. Dit fraai uitgevoerde, rijk
nis Holland boven het IJ 700-2008” van de hand van geïllustreerde boekje bevat een beknopt en lezenswaar-
Diederik Aten, waterschapshistoricus van het HHNK. dig overzicht van de waterschapsgeschiedenis van het
In dit 72 bladzijden tellende boekje wordt op de 30 Hollands Noorderkwartier vanaf het jaar 700 met als
vensters van de canon dieper ingezoomd dan op de slot een groot aantal verwijzingen om “verder te lezen,
website. Bovendien bevat het boekje nog vijf extra ven- te surfen en te bezoeken”. Het boekje (ISBN: 987 90
sters die de canon nèt niet haalden. 78381 35 8) is uitgegeven door de Stichting Uitgeverij
Speciaal voor lezers van Poldergeest is interessant wat Noord-Holland, kost € 12,50 en is verkrijgbaar in de
er op de website van HHNK en in Stormenderland ge- boekhandel of rechtstreeks bij de uitgeverij.

Welke droogmakerij is de oudste: Achtermeer (links) of Kerk- en/of Dergmeer (rechts)?


’t Hoogh-Heemraetschap vande Uytwaterende Sluysen in Kennemerlandt ende West-Vrieslandt / Afgemeten en Afgeteijckent deur Iohannes Douw, 1745.

- 11 -
Kerken kijken in Broek op Langedijk op zaterdag 4 juli 2009
Carla Rogge en Ger Kalverdijk

O p zaterdag 4 juli 2009 organiseren Stichting Coör-


dinatie Onderzoek Oud-Geestmerambacht en
Stichting Regionale Archeologie Gheestmanambocht
tot besluit de Doopsgezinde kerk (Dorpstraat 202) be-
keken zal worden.
Tussen de middag (van 12.30 uur tot 13.45 uur) is het
een excursie langs de verschillende kerkgebouwen in mogelijk deel te nemen aan een gezellige gezamenlijke
Broek op Langedijk. De tocht staat onder leiding van lunch (op eigen kosten) in eetcafé Marktzicht, Dorps-
drs. Carla Rogge (architectuur- en bouwhistoricus). straat 95. Bij mooi weer op het terras aan het water.
Het is de bedoeling om de kerken eens wat uitgebreider Opgave voor deze lunch is noodzakelijk vóór 27 juni.
van buiten en waar mogelijk ook van binnen te bekij- De tocht zelf wordt in principe op eigen gelegenheid
ken. Daarbij zal zowel aandacht zijn voor de architec- gemaakt, bij voorkeur te voet of op de fiets. Op het
tuur, als voor de inrichting (denk aan preekstoel, orgel, afgesproken tijdstip zien we elkaar bij de desbetreffen-
banken en stoelen, verlichtingselementen, verwarming de kerken om die gezamenlijk te bekijken.
etc.) en het gebruik daarvan in de loop der tijd. Wie geen gelegenheid heeft om de hele dag kerken te
De tocht start ’s ochtends om 10 uur bij de Herv. Kerk kijken, kan ook een deel van de tocht meedoen.
(Dorpsstraat 72). Daarna wordt aandacht besteed aan de Inlichtingen en liefst ook opgave vóór 27 juni wenselijk
Gereformeerde Kerk (Dorpsstraat 41), en aan de Gere- (in ieder geval voor de lunch) per e-mail aan
formeerde Kerk Vrijgemaakt (Dorpsstraat 73). g.kalverdijk@planet.nl of bij Jacob Keizer (0226-
’s Middags gaat de tocht om 14 uur verder bij de Chris- 314996), Wijb Ouweltjes (0226-313138) of Arie Leijen
telijk Gereformeerde Kerk (Dorpsstraat 128), waarna (0226-315780).

Het COOG-Boek Broek op Langedijk komt er aan!

O p dit moment wordt de laatste hand gelegd aan het


boek "Broek op Langedijk. Meer dan 4 eeuwen
water- en veldnamen en de geschiedenis van de oudste
in 1832 ook binnen de bebouwde kom al bestonden) en
tal van andere onderwerpen (w.o. scheepswerven, de
Broekerveiling, de ontwikkeling van de tuinbouw, de
doorvaarveiling". Op zaterdag 27 juni 2009 10.00 uur oude en de nieuwe sluis en het graven van het kanaal er
worden de eerste exemplaren officieel uitgereikt tijdens naar toe, het goederenspoor van de H.IJ.S.M. uit 1902
een bijeenkomst in de Broekerveiling. en het omleggen van de Achterburggracht bij de kerk).
Dit boek, waaraan onze RAG-mensen Arie Leijen en Behalve vele detailkaartjes zijn achter in het boek ook
Ger Kalverdijk een flinke bijdrage hebben geleverd, losse overzichtskaarten toegevoegd, die de situering van
bevat onder meer de water- en veldnamen in dit gedeel- de percelen in ca.1830 en 1960 verduidelijken. Het
te van het oude Geestmerambacht, alle eigenaren van de boek is te bestellen via www.coog.nl. Het boek is ook
percelen (incl. de eigenaren van de percelen vlak voor verkrijgbaar tijdens de kerkentocht op 4 juli 2009 (zie
de verkaveling in 1966 en de eigenaren van huizen die artikel hierboven).

Colofon
Poldergeest is het nieuwsbulletin van de Stichting RAG en verschijnt twee maal per jaar.

Bestuur:
Ger Kalverdijk, voorzitter, g.kalverdijk@planet.nl tel. 072-5330679
Wijb Ouweltjes, secretaris, ouweltjes@quicknet.nl tel. 0226-313138
Jaap van Rossum, penningmeester, javaros@hetnet.nl tel. 072-5157122
Frans Diederik, bestuurslid, fransdiederik@quicknet.nl tel. 0224-296548
Monique Zwetsloot, bestuurslid, m.zwetsloot@quicknet.nl tel. 072-5095253

Redactie: Inschrijvingsnummer Kamer van Koophandel:


Jaap van Rossum 37116370

Begunstiger worden van de St. RAG? Dit kost slechts € 5,-- per jaar. Kijk op bladzijde 7.

- 12 -